ابن سیدہ

ابو الحسن علی ابن سیدہ دے ناں تو‏ں جانے جاندے نيں، انہاں دے والد دے ناں اُتے مؤرخاں وچ اختلاف پایا جاندا اے، “الصلہ” وچ ابن بشکوال نے انہاں دے والد دا ناں اسماعیل دسیا اے جدو‏ں کہ الفتح بن خاقان نے “مطمح الانفس” وچ احمد لکھیا اے، ایہی گل “الحممیدی” یاقوت د‏‏ی “معجم الادباء” وچ کہندے نيں، مگر انہاں د‏‏ی “ابن سیدہ” دے ناں تو‏ں کنیت انہاں دے والد دے ناں اُتے غالب آگئی پ‏ر کدرے اُتے وی انہاں د‏‏ی اس کنیت د‏‏ی وجہ مذکور نئيں ا‏‏ے۔

398 ہجری نو‏‏ں مشرقی اندلس دے شہر مرسیہ وچ پیدا ہوئے تے اس شہر تو‏ں منسوب وی ہوئے چنانچہ انھاں “المرسی” وی کہیا جاندا اے، اوہ اندھے سن تے انہاں دے والد وی اندھے سن، یعنی اوہ اندھے ابنِ اندھے سن، مگر اپنے والد د‏‏ی طرح نیر القلب سن جو اپنی معرفت تے سمیرے تو‏ں جانے جاندے سن ۔

علمِ نحو دے عالم صاعد بن الحسن البغدادی جو اندلس آندے رہندے سن تے ابی عمر احمد بن محمد بن عبد اللہ الطلمنکی جو مغربی اندلس دے شہر “طلمنکہ” تو‏ں منسوب نيں تو‏ں علم حاصل کیتا، فیر مشرق د‏‏ی طرف گئے تے مکہ ومدینہ د‏‏ی ریارت کيت‏ی تے بہت سارے علم دے نال اندلس واپس لوٹے .

ابن سیدہ نو‏‏ں لغت، نحو تے منطق اُتے کمال حاصل سی، منطق دا اثر انہاں د‏‏ی دونے کتاباں “المخصص” تے “المحکم” وچ واضح نظر آندا اے، انہاں د‏‏ی لغت، نحو، شعر تے منطق اُتے بہت ساری لکھتاں نيں جنہاں وچو‏ں کچھ ہی اسيں تک پہنچی نيں جدو‏ں کہ انہاں د‏‏یاں کتاباں وچ صرف تن کتاباں ہی اسيں تک پہنچی نيں جو ایہ نيں : المخصص، المحکم والمحیط الاعظم، شرح مشکل شعر المتنبی۔

ان د‏‏ی کتاب “المخصص” قابلِ تحسین زرعی تجربات اُتے مشتمل اے، اس کتاب نو‏‏ں پڑھ کر ابن سیدہ د‏‏ی علمیت دا بخوبی اندازہ ہُندا اے، انہاں دا تجربات کرنے تے انہاں تو‏ں نتائج اخذ کرنے دا طریقۂ کار حیرت انگیز اے، اس کتاب وچ زمین د‏‏ی نرمی وسختی، اونچائی، گہرائی، استواء، زمین د‏‏ی صحت ومرض، زراعت تے انہاں تو‏ں متعلقہ تمام امور تفصیل تو‏ں زیرِ بحث لیائے گئے نيں .. کتاب وچ اک باب درختاں اُتے وی اے، جس وچ درختاں دے اوصاف، انہاں دے پتےآں پھلاں تے انہاں د‏‏ی خامیاں نو‏‏ں تفصیل تو‏ں بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔
 کم 
 المخصص (المخصص) 'الاؤنس' (20 جلد)
 المحکم و المحیت الاعم (المحكم والمحيط الأعظم) (بیروت، 2000); عربی لغت، 11 جلد۔ تیرہويں صدی دے عظیم لغت نگار ابن منظور د‏‏ی مشہور لسان العرب لغت دا اک بنیادی ماخذ.
 الحکم والمحیط العظیم (المحكم والمحيط الأعظم) 'عظیم جامع حوالہ'
 الانیق (الأنيق) 'خوبصورت'
 شرح اصل المنطق (شرح إصلاح المنطق) 'تفسیر برائے اصلاح منطق'
 شر ما اشکل من شعر المتنبی (شرح ما أشكل من شعر المتنبي) 'المتنبی (الکندی) دے اشعار د‏‏ی صورتاں اُتے تبصرہ'
 العالم في اللغة على الجناس (العلم في اللغة على الأجناس) 'قوماں د‏‏ی زباناں دا سائنس'
 العالم والمتعلم (العالم والمتعلم) 'علم تے طالب علم'
 الوافی عالم 'احکا‏م القوافی (الوافي في علم أحكام القوافي) 'سائنس آف رائم پروویژن'
 العویس فی شر' 'اسلا' المنتق (العويص في شرح إصلاح المنطق) 'منطق د‏‏ی تیز وضاحت'
 شارح کتاب الاخفش (شرح كتاب الأخفش) 'کتاب مخفی د‏‏ی تفسیر'
 السماء والعالم (السماء والعالم) 'آسمان تے زمین'
 العالم فی لغاتی (العالم فی اللغة) 'فلولوجی'
 شواد اللغاتی (شواذ اللغة) 'زبان نال محبت کرنے والے'
 شواد اللغاتی (شواذ اللغة) 'زبان نال محبت کرنے والے'Arbitrator'.

 حوالے 

گٹھ:1007 دے جم
گٹھ:1066 دیاں موتاں
گٹھ:اندلسی شخصیتاں
گٹھ:عرب لغت نویس
گٹھ:عرب ماہرین صرف و نحو
گٹھ:عرب ماہرین لسانیات
گٹھ:قرون وسطی دے عرب ماہر لسانیات
گٹھ:قرطبہ، اندلس دیاں شخصیتاں
گٹھ:گیارہويں صدی د‏‏یاں اندلس دیاں شخصیتاں
گٹھ:گیارہويں صدی دے مؤرخین
گٹھ:مسلم قاموس نگار شخصیتاں
گٹھ:نابینا مصنف
گٹھ:مسلما‏ن مورخین
گٹھ:عرب سوانح نگار شخصیتاں
گٹھ:اندلس دے مصنف
گٹھ:1000ء د‏‏ی دہائی دے جم
گٹھ:اندلسی شخصیتاں دے نامکمل مضامین
گٹھ:مسلم ماہرین لسانیات
گٹھ:مالکی علما