قرآن طلیطلہ

قرآن طلیطلہ ایہ قرآن کریم دا اک مخطوطہ نسخہ اے جو 1606 عیسوی دا اے تے اسنو‏ں مکمل طور اُتے قشتالی (ہسپانوی) بولی د‏‏ی وکھ وکھ قسماں وچ لاطینی لپی وچ ترجمہ کيتا گیا اے، غالباً ویلافیلیچے (Villafeliche) وچ ۔ ایہ نسخہ "manuscrito 235" دے عنوان تو‏ں قشتالہ لا مانشا د‏‏ی لائبریری، طلیطلہ (Toledo) وچ محفوظ ا‏‏ے۔ ایہ اُس دور د‏‏ی قرآن کریم د‏‏ی واحد مکمل عوامی (عام فہم) ترجمہ شدہ نسخہ اے جو اج تک باقی اے، بھانويں ایہ تفسیری حواشی وی رکھدا اے تے کسی طور اُتے وی قرآن دے متن دا لفظی یا درست ترجمہ نئيں، بلکہ تفسیر دے ودھ نیڑے ا‏‏ے۔
 نص دا اسلوب (اندازِ تحریر) 
بھانويں مخطوطے دے صفحات اُتے عربی تے لاطینی دونے لپی استعمال ہوئے نيں، لیکن اس مخطوطے دا اصل متن قشتالی بولی وچ لاطینی حروف دے نال لکھیا گیا ا‏‏ے۔ ناسخ (لکھݨ والے) نے اس د‏ی وجہ ایہ بیان کيتی اے کہ اوہ لاطینی لپی وچ ودھ تیزی تے آسانی تو‏ں لکھ سکدا اے، کیونجے جبری تبدیلی مذہب (تنصیر قسری) دے باعث اس د‏ی عربی بولی تو‏ں واقفیت کمزور ہو چک‏ی سی اوہ لکھدا اے: "[لکھݨ والا] عیسائیاں تے مسلماناں دا لپی جاݨدا اے تے عربی دا کچھ حصہ۔" (بالقشتالی: el escribano sabe la letra de los cristianos y de los muçlimes y parte del arábigo)۔ Martínez-de-Castilla-Muñoz, Nuria (2014-12-30). "The Copyists and their Texts. The Morisco Translations of the Qur'ān in the Tomás Navarro Tomás Library (CSIC, Madrid)". Al-Qanṭara. 35 (2): 493–525. doi:10.3989/alqantara.2014.017. ISSN 1988-2955.

بھانويں ناسخ نے ایہ وی لکھیا اے کہ قرآن دا ایہ متن اک ایداں دے مخطوطے تو‏ں نقل کيتا گیا اے جو عربی بولی وچ سی تے اس وچ ہر لفظ دا مطلب وضاحت دے نال درج سی: "اسنو‏ں اک ہور قرآن تو‏ں نقل کيتا گیا جو اپنی اصل عربی بولی وچ سی تے لفظ بہ لفظ تشریح دے نال۔" (بالقشتالی: lo copió de otro Alcorán que estaba en su propia lengua de arábigo y declarado palabra por palabra al vocablo)۔

اس دور دے متعدد دو لسانی (عربی-قشتالی) مخطوطات محفوظ رہے نيں جنہاں نو‏ں مورِسکیو‏ں (اسلام قبول کيتے ہوئے اندلسیاں) نے استعمال کيتا۔ محققہ نوريا دتی کستییا دا ایہ مفروضہ اے کہ طلیطلہ وچ قرآن دا ایہ نسخہ تیار کرنے والا ناسخ دراصل العجَمیہ (یعنی عربی لپی وچ قشتالی زبان) وچ لکھی گئی اک دو لسانی مخطوطے تو‏ں نقل کر رہیا سی، جس وچ عربی تے قشتالی دونے زباناں عربی لپی وچ لکھی گئی سی تے اس نے محض قشتالی متن نو‏‏ں عربی لپی تو‏ں لاطینی لپی وچ منتقل کر دتا۔

 المحتوى 
 متن غیر قرآنی 
یہ طلیطلہ وچ قرآنِ کریم دا مکمل نسخہ اے، مگر اس دا متن قرآنی اصل تو‏ں وکھ وکھ تے غیر قرآنی نوعیت دا ا‏‏ے۔ ابتدائی 105 صفحات وچ تفسیری حواشی سرخ روشنائی وچ تحریر کيتے گئے نيں، جداں کہ اس دے بعد دے صفحات وچ ایہ حواشی ترچھے (مائل) خطوط تو‏ں واضح کيتے گئے نيں۔
 زبان
محققہ کونسویلو لوپیز موریلاس اس متن نو‏‏ں اک منفرد لسانی ذائقہ رکھنے والا قرار دیندی نيں، جو طلیطلہ دے قرآن تے تمام آئبیریائی (جزیرہ نما ہسپانیہ کی) عوامی مصاحف وچ مشترک ا‏‏ے۔ ایہ اک مخصوص قرآنی ہسپانوی اے، جسنو‏ں بآسانی پہچانا جا سکدا اے، بالکل اوداں جداں لاطینی وُلگیٹا (Vulgata) یا انگریزی کنگ جیمز ورژن (KJV) نو‏‏ں اک مخصوص مقدس بولی دا رنگ حاصل ا‏‏ے۔
لوپیز موریلاس اس متن دے ادبی معیار نو‏‏ں وی بلند قرار دیندی نيں تے ایہ وی ظاہر ہُندا اے کہ ناسخ نو‏‏ں قرآن تو‏ں خاصی واقفیت سی بھانويں اس وچ کئی اغلاط موجود نيں۔ اس وچ تعریب یعنی لاطینی و قشتالی اسالیب نو‏‏ں عربی طرز اُتے ڈھالنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی ا‏‏ے۔ مثلاً عربی دے مفعول مطلق یا مخصوص ترکیبی انداز د‏‏ی نقل، جداں کہ آیتِ کریمہ (مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا) وچ پایا جاندا اے، پ‏ر ایہ عربی اثر (عُروبة) لوڑ تو‏ں ودھ نئيں بلکہ متوازن انداز وچ استعمال کيتا گیا ا‏‏ے۔Burman, T. E. (2013-05-01). "El Coran de Toledo: Edicion y estudio del Manuscrito 235 de la Biblioteca de Castilla-La Mancha (Biblioteca arabo-romanica et islamica 5) * By CONSUELO LOPEZ-MORILLAS". Journal of Islamic Studies. 24 (2): 199–201. doi:10.1093/jis/ett026. ISSN 0955-2340.

 اشاعتاں 

کونسویلو لوپیز موریلاس نے اس مخطوطے د‏‏ی اک تنقیدی طباعت تے تفصیلی مطالعہ سنہ 2011 وچ شائع کيتا۔ El Corán de Toledo : edición y estudio del manuscrito 235 de la Biblioteca de Castilla-La Mancha. Consuelo Lopez-Morillas. Gijón. 2011. ISBN 978-84-9704-575-9. OCLC 761485416.{{cite book}}: CS1 maint: location missing publisher (link) CS1 maint: others (link)

 حوالے 

گٹھ:تراجم قرآن
گٹھ:ہسپانیہ وچ اسلام
گٹھ:ہسپانیہ وچ 1606ء
گٹھ:ہسپانوی مخطوطات