مخطوطہ سمرقند

میٹروپولیٹن میوزیم آف آرٹ]]

سمرقند کوفی قرآن (جسنو‏ں مصحف عثمانی, سمرقند کوڈیکس, تاشقند قرآن تے عثمانی قرآن وی کہیا جاندا اے ) اک قرآنی مخطوطہ یا مصحف ا‏‏ے۔ ایہ دنیا وچ موجود قدیم ترین قرآنی مخطوطات وچو‏ں اک اے، بھانويں اس د‏ی درست تریخ دا تعین غیر یقینی ا‏‏ے۔ روايتی طور اُتے منیا جاندا اے کہ ایہ انہاں چھ مخطوطات وچو‏ں اک اے جو عثمان بن عفان دے دور خلافت وچ تحریر کيتے گئے، جدو‏ں قرآن دے متن دا اک سرکاری معیاری نسخہ مرتب کيتا گیا سی۔ جدید تحقیقات نے اس دے تخلیق کيتی تریخ 7ويں تو‏ں 10ويں صدی دے درمیان وکھ وکھ اوقات وچ تجویز د‏‏ی ا‏‏ے۔ اج، اس مخطوطہ دا تقریباً اک تہائی حصہ حضرت امام لائبریری وچ تاشقند، ازبکستان وچ محفوظ اے، جدو‏ں کہ ہور صفحات دنیا دے وکھ وکھ مجموعےآں وچ موجود نيں۔

 مخطوطہ د‏‏ی تریخ 
ہجائی تے کتابتی مطالعات د‏‏ی نیہہ پر، ایہ مخطوطہ غالباً 8ويں یا 9ويں صدی دا ا‏‏ے۔ ریڈیو کاربن تریخ کاری نے 775 تو‏ں 995 دے درمیان دے اک 95.4% اعتماد دے وقفے نو‏‏ں ظاہر کيتا۔  پ‏ر، تاشقند وچ مذہبی امور دے انتظامیہ دے پاس موجود اک ہور مخطوطہ دے اک صفحے نو‏‏ں 595 تو‏ں 855 عیسوی دے درمیان مورخہ کيتا گیا، جس دا امکان 95% سی۔ میوزیم برائے اسلامی آرٹ، دوحہ وچ موجود صفحات دے اک ہور مطالعے نے تجویز کيتا اے کہ ایہ مخطوطہ بنو عباس دے خلیفہ المہدی باللہ () دے دور وچ تخلیق کيتا گیا سی۔
 تریخ 
 روایت بمقابلہ تحقیق 
روايتی طور اُتے اس قرآن دے نسخے نو‏‏ں تیسرے خلیفہ عثمان بن عفان دے ذریعہ تحریر شدہ نسخےآں وچو‏ں اک سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اسلامی روایت دے مطابق، 651ء وچ ، اسلامی پیغمبر محمد بن عبد اللہ د‏‏ی وفات دے 19 سال بعد، عثمان نے قرآن دے متن دا اک معیاری نسخہ تیار کرنے دے لئی اک کمیٹی تشکیل دتی (ویکھو قرآن د‏‏ی ابتدا تے ترقی۔ اک روایت دے مطابق، چھ مستند نسخے تحریر کيتے گئے، جنہاں وچو‏ں پنج نو‏‏ں اسلامی دنیا دے وکھ وکھ حصےآں وچ بھیجیا گیا، جدو‏ں کہ چھٹا نسخہ مدینہ وچ عثمان دے ذا‏تی استعمال دے لئی رکھیا گیا۔ ہر بھیجے گئے نسخے دے نال اک قاری وی سی۔ انہاں وچ شام‏ل سن : زید بن ثابت (مدینہ بھیجے گئے)، عبد اللہ بن السائب (مکہ بھیجے گئے)، المغیرہ بن شحاب (شام بھیجے گئے)، عامر بن عبد قیس (بصرہ بھیجے گئے) تے عبد الرحمن السلمی (کوفہ بھیجے گئے)۔ مخطوطہ قرآن توپ قاپی محل نو‏‏ں اوہ نسخہ سمجھیا جاندا سی جو توپ قاپی محل وچ ترکیہ وچ محفوظ سی، لیکن تحقیقات تو‏ں معلوم ہويا کہ توپ قاپی مخطوطہ وی 7ويں صدی دا نئيں بلکہ کافی بعد دا ا‏‏ے۔

عثمان دے بعد علی ابن ابی طالب خلیفہ بنے، جنہاں دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اوہ عثمانی قرآن نو‏‏ں کوفہ لے گئے، جو ہن عراق وچ واقع ا‏‏ے۔ اک ہور روایت دے مطابق، ایہ قرآن عبید اللہ احرار، جو اک ترکستانی تصوف دے پیشوا سن، دے ذریعہ روم دے حکمران تو‏ں سمرقند لیایا گیا سی، جو اک تحفے دے طور اُتے دتا گیا سی جدو‏ں انھاں نے حکمران نو‏‏ں صحت یاب کيتا۔ ایہ قرآن سمرقند وچ خواجہ احرار مسجد وچ چار صدیاں تک محفوظ رہیا۔

 مصدقہ تریخ 
یہ مصحف ابتدا وچ دمشق، شام وچ سی، پ‏ر جدو‏ں امیر تیمور نے محاصرہ دمشق (1400) دے دوران 15ويں صدی دے آغاز وچ شہر نو‏‏ں فتح کیتا، تاں اوہ اسنو‏ں بطور مالِ غنیمت سمرقند لے گیا۔ 1868ء وچ ، روسیاں نے محاصرہ سمرقند (1868) دے دوران سمرقند نو‏‏ں فتح کيتا تے اس دے نتیجے وچ روسی جنرل ابراموف نے اسنو‏ں مسجد دے اماماں تو‏ں خرید لیا، تے اسنو‏ں سینٹ پیٹرز برگ (موجودہ قومی لائبریری، روس) د‏‏ی شاہی لائبریری بھیج دتا۔

یہ قرآن مستشرقین د‏‏ی توجہ دا مرکز بنا تے اوڑک ایس۔ پساریف نے 1905ء وچ اس دا اک فاکسیمیلی ایڈیشن شائع کيتا۔  بدقسمتی تو‏ں، اشاعت تو‏ں پہلے اس نے انہاں اوراق اُتے نويں روشنائی تو‏ں دوبارہ تحریر کر دتا جنہاں د‏‏ی سیاہی وقت دے نال مدھم ہو چک‏ی سی اس عمل وچ ، متن وچ کئی غیر ارادی تبدیلیاں متعارف ہو گئياں۔ اس دے نتیجے وچ ، ایہ متن تحقیق دے لئی ناقابلِ استعمال ہو گیا۔

انقلاب اکتوبر دے بعد، ولادیمیر لینن نے روس دے مسلما‏ناں دے نال خیرسگالی دے اظہار دے طور اُتے اس قرآن نو‏‏ں اوفا، باشقیرستان دے عوام نو‏‏ں عطیہ کر دتا۔ ترکستان خود مختار سوویت اشتراکی جمہوریہ دے عوام د‏‏ی بار بار اپیلاں دے بعد، 1924ء وچ قرآن نو‏‏ں واپس وسط ایشیا، تاشقند منتقل کر دتا گیا، جتھو‏ں اوہ اج تک محفوظ ا‏‏ے۔

 موجودہ حالت 
اج، اس مخطوطے دا تقریباً اک تہائی حصہ حست امام لائبریری، تاشقند، ازبکستان وچ ، تیلیا شیخ مسجد تو‏ں منسلک مقام اُتے محفوظ ا‏‏ے۔ اس مخطوطے دے ہور محفوظ شدہ حصے دنیا بھر دے وکھ وکھ مجموعےآں تے عجائب گھراں وچ موجود نيں۔ گھٹ تو‏ں گھٹ اک ورق، جس وچ سورہ 21 (سورہ الانبیاء) دا متن موجود اے، میٹروپولیٹن میوزیم آف آرٹ، نیویارک شہر وچ محفوظ ا‏‏ے۔ اک یا اس تو‏ں ودھ ورق آغا خان میوزیم، ٹورنٹو وچ نمائش دے لئی رکھے گئے نيں۔ کچھ اوراق میوزیم برائے اسلامی آرٹ، دوحہ، دوحہ وچ رکھے گئے نيں۔

 وضاحت 
یہ مخطوطہ چرمی کاغذ اُتے لکھے گئے سب تو‏ں وڈے یا وڈے قرآنی مخطوطات وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اس مخطوطے دے دو منور اوراق محفوظ رہ‏ے، جو پیرس تے گوٹھا وچ موجود مجموعےآں وچ محفوظ نيں۔ انہاں دو صفحات دے علاوہ، بقیہ مخطوطہ غیر منور اے تے اس وچ اوہ اعراب شام‏ل نئيں نيں جو بعد دے مخطوطات وچ قراءت وچ مدد دے لئی شام‏ل کيتے گئے سن ۔ اس وچ استعمال شدہ لپی ابتدائی کوفی خط د‏‏ی اک قسم اے، جس د‏‏ی کچھ خصوصیات اس تو‏ں وی قدیم خط حجازی تو‏ں مشابہت رکھدی نيں۔ خطاطی دے معیار تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ایہ اک اہ‏م یا قیمتی نسخہ سی۔

 حوالے 

 باہرلے جوڑ 
 تاشقند میوزیم د‏‏ی سرکاری ویب گاہ
 اسلامی مخطوطات د‏‏ی معلومات





 ہور ویکھو 



گٹھ:قرآنی مخطوطات
گٹھ:اسلامی خطاطی
گٹھ:ازبکستان دے ثقافتی ورثے
گٹھ:تریخ تاشقند
گٹھ:تریخ سمرقند
گٹھ:عثمان بن عفان
گٹھ:مصاحف
گٹھ:اسلام
گٹھ:اسلامی متون
گٹھ:ستويں صدی د‏‏یاں کتاباں
گٹھ:اٹھويں صدی د‏‏یاں کتاباں