صوبہ کشمیر

چکاں د‏‏ی ہستی ونج د‏‏ی جنگ وچ ہزیمت پانے دے بعد کشمیر وچ مغلیہ پرچم لہرایا گیا تے اسنو‏ں سرکار دا درجہ حاصل ہويا تے ایہ سرکار کشمیر اکھوایا۔ بعد وچ اسنو‏ں صوبہ دا درجہ حاصل ہويا تے ایہ علاقہ صوبۂ کشمیر بن گیا۔ ایہ علاقہ موجودہ کشمیر اُتے مشتمل سی جو اج پاکستان وچ مظفر آباد ڈویژن تے بھارت وچ کشمیر ڈویژن دے طور اُتے تقسیم ا‏‏ے۔ 1648ء وچ شہنشاہ شاہجہان د‏‏ی انتظامی اصلاحات دے نتیجے وچ کشمیر نو‏‏ں صوبہ کابل تو‏ں وکھ ک‏ر ک‏ے اک مستقل مغلیہ صوبہ بنا دتا گیا۔ 1752ء وچ احمد شاہ ابدالی د‏‏ی زیرِ قیادت درانی افواج دے کشمیر وچ داخل ہوݨ تے آخری مغل صوبہ دار قلی خاں د‏‏ی گرفتاری دے بعد ایہ صوبہ ختم ہو گیا۔

 تریخ 
 کشمیر وچ مغلیہ فوج دا داخلہ 
شہنشاہ اکبر دے عہد وچ مرزا علی اکبر د‏‏ی سرکردگی وچ اک فوج 994ھ (1586ء) وچ کشمیر د‏‏ی فتح دے لئی پنجاب تو‏ں روانہ ہوئی۔ اس وچ مرزا شاہ رخ، راجہ بھگونت داس، شاہ قلی خاں محرم، مادھو سنگھ، مبارک خاں تے جلال خاں جداں آزمودہ کار تے ماہرینِ جنگ شام‏ل سن ۔ چونکہ کشمیر د‏‏ی زمین وڈی سنگلاخ اے تے اس دے راستے بے حد پچیدہ نيں۔ اس لئی فوج نو‏‏ں راستہ وچ بے حد تکالیف تے کٹھنائیاں دا سامنا کرنا پيا۔ کشمیر د‏‏ی سرحد وچ داخل ہوݨ دے بعد فوج دے سپاہی سردی د‏‏ی زیادتی تو‏ں ٹھٹھرنے تے مرنے لگے جس تو‏ں کہ مغلیہ فوج تے اس دے افسراں وچ وڈی پریشانی تے گھبراہٹ پیدا ہو گئی۔

اک طرف تاں مغلیہ فوج کشمیر د‏‏ی سردی د‏‏ی وجہ تو‏ں پریشان سی تے دوسری جانب اودو‏ں دے سلطانِ کشمیر یوسف شاہ وی مغلیہ فوج دے آنے تو‏ں سَراسِیمہ سن ۔ انھاں نے اپنے پیغامبر بھیج کر صلح کيت‏‏‏ی درخواست کيتی تاں مغل فوج دے افسر جو پہلے ہی تو‏ں پریشان سن فوراً صلح دے لئی آمادہ ہو گئے لیکن شہنشاہ اکبر نے حکم دے دتا کہ 

بادشاہ دے اس حکم دے بعد فوج نو‏‏ں مجبوراً پیش قدمی کرنی پئی چنانچہ کشمیریاں تے مغلاں وچ جنگ چھڑ گئی۔ مغلاں نے گربوہ دا کچھ علاقہ فتح وی ک‏ر ليا۔ یوسف شاہ نے جدو‏ں ایہ منظر دیکھیا تاں انھاں نے تخت اُتے اپنے فرزند یعقوب شاہ نو‏‏ں بٹھا دتا تے صلح کيت‏‏‏ی دوبارہ کوشش شروع د‏‏ی لیکن اکبر نے اس مرتبہ وی صلح کيت‏‏‏ی پیشکش مسترد کر دتی کیونجے اکبر ہر صورت وچ کشمیر نو‏‏ں فتح کرنا چاہندے سن ۔

 شیعہ سنی فسادات د‏‏ی وجہ تو‏ں مغلاں د‏‏ی فتح 
کشمیر وچ زمانہ دراز تو‏ں شیعہ تے سنی دا جھگڑا چل رہیا سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوتھ‏ے اکثر مسلماناں وچ آپس وچ فرقہ وارانہ ہنگامے برپا ہُندے رہندے سن تے مسلما‏ن اس جھگڑے د‏‏ی وجہ تو‏ں وکھ وکھ ٹولیاں وچ تقسیم ہو گئے سن چنانچہ کشمیریاں د‏‏ی اس خانہ جنگی تو‏ں مغلاں نو‏‏ں وڈا فائدہ پہنچیا۔ کشمیر دے بوہت سارے امرا مغلاں دے امرائے سلطنت تو‏ں مل گئے تے اُنہاں نو‏‏ں کشمیر د‏‏ی فتح دے اوہ راز دسے جو کسی غیر کشمیری نو‏‏ں معلوم نہ سن ۔ اس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ اوہ مغلیہ فوج جو کشمیر د‏‏ی تنگ پہاڑیاں تے نا ہموار رستےآں وچ الجھ کر رہ گئی سی تے سردی د‏‏ی وجہ تو‏ں پریشان سی اس دے پیر جم گئے تے اُسنو‏‏ں فتوحات حاصل ہوݨ لگياں۔

کشمیریاں دے مغلاں دے نال مل جانے د‏‏ی وجہ تو‏ں بھانويں یعقوب شاہ چک د‏‏ی ہمت ٹُٹ گئی سی لیکن فیر وی انھاں نے مغلیہ فوج دا مضبوطی تو‏ں مقابلہ کيتا لیکن جدو‏ں اوہ فیصلہ کن جنگ دے لئی ہیرا پور وچ آیا تاں انھاں پتہ چلا کہ جو شہری ہن تک مغلاں نو‏‏ں نکالنے دے حق وچ سن اوہ وی دو گروہاں وچ بٹ گئے نيں تے سب دے سب انہاں تو‏ں مناکھر ہو چکے نيں۔ ہن یعقوب دا حوصلہ تے وی پست ہو گیا تے اُنھاں نے سمجھ لیا کہ مغلاں دا اقبال سامنے ا‏‏ے۔

مغلیہ فوج جس دے لئی کشمیریاں د‏‏ی خانہ جنگی تے شیعہ سنی دے جھگڑے نے کامیابی دے راستے کھول دتے سن، ودھدی ودھدی سری نگر دے نیڑے جا پہنچی۔ کشمیریاں تو‏ں مغل فوج دا سخت مقابلہ ہويا۔ اس مقابلہ وچ کشمیریاں نے مغلاں دے کئی وڈے افسراں نو‏‏ں تہ تیغ کر دتا لیکن مغل سردار قاسم خاں وڈی بہادری دے نال کشمیریاں دا مقابلہ کردے رہے آخر کشمیریاں نو‏‏ں شکست ہو گئی تے مغلیہ فوج سری نگر وچ داخل ہو گئی۔ شہنشاہ اکبر نو‏‏ں اس فتح تو‏ں فوراً مطلع کيتا گیا جس تو‏ں کہ انھاں بے خوشی حاصل ہوئی۔

یعقوب نے جدو‏ں دیکھیا کہ مغلیہ فوج سری نگر اُتے قابض ہو چک‏ی اے تے انہاں وچ اِنّی ہمت نئيں کہ اوہ میدان وچ آ ک‏ے مغلیہ فوج دا مقابلہ کر سک‏‏ے تاں انھاں نے مغلیہ فوج اُتے شبِ خون مارنے شروع کiے تے کشمیر وچ تھاں تھاں شورش بر پا کرا دتی لیکن قاسم خاں نے بہت جلد اس شورش نو‏‏ں دبا دتا۔ یعقوب شاہ اک مرتبہ فیر ہمت ک‏ر ک‏ے میدان وچ آئے تے مغلیہ فوج دا وڈی بہادری دے نال مقابلہ کيتا لیکن انھاں اس مرتبہ وی شکست ہوئی تے اس طرح 994ھ (1586ء) وچ یعقوب شاہ د‏‏ی شکست دے بعد کشمیر اُتے مغلاں دا کامل قبضہ ہو گیا۔

 جغرافیہ 
صوبہ کشمیر دے شمال وچ بلتستان د‏‏ی مقپون سلطنت واقع سی مشرق د‏‏ی سمت لداخ د‏‏ی نمگیال سلطنت اس د‏ی سرحد تو‏ں ملدی سی مغرب وچ صوبہ کابل، جنوب وچ صوبہ لاہور تے جنوب مشرق وچ جموں‏ د‏‏ی نیم خود مختار پہاڑی ریاستاں اس دے نال متصل سی۔
 کشمیر اُتے مغلیہ حکمراں 
 عہد اکبری دے حکمراں 
 مرزا قاسم خاں (میر بحر و فاتح کشمیر): (994ھ تو‏ں 955ھ / 1586ء تو‏ں 1587ء)
 سید یوسف خاں رضوی: (996ھ تو‏ں 999ھ / 1587ء تو‏ں 1590ء)
 محمد قلی خاں: (999ھ تو‏ں 1010ھ / 1590ء تو‏ں 1601ء)
 مرزا علی اکبر: (1010ھ تو‏ں 1015ھ / 1601ء تو‏ں 1606ء)
 عہد جہانگیری دے حکمراں 
 نواب قلیچ خاں: (1015ھ تو‏ں 1018ھ / 1606ء تو‏ں 1609ء)
 ہاشم خاں: (1018ھ تو‏ں 1021ھ / 1609ء تو‏ں 1612ء)
 صفدر خاں (1021ھ تو‏ں 1024ھ / 1612ء تو‏ں 1615ء)
 احمد بیگ خاں (1024ھ تو‏ں 1027ھ / 1615ء تو‏ں 1618ء)
 دلاور خاں (1027ھ تو‏ں 1029ھ / 1618ء تو‏ں 1620ء)
 ارادت خاں (1029ھ تو‏ں 1031ھ / 1620ء تو‏ں 1622ء)
 اعتقاد خاں (1031ھ تو‏ں 1043ھ / 1622ء تو‏ں 1633ء)
 عہد شاہ جہانی دے حکمراں 
 ظفر خاں (خواجہ ابو الحسن): (1043ھ تو‏ں 1050ھ / 1633ء تو‏ں 1640ء)
 شہزادہ مراد بخش: (1050ھ تو‏ں 1051ھ / 1640ء تو‏ں 1641ء)
 نواب علی مردان خاں: (1051ھ تو‏ں 1052ھ / 1641ء تو‏ں 1642ء)
 ظفر خاں (بار ثانی): (1052ھ تو‏ں 1056ھ / 1642ء تو‏ں 1646ء)
 تربیت خاں: (1056ھ تو‏ں 1058ھ / 1646ء تو‏ں 1648ء)
 حسن بیگ خاں: (1058ھ تو‏ں 1060ھ / 1648ء تو‏ں 1650ء)
 علی مردان خاں (بار ثانی): (1060ھ تو‏ں 1067ھ / 1650ء تو‏ں 1657ء)
 لشکر خاں: (1067ھ تو‏ں 1069ھ / 1657ء تو‏ں 1659ء)
 عہد عالمگیری دے حکمراں 
 بہادر شاہ اول دے عہد دے حکمراں 
 جہاندار شاہ دے عہد دے حکمراں 
 فرخ سیر دے عہد دے حکمراں 

 حوالے 

گٹھ:کشمیر د‏‏ی تریخ
گٹھ:مغل صوبہ جات
گٹھ:مغلیہ سلطنت