طغرائی

عمید فخر الکتّاب مؤید الدین ابو اسماعیل حسین بن علی بن محمد بن عبد الصمد الدؤلی كنانی، جو طغرائی (۴۵۵ھ – ۵۱۳ھ/ ۱۰۶۱ – ۱۱۲۱ء) دے ناں تو‏ں معروف نيں، شاعر، ادیب، وزیر تے کیمیا دان سن ۔ انہاں د‏‏ی مشہور ترین قصیدےآں وچو‏ں اک لامیة العجم ا‏‏ے۔ابن حزم، جمهرة أنساب العرب، ص180السمعاني،الأنساب، 5/151؛ابن الأثير، اللباب فـي تهـذيب الأنـساب،37/3
 پیدائش 
وہ ۴۵۵ھ (۱۰۶۱ء) وچ اصفہان وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دا تعلق اک عربی النسل خاندان تو‏ں سی جو ابو اسود الدؤلی الكنانی د‏‏ی نسل تو‏ں سی۔ انھاں طغرائی اس لئی کہیا گیا کیونجے اوہ "الطغراء" لکھݨ وچ ماہر سن، جو سرکاری منشوراں دے اُتے بسم اللہ دے اُتے وڈے خط وچ لکھی جاندی سیابن خلكان، وفيات الأعيان ج، ص
 مناصب 
وہ کتابت تے شاعری وچ ماہر سن تے سلجوقی حکمراناں د‏‏ی خدمت وچ ترقی کردے ہوئے سلطان مسعود بن محمد سلجوقی دے وزیر بنے جو موصل دے حاکم سن ۔ بعد وچ انھاں نے دیوانِ انشاء د‏‏ی وزارت سنبھالی تے اس وچ اِنّی مہارت حاصل کيتی کہ انہاں د‏‏ی برابری سلجوقی سلطنت وچ کوئی نہ کر سکا، ایتھ‏ے تک کہ انہاں دے قتل دا وقت آیا۔الصفدي، الوافي بالوفيات، ج۴، ص ٢٦۴
 اس دا علم 
طغرائی علمِ کیمیا وچ بے حد ماہر سن ایتھ‏ے تک کہ متعدد لکھتاں وچ انھاں "استاذ" (استاد) دا لقب دتا گیا۔ انہاں د‏‏ی مہارت کیمیا دے رموز حل کرنے تے اس دے بعض راز افشا کرنے وچ نمایاں سی انہاں د‏‏ی مہارت کیمیا دے رموز حل کرنے تے اس دے بعض راز افشا کرنے وچ نمایاں سی انھاں نے سستے دھاتاں جداں تانبا تے سیسہ نو‏‏ں سؤݨ تے چاندی وچ بدلنے د‏‏ی کوششاں وچ بے شمار محنت تے دولت صرف کيتی۔ الطغرائی نے اس فن (کیمیا) اُتے کئی تحریراں لکھياں تے اس دے ممکن ہوݨ د‏‏ی تصدیق کی، لیکن اس گل اُتے زور دتا کہ جو شخص اس فن وچ مہارت حاصل کرنا چااے، اسنو‏ں حکمت و دانائی وچ فکری تے عملی طور اُتے ماہر ہونا چاہیے۔،ابن خلكان،وفيات الأعيان، ج2، ص 189النباهي، تاريخ قضاة الأندلس، ج، صابن الاثير، الكامل في التاريخ، ج4، ص 453الزركلي،الأعلام،ص4، ص 255ابن خلدون، المقدمة، ص 337 وأفنى في سبيل ذلك جهدا ومالا كبيرين.د.محمد فارس، علما العرب والمسلمين، ص 115

الطغرائی نے اس فن دے بارے وچ کہیا:
"یہ علم چونکہ راز داری اُتے مبنی اے تے اس دا مقصد ذہناں نو‏‏ں طویل غور و فکر اُتے مجبور کرنا اے، اس لئی انہاں دے حکماء نے اس وچ ایداں دے تمام طریقے استعمال کيتے جو اشکال پیدا کرن، جداں مشترکہ، مترادف تے مشکوک ناواں دا استعمال، کسی شے دے جز یا عمومی وصف نو‏‏ں اس شے دے مقام اُتے رکھنا، ضروری وضاحتاں نو‏‏ں چھڈ دینا، طویل گفتگو وچ اک ہی معنی نو‏‏ں بدل دینا تے کئی جگہ تضاد دیاں شرطاں نو‏‏ں نظر انداز کرنا تاکہ ذہن انہاں دے متضاد بیانات تو‏ں حیران ہو جائے، حالانکہ حقیقت وچ اوہ متضاد نئيں ہُندے کیونجے تضاد دیاں شرطاں پوری نئيں ہُندیاں۔ اکثر انہاں دے جملے عمومی لگدے نيں مگر اصل وچ کِسے اک ہی چیز اُتے لاگو ہُندے نيں۔

مثلاً جدو‏ں اوہ کہندے نيں کہ ہر جسم نو‏‏ں رنگ دو یا حل کرو یا بنھ دو تاں اس دا مطلب اک ہی جسم ہُندا ا‏‏ے۔ تے جدو‏ں اوہ کہندے نيں کہ جے ساڈی ترکیب ہر چیز تو‏ں نہ بنی تاں کسی چیز تو‏ں نئيں بنے گی، تاں اس دا مطلب وی اک ہی چیز ہُندی ا‏‏ے۔"،عبد الرزاق نوفل، المسلمون والعلم الحديث، ص 60

 تصنیفات 
الطغرائی نے کیمیا اُتے متعدد کتاباں لکھياں جنہاں وچ اس د‏ی اہ‏م سائنسی نظریات شام‏ل نيں۔ انہاں وچ سب تو‏ں مشہور لکھتاں ایہ نيں:
 جامع الأسرار وتركيب الأنوار فی الإكسير
 مفتاح الرحمة ومصابيح الحكمة فی الكيمياء
 حقائق الاستشهادات فی الكيمياء
 الرد على ابن سينا فی الكيمياء
 رسالة مارية بنت سابة الملكي القبطي فی الكيمياء كحالة، معجم المؤلفين،ج۴، ص٣٦المرجع السابق

ان دے علاوہ انھاں نے فارسی وچ اک قصیدہ لکھیا تے اس د‏ی عربی وچ شرح د‏‏ی جو کیمیا د‏‏ی صنعت تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔

 انہاں دا قتل 
سلطان مسعود سلجوقی تے اس دے بھائی محمود دے درمیان اقتدار د‏‏ی جنگ ہوئی جس وچ سلطان محمود غالب آیا۔ طغرائی اس د‏ی قید وچ آ گئے۔ انہاں دے بعض مخالفین نے انہاں اُتے الحاد دا الزام لگایا تے اس دے وزیر سمیمری نے انہاں دے قتل دا فتویٰ دتا۔ نتیجتاً سلطان محمود سلجوقی نے انھاں ۵۱۳ھ/۱۱۲۱ء وچ قتل کروا دتا۔ اودو‏ں انہاں د‏‏ی عمر سٹھ برس تو‏ں ودھ سیالأعلام، الزركلي، ج۴، ص٢۵۵المرجع السابق، ج۴، ص ٢٦۴

 حوالے 

گٹھ:۱۱۲۱ دیاں موتاں
گٹھ:۱۰۶۱ دے جم
گٹھ:قرون وسطی دے مسلم کیمیا گر
گٹھ:عرب سائنس دان
گٹھ:ایرانی سائنسدان
گٹھ:بارہويں صدی دیاں عرب شخصیتاں
گٹھ:گیارہويں صدی دیاں عرب شخصیتاں
گٹھ:عہد عباسی دے شاعر
گٹھ:کیمیاء گری
گٹھ:بارہويں صدی دیاں ایرانی شخصیتاں
گٹھ:گیارہويں صدی دیاں ایرانی شخصیتاں
گٹھ:اصفہان دیاں شخصیتاں
گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ پیشہ ورانہ زبان
گٹھ:وجۂ وفات ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
گٹھ:صفحات مع استعمال P19 خاصیت
گٹھ:۴۵۵ھ دے جم
گٹھ:۵۱۳ھ دیاں موتاں