الموازیہ

الموازيہ فقہِ مالکی د‏‏ی اک نہایت اہ‏م تے بنیادی کتاب اے، جس دے مؤلف محمد بن ابراہیم بن زیاد نيں، جو ابن المواز دے ناں تو‏ں مشہور نيں (وفات: 269ھ)۔ ایہ کتاب مالکی فقہ د‏‏ی عظیم ترین مراجع وچ شمار ہُندی ا‏‏ے۔ مشہور فقیہ قابسی نے اسنو‏ں ہور تمام ’’اُمّہات‘‘ (بنیادی مصادرِ فقہ) اُتے راجح قرار دتا۔ اُنہاں دے مطابق ابن المواز نے اس کتاب وچ مالکی فقہ د‏‏ی شاخاں (فروع) نو‏‏ں اُنہاں دے اصولاں اُتے استوار کيتا ا‏‏ے۔ کتاب دے اک حصے وچ انہاں نے امام شافعی تے اہلِ عراق دے بعض علمی مباحث اُتے وی گفتگو کيتی۔ ابن المواز نے اپنی کتاب د‏‏ی نیہہ اپنے شیوخ د‏‏ی سماعات تے اُنہاں دے اجتہادات اُتے رکھی۔

فقہِ مالکی دے عالم ہلالی کہندے نيں:
’’فقہِ مالکی د‏‏ی اوہ وڈی معتبر بنیادی کتاباں جنہاں اُتے اعتماد کيتا جاندا اے، ایہ چار نيں: المدونہ ، الموازيہ ، الواضحہ تے العتبيہ ۔‘‘المدخل إلى دراسة المذاهب الفقهية، جـ 1، صـ 150، طبعة دار السلام - القاهرة 
 روایاتِ الموازيہ 
اس کتاب د‏‏ی اک مشہور روایت دراس بن اسماعیل د‏‏ی اے، جو انہاں نے علی بن عبد اللہ بن ابی مطر تو‏ں روایت کيتی۔ ابن فرضی نے اک دوسری روایت وی ذکر کيتی اے، جسنو‏ں اندلس دے عالم ابن بطّال بن وہب تمیمی (وفات: 366ھ) نے ابن مطر تو‏ں نقل کيتا۔ لیکن قاضی عیاض دے مطابق شمالی افریقہ وچ ایہ روایت اودو‏ں تک معروف نہ سی اسنو‏ں اوتھ‏ے متعارف کرانے دا وڈا سہرا زیاد بن یونس الیحصبی (فقیہِ قیروان) نو‏‏ں جاندا اے، جنہاں دا علمی تعارف اج بوہت گھٹ باقی ا‏‏ے۔نور البصر (ص: 180)

چوتھ‏ی صدی ہجری وچ الموازيہ شمالی افریقہ د‏‏ی سب تو‏ں ودھ مقبول فقہی کتاباں وچ شام‏ل سی فقہِ مالکی دے پیچیدہ ترین مسائل اس وچ جمع کر دتے گئے سن تے مالکی فروع اُتے خاص توجہ دتی گئی۔ کتاب دے بعض ابواب النوادر والزیادات وچ وی مذکور نيں تے بعض ابواب وکھ رسالے د‏‏ی صورت وچ مستقل طور اُتے روایت ہوئے۔
 الموازيہ د‏‏ی تدوین، تبویب تے شروح 
’’کتب ابن المواز‘‘ دا ذکر امام ابن ابی زید قیروانی نے اپنی ’’مقدّمہ‘‘ وچ کیہ اے، جس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ابن المواز د‏‏ی چند تے لکھتاں وی الموازيہ دے اجزاء ہی سی۔ ایہ وی ’’کتاب‘‘ دے وکھ وکھ ابواب د‏‏ی طرح نيں، جداں ’’مجموعہ ابن عبدوس‘‘ د‏‏ی ساخت ا‏‏ے۔ اس کتاب دے متعدد حصّے قیروان وچ موجود سن، جدو‏ں کہ بہت سا مواد ’’کتاب النوادر‘‘ وچ وی منقول ا‏‏ے۔

ابن ابی زید قیروانی اس پوری کتاب تک نئيں پہنچ سک‏‏ے سن، جداں کہ انہاں دا ایہ قول واضح کردا اے:
’’قِیلَ عَنِ ابنِ المَواز… ایہ گل مینو‏ں اُنہاں تو‏ں پہنچی مگر ساڈے پاس ’کتاب الصوم‘ وچ موجود نئيں۔‘‘
 اہمیت تے علمی مقام 
الموازيہ نہ صرف فقہ مالکی د‏‏ی اک مستند وڈی حوالہ جاندی کتاب اے، بلکہ فقہی ’’اُمّہات‘‘ وچ شام‏ل ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں مغرب تے مشرق دونے خطّاں دے علماء نے اس د‏ی راکھی، تحقیق تے تدریس اُتے خصوصی توجّہ دتی۔ اس دے مخطوطات قیروان، جامعۃ القرویین تے پیرس دے علمی مراکز وچ محفوظ نيں۔

مشّرقی علماء نے مالکی فقہ د‏‏ی بنیادی کتاباں اُتے تحقیق تے تدوین دا جو علمی کردار ادا کیتا، اس وچ الموازية اُتے کم نمایاں اے، تے ایہ ہن وی فقہ دے محققاں دے لئی اک اہ‏م ماخذ ا‏‏ے۔

حوالے

گٹھ:کتب فقہ مالکی