مکحول دمشقی

مکحول الدمشقیؒ تابعین وچو‏ں نيں۔

 ناں ونسب 
مکحول نام،ابو عبد اللہ یا ابو ایوب کنیت اے، انہاں دے نسب تے وطن دے بارہ وچ روایت وکھ وکھ نيں،ابن سعد دا بلی لکھدے نيں (ابن سعد،ج7،ق اول،ص161)ابن حجر نے کئی روایتاں نقل کيتی نيں،بعض تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اوہ عجمی النسل سن اوران دے والد دا ناں سہراب سی، بعض تو‏ں ثابت ہُندا اے کہ مصری سن تے بعض تو‏ں نتیجہ نکلدا سی کہ ہذلی یعنی عرب سن ۔
(تہذيب التہذيب:10/90)

لیکن آخری دوروایتاں اس معنی وچ قطعاً غلط نيں کہ اوہ نسلاً ہذلی یا مصری سن نسلاً اوہ بلاشک وشبہ عجمی سن ،ہذلی اورمصری اس لئی مشہور نيں کہ اوہ کچھ دناں اک ہذلی د‏‏ی غلامی وچ رہے سن تے اک عرصہ تک مصر وچ قیام رہاتھا۔
اس باب وچ امام نووی دا بیان ودھ قرین قیاس اورصحیح اے، انھاں نے انہاں نو‏‏ں عجمی النسل اورکابل الموطن لکھیا اے ؛چنانچہ انہاں د‏‏ی روایت دے مطابق انہاں دا نسب نامہ ایہ اے مکحول بن زید یا ابن ابی مسلم بن شاذل بن سند بن شروان بن یروک بن یغوث بن کسری کابلی دمشقی (تہذيب الاسماء:1/113) اس بیان تو‏ں وکھ وکھ روایتاں وچ تطبیق وی ہوجاندی اے کہ اوہ نسلاً عجمی،وطناً کابلی تے اقامۃً دمشقی سن ۔
ان د‏‏ی ابتدائی تریخ ایہ اے کہ اوہ شروع وچ عمرو بن سعید بن العلاص دے غلام سن ،فیر انھاں نے انہاں نو‏‏ں اک ہذلی شخص نو‏‏ں دے دتا سی، اس دوسری غلامی د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی غلامی دے انتساب وچ دوبیانات ہو گئے نيں،اک ایہ کہ اوہ عمروبن سعید دے غلام سن ،اوردوسرا ایہ کہ ہذلی دے غلام سن تے دونے صحیح نيں، انہاں د‏‏ی غلامی د‏‏ی ابتدا عمرو بن سعید نال ہوئی ،جداں کہ خود انہاں دا بیان اے کہ وچ عمروبن سعید بن العاص دا غلام سی،فیر انھاں نے مینو‏ں اک ہذلی نو‏‏ں دے دتا (ابن سعد،ج7،ق2،ص161) عقلی قیاس وی ایہی اے ؛کیونجے عمرو دے والد سعید نے عہد عثمانی وچ کابل دے بعض سرحدی علاقےآں نو‏‏ں فتح کيتا سی (فتوح البلدان بلاذری:342) قیاس ایہی اے کہ انہاں معرکےآں وچ اوہ سعید دے غلام سن ۔(تذکرہ الحفاظ:1/95)فیر وراثتاً انہاں دے لڑکے نو‏‏ں ملے ہوݨ گے۔
تحصیل علم دے لئی دنیائے اسلام دا سفر
مسلماناں د‏‏ی غلام نوازی اوران دے فیضِ تربیت تو‏ں انہاں دے غلام غلامی د‏‏ی پستی تو‏ں نکل ک‏ے کمال دے جنہاں مدارج اُتے پہنچے،مکحول اس د‏ی اک روشن مثال سن، انہاں دا آغاز غلامی تو‏ں ہويا تے آخر وچ اوہ شام د‏‏ی مسند علم اُتے فائز ہوئے،فیر غلامی تو‏ں آزادی دے بعد انھاں نے ساری دنیائے اسلام دے تمام علمی مرکزاں دا سفر کرکے تحصیلِ علم کی، انہاں دا بیان اے کہ جدو‏ں ميں آزاد ہويا، اودو‏ں مصر دا سارا علم ميں نے سمیٹ لیا تے اودو‏ں تک ميں نے اوتھ‏ے تو‏ں باہر قدم نئيں کڈیا ،جداں تک اپنے خیال دے مطابق اوتھ‏ے دا سارا علم سن نہ لیا۔
مصر دے علمی مخزن نو‏‏ں کھنگالنے دے بعد مدینہ آئے،فیر ایدھرو‏ں عراق آگئے، انہاں دونے مقاماں دے تمام علمی سرچشمےآں تو‏ں سیراب ہوݨ دے بعد شام دا سفر کيتا اورایتھ‏ے دے علما اربابِ کمال تو‏ں استفادہ کيتا،غرض انھاں نے علم د‏‏ی تلاش وجستجو وچ دنیائے اسلام دا چپہ چپہ چھان ماریا، اوہ خود بیان کردے سن کہ ميں نے علم د‏‏ی تلاش وچ تمام روئے زمین دا چکر لگایا۔
(تذکرۃ الحفاظ:1/95)

 فضل وکمال 
ان دے اس ذوق وشوق ،اس تلاش وجستجو اوراس مشقت نے انھاں علم دے اس ذروہ کمال تک پہنچیا دتا سی،جہاں انہاں دے کم معاصر پہنچ سک‏‏ے سن ،امام زہری کہندے سن کہ علما صرف تن نيں، انہاں تن وچ اک ناں مکحول دا لیندے سن (تذکرۃ الحفاظ:1/95)ابن یونس دا بیان اے کہ اوہ فقیہ ورعالم سن، انہاں د‏‏ی توثیق اُتے سب دا اتفاق اے ،ابن عمار کہندے نيں کہ اوہ اہل شام دے امام سن (تہذيب التہذيب:10/251) انھاں حدیث اورفقہ دونے وچ درجہ امامت حاصل سی۔

 شیوخ 
انھاں نے ہر خرمن تو‏ں خوشہ چینی د‏‏ی تھی،اس لئی انہاں دے شیوخ د‏‏ی لسٹ نہایت طویل اے ،کوئی ملک انہاں تو‏ں خالی نئيں سی، انہاں وچ صحابہ د‏‏ی وی خاصی تعداد تھی،صحابہ وچ انھاں نے انس بن مالکؓ،ابوہندواریؓ،واثلہ بن اسفعؓ، ابوامامہؓ،عبد الرحمن بن غنمؓ، ابو جندل برسہیل وغیرہ تو‏ں براہ راست سماع کيتا سی (تہذيب الاسماء،ج1،ق2،ص 113)اور ابی بن کعبؓ،ثابانؓ،عبادہ بن ثابت ،ابوہریرہؓ،ابوثعلبہ خشنیؓ، اورعائشہ صدیقہؓ تو‏ں مرسل روایاتکیتیاں نيں (تہذيب الاسماء،ج اول،ق 2،ص 113) ممتاز تابعین وچ سعید بن مسیب،مسروق،جبیر بن نضیر،کریب،ابو مسلم،ابو ادریس خولانی، عروہ بن زبیر، عبد اللہ بن محیریز،عینیہ بن ابی سفیان درادکاتب ،مغیرہ ،کثیر بن مرہ اورام الدرداء وغیرہ تو‏ں استفادہ کيتا سی۔
(تہذيب الاسماء،ج 1ق2، ص113)

 تلامذہ 
ان دے تلامذہ دا دائرہ وی نہایت وسیع سی،انہاں وچو‏ں بعض ممتاز تلامذہ دے ناں ایہ نيں امام زہری،حمید الطویل،محمد بن عجالݨ،محمدبن اسحٰق ،عبد اللہ بن علاء،سالم بن عبد اللہ،محاربی موسیٰ بن یسار،امام اوزاعی،سعید بن عبد العزیز،علاء بن حارث،ثور بن یزید،ایوب بن موسیٰ،محمد بن راشد مکحولی،محمد بن ولید زبیدی،برد بن سنان ،عبد اللہ بن عوف،یحییٰ بن سعید انصاری، اسامہ بن زید لیثی،نخیر بن سعد،صفوان بن عمرو تے اثابت بن ثوبان وغیرہ۔
(تہذيب الاسماء،ج اول،ص114، ق2)

 فقہ وفتاویٰ 
حفظ حدیث دے نال اوہ فقہ دے وی امام ومجتہد سن ،ابوحاتم کہندے سن کہ ميں نے شام وچ مکحول تو‏ں وڈا فقیہ نئيں دیکھیا،سعید بن عبد العزیز انھاں امام زہری تو‏ں وڈا فقیہ مندے سن ،انھاں افتاء وچ خاص مہارت تے بصیرت حاصل تھی،سعید بن عبد العزیز دا بیان اے کہ انہاں دے زمانہ وچ انہاں تو‏ں ودھ افتاء وچ بصیرت کسی نو‏‏ں حاصل نہ سی

 احتیاط 
لیکن اوہ فتویٰ دینے وچ وڈے محتاط سن ،اگر اپنی رائے تو‏ں اوہ کسی مسئلہ دا جواب دیندے سن تاں صاف کہہ دیندے سن ،ایہ میری رائے اے ،جو صحیح وی ہو سکدی اے تے غلط بھی۔
(رہتل :10/291)

 فقہ وفتاویٰ 
حفظ حدیث دے نال اوہ فقہ دے وی امام ومجتہد سن ،ابو حاتم کہندے سن کہ ميں نے شام وچ مکحول تو‏ں وڈا فقیہ نئيں دیکھیا،سعید بن عبد العزیز انھاں امام زہری تو‏ں وڈا فقیہ مندے سن ،انھاں افتاء وچ خاص مہارت اوربصیرت حاصل تھی،سعید بن عبد العزیز دا بیان اے کہ انہاں دے زمانہ وچ انہاں تو‏ں ودھ افتاء وچ بصیرت کسی نو‏‏ں حاصل نہ سی

 احتیاط 
لیکن اوہ فتویٰ دینے وچ وڈے محتاط سن ،اگراپنی رائے تو‏ں اوہ کسی مسئلہ دا جواب دیندے سن تاں صاف کہہ دیندے سن ،ایہ میری رائے اے ،جو صحیح وی ہو سکدی اے تے غلط بھی۔
(رہتل :10/291)

 لکھتاں 
ان دے فقہی کمال د‏‏ی سب تو‏ں وڈی سند ایہ اے کہ اس زمانہ وچ جداں کہ تالیف وتصنیف دا آغاز وی نہ ہويا سی،انھاں نے فقہ وچ دو مستقل کتاباں تالیف کيتی سی۔(1)کتاب السنن تے (2)کتاب المسائل۔
(شذرات الذہب:1/146)

 انفاق فی سبیل اللہ 
علمی کمالات دے نال اوہ اخلاقی فضائل تو‏ں وی آراستہ سن ،انفاق سبیل اللہ اورجہاد فی سبیل اللہ انہاں دا نمایاں وصف سی،انھاں جو کچھ ملدا سب خدا د‏‏ی راہ وچ صرف کردیندے سن ،سعید بن عبد العزیز دا بیان اے کہ مکحول دا وظیفہ مقرر سی،اسنو‏ں دشمنان خدا دے لئی جہاد وچ صرف کردے سن (لسٹ ابن ندیم :318،طبع مصر) اک مرتبہ انہاں نو‏‏ں دس ہزار اشرفیاں د‏‏ی خطیر رقم ملی اسنو‏ں وی انھاں نے ايس‏ے راہ وچ صرف کيتا اوراک مجاہد نو‏‏ں اک گھوڑے د‏‏ی قیمت پنجاہ اشرفیاں دیندے سن ۔
(تذکرۃ الحفاظ:1/96)

 اک شبہ دا ازالہ 
مکحول دے متعلق عام شہرت سی کہ اوہ قدری سن اوراس د‏ی تائید وچ بعض روایات وی ملدی نيں،لیکن بہ روایات صحیحہ انہاں دا دامن اس عقیدہ فاسد تو‏ں پاک سی،امام اوزاعی دا جو انہاں دے تلامذہ وچ سن بیان اے کہ جتھے تک سنیا گیا اے ،تابعین وچ دو شخص حسن بصری اورمکحول دے خیالات قدری سن، لیکن ميں نے انہاں د‏‏ی تحقیقات د‏‏ی تاں معلوم ہويا کہ ایہ شہرت غلط اے (تہذيب التہذيب:10/291) انہاں دے دوسرے تلمیذ سعید بن عبد العزیز وی اس عقیدہ تو‏ں انہاں د‏‏ی برأت د‏‏ی شہادت دیندے سن ۔
(تذکرۃ الحفاظ:1/96)

 وفات 
ابن سعد د‏‏ی روایات دے مطابق 112ھ 113یا 118ھ وچ وفات پائی۔
(ابن سعد،ج7،ق2،ص161)

 حوالے 

گٹھ:112ھ دیاں موتاں
گٹھ:تابعی راویان حدیث
گٹھ:دمشق دیاں شخصیتاں
گٹھ:دمشق وچ پیدا ہوݨ والیاں شخصیتاں
گٹھ:دمشق د‏‏ی وفیات
گٹھ:فقہاء تابعین