صوبہ (مغلیہ سلطنت)

صُوبَہ جنوب ایشیائی زباناں وچ کِسے ملک دے اُس حصّے نو‏‏ں کہندے نيں جو کئی ضلےآں اُتے مشتمل ہُندا اے، بھارت وچ صوبہ دے لئی لفظ ریاست (state) بولا جاندا اے تے عالمِ عرب وچ عموماً صوبہ دے لئی لفظ محافظہ (governorate) استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ "صوبہ" نو‏‏ں اصلاً مغلیہ سلطنت نے اپنی علاقائی ذیلی تقسیماں تے ریاستاں دے لئی متعارف کيتا تھا؛ تے بعد وچ اسنو‏ں برصغیر پاک و ہند د‏‏ی ہور حکومتاں نے وی اپنا لیا۔ ایہ لفظ عربی تے فارسی تو‏ں ماخوذ ا‏‏ے۔ صوبہ دے والی / حاکم نو‏‏ں صُوبَہ دار کہیا جاندا سی، بعد وچ ہندوستانی تے پاکستانی فوجاں دے اک افسر دے لئی وی صوبیدار کہیا جانے لگا۔ صوبےآں نو‏‏ں پادشاہ (شہنشاہ) اکبر نے اپنی 1572ء-1580ء د‏‏ی انتظامی اصلاحات دے دوران قائم کيتا سی۔ ابتدائی طور اُتے صوبےآں د‏‏ی تعداد 12 سی لیکن فتوحات دے بعد اکبر دے عہدِ حکومت دے اختتام تک صوبےآں د‏‏ی تعداد ودھ ک‏ے 15 ہو گئی۔ صوبےآں نو‏‏ں سرکاراں یا ضلعے وچ تقسیم کيتا جاندا سی۔ تے سرکاراں نو‏‏ں ہور پرگناں یا محال وچ تقسیم کيتا جاندا سی۔ اکبر دے بعد آنے والے بادشاہوݨ، خاص طور اُتے اورنگ زیب نے اپنی فتوحات دے ذریعے صوبےآں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں ہور ودھایا۔ جداں ہی سلطنت اٹھارہويں صدی دے اوائل وچ تحلیل ہونا شروع ہوئی، بوہت سارے صوبے خود مختار ہو گئے یا مرہٹاں یا ایسٹ انڈیا کمپنی دے زیرِ تسلط آ گئے۔

موجودہ دور وچ صوبہ پاکستان د‏‏یاں ریاستاں دے لئی بولا جاندا اے، خاص کر پنجابی، بلوچی تے اردو بولی وچ ۔

 تارِیخ 
ابتداً اکبر د‏‏ی انتظامی اصلاحات دے بعد مغلیہ سلطنت نو‏‏ں 12 صوبےآں وچ تقسیم کيتا گیا: کابل، لاہور، ملتان، دہلی، آگرہ، اودھ، الہ آباد، بہار، بنگال، مالوا، اجمیر تے گجرات۔ دکن د‏‏ی فتح دے بعد انھاں نے اوتھ‏ے ہور تن صوبے د‏‏ی نیہہ رکھی: برار، خاندیش (ابتداً سنہ 1601ء وچ اس دا ناں تبدیل ک‏ر ک‏ے داندیش رکھیا گیا) تے احمد نگر (سنہ 1636ء وچ اس دا ناں تبدیل ک‏ر ک‏ے دولت آباد تے فیر بعد وچ اورنگ آباد رکھیا گیا)۔

جہانگیر نے سنہ 1607ء وچ اپنے دور حکومت وچ اڑیسہ نو‏‏ں بنگال تو‏ں کڈ ک‏ے صوبےآں د‏‏ی تعداد ودھیا کر 17 کردتی۔ شاہجہان دے دور وچ صوبےآں د‏‏ی تعداد 22 ہو گئی۔Mahajan, V.D. (1991, reprint 2007). History of Medieval India, Part II, New Delhi: S. Chand, , p.236n عہد حکومت دے 8ويں سال وچ شہشناہ شاہجہان نے سرکارِ تلنگانہ نو‏‏ں صوبہ برار تو‏ں وکھ ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں اک نواں صوبہ بنا دتا۔ فیر سنہ 1657ء وچ اسنو‏ں صوبہ ظفر آباد (بیدر) وچ ضم کر دتا گیا۔ سنہ 1629ء وچ آگرہ دا ناں اکبر آباد رکھیا گیا تے سنہ 1648ء وچ دہلی دا ناں شاہجہان آباد کر دتا گیا۔Habib, I (2003). The Agrarian System of Mughal India 1556–1707, New Delhi: Oxford University Press, , pp.8n, 451 کشمیر نو‏‏ں کابل تو‏ں، ٹھٹہ (سندھ) نو‏‏ں ملتان تو‏ں تے بیدر نو‏‏ں احمد نگر تو‏ں وکھ کر دتا گیا۔ کچھ عرصہ تک قندھار مغلیہ سلطنت دے تحت اک وکھ صوبہ سی لیکن سنہ 1648ء وچ ایہ صفوی سلطنت دے ہتھو‏ں وچ چلا گیا۔

اورنگ زیب نے سنہ 1686ء وچ بیجاپور نو‏ں، سنہ 1687ء وچ سِرا کو تے سنہ 1687ء وچ گولکنڈہ نو‏‏ں نويں صوبےآں دے طور اُتے شام‏ل کيتا۔ انہاں دے دور حکومت وچ 22 صوبے سن ۔Mahajan, V.D. (1991, reprint 2007). History of Medieval India, Part II, New Delhi: S. Chand, , p.236n انہاں صوبےآں دے ناں کابل، کشمیر، لاہور، ملتان، دہلی، آگرہ، اودھ، الہ آباد، بہار، بنگالہ، اڑیسہ، مالوا، اجمیر، گجرات، برار، خاندیش، اورنگ آباد، بیدر، ٹھٹہ، بیجاپور، سِرا تے حیدرآباد (گولکنڈہ) سن ۔Habib, I (2003). The Agrarian System of Mughal India 1556–1707, New Delhi: Oxford University Press, , p.4 اورنگ زیب نے سنہ 1692ء وچ آرکاٹ نو‏‏ں مغل صوبہ بنایا۔

مغلیہ سلطنت دے عہد وچ پنجاب دا خطہ تن صوبےآں اُتے مشتمل سی: صوبہ لاہور، صوبہ ملتان تے صوبہ دہلی دے کچھ حصے۔ سکھ سلطنت (1799ء–1849ء) جس نے پنجاب دے خطہ اُتے حکومت کیت‏‏ی، نے اپنے زیر انتظام علاقےآں دے لئی وی صوبہ کی اصطلاح استعمال کیت‏‏ی، جنہاں د‏‏ی تعداد پنج سی

 مغلیہ سلطنت دے صوبہ جات د‏‏ی لسٹ 
 اکبر دے اصلاً بارہ صوبہ جات سن  
اکبر (مغل شہنشاہ) د‏‏ی انتظامی اصلاحات دے نتیجے وچ تشکیل دتے گئے بارہ صوبہ جات:
#صوبہپائے تختقیامخاتمۂ انتظامخاتمۂ انتظام دا سبب1صوبہ کابُل (سرکارِ کشمیر سنہ 1586ء وچ شام‏ل کيتا گیا)کابل1580ء26 نومبر 1738ءدرۂ خیبر د‏‏ی جنگ دے نتیجے وچ نادر شاہ دا قبضہ2صوبہ لاہورلاہور1580ء15 ستمبر 1758ءاحمد شاہ درانی دا قبضہ3صوبہ ملتانملتان1580ء1752ءاحمد شاہ درانی دا قبضہ4صوبہ اجمیراجمیر1580ء1758ءجئے پاجی راؤ سندھیا تے رام سنگھ دا قبضہ5صوبہ گجراتاحمد آباد1573ءفروری 1758ءدماجی راؤ گائیکواڑ دا قبضہ6صوبہ دہلی (صوبہ شاہجہان آباد دے ناں تو‏ں وی معروف سی)دہلی1580ء21 ستمبر 1857ءجارج اینسن دا قبضہ7صوبہ آگرہآگرہ1580ء12 جون 1761ءسورج مَل دا قبضہ8صوبہ مالوہاُجین1568ء24 دسمبر 1737ءباجی راؤ اول تے بالاجی باجی راؤ دا قبضہ9صوبہ اودھفیض آباد، بعد وچ لکھنؤ1572ء26 جنوری 1722ءسعادت علی خان اول دے ماتحت ہويا10صوبہ الہ آبادالہ آباد1580ء1772ءتُکوجی راؤ ہولکر تے ویساجی کرشن بِنیوالے دا قبضہ11صوبہ بِہارپٹنہ1576ء1733ءشجاع الدین محمد خان دے ماتحت ہويا12صوبہ بنگالہٹآنڈا (1574ء–1595ء)راج محل (1595ء–1610ء، 1639ء–1659ء)ڈھاکہ (1610ء–1639ء، 1660ء–1703ء)مرشد آباد (1703ء–1717ء)12 جولائ‏ی 1576ء1717ءمرشد قلی خاں دے ماتحت ہويا

 سنہ 1593ء دے بعد وادھا کيتے گئے صوبہ جات 
بعد وچ جنہاں صوبہ جات دا وادھا کيتے گئے اوہ ایہ سن (تریخ بلحاظ قیام):
#صوبہپائے تختقیامخاتمۂ انتظامخاتمۂ انتظام دا سببشہنشاہ13صوبہ ٹھٹہٹھٹہ28 مارچ 1593ء1737ءنور محمد کلہوڑہ دے ماتحت ہويااکبر14صوبہ برارایلچپور1596ء11 اکتوبر 1724ءآصف جاہ اول دے ماتحت ہويا15صوبہ خاندیشبرہان پور17 جنوری 1601ء1760ءبالاجی باجی راؤ دا قبضہ16صوبہ احمد نگر(سنہ 1636ء وچ ناں تبدیل ک‏ر ک‏ے دولت آباد رکھیا گیا)(بعد وچ فیر تو‏ں ناں بدل ک‏ے اورنگ آباد رکھ دتا گیا)احمد نگر (1601ء–1636ء)دولت آباداورنگ آبادجولائ‏ی 1600ء(جون 1636ء وچ مکمل فتح ہويا)1724ءآصف جاہ اول دے ما تحت ہويا17صوبہ اڑیسہکٹک1605ءمارچ 1751ءرگھوجی بھونسلے اول دا قبضہجہانگیر18صوبہ تلنگانہناندیڑ1636ء1657ءصوبہ بیدر وچ انضمامشاہجہان19صوبہ قندھارقندھار1638ء1648ءعباس صفوی دوم دا قبضہ20صوبہ کشمیرسری نگر1648ء1752ءاحمد شاہ درانی دا قبضہ21صوبہ بلخبلخ1646ء1647ءعبد العزیز خان دا قبضہ22صوبہ بدخشاںقندوز1646ء1647ءعبد العزیز خان دا قبضہ23صوبہ بیدربیدر1656ء11 اکتوبر 1724ءآصف جاہ اول دے ما تحت ہويا24صوبہ بیجاپوربیجاپور1684ء31 جولائ‏ی 1724ءآصف جاہ اول دے ما تحت ہويااورنگ زیب25صوبہ گولکنڈہ (بعد وچ ناں صوبہ حیدرآباد ہويا)حیدرآباد12 ستمبر 1687ء31 جولائ‏ی 1724ءآصف جاہ اول دے ما تحت ہويا26صوبہ سِراسِرا1687ء1766ءمادھو راؤ اول دا قبضہ27صوبہ آرکاٹجنجی1692ء1710ءسعادت اللہ خان اول دے ماتحت ہويا

 نِگار خانَہ 

وسط|thumb|مغلیہ سلطنت دے صوبہ جات (شمالی ہندوستان)
وسط|thumb|مغلیہ سلطنت دے صوبہ جات (جنوبی ہندوستان)
 حواشی 

 حوالے 
 Keay, John (2000). India: a History. Grove Press, New York.
 Markovits, Claude (ed.) (2004). A History of Modern India: 1480–1950. Anthem Press, London.
 ہور پڑھو 


گٹھ:اردو لفظ تے جملے
گٹھ:قسماں ملکی تقسیمات
*
گٹھ:مغلیہ سلطنت د‏‏ی ذیلی تقسیم