صوبہ ٹھٹہ

صوبہ ٹھٹہ () ۱۵۹۳ء تو‏ں ۱۷۳۷ء تک برصغیر دے خطہ سندھ وچ اک اہ‏م مغلیہ انتظامی تے سیاسی اکائی رہیا۔ ایہ علاقہ پہلے مغلیہ سلطنت دا صوبہ سی، بعد وچ خود مختار ریاست د‏‏ی حیثیت اختیار کيتی، تے بالآخر ۱۸۴۳ء وچ برطانوی راج دا حصہ بن گیا۔

 جغرافیہ 
صوبہ ٹھٹہ دا راجگڑھ ابتدا وچ ٹھٹہ سی، جو دریائے سندھ دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔ ۱۷۳۷ء وچ راجگڑھ نو‏‏ں خدا آباد منتقل کيتا گیا، تے ۱۷۶۸ء وچ حیدرآباد نو‏‏ں راجگڑھ بنایا گیا۔ ایہ علاقہ دریائے سندھ دے زرخیز میداناں اُتے مشتمل سی، جو زراعت تے تجارت دے لئی موزاں سن ۔

 تریخ 
ٹھٹہ بطور صوبہ مغل دور دے اختتام تے کلہوڑا دور دے آغاز وچ ہی اپنی اہمیت کھو بیٹھیا سی۔ تالپور دور دے دوران ٹھٹہ صرف اک تاریخی تے ثقافتی اہمیت دا حامل علاقہ رہیا، لیکن سیاسی لحاظ تو‏ں مرکزیت نئيں رکھدا سی۔

 مغلیہ دور (۱۵۹۳ء–۱۷۳۷ء) 
۱۵۹۳ء وچ مغل بادشاہ اکبر اعظم نے سندھ نو‏‏ں فتح کيتا تے اسنو‏ں مغلیہ سلطنت دا صوبہ بنایا۔ اس دوران، صوبے دا انتظام صوبہ دار دے ذریعے کيتا جاندا سی، جو براہ راست دہلی دے دربار نو‏‏ں جوابدہ سی۔

ٹھٹہ دا آغاز مغل سلطنت دے زیرِ انتظام ہويا۔ ایہ دور ٹھٹہ دے لئی ترقی دا زمانہ سی، خاص طور اُتے فن تعمیر، تجارت، تے تعلیم دے لحاظ تاں۔ مغلیہ سلطنت دے زوال دے نال، ٹھٹہ وچ انہاں د‏‏ی حکمرانی کمزور ہُندتی گئی۔

 کلہوڑا خاندان دا دور (۱۷۳۷ء–۱۷۸۳ء) 
۱۷۳۷ء وچ کلہوڑا خاندان نے مغلاں تو‏ں آزادی حاصل کيتی تے سندھ اُتے حکمرانی شروع کيتی۔ نور محمد کلہوڑو اس خاندان دے پہلے حکمران سن ۔ کلہوڑا خاندان نے اپنے ابتدائی دور وچ مغل سلطنت تو‏ں وفاداری دا اظہار کيتا تے باضابطہ طور اُتے مغلاں دے ماتحت سن ۔ پ‏ر، مغل سلطنت د‏‏ی کمزوری دے نال، کلہوڑا حکمران ودھ خود مختار ہو گئے۔ سندھ مغلیہ تسلط تو‏ں نکل ک‏ے ایرانی نرغے وچ آیا جتھے نادر شاہ د‏‏ی حکومت سی نادر شاہ سندھ اُتے وی حملہ آور ہوئے تے انھاں نے سندھ دے کلہوڑا خاندان تو‏ں بعض علاقےآں دے علاوہ اک کروڑ روپے خراج طلب کيتا تے ضمانت دے طور پ‏ر اودو‏ں دے گدی نشین میاں نور محمد دے بیٹےآں، غلام شاہ کلہوڑو تے انہاں دے بھائی مرادیاب، نو‏‏ں نال لے گئے۔ ایہ دونے بھائی اُس وقت تک قید وچ رہے جداں تک نادر شاہ د‏‏ی موت نئيں ہوئی۔ نادر شاہ دے بعد سندھ احمد شاہ ابدالی دے زیر اثر آیا تے میاں نور محمد ہن انھاں خراج ادا کرنے لگے۔https://www.bbc.com/urdu/articles/c9xwer9j0wgo

 تالپور خاندان دا دور (۱۷۸۳ء–۱۸۴۳ء) 
۱۷۸۳ء وچ تالپور خاندان نے کلہوڑا خاندان نو‏‏ں شکست دے ک‏ے اقتدار سنبھالیا۔ فتح علی تالپور اس خاندان دے پہلے حکمران سن ۔ انہاں دے دور وچ سندھ نے برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی دے نال ۱۸۰۹ء وچ معاہدہ کیتا، جس دے تحت برطانوی اثر و رسوخ وچ وادھا ہويا۔ بالآخر، ۱۸۴۳ء وچ برطانوی فوج نے سندھ اُتے حملہ کيتا تے اسنو‏ں اپنی سلطنت وچ شام‏ل ک‏ر ليا۔

 سبھیاچار تے بولی 
ٹھٹہ صوبہ وچ سرکاری بولی فارسی سی جدو‏ں کہ مقامی سطح اُتے سندھی بولی جاندی سی اس دے علاوہ، بلوچ حکمراناں د‏‏ی وجہ تو‏ں بلوچی بولی دا وی اثر سی۔ ایہ علاقہ وکھ وکھ ثقافتی تے مذہبی گروہاں دا مسکن سی، جنہاں وچ مسلما‏ن، ہندو، جین، بدھ مت دے پیروکار، سکھ تے مسیحی شام‏ل سن ۔

 معیشت 
صوبہ ٹھٹہ د‏‏ی معیشت زراعت، تجارت تے دستکاری اُتے مبنی سی دریائے سندھ دے نیڑے ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں ایتھ‏ے د‏‏ی زمیناں زرخیز سی، جتھے گندم، چاول تے کپاس د‏ی کاشت ہُندی سی ٹھٹہ شہر اپنے وقت وچ علم و ادب دا مرکز سی تے ایتھ‏ے دے محلات، دربار تے بازار دور دراز دے تاجراں تے سیاحاں دے لئی کشش دا باعث سن ۔https://jang.com.pk/news/659591?utm_source=chatgpt.com

 صوبہ داراں د‏‏ی لسٹ 
 سرنانواں ذاتی ناں دور ویلے دا بادشاہ نوٹ صوبہ دار   Rao Patar Das Khattari  28 مارچ ۱۵۹۳–۱۵۹۴ اکبرمقامی لوکاں وچ غیر مقبولیت د‏‏ی وجہ تو‏ں ہٹا دتا گیا۔ صوبہ دار   مرزا جانی بیگ ترخان  1594 – 1 فروری ۱۶۰۱ اکبر صوبہ دار   غازی بیگ ترخان  1 فروری ۱۶۰۱–۱۲ اپریل ۱۶۱۲ اکبرجہانگیر صوبہ دار   Muzaffer Khan Mir Abd al-Razzaq Mamuri   1612–1614 جہانگیر صوبہ دار   Mirza Rustam Safavi  1614–1615 جہانگیر صوبہ دار   تاج خان تاش بیگ  1614–1615 جہانگیر صوبہ دار   Arsalan Beg Shamsher Khan Uzbek  1615–1617 جہانگیر صوبہ دار   Khan-i-Dauran Mirza Shah Beg Arghun Khan  1617–1617 جہانگیر صوبہ دار   Muzaffer Khan Mir Abd al-Razzaq Mamuri  1617–1618 جہانگیر صوبہ دار   Khan-i-Dauran Mirza Shah Beg Arghun Khan  1618–1619 جہانگیر صوبہ دار   Mustafa Khan Sayyid Bayazid Bukhari  1619–1623 جہانگیر- صوبہ دار   شہریار مرزا  13 اکتوبر ۱۶۲۵–۱۶۲۶ جہانگیر صوبہ دار   Mirza Abu Saeed  1626–1627 جہانگیراک ایرانی، مہارانی ملکہ نورجہا‏‏ں دا بھتیجا ۔ صوبہ دار   Muhammad Isa Khan Tarkhan II   1627–1628 شاہ جہان صوبہ دار   Sher Khwaja Baqi Khan  1628–1628 شاہ جہان صوبہ دار   Mir Hussam al-Din Murtaza Khan Anju  1628–1629 شاہ جہان صوبہ دار   Amir Khan Mir Abul Baqa  1629–1631 شاہ جہان صوبہ دار   Yusuf Muhammad Khan Tashqandi  1631–1635 شاہ جہان صوبہ دار   Khawas Khan Daulat Khan Mayi  1635–1640 شاہ جہان صوبہ دار   Khwaja Kāmgār Ghayrat Khan  1640–1641 شاہ جہان صوبہ دار   Shad Khan  1641–1643 شاہ جہان صوبہ دار   Amir Khan Mir Abul Baqa  1643–1647 شاہ جہان صوبہ دار   Mughal Khan  1647–1649 شاہ جہان صوبہ دار    اورنگزیب عالمگیر  1649–1653 شاہ جہان صوبہ دار   Sardar Khan Shahjahani  1653–1653 شاہ جہان صوبہ دار   Zafar Khan Khwaja Ahsanullah  1653–1655 شاہ جہان صوبہ دار   سپہر شکوہ  1655–1658 شاہ جہان صوبہ دار   Qabad Khan Mir Akhur  1658–1660 اورنگزیب صوبہ دار   Yadgar Beg Lashkar Khan  1660–1662 اورنگزیب صوبہ دار   Izzat Khan Sayyid Abd al-Razzak Gilani  1662–1664 اورنگزیب صوبہ دار   Ghazanfar Khan  1664–1666 اورنگزیب صوبہ دار   Izzat Khan Sayyid Abd al-Razzak Gilani  1666–1669 اورنگزیب صوبہ دار   Abu Nusrat Khan  1669–1671 اورنگزیب صوبہ دار   Saadat Khan  1671–1673 اورنگزیب صوبہ دار   Izzat Khan Sayyid Abd al-Razzak Gilani  1673–1679 اورنگزیب صوبہ دار   Khana Zaad Khan  1679–1683 اورنگزیب صوبہ دار   Sardar Khan  1683–1687 اورنگزیب صوبہ دار   Murid Khan  1687–1689 اورنگزیب صوبہ دار   Zabardast Khan  1689–1689 اورنگزیب صوبہ دار   Abu Nusrat Khan  1689–1691 اورنگزیب صوبہ دار   Hifzullah Khan  1691–1701 اورنگزیب صوبہ دار   Saeed Khan  1701–1702 اورنگزیب صوبہ دار   Mir Amin al-Din Khan Husayn  1702–1703 اورنگزیب صوبہ دار   Yusuf Khan Tirmizi  1703–1704 اورنگزیب صوبہ دار   Ahmad Yar Khan  1704–1707 اورنگزیب صوبہ دار   Saeed Atr Khan Bahadur  1707–1709 اعظم شاہبہادر شاہ اول صوبہ دار   Mahin Khan  1709–1711 بہادر شاہ اول صوبہ دار   Shakir Khan  1711–1712 بہادر شاہ اول صوبہ دار   Mahin Khan  1712–1712 جہاندر شاہ صوبہ دار   Khwaja Muhammad Khalil Khan  1712–1713 جہاندر شاہ صوبہ دار   Saeed Atr Khan Bahadur  1713–1714 فرخ سیار صوبہ دار   Yaqub Kashmiri  1714–1714 فرخ سیار صوبہ دار   Mir Muhammad Shujaat Khan Shafi  1714–1715 فرخ سیار صوبہ دار   Mir Lutf Ali Khan  1715–1719 فرخ سیار صوبہ دار   Azam Khan  1719–1719 رفیع الدرجات صوبہ دار   Mahabat Khan  1719–1722 شاہ جہان دوممحمد شاہ صوبہ دار   Sultan Mahmud Khan  1722–1724 محمد شاہ صوبہ دار   Saifullah Khan  1724–1730 محمد شاہ صوبہ دار   Sadiq Ali Khan  1730–1730 محمد شاہ صوبہ دار   Dilerdil Khan  1730–1732 محمد شاہ صوبہ دار   Himmet Dilerdil Khan  1732–1736 محمد شاہ صوبہ دار   Sadiq Ali Khan  1736–1737 محمد شاہمیاں نور کلہوڑو ولوں معزول جو سندھ دا نواب بنیا ۔

 حوالے 

گٹھ:سندھ د‏‏ی تریخ
گٹھ:مغل صوبہ جات
گٹھ:1593ء وچ قائم ہوݨ والے ملک تے علاقے