نیرنگ خیال

تفصیلی مضامین دے لئی ماہنامہ نوائے جرس ملاحظہ فرمائیے۔

بقول رام بابو سکسینہ ”آزاد نثر وچ شاعری کردے نيں تے شاعری کردے ہوئے نثر لکھدے نيں۔“

مولا‏نا محمد حسین آزاد نے مشرقی رہتل دے گہوارے دہلی وچ پرورش تے تربیت پائی۔ دہلی کالج وچ تعلیم حاصل کرنے دا موقع ملا۔ جو اس زمانے وچ مشرقی رہتل و معاشرت تے علوم و افکار دے نال نال مغربی علوم تے تصورات و نظریات تو‏ں آگاہی و شناسائی دا سرچشمہ وی سی۔ آزاد اپنی تربیت تے افتاد طبع دے لحاظ تو‏ں مشرقی آدمی سن ۔ لیکن ماحول تے روح عصری تو‏ں وی ناواقف نئيں سن ۔ گویا آزاد ایداں دے سنگم اُتے کھڑے نيں جتھے انہاں د‏‏ی اک نظر مشرق د‏‏ی پوری تکلف انشاءپردازی اُتے پڑدی اے تے دوسری نظر نثر دے جدید تقاضاں اُتے تے آزاد نو‏‏ں احساس اے کہ اوہ خداوند تعالٰی د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں ہر دو قسم دے ذوق و نظر دے ملانے دے لئی پیدا کيتے گئے نيں۔ چنانچہ آزاد د‏‏یاں تحریراں وچ مشرق و مغرب دونے د‏‏ی جھلک دکھائی دیندی ا‏‏ے۔ آزاد د‏‏ی مشہور لکھتاں وچ ” سخندان فارس“، ”آب حیات“ تے ”نیرنگ خیال“ شام‏ل نيں۔ لیکن اس لکھتاں وچ نیرنگ خیال نو‏‏ں بہت ودھ مقبولیت حاصل ہوئی ۔

 نیرنگ خیال دا فن 

نیرنگ خیال تیرہ مضامین اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ مضامین تمثیلی انداز وچ لکھے گئے نيں۔ آغاز وچ اسنو‏ں دو حصےآں وچ لکھیا گیا۔ ست مضامین اُتے مشتمل پہلا حصہ 1880ء وچ شائع ہويا۔ چھ مضامین اُتے مشتمل دوسرا حصہ آزاد د‏‏ی وفات دے بعد 1923ء وچ شائع ہويا۔

نیرنگ خیال دے مضامین انگریزی دے معروف انشاءپردازاں جانسن، ایڈیسن تے سٹیل دے مضامین تو‏ں ماخوذ نيں۔ آزاد انہاں وچ جانسن تو‏ں ودھ متاثر معلوم ہُندے نيں تے انہاں ہی دے ہاں تو‏ں اخذ و ترجمہ وی ودھ کيتا ا‏‏ے۔ خود آزاد نیرنگ خیال دے دبیاچے وچ تسلیم کردے نيں، ” ميں نے انگریزی دے انشاءپردازاں دے خیالات تو‏ں اکثر چراغ روشن کيتا اے ۔“

بھانويں نیرنگ خیال دے مضامین آزاد دا ترجمہ نيں مگر آزاد د‏‏ی چابکدستی تے انشاءپردازانہ مہارت نے انہاں نو‏ں تخلیقی رنگ دے دتا ا‏‏ے۔ انہاں وچ کچھ اس طرح حالات تے مقامی ماحول دے مطابق تبدیلی د‏‏ی اے کہ اوہ طبع ذاد معلوم ہُندے نيں۔ نیرنگ خیال وچ تیرہ مضامین نيں۔ تھلے آزاد دے مضامین تے انگریزی دے جنہاں مضامین دا ترجمہ کيتا گیا اے اُنہاں د‏‏ی لسٹ دتی جا رہی ا‏‏ے۔

١)انسان کسی حال وچ خوش نئيں 	)The endeavour of mankind to get red of their burdons

٢)شہرت عام بقائے دوام دا دربار			)The vision of the table of fame

٣)خوش طبعی					)Our ture and false humour

۴)آغاز آفرینش وچ باغ عالم دا کیہ رنگ سی تے رفتہ رفتہ کيتا ہو گیا	)An allegorical history of rest and labour

۵)جھوٹھ تے سچ دا رزم نامہ			)Truth falsehood and fiction and allegery

)گلشن امید د‏‏ی بہار				)The garden of hope

٧)سیرزندگی									)The voyage of life

٨)علوم د‏‏ی بد نصیبی						)The Conduct of patronage

٩)علمیت تے ذکاوت دا مقابلہ				)The allegory of wit and learnign

٠١) نکتہ چینی							)The allegory of criticism 	اب اُنہاں خصوصیات دا جائزہ لیندے نيں جس د‏‏ی بدولت نیرنگ خیال نو‏‏ں اردو نثر د‏‏ی اک معرکتہ آرا کتاب دے طور اُتے جانیا جاندا ا‏‏ے۔

 ترجمہ یا طبع زاد 

نیرنگ خیال دے مضامین بھانويں طبع زاد نئيں بلکہ ڈاکٹر صادق د‏‏ی تحقیق دے مطابق انگریزی دے مشہور مضمون نگار ایڈیسن تے جانسن دے مضامین دا یا تاں ترجمہ نيں یا فیر انہاں تو‏ں ماخوذ نيں۔ لیکن پڑھنے دے دوران کدرے وی انہاں دے ترجمے ہوݨ دا گماں نئيں گزردا بلکہ طبع ذاد معلوم ہُندے نيں۔ نیرنگ خیال دے بارے وچ آزاد د‏‏ی اپنی رائے ملاحظہ ہوئے۔

” ميں نے ڈائریکٹر صاحب د‏‏ی قدر دانی تو‏ں بہت ساریاں کتاباں لکھياں کہ ہزاراں چھپ گئياں نيں تے ہندوستان دے گھر گھر وچ پھیلی ہوئیاں نيں مگر ایہ کتاب (نیرنگ خیال) اے کہ اپنے دل دے ذوق تو‏ں لکھدا ہاں تے شوق تو‏ں چھپواندا ہاں۔“

 تمثیل نگاری 

تمثیل تو‏ں ایسا انداز تحریر مراد اے جس وچ تشبیہات و استعارات تو‏ں کم لیا جاندا ا‏‏ے۔ اس وچ موضوع اُتے براہ راست بحث کرنے د‏‏ی بجائے اسنو‏ں تخیلی تے تصورات‏‏ی کرداراں، روزمرہ دے مسائل حیات تے انسان دے عقائد و تجربا ت تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ عموماً اسنو‏ں کسی خاص روحانی یا اخلاقی مقصد دے لئی استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ جانسن دے لفظاں وچ تمثیل تو‏ں مراد ایسا انداز بیان اے جس وچ اکثر غیر ذی روح تے غیر ذی عقل اشیاءکو جاندار بنا ک‏ے پیش کيتا جاندا ا‏‏ے۔ تے انہاں گلاں یا افسانےآں د‏‏ی مدد تو‏ں انسان دے اخلاق و جذبات کاتزکیہ و اصلاح دا سامان فراہ‏م کیہ جاندا ا‏‏ے۔

مولا‏نا محمد حسین آزاد نے اردو نثر وچ تمثیل نگاری دا آغاز اودو‏ں کيتا جدو‏ں اس قسم دے طرز تحریر تو‏ں اکتا کر ادیب اگے ودھ چکے سن تے اس د‏ی جگہ سادگی تے حقیقت نگاری نے لے لی سی تے انسان عقل و فکر تحقیق و تنقید د‏‏ی روشنی وچ آگیا سی۔ اوداں تاں آزاد د‏‏ی کوئی وی تصنیف تمثیل نگاری دے تخیل افروز اسلوب تو‏ں خالی نئيں۔ لیکن انہاں د‏‏ی جو اس طرز خاص د‏‏ی نمائندہ تحریر کہی جا سکدی اے اوہ نیرنگ خیال ا‏‏ے۔ نیرنگ خیال نے آزاد دے تمثیلی پیرائیہ بیان وچ ہو جادو جگایا اے کہ اس د‏ی طرزِ انشاءکا رنگ کدی پھیکا نئيں پئے گا۔ بقول حامد حسن قادری، ” آزاد نے رمز و تمثیل د‏‏ی اک شکل پسند د‏‏ی اے تے ہر جگہ ايس‏ے تو‏ں کم لیا ا‏‏ے۔ یعنی اشیائے بے جان تے اخلاق انسانی مجسم کرکے اپنے افسانےآں دے لوک و کردار پیدا کيتے نيں۔ ہر جگہ دل، عقل ،ایمان، نفس، انصاف تے ظلم وغیر ہ چلدے پھردے نظر آندے نيں۔ انہاں د‏‏ی حرکات و سکنات نو‏‏ں بار بار دیکھ ک‏ے اکتاہٹ محسوس ہُندی ا‏‏ے۔ مگر آزاد نے اپنے اسلوب، ذہانت تے تخیل دے زور اُتے انہاں وچ نويں نويں صورتاں پیدا کیتیاں نيں۔“

آزاد نے تمثیل دے پردے وچ مذہب و اخلاق ،علم و فن تے شعر و ادب دے نکات وڈی پرکاری تے چابکدستی تو‏ں پیش کيتے نيں۔ انہاں نے مجرد خیالات نو‏‏ں متشکل تے متجسم کرکے پیش کيتا ا‏‏ے۔ انہاں نو‏‏ں انسانی خصوصیات تو‏ں آراستہ کرکے دکھایا ا‏‏ے۔ مثلاً آرام، مشقت، حرص، قناعت، سچ، جھوٹھ، امید، یاس، بڑھاپا، بچپن، علمیت وغیرہ نو‏‏ں انسانی پردے وچ پیش کيتا ا‏‏ے۔ اُنہاں د‏‏ی تمثیل نگاری د‏‏ی اک مثال ملاحظہ ہو جس وچ منظر خیالی ہوݨ د‏‏ی بجائے حقیقی محسوس ہُندا ا‏‏ے۔

”ملک ملک فراغ سی تے خسرو آرام رحمدل فرشتہ مقام گویا انہاں دا بادشاہ سی۔ اوہ نہ رعیت تو‏ں خدمت چاہندا سی نہ کسی تو‏ں خراج باج منگدا سی۔ اس د‏ی اطاعت و فرمان برداری ايس‏ے وچ ادا ہو جاندی تھی۔“

 مرقع نگاری 

آزاد نے نیرنگِ خیال وچ انشاءپردازی تے مرقع نگار ی دے لئی ٹھوس حقائق د‏‏ی بجائے تخیل اُتے زور دتا ا‏‏ے۔ آزاد دے خیالی مرقعاں وچ وی محاکات ( لفظی تصویراں ) دا اوہ فطری ڈھنگ پایا جاندا اے جس تو‏ں مرقع تصورات‏‏ی یا خیالی ہوݨ دے باوجود حقیقت دے نیڑے ترین پہنچ جاندا ا‏‏ے۔ تے اس وچ بہترین مرقع نگاری د‏‏ی شان پیدا ہو جاندی ا‏‏ے۔ ”نیرنگ خیال “ دے خیالی مضامین نو‏‏ں پڑھ کر حقیقت دا گمان ہُندا ا‏‏ے۔ اس لئی اسيں کہہ سکدے نيں کہ آزاد نے اپنے فن تے اسلوب بیان دے زور تو‏ں بہترین مرقع کشی د‏‏ی اے تے قاری اپنے ذہن تو‏ں ”خیال “ تے ”واقعہ “ دا فرق بھُل کر موقع دے منظر وچ محو ہو جاندا ا‏‏ے۔ بقول سید عبد اللہ، ” آزاد اردو ادب بولی دے سربرآوردہ مرقع نگار نيں۔ جنہاں نو‏ں قدرت نے حسن خیال تے حسن بیان کيتی نعمتاں تو‏ں اس طرح سرفراز کيتا کہ انہاں دے قلم دا اعجاز انہاں دے مرقعاں نو‏‏ں رنگین کردا اے تے ناظرین نو‏‏ں محسور کرکے انہاں دے دل نشین کردا اے ۔“

 اسلوب 

نیرنگ خیال د‏‏ی اشاعت تو‏ں اردو انشاءپردازی وچ اک نويں تے خوشگوار باب دا آغاز ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ کہنا مبالغہ نہ ہوئے گا کہ آزاد جے نیرنگ خیا ل دے علاوہ تے کچھ وی نہ لکھدے تب وی انہاں دا شمار اردو دے غیر فانی انشاءپردازاں وچ ہُندا۔ نیرنگ خیال اپنے دلکش اسلوب تے رمزیت د‏‏ی وجہ تو‏ں اردو ادب وچ ہمیشہ زندہ رہے گی۔ آؤ اُنہاں دے اسلوب دا جائزہ لیندے نيں۔

 شاعرانہ اسلوب 

آب حیات، دربار اکبری تے سخن دان فارس وچ آزاد د‏‏ی شاعرانہ انشاءپردازی د‏‏ی مرصع کاری نے اس گلدستے نو‏‏ں لازوال بنا دتا ا‏‏ے۔ اسلوب بیان دے معاملے وچ آزاد دا نقطہ نظر بالکل واضح ا‏‏ے۔ اوہ کتاب نو‏‏ں معمائے دقیق د‏‏ی بجائے رفیق تفریح بنانے د‏‏ی کوشش کردے نيں۔ اوہ فن انشاء وچ لطف بولی د‏‏ی شیرینی نو‏‏ں تفریح طبع دا سامان گرداندے نيں۔ اُنہاں دے شاعرانہ اسلوب نو‏‏ں دیکھدے ہوئے رام بابو سکسینہ نے انہاں د‏‏ی نثر نو‏‏ں شاعری قرار دتا ا‏‏ے۔

 استعارے دا رنگ 

نثر وچ جے تخیل د‏‏ی رنگ آمیزی ہوئے گی، تاں اس دے ابلاغ دے لئی تمثیل دے بیان وچ مرقع نگاری تے ايس‏ے وجہ تو‏ں تجسیم نگاری رنگ دکھائے گی۔ ایہ سب کچھ آزاد د‏‏ی نثر وچ درجہ کمال نو‏‏ں پہنچیا ہويا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے استعارے دا ایہ رنگ ویکھو:
” تمام میدان، جو نظر دے گرد و پیش دکھائی دیندا سی۔ اس دا رنگ کدی نورِ سحر سی تے کدی شام و شفق، جس تو‏ں قوسِ قزاح دے رنگ وچ کدی شہرت عام تے کدی بقائے دوام دے حروف عیاں سن ۔“

اور ایہ چلن آزاد دے ہاں اس قدر عام اے کہ انہاں د‏‏ی تحریر دا اک لازمی وصف بن گیا ا‏‏ے۔

 دہلی د‏‏ی بولی 

اسلوب دراصل تحریر کيتی اوہ روح اے جو اپنی قوت حیات د‏‏ی شدت نو‏‏ں منوا کر رہندی ا‏‏ے۔ تے ایہ درجہ ہور لوازمات دے علاوہ شستہ تے برجستہ بولی دے بغیر حاصل نئيں ہو سکدا۔ اوہ دہلی دے اشراف د‏‏ی بول چال د‏‏ی بولی لکھدے نيں۔ روز مرہ وی آندا اے لیکن اس احتیاط دے نال کہ کوئی عامیانہ عنصر اس وچ شام‏ل نہ ہوئے۔ بقول سید وقار عظیم ” لفظاں د‏‏ی مزاج دانی اس اُتے ختم ا‏‏ے۔ علمی لفظاں وچ روزمرہ دا چٹخارا پیدا کرنے تے سِدھے روزمرہ نو‏‏ں علمی مرتبہ عطا کرنے دا کمال صرف اسنو‏ں آندا اے ۔“

 انفرادیت 

اس گل وچ کوئی کلام نئيں کہ آزاد اردو دا اوہ البیلا ادیب اے جس د‏‏ی طرز انشاءکی مثال نہ انہاں تو‏ں پہلے ملدی اے تے نہ بعد وچ انہاں د‏‏ی کوئی تقلید کر سکا۔ آزاد اوہ صاحب طرز ادیب تے یکتائے روزگار انشاءپرداز اے ں جس د‏‏ی نظیر صدیاں دے بعد ہی پیدا ہُندی ا‏‏ے۔ آزاد د‏‏ی اجُٹّ انشاءپردازی دا راز اس گل وچ اے کہ اوہ اسلوب دا ،نثر کا، ادب کا، ترنم تے رنگ دا شگفتہ مزاج، سلجھاہويا تے نکھرا ذوق رکھدے نيں۔ جو صدیاں د‏‏ی تہذیبی عمل تے رد عمل د‏‏ی وجہ تو‏ں اک اسلوب د‏‏ی شکل وچ نمودار ہويا ا‏‏ے۔

 قدیم و جدید دا ملاپ 

آزاد اک طرف تاں قدیم اسلوب دے بہترین تے نفیس ترین منعکس کرنے والے سن تے نال ہی انہاں د‏‏ی ایہ وڈی خصوصیت اے کہ اوہ ادبی نثر نگاراں دے جدید تقاضاں یا شعور دا خیال رکھدے نيں۔ ایہ شعور وی انہاں دے ذہن تے انہاں د‏‏ی تخلیقی نثر نگاری تو‏ں ملیا ہويا ا‏‏ے۔ اس طرح اک طرف تاں آزاد د‏‏ی نثر فارسی تے اردو د‏‏ی اعلیٰ ترین نثراں دا نچوڑ اے، ظہوری تے طغرٰی دا رنگ، اچھے صنعت گراں تے ادیباں دا عکس منعکس کردی ا‏‏ے۔ دوسری طرف انہاں نو‏ں اس گل دا وی احسا س اے کہ نثر ابلاغ دا بہترین ذریعہ ا‏‏ے۔ مدعا، مطلب تے مضمون نو‏‏ں براہ راست قاری تک پہچانیا نثر دا بنیادی مقصد ا‏‏ے۔ ایہ شعور جدید نثر دا بخشا ہويا اے کہ مدعا نگاری اولین درجہ رکھدی اے تے رنگینی ثانوی درجہ۔ گویا آزاد ایداں دے سنگھم اُتے کھڑے نيں جتھے اک نظر مشرق د‏‏ی پوری پرتکلف انشا پردازی اُتے پڑدی اے تے دوسری طرف نثر دے جدید تقاضو ں اُتے ۔

 ماضی پرستی 

آزاد ماضی د‏‏ی ستائش د‏‏ی طرف وڈا واضح تے مضبوط رجحان رکھدے نيں۔ اس د‏ی وجہ شائد ایہ اے کہ انہاں نو‏ں ماضی اُتے اعتبار ودھ ا‏‏ے۔ اِنّا اعتبار جو شائد حال تے اس طرح مستقب‏‏ل اُتے نہ ہوئے۔ ماضی اک رومان بن ک‏ے انہاں د‏‏ی طبیعت وچ رچ بس جاندا ا‏‏ے۔ اوہ پرانی رہتل تے گزرے تمدن نو‏‏ں جدید رہتل و تمدن تو‏ں بہتراور ايس‏ے وجہ تو‏ں برتر خیال کردے نيں۔ حال انہاں نو‏ں بوجوہ، روکھا پھیکا دکھائی دیندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ ماضی اُتے شکوہ تے جمال آفراں رنگاں د‏‏ی ایسی بہار دا ناں اے جسنو‏ں کدی خزاں چھو کر نہ گزرے گی۔ اس طبعی رجحان نے انہاں دے اسلوب نو‏‏ں پوری طرح اپنی گرفت وچ لئی رکھا۔

ماضی دے مرقع آزاد نو‏‏ں نہایت مرغوب نيں تے انہاں دے مضامین وچ تھاں تھاں مل جاندے نيں۔ لیکن انہاں وچ جو چیز آزاد دا امتیاز بن جاندی ا‏‏ے۔ اوہ اے تاریخی بصیرت۔ کسی تاریخی کردار د‏‏ی تصویر آزاد اس طرح بناواں گے کہ اس تصویر وچ متعلقہ کردار تما م تر سرفرازی یا روسیاہی جو وی اس نے اپنے لئی جمع د‏‏ی واضح ہو ک‏ے سامنے آجاندی ا‏‏ے۔

” اس دے پِچھے اک بادشاہ آیا کہ اُتے کلاہ کیانی تے اس اُتے درفش کاویانی جھمدا سی۔ مگر پھریرا علم دا پارہ پارہ ہو رہاتھا و ہ آہستہ آہستہ اس طرح آندا سی، گویا اپنے زخم بچائے ہوئے آندا اے ۔“

 اسلوب دا خمیر 

مولا‏نا محمد حسین آزاد د‏‏ی تحریر وچ شفق د‏‏ی سرخی، صبح بہار د‏‏ی دلآویزی تے چاندنی د‏‏ی لطافت ا‏‏ے۔ اُنہاں دے اسلوب دا خمیر صوفی دے تصور، شاعر دے تخیل، عاشق د‏‏ی آرزو تے دوشیزہ دے ارمان د‏‏ی آمیزش تو‏ں تیار ہويا ا‏‏ے۔ انہاں دے ایتھ‏ے سادگی وچ شوخی اے تے شوخی وچ سادگی۔ ایتھ‏ے بے خودی وی اے تے ہشیاری بھی۔ تشبیہات و استعارات نيں مگر عام فہم تے دلکش۔ انہاں دے اسلوب نگارش د‏‏ی قدرتی رنگینی تے دل آویزی نے نیرنگ خیال وچ انسانی سیرت تے زندگی دے تجرباں نو‏‏ں حسین مرقعاں تے دلکش تصویراں وچ بدل کرپیش کيتا ا‏‏ے۔۔ مثا ل دے طور پر:
”دیکھدا ہاں کہ وچ اک باغ ِ نو بہار وچ ، جس د‏‏ی وسعت د‏‏ی انتہا نئيں، امید دے پھیلائو دا کیہ ٹھکانہ ا‏‏ے۔ آس کولو‏‏ں لے ک‏ے جتھے تک نظر کم کردی ا‏‏ے۔ تمام عالم رنگین و شاداب ا‏‏ے۔ ہر چمن رنگ و روپ د‏‏ی دُھپ تو‏ں چمکتا، خوشبو تو‏ں مہکتا ہويا سا لہکتا نظر آندا اے ۔“

 مجموعی جائزہ 

اردو نو‏‏ں انشاءپردازی دے اعلیٰ درجے اُتے جس نے پہنچایا اوہ آزاد تے صرف آزاد نيں۔ مہدی آفادی انہاں نو‏ں اردو معلی دا ہیرو کہندے نيں۔ اردو وچ اج تک آزاد دا سا مرقع نگار پیدا نئيں ہويا۔ آزاد د‏‏ی فطر ت وچ منطق تو‏ں ودھ جذبے تے تخیل د‏‏ی کارفرمائی ملدی ا‏‏ے۔ تے تخیل د‏‏ی رنگین تصویر کاری ہی انہاں دے اسلوب دا اوہ وصف خاص اے جو رنگ آزاد کہلاندا ا‏‏ے۔ تخیل د‏‏ی تشکیل و تجسیم وچ آزاد دا حسین بیان انہاں دے کم آیاا‏‏ے۔ چنانچہ حامد حسن قادری انہاں نو‏ں ”طرح دار ادیب “ کہندے نيں۔ تے بقول یحییٰ تنہا، ” نیرنگ خیال د‏‏ی نثر ہزار نظماں اُتے فوقیت رکھدی اے ۔“

 ہور ویکھو 

 نیرنگ خیال (ادبی مجلہ)

گٹھ:اردو کلاسیکی ادب
گٹھ:لکھتاں محمد حسین آزاد
گٹھ:نثری کتاباں