میر حسن دہلوی

میر حسن دہلوی (1736ء - 1786ء) اردو دے اک شاعر سن۔ اوہناں دا اصلی ناں میر غلام حسن سی۔ میر حسن دہلی وچ پیدا ہوئے۔ اوہناں دے والد میر غلام حسین ضاحک اپنے زمانّے دے نامور ہجو گو سن۔

اوہ اپنی مثنویاں پاروں جاݨے جان٘دے نیں، سَبھ توں مشہُور مثنوی سحر البیان اے۔ ہور ذِکر جوگ لِکھتاں وچ دیوان میر حسن تے تذکرہ شعرائے اردو شامل نیں۔ 

 جِیون 
میر حسن دے آباؤ اجداد سیّد سَن جیہناں دا تعلّق ہرات توں سی۔ اوہناں دے پردادا میر امامی ہِجرت کر کے ہندوستان ہِجرت آ گئے۔ میر حسن دہلی وچ پَیدا ہوئے۔ اوہناں دے والد میر ضحاک شاعر سی۔ میر حسن نے اردو تے فارسی دی تعلیم حاصل کیتی تے بچپن وچ شاعری دی تعلیم حاصل کیتی، اپنیاں نظماں خواجہ میر درد دے کول تصحیح لئی پیش کیتیاں۔ نادر شاہ دے 1739ء وچ ہندوستان اُتے حملے توں مگروں اوہناں دے والد اودھ دے راجگڑھ فیض آباد ہِجرت کر گئے، اِتھے اوہ نواب سالار جنگ دے دربار ناݪ وابستہ ہوگئے، فیر اوہناں دے بیٹے نوازش علی خاں دے مصاحب بَݨ گئے۔ جَد اودھ دا راجگڑھ لکھنئو وچ مُنتقل ہویا تاں آصف الدولہ دے عہد وچ میر حسن وی اِتھے آباد ہو گئے۔ اوہناں دا اِنتقال لکھنئو وچ طویل علالت توں بَعد ہویا۔ اوہناں نے اپنے مگر چار بیٹے چھڈے جیہناں وِچوں تن شاعر سن۔

 ادبی سفر 
شعر و سخن دا ذَوق مَورُوثی سی۔ بچپن تو‏ں شاعری د‏‏ی طرف میلان سی۔ لکھنؤ وچ اوہناں نو‏ں اٹھان مِلی۔ میر ضیاء الدین دے شاگرد ہوئے۔ جدوں دہلی وچ رہندے سن تاں خواجہ میر درد نو‏‏ں اپنا کلام دکھایا سی۔ خواجہ میر درد د‏‏ی ہی روحانی تعلیم تے فیض صحبت دے اثر تو‏ں مثنوی "رموز العارفین" لِکھی۔ لکھنئو وچ وفات پائی تے اِتھے ہی دفن ہوئے۔
میر حسن فِطرتن نہایت خوش مزاج تے بذلہ سنج سن۔ اوہناں دا شاہکار اوہنان د‏‏ی "مثنوی سحرالبیان" ا‏‏ے۔ اوہناں دا کلام تقریبن تمام اصناف سخن، مثنوی، غزلیات، ہجویات، قصائد، مرثیے، رباعیات، قطعات، ترکیب بند تے ترجیع بند وغیرہ اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اوہ قصیدے تے مرثیے دے مرد میدان نئيں البتہ اوہناں د‏‏یاں غزلاں ادبی شان رکھدیاں نيں۔ اوہناں نے گیاراں مثنویاں لِکھياں۔ "مثنوی سحرالبیان" (قصہ بے نظیر و بدر منیر) نے اردو زبان وچ جیہڑی شہرت حاصل کيتی اے اوہ نہ ایس تو‏ں پہلاں تے نہ ایس توں مگروں اَج تَک کِسے مثنوی نُو‏‏ں نصِیب ہوئی۔ زبان و بیان، جزیات نگاری تے منظر نگاری وچ ایہ مثنوی اپنا جواب نئيں رکھدی۔ جامعیت، تاثیر تے بیان دی صفائی تے مناسبت ایہ ایسیاں خُوبیاں نيں جو اردو د‏‏ی کِسے ہور مثنوی وچ نظر نئيں آؤندِیاں۔ محاورے، مضمون د‏‏ی شوخی تے طرز ادا دی نزاکت ایس مثنوی د‏‏ی خصوصیات نيں۔ زبان د‏‏ی سادگی تے لفظاں د‏‏ی بندش دا ایہ حال اے کہ مثنوی سحرالبیان نو‏‏ں لِکھے دو سو برس تو‏ں وَدھ گُزر چُکے لیکن اوہ اَج د‏‏ی بولی جاݨ واݪی زبان لگدی ا‏‏ے۔ اسلُوب وچ پرکاری ا‏‏ے۔ تکلّف و تصنّع دا شائبہ تَک نئيں۔ ایہ مثنوی کہݨ نُو‏‏ں تاں اک منظوم عِشقیہ کہاݨی اے لیکن ایس وچ اوس دَور د‏‏ی زِن٘دگی، معاشرت، رسوم و رواج، شادی بیاہ د‏‏یاں رسماں، زنانہ لباس، زیورات، ناچ رنگ وغیرہ د‏‏ی دلچسپ تفصیلات و جزئیات مَوجُود نيں۔ ایس لحاظ ناݪ "مثنوی سحرالبیان" اپنے دَور د‏‏ی ثقافتی تاریخ دا معتبر ماخذ وی ا‏‏ے۔
دُوسری قابل ذکر مثنوی "گلزار ارم" اے جس وچ میر حسن نے لکھنؤ د‏‏ی ہجو تے فیض آباد د‏‏ی تعریف جی کھول کے کیتی ا‏‏ے۔ "تذکرہ شعرائے اردو" وی میر حسن د‏‏ی اہ‏م لِکھت ا‏‏ے۔ ایہ تذکرہ فارسی وچ ا‏‏ے۔ ایہد‏ی اہمیت دا سبَبّ ایہ آ کہ ایس وچ میر حسن نے قدیم شاعراں تے اپنے ہمعصر شاعراں دا حال معتبر حوالےآں دے ناݪ لِکھیا ا‏‏ے۔ میر حسن دے بیٹے میر مستحسن خلیق وی اپنے زمانّے دے نامی شاعر سن۔ میر خلیق دے بیٹے یعݨی میر حسن دے پو‏تے میر انیس اپݨی مرثیہ نگاری دے باعث اردو شاعری دے آسمان اُتے آفتاب بَݨ ک‏ے چمکے۔

 لِکھتاں 
 مثنوی سحرالبیان (اردو مثنوی)
 رموز العارفین 
 گلزار ارم 
 دیوان میر حسن (غزلاں دا دیوان)
 تذکرہ شعرائے اردو (فارسی وچ اردو شاعراں دا تذکرہ)

 حوالے 

 باہرلے جوڑ 
 https://rekhta.org/ebooks/meer-hasan-dehlavi-syed-ahmadullah-qadri-ebooks?lang=ur
 http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00urdu/mirhasan/

گٹھ:1736 دے جم
گٹھ:اردو شاعر
گٹھ:دہلی دے شاعر
گٹھ:مغلیہ سلطنت دے شاعر
گٹھ:اردو شاعر