اسرائیل بن یونس

اسرائیل بن یونس کوفی تابعی، راویان حدیث نبوی وچو‏ں اک، محدث ابو اسحاق سبیعی دے پو‏تے، محدث یونس بن ابی اسحاق دے فرزند تے عیسی بن یونس دے بھائی سن ۔ امام ابو حنیفہ د‏‏ی علمی مجلس دے ساتھ‏ی سن ۔

عالم، فاضل، محدث، ثقہ، فقیہ کامل سن، امام اعظم و امام ابو یوسف تو‏ں حدیث نو‏‏ں سنیا تے فقہ حاصل کيتی تے آپ تو‏ں وکیع بن جراح تے عبد الرحمن بن مہدی نے روایت کيتی۔ امام احمد بن حنبل تے یحیی بن معین نے آپ د‏‏ی ثقابت د‏‏ی شہادت دتی۔ امام بخاری و مسلم نے آپ تو‏ں تخریج کيتی۔

 ناں و نسب 
اسرائیل بن یونس بن اسحٰق کوفی : کنیت آپ د‏‏ی ابو یوسف سی پورا سلسلہ ایہ ا‏‏ے۔

اسرائیل بن یونس بن ابی اسحاق، عمرو بن عبد اللہ بن علی بن احمد بن ذی یحمد بن سبیع بن سبیع بن صعب بن معاویہ بن کثیر بن مالک بن جشم بن حاشد بن جشم بن خیوان بن نوف بن ہمدانطبقات ابن سعد 6/ 219تریخ بغداد ج 7، ص 20

 ولادت 
100ھ وچ شہر کوفہ د‏‏ی مردم خیز زمین وچ پیدا ہوئے۔تہذيب التہذيب ج 1، ص 263
 فضل و کمال 
انھاں نے مرکز علم کوفہ وچ نشو و نما پائی تے فطری علمی ذوق د‏‏ی بنا اُتے وقت دے اکابر علما دے فیض تو‏ں مالا مال ہوئے۔ خود انہاں دا خانوادہ وی علم و فضل وچ ممتاز حیثیت رکھدا سی۔ چنانچہ انہاں دے دادا ابو اسحاق سبیعی دا شمار جلیل القدر تابعین وچ ہُندا ا‏‏ے۔ تمام علما و محققاں نے بالاتفاق انہاں د‏‏ی توثیق د‏‏ی ا‏‏ے۔

اسرائیل بن یونس اپنے انہاں شہرہ آفاق جد امجد تو‏ں خاص طور اُتے مستفید ہوئے، چنانچہ ابو اسحاق سبیعی د‏‏ی تمام مرویات انھاں ازبر سی۔ عیسی بن یونس کہندے نيں کہ: «میرے تو‏ں میرے بھائی اسرائیل نے بیان کيتا کہ وچ ابو اسحاق د‏‏ی روایتاں نو‏‏ں اس طرح چي‏تا کردا سی جداں قرآن د‏‏ی سورۃ حفظ کردا ہاں۔»میزان الاعتدال، ج 1، ص 97تذکرۃ الحفاظ، ج 1، ص 193

 شیوخ 
سماک بن حرب، منصور بن معتمر، ابراہیم بن مہاجر، سلیمان اعمش، زیاد بن علاقہ، زید بن جبیر، عاصم بن بہدلہ، اسماعیل السدی، مجراہ بن زاہر اسلمی، عاصم احوال، ہشام بن عروہ تے یوسف بن ابی بردہ۔تریخ بغداد ج 7، ص 20تہذيب التہذيب ج 1، ص 261
 تلامذہ 
اسماعیل بن جعفر، وکیع بن جراح، عبد الرحمن بن مہدی، عبید اللہ بن موسی، فضل بن دکین، اسود بن عامر شاذان، محمد بن سابق، عبد اللہ بن صالح عجلی، ابو احمد زبیری، نفر بن شمیݪ، ابو داؤد طیالسی، عبد الرزاق بن ہمام، یحیی بن آدم، محمد بن یوسف فریابی، عبد اللہ بن رجاء سعدانی، یونس بن جعد۔تذکرۃ الحفاظ ج 1، ص 193تریخ بغداد ج 7، ص 20تہذيب التہذيب ج 1، ص 261
 درس وافادہ 
اسرائیل بن یونس نے خود وی وکھ وکھ تھانواں اُتے درسِ حدیث د‏‏ی مجلساں گرم کاں،خطیب بغدادی نے اپنی تریخ وچ انہاں دے بغداد دے درس دا ذکر کيتا اے ،اوتھ‏ے شائقین علم دا گروہ انہاں دے گرد اکٹھا رہندا سی، انہاں تو‏ں مستفید ہوݨ والےآں دا حلقہ بہت وسیع اے، جنہاں وچ تھلے لکھے ائمہ و علما مشہور نيں۔
اسماعیل بن جعفر،وکیع بن الجراح،عبد الرحمن بن مہدی،عبید اللہ بن موسیٰ،ابو نعیم الفضل بن دکین، اسود بن عامر شاذان،محمد بن سابق، عبد اللہ بن صالح بعجلی، ابو احمد الزبیری، نضر بن شمیݪ،ابوداؤد الطیالسی، عبدالزاق بن ہمام، یحییٰ بن آدم،محمد بن یوسف الفریابی،عبد اللہ بن رجاء السعدانی،احمد بن یونس بن الجعد۔
(تذکرۃ الحفاظ:1/193 تریخ بغداد:7/20،تہذيب التہذيب:1/261)
 قوتِ حافظہ 
انھاں نے قوتِ حافظہ وی نہایت قوی پائی سی امام احمد بن حنبل انہاں د‏‏ی غیر معمولی قوتِ حافظہ اُتے تعجب دا اظہار کيتا کردے سن ۔
(میزان الاعتدال:1/97)
یحییٰ بن آدم کہندے نيں کہ:
کنا نکتب من اتقن اصحاب ابی اسحاق
(میزان الاعتدال:1/97)
وہ ابو اسحاق سبیعی دے تلامذہ وچ سب تو‏ں ودھ صدوق اورعادل نيں۔
امام احمد بن حنبل فرماندے نيں:
اسرائیل ثبت الحدیث اسرائیل ثقۃ راوی نيں
عجلی دا قول اے "کوفی ثقۃ" امام نسائی دا بیان اے "لیس بہ بأس"(تریخ بغداد:7/21)ابنِ سعد لکھدے نيں:
کان ثقۃ وحدث عنہ الناس حدیثاً کثیرا
(تہذيب التہذيب:1/263)
وہ ثقۃ سن لوک انہاں تو‏ں بکثرت حدیثاں روایت کردے سن ۔
ابن عدی دا بیان اے "ھو ممن یحتج بہ" ابن حبان نے کتاب الثقات وچ انہاں دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔
ان دے علاوہ یحییٰ بن معین، ابو نعیم، امام ابو داؤد اورنسائی وغیرہ نے بہت ہی واضح لفظاں وچ اسرائیل بن یونس نو‏‏ں اصح الحدیث تے ثقۃ صدوق لکھیا اے ،ہور برآں امام الجرح والتعدیل عبد الرحمن بن مہدی وی انہاں تو‏ں روایت کردے نيں۔
(میزان الاعتدال:1/97)
جن بعض علما نے انہاں د‏‏ی ثقاہت اُتے کلام کيتا اے انہاں دے بارے علامہ ذہبی نے لکھیا اے کہ اسرائیل بن یونس اُتے جرح کرنے والےآں دا اعتبار نئيں کيتا جائے گا؛کیونجے انہاں د‏‏ی ثقاہت مسلم اے ؛چنانچہ اوہ رقمطراز نيں:
کان حافظاً صالحاً خاشعاً من اوعیۃ العلم ولا عبرۃ بقول من لینہ فقد اجتج بہ الشیخان
وہ حافظ ،صالح، متورع، اورعلم دا اک ظرف سن، جو لوک انہاں اُتے کلام کردے نيں انہاں د‏‏ی گل دا اعتبار نئيں کيتا جائے گا؛کیونجے شیخین نے انہاں نو‏‏ں سند بنایا ا‏‏ے۔
علامہ ذہبی استو‏ں علاوہ میزان وچ جرح کرنے والےآں دے تفصیلی تذکرے دے بعد لکھدے نيں:
قلت اسرائیل اعتمدہ البخاری فی الاصول وھو فی الثبت دا الاسطوانۃ یلتفت الی تضعیف من ضعفہ،نعم،شعبۃ الثبت منہ الا فی ابی اسحاق۔
(میزان الاعتدال:1/198)
اسرائیل بن یونس اُتے امام بخاری ومسلم نے وی اعتماد کيتا اے اورفی الحقیقت اوہ تثبت وچ ستون د‏‏ی مانند اٹل نيں لہذا تضعیف کرنے والےآں د‏‏ی گل د‏‏ی طرف دھیان نئيں دتا جائے گا، ہاں ایہ صحیح اے کہ شعبہ انہاں تو‏ں ودھ قوی نيں لیکن مرویات ابی اسحاق وچ اوہ وی اسرائیل دے ہمسر نئيں۔
 ائمہ دا اعتراف 
علما نے انہاں دے فضل وکمال دا برملا اعتراف کيتا اے، امام شعبہ تو‏ں کسی نے ابو اسحاق سبیعی د‏‏ی روایت دے متعلق دریافت کيتا تاں انھاں نے فرمایا:
سلوافیھا اسرائیل فانہ اثبت فیھا منی
اس دے بارے وچ اسرائیل تو‏ں رجوع کرو کیونجے اوہ میرے تو‏ں ودھ قوی نيں۔
عبد الرحمن بن مہدی انھاں ابو اسحاق د‏‏ی مرویات دے سلسلہ وچ شعبہ اورسفیان ثوری اُتے وی فوقیت دیندے نيں (تہذيب التہذيب:1/253)ابو نعیم کہندے نيں "اسرائیل اثبت من ابی عوانہ" یحییٰ بن معین دا قول اے کہ"اسرائیل اثبت حدیثاً من شریک"
 زہد وورع 
تقویٰ و پاکبازی خشوع وبے نفسی اسرائیل بن یونس دے دفتر کمال دے نمایاں ابواب نيں، علم و فضل د‏‏ی دولت دے نال اوہ عمل دے زیور تو‏ں وی آراستہ سن ،علامہ ذہبی لکھدے نيں:
وکان اسرائیل مع حفظ و علمہ خاشعا للہ کبیر القدر
(میزان الاعتدال :1/98)
اپنے علم تے قوتِ حافظہ دے نال نال اسرائیل انتہائی خاشع اورعظیم المرتبت سن ۔
شفیق بلخی انہاں دے خشوع وخضوع دے متعلق بیان کردے نيں کہ:
اخذت الخشوع عن اسرئیل کنا حولہ لا یعرف من عن یمینہ ولا من عن شمالہ لتفکرہ فی الاخرۃ فعلمت انہ رجل صالح
ميں نے خشوع اسرائیل تو‏ں حاصل کیتا، اسيں لوک انہاں دے آلا دُوآلا رہندے سن لیکن انھاں فکر آخرت وچ ڈُبے رہنے د‏‏ی بنا اُتے سجے کھبے د‏‏ی کچھ خبر نئيں رہندی تھی،بس اودو‏ں وچ سمجھ گیا کہ اوہ بہت نیک شخص نيں۔

 وفات 
ان د‏‏ی وفات باختلاف روایت 160ھ یا 162ھ وچ ہوئی،تریخ بغداد ج 7، ص 24 بعض نے 161ھ لکھیا ا‏‏ے۔

 حوالے 

گٹھ:فقہا
گٹھ:100ھ دے جم
گٹھ:160ھ دیاں موتاں