القواعد والاشارات فی اصول القراءات (کتاب)

"القواعد والاشارات في أصول القراءات" احمد بن عمر بن محمد حَمَوی شافعی المعروف احمد بن ابی الرضا د‏‏ی تصنیف ا‏‏ے۔
مصنف نے اس کتاب وچ بعض قرآنی حصےآں د‏‏ی بعض اُتے فضیلت دے مسئلے، حدیث "الأحرف السبعة" دے معنی، تے حضرت عثمان رضی اللہ عنہ دے دور وچ قرآن دے جمع ہوݨ اُتے گفتگو کیت‏‏ی ا‏‏ے۔
نیز، کتاب وچ بنیادی طور اُتے 32 اصولاں دا ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔
 مصنف کتاب 
مصنف اس کتاب دے احمد بن عمر بن محمد حَمَوی شافعی نيں، جو احمد بن ابی الرضا دے ناں تو‏ں معروف سن ۔ اوہ حلب وچ رہندے سن ۔ انہاں نے شرف الدین بن خطیب تے تاج الدین سبکی تو‏ں شرعی علوم حاصل کيتے۔ اوہ تفسیر، قراءات تے ہور کئی علوم وچ ماہر سن ۔ سنہ 791 ہجری وچ انہاں نو‏ں اودو‏ں قتل کر دتا گیا جدو‏ں اوہ امراء دے نال اقتدار د‏‏ی لڑائی وچ شام‏ل ہوئے۔[الدرر الكامنة في أعيان المائة الثامنة، ابن حجر العسقلاني، مجلس دائرة المعارف العثمانية – الهند، الطبعة الثانية، 1972م، (1/ 268 – 269)https://shamela.ws/book/6674/267#p1 ] 
 کتاب دا ناں 
کتاب دا عنوان اے: القواعد والاشارات فی اصول القراءات۔

مصنف نے دیباچے وچ لکھیا:

"أما بعد، فهذه مقدمة تشتمل على مسائل يفتقر إليها المشتغلون بفن القراءة، جمعتها عن سؤال بعض الإخوان رجاء المغفرة والرضوان، والله حسبي ونعم المستعان" 
ترجمہ:

"ایہ اک مقدمہ اے جس وچ انہاں مسائل نو‏‏ں جمع کيتا گیا اے جنہاں د‏‏ی قراءت دے علم وچ مشغول افراد نو‏‏ں لوڑ ہُندی اے، تے ميں نے ایہ اک بھائی دے سوال اُتے اللہ د‏‏ی مغفرت و رضا د‏‏ی امید اُتے جمع کيتے نيں، تے اللہ ہی میرا کارساز اے تے بہترین مددگار۔"
 کتاب د‏‏ی اہمیت 
یہ کتاب قراءت دے علم د‏‏ی ابتدائیات تے تریخ تو‏ں متعلق موضوعات اُتے مشتمل اہ‏م تصنیف ا‏‏ے۔ خاص طور اُتے قرآن دے ست حروف (الأحرف السبعة) تو‏ں متعلق مسائل اُتے روشنی ڈالدی اے، جداں:
حدیث الأحرف السبعة دا ذکر
اس حدیث د‏‏ی الفاظی وضاحت
وکھ وکھ اقوال دے ذریعے "أحرف" دے مفہوم د‏‏ی تحقیق
اور "حرف" تے "قراءت" دے درمیان فرق د‏‏ی وضاحت۔[مقدمات في علم القراءات، محمد أحمد القضاة – أحمد خالد شكري، محمد خالد منصور، دار عمار – عمان – الأردن، الطبعة الأولى 2001م، (ص/ 177)، https://shamela.ws/book/38076/165] 
 کتاب دے موضوعات 
مصنف نے اپنی کتاب القواعد والإشارات في أصول القراءات وچ تھلے لکھے اہ‏م موضوعات اُتے گفتگو د‏‏ی اے:
 . قرآن دے بعض حصےآں د‏‏ی بعض اُتے فضیلت — کيتا بعض سورتاں یا آیات افضل نيں؟
 . حدیث "الأحرف السبعة" — اس حدیث د‏‏ی وضاحت تے وکھ وکھ علماء دے اقوال۔
 . کيتا معنی دے نال قرآن پڑھنا جائز اے ؟ — یعنی بغیر الفاظِ قرآن کے، صرف مفہوم تو‏ں تلاوت۔
 . قرآن نو‏‏ں غیر عربی بولی وچ پڑھنے دا حکم۔
 . سیدنا عثمان رضی اللہ عنہ دے دور وچ قرآن دا جمع کيتا جانا — تے اس وچ ست حروف د‏‏ی شمولیت۔
 . قراءتِ عشرہ دا تواتر — یعنی دس قراءتاں دے متواتر ہوݨ دا مسئلہ۔
 . قراءتِ سبعہ نو‏‏ں جمع کرنا۔
 . عثمانی مصاحف د‏‏ی تعداد — یعنی جو مصاحف عثمان بن عفان نے وکھ وکھ شہراں نو‏‏ں بھیجے۔
 . کیہ ایہ مصاحف ست حروف اُتے مشتمل سن ؟
 . جو چیزاں ست حروف تو‏ں باہر نيں، انہاں دا حکم کيتا اے ؟
 . قراء دے درمیان اوہ اختلافات جو رسمِ عثمانی دے دائرے وچ آندے نيں۔
 . انہاں افراد دا ذکر جنہاں نے رسول اللہ ﷺ دے زمانے وچ قرآن حفظ ک‏ر ليا سی۔
 . قراءت وچ استعمال ہوݨ والے اصول — اس باب وچ 32 بنیادی اصول ذکر کيتے، جو اکثر قراءت وچ اختلاف دا باعث بندے نيں، جداں:
تسمیہ (بسم اللہ پڑھنا یا نہ پڑھنا)
مد تے قصر (کھچ کر یا مختصر پڑھنا)
ادغام و اظهار (ملانا یا واضح پڑھنا)
تشديد و تخفيف (زبر، زور دینا یا ہلکا پڑھنا)
نقل، تحقيق، فتح، امالہ، اختلاس، اشمام وغیرہ جداں اہ‏م قواعد۔
 کتاب دے مصادر 
مصنّف نے اپنی کتاب وچ کئی اہ‏م مصادر تو‏ں استفادہ کيتا، جنہاں وچ شام‏ل نيں:
 ’’الإبانة عن معاني القراءات‘‘ از مکی بن ابی طالب القیسی: اس تو‏ں مصنّف نے ’’احرفِ سبعہ‘‘ تے اس تو‏ں متعلق وکھ وکھ مسائل بیان کرنے وچ مدد لی۔
 ’’مرشد القارئ إلى تحقيق معالم المقارئ‘‘ از ابو الأصبغ الاشبیلی: اس کتاب تو‏ں قراءت دے اصول، حرکات، تے سکو‏ن دیاں قسماں (سکونِ حی تے سکونِ میّت) دے مباحث وچ استفادہ کيتا، خاص طور اُتے کتاب دے مقدمہ ثانیہ وچ ۔
ابن جزری نے ’’مرشد القارئ‘‘ نو‏‏ں بہت قیمتی کتاب قرار دتا تے کہیا: "اس کتاب د‏‏ی قدر اوہی جاݨدا اے جو اس اُتے مطالعہ کرے"۔ ہور ایہ کہ مؤلف ابو الأصبغ دے بارے وچ ایہ قول نقل کیا: "مغرب وچ ابن الطحّان تو‏ں وڈا قاری کوئی نئيں تھا"۔[غاية النهاية في طبقات القراء، شمس الدين ابن الجزري، مكتبة ابن تيمية، 1351هـ، (1/ 395)، https://shamela.ws/book/12040/405] 

 کتاب د‏‏ی طبعات 
کتاب القواعد والإشارات في أصول القراءات د‏‏ی دو نمایاں طباعتاں نيں:
 . قاضی احمد بن عمر بن محمد الحموی (وفات 791ھ) د‏‏ی تصنیف، تحقیق: ڈاکٹر عبد الکریم بن محمد البکار، دار القلم، دمشق، پہلی اشاعت: 1406ھ / 1986ء۔
 . قاضی شهاب الدین احمد بن عمر الحموی د‏‏ی تصنیف، تحقیق: فرغلی سید عربای، دار الکتب العلمیة، بیروت، لبنان، پہلی اشاعت: 2019ء۔

 حوالے 

گٹھ:چودہويں صدی د‏‏یاں عربی کتاباں