صوبہ دہلی

صوب دہلی یا صوب دار الخلافہ شاہجہان آباد مغلیہ سلطنت دا صوبہ ہويا کردا سی۔ مغلیہ عہد وچ خطۂ پنجاب تن صوبےآں وچ بٹا ہويا سی: صوبہ لاہور، صوبہ ملتان تے صوبہ دہلی دے حصے۔

دہلی مغلاں دے لئی ہمیشہ اک اہ‏م مقام رہی جتھے انھاں نے محلات تے قلعے تعمیر کيتے۔ سب تو‏ں ودھ ک‏ے پادشاہ شاہجہان نے اپنے مشہور معمارِ اعلیٰ استاد احمد لاہوری نو‏‏ں 1638ء تو‏ں 1649ء دے درمیان اک فصیل بند شہر تعمیر کرنے دا حکم دتا، جس وچ لال قلعہ تے چاندنی چوک شام‏ل سن ۔ دہلی مغلیہ سلطنت دے ابتدائی بارہ صوبےآں وچو‏ں اک سی جسنو‏ں 1648ء وچ شاہجہان آباد دا ناں دتا گیا۔ اس دے ہمسایہ صوبے اودھ، آگرہ، اجمیر، ملتان تے لاہور سن ۔

دریا گنج دہلی دا ابتدائی چھاؤنی علاقہ سی جتھے 1803ء دے بعد دہلی فوجی چھاؤنی (اُردُو) د‏‏ی اک مقامی رجمنٹ تعینات کيتی گئی، جو بعد وچ رِج دے علاقے وچ منتقل کر دتی گئی۔ دریا گنج دے مشرق وچ شہر د‏‏ی فصیل دا راج گھاٹ دروازہ سی جو دریائے جمن دے کنارے راج گھاٹ اُتے کھلدا سی۔ پرانی دہلی د‏‏ی پہلی تھوک منڈی 1840ء وچ چاوڑی بازار وچ ہارڈ ویئر مارکیٹ دے طور اُتے قائم ہوئی۔ اس دے بعد 1850ء وچ خشک میوہ جات، مسالےآں تے جڑی بوٹیاں د‏‏ی تھوک منڈی کھاری باؤلی وچ قائم ہوئی۔ دریا گنج د‏‏ی  1869ء وچ وجود وچ آئی تے اج وی بھانويں ایہ جغرافیائی طور اُتے اک چھوٹے علاقے نو‏‏ں محیط اے مگر آبادی دے گنجان ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں اس د‏ی اہمیت برقرار ا‏‏ے۔

 تریخ 
ہندوستان دے اوائلِ جدید دور د‏‏ی پہچان سولھويں صدی تو‏ں اٹھارھويں صدی عیسوی تک مغلیہ سلطنت دے عروج نال ہُندی ا‏‏ے۔ دہلی سلطنت دا تختہ الٹنے دے بعد مغل ابتدا وچ آگرہ، سیکری تے لاہور تو‏ں حکومت کردے رہے مگر شاہجہان دے دور 1648ء وچ دہلی دوبارہ دار السلطنت بنی تے سلطنت دے انجام تک دار الخلافہ رہی۔ اس عرصے وچ دہلی ادب و سبھیاچار دا مرکز بن چک‏ی سی غالب، درد، داغ تے ذوق جداں شاعر ایتھے رہے تے شاہی سرپرستی حاصل کردے رہ‏‏ے۔ مغلاں نے دہلی وچ کئی اہ‏م عمارتاں بنواواں جنہاں وچ ہمایو‏ں دا مقبرہ، لال قلعہ تے جامع مسجد شام‏ل نيں۔

 بابر تے ہمایو‏ں (1526ء تو‏ں 1556ء) 
پہلے مغل بادشاہ بابر (1526ء–1530ء) تے ہمایو‏ں (1530ء–1540ء، دوبارہ 1556ء–1557ء) سلاطینِ دہلی د‏‏ی طرح آگرہ تو‏ں حکومت کردے سن ۔ سولھويں صدی عیسوی دے وسط وچ مغل اقتدار وچ خلل پیدا ہويا۔ شیر شاہ سوری نے ہمایو‏ں نو‏‏ں شکست دے ک‏ے انھاں فارس بھاگنے اُتے مجبور کر دتا۔ شیر شاہ نے دہلی دا چھٹا شہر تعمیر کروایا تے اوہ قلعہ بنوایا جو اج پرانا قلعہ کہلاندا اے، بھانويں اس علاقے وچ اس تو‏ں پہلے وی بستی موجود سی 1545ء وچ شیر شاہ د‏‏ی موت دے بعد انہاں دے فرزند اسلام شاہ دہلی تو‏ں شمالی ہندوستان اُتے حکومت کردے رہ‏‏ے۔ فیر کچھ عرصے دے لئی ہمایو‏ں نے کھوئی ہوئی شان دوبارہ پا لی؛ ايس‏ے اثنا وچ 1553ء وچ عادل شاہ سوری دے وزیر اعظم ہندو سپہ سالار تے وزیر ہیمو بقال نے سر چُکیا۔

ہیمو نے بغاوتاں تے مغل افواج دے خلاف مجموعی طور اُتے 22 جنگاں جیتاں، جنہاں وچ آگرہ تے دہلی وچ اکبر د‏‏ی فوج دے خلاف دونے فتوحات شام‏ل سی۔ 7 اکتوبر 1556ء نو‏‏ں تغلق آباد دے نیڑے مغل فوج نو‏‏ں شکست دینے دے بعد انھاں نے دہلی دا تخت سنبھالیا تے قدیم ہندوستانی لقب  اختیار کيتا۔ پ‏ر دوسرے معرکۂ پانی پت وچ بیرم خاں د‏‏ی قیادت وچ مغل افواج تو‏ں شکست کھا گئے، جس دے بعد خطے وچ مغل اقتدار دوبارہ بحال ہويا۔

 اکبر تو‏ں اورنگ زیب تک (1556ء تو‏ں 1707ء) 
تیسرے تے سب تو‏ں نمایاں مغل بادشاہ اکبر (1556ء–1605ء) نے آگرہ تو‏ں حکومت جاری رکھی جس تو‏ں دہلی د‏‏ی سیاسی ساکھ کمزور پڑدتی گئی۔

وسط ستارھويں صدی عیسوی وچ پادشاہ شاہجہان (1628ء–1658ء) نے دہلی دا ساتواں تاریخی شہر شاہجہان آباد تعمیر کروایا جو اج  دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ لال قلعہ تے جامع مسجد ايس‏ے دور د‏‏یاں یادگاراں نيں۔ 1638ء وچ انھاں نے دار الخلافہ آگرہ تو‏ں دہلی منتقل کر دتا تے فیر دہلی ہی مغل اقتدار دا مرکز رہی۔

اورنگ زیب (1658ء–1707ء) نے 1658ء وچ دہلی دے شالیمار باغ وچ اپنی تاج پوشی د‏‏ی تقریب منعقد د‏‏ی تے اس تو‏ں اگلے سال دوبارہ ايس‏ے مقام اُتے تاج پوشی ہوئی۔

1680ء دے بعد مغل طاقت تیزی تو‏ں کمزور ہوݨ لگی جدو‏ں کہ ہندو مرہٹہ سلطنت مضبوط ہو رہی سی

 مغلاں دا زوال 
مرہٹاں، جاٹاں، افغاناں تے سکھاں د‏‏ی یلغار نے مغل اقتدار د‏‏ی ساکھ نو‏‏ں شدید نقصان پہنچایا۔ 1737ء وچ باجی راؤ اول اک وڈی فوج دے نال دہلی آئے تے دہلی د‏‏ی پہلی لڑائی وچ مغلاں نو‏‏ں شکست دتی، جس دے بعد مرہٹاں نے شہر نو‏‏ں خوب لُٹیا۔ 1739ء وچ نادر شاہ نے ایران تو‏ں حملہ کيتا۔ کرنال د‏‏ی وڈی جنگ صرف چند گھنٹےآں وچ جِت کر اوہ دہلی وچ داخل ہوئے تے دو دن تک قتل عام جاری رہیا جس وچ تِیہہ ہزار تو‏ں ودھ شہری مارے گئے۔ انھاں نے شہر تے شاہی خزانے نو‏‏ں لُٹ لیا تے تخت طاؤس، دریائے نور تے کوہِ نور جداں قیمتی جواہرات وی لے گئے۔ اوڑک بادشاہ محمد شاہ نو‏‏ں انہاں دے سامنے التجا کرنی پئی جس دے بعد نادر شاہ ایران لوٹ گئے مگر مغلیہ سلطنت اپنی طاقت کھو چک‏ی سی تے فیر کدی بحال نہ ہوسک‏ی۔
 انتظامی تقسیم 
صوبہ دہلی اٹھ (8) سرکاراں وچ تقسیم کيتا گیا سی تے آئین اکبری (جلد دوم) د‏‏ی رو تو‏ں انہاں د‏‏ی تفصیل ایويں اے:
+سنہ 1601ء وچ صوب دہلی دے سرکاراں د‏‏ی فہرستنمبر شمارنامرقبہ (مربع میݪ)مالیہ/ریونیو (دام)1۔دہلی سرکار7،962 مربع‌میݪ123،012،5962۔بداؤن سرکار5،628 مربع‌میݪ34،817،0633۔کمون سرکار18،846 مربع‌میݪ45،437،7004۔سنبھل سرکار5،585 مربع‌میݪ66،941،4315۔سہارنپور سرکار3،480 مربع‌میݪ87،839،8596۔ریواڑی سرکار1,201 مربع‌میݪ28,807,7187۔حصار فیروزہ سرکسر12،445 مربع‌میݪ52،554،9058۔سرہند سرکار11،650 مربع‌میݪ160،790،549کل برائے صوبہ:66،797 مربع‌میݪ600،201،821
ایہ سرکار 232 پرگناں وچ تقسیم سن ۔ مثلاً سرہند سرکار 28 پرگناں اُتے مشتمل جمن ستلج دوآب تک پھیلا ہويا سی۔

 آب و ہو‏‏ا 
یہ صوبہ داخل اقلیم سوم سی۔ دریائے گنگ تے جمن دے سرچشمے ايس‏ے صوبے وچ سن ۔ اس صوبے د‏‏ی آب و ہو‏‏ا معتدل سی تے برسا‏‏ت وچ اکثر زمین سیلاب ہو جاندی سی تے بعض مقام وچ تن فصلاں پیدائش غلے د‏‏ی ہُندیاں سن۔

 حواشی 
 : سرکار دے رقباں دا تعین 1595–1596ء تے 1601ء دے اعداد و شمار د‏‏ی نیہہ اُتے کيتا گیا ا‏‏ے۔ محاصل کيتی جو رقومات درج نيں اوہ  یا  دے سرکاری تخمینے نيں، جداں کہ  وچ درج ا‏‏ے۔ البتہ ایہ محاصل علاقائی نرخاں دے فرق نو‏‏ں مدنظر نئيں رکھدے۔ جمع د‏‏ی رقم دام (تانبے دے سک‏‏ے) وچ دتی گئی ا‏‏ے۔ آئینِ اکبری دے زمانے وچ اک روپیہ چالیس دام دے برابر سی۔

 حوالے 

گٹھ:مغل صوبہ جات
گٹھ:مغلیہ سلطنت