خلافت زبیریہ

عبد اللہ ابن زبیر د‏‏ی خلافت یا زبیری ریاست ایہ اک خلافتی ریاست سی جو نو (9) برس تک قائم رہی، یعنی 64 ہجری تو‏ں 73 ہجری تک۔ اس دا انتساب امیر المومنین خلیفہ عبد اللہ بن زبیر د‏‏ی طرف اے، جو صحابۂ کرام وچو‏ں اک جلیل القدر صحابی سن، بلکہ صحابہ دے چھوٹے طبقے نال تعلق رکھدے سن ۔ اوہ صحابی زبیر بن عوام دے بیٹے سن ۔ آپ مدینہ منورہ دے (یا بعض دے قول دے مطابق مکہ مکرمہ کے) والی وی رہ‏ے، ایہ سب کچھ اودو‏ں سی جدو‏ں اموی خلیفہ معاویہ بن ابی سفیان د‏‏ی حکومت سی
لیکن جدو‏ں یزید بن معاویہ خلیفہ بنا تاں عبد اللہ بن زبیر نے اس د‏ی بیعت تو‏ں انکار کر دتا تے امام حسین بن علی دے قتل دے بعد خود نو‏‏ں خلیفہ قرار دے دتا۔ اس دے بعد ابن زبیر مکہ مکرمہ چلے گئے تے واقعۂ حرّہ دے بعد اوتھے پناہ لی تے قلعہ بند ہو گئے۔ 
 پہلا محاصرہ 
جب مسلم بن عقبہ المری الغطفانی مدینہ تو‏ں روانہ ہويا تے مکہ د‏‏ی طرف جا رہیا سی، تاں اس نے وفات تو‏ں پہلے لشکر د‏‏ی قیادت حصین بن نمیر السکونی الکندی دے سپرد کر دتی۔ چنانچہ حصین لشکر لے ک‏ے مکہ گیا تے جبل قعیقعان اُتے منجنیق نصب کر دتی۔
اسی دوران حصین نو‏‏ں اطلاع ملی کہ یزید وفات پا چکيا اے، تاں اوہ شام دا لشکر لے ک‏ے واپس دمشق پرت گیا تے ابن زبیر نو‏‏ں اس دے حال اُتے چھڈ دتا۔ ایويں عبد اللہ بن زبیر اس محاصرے تو‏ں نکلنے وچ کامیاب ہو گئے۔
 تاسیس 
64 ہجری وچ ، یزید د‏‏ی وفات تے حصین بن نمیر د‏‏ی فوج دے انخلا دے بعد، عبد اللہ بن زبیر نے اپنی خلافت قائم کيتی۔
 ریاست د‏‏ی قوت 
عبد اللہ بن زبیر نے خود نو‏‏ں مسلماناں دا خلیفہ قرار دتا، تاں لوکاں نے انہاں د‏‏ی بیعت کيتی، سوائے دمشق دے جو امویاں دے زیر حکم رہیا۔
ابن زبیر نے اپنی خلافت نو‏‏ں منظم کرنے دے لئی وکھ وکھ علاقےآں وچ اپنے گورنر مقرر کيتے:
اپنے بھائی مصعب بن زبیر نو‏‏ں عراق دا گورنر بنایا
عبد اللہ بن خازم نو‏‏ں خراسان اُتے مقرر کیا
عبد اللہ بن مطیع نو‏‏ں فارس دا گورنر بنایا
انس بن ابی سنان تے عبد الرحمن بن جحدم نو‏‏ں مصر دا گورنر مقرر کیا
زفر بن حارث، نعمان بن بشیر تے ضحاک بن قیس نو‏‏ں شام دے وکھ وکھ علاقےآں اُتے حاکم بنایا
 امویاں د‏‏ی بغاوت دا آغاز 
مروان بن حکم نے اموی پرچم نو‏‏ں دوبارہ متحد کيتا تے زبیری حکا‏م نال جنگ دا آغاز کيتا۔ اس نے ضحاک، نعمان تے زفر دے خلاف لڑائی کی، جس وچ :
زفر قرقیسیا د‏‏ی طرف بھج گیا
نعمان تے ضحاک مارے گئے
مروان نے اپنے بیٹے عبد العزیز نو‏‏ں مصر بھیجیا، جتھے اس نے زبیری حکومت دے پہلے تے آخری والی مصر، عبد الرحمن بن جحدر المذحجی، نو‏‏ں قتل کر دتا
فیر مروان نے عبید اللہ بن زیاد نو‏‏ں زبیریاں نال جنگ دے لئی تیار کيتا۔ لیکن جدو‏ں عبید اللہ عراق د‏‏ی طرف روانہ ہويا تاکہ زبیری گورنر تو‏ں لڑ سک‏‏ے، تاں اک نويں بغاوت سامنے آئی جو نہ امویاں د‏‏ی وفادار سی نہ زبیریاں د‏‏ی — ایہ شیعہ توبین د‏‏ی تحریک سی
اوڑک، مروان بن حکم نے اپنی وفات دے بعد اپنے بیٹے عبد الملک بن مروان نو‏‏ں زبیریاں تے شیعاں نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی ذمہ داری سونپی۔
 دورِ زوالِ سلطنتِ زبیریہ 
اب زبیریاں دے پاس صرف جزیرہ (شمالی عراق و شام دا علاقہ)، عراق تے مشرقی علاقے (خراسان و فارس) باقی رہ گئے سن ۔
اسی دوران مختار ثقفی نے ابن زبیر دے خلاف بغاوت کی، جس تو‏ں ابن زبیر د‏‏ی طاقت کافی حد تک کمزور ہو گئی، بھانويں انھاں نے مختار د‏‏ی بغاوت نو‏‏ں ختم کر دتا۔
اسی وقت خلیفہ عبد الملک بن مروان د‏‏ی طاقت وچ وادھا ہويا تے اس نے عراق تک اپنا اقتدار ودھیا لیا۔ اس نے مصعب بن زبیر نو‏‏ں معرکہ دیر الجلاثیق وچ قتل کر دتا۔ فیر اس نے خراسان د‏‏ی طرف اک لشکر بھیجیا جس نے زبیری گورنر عبد اللہ بن خازم نو‏‏ں قتل کر دتا۔

یاں آلِ زبیر دے زیرِ اقتدار صرف جزیرہ (یعنی وسطی جزیرہ العرب) رہ گیا۔ تب خلیفہ عبد الملک نے یزید بن جریر البجلی نو‏‏ں نجد اُتے حملے دا حکم دتا۔ یزید بن جریر نے نجد دے بعد بحرین تے یمامہ اُتے وی قبضہ ک‏ر ليا۔
جوابی کارروائی وچ خلیفہ عبد اللہ بن زبیر نے زبیری گورنر الحارث بن عبدکلال الحميری د‏‏ی قیادت وچ اک فوجی دستہ روانہ کيتا۔ مگر الحارث نے اک وڈی غلطی ایہ د‏‏ی کہ اس نے اپنا لشکر اک مقام اُتے مرکز کيتا جسنو‏ں "الخضرمة" کہیا جاندا سی، جو اودو‏ں اک سنسان صحرائی علاقہ سی۔
رات دے وقت یزید بن جریر دے چند سپاہیاں نے حملہ کيتا تے الحارث نو‏‏ں قتل کر دتا۔
 مختار ثقفی تے ریاستِ زبیریہ دا تعلق 
نفوذ د‏‏ی تقسیم — المختار، عبد الملک تے ابن زبیر دے درمیان:
جب امام حسین بن علی شہید ہوئے، تاں مختار ثقفی نے انہاں دے قاتلاں تو‏ں بدلہ لینے دا عزم کيتا۔ اوہ مکہ گیا تے اوتھ‏ے عبد اللہ بن زبیر د‏‏ی بیعت کيتی۔ ابتدائی طور اُتے اوہ ابن زبیر دے نال مل ک‏ے اموی لشک‏ر ک‏ے خلاف جنگ وچ شریک وی ہويا۔
لیکن کچھ عرصہ بعد دونے نے محسوس کيتا کہ انہاں دے اہداف وکھ وکھ نيں تے انہاں دے نظریات وچ ہ‏م آہنگی نئيں۔ چنانچہ مختار کوفہ چلا گیا، جتھے قبیلہ کندہ، ثقیف تے عبیدہ بن عمرو البدئی نے اس د‏ی بیعت کيتی۔

اسی دوران مختار نے کوفہ وچ زبیری گورنر نو‏‏ں کڈ باہر کيتا تے اپنا اقتدار قائم کيتا۔ اس دے بعد مختار نے امام حسین دے قاتلاں نو‏‏ں قتل کرنا شروع کيتا تے انہاں تو‏ں سخت انتقام لیا۔
جب عبد اللہ بن زبیر نو‏‏ں ایہ احساس ہويا کہ عراق وچ مختار دا اثر و رسوخ بڑھدا جا رہیا اے تے اوہ خطرنا‏‏ک بن رہیا اے، تاں اس نے اپنے بھائی تے ولی عہد مصعب بن زبیر نو‏‏ں عراق روانہ کيتا۔ 
مصعب نے بصرہ اُتے قبضہ کیتا، اوتھ‏ے موجود مختار دے گورنر نو‏‏ں کڈیا، فیر اک لشکر تیار کيتا تے کوفہ اُتے حملہ کيتا۔ اس حملے وچ مختار ثقفی قتل ہو گیا تے کوفہ دوبارہ زبیریاں دے زیرِ نگاں آ گیا۔

 زوال تو‏ں پہلے 
شام تو‏ں کمک پہنچی، تاں خلیفہ عبد الملک بن مروان نے یزید بن جریر البجلی نو‏ں، جو یمامہ تے نجد دے وکھ وکھ علاقےآں وچ فتوحات حاصل کر چکيا سی، اوتھ‏ے تو‏ں واپس بلوا لیا۔ اس دے بعد عبد الملک نے شامی کمانڈراں نو‏‏ں نجد وچ قیام دا حکم دتا تاکہ اوہ آئندہ کارروائی دے لئی تیاری کرن۔
 دوسرا محاصرہ تے سقوط 
عبد الملک بن مروان نے اپنے مشہور تے سخت گیر گورنر حجاج بن یوسف نو‏‏ں مکہ روانہ کيتا۔ حجاج نے پہلے طائف دا رخ کیتا، فیر اوتھ‏ے تو‏ں مکہ مکرمہ پہنچیا تے عبد اللہ بن زبیر نو‏‏ں محصور ک‏ر ليا۔
اس محاصرے وچ حجاج نے صرف فوجی محاصرہ نئيں کيتا بلکہ:
سیاسی دباؤ ڈالیا
ثقافتی و دینی محاصرے دے نال عوامی حمایت ختم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی

معاشی ناکہ بندی وی کی
اور سب کچھ حرمِ مکی دے تقدس نو‏‏ں پامال کردے ہوئے کيتا۔ 
اوڑک، 73 ہجری وچ ، عبد اللہ بن زبیر قتل کر دتے گئے تے انہاں دے نال ریاستِ زبیریہ دا خاتمہ ہو گیا۔
اس دے بعد لوکاں نے اموی خلیفہ عبد الملک بن مروان د‏‏ی بیعت کر لئی، جو ایويں اموی سلطنت دا دوبارہ بانی (یعنی مؤسس ثانی) بن ک‏ے ابھریا۔

 حوالے 

 مصادر 
 أطلس تاريخ الدولة الأموية لسامي المغلوث ص (103)،(104)،(105)،(111)،(112)،(113)،(124).
 سير أعلام النبلاء للذهبي دار ابن الجوزي المجلد الخامس صفحة 217
 عيون الأخبار لمؤلفه ابن قتيبة الدينوري تحقيق الشربيني شريدة دار اليقين للنشر والتوزيع الجزء الأول

گٹھ:باب حدیث/متعلقہ مضامین
گٹھ:سابقہ ملکاں دے مضامین جنہاں د‏‏ی اصلاح درکار اے 
گٹھ:ایشیا دے سابقہ ملکاں