ایک شرن دھرم

اک شرن دھرمسارما ، کینٹلی  تے برمن  اسنو‏ں  کہندے نيں تے دوسرے محققاں  کہندے نيں، جو لفظ  د‏‏ی ہور وضاحت کردا ا‏‏ے۔ (لفظی معنی: ) ویشنو مت دا اک فرقہ اے، پندرھويں تے سولھويں صدی عیسوی وچ بھارت د‏‏ی ریاست آسام وچ شری منت شنکردیو نے اس د‏ی تبلیغ کيتی۔ اس نظریے نے ویدک رسومات اُتے حد تو‏ں ودھ توجہ نو‏‏ں کم کيتا تے اپنی تمام تر توجہ کرشن د‏‏ی عقیدت (بھکتی) اُتے مرکوز کر دتی، جس دا اظہار اجتماعی سماعت () تے بھگوان دے ناں و اعمال نو‏‏ں گیتاں () د‏‏ی صورت وچ کیہ جاندا ا‏‏ے۔

اس سادہ تے سہل عقیدے نے اپنی مساوات پسند فطرت دے باعث ہندو تے غیر ہندو، دونے آبادیاں نو‏‏ں اپنی جانب متوجہ کيتا۔ نو وارد افراد نو‏‏ں اس عقیدے وچ اک مخصوص تقریب دے ذریعے شام‏ل کيتا جاندا اے جسنو‏ں  (لفظی معنی: پناہ لینا) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ تقریب عموماً  د‏‏ی زیرِ نگرانی منعقد ہُندی اے، جو ستر نامی خانقاہی ادارےآں دے سربراہ ہُندے نيں تے جنہاں دا روحانی سلسلہ عموماً شنکردیو نال ملدا ا‏‏ے۔ پ‏ر بعض سترادھیکار (بالخصوص برہما سنگھٹی نال تعلق رکھنے والے) ابتدائی دور دے کچھ اختلافات د‏‏ی بنا اُتے شنکردیو تو‏ں اپنے روحانی سلسلے دے انتساب نو‏‏ں مسترد کردے نيں۔ عصرِ حاضر دے کچھ اصلاحی ادارے  تو‏ں باہر وی  د‏‏ی تقریبات منعقد کردے نيں۔  د‏‏ی ترویج کرنے والے انہاں ادارےآں، یعنی ستر (خانقاہاں) تے دیہا‏تی نام گھراں (عبادت گاہاں) نے آسام د‏‏ی سماجی ساخت دے ارتقا اُتے گہرے اثرات مرتب کيتے نيں۔ اس تحریک دے بطن تو‏ں جنم لینے والی تخلیقات نے ادب، موسیقی (بور گیت یا آسمانی نغمے)، تھیٹر (انکیا ناٹ) تے رقص (ستریہ رقص) د‏‏ی نويں اصناف نو‏‏ں جلا بخشی۔

اس فرقے دے مقدس مذہبی متون وچ  شام‏ل اے، جو شری منت شنکردیو تے اک شرن دبستان دے ہور ابتدائی ارکان نے سنسکرت د‏‏ی بھاگوت پران تو‏ں اخذ ک‏ر ک‏ے مرتب کيتا سی۔ اس کتاب دے نال اجتماعی گائیکی دے لئی نغمےآں د‏‏ی دو کتاباں وی نہایت اہ‏م نيں: اک شنکردیو د‏‏ی تحریر کردہ کیرتن گھوشا تے دوسری مادھو دیو د‏‏ی تصنیف نام گھوشا۔ ایہ تمام کتاباں آسامی زبان وچ لکھی گئیاں نيں۔

اس مسلک نو‏‏ں  وی کہیا جاندا اے کیونجے اس د‏ی نیہہ  (سنسکرت وچ مہا یعنی عظیم تے پرش یعنی ہستی) د‏‏ی پرستش اُتے اے جو بھاگوت وچ اعلیٰ ترین روحانی شخصیت دا لقب ا‏‏ے۔ اس دے مننے والےآں نو‏‏ں اکثر  یا  کہیا جاندا ا‏‏ے۔ گذردے زمانہ دے نال  دا لقب ثانوی طور اُتے انہاں دے عظیم معلمین یعنی شنکردیو تے مادھو دیو دے لئی وی استعمال ہوݨ لگا۔ ہندوواں دے ذات پات دے روايتی نظام (ورن) تو‏ں عدم وابستگی تے ویدک کرم (رسومات) تو‏ں بیزاری اس فرقے د‏‏ی نمایاں خصوصیات نيں۔ بھانويں اسنو‏ں ہندوستان گیر  دا حصہ سمجھیا جاندا اے، پ‏ر ہور ویشنو مکاتب فک‏ر ک‏ے برعکس ایتھ‏ے کرشن دے نال رادھا د‏‏ی پوجا نئيں کيت‏‏ی جاندی۔ اس فرقے د‏‏ی پہچان عبادت د‏‏ی  شکل (یعنی غلامانہ نیاز مندی) ا‏‏ے۔ تاریخی طور اُتے ایہ مسلک ذات پات د‏‏ی تفریق دے خلاف، بالخصوص ہندومت دے ہور فرقےآں (جداں شکتی مت) وچ رائج جانوراں د‏‏ی قربانی دا مخالف رہیا ا‏‏ے۔ اپنی مساوات پسندی د‏‏ی بنا اُتے اس نے برہمنی ہندومت د‏‏ی سخت مزاحمت د‏‏ی تے تمام ذاتاں، نسلاں تے مذاہب (حتیٰ کہ اسلام) نال تعلق رکھنے والے افراد نو‏‏ں اپنے حلقہ وچ داخل کيتا۔ 

 عبادت معبود تے تصور نجات 

اک شرن مذہب دے بانی معلمین تے مابعد دے قائدین د‏‏ی تمام تر توجہ بنیادی طور اُتے "بھکتی" (عقیدت و محبت) د‏‏ی مذہبی مشق اُتے مرکوز رہی تے فلسفیانہ موشگافیاں د‏‏ی باقاعدہ تے منظم وضاحت تو‏ں احتراز برتتے رہ‏‏ے۔بھانويں ویشنو مت دے کئی مکاتبِ فکر (رامانج، مادھو، نمبارک، ولبھ آچاریہ) دے اپنے مستقل فلسفیانہ رسالے موجود سن، لیکن شنکردیو تے چیتنیہ دے ہاں ایسا کوئی رجحان نئيں ملدا۔ بھانويں جیو گوسوامی نے چیتنیہ دے علمی کماں نو‏‏ں مرتب کیتا، لیکن شنکردیو دے پیروکاراں د‏‏ی جانب تو‏ں ایسی کوئی کوشش نئيں کيت‏‏ی گئی۔  پ‏ر شنکردیو تے مادھو دیو د‏‏ی ضخیم لکھتاں وچ بکھرے ہوئے حوالے اس حقیقت د‏‏ی غمازی کردے نيں کہ انہاں دے الہیا‏تی نظریات د‏‏ی جڑاں بھاگوت پران وچ پیوست نيں،"شنکردیو اس قابل سن کہ اوہ نويں عقیدے د‏‏ی تبلیغ کر سکن جسنو‏ں انھاں نے اپنے تے اپنے صوبے دے مخلص سالکاں دے لئی منضبط کيتا سی تے جس د‏‏ی نیہہ انھاں نے گی‏‏تا تے بھاگوت پران دے فلسفیانہ اصولاں اُتے رکھی سی"  جس اُتے شری دھر سوامی د‏‏ی تفسیر "بھاوارتھ دیپیکا" دے توسط تو‏ں ادویت ویدانت دا گہرا اثر جھلکتا ا‏‏ے۔"آسامی ویشنو مت د‏‏ی الہیا‏تی اساس د‏ی تشکیل وچ بھاگوت پران دا اثر نہایت واضح اے تے شری دھر سوامی د‏‏ی وحدت الوجودی تفسیر ویشنوواں دے تمام طبقاں وچ بے حد مقبول ا‏‏ے۔"  اس دے باوجود شنکردیو نے انہاں متون د‏‏ی جو تعبیر و تشریح د‏‏ی اے اوہ بیک وقت "اچھوندی تے جدید" تسلیم کيتی گئی۔"اگر ارتقا یا فکری وابستگی دا کوئی سوال ہو سکدا اے تاں اوہ براہِ راست گی‏‏تا تے بھاگوت تو‏ں ہوئے گا جسنو‏ں شنکردیو نے پڑھیا تے اپنے مخصوص انداز وچ اس د‏ی تشریح د‏‏ی جو اچھوندی وی سی تے جدید بھی۔" ۔ ہلادھر بھویان، جو عصرِ حاضر دے اک شرن فرقے 'شنکر سنگھ' دے بانی نيں، اس تو‏ں اتفاق کردے ہوئے رقم طراز نيں: "شری نیوگ ہن حتمی طور اُتے ایہ ثابت کردے نيں کہ شنکردیو دا فلسفہ انہاں دا اپنا اے تے انہاں دا مذہب اِنّا ہی طبع زاد اے جِنّا دنیا دے کسی وی عظیم مبلغ دا مذہب۔"  محققاں دا خیال اے کہ انہاں متون د‏‏ی لفظ بہ لفظ پیروی نئيں کيت‏‏ی گئی، بلکہ تحریراں وچ تھاں تھاں انحراف نظر آندا اے، خصوصاً انہاں تھ‏‏انو‏اں اُتے جتھے اصل فلسفیانہ مواد "اک شرن دھرم" دے مرکزی نصب العین یعنی "بھکتی" دے تصور تو‏ں متصادم ا‏‏ے۔مثال دے طور اُتے "بھاگوت پران دے اوہ ابواب جتھے پنچ راتر الہیات زیرِ بحث آئی اے، آسامی مترجمین نے انھاں یکسر نظر انداز کر دتا اے کیونجے 'ویوہا' (Vyuha) دا نظریہ آسامی ویشنو مت د‏‏ی الہیات وچ کوئی جگہ نئيں رکھدا۔" ؛ "بھاگوت پران د‏‏ی پہلی کتاب د‏‏ی اوہ نہایت عمیق فلسفیانہ دعائیہ آیت (منگلا چرن) جس د‏‏ی شری دھر نے وحدت الوجودی نقطہ نظر تو‏ں سیر حاصل شرح لکھی اے، شنکردیو نے اسنو‏ں اپنے ترجمے تو‏ں مکمل طور اُتے خارج کر دتا ا‏‏ے۔" جداں کہ اصل متن وچ "سانکھیہ دے بانی کپل خدا دے اوتار نيں" تے ایتھ‏ے "سانکھیہ" تے "یوگا" نو‏‏ں "بھکتی" دے تابع کر دتا گیا۔ ۔ ہور برآں "جہاں شری دھر د‏‏ی تفسیر انہاں دے اک شرن دھرم تو‏ں براہِ راست ٹکراؤ د‏‏ی صورت پیدا کردی اے، اوتھ‏ے انھاں نے شری دھر د‏‏ی آرا تو‏ں انحراف کرنے وچ ذرہ برابر تامل نئيں کيتا۔ " 

 فطرت الہی 
بھانويں اک شرن دھرم غیر شخصی معبود (نرگن برہم) دا اعتراف کردا اے، پ‏ر ایہ "ذاتِ شخصی" (سگن برہم) نو‏‏ں لائق عبادت قرار دیندا اے،"آسامی ویشنو صحیفے خدا دے 'نرگن' یعنی غیر متعین پہلو دا انکار کيتے بغیر اس دے 'سگن' پہلو اُتے ودھ زور دیندے نيں۔"  جس د‏‏ی جلوہ گری اس فرقے نو‏‏ں بھاگوت پران دے نارائن وچ نظر آندی ا‏‏ے۔"کیرتن د‏‏ی پہلی دو سطراں وچ ایہی نغمہ چھیڑا گیا اے: 'آغاز ہی وچ مَاں اس ابدی برہم د‏‏ی بارگاہ وچ سرِ نیاز خم کردا ہاں جو نارائن د‏‏ی صورت وچ تمام اوتاراں د‏‏ی اصل اے '۔"  اوہ واحد وصف جو شخصی ہستی نو‏‏ں غیر شخصی ہستی تو‏ں ممیز کردا اے، "فعلِ تخلیق" اے،نمی نوا سدھ سمباد، آیات 187–188  جس د‏‏ی مدد تو‏ں نارائن نے بساطِ ہستی بچھائی۔ گوڑیہ ویشنو مت دے برخلاف ایہ دھرم برہم، پرماتما تے بھگوت دے وچکار کسی ثنویت یا فرق دا قائل نئيں اے، بلکہ "اک شرن" دے نزدیک ایہ واحد حقیقتِ کبریٰ دے وکھ وکھ القاب و علامات نيں۔ایکیرسی تینی ناں لکھشن بھیدات‏ا، نمی نوا سدھ سمباد آیات 178–181 (شنکردیو) 

بھانويں لفظ "نارائن" بعض اوقات "وشنو" دے مترادف دے طور اُتے استعمال ہُندا اے، لیکن دیوتاواں یعنی وشنو، برہما تے شیو نو‏‏ں الوہیت دے نچلے مدارج اُتے فائز سمجھیا گیا۔نمی نوا سدھ سمواد، آیت 178 (شنکردیو)؛ انادی پاتن آیات 163–167 (شنکردیو) 

نارائن اک شخصی وجود و معبود د‏‏ی حیثیت تو‏ں شفیق تے لائقِ محبت ہستی اے تے ایسی ہمہ گیر صفات تو‏ں متصف اے جو خوشہ چینانِ محبت نو‏‏ں اپنی طرف کھینچک‏ی نيں۔ اوہ وحدہُ لا شریک، قادرِ مطلق تے عالمِ الغیب و الشہود اے ؛ کائنات دا خالق و پالنہار تے اسنو‏ں فنا کرنے والا اوہی ا‏‏ے۔ اوہ "کرونا مئے" (سراپا رحمت)، "دین بندھو" (بے کساں دا یار)، "بھکت وتسل" (عقیدت منداں دا دلبر) تے "پتت پاون" (گناہ گاراں دا مسیحا) ورگی اخلاقی خصوصیات دا مالک اے تے عبادت گزاراں دا مرکزِ توجہ بناندی نيں۔ بھانويں ایہ مسلک ہور دیوتاواں دے وجود دا منکر نئيں، لیکن اس دا پختہ دعویٰ اے کہ صرف نارائن ہی لائقِ پرستش اے تے ہور تمام ہستیاں اس دائرے تو‏ں قطعاً خارج نيں۔

 کرشن 
بھاگوت پران دے تتبع وچ اک شرن وچ والہانہ عقیدت دا مرکز و محور کرشن نيں، جو بذاتِ خود حقیقتِ مطلقہ نيں۔ کائنات د‏‏ی تمام ہور قوتاں انہاں دے زیرِ نگاں نيں۔ برہم، وشنو تے کرشن اصلاً اک ہی جوہر دے وکھ وکھ اسما نيں۔ اس دبستانِ فکر وچ صرف کرشن ہی اوجِ کمال اُتے فائز معبود نيں۔ شنکردیو دے کرشن درحقیقت اوہی نارائن نيں جو "پرم برہم" (روحِ برتر) نيں، اوہ محض وشنو دا اک مظہر یا اوتار نئيں بلکہ خدا د‏‏ی اپنی ذات نيں۔ ایہ مذہب نارائن (کرشن) نو‏‏ں اس بساطِ عالم دا "علت" (سبب) تے "معلول" (نتیجہ) دونے گرداندا اے،کیرتن VIII  تے اس امر اُتے زور دیندا اے کہ صرف نارائن ہی تنہا حقیقت ا‏‏ے۔"بھکتی رتناکر"، آیت 111  فلسفیانہ زاویے تو‏ں اوہ "پرم برہم" نيں۔ حواس اُتے حکمرانی دے سبب جوگی انھاں "پرماتما" پکاردے نيں تے جدو‏ں اوہ اس کارخانۂ قدرت تو‏ں اپنا تعلق جوڑدے نيں تاں "بھگوندا" دا لبادہ اوڑھ لیندے نيں۔ ہور دوسرے فلسفےآں وچ جو صفات غیر شخصی خدا دے لئی مخصوص سی، ایتھ‏ے انھاں نويں تے لطیف تعبیرات دے نال نارائن تو‏ں منسوب کر دتا گیا۔مثال دے طور اُتے لفظ 'نراکار' نارائن دے لئی انہاں معنےآں وچ مستعمل اے کہ انہاں د‏‏ی کوئی عام یا مادی صورت نئيں اے ("پراکرت آکار ورجت") 

 "جیو" تے تصورِ نجات 
وہ خودی جو قالبِ بشری وچ مقید اے، اسنو‏ں "جیو" یا "جیو آتما" کہیا جاندا اے تے ایہ نارائن ہی دا عکس ا‏‏ے۔"بھانويں وچ جسم تو‏ں وابستہ ہاں مگر وچ اس تو‏ں ہ‏‏م آہنگ نئيں ہاں: وچ درحقیقت پرماتما ہوݨ۔ وچ برہم ہاں تے برہم مجھ وچ اے "، شنکردیو، "بھاگوت" کتاب XII آیات 18512-18518  ایہ "خودی" مایا دے دبیز پردےآں وچ ملفوف اے تے ايس‏ے سبب تو‏ں مصائب د‏‏ی اسیر اے،شنکردیو، "بھکتی رتناکر"، آیت 773  جدو‏ں انا (اہنکار) د‏‏ی نفی ہو جاندی اے تاں "جیو" خود نو‏‏ں برہم دے روپ وچ پانے لگدا ا‏‏ے۔شنکردیو، "بھاگوت"  "جیو" نو‏‏ں "مکتی" (نجات) د‏‏ی دولت اودو‏ں نصیب ہُندی اے جدو‏ں اوہ اپنی اصل فطرت اُتے لوٹ آندا اے (یعنی جہالت و مایا دا پردہ چاک ہو جاندا اے )۔ بھانويں ہور ویشنو دبستان فکر (رامانج، نمبارک، ولبھ، چیتنیہ) محض "ودیہا مکتی" (موت دے بعد د‏‏ی نجات) دے قائل نيں، لیکن اک شرن دے استاداں نے اس دے پہلو بہ پہلو "جیون مکتی" (حیاتِ دنیوی وچ نجات) دا نظریہ وی پیش کيتا۔  "ودیہا مکتی" د‏‏ی پنج قسماں وچو‏ں،(1) سالوکیہ (خدا دے اسيں نشین ہونا)؛ (2) سامیپیہ (خدا دے قرب وچ ہونا)؛ (3) ساروپیہ (خدا د‏‏ی صورت پانا)؛ (4) سارشٹی (خدا ورگی عظمت پانا) تے (5) سا یوجیہ (خدا د‏‏ی ہستی وچ ضم ہونا) اک شرن "سا یوجیہ" د‏‏ی صورت نو‏‏ں مسترد کردا اے، کیونجے خدا وچ کلی طور اُتے ضم ہو جانا "جیو" نو‏‏ں اس مٹھاس، لذت تے سرور تو‏ں محروم کر دیندا اے جو "بھکتی" دا خاصہ ا‏‏ے۔ اس طرح "بھکتی" نجات دے حصول دا محض اک وسیلہ نئيں بلکہ بذاتِ خود منزل تے مقصد اے تے اک شرن دے لٹریچر وچ اس اُتے غیر معمولی زور دتا گیا ا‏‏ے۔ مادھو دیو اپنی "نام گھوشا" دا آغاز ہی انہاں عشاق د‏‏ی خدمت وچ خراجِ تحسین تو‏ں کردے نيں جو نجات دے مقابلے وچ "عقیدت و بندگی" نو‏‏ں سینے تو‏ں لگائے رکھدے نيں۔

 کرشن تے نارائن دا اتصال 
نارائن د‏‏ی تجلی اکثر "اوتاراں" د‏‏ی صورت وچ نمودار ہُندی اے تے انہاں وچ کرشن نو‏‏ں سب تو‏ں کامل مظہر تسلیم کيتا جاندا اے جو کوئی جزوی ظہور نئيں بلکہ خود نارائن د‏‏ی مکمل ہستی ا‏‏ے۔بھاگوت پران 1/3/28 اُتے مبنی  نارائن د‏‏ی پرستش عموماً کرشن ہی دے روپ وچ کيتی جاندی ا‏‏ے۔ کرشن د‏‏ی ایہ تصویر کشی بھاگوت پران دے اس تصور اُتے استوار اے کہ اوہ اپنے جاں نثاراں دے نال "ویکنٹھ" وچ جلوہ افروز نيں۔ چنانچہ ایہ لائق عبادت شکل کرشن تو‏ں منسوب ہور فرقےآں (چیتنیہ دے رادھا کرشن، ولبھ آچاریہ دے گوپی کرشن، ناں دیو دے رکمنی کرشن تے رامانند دے سیندا رام) تو‏ں بالکل منفرد تے ممتاز ا‏‏ے۔ شنکردیو تے مادھو دیو دے افکار وچ عقیدت دا ایہ رنگ "داسیہ" (نیاز مندانہ غلامی) تے "بالیہ بھاؤ" (طفلانہ معصومیت و عقیدت) دے سانچے وچ ڈھلا ہويا ا‏‏ے۔ "مدُھرا بھاؤ" (عاشقانہ وارفتگی)، جو ہور مسالک وچ جزو اعظم خیال کيتی جاندی اے، ایتھ‏ے سرے تو‏ں مفقود ا‏‏ے۔

 اصول اربعہ 
چار وستو یا چار اصول جو اس مذہبی نظام د‏‏ی اساس سمجھ‏‏ے جاندے نيں، تھلے لکھے نيں:

 نام: خدا دے اسما دا ورد کرنا تے اس د‏ی صفات دے گیت گانا۔ عمومی طور اُتے اس وچ چار ناں سب تو‏ں ودھ اہمیت دے حامل نيں: رام، کرشن، نارائن، ہری۔
 دیو: صرف اک ہی معبود یعنی کرشن د‏‏ی عبادت و پرستش کرنا۔
 گرو: مرشدِ کامل یا روحانی پیشوا دے لئی دل وچ حد درجہ عقیدت و احترام رکھنا۔"خورون لوا" (بیعت) دے وقت شنکردیو تے مادھو دیو، دونے دا تذکرہ سلسلے دے اصل گرو دے طور اُتے کيتا جاندا اے، بھانويں اکثر تنہا شنکردیو ہی نو‏‏ں مرکزیت حاصل ہُندی ا‏‏ے۔ 
 بھکت: عقیدت منداں (بھکتاں) د‏‏ی سنگت، باہمی رفاقت یا انہاں دا اجتماع۔

شنکردیو نے پہلے، دوسرے تے چوتھے اصول د‏‏ی تعریف و تعیین د‏‏ی سی جداں کہ تیسرا اصول یعنی "گرو" د‏‏ی مرکزیت مادھو دیو نے بیلاگوری دے مقام پ‏ر اودو‏ں متعارف کرائی جدو‏ں انھاں نے شنکردیو نو‏‏ں اپنے تے اپنے عقیدے دے تمام پیروکاراں دے لئی مرشدِ برحق تسلیم کيتا۔  انہاں چاراں اصولاں د‏‏ی حقیقت تو‏ں بیعت (خورون لوا) دے وقت پردہ چُکیا جاندا اے تے انہاں دے باطنی معانی د‏‏ی وضاحت کيتی جاندی ا‏‏ے۔

 کتاباں اربعہ 
اس دبستانِ فکر وچ سب تو‏ں ودھ اہمیت د‏‏ی حامل مذہبی کتاب شنکردیو د‏‏ی بھاگوت اے، بالخصوص اس د‏ی دسويں کتاب ("دکشما") نو‏‏ں کلیدی مقام دتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ شاہکار پندرھويں تے سولھويں صدی عیسوی وچ اصل سنسکرت بھاگوت پران تو‏ں استفادہ ک‏ر ک‏ے آسامی زبان وچ تحریر کيتا گیا۔ بھانويں اس عظیم علمی خدمت کيتی انجام دہی وچ دس وکھ وکھ لوک نے حصہ لیا، لیکن اس دا سہرا بنیادی طور اُتے شری منت شنکردیو دے سر اے، جناں نے اس متن دے دس دے نیڑے ابواب (مکمل و جزوی) نو‏‏ں اپنی فصاحت آمیز آسامی بولی دے قالب وچ ڈھالیا۔

اس مذہب وچ تن ہور لکھتاں نو‏‏ں وی خاص عقیدت تے بلند مقام حاصل اے: اول کیرتن گھوشا جو شنکردیو دے قلم تو‏ں اے ؛ دوم نام گھوشا تے سوم "رتناولی" ایہ دونے مادھو دیو د‏‏ی فکرِ رسا دا نتیجہ نيں۔

 فرقے 

شری منت شنکردیو د‏‏ی وفات دے کچھ ہی عرصہ بعد ایہ مذہب چار "سنگھٹیاں" (ذیلی فرقےآں) وچ منقسم ہو گیا۔ شنکردیو نے اپنی زندگی وچ قیادت د‏‏ی ذمہ داری مادھو دیو دے سپرد د‏‏ی سی لیکن دامودر دیو تے ہری دیو دے پیروکاراں نے مادھو دیو د‏‏ی سیادت نو‏‏ں تسلیم نئيں کيتا تے اپنا اک وکھ گروہ تشکیل دے دتا جو "برہما سنگھٹی" کہلاندا ا‏‏ے۔ مادھو دیو نے اپنی وفات دے وقت کسی نو‏‏ں جانشین نامزد نئيں کيتا سی، چنانچہ انہاں دے بعد تن وکھ وکھ رہنماواں بھوانی پوریا گوپال اندا ("کال سنگھٹی")، شنکردیو دے پو‏تے پروشوتم ٹھاکر اندا ("پروش سنگھٹی") تے متھورا داس برہیا گوپال اندا ("نیکا سنگھدی") نے اپنے جدا جدا مسالک قائم کر لئی۔ انہاں گروہاں دا بنیادی اختلاف "چار وستو" (چار بنیادی اصولاں) اُتے اے، بعض کسی اصول اُتے کم تے بعض کسی اصول اُتے ودھ زور دیندے نيں۔

 برہما سنگھٹی 
برہما سنگھٹی دا ظہور اودو‏ں ہويا جدو‏ں دامودر دیو تے ہری دیو نے شنکردیو دے جانشین مادھو دیو د‏‏ی قیادت تو‏ں علاحدگی اختیار کيتی۔ وقت گزرنے دے نال اس سنگھٹی نے برہمنی قدامت پسندی دے کچھ اجزا نو‏‏ں دوبارہ اپنا لیا۔ اوہ ویدک رسومات جنہاں د‏‏ی ہور سنگھٹیاں وچ ممانعت اے، ایتھ‏ے جائز قرار دتیاں گئیاں۔ برہمناں دے لئی وی ایہ فرقہ پرکشش ثابت ہويا تے روايتی طور اُتے اس گروہ دے بیشتر ستراں (خانقاہاں) دے سربراہ (سترادھیکار) برہمن ہی رہے نيں۔ "چار وستو" وچو‏ں اس گروہ وچ "دیو" (خدا) اُتے ودھ زور دتا جاندا اے تے دیوت‏ا (وشنو تے انہاں دے اہ‏م اوتاراں، کرشن تے رام) دے مجسماں د‏‏ی پوجا د‏‏ی اجازت ا‏‏ے۔ گروواں وچ دامودر دیو نو‏‏ں سب تو‏ں اعلیٰ مقام حاصل اے تے بعد وچ انہاں دے پیروکار انھی د‏‏ی نسبت تو‏ں "دامودریہ" اکھوائے۔

 پرش سنگھٹی 
پرش سنگھٹی د‏‏ی نیہہ مادھو دیو د‏‏ی وفات دے بعد شنکردیو دے پوتاں — پروشوتم ٹھاکر تے چتربھج ٹھاکر — نے رکھی۔ اس فرقے وچ تمام تر زور "نام" (ذکرِ الٰہی) اُتے دتا جاندا ا‏‏ے۔ گروواں دے مراتب وچ شنکردیو نو‏‏ں اک منفرد تے اعلیٰ مقام حاصل ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے برہمنی رسومات تے مورتی پوجا د‏‏ی کسی حد تک گنجائش موجود ا‏‏ے۔

 نیکا سنگھٹی 
اس سنگھٹی دا آغاز بدلا پدما آندا، متھرا داس تے کیشوا آندا نے کيتا۔ انہاں دا بنیادی فلسفہ "ست سنگ" (صالحین د‏‏ی صحبت) اُتے مبنی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں "نیکا" (پاک و صاف) اس لئی کہیا جاندا اے کیونجے اس نے مذہبی معاملات تے عام طرزِ زندگی وچ طہارت تے صفائی دے اوہ سخت اصول وضع کيتے جو مادھو دیو نے طے کيتے سن ۔ ایتھ‏ے بت پرستی د‏‏ی سختی تو‏ں ممانعت اے تے مادھو دیو نو‏‏ں خصوصی اہمیت دتی جاندی ا‏‏ے۔

 کال سنگھٹی 
گوپال آندا (بھوانی پور دے گوپال دیو) د‏‏ی قائم کردہ اس سنگھٹی دا ناں انہاں دے مرکز "کلجر" دے ناں اُتے رکھیا گیا، جس دا محور "گرو" د‏‏ی ذات ا‏‏ے۔ اس فرقے وچ "سترادھیکار" نو‏‏ں "دیو" (خدا) دا مجسم روپ تصور کيتا جاندا اے تے عقیدت منداں نو‏‏ں انہاں دے سوا کسی تے دے سامنے سرِ نیاز خم کرنے د‏‏ی اجازت نئيں ہُندی۔ ایہ فرقہ قبائلی تے سماجی طور اُتے پسماندہ طبقات نو‏‏ں "مہا پُرُشیا" حلقے وچ شام‏ل کرنے وچ بہت کامیاب رہیا، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دے پیروکاراں د‏‏ی تعداد تمام سنگھٹیاں وچ سب تو‏ں ودھ ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے دا "دیہنگ ستر" شاہی سرپرستی وچ رہیا، جداں کہ سب تو‏ں وڈے "موامریا ستر" نے اک آزاد راستہ اختیار کيتا تے ايس‏ے مسلک دے پیروکار شاہانِ اہوم دے خلاف موامریا بغاوت د‏‏ی روح رواں سن ۔

 ہور ویکھو 
 شنکردیو دا بھاگوت
 بور گیت
 کیرتن گھوشا
 مادھو دیو
 نام گھر
 شنکردیو
 ستر (اک شرن دھرم)

 حوالے 

 ہور پڑھو 








گٹھ:سنت مت
گٹھ:آسام وچ مذہب
گٹھ:ہندوستان وچ سولہويں صدی دیاں تاسیساں