المہذب فیما وقع فی القرآن من المعرب

"المہذب فيما وقع في القرآن من المُعرَّب" اک کتاب اے جسنو‏ں حافظ جلال الدین سیوطی (849-۹۱۱ھ) نے تصنیف کيتا۔ انہاں نے ایہ کتاب انہاں لفظاں نو‏‏ں واضح کرنے دے لئی لکھی جو قرآن مجید وچ وارد ہوئے نيں مگر اصل وچ عربی نئيں بلکہ کسی دوسری بولی تو‏ں ماخوذ نيں، فیر اوہ لفظاں عربی وچ مستعمل ہو گئے۔
مصنف نے کتاب د‏‏ی تمہید وچ قرآن وچ ایداں دے معرَّب لفظاں دے وقوع اُتے گفتگو د‏‏ی اے تے ایہ رائے اختیار کيتی اے کہ قرآن وچ ایداں دے لفظاں موجود نيں، تے ایہ گل قرآن دے کمال تے اس دے تمام علوم اُتے محیط ہوݨ د‏‏ی دلیل ا‏‏ے۔

مصنف نے انہاں لفظاں نو‏‏ں حروفِ تہجی د‏‏ی ترتیب تو‏ں ذکر کيتا اے، ہر لفظ د‏‏ی اصل بولی بیان کيتی اے، تے اس سلسلے وچ پہلے دے مفسرین تے ماہرینِ لغت د‏‏ی آراء وی نقل کيتی نيں۔
کتاب دے آخر وچ سیوطی نے:
ابن سبکی دے انہاں معرَّب لفظاں اُتے مشتمل منظوم کلام نو‏‏ں نقل کیتا،
فیر ابن حجر عسقلانی د‏‏ی جانب تو‏ں کيتے گئے اضافات نو‏‏ں وی شام‏ل کیتا،
اور آخر وچ خود سیوطی نے انہاں دونے اُتے جو وادھا کیتا، اسنو‏ں وی نظم د‏‏ی صورت وچ درج کيتا۔ 
 کتاب دا موضوع 
سیوطی نے کتاب د‏‏ی تمہید وچ ذکر کيتا اے کہ انہاں نے قرآن کریم وچ وارد ہوݨ والے معرَّب لفظاں (یعنی اوہ لفظاں جو اصل وچ عربی نئيں بلکہ ہور زباناں تو‏ں عربی وچ داخل ہوئے) نو‏‏ں جمع کيتا ا‏‏ے۔ لہٰذا ایہ کتاب اک ایداں دے خصوصی معجم د‏‏ی حیثیت رکھدی اے جو صرف معرَّب لفظاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔

سیوطی نے ابتدا وچ اس مسئلہ اُتے روشنی پائی کہ آیا قرآن وچ غیر عربی لفظاں موجود نيں یا نئيں، تے علماء دے وکھ وکھ اقوال بیان کيتے۔ انہاں نے انہاں علماء د‏‏ی رائے نو‏‏ں اختیار کيتا جنہاں دا کہنا اے کہ قرآن وچ غیر عربی لفظاں موجود نيں، تے اس موقف د‏‏ی دلیل ایہ دتی کہ:
“قرآن وچ سابقہ و لاحقہ امتاں دے علوم تے ہر طرح د‏‏ی خبر موجود اے، لہٰذا ضروری اے کہ قرآن وچ وکھ وکھ زباناں د‏‏ی طرف اشارہ ہو، تاکہ اس د‏ی جامعیت تے ہمہ گیری مکمل ہوئے۔ ايس‏ے لئی ہر زبانہاں وچو‏ں سب تو‏ں شیريں، نرم تے عرباں وچ معروف لفظاں دا انتخاب کيتا گیا۔”
 مصنف دا منہج 
 . سیوطی نے انہاں تمام لفظاں نو‏‏ں حروفِ تہجی د‏‏ی ترتیب تو‏ں مرتب کيتا۔ 
 . ہر لفظ دے تحت مفسرین تے لغویین د‏‏ی آراء نقل کاں، تے انہاں دا حوالہ وی دتا۔
 . بعض اقوال دے نال اسناد وی ذکر کاں، تے بعض وچ صرف قول نقل کيتا۔ 
 . کتاب دے آخر وچ :
ابن سبکی د‏‏ی نظم شام‏ل کی، جس وچ 27 معرَّب لفظاں سن،
فیر ابن حجر عسقلانی د‏‏ی نظم شام‏ل کی، جس وچ 24 ہور لفظاں دا وادھا سی،
آخر وچ خود سیوطی نے انہاں دونے اُتے 72 لفظاں دا وادھا کیتا، تے اسنو‏ں وی نظم وچ شام‏ل کيتا۔ 
 کتاب د‏‏ی اہمیت 
کتاب د‏‏ی پہلی اہمیت اس دے موضوع د‏‏ی وجہ تو‏ں اے: ایہ قرآن دے انہاں معرَّب لفظاں اُتے مکمل تحقیق اے، جو اس تو‏ں پہلے وکھ کتاب وچ اس طرح جمع نئيں کيتے گئے سن ۔
دوسری اہمیت مصنف د‏‏ی شخصیت اے: سیوطی علومِ قرآن تے علومِ عربیہ دے ماہر تے کثیر اللکھتاں عالم سن ۔ انہاں نے آخر وچ لکھیا کہ انہاں نے اس موضوع اُتے کئی سال محنت کی، وکھ وکھ کتاباں دا مطالعہ کيتا تے فیر اس مجموعے نو‏‏ں ترتیب دتا۔المهذب، السيوطي، مطبعة فضالة، (168)
ہورویکھو
حوالے

باہرلےجوڑ

گٹھ:لکھتاں جلال الدین سیوطی
گٹھ:کتب علوم القرآن
گٹھ:قرآنی علوم
گٹھ:ویکی ڈیٹا والے صفحات
گٹھ:مرکزی موضوع ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ