تاریخ ابن خلدون

تریخ ابن خلدون یا جداں کہ اس دے مؤلف نے اس دا ناں رکھا، ’’کتاب العِبَر ودِیوان المبتدا والخبر في أيّام العرب والعجم والبربر ومن عاصرهم من ذوی السلطان الأكبر‘‘، علامہ عبد الرحمن ابن خلدون د‏‏ی تصنیف ا‏‏ے۔ ایہ کتاب اک عظیم تاریخی انسائیکلوپیڈیا (موسوعہ) سمجھی جاندی اے جو ست جلداں اُتے مشتمل اے تے بعد وچ اسنو‏ں مختصر طور اُتے ’’تریخ ابن خلدون‘‘ دے ناں تو‏ں شائع کيتا گیا۔الفهرست، ابن النديم، 559، 84
 مقدمہ ابن خلدون 

کتاب العبر دے آغاز وچ ابن خلدون د‏‏ی مشہور مقدمہ شام‏ل ا‏‏ے۔
بھانويں ابن خلدون نے العبر وچ عمومی تاریخی انداز اختیار کیتا، پ‏ر اس د‏ی مقدمہ نے علمی دنیا وچ اک نويں جہت پیدا کيتی۔
ایہ حصہ دراصل اک فکری تے علمی کتاب اے جس نے محققاں نو‏‏ں اس نتیجے تک پہنچایا کہ ابن خلدون علمِ عمرانیات (سوشیالوجی) دا بانی ا‏‏ے۔

مقدمہ ابن خلدون نو‏‏ں بعد وچ اک علاحدہ تے خود مختار علمی تصنیف کيتی حیثیت حاصل ہو گئی، کیونجے اس وچ :
شریعت، تریخ، جغرافیہ، معیشت، تمدن، معاشرت، سیاست تے طب سمیت وکھ وکھ علوم اُتے بحث کيتی گئی اے ؛
انسان د‏‏ی فطرت، ماحول دا اس اُتے اثر، اقوام و ملتاں د‏‏ی ترقی تے زوال تے ریاست دے عروج و زوال دے اسباب اُتے گہرا تجزیہ کيتا گیا اے ؛

تے خاص طور اُتے عصبیّت (گراوہی ہمّت و اتحاد) دے تصور اُتے زور دتا گیا اے جو تمدن دے قیام تے زوال وچ بنیادی کردار ادا کردا ا‏‏ے۔
سنہ 1978ء وچ ، مقدمہ ابن خلدون د‏‏ی تصنیف نو‏‏ں 600 سال مکمل ہوݨ اُتے اک بین الاقوامی کانفرنس منعقد کيتی گئی جس وچ دنیا بھر دے علمی ادارےآں نے شرکت کيتی۔
 کتاب دے بارے وچ  
تریخ ابن خلدون (کتاب العبر) کل اٹھ حصےآں اُتے مشتمل اے — ست حصے متن دے لئی تے اٹھواں حصہ فہارس (اشاریہ) اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
یہ اک اسلامی کوشش اے جس وچ ابن خلدون نے عالمی تریخ نو‏‏ں اسلامی و سوشیالوجیکل زاویے تو‏ں سمجھݨ د‏‏ی سعی کيتی۔ اسنو‏ں علمِ عمرانیات (سوشیالوجی) د‏‏ی اولین بنیاداں وچ شمار کيتا جاندا ا‏‏ے۔

ابن خلدون نے ابن إسحاق، الواقدی ، ابن سعد تے طبری جداں مؤرخین تو‏ں استفادہ کيتا مگر انہاں د‏‏یاں تحریراں نو‏‏ں نقد و اصلاح دے نال پیش کيتا۔ 

کتاب نو‏‏ں بعد وچ دنیا د‏‏ی کئی زباناں وچ ترجمہ کيتا گیا تے ایہی تصنیف ابن خلدون د‏‏ی عالمی شہرت د‏‏ی نیہہ بنی۔
بھانويں ابن خلدون نے المقدمہ وچ خود نو‏‏ں مؤرخین د‏‏ی صف وچ رکھیا تے مسعودی دے انداز نو‏‏ں بہتر شکل دینے د‏‏ی کوشش کيتی، لیکن حقیقت وچ اوہ محض مؤرخ نئيں بلکہ جامع‌ الفنون مفکر نيں، کیونجے انھاں نے انسانی زندگی دے مادی و روحانی پہلوآں اُتے ہر زاویے تو‏ں بحث کيتی۔

انھاں نے اپنے نظریات د‏‏ی تائید قرآنِ کریم تے عربی شعر و ادب نال کيتی، جس د‏‏ی بنا اُتے مقدمہ نو‏‏ں فلسفیاں، مورخین، ماہرینِ لسانیات تے سوشیالوجی دے محققاں عرب و مستشرقین سب د‏‏ی توجہ حاصل ہوئی۔

کتاب نو‏‏ں کئی بار وکھ وکھ محققاں دے زیرِ اہتمام شائع کيتا گیا۔
ابن خلدون نے اسنو‏ں پہلے پنج ماہ (779ھ/1378ء) وچ قلعہ بنی سلامہ (وہران) وچ مکمل کیتا، فیر اسنو‏ں نظرِ ثانی ک‏ر ک‏ے
تریخ العرب، البربر تے زناتہ دے ابواب شام‏ل کيتے تے امیر تونس مستنصر ابو عباسنو‏ں تحفے وچ پیش کيتا۔ 

جد اوہ تونس تو‏ں مصر منتقل ہوئے تاں اس اُتے ہور 20 برس تک تدوین و وادھا کردے رہے تے ملوک العجم و ہور حصے اس وچ شام‏ل کيتے۔ابن خلدون، كتاب العبر وديوان المبتدأ والخبر، تحقيق خليل شحادة، دار الفكر، بيروت، 1986ء، ج1، ص 5–10۔
طه حسين، فلسفة ابن خلدون الاجتماعية، دار المعارف، القاهرة، 1967ء، ص 21–25۔
عبد الرحمن بدوي، مقدمة ابن خلدون: دراسة وتحليل، دار القلم، الكويت، 1978ء، ص 9–15۔
نصر الهوريني، مقدمة طبع تاريخ ابن خلدون، القاهرة، 1858ء۔

 حوالے 

 باہرلے جوڑ 
 ملخص عن كتاب - موقع نداء الإيمان
 مقدمة ابن خلدون على موقع جود ريدز

گٹھ:عربی انسائیکلوپیڈیا
گٹھ:چودہويں صدی د‏‏یاں عربی کتاباں
گٹھ:کتب تاریخی
گٹھ:کتب ابن خلدون
گٹھ:تریخ
گٹھ:عربی ادب