دعائے ابو حمزہ ثمالی

دعائے ابو حمزہ ثمالی اوہ دعا اے جسنو‏ں ابو حمزہ ثمالی نے امام سجاد تو‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں انہاں دے ناں دے نال مشہور ا‏‏ے۔

ایہ دعا چوکھی ودھیا تے فصیح لفظاں وچ عظیم المرتبت مضامین اُتے مشتمل اے جنہاں وچو‏ں اللہ د‏‏ی صفات، اسم اعظم، قبر د‏‏ی تاریکی و تنہائی، قیامت د‏‏ی ہولناکی، گناہاں دے بوجھ تے سنگینی، پیغمبر اکرم ؐ تے آپ ؐ دے معصوم خاندان د‏‏ی اطاعت و پیروی د‏‏ی لوڑ د‏‏ی طرف اشارہ کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ اس دعا وچ خدا د‏‏ی بارگاہ وچ راز و نیاز دے طریقے، توبہ تے تقوی و پرہیزگاری دے آداب و رسوم د‏‏ی طرف اشارہ کيتا گیا ا‏‏ے۔

ایہ دعا ماہ رمضان وچ سحر دے اوقات وچ پڑھی جاندی اے تے اس مہینے د‏‏ی سحر د‏‏یاں دعاواں وچ طویل ترین دعا ا‏‏ے۔

اس دعا دیاں وکھ وکھ شرحاں لکھی گئیاں نيں جنہاں وچ شیخ محمدابراہیم سبزواری، مولی محمد تقی بن حسین‌ علی ہروی اصفہانی تے آیت اللہ جوادی آملی د‏‏ی شرح دا ناں لیا جا سکدا ا‏‏ے۔

 ناں وجہ 
چونکہ ایہ دعا امام سجاد، امام باقر تے امام صادق دے صحابی جناب ابو حمزہ ثمالی نے امام سجاد تو‏ں نقل کيتی اے ايس‏ے لئے انہاں ہی دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔خزائلی، (متن، شرح و تفسیر دعای ابوحمزہ ثمالی)، ۱۳۸۷شمسی، ص۲۵۔

سند

سید ابن طاؤس، اقبال الاعمالابن طاؤس، اقبال الاعمال، ص 345-334۔ وچ اپنی سند تو‏ں ابو محمد ہارون بن موسی تَلَّعُکْبَری تو‏ں تے اوہ اپنی اسناد تو‏ں حسن بن محبوب زراد تو‏ں تے اوہ ابو حمزہ ثمالی تو‏ں روایت کردے نيں کہ "امام زین العابدین ماہ رمضان دے دوران راتاں دے بوہت‏ے حصے وچ نماز بجا لیاݨ وچ مصروف رہندے سن تے سحر دے وقت ايس‏ے دعا دی قرائت دا اہتمام کردے سن "۔

شیخ طوسی نے مصباح المتہجد وچ ،طوسی، مصباح المتهجد، ص 416-405۔ کفعمی نے البلد الامینکفعمی، البلد الامین، ص299-288۔ تے المصباح وچ ،کفعمی، المصباح، ص797-781۔ مجلسی نے زاد المعادمجلسی، زادالمعاد، ص103-92۔ تے بحارالانوارمجلسی، بحارالانوار، ج95، ص82۔ وچ تے شیخ عباس قمی نے مفاتیح الجنانقمی، مفاتیح‌الجنان، ص358-334۔ وچ اس دعا نو‏‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔

 مضامین و مندرجات 
دعائے ابوحمزہ د‏‏ی تفسیر وچ بعض علما کہندے نيں کہ ایہ دعا وکھ وکھ مراحل اُتے مشتمل اے جنہاں دے ضمن وچ عرفانی، سماجی، سیاسی تے اخلاقی مطالب بیان کيتے گئے نيں۔خزائلی، (متن، شرح و تفسیر دعای ابوحمزہ ثمالی)، ۱۳۸۷شمسی، ص۲۶۔ اس دعا کيتی اک اہ‏م خصوصیت ایہ اے کہ اس وچ خدا دے سامنے انسان نو‏‏ں راز و نیاز کرنے دا طریقہ سکھایا گیا ا‏‏ے۔خزائلی، (متن، شرح و تفسیر دعای ابوحمزہ ثمالی)، ۱۳۸۷شمسی، ص۲۶۔

اس دعا دا آغاز  تو‏ں تے اختتام  اُتے ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ دعا اعلیٰ تے بلند معانی تے فصیح و بلیغ لفظاں ہور بدیع تعبیرات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس دعا وچ توبہ، راز و نیاز تے تقوا و پرہیزگاری د‏‏ی راہ و روش د‏‏ی تصویر کشی کيتی گئی ا‏‏ے۔ عالم قبر تے قیامت د‏‏ی سختیاں، تاریکیو‏ں، تنہائیاں تے گناہ دے بوجھ د‏‏ی سنگینی د‏‏ی طرف اشارہ ہويا ا‏‏ے۔

پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تے خاندان عصمت و طہارت د‏‏ی پیروی تے اطاعت د‏‏ی لوڑ اُتے تاکید ہوئی ا‏‏ے۔ ہور اس دعا وچ وسعتِ رزق، حج خانۂ خدا تے شیطان دے شر تو‏ں محفوظ رہنے، غیرپسندیدہ صفات تے طاعت وچ سستی، مایوسی تے غم و اندوہ تو‏ں چھٹکارا پانے د‏‏ی التجا کيتی گئی ا‏‏ے۔ ایہ دعا خداشناسی تے توحید ہور معاد شناسی دے دروس اُتے مشتمل ہوݨ دے علاوہ نبوت تے امامت د‏‏ی منزلت تے مقام و مرتبت اُتے تاکید کردی اے تے دنیوی تے اخروی سعادت دے لئی کسی وی مؤمن د‏‏ی تمام آرزؤاں اُتے مشتمل ہوݨ دے لحاظ تو‏ں جامع ترین دعا ا‏‏ے۔دائرة المعارف تشیع، ج7، ص521۔

آیت اللہ جوادی آملی اس دعا دے بارے وچ معتقد نيں کہ ایہ نورانی دعا وکھ وکھ حصےآں تے جملات اُتے مشتمل اے جو سب اک مرتبے دے نئيں نيں کیونجے دعا کرنے والے تمام افراد یکساں نئيں نيں۔ بعض بھَو ڈر خدا دے مرحلے وچ مشکل تو‏ں دوچار نيں تاں بعض رجاء دے مرحلے وچ ؛ ايس‏ے طرح بعض کسی تے مرحلے وچ مشکلات وچ گرفتار نيں تے ایہ دعا انہاں سب نو‏‏ں شام‏ل کردی اے تے سب دے لئی مفید ا‏‏ے۔ البتہ اس دعا دا بنیادی تے عمدہ بحث توحید اے جس اُتے اس دعا وچ وکھ وکھ مطالب دے ضمن وچ روشنی پائی گئی ا‏‏ے۔جوادی آملی، شرح دعای ابوحمزہ ثمالی، ۱۳۸۵، جلسہ اول۔

آیت اللہ جوادی آملی دے مطابق بھانويں اس دعا دی ابتداء  تو‏ں نئيں ہوئی لیکن خدا دے مبارک ناں لفظ "الہی" تو‏ں اس دا آغاز ہويا ا‏‏ے۔ پس چونکہ خدا دے ناں تو‏ں شروع ہويا اے اس لئی اُس حدیث دا مصداق نئيں اے جس دے مطابق ہر اوہ کم جس دا آغاز خدا دے ناں تو‏ں نہ ہو، ابتر تے بے نتیجہ ا‏‏ے۔جوادی آملی، شرح دعای ابوحمزہ ثمالی، ۱۳۸۵، جلسہ اول۔

 وقت قرائت 
دعائے ابو حمزہ ثمالی دنیا دے بوہت سارے شیعہ نشین شہراں وچ انفرادی طور اُتے یا فیر چھوٹے وڈے اجتماعات وچ ماہ رمضان د‏‏ی رات یا سحری دے اوقات وچ پڑھی جاندی ا‏‏ے۔«دعای ابوحمزہ ثمالی در جوار پیکر شہدای گمنام قرائت می‌شود»

 شرحاں 
دعائے سحر اُتے متعدد شرحاں لکھی گئیاں نيں جنہاں وچو‏ں بعض دے عناوین تھلے لکھے نيں:

 شرح دعائے ابی حمزہ ثمالی، بقلم: شیخ محمد ابراہیم بن المولی عبد الوہاب سبزواری۔
 شرح دعائے ابی حمزہ ثمالی، بقلم: مولی محمد تقی بن حسین علی ہروی اصفہانی حائری۔
 شرح دعائے ابو حمزہ ثمالی، بقلم: سید حسین بن ابی القاسم جعفر بن حسین موسوی خوانساری، جو سید مہدی بحر العلوم دے استاد نيں۔
 شرح دعائے ابو حمزہ ثمالی، بقلم: سید میر معز الدین بن میر مسیح اصطہباناندی۔آقا بزرگ تهرانی، الذریعہ، ج13، ص247۔
 تحفۃ الاعزہ، بقلم: شیخ آقا شاملی شیرازی جو سنہ 1352شمسی وچ شائع ہوئی ا‏‏ے۔
 الجوہرة العزیزة فی شرح دعاء ابن حمزہ، بقلم: سید ابوالفضل حسینی، جو سنہ 1379ھ وچ زیور طبع تو‏ں آراستہ ہوئی ا‏‏ے۔
 عشق و رستگاری، بقلم: احمد زمردیان شیرازی، جو سنہ 1346شمسی وچ شائع ہوئی۔دائرة المعارف تشیع، ج 7، ص 521۔
 متن، شرح و تفسیر دعائے ابو حمزہ ثمالی، بقلم: محمد علی خزائلی جو سنہ 1387شمسی وچ شائع ہوئی ا‏‏ے۔

 متن تے ترجمہ 

 حوالے 

 مآخذ 

 سید بن طاووس، علی بن موسی، اقبال الاعمال، بیروت، چاپ اعلمی، ۱۴۱۷ھ/۱۹۹۶ء۔
 آقا بزرگ تہرانی، الذریعہ الی لکھتاں الشیعہ، جلد ۱۳، بیروت، دارالاضواء، ۱۳۷۸ھ۔
 جوادی آملی، عبداللہ، شرح دعای ابوحمزہ ثمالی، سایت تبیان، ۱۳۸۵ہجری شمسی۔ 
 خزائلی، محمد علی، (متن، شرح و تفسیر دعای ابوحمزہ ثمالی)، محاضر عباس ایزدی، قم، ابتکار دانش، ۱۳۸۷ہجری شمسی۔
 «دعای ابو حمزہ ثمالی در جوار پیکر شہدای گمنام قرائت می‌شود»، خبرگزاری فارس، تریخ درج مطلب: ۳ مرداد ۱۳۹۱شمسی، تریخ بازدید: ۲ خرداد ۱۳۹۷ہجری شمسی۔
 صدر سید جوادی، احمد، دائرہ المعارف تشیع، تہران، جلد ۷، نشر شہید سعید محبی، ۱۳۸۰ہجری شمسی۔
 طوسی، محمد بن حسن، مصباح المتہجد، بیروت، چاپ علاءالدین‌ اعلمی‌، ۱۴۱۸ھ، ۱۹۹۸ء۔
 قمی، عباس، مفاتیح الجنان، تہران، مرکز نشر فرہنگی رجاء، ۱۳۶۹ہجری شمسی۔
 کفعمی، ابراہیم بن علی العاملی، البلد الامین و الدرع الحصین، بیروت، موسسہ الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۸ھ۔
 کفعمی، ابراہیم بن علی العاملی، المصباح فی الادعیہ و الصلوات و الزایارات، قم، دار الراضی، ۱۴۰۵ھ۔
 مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء تراث عربی، ۱۴۰۳ھ۔
 مجلسی، محمد باقر، زاد المعاد، بیروت، چاپ علاء الدین اعلمی، ۱۴۲۳ھ، ۲۰۰۳ء۔

گٹھ:مفاتیح الجنان د‏‏یاں دعاواں
گٹھ:امام سجاد تو‏ں مأثورہ دعاواں

گٹھ:رمضان دے اعمال