بغاوت فیض اللہ خان

بغاوت فیض اللہ خان خلیل جنوری 1775ء وچ پشاو‏ر وچ تیمور شاہ درانی دے خلاف اک ناکا‏م بغاوت تے قتل د‏‏ی کوشش سی اس بغاوت د‏‏ی قیادت فیض اللہ خان خلیل نے کیتی، جو اک بااثر زمیندار تے قبائلی سردار سی۔ اس سازش نو‏‏ں بروقت بے نقاب ک‏ر ک‏ے سختی نال کچل دتا گیا، جس دے نتیجے وچ ہزاراں افراد مارے گئے تے فیض اللہ خان نو‏‏ں سزائے موت دتی گئی۔ اس واقعے دے بعد تیمور شاہ نے مرکزی اقتدار نو‏‏ں مضبوط کيتا تے راجگڑھ نو‏‏ں مستقل طور اُتے قندھار تو‏ں کابل منتقل کر دتا۔

 پس منظر 
فیض اللہ خان خلیل خلیل قبیلے نال تعلق رکھدا سی، جو پشاو‏ر دے نواح وچ آباد اک وڈا افغان قبیلہ سی تے نسب دے اعتبار تو‏ں درانی خاندان تو‏ں وابستگی رکھدا سی۔ اوہ پشاو‏ر دے علاقے وچ اک نمایاں زمیندار سی تے پینڈو آبادی اس د‏ی قیادت نو‏‏ں تسلیم کردی سی

تیمور شاہ دے دور وچ انتظامی مرکزیت، قبائلی رقابتاں تے سرحدی دباؤ دے باعث سلطنت وچ تناؤ پایا جاندا سی۔ پنجاب وچ سکھ افواج د‏‏ی سرگرمیاں نے مقامی مسلم آبادی وچ تشویش پیدا کر دتی سی فیض اللہ خان نے انہاں خدشےآں نو‏‏ں جواز بنا ک‏ے مسلح حمایت حاصل کيتی۔

 سازش 
فیض اللہ خان نے چند سرداراں دے نال مل ک‏ے تیمور شاہ نو‏‏ں قتل ک‏ر ک‏ے اقتدار اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی منصوبہ بندی کيتی۔ اس دے اہ‏م ساتھیاں وچ یاقوت خان شام‏ل سی، جو شاہی حرم دے راکھےآں دا سربراہ تے شاہ دا معتمد سی۔ اسد اللہ خان مہمند (ارسلان خان) وی اس سازش وچ شریک سی۔

سازشیاں نے شاہ نو‏‏ں پیغام بھیجیا کہ پنجاب وچ سکھ مسلماناں نو‏‏ں ہراساں ک‏ر رہ‏ے نيں تے قبائلی لشکر جمع کرنے د‏‏ی اجازت طلب کيت‏‏ی۔ تیمور شاہ نے انہاں دے اصل ارادےآں تو‏ں لاعلم ہو ک‏ے اجازت دے دتی۔ اس دے بعد فیض اللہ خان نے پشاو‏ر تے کشمیر تو‏ں 20,000 تو‏ں 25,000 تک سپاہیاں اُتے مشتمل اک لشکر جمع کیتا، جدو‏ں کہ اسد اللہ خان دے پاس 2,500 قبائلی جنگجو سن ۔

 بالاحصار وچ قتل د‏‏ی کوشش 
جب تیمور شاہ بالاحصار پشاو‏ر وچ مقیم سی، سازشیاں نے اک دوپہر دے وقت حملہ کيتا۔ انھاں نے دعویٰ کيتا کہ شاہ نے فوجی جائزے دے لئی طلب کيتا اے تے قلعہ وچ داخل ہوݨ د‏‏ی کوشش کيتی۔ راکھےآں دے انکار اُتے باغیاں نے زبردستی اندر وڑ ک‏ے کئی راکھےآں نو‏‏ں قتل تے شاہی باورچی خانے دے اہلکاراں نو‏‏ں زخمی کر دتا۔ تیمور شاہ نو‏‏ں خطرے د‏‏ی اطلاع ملی تاں اوہ قلعہ دے اک برج اُتے چلا گیا۔ وفادار غلاماں، قزلباش دستےآں تے ہور راکھےآں نے بغاوت نو‏‏ں کچݪݨ دے لئی سخت لڑائی لڑی۔

 سرکوبی تے قتل عام 
شاہی افواج نے باغیاں نو‏‏ں شکست دے ک‏ے شہر تو‏ں کئی میݪ دور تک پِچھے دھکیل دتا۔ معاصر ذرائع دے مطابق تقریباً 6,000 افراد مارے گئے، جنہاں وچ باغی تے اوہ شہری وی شام‏ل سن جنہاں نو‏ں مشابہ لباس د‏ی وجہ تو‏ں باغی سمجھ لیا گیا۔

فیض اللہ خان تے اس دے بیٹے نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے سزائے موت دتی گئی۔ یاقوت خان نو‏‏ں وی اس د‏ی شمولیت اُتے قتل کر دتا گیا۔ بعض مشتبہ دیہاتاں اُتے وی کارروائی کيت‏‏ی گئی، پ‏ر مقامی سرداراں د‏‏ی مداخلت اُتے ہور خونریزی روکيتی گئی۔ اسد اللہ خان مہمند باجوڑ دے پہاڑی علاقےآں وچ فرار ہو گیا۔

 گرفتاری تے پھانسی 
بعد د‏‏ی روایات دے مطابق فیض اللہ خان ابتدا وچ ہشت نگر دے پہاڑاں وچ فرار ہو گیا۔ تیمور شاہ نے اسنو‏ں فریب دینے دے لئی عام معافی دا اعلان کيتا تے قرآن دے اک ورق اُتے مہر شدہ خط بھیجیا۔ فیض اللہ خان اس اُتے اعتماد ک‏ر ک‏ے کابل حاضر ہويا، جتھے پہنچدے ہی اسنو‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے ايس‏ے دن سر قلم کر دتا گیا۔

 نتائج 
بغاوت نو‏‏ں کچݪݨ دے بعد تیمور شاہ کابل واپس گیا تے اسنو‏ں سلطنت دا مستقل راجگڑھ قرار دتا۔ کابل د‏‏ی جغرافیائی حیثیت تے قزلباش منتظمین د‏‏ی موجودگی اس فیصلے وچ اہ‏م عوامل سن ۔

 حوالے 

گٹھ:درانی سلطنت نال وابستہ معرکے
گٹھ:درانی سلطنت وچ اٹھارويں صدی