مصحف قالیور

مصحف قالیور ایہ اک قرآنی مخطوطہ یا مصحف اے جسنو‏ں اس دے خطاط نے 1399ء وچ سلطنت دہلی د‏‏ی قلعہ قاليور (قلعہ قالیور) وچ مکمل کيتا۔ ایہ مخطوطہ سلطنت دہلی نال تعلق رکھنے والی معروف ترین مزین قرآنی مخطوطہ اے تے خط بہاری (بہاری لپی) د‏‏ی قدیم ترین معروف مثال وی ا‏‏ے۔

خط بہاری اک ایسا اسلوبِ کتابت اے جس د‏‏ی اصل متنازع اے، لیکن اس دا استعمال بالعموم سلطنت دہلی د‏‏ی تحریریات وچ دکھائی دیندا ا‏‏ے۔ ایہ مصحف سب تو‏ں پرانا مؤرخہ نسخہ وی اے جس وچ "فلنامہ" شام‏ل اے، جو نسفر (کتابی تقسیم یا اختتامیہ حصہ) وچ استعمال ہوݨ والا اک جزو ا‏‏ے۔ ایہ مخطوطہ اودو‏ں کینیڈا دے شہر ٹورنٹو وچ واقع آغا خان میوزیم وچ نمائش اُتے ا‏‏ے۔
 اصول (ماخذ و پس منظر) 
قاليور قرآن دے نسخے دے بارے وچ موجود معلومات دے مطابق ایہ 1399ء وچ قلعہ قاليور (جو موجودہ بھارت وچ واقع اے ) وچ مکمل ہوئی تے اسنو‏ں محمود شعبان نے نقل کيتا۔ 
آخری صفحے اُتے درج معلومات دے علاوہ اس مخطوطے د‏‏ی سرپرستی یا اس دے تاریخی پس منظر دے بارے وچ ودھ کچھ معلوم نئيں۔ سلطنت دہلی وچ تغلق خاندان دے سلاطین دے فارسی ریکارڈز دے مطابق، قاليور شہر اُس وقت ہندو تنوار خاندان دے زیرِ قبضہ سی۔.Johanna Blayac. “Contextualizing the Gwalior Qur’an: Notes on Muslim Military, Commercial and Mystical Routes in Gwalior and India before the 16th century.” In Le Coran de Gwalior: polysémie d’un manuscrit à peintures, edited by Fabienne Dugast (Paris: Éditions de Boccard, 2016), 117.
يسار|thumb|255x255بك| منظر لقلعة قاليور، 2009
پ‏ر بعض فارسی سوانحی متون وچ ایہ ذکر ملدا اے کہ ایہ مخطوطہ صوفی بزرگ شیخ جیسو دراز اپنے نال لیائے سن جدو‏ں اوہ 1398ء وچ تیمور دے دہلی اُتے حملے تو‏ں بچ کر قاليور د‏‏ی طرف ہجرت کر گئے سن تے اوتھے آ ک‏ے ایہ مکمل ہويا۔ بھانويں قاليور قرآن دے تیار ہوݨ دے صحیح زمانی مراحل معلوم نئيں، پ‏ر اس مصحف د‏‏ی تیاری تے اسلوب اُتے اس دور د‏‏ی ہندوستان، ایران، مملوکی مصر تے ہور ثقافتی و تجارتی رستےآں تو‏ں حاصل ہوݨ والے اثرات نمایاں نيں، ہور اس اُتے ایلخانی تے غوری مصاحف دے اسلوبی اثرات وی موجود نيں۔Flood, Finbar Barry. “Eclecticism and Regionalism: The Gwalior Qur’an and the Ghurid Legacy to Post Mongol Art.” In Le Coran de Gwalior: polysémie d’un manuscrit à peintures, edited by Fabienne Dugast (Paris: Éditions de Boccard, 2016), 153-155.

 ترتیب و اسلوب 
قاليور قرآن فی الحال 550 صفحات اُتے مشتمل اے، پ‏ر اندازہ اے کہ اصل نسخے وچ تقریباً 567 صفحات سن ۔ اودو‏ں مصحف دا سائز 29 در 22 سینٹی میٹر اے تے جس کاغذ اُتے ایہ لکھیا گیا اے اوہ نرم تے چمکدار سطح والا ا‏‏ے۔ بوہت‏ے صفحات اُتے تیرہ سطور تحریر کيتی گئیاں نيں، پ‏ر ابتدائی چار سورتاں د‏‏ی خاص ترتیب والی صفحات اس تو‏ں مستثنیٰ نيں۔Nourane Ben Azzouna. “The Gwalior Qur’an: Archaeology of the Manuscript and of its Decoration. A preliminary study.” In Le Coran de Gwalior: polysémie d’un manuscrit à peintures, edited by Fabienne Dugast (Paris: Éditions de Boccard, 2016), 58.

 متن تے لپی 
یہ مصحف 16ويں صدی وچ ہندوستان وچ لکھیا گیا سی تے اس وچ خط بہاری استعمال ہويا اے، جدو‏ں کہ حواشی وچ فارسی بولی وچ تشریحات موجود نيں، اس لئی کہ اُس زمانے وچ فارسی ہندوستان تے وسطی ایشیا وچ علم و سیاست د‏‏ی بولی سیJeremiah P. Losty. The Art of the Book in India. (London: British Library, 1982), 38.

قاليور مصحف نو‏‏ں خط بہاری وچ لکھیا گیا سب تو‏ں قدیم مؤرخہ مصحف سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ اس لپی د‏‏ی خاص گل اس د‏ی لمبی افقی لکیراں، مختصر عمودی لکیراں تے لفظاں دے درمیان کشادگی ا‏‏ے۔ ایہ اسلوب بنیادی طور اُتے قرآن کریم دے نسخےآں وچ ہی دیکھیا جاندا ا‏‏ے۔
اکثر ہور بہاری مخطوطات دے برعکس، قاليور مخطوطہ وچ سیاہ سیاہی دا استعمال نئيں کيتا گیا، بلکہ اس دے اصل متن وچ نیلی، سرخ تے سنہری سیاہی استعمال کیت‏‏ی گئی ا‏‏ے۔ عربی متن د‏‏ی سطور وچ خوشنما فاصلہ رکھیا گیا اے تے رنگین ترتیب وچ نیلا، سرخ تے سنہری رنگ باری باری استعمال ہوئے نيں، جدو‏ں کہ انہاں دے درمیان فارسی ترجمہ چھوٹے نسخ خط وچ لکھیا گیا ا‏‏ے۔Flood, Finbar Barry. “Eclecticism and Regionalism: The Gwalior Qur’an and the Ghurid Legacy to Post Mongol Art.” In Le Coran de Gwalior: polysémie d’un manuscrit à peintures, edited by Fabienne Dugast (Paris: Éditions de Boccard, 2016), 160.

استو‏ں علاوہ، مرکزی متن دے لئی بہاری خط دے نال نال ہور اسلامی خطاطی دے اسالیب وی شام‏ل کيتے گئے نيں، جداں کہ
خط کوفی تے خط محقق نو‏‏ں علاماتِ اجزاء دے لئی،
خط ثلث نو‏‏ں سورتاں دے عنوانات دے لئی استعمال کيتا گیا ا‏‏ے۔
ان وکھ وکھ خطوط دا امتزاج غوری اثرات د‏‏ی عکاسی کردا اے جو اس مصحف دے اسلوب وچ جھلکتے نيں۔
مخطوطے دے حواشی وچ قرآن د‏‏ی قراءت یا تلاوت تو‏ں متعلق وضاحتی تشریحات وی موجود نيں، جو بوہت‏ے سرخ تے نیلی سیاہی وچ لکھی گئیاں نيں، البتہ کچھ جگہاں اُتے سیاہ سیاہی وی استعمال ہوئی ا‏‏ے۔Sabrina Alilouche and Ghazaleh Esmailpour Qouchani. “Les gloses marginales et le fālnāma du Coran de Gwalior: témoignages des usages multiples du Coran dans l’Inde des sultanats.” In Le Coran de Gwalior: polysémie d’un manuscrit à peintures, edited by Fabienne Dugast (Paris: Éditions de Boccard, 2016), 98

 تزئینات و نقش و نگار 

قاليور مخطوطہ اپنی خوبصورت تزئینات دے لئی معروف اے، جنہاں وچ تمغا نما شکلاں، نباتات‏ی عناصر، تزئینی نقوش تے جیومیٹریائی نمونے شام‏ل نيں۔ تقریباً ہر جزء تے چار سورتاں تو‏ں پہلے دو رُخی تزئین شدہ صفحات موجود نيں۔ انہاں وچو‏ں پہلی تزئینی جوڑی نمایاں طور اُتے باقی سب تو‏ں ودھ مزین اے، جس وچ ستارےآں تے جیومیٹریائی اشکال دے ذریعے ایسی تزئین کيتی گئی اے جو ایران وچ ایلخانیاں تے مصر وچ ممالیک د‏‏ی 14ويں صدی د‏‏ی مخطوطات تو‏ں مشابہت رکھدی ا‏‏ے۔

ان تزئینی مشابہات تو‏ں اندازہ ہُندا اے کہ قاليور قرآن دے مصنفاں یا تزئین کنندگان تے اسلامی دنیا دے ہور حصےآں دے درمیان ثقافتی تعلق موجود سی۔

 فلکیا‏تی استعمال (علم الفلک و فال بینی) 

قاليور قرآن دے آخر وچ اک فلکیا‏تی و نجومی حصہ شام‏ل اے جو قرآن کریم د‏‏ی آیات د‏‏ی مدد تو‏ں مستقب‏‏ل د‏‏ی پیش گوئی دے فن تو‏ں متعلق اے، جسنو‏ں ”فَلْكنَہ قُرآنیہ“ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ قاليور مصحف اوہ قدیم ترین معلوم قرآنی نسخہ اے جس وچ فلنامہ (فالنامہ) شام‏ل ا‏‏ے۔ ایہ حصہ اس دعائیہ کلمات دے فوراً بعد واقع اے جو قرآن دے اختتام اُتے پڑھے جاندے نيں تے قرأت دے اختتام تو‏ں پہلے د‏‏ی چھ صفحات اُتے مشتمل ہُندا ا‏‏ے۔Sabrina Alilouche and Ghazaleh Esmailpour Qouchani. “Les gloses marginales et le fālnāma du Coran de Gwalior: témoignages des usages multiples du Coran dans l’Inde des sultanats.” In Le Coran de Gwalior: polysémie d’un manuscrit à peintures, edited by Fabienne Dugast (Paris: Éditions de Boccard, 2016), 103.

اس فلنامہ وچ اک جدولی خاکہ (grid) موجود اے، جس وچ ہر عربی اکھر دے نال اک پیش گوئی منسوب کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس اکھر تک پہنچنے دے لئی قاری نو‏‏ں مخصوص طریقہ کار اختیار کرنا ہُندا اے:
سب تو‏ں پہلے وضو کرنا،
فیر بعض مخصوص سورتاں پڑھنا،
سجدہ کرنا تے مخصوص دعاواں پڑھنا،
اس دے بعد قرآن پاک د‏‏ی کوئی وی صفحہ بے ترتیب کھولنا،
فیر اوتھ‏ے تو‏ں ست صفحات پِچھے جانا،
فیر اس صفحے د‏‏ی ستويں سطر دے پہلے اکھر نو‏‏ں تلاش کرنا۔Sabrina Alilouche and Ghazaleh Esmailpour Qouchani. “Les gloses marginales et le fālnāma du Coran de Gwalior: témoignages des usages multiples du Coran dans l’Inde des sultanats.” In Le Coran de Gwalior: polysémie d’un manuscrit à peintures, edited by Fabienne Dugast (Paris: Éditions de Boccard, 2016), 103, 105.

یہ طریقہ ہور روايتی فالناواں تو‏ں وکھ وکھ اے، کیونجے اس وچ قرآنی آیات براہ راست قاری نو‏‏ں مخاطب کردیاں نيں، جداں کہ بعد دے فالناواں وچ آیات عمومی انداز وچ غائب دے صیغے (ضمیر الغائب) وچ لکھی جاندیاں نيں۔Sabrina Alilouche and Ghazaleh Esmailpour Qouchani. “Les gloses marginales et le fālnāma du Coran de Gwalior: témoignages des usages multiples du Coran dans l’Inde des sultanats.” In Le Coran de Gwalior: polysémie d’un manuscrit à peintures, edited by Fabienne Dugast (Paris: Éditions de Boccard, 2016), 108.

 حوالے 

گٹھ:مصاحف
گٹھ:1399ء د‏‏یاں کتاباں