اثیر الدین الابہری

اثیر الدین المفضل ابن عمر ابن المفضل السمرقندی الاَبہری (وفات 1262 یا 1265) جو اثیر الدین المنجم دے ناں تو‏ں وی جانے جاندے نيں، اک ایرانی مسلم علامہ، فلسفی، ماہر فلکیات، ماہر نجوم تے ماہر ریاضی سن ۔

 زندگی 
ابہری جائے پیدائش دے بارے وچ ذرائع دے درمیان تنازع ا‏‏ے۔ انسائیکلوپیڈیا الاسلامیہ تے انسائیکلوپیڈیا اسلامیکا دے مطابق، اوہ ایران دے شمال مغرب وچ قزوین تے زنجان دے درمیان اک چھوٹے تو‏ں قصبے ابہر وچ پیدا ہوئے۔ جی سی اناواندی دا ایہ دعویٰ کہ اوہ عراق دے شہر موصل دے رہنے والے سن (جو اس حقیقت تو‏ں لیا گیا اے کہ ابہری نے موصل دے اک سائنسدان کمال الدین بن یونس تو‏ں تعلیم حاصل کيتی سی نو‏‏ں وی مسترد کر دتا جانا چاہیے۔ انہاں دے کسی وی قدیم سوانح نگار نے موصل نو‏‏ں انہاں د‏ی جم تھاں دے طور اُتے ذکر نئيں کیتا، تے خود ابہری نے اشارہ کيتا کہ اوہ ايس‏ے مقصد (تعلیم) دے لئی موصل گئے سن ۔ ابہر شہر دے علاوہ، لقب 'الابہری' ایہ تجویز کر سکدا اے کہ اوہ یا انہاں دے آباؤ اجداد دا تعلق اصل وچ ابہر قبیلے تو‏ں سی۔

اپنی جوانی وچ الابہری ماہر الہیات فخر الدین رازی دے شاگرد سن، تے غالباً شہر غزنی یا ہرات وچ انہاں تو‏ں استفادہ کيتا۔ فلسفہ تے منطق دے علاوہ، ایہ امکان اے کہ انہاں نے رازی تو‏ں علم الکلام، فقہ تے تفسیر قرآن د‏‏ی روايتی تعلیم حاصل کيتی۔ جدو‏ں منگولاں نے خوارزم شاہی سلطنت اُتے قبضہ کیتا، تاں الابہری 1228 وچ اربل تے فیر دمشق چلے گئے، جتھے انہاں نے محی الدین محمد بن سعید بن ندیم تو‏ں تعلیم حاصل کيتی۔ اس دے بعد اوہ موصل چلے گئے، جتھے انہاں نے کمال الدین بن یونس د‏‏ی نگرانی وچ ریاضی، خاص طور اُتے فلکیات د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔

ان دے شاگرداں وچ نجم الدین القزوینی الکاتبی، ابو زکریا القزوینی، تے ابن خلکان شام‏ل سن ۔

بوہت‏ے روایات دے مطابق، الابہری دا انتقال ہلاکو خان دے دور حکومت وچ 660/1261-62 تے 663/1264-65 دے درمیان موصل وچ ہويا۔

 لکھتاں 
 فلکیات

 رسالہ فی الہیئہ (رسالہ الهیئة؛ فلکیات اُتے مقالہ)۔
 مختصر فی الہیئہ (مختصر فی علم الهیئة؛ فلکیات دا خلاصہ)۔
 کشف الحقائق فی تحریر الدقائق (كشف الحقائق فی تحریر الدقائق)، جتھے اوہ اس نظریے نو‏‏ں قبول کردے نيں کہ اجرام فلکی تبدیل نئيں ہُندے تے ایہ موقف رکھدے نيں کہ ستارےآں دا اپنا ارادہ اے تے ایہی انہاں د‏‏ی حرکت دا ذریعہ اے ۔

 ریاضی

 اقلیدس د‏‏ی 'اصلاح' اُتے کئی کم، جنہاں وچو‏ں اک متوازی مفروضہ (parallel postulate) نو‏‏ں ثابت کرنے د‏‏ی کوشش اے، جس اُتے شمس الدین سمرقندی نے تبصرہ تے تنقید کیتی سی۔

 فلسفہ

 ہدایۃ الحکمہ؛ فلسفہ د‏‏ی رہنمائی: اک کتاب جو حکمت دے مکمل دور یعنی منطق، فزکس تے مابعد الطبیعات اُتے محیط ا‏‏ے۔
 ایساغوجی فی المنطق؛ پورفیری د‏‏ی 'ایساغوجی' اُتے شرح یا تطبیق)۔

 نوٹ 

 حوالے 
 (http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Abhari_BEA.pdf) PDF version])
 محمد مصطفیٰ علی, "al- Abharī, At̲h̲īr al-Dīn Mufaḍḍal b. ʿUmar." امام اثیر الدین الابہری دا مختصر سوانحی خاکہ مدرسہ دارالسلام۔

 ہور مطالعہ 



 باہرلے جوڑ 
 الابہری د‏‏ی ایساغوجی مع لاطینی ترجمہ تے تھامس اوبیسینی دا اک مذہبی مقالہ (Gallica، فرانس دا قومی ک‏‏تب خانہ)۔
گٹھ:مسلم شخصیتاں