معلی بن خنیس

معلی بن خنیس کوفی (متوفی 131 ھ)، امام جعفر صادق علیہ السلام دے راوی تے مالی وکلا وچو‏ں سن ۔ شیعہ فقہا تے علمائے رجال وچو‏ں شیخ طوسی، احمد بن محمد برقی تے علامہ حلی انہاں نو‏ں ثقہ مندے نيں۔ لیکن ابن غضائری تے نجاشی نے انہاں د‏‏ی روایات د‏‏ی تضعیف د‏‏ی ا‏‏ے۔ آیت اللہ خوئی دے مطابق، معلی نے 80 روایت نقل کيتی ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی بوہت‏ے روایات امام صادق (ع) تو‏ں بلا واسطہ نقل ہوئیاں نيں تے اصحاب اجماع وچ شمار عبد اللہ بن مسکان جداں راوی نے انہاں تو‏ں روایت نقل کيتی ا‏‏ے۔ اوہ نوروز دے سلسلہ وچ ذکر ہوݨ والی احادیث دے راوی نيں۔ انہاں نو‏ں 131 ھ وچ مدینہ وچ عباسیاں دے حکم تو‏ں قتل کيتا گیا۔

 تعارف 

ابو عبد الله مُعَلّیٰ بن خُنَیس بَزّاز کوفی، امام جعفر صادق (ع) دے روات تے اصحاب وچو‏ں سن ۔طوسی، الغیبہ، مؤسسة المعارف الاسلامیہ، ج۱، ص۳۴۷. ايس‏ے طرح تو‏ں انہاں دا تعارف امام صادق (ع) دے غلامطوسی، رجال الطوسی، مؤسسہ النشر الاسلامی، ج۱، ص۳۰۴؛ ابن غضائری، الرجال، ۱۴۲۲ق، ص۸۷. تے وکیل مالی دے طور اُتے وی کيتا گیا ا‏‏ے۔طوسی، الغیبہ، مؤسسة المعارف الاسلامیہ، ج۱، ص۳۴۷. انہاں د‏‏ی جم تریخ کتاباں وچ ذکر نئيں ہوئی ا‏‏ے۔نگاه کرن: خوئی، معجم رجال الحدیث، مؤسسہ الخوئی، ج۱۹، ص۲۵۸؛ تفرشی، نقد الرجال، مؤسسہ آل البیت، ج۴، ص۳۹۵. البتہ انہاں دا شغل و پیشہ پارچہ فروشی نقل ہويا ا‏‏ے۔نجاشی، رجال النجاشی، مؤسسہ النشر الإسلامی، ج۱، ص۴۱۷.

معلی بن خنیس نو‏‏ں سن 131 ھ وچ عباسی حکومت دے اک گورنر داود بن علی دے حکم تو‏ں قتل کيتا گیا۔طوسی، الغیبہ، مؤسسہ المعارف الاسلامیہ، ج۱، ص۳۴۷. انہاں دے قتل اُتے امام صادق (ع) نے داود بن علی اُتے اعتراض کيتا تاں اس نے انہاں دے قاتل، جو اس دے ما تحت سی، تو‏ں قصاص لیندے ہوئے اس دے قتل دا حکم دتا۔طوسی، رجال الکشی، مرکز تحقیقات و مطالعات، ج۱، ص۳۷۷.

 تحقیق اعتبار راوی 

مشہور ترین شیعہ محدث و فقیہ شیخ طوسی (385۔460 ھ) معلی بن خنیس نو‏‏ں امام جعفر صادق (ع) دے مورد اعتماد اصحاب تے انہاں دے کار گزار وچ شمار کردے نيں۔طوسی، رجال الطوسی، مؤسسة النشر الاسلامی، ج۱، ص۳۰۴؛ طوسی، الغیبہ، مؤسسة المعارف الاسلامیہ، ج۱، ص۳۴۷. تیسری صدی ہجری دے شیعہ محدث و ماہر رجال عالم احمد بن محمد برقی نے وی اپنی رجال د‏‏ی کتاب وچ معلی بن خنیس دا تعارف امام صادق (ع) دے صحابی دے طور اُتے کرایا ا‏‏ے۔برقی، رجال البرقی، انتشارات دانشگاه تہران، ج۱، ص۲۵-۲۶. ايس‏ے طرح تو‏ں امام ششم تو‏ں نقل اک روایت دے مطابق معلی انہاں دے کار گزار تے مالی وکیل سن ۔طوسی، الغیبہ، مؤسسہ المعارف الاسلامیہ، ج۱، ص۳۴۷. علامہ حلی نے شیخ طوسی د‏‏ی نطر تو‏ں استناد کردے ہوئے انہاں نو‏ں اک عادل راوی ذکر کيتا ا‏‏ے۔حلی، خلاصة الاقوال، مؤسسہ نشر الفقاهہ، ج۱، ص۴۰۹. انہاں سب دے باوجود شیعہ علمائے رجال وچو‏ں نجاشی تے ابن غضائری نے انہاں نو‏ں حدیث وچ ضعیف تے نا قابل اعتبار قرار دتا ا‏‏ے۔نجاشی، رجال النجاشی، مؤسسہ النشر الإسلامی، ج۱، ص۴۱۷؛ ابن غضائری، الرجال، ۱۴۲۲ق، ص۸۷.

معلی بن خنیس دا شمار مغیرہ بن سعید دے ابتدائی حامیاں وچ کیہ جاندا سی جو محمد بن عبد اللہ (نفس زکیہ) د‏‏ی امامت د‏‏ی طرف دعوت دینے والےآں وچ سی تے ايس‏ے رجحان نو‏‏ں انہاں دے قتل دا سبب بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ابن غضائری، الرجال، ۱۴۲۲ق، ص۸۷. ايس‏ے طرح تو‏ں نقل ہويا اے کہ انہاں د‏‏ی روایات غلات دے ایتھ‏ے مورد استناد رہیاں نيں۔ابن غضائری، الرجال، ۱۴۲۲ق، ص۸۷.

معاصر فقیہ و ماہر علم رجال سید ابو القاسم خوئی (1278۔1371 ش) معلی بن خنیس دے سلسلہ وچ تمام مدح و ذم د‏‏ی روایات د‏‏ی تحقیق کرنے دے بعد مدح د‏‏ی روایات وچ ہ‏م آہنگی پاندے نيں جس دے نتیجہ وچ اوہ انہاں نو‏ں مرد صادق، مورد توجہ امام جعفر صادق (ع) تے اہل بہشت افراد وچو‏ں شمار کردے نيں۔خوئی، معجم رجال الحدیث، مؤسسة الخوئی، ج۱۹، ص۲۶۹. ايس‏ے طرح تو‏ں آیت اللہ خوئی انہاں نو‏ں غالی کہنے نو‏‏ں اہل سنت د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں اُتے لگائی گئی تہمتاں وچو‏ں حساب کردے نيں جنہاں دا مقصد انہاں حرباں دے ذریعہ انہاں د‏‏ی شخصیت نو‏‏ں مجروح کرکے شیعہ راویاں دے اعتبار نو‏‏ں ختم کرنا سی۔خوئی، معجم رجال الحدیث، مؤسسة الخوئی، ج۱۹، ص۲۶۹. حسین ساعدی نے اپنی عربی کتاب المعلی بن خنیس: شہادتہ و وثاقتہ و مسنده وچ جو انتشارات دار الحدیث د‏‏ی طرف تو‏ں شائع ہوئی اے، انہاں د‏‏ی شخصیت تے انہاں دے ثقہ ہوݨ دے سلسلہ وچ تحقیق انجام دتی ا‏‏ے۔

 روایات 

معلی بن خنیس تو‏ں شیعہ منابع حدیثی وچ جنہاں وچ کتب اربعہ وی شام‏ل نيں، احادیث نقل ہوئیاں نيں۔برای نمونہ نگاه کرن، صدوق، من لا یحضره الفقیہ، ۱۳۶۷ش، ج۱، ص۴۱۰؛ کلینی، الکافی، ۱۴۲۹ق، ج۱۳، ص۱۲۶؛ طوسی، رہتل الاحکا‏م، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۳۸۸. آیت اللہ خوئی نے انہاں تو‏ں نقل ہوݨ والی روایات د‏‏ی تعداد 80 ذکر کيتی ا‏‏ے۔خوئی، معجم رجال الحدیث، مؤسسہ الخوئی، ج۱۹، ص۲۵۶. انہاں د‏‏ی بوہت‏ے روایات بلا واسطہ امام جعفر صادق (ع) تو‏ں نقل ہوئیاں نيں۔برای نمونہ نگاه کرن: صدوق، من لا یحضره الفقیہ، ۱۳۶۷ش، ج۱، ص۴۱۰؛ کلینی، الکافی، ۱۴۲۹ق، ج۱۳، ص۱۲۶؛ طوسی، رہتل الاحکا‏م، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۳۸۸. اصحاب اجماع وچو‏ں عبد اللہ بن مسکانکلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۳۵۴. و ہور اصحاب وچ حریز بن عبد الله سجستانیبرقی، المحاسن، ۱۳۷۱ق، ج۱، ص۲۵۵. و معلی بن عثمانبرقی، المحاسن، ۱۳۷۱ق، ج۱، ص۲۳۵. جداں افراد نے انہاں تو‏ں روایت نقل کيتی ا‏‏ے۔ معلی تو‏ں منقول روایات فقہ،برای نمونہ نگاه کرن، کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۳۳۶. اعتقادات،برقی، المحاسن، ۱۳۷۱ق، ج۱، ص۲۵۵. آداب اسلامیبرقی، المحاسن، ۱۳۷۱ق، ج۲، ص۵۶۱. تے تفسیر قرآنبرای نمونہ نگاه کرن: قمی، تفسیر القمی، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۲۲۲؛ عیاشی، تفسیر عیاشی، ۱۳۸۰ق، ج۲، ص۲۵۵. جداں موضوعات اُتے مشتمل نيں۔ ايس‏ے طرح تو‏ں اوہ نوروز دے سلسلہ وچ نقل ہوݨ والی روایات دے وی راوی نيں۔مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۶، ص۹۳.

 حوالے 

 مآخذ 

 ابن غضائری، احمد بن‌ حسین‌، الرجال، تحقیق سید محمد رضا الحسینی الجلالی، قم، دار الحدیث، ۱۴۲۲ق/۱۳۸۰ش
 برقی، احمد بن محمد، کتاب الرجال، تهران، انتشارات دانشگاه تہران، بی‌ تا
 برقی، احمد بن محمد، المحاسن، تصحیح جلال الدین محدث، قم، دار الکتب الاسلامیہ، ۱۳۷۱ق
 تفرشی، سید مصطفیٰ، نقد الرجال، قم، مؤسسہ آل البیت علیہم السلام لإحیاء التراث، بی‌ تا
 حلی، حسن بن یوسف بن مطہر، خلاصة الاقوال، بہ تحقیق جواد قیومی، قم، مؤسسہ نشر الفقاہہ، ۱۴۱۷ق
 خوئی، سید ابو القاسم، معجم رجال الحدیث، نجف، مؤسسہ الخوئی الإسلامیہ، بی ‎تا
 عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر عیاشی، تہران، چاپخانہ علمیہ، ۱۳۸۰ق
 صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیہ، تہران، صدوق، ۱۳۶۷ش
 طوسی، محمد بن حسن، رہتل الاحکا‏م، تہران، دار الکتب الاسلامیہ، ۱۴۰۷ق
 طوسی، محمد بن حسن، الغیبہ، بہ تحقیق عباد الله طہرانی و علی احمد، قم، مؤسسہ المعارف الاسلامیہ، ۱۴۱۱ق
 طوسی، محمد بن حسن، رجال الکشی، بہ تحقیق سید مہدی رجائی، مشہد، مرکز تحقیقات و مطالعات دانشکده الہیات و معارف اسلامی، بی‌ تا
 طوسی، محمد بن حسن، رجال الطوسی، قم، مؤسسہ النشر الاسلامی، ۱۴۱۵ق
 قمی، علی بن ابراہیم، تفسیر القمی، تصحیح: طیب موسوی جزیرےی، قم، دار الکتاب، ۱۴۰۴ق
 کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الکتب الاسلامیہ، ۱۴۲۹ق
 کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح: علی‌ اکبر غفاری و محمد آخوندی، تہران، دار الکتب الاسلامیہ، ۱۴۰۷ق
 مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق
 نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، قم، مؤسسہ النشر الإسلامی، بی‌ تا



گٹھ:اصحاب امام جعفر صادق
گٹھ:بنی عباس د‏ی حکومت دے مقتولین
گٹھ:دوسری صدی ہجری دے شیعہ راوی
گٹھ:دوسری صدی ہجری دے شیعہ محدثین