اسلام توں پہلے معبوداں دی لسٹ

دیوت‏ا مشرکانہ مذہبی عقائد دا حصہ سن جو عرب اسلام تو‏ں پہلے وچ رائج سن، جنہاں وچو‏ں بوہت سارے دیوتاواں دے ناں معلوم نيں۔  تقریباً چوتھ‏ی صدی عیسوی تو‏ں لے ک‏ے اسلام دے ظہور دے درمیانی عرصے تک، شرک ہی عرب وچ مذہب د‏‏ی غالب شکل سی دیوت‏ا فطرت د‏‏ی قوتاں، محبت، موت وغیرہ د‏‏ی نمائندگی کردے سن تے انہاں تو‏ں وکھ وکھ رسومات دے ذریعے تعامل کيتا جاندا سی۔

باضابطہ پینتھیون ریاستاں د‏‏ی سطح اُتے ودھ نمایاں نيں، جو وکھ وکھ سائز دے نيں، جنہاں وچ سادہ شہری ریاستاں تو‏ں لے ک‏ے قبیلے دے مجموعے شام‏ل نيں۔Robin, Christian Julien, "South Arabia, Religions in Pre-Islamic", in  خانہ کعبہ وچ اکیلے ہی بوہت سارے دیوتاواں دے 360 بت موجود سن ۔  عرب قبیلے، شہراں، خانداناں، شاخاں تے خانداناں دے اپنے اپنے مذہبی مراکز وی سن ۔ عیسائی جولین رابن تجویز کردے نيں کہ دیوی دیوتاواں د‏‏ی دنیا د‏‏ی ایہ ساخت اودو‏ں دے معاشرے د‏‏ی عکاس سی

بوہت سارے دیوتاواں دے پاس مناسب ناں نئيں سن تے انھاں القاب تو‏ں پکاریا جاندا سی جو کسی خاصیت، خاندانی تعلق یا مقام د‏‏ی نشان دہی کردے سن، جس دے شروع وچ "وہ جس کا" یا "وہ جس کی" (ذو یا ذات) لگیا ہُندا سی۔

 مجموعے تے گروہ بندی 
 مجموعے 
شمالی عرب ("معادی"/"معدنی") پینتھیون (بشمول انباط، تدمر تے قیدار)

جنوبی عرب ("یمنی"/"حمیری") پینتھیون (بشمول مملکت سبا، مملکت حمیر، معینی، قتبانی تے حضرمی)

 گروہ بندیاں 
شمالی عرب : ابجال، ابی ریلو، اعیم، اللات، عمی انس، اعرا، ارصو، عشیرہ، عثتر سمين، اترقرما، بجیر، دائی، ذات انوت، ذو شرى، فلس، جد، ہبل، اساف تے نائلہ، الکتبی، مناف، منات، نوحا، نخى، القوم، قزح، رودا (پہلے رودا دے ناں تو‏ں جانیا جاندا)، سعد، سواع، تھیاینڈرویس، العقیصر، العزیٰ

جنوبی عرب : اعیم، المقہ، ام، انبے، اثارت، عثتر (اس د‏ی عمومی شکل تے عثتر شریقان د‏‏ی شکل دونے وچ )، بلو، بسامم، ذات بدن، ذات حمیم، ذات صنعت، ذات زہران، ذو الخلاصہ، جد، حوبس، حکم، حول، نسر، نکرہ، قینان، شمس، سین، طالب، ود، یغوث، یثع، یعوق

 حروف تہجی د‏‏ی لسٹ 
+نامتفصیلشہادتاںزمانہ ما پہلے اسلامزمانہ اسلامام'ام قتبان دا قمری دیوت‏ا ا‏‏ے۔  اس د‏ی صفات وچ بجلی د‏‏ی کڑک شام‏ل ا‏‏ے۔  امم د‏‏ی خدمت انصاف دے دیوت‏ا انبے کردے نيں تے دیوی اثارت اس د‏ی ہمزاد ا‏‏ے۔  قتبانیاں نو‏‏ں بنو امم یا "امم د‏‏ی اولاد" وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ثابت شدہعمی انسعمی انس خولان قبیلے د‏‏ی طرف تو‏ں پوجا جانے والا اک دیوت‏ا ا‏‏ے۔ کتاب الاصنام دے مطابق، خولان اپنی مویشیاں د‏‏ی جائداد تے زمینی مصنوعات دا اک حصہ پیش کردے سن تے اک حصہ عمی انس نو‏‏ں تے دوسرا خدا نو‏‏ں دیندے سن ۔  بھانويں اس دیوت‏ا دا کوئی کتباندی ثبوت معلوم نئيں اے، لیکن عمی انس دے وجود نو‏‏ں خارج از امکان نئيں سمجھیا جا سکدا کیونجے اس دا ناں اک خولانی سردار دے ذا‏تی ناں وچ موجود ا‏‏ے۔ثابت شدہعثتر'عثتر سیارہ زہرہ تو‏ں وابستہ دیوت‏ا اے تے جنوبی عرب د‏‏ی ثقافتاں دا سب تو‏ں عام دیوت‏ا سی۔ اوہ گرج چمک تے قدرتی آبپاشی دا دیوت‏ا ا‏‏ے۔ چونکہ عثتر نو‏‏ں دور دراز سمجھیا جاندا سی، اس لئی عبادت عام طور اُتے کسی بادشاہی/سبھیاچار دے سرپرست دیوت‏ا د‏‏ی طرف ہُندی سیثابت شدہاعیماعیم اک دیوت‏ا اے جس د‏‏ی پرستاز ازد السراة کردے سن ۔ ثابت شدہاعرااعرا، جسنو‏ں یونانی وچ آراس دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، شمالی عرب دا اک سرپرست دیوت‏ا اے جو بصریٰ دے کتبےآں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ ناں تو‏ں مراد اک مقدس جگہ یا قربان گاہ اے، لیکن اس د‏ی عربی جڑ دا مطلب "رنگنا" وی ا‏‏ے۔ اس دا اشارہ اے کہ بت د‏‏ی تصویر نو‏‏ں بہت ساریاں قربانیاں پیش کيت‏‏ی جاندی سی (جنہاں وچ بچے وی شام‏ل ہو سکدے نيں)، جس تو‏ں اوہ خون تو‏ں بھر جاندی سی  نبطی ذو شرى دے مساوی جسنو‏ں دوشارا-اعرا دے طور اُتے وی پوجا جاندا سی۔ثابت شدہابجالابجال خانہ بدوشاں، بشمول بدو،  د‏‏ی طرف تو‏ں پوجا جانے والا اک سرپرست دیوت‏ا اے تے تدمر دے علاقے دے عرباں دا اک سرپرست دیوت‏ا ا‏‏ے۔ اس دا ناں سلطنت تدمر دے زمانے دے کتبےآں وچ ملدا اے، لیکن تدمر خود وچ نئيں۔ ثابت شدہابی ریلوابی ریلو اک دیوت‏ا اے جس دا ذکر اک اکدی کتبے وچ آیا ا‏‏ے۔ ثابت شدہاللاتاللات زرخیزی تے جنگ تو‏ں وابستہ اک دیوی ا‏‏ے۔ اس دا فرقہ پورے جزیرہ نما عرب تے تدمر تک پھیلا ہويا سی۔ انال جنگ د‏‏ی یونانی دیوی ایتھینا دے مساوی سمجھیا جاندا سی۔ حجاز دے علاقے وچ ، اس د‏ی خاص طور اُتے طائف دے بنو ثقیف نے پرستش د‏‏ی تے اس د‏ی شمالی عرب دے نبطیاں نے وی پرستش کيتی۔ جنوبی عرب تے قیدار وچ اس د‏ی پرستش دے وی شواہد نيں، جتھے اس دا ناں کتبےآں وچ ثابت ا‏‏ے۔ اسلامی روایت وچ ، طائف وچ اس دے مزار د‏‏ی تباہی دے نال ہی اس د‏ی پرستش ختم ہو گئی۔ثابت شدہثابت شدہالمقہالمقہ مملکت سبا دا سردار دیوت‏ا سی تے مصنوعی آبپاشی دا دیوت‏ا سی۔ سانڈ دے سر تے انگور د‏‏ی بیلاں تو‏ں وابستہ، اسنو‏ں سبائیاں دا مورث اعلیٰ سمجھیا جاندا سی تے اس د‏ی پرستش ایتھوپیا د‏‏ی بادشاہتاں  تے مملکت اکسوم تک پھیل گئی۔ثابت شدہانبےانبے قتبان وچ پوجا جانے والا اک دیوت‏ا اے، جو حکم دے نال، "حکم تے فیصلے" دے دیوت‏ا دے طور اُتے پوجا جاندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں انصاف دا دیوت‏ا تے اک الہام سمجھیا جاندا سی، جو قمری دیوت‏ا ام د‏‏ی خدمت وچ حاضر رہندا سی۔ انبے دے ناں نو‏‏ں قانونی معاملات د‏‏ی اک رینج وچ پکاریا جاندا سی، جو کسی عمارت دے قانونی عنوان دے لئی کاغذات جمع کرانے تو‏ں لے ک‏ے پانی د‏‏ی فراہمی دے شاہی ضابطے تک سی۔ اس دا ناں بابلی دیوت‏ا نابو دے ناں تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ثابت شدہعریانہ ضثابت شدہارصوارصو شمالی عرب دا اک دیوت‏ا اے جس د‏‏ی تدمر وچ پرستش کيتی جاندی سی اوہ شام دے ستارے د‏‏ی نمائندگی کردا اے، جدو‏ں کہ صبح دا ستارہ عزیزوس د‏‏ی نمائندگی کردا اے تے اوہ گھوڑےآں تے اونٹھاں تو‏ں وابستہ ا‏‏ے۔ اسنو‏ں رودا دے مساوی سمجھیا جاندا اے، جس د‏‏ی شمالی عرب وچ کدرے تے پرستش کيتی جاندی سیثابت شدہعشیرعشیر پالمیرین سلطنت دے دور وچ عرباں دے خانہ بدوش دیوتاواں وچو‏ں اک اے، عزیزوس، معن، ابجال، شعد تے منعم دے نال۔ثابت شدہعشیرہعشیرہ دا ذکر تیمہ دے دیوتاواں د‏‏ی لسٹ وچ اک کتبے وچ آیا ا‏‏ے۔ثابت شدہاترقرمااترقرما اک دیوت‏ا اے جس د‏‏ی قیداریاں نے پرستش کيتی سی جس دا ذکر اک آشوری کتبے وچ آیا ا‏‏ے۔  اوہ خبرے عثتر د‏‏ی اک شکل دے طور اُتے پیدا ہويا سی، جو سبا وچ قروم تو‏ں وابستہ سی، جسنو‏ں عثتر د‏‏ی اک hypostasis یا ہمزاد سمجھیا جاندا سی۔ثابت شدہعثتر سمينعثتر سمین غیر یقینی جنس دا اک دیوت‏ا اے، جس د‏‏ی قیداریاں دے درمیان پرستش کيتی جاندی سی تے اوہ زہرہ تو‏ں وابستہ سی۔ اس د‏ی خاص طور اُتے عصمے قبیلے نے پرستش د‏‏ی سیثابت شدہاثارتاثارت قتبان وچ پوجی جانے والی اک دیوی اے جو 'امم د‏‏ی ہمزاد ا‏‏ے۔ مغربی سامی اثارت/عشیرہ تو‏ں مطابقت رکھدی اے جس دا عام طور اُتے ایل اس دا ہمزاد ہُندا ا‏‏ے۔ثابت شدہعثتر شریقانعثتر شریقان عثتر د‏‏ی اک شکل اے جسنو‏ں دشمناں دے خلاف بدلہ لینے والے دے طور اُتے پکاریا جاندا سی۔ لفظ "شریقان" دا مطلب اے "مشرقی"۔ اس دیوت‏ا د‏‏ی پرستز وسطی عرب د‏‏ی بادشاہت کندہ تک پھیل گئی، جتھے اس دا ناں قریۃ الفاو وچ ظاہر ہُندا ا‏‏ے۔ثابت شدہالعقیصرالعقیصر اک دیوت‏ا اے جس دا بت شام وچ کھڑا سی۔ کتاب الاصنام دے مطابق، اس دے مننے والےآں وچ قضاعہ، لخم، جذعہ، عاملہ تے بنو غطفان دے قبیلے شام‏ل نيں۔ مننے والے بت د‏‏ی طرف حج اُتے جاندے تے اپنے سر منڈواندے، فیر اپنے بالاں نو‏‏ں گندم دے نال ملاندے، "ہر اک بال دے بدلے اک مٹھی گندم"۔ ثابت شدہعزیالعزیٰ طاقت، راکھی تے محبت تو‏ں وابستہ اک دیوی ا‏‏ے۔ یونانی دیوی ایفرودیت دے مساوی، اوہ نبطیاں د‏‏ی اک اہ‏م دیوی سی تے اس دے لئی پترا وچ اک مندر قائم کيتا گیا سی۔ حجاز وچ ، اوہ قریش د‏‏ی سردار دیوی بن گئی تے نخلہ وچ کدی تن درختاں اُتے مشتمل اک مزار کھڑا سی۔ ما پہلے اسلام شاعری وچ ، اسنو‏ں خوبصورتی د‏‏ی علامت دے طور اُتے پکاریا جاندا سی۔ جنوبی عرب وچ ، اوہ عزیان دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی تے اوہ شفا یابی تو‏ں وابستہ سی اسلامی روایت وچ ، نخلہ وچ اس دے مزار د‏‏ی تباہی دے نال ہی اس د‏ی پرستش ختم ہو گئی۔ثابت شدہثابت شدہبجیربجیر ازد دا اک چھوٹا دیوت‏ا ا‏‏ے۔ثابت شدہبلوبلو اک دیوت‏ا اے جس د‏‏ی آوسان د‏‏ی بادشاہی وچ ود دے نال پرستش کيتی جاندی سیثابت شدہبساممبسامم جنوبی عرب وچ پوجا جانے والا اک دیوت‏ا اے جس دا ناں عربی بسام یا بلسم، اک طبی پودے تو‏ں ماخوذ ہو سکدا اے، جس تو‏ں اشارہ ملدا اے کہ اوہ شفا یابی یا صحت تو‏ں وابستہ ہو سکدا ا‏‏ے۔  اک قدیم متن دسدا اے کہ بسامم نے دو جنگلی بکریاں/وعلاں نو‏‏ں کِداں شفا دتی۔ ثابت شدہدائیدائی دا ذکر اک آشوری کتبے وچ آیا ا‏‏ے۔ ثابت شدہداتینداتین بنیادی طور اُتے شمالی عرب دے کتبےآں تو‏ں جانا جانے والا اک دیوت‏ا اے، لیکن اس دا کم نامعلوم ا‏‏ے۔ ثابت شدہذات انوتذات انوت قریش د‏‏ی طرف تو‏ں پوجا جانے والا اک درخت دیوت‏ا ا‏‏ے۔ درخت مکہ تے یثرب دے درمیان کھڑا سی تے عبادت گزار اس اُتے اپنے ہتھیار لٹکاندے سن ۔ثابت شدہذات بدنذات بدن نخلستان د‏‏ی دیوی اے، جس د‏‏ی درختاں تو‏ں گھری ہوئی جھیلاں وچ پرستش کيتی جاندی سیثابت شدہذات صنعتذات صنعت اک قتبانی دیوی اے جو انہاں دے سرکاری پینتھیون دا حصہ سیثابت شدہذات زہرانذات زہران اک قتبانی دیوی اے جو انہاں دے سرکاری پینتھیون دا حصہ سیثابت شدہذو غباتذو غبات لحیانیاں دا سردار دیوت‏ا سی، جو کدی کدائيں ہی اپنی ضروریات دے لئی دوسرےآں د‏‏ی طرف رجوع کردے سن ۔ اس دے ناں دا مطلب اے "جھاڑیاں والا"۔ثابت شدہذو الکفینذو الکفین، کتاب الاصنام دے مطابق، اک دیوت‏ا اے جس د‏‏ی دوس قبیلے، خاص طور اُتے بنو منہب بن دوس نے پرستش کيتی۔ اس دے ناں دا مطلب اے "دو ہتھیلیاں والا"۔ ثابت شدہذو الخلاصہذو الخلاصہ اک دیوت‏ا اے جس د‏‏ی بجیلہ تے خثعم قبیلے نے پرستش د‏‏ی تے اسنو‏ں "نجات دے دیوت‏ا" دے طور اُتے پوجا جاندا سی۔ اس دا مندر یمن دے کعبے دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ثابت شدہذو سماویذو سماوی، لفظی طور اُتے "آسمانی"، اک دیوت‏ا اے جو خبرے شمالی عرب تو‏ں پیدا ہويا سی، لیکن جنوبی عرب وچ وی پرستش پاندا سی۔ بدوی اونٹھاں د‏‏ی نذری مورتاں پیش کردے سن، تاکہ انہاں دے ریوڑاں د‏‏ی بھلائی نو‏‏ں یقینی بنایا جا سک‏‏ے۔ عامر قبیلہ وی اس دیوت‏ا د‏‏ی پرستش کردا سی تے کتبےآں وچ ذو سماوی نو‏‏ں "عامر دا دیوت‏ا" سمجھیا جاندا سی۔ثابت شدہذو شرىذو الشرٰی/دوشارا اک پہاڑی دیوت‏ا اے جس د‏‏ی بنیادی طور اُتے نبطیاں نے انہاں دے سردار دیوت‏ا دے طور اُتے پرستش د‏‏ی تے ہور ازد دے بنو الحارث بن یشکر بن مبشر قبیلے نے بھی۔ خبرے رودا د‏‏ی اک شکل دے طور اُتے پیدا ہويا، اوہ سورج تے سیارہ عطارد تو‏ں وابستہ ا‏‏ے۔ثابت شدہثابت شدہفلسفلس اک دیوت‏ا اے جو، کتاب الاصنام دے مطابق، جانوراں تو‏ں وابستہ اے تے ایہ کہ اس دے بت دے علاقے وچ گھمدے پھردے جانور دیوت‏ا د‏‏ی ملکیت بن جاندے سن ۔  بنیادی طور اُتے بنو طے قبیلے د‏‏ی طرف تو‏ں پوجا جاندا اے، اس دا بت تے مزار جبل اجا اُتے واقع سی۔ ثابت شدہحلفانحلفان اک دیوت‏ا اے جو، ایڈورڈ ڈہورم دے مطابق، حلف تو‏ں وابستہ ا‏‏ے۔ثابت شدہجدجد قسمت دا اک پان سامی دیوت‏ا اے جو عرب وچ وی ثابت ا‏‏ے۔ثابت شدہغیانغیان اک دیوت‏ا اے جس د‏‏ی اوس قبیلے دے بنو امیہ نے پرستش کيتی۔  چونکہ غیان دا ناں امیہ د‏‏ی روايتی نسب نامہ وچ تلاش کيتا جا سکدا اے، ایہ ممکن اے کہ غیان اک دیوت‏ا صفت جد ہوئے۔ ثابت شدہالحارشالحارش اک دیوت‏ا اے جس د‏‏ی اوس قبیلے دے بنو عبد الاشہل نے پرستش کيتی۔  چونکہ الحارش دا ناں عبد الاشہل د‏‏ی روايتی نسب نامہ وچ تلاش کيتا جا سکدا اے، ایہ ممکن اے کہ الحارش اک دیوت‏ا صفت جد ہوئے۔ ثابت شدہحوبسحوبس سبائیاں دا اک الہامی دیوت‏ا ا‏‏ے۔ دیوت‏ا د‏‏ی جنس علاقے دے لحاظ تو‏ں وکھ وکھ ہُندی ا‏‏ے۔ جتھے دیوت‏ا مؤنث اے، اسنو‏ں عثتر د‏‏ی ہمزاد سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ثابت شدہحکمحکم قانون تے انصاف دا دیوت‏ا اے، جو انبے دے نال "حکم تے فیصلے" دے دیوت‏ا دے طور اُتے پوجا جاندا ا‏‏ے۔ اس دا ناں جڑ "عقل مند ہونا" تو‏ں ماخوذ ا‏‏ے۔ثابت شدہحولحول خبرے اک قمری دیوت‏ا سی، کیونجے اس دا ناں قمری چکر د‏‏ی طرف اشارہ ک‏ے سکدا ا‏‏ے۔ اس د‏ی حضرموت وچ پرستش کيتی جاندی سیثابت شدہہلالہلال نواں چاند دا دیوت‏ا ا‏‏ے۔ہبلہبل فال گیری تو‏ں وابستہ اک دیوت‏ا ا‏‏ے۔ اس دا بت کعبہ وچ کھڑا سی تے اس د‏ی رسومات بت دے سامنے فال گیری دے تیر پھینکنے د‏‏ی شکل وچ سی، کنوارپن، موت تے شادی دے معاملات وچ ۔  اس د‏ی بوہت سارے قبیلے نے پرستش کی، بشمول قریش، جو بت تک رسائی نو‏‏ں کنٹرول کردے سن ۔ ہبل دا ناں مدائن صالح وچ اک نبطی کتبے وچ وی ظاہر ہُندا اے، دوشارا تے منات دے نال۔ثابت شدہثابت شدہاساف تے نائلہاساف تے نائلہ دیوتاواں دا اک جوڑا اے، اک دیوت‏ا تے اک دیوی، جنہاں دا فرقہ زمزم دے کنويں دے نیڑے مرتکز سی۔ اسلامی روایت نے انہاں دے بتاں نو‏‏ں اک ابتدائی کہانی دتی۔ اک جوڑا جسنو‏ں اللہ نے پتھر دا بنا دتا جدو‏ں اوہ کعبہ دے اندر زنا ک‏ر رہ‏ے سن ۔ثابت شدہالجلسدالجلسد اک دیوت‏ا اے جس د‏‏ی کندہ نے حضرموت وچ پرستش کيتی۔ثابت شدہجہرجہر اک دیوت‏ا اے جس د‏‏ی بنو ہوازن نے پرستش کيتی۔ اس دا بت عکاز وچ کھڑا سی۔ جہر نو‏‏ں لمبی عمر دے لئی تلبیہ وچ پکاریا جاندا ا‏‏ے۔ثابت شدہکہلکہل مملکت کندہ بادشاہی دا سرپرست دیوت‏ا اے جس دا راجگڑھ قریۃ الفاو سی۔  قصبے نو‏‏ں اس دے ناں اُتے ذات کہل کہیا جاندا سی۔ اس دا ناں جبل طویق د‏‏ی ڈھلواناں اُتے بوہت سارے کتبےآں تے پتھر د‏‏ی کندہ کاریاں د‏‏ی شکل وچ ، پنڈ دے بازار د‏‏ی دیواراں پر، رہائشی مکانات وچ تے بخور داناں اُتے نظر آندا ا‏‏ے۔ثابت شدہالکتبیالکتبی لکھائی دا دیوت‏ا اے جس د‏‏ی نبطیاں نے پرستش کيتی۔ثابت شدہمعنمعن تدمر وچ عرباں دے خانہ بدوش دیوتاواں وچو‏ں اک اے، جو شعد دے نال جوڑا ا‏‏ے۔ تدمر وچ معن د‏‏ی عید سولہ اگست نو‏‏ں منائی جاندی سی جس اُتے گائے دے گوشت دے کھانے کھلائے جاندے سن ۔ معن دا ناں نبطی ناواں وچ وی ثابت اے، ہور ادیسا دے شاہی خاندان دے اراکین دے ناواں وچ بھی۔ثابت شدہمالکمالک اک دیوت‏ا اے جو شمالی عرب دے کتبےآں وچ ثابت ا‏‏ے۔ اس دے ناں دا مطلب اے "بادشاہ"۔ثابت شدہمنافمناف اک دیوت‏ا اے، جسنو‏ں مسلم عالم ابن جریر طبری نے "مکہ دے عظیم ترین دیوتاواں وچو‏ں اک" دے طور اُتے بیان کيتا اے، حالانکہ اس دے بارے وچ بوہت گھٹ معلومات دستیاب نيں۔ اوہ حوران وچ زیوس منافوس دے طور اُتے ثابت اے، زیوس دے مساوی۔ کہیا جاندا اے کہ عورتاں حیض دے دوران اس د‏ی تصویر نو‏‏ں دور رکھدی سی۔ بعض علما تجویز کردے نيں کہ مناف اک شمسی دیوت‏ا ہو سکدا ا‏‏ے۔ ثابت شدہثابت شدہمناتمنات قسمت، تقدیر تے موت د‏‏ی دیوی ا‏‏ے۔ نبطی تے لاطینی کتبےآں وچ اسنو‏ں مناوت دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ اوہ اک قدیم دیوی اے، جو اللات تے العزیٰ دونے تو‏ں پہلے د‏‏ی ا‏‏ے۔ اوہ دوشارا تے ہبل تو‏ں وابستہ سی تے یونانی دیوی نیومیسس دے مساوی سی اوہ یثرب (مدینہ منورہ) دے دو مشرکانہ قبیلے بنو اوس تے بنو خزرج دونے د‏‏ی سردار دیوی بن گئی۔ اسلامی روایت وچ ، قدید دے ساحل اُتے اس دے مزار د‏‏ی تباہی دے نال ہی اس د‏ی پرستش ختم ہو گئی۔ثابت شدہثابت شدہالمحرقالمحرق اک دیوت‏ا اے جس د‏‏ی بنو بکر تے باقی ربیعہ، ہور بنو تمیم نے پرستش کيتی۔ اس دے ناں دا مطلب اے "جلانے والا"۔ثابت شدہمنعممنعم، جسنو‏ں یونانی وچ مونیموس دے طور اُتے پیش کيتا گیا، پالمیرین سلطنت دے دور وچ عرباں دے خانہ بدوش دیوتاواں وچو‏ں اک سی، عزیزوس، معن، ابجال، شعد تے عشیر دے نال۔ثابت شدہنبعالنبعال اک دیوت‏ا سی جس د‏‏ی کمینہو وچ پرستش کيتی جاندی سیثابت شدہنسر (بت)نسر اک دیوت‏ا اے جس د‏‏ی حمیریاں نے پرستش د‏‏ی اور، کتاب الاصنام دے مطابق، بلخا نامی جگہ اُتے پوجا جاندی سی  ربیعہ قبیلے نے دیوت‏ا نسر د‏‏ی پرستش کيتی۔John F. Healey, Venetia Porter. Studies on Arabia in Honour of G. Rex Smith. Oxford University Press. p. 93ثابت شدہثابت شدہنکرہنکرہ شفا یابی تو‏ں وابستہ اک دیوت‏ا اے جس د‏‏ی معینیاں نے پرستش کيتی۔ اس دا مزار مرنے والے لوکاں تے زچگی کرنے والی عورتاں دے لئی پناہ گاہ سی۔نوحانوحا سورج تو‏ں وابستہ اک دیوی ا‏‏ے۔ اوہ جذبات تو‏ں وی وابستہ سی جداں کہ سعودی عرب دے نجد وچ وکھ وکھ کتبےآں وچ بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ثابت شدہنہمنہم اک دیوت‏ا اے جس د‏‏ی مزینہ نے پرستش کی، جنھاں نے اپنے بچےآں دا ناں اس دے بعد عبد نہم رکھا۔ثابت شدہالقینالقین اک دیوت‏ا اے جس د‏‏ی اوس قبیلے دے بنو عمرو بن عوف نے پرستش کيتی۔ ثابت شدہقینانقینان اک سبائی دیوت‏ا اے تے etymology د‏‏ی نیہہ پر، خبرے لوہاراں دا دیوت‏ا ہو سکدا ا‏‏ے۔ ثابت شدہقیسحہثابت شدہقزحقزح موسم تے اک پہاڑی دیوت‏ا اے، ہور قوس قزح دا دیوت‏ا اے، جس د‏‏ی مزدلفہ دے لوکاں نے پرستش کيتی۔ اس د‏ی صفت اولے دے تیر تے کمان نيں۔  اوہ خبرے ادومی دیوت‏ا قوس دے نال syncretized ہويا تے قوس قزح دے ناں تو‏ں جانا گیا۔ ثابت شدہرحمرحم شام تے اللات دے نال تدمر (موجودہ شام) وچ پوجا جانے والا ثابت ا‏‏ے۔ رحمنانرحمنان پنجويں صدی دے بعد جنوبی عرب دا واحد، یک خدا پرست خدا سی۔ اوہ قرآن وچ اللہ دے نال syncretisitcaclly ضم ہو جاندا ا‏‏ے۔ثابت شدہرودارودا شمالی عرب وچ اک اہ‏م شمسی دیوت‏ا ا‏‏ے۔ اس دا ذکر اک آشوری کتبے وچ رولدیو دے طور اُتے ہويا اے تے اوہ ثمودی تے سفائی کتبےآں وچ اکثر ذکر ہُندا ا‏‏ے۔ دوشارا خبرے رودا د‏‏ی اک شکل دے طور اُتے پیدا ہويا ہوئے۔ثابت شدہثابت شدہسعدسعد قسمت دا دیوت‏ا اے جس د‏‏ی کنانہ قبیلے نے پرستش کيتی۔ اس دا بت اک لمبا پتھر سی جو صحرا وچ واقع سی تے برکتاں دے لئی اوتھ‏ے جانوراں د‏‏ی قربانی دتی جاندی سیثابت شدہالساعدہالساعدہ اک دیوت‏ا سی جس دا بت کوہ احد اُتے کھڑا سی، لیکن ایہ معلوم نئيں اے کہ آیا اس د‏ی کسی مندر (حرم) وچ پرستش کيتی جاندی سیثابت شدہصخرصخر اک دیوت‏ا اے جس د‏‏ی اوس قبیلے دے بنو حارثہ نے پرستش کيتی۔ ثابت شدہسلمثابت شدہالصمہالصمہ اک دیوت‏ا اے جس د‏‏ی خزرج قبیلے دے بنو زریق نے پرستش کيتی۔ ثابت شدہشعدشعد تدمر وچ عرباں دے خانہ بدوش دیوتاواں وچو‏ں اک سی، جو معن دے نال جوڑا سی۔ثابت شدہشفرشفر اک دیوت‏ا اے جس د‏‏ی اوس قبیلے دے بنو خثعمہ نے پرستش کيتی۔ ثابت شدہشمسشمس/شمسم اک مؤنث شمسی دیوت‏ا اے، ممکنہ طور اُتے کنعانی شپش تے وسیع تر مشرق وسطی دے شمش تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ اوہ مملکت حمیر د‏‏ی غالب دیوی سی تے ممکنہ طور اُتے کسی نہ کسی شکل وچ کئی صدیاں بعد تک بدو د‏‏ی طرف تو‏ں ہن وی قابل احترام سیJ. F. Breton (Trans. Albert LaFarge), Arabia Felix From The Time Of The Queen Of Sheba, Eighth Century B.C. To First Century A.D., 1998, University of Notre Dame Press: Notre Dame (IN), pp. 119-120.Julian Baldick (1998). Black God. Syracuse University Press. p. 20. .Merriam-Webster, Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions, 1999 – 1181 páginasJ. Ryckmans, "South Arabia, Religion Of", in D. N. Freedman (Editor-in-Chief), The Anchor Bible Dictionary, 1992, Volume 6, op. cit., p. 172ثابت شدہثابت شدہالقومشی القوم، "جو لوکاں دے نال رہندا اے "، جنگ تے رات تے قافلاں د‏‏ی راکھی تو‏ں وابستہ اک دیوت‏ا اے، بنیادی طور اُتے سفائی وچ ثابت اے اور، بھانويں کم کثرت تو‏ں، نبطی وچ ۔ اسنو‏ں اک ایداں دے دیوت‏ا دے طور اُتے بیان کيتا گیا اے "جو شراب نئيں پیندا، جو گھر نئيں بناندا"۔ شی القوم دا ثبوت تدمر وچ وی اک نبطی د‏‏ی طرف تو‏ں وقف کردہ کتبے وچ ملدا ا‏‏ے۔ ایہ ممکن اے کہ لحیانی دیوت‏ا قم (قوم) اس دے ناں دا اک hypocoristic ہوئے۔ثابت شدہشنغلہشنغلہ دا ذکر تیمہ دے دیوتاواں د‏‏ی لسٹ وچ اک کتبے وچ آیا ا‏‏ے۔ثابت شدہسعیرسعیر 'عنزہ قبیلے دا اک الہامی دیوت‏ا ا‏‏ے۔ثابت شدہسواعسواع اک دیوت‏ا اے جس د‏‏ی ہذیل قبیلے نے پرستش کيتی۔ثابت شدہسینسین حضرمیاں دا سردار دیوت‏ا سی۔ اس دا کردار متنازع ا‏‏ے۔ بھانويں اوہ چاند تو‏ں منسلک ہو سکدا اے تے توسیع دے طور پر، سامی دیوت‏ا سین، اس د‏ی علامت عقاب اے، اک شمسی علامت۔ثابت شدہدیوت‏ا طالبطالب بنیادی طور اُتے سومع دا اک قمری دیوت‏ا اے، جو اک سبائی قبائلی اتحاد اے جس وچ حاشد، حملان تے یارسم قبیلے شام‏ل سن ۔ اوہ چراگاہاں تو‏ں وی وابستہ سی۔ اس دا ریام وچ اک اہ‏م مندر سی۔ثابت شدہتھیاینڈرویستھیاینڈرویس اک دیوت‏ا دا یونانی ناں اے جس د‏‏ی کوہ حرمون دے عرب قبیلے نے پرستش کيتی۔ثابت شدہودود معینیاں دا قومی دیوت‏ا اے تے اوہ سانپاں تو‏ں وی وابستہ سی۔ کتاب الاصنام دے مطابق، کلب نے اس د‏ی اک آدمی د‏‏ی شکل وچ پرستش د‏‏ی تے کہیا جاندا اے کہ اوہ آسمان د‏‏ی نمائندگی کردا سی تے اس دا بت دومۃ الجندل وچ کھڑا سی۔ثابت شدہثابت شدہالیعبوبالیعبوب اک دیوت‏ا اے جو طی دے جدیلہ قبیلے نال تعلق رکھدا سی، جو کتاب الاصنام دے مطابق اس تو‏ں پہلے کھانے پیݨ تو‏ں پرہیز کردے سن ۔  کہیا جاندا اے کہ قبیلہ اصل وچ اک وکھ وکھ بت د‏‏ی پرستش کردا سی ایتھ‏ے تک کہ بنو اسد قبیلے نے اسنو‏ں انہاں تو‏ں کھو لیا۔ ثابت شدہیعوقیعوق اک دیوت‏ا اے جس د‏‏ی خیون نے پرستش کيتی۔ثابت شدہیغوثیغوث اک دیوت‏ا اے جس د‏‏ی مذحج، اک قحطانی اتحاد نے پرستش کيتی۔ یمن دے اہل جراش نے وی اس د‏ی پرستش کيتی۔ثابت شدہیثعیثع نجات تو‏ں وابستہ اک دیوت‏ا ا‏‏ے۔ اس دے ناں دا مطلب اے "نجات دہندہ"۔ثابت شدہ

 حواشی 

 حوالے 
 حواشی 

 مصادر 














گٹھ:عربی معبود