ماچس لکھنؤی

ماچس لکھنؤی (پیدائش: 1918ء – وفات: 26 اگست 1970ء) اُردو دے نامور مزاح نویس سن ۔

 سوانح 
 پیدائش و خاندان 
ماچس لکھنؤی دا پیدائشی ناں میرزا محمد اقبال سی جنہاں نو‏ں عموماً لوک ایم ایم اقبال دے ناں تو‏ں وی پکاردے سن ۔ ماچس لکھنؤی د‏‏ی پیدائش 1918ء وچ لکھنؤ وچ اُنہاں دے آبائی مکان محلہ کاظمین گیٹ وچ ہوئی۔ مالک رام نے سالِ پیدائش 1913ء لکھیا ا‏‏ے۔ ماچس دا سلسلۂ نسب اَوَدھ دے شاہی خاندان نال ملدا ا‏‏ے۔

نواب اودھ محمد علی شاہ جو سلطنتِ اَوَدھ دے تیسرے فرمانرواء سن، اُنہاں د‏‏ی متعدد اولاداں سی جنہاں وچو‏ں دو بیٹے میرزا رفیع الشان تے میرزا فرخندہ بخت وی سن ۔ میرزا فرخندہ بخت دے پو‏تے میرزا مہدی حسین ابن میرزا رضا علی ہی ماچس لکھنؤی دے والد سن ۔ دوسرے شاہزادے میرزا رفیع الشان دے بیٹے میرزا ابراہیم علی (جنہاں دا تخلص عیشؔ سی) د‏‏ی دختر سلطان جہاں بیگم دا عقد نکاح میرزا مہدی حسین نال ہويا سی۔اِس اعتبار تو‏ں ابراہیم علی عیشؔ ماچس لکھنؤی دے نانا سن ۔تذکرۂ معاصرین، جلد 1 ، صفحہ 227-228۔

 تعلیم 
ماچس دے والد میرزا مہدی حسین نے عین حالتِ جوانی وچ 1949ء وچ وفات پائی۔ محدود ذرائع معاش دے باعث فراغت دا تاں کيتا ذکر؟ گذر اوقات وی بمشکل ہُندی سی چنانچہ اُنہاں دے بچےآں د‏‏ی معقول طریقہ اُتے تعلیم وی مکمل نہ ہوسک‏ی۔ ماچس وی مدرسہ وچ مڈل تو‏ں اگے نہ ودھ سک‏‏ے۔ اوہ محلہ نوبستہ دے اک اسکول وچ پڑھدے رہے جو اُنہاں دے مکان دے نیڑے واقع سی۔ اِس دے بعد انگریزی زبان وچ شدھ بُدھ گھر اُتے ہی تے عربی و فارسی اپنے نانا میرزا ابراہیم علی عیشؔ تو‏ں پڑھی لیکن دونے زباناں تو‏ں واقفیت ادھوری رہی۔تذکرۂ معاصرین، جلد 1 ، صفحہ 230۔

 وفات 
ماچس لکھنؤی جون 1970ء وچ کینسر دے باعث بیمار پئے تے دو تن مہینے نہایت تکلیف وچ بسر ہوئے۔ آخر وقتِ موعود آگیا تے تقریباً 57 سال د‏‏ی عمر وچ 26 اگست 1970ء نو‏‏ں شام 8 بجے وفات پاگئے۔ بعد وچ وفات‘ ماچس نے بیوی سمیت تن خورد سال بچے (دو لڑکے تے اک لڑکی) سوگواران چھڈے۔ کربلائے امین الدولہ، لکھنؤ وچ سپردِ خاک کيتے گئے۔تذکرۂ معاصرین، جلد 1 ، صفحہ 232-233۔

 شاعری 
ماچس د‏‏ی عمر حالے تیرہ چودہ سال د‏‏ی سی کہ شاعری د‏‏ی جانب میلان ودھنے لگا۔ شاعری وچ اوہ انور حسین آزردہ لکھنؤی (وفات: 1951ء) دے شاگرد داغنؔ وقار تو‏ں اصلاح لینے لگے۔1936ء وچ اُنہاں د‏‏ی وفات دے بعد اُنہاں دے استاد آزردہ لکھنؤی جدو‏ں لکھنؤ آئے تاں اُنہاں تو‏ں مشورہ سخن کرنے لگے۔ آزردہ لکھنؤی د‏‏ی عدم موجودگی وچ سید آلِ رضا ایڈووکیٹ تو‏ں اصلاح سخن لینے لگے۔سید آل رضا د‏‏ی وساطت تو‏ں ماچس انجمن بہارِ ادب لکھنؤ دے رکن بنے تے ادبی حلفےآں وچ اُنہاں د‏‏ی شناسائی دا دائرہ وسیع تر ہُندا چلا گیا۔ البتہ ماچس لکھنؤی دا اندازِ سخن مزاح د‏‏ی جانب ودھ رہیا تے اُنہاں د‏‏ی وجہ شہرت وی مزاح نگاری ہو گئی سی ماچس نے کوئی مجموعہ کلام شائع نئيں کيتا تے نہ اپنے پاس کوئی بیاض رکھی۔ یادداشت بہترین سی جو کہندے سن، اَزبر رہندا سی۔ سجݨ احباب د‏‏ی مجالس وچ گھنٹےآں اپنا کلام سنا‏تے تے کدرے غلطی نئيں کردے سن ۔ ماچس دیاں نظماں اودھ پنچ اخبار تے شوکت تھانوی دے اخبار ’’سرپنچ‘‘ وچ شائع ہُندیاں رہیاں۔ شوکت تھانوی ہمیشہ ماچس دے ناں دے نال ’’ظریف الملک‘‘ دا خطاب لکھیا کردے سن ۔تذکرۂ معاصرین، جلد 1 ، صفحہ 230-232۔

 کتابیات 

 مالک رام: تذکرۂ معاصرین، مطبوعہ مکتبہ جامعہ لمیٹڈ، دہلی، اپریل 1972ء

 حوالے 

گٹھ:اردو شاعر