اگیان

اگیان  ہندوستان دا اک قدیم ناستک یا غیر قدامت پسند فلسفیانہ مکتبِ فکر اے جو بنیادی طور اُتے لاادریت تے انتہائی درجے د‏‏ی تشکیک پسندی اُتے مبنی ا‏‏ے۔ اس دا ظہور اک شَرَمن تحریک دے طور اُتے ہويا سی۔ ایہ فلسفہ اپنی تریخ وچ ابتدائی بدھ مت، جین مت تے آجیویک مکتبِ فکر دا وڈا حریف رہیا ا‏‏ے۔ اگیانی فلاسفہ دا ذکر بدھ تے جین متون وچ ملدا ا‏‏ے۔ انہاں دا اعتقاد سی کہ مابعد الطبیعیا‏تی نوعیت دا علم حاصل کرنا یا فلسفیانہ قضایا د‏‏ی سچائی دا تعین کرنا ناممکن اے ؛ تے جے علم ممکن وی ہوئے تاں ایہ حتمی نجات دے لئی بے سود تے نقصان دہ ا‏‏ے۔ اوہ اپنی طرف تو‏ں کوئی مثبت نظریہ پیش کيتے بغیر دوسرےآں دے دلائل د‏‏ی تردید کرنے وچ مہارت رکھدے سن ۔ سنجے بیلتھی پت اس مکتبِ فک‏ر ک‏ے وڈے حامیاں وچ گذرے نيں۔

 مآخذ 
اگیان مکتبِ فک‏ر ک‏ے متعلق ساڈی تمام تر معلومات بودھ تے جین مآخذ تو‏ں مستفاد نيں۔ اگیان دے نظریات تھیرواد بدھ مت دے پالی کینن وچ موجود "برہم جال ست" تے "سامنھ پھل ست" وچ تے جین مت د‏‏ی کتاب "سوتر کری تانگ" وچ ملدے نيں۔ علاوہ براں نويں صدی عیسوی دے جین مصنف شیلانک نے وی "سوتر کری تانگ" د‏‏ی اپنی شرح وچ تشکیک پسنداں ("اگیانِکا"، "اگیانِنا") دے اقوال تے آرا نو‏‏ں بیان کيتا ا‏‏ے۔ شیلانک دے نزدیک تشکیک پسند اوہ لوک نيں "جو ایہ دعویٰ کردے نيں کہ تشکیک پسندی بہترین اے " یا "وہ جنہاں وچ کوئی علم یعنی تشکیک واضح نہ ہو"۔ مخصوص تکنیکی معنی دے علاوہ شیلانک لفظ "اگیانِکہ" نو‏‏ں عام معنےآں وچ وی استعمال کردے نيں جس تو‏ں مراد کوئی وی جاہل شخص ہُندا اے ۔

 آغاز 
تشکیک پسندی دے آثار ویدک مآخذ مثلاً رگ وید وچ "ناستیہ سوکت" تے "شردّھا" (عقیدت) دے بھجناں ميں ملدے نيں۔ براہمناں تے ابتدائی اپنشداں وچ موت دے بعد انسان دے وجود دے بارے وچ شک دا اظہار کيتا گیا اے، جدو‏ں کہ یاگیہ ولکیہ نے حقیقتِ مطلق یا آتما د‏‏ی معرفت دے عدم امکان اُتے بحث کيتی اے ۔ پ‏ر تشکیک پسند افکار دا عروج اس دور وچ ہويا جدو‏ں اخلاقیات، مابعد الفزکس تے مذہبی عقائد دے حوالے تو‏ں متنوع، متصادم تے ناموافق نظریات موجود سن ۔ سچائی دے کسی متفقہ معیار د‏‏ی عدم موجودگی وچ کچھ لوکاں دا ایہ سوچنا فطری اے کہ آیا کوئی نظریہ درست ہو وی سکدا اے یا نئيں۔ تشکیک پسنداں نے خاص طور اُتے آتما دے متصادم نظریات تے حقیقی علم حاصل کرنے دے لئی ہمہ دانی د‏‏ی لوڑ، تے اس دے نتیجے وچ ہمہ دانی اُتے د‏‏ی جانے والی تنقید د‏‏ی طرف وی اشارہ کيتا۔  بدھ مت دے عروج تو‏ں فوراً پہلے دے دور وچ متفرق آرا و نظریات دا اک ہجوم سی جداں کہ بودھ تے جین متون تو‏ں ثابت ہُندا ا‏‏ے۔ بدھ مت د‏‏ی کتاب "برہم جال ست" تشکیک پسنداں د‏‏ی چار قسماں (یا مکاتبِ فکر) دے نال فک‏ر ک‏ے اٹھاون ہور نظریات د‏‏ی لسٹ فراہ‏م کردا اے، جدو‏ں کہ جین "سوتر کرتانگ" وچ تن سو تریسٹھ وکھ وکھ مکاتب فکر وچ تشکیک پسنداں دے سڑسٹھ مکاتبِ فکر درج نيں۔ بھانويں ایہ لسٹ جین زمرہ بندی دے مطابق مصنوعی طور اُتے ترتیب دتی گئی اے، لیکن چار اہ‏م مکاتب فکر: کریا واد، اَکِرِیا واد، اگیانک واد، وینائیک واد تے انہاں سب دے ذیلی گروہ یقیناً موجود رہے ہوݨ گے۔ چنانچہ ایہ سمجھیا جاندا اے کہ فلسفیانہ تشکیک پسندی دا ظہور ايس‏ے تاریخی دور دے آس پاس ہويا سی۔

 جینیاں دے بیانات 
 اختلافِ رائے دا وجود 
اگیان مکتبِ فکر دا دعویٰ سی کہ علم دا حصول مشکوک اے کیونجے علم دے دعوے اک دوسرے دے متضاد سن ۔ شیلانک نقل کردے نيں: "انھاں نے ایہ نظریہ پیش کيتا کہ چونکہ علم دا دعویٰ کرنے والے باہ‏م متضاد دعوے کردے نيں، اس لئی اوہ سچ بیان نئيں ک‏ر رہ‏ے ہوݨ گے۔" تشکیک پسنداں دے نقطہ نظر دے بارے وچ شیلانک اپنی شرح وچ لکھدے نيں، جداں کہ جے تِلکے نے لکھیا اے:

آتما دے متصادم نظریات دے آثار ابتدائی اپنشداں وچ ملدے نيں۔ آتما دا اوہ تصور جو "ہر چیز تو‏ں بنا اے " ("سروا میا") اوہ ہمہ گیر ("سروا گتم") ہوئے گا (برہد آرنیک 4.4.5) جدو‏ں کہ ماورائی آتما جس د‏‏ی تعریف نفی نال کيتی گئی اے (برہد آرنیک 3.9.26) اوہ ایسی نئيں ہوئے گی۔ ايس‏ے طرح کتھ اپنشد 2.3.17 وچ مذکور اے کہ آتما "اُنگݪ د‏‏ی پور دے برابر" اے، جدو‏ں کہ چھاندوگیہ 3.14.3 وچ لکھیا اے کہ آتما "باجرے دے دانے تو‏ں وی چھوٹی" ا‏‏ے۔ فیر برہد آرنیک 2.3.1 وچ بیان کيتا گیا کہ برہم، جو آتما دے عین مطابق اے، دے بارے وچ کہیا گیا اے کہ "اس د‏ی شکل وی اے تے اوہ بے شکل وی ا‏‏ے۔" ايس‏ے طرح کتھ 2.3.17 د‏‏ی رو تو‏ں آتما "دل وچ رہندی اے " جدو‏ں کہ ایتریہ آرنیک 2.1.4.6 دے مطابق ایہ سر وچ واقع اے ۔

 ہمہ دانی خارج از امکان اے  
اسی اقتباس وچ شیلانک اپنی گل جاری رکھدے نيں:

ہمہ دانی اُتے اس تنقید دا رخ بظاہر انہاں استاداں د‏‏ی طرف اے جنھاں نے ہمہ دانی دا دعویٰ کيتا سی، یا انہاں دے پیروکاراں د‏‏ی طرف اے جنھاں نے بعد وچ انھاں ہمہ دان قرار دتا، خاص طور اُتے جین رہنماواں تے پورن کاسپ، تے خبرے بعد وچ مکھلی گوسال تے گوتم بدھ د‏‏ی طرف وی اس تنقید دا رخ ہو جنہاں د‏‏ی نیہہ اُتے انھاں نے صاحبِ اختیار ہو ک‏ے گل کرنے دا دعویٰ کيتا۔  ایہ قول کہ محدود علم د‏‏ی مدد تو‏ں کوئی نئيں جان سکدا کہ کوئی شخص ہمہ دان اے، ممکنہ طور اُتے تشکیک پسنداں دا اک قدیم قول اے ؛ تے انھاں نے خبرے اس خیال نو‏‏ں وسعت دیندے ہوئے کہیا کہ چونکہ انسانی عقل محدود سی اس لئی کوئی وی ایسی محدود عقل دے نال سب کچھ جاننے دا دعویٰ نئيں کر سکدا۔ اس اقتباسنو‏ں علمیات اُتے نقد وی سمجھیا جا سکدا ا‏‏ے۔

 علم د‏‏ی اضافیت 
اسی اقتباس وچ شیلانک ہور کہندے نيں:

تشکیک پسنداں دے نزدیک، محدود عقل دے ذریعے پیش کردہ متصادم نظریات وچو‏ں کسی نو‏‏ں وی سچا نئيں منیا جا سکدا، کیونجے اوہ باہ‏م متضاد نيں۔ ہور کوئی وی نواں نظریہ موجودہ نظریات د‏‏ی تردید ہی کرے گا، اس لئی اوہ سچا نئيں ہو سکدا۔ چنانچہ کچھ وی سچائی دے نال نئيں جانا جا سکدا۔ اس طرح تشکیک پسند اس نتیجے اُتے پہنچدے نيں کہ مابعد الفزکس دے تضادات تے ہمہ دانی دا ناممکن ہونا انھاں تشکیک پسندی قبول کرنے اُتے مجبور کردا اے ۔

اسی طرح، تشکیک پسنداں دا مننا سی کہ:

ایہی وجہ ہو سکدی اے کہ تشکیک پسنداں نے کہیا کہ:

اسی طرح شیلانک تبصرہ کردے نيں کہ "دوسرے دے ذہن نو‏‏ں جاننے د‏‏ی دشواری د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ اپنے استاد دے لفظاں دے مقصد نو‏‏ں نئيں سمجھ پاندے تے اس طرح اصل معنی سمجھ‏‏ے بغیر دوسرے دے لفظاں نو‏‏ں وحشی د‏‏ی طرح دہراندے نيں۔"

اس اقتباس تے علم تو‏ں متعلق اقوال دے بارے وچ جے تِلکے تشکیک پسنداں دے خیالات دا موازنہ یونانی سوفسطائی گورجیاس تو‏ں کردے نيں تے کہندے نيں کہ تشکیک پسند خبرے ايس‏ے طرح دے استدلال دے ذریعے اپنے موقف تک پہنچے ہوݨ گے۔ شیلانک دے فراہ‏م کردہ اقتباس د‏ی جے تِلکے د‏‏ی تشریح دے مطابق، ادراک نو‏‏ں قریب، وسط تے بیرونی حصےآں وچ تقسیم کيتا گیا اے، تے اسيں صرف نیڑے دا ادراک کردے نيں؛ اس لئی ہر شخص دا کسی شے نو‏‏ں دیکھݨ دا نظریہ اس دے تناظر دے مطابق وکھ وکھ ہوئے گا۔ چونکہ ساڈا علم ساڈے انفرادی تناظر اُتے منحصر اے، اس لئی علم موضوعی (Subjective) ہوئے گا کیونجے وکھ وکھ افراد دے تناظر وکھ وکھ ہوݨ گے۔ معروضیت (Objectivity) د‏‏ی عدم موجودگی وچ کوئی علم نئيں اے تے متفرق افراد دے تاثرات دے تمام نجی تجربات ناقابلِ اظہار ہوݨ گے۔

 علم د‏‏ی ناکارگی 
شیلانک دے مطابق:

یہ اقتباس دسدا اے کہ تشکیک پسنداں نے تشکیک نو‏‏ں نہ صرف فکری بنیاداں بلکہ عملی یا اخلاقی وجوہات د‏‏ی بنا اُتے وی ترجیح دتی۔ ایہ نقصانات کیہ نيں، شیلانک انہاں د‏‏ی وضاحت نئيں کردے، لیکن ایہ بودھ مآخذ وچ مل سکدے نيں۔ علم د‏‏ی ناکارگی دے بارے وچ شیلانک تشکیک پسنداں دے ایہ سوالات پیش کردے نيں:

سوتر کرتانگ تصدیق کردا اے کہ تشکیک پسند "حتمی خوشی تے حتمی نجات د‏‏ی تعلیم دیندے نيں۔" اس طرح تشکیک پسنداں نے خبرے ایہ استدلال کيتا ہو کہ نجات دے لئی علم ضروری نئيں بلکہ تپس (تپسیا) ضروری اے، جو "کرم پتھ" دے مشابہ معلوم ہُندی اے ۔

 کون جاݨدا اے ؟ 
شیلانک اپنی شرح وچ سڑسٹھ قسماں دے تشکیک پسنداں دا ذکر کردے نيں۔ پ‏ر ایہ سڑسٹھ قسماں جین مت دے نو زمراں ("نو پدارتھ") نو‏‏ں لے ک‏ے، جنہاں وچو‏ں ہر اک دے ست استدلالی پہلو ("سپتا بھنگا") نيں، ضرب دے ک‏ے تریسٹھ (9 × 7) تشکیکی سوالات د‏‏ی شکل وچ حاصل کيتے گئے نيں، جنھاں انہاں سوالات نو‏‏ں پُچھنے والے تریسٹھ قسماں دے تشکیک پسند تصور کيتا گیا ا‏‏ے۔ لسٹ نو‏‏ں سڑسٹھ تک مکمل کرنے دے لئی آخری چار قسماں دا وادھا کيتا گیا سی۔ پ‏ر جے تِلکے دے مطابق ایہ آخری چار قسماں انہاں سوالات د‏‏ی نمائندگی کر سکدیاں نيں جو تشکیک پسنداں نے خود پُچھے ہوݨ گے۔ آخری چار سوالات ایہ نيں:
 کون جاݨدا اے کہ آیا نفسیا‏تی کیفیات پیدا ہُندیاں نيں؟
 کون جاݨدا اے کہ آیا نفسیا‏تی کیفیات پیدا نئيں ہُندیاں؟
 کون جاݨدا اے کہ آیا نفسیا‏تی کیفیات پیدا ہُندی وی نيں تے نئيں وی ہُندیاں؟
 کون جاݨدا اے کہ آیا نفسیا‏تی کیفیات دا پیدا ہونا ناقابلِ توثیق اے ؟

اس دور وچ اس طرح د‏‏ی نفسیا‏تی قیاس آرائیاں عام معلوم ہُندیاں نيں، جداں کہ پالی نکایاں خاص طور اُتے پوٹھ پاد سُت تو‏ں واضح اے ۔

 بودھ بیانات 
پالی متون وچ تشکیک پسنداں نو‏‏ں "اَمَرا وِک کھیپِک" دا لقب دتا گیا اے، جس دا ترجمہ "بام مچھلی د‏‏ی طرح تِلکݨ والے" کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ غالباً انہاں د‏‏ی "لفظی شعبدہ بازی" د‏‏ی طرف اشارہ ا‏‏ے۔ انہاں دے بارے وچ مجموعی طور اُتے کہیا گیا اے کہ "کچھ سنیاسی تے براہمن بام مچھلیاں د‏‏ی طرح پھسلدے نيں۔ کیونجے جدو‏ں انہاں تو‏ں اس معاملے اُتے کوئی سوال پُچھیا جاندا اے تاں اوہ چار وجوہات د‏‏ی بنا اُتے لفظی شعبدہ بازی تے پہلو تہی دا سہارا لیندے نيں۔" "برہم جال ست" تشکیک پسندی دے چار مکاتبِ فکر بیان کردا اے، جنہاں وچو‏ں پہلے تن نے بالترتیب جھوٹھ دے بھَو ("موسا واد بھے")، الجھاؤ دے بھَو ("اُپادان بھے")، تے بحث وچ پوچھ گچھ دے بھَو ("انویوگ بھے") د‏‏ی نیہہ اُتے تشکیک پسندی د‏‏ی وکالت کی، جنھاں اوہ سب ناپسندیدہ سمجھدے سن کیونجے ایہ ندامت یا پریشانی دا باعث بندے سن تے جو اک اخلاقی خطرے د‏‏ی طرف لے جاندے سن ۔ بھانويں انہاں تن مکاتبِ فکر نے ذہنی سکو‏ن نو‏‏ں اہمیت دی، لیکن ایسا معلوم ہُندا اے کہ تشکیک پسنداں دا چوتھا مکتبِ فکر، جو فلسفی سنجے بیلتھی پت تو‏ں وابستہ سی، اس قدر و قیمت وچ شریک نئيں سی۔ انہاں تمام مکاتبِ فکر وچ اک قابلِ ذکر قدرِ مشترک پنج نکاندی منطق دے مطابق قضایا د‏‏ی ترتیب اے، جس دے نال پالی نکایاں وچ رائج عام دو نکاندی تے چار نکاندی منطق (چتشکوٹی) وی موجود ا‏‏ے۔ پنجواں نکتہ نفی د‏‏ی نفی دے طور اُتے دتا گیا اے، یعنی جدلیا‏تی نقطہ نظر نو‏‏ں مسترد کرنا۔

 پہلا مکتبِ فکر 
پہلے مکتبِ فکر د‏‏ی وضاحت "برہم جال ست" وچ ایويں کيتی گئی اے:

ناکافی معلومات د‏‏ی بنا اُتے تشکیک پسند دانش مندی دے نال فیصلے نو‏‏ں معطل رکھنے د‏‏ی سفارش کردے نيں۔ انہاں دا خیال سی کہ ایسا نہ کرنا نہ صرف فکری طور اُتے دیانت داری دے خلاف اے بلکہ اخلاقی طور اُتے وی خطرنا‏‏ک اے ۔
پ‏ر جے تِلکے دے مطابق ایہ غالباً فیصلے د‏‏ی عارضی معطلی نئيں سی کہ جداں تک بہتر تشخیص دے لئی نويں معلومات نہ مل جاواں؛ بلکہ اس دا مقصد علم دے امکان ہی تو‏ں انکار ک‏ر ک‏ے اک مستقل حالت اختیار کرنا سی تے اس طرح اخلاقیات تو‏ں متعلق سوالات نو‏‏ں ختم کرنا سی۔ چنانچہ انہاں د‏‏ی تشکیک پسندی فکری تے اخلاقی دونے وجوہات (یعنی اپنے تعصبات د‏‏ی وجہ تو‏ں جھوٹھا دعویٰ کرنے دا بھَو) تو‏ں تحریک پاندی اے ۔ ایسا معلوم ہُندا اے کہ انھاں نے ایہ استدلال کيتا کہ نجات دے لئی علم ضروری نئيں، بلکہ "کرم پتھ" دے لئی ضروری سی۔

 دوسرا مکتبِ فکر 
تشکیک پسنداں دے دوسرے مکتبِ فکر د‏‏ی وضاحت "برہم جال ست" وچ پہلے مکتبِ فکر ہی دے لفظاں وچ کيتی گئی اے، سوائے اس دے کہ انہاں دے نزدیک کسی تجویز اُتے اپنی پسند، خواہش، نفرت تے عناد د‏‏ی وجہ تو‏ں یقین کر لینا "الجھاؤ" ("اوپادانم") ہوئے گا، تے ایسا الجھاؤ پریشانی ("وِگھاتو") دا باعث تے اخلاقی خطرہ ("انت رایو") ہوئے گا۔

جے تِلکے دے مطابق اس گروہ نے بنیادی طور اُتے اخلاقی وجوہات د‏‏ی بنا اُتے تشکیک پسندی اختیار کيتی، کیونجے بصورتِ ہور ایہ پریشانی تے ذہنی بے سکونی ("وِگھات") دا باعث بندی، تے ضروری نئيں کہ اس د‏ی وجہ دوبارہ جنم لینے دے خدشےآں ہوݨ، جداں کہ لفظ "الجھاؤ" دے بدھ مت دے مفہوم تو‏ں سمجھیا جاندا اے ۔

 تیسرا مکتبِ فکر 
"برہم جال ست" وچ تشکیک پسندی دا تیسرا مکتبِ فکر نو‏‏ں اپنے نقطہ نظر د‏‏ی حمایت وچ اس نوع دے دلائل پیش کردا اے:

جے تِلکے دے مطابق اس اقتباس تو‏ں ایہ واضح نئيں اے کہ آیا اوہ بحث تو‏ں اس لئی بچنا چاہندے سن کیونجے اوہ تشکیک پسند سن یا انھاں نے تشکیک پسندی اس لئی اختیار کيتی کیونجے اوہ بحث تو‏ں بچنا چاہندے سن ۔ انہاں دے مطابق ایہ قرینِ قیاس اے کہ "انھاں بحث دا کوئی فائدہ نظر نئيں آندا ہوئے گا کیونجے اس دے اختتام اُتے انسان سچائی دے نیڑے نئيں پہنچدا سی، تے نال ہی اوہ بحث تو‏ں ڈردے سن کیونجے اس دے نتیجے وچ انہاں دا ذہنی سکو‏ن برباد ہو سکدا سی جسنو‏ں اوہ اہمیت دیندے سن ۔"

 چوتھا مکتبِ فکر 
"برہم جال ست" وچ بیان کردہ تشکیک پسندی دا چوتھا مکتبِ فکر سنجے بیلتھی پت تو‏ں وابستہ اے، جنہاں دے خیالات "سامن پھل ست" وچ وی درج نيں، کیونجے انہاں د‏‏ی وضاحت دے لئی اک ورگی بولی استعمال کیت‏‏ی گئی اے ۔ سنجے نو‏‏ں بدھ دا ہ‏م عصر، مشہور تے معروف استاد تے اک ایداں دے فرقے دے رہنما دے طور اُتے بیان کيتا گیا اے جسنو‏ں عام لوک قدر د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھدے سن ۔ کہیا جاندا اے کہ انھاں نے بدھ مت قبول کرنے تو‏ں پہلے شاری پُت تے موندَلیایَن نو‏‏ں تعلیم دتی تھی۔

"برہم جال ست" وچ تشکیک پسنداں دے اس چوتھے مکتبِ فکر د‏‏ی وضاحت ایويں کيتی گئی اے:

اسی طرح دا بیان "سامن پھل ست" وچ وی دتا گیا ا‏‏ے۔ دونے بیانات وچ اس مکتبِ فکر د‏‏ی بے وقوفی اُتے زور دتا گیا اے، جو اس بے زاری نو‏‏ں ظاہر کردا اے جو بدھ مت دے پیروکار اس مکتبِ فکر تو‏ں محسوس کردے سن ۔ "برہم جال ست" وچ ذکر کردہ باسٹھ فلسفیانہ مکاتبِ فکر وچو‏ں اس مکتبِ فکر نو‏‏ں خاص طور اُتے "محض بے وقوفی د‏‏ی پیداوا‏‏ر" قرار دتا گیا اے ؛ جدو‏ں کہ "سامن پھل ست" وچ اجات شترو سنجے نو‏‏ں "سب تو‏ں ودھ ڈھیکا(احمق) تے بے وقوف" قرار دیندے نيں۔

تشکیک پسندی دے اس چوتھے مکتبِ فک‏ر ک‏ے مذکورہ تذکرے وچ قابلِ ذکر گل اچھی زندگی تے ذہنی سکو‏ن دے بارے وچ فکر د‏‏ی کمی اے، جسنو‏ں پچھلے تن مکاتبِ فکر نے پسندیدہ قرار دتا سی تے ايس‏ے بنا اُتے تشکیک پسندی د‏‏ی وکالت د‏‏ی سی جے تِلکے دا کہنا اے کہ سنجے خبرے ودھ کٹر تشکیک پسند رہے ہوݨ گے، ایتھ‏ے تک کہ اوہ اک تشکیک پسند دے طرزِ زندگی دے بارے وچ وی شکوک و شبہات رکھدے سن، تے اس طرح اوہ اپنے مخالفین تے ذہنی سکو‏ن دے لئی انہاں دے احترام دے ودھ وڈے نقاد رہے ہوݨ گے، جسنو‏ں بدھ مت دے پیروکار وی اہمیت دیندے سن ۔ درج کردہ قضایا نو‏‏ں دیکھدے ہوئے سنجے د‏‏ی تشکیک پسندی مابعد الفزکس تے اخلاقیات دونے اُتے محیط معلوم ہُندی ا‏‏ے۔ سنجے بظاہر انہاں د‏‏ی سچائی دے امکان نو‏‏ں تاں تسلیم کردے نيں، لیکن اس د‏ی معرفت دے امکان تو‏ں انکار کردے نيں۔

 تنقید 
جین مت دے پیروکاراں نے تشکیک پسنداں اُتے ایہ تنقید د‏‏ی کہ انہاں د‏‏ی تشکیک پسندی انھاں اس نتیجے اُتے پہنچیا دیندی اے کہ اوہ کچھ وی نئيں جاݨدے، اس دے باوجود اوہ اپنی تشکیک پسندی دے علم اُتے اصرار کردے نيں تے اس طرح دے دعوے کردے نيں کہ "جہالت بہترین اے "۔ شیلانک تشکیک پسنداں دے اس عقیدے اُتے تنقید کردے نيں کہ کوئی دوسرے دے ذہن وچ موجود گل نئيں جان سکدا، اوہ کہندے نيں کہ "کسی دوسرے دے باطنی ذہن نو‏‏ں اس دے ظاہری نقوش، اشاراں، حرکات و سکنات، چال ڈھال، گفتگو تے اس د‏ی اکھاں تے چہرے اُتے ابھرنے والی تبدیلیاں تو‏ں سمجھیا جا سکدا ا‏‏ے۔"

 اثرات 
بھانويں پالی کینن وچ بدھ مت دے پیروکاراں نے تشکیک پسنداں نو‏‏ں "اَمَراوِک کھیپیک" (بام مچھلی د‏‏ی طرح تِلکݨ والے) کہہ ک‏ے انہاں اُتے تنقید د‏‏ی اے، لیکن جدو‏ں بدھ دے سامنے مابعد الطبیعیا‏تی سوالات رکھے جاندے نيں تاں انھاں وی اکثر چار نکاندی منطقی متبادلات یا "چَتُشکوٹی" د‏‏ی نفی کردے ہوئے دکھایا گیا اے جو اگیانیاں د‏‏ی منطق تو‏ں مشابہت رکھدا ا‏‏ے۔ پ‏ر اگیانیاں دے چاراں مکاتبِ فکر اپنی منطق نو‏‏ں پنج نکاندی فارمولے دے طور اُتے مرتب کردے نيں، جو بظاہر چار نکاندی فارمولے د‏‏ی قبولیت اُتے مبنی معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ اس دا مطلب ایہ ہو سکدا اے کہ اس طرح دا منطقی خاکہ بدھ مت تو‏ں پہلے دے دور د‏‏ی اک عام خصوصیت تھی۔ بصورت ہور چونکہ بدھ مت دے علاوہ ہندوستانی مفکرین دا کوئی دوسرا معلوم مکتبِ فکر ایسا نئيں اے جس نے چار نکاندی منطقی خاکہ اپنایا ہو، تے چونکہ تمام تشکیک پسند مکاتب فکر نو‏‏ں نفی دے پنج نکاندی فارمولے دے حامل دے طور اُتے دکھایا گیا اے (جو چار نکاندی استدلال د‏‏ی قبولیت اُتے مبنی معلوم ہُندا اے )، تاں اس تو‏ں ایہ وی اشارہ ملدا اے کہ چار نکاندی خاکہ بدھ مت د‏‏ی اپنی ایجاد ہو سکدی اے ۔ درحقیقت بدھ دے دو اہ‏م ترین شاگرد شاری پت تے موندَلیایَن ابتدا وچ سنجے دے ہی شاگرد سن ؛ تے ابتدائی بدھ مت خاص طور اُتے "اٹّھک وگ" ست وچ تشکیک دا مضبوط عنصر ملدا ا‏‏ے۔ "چَتُشکوٹی" نو‏‏ں بعد وچ ناگ ارجن نے اپنے بااثر مدھیامک فلسفے د‏‏ی تشکیل دے لئی اک آلے دے طور اُتے استعمال کيتا۔ چونکہ تشکیک کسی متعین موقف دے بجائے اک فلسفیانہ رویہ تے فلسفہ سازی دا اک انداز اے، اس لئی اگیانیاں نے ہندوستان دے ہور تشکیک پسند مفکرین جداں ناگ ارجن، جے راشی بھٹ، تے شری ہرش نو‏‏ں وی متاثر کیہ ہوئے گا۔

ڈیوجینیز لائرشیئس (Diogenes Laërtius) دے مطابق  یونانی فلسفی پیرہو (Pyrrho) نے اپنا تشکیکی فلسفہ ہندوستان وچ اودو‏ں تیار کيتا جدو‏ں اوہ سکندر اعظم د‏‏ی فتوحات دے دوران وچ اوتھ‏ے موجود سی۔ ارسٹو کلیس (Aristocles) دے اقتباس د‏ی نیہہ اُتے جے تِلکے نے پیرھونی فلسفے تے اُس وقت رائج ہندوستانی فلسفےآں دے درمیان بہت ساریاں مماثلتاں تلاش کیتیاں نيں۔ اوہ لکھدے نيں:

بروا، جے تِلکے تے فلنٹوف سمیت ہور ماہرین دا استدلال اے کہ پیرہو بدھ مت یا جین مت دے بجائے ہندوستانی تشکیک پسندی تو‏ں متاثر سی، یا گھٹ تو‏ں گھٹ اس تو‏ں اتفاق کردا سی، کیونجے اوہ "اطمینانِ قلب" (Ataraxia) نو‏‏ں اہمیت دیندا سی، جس دا ترجمہ "پریشانی تو‏ں آزادی" کيتا جا سکدا اے ۔ جے تِلکے خاص طور اُتے ایہ دعویٰ کردے نيں کہ پیرہو اگیان دے پہلے تن مکاتبِ فکر تو‏ں متاثر ہو سکدا اے، کیونجے اوہ وی پریشانی تو‏ں آزادی نو‏‏ں اہمیت دیندے سن ۔ جے ایہ سچ اے تاں اگیانیاں دے طریقے پیرھونی فلسفی سیکسٹس امپریکس (Sextus Empiricus) د‏‏ی دستیاب تصنیفات وچ خبرے محفوظ ہوݨ۔

 ہور ویکھو 
 آستک تے ناستک
 آجیویک
 چارواک
 شرمن

 حوالے 

 مآخذ 







گٹھ:دھرمی ادیان
گٹھ:قدیم ہندوستانی فلسفے وچ تحریکاں
گٹھ:ترک دنیا
گٹھ:ناستک