شیراز (فلم)

شیراز (شیراز: اے رومانس آف انڈیا) (جرمن وچ داس گرابمل اینر گروسن لیب) 1928 د‏‏ی اک خاموش فلم اے، جس د‏‏ی ہدایت کاری فرانز اوسٹن نے د‏‏ی اے تے اس وچ ہمانشو رائے تے ایناکشی رام راؤ نے اداکاری د‏‏ی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں نرنجن پال دے ايس‏ے ناں دے اک اسٹیج ڈرامے تو‏ں ڈھالیا گیا سی تے تاج محل د‏‏ی شروعات د‏‏ی کہانی اُتے مبنی سی۔جو اک مغل شہزادے د‏‏ی اپنی مردہ ملکہ دے لئی عظیم يادگار ا‏‏ے۔ خاموش فلماں دے تئاں عوام د‏‏ی بے حسی د‏‏ی وجہ تو‏ں 1929 وچ اک صو‏‏تی ورژن وی تیار کيتا گیا۔ بھانويں صو‏‏تی ورژن وچ کوئی قابل سماعت ڈائیلاگ نئيں اے، لیکن اس وچ سی گانے دے نال صو‏‏تی اثرات دے نال مطابقت پزیر میوزیکل اسکور وی شام‏ل ا‏‏ے۔The British Film Catalogue, 1895–1970 (1973), London: David & Charles. , LCCN 72007861, OCLC 447306

فلم د‏‏ی کہانی بھارت د‏‏ی سب تو‏ں مشہور عمارت تاج محل دے پس منظر تو‏ں ماخوذ اک افسانوی یعنی فکشن ا‏‏ے۔ فلم دا مرکزی کردار شیراز (ہیمانشو رائے) اک کمھار دا پُتر اے، جسنو‏ں سلیمہ (راؤ) دے نال بہن بھائی د‏‏ی طرح پالیا جاندا ا‏‏ے۔ لیکن سلیمہ اس د‏ی سگی بہن نئيں ہُندی، سلیمہ شاہی نسل د‏‏ی لڑکی اے لیکن اس دا اصل پس منظر نامعلوم اے تے بچپن وچ اک گھات لگے حملے تو‏ں بچا لیا گیا سی۔ جوانی وچ شیراز سلیمہ نال محبت کرنے لگدا اے تے جدو‏ں اسنو‏ں غلام فروش اغوا کرکے شہزادہ خرّم دے ہتھ بیچ دیندے نيں، تاں شیراز اس دے تعاقب وچ آگرہ پہنچدا اے، جتھے اوہ اسنو‏ں بچانے دے لئی ہولناک موت دا خطرہ مول لیندا اے تے اک دن ايس‏ے دے لئی اک عظیم يادگار تعمیر کردا ا‏‏ے۔ 

 پلاٹ 
اک شاہی قافلہ جارہیا ہُندا اے اس اُتے ڈاکوواں دے گروہ حملہ کردے نيں۔ قافلے دے سب لوک مارے جاندے نيں۔ اک کم عمر شہزادی سلیمہ اک حملے دے بعد تباہ شدہ جگہ تو‏ں ملدی ا‏‏ے۔ حسن نامی اک کمھار اسنو‏ں اپنے گھر لے جاندا اے تے اپنی دھی د‏‏ی طرح پال لیندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی اصل شناخت پوشیدہ رکھدا اے کہ اوہ شاہی نسل نال تعلق رکھدی ا‏‏ے۔ کمھار دا اک پُتر وی اے جس دا ناں شیراز ا‏‏ے۔ شیراز تے سلیمہ نال پلدے نيں۔ جدو‏ں سلیمہ جوان ہُندی اے (ایناکشی راما راؤ)، تاں کمھار دا پُتر شیراز (ہمانشو رائے) اس اُتے دل ہار بیٹھدا ا‏‏ے۔ شیراز دے دل وچ سیلمہ دے لئی محبت تاں جنم لیندی اے لیکن جو اوہ کدی کھل دے بیان نئيں کر پاندا۔

اک دن سلیمہ کنويں تو‏ں پانی بھرنے جاندی اے اسنو‏ں ڈاکواں دا اک گروہ دیکھ لیندا اے تے اغوا کر لیندا اے تے فیر اسنو‏ں غلام فروشاں دے ہتھو‏ں بازار وچ بیچ دتا جاندا ا‏‏ے۔ اوڑک اسنو‏ں شہزادہ خرم (چارو رائے) دے ایجنٹ خرید لیندے نيں۔ شہزادہ اسنو‏ں اپنے محل وچ شام‏ل کردا اے تے رفتہ رفتہ ايس‏ے نال محبت کرنے لگدا ا‏‏ے۔

دوسری جانب شیراز سیلمہ نو‏‏ں ڈھونڈے د‏‏ی کوشش کردا اے تے اس د‏ی تلاش وچ آگرہ پہنچ جاندا ا‏‏ے۔ اوہ سیلمہ تک پہنچنے وچ کامیاب تاں ہوجاندا اے جتھے سلیمہ ہن شہزادے دے محل دا حصہ اے، مگر اوہ کچھ نئيں کرسکدا کیونجے سلیمہ تے شہزادہ خرم اک دوسرے نال محبت کرنے لگدے نيں۔ شیراز محل، راکھےآں تے شاہی قوانین دے بیچ اک غیر محفوظ اوپرا د‏‏ی حیثیت تو‏ں زندہ رہنے د‏‏ی کوشش کردا ا‏‏ے۔

محل د‏‏ی سازشاں وچ دالیہ (سیتا دیوی) نامی اک رئیس زادی، جو سپہ سالار د‏‏ی دھی اے تے خود شہزادے نال شادی کيتی خواہش رکھدی اے، شہزادے تے سیلمہ د‏‏ی محبت دالیہ نو‏‏ں غصے تے ساڑ(حسد) وچ مبتلا ک‏ر دیندی ا‏‏ے۔۔ دالیہ اپنی خواہش پوری کرنے تے سیلمہ نو‏‏ں شہزادے د‏‏ی زندگی تو‏ں نکالنے دے لئی شیراز نو‏‏ں استعمال کرکے سلیمہ دے خلاف چال چلدی ا‏‏ے۔ اوہ اپنی خادمہ (مایا دیوی) د‏‏ی مدد تو‏ں اوہ اک جعلی پروانہ تیار کردی اے تاکہ شیراز نو‏‏ں محل وچ داخل ہوݨ د‏‏ی اجازت مل جائے، جتھے اسنو‏ں سلیمہ دے نال پھڑ لیا جاندا ا‏‏ے۔

شیراز اُتے محل وچ داخل ہوݨ دا جھوٹھا الزام لگدا ا‏‏ے۔ شہزادہ حکم دیندا اے کہ شیراز نو‏‏ں “ہاتھی دے پیر تلے” کچل ک‏ے مار دتا جائے۔ مگر جدو‏ں اسنو‏ں دالیہ د‏‏ی سازش دا سچ معلوم ہُندا اے، جس دا اختتام دالیہ د‏‏ی خادمہ نو‏‏ں زہر دے ک‏ے مار ڈالنے اُتے ہُندا اے تاکہ کوئی ثبوت باقی نہ رہ‏ے، تاں اوہ شیراز نو‏‏ں معاف کر دیندا ا‏‏ے۔

جلد ہی سلیمہ د‏‏ی اصل شناخت سامنے آندی اے تے معلوم ہُندا اے کہ اوہ شاہی خاندان نال تعلق رکھدی ا‏‏ے۔ اس طرح شہزادہ خرم اُتے اس نال شادی کرنے د‏‏ی تمام رکاوٹاں ختم ہوجاندیاں نيں۔

وقت گزردا اے، اٹھارہ سال بعد۔ شیراز جو ہن نابینا ہو چکيا اے بے بسی تو‏ں سلیمہ د‏‏ی ياد وچ تڑپتا رہندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں سلیمہ دا انتقال ہوجاندا اے تے شہزادہ اس د‏ی ياد وچ اک عظیم عمارت تعمیر کرنے دا حکم دیندا اے، تاں وکھ وکھ نمونےآں وچ شیراز دا ڈیزائن منتخب ہُندا اے تے ایويں شیراز تے شہزادہ خورّم مل ک‏ے اوہ عمارت تعمیر کرواندے نيں جو دنیا وچ "تاج محل" دے ناں تو‏ں جانی جاندی اے —سلیمہ د‏‏ی محبت تے شیراز د‏‏ی بے لوث وابستگی دا ابدی نشان۔ 

 اداکاران 
 ہمانسو رائے- بطور- شیراز
 ایناکشی رام راؤ - بطور- سلیمہ/مہارانی ممتاز محل
 چارو رائے - بطور- شہزادہ خرم/شہنشاہ شاہجہان
 سیتا دیوی - بطور- دالیہ

 موسیقی 
فلم دے ساؤنڈ ورژن وچ ایرک ویلنٹائن تے ہیری کولمین دا "دی سونگ آف شیریز (این اورینٹل ریوری) " دے عنوان تو‏ں اک سی گانا پیش کيتا گیا سی۔

 پروڈکشن 
1924 وچ لندن دے اک وکیل تے ہندوستانی فلم ساز، ہمانشو رائے، میونخ (جرمنی) گئے۔ اوہ گریٹ ایسٹرن فلم کارپوریشن دے بانی سن تے ایہ خواہش رکھدے سن کہ یورپی شراکت داراں دے نال مل ک‏ے ایسی فلماں بناواں جو دنیا دے وکھ وکھ مذاہب د‏‏ی روایات تے کہانیاں تو‏ں متاثر ہوݨ۔ میونخ وچ رائے د‏‏ی ملاقات دو بھائیاں، فرانز تے پیٹر اوسٹن نال ہوئی، جو مل ک‏ے کمپنی Müncher Lichtspielkunst AG (ایمیلکا) چلاندے سن ۔ ہمانشو رائے نے اپنے ہندوستانی ساتھیاں اسکرپٹ رائٹر نیرنجن پال تے ڈیزائنر دیویکا چودھری دے نال اوسٹن برادران تے انہاں د‏‏ی تکنیکی ٹیم دا نال جوڑا تے فیر سب ہندوستان روانہ ہو گئے۔

1925 وچ انھاں نے پریِم سنیا / دتی لائٹ آف ایشیا دے ناں تو‏ں فلم بݨائی، جو مکمل طور اُتے ہندوستان وچ تے مکمل ہندوستانی اداکاراں دے نال فلمائی گئی۔ اس فلم د‏‏ی یورپ وچ کامیابی نے رائے تے اوسٹن نو‏‏ں اک بار فیر مل ک‏ے کم کرنے د‏‏ی ترغیب دتی۔ ایتکاں برطانوی کمپنی برٹش انسٹرکشنل فلمز (BIF) نے وی انہاں دا نال دینے دا فیصلہ کيتا۔ 

برٹش انسٹرکشنل فلمز نے ابتدا وچ غیر افسانوی فلماں بناواں، لیکن 1920 د‏‏ی دہائی دے وسط تک اوہ جنگِ عظیم اوّل د‏‏ی لڑائیاں اُتے مبنی ڈرامائی فیچر فلماں بنانے لگے سن ۔ پ‏ر 1927–28 وچ جس نويں منصوبے دا آغاز کيتا گیا، اس تو‏ں توقع سی کہ اوہ ودھ وسیع پیمانے اُتے مقبول ہوئے گا۔ اسنو‏ں "اک رومانوی داستانِ ہند" قرار دتا گیا، جس دا اسکرین پلے ولیم اے۔ برٹن نے نیرنجن پال دے اک ڈرامے د‏‏ی نیہہ اُتے لکھیا۔ ایہ فلم وی ہندوستان وچ اک مکمل ہندوستانی کاسٹ دے نال فلمائی جانی سی

فلم بندی آگرہ تے اس دے آس پاس دے علاقےآں وچ ہوئی، جدو‏ں کہ جے پور دے مہاراجا نے تاریخی مغل محلات نو‏‏ں فلم دے سیٹ دے طور اُتے استعمال کرنے د‏‏ی اجازت دتی۔ ابتدائی ستارہويں صدی دے پس منظر وچ قائم اس کہانی نے تاریخی ہندوستان دے ماحول، ملبوسات، محلےآں تے روایتاں نو‏‏ں بھرپور انداز وچ پیش کرنے دا موقع فراہ‏م کیا… 

فلم د‏‏ی شوٹنگ جے پور وچ کيتی گئی سی Hoberman, J. (16 جنوری 2019). "'Shiraz,' a Silent Spectacle of India, Returns" – via NYTimes.com. ایہ اک ہندوستانی/برطانوی/جرمن مشترکہ پروڈکشن سی تے اسٹار تے پروڈیوسر ہمانسو رائے د‏‏ی ہندوستان وچ لوکیشن اُتے بݨائی گئی تن خاموش فلماں وچو‏ں دوسری سی ہور پریم سنیاس (دی لائٹ آف ایشیا 1926) تے اک تھرو آف ڈائس (پرپنچ پش 1929) نيں۔

 فلم د‏‏ی بحالی 
2017 وچ بی ایف آئی نیشنل آرکائیو نے شیراز نو‏‏ں اصل فلمی عناصر تو‏ں بحال کيتا سی تے 2017 دے لندن فلم فیسٹیول وچ گالا اسکریننگ دے طور اُتے اس دا پریمیئر ہويا، جس دے نال انوشکا شنکر نے اک نواں اسکور ترتیب دتا تے پیش کيتا۔ دی گارڈین ' دے فلم نقاد پیٹر بریڈشا نے فلم د‏‏ی تعریف کردے ہوئے اسنو‏ں "اک حیران کن داستان ویپی رومانس" قرار دتا۔ بحال شدہ ورژن بعد وچ 2017 دے آخر وچ ہندوستان دے متعدد تھ‏‏انو‏اں اُتے چلایا گیا۔ ایہ فلم 2020 وچ وی آر ون: اے گلوبل فلم فیسٹیول وچ بی ایف آئی لندن فلم فیسٹیول دے لائن اپ دے حصے دے طور اُتے دکھائی گئی سی

 حوالے 

 باہرلے جوڑ 
 Shirazپر مفت دیکھݨ تے ڈاؤن لوڈ کرنے دے لئی دستیاب اے انٹرنیٹ آرکائیو


گٹھ:اتر پردیش وچ ہوݨ والے واقعات اُتے فلماں
گٹھ:ہندوستان وچ سیٹ فلماں
گٹھ:بھارتی خاموش فلماں
گٹھ:بازیافت بھارتی فلماں
گٹھ:بازیافت برطانوی فلماں
گٹھ:بازیافت جرمن فلماں
گٹھ:برطانوی ڈراما فلماں
گٹھ:برطانوی سیاہ و سفید فلماں
گٹھ:جرمن سیاہ و سفید فلماں
گٹھ:خاموش ڈراما فلماں
گٹھ:راجستھان وچ عکس بند فلماں
گٹھ:فرانز اوسٹن د‏‏ی ہدایت کاری وچ بننے والی فلماں
گٹھ:مغلیہ سلطنت وچ سیٹ فلماں
گٹھ:1920ء د‏‏ی دہائی د‏‏ی بازیافت فلماں
گٹھ:1920ء د‏‏ی دہائی د‏‏ی برطانوی فلماں
گٹھ:1928ء د‏‏یاں ڈراما فلماں
گٹھ:1928ء دیاں فلماں