نادر شاہ دیاں مہماں

نادر شاہ دیاں مہماں ( فارسی : لشکرکشی‌های نادرشاه )، یا  نادر شاہ دیاں جنگاں( فارسی: جنگ‌های نادری  )، اٹھارویں صدی دے شروع توں وسط تک پورے وسطی یوریشیا وچ بنیادی طور تے ایرانی فاتح نادر شاہ دے ذریعہ لڑے گئے تنازعات دا اک سلسلہ سی۔ اس دیاں مہماں ہوتکی افغاناں ولوں ایرانی صفوی خاندان دے تختہ الٹن توں شروع ہوئیاں ۔ افغاناں دے ذریعہ ایرانی دارالحکومت اصفہان اُتے قبضہ کرنے دے بعد سلطنت دے خاتمے تے ٹکڑے ٹکڑے ہونے وچ ، صفوی تخت دے اک دعویدار ، تہماسپ دوم نے نادر (جو خراسان وچ اک معمولی جنگجو تو ں زیادہ نئيں سی ) نو ں اپنی خدمت وچ قبول کيتا۔ شمال مغربی ایران نو‏‏ں ماتحت کرنے دے نال نال مشرق وچ ابدالی افغاناں نو‏‏ں بے اثر کرنے تے تہماسپ دوم نو‏‏ں غلام بنانے دے بعد ، نادر نے باقی ملک اُتے قبضہ کرنے دے لئی ہوتکی افغاناں دے خلاف مارچ کيتا۔ ناقابل یقین فتوحات دے اک سلسلے وچ افغاناں نو‏‏ں تباہ کر دتا گیا تے تہماسپ دوم اک بحال شدہ صفوی بادشاہ دے طور اُتے تخت اُتے واپس آیا ۔

صفوی بحالی دے بعد نادر نے سلطنت دے مغربی تے شمالی حصےآں وچ عثمانیاں تے روسیاں تو‏ں کھوئے ہوئے علاقےآں نو‏‏ں دوبارہ حاصل کرنے دے لئی مہم چلائی۔ پنج سال جاری چلنے والی تلخ جنگ دے بعد نادر ایران د‏‏ی مغربی سرحد نو‏‏ں بحال کرنے دے نال نال قفقاز دے زیادہ تر حصے اُتے ایرانی تسلط نو‏‏ں دوبارہ نافذ کرنے وچ کامیاب ہوچکيا سی۔ اس دی حیرت انگیز فوجی کامیابیاں نے اس نوں جو جائزیت دتی، اس نے صفوی بادشاہت دے خلاف اک خونریز بغاوت دی اجازت دتی جس وچ اس نوں ایرانی حکمران اشرافیہ دی متفقہ حمایت حاصل سی۔ نادر شاہ د‏‏ی نويں قائم افشاری خاندان دے بادشاہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں پہلی مہم مکمل طور اُتے افغانستان نو‏‏ں ماتحت کرنا سی۔ نادر دی سلطنت ولوں افغانستان دے الحاق دا نتیجہ ایہہ نکلیا کہ ہن اس کول مغل ہندوستان تے حملے دا سدھا رستہ سی۔ اپنی اک غیر معمولی مہم وچ اس نے صرف 10،000 آدمیاں دے نال خیبر درہ پار کیتا تے بعد وچ مغل دل وچ اتر آیا جتھے اس نے مغل فوج نال لڑائی کیتی تے چھ توں اک دی تعداد وچ ہون دے باوجود، اپنے دشمناں نوں تن گھنٹیاں توں کجھ زیادہ عرصے وچ کچل دتا۔ مغل شہنشاہ نو اپنا غلام بنا کے دہلی ول مارچ کرن دے بعد اس نے شہر نو لُٹیا تے اس دی آبادی دا قتل عام کیتا جدوں انہاں نے اس دے قبضے دے خلاف بغاوت کیتی۔

نادر د‏‏ی سلطنت وچ واپسی تو‏ں وسطی ایشیائی علاقےآں وچ نويں جنگاں دا اشارہ ملدا ا‏‏ے۔ نادر نے وسطی ایشیا وچ ایرانی بالادستی نو اس حد تک ودھایا کہ انہاں نے ساسانی د‏‏ی پرانی ایرانی سلطنتاں نو‏‏ں وی پِچھے چھڈ دتا۔ [ <span title="This claim needs references to reliable sources. (December 2024)">حوالہ دی لوڑ اے</span> ] تاہم، اس موڑ تے نادر نوں ذہنی صحت خراب ہون نال دوچار کیتا گیا سی کیونکہ اوہ ہولی ہولی پاگل پن تے پارانویا وچ وگڑدا جا رہیا سی۔ قفقاز دے شمالی ترین حصےآں وچ لیزگناں دے خلاف اس د‏ی بعد د‏‏ی مہماں کم کامیاب ثابت ہوئیاں تے نادر د‏‏ی جرنیل شپ وچ غیر معمولی سستی د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دا بغداد دا محاصرہ وقت تو‏ں پہلے ختم ہوگیا۔ جدوں نادر نے سلطنت دے وسنیکاں دے خلاف تباہ کن پالیسیاں جاری رکھیاں تے اختلاف رائے دے وحشیانہ دباؤ نوں جاری رکھیا تے اس نے اپنے بہت سارے ماتحتاں تے قریبی ساتھیاں نوں دور کر دتا۔ اس نے اپنے وارث دیاں اکھاں نوں وہمی پارانویا دے دورے وچ کڈھ دتا تے اپنے کئی وفادار رعایا نوں غدار تے باغی قرار دتا، جس نال اوہ اپنے خلاف بغاوت کرن تے مجبور ہو گئے۔

نادر دے آخری سالاں وچ اپنی ہی سلطنت وچ وحشیانہ مہمات دے سلسلے وچ آوارہ گردی د ی خصوصیت اے جس وچ بغاوتاں نو ں انتہائی وحشیانہ تے ظالمانہ انداز وچ دبایا جاندا سی۔ اس دی آخری وڈی لڑائیاں چوں اک عثمانیاں دے خلاف کارس دے نیڑے لڑائی سی جتھے اس نے اپنے خلاف بھیجی گئی عثمانی فوج نوں ختم کر دتا، جس دی وجہ توں استنبول نے امن دیاں شرطاں حاصل کرنیاں شروع کر دتیاں۔ اخیر اوہنوں اوہدے افسراں دے اک دھڑے نے اوہدے اپنے ڈیرے وچ قتل کر دتا۔ نادر دی موت نے ایرانی تریخ دے اک انتہائی پریشان کن تے خونی باب دا آغاز کیتا جتھے آقا محمد خان قاجار دے تحت قاجار خاندان دے قیام توں پہلے ادھی صدی توں زیادہ عرصے تک مسلسل خانہ جنگی نے قوم نوں گھیر لیا۔

 خراسان دی فتح 
سلطنت دے مشرقی صوبےآں وچ افغان بغاوت دے براہ راست نتیجے دے طور اُتے 1720 د‏‏ی دہائی دے دوران صوبے وچ بغاوتاں پھیل گئیاں جس د‏‏ی وجہ تو‏ں آخر کار ہوتکی رہنما محمود ہوتکی د‏‏ی سربراہی وچ حملہ ہويا۔ اک زبردست جنگ وچ محمود نے گلنا آباد دی جنگ وچ اصفہان توں بھیجی گئی شاہی افواج نو ذلت آمیز شکست دتی، جس دے بعد اس نے خود دارالحکومت اُتے مارچ کیتا جتھ ے اس نے اک خوفناک محاصرے دے بعد اصفہان اُتے قبضہ کرلیا۔

اصفہان وچ ملک محمود سیستانی نامی اک درباری نے ہوتکی افغان فاتحین دے نال معاہدہ کیتا جس وچ اوہ محمود نو‏‏ں ایران دا شاہ تسلیم کرنے دے بدلے خراسان وچ اک آزاد سلطنت قائم کرے گا۔ سیستانی خراسان وچ داخل ہويا تے نسبتاً مختصر عرصے وچ خراسان دا زیادہ تر حصہ باغیاں تے مقامی جنگجوواں تو‏ں دوبارہ حاصل کرنے وچ کامیاب ہو گیا تے دارالحکومت مشہد اس دے ہتھو‏ں وچ آ گیا۔ اس موڑ اُتے نادر نے خود نو‏‏ں مشہد دے شمال وچ واقع قلعہ قلات وچ قائم کيتا سی تے محض 1200 افراد د‏‏ی فوج دے نال سیستانی دے علاقے اُتے چھاپہ ماریا سی ، اگرچہ اوہ براہ راست محاذ آرائی وچ نئيں آئے سن نادر نے خود نو‏‏ں خراسان وچ سیستانی دے اثر و رسوخ دے لئی واحد حقیقی چیلنج دے طور اُتے قائم کيتا سی۔

 تہماسپ دوم تے محاصرہ مشہد 
اصفہان دے محاصرے دے اختتام دے بعد محمود نے قزوین نو‏‏ں ماتحت کرنے دے لئی اپنے افغاناں دا اک دستہ بھیجیا جتھ‏ے اک نواں صفوی دکھاوا کرنے والا طہماسپ اٹھیا سی تے اپنے آپ نو‏‏ں شاہ قرار دتا سی۔ اسنو‏ں قزوین تو ‏ں فرار ہونے اُتے مجبور کيتا گیا لیکن اوہ مستقل طور اُتے اس خطے وچ نئيں رہ سکیا کیونجے اوہ علاقے جو افغان کنٹرول دے تحت نئيں سن مغرب تو‏ں حملہ آور عثمانی فوجیاں دے مارچنگ بوٹاں دے تحت مسلسل آ رہے سن ۔ طہماسپ نو‏‏ں ملک دے مغرب تو‏ں بھجایا گیا سی تے استر آباد وچ قاجار قبیلے دے فتحلی خان دے ناں تو‏ں اک وفادار جے مشکل رعیت جنگجو ملیا سی۔

ایہ فیصلہ کردے ہوئے کہ ایران دے دل دی سرزمین نو آزاد کرن دے لیی اصفہان تے مارچ کرنا بہوں جلدی اے، اوہ خراسان چ شروع کرن گے جتھے اوہ اتحاد بنا سکدے سن تے اپنے جھنڈے دے تھلے ہور فوجاں اکٹھیاں کر سکدے سن۔ خراسان دی طرف مارچ کردے ہوئے اوہ نادر دے رابطے وچ آئے جس د‏‏ی وفاداری انہاں نے اس د‏ی ہن بہت ودھی ہوئی جنگی قوت دے نال حاصل کيتی (نادر نے کرداں دے خلاف مہم چلائی سی تے کامیابی تو‏ں انہاں وچو‏ں بوہت سارے نو‏‏ں اپنی چھوٹی فوج وچ شامل کیتا سی )۔ 30،000 جواناں دی اک مشترکہ فوج نے سیستانی تے اس دے کمانڈر ان چیف پیر محمد نو‏‏ں شہر د‏‏ی دیواراں دے اندر پھنسے ہوئے مشہد دا محاصرہ کرلیا۔ تہماسپ نے فتحلی خان دے نال اک کشیدہ تعلقات قائم کر لئے سن تے معاملات 10 اکتوبر 1726 نو‏‏ں اس وقت سر اُتے آ گئے ، جدو‏ں نادر تہماسپ دے لئی اک روکیا ہويا خط لے آیا ، جس دے لعنتی مواد تو‏ں فتالی تے سیستانی دے وچکار رابطے د‏‏ی اک خفیہ لائن دے کثرت تو‏ں ثبوت ملدے سن ۔ نادر نے خوفزدہ ہوک‏ے کہ جے انہاں دے رہنما نو‏‏ں کوئی نقصان پہنچیا تاں قاجار دا دستہ اوتھ‏ے تو‏ں چلے جائے گا ، اس نے تہماسپ نو‏‏ں اس وقت دے لئی اپنی جان بچانے دا مشورہ دتا۔ طہماسپ نے اگرچہ نادر دے فیصلے تو‏ں اتفاق کيتا سی ، لیکن اس دے باوجود اگلے دن فتحعلی نو‏‏ں پھانسی دے دتی۔

قاجاری دا دستہ تاہم فتالی دے سر قلم کرن دے باوجود وفادار فوج دے نال رہیا تے ستم ظریفی ایہ اے کہ ایہ تنازعہ دے دوجے پاسے اک غداری سی جس نے محاصرے نو ختم کر دتا جتھے پیر محمد نے نادر نو شہر دی دیواراں وچ گھس جان دی اجازت دتی جس دی وجہ توں سیستانی نو قلعے وچ پناہ لین تے مجبور کیتا گیا، تھوڑی دیر بعد ہتھیار سٹ دتا۔

 محاصرے دے بعد 
شکست خوردہ ملک محمود سیستانی دے نال حیرت انگیز طور اُتے شائستگی دا سلوک کیتا گیا تے مصالحتی رحمت دے مظاہرے وچ اسنو ں اپنی باقی د ی زندگی اک رشی دے طور اُتے گزارنے د ی اجازت دتی گئی (حالانکہ اگلے سال اسنو ں پھانسی دے دتی گئی جدو ں اوہ نادر د ی نظر وچ مشتبہ بن گیا)۔ محاصرے دے نتائج نے خراسان دا دارالحکومت تہماسپ نو تحفے وچ دے دتا سی تے نال ہی فتالی دا عہدہ نادر دے واحد شخص نو تحفے وچ دے دتا سی کیونجے اوہ ہن صوبے دے باقی خاناں تے قبائل نو‏‏ں ماتحت کرنے دے لئی تیار ہو گیا سی اس طرح اس نے اپنی افواج نو‏‏ں ہور ودھا دتا۔ خراسان دی اس دی فتح نے صفوی وفادار تحریک نو ہرات دی طرف ہور مشرق دی مہم تے توجہ مرکوز کرن دی اجازت دتی۔

 مغربی افغانستان دی فتح 
نادر شاہ د‏‏ی طرف تو‏ں افغانستان د‏‏ی فتح وقفے وقفے تو‏ں تے سیال مصروفیتاں دا اک سلسلہ اُتے مشتمل سی جس دا اختتام ابدالی افغاناں دے خلاف نادر د‏‏ی فوجی کارروائیاں دے اختتام اُتے ہويا۔ نادر نے 

حال ہی وچ اپنے ہی بادشاہ تے شہزادے دے خلاف اک کامیاب مہم ختم کرن دے بعد، بری طرح ذلیل طہماسپ دوم، 4 مئی 1729 نوں مشہد توں روانہ ہویا، اس گل نوں یقینی بناندے ہوئے کہ شاہ وی اس سفر وچ اس دے نال ہووے جتھے اس نوں قریبی نگرانی وچ رکھیا جا سکے۔

ایہ تنازعہ نادر دی فوج دے اثرات دے لحاظ نال وی اہمیت رکھدا اے جہڑا مہلک ہلکے گھڑسوار فوجاں دے خلاف جان توں حاصل کیتے گئے تجربے دے ذریعے اپنڑے تاکتیکی نظام نو مکمل کردا اے، کجھ اجہا جہڑا مہمندوست دی جنگ وچ ناقابل حساب اہمیت ثابت کرے گا (جتھے افغاناں نو نادر دی فوج دے ذریعہ جدید جنگ دا بدتمیز تعارف دتا گیا سی)۔ ابدالی افواج ہرات دے گورنر اللہ یار خان دے تحت 15،000 سواراں اُتے مشتمل سن ، جو کافر قلعہ دے آس پاس مرکوز سن تے اک ہور 12،000 افراد دا دستہ جس د ی سربراہی ذوالفقار خان نامی اک بے چین کمانڈر کردا سی جو جنوب توں کافر قلعہ دے نیڑے آ رہیا سی۔ مارچاں تے انسداد مارچاں دے بعد دے اتار چڑھاؤ وچ جتھے درجناں جھڑپاں، الزامات، جھوٹ، چالاں تے پچھے ہٹنا نادر نے اپنے آپ نو اک مسلسل بدلدے ہوئے میدان جنگ دے ماحول وچ برتری حاصل کرن لئی سخت دباؤ پایا گا جتھے موسم وی غیر متوقع ثابت ہووے گا۔

 ہرات جان آلی راہ 
کافر قلعہ د‏‏ی جنگ دے نتیجے وچ نادر د‏‏ی حکمت عملی د‏‏ی فتح ہوئی جس دے بعد اﷲ یار خان دا تعاقب کيتا گیا تے دوبارہ مصروف ہويا۔ لڑائی دے عروج تے نادر دے سکاؤٹس نے ذوالفقار خان دے نیڑے ہون دا خبر لیایا جس نے نادر نوں اک ہوشیار چال چلان لئی اکسایا۔ ایرانی فوجاں دا اک کالم اللہ یار خان دی فوج دے گرد مارچ تے بھیجیا گیا سی جہدے نال اوہناں دے فتح دے ڈھول تے ہارن زور زور نال وج رئے سن جہدے نال اوہنوں یقین ہو گیا کہ ذوالفقار خان دے بندے پہلے ای شکست دے چکے سن جہدی وجہ توں اوہنوں اک ہور جلدی نال پچھے ہٹنا پیا۔ 

جدوں اللہ یار ہرات ول ٹُٹ گیا تے نادر نے اپنی فوج دا اک حصہ اوہدا تعاقب کرن لئی گھلیا پر اپنے لوکاں دا وڈا حصہ ذوالفقار خان دی کمان ہیٹھ تازہ فوجاں دا سامنا کرن لئی رکھیا، تاہم نادر نے ذوالفقار دے دستے نال لڑن توں پہلاں اک ریت دا طوفان علاقے وچ آ گیا جس نال ہور لڑائی ناممکن ہو گئی، جس دے تحت ابدالی نوں احاطہ کرن لئی کوئی فراہمی ناممکن ہو گئی۔ بغیر چھیڑ چھاڑ دے ہرات دی طرف واپس جانا۔

ہنڑ تیکر دی ساری مہم جھڑپاں، مارچاں تے جوابی مارچاں دا اک سلسلہ رہی اے جتھے نادر نے اک تیز سوچ آلے کمانڈر دے طور تے مہارت حاصل کیتی جس نے اپنے دشمناں نو ہر کونے تے ہرا دتا حالانکہ بعض اوقات بظاہر ناممکن حالات چ پھس گیا سی، جویں کہ جدوں ذوالفقار دی آسنن آمد دی خبر اس تک پہنچی جدوں اوہ پہلے ای اللہ دے مرداں دے نال سختی نال مصروف سی۔ تاہم، متاثر کن مہم دا نتیجہ ابدالی دی تباہی دا نتیجہ نئیں نکلیا تے نادر نے مشرق دی طرف اوہناں دے پچھے ہٹن دی پیروی کیتی جدوں تیکر کہ اوہ ہرات دے نظر نئیں آیا جتھے اللہ یار تے ذوالفقار دیاں مشترکہ افواج مہم دے فائنل وچ اس نال ملن لئی سوار ہو گئیاں۔

 ہرات دی ماتحتی 
جدوں ہرات دے پیش نظر آخری وار جنگ وچ رلتی ہویا تے ایہ کارروائی ایرانیاں تے ابدالیاں دے وچکار پچھلے مصروفیتاں نال غیر معمولی طور تے ملدی جلدی سی سوائے اس دے کہ اس خاص موقعے تے ابدالیاں دا فرنٹل چارج ایرانی لائن پیدل فوج دے مسکٹاں دے ذریعہ مضبوطی نال روک دتا گیا سی جہڑا بیک وقت افغانیاں دی محرکات نو توڑدا سی تے عبدالعبدالیاں دے زوال دے لئی مناسب حملہ فراہم کردا سی۔ شہر دی دیواراں دے پچھے۔ ہرات ہن ایرانی توپاں تے مارٹراں دی شدید بمباری دا شکار ہو گیا ، جس نے ہرات دے گورنر اللہ یار خان نو‏‏ں راضی کر لیا کہ اوہ ایران نو‏‏ں ہرات دے سلطنت دے طور اُتے تسلیم کرنے دے بدلے وچ امن دا مقدمہ کرے۔

 اسٹریٹجک تے تاکتیکی اثرات 
ہرات وچ ابدالیاں نو مدار وچ لیان دے نال ہن ایرانی سلطنت دے دل تک سڑک کھلی سی تے پچھلی مہمات دی کامیابیاں دے پیش نظر اصفہان دی آزادی ممکن لگدی سی۔ نادر نے اپنے فوجی نظام دی تاثیر دا وی مظاہرہ کیتا سی تے متعدد مصروفیتاں دے ذریعے توپاں دی مدد نال مستحکم پیدل فوجی تشکیلات دے ذریعہ شدید گھڑسواراں دے چارجز تے قابو پان دے فن تے تکنیک نو مکمل کیتا سی تے گھڑسواراں دے ذریعہ حفاظت کیتی گئی سی جتھے مسکیٹری تے توپاں دی فائرنگ دی مشترکہ فائر سوار حملہ آوراں دے چارج نو توڑ دیندی سی۔ اس تاکتیکی نظام نو نادر دے تجربہ کار فوجیاں دے ذریعہ مشرقی دنیا دے بہترین گھڑسواراں دے خلاف جانے والے مہماندوست تے مورچہ خورت د ی لڑائیاں وچ حتمی امتحان وچ ڈالیا جائے گا۔

 صفوی بحالی 
ایران دے تخت اُتے صفوی بحالی 1729 دے آخر وچ نادر ، تہماسپ دے کمانڈر ان چیف تے اشرف ہوتکی دے وچکار لڑائیاں گئیاں لڑائیاں دے سلسلے دے ذریعے ہوئی۔ برائے نام طہماسپ نو اقتدار دی کرسی تے لیان دے باوجود، حقیقی اختیار ہُن وی نادر دے کول سی جہنے شمالی خراسان چ شکست دے بعد توں، تہماسپ II نو اپنا غلام دے طور تے قبضہ کرن چ کامیابی حاصل کیتی۔ جتھ‏ے تک افغان حکمرانی د‏‏ی گل اے تاں غلزئی افغاناں نو‏‏ں مستقل طور اُتے ایرانی پٹھار تو‏ں کڈ دتا گیا تے آنے والے سالاں وچ نادر نے انہاں نو‏ں دوبارہ الحاق کرلیا جتھ‏ے تو‏ں اوہ اک بار فیر ایرانی سلطنت وچ جذب ہوئے گئے۔

 مہمندوست دی لڑائی 
طہماسپ دے نال محاذ آرائی نو کافی دیر تک تاخیر کرن دے بعد، اشرف نے اپنے آپ نو صفوی تخت دے دکھاوے آلے تے اپنے نوجوان جرنیل نادر دے خطرے چ پایا۔ ہرات دے ابدالی دے خلاف انہاں د‏‏ی مہم د‏‏ی خبر سن کر اشرف نے خراسان دے دارالحکومت اُتے مارچ کرنے تے نادر دے مشرق تو‏ں واپس آنے تو‏ں پہلے مشہد اُتے قبضہ کرنے دا فیصلہ کيتا۔ تاہم نادر اشرف نوں خراسان تے حملہ کرن دا موقع ملن توں پہلاں مشہد واپس آ گیا سی۔ دمغان دی طرف مارچ کردے ہوئے نادر تے اشرف دا پنڈ مہمندوست دے نیڑے جھڑپ ہوئی جتھے ایرانیاں نے بہت زیادہ تعداد چ ہون دے باوجود افغاناں نوں جدید جنگ دا اک خوفناک خونی سبق دتا تے اشرف دی فوج نوں کچل دتا، جس دی وجہ توں اس نوں سمنان دی طرف ریٹائر ہونا پیا۔

 خوار درے اُتے گھات  
اشرف مغرب دی طرف پِچھے ہٹ گیا جتھے اس نے خوار درے وچ اک چنگی طراں سوچی سمجھی گھات لگائی جتھے اس نے امید کیتی کہ ایرانی، اپنی حالیہ فتح توں لال ہو کے، حیران ہو جان گے تے اک بھاری دھچکا لگے گا۔ نادر نے گھات لگان دا پتہ لگان تے اس نوں گھیر لیا تے فیر اس نوں مکمل طور تے تباہ کر دتا تے جو کجھ وی باقی رہیا اوہ اصفہان ول نس گیا۔

 مورچہ خورت دی لڑائی 
سلطنت عثمانیہ تو‏ں فوری حمایت د‏‏ی درخواست کردے ہوئے اشرف نے اصفہان د‏‏ی جانب ایرانی فوج دے زور دا مقابلہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ عثمانی اپنی مشرقی سرحد تے اک نویں سرے توں ابھردے ہوئے ایران نو ویکھن دی بجائے اشرف نو اقتدار چ رکھن دے خواہشمند سن، بندوقاں تے توپ خانے دوناں دی مدد کرن دے خواہشمند سن۔ مرچے کھورت دی لڑائی چ افغاناں نوں اک واری فیر فیصلہ کن شکست ہوئی ، جس پاروں اشرف نوں دکھن ول نسنا پیا ۔

 اصفہان دی آزادی 
نادر نے اصفہان نو‏‏ں آزاد کروایا تے جلد ہی شہر دے مرکزی دروازےآں دے باہر تہماسپ دوم نو‏‏ں قبول کيتا جتھ‏ے شاہ نے نادر دا شکریہ ادا کيتا۔ شہر نوں افغاناں ولوں تباہ کر دتا گیا سی جدوں نادر دے آن تے دولت دے لحاظ نال بہت گھٹ چھڈ دتا گیا سی۔ طہماسپ نے مشہور طور تے رویا جدوں اس نے ویکھیا کہ دارالحکومت نال کی ہویا اے۔ شہر د‏‏ی آبادی تے دولت دونے دے لحاظ تو‏ں بہت کم ہويا سی ۔ لوکاں نے بدلہ انہاں افغاناں تو‏ں لیا جو پورے شہر وچ چھپے ہوئے پائے گئے سن ۔

 ایران وچ افغان حکومت دا خاتمہ 
نادر اصفہان توں شیراز ول ٹر پیا جتھے اشرف کجھ مقامی عرب قبیلیاں دی مدد نال جو کجھ کر سکدا سی اوہ اکٹھا کرن چ رُجھیا ہویا سی۔ اس موڑ تے افغان قسمتاں دے احیاء دی کوئی حقیقت پسندانہ امید نئیں سی تے زرغان دے نیڑے ایرانیاں نے اشرف دی کمانڈ دی آخری فوج نال مشغول ہو کے تباہ کر دتا، تاریخی ذرائع جنگ دے بعد بعد دی قسمت تے متفق نئیں سن۔

 مغربی ایران دی مہم 
نادر د‏‏ی پہلی عثمانی مہم شاید اس دے زبردست ترین مخالف یعنی عثمانیاں دے خلاف پہلی مہم سی ، جتھ‏ے اس نے فتح وچ فاتح ثابت کيتا۔ اُتے ، اس د‏ی مہم د‏‏ی عظیم کامیابیاں نو‏‏ں اس وقت کالعدم قرار دتا گیا جدو‏ں شاہ طہماسپ دوم نے نادر د‏‏ی غیر موجودگی وچ آپریشنز د‏‏ی ذاتی کمان سنبھالنے دا فیصلہ کيتا ، جس تو‏ں غصے وچ آنے والے نادر نو‏‏ں واپس آنے تے تہماسپ نو‏‏ں اپنے شیر خوار بیٹے ، عباس سوم دے حق وچ استعفیٰ دینے اُتے مجبور کرنے دے بعد صورتحال نو‏‏ں درست کرنے اُتے مجبور ہونا پيا۔

 عثمانی قبضہ 
عثمانی 1720 د‏‏ی دہائی دے اوائل وچ ملک دے مغربی علاقےآں وچ داخل ہوئے سن جدو‏ں صفوی ریاست دے خلاف محمود اول دا ہوتکی حملہ شروع ہويا۔ گلنا آباد دے نیڑے اک فیصلہ کن مصروفیت وچ ، محمود ہوتکی نے اک کدرے زیادہ (اگرچہ شدید تقسیم شدہ) ایرانی فوج دے خلاف حیرت انگیز فتح حاصل کرنے وچ کامیابی حاصل کيتی۔ شاہی فوج دے شکست نے اسنو‏ں دارالحکومت اصفہان اُتے مارچ کرنے د‏‏ی اجازت دتی ، جسنو‏ں اس نے 6 ماہ دے محاصرے دے بعد قبضہ ک‏ر ليا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں شہر وچ نا سنی مصیبت تے جانی نقصان ہويا۔ صفویاں دے تختہ الٹنے دے افراتفری دے دوران ، روس د‏‏ی زار تے سلطنت عثمانیہ نے اس موقع تو‏ں فائدہ اٹھا ک‏ے زیادہ تو‏ں زیادہ زمین الحاق کرلئی ، عثمانی ترکی نے مغربی ایران اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے قفقاز نو‏‏ں روسیاں دے نال تقسیم کردتا۔

جلد ہی ، ہوتکی فاتحین نے بغاوت دے ذریعے اک نويں رہنما نو‏‏ں بادشاہ دے طور اُتے تعینات کيتا جس وچ محمود اول د‏‏ی جگہ اس دے اک قابل کزن اشرف نو‏‏ں لے لیا گیا۔ اشرف نے عثمانیاں دے کسی وی مزید توسیع نو‏‏ں روکنے دے لئی مغرب د‏‏ی طرف مارچ کيتا تے بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں حیرت دے نال انہاں نو‏‏ں شکست دتی۔ سفارتی نتیجہ تاہم بہت زیادہ مصالحت آمیز سی کیونجے عثمانیاں نے قفقاز تے مغربی ایران وچ اپنے نويں علاقےآں وچ عثمانی حکومت دے اشرف دے اعتراف دے بدلے اشرف نو‏‏ں ایران دے جائز شاہ دے طور اُتے تسلیم کرنے دا وعدہ کيتا۔

جداں کہ نادر تے اشرف اک تنازعہ وچ آمنے سامنے آئے جو ملک د ی قسمت دا فیصلہ کرے گا ، عثمانیاں نے دانشمندی تو ں صفوی وفاداراں دے خلاف اشرف د ی حمایت د ی ، کیونجے اک مہتواکانکشی تے باصلاحیت جرنیل دے تحت اک دوبارہ ابھردا ہويا ایران جو فتح د ی کامیابی تو ں لال ہوئے گا ، عثمانیاں دے اپنے نويں حاصل کردہ صوبےآں اُتے قبضہ دے لئی اچھی خبر نئيں ہوئے گا۔ اپنے مخالف نو‏‏ں ترکاں تو‏ں ملنے والی حمایت دے باوجود ، نادر فیر وی متعدد مصروفیتاں وچ اشرف د‏‏ی افواج نو‏‏ں مکمل طور اُتے تباہ کرنے وچ کامیاب رہیا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں تہماسپ دوم د‏‏ی برائے نام حکومت دے تحت صفوی ریاست نو‏‏ں دوبارہ قائم کيتا گیا۔ استنبول دے خدشات دا احساس ہوچکيا سی کیونجے نادر یقینی طور اُتے سلطنت دے کھوئے ہوئے علاقےآں نو‏‏ں آزاد کرنے د‏‏ی طرف رجوع کرے گا۔ عثمانی ، تاہم ، ملک دے مغرب وچ اک دہائی دے نیڑے موجود سن تے ہن انہاں د ی سلطنت د ی مشرقی حدود تشکیل دینے والے انہاں نو ں کڈنے دے مقصد تو ں کسی وی کوشش دے لئی اک بہت زبردست چیلنج ثابت ہون گے۔

 نادر دا نہاوند پر مارچ 
9 مارچ 1730 نو‏‏ں ، ایرانی فوج نے شیراز تو‏ں باہر نکلیا تے آرام تو‏ں نواں سال ( نوروز ) منایا ، جس دے بعد نادر نے عثمانیاں نو‏‏ں توازن تو‏ں باہر پکڑنے د‏‏ی امید وچ مغرب د‏‏ی طرف تیزی تو‏ں جبری مارچ شروع کيتا۔ لورستان دے راستے عثمانیاں دے زیر قبضہ شہر نہاوند پہنچدے ہوئے ، نادر نے ترکاں نو‏‏ں ہمدان د‏‏ی طرف فرار کرنے دے لئی ایتھ‏ے رکھیا ، جتھ‏ے ، اپنے ابتدائی صدمے تے گھبراہٹ تو‏ں بازیاب ہوک‏ے ، انہاں نے دوبارہ اکٹھے ہوئے تے ہمدان اُتے ایرانی پیش قدمی نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی امید وچ جنگ دینے دے لئی ملائر د‏‏ی وادی وچ پیش ہوئے۔

 ملائر وادی دی لڑائی 
ایرانی فوج دے سامنے کھڑی عثمانی فوج انہاں تمام سابقہ دشمناں تو‏ں بالکل مختلف نوعیت د‏‏ی سی جنہاں دا ایرانی فوج نو‏‏ں اس مقام تک سامنا کرنا پيا سی۔ نادر دے افغان تے قبائلی مخالف کسی وی پیدل فوج یا توپ خانے دے یونٹاں ( مورچہ خورت نو چھڈ کے) توں تقریباً مکمل طور تے عاری سن، جہڑے تقریباً خاص طور تے بہترین سوار جنگجوواں تے مشتمل سن۔

نادر نو ہن اک مخالف دا سامنا کرنا پیا، جہڑا کئی لحاظ نال، ڈھانچے دے نال نال اتحادی یونٹ دی اقسام چ ایرانی فوج دی اپنی ساخت دی عکاسی کردا سی۔ ترکاں نے اپنے آپ نو وادی چوں لنگھدے ہوئے اک ندی دے متوازی کھچ لیا سی، جس دے دوجے پاسے نادر نے اپنے بندیاں نو تن وکھریاں ڈویژناں چ تعینات کیتا، تے اپنے آپ نو مرکز چ رکھیا۔ جدوں دو فوجاں اک دوجے توں مسکٹ رینج دے اندر آئیاں، تے لائن دی پوری لمبائی دے نال اک عام اگ لگ گئی، مسکٹاں تے توپاں توں پیدا ہون آلا دھواں اتلے پانی دے جسم تے نچ رہیا سی تے دو فوجاں نوں وکھ کر رہیا سی، جس نال ایرانیاں تے عثمانیاں نوں اک دوجے دی نظر توں دھندلا دتا گیا۔ نادر نے دھوئیں دے پردے ہیٹھ اپنے سجے ونگ نوں مضبوط کرن اتے اک بے باک جوا لئی تیار کرن لگا ۔
نادر نے اپنے سجے پاسے نوں اچانک ندی دے اس پار دھکا دین دا حکم دتا۔ ایرانی دھوئیں دے لہراں والے بدل وچوں ظاہر ہوئے جس نے اوہناں دی پیش قدمی نوں لُکا دتا سی تے عثمانیاں نوں، جو بظاہر پتلی ہوا توں باہر دشمن دے غیر متوقع ظہور توں چکاچوند ہو گئے سن، بے ترتیبی وچ سُٹ دتا۔ اس دے بعد چند گھنٹےآں تک شدید لڑائی ہوئی ، جس وچ عثمانیاں نے اپنے کھبے نو‏‏ں بچانے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن کوئی فائدہ نئيں ہويا۔ ایرانی دائیں بازو دے حملے نے ترک دے کھبے بازو دے گوشت وچ ہور کٹ دتا تے سربراہ عثمانی بنرمین دے قتل نے اک بہت زیادہ حوصلہ شکن فوج نو‏‏ں پونچھ موڑنے تے فرار ہونے دا سبب بنیا ، ایرانی گھڑسوار فوج دے تعاقب وچ وڈی تعداد وچ افراد نو‏‏ں کاٹ ک‏ے قید کردتا۔ اک واضح فتح حاصل ہوئی ، جس تو‏ں نادر د‏‏ی فوجاں دے لئی ہمدان د‏‏ی راہ کھل گئی۔

 نادر شمال ول گھمدا اے 
ہمدان نو ‏‏ں اس دے 10،000 قید ایرانی فوجیاں دے نال آزاد کرنے دے بعد ، نادر نے کرمانشاہ نو‏‏ں حاصل کيتا ، اس طرح مغربی ایران دے وڈے حصےآں نو‏‏ں عثمانی حکمرانی تو‏ں آزاد کر لیا۔ اک قلعہ بند مقام نو‏‏ں پیچھے چھڈ ک‏‏ے ، اس نے ہن اپنی فوج نو‏‏ں آذربائیجان منتقل کردتا ، جتھ‏ے اس نے 12 اگست نو‏‏ں تبریز اُتے قبضہ ک‏ر ليا ، تبریز نو‏‏ں تقویت دینے دے لئی (بہت دیر تو‏ں) بھیجی گئی فوج نو‏‏ں کچل دتا۔ ترک قیدیاں دے نال چنگا سلوک کیتا گیا ، نادر نے بوہت سارے پاشاں نو‏‏ں آزاد کر دتا ، انہاں نو‏ں امن دے پیغامات دے نال قسطنطنیہ ( استنبول ) روانہ کيتا۔ اک بجلی دی مہم وچ نادر نے ایرانی دل دے تمام اہ‏م صوبےآں نو‏‏ں دوبارہ شامل کرلیا سی۔

 تہماسپ دی مہم 
طہماسپ د‏‏ی مہم عثمانی زیر قبضہ قفقاز وچ جارحیت شروع کرنے د‏‏ی اک ناکا‏م کوشش سی جو پچھلے سال دے دوران نادر دے تمام فوائد دے نال تباہ کن شکست اُتے ختم ہوئی۔ اس خاص فوجی تباہی دا نتیجہ حالے وی مشرق تو‏ں نادر د‏‏ی واپسی دے نال الٹ گیا سی لیکن خود صفوی خاندان اُتے بہت زیادہ اہ‏م اثر پڑے گا کیونجے طہماسپ دوم نے اس بدقسمت مہم دا آغاز کرکے اپنی قسمت اُتے مہر لگائی سی۔ نادر نو‏‏ں اس حقیقت د‏‏ی روشنی وچ عثمانی زیر قبضہ قفقاز دے علاقے اُتے اپنا منصوبہ بند حملہ منسوخ کرنا پيا کہ ابدالی افغاناں نے بغاوت د‏‏ی تے خراسان اُتے حملہ کيتا ، اس دے صوبائی دارالحکومت مشہد دا محاصرہ کيتا۔ شمالی ایران وچ 1731ء دے موسم سرما دے دوران نويں بھرتی ہونے والےآں نو‏‏ں اکٹھا تے تربیت دیندے ہوئے اوہ سلطنت دے سجے پہلو نو‏‏ں محفوظ بنانے دے لئی مشرق د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔ طہماسپ دوم جہڑا نویں حاصل کیتے گئے تخت تے مشاہدہ نال بیٹھا سی (جس دا اوہ نادر دا مقروض سی) نوں اپنے درباریاں نے خود میدان وچ جان لئی راغب کیتا۔ اگرچہ مائیکل ایکس ورتھی تے کئی دوجے مورخین طہماسپ تے بنیادی طور تے اپنے نامور کمانڈر ان چیف دی مسلسل فتوحات دی وجہ توں حسد دی وجہ توں متاثر ہون دا الزام لاندے نیں، پر شک کرن دی وجہ اے کہ اوہناں دا فیصلہ حقیقت وچ شاہی ٹولیاں وچ درباری سازشاں دی وجہ توں کیتا گیا سی جہڑے اپنے شاہ نوں اگے ودھان لئی بے چین سن تے اس طرح نادر دا اثر و رسوخ گھٹ کر سکدے سن۔ [ <span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2015)">حوالہ دی لوڑ اے</span> ]

 یریوان دی مہم تے محاصرہ 
قسطنطنیہ وچ اس ویلے، پٹرونا حلیل ، اک ہجومی بغاوت، نے قیادت وچ تبدیلی پیدا کیتی سی جس نے محمود اول نوں اقتدار وچ لیایا سی۔ سلطان محمود اول نے اک نصف وینس سیاست دان نو‏‏ں مشرق وچ اک فوج دے سربراہ د‏‏ی کمانڈ کرنے دے لئی مقرر کيتا جو تہماسپ د‏‏ی تباہی نو‏‏ں ثابت کرے گا۔ اپنے باپ دادا دے زمانے دی طرح ایرانی تسلط دے تحت قفقاز نو لُکان دا مقصد رکھدے ہوئے، طہماسپ نے چوخر سعد یعنی جارجیا تے داغستان نو ترکاں توں فتح کرن دا مقصد رکھیا۔ 18,000 افراد د‏‏ی اک فوج نو‏‏ں چوخر سعد وچ لے جایا گیا جتھ‏ے طہماسپ نے خود نو‏‏ں یریوان دے نیڑے اک عثمانی فوج اُتے فتح حاصل کردے ہوئے پایا۔

حکیموغلو خان نے فوری طور اُتے رد عمل ظاہر کردے ہوئے یریوان دا محاصرہ توڑنے دے لئی روانہ ہويا۔ ایہ احساس کردے ہوئے کہ طہماسپ نے جنوب د‏‏ی طرف اپنی رابطے د‏‏ی لائن د‏‏ی حفاظت دے لئی کوئی احتیاطی تدابیر نئيں کيت‏ی سی ، حکیموغلو نے طہماسپ د‏‏ی لاجسٹک لائن نو‏‏ں تبریز تک کاٹ دتا ، اس طرح اسنو‏ں محاصرہ ختم کرنے تے تبریز واپس جانے اُتے مجبور ہونا پيا۔ احمد پاشا دے کرمانشاہ تے ہمدان نو‏‏ں لینے دے ارادے تو‏ں مغربی ایران وچ داخل ہونے د‏‏ی خبر سن کر طہماسپ ہن اک بھیانک صورت حال وچ پھنس گیا سی۔ جداں ہی ایرانی تے عثمانی فوجاں اک دوسرے د‏‏ی نظر وچ آئیاں ، احمد پاشا تے طہماسپ دے درمیان بے شمار خطوط دا تبادلہ ہو رہیا سی ۔ ایرانی فوج وڈی حد تک کچے بھرتی ہونے والےآں اُتے مشتمل سی (نادر دے تحت مشرق وچ دور مہم چلانے والے سابق فوجی) تے اسنو ں روايتی انداز وچ تشکیل دتا گیا سی جس وچ تن ڈویژن مرکز تے پہلوآں نو ں تشکیل دیندے سن ۔

لگدا اے کہ ناتجربہ کار ایرانی پیدل فوج دے ذریعہ مسکٹری دا غیر ارادی آغاز ہویا سی جس دی وجہ توں اک زبردست جنگ ہوئی سی جتھے کسی وی طرف دی ایرانی گھڑسواراں نے اپنے ہم منصباں تے قابو پا لیا لیکن مرکز وچ گھبراہٹ آلی پیدل فوج نے انہاں نو مایوس کر دتا، جہناں نو جنیسریاں دی پیش قدمی نے آسانی نال فرار کر دتا سی جہڑا ہن اپنے ساتھیاں وچ تبدیل ہو گیا سی۔ ایرانی گھوڑ سواراں تے جوابی حملہ، اوہناں نو باری باری شکست وی۔ تبریز وی حکیم اوغلو خان دے ہتھ وچ آ گیا جس وچ احمد پاشا نے ہمدان اُتے قبضہ کرکے اس دے فوائد د‏‏ی تکمیل کيتی۔

طہماسپ اک معاہدے اُتے دستخط کرنے اُتے پابند سی جس دے ذریعہ اس نے قفقاز اُتے عثمانی تسلط قبول کيتا تے اس دے بدلے وچ اسنو‏ں تبریز ، ہمدان تے کرمانشاہ واپس دے دتا جائے گا۔ اس غیر ملکی منصوبے وچ اس دی نااہلی دے اختتام دے نتیجے وچ اس دے خاندان دے سب تو‏ں ذلت آمیز معاہداں وچو‏ں اک اُتے دستخط کیتے گئے سن ، حالانکہ اس گل دا اس دے ذہن اُتے بہت کم وزن لگدا سی کیونجے اوہ جلد ہی اک شاندار شاندار طرز زندگی نو‏‏ں دوبارہ شروع کرنے دے لئی اصفہان واپس آ گیا۔

مغرب وچ ہون آلے تباہ کن واقعات نو دریافت کرن تے، نادر نے مشرق وچ کسی وی ہور فتح نو ترک کر دتا تاکہ شاہ دی نااہل ریاستی صلاحیتاں تے بہوں جائز غصے دے نال اصفہان واپس آ سکے جہڑا کہ پچھلے سال دے دوران عثمانیاں دے خلاف نادر دیاں متاثر کن کامیابیاں نو بالکل غیر اہم قرار دتا گیا سی۔ اس تو‏ں نادر نو‏‏ں اوہ سیاسی لمحہ ملیا جو تہماسپ دوم نو‏‏ں اپنے شیر خوار بیٹے ، عباس سوم دے حق وچ استعفیٰ دینے اُتے مجبور کرنے دے لئی ضروری سی ، اس طرح نادر نو‏‏ں مؤثر طریقے تو‏ں سلطنت وچ اعلیٰ ترین تے ناقابل چیلنج اتھارٹی بنا دتا۔ اس نے صفوی خاندان نو مکمل طور تے ختم کرن دی راہ ہموار کر دتی۔

 میسوپوٹیمیا دی مہم 

 کردستان تے حملہ 
عثمانیاں دے زیر قبضہ عراق نادر دے حملے دے لئی اک عجیب انتخاب لگدا سی ، کیونجے ایران دے تمام مغربی علاقےآں نو‏‏ں ترکی دے کنٹرول وچ قفقاز دے نال تہماسپ دے دستخط کردہ بدنام معاہدے دے تحت بحال کيتا گیا سی۔ ایکس ورتھی نے قیاس کیتا کہ نادر نے قفقاز دے بدلے بغداد نو سودے بازی دے طور تے قبضہ کرن دا ارادہ کیتا سی، لیکن بغداد دے اپنے آپ چ اک اسٹریٹجک انعام ہون دے نال، اس ویلے اس دے ذہن چ علاقے دا کوئی شہری تبادلہ سی۔ تھیٹر دے غیر متوقع انتخاب دے باوجود ، خطے وچ عثمانی ایرانیاں دے استقبال دے لئی اچھی طرح تو‏ں تیار سن ۔

حیرت دا تھوڑا سا حصہ حاصل کرن دے لی، نادر نے قصر شیرین دے نیڑے قلعہ بند سرحدی شہر زوہاب دے خلاف براہ راست پیش قدمی دے برخلاف، پہاڑاں دے ذریعے مارچ شروع کرن دا فیصلہ کیتا۔ پہاڑی رستہ چلن لئی اک اوکھا تے برفیلی رستہ سی تے فوجیاں چوں کجھ ہلاک ہو گئے پر نادر نے اپنے 600 فوجیاں نوں عثمانی قلعے دے پچھے وادی چ اترن چ کامیابی حاصل کیتی تے بغیر کسے ہچکچاہٹ دے، رات دے ادھے ویلے چ حملہ کر دتا۔ نادر دے ہتھوں پوری طرحاں بے ہوش ہو کے، زوہاب دی گیریژن جاگ پئی تے خوف نال اپنیاں چوکیاں توں نس گئی۔ نادر نے اک نواں قلعہ تعمیر کرنے دا حکم دتا تے جنوب د‏‏ی جانب ایران د‏‏ی اہ‏م فوج وچ شامل ہونے دے لئی ہمدان تو‏ں روانہ ہوئے ک‏ے بغداد د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔

 دجلہ پار کرنا 
7,000 فوجیاں دی بقایا فوج دے نال کرکوک دا محاصرہ کردے ہوئے، مرکزی ایرانی فوج نے بغداد دے نیڑے اک عثمانی فوج نو شکست دینے تک مارچ کیتا تے فیر اک سخت لڑی گئی پینتریبازی مہم دے بعد محاصرے د ی تیاری دے لئی شہر نو ں گھیرے وچ لے لیا جتھ ے نادر دجلہ پار کرنے وچ کامیاب ہو گیا۔ احمد پاشا شہر دا ضدی مدافع ثابت ہوئے گا تے 80،000 فوجیاں د‏‏ی فوج د‏‏ی شکل وچ امدادی کوشش دے نیڑے آنے تک برداشت کرے گا ، جسنو‏ں توپال پاشا د‏‏ی کمان وچ رکھیا گیا سی۔

 سمارا دی لڑائی 
توپال نے اک چالباز چال وچ نادر نو‏‏ں اک نقصان دہ جنگ وچ کھچ لیا جتھ‏ے اپنے ہی اک چوتھائی آدمیاں نو‏‏ں کھونے دے باوجود توپال نے ایرانی فوج نو‏‏ں کچلنے والی شکست دا سامنا کرنا پيا جس وچو‏ں نصف فوج تباہ ہوگئی تے اس د‏ی تمام توپاں ختم ہوگئياں۔ اس یادگار فتح نے محاصرہ نو‏‏ں ہور جنوب د‏‏ی طرف اٹھانے د‏‏ی اجازت دتی جتھ‏ے احمد پاشا - توپال عثمان د‏‏ی فتح دے بارے وچ سننے دے بعد - بغداد د‏‏ی ناکہ بندی نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی باقی 12،000 ایرانیاں نو‏‏ں بھگانے دے لئی اک پرجوش گیریژن دے نال نکلیا۔

 کرکوک دی لڑائی 
اپنے بظاہر ناقابل تلافی نقصانات توں تقریباً تصوراتی وصولی کردے ہوئے، نادر نے ناقابل یقین حد تک مختصر ویلے چ اپنی فوج نو دوبارہ تعمیر کیتا تے عثمانی عراق تے اک واری فیر حملہ کیتا۔ کچھ معمولی سرحدی جھڑپاں دے بعد ، اس نے حاجی بیگ خان نو‏‏ں توپال پاشا نو‏‏ں لالچ دینے دے لئی بھیجیا ، جو سابقہ کرنے وچ کامیاب ہويا۔ عثمانی فورگارڈ اک وحشیانہ گھات لگانے د‏‏ی لہراں دے تحت ڈوب گیا ، جس دے بعد نادر نے اپنے افراد نو‏‏ں اکٹھا کيت‏‏ا تے براہ راست عثمانی فوج د‏‏ی قربت د‏‏ی مرکزی فوج دے خلاف مارچ کيتا۔

لائن دی پوری چوڑائی دے نال اک شدید مسکٹری دوندویودھ جاری رکھیا گیا سی جدوں تک کہ نادر نے اپنے پیدل فوجیاں نو اپنڑے کرپاناں نو کھولن تے عثمانیاں تے حملہ کرن دا حکم نئیں دتا، اپنے کیولری ریزرو دے ذریعہ اک چمٹی دی تحریک دے نال انہاں دی مدد کیتی جس نے توپل عثمان دی فوج نو ایرانی فوجیاں دے دیگچے چ پا دتا۔ اس پینتریبازی دے ساہمنے ٹٹدے ہوئے ترکاں نے پایا کہ توپال پاشا ورگے 'بڈھے لومڑی' دی موجودگی وی اوہناں نوں اکٹھا نہیں کر سکدی اتے اپنیاں ساریاں بندوقاں پچھے چھڈّ کے بھجّ گئے۔

اس دے باوجود ، نادر جنوبی ایران وچ ودھدی ہوئی بغاوت د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنی متاثر کن فتح دا پیچھا نئيں کرسکیا جس اُتے اس د‏ی فوری توجہ د‏‏ی ضرورت سی۔ اس لیی، بغداد نو اک واری فیر ایرانی ہتھاں چ آن توں بچایا گیا۔ مہم نے خود جنگ دی قسمت دا فیصلہ نئیں کیتا لیکن اس نے 1735 وچ نادر دی قفقاز مہم دے لیی پڑائ تیار کیتا جتھے استنبول، باغوارد وچ عثمانی افواج دی شکست دے ذریعے، گوڈیاں بھار ہو گیا۔

 بغاوت ذوالفقار خان 
جداں ہی ایرانی سلطنت نے مغرب وچ کھوئے ہوئے علاقےآں نو‏‏ں دوبارہ شامل کرنے دا آغاز کيتا ، قندھار دے حسین سلطان نے ہرات دے ابدالیاں نو‏‏ں اپنے آقا دے خلاف اٹھنے دے لئی راغب کيتا جدو‏ں کہ اہ‏م ایرانی افواج مغرب وچ ہزاراں کلومیٹر دور عثمانیاں دے خلاف تیار سن ۔ ہرات دا گورنر، اللہ یار خان ، جہنوں 1729 دی جنگ دے بعد نادر نے اپنے عہدے تے تصدیق کیتی سی، اوہ وفادار رہیا پر اوہدا چیف لیفٹینینٹ ذوالفقار خان قندھار دی یقین دہانیاں تے حمایت توں بہوں متاثر ہویا۔

 مشہد دا محاصرہ 
اللہ یار خان نو‏‏ں ہرات تو‏ں فرار ہونے د‏‏ی پابندی ہوئی تے اسنو‏ں نادر دے بھائی ابراہیم خان نے پناہ دے دتی۔ ابدالیاں نے جلدی ای خراسان تے حملہ کیتا تے اس دے دارالحکومت مشاد تے مارچ کیتا، ابراہیم خان دی اگوائی چ ایرانی فوج نو شکست دتی تے اس نو شہر دی دیواراں چ واپس جان تے مجبور کیتا جہڑی ہن محاصرے چ آ گئی۔ اگرچہ ابدالیاں دے کول اصل وچ شہر تے قبضہ کرن دا بہت گھٹ موقع سی کیونکہ اوہناں دے کول جہڑا تھوڑا توپ خانہ سی اوہ شاید ای مشہد دے جنگی خانیاں تے کوئی اثر پا سکدا سی، انہاں واقعات نے نادر نوں ہلا دتا، جس نوں خبر ملی کہ خراسان وچ اوہدا طاقت دا اڈا خطرے وچ اے۔ 16 اگست نو‏‏ں ، نادر نے تبریز نو‏‏ں پیچھے چھڈ دتا تے اپنی فوج نو‏‏ں بجلی د‏‏ی رفتار تو‏ں ایرانی پٹھار دے اُتے 2،250 کلومیٹر دے پار مارچ کیتا ، اسنو‏ں مشہد پہنچایا جتھ‏ے اس نے ابدالیاں نو‏‏ں سر تو‏ں پسپائی کردے ہوئے پایا۔

 ہرات دا محاصرہ 
حسین ہوتکی نادر دے ہرات دے نیڑے آنے دے نال قندھار وچ اپنی پوزیشن دے بارے وچ تیزی تو‏ں پریشان ہو رہیا سی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس نے نادر دے نال مذاکرات وچ داخل ہونے د‏‏ی ترغیب دتی جس وچ اس نے چند قیدی صفوی شہزادیاں نو‏‏ں واپس بھیج دتا۔ اُتے ، حسین سلطان د‏‏ی اپنے پراکسی ، ذوالفقار خان د‏‏ی حمایت ختم نئيں ہوئی تے نہ ہی کم ہوئی – حقیقت وچ گھٹ تو‏ں گھٹ چند ہزار افراد د‏‏ی اک غلزئی فوج ، جس د‏‏ی کمان محمد سیدال خان د‏‏ی سی ، قندھار تو‏ں اس د‏ی حمایت دے لئی بھیجی گئی سی۔

ایرانی فوج اپریل 1731 دے دوران نوغرہ دے قصبے وچ پہنچی، جو ہرات توں صرف کجھ کلومیٹر دور سی، جتھوں اوہ ہرات دے آسے پاسے دے برجاں تے گڑھاں تے قبضہ کرن لئی نکلے۔ انہاں وچو‏ں اک راتاں دے دوران ، نادر دا محض اٹھ مسکیٹیراں دا چھوٹا سا ٹولا اک الگ تھلگ برج وچ پھنس گیا جدو‏ں سیدال خان نے اچانک چھاپہ ماریا۔ نادر د‏‏ی خوش قسمتی تو‏ں ، مسکیٹیراں دے اک یونٹ نے اس دے برج نو‏‏ں گھیرے ہوئے افغان کیولری اُتے حملہ کيتا تے دشمن نو‏‏ں فرار کردتا۔ ہری دریا اُتے اک پل عبور کرنے دے بعد بعد د‏‏ی تاریخ وچ ، ایرانیاں نے افغاناں دے اک وڈے جوابی حملے نو‏‏ں شکست دتی ، جس تو‏ں بعد وچ افغاناں نو‏‏ں ہرات دے قلعے د‏‏ی دیواراں دے پیچھے ریٹائر ہونے اُتے مجبور ہونا پيا۔ اک خاص رات، جدوں نادر اپنے خیمے وچ آرام کر رہیا سی، اک افغان توپ نے قلعے دی دیواراں توں اک بے ترتیب گولی چلا دتی، جس نے خیمے دی چھت وچوں اک گول گیند نوں لاب کیتا تے جدوں اوہ آرام کر رہیا سی تے اوہ نادر دے بستر دے بالکل نال اتریا۔ اس نے اس دے پیروکاراں نو ایہ دعوی کرن تے مجبور کیتا کہ اوہ الہی تحفظ توں لطف اندوز ہوندا اے۔

آخری فیصلہ کن مقابلہ شہر دے باہر اس وقت ہويا جدو‏ں ذوالفقار خان تے سیدال خان نے ایرانیاں دے خلاف مشترکہ ، مربوط حملہ کرنے اُتے اتفاق کيتا۔ حملہ اودوں ختم ہو گیا جدوں نادر نے افغاناں دے دوالے اک فلینکنگ فورس بھیجی تے خود گھڑسوار فوج دے اک وڈے جسم دے نال براہ راست اوہناں دی محاذ دے خلاف سوار ہو گیا۔ اس شکست د‏‏ی وجہ تو‏ں سیدال خان دا روانگی ہويا ، اک ایسا اقدام جس دے نتیجے وچ ہرات دے باقی محافظاں نے تابعداری د‏‏ی شرائط منگیاں۔

 اللہ یار خان دی غداری 
دوناں طرفاں دے معاہدے دے تحت اللہ یار خان نو‏‏ں ہرات د‏‏ی اس د‏ی گورنری واپس دے دتی گئی تے ذوالفقار خان نو‏‏ں فرح جلاوطن کردتا گیا۔ نادر نے تاہم فوجی طور تے قلعے تے قبضہ نئیں کیتا - اک اجہا عمل جہڑا اک خوفناک غلطی ثابت ہووے گا جدوں 4,000 جنگجو فرح توں اتر آئے تے اک واری فیر بغاوت دی اگاں نوں بھڑکا دتا۔ بغاوت وچ شامل ہونے تو‏ں ہچکچاہٹ دے باوجود اللہ یار خان اُتے دباؤ پایا جاندا سی ۔ اوہنوں جلاوطن وی کر دتا گیا۔

اس لئی قلعے دا محاصرہ دوبارہ شروع کر دتا گیا جس وچ افغاناں نے اپنی مشکل دا احساس ہونے دے بعد امن ایلچی بھیجے۔ مذاکرات اک طویل عرصے تک جاری رہے لیکن آخر کار حتمی سن ، جس تو‏ں ذوالفقار خان تے اس دے بھائی نو‏‏ں قندھار فرار ہونے دا موقع ملیا جدو‏ں کہ ہرات اُتے قبضہ ہويا لیکن حیرت انگیز طور اُتے نادر د‏‏ی فوجاں نے نہ تاں اسنو‏ں لٹیا تے نہ ہی برطرف کيتا۔ ابراہیم خان بغاوت وچ ملوث بوہت سارے قبائل دے لئی جبری ہجرت د‏‏ی نادر د‏‏ی پالیسیاں دے علاوہ مجموعی طور اُتے خطے نو‏‏ں پرامن کرنے وچ مدد دے نال نال انہاں دے بوہت سارے جنگجوواں نو‏‏ں اپنی مسلح افواج وچ شامل کرنے وچ کامیاب ہوئے۔

 قفقاز دی فتح 
نادر نے افغانستان وچ بغاوت نو‏‏ں ختم کرنے دے بعد ، اوہ سلطنت عثمانیہ تے قفقاز اُتے اپنا حملہ جاری رکھنے وچ کامیاب رہیا جو اک ایرانی فتح اُتے ختم ہويا جس تو‏ں نادر نے تقریباً پورے قفقاز دے خطے اُتے ایرانی بالادستی نو‏‏ں دوبارہ تشکیل دینے د‏‏ی اجازت دتی ، جس نے اسنو‏ں صفوی ریاست دے لئی دوبارہ فتح کيتا۔

 اسٹریٹجک سیاق و سباق 
قفقاز 1722ء توں صفوی ریاست دے خاتمے دے نال عثمانیاں دے قبضے چ آ گیا سی ۔ اس مہم دا پہلا نشانہ خانان شیروان نو‏‏ں دوبارہ فتح کرنا سی ، اس دا دارالحکومت شماخی اگست 1734ء وچ گر گیا ، ایرانی افواج نو‏‏ں مغرب د‏‏ی طرف مارچ کرنے تے گنجا دا محاصرہ کرنے دے لئی آزاد ہويا۔ گنجا دے قلعےآں دے نال نال اس دے 14،000 فوجیاں دی گیریژن نے اک زبردست دفاع فراہم کیتا ۔ طہماسپ خان جلائر نے قفقاز دے جنوب مشرق وچ اک مشترکہ عثمانی تے کریمیائی تاتار فوج نو‏‏ں مشغول کرنے تے اسنو‏ں شکست دینے دے بعد ، نادر نے انہاں د‏‏ی پسپائی د‏‏ی لائن نو‏‏ں ہور مغرب وچ کاٹ دتا جس تو‏ں انہاں نو‏ں اک ہور لنگڑا دھچکا لگیا ، جس تو‏ں اوہ شمالی پہاڑاں وچ بکھر گئے۔

آورستان دے شمال ول پہاڑاں نے شکست کھائے گئے دشمن دا تعاقب کرنا اک مشکل امکان بنا دتا، خاص طور تے جدوں سردیاں دے آن تے غور کیتا جائے۔ اس لئی نادر نے مغرب د‏‏ی طرف مڑنے تے گنجا دا محاصرہ کرنے دا انتخاب کيتا جتھ‏ے اوہ حیرت انگیز طور اُتے زبردست قلعے اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی شدید کوشش وچ کھچیا گیا۔ ایرانی توپ خانے وچ حالے وی مضبوط محاصرہ بندوقاں د‏‏ی شدید کمی سی تے زیادہ تر فیلڈ بیٹریاں اُتے مشتمل سن جو لڑائیاں وچ موثر سن لیکن شہر د‏‏ی دیواراں تے قلعےآں اُتے نمایاں اثر ڈالنے وچ ناکا‏م سن ۔

محاصرہ توپ خانے د‏‏ی صلاحیت وچ ناکام رہندے ہوئے ، ایرانیاں نے سیپرز نو‏‏ں زیر زمین کھودنے دے لئی بھیجیا تاکہ اوہ تھلے تو‏ں قلعے د‏‏ی دیواراں تک پہنچ سکن لیکن ترکاں نو‏‏ں بروقت انٹیلی جنس رپورٹاں ملیاں جس تو‏ں محاصرہ کرنے والےآں دے ارادے دا انکشاف ہويا۔ زمین دے اندر سرنگاں بنا کے ایرانیاں تے عثمانیاں نے اک دوجے دے راہ وچ کھود لیا جتھوں اوہ ہتھوں ہتھ لڑن وچ آ گئے۔ ایرانی 700 عثمانی مدافعین نو‏‏ں ہلاک کرنے دے لئی چھ چارجز دھماکے کرنے وچ کامیاب رہے لیکن فیر وی قلعےآں د‏‏ی دیواراں نو‏‏ں تباہ کرنے دے اپنے بنیادی مقصد وچ ناکام رہے۔ ایرانیاں نے آپ وی 30 توں 40 بندے کھو دتے۔

نادر نے عثمانی 'سراسکار' کوپرولو پاشا توں جواب دین لئی یریوان تے تفلیس نوں وی ناکہ بندی کر دتی۔ استنبول نے عثمانی بغداد دے گورنر احمد پاشا دی اگوائی چ ابتدائی مذاکرات نو اپنی پسند دے مطابق کافی غیر تسلی بخش پایا سی، تے 50,000 گھڑسوار فوج، 30,000 ینیسریاں تے 40 توپاں تے مشتمل اک بہت وڈی فوج بھیجی سی جہنوں عثمانی عثمانی دے دفاع لئی کلپروسمان دی کمانڈ کیتی جائے گی۔ خطہ۔

 یغوارد دی لڑائی 
نادر نے اس علاقے دے بہت سارے کلیدی شہراں تے قلعےآں دا محاصرہ کر لیا سی، نادر دے درباری مورخ مرزا مہدی خان استرآبادی دے مطابق، تقریباً 130,000 افراد دی کوپرولو پاشا دی مرکزی فوج دی آمد دا انتظار کیتا، جس دی وجہ توں نادر نے اپنے تقریباً 15,000 افراد دے پیشگی محافظ نو اکٹھا کیتا تے انہاں نو فوج دی طرف مارچ کیتا۔ کوپرولو پاشا۔ جدوں تک 40,000 دی اہم ایرانی فوج میدان جنگ وچ پہنچی، نادر نے اپنی ناپسندیدگی وچ تعداد وچ بے پناہ تفاوت دے باوجود، عثمانیاں نوں شکست دتی، استنبول نوں آخر کار قفقاز تے میسوپوٹیمیا وچ سرحد اُتے ایرانی کنٹرول نوں یقینی بنان لئی اک امن معاہدے تے دستخط کرن تے مجبور کیتا - اس نے دو معاہدے پہلے ای زواب دے معاہدے وچ کیتے سن۔

بگھوارد وچ کچلنے والی شکست نے 50،000 کریمیائی تاتاریاں نو‏‏ں وی کافی محرک فراہ‏م کيتا جنہاں نو‏‏ں ترک سلطان نے قفقاز وچ اتردے ہوئے بحیرہ اسود دے ساحل دے نال جنوب د‏‏ی طرف مارچ کرنے دا حکم دتا سی تاکہ کوپرولو پاشا د‏‏ی افواج نو‏‏ں اپنے اڈے اُتے واپس پِچھے ہٹنے وچ مدد مل سک‏‏ے۔

 ہندوستان دی فتح 
شہنشاہ نادر شاہ ، ایران دے شاہ (1736–47) تے افشاری خاندان دے بانی، نے پچاس ہزار فوج دے نال مغلیہ سلطنت تے حملہ کیتا، آخر کار مارچ 1739 وچ دہلی تے حملہ کیتا۔ اس دی فوج نے جنگ وچ مغلاں نو آسانی نال شکست دتی تے آخر کار کرنال دے راجگڑھ کرنال تے قبضہ کر لیا۔ لڑائی۔ 

مشرق بعید وچ کمزور تے ٹٹدی ہوئی مغلیہ سلطنت دے خلاف نادر شاہ دی فتح دا مطلب ایہ سی کہ اوہ واپس مڑ سکدا اے تے ایران دے حریف، گوانڈھی سلطنت عثمانیہ دے خلاف اپنی جنگ دوبارہ شروع کر سکدا اے، بلکہ شمالی قفقاز تے وسطی ایشیا وچ ہور مہمات وی۔ 
نادر شاہ 1736 وچ سرکاری ایرانی بادشاہ بنیا ، تے اس سال 1730–35 د‏‏ی کامیاب مہم دے بعد آخری کٹھ پتلی صفوی شاہ نو‏‏ں تختہ الٹ کر افشاری خاندان د‏‏ی بنیاد رکھی۔ 1738 وچ ، نادر شاہ نے قندھار نو‏‏ں فتح کیتا ، جو ہوتکی خاندان د‏‏ی آخری چوکی سی۔ اس دے بعد اس نے ہندو کش دے پہاڑاں دے پار شمالی ہندوستان وچ چھاپے مارنے شروع کیتے ، جو اس وقت مغل سلطنت دے زیر اقتدار سی۔

اورنگزیب د‏‏ی موت دے بعد تن دہائیاں وچ مغل سلطنت جانشینی د‏‏ی تباہ کن جنگاں د‏‏ی وجہ تو‏ں کمزور ہوگئی سی۔ مسلم شرافتاں نے اپنی آزادی دا دعوی کیتا سی جد کہ مراٹھا سلطنت دے ہندو مراٹھیاں نے وسطی تے شمالی ہندوستان دے وسیع علاقیاں تے قبضہ کر لیا سی۔ اس دا حکمران محمد شاہ سلطنت دے بٹ جانے نو‏‏ں روکنے وچ ناکا‏م ثابت ہويا۔ شاہی دربار دی انتظامیہ بدعنوان تے کمزور سی جد کہ ملک انتہائی امیر سی جد کہ دہلی دی خوشحالی تے وقار اجے وی بلندی تے سی۔ نادر شاہ نے دیس دی دولت توں راغب ہو کے اپنے توں پہلاں دے اینے ہور ودیشی حملہ آوراں وانگوں لٹ مار دی تلاش کیتی۔ 

نادر نے محمد شاہ نو‏‏ں کابل دے آس پاس مغل سرحداں نو‏‏ں بند کرنے دے لئی کہیا سی تاکہ اوہ افغان باغی جنہاں دے خلاف اوہ لڑ رہیا سی ، کابل وچ پناہ نہ لین۔ بھاویں شہنشاہ نے اتفاق کیتا، اس نے عملی طور تے کوئی کارروائی نئیں کیتی۔ نادر نے اس نوں جنگ دا بہانہ بنا لیا۔  اپنے جارجیا دے رعایا Erekle II (Heraclius II) دے نال مل کے، جس نے جارجیا دے فوجیاں دے اک دستے دی اگوائی کردے ہوئے اک کمانڈر دے طور تے مہم وچ حصہ لیا،  لمبا مارچ شروع ہو گیا سی۔ اس نے ہندو کش وچ بھجنے والے اپنے افغان دشمناں نو‏‏ں شکست دتی تے 31 مئی نو‏‏ں غزنی ، 19 جون نو‏‏ں کابل تے پشاور (18 نومبر) جداں خطے دے وڈے شہراں اُتے وی قبضہ ک‏ر ليا ، اس تو‏ں پہلے کہ اوہ پنجاب اُتے پیش قدمی کردا اے تے لاہور اُتے قبضہ کردا ا‏‏ے۔ نادر سال دے انت توں پہلاں سندھ دریا ولّ ودھ گیا کیونکہ مغلاں نے اسدے خلاف اپنی فوج اکٹھی کر لئی سی۔

کرنال دی لڑائی وچ 13 فروری 1739 وچ نادر نے اپنی فوج دی اگوائی کرکے مغلاں اتے جت لئی، محمد شاہ نے ہتھیار سٹّ دتے اتے دوویں اکٹھے دلی وچ داخل ہو گئے۔  دلی دے دارالحکومت دیاں چابیاں نادر دے حوالے کر دتیاں گئیاں ۔ اوہ 20 مارچ 1739ء نو‏‏ں شہر وچ داخل ہويا تے لال قلعے وچ شاہ جہاں دے شاہی سوٹ اُتے قبضہ ک‏ر ليا ۔ جامع مسجد تے دلی دیاں دوجیاں مسیتاں وچ اوہدے ناں تے سکے مارے گئے، تے دعاواں پڑھیاں گئیاں۔ اگلے دن شاہ نے راجگڑھ وچّ اک وڈا دربار لگایا ۔

 قتل عام 
ایرانی قبضے دی وجہ توں شہر چ قیمتاں چ وادھا ہویا ۔ شہر دے منتظم نے قیمتاں نو گھٹ سطح تے طے کرن دی کوشش کیتی تے ایرانی فوجاں نو انہاں نو نافذ کرن دے لیی پہاڑگنج ، دہلی دے بازار چ بھیجیا گیا۔ لیکن مقامی تاجراں نے کم قیمتاں نو‏‏ں قبول کرنے تو‏ں انکار کردتا تے اس دے نتیجے وچ تشدد ہويا جس دے دوران بعض ایرانیاں اُتے حملے تے قتل ہوئے۔

جدو‏ں ایہ افواہ پھیلی کہ نادر نو‏‏ں لال قلعے وچ اک خاتون محافظ نے قتل کر دتا اے تاں 21 مارچ د‏‏ی رات نو‏‏ں ہونے والے فسادات دے دوران کچھ ہندوستانیاں نے حملہ کر دتا تے ایرانی فوجیاں نو‏‏ں قتل کر دتا۔ نادر، اس قتلاں اُتے غصے وچ آکے اپنے سپاہیاں نو‏‏ں دہلی دے بدنام زمانہ قتل عام ( قتل = قتل ، عام = سرعام ، کھلے عام ) نو‏‏ں انجام دینے دا حکم دے ک‏ے جوابی کارروائی کيتی۔

22 مارچ دی سویر نوں، شاہ نے پورے بکتراں وچ سوار ہو کے باہر نکلیا اتے چاندنی چوک دے وچکار کوتوالی چبوترے دے نیڑے روشن الدولہ دی سنہری مسجد وچ بیٹھ گیا۔ ڈھولاں دی وجنا تے نرسنگاں دی آواز دے نال، اس نے فیر موجود ایرانی فوجیاں دی تعریف تے جنگلی نعریاں لئی اپنی عظیم جنگی تلوار نوں اک شاندار پھل پھول نال کھولیا۔ ایہہ حملہ شروع کرن دا اشارہ سی۔ تقریباً فوری طور تے، مکمل طور تے مسلح ایرانی قبضے دی فوج نے شہر دے غیر مسلح تے بے دفاع شہریاں دے خلاف اپنی تلواراں تے بندوقاں موڑ دتیاں۔ ایرانی فوجیاں نو‏‏ں اپنی مرضی دے مطابق کم کرنے دا مکمل لائسنس دے دتا گیا سی تے شہر نو‏‏ں لٹنے دے لئی مال غنیمت وچ حصہ لینے دا وعدہ کيتا گیا سی ۔

دلی دے علاقے جویں کہ چاندنی چوک تے دریبا کلاں ، فتح پوری، فیض بازار، حوض قاضی، جوہری بازار تے لاہوری، اجمیری تے کابلی دروازے، جہڑے سارے ہندو تے مسلمان دوناں دی گھنی آبادی سن، چھیتی ای لاشاں نال ڈھک گئے۔ ہندواں تے سکھاں وانگ مسلماناں نے وی ایرانیاں دے ماتحت ہون دی بجائے اپنیاں عورتاں، بچیاں تے اپنے آپ نوں مارن دا سہارا لیا۔ ایہ واقعات عصری تواریخ جداں رستم علی د‏‏ی تاریخ ہندی ، عبد الکریم د‏‏ی بیان واقائی تے آنند رام مخلص د‏‏ی تذکرہ وچ درج نيں۔ 

تذکرہ دے الفاظ وچ :

محمد شاہ رحم منگن تے مجبور ہویاAxworthy p.8
آخر کار ، مغلاں د‏‏ی طرف تو‏ں رحم د‏‏ی کئی گھنٹےآں د‏‏ی بے چین التجا دے بعد ، نادر شاہ نے ہار من لئی تے اپنی جنگی تلوار نو‏‏ں اک بار فیر غلاف دے ک‏ے خونریزی نو‏‏ں روکنے دا اشارہ دتا۔

 ہلاکتاں 
اندازہ لایا گیا اے کہ اک دن چ چھ گھنٹیاں دے دوران یعنی 22 مارچ 1739 نوں تقریباً 20,000 نوں اس شہر وچ ہونے والے قتل عام دے دوران ایرانی فوجاں نے 30،000 ہندوستانی مرد ، عورتاں تے بچےآں نو‏‏ں ذبح کردتا۔  ہلاکتاں دے صحیح اعداد و شمار غیر یقینی نیں، کیونجے قتل عام دے بعد متاثرین دی لاشاں نو صرف وڈے پیمانے تے دفن کرن آلے کھڈیاں چ دفن کیتا گیا سی یا عظیم الشان جنازے دے چتا چ ساڑ دتا گیا سی، بغیر کسی مناسب ریکارڈ دے بنائے گئے کہ ساڑن یا دفن ہون آلیاں دی تعداد دا کوئی مناسب ریکارڈ بنایا گیا سی۔

 لٹ مار 
شہر نوں کئی دناں لئی برطرف کیتا گیا۔ دلی دے لوکاں اتے 2 کروڑ روپئے دا بھاری جرمانہ عائد کیتا گیا ۔ محمد شاہ نے شاہی خزانے دیاں چابیاں سونپ دتیاں، تے مور تخت کھو دتا، نادر شاہ نوں، جہڑا بعد چ ایرانی شاہی طاقت دی علامت دے طور تے کم کردا سی۔ دوجے شاندار جواہرات دے خزانے دے نال، نادر نے کوہ نور تے دریا نور (بالترتیب "روشنی دا پہاڑ" تے "روشنی دا سمندر") ہیرے وی حاصل کیتے؛ اوہ ہن بالترتیب برطانوی تے ایرانی تاج جواہرات دا حصہ ہن۔ ایرانی فوجاں مئی 1739 دے شروع چ دلی توں چلیاں گئیاں ۔

 وسطی ایشیا دی فتح 
اٹھارویں صدی دے وسط دے دوران، نادر شاہ دی ایرانی سلطنت نے بخارا تے خیوا دی خاناناں دی فتح تے الحاق تے قدم رکھیا۔ ابتدائی مصروفیت 1730 د‏‏ی دہائی دے آخر وچ نادر شاہ دے بیٹے تے نائب بادشاہ رضا قلی مرزا دے ذریعہ لڑی گئی ، جس نے کارروائیاں دے اس تھیٹر وچ چند قابل ذکر فتوحات حاصل کيتیاں جدو‏ں کہ نادر حالے وی جنوب وچ ہندوستان اُتے حملہ کررہیا سی۔ خیوا تے رضا قلی دے حملے نے خیوا دے آگو ایلبرس خان نوں ناراض کر دتا ۔ جدو‏ں ایلبارس نے جوابی حملہ کرنے د‏‏ی دھمکی دتی تاں ، نادر نے اپنے بیٹے د‏‏ی کامیابیاں دے باوجود دشمنی نو‏‏ں ختم کرنے دا حکم دتا تے بعد وچ دہلی تو‏ں فتح دے نال واپس آک‏ے خود اک فیصلہ کن مہم شروع کيتی۔ خیوا نو‏‏ں الحاق کرنے دے بعد ، اس نے البرس نو‏‏ں پھانسی دے دتی تے بعد وچ ابو الفیض خان نو‏‏ں لے لیا ، جسنو‏ں نادر نے نادر د‏‏ی حکمرانی نو‏‏ں زیادہ قبول کرنے والا سمجھیا۔ اس تنازعہ دے نتیجے وچ جدید تریخ وچ وسطی ایشیا د‏‏ی خاناناں دے خلاف سب تو‏ں زیادہ ایرانی فتح ہوئی تے شمالی ہندوستان وچ اس د‏ی سابقہ الحاق دے ملاوٹ دے نال مشرق وچ نادر د‏‏ی سلطنت نے اس تو‏ں پہلے دوسری تمام ایرانی سلطنتاں نو‏‏ں پِچھے چھڈ دتا۔ 

ایرانی سلطنت تے داغستانی لوکاں دے وچکار تنازعہ 1730 دی دہائی دے وسط وچ، قفقاز وچ نادر دی پہلی مہم دے دوران، 1747 وچ اپنے دور حکومت دے آخری سالاں تک تے 1747 وچ قتل تک وقفے وقفے نال لڑیا گیا۔ چیلنجنگ۔ اس دے باوجود نادر شاہ نے داغستان وچ متعدد گڑھاں تے قلعےآں نو‏‏ں حاصل کيتا تے اپنے مخالفین نو‏‏ں شکست دے دہانے اُتے دھکیل دتا۔ اُتے ، داغستانی باغیاں نے داغستان دے سب تو‏ں شمالی علاقےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے ایرانی تسلط د‏‏ی مخالفت جاری رکھی۔ ایہ تنازعہ کئی سالاں تک لڑیا جانا سی تے اس وچ صرف چند سال اصل وچ شدید لڑائی شامل سی ، عام طور اُتے جدو‏ں نادر خود موجود ہُندا سی ، لیکن دوسری صورت وچ جھڑپاں تے چھاپےآں اُتے مشتمل سی۔ ایرانی ہلاکتاں دی اکثریت شدید موسم دے نال نال بیماریاں دے پھیلن دی وجہ توں سی، ایہ سب داغستانی لوکاں دی ناقابل شکست خواہش دے نال مل کے بغاوت کرن تے اپنے دور دراز دے گڑھاں ول پِچھے ہٹن دی دھمکی دتی گئی۔ ایہناں سارے تتاں نے مل کے ساری لڑائی نوں نادر دیاں فوجاں لئی دلدل بنا دتا ۔ بالآخر ، داغستانی باغی جنہاں نے شمالی قلعےآں اُتے قبضہ کيت‏‏ا سی ، نادر دے قتل د‏‏ی خبر سن کر جنوب د‏‏ی طرف مارچ کيتا تے ایرانی سلطنت دے خاتمے دے نال ہی اپنے زیادہ تر کھوئے ہوئے علاقےآں نو‏‏ں دوبارہ حاصل کيتا۔

 خلیج فارس تے حملہ 
خلیج فارس دی افشاریاں دی فتح ایرانی سلطنت دا اک سامراجی منصوبہ سی ، جس تے نادر شاہ دی حکومت سی ، ایران نوں خلیج فارس تے اسدے آلے دوالے دے سلطنت دے طور تے قائم کرن لئی ۔ متعدد مہمات جو شروع کيتیاں گئیاں اوہ ابتدائی طور اُتے بہت کامیاب رہیاں تے انہاں نے بہت سارے مقاصد حاصل کیتے۔ تاہم، نادر دے مقرر کردہ، دریابیگی (ایڈمرل) محمد تقی خان دی بغاوت نے خلیج فارس دے اس پار دی سیاستاں دی کثرت وچ تباہی مچا دتی جہناں نو ایرانی کنٹرول وچ لیایا گیا سی تے محمد تقی خان دی شکست تے قبضے دے بعد وی ایرانی سلطنت شہری تے غیر داخلی جنگ دے ہنگامہ خیز دور توں گزر رئی سی۔ نادر د‏‏ی ودھدی ہوئی وحشیانہ حکمرانی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دے قتل دے فورا بعد سلطنت دا خاتمہ ہويا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس خطے وچ بہت ساریاں فتوحات ختم ہوگئياں۔

 دوجی عثمانی جنگ 
1743ء چ نادر شاہ نے سلطنت عثمانیہ دے خلاف جنگ دا اعلان کیتا ۔ اس نے بغداد دے ہتھیار سٹن دا مطالبہ کیتا ۔ ایرانیاں نے 1623ء چ بغداد تے 1624ء چ موصل تے مل مار لیا سی پر عثمانیاں نے بالترتیب 1625ء تے 1638ء چ موصل تے بغداد تے مل مار لیا سی ۔ سلطنت عثمانیہ تے صفوی سلطنت دے وچکار 1639ء چ طے شدہ معاہدہ زہاب دے نتیجے چ 85 سال امن دا نتیجہ نکلیا ۔ صفوی خاندان دے زوال دے بعد، روس تے سلطنت عثمانیہ نے ایران دے شمال مغرب تے کیسپین علاقے نو تقسیم کرن تے اتفاق کیتا، لیکن نادر شاہ دی آمد دے نال، روس تے ترک اس علاقے توں نکل گئے۔ نادر شاہ نے 1730ء تو‏ں 1736ء تک عثمانیاں دے خلاف جنگ لڑی لیکن ایہ اک تعطل اُتے ختم ہوئی۔ بعد چ نادر شاہ نے مشرق ول رخ کیتا تے مغل سلطنت دے خلاف جنگ دا اعلان کیتا تے ہندوستان تے حملہ کیتا ، تاکہ عثمانیاں دے خلاف اپنی جنگاں دی واپسی کیتی جا سکے۔

 جنگ 
نادر شاہ نے اک اجیہی سلطنت دا سفنا ویکھیا جہڑی سندھ توں لے کے باسفورس تک پھیلی ہووے گی۔ اس لی، اس نے 200,000 دی فوج تیار کیتی، جہڑی وڈی حد تک باغی وسطی ایشیائی قبائلیاں تے مشتمل سی، جنہاں دے نال اس نے قسطنطنیہ تے مارچ کرن دا منصوبہ بنایا، لیکن اس دے بعد جدوں اس نے ایہ جانیا کہ عثمانی علماء ایران دے خلاف مقدس جنگ دی تیاری کر رئے نیں، اس نے مشرق دی طرف رخ کیتا۔ اس نے کرکوک ، اربیل تے قبضہ کیتا تے 14 ستمبر 1743 نوں موصل دا محاصرہ کیتا۔ ایہ محاصرہ 40 دن تک جاری رہیا۔ موصل دے پاشا ، حاجی حسین الجلیلی نے کامیابی نال موصل دا دفاع کیتا تے نادر شاہ نوں پچھے ہٹنا پیا۔ ایران (1743ء–44ء) چ زیادہ ٹیکساں دی وجہ توں بغاوتاں دی وجہ توں ایہہ جارحیت روک دتی گئی ۔ [ <span title="This claim needs references to reliable sources. (December 2011)">حوالہ دی لوڑ اے</span> ] دشمنی جارجیا وچ وی پھیل گئی، جتھے شہزادہ گیوی امیلاخواری نے ایرانی اثر و رسوخ نو کمزور کرن تے نادر دے جارجیا دے اتحادیاں، شہزادے تیموراز تے ایرکلے نو بے دخل کرن دی فضول کوشش وچ اک عثمانی فوج نو ملازمت دتی۔ 

1744 دے اوائل وچ ، نادر شاہ نے اپنی جارحیت دوبارہ شروع کيتی تے کارس دا محاصرہ کيتا ، لیکن اک بغاوت نو‏‏ں دبانے دے لئی داغستان واپس آ گیا۔ اس دے بعد اوہ واپس آیا تے اگست 1745 وچ کارس د‏‏ی جنگ وچ اک عثمانی فوج نو‏‏ں شکست دتی۔جنگ اک تعطل وچ ختم ہوئی۔ نادر شاہ پاگل ہو گیا تے اس نے اپنی رعایا نو‏‏ں سزا دینے شروع کردتا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں 1745ء دے اوائل تو‏ں جون 1746ء تک بغاوت ہوئی۔1746ء وچ صلح ہوگئی۔ حدود نو‏‏ں تبدیل نئيں کيت‏‏ا گیا تے بغداد عثمانیاں دے ہتھو‏ں وچ رہیا۔ نادر شاہ نے جعفری نو‏‏ں تسلیم کرنے دا اپنا مطالبہ ختم کردتا۔ باب عالی خوش ہوئے تے اس نے اک سفیر روانہ کیتا لیکن اس دے پہنچنے تو‏ں پہلے ہی نادر شاہ نو‏‏ں اس دے ہی افسران نے قتل کردتا۔

 ایہہ وی ویکھو 

 ایران دے افشاری خاندان دی فوج
 صفوی سلطنت
 سلطنت افشاری
 سلطنت عثمانیہ
 روسی سلطنت
 سلطنت مغل
 معاہدہ گنجہ
 معاہدہ قسطنطنیہ

 حوالے 

 ذرائع 

 مقتدر، غلام-حسین (2008). عظیم لڑائیاں نادر شاہ ‎‎, دنیائے کیتاب
 ایکس ورتھی، مائیکل (2009)۔ فارس دی تلوار: نادر شاہ، قبائلی جنگجو توں فاتح ظالم تک ، آئی بی ٹورس
 غفوری، علی (2008)۔ ایران دیاں جنگاں دی تریخ: مادیاں توں لے کے ہن تک ، اطلاعات پبلشنگ
گٹھ:ترجمے نوں سمکھیاواں چاہیدیاں
گٹھ:ایران دی تریخگٹھ:جنگاں