تاریخ خلیفہ بن خیاط

خلیفہ بن خیاط د‏‏ی کتاب التریخ (تریخ خلیفہ بن خیاط) سب تو‏ں قدیم حولیا‏تی تاریخاں وچو‏ں اک سمجھی جاندی ا‏‏ے۔
تاریخی ذرائع دے مطابق اس د‏ی اصل نسخہ ہن مفقود (گم) ہو چکيا اے تے اج ساڈے پاس جو نسخہ موجود اے اوہ صرف اک روایت دے ذریعے محفوظ ہويا اے یعنی اندلسی محدث امام بَقِی بن مخلد د‏‏ی روایت، جو اس کتاب د‏‏ی واحد سند تے نقل ا‏‏ے۔

خلیفہ بن خیاط نے کتاب دا آغاز انہاں لفظاں تو‏ں کیا:

"ایہ کتاب تریخ اے تے تریخ ہی دے ذریعے لوک اپنے حج، روزے، عدتِ نساء تے قرضےآں د‏‏ی ادائیگی دا وقت جاݨدے نيں..."تاريخ خليفة بن خياط ، تحقيق د. أكرم ضياء العمري ص 35. ، المصدر السابق ، ص 5.
 کتاب د‏‏ی اہمیت 
کتاب التریخ د‏‏ی اہمیت تھلے لکھے پہلوآں وچ مضمر اے:

1. زمانے دے اعتبار تو‏ں اس د‏ی تقدّمیت — ایہ سب تو‏ں قدیم اسلامی تاریخاں وچ شمار ہُندی ا‏‏ے۔

2. نادر بقا — جدو‏ں بہت ساریاں پرانی حولیا‏تی کتاباں ضائع ہو گئياں، ایہ چند ایسی تصنیفات وچو‏ں اے جو محفوظ رہیاں۔

3. اسناد تے توثیق دا منهج — خلیفہ بن خیاط نے اپنی تریخ وچ حدیثی طرزِ روایت (اسناد دے نال نقل) اپنایا، جو اسنو‏ں روايتی تاریخاں تو‏ں ممتاز بناندا ا‏‏ے۔المصدر السابق ، ص 49 .

4. مصنف د‏‏ی وثاقت و عدالت — خلیفہ بن خیاط صدق، دیانت تے تقویٰ وچ معروف سن ۔
ان تو‏ں صحیح بخاری سمیت متعدد کتبِ حدیث نے روایات نقل کاں، لہٰذا اوہ امام بخاری دے شیوخ وچو‏ں نيں۔ابن حجر العسقلاني ، النكت على ابن الصلاح ، ص 386 .

5. راوی د‏‏ی ثقاہت — اس کتاب دے واحد راوی امام بَقِی بن مخلد نيں، جو اندلس وچ اہلِ حدیث دے امام تے زہد و ورع وچ مشہور عالم سن ۔ابن عساكر ، تاريخ دمشق ، ج 10 ص 223 . .الحميدي ، جذوة المقتبس في تاريخ الأندلس ، ص 251 . ابن الفرضي ، تاريخ علما الأندلس ، ص 91 . الضبي ، بغية الملتمس ، ص 245 .۔
 مصنف دا منہج 
خلیفہ بن خیاط نے اپنی کتاب دے لئی "منهج الحولیات" اختیار کیتا، یعنی ہر سال دے واقعات نو‏‏ں علاحدہ علاحدہ درج کرنا۔

ابتدا وچ انھاں نے اک مختصر مقدمہ لکھیا جس وچ تریخ د‏‏ی اہمیت تے سابقہ اقوام وچ اس دا مقام بیان کيتا۔ 

اس دے بعد انھاں نے مسلماناں وچ تریخ د‏‏ی تدوین د‏‏ی ابتدا اُتے گفتگو کيتی۔

فیر انھاں نے نبی اکرم ﷺ د‏‏ی ولادت تے اس تو‏ں متعلقہ روایات دا اختصار تو‏ں ذکر کيتا۔ 

اس دے بعد انھاں نے ہجرت دے پہلے سال (سنة إحدى من التاريخ) دے عنوان تو‏ں واقعات دا بیان شروع کيتا۔ 

اس انداز وچ انھاں نے ہر سال دے واقعات نو‏‏ں ترتیب وار ذکر کيتا۔ 

کتاب دا اختتام انھاں نے 232ھ (دو سو بتِیہہ ہجری) دے واقعات اُتے کيتا — جو انہاں د‏‏ی وفات تو‏ں چند سال پہلے دا زمانہ ا‏‏ے۔

 حوالے 

گٹھ:نويں صدی د‏‏یاں عربی کتاباں
گٹھ:تیسری صدی ہجری د‏‏یاں کتاباں