دلیل تمانع

دلیل تمانع اک اہ‏م عقلی دلیل اے جو اللہ تعالیٰ د‏‏ی واحدانیت نو‏‏ں ثابت کرنے تے کثرتِ خالق و مدبّر د‏‏ی نفی دے لئی پیش کيت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ اس برہان د‏‏ی دو بنیادی مقدمات (پیش فرضیات) نيں:
 . کائنات وچ ہ‏م آہنگی، وحدت تے نظم دا پایا جانا
 . جے اس کائنات دا نظام اک تو‏ں ودھ رب چلا رہے ہُندے، تاں اس وچ فساد، بگاڑ تے اختلاف ظاہر ہُندا۔
لیکن چونکہ اسيں دیکھدے نيں کہ اس کائنات وچ کوئی فساد، خلل یا ٹکراؤ نئيں پایا جاندا، بلکہ حیرت انگیز نظم و ترتیب، قوانین د‏‏ی ہ‏م آہنگی تے مسلسل توازن نظر آندا اے تاں اس تو‏ں ایہ بپینڈو تے عقلی نتیجہ نکلدا اے کہ ایہ سب اک ہی خالق، اک ہی مدبر تے اک ہی منظم ذات تو‏ں وجود وچ آیا ا‏‏ے۔
 قرآن کریم تو‏ں عقلی استدلال 
ایہی گل قرآن مجید وچ کئی جگہ صراحت تو‏ں بیان ہوئی اے، جداں:
﴿لَوْ كَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا﴾
ترجمہ: جے آسمان و زمین وچ اللہ دے سوا تے وی معبود ہُندے، تاں ایہ دونے (نظام) خراب ہو چکے ہُندے۔
[الأنبياء: 22]
یعنی کائنات دے اندر کسی تے خدا د‏‏ی شرکت، نظامِ کائنات وچ بگاڑ پیدا کردی۔ چونکہ ایسا کوئی بگاڑ نظر نئيں آندا، تاں لازماً ایہ ثابت ہُندا اے کہ صرف اللہ واحد و یکتا ہی خالق و مدبر ا‏‏ے۔

اسی طرح قرآن د‏‏ی ہور آیات وی اس دلیل د‏‏ی تائید کردیاں نيں:
﴿مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ وَمَا كَانَ مَعَهُ مِنْ إِلَٰهٍ إِذًا لَذَهَبَ كُلُّ إِلَٰهٍ بِمَا خَلَقَ وَلَعَلَا بَعْضُهُمْ عَلَىٰ بَعْضٍ﴾ [المؤمنون: 91]
 اللہ نے نہ کوئی پُتر بنایا تے نہ کوئی (دوسرا) معبود اس دے نال ا‏‏ے۔ جے ایسا ہُندا تاں ہر معبود اپنی مخلوق لے جاندا تے بعض بعض اُتے غالب آنے د‏‏ی کوشش کردا۔
﴿قُلْ لَوْ كَانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَمَا يَقُولُونَ إِذًا لَابْتَغَوْا إِلَىٰ ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا﴾ [الإسراء: 42]
 کہہ دو کہ جے اس دے نال تے معبود ہُندے جداں کہ اوہ کہندے نيں، تاں ضرور اوہ (معبود) عرش والے (اللہ) تک پہنچنے د‏‏ی راہ لبھدے۔
 برہانِ تمانع د‏‏ی شرعی بنیاداں 
بعض مفسرینِ قرآن نے برہانِ تمانع نو‏‏ں تھلے لکھے آیاتِ قرآنیہ دے ضمن وچ ذکر کيتا اے:يُنظر: الطوسي، التبیان، ج7، ص238؛ الطبرسي، مجمع البیان فی تفسیرالقرآن، ج 7، ص70؛ رَوْح الجنان ورُوح الجنان، ج 8، ص11؛ الفخر الرازي، التفسیرالکبیر، ج22، ص150-154؛ المیزان فی تفسیر القرآن، ج 14، ص266.
﴿لَوْ كَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا﴾ [الأنبیاء: 22]
 ترجمہ: جے آسمان و زمین وچ اللہ دے سوا تے معبود ہُندے، تاں دونے بگڑ جاندے۔
﴿مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ وَمَا كَانَ مَعَهُ مِنْ إِلَهٍ إِذًا لَذَهَبَ كُلُّ إِلَهٍ بِمَا خَلَقَ وَلَعَلَا بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ﴾  [المؤمنون: 91]
اللہ نے نہ کوئی پُتر بنایا اے تے نہ اس دے نال کوئی دوسرا معبود ا‏‏ے۔ جے ایسا ہُندا تاں ہر معبود اپنی مخلوق نو‏‏ں لے جاندا تے بعض بعض اُتے غالب آنے د‏‏ی کوشش کردے۔
﴿ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلًا فِيهِ شُرَكَاءُ مُتَشَاكِسُونَ وَرَجُلًا سَلَمًا لِرَجُلٍ هَلْ يَسْتَوِيَانِ مَثَلًا﴾ [الزمر: 29]
اللہ نے اک مثال دتی اے: اک غلام جس دے کئی جھگڑالو مالک نيں تے دوسرا جو صرف اک ہی آقا دا تابع اے —کیہ ایہ دونے مثال دے طور اُتے برابر ہو سکدے نيں؟

مفسرین نے انہاں آیات تو‏ں ایہ نکتہ اخذ کيتا اے کہ اللہ تعالیٰ اپنے بندےآں نو‏‏ں متنبہ فرما رہے نيں کہ جے آسمان و زمین دے امور اک تو‏ں ودھ معبوداں دے سپرد ہُندے، تاں اس کائنات وچ فساد و بگاڑ ناگزیر ہُندا۔ کیونجے متعدد معبوداں د‏‏ی صورت وچ ہر اک اپنی اپنی مرضی تو‏ں تصرف کردا تے نظمِ کائنات وچ تضاد، تصادم تے فساد پیدا ہو جاندا۔
لیکن چونکہ اسيں دیکھدے نيں کہ آسمان و زمین وچ انتہائی اعلیٰ درجے دا نظم و ضبط پایا جاندا اے، اس لئی ایہ بپینڈو طور اُتے ثابت ہُندا اے کہ انہاں سب دا مدبر تے متصرف صرف اک ہی معبودِ برحق ا‏‏ے۔
 مفسرین د‏‏ی آرا 
1-زمخشری نے اس آیت (الأنبیاء: 22) د‏‏ی تفسیر وچ فرمایا: "اس آیت دا مفہوم ایہ اے کہ جے آسمان و زمین دے امور متعدد معبوداں دے ہتھ وچ ہُندے، تاں اوہ یقیناً بگڑ جاندے۔"
اس وچ دو گلاں دا عقلی ثبوت موجود اے:
(1) ایہ کہ تدبیر و تصرف دا حق صرف اک ہی معبود نو‏‏ں حاصل ا‏‏ے۔
(2) اوہ معبود اللہ دے سوا کوئی نئيں جداں کہ آیت وچ فرمایا: ﴿إِلَّا اللَّهُ﴾۔الزمخشري، تفسير الكشاف، ج2، ص568.
2- علامہ طبرسی نے ايس‏ے آیت د‏‏ی تفسیر وچ لکھیا:"اس دا مطلب اے کہ جے آسمان و زمین وچ اللہ دے سوا ہور معبود ہُندے، تاں اوہ تباہ و برباد ہو جاندیاں تے انہاں دا نظام درہم برہم ہو جاندا۔ چونکہ ایسا کچھ وی نئيں ہويا، اس لئی ایہ آیت اوہی 'دلیل التمانع' اے جس اُتے علمائے کلام نے مسئلہ توحید نو‏‏ں قائم کيتا ا‏‏ے۔"الطبرسي، مجمع البيان، ج7، ص79 .

 حوالے 

 کتابیات 
القرآن الكريم.
 الأشعري، علي بن إسماعیل، رسالة استحسان الخوض فی علم الکلام، مطبعة: شرف الدین أحمد، حیدرآباد دکن، 1400ق.
 ابن عربي، الفتوحات المکیة، بیروت، ب. ت.
 الباقلاني، محمد بن الطیب، التّمهید، مطبعة: محمود محمد خضیری ومحمد عبد الهادی أبو ریده، القاهرة، 366م/1947هـ.
 الطباطبائی، محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، 1390/1394ق.
 الزمخشري، الكشاف عن حقائق غوامض التنزيل وعيون الأقاويل في وجوه التأويل، الناشر: شركة مكتبة ومطبعة مصطفى البابي الحلبي وأولاده، مصر، 1385 /1966 م
 المجلسي، محمد باقر بن محمد تقي، بحار الأنوار، ط2، بیروت، 1403ق.
 الفخر الرازي، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، بیروت 1411هـ/ 1990 م.
 بن شہر آشوب، متشابه القرآن ومختلفه
 الفضلي، عبد الهادي، خلاصة علم الكلام، الناشر: مؤسسة دائرة معارف الفقه الإسلامي، ط3، إيران- قم المقدسة، 2007م.
 ابن رشد، الكشف عن مناهج الأدلة في عقائد الملة، مركز دراسات الوحدة العربية، ط1، بيروت- لبنان، 1998م.
 الشیرازي، صدر الدین محمد، المبدأ والمعاد فی الحکمة المتعالیة، تصحیح و تحقیق: محمد ذبیحي وجعفر شاه نظري، طهران: نیہہ حکمت إسلامي صدرا، 1381ش.
 الطوسي، محمد بن الحسن، التبيان في تفسير القرآن، تحقيق: أحمد حبيب قصير العاملي، دار إحياء التراث العربي، بيروت- لبنان.
 الشيخ الطبرسي، تفسير مجمع البيان، تحقيق وتعليق: لجنة من العلماء والمحققين الأخصائيين، الناشر: مؤسسة الأعلمي للمطبوعات، الطبعة: الأولى، بيروت- لبنان، 1415–1995 م.
 ابن سینا، التّعلیقات، طبعة: عبد الرحمان بدوي، قم 1404ق.
 أبو الفتوح الرازي، الحسین بن علي، تفسیر رَوْح الجنان ورُوح الجنان، طبعة: أبو الحسن شعراني وعلی اکبر غفاری، طهران 1382/1387ش.

گٹھ:اسلامی اصطلاحات
گٹھ:علم کلام
گٹھ:ابراہیمی مذاہب
گٹھ:استدلال وجود خالق
گٹھ:اللہ