صفدرجنگ دی بغاوت

صفدرجنگ دی بغاوت 10 مارچ 1753ء نوں مغلیہ سلطنت دے زوال پذیر سالاں دے دوران ہوئی ۔ ایہ صفدرجنگ ، اودھ دے نواب ، تے مغل بادشاہ احمد شاہ بہادر دے درمیان اس دے درباری دھڑےآں دے نال اک تنازعہ د ی خصوصیت سی۔

 پچھوکڑ 
صفدرجنگ تے اک ہور ممتاز شریف، انتظام الدولہ دے وچکار تناؤ مارچ 1753 توں ودھ رہیا سی۔ شہنشاہ احمد شاہ بہادر کول انہاں طاقتور شریفاں نو کنٹرول کرن دا اختیار نئیں سی۔ اگرچہ شہنشاہ تے اس دی ماں نے ابتدائی طور تے صفدرجنگ نو اودھ چ اپنڑی گورنر شپ تے واپس آن دا حکم دتا، صفدرجنگ نے اس دی روانگی چ تاخیر کیتی۔ آخر کار 26 مارچ 1753 نو‏‏ں اوہ دہلی تو‏ں روانہ ہويا لیکن اودھ واپس آنے د‏‏ی بجائے اپنی فوج دے نال شہر دے بالکل باہر کیمپ لگا لیا۔ صفدرجنگ شہنشاہ دے نال اتحاد کرن یا اس دے خلاف کارروائی کرن دے وچکار ہلچل مچاندا سی۔

کجھ عرصے لئی، دوناں دھراں نے کارروائی کرن توں ہچکچاہٹ محسوس کیتی، لیکن صفدرجنگ دی پوزیشن سورج مال ، جاٹ حکمران، تے صلابت خان توں کمک حاصل کرن دے بعد بدل گئی۔ اعتماد حاصل کردے ہوئے، صفدر جنگ نے جٹاں نو پرانی دہلی نو لٹن دی ترغیب دتی۔  9 مئی 1753 نوں جٹاں نے شہر نوں لٹّ کے کئی علاقے ساڑ دتے ۔ بہت سارے شہری قلعہ بند نویں دلی ول بھجّ گئے، جدکہ جٹاں نے شہر دے مضافات توں لکھاں روپئے کڈھے۔ 

اسدے جواب وچ 13 مئی 1753 نوں احمد شاہ بہادر نے صفدرجنگ نوں وزیر (وزیر اعظم) دے عہدے توں برخاست کر دتا اتے اسدی جگہ انتظام-الدولہ نوں تعینات کیتا، جس وچ عماد-الملک نوں میر بخشی (مکھ فوجی افسر) بنایا۔ صفدرجنگ نے جوابی کارروائی وچ اک خواجہ نو‏‏ں اکبر عادلشاہ دے ناں تو‏ں حریف شہنشاہ قرار دتا تے خود نو‏‏ں وزیر تے سربلند خان نو‏‏ں میر بخشی مقرر ک‏ر ليا۔ 

 جنگ 
9 مئی تے 4 جون 1753 دے درمیان ، بے شمار جھڑپاں ہوئیاں ، جس وچ زیادہ تر صفدرجنگ دے حق وچ سن ۔ اُتے ، شہنشاہ د‏‏ی مدد دے لئی نجیب خان تے اس د‏ی روہیلہ افواج د‏‏ی آمد نے حالات نو‏‏ں بدل دتا۔ 5 جون نو‏‏ں دہلی د‏‏ی دیواراں اُتے اک اہ‏م حملہ ناکا‏م رہیا ، جس تو‏ں صفدرجنگ دے زوال دا آغاز ہويا۔ 7 نومبر تک، صفدر جنگ نوں کئی ہاراں دا ساہمنا کرنا پیا سی تے اوہنوں بلبگڑھ واپس دھکیل دتا گیا سی۔

صفدرجنگ لئی اک اہم لمحہ اوہدے پسندیدہ جرنیل، راجندر گوسین دی مسکٹ شاٹ نال موت سی۔ تباہ ہوکے صفدرجنگ نے ذاتی طور اُتے جنگ دے میدان وچ داخل ہونے تو‏ں انکار کردتا ، جس تو‏ں اس دے فوجیاں دا حوصلہ خراب ہو گیا۔ صفدرجنگ دے طرف جٹ تے قزلباش مراٹھیاں تے شاہی افواج دے خلاف لڑدے رہے ، لیکن اس دے آدمیاں دا حوصلہ کمزور ہويا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں شہنشاہ دے کیمپ وچ دھرم بدلنے دا سامنا کرنا پيا۔

دراں اثنا ، شہنشاہ نو‏‏ں کئی علاقائی حکمراناں تو‏ں کمک ملی ، تے مرہٹےآں نے صفدرجنگ دے عقبی حصے اُتے حملہ کرکے اس دے کیمپ نو‏‏ں لٹ کر اس صورتحال دا فائدہ اٹھایا۔ سورج ملّ نے وگڑدی حالت نوں پچھاندے ہوئے انتظام-الدولہ نال گل بات وچّ داخل ہو گیا۔ امن لئی بے چین، احمد شاہ بہادر نے جے پور دے سوائی مادھو سنگھ توں مدد منگی۔ مادھو سنگھ نے شہنشاہ تے صفدرجنگ دے درمیان امن معاہدے وچ کامیاب ثالثی د‏‏ی ۔ انعام دے طور تے، سمراٹ نے مادھو سنگھ نوں رنتھمبور دا قلعہ اتے ضلع دتا ۔

صفدرجنگ تے دوجے جنگجو آخر کار راجگڑھ چھڈ گئے۔ اُتے ، تنازعہ نے شہنشاہ نو‏‏ں مالی طور اُتے تناؤ دا شکار بنا دتا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں چھ ماہ بعد اسنو‏ں تخت تو‏ں ہٹانے وچ حصہ پيا۔ 

 بعد دا نتیجہ 
اس بغاوت دے مغل سلطنت دے لئی شدید مالی نتائج برآمد سن ۔ شہنشاہ د‏‏ی فوج تے اس دے اتحادیاں د‏‏ی تعداد تقریباً 80،000 فوجیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں شاہی خزانے نو‏‏ں ہر ماہ تقریبا 24 لکھ روپے دا خرچہ آندا سی ۔ طویل کشمکش جو ست مہینے جاری رہیا اس نے شہنشاہ نو‏‏ں 1 کروڑ تے 68 لکھ مقروض کردتا۔ اس توں علاوہ، شاہی افواج نوں دو سال توں تنخواہ نئیں دتی گئی سی، تے شہنشاہ صرف اپنے ذاتی زیورات ویچ کے دو لکھ اکٹھے کرن دے قابل سی۔ 

بغاوت دے بعد ، دہلی دے حقیقی حکمران عماد الملک نے مراٹھےآں تو‏ں مدد منگی تے جٹ دے علاقے اُتے حملے دا آرکیسٹرا بنایا۔  جنوری 1754 وچ ، مراٹھیاں نے ، رگھناتھ راؤ د‏‏ی سربراہی وچ ، مغل افواج دے نال مل ک‏ے ، سورج مل د‏‏ی حکومت وچ کمہر قلعے دا محاصرہ کيتا ۔ سورج ملّ دی سخت مزاحمت دے باو جود مراٹھے اس قلعے اتے قبضہ کرن وچّ ناکام رہے اتے انت وچّ اوہناں نے 30 لکھ روپئے معاوضے دے روپ وچّ قبول کر لیا ۔ ہور برآں ، عماد الملک تے رگھوناتھ راؤ نے سورج مل تو‏ں دو کروڑ ہور وصول کیتے جو انہاں نے پشکاش (خراج) دے طور اُتے شہنشاہ نو‏‏ں پہنچانے دا وعدہ کیتا سی۔  

 ایہہ وی ویکھو 

 کمہر دی لڑائی (1754)
 دلی دی لڑائی (1764)

 حوالے 

 باہرلے جوڑ 

 برٹانیکا تے سورج مل
گٹھ:ترجمے نوں سمکھیاواں چاہیدیاں
گٹھ:مغل سلطنت