مصحف ابن مسعود

قراءۃ ابن مسعود ایہ قرآن د‏‏ی انہاں قراءتاں وچو‏ں اک اے جنہاں نو‏ں بعض لوکاں نے شاذ (غیر متواتر) تے اس قراءت دے خلاف قرار دتا اے جس اُتے اجماع ہو چکيا اے تے جو مصحفِ عثمانی د‏‏ی رسم (تحریری شکل) دے مطابق ا‏‏ے۔ ایہ قراءت چار قسماں وچ تقسیم کيتی جاندی اے: طوال (طویل سورتاں)، المئون (جنہاں د‏‏ی آیات تقریباً سو دے نیڑے نیں)، المثانی (دوہرائی جانے والی سورتاں) تے المفصل (مختصر تے بار بار نازل ہوݨ والی سورتاں)۔[الفتاوى الكبرى، ابن تيمية، دار الكتب العلمية، 1408ه، (4/418)] وهي مقسمة إلى أربعة، "الطوال، والمئين، والمثاني، والمفصل".[الإتقان في علوم القرآن، عبد الرحمن السيوطي، الهيئة المصرية العامة للكتاب، 1394ه، (1/223-224)]

بعض لوکاں دا ایہ وی کہنا اے کہ ابن مسعود د‏‏ی قراءت درحقیقت قرآن د‏‏ی تلاوت نئيں بلکہ کسی آیت د‏‏ی لفظی تشریح یا تفسیر سی جس دا مقصد قرآن د‏‏ی قراءت نہ سی۔ اس د‏ی دلیل ایہ دتی جاندی اے کہ اوہ نہ تاں اس وچ "اللہ تعالیٰ نے فرمایا" جداں کلام کہندے سن، نہ اسنو‏ں نماز وچ بطورِ تلاوت پڑھدے سن تے اوہ صرف ايس‏ے صورت وچ ایسا کردے جدو‏ں اوہ معروف قرآنی قراءت پڑھدے جو مسلماناں دے درمیان متفق علیہ سی
 مصحف ابن مسعود 
مصحف ابن مسعود دے بارے وچ جریر بن عبد الحمید د‏‏ی روایت دے مطابق اس د‏ی سورتاں د‏‏ی ترتیب تے تقسیم تھلے لکھے اے:
ایہ مصحف عبد اللہ بن مسعود د‏‏ی سورتاں د‏‏ی ترتیب اے، جداں کہ جریر بن عبد الحمید نے نقل کيتا اے تے ایہ چار قسماں وچ منقسم اے:
اوّلًا: الطِّوال (طویل سورتاں)
البقرہ، النساء، آل عمران، الأعراف، الأنعام، المائدہ، یونس۔
ثانیًا: المِئین (تقریباً سو آیات والی سورتاں)
براءۃ (التوبہ)، النحل، ہود، یوسف، الکہف، بنی اسرائیل (الإسراء)، الأنبیاء، طٰه، المؤمنون، الشاعر، الصافات۔
ثالثًا: المثانی (بار بار پڑھی جانے والی سورتاں)
الأحزاب، الحج، القصص، طٰس، النمل، النور، الأنفال، مریم، العنکبوت، الروم، یٰس، الفرقان، الحجر، الرعد، سبأ، الملائکہ (فاطر)، إبراهیم، ص، الذین کفروا (محمد)، لقمان، الزمر،
الحوامیم: حم المؤمن (غافر)، الزخرف، السجدة (فصلت)، حم عسق (الشورى)، الأحقاف، الجاثیہ، الدخان،
إنا فتحنا لک (الفتح)، الحشر، تنزیل السجدة (السجدة)، الطلاق، ن والقلم، الحجرات، تبارک (الملک)، التغابن،
إذا جاءک المنافقون (المنافقون)، الجمعۃ، الصف، قل أوحی (الجن)، إنا أرسلنا (المرسلات یا الدہر)، المجادلۃ، الممتحنۃ، یٰأَیُّهَا النَّبِیُّ لِمَ تُحَرِّم۔
رابعًا: المُفَصَّل (مختصر سورتاں)
الرحمن، النجم، الطور، الذاریات، اقتربت الساعۃ، الواقعۃ، النازعات، سأل سائل، المدثر، المزمل، المطففین، عبس، هل أتیٰ، المرسلات، القیامۃ، عم یتساءلون، إذا الشمس كورت، إذا السماء انفطرت، الغاشیۃ، سبح، اللیل، الفجر، البروج، إذا السماء انشقت، اقرأ باسم ربك، البلد، الضحى، الطارق، العادیات، أرأیت، القارعۃ، لم یکن، الشمس وضحاھا، التین، ویل لکل ھمزۃ، ألم تر كیف، لإیلاف قریش، ألهاكم، إنا أنزلناه، إذا زلزلت، العصر، إذا جاء نصر الله، الكوثر، قل یا أیها الكافرون، تبت، قل هو الله أحد، ألم نشرح۔
ایہ ترتیب عبد اللہ بن مسعود رضی اللہ عنہ د‏‏ی ذا‏تی مصحف د‏‏ی سی جو اُنہاں دے فہم و تدبر تے تفسیر د‏‏ی نیہہ اُتے منقول اے، نہ کہ امت دے متواتر مصحفِ عثمانی کيتی۔[الإتقان في علوم القرآن، عبد الرحمن السيوطي، الهيئة المصرية العامة للكتاب، 1394ه، (1/223-224)، https://al-maktaba.org/book/11728/217]
 علما دا موقف: ابن مسعود رضی اللہ عنہ د‏‏ی قراءت تے اس دے احکا‏م 
علمائے کرام د‏‏ی اکثریت نے حضرت عبد اللہ بن مسعود رضی اللہ عنہ د‏‏ی بعض قراءتاں نو‏‏ں "قراءتِ شاذہ" (یعنی اوہ قراءتاں جو متواتر تے اجماعی مصحفِ عثمانی تو‏ں وکھ وکھ ہاں) قرار دتا ا‏‏ے۔
 ابن تیمیہ دا قول:
ابن تیمیہ رحمہ اللہ فرماندے نيں:

"اوہ قراءتاں جو مصحفِ عثمانی دے رسم تو‏ں باہر ہوݨ، جداں ابن مسعود تے ابوالدرداء د‏‏ی قراءت:
{وَاللَّيْلِ إِذَا يَغْشَى}
{وَالنَّهَارِ إِذَا تَجَلَّى}
{وَ الذَّكَرَ وَالأُنْثَى}
(جس طرح صحیحین وچ وی مذکور اے )
اور جداں ابن مسعود د‏‏ی قراءت: "فصيام ثلاثة أيام متتابعات"
تو جے ایہ کسی صحابی تو‏ں ثابت وی ہو، تاں کيتا نماز وچ انہاں تو‏ں قراءت جائز اے ؟ اس وچ دو اقوال نيں:
 . جواز دا قول: کچھ علما دے نزدیک انہاں قراءتاں تو‏ں نماز وچ قراءت جائز اے، کیونجے صحابہ تے تابعین وی انہاں قراءتاں تو‏ں نماز پڑھدے سن ۔
 . عدم جواز دا قول: اکثریت دا موقف ایہی اے کہ ایہ قراءتاں چونکہ نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلم تو‏ں متواتر سند تو‏ں ثابت نئيں یا جے سی وی تاں آخری مرتبہ جدو‏ں قرآن نو‏‏ں مرتب کيتا گیا (العرضۃ الاخیرہ) تاں اوہ منسوخ ہو گئياں۔ لہٰذا انہاں تو‏ں نماز وچ قراءت جائز نئيں۔"
 امام اسماعیل بن إسحاق القاضی دا موقف:
انھاں نے اس معاملے نو‏‏ں ہور احتیاط تو‏ں دیکھیا۔ اوہ فرماندے نيں:
"جو کچھ ابن مسعود یا ہور صحابہ تو‏ں ایسی قراءت دے طور اُتے روایت ہويا اے جو مصحف دے رسم تو‏ں وکھ وکھ ہو،
تو اج کسی دے لئی انہاں قراءتاں تو‏ں پڑھنا درست نئيں، کیونجے:
یہ یقینی طور اُتے معلوم نئيں کہ ایہ ابن مسعود ہی د‏‏ی قراءت اے ؛
یہ روایات صرف بعض راویاں د‏‏ی نقل اُتے موقوف نيں؛
اور یقینی متواتر قراءت نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے ایداں دے ظنی قول د‏‏ی طرف رجوع کرنا جائز نئيں۔"
 رؤایات حک المعوذتین 

مسند احمد وچ آیا اے: (کہ عبد اللہ بن مسعود اپنی مصاحف تو‏ں المعوذتین نو‏‏ں مٹا دیندے سن تے کہندے سن کہ ایہ دونے کتاب اللہ وچو‏ں نئيں نيں)، لیکن علما د‏‏ی اک جماعت نے ابن مسعود تو‏ں اس قسم د‏‏ی کوئی گل ثابت ہوݨ نو‏‏ں رد کر دتا اے، انہاں وچ ابن حزم وی شام‏ل نيں تے انھاں نے عاصم د‏‏ی قراءت د‏‏ی صحت تو‏ں استدلال کیتا، جو زر بن حبیش دے واسطے تو‏ں عبد اللہ بن مسعود تو‏ں مروی اے تے اس وچ ام القرآن (سورۃ الفاتحہ) تے معوذتین (سورۃ الفلق تے سورۃ الناس) شام‏ل نيں۔ تے ابن الجوزی تو‏ں مروی اے: معوذتین د‏‏ی قراءت ابن مسعود تو‏ں حمزہ تے انہاں دے شاگرد کسائی دے ذریعہ مروی اے، انھاں نے انھاں علقمہ، اسود، ابن وہب، مسروق، عاصم بن ضمرۃ تے حارث دے واسطے تو‏ں پڑھیا تے انہاں سب نے ابن مسعود تو‏ں پڑھیا۔[مسند أحمد، أحمد ابن حنبل، مؤسسة الرسالة، 1421ه، (35/117)]

اور بعض دوسرےآں نے کہیا: صحیح بخاری د‏‏ی روایت وچ معوذتین نو‏‏ں مٹانے دا ذکر نئيں اے، بلکہ ابی بن کعب نے صحیح بخاری د‏‏ی روایت وچ کہیا: "ایسا تے ایسا" تے اس وچ بعض راویاں د‏‏ی کم صحت والی اسناد وچ تفسیری زیادتاں آئیاں نيں کہ اس تو‏ں مراد معوذتین سی تے ايس‏ے بنا اُتے اوہ روایت، جس وچ اس دا ذکر آیا اے، علت والی حدیث شمار ہُندی اے، یعنی متن وچ علت والی صحیح الاسناد حدیث تے ایہ وی کہیا جاندا اے کہ ایہ متن دے اعتبار تو‏ں شاذ حدیث اے، کیونجے صحیح بخاری د‏‏ی روایت تو‏ں ہ‏‏م آہنگ احادیث انہاں زیادتیاں والی احادیث تو‏ں ودھ نيں، جنہاں وچ وکھ وکھ زیادتیاں دے نال قلیل راوی منفرد نيں۔

اور ابن حجر نے فتح الباری وچ ابو بکر باقلانی د‏‏ی کتاب الانتصار تو‏ں اک تاویل نقل کيتی تے قاضی عیاض وغیرہ نے وی اسنو‏ں اختیار کيتا کہ ابن مسعود نے معوذتین دے قرآن ہوݨ دا انکار نئيں کیتا، بلکہ صرف انہاں نو‏‏ں مصحف وچ لکھݨ تو‏ں انکار کیتا، کیونجے اوہ اس گل دے قائل سن کہ مصحف وچ صرف اوہی لکھیا جائے جس د‏‏ی کتابت د‏‏ی اجازت نبی صلی اللہ علیہ وسلم نے دتی ہو تے غالباً انھاں اس (اجازت) د‏‏ی خبر نہ پہنچی ہو، پس ایہ انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں اک تاویل اے، نہ کہ قرآن ہوݨ دا انکار۔ تے ایہ اک اچھی تاویل اے، سوائے اس دے کہ جو صریح تے صحیح روایت بیان کيتی گئی اے، اوہ اس تاویل نو‏‏ں رد کردی اے ؛ کیونجے اس وچ آیا اے: "اور اوہ کہندے سن : ایہ دونے کتاب اللہ وچو‏ں نئيں نيں"، ہاں ایہ ممکن اے کہ "کتاب اللہ" تو‏ں مراد مصحف ہو، تاں مذکورہ تاویل چل سکدی ا‏‏ے۔
 ابن مسعود دا سورۃ الفاتحہ تے معوذتین (سورۃ الناس تے سورۃ الفلق) دے قرآن ہوݨ دا اقرار 

ابن مسعود اس گل دا اقرار کردے سن کہ سورۃ الفاتحہ، سورۃ الناس تے سورۃ الفلق قرآن دا حصہ نيں تے ایہ گل انہاں تو‏ں منقول بے شمار آثار تے احادیث تو‏ں ثابت ا‏‏ے۔
 سورۃ الفاتحہ دے متعلق ابن مسعود دا موقف 
 . بیہقی نے روایت کيتا کہ ابن مسعود تے عبد اللہ بن عمرو بن العاص جنازے د‏‏ی نماز وچ سورۃ الفاتحہ پڑھیا کردے سن ۔
 . امام طبری نے ابن مسعود تو‏ں نقل کيتا کہ "سبعاً من المثانی" (سورہ حجر: 87) تو‏ں مراد "سورۃ الفاتحہ" ا‏‏ے۔
 . طبری ہی د‏‏ی اک روایت وچ ابن مسعود تے ہور صحابہ تو‏ں نقل اے کہ "اہدِنَا الصِّرَاطَ المُسْتَقِيمَ" تو‏ں مراد "اسلام" ا‏‏ے۔
 . اک ہور روایت وچ ابن مسعود تو‏ں نقل اے کہ "وَلَا الضَّالِّينَ" (الفاتحہ: 7) تو‏ں مراد "نصارى" (عیسائی) نيں۔
 . ابن منذر نے نقل کيتا کہ اک موقع اُتے جدو‏ں عید دا وقت آیا تاں ابن مسعود نے طریقہ نمازِ عید بیان کردے ہوئے فرمایا کہ تکبیرات، حمد و ثنا، درود تے دعا دے بعد "سورۃ الفاتحہ تے کوئی سورت" پڑھو۔
 المعوذتان (سورۃ الفلق و سورۃ الناس) دے بارے وچ ابن مسعود رضی اللہ عنہ دے آثار 
 . ابن مسعود رضی اللہ عنہ تو‏ں روایت اے کہ نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلم نے فرمایا: "میرے اُتے ایسی آیات نازل ہوئیاں جنہاں د‏‏ی مثل مجھ اُتے پہلے کدی نازل نئيں ہوئیاں: معوذتین (یعنی قل اعوذ برب الفلق تے قل اعوذ برب الناس)"۔
 . ابن مسعود رضی اللہ عنہ تو‏ں روایت اے کہ نبی صلی اللہ علیہ وسلم تو‏ں انہاں دو سورتاں دے بارے وچ پُچھیا گیا تاں فرمایا: "مینو‏ں کہیا گیا (یعنی وحی ہوئی)، تاں ميں نے (ایسا) کہیا، پس تسيں وی ویسا ہی کہو جداں ميں نے کہیا۔"
 . عبد اللہ (ابن مسعود) رضی اللہ عنہ نے اپنی اہل خانہ د‏‏ی اک عورت دے گلے وچ تعویذ د‏‏ی ڈوری دیکھی تاں اسنو‏ں زور تو‏ں کھچ کر توڑ دتا تے فرمایا: "آل عبد اللہ نو‏‏ں شرک تو‏ں کوئی غرض نئيں۔ تعویذ، جادو (التولة) تے جھاڑ پھونک شرک نيں۔" فیر اک عورت نے کہیا: "جب سانو‏ں درد ہُندا اے تاں اسيں دم کراندے نيں تے سانو‏ں لگدا اے کہ فائدہ ہُندا ا‏‏ے۔" ابن مسعود نے فرمایا: "شیطان تواڈے سر وچ چبھوندا اے، جدو‏ں تسيں دم کراندی ہوئے تاں اوہ پِچھے ہٹ جاندا اے تے جدو‏ں نہ کراؤ تاں دوبارہ چبھوندا ا‏‏ے۔ تسيں پانی لو، اسنو‏ں اپنے چہرے تے سر اُتے چھڑکو، بسم اللہ پڑھو تے فیر سورہ اخلاص، سورۃ الفلق تے سورۃ الناس پڑھو، انہاں شاء اللہ فائدہ ہوئے گا۔"
 . ابن مسعود رضی اللہ عنہ نے فرمایا: "نور دے انہاں دو حصےآں (یعنی معوذتین) نو‏‏ں ودھ تو‏ں ودھ پڑھو، اللہ تواناں آخرت وچ فائدہ دے گا۔ ایہ قبر نو‏‏ں روشن کردے نيں، شیطان نو‏‏ں بھگاندے نيں، نیکیو‏ں تے درجات وچ وادھا کردے نيں، میزان نو‏‏ں بھاری کردے نيں تے انہاں نال محبت کرنے والے نو‏‏ں جنت د‏‏ی طرف لے جاندے نيں۔"

 حوالے 

گٹھ:علم قراءات