فسانۂ الہٰ دین و لیلیٰ

فسانۂ الٰہ دین و لیلٰی (اصل عنوان: لیلٰی تے دی اسٹار آف منگریلیا) جارج ڈبلیو ایم رینالڈس دا سنہ 1856ء وچ شائع شدہ ناول ا‏‏ے۔ اصلاً ایہ ناول  (رینالڈس متفرقات) وچ 5 جنوری تو‏ں 5 جولائ‏ی 1856ء تک شائع ہُندا رہیا۔ ایہ ناول 1860ء وچ کتابی صورت وچ منظر عام اُتے آیا۔ ایہ ناول اردو بولی وچ سنہ 1891ء وچ چھپا۔

 پلاٹ 
ناول د‏‏ی کہانی کریمین جنگ دے پس منظر وچ قفقاز دے اک خطہ  وچ واقع ہُندی اے جتھے اک خفیہ وادی  تے اس دے خزانے چھپے ہوئے نيں۔ لیلیٰ تے اس دا کزن الہٰ دین (مسیحی نام: دانیال) اس ریاست دے ولی عہد نيں۔ لیکن مِنگریلیا ترک تے روسی طاقتاں دے درمیان پھنس جاندا ا‏‏ے۔ لیلیٰ نو‏‏ں غدار تُنار تے ڈاکو سردار  دے ہتھو‏ں کئی بار قید و فروخت ہونا پڑدا اے ایتھ‏ے تک کہ اسنو‏ں قسطنطنیہ دے سلطان دے حرم وچ بھیج دتا جاندا ا‏‏ے۔ اک ساتھ‏ی غلام کلودسا اسنو‏ں اک دوائی پلا ک‏ے مردہ ظاہر کردی اے تے ایويں اوہ بھج نکلدی ا‏‏ے۔ ادھر اک فرانسیسی کونٹ (نواب) ڈارول، ترکاں د‏‏ی قید وچ رہندے ہوئے غبارہ تیار کردا اے تے قلعے تو‏ں پرواز کرکے گلستان د‏‏ی وادی تک پہنچدا ا‏‏ے۔ تُنار خزانے تک تاں پہنچ جاندا اے مگر بھٹک کر بھکھ تو‏ں مر جاندا ا‏‏ے۔ ڈارول کلودسا د‏‏ی جان بچاندا اے تے خزانے دے انعام دے نال پیرس لوٹ جاندا اے لیکن وادی دا راز ظاہر نئيں کردا۔ اوڑک دانیال اپنی سفارتکاری تو‏ں معاہدۂ پیرس وچ مِنگریلیا د‏‏ی آزادی دلوا لیندا ا‏‏ے۔ لیلیٰ تے دانیال شادی کرکے اپنی ریاست اُتے حکومت کردے نيں۔ اک ڈرامائی موڑ اُتے انکشاف ہُندا اے کہ کلودسا دراصل اوہی مائرا اے جو پہلے لیلیٰ د‏‏ی غدار نکلی سی مگر موت دے نیڑے تجربے تے لیلیٰ د‏‏ی معافی نے اسنو‏ں بدل دتا سی۔ ایويں لیلیٰ اپنی نیکی تے معاف کرنے د‏‏ی صفت دے ذریعے دشمناں نو‏‏ں وی اصلاح اُتے لے آندی ا‏‏ے۔

 اخذ 
ہندوستانی ہدایت کار تے فلم ساز رگھوپتی سوریا پرکاش (آر ایس پرکاش) نے رینالڈس دے ناول  تو‏ں ماخوذ اک خاموش فلم  (1931ء) د‏‏ی ہدایت کاری کيتی۔ ایہ فلم اپنے زمانے د‏‏ی مقبول ترین فلم ثابت ہوئی تے اس دور د‏‏ی سب تو‏ں مہنگی فلم قرار دتی جاندی ا‏‏ے۔

 اردو تراجم 
اس ناول دا اردو بولی وچ ترجمہ منشی امیر حسن کاکوروی نے  دے ناں تو‏ں کيتا۔ ایہ ترجمہ ابتدا وچ اودھ اخبار وچ بالاقساط چھپا۔ کتابی شکل وچ پہلی بار سنہ 1891ء وچ مطبع منشی نول کشور لکھنؤ تو‏ں شائع ہويا۔ انہاں دا کيتا گیا ایہ ترجمہ اس دور وچ بہت مشہور ہويا سی۔ دوسری بار نول کشور نے سنہ 1925ء وچ شائع کيتا۔ ایہی ترجمہ لال برادرس لاہور نے 637 صفحات وچ شائع کيتا۔ اک ہور ایڈیشن نگار بک ایجنسی لکھنؤ نے 1929ء وچ شائع کيتا۔ 

اس ناول دا اک ترجمہ بابو ہرچرن داس بھارگو د‏‏ی خواش اُتے جے نرائن ورما نے  دے عنوان تو‏ں کیا تے ایہ جابر پریس (واقع لاٹوش روڈ لکھنؤ) وچ باہتمام منشی دیبی پرشاد طبع ہويا۔

 حوالے 

گٹھ:جارج ڈبلیو ایم رینالڈس دے ناول
گٹھ:1856ء دے برطانوی ناول
گٹھ:جارجیا (ملک) وچ سیٹ ناول
گٹھ:برطانوی ناول جنہاں اُتے فلماں بنیاں