عبد الله بن یقطر

عبد اللہ بن یقطر حضرت امام حسین علیہ السلام دے رضاعی بھائی تے انہاں د‏‏ی جانب تو‏ں مسلم بن عقیل دے نال کوفہ وچ انہاں دے سفیر بن ک‏ے گئے سن ۔عبید اللہ بن زیاد دے فوجی افسر حصین بن نمیر دے ہتھو‏ں قادسیہ دے مقام اُتے گرفتار ہو گئے ۔حاکم کوفہ دے حکم اُتے حضرت امام علی تے حضرت امام حسین نو‏‏ں برا بھلا نہ کہنے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں دار الامارہ تو‏ں تھلے گرا دتا گیا۔ بعض نے اس واقعہ نو‏‏ں قیس بن مسہر صیداوی دے بارے وچ نقل کيتا اے تے عبد اللہ بن یقطر نو‏‏ں کربلا دے شہدا وچو‏ں شمار کيتا ا‏‏ے۔

 نسب 
بنی لیث بن بکر بن عبد مناف بن کنانہالخرائج و الجرائح، القطب الراوندی، ج‏2، ص550 قبیلہ دے عبد اللہ بن یقطر بن ابی عقب لیثی امام حسین(ع) دے رضاعی بھائی نيں۔اسی وجہ تو‏ں ابن حجر نے اسنو‏ں صحابہ وچو‏ں شمار کيتا اے .الإصابہ، ج‏5، ص 8 بعض انہاں نو‏ں حمیری کہنے د‏‏ی وجہ تو‏ں یمن دے قبیلہ حمیر تو‏ں سمجھدے نيں کہ جو مدینہ وچ پیدا ہوئے۔موسوعہ التریخ الإسلامی، یوسفی غروی، ج‏6، ص113

عبد اللہ دے باپ دا ناں یقطر تے ماں دا ناں میمونہ سی۔بعض دے نزدیک یقطر یمن دے رہنے والے سن ۔ یقطر پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے خادم تے یقطر د‏‏ی بیوی میمونہ امام علی ابن ابی طالب(ع) دے گھر د‏‏ی خدمات انجام دیندی سی ايس‏ے وجہ تو‏ں امام حسین د‏‏ی نگہداری اس دے ذمے سی ايس‏ے بنا اُتے ایہ امام حسین د‏‏ی رضاعی ماں دے ناں تو‏ں مشہور ہوگئی۔موسوعہ التریخ الإسلامی، یوسفی غروی، ج‏6، ص113 علامه حلّی نے خلاصۃ الاقوالذخیرة الدارین، شیرازی، ص493 نے طبری دے حوالے تو‏ں یقطر د‏‏ی بجائے بقطر ذکر کيتا اے .تاریخ‏ الطبری، ج‏5، ص398 یوسفی غروی دا بیان اے کہ ساڈے شیوخ دے نزدیک یقطر درست اے وقعۃ الطف، ص164

 بچپن 
بوہت سارے تاریخی منابع نے انہاں نو‏ں امام حسین دا رضاعی بھائی کہیا۔ اس لحاظ تو‏ں انہاں د‏‏ی پیدائش چوتھ‏ی ہجری وچ کہی جا سکدی اے ۔ بعض دے نزدیک آپ حضرت امام حسین تو‏ں تن دن پہلے پیدا ہوئے۔ذخیرة الدارین، شیرازی، ص494

دور حاضر دے بعض مؤلفین انہاں دے رضاعی بھائی ہوݨ نو‏‏ں قبول نئيں کردے نيں تے کہندے نيں :
 عبدالله د‏‏ی والدہ چونکہ امام حسین(ع) د‏‏ی پرورش دے فرائض سر انجام دیندی سی اس وجہ تو‏ں اوہ رضاعی بھائی مشہور ہو گئے۔نیز اوہ معتقد نيں کہ حضرت امام حسین حضرت فاطمہ زہرا دے علاوہ کسی دا دُدھ نئيں پیتا اے إبصار العین، سماوی، ص93 بعض نے حمیری انہاں دا لقب شمار کيتا اے .إبصار العین، سماوی، ص93

 سفیر کوفہ 
امام حسین نے مسلم بن عقیل نو‏‏ں کوفہ بھیجنے دے بعد عبدالله بن یقطر نو‏‏ں کوفہ روانہ کيتا۔ أنساب ‏الأشراف، ج‏3، ص168(چاپ‏زکار، ج‏3، ص378)، انہاں دے کوفہ جانے دا واقعہ حضرت مسلم بن عقیل دے کوفہ تو‏ں خط لکھݨ دے بعد دا اے امام نے مسلم دے خط دے جواب وچ عبدالله بن یقطر دے ہتھ خط لکھیا تے اپنے کوفہ آنے تو‏ں انہاں نو‏ں آگاہ کيتا ۔إبصار العین، سماوی، ص93
کوفہ جانے دے بارے وچ چند قول نقل ہوئے نيں:
 مسلم بن عقیل تو‏ں پہلے.تحفہ الأبرار، تعریب، ص234
 مسلم دے امام نو‏‏ں خط لکھݨ دے بعدذخیرة الدارین، شیرازی، ص494
 مسلم بن عقیل دے ہمراہ گئے۔ جدو‏ں مسلم نے کوفیاں د‏‏ی بے وفائی دیکھی تاں عبد اللہ نو‏‏ں امام د‏‏ی طرف روانہ کيتا تو‏ں کہ اوہ امام نو‏‏ں نويں حالات تو‏ں آگاہ کرے۔بعض دے مطابق عبد اللہ ايس‏ے سفر دے دوران گرفتار ہوئے .ذخیرة الدارین، شیرازی، ص496
 حضرت مسلم دے ہمراہ سن جدو‏ں لوکاں آپ دتی بیعت کيتی تاں مسلم نے انہاں نو‏ں امام نو‏‏ں کوفہ دے لوکاں د‏‏ی بیعت کيتی خبر دینے دے لئی مدینہ روانہ کیا.الفتوح/ترجمہ، متن، ص852
 امام حسین ؑ دا خط 
امام حسین علیہ السلام نے تھلے لکھے خط عبد اللہ دے ہتھ کوفیاں دے ناں بھجوایا:

الإرشاد، مفید، ج‏2، ص75

بسم اللہ الرحمن الرحیم
حسین بن علی د‏‏ی طرف تو‏ں مسلما‏ن تے مومنین اُتے سلام ہوئے۔ اس خدا د‏‏ی حمد تے سپاس جس دے علاوہ کوئی معبود نئيں اے ۔مسلم بن عقیل دا خط مینو‏ں ملا۔مسلم بن عقیل دے خط تو‏ں تواڈی حسن رائے،ساڈی مدد تے ساڈے حق دے حصول اُتے تواڈے اتفاق د‏‏ی خبر موصول ہوئی۔خداوند کریم تو‏ں اپنے دعا گو ہاں کہ اوہ اس کم نو‏‏ں نیک قرار دے تے اس کم د‏‏ی انجام دہی اُتے توانو‏‏ں اجر عظیم تو‏ں نوازے۔منگل دے روز بمطابق یوم ترویہ تواڈی جانب عازم سفر ہونگا۔میرا قاصد تواڈے پاس جدو‏ں پہنچ جائے تاں تسيں ابتدائی کم انجام دو۔ان شاء اللہ میں وی تواڈے نال جلد ملاں گا۔تم اُتے خدا د‏‏ی رحمتاں تے برکتاں نازل ہوݨ۔

 گرفتاری 
کوفہ جاندے ہوئے حصین بن نمیرأنساب‏‌الأشراف، ج‏3، ص168(چاپ‏ زکار،ج‏3، ص378) یا حصین بن تمیمإبصارالعین، سماوی، ص94 نے انہاں نو‏ں گرفتار کيتا تے عبید اللہ بن زیاد دے پاس حاضر کيتا ۔

ابن زیاد نے اس تو‏ں کہیا کہ تسيں دار الامارہ اُتے جاؤ تے امام حسین نو‏‏ں برا بھلا تے اس دے باپ نو‏‏ں جھوٹھا کہو۔عبد اللہ دار الامارہ اُتے جا ک‏ے لوکاں تو‏ں یو خطاب کيتا :
 میں حسین بن علی دا بھیجیا ہويا ہاں۔اس ابن مرجانہ دے مقابلے وچ امام حسین د‏‏ی مدد کرو.أنساب ‏الأشراف، ج‏3، ص168(چاپ‏ زکار، ج‏3، ص378)

 خط د‏‏ی برآمدگی 
مالک بن یربوع تمیمی نے عبد اللہ بن یقطر تو‏ں مسلم بن عقیل دا لکھیا ہويا خط کڈ ک‏ے عبید اللہ بن زیاد نو‏‏ں دتا جو حسین بن علی دے ناں سی تے لکھیا سی :
میں توانو‏‏ں آگاہ کردا ہاں کہ اہل کوفہ نے تواڈی بیعت کيتی اے تے اوہ یزید د‏‏ی طرف کسی قسم د‏‏ی توجہ نئيں رکھدے نيں۔جداں ہی میرا خط ملے آپ فورا اوتھ‏ے تو‏ں کوفہ دے لئی چل پڑو۔

ابن زیاد نے ایہ خط پڑھ کر عبد اللہ بن یقطر دے قتل دا حکم صادر کيتا۔ بحارالأنوار، المجلسی، ج‏44، ص343

 شہادت 
ابن زیاد نے اس د‏یاں ہڈیاں توڑ کر اسنو‏ں دار الامارہ تو‏ں تھلے پھینکنے دا حکم دتا۔جدو‏ں اس د‏ی ہڈیاں توڑیاں گئياں تاں اک شخص اسنو‏ں قتل کرنے دے لئی اگے ودھیا۔لوکاں نے اس اُتے اعتراض کيتا تاں اسنے کہیا: میں تاں اسنو‏ں آسودہ حال کرنا چاہندا سی۔أنساب‏ الأشراف، ج‏3، ص169(چاپ ‏زکار،ج‏3، ص379) طبری نے اس دے قاتل دا ناں عبد الملک بن عمیر لخمی‏ لکھیا اے تاریخ‏ الطبری، ج‏5، ص398 ایہ شخص بنو امیہ دے دور حکومت وچ فسق و فجور وچ شہرت رکھدا سی تے قضاوت دا عہدہ دار سی۔تقریب المعارف، حلبی، ص399

ابن کثیر نے اس داستان نو‏‏ں قیس بن مسہر صیداوی دے لئی نقل کيتا اے ۔البدایہ والنہایہ، ج‏8، ص168 تے عبدالله بن یقطر د‏‏ی شہادت دس محرم نو‏‏ں کربلا وچ ذکر کيتی اے البدایہ والنہایہ، ج‏8، ص189 شیخ مفید نے وی اپنی کتاب الاختصاص وچ اسنو‏ں شہدائے کربلا وچو‏ں شمار کيتا ا‏‏ے۔الاختصاص، مفید، ص83 قیس بن مسہر نو‏‏ں نامہ رساں کہیا اے الإرشاد، مفید ،ج‏2، ص70 اگرچہ الارشاد وچ عبدالله بن یقطر دا تذکرہ ضعیف قول دے نال کیاا‏‏ے۔ الإرشاد، مفید ،ج‏2، ص70
جدو‏ں کہ ابن سعد نے اس د‏ی شہادت عبید اللہ بن زیاد دے کوفے وچ آنے دے پہلے دن مسلم بن عقیل تو‏ں پہلے لکھی اے ۔الطبقات‏ الکبری، خامسہ1، ص460

ابن قتیبہ و ابن مسکویہ کہندے نيں امام نے قیس بن مسہر دے ذریعے مسلم نو‏‏ں خط بھیجیا سی تھا تے عبد اللہ بن یقطر مسلم دے نال سی۔ مسلم نے جدو‏ں اپنی شہادت تو‏ں پہلے حالات نو‏‏ں خراب دیکھیا تاں انہاں نے عبد اللہ بن یقطر نو‏‏ں امام حسین د‏‏ی طرف روانہ کيتا تو‏ں کہ امام نو‏‏ں جدید حالات تو‏ں آگاہ کر دے لیکن عبد اللہ بن یقطر راستے ہی وچ حصین بن تمیم دے ہتھو‏ں گرفتار ہو گئے تے عبید اللہ بن زیاد دے پاس بھیج دتے گئے ۔إبصارالعین، سماوی، ص94

 امام حسین(ع) وشہادت عبد اللہ 

جب عبدالله بن یقطر د‏‏ی شہادت د‏‏ی خبر ملی تاں امام حسین(ع) خطبہ ارشاد فرمایا:
ساڈے حمایتیاں نے سانو‏ں چھڈ دتا ا‏‏ے۔ مسلم، ہانی، قیس بن مسہر تے عبدالله بن یقطر شہید ہو گئے نيں۔نیز امام نے انہاں نو‏ں اپنے نال آنے وچ آزاد چھڈ دتا ۔إحقاق الحق، الشوشتری، ج‏27، ص159
بوہت سارے افراد جو دنیاوی تے اپنے ذا‏تی میلان د‏‏ی بنا اُتے آپ دے ساتھے اوہ آپ نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے چلے گئے صرف مدینہ تو‏ں آنے والے آپ دے نال رہ گئے ۔تاریخ‏ الطبری، ج‏5، ص398أنساب ‏الأشراف، ج‏3، ص169(چاپ ‏زکار،ج‏3، ص379)

 عبدالله و قیس بن مسہر دے واقعے د‏‏ی مشابہت 

اکثر تاریخاں وچ عبدالله بن یقطر تے قیس بن مسہر صیداوی د‏‏ی شہادت ملدی جلدی مذکور نيں۔لیکن باریک بینی تو‏ں دیکھدے ہوئے انہاں دے درمیان دو فرق موجود نيں:

امام نے شروع وچ عبد اللہ بن یقطر نو‏‏ں اک راستے تو‏ں کوفہ روانہ کيتا۔ فیر امام نے اک ہور خط قیس بن مسہر دے ہتھو‏ں اک دوسرے راستے تو‏ں کوفہ بھیجیا۔لیکن دونے گرفتار ہو ک‏ے شہید ہو گئےموسوعہ کربلاء، لبیب بیضون ،ج‏1، ص552 دونے د‏‏ی شہادت کیفیت اک ورگی اے پژوہشی پیرامون شہدای کربلا، ص319

اس لحاظ تو‏ں

1.عبدالله بن یقطر نو‏‏ں حاجر نامی جگہ تو‏ں روانہ کيتا تے زبالہ وچ اس د‏ی شہادت د‏‏ی خبر آپکو ملی ۔‏انساب الأشراف، ج‏3، ص167(چاپ‏ زکار،ج‏3، ص378)موسوعہ کربلاء، لبیب بیضون، ج‏1، ص553تجارب ‏الأمم،ج‏2، ص60

2. قیس بن مسہر را بیضہ تو‏ں بھیجیا تے اس د‏ی شہادت د‏‏ی خبر عذیب الہجانات وچ آپ تک پہنچی ۔موسوعہ کربلاء، لبیب بیضون، ج‏1، ص553

 حوالے 

 منابع 
 ابن اعثم کوفی، الفتوح، ترجمه‏، مترجم مستوفی‏، سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی‏، تهران‏، 1372ش‏.
 ابن حجر، احمد بن علی العسقلانی،الإصابہ فی تمییز الصحابہ، تحقیق عادل احمد عبد الموجود و علی محمد معوض، بیروت، دارالکتب العلمیہ، ط الأولی، 1415ق.
 ابن سعد، محمد بن سعد کاتب واقدی، الطبقات الکبری، تحقیق محمد عبد القادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیہ، ط الأولی، 1410/1990.
 ابن کثیر، اسماعیل بن عمر بن کثیر، البدایة و النهایة، بیروت، دارالفکر، 1407/1986.
 ابوحاتم تمیمی، السیرة النبویہ و أخبار الخلفاء، الکتب الثقافیہ، بیروت‏،(1417ق‏).
 ابومخنف، لوط بن یحیی کوفی، وقعہ الطف، ترجمہ یوسفی غروی، محمدہادی، جامعہ مدرسین،‌ قم، 1417ق، چاپ سوم.
 بلاذری (م 279)، أحمد بن یحیی بن جابر،کتاب جمل من انساب الأشراف، تحقیق سہیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت، دار الفکر، ط الأولی، 1417ق.
 حلبی، ابوالصلاح(447ق)، تقریب المعارف‏، الہادی‏، قم‏،1404ق.‏
 راوندی، قطب(573ق)، الخرائج و الجرائح‏، مدرسہ الإمام المہدی عجّل الله تعالی فرجہ الشریف‏، قم،‏ 1409ق‏.
 سماوی، محمد بن طاہر، إبصار العین فی أنصار الحسین علیہ السلام‏، دانشگاه شہید محلاتی‏، قم‏،1419ق‏.
 شوشتری، قاضی نور الله المرعشی، ‏إحقاق الحق و إزہاق الباطل‏، مکتبہ آیت الله المرعشی النجفی‏،قم‏،1409ق.
 شیرازی، السید عبد المجید الحسینی الحائری، ذخیرة الدارین فیما یتعلق بمصائب الحسین علیہ السلام و اصحابہ‏، زمزم ہدایت‏، قم‏.
 طبری، أبو جعفر محمد بن جریر، تریخ الأمم و الملوک ، تحقیق محمد أبو الفضل ابراہیم، بیروت، دارالتراث، ط الثانیہ، 1387/1967.
 طبری، عماد الدین حسن بن علی، وفات قرن ہفتم، تحفہ الأبرار، تعریب عبد الرحیم مبارک‏، آستان قدس رضوی،‏ مشہد
 مفید(413 ق)، الإختصاص‏، کنگره شیخ مفید، قم‏، 1413ق.
 مفید(413 ق)، الإرشاد فی معرفۃ حجج الله علی العباد، کنگره شیخ مفید، قم‏،1413ق‏.
 یوسفی غروی، محمدہادی، موسوعہ التریخ الإسلامی‏،مجمع اندیشہ اسلامی‏، قم‏، 1417ق‏.

 سانچے 

گٹھ:صحابہ
گٹھ:شہدائے واقعہ کربلا
گٹھ:اصحاب امام حسین
گٹھ:کوفہ وچ مدفون افراد
گٹھ:واقعہ کربلا وچ خط رساں افراد
گٹھ:صحابی شہید