محمد شاہد سہارنپوری

سید محمد شاہد الحسنی سہارنپوری (5 جنوری 1951–6 اکتوبر 2023ء) اک ہندوستانی دیوبندی عالم دین، مصنف تے مؤرخ سن ۔ انھاں نے 1993ء تو‏ں تو‏ں وفات تقریباً تِیہہ سال جامعہ مظاہر علوم (جدید) سہارنپور دے امین عام د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔

 ابتدائی و تعلیمی زندگی 
سید محمد شاہد الحسنی سہارنپوری د‏‏ی ولادت 26 ربیع الاول 1370ھ مطابق 5 جنوری 1951ء نو‏‏ں شہر سہارنپور وچ اپنے نانا محمد زکریا کاندھلوی دے دولت کدے اُتے ہوئی۔ انہاں دے والد سید محمد الیاس (متوفی: 1438ھ م 2017ء) حافظ قرآن تے دو واسطےآں تو‏ں سید احمد شہید بریلوی دے خلیفہ و مجاز سید احمد حسین دے فرزند سن ۔ ہور انہاں د‏‏ی والدہ شاہدہ سواݨی (متوفی: 1430ھ م 2009ء) محمد زکریا کاندھلوی مہاجر مدنی د‏‏ی پہلی زوجہ تو‏ں پنجويں تے آخری دھی سی۔

ان دے ناظرہ پارہ عم دا آغاز 19 ذی الحجہ 1375ھ مطابق 28 جولائ‏ی 1956ء نو‏‏ں خانقاہ قادریہ رائے پور وچ شاہ عبد القادر رائے پوری دے پاس ہويا، ہور انہاں دے تے زبیر الحسن کاندھلوی دے حفظ و ناظرہ دے اک مستقل استاذ مقرر سن ، جنہاں دے پاس انھاں نے محض تن سال تے اٹھ ماہ دے عرصے وچ بہ عمر دس سال حفظ قرآن د‏‏ی تکمیݪ د‏‏ی تے 28 شعبان 1379ھ مطابق 26 فروری 1960ء نو‏‏ں محمد یوسف کاندھلوی دے ذریعے حفظ قرآن د‏‏ی تکمیݪ ہوئی۔

انھاں نے ہدایۃ النحو تے کافیہ تک د‏‏ی عربی و فارسی د‏‏یاں کتاباں مدرس‏ے تو‏ں وکھ گھر ہی اُتے مدرسہ مظاہر علوم دے اک قدیم استاذ محمد یامین سہارنپوری تو‏ں پڑھیاں، ہدایۃ النحو، کافیہ تے نور الایضاح تک خارج مدرسہ پڑھنے دے بعد 15 شوال 1385ھ مطابق 6 فروری 1966ء نو‏‏ں مظاہر علوم وچ باضابطہ داخلہ لے ک‏ے قطبی تصدیقات، اصول الشاشی، شرح وقایہ وغیرہ تو‏ں تعلیم دا آغاز کيتا تے شوال 1389ھ مطابق دسمبر 1969ء وچ دورۂ حدیث وچ داخل ہو ک‏ے شعبان 1390ھ مطابق اکتوبر 1970ء وچ درس نظامی تو‏ں فارغ التحصیل ہوئے۔

انھاں نے بخاری و مسلم محمد یونس جونپوری تو‏ں، ابو داؤد و نسائی محمد عاقل سہارنپوری تو‏ں، ترمذی مظفر حسین اجراڑوی تو‏ں تے طحاوی اسعد اللہ رامپوری و مظفر حسین اجراڑوی تو‏ں پڑھی۔

ان دے خصوصی رفقائے درس وچ محمد زبیر الحسن کاندھلوی، نور الحسن راشد کاندھلوی، حبیب اللہ مدنی چمپارنی، وسیم احمد سنسار پوری، ثمیر الدین پورنوری، ثناء اللہ مظاہری (ہزاری باغ، جھارکھنڈ)، ظہیر انور بستوی تے عبد القادر احمد آبادی شام‏ل نيں۔

دورۂ حدیث تو‏ں تکمیݪ دے بعد انھاں نے شوال 1390 تو‏ں شعبان 1391ھ مطابق دسمبر 1970 تو‏ں اکتوبر 1971ء مظاہر علوم ہی وچ رہ ک‏ے شعبۂ تکمیݪ علوم و فنون وچ داخلہ لے ک‏ے بیضاوی شریف، تفسیر مدارک، در مختار، ملاحسن، دیوان متنبی ورگی کتاباں پڑھیاں۔

تعلیم تو‏ں فراغت دے بعد انھاں نے اپنے نانا محمد زکریا کاندھلوی ہی دے ہتھو‏ں اُتے بیعت کرکے انھی دے دامنِ ارادت تو‏ں وابستہ ہو گئے تے انھاں دے خلیفہ و مجاز بیعت وی ہوئے۔

 تدریسی و عملی زندگی 
شوال 1390ھ مطابق دسمبر 1970ء وچ انھاں نے جامعہ مظاہر علوم سہارنپور تو‏ں اپنی تدریسی زندگی دا آغاز کیا تے وکھ وکھ زمانےآں وچ مرقات، مفید الطالبین، نفحۃ الیمن، رہتل، شرح رہتل، نور الایضاح تے ترجمۂ قرآن دے اسباق انہاں تو‏ں متعلق رہے۔

بعد وچ چل ک‏ے 26 شوال 1408ھ مطابق 11 جون 1988ء نو‏‏ں انھاں جامعہ مظاہر علوم (جدید) سہارنپور د‏‏ی مجلس شوریٰ دا رکن منتخب کيتا گیا، فیر 6 شوال 1413ھ مطابق 30 مارچ 1993ء تو‏ں تو‏ں وفات یعنی 20 ربیع الاول 1445ھ مطابق 6 اکتوبر 2023ء ساڈھے تِیہہ انھاں نے جامعہ مظاہر علوم (جدید) دے امین عام د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔ اس دے علاوہ اوہ ماہنامہ يادگار شیخ سہارنپور دے بانی و مدیر، مدرسۃ الشیخ محمد زکریا لتحفیظ القرآن الکریم سہارنپور دے ناظم تے شیخ محمد زکریا صدیقی مہاجر مدنی ٹرسٹ سہارنپور دے بانی سن ۔

 قلمی زندگی 
سید محمد شاہد سہارنپوری نو‏‏ں بچپن ہی تو‏ں لکھݨ پڑھنے دا ذوق سی، محمد زکریا کاندھلوی نے اپنی اولین تالیف ”تریخ مظاہر علوم“ دا ناتمام تے غیر مکمل مسودہ انھاں ایہ کہ کر عنایت کيتا سی کہ اس د‏ی تکمیݪ کرو۔

اک دفعہ شیخ نے فرمایا:

ابو الحسن علی حسنی ندوی نے اج تو‏ں چالیس سال پہلے یعنی 1982ء وچ موصوف تو‏ں متعلق ایہ جملے رقم فرمائے سن :

آل انڈیا تنظیم علمائے حق، دہلی دے قومی صدر محمد اعجاز عرفی سنہ 2022ء وچ ایويں رقم طراز ہوئے سن :

 لکھتاں 
سید محمد شاہد سہارنپوری دیاں لکھتاں وچ تھلے لکھے کتاباں وی شام‏ل نيں:
 تقریر بخاری شریف (چھ جلداں وچ شیخ محمد زکریا کاندھلوی دے افادات بخاری دا مجموعہ)
 تاریخ مظاہر (شیخ د‏‏ی تصنیف کردہ جلد اول د‏‏ی ترتیب و تکمیݪ دے نال جلد دوم د‏‏ی شکل وچ تکملہ)
 تاریخ مشائخ چشت (شیخ د‏‏ی کتاب د‏‏ی تکمیݪ و ترتیب)
 مکتوبات علمیہ (شیخ دے علمی و تحقیقی خطوط د‏‏ی جمع و ترتیب)
 مکتوبات شیخ (تین جلداں وچ شیخ دے گراں قدر مکتوبات دا مجموعہ، جو مکتوبات تصوف دے ناں تو‏ں وی معروف ا‏‏ے۔)
 کتب فضائل پر اشکالات اور ان کے جوابات (مصنف فضائل اعمال ہی دے رقم کردہ جوابات د‏‏ی ترتیب و تدوین)
 اکابر کے خطوط (خلیل احمد مہاجر مدنی، عبد الرحیم رائے پوری، حسین احمد مدنی، عبد القادر رائے پوری، محمد الیاس کاندھلوی تے محمد یوسف کاندھلوی دے منتخب اکیاسی خطوط دا مجموعہ)
 جامعہ مظاہر علوم اہل کمال کی نظر میں (اردو، انگریزی)
 آئینہ مظاہر علوم
 علمائے مظاہر علوم اور ان کی علمی و تصنیفی خدمات (چار جلداں)
 مقدمہ فتاویٰ خلیلیہ
 معارف شیخ (شیخ دے علمی علمی افادات و معارف دا مجموعہ)
 کچھ قیامتیں، کچھ وضاحتیں (مظاہر وچ ہنگامے دے زمانے وچ لکھی گئی وضاحتی کتاب)
 مجلس شوریٰ سرپرستان مظاہر علوم سہارنپور، واقعات اور نظائر کی روشنی میں
 فہرست تالیفات شیخ (3 جلدیں)
 تذکرہ دانشوران سہارنپور
 سوانح حضرت جی ثالث مولانا محمد انعام الحسن کاندھلوی (3 جلداں) اردو، عربی
 دعوت کی بصیرت اور اس کا فہم و ادراک (ارود، عربی، انگریزی، فارسی، ہندی، بنگلہ، گجراتی، تامل)
 حضرت شیخ کے حیرت انگیز واقعات
 حیات مولانا مفتی محمود حسن گنگوہی
 حیات شیخ (4 جلدیں)
 حضرت شیخ کی تین [مرحومہ] صاحبزادیاں (اردو، انگریزی، گجراتی)
 رشحات قلم (صغیر احمد لاہوری دے نال مشترکہ طور اُتے انہاں کتاباں دا تذکرہ؛ جو شیخ نے لکھياں یا انہاں دے ایما تو‏ں لکھی گئياں)
 تخصص حدیث شریف (مظاہر علوم جدید وچ شعبۂ تخصص فی الحدیث دے قیام دے لئی پیش کيت‏‏ی گئی انہاں د‏‏ی تجویز)
 احوال و آثار مولانا محمد زبیر الحسن کاندھلوی
 تحریک آزادی ہند اور جامعہ مظاہرعلوم (چار جلداں وچ )
 حیات مستعار (تین جلدوں میں خود نوشت)
 خلافت عثمانیہ کی بقاء میں علما مظاہر علوم کا کردار
 حضرت جی ثالث د‏‏ی وفات تے فتنےآں د‏‏ی برسا‏‏ت

 ذا‏تی زندگی 
25 شوال 1388ھ مطابق 15 جنوری 1969ء نو‏ں، محمد زکریا کاندھلوی نے محمد انعام الحسن کاندھلوی تو‏ں مشورے دے بعد موصوف دے جلالین دے سال ہی انہاں دا عقد مسنون مہر فاطمی اُتے انہاں دے رفیق درس محمد زبیر الحسن کاندھلوی د‏‏ی ہمشیرہ صادقہ سواݨی (متوفی: 7 اگست 2020ء) تو‏ں کر دتا تے موصوف د‏‏ی ہمشیرہ طاہرہ سواݨی دا عقد مسنون محمد زبیر الحسن کاندھلوی دے نال ايس‏ے مجلس وچ کر دیا تے دورۂ حدیث تو‏ں تکمیݪ دے بعد 25 شعبان 1390ھ مطابق 27 اکتوبر 1970ء وچ انہاں دونے د‏‏ی ازواج د‏‏ی رخصتی ہو گئی۔

ان تو‏ں انہاں دے دو بیٹے تے تن بیٹیاں نيں:
 سید محمد صالح الحسنی مظاہری (پیدائش: 1976ء) عالم و مفتی تے جامعہ مظاہر علوم جدید دے استاذ و نائب ناظم نيں، ہور اپنے والد د‏‏ی وفات دے بعد انہاں د‏‏ی جگہ عارضی طور اُتے مظاہر علوم جدید دے امین عام منتخب کيتے گئے نيں۔
 سید محمد یاسر الحسنی مظاہری (پیدائش: 1984ء) عالم دین، جامعہ ملیہ اسلامیہ تو‏ں بی اے دے سند یافتہ تے والد دے قائم کردہ مدرسۃ الشیخ محمد زکریا لتحفیظ القرآن الکریم، سہارنپور دے ناظم نيں۔
 سیدہ عائشہ صدیقہ (پیدائش: 1972ء) دینی و مذہبی تعلیم یافتہ تے محمد عثمان بن محمد سلمان مظاہری تو‏ں منسوب نيں۔
 سیدہ سودہ (پیدائش: 1977ء) دینی تعلیم یافتہ تے زہیر الحسن بن زبیر الحسن کاندھلوی تو‏ں منسوب نيں۔
 سیدہ سمیہ (پیدائش: 1979ء) دینی تعلیم یافتہ تے سید محمد طارق بن سید محمد خالد سہارنپوری تو‏ں منسوب نيں۔

 وفات 
سید محمد شاہد سہارنپوری دا انتقال 20 ربیع الاول 1445ھ مطابق 6 اکتوبر 2023ء بہ روز جمعہ قبیل مغرب سہارنپور وچ ہويا تے آبائی قبرستان وچ سپردِ خاک کيتے گئے۔

 حوالے 
 مآخذ 

 کتابیات 






 ہور تذکرہ 


گٹھ:1951 دے جم
گٹھ:دیوبندی شخصیتاں
گٹھ:سہارنپور دیاں شخصیتاں
گٹھ:اتر پردیش دیاں شخصیتاں
گٹھ:مظاہر علوم دے فضلا
گٹھ:ہندوستانی مورخین
گٹھ:بھارت دے مورخین
گٹھ:ویہويں صدی دے مصنفاں
گٹھ:اکیہويں صدی دے مصنفاں