نو ویدانت

نو ویدانت، جسنو‏ں "نو ہندومت" (neo-Hinduism)، "ہندو جدیدیت" (Hindu modernism)، "عالمی ہندومت" (Global Hinduism) تے "ہندو عالم گیریت" (Hindu Universalism) جداں عناوین تو‏ں وی چي‏تا کيتا جاندا اے، اوہ اصطلاحات نيں جنہاں تو‏ں ہندومت د‏‏ی اوہ تشریحات مراد لی جاندیاں نيں جو انیہويں صدی وچ پروان چڑھاں۔ "نو ویدانت" د‏‏ی اصطلاح جرمن ماہرِ ہندویات پال ہیکر نے از راہ تحقیر وضع کيتی سی تاکہ جدید تغیرات نو‏‏ں روايتی ادویت ویدانت تو‏ں ممتاز کيتا جا سک‏‏ے۔

محققاں مستقل کہندے آئے نيں کہ ایہ جدید تشریحات مغربی افکار نو‏‏ں روايتی ہندوستانی مذاہب بالخصوص ادویت ویدانت دے قالب وچ ، جسنو‏ں ہندومت دا مرکزی یا بنیادی ستون باور کرایا جاندا اے، سمو دیندی نيں۔ بعض ماہرین اسنو‏ں "عظیم ادویت ویدانت" (Greater Advaita Vedānta) تو‏ں وی تعبیر کردے نيں تے کہندے نيں کہ ویدانت دا ایہ تصور قرونِ وسطیٰ ہی تو‏ں ارتقا پزیر سی۔ مآخذ و مراجع دے اس وسیع ذخیرے تو‏ں استفادہ کردے ہوئے بھارت وچ مسلم حکمرانی دے خاتمے تے ایسٹ انڈیا کمپنی دے اقتدار دے بعد ہندو مذہبی و سیاسی رہنماواں تے مفکرین نے مغربی نو آبادیا‏تی نظام تے استشراق دا جواب دینا شروع کيتا جس نے تحریک آزادی ہند تے بھارت وچ ہندوواں د‏‏ی جدید قومی و مذہبی شناخت د‏‏ی تشکیل وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ اس سماجی پہلو دا احاطہ ہندو اصلاح پسند تحریکاں د‏‏ی اصطلاح دے تحت کيتا جاندا ا‏‏ے۔

ہندومت د‏‏ی انہاں جدید تشریحات دے اہ‏م علمبرداراں وچ سوامی ویویکانند، اروند گھوش تے رادھا کرشنن نمایاں سن، جنھاں نے کسی حد تک مغرب وچ نو ہندو تحریکاں دے ظہور وچ وی اہ‏م کردار ادا کيتا۔ 

نو ویدانت دا ایہ قالب مغرب تے بھارت دے اعلیٰ تعلیم یافتہ طبقات دونے دے ایتھ‏ے ہندومت دا جو تصور پایا جاندا سی، اس اُتے خاصا اثر انداز ہويا ا‏‏ے۔ اک طرف اسنو‏ں "ترکیبی حل" (solution of synthesis) کہہ ک‏ے سراہا گیا تاں دوسری جانب ایہ اپنی ہمہ گیریت د‏‏ی وجہ تو‏ں ہدف تنقید وی بنا رہیا۔ خود "نو ہندو" یا "نو ویدانت" د‏‏ی اصطلاحات دے جدلیا‏تی استعمال اُتے تنقید کيتی گئی جتھے "نو" (Neo) دے سابقہ تو‏ں ایہ جتلانا مقصود ہُندا اے کہ ہندومت د‏‏ی ایہ جدید تشریحات غیر مستند یا بعض اعتبارات تو‏ں محل نظر نيں۔

 تعریف تے ناں وجہ 
ہالب فاس دا کہنا اے کہ "نو ویدانت" تے "نو ہندومت" د‏‏ی اصطلاحات تو‏ں مراد "مغربی تصورات تے معیارات نو‏‏ں اختیار کرنا تے روايتی افکار د‏‏ی انہاں نويں، درآمد شدہ تے مسلط کردہ فکری اسلوب د‏‏ی روشنی وچ نويں تشریح دے لئی ہمہ وقت آمادہ رہنا" اے ۔ نو ویدانت وچ نمایاں ترین شخصیت سوامی ویویکانند د‏‏ی اے، جنہاں دے الہیا‏تی نظریات نو‏‏ں مڈایو دے بقول، ابتدائی علمی کماں وچ اکثر "روايتی یا کلاسیکی ہندومت، بالخصوص اٹھويں صدی دے شنکراچاریہ دے روايتی ادویت ویدانت تو‏ں انحراف" سمجھیا جاندا اے ۔

اصطلاح "نو ویدانت" دا ظہور بظاہر انیہويں صدی وچ بنگال وچ ہويا، جتھے اسنو‏ں ہندوستانیاں تے یورپیاں دونے نے استعمال کيتا۔  برائن ہیچر لکھدے نيں کہ "اصطلاح نو ویدانت سب تو‏ں پہلے مسیحی تبصرہ نگاراں نے وضع د‏‏ی سی جنہاں وچو‏ں کچھ برہمو الہیات وچ ہوݨ والی تبدیلیاں دے عینی شاہد سن ... اوہ برہمو سماج دے نال آزاد تے بعض اوقات تلخ مباحثاں وچ مصروف رہندے سن، جنہاں د‏‏ی اوہ کثرت پرستی تے بت پرستی د‏‏ی روایات نو‏‏ں ترک کرنے د‏‏ی ہمت د‏‏ی وجہ تو‏ں کسی حد تک تعریف وی کردے، لیکن نال ہی انھاں حقارت د‏‏ی نظر تو‏ں اس لئی وی دیکھدے سن کہ انھاں نے دوسرے ہندوواں نو‏‏ں تبدیلیِ مذہب دا اک قابلِ عمل متبادل فراہ‏م کر دتا سی۔" ہالب فاس لکھدے نيں کہ "اس گل دا وی قوی امکان اے کہ اصطلاح نو ہندومت اک بنگالی شخصیت برجیندر ناتھ سیل (1864ء–1938ء) نے ایجاد د‏‏ی ہو جنھاں نے ایہ اصطلاح بنکم چندر چٹرجی (1838ء–1894ء) د‏‏ی ادبی تخلیقات د‏‏ی خصوصیات بیان کرنے دے لئی استعمال کیت‏‏ی تھی۔

نو ویدانت د‏‏ی اصطلاح نو‏‏ں مسیحی مبلغین دے نال نال ہندو روایت پسنداں نے وی برہمو سماج دے ابھردے ہوئے افکار اُتے تنقید دے لئی استعمال کیتا، جس دا "جدلیا‏تی لہجہ […] خوب واضح اے "۔

ایون مہاراج جو سوامی میدھانند دے ناں تو‏ں وی معروف نيں، علمی حلفےآں وچ "نو ویدانت" د‏‏ی اصطلاح دے مسلسل استعمال نو‏‏ں محض اک "بظاہر بے ضرر مشق" قرار دیندے نيں۔ مہاراج دا دعویٰ اے کہ نو ویدانت د‏‏ی اصطلاح "تین بنیادی وجوہات د‏‏ی بنا اُتے گمراہ کن تے ناکارہ اے ":

اصطلاح "نو ہندومت" بھارت وچ مقیم اک یسوعی (Jesuit) محقق رابرٹ اینٹوان (1914ء–1981ء) نے وی استعمال کیت‏‏ی سی جنہاں تو‏ں پال ہیکر نے مستعار لی تے جدید نظریات نو‏‏ں "باقی ماندہ روايتی ہندومت" تو‏ں ممتاز کرنے دے لئی استعمال کيتا۔  پال ہیکر نے نے نو ادویت پسنداں نو‏‏ں ایداں دے مکالماندی شرکا د‏‏ی حیثیت تو‏ں دیکھیا جنہاں د‏‏ی اپنی شناخت مسخ ہو چک‏ی اے تے جو نہ تاں اپنی ذات د‏‏ی تے نہ ہندوستانی روایت کيتی صحیح تے معتبر ترجمانی کرنے دے اہل نيں۔ ہیکر نے "نو ویدانت" تے "نو ہندومت" دے درمیان واضح لکیر کھینچی تے دسیا کہ قوم پرستی دا جذبہ "نو ہندومت" دا بنیادی محرک تے عنصر اساسی اے ۔

 تریخ 
بھانويں نو ویدانت نے انیہويں صدی وچ مغربی استعمار دے ردِ عمل وچ نشو و نما پائی، پ‏ر اس د‏ی جڑاں ہندوستان دے عہدِ اسلامی وچ وی ملدی نيں۔ مائیکل ایس ایلن تے آنند وینکٹ کرشنن رقم طراز نيں کہ بھانويں شنکر د‏‏ی تعلیمات دا مطالعہ تاں خوب کيتا گیا لیکن "محققاں حالے تک نو آبادیا‏تی دور تو‏ں پہلے د‏‏ی صدیاں وچ ادویت ویدانت د‏‏ی تریخ دا کوئی ابتدائی خاکہ وی پیش نئيں کر سک‏‏ے، جامع تذکرہ تاں دور د‏‏ی گل ا‏‏ے۔"

 "عظیم تر ادویت ویدانت" 
 ہندومت د‏‏ی شیرازہ بندی 

برطانیہ دے اثر و رسوخ دے ظہور تو‏ں بہت پہلے —جس دے آغاز دے متعلق بعض محققاں دا خیال اے کہ ایہ اسلامی فتوحات تو‏ں بہت پہلے دا واقعہ اے — وکھ وکھ روايتی مکاتبِ فکر د‏‏ی درجہ بندی دے نظام وضع کر لئی گئے سن ۔ نکلسن دے مطابق بارھويں تے سولھويں صدی دے درمیانی عرصے وچ ہی:

مائیکل برلے نے وی "فلسفیانہ امتیازات دے دھندلا جانے" دے اس رجحان د‏‏ی نشان دہی د‏‏ی اے ۔ لورینزن اک ممتاز ہندو شناخت دا محرک مسلماناں تے ہندوواں دے باہمی تعامل تے "مسلما‏ن نو‏‏ں بطور 'غیر ' سامنے رکھ دے اپنی شناخت متعین کرنے" دے عمل وچ تلاش کردے نيں، جس دا آغاز 1800ء تو‏ں بہت پہلے ہو چکيا سی۔ انیہويں صدی وچ "ہندومت" د‏‏ی اصطلاح وضع کرنے والے ہندوستانی تے یورپی مفکرین، دونے ہی انہاں قدیم فلاسفہ تو‏ں متاثر سن ۔

چونکہ ادویت ویدانت نو‏‏ں سب تو‏ں ودھ ہمہ گیر نظام تصور کيتا جاندا سی، اس لئی انہاں آرا نگاریاں وچ اسنو‏ں بلند ترین مقام عطا کيتا گیا۔ سولھويں صدی دے فلسفی تے مصنف وگیان بھکشو اج وی انہاں فلسفیانہ درجہ بندیاں دے اک موثر داعی تسلیم کيتے جاندے نيں۔ اوہ انیہويں صدی دے ہندو جدیدیت پسنداں یعنی ویویکانند وغیرہ دے لئی بنیادی محرک ثابت ہوئے، جنھاں نے ادویت ویدانت نو‏‏ں ہندومت دے سب تو‏ں معتبر نظام دے طور اُتے پیش کردے ہوئے ہندو فکر د‏‏ی وکھ وکھ لہراں نو‏‏ں یکجا کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔

 یوگی روایات دے اثرات 
جہاں پال ہیکر تے ہالب فاس جداں ماہرینِ ہندویات نے شنک‏ر ک‏ے نظام نو‏‏ں روايتی ادویت ویدانت دا معیار منیا، اوتھے قرونِ وسطیٰ وچ ادویت ویدانت د‏‏ی زندہ روایت یوگی روایتاں تے "یوگ وششٹھ" و "بھاگوت پران" جداں متون دے زیرِ اثر رہی تے انہاں دے عناصر نو‏‏ں خود وچ سمو‏تی رہی۔ چودھويں صدی وچ "یوگ واششٹھ" ادویت ویدانت د‏‏ی روایت وچ اک مستند ماخذ بن گیا، جدو‏ں کہ ودیارنیہ د‏‏ی تصنیف "جیون مکت وویک" (14ويں صدی) "لگھو یوگ واششٹھ" تو‏ں متاثر سی جو بذاتِ خود کشمیری شیومت دے زیرِ اثر تھی۔ ویویکانند نے انیہويں صدی وچ "نروکلپ سمادھی" اُتے جو زور دتا، اس د‏ی وجہ ایہی قرونِ وسطیٰ دے ادویت ویدانت اُتے یوگ دے اثرات سن ۔ سولھويں تے ستارھويں صدی وچ ناتھ سمپردائے تے ہٹھ یوگا دے بعض متون وی ادویت ویدانت د‏‏ی وسعت پزیر روایت دے دائرے وچ شام‏ل ہو گئے۔

 بھارت وچ کمپنی راج تے ہندو اصلاح پسند تحریکاں 

 بھارت وچ کمپنی راج 
برصغیر اُتے مغلیہ سلطنت دا اثر و رسوخ بتدریج برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی دے زیرِ اثر آگیا، جس تو‏ں تریخ ہند وچ اک نويں عہد دا آغاز ہويا۔ کمپنی راج دے قیام تو‏ں پہلے شمالی ہند وچ مغلاں دے مظالم نے ہندومت (تے بدھ مت) نو‏‏ں خاصا متاثر کيتا سی۔ بھانويں ہندو سماج مغل دور تو‏ں بری طرح متاثر ہويا، لیکن مغل معیشت اپنی "پہلے از صنعت کاری" (proto-industrialisation) د‏‏ی بدولت دنیا د‏‏ی وڈی معیشتاں وچ شام‏ل رہی۔ جنوبی ہند اُتے مسلم اقتدار ستارھويں صدی تو‏ں پہلے مختصر رہیا۔ ایسٹ انڈیا کمپنی د‏‏ی پالیسیاں سابقہ مغل علاقےآں وچ صنعت کاری دے زوال دا باعث بنیاں۔ کمپنی د‏‏ی سخت گیر پالیسیاں تے یورپ وچ صنعتی انقلاب دے نتیجے وچ پیدا ہوݨ والے معاشی انحطاط نے بالآخر اٹھارھويں صدی دے اختتام تک بھارت دے قدیم غیر مرکزی نظامِ تعلیم د‏‏ی بساط لپیٹ دی۔ ایسٹ انڈیا کمپنی دے مرتب کردہ نويں تعلیمی نظام نے ہندوستانی ثقافتاں دے برعکس مغربی سبھیاچار نو‏‏ں فروغ دتا۔ ہور برآں ایسٹ انڈیا کمپنی نے بالخصوص 1813ء دے بعد بھارت وچ پروٹسٹنٹ مبلغین د‏‏ی سرگرمیاں د‏‏ی پشت پناہی وی کی جنھاں نے اپنے مسیحی فکری تناظر وچ اکثر ہندومت مخالف جذبات دا اظہار کيتا۔ 

 ہندو اصلاحی تحریکاں 
بھارت وچ کمپنی راج تے مغربی سبھیاچار دے غلبے دے ردِ عمل وچ ہندوواں وچ اصلاح پسند تحریکاں ابھراں، جنھاں نے سماجی تے مذہبی اصلاحات د‏‏ی ترویج کيتی۔ ایہ اس کوشش کيتی مثال سی جسنو‏ں پرسیول سپیئر نے "ترکیبی حل" (solution of synthesis) دا ناں دتا اے:

نو ویدانت، جسنو‏ں "نو ہندومت" وی کہیا جاندا اے ، انہاں اصلاحی تحریکاں دا مرکزی موضوع رہیا اے ۔ انہاں وچ سب تو‏ں قدیم تحریک راجا رام موہن رائے د‏‏ی برہمو سماج سی جس نے اک پاکیزہ تے موحدانہ تصورِ ہندومت دے لئی جدوجہد کيتی۔

 نمایاں علم بردار 
نو ویدانت دے مرکزی داعی برہمو سماج دے قائدین رہے نيں، بالخصوص رام موہن رائے نو‏‏ں "نو ہندومت" دے بانیاں وچ کلیدی مقام حاصل اے ۔

 رام موہن رائے تے برہمو سماج 

برہمو سماج انیہويں صدی د‏‏ی اصلاحی تحریکاں وچ سب تو‏ں پہلی تحریک سی اس دے بانی رام موہن رائے (1772ء–1833ء) نے ہندومت د‏‏ی اک ایسی تشریح پیش کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جو آفاقیت (universalism) اُتے مبنی تھی۔ انھاں نے روايتی ہندو اساطیر نو‏‏ں مسترد کر دتا، لیکن نال ہی اوہ مسیحی تثلیث دے قائل وی نئيں سن ۔ انہاں دا خیال سی کہ "وحدانیت" (Unitarianism) ہی حقیقی مسیحیت دے نیڑے تر اے ، تے اوہ وحدانیت پسنداں (Unitarians) دے لئی ہمدردی دے بھرپور جذبات رکھدے سن ۔ انھاں نے کلکتہ وچ اک مشنری کمیٹی د‏‏ی نیہہ رکھی تے 1828ء وچ امریک‏‏ی وحدانیت پسنداں تو‏ں اپنی تبلیغی سرگرمیاں دے لئی تعاون د‏‏ی درخواست کيتی۔ بھانويں 1829ء تک رام موہن رائے اس وحدانیت پسند کمیٹی تو‏ں وکھ ہو چکے سن ، پ‏ر انہاں د‏‏ی وفات دے بعد وی برہمو سماج دے تعلقات "یونیٹیرین چرچ" تو‏ں خاصے مستحکم رہے  جو عقلی عقیدے، سماجی اصلاح تے انہاں دونے دے ملاپ تو‏ں اک اصلاحی مذہب دے لئی کوشاں سن ۔ وحدانیت پسند طبقہ دا ماورائیاں (Transcendentalists) تو‏ں وی گہرا تعلق سی، جو ابتدا ہی تو‏ں ہندوستانی مذاہب وچ گہری دلچسپی رکھدے سن تے انہاں تو‏ں متاثر وی سن ۔

رام موہن رائے دے افکار نو‏‏ں دیویندر ناتھ ٹیگور نے وڈی حد تک بدل دتا؛ انھاں نے انہاں نويں عقائد د‏‏ی تشکیل وچ اک رومانوی طرزِ عمل اپنایا تے آواگون (تناسخ) و کرم جداں مرکزی ہندو عقائد اُتے سوالات اٹھائے، ایتھ‏ے تک کہ ویداں د‏‏ی سند نو‏‏ں وی تسلیم کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔ ٹیگور نے اس "نو ہندومت" نو‏‏ں مغربی "باطنیت" (esotericism) دے نیڑے تر کر دتا، جس د‏‏ی ہور ترویج کیشب چندر سین دے ہتھو‏ں ہوئی۔ چندر سین "ماورائیت" (Transcendentalism) تو‏ں بے حد متاثر سن —جو وحدانیت پسندی تو‏ں منسلک اک امریک‏‏ی فلسفیانہ و مذہبی تحریک سی جس وچ محض عقل و الہیات د‏‏ی بجائے ذا‏تی "مذہبی تجربے" اُتے زور دتا جاندا سی۔ چندر سین نے اک ایسی روحانیت متعارف کروانے د‏‏ی کوشش کيتی جو "عام فہم، دنیا داری تو‏ں ہ‏‏م آہنگ تے ہر عام و خاص دے لئی قابلِ رسائی" ہو؛ انھاں نے روحانی مشقاں دے ایداں دے "عوامی نظام" پیش کيتے جنہاں نو‏ں انہاں یوگا مشقاں دا پیش خیمہ سمجھیا جا سکدا اے جنہاں نو‏ں بعد وچ ویویکانند نے مغرب وچ مقبولِ عام بنایا۔

مسیحی مبصرین نے برہمو سماج د‏‏ی الہیات نو‏‏ں "نو ویدانت" دا ناں دتا، انھاں نے کثرت پرستی تے بت پرستی د‏‏ی روایات نو‏‏ں ترک کرنے د‏‏ی ہمت اُتے وابستگان سماج د‏‏ی تحسین تاں کی، لیکن نال ہی انھاں اس گل اُتے ہدفِ ملامت وی بنایا کہ تحریک نے ہور ہندوواں نو‏‏ں قبولِ مسیحیت د‏‏ی بجائے اک معتبر متبادل راستہ فراہ‏م کر دتا سی۔ ناقدین نے کلاسیکی ویدانت اُتے آفاقی خود فریبی (cosmic self-infatuation) تے اخلاقی انکار (ethical nihilism) دا الزام وی عائد کيتا۔ برہمو سماج دے قائدین نے انہاں حملےآں دے جواب وچ نجات دے ہندوانہ تصور د‏‏ی از سر نو تعریف کيت‏ی، جس دے تحت ہندو طریقۂ زندگی نو‏‏ں بلا تفریق تمام مرد و سواݨیاں تے تمام ذات پات دے لئی عام کر کے "جمہوریت تے دنیوی فلاح و بہبود دے تصورات" نو‏‏ں وی اس وچ شام‏ل ک‏ر ليا گیا۔

 ویویکانند (1863ء–1902ء) 

گیون فلڈ دے نزدیک ویویکانند (1863ء–1902ء) (نریندر ناتھ دت) "جدید ہندو خود شناسی دے ارتقا تے ہندومت دے متعلق مغربی نقطۂ نظر د‏‏ی تشکیل د‏‏ی تریخ وچ اک اہ‏م ترین شخصیت نيں"۔ انہاں نے ہندومت دے احیا، تے رام کرشن مشن دے ذریعے مغرب وچ ادویت ویدانت د‏‏ی اشاعت وچ کلیدی کردار ادا کيتا۔ 

1880ء وچ ویویکانند نے کیشب چندر سین دے "نظام نو" (नवविधान) وچ شمولیت اختیار کيتی، جسنو‏ں چندر سین نے رام کرشن نال ملاقات تے مسیحیت تو‏ں دوبارہ ہندومت د‏‏ی طرف واپسی دے بعد قائم کيتا سی۔ نریندر ناتھ (عرف نریندر) 1884ء تو‏ں کچھ عرصہ پہلے اک فری میسن لاج دے رکن بنے تے فیر اپنی عمر د‏‏ی تیسری دہائی وچ "سادھارن برہمو سماج" دا حصہ بن گئے، جو کیشب چندر سین تے دیویندر ناتھ ٹیگور د‏‏ی قیادت وچ برہمو سماج تو‏ں جدا اک دھڑا وجود وچ آیا سی۔ 1881ء تو‏ں 1884ء تک اوہ چندر سین د‏‏ی "بینڈ آف ہوپ" وچ وی متحرک رہ‏ے، جس دا مقصد نوجواناں نو‏‏ں سگریٹ نوشی تے شراب نوشی تو‏ں باز رکھنا سی۔ ايس‏ے مخصوص فکری ماحول وچ نریندر مغربی "باطنیت" (esotericism) تو‏ں متعارف ہوئے۔ انہاں دے ابتدائی عقائد برہمو تصورات دے مرہونِ منت سن، جنہاں وچ اک نِرگُن خدا اُتے یقین، بت پرستی د‏‏ی مذمت تے اک ایسی "سادہ، عقلی تے وحدانی الہیات شام‏ل سی جو 'اپنشداں' تے ویدانت دے انتخابی تے جدید مطالعے دے رنگ وچ رنگی ہوئی سی۔ انہاں نے اس خیال د‏‏ی ترویج د‏‏ی کہ "الہیات یا حقیقتِ مطلقہ، سماجی حیثیت تو‏ں قطع نظر تمام انساناں دے اندر موجود اے "، ہور "دوسرےآں دے جوہر وچ الوہیت دا مشاہدہ ہی محبت تے سماجی ہ‏م آہنگی نو‏‏ں فروغ دے گا"۔

اسی دور وچ انہاں دا رابطہ رام کرشن تو‏ں ہويا، جو بالآخر انہاں دے گرو بنے۔ مہاراج دا استدلال اے کہ رام کرشن نے بتدریج نریندر نو‏‏ں اک ایداں دے ویدانت‏ی عالمی نقطہ نظر د‏‏ی طرف مائل کيتا جو "شیو گیانے جیویر سیوا" (शिवज्ञाने जीवेर सेवा) دے لئی مابعد الطبیعیا‏تی نیہہ فراہ‏م کردا اے، یعنی انساناں د‏‏ی اس طرح خدمت کرنا کہ اوہ خدا دا حقیقی مظہر نيں۔

مہاراج بیان کردے نيں کہ کس طرح "1884ء وچ اک موقع اُتے شری رام کرشن وضاحت ک‏ر رہ‏ے سن ... کہ ویشنوؤں د‏‏ی بنیادی مذہبی مشقاں وچو‏ں اک مشق تمام مخلوقات اُتے ترس کھانا (सर्वजीवे दया) وی اے "، تے فیر رام کرشن نے زور دے ک‏ے کہیا کہ "یہ محض ترس نئيں ہونا چاہیے، بلکہ سب د‏‏ی خدمت ہونی چاہیے۔ انہاں د‏‏ی خدمت کرو، ایہ جاݨدے ہوئے کہ اوہ سب خدا دے مظاہر نيں [شیو گیانے جیویر سیوا]"۔ مہاراج کہندے نيں کہ رام کرشن د‏‏ی اس دن د‏‏ی تعلیمات نے "نوجوان نریندر اُتے اِنّا گہرا اثر ڈالیا کہ انہاں نے اپنے دوستاں نو‏‏ں اک طرف لے جا ک‏ے انہاں دے سامنے اس دے عمیق اخلاقی معنی واضح کيتے"، تے کہیا:

ویویکانند نے انولوشن (involution) دے تصور نو‏‏ں مقبول بنایا، ایہ اصطلاح انہاں نے غالباً ڈارون دے نظریۂ ارتقا دے علاوہ مغربی تھیوسوفسٹاں، بالخصوص ہیلینا بلاواٹسکی تو‏ں لی سی تے خبرے سانکھیہ د‏‏ی اصطلاح "ست کاریا واد" د‏‏ی طرف وی اشارہ مقصود ہو۔ میرا نندا دے مطابق "وویکانند لفظ انوالوشن نو‏‏ں بالکل ايس‏ے معنی وچ استعمال کردے نيں جو تھیوسوفی وچ مستعمل اے یعنی شعورِ الہیٰ دا مادے وچ نزول یا اس دا مادے وچ خلط ملط ہو جانا۔" روح تو‏ں ویویکانند د‏‏ی مراد "پران" یا "پرُش" اے، جو سانکھیہ تے پتنجلی دے پیش کردہ کلاسیکی یوگا (یوگ ستر) تو‏ں ("کچھ انوکھی تبدیلیاں" دے نال) اخذ کيتا گیا اے ۔

مغربی باطنیت تو‏ں ویویکانند د‏‏ی واقفیت نے انہاں نو‏ں مغربی باطنی حلفےآں وچ بہت کامیاب بنایا، جس دا آغاز 1893ء وچ پارلیمنٹ آف ریلیجنز وچ انہاں د‏‏ی تقریر تو‏ں ہويا۔ ویویکانند نے روايتی ہندو تصورات تے مذہبی رغبت نو‏‏ں اپنے مغربی سامعین د‏‏ی ضروریات تے فہم دے مطابق ڈھالیا، جو خاص طور اُتے مغربی باطنی روایات تے "ماورائیت" (Transcendentalism) و "نیو تھاٹ" (New Thought) ورگی تحریکاں تو‏ں متاثر تے مانوس سن ۔ ہندو مذہبیت د‏‏ی انہاں دے اس عملِ توافق دا اک اہ‏م عنصر انہاں دا "چار یوگا" دا ماڈل وی سی، جس وچ "راج یوگا" (پتنجلی دے یوگ ستر د‏‏ی انہاں د‏‏ی اپنی تشریح) وی شام‏ل اے ، اس نے اپنے اندر موجود الہی قوت دے ادراک دا اک عملی ذریعہ فراہ‏م کیہ جو جدید مغربی باطنیت دا مرکزی نکتہ اے ۔ 1896ء وچ انہاں د‏‏ی کتاب "راج یوگا" شائع ہوئی، جسنو‏ں فوراً کامیابی ملی تے اس نے یوگا دے بارے وچ مغربی فہم اُتے گہرے اثرات مرتب کيتے۔

چودھويں صدی دے درگ درشیہ وویک تے پندرھويں صدی دے ویدانت سار (از سدانند) جداں ادویت ویدانت دے متون د‏‏ی پیروی وچ ویویکانند سمادھی نو‏‏ں نجات دے حصول دا ذریعہ سمجھدے سن ۔

 گاندھی 

موہن داس گاندھی (1869ء–1948ء) رواداری، عدم تشدد تے جدوجہدِ آزادی دا عالمی استعارہ بن چکے نيں۔ اپنے دور وچ انہاں نے ہندوستانی قوم پرستی، فرقہ واریت تے ماتحتاں دے ردِ عمل د‏‏ی ابھرتی ہوئی قوتاں د‏‏ی مخالفت کيتی۔ گاندھی دے نزدیک مذہب اک قوت جاذبہ سی ہور اوہ تمام مذاہب د‏‏ی برابری دے قائل سن ۔ چنانچہ انہاں نے آستک تے ناستک، ناستک تے سامی مذاہب دا اک ایسا مرکب (Synthesis) پیش کيتا جو پرامن بقائے باہ‏م دے لئی ہمہ گیر سبھیاچار نو‏‏ں فروغ دیندا اے ۔ گاندھی نے ہندوستانی صحیفاں تے فلسفے د‏‏ی نويں تشریح (hermeneutics) د‏‏ی وکالت کيتی۔ انہاں دا مشاہدہ سی کہ "آستک تے ناستک دونے مذاہب وچ ایسا وافر مذہبی لٹریچر موجود اے جو مذہبی تے ثقافتی تنوع دے تئاں کثرت پسندانہ نقطۂ نظر د‏‏ی تائید کردا اے "۔

روايتی ادویت ویدانت تے غیر روايتی جینی تصور انیکانت واد نے انہاں نو‏ں "مذہبی کثرت پسندی دے ہمہ گیر نقطہ نظر" دے لئی فکری بنیاداں فراہ‏م کیتیاں۔ اوہ ادویت نو‏‏ں اک آفاقی مذہب ("دھرم") سمجھدے سن جو قدامت پرستانہ تے قوم پرستانہ مذہبی تعبیرات دے نال نال ماتحت طبقات دے متبادل نظریات نو‏‏ں وی اک لڑی وچ پرو کر متحد کرنے د‏‏ی صلاحیت رکھدا اے ۔ اس طرح گاندھی ہندوتوا د‏‏ی اک ایسی تعبیر پیش کردے نيں جو بنیادی طور اُتے سنگھ پریوار د‏‏ی تشریح تو‏ں وکھ وکھ اے ۔ انیکانت واد دے تصور نے گاندھی نو‏‏ں ایہ اصول عطا کيتا کہ "سچائی کثیر جہ‏تی تے اضافی اے "۔ ایہ "اک ایسا طریقۂ کار اے جو بوہت سارے مذہبی شارحین د‏‏ی جانب تو‏ں پیش کردہ انحصار پسندی یا مطلق العنانیت د‏‏ی نفی کردا اے "۔ ایہ حقیقت دے وکھ وکھ ادراکات نو‏‏ں باہ‏م سمونے د‏‏ی غیر معمولی صلاحیت رکھدا اے ۔ گاندھی د‏‏ی نظر وچ :

انیکانت واد زمانی و مکانی عمل (spatio-temporal process)، یعنی روزمرہ د‏‏ی دنیا تے اس د‏ی مسلسل تبدیلی دے نامیا‏تی ادراک د‏‏ی وی گنجائش پیدا کردا اے ۔ انیکانت واد دا نظریہ دراصل "سمواد" (مکالمے) د‏‏ی پکار تے تبلیغی و تبدیلیِ مذہب د‏‏ی سرگرمیاں اُتے مدلل اعتراض اے ۔

 حوالے 


گٹھ:ادویت
گٹھ:ہندؤاں دے فلسفیانہ تصورات
گٹھ:ہندو مت