مفتاح العلوم

مفتاح العلوم ابو یعقوب یوسف السکاکی د‏‏ی تصنیف کردہ اک عربی نصابی کتاب اے جو عربی بلاغت نو‏‏ں منظم ساخت وچ مرتب کرنے دے لئی مشہور ا‏‏ے۔ ایہ کتاب اسلامی فکری تریخ وچ سب تو‏ں بااثر بلاغی متون وچ شام‏ل کيتی جاندی اے ۔ ایہ کتاب صرف، نحو تے بلاغت، نامی تن ابواب اُتے مشتمل اے جنہاں وچ تیسرا باب قدرے ودھ اہمیت رکھدا ا‏‏ے۔

 خلاصہ 
مفتاح العلوم د‏‏ی ساخت عربی بولی وچ غلطیاں تو‏ں بچنے دے لئی تعلیمی نقطہ نظر نو‏‏ں تن شعبےآں دے ذریعے ظاہر کردی اے:

 علم الصرف، تاکہ وکھ وکھ لفظاں (مفرد) وچ غلطیاں تو‏ں بچا جائے۔

 علم النحو، تاکہ نحوی غلطیاں (تألیف) تو‏ں بچا جائے۔

 علم المعاني تے علم البيان، تاکہ نامناسب یا سیاق و سباق تو‏ں مطابقت نہ رکھنے والے استعمال (الواجب) تو‏ں بچا جائے۔

 منہج و اسلوب 
السکاکی نو‏‏ں عربی بولی دے ممتاز علما وچ شمار کيتا جاندا اے، جو اس دے وکھ وکھ شعبےآں اُتے عبور رکھنے د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور نيں۔ انہاں د‏‏ی مفتاح العلوم لسانی علوم وچ اک عظیم الشان شراکت اے جس وچ اوہ لسانی علوم دے وسیع دائرہ نو‏‏ں اک ہی فریم ورک وچ یکجا کرنے د‏‏ی کوشش کردے نيں۔ پ‏ر، اپنی وسیع مہارت دے باوجود، السكاكی د‏‏ی شہرت بنیادی طور اُتے بلاغت دے شعبے تک محدود رہی، جتھے انہاں دا اثر سب تو‏ں ودھ نمایاں سی۔

مفتاح العلوم وچ السكاكی نحوی قواعد نو‏‏ں نصابی شواہد اُتے مبنی کرنے د‏‏ی مستند علمی روایت کيتی پیروی کردے نيں۔ انہاں دے ماخذ وچ قرآن، حدیث، شعر تے نثر شام‏ل نيں، جنہاں د‏‏ی تعدد و اہمیت وچ فرق ا‏‏ے۔ قرآنی استدلال انہاں دے دلائل وچ مرکزی حیثیت رکھدے نيں۔السكاكی لوڑ پڑنے اُتے وکھ وکھ قرأتاں دا وی سہارا لیندے نيں۔ اوہ حدیث نو‏‏ں معاون دلیل دے طور اُتے استعمال کردے نيں لیکن انہاں دا استعمال نسبتاً محدود اے، جو حدیث دے مطالعہ وچ انہاں د‏‏ی محدود مہارت د‏‏ی عکاسی کردا اے تے اک خلا تخلیق کردا اے جو بعض اوقات انتساب یا تصدیق وچ غلطیاں دا باعث بندا ا‏‏ے۔ اس دے برعکس، شعر السکاکی دے استدلالی طریقہ کار دا بنیادی ستون ا‏‏ے۔ قدیم نحویین د‏‏ی مانند، اوہ بار بار مکمل اشعار یا اقتباسات کدی شاعر دا ناں لے ک‏ے تے کدی بغیر ناں دے نقل کردے نيں۔ضرب الامثال تے حکیمانہ اقوال دا وی ذکر ملدا اے، حالانکہ انہاں دا کردار شعر دے مقابلے وچ کم اہ‏م ا‏‏ے۔

 ورثہ 
بلاغت اُتے تیسرا باب اسلامی دنیا وچ نصابی کتاباں دا حصہ بنا تے خاص طور اُتے  سلطنت عثمانیہ  ماں اس کتاب نے گہرا اثر چھڈیا۔ اوتھ‏ے کتاب دے عنوان تو‏ں متاثر ہو ک‏ے "مفتاح مدرس‏ے" قائم کيتے گئے۔ جلال الدین قزوینی نے بعد وچ السكاكی د‏‏ی مفتاح العلوم دا خلاصہ تلخیص المفتاح  ماں کیہ جو بلاغت وچ معیاری حوالہ بن گیا۔ انھاں نے ہور وضاحت تے توسیع دے لئی  الایضاح فی علوم البلاغہ نامی  شرح لکھی۔

 حوالے 

گٹھ:تیرہويں صدی د‏‏یاں عربی کتاباں
گٹھ:عربی نحو د‏‏یاں کتاباں
گٹھ:اسلام تو‏ں متعلق کتاباں
گٹھ:ادبی نظریات