قرہ باغ تحریک

قراباخ تحریک (ارمنی :   Ղարաբաղյան շարժում )، جس نوں آرتساخ تحریک   وی آکھیا جاندا اے ( ارمنی: Արցախյան շարժում   )، 1988ء تو‏ں 1991ء تک آرمینیا تے ناگورنو قراباخ وچ اک قومی عوامی تحریک  سی جس نے گوانڈھی آذربائیجان دے بنیادی طور اُتے آرمینیائی آبادی والے ناگورنو قراباخ خود مختار اوبلاست نو ‏‏ں آرمینیا دے دائرہ اختیار وچ منتقل کرنے د‏‏ی وکالت کيتی۔

ابتدائی طور اُتے ، ایہ تحریک کسی وی اینٹی سوویت جذبات تو‏ں مکمل طور اُتے عاری سی تے اس نے آرمینیا د‏‏ی آزادی دا مطالبہ نئيں کيت‏‏ا۔ قراباخ کمیٹی ، دانشوراں دا اک گروپ، نے 1988 توں 1989 تک اس تحریک دی اگوائی کیتی۔ اس نے 1989 تک پین آرمینین نیشنل موومنٹ (ایچ ایچ ایس ایچ) وچ تبدیل ہو گیا تے 1990 دے پارلیمانی انتخابات وچ اکثریت حاصل کیتی۔ 1991ء چ آرمینیا تے ناگورنو قراباخ دوناں نے سوویت یونین توں آزادی دا اعلان کر دتا ۔ شدید لڑائی جسنو‏ں پہلی ناگورنو قراباخ جنگ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، 1992 تک اک مکمل پیمانے اُتے جنگ وچ تبدیل ہوگئی۔  

 پچھوکڑ 

 1987 

 ستمبر: یونین فار نیشنل سیلف ڈیٹرمینٹیشن ، پہلی غیر کمیونسٹ پارٹی، جہڑی آرمینیا چ پروئیر ہیریکیان نے قائم کیتی
 17 اکتوبر: یریوان وچ ماحولیاتی معاملات تو‏ں متعلق پہلا احتجاج 
 18 اکتوبر: آرمینیا دے نال قراباخ دے اتحاد دے لئی فریڈم اسکوائر ، یریوان اُتے اک معمولی ریلی 

 1988 

13 فروری: ستیپنکرت وچ پہلا مظاہرہ]. روایتی طور تے تحریک دا آغاز سمجھیا جاندا اے۔ 
18–26 فروری: قراباخ دے آرمینیا دے نال اتحاد دے لئی یریوان وچ وڈے مظاہرے کیتے گئے۔
20 فروری: این کے اے او سپریم کونسل نے خطے نو سوویت آرمینیا منتقل کرن دی درخواست جاری کیتی
22–23 فروری: مقامی آرمینیائی تے آذربائیجانی اسکران چ جھڑپ ، جس دے نتیجے چ کئی موتاں ہوئیاں
26 فروری: میخائل گورباچوف دے اک پوزیشن تیار کرن لئی ویلا منگن دے بعد مظاہرے رک گئے۔
27–29 فروری: سمگائیٹ پوگروم شروع ہوندا اے، آذربائیجان دے آرمینیئن وڈی تعداد چ جانا شروع کردے نیں
9 مارچ: گورباچوف نے آرمینیا تے آذربائیجان دے رہنماواں کیرن ڈیمیرچیان تے کامران باگیروف دے نال ماسکو وچ آرمینیا تے قراباخ دے اتحاد دے عوامی مطالبات اُتے تبادلہ خیال کیتا۔
22 مارچ: یریوان وچ مظاہرے دے رجحانات توں ناپسندیدہ 100,000 توں ودھ لوک۔
23 مارچ: سوویت یونین دے سپریم سوویت نے این کے اے او علاقائی پارٹی دے مطالبے نو‏‏ں مسترد کردتا۔
25 مارچ: گورباچوف نے آرمینیا دے دعویاں نوں رد کر دتا، یریوان وچ مظاہریاں توں منع کر دتا۔
26 مارچ: ماسکو حکومت ولوں مجاز نہ ہون دے باوجود، دسیاں ہزاراں نے یریوان وچ مظاہرہ کیتا۔
30 مارچ: این کے اے او کمیونسٹ پارٹی نے اتحاد دا مطالبہ کرن آلی قرارداد منظور کیتی۔
24 اپریل: سینکڑاں ہزاراں آرمینیائیاں نے یریوان چ نسل کشی دی یادگار ول مارچ کیتا۔
21 مئی: کیرن ڈیمرچیان نے استعفیٰ دے دتا۔
28 مئی: آرمینیا دا جھنڈا پہلی وار مٹیناداران دے ساہمنے چڑھایا گیا۔
15 جون: سوویت آرمینیائی سپریم کونسل نے این کے اے او دے اتحاد دے حق وچ ووٹ دتا۔
17 جون: سوویت آذربائیجان سپریم کونسل نے آرمینیا نوں این کے اے او دی منتقلی دی مخالفت کیتی۔
28–29 جون: سوویت یونین دی کمیونسٹ پارٹی دی کانفرنس نے این کے اے او تے آرمینیائی دعویاں نوں ناپسند کیتا۔
5 جولائی: زوارٹنوٹس ہوائی اڈے دا جھڑپ، سوویت فوجیاں نے زوارٹنوٹس ہوائی اڈے وچ مظاہرین دا سامنا کیتا، اک بندہ ہلاک ہو گیا، دساں زخمی ہو گئے۔
12 جولائی: این کے اے او سوویت کونسل نے آرمینیا دے نال اتحاد دے حق وچ ووٹ دتا۔
18 جولائی: سوویت سپریم کونسل نے آرمینیائی دعویاں نوں رد کر دتا۔
21 جولائی: پارویر ہیریکیان نوں ایتھوپیا جلاوطن کر دتا گیا۔
خزاں: آرمینیا دے تقریباً 167,000 آذربائیجانی وڈی تعداد وچ جانا شروع کردے ہن۔

ستمبر: آرمینیائی تے آذربائیجانیاں دے جھڑپ دے بعد ستیپنکرت وچ ہنگامی حالت دا اعلان کیتا گیا۔
نومبر: کیروآباد پوگروم
7 نومبر: سینکڑاں ہزاراں لوکاں نے یریوان وچ قراباخ کمیٹی دی حمایت لئی مظاہرہ کیتا۔
22 نومبر: سوویت آرمینیائی سپریم کونسل نے آرمینیائی نسل کشی نوں منیا۔
24 نومبر: یریوان وچ ہنگامی صورتحال دا اعلان کیتا گیا۔
7 دسمبر: آرمینیائی زلزلہ.
10 دسمبر: قراباخ کمیٹی ممبراں نوں گرفتار کرکے ماسکو بھیج دتا گیا۔

1989
16 مارچ: میٹسمور نیوکلیئر پاور پلانٹ بند ہو گیا۔
 31 مئی: قراباخ کمیٹی دے ارکان آزاد کر دتے گئے۔
 یکم دسمبر: سوویت آرمینیائی سپریم کونسل تے این کے اے او سپریم کونسل نے دونے ہستیاں دے اتحاد دا اعلان کیتا  

 1990 

 13–19 جنوری: باکو چ آرمینیائیاں دا پوگروم ۔
 مئی: 1990 آرمینیا دے پارلیمانی انتخابات ، آزادی دے حامی ممبراں نے اکثریت بنائی۔
 4 اگست: لیون ٹر پیٹروسیان سپریم کونسل دا چیئرمین منتخب ہویا ، آرمینیا دا ڈی فیکٹو رہنما ۔
 23 اگست: سوویت آرمینیائی سپریم کونسل نے آزادی دا اعلان کیتا ۔

 1991 

 اپریل - 15 مئی: پہلی ناگورنو قراباخ جنگ : سوویت تے آذری افواج نے آپریشن رنگ دے دوران ہزاراں آرمینیائیاں نو شاہومیان توں ملک بدر کر دتا۔
 اگست 19–21: 1991 سوویت بغاوت دی کوشش
 2 ستمبر: سٹیپانکرٹ چ ناگورنو قراباخ جمہوریہ دا اعلان کیتا گیا۔ 

 میاتسم 
میاتسم ( Armenian     )  اک تصور تے اک نعرہ   سی جو 1980 د‏‏ی دہائی دے آخر تے 1990 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ قراباخ تحریک دے دوران استعمال ہُندا سی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں 1992–1994 وچ پہلی ناگورنو قراباخ جنگ شروع ہوئی۔ 

ایہ خیال آرمینیائیاں دے وچکار ری سیدھ دے دور وچ شروع ہویا جہڑے اس گل توں ناخوش سن کہ بنیادی طور تے آرمینیائی آبادی دا علاقہ آذربائیجان دے دائرہ اختیار وچ رہیا اے۔ 1970 دی دہائی توں، آذربائیجان ایس ایس آر دی کمیونسٹ پارٹی دی مرکزی کمیٹی دے پہلے سیکرٹری، حیدر علیف دی حمایت نال، آذربائیجانیاں ولوں این کے اے او نوں طے کرن دی پالیسی لاگو کیتی جا رئی سی۔ سمگیٹ تے باکو چ آرمینیائی پوگروماں نے صرف ایناں رجحانات نو ودھا دتا، جس دی وجہ توں جمہوریہ آذربائیجان دے فوجاں تے ناگورنو قراباخ دفاعی فوج (آرتساخ) دیاں افواج دے وچکار فوجی جھڑپاں ہوئیاں۔ 

 حوالے 

 کتابیات 




گٹھ:آرمینیا-آذربائیجان سرحد
گٹھ:آرمینیا آذربائیجان تعلقات
گٹھ:آذربائیجان دا جغرافیہ