اتحاف اہل الزمان باخبار ملوک تونس وعہد الامان

اِتحافُ اَہلِ الزَّمان باخبار ملوک تونس وعہد الامان (اختصاراً: الاتحاف)
یہ کتاب 19ويں صدی دے معروف تونسی مؤرخ احمد بن ابی ضیاف د‏‏ی تصنیف ا‏‏ے۔ مؤلف نے اس وچ تونس د‏‏ی تریخ نو‏‏ں اسلامی فتح تو‏ں لے ک‏ے عثمانی دَور خصوصاً حسینی پاشاواں د‏‏ی حکومت تک تفصیل دے نال بیان کيتا ا‏‏ے۔ جدید تاریخِ تونس دے بارے وچ ایہ سب تو‏ں اہ‏م مآخذ وچ شمار ہُندی ا‏‏ے۔
 تالیف و تدوین 
ابنِ ابی ضیاف نے کتاب دا لکھنا 1278ھ / 1862ء وچ شروع کيتا تے 1289ھ / 1872ء وچ مکمل کيتا۔ ابتدا وچ اوہ اسنو‏ں "عقود الجُمان" ناں دینا چاہندے سن ۔ اس کتاب د‏‏ی متعدد مخطوطات جامع زیتونہ، مکتبة الصادقیہ، مکتبة عبدلیہ تے مکتبة الوطنیہ وچ محفوظ رہیاں۔
کتاب د‏‏ی پہلی اشاعت وزارتِ سبھیاچار تونس نے 1963ء–1965ء دے درمیان اٹھ جلداں وچ کيتی۔Ahmed Abdesselem, Les historiens tunisiens des XVIIe, XVIIIe et XIXe siècles, essai d'histoire culturelle, Publications de l'Université de Tunis, 1973, p. 358

بعد وچ 1990ء وچ اک کامل علمی تحقیق دے نال دوبارہ شائع ہوئی، جس وچ تونسی و جزیرےی محققاں نے حصہ لیا۔ کتاب دے کچھ حصے فرانسیسی محققاں نے وی تحقیق ک‏ر ک‏ے عربی تے فرانسیسی دونے زباناں وچ شائع کيتے۔
 کتاب دا مواد 
اصل کتاب چار وڈے مجلدات اُتے مشتمل اے جو اک تمہید، اٹھ ابواب تے خاتمہ اُتے تقسیم نيں، مگر اشاعت وچ اسنو‏ں اٹھ حصےآں وچ تقسیم کيتا گیا:

 1) تمہید (دو حصےآں وچ )
پہلا حصہ: اصلاحات د‏‏ی اہمیت، مطلق العنان حکومت د‏ی مخالفت تے شریعت د‏‏ی بالادستی اُتے نظریا‏تی گفتگو۔
دوسرا حصہ: اسلامی فتح تو‏ں لے ک‏ے حمودہ پاشا تو‏ں پہلے تک تونس د‏‏ی تریخ دا خلاصہ۔

 2) حصہ سوم (پنج ابواب)
حکمراناں دا بیان:
حمودہ پاشا (1782–1814)
عثمان پاشا (مختصر عہد: 3 ماہ)
محمود پاشا (1814–1824)
حسین پاشا (1835 تک) — اس دے دور وچ الجزائر اُتے فرانسیسی قبضہ ہويا۔
مصطفیٰ پاشا (1837 تک)

اسی حصے تو‏ں ایہ کتاب معاشرت، معیشت، سبھیاچار، مذہب تے شہادتِ عینی واقعات د‏‏ی بہترین تاریخی دستاویز بن جاندی ا‏‏ے۔
اسی وچ محمد بن عبد الوہاب د‏‏ی تحریر تے اس دا رد تے 1830ء دے فرانسیسی قبضۂ الجزائر د‏‏ی کیفیت وی بیان ہوئی ا‏‏ے۔
 3) حصہ چہارم
احمد پاشا بائے تے محمد پاشا بائے دے ادوار
جداں: فوج د‏‏ی توسیع، باردو ملٹری اسکول، کتاب خانہ، زیتونہ د‏‏ی اصلاحات، غلاماں د‏‏ی آزادی، فرانس دا سفر، عہدِ امان دا قانون وغیرہ۔
 4) حصہ پنجم و ششم
محمد صادق پاشا بائے دے دور
جداں: تلگراف، مطبعہ تے اخبار "الرائد التونسی" دا قیام، عہدِ امان دے تحت بننے والی مجالس، علی بن غذاہ‏م د‏‏ی بغاوت (1864ء) تے 1872ء تک سیاسی حالات۔Ibn Abi L-Diyaf, Chronique des rois de Tunis et du Pacte fondamental, Chap. IV et V, Edition critique et traduction . André Raymond, Vol 1, IRMC -ISHMN, Alif, Tunis 1994, p. XV
 5) خاتمہ (حصہ 7–8)
407 نمایاں شخصیتاں د‏‏ی سوانح
صرف علما تے حکا‏م ہی نئيں بلکہ اشرافِ تونس، وڈے قبیلے دے سردار وی شام‏ل۔
طباعتِ 1990ء وچ آخر وچ ابن ابی ضیاف دے 25 خطوط بطورِ ملحقات شام‏ل کيتے گئے۔
 اہمیت 
جدید تاریخِ تونس دے لئی بنیادی ترین مراجع وچ شمار ہُندی ا‏‏ے۔
مصنف کئی واقعات دے براہِ راست شاہد وی سن، جس تو‏ں کتاب د‏‏ی تاریخی قدر ہور ودھ جاندی ا‏‏ے۔أحمد الطويلي، تصدير النشرة الثانية من الإتحاف لأحمد بن أبي الضياف، تونس 1979، ج 3، ص 6

 حوالے 

گٹھ:اسلامی تریخ د‏‏یاں کتاباں
گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات