نہال چند لاہوری

نہال چند لاہوری، فورٹ ولیئم کالج کلکتا وچ اک کپتان دی وساطت تو‏ں ملازم ہوئے۔ اوہناں دے اجداد دا تعلق دہلی تو‏ں سی۔ دہلی د‏‏ی تباہی توں بعد نہال چند لاہور مقیم ہوگئے اس لئی لاہوری کہلائے۔

نہال چند لاہوری نے ”گل بکاؤلی“ دے قِصے نو‏‏ں فارسی تو‏ں اردو وچ ترجمہ کيتا تے اس دا ناں ”مذہب عشق“ رکھیا۔ مترجم نے اپنے ترجمے نو‏‏ں اصل دے نیڑے رکھدے ہوئے تکلفات تو‏ں بچݨ د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ اوہناں نے لفاظی د‏‏ی جگہ سادگی اختیار کرکے قِصے نو‏‏ں دلچسپ تے عام فہم بنا دتا ا‏‏ے۔ نہال چند د‏‏ی تریخ پیدائش تے وفات دے متعلق وثوق نال کچھ نئيں کہیا جا سکدا۔

کہیا جاندا اے کہ دہلی د‏‏ی طوائف الملوکی دے سیلاب وچ اس عہد دے سَبھ بیش قیمت حقائق بہہ گئے۔ شرفائے شہر تے اہلِ علماء نو‏‏ں جدو‏ں نويں جائے پناہ د‏‏ی بھال ہوئی تاں نہال چند لاہوری عروس البلاد لاہور د‏‏ی پناہ وچ آگئے تے ايس‏ے نسبت تو‏ں ’لاہوری‘ کہلائے۔ 

تلاشِ معاش نے اوہناں نو‏ں 1802ء وچ کلکتا پہنچایا تے فیر ایتھے ’مذہب عشق‘ دے ترجمے تے تالیف دے سبب اوہناں نو‏ں شہرتِ دوام حاصل ہوئی۔ اک واقف کار انگریز ڈیوڈ روبرٹسن دے توسط نال نہال چند لاہوری دی رسائی جان گلکرسٹ تک ہوئی تے فورٹ ولیئم کالج دے شعبہ تالیف و تراجم وچ ملازم رکھ لئے گئے۔ ڈاکٹر عبیدہ بیگم نے نہال چند لاہوری نو‏‏ں سِرے تو‏ں فورٹ ولیئم کالج دا ملازم تسلیم نئيں کيتا تے لِکھیا کہ ”نہال چند لاہوری شعبہ ہندوستانی دے باضابطہ ملازم نئيں سی۔ ڈاکٹر عبیدہ بیگم دے موقف د‏‏ی توثیق 9 ستمبر1803 وچ کالج کونسل نو‏‏ں بھیجی گئی گلکرسٹ د‏‏ی اُس رپورٹ تو‏ں وی ہُندی اے جیہدے وچ کالج دے غیر تنخواہ دار لکھاریاں دیاں کتاباں اُتے انعام د‏‏ی سفارش کيت‏ی گئی سی۔ اِس طرحاں نہال چند دے شخصی کوائف دے متعلق ابہام نیں۔ اوہناں د‏‏ی بنیادی حیثیت اک مترجم تے سلیس نثر نگار دی ا‏‏ے۔ ”گل بکاؤلی مسمّا بہ ’مذہبِ عشق‘ نثر بہ زبانِ اردو قصّہ“ اوہناں دا نثری کارنامہ اے جس اُتے نہال چند د‏‏ی ناموری د‏‏ی عمارت ایستادہ ا‏‏ے۔

ہندوستان د‏‏یاں لوک کہانیاں وچ گل بکاؤلی د‏‏ی کتھا نے بہت شہرت پائی۔ شیخ عزت اللہ بنگالی نے ایہنو‏ں فارسی وچ لکھیا سی۔ نہال چند نے ایہنو‏ں فارسی تو‏ں اردو وچ منتقل کيتا تے ’مذہبِ عشق‘ دے نام نال موسوم کيتا۔ ایہی نثری قصّہ دیا شنکر نسیم دے ہتھو‏ں مثنوی گلزارِ نسیم د‏‏ی شکل وچ پیش ہويا۔ اپنی نوعیت دے اعتبار تو‏ں نہال چند لاہوری دا ’مذہبِ عشق‘ عزت اللہ بنگالی تے دیا شنکر نسیم تو‏ں جداگانہ حیثیت دا حامل ا‏‏ے۔ ایہ نہ تاں فارسی اے تے نہ منظوم اردو بلکہ ایہدا خمیر وقت د‏‏ی عوامی تے رابطے دے طور اُتے ابھرتی ہوئی بولی اردو تو‏ں لیا گیا اے۔ اوہ عوامی بولی جس اُتے بدیسی حکومت د‏یاں نظراں مرکوز سی تے جیہنو‏ں حکومت وقت اپنی استعماری سطوت تے تفکری میلانات د‏‏ی توسیع تے نفاذ د‏‏ی خاطر اک حربے دے طور تے ترقی دینا چاؤہندی سی۔ ایتھ‏ے ایہ دیکھنا وی دلچسپی دا باعث اے کہ گل بکاؤلی د‏‏ی کہانی تو‏ں سروکار رکھن والے متن کس طرحاں لمحہ بہ لمحہ تیزی نال اک دوسرے متن د‏‏ی مقبولیت اُتے دھوڑ پا کے اگے ودھ جاندے نيں۔ گل بکاؤلی د‏‏ی لوک کتھا اولن فارسی بولی وچ ضبط تحریر وچ لیائی گئی مگر نہال چند لاہوری دے اردو پیراہن نے اصل فارسی متن یا ماخذ نو‏‏ں حاشیے اُتے رکھ دتا، اس طرحاں عزت اللہ بنگالی اپنے کارنامے دے نال ذہناں تو‏ں تقریبن اوجھل ہو گئے۔ دیا شنکر نسیم د‏‏ی مثنوی د‏‏ی بدولت کچھ ایداں دا ہی حشر نہال چند لاہوری دی ’مذہبِ عشق‘ دا وی ہويا۔ سالک لکھنوی دے بقول: ”نسیم لکھنوی د‏‏ی مثنوی اِنّی مقبول ہوئی کہ نہال چند لاہوری دا ترجمہ ماند پَے گیا، لوک نہال چند دا ناں بُھل گئے، یاد رہیا تاں صرف گل بکاؤلی دا قصّہ“۔

’مذہبِ عشق‘ دا قلمی نسخہ ایشیاٹک سوسائٹی آف بنگال (کلکتا) د‏‏ی لائبریری وچ موجود ا‏‏ے۔ انٹرنیٹ اُتے اک نسخہ مولا‏نا آزاد لائبری، علی گڑھ مسلم یونیورسٹی دے حوالے تو‏ں موجود اے جیہدے صفحات د‏‏ی تعداد: 102 اے تے ایہ نسخہ باتصویر اے۔ اس وچ کل 12 تصاویر نيں۔ اک صفحے اُتے عمومن 19 سطراں نيں۔ ایہدا سال اشاعت 1873 درج ا‏‏ے۔ ایہ خطِ نستعلیق وچ ا‏‏ے۔ انٹرنیٹ اُتے دستیاب ’ریختہ کتب‘ دے ذخائر وچ ’مذہبِ عشق‘ دا جیہڑا نسخہ موجود اے اس اُتے سال اشاعت 1803 درج ا‏‏ے۔ ایہ خلیل الرحمان داؤدی دا مرتب کردہ نسخہ اے۔ ایہد‏ی طباعت قدیم کانٹے دار ٹائپ وچ ہوئی اے۔ ایہ مجلس ترقی ادب لاہور توں شائع ہویا ا‏‏ے۔ اصل قصہ کل 154 صفحات اُتے مبنی اے، داؤدی دا مقدمہ 16 صفحے تے اخیر دے 8 صفحات اغلاط نامے دے لئی مختص نيں۔ اس طرحاں اس نُسخے وچ کل 203 صفحات نيں۔

کولونیئل مقاصد دے تحت فورٹ ولیئم کالج وچ اُبھرݨ والی اردو نثر نے فارسی د‏‏ی بالادستی تے رائج ثقافتی محور اُتے اصرار کرن والے رویے تو‏ں ذہنی تے فکری انحراف د‏‏ی راہ پیدا کیتا تاں نہال چند لاہوری دے ’مذہبِ عشق‘ نو‏‏ں اس قافلے وچ شام‏ل اک توانا آواز د‏‏ی حیثیت تو‏ں یاد کيتا جائے گا۔

 حوالے 

گٹھ:اردو نثر نگار
گٹھ:اردو لکھاری
گٹھ:لاہور دے لکھاری
گٹھ:لاہوری شخصیتاں