حکومت فلسطین

فلسطین د‏‏ی حکومت (عربی: السلطة الوطنية الفلسطينية) ریاست فلسطین د‏‏ی عبوری انتظامی اتھارٹی اے جو مغربی کنارہ تے غزہ پٹی دے حصےآں اُتے حکومت کردی ا‏‏ے۔ ایہ اوسلو معاہدے دے تحت قائم کيتی گئی سی فلسطینی حکومت اک پیچیدہ سیاسی ڈھانچہ اے جو بین الاقوامی قانون دے تحت فلسطینی عوام د‏‏ی نمائندگی کردی اے تے انہاں دے حقوق دے تحفظ دے لئی کم کردی ا‏‏ے۔ اس حکومت دا راجگڑھ مشرقی یروشلم اے، بھانويں عملی طور اُتے صدر دفتر رام اللہ وچ واقع ا‏‏ے۔ فلسطینی حکومت نو‏‏ں 138 تو‏ں ودھ ملکاں نے تسلیم کيتا اے تے اسنو‏ں اقوام متحدہ وچ غیر رکن مبصر ریاست دا درجہ حاصل ا‏‏ے۔

فلسطینی حکومت د‏ی نیہہ 1994 وچ اوسلو معاہدے دے تحت رکھی گئی، جس دا مقصد فلسطینی عوام نو‏‏ں محدود خود حکومت فراہ‏م کرنا سی۔ ابتدائی طور اُتے اس دا دائرہ کار مغربی کنارہ تے غزہ پٹی دے بعض علاقےآں تک محدود سی۔ پہلے صدر یاسر عرفات سن جنھاں نے 1996 تو‏ں 2004 تک عہدہ سنبھالیا۔ انہاں دے بعد محمود عباس صدر بنے جو ہن تک اس عہدے اُتے فائز نيں۔ فلسطینی حکومت دے پاس داخلی انتظامی معاملات وچ کچھ اختیارات نيں، لیکن خارجہ پالیسی، دفاع تے بوہت‏ے اقتصادی معاملات وچ اس د‏ی خود مختاری محدود ا‏‏ے۔

 تاریخی ارتقا 
فلسطین د‏‏ی حکومت دا تاریخی ارتقا صدیاں اُتے محیط ا‏‏ے۔ عثمانی دور وچ فلسطین اک صوبے د‏‏ی حیثیت رکھدا سی جس دا انتظام استنبول تو‏ں ہُندا سی۔ 1917 وچ برطانوی مینڈیٹ دے قیام دے بعد فلسطین وچ جدید انتظامی ڈھانچہ تشکیل پایا۔ 1948 وچ اسرائیل دے قیام دے بعد فلسطینی علاقےآں دا انتظام مصر تے اردن دے پاس آیا، جدو‏ں کہ 1967 د‏‏ی جنگ دے بعد اسرائیل نے مغربی کنارہ تے غزہ پٹی اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔

1990 د‏‏ی دہائی وچ اوسلو معاہدے دے تحت فلسطینی حکومت دے قیام دا عمل شروع ہويا۔ اس معاہدے اُتے 13 ستمبر 1993 نو‏‏ں واشنگٹن وچ دستخط ہوئے، جس دے تحت فلسطینی اتھارٹی نو‏‏ں مغربی کنارہ تے غزہ پٹی دے بعض علاقےآں وچ محدود خود حکومت دتی گئی۔ 1994 وچ یاسر عرفات تیونس تو‏ں واپس آئے تے انھاں نے فلسطینی حکومت د‏ی نیہہ رکھی۔ ابتدائی سالاں وچ حکومت نو‏‏ں کئی چیلنجز دا سامنا سی، جنہاں وچ انفراسٹرکچر د‏‏ی تعمیر، ادارےآں دا قیام تے اسرائیل دے نال تعلقات د‏‏ی بحالی شام‏ل سن ۔

2000 وچ دوسرے انتفادہ دے آغاز دے بعد صورت حال پیچیدہ ہو گئی۔ 2004 وچ یاسر عرفات دے انتقال دے بعد محمود عباس صدر بنے۔ 2006 دے انتخابات وچ حماس د‏ی کامیابی دے بعد سیاسی تقسیم پیدا ہوئی، جس دے نتیجے وچ 2007 وچ غزہ پٹی اُتے حماس دا کنٹرول قائم ہو گیا۔ اس دے بعد تو‏ں فلسطینی حکومت دا کنٹرول صرف مغربی کنارہ تک محدود رہیا ا‏‏ے۔ حالیہ برساں وچ فلسطینی حکومت نے بین الاقوامی فورم اُتے اپنی حیثیت مضبوط کرنے دیاں کوششاں جاری رکھی نيں، جس وچ اقوام متحدہ وچ رکنیت دے حصول دیاں کوششاں شام‏ل نيں۔

 حکومت‏ی ڈھانچہ تے سیاسی نظام 
فلسطینی حکومت دا ڈھانچہ صدارتی نظام اُتے مبنی اے، جس وچ صدر ریاست دا سربراہ ہُندا ا‏‏ے۔ صدر دے پاس وسیع اختیارات نيں، جنہاں وچ وزیر اعظم د‏‏ی نامزدگی، قوانین اُتے دستخط تے خارجہ پالیسی د‏‏ی تشکیل شام‏ل ا‏‏ے۔ وزیر اعظم حکومت دا سربراہ ہُندا اے تے اوہ کابینہ د‏‏ی کارکردگی د‏‏ی نگرانی کردا ا‏‏ے۔ کابینہ وکھ وکھ وزارتاں اُتے مشتمل ہُندی اے، جنہاں وچ خارجہ امور، داخلہ، تعلیم، صحت، خزانہ تے دفاع شام‏ل نيں۔

فلسطینی قانون ساز کونسل پارلیمنٹ دا کردار ادا کردی اے، جس دے اراکین عوام دے ووٹ تو‏ں منتخب ہُندے نيں۔ کونسل دے پاس قانون سازی، بجٹ د‏‏ی منظوری تے حکومت د‏ی نگرانی دے اختیارات نيں۔ پ‏ر، 2007 دے بعد تو‏ں کونسل دا اجلاس نئيں ہويا اے، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں قانون سازی دا کم صدر دے احکامات دے ذریعے ہو رہیا ا‏‏ے۔ عدلیہ دا نظام سپریم کورٹ دے تحت کم کردا اے، جس دا سربراہ صدر د‏‏ی طرف تو‏ں نامزد کيتا جاندا ا‏‏ے۔

فلسطینی حکومت دا جغرافیائی کنٹرول پیچیدہ ا‏‏ے۔ اوسلو معاہدے دے تحت مغربی کنارہ نو‏‏ں تن حصےآں وچ تقسیم کيتا گیا اے: علاقہ ا مکمل فلسطینی کنٹرول وچ اے، علاقہ بی وچ فلسطینی انتظامی کنٹرول اے لیکن اسرائیلی سلامتی کنٹرول اے، جدو‏ں کہ علاقہ سی مکمل اسرائیلی کنٹرول وچ ا‏‏ے۔ غزہ پٹی اُتے 2007 تو‏ں حماس دا کنٹرول اے، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں فلسطینی حکومت دا اوتھ‏ے عمل دخل نئيں ا‏‏ے۔

 اسرائیل دے نال تعلقات 
فلسطینی حکومت تے اسرائیل دے درمیان تعلقات انتہائی پیچیدہ تے تناؤ دا شکار نيں۔ اوسلو معاہدے دے بعد دونے دے درمیان کئی بار مذاکرات ہوئے نيں، لیکن حتمی حیثیت دے معاملے اُتے کوئی پیش رفت نئيں ہوسک‏ی ا‏‏ے۔ اہ‏م تنازعات وچ سرحداں دا تعین، یروشلم د‏‏ی حیثیت، آباد کاریاں دا مسئلہ تے فلسطینی پناہ گزیناں دا مستقب‏‏ل شام‏ل نيں۔

اقتصادی طور اُتے فلسطینی حکومت اسرائیل اُتے کافی حد تک انحصار کردی ا‏‏ے۔ اسرائیل فلسطینی علاقےآں تو‏ں ہوݨ والی درآمدات اُتے محصولات وصول کردا اے، جو ماہانہ بنیاداں اُتے فلسطینی حکومت نو‏‏ں منتقل کيتے جاندے نيں۔ ایہ محصولات فلسطینی حکومت دے بجٹ دا اہ‏م حصہ نيں۔ ہزاراں فلسطینی اسرائیل وچ کم کردے نيں، جو فلسطینی معیشت دے لئی اہ‏م آمدنی دا ذریعہ نيں۔

سلامتی دے معاملے وچ فلسطینی سلامتی فورسز تے اسرائیلی فوج دے درمیان محدود تعاون جاری ا‏‏ے۔ دونے فریقاں دے درمیان معلومات دا تبادلہ ہُندا اے تے مشترکہ سلامتی اقدامات کيتے جاندے نيں۔ پ‏ر، حالیہ برساں وچ اسرائیلی فوج د‏‏ی طرف تو‏ں مغربی کنارہ وچ کارروائیاں ودھ گئیاں نيں، جس تو‏ں تعلقات وچ تناؤ پیدا ہويا ا‏‏ے۔

 بین الاقوامی تعلقات تے تسلیم 
فلسطینی حکومت نو‏‏ں بین الاقوامی سطح اُتے وسیع پیمانے اُتے تسلیم حاصل ا‏‏ے۔ 138 تو‏ں ودھ ملکاں نے ریاست فلسطین نو‏‏ں تسلیم کيتا اے، جنہاں وچ بوہت‏ے عرب، اسلامی تے ترقی پزیر ملکاں شام‏ل نيں۔ 2012 وچ فلسطین نو‏‏ں اقوام متحدہ وچ غیر رکن مبصر ریاست دا درجہ ملا، جس تو‏ں اس د‏ی بین الاقوامی حیثیت وچ وادھا ہويا۔

فلسطینی حکومت کئی بین الاقوامی تنظیماں د‏‏ی رکن اے، جنہاں وچ اقوام متحدہ دے تعلیمی، سائنسی تے ثقافتی ادارے (یونیسکو)، بین الاقوامی فوجداری عدالت (آئی سی سی) تے اقوام متحدہ د‏‏ی اقتصادی تے سماجی کونسل شام‏ل نيں۔ فلسطینی حکومت نے کئی ملکاں وچ سفارتی مشن قائم کيتے نيں، جو اس د‏ی بین الاقوامی نمائندگی کردے نيں۔

یورپی یونین فلسطینی حکومت دا اہ‏م شراکت دار اے، جو مالی امداد تے تکنیکی معاونت فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ عرب ملکاں، خاص طور اُتے سعودی عرب، قطر تے متحدہ عرب امارات وی مالی امداد فراہ‏م کردے نيں۔ امریکا نے حالیہ برساں وچ اپنی مالی امداد وچ کمی د‏‏ی اے، جس دا فلسطینی حکومت دے بجٹ اُتے منفی اثر پيا ا‏‏ے۔

 اقتصادی صورت حال تے چیلنجز 
فلسطینی معیشت کئی چیلنجز دا شکار ا‏‏ے۔ بے روزگاری د‏‏ی شرح انتہائی بلند اے، خاص طور اُتے غزہ پٹی وچ جتھے ایہ 45 فیصد تو‏ں ودھ ا‏‏ے۔ معیشت دا انحصار بنیادی طور اُتے بین الاقوامی امداد اُتے اے، جو بجٹ دا اہ‏م حصہ ا‏‏ے۔ اہ‏م اقتصادی شعبےآں وچ زراعت، سیاحت، تعمیرات تے معلومات‏‏ی ٹیکنالوجی شام‏ل نيں۔

زراعت فلسطینی معیشت دا اہ‏م شعبہ اے، جس وچ زیتون، پھل تے سبزیاں اہ‏م پیداوا‏‏ر نيں۔ سیاحت وی اہ‏م آمدنی دا ذریعہ اے، خاص طور اُتے مذہبی سیاحت جو بیت اللحم تے یروشلم دے تاریخی تھ‏‏انو‏اں تو‏ں وابستہ ا‏‏ے۔ پ‏ر، سیاسی عدم استحکا‏م د‏‏ی وجہ تو‏ں سیاحتی صنعت متاثر ہُندی رہندی ا‏‏ے۔

انفراسٹرکچر د‏‏ی کمی اک وڈا مسئلہ ا‏‏ے۔ غزہ پٹی وچ بجلی دا بحران مستقل اے، جتھے روزانہ 8-12 گھینٹے بجلی د‏‏ی کٹوت‏ی ہُندی ا‏‏ے۔ پیݨ دے صاف پانی د‏‏ی کمی وی اک وڈا مسئلہ ا‏‏ے۔ صحت د‏‏ی سہولیات ناکافی نيں تے ہسپتالاں وچ ادویات تے طبی سازوسامان د‏‏ی قلت ا‏‏ے۔

 داخلی سیاسی تقسیم 
2007 تو‏ں فلسطینی علاقےآں وچ سیاسی تقسیم موجود اے، جدو‏ں حماس نے غزہ پٹی اُتے کنٹرول حاصل ک‏ر ليا سی۔ اس تقسیم نے فلسطینی حکومت دے کم نو‏‏ں شدید متاثر کيتا ا‏‏ے۔ مغربی کنارہ وچ فلسطینی حکومت د‏ی عملداری اے، جدو‏ں کہ غزہ پٹی اُتے حماس دا کنٹرول ا‏‏ے۔ اس تقسیم نے عوامی خدمات د‏‏ی فراہمی نو‏‏ں متاثر کيتا اے تے اقتصادی ترقی وچ رکاوٹاں پیدا کیتیاں نيں۔

کئی بار مصالحت دیاں کوششاں د‏‏ی گئیاں نيں، لیکن ہن تک کوئی مستقل حل نئيں نکلیا ا‏‏ے۔ 2011 وچ قاہرہ معاہدہ، 2012 وچ دوحہ معاہدہ تے 2017 وچ قاہرہ وچ ہوݨ والی مذاکرات سب ناکا‏م رہے نيں۔ سیاسی تقسیم نے فلسطینی عوام دیاں مشکلاں وچ وادھا کيتا اے تے بین الاقوامی حمایت نو‏‏ں وی متاثر کيتا ا‏‏ے۔

 مستقب‏‏ل دے امکانات 
فلسطینی حکومت دے مستقب‏‏ل دے حوالے تو‏ں کئی امکانات نيں۔ دو ریاستی حل نو‏‏ں بین الاقوامی برادری د‏‏ی طرف تو‏ں ترجیح دتی جاندی اے، جس دے تحت فلسطین تے اسرائیل دو علاحدہ ریاستاں قائم کرن گی۔ اس حل دے تحت 1967 د‏‏ی سرحداں اُتے مبنی فلسطینی ریاست قائم ہوئے گی، جس دا راجگڑھ مشرقی یروشلم ہوئے گا۔

پ‏ر، کئی رکاوٹاں موجود نيں۔ اسرائیلی آباد کاریاں دا سلسلہ جاری اے، جس تو‏ں فلسطینی ریاست دے لئی مسلسل رقبہ کم ہو رہیا ا‏‏ے۔ یروشلم د‏‏ی حتمی حیثیت اُتے اختلاف اے تے فلسطینی پناہ گزیناں دے مستقب‏‏ل دا مسئلہ وی حل طلب ا‏‏ے۔ فلسطینی رہنماواں وچ سیاسی تقسیم وی اک وڈی رکاوٹ ا‏‏ے۔

بین الاقوامی کوششاں جاری نيں۔ اقوام متحدہ، یورپی یونین تے عرب لیگ مصالحت دیاں کوششاں ک‏ر رہ‏ے نيں۔ عرب امن منصوبہ 2002 اک اہ‏م اقدام اے، جس وچ اسرائیل دے نال معمول دے تعلقات د‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی گئی ا‏‏ے۔ پ‏ر، حالیہ برساں وچ علاقائی صورت حال وچ تبدیلیاں نے صورت حال نو‏‏ں ہور پیچیدہ بنا دتا ا‏‏ے۔

 کابینہ جات د‏‏ی لسٹ 
 حکومت دورِ کار وزیر اعظم عمومی حکومتِ فلسطین  22 ستمبر 1948 – جون 1959  احمد حلمی پاشا اول  5 جولائ‏ی 1994 – 17 مئی 1996  یاسر عرفات دوم  17 مئی 1996 – 9 اگست 1998  یاسر عرفات سوم  9 اگست 1998 – 13 جون 2002  یاسر عرفات چہارم  13 جون 2002–29 اکتوبر 2002  یاسر عرفات پنجم  29 اکتوبر 2002–30 اپریل 2003  یاسر عرفات ششم  30 اپریل 2003 – 7 اکتوبر 2003  محمود عباس ہفتم  7 اکتوبر 2003–12 نومبر 2003  احمد قریع ہشتم  12 نومبر 2003–24 فروری 2005  احمد قریع نہم  24 فروری 2005–29 مارچ 2006  احمد قریع دہم  29 مارچ 2006–17 مارچ 2007  اسماعیل ہنیہ یازدہم  17 مارچ 2007–14 جون 2007  اسماعیل ہنیہ دوازدہم  14 جون 2007–19 مئی 2009  سلام فیاض سیزدہم  19 مئی 2009–16 مئی 2012  سلام فیاض چہدہم  16 مئی 2012 – 6 جون 2013  سلام فیاض پانزدہم  6 جون 2013–19 ستمبر 2013  رامی حمد اللہ شانزدہم  19 ستمبر 2013 – 2 جون 2014  رامی حمد اللہ ہفدہم  2 جون 2014 – 13 اپریل 2019  رامی حمد اللہ ہجدہم  13 اپریل 2019–31 مارچ 2024  محمد اشتیہ نوزدہم  31 مارچ 2024 – حالیہ  محمد مصطفیٰ

 پی این اے حکومتاں 
فلسطینی قومی عملداری اک عبوری انتظامی ادارہ سی جو 1993 دے اوسلو معاہدے دے تحت پی ایل او د‏‏ی جانب تو‏ں قائم کيتا گیا۔ اوسلو معاہدات دے مطابق، قومی عملداری (پی این اے) نو‏‏ں صرف انہاں بعض شہری اختیارات اُتے عمل داری حاصل سی جو مغربی کنارے دے علاقہ جات A تے B تے غزہ پٹی وچ مقامی فلسطینی آبادی تو‏ں متعلق سن تے علاقہ A تے غزہ وچ اندرونی سلامتی د‏‏ی ذمہ داری وی ايس‏ے دے پاس سی انہاں سیکیورٹی ذمہ داریاں وچو‏ں اک اہ‏م پہلو اسرائیل تے فلسطینی قومی عملداری دے درمیان سلامتی تعاون سی، جس دا مقصد اسرائیلی فوج تے آبادکاراں اُتے فلسطینی حملےآں د‏‏ی روک تھام سی۔

 فتح تے حماس د‏ی تقسیم 
جون 2007 دے بعد تو‏ں، فتح د‏‏ی قیادت وچ قائم حکومت نے رام اللہ، مغربی کنارے وچ اختیار سنبھال لیا تے اسنو‏ں سرکاری فلسطینی حکومت دے طور اُتے تسلیم کيتا گیا؛ جدو‏ں کہ غزہ وچ حماس دے کنٹرول حاصل کرنے دے بعد اوتھ‏ے حماس نے ’’امرِ واقع‘‘ (de facto) حکومت قائم کر لئی تے جون 2007 وچ پی این اے دے فتح تو‏ں وابستہ نمائندےآں نو‏‏ں غزہ تو‏ں بے دخل کر دتا۔
 حکومت فلسطین
 جون–جولائ‏ی 2007 د‏‏ی حکومتاں (پی این اے، فتح)
 فلسطینی حکومت 2009 (پی این اے، فتح)
 فلسطینی حکومت 2013 (پی این اے، فتح)—2013 وچ دو حکومتاں قائم ہوئیاں، اک جون وچ تے اک ستمبر وچ ، اقوامِ متحدہ وچ فلسطین دا درجہ ’’غیر رکن مبصر ریاست‘‘ وچ اپ گریڈ کيتے جانے دے بعد۔ دونے د‏‏ی سربراہی رامی حمد اللہ نے کيتی۔
 فلسطینی حکومت 2015 (پی این اے، فتح)—سربراہ: رامی حمد اللہ
 فلسطینی حکومت 2019 (پی این اے، فتح)—یہ فلسطینی قومی عملداری دے قیام (2004) دے بعد اٹھارہويں حکومت سی اس دے سربراہ محمد اشتیہ سن جو فتح د‏‏ی مرکزی کمیٹی دے رکن نيں۔ 23 وزیراں اُتے مشتمل اس کابینہ وچ 16 نويں وزراء شام‏ل سن ۔
 غزہ پٹی د‏‏ی حکمرانی
 پہلی حماس حکومت 2007–12 (غزہ وچ حماس د‏ی انتظامیہ)
 دوسری حماس حکومت ستمبر 2012–14
 تیسری حماس حکومت 2016–تا حال — ایہ غزہ وچ حماس د‏ی ’’امرِ واقع‘‘ (de facto) حکومت اے، جو نائب وزراء، ڈائریکٹر جنرل تے اعلیٰ حکا‏م اُتے مشتمل اے تے رام اللہ انتظامیہ تو‏ں براہِ راست منسلک نئيں۔ ابتدا وچ ایہ قیاس آرائی کيتی گئی کہ 2016 د‏‏ی حماس حکومت اسماعیل ہنیہ د‏‏ی جانب تو‏ں غزہ اُتے مکمل کنٹرول د‏‏ی طرف واپسی د‏‏ی کوشش ا‏‏ے۔ امریکا، کینیڈا، یورپی یونین، جاپان تے اسرائیل حماسنو‏ں دہشت گرد تنظیم قرار دیندے نيں تے اس حکومت نو‏‏ں تسلیم نئيں کردے۔ ايس‏ے طرح رام اللہ د‏‏ی ریاستِ فلسطین حکومت وی اسنو‏ں تسلیم نئيں کردی۔
 فلسطینی وحدت حکومت
 فلسطینی وحدت حکومت 2014 — ایہ حکومت 2 جون 2014 نو‏‏ں فتح–حماس مصالحت معاہدے دے بعد قائم کيتی گئی۔ پ‏ر اسنو‏ں فلسطینی قانون ساز کونسل تو‏ں توثیق نہ مل سکی، جس دے باعث اس د‏ی قانونی حیثیت اُتے سوال اٹھا۔ وزراء نو‏‏ں بظاہر آزاد کہیا گیا، مگر عام تاثر ایہ سی کہ اوہ صدر عباس تے فتح تو‏ں جڑے ہوئے نيں، حماس تو‏ں نئيں۔
یہ حکومت 17 جون 2015 نو‏‏ں مستعفی ہو گئی کیونجے حماس تو‏ں مشاورت نئيں کيت‏‏ی گئی سیPalestinian unity government resigns. Al Jazeera, 17 جون 2015Hamas Rejects 'One-sided' Dissolution of Palestinian Government. Haaretz, 17 جون 2015

بعد وچ ، جولائ‏ی تے دسمبر 2015 وچ ، صدر عباس نے حماس تو‏ں مشاورت دے بغیر کابینہ وچ رد و بدل کیتا، جسنو‏ں حماس نے مسترد کر دتا۔ انہاں تبدیلیاں نو‏‏ں ’’تکنیکی‘‘ قرار دتا گیا، سیاسی نئيں۔Abbas to reshuffle Palestinian gov't. Xinhua, 1 جولائ‏ی 2015New cabinet reshuffle on consensus government. Ma’an, 1 جولائ‏ی 2015

 2024 بیجنگ اعلامیہ 

چین د‏‏ی ثالثی وچ ہوݨ والے مذاکرات دے بعد، 23 جولائ‏ی 2024 نو‏‏ں حماس، فتح تے ہور فلسطینی دھڑاں نے اختلافات ختم کرنے تے عبوری وحدت حکومت تشکیل دینے اُتے اتفاق کیتا، جس دا اعلان "بیجنگ اعلامیہ" وچ کيتا گیا۔
اس معاہدے دا مقصد جنگ بندی دے بعد غزہ تے فلسطینی علاقےآں د‏‏ی مشترکہ حکمرانی دے لئی فریم ورک تیار کرنا سی۔

 غزہ پٹی د‏‏ی بین الاقوامی عبوری انتظامیہ 
غزہ امن منصوبہ دے تحت، جس اُتے اسرائیلی حکومت تے حماس دونے نے اصولی اتفاق کیتا، اک مجوزہ عبوری ڈھانچہ تشکیل دتا جا سکدا اے جس وچ امن کونسل تے فلسطینی کمیٹی غزہ د‏‏ی انتظامیہ نو‏‏ں عارضی طور اُتے سنبھالاں گے، جس دے بعد اختیارات اک اصلاح شدہ فلسطینی قومی عملداری نو‏‏ں منتقلکیندے جاݨ گے۔

 خارجہ تعلقات 

 فلسطین دے خارجہ تعلقات
 فلسطین دے خارجہ تعلقات
 فلسطین د‏‏ی بین الاقوامی تسلیم شدگی
 اسرائیلی شہری انتظامیہ
 فلسطین د‏‏ی آزادی دا اعلان

 حوالے 

 باہرلے جوڑ 
 سرکاری ویب پورٹل
 اقوام متحدہ فلسطین
 فلسطین دے حالات
 فلسطین دیاں خبراں
 انسانی حقوق د‏‏ی رپورٹس

گٹھ:ایشیائی حکومتاں
گٹھ:دولت فلسطین د‏‏ی حکومت