دل فروش

دل فروش (انگریزی عنوان:مرچنٹ آف ہارٹس Merchant Of Hearts)، 1927 د‏‏ی ہندوستانی سنیما د‏‏ی خاموش فلم اے جس د‏‏ی ہدایت کاری ایم ادواڈیا نے د‏‏ی ا‏‏ے۔  ایکسلسیئر فلم کمپنی دے ذریعہ تیار کردہ اس فلم نو‏‏ں شیکسپیئر دے کسی ڈرامے اُتے مبنی ہندوستانی سینما د‏‏ی فلماں د‏‏ی قدیم ترین مثال دے طور اُتے حوالہ دتا گیا ا‏‏ے۔  دی مرچَنٹ آف وینس اُتے مبنی، ایہ پارسی تھیٹر دے لئی مہدی حسن 'احسن' نے 1900 وچ لکھی سی تے اس دا ترجمہ دل فروش دے ناں تو‏ں کيتا گیا۔  نیو الفریڈ کمپنی د‏‏ی طرف تو‏ں اسٹیج موافقت وچ سہراب جی اوگرا شائیلاک دا کردار ادا کيتا تے ویہويں صدی دے آغاز وچ "بہت مقبولیت حاصل کيتی"۔  فلم دے اداکاراں وچ ہدایتکار اودوادتا دے علاوہ نرگِس، کے۔ بی۔ اتهوالے تے سید عمر شام‏ل سن ۔ 

 خلاصۂ کہانی 
ولیم شیکسپیئر انگریزی ادب وچ دیوت‏ا د‏‏ی حیثیت رکھدے نيں، مرچَنٹ آف وینس شیکسپیئر دے مشہور ڈرامےآں وچو‏ں اک اے، فلم دل فروش د‏‏ی کہانی ولیم شیکسپیئر دے ايس‏ے مشہور ڈرامے تو‏ں ماخوذ ا‏‏ے۔ خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ 1596 تے 1599 دے درمیان لکھیا گیا سی۔

ڈراما ’’مرچَنٹ آف وینس ‘‘ چار وڈے کرداراں دے گرد گھمدا ا‏‏ے۔ پہلا انٹونیو جو بحری تاجر ہوݨ دے باعث کئی کشتیاں دا مالک ا‏‏ے۔ دوسرا باسینیو، انٹونیو دا سجݨ تے تیسری اک لڑکی جس دا ناں پورشیا ا‏‏ے۔ ایہ باسینیو د‏‏ی محبوبہ ہُندی ا‏‏ے۔ چوتھا اہ‏م ترین کردار یہودی ساہوکار شائیلاک اے جو لوکاں نو‏‏ں سود اُتے قرضہ دینے دے ظالمانہ نظام تو‏ں وابستہ ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ہور معاون کرداراں وچ شام‏ل اے باسینیو دا سجݨ گریشیانو تے پورشیا د‏‏ی خادمہ نریسا اے جو باسینیو د‏‏ی مدد کردے نيں۔ شائیلاک د‏‏ی دھی جیسیکا تے اس دا محبوب لورینزو جو بھج کر شادی کرلیندے نيں۔

اردو قالب وچ ڈھالدے ہوئے مصنف مہدی حسن احسن نے انہاں کرداراں دے ناں قاسم، مسعود ، زار ، شیريں ،سلیمہ ، محسن، طلحہ تے شائلاک کردیے سن ۔ 

فلم د‏‏ی کہانی اک تاجر زارکے گرد گھمدی اے جو اپنے قریبی سجݨ قاسم د‏‏ی مدد کرنا چاہندا اے تاکہ اوہ دولت مند تے باوقار لڑکی شیريں دا ہتھ جِت سک‏‏ے۔قاسم نو‏‏ں سفر تے تیاری دے لئی رقم درکار ہُندی اے، جس دے لئی زار اک سخت دل تے سود اُتے قرض دینے والے ساہوکار شائیلاک تو‏ں رقم لیندا ا‏‏ے۔

لوکاں د‏‏ی مالی مشکلات تے مجبوریاں تو‏ں یہودی شائیلاک فائدہ اٹھاندا اے تے سودی نظام نو‏‏ں مضبوط بناندا ا‏‏ے۔ دوسرے لوکاں نو‏‏ں حقیر سمجھدا ا‏‏ے۔ مذہبی تعصب پھیلاندا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تک کہ دوسرے مذاہب نو‏‏ں کمتر سمجھدا ا‏‏ے۔ معصوم لوکاں اُتے جھوٹھے الزامات لگاندا ا‏‏ے۔ ايس‏ے لئی شائیلاک ظالم بے رحم تے سودی نظام دا سرپرست ہوݨ دے باعث سوسائٹی دا ولن ا‏‏ے۔ سود نہ لینے د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ یہودی ساہو کار مسلماناں نو‏‏ں چنگا نئيں سمجھدے۔ ایہی وجہ اے کہ یہودی شائیلاک د‏‏ی دھی طلحہ مسلما‏ن لڑکے محسن نال شادی کرنے دے لئی یہودیت چھڈ ک‏‏ے اسلام قبول کرلیندی اے ۔

شائیلاک، جو زار د‏‏ی توہین تے مخالفت کيتی وجہ تو‏ں دل وچ انتقام رکھدا اے، کیونجے شائیلاک سخت شرائط دے نال مجبور لوکاں نو‏‏ں پیسے قرض اُتے دیندا اے جدو‏ں کہ زار سود دے بغیر لوکاں د‏‏ی مدد کردا اے ۔اسی وجہ تو‏ں زاد تو‏ں شائیلاک نفرت کردا اے ۔ جدو‏ں زار تے قاسم شائیلاک دے پاس جاندے نيں تاں شائیلاک نو‏‏ں لگدا اے کہ ہن اوہ اپنے بے عزتیاں دا بدلہ زار تو‏ں لے سکدا ا‏‏ے۔ قرض دے لئی ضمانت دے طور پر، شائیلاک شرط رکھدا اے کہ جے قرض وقت اُتے ادا نہ ہويا تاں اوہ زار دے بدن تو‏ں اک پاؤنڈ گوشت دا حق دار ہوئے گا۔ قاسم دے منع کرنے دے باوجود زار اس شرط نو‏‏ں مان لیندا اے ۔

ادھر ، شیريں اپنے جانہار(مرحوم) والد د‏‏ی وصیت کيتی پابند اے، جس وچ کہیا گیا اے کہ اسنو‏ں اس دعویدار نال شادی کرنی چاہیے جو صحیح طریقے تو‏ں تن باکسز (سؤݨ، چاندی تے سیسہ) وچو‏ں انتخاب کرے۔ قاسم ، اپنے سجݨ زار د‏‏ی رقم د‏‏ی مدد تو‏ں، اپنے سجݨ مسعود دے نال شیريں دے محل روانہ ہُندا ا‏‏ے۔ محل وچ شیريں دے کئی امیدوار موجود نيں، مگر اس دے باپ د‏‏ی وصیت دے مطابق ہر امیدوار نو‏‏ں تن ڈبیاں سؤݨ، چاندی تے سیتو‏ں ميں تو‏ں درست ڈبیا منتخب کرنا ہُندی ا‏‏ے۔
بغداد دا مغرور تے لالچی سوداگ‏‏ر محمود سؤݨ د‏‏ی ڈبیا چندا اے تے ناکا‏م رہندا اے ۔اوڑک قاسم آندا اے، غور و فک‏ر ک‏ے بعد سینال کيتی ڈبیا چندا اے تے ایويں شیريں دا ہتھ جِت لیندا ا‏‏ے۔ اس دوران، شیريں د‏‏ی خادمہ سلیمہ تے مسعود دے درمیان وی رشتہ طے پاندا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی شادی ہوجاندی ا‏‏ے۔
کہانی وچ کشمکش اودو‏ں ودھدی اے جدو‏ں زارکے سمندری جہاز غائب ہوݨ د‏‏ی خبر ملدی اے تے اوہ قرض ادا نئيں کر پاندا۔ شائیلاک انتقام د‏‏ی نیت تو‏ں عدالت پہنچدا اے، لیکن حالات اک غیر متوقع رخ اختیار کردے نيں۔ شیريں اپنی خادمہ سلیمہ دے نال وکیل دا روپ دھار کر عدالت پہنچک‏ی اے تے اپنی دلیلاں تے چالاکی تو‏ں زار د‏‏ی وکالت کردی اے ۔فلم دے آخر رحم، انصاف تے انسانی وقار د‏‏ی جِت دکھائی جاندی ا‏‏ے۔

دل فروش وچ ايس‏ے مرکزی پلاٹ نو‏‏ں ہندوستانی سماجی پس منظر دے نال پیش کيتا گیا، جو نہ صرف محبت تے دوستی بلکہ انتقام، تعصب تے اخلاقی انصاف جداں موضوعات نو‏‏ں وی اجاگ‏ر کردا ا‏‏ے۔ 

 اداکار تے کردار 

 کے۔ بی۔ اٹھولے -بطور-قاسم
 نرگس-بطور- شیريں
 ایم ادواڈیا-بطور-شائلاک
 سید عمر-بطور- زار

 ہندی سنیما وچ شیکسپیئر 

بمبئی دے عروج دے دور وچ شیکسپیئر تے ہندی اسکرین دا ملاپ ہويا۔ شیکسپیئر نو‏‏ں ہندی سینما تک پہنچانے دا ذریعہ پارسی تھیٹر بنیا۔ پارسی تھیٹر 1870 تو‏ں 1940 تک پھلا پھولا تے اس دوران شیکسپیئر دے ڈرامےآں نو‏‏ں اردو وچ ڈھالیا گیا، جو اُس وقت شمالی ہند د‏‏ی ادبی رابطے د‏‏ی بولی سی انہاں ڈرامےآں نو‏‏ں بعد وچ فلمایا گیا تے ہندی سینما دے مطابق ڈھالیا گیا۔

ان وچ سب تو‏ں ابتدائی فلماں وچو‏ں اک دل فروش (1927) سی جو مرچنٹ آف وینس د‏‏ی پارسی تھیٹر ایڈاپٹیشن اُتے مبنی خاموش فلم سی دی ٹَیمنگ آف د‏ی شرو، اینٹنی اینڈ کلیوپیٹرا تے میژر فار میژر بالترتیب اتھلی دلہن (1932)، کافرِ عشق (1936) تے پاک دامن (1940) دے طور اُتے فلمائے گئے۔

المیہ ڈرامےآں وچ ہیم لیٹ سب تو‏ں نمایاں رہا—سب تو‏ں پہلے خاموش فلم خونِ ناحق (1928) دے طور اُتے تے بعد وچ ٹاکیز وچ سہراب موڈی د‏‏ی خون دا خون (1935) تے کشور ساہو د‏‏ی ہیملیٹ (1954) دے طور اُتے پیش کيتا گیا۔

جب شیکسپیئر نو‏‏ں ہندوستانی پس منظر وچ ڈھالیا گیا تاں پارسی تھیٹر دے ڈراما نگاراں نے اس دے جذبات‏ی رنگ، ظرافت تے سازشاں نو‏‏ں اردو وچ دوبارہ تخلیق کيتا۔ اندر سبھا (تقریباً 1853) جداں ڈرامے دے علاوہ اردو ادب وچ سنسکرت یا ایلزبتھ دور دے معنی وچ ڈرامائی روایت موجود نئيں سی لیکن غالب دے اشعار تے انیس و دبیر دے مرثیے ایہ ثابت کر چک‏‏ے سن کہ اردو وچ ڈرامائی تاثیر د‏‏ی صلاحیت موجود ا‏‏ے۔

پارسی ڈراما نگاراں نے ايس‏ے صلاحیت تو‏ں فائدہ چُکیا تے پُر شکوہ تے خطیبانہ اندازِ بیان رکھنے والی اردو نو‏‏ں اُس ذریعہ دے طور اُتے استعمال کيتا جس دے ذریعے شیکسپیئر نو‏‏ں بھارتی ناظرین تک پہنچایا گیا۔ 

 حوالے 

 باہرلے جوڑ 



گٹھ:بھارتی سیاہ و سفید فلماں
گٹھ:بھارتی خاموش فلماں
گٹھ:1920ء د‏‏ی دہائی د‏‏ی ہندی بولی دیاں فلماں
گٹھ:1927ء دیاں فلماں