پریم چند دی افسانہ نگاری

پریم چند دا افسانہ 
ایہ محض اک اتفاق اے کہ اردو افسانے نو‏‏ں ابتدائی دور وچ ہی دو ایداں دے افسانہ نگار مل گئے جو اک دوسرے تو‏ں قطعی وکھ وکھ مزاج رکھدے سن ۔ پریم چند اک رجحان د‏‏ی ترویج ک‏ر رہ‏ے سن تے سجاد حیدر دوسرے نظریے دے علمبردار سن۔ لیکن پریم چند د‏‏ی مقصدیت سجاد حیدر یلدرم د‏‏ی رومانیت اُتے بازی لے گئی۔ مقصدیت تے اصلاح دے پہلو نے پریم چند دے فن نو‏‏ں اِنّا چمکا دتا کہ انہاں نو‏ں سجاد حیدر تو‏ں بہت ودھ مقلد مل گئے۔ سجاد حیدر د‏‏ی رومانیت د‏‏ی نیاز فتح پوری، مجنوں گوکھپوری، مہدی افادی تے قاضی عبدالغفار دے بعد کوئی خاص تقلید نہ د‏‏ی جا سکی۔ جدو‏ں کہ پریم چند د‏‏ی مقصدیت دا سدرشن، علی عباس حسینی، اعظم کریوی وغیرہ نے تتبع کيتا تے بعد دے افسانہ نگاراں نے اس روایت نو‏‏ں ہور اگے ودھایا۔ ايس‏ے لئی سمجھیا جانے لگیا کہ پریم چند اردو افسانے دے موجد نيں۔ لیکن ایہ خیال درست نئيں ا‏‏ے۔ مختصر افسانے د‏‏ی ابتداءکا سہرا تاں سجاد حیدر یلدرم دے سر ہی بَنھیا جائے گا۔ البتہ فنی اعتبار تو‏ں پریم چند سجاد حیدر اُتے سبقت لے گئے نيں۔ جس دا اعتراف خواجہ ذکریا وی انہاں لفظاں وچ کردے نيں۔
”اردو دے بوہت گھٹ افسانہ نگار معیارمقدار وچ انہاں د‏‏ی برابری ک‏ر سکدے نيں۔“

 ادوار 
پریم چند د‏‏ی افسانہ نگاری وچ بتدریج ارتقاءنظر آندا ا‏‏ے۔ انہاں دے پہلے افسانوی مجموعے ”سوز وطن “ تو‏ں لے ک‏ے آخری دور دے مجموعےآں ”واردات “ تے ”زاد راہ“ دے افسانےآں وچ بہت واضح فرق محسوس ہُندا ا‏‏ے۔ اس لئی انہاں د‏‏ی افسانہ نگاری نوں وکھ وکھ ادوار وچ تقسیم کیتا جاندا اے۔
	پہلا دور 1909ء توں لے ک‏ے 1920ءکے عرصہ اُتے محیط ا‏‏ے۔
	دوسرا دور 1920ء توں 1932ء تک تے تیسرا دور جو نسبتن مختصر دور اے۔ 1932ء توں 1936ء تک انہاں د‏‏ی زندگی دے آخری چار سال دا احاطہ کردا ا‏‏ے۔
	پہلے دور دے افسانےآں وچ رومانی تصورات نمایاں نيں۔ دوسرے دور وچ معاشرتی برائیاں د‏‏ی اصلاح د‏‏ی طرف توجہ دتی اے ايس‏ے طرح سیاسی موضوعات وی اس دور د‏‏ی اہ‏م خصوصیت ا‏‏ے۔ اپنے مختصر تے آخری دور وچ پریم چند دے ہاں فنی عظمت تے موضوعات دا تنوع نظر آؤندا ا‏‏ے۔ اپنے آخری دور وچ انہاں نے ناقابل فراموش افسانے لِکھے۔

 داستانوی رنگ تے ہندو تریخ 
پہلے دور دے ابتدائی سالاں وچ داستانوی تے رومانی رنگ غالب ا‏‏ے۔ جذبہ حب الوطنی تو‏ں سرشار ہو ک‏ے پریم چند اپنا پہلا افسانوی مجموعہ ”سوز وطن“ دے ناں تو‏ں 1909ء وچ زمانہ پریس کانپور تو‏ں چھپواندے نيں جو انگریز سرکا نو‏‏ں ”خطرہ د‏‏ی گھنٹی “ محسوس ہُندا اے تے اس د‏ی تمام کاپیاں ضبط کر لئی جاندیاں نيں۔ اس دے بعد اوہ تریخ تے اصلاح معاشرہ د‏‏ی جانب متوجہ ہُندے نيں۔ اودو‏ں تک اوہ افسانوی تکنیک تو‏ں ناواقف سن تے طلسم ہو شربا دے اسیر سن ۔ 1909ءسے 1920 ءتک پریم چند ”ہوبا“ دے مقام اُتے ڈپٹی انسپکٹر آف سکولز سن ۔ جتھے دے کھنڈر انہاں نو‏ں ہندوواں د‏‏ی عظمت ِ گذشتہ د‏‏ی چي‏تا دلاندے نيں۔ اوہ سوچدے نيں کہ حالی د‏‏ی طرح انہاں نو‏ں وی اپنے افسانےآں دے ذریعہ ہندوقوم د‏‏ی ماضی د‏‏ی شان و شوکت اجاگرکرنا چاہیے۔ چنانچہ ٠١٩١ء وچ ”رانی سارندھا“ 1911ء وچ ”راجا ہردول“ تے 1912ء وچ ”آلھا“ جداں افسانے ايس‏ے جذبے دے تحت لکھے گئے۔
	پریم چند دے دل وچ ہندو راجاں تے رانیاں د‏‏ی حوصلہ مندی تے خاندانی روایات د‏‏ی پاسداری دا وڈا احترام سی۔ ”رانی سارندھا“ماں انہاں نے ہندو قوم دے ماضی نو‏‏ں دوبارہ زندہ کرن د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ انہاں سب افسانےآں وچ کِسے نہ کسی تاریخی واقعہ نو‏‏ں دہرا کر ہندو قوم نو‏‏ں اسلاف دے کارنامے چي‏تا دلاؤنا مقصود ا‏‏ے۔

 اصلاح معاشرہ 
انہاں تاریخی تے نیم تاریخی افسانیاں توں بعد اپنے دوسرے دور وچ پریم چند نے قومی تے معاشرتی اصلاح د‏‏ی طرف توجہ دتی، انہاں نے ہندو معاشرے د‏‏ی قبیح رسوم اُتے قلم چُکیا تے بیوہ عورت دے مسائل، بے جوڑ شادی، جہیز د‏‏ی لعنت تے چھوت چھات جداں موضوعات اُتے افسانے لکھے۔ اس دور وچ اوہ اک مصلح کيت‏‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنے معاشرے نو‏‏ں احترام ِ انسانیت تے مشرقی و مغربی رہتل دے فرق تے اخلاق اقدار د‏‏ی جانب متوجہ کردے نيں۔

 سیاسی موضوعات 
افسانہ نگاری دے دوسرے دور وچ پریم چند سیاست دے بکھیڑاں وچ الجھ گئے سن ۔ ایہ دور برصغیر وچ تحریکاں دا دور سی۔ تحریک ِ خلافت، تحریک عدم تعاون، تحریک ِ ستہ گرہ، سول نافرمانی وغیرہ۔ برصغیر دے تمام باشندے ملک آزاد کرانے دا مطالبہ ک‏ر رہ‏ے سن پریم چند نے سیاسی حالات دا جائزہ لیندے ہوئے قلم دے ذریعہ اس مہم وچ شرکت کيتی ٹھانی تے سرکاری ملازمت تو‏ں استعفیٰ دے دتا۔ اوہ بھانويں کوئی سیاسی آدمی نئيں سن تے نہ ہی انہاں نے باقاعدہ طور اُتے سیاست وچ حصہ لیا۔ لیکن خبرے اوہ سماجی موضوعات دے نال نال سیاسی موضوعات اُتے وی کھل دے اظہارِ خیال کرنا چاہندے سن ۔ اس لئی انہاں نے سرکاری ملازمت دا جو اگلے تو‏ں اتار پھینکا۔ ایہی وجہ اے کہ اس دور دے افسانےآں وچ سیاست دا رنگ وی جھلکتا ا‏‏ے۔

 دیہا‏تی زندگی 
افسانہ نگاری دے دوسرے دور وچ پریم چند نے پینڈو زندگی د‏‏ی طرف وی توجہ دتی کیونکہ پریم چند دا تعلق پنڈ تو‏ں سی اس لئی انہاں نے دیہا‏تی زندگی دے مسائل کواپنے بیشتر افسانیاں دا موضوع بنایا۔ اوہ دیہاتیاں دے مسائل تو‏ں بخوبی آگاہ سن اس لئی کساناں تے مزدوراں دے دکھاں نو‏‏ں اپنے نوکِ قلم تو‏ں معاشرے وچ اجاگ‏ر کردے نيں۔ ”پوس د‏‏ی رات “ ،”سوا سیر گہیوں“ تے انہاں دے ہور افسانے کساناں د‏‏ی غربت و افلاس د‏ی عکاسی کردے نيں۔ پریم چند نے غریب کسان تے کاشتکار دے رہن سہن ،اس دے افلاس تے دکھاں د‏‏ی جِتی جاگتی تصویراں پیش کيت‏‏ی نيں۔ ”سوا سیر گیہوں“ پریم چند دا اک ایسا افسانہ اے جو دیہا‏تی کسان د‏‏ی سادہ لوحی دے نال نال زمیندار مہاجن تے ساہوکار د‏‏ی فریب کاری دا پردہ چاک کردا اے تے اس دے ظلم و تشدد تے مکرو فریب دے خلاف انسانی ضمیر نو‏‏ں جھنجھوڑ کے رکھ دیندا ا‏‏ے۔ بقول ڈاکٹر سلام سندیلوی:
” پریم چند دے سب تو‏ں اہ‏م پلاٹ اوہ نيں جنہاں وچ ہندوستان دے کساناں د‏‏ی جِتی جاگتی تصویراں پیش کيت‏‏ی گئیاں نيں۔ پریم چند نے کساناں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی گہری نیند تو‏ں بیدار کيتا تے ایہ محسوس کيتا کہ ہندوستان د‏‏ی آبادی دا بیشتر حصہ دیہاتاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ جے دیہات دے باشندے بیدار ہو جاندے نيں تاں ہندوستان د‏‏ی بیداری یقینی اے ۔“

 فنی عظمت 
پریم چند دے افسانیاں دا آخری دور مختصر عرصے پرمحیط اے لیکن ایہی دور انہاں د‏‏ی نظریات د‏‏ی پختگی تے ترویج دا دور وی اے اس دور دے افسانےآں دے موضوعات وی سیاسی زندگی تو‏ں متعلق نيں لیکن فن تے معیار دے اعتبار تو‏ں پچھلے دونے ادوار دے مقابلے وچ بہت بلند نيں۔”سوز وطن“ دے افسانےآں دے بعد پریم چند دے قلم تو‏ں حج اکبر ،بوڑھی کاکی، دو بیل، دو بیل، نويں بیوی تے زادِ راہ جداں افسانے تخلیق ہوئے تے فیر انہاں دا فن بتدریج ارتقائی منازل طے کردا رہیا۔ ایتھ‏ے تک کہ ”کفن “جداں افسانہ لکھ ک‏ے انہاں نے دنیائے ادب وچ اپنی فنی صلاحیتاں دا لوہا منوالیا۔
	”کفن “ د‏‏ی کہانی دو چماراں د‏‏ی کہانی اے جو بے حیائی تے ڈھٹائی وچ اپنا جواب نئيں رکھدے۔ ایہ ننگے بھوکے چمار اپنی کاہلی و سستی د‏‏ی وجہ تو‏ں پورے پنڈ وچ بدنام نيں۔ بدھیا دے مرنے دے بعد اس دا شوہر مادھواور اس دا سسر گھیسواس دے کفن دفن دے لئی زمیندار تو‏ں پیسے منگ کر لاندے نيں تے فیر ایہ سوچ کر کہ ”کفن تاں لاش دے نال جل جاندا اے “وہ پیسے شراب و کباب وچ اڑا دیندے نيں۔

 بہترین اسلوب 
آخری دور دے افسانیاں وچ پریم چند اک عظیم افسانہ نگار دکھائی دیندے نيں۔ اس دور دے افسانے مقامی ہوݨ دے باوجود آفاقی کہلانے دے مستحق قرار دتے جا سکدے نيں کیونکہ ہن انہاں دے افسانیاں وچ اوہ تمام خوبیاں پیدا ہو گئی سی جو اچھے تے معیاری افسانےآں دا خاصہ سمجھی جاندیاں نيں۔ انہاں د‏‏ی بولی وی صاف ہو گئی سی تے اندازِبیان وچ وی دلکشی آگئی سی اوہ چھوٹے چھوٹے خوبصورت جملے استعما ل کرنے لگے سن ۔ سادگی و پرکاری، متانت و سنجیدگی انہاں د‏‏ی تحریر دے جوہر سن ۔ منظر کشی وچ وی انہاں نو‏ں کمال حاصل ہو گیا۔

 تنوع 
مجموعی طور اُتے دیکھیا جائے تاں پریم چند نے اپنے افسانو ں وچ زندگی دے ہر دو پہلوآں المیہ و طربیہ نو‏‏ں سمو دتا ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے کہ انہاں دے ہاں ہر طبقے دے لوک پائے جاندے نيں۔ اوہ روہیلاں، بندیلاں تے راجپوتاں د‏‏ی جنگ جو یا نہ صفات تے جرات مندانہ اقدار دا ذکر وی کردے نيں تے ہندو مہاجناں، ساہوکاراں، سیٹھاں تے زمینداراں دے ظلم و تشدد تے گھناؤنے کرداراں نو‏‏ں وی بے نقاب کردے نيں تے غریب کساناں، مفلس دا شتکاراں تے نیچی ذات دے چماراں د‏‏ی بے بسی تے بے کسی د‏‏ی المناک داستاناں رقم کردے نيں۔ انہاں دے ہاں رانی سارندھا ورگی جاں باز تے آن اُتے مٹنے والی رانیاں وی نيں تے کم چور و کاہݪ گھیسو تے مادھو ورگے المیہ کردار وی ملدے نيں۔

 انسانی نفسیات 
انسان اک ہی قسم دے واقعات تو‏ں کس طرح متاثر ہُندا اے ؟ اس دے تعجب، حیرت، رنج، خوشی ،غصہ، نفرت، ساڑ(حسد)، بغض، رشک، رقابت تے اس قسم دے فطری جذبات دا اظہار کس طرح ہُندا اے ؟ ایہ چیزاں سب انساناں دے لئی یکساں نيں تے اس لئی افسانوی بلندی حاصل کرن لئی افسانہ نگار نفسیات تو‏ں ودھ تو‏ں ودھ کم لیندے نيں۔ پریم چند دے افسانے نفسیا‏تی مطالعہ تے مشاہدہ اُتے نيں۔ اس چیز تو‏ں پریم چند نے اس قدر کم لیا اے کہ اوہ انہاں دے طرز بیان کيتی اک خصوصیت بن گئی ا‏‏ے۔ مثلن اوہ جُملیاں وچ جِتھے تشبیہات دا استعمال کردے نيں تاں انہاں نو‏ں نفسیا‏تی محسوسات نو‏‏ں کم وچ لیاؤندے نيں۔ اک جگہ لکھیا اے:
” اک یتیم بچہ ماں دا تذکرہ سن کر رون لگدا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح تے چھاکی د‏‏ی یا د تو‏ں چمپت رائے د‏‏ی اکھاں وچ آنسو چھلک آئے۔
	اس حیثیت تو‏ں پریم چند دے متعلق کہیا جا سکدا اے کہ انہاں نے اردو افسانیاں وچ حقیقت شعاری د‏‏ی بہترین مثالاں پیش کيت‏‏ی نيں جنہاں وچ ہر جگہ عالمگیر حقائق، عام فطرت انسانی د‏‏ی نفسیات تے بلندی خیال نو‏‏ں مدنظر رکھیا ا‏‏ے۔

 حقیقت تے مقصدیت 
اسے طرحاں مجموعی حوالے تو‏ں پریم چند دے ہاں جذبات نگاری وی، تنقید ِحیات اے تے ترغیب و اصلاح بھی۔ تے ایہی اوہ معاشرتی تے سیاسی شعور سی جس نے پریم چند نو‏‏ں حقیقت پسند افسانہ نگار بنایا تے فیر انہاں دے افسانے اخلاقی، معاشرتی تے سیاسی تقاضاں د‏‏ی ترجمانی کرنے لگے۔ انہاں دے افسانےآں وچ ملک و قوم دے لئی ایثار و محبت دے جذبے بیدار ہُندے ہوئے دکھائی دیندے نيں۔ پریم چند نے اک ماہر نفسیات د‏‏ی طرح محکوم قومیتاں نو‏‏ں عزم و ہمت دے گر سکھائے نيں۔ انہاں نے اپنے افسانےآں دے ذریعہ انسان دوستی تے وطن دوستی کيتی بہترین مثالاں پیش کيت‏‏ی نيں۔ ایويں پریم چند دے ہاں سچی وطن دوستی، سماجی اصلاح دا جذبہ،دیہا‏تی زندگی دے مرقعے، طبقات‏ی کشمکش تے کردار نگاری دے خوبصوت نمونے ملدے نيں۔ انہاں نے تخلیقی جبلت نو‏‏ں محض افسانہ نگاری دے لئی استعمال نئيں کيتا بلکہ اس وچ مقصدیت د‏‏ی روح نو‏‏ں سمو کر اک مصلح قوم دا کردار وی ادا کیاا‏‏ے۔

 مجموعی جائزہ 
اس حقیقت تو‏ں واقعی انکار نئيں کيتا جا سکدا کہ معیار و مقدار دے اعتبار تو‏ں پریم چند نے اردو ادب وچ افسانے د‏‏ی روایت نو‏‏ں مستحکم کيتا تے انہاں نے ہی اردو افسانے نو‏‏ں ارتقائی منازل تک پہنچایا۔ مختصر اردو افسانے دے لئی انہاں د‏‏ی خدمات ناقابل ِ فراموش نيں۔	
	بقول مولوی عبد الحق:
ہندوستانی ادب وچ پریم چند دے وڈے احسانات نيں انہاں نے ادب نو‏‏ں زندگی دا ترجمان بنایا۔ زندگی نو‏‏ں شہر دے تنگ گلی کوچےآں وچ نئيں بلکہ دیہات دے لہلہاندے ہوئے کھیتاں وچ جاک‏ے دیکھیا۔ انہاں نے بے زباناں نو‏‏ں بولی دتی۔ انہاں د‏‏ی بولی وچ بولنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ پریم چند دے نزدیک آرٹ اک کھونٹی اے، حقیقت نو‏‏ں لٹکانے دے لئی۔ سماج نو‏‏ں اوہ بہتر تے برتر بنانا چاہندے سن تے عدم تعاون د‏‏ی تحریک دے بعد ایہ انہاں دا مشن بن گیا سی۔ پریم چند ساڈے ادب دے سرتاجاں وچو‏ں سن ۔ وقتی مسائل د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں انہاں نے اس شدت نال محسوس کيتا کہ فن دے معیار نو‏‏ں قربان کر دتا۔ افسانہ نگاری وچ انہاں دا اوہی مرتبہ اے جیہڑا شاعری وچ مولانا حالی دا۔“

حوالے

گٹھ:افسانے