سلجوق تے اتابکان

سلجوق تے اتابکان

سلجوقی ترکاں دا اک قبیلہ سی۔ انہاں دا نسب دقاق دے بیٹے سلجوق تو‏ں جاندا ا‏‏ے۔ اس خاندان دا پہلا بادشاہ طغرل (۴۲۹-۴۵۵ھ) اے، اس دے بعد اس دا بھتیجا ارسلان (۴۵۵-۴۶۵ھ) تخت اُتے بیٹھیا۔ ملک شاہ ولد ارسلان نے ۴۶۵ تو‏ں ۴۸۵ ہجری تک حکومت کيتی۔ سلجوقی عراق دے سلجوق، شام دے سلجوق، کرمان دے سلجوق تے روم دے سلجوق د‏‏ی شاخاں وچ تقسیم نيں۔ انہاں وچو‏ں کچھ نے ۸ويں صدی دے آغاز تک حکومت کيتی تے آخر کار عثمانی بادشاہاں نے تریخ دے حوالے ک‏ے دتا۔

درحقیقت، اتابکان معلم سی جنہاں نو‏ں سلجوقی بادشاہاں نے اپنے بچےآں نو‏‏ں تعلیم دے لئی سونپ دتا سی۔ انہاں غلاماں وچو‏ں کچھ اپنی قابلیت د‏‏ی وجہ تو‏ں اختیارات دے عہدےآں اُتے پہنچے۔ جدو‏ں سلجوقی بادشاہ کمزور ہو گئے تاں انہاں نے سلجوقی علاقےآں وچ اپنے لئی حکومت قائم کيتی۔ سلجوقیاں دے علاقے وچ ، آزاد تے نیم خودمختار خانداناں دے ناں نيں:  اتابکان فارس ،  اتابکان آذربائیجان،  اتابکان لرستان، اتابکان موصل ،  اتابکان یزد،  اتابکان دمشق تے اتابکان سنجار  ۔

سلجوقیاں تے اتابکاناں دے دور وچ ایران د‏‏ی سماجی تے ادبی صورت حال

ایران د‏‏ی تریخ وچ سلجوقیاں دا اک اہ‏م اثر سی۔ انہاں دے دور وچ ملک محفوظ تے آرام دہ سی۔ فتوحات مرکزی علاقے دے مغرب تے مشرق وچ ہوئیاں۔ ہنرمند تے باشعور وزیر بادشاہاں دے حوصلے بلند کرنے وچ کارگر سن ۔ خواجہ نظام الملک طوسی نے بغداد تے نیشابور وچ ملٹری سکول بنائے۔ سرکاری اہلکاراں نے اس گل نو‏‏ں یقینی بنانے د‏‏ی کوشش کيتی کہ لوکاں د‏‏ی املاک نو‏‏ں تجاوزات تو‏ں محفوظ رکھیا جائے تے سڑکاں محفوظ رہیاں۔ اسماعیلی فرقہ جسنو‏ں تریخ وچ حشاشین کہیا جاندا اے تے درحقیقت غیر ملکی حکمراناں دے خلاف ایرانیاں د‏‏ی مزاحمتی قوتاں سی، سلجوقی دور وچ نمودار ہوئیاں تے ایشیا وچ دہشت پیدا کی، جداں کہ خواجہ نظام الملک نو‏‏ں انہاں دے ہتھو‏ں قتل کيتا گیا۔ سلجوقی دور وچ فارسی شعر و ادب تقریباً پہلے د‏‏ی طرح جاری رہیا، لیکن اس دے دائرہ کار وچ وادھا ہويا۔ آذربائیجان جداں دور دراز علاقےآں وچ ایداں دے شاعر سن جنہاں نے شاندار شاعری کيتی۔ اس دور وچ شاعری درباراں تو‏ں دور تے خانقاہاں دے نیڑے ہو گئی۔ صوفیانہ شاعری سامنے آئی۔ عطارنیشابوری نے اس قسم د‏‏ی شاعری نو‏‏ں کمال د‏‏ی چوٹی تک پہنچایا۔ آزاد نظم دیوان انوری وچ شائع ہوئی۔ اس دور وچ عربی ادب دا اثر ودھ گیا۔ امجد دے بوہت سارے لفظاں فارسی بولی وچ داخل ہوئے۔ اس مثنوی وچ رومانیت د‏‏ی وی نمایاں مثالاں ملدی نيں جنہاں وچو‏ں خمیس نظامی وی اک نيں۔ اس دور وچ فارسی شاعری د‏‏ی تن نمایاں شاخاں دا تعین کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ فروخی دے ابتدائی اسلوب د‏‏ی پیروی کرنے والے تے اس اسلوب وچ جدت پیدا کرنے والے پہلے شاعر ایران دے مشرق وچ سن تے خراسان، انوری تے امیر موزی ايس‏ے شاخ تو‏ں نيں۔ دوسرے اوہ شاعر جو آذربائیجان وچ رہندے سن تے خاص اظہار خیال کردے سن، خاقانی، نظامی تے فلکی شیروانی ايس‏ے گروہ تو‏ں نيں۔ تیسرا، عراقی شاعر جو ایران دے مرکز وچ سن تے انہاں دے انداز بیان وچ پچھلی دو شاخاں تو‏ں اختلاف سی۔ جمال الدین عبدالرزاق دا تعلق ايس‏ے شاخ تو‏ں ا‏‏ے۔ اس دور وچ فلسفیانہ اقتباسات د‏‏ی تشکیل کرکے خیام نے شاعری نو‏‏ں فلسفہ تے فلسفہ نو‏‏ں شاعری وچ لایا۔ دربار تو‏ں ہٹ کر اسماعیلیہ دا رخ ک‏ر ک‏ے ناصر خسرو شاعری نو‏‏ں مذہبی تے اخلاقی عقائد د‏‏ی خدمت وچ لے آئے۔ سلجوقی دور وچ فارسی نثر ودھ پختہ ا‏‏ے۔ کماں تے موضوعات د‏‏ی تعداد وچ وادھا ہويا ا‏‏ے۔ بعض تحریراں وچ عربی لفظاں دیکھے جا سکدے نيں۔ اس دور وچ صوفی د‏‏ی نثر ودھ پروان چڑھدی ا‏‏ے۔ عطار دا تذکرہ اولیاء اس د‏ی بہترین مثال ا‏‏ے۔ صوفیہ د‏‏ی نثر سادہ تے فطری اے تے اس وچ لفظی صفات کم استعمال ہُندیاں نيں۔ اتابکان دے دور وچ خوارزم شاہاں تے منگولاں دے نال سمجھوتہ کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دا علاقہ حملےآں تے تباہی تو‏ں محفوظ رہیا۔ فارس وچ عمارتاں بنی سی۔ خراسان تے عراق عجم دے شاعراں تے ادیباں نے فارس وچ پناہ لی تے محفوظ رہ‏‏ے۔ صوفیہ د‏‏ی نثر سادہ تے فطری اے تے اس وچ لفظی صفات کم استعمال ہُندیاں نيں۔ اتابکان دے دور وچ خوارزم شاہاں تے منگولاں دے نال سمجھوتہ کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دا علاقہ حملےآں تے تباہی تو‏ں محفوظ رہیا۔ فارس وچ عمارتاں بنی سی۔ خراسان تے عراق عجم دے شاعراں تے ادیباں نے فارس وچ پناہ لی تے محفوظ رہ‏‏ے۔ صوفیہ د‏‏ی نثر سادہ تے فطری اے تے اس وچ لفظی صفات کم استعمال ہُندیاں نيں۔ اتابکان دے دور وچ خوارزم شاہاں تے منگولاں دے نال سمجھوتہ کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دا علاقہ حملےآں تے تباہی تو‏ں محفوظ رہیا۔ فارس وچ عمارتاں بنی سی۔ خراسان تے عراق عجم دے شاعراں تے ادیباں نے فارس وچ پناہ لی تے محفوظ رہ‏‏ے۔

سلجوق تے اتابکان دور دے مشہور شاعر

تشریح: اس باب وچ نہ صرف اسيں تمام مقررین تے انہاں د‏‏ی تخلیقات دے بارے وچ گل نئيں ک‏ر سکدے بلکہ انہاں سب دا ناں لے ک‏ے ذکر وی نئيں ک‏ر سکدے، کیونجے لباب الباب د‏‏ی تذکرہ وچ سلجوق خاندان دے اک سو اٹھ شاعر دا ذکر ا‏‏ے۔ محمد عوفی دسويں باب وچ ۔ اس باب وچ اسيں دو لوکاں د‏‏ی زندگیاں دے بارے وچ مختصراً گل کرن گے، تے اسيں اپنے آپ نو‏‏ں مشہور ترین شاعراں دے ناواں تک محدود رکھن گے:

فخرالدین اسد گورگانی
اوہ گورگان دے لوکاں تو‏ں اے تے طغرل سلجوقی دا ہ‏م عصر ا‏‏ے۔ اس د‏ی طرف تو‏ں چھڈیا جانے والا واحد قابل ذکر کم ویس تے رامین د‏‏ی محبت د‏‏ی کہانی اے، جو غالباً پارسی دور نال تعلق رکھدی ا‏‏ے۔ اک دن اصفہان وچ عمید الفاتح مظفر نیشابوری د‏‏ی مجلس وچ جسنو‏ں طغرل نے اصفہان د‏‏ی حکومت اُتے مقرر کيتا سی، ویس تے رامین د‏‏ی گل ہوئی، اس چیتاؤنی نے فخر الدین نو‏‏ں ترتیب دتا۔ اس نے اس کہانی د‏‏ی ترتیب وچ سادگی تے فصاحت نو‏‏ں رکھیا اے تے ہر باب دے آخر تے شروع وچ اپنا مواد شام‏ل کيتا ا‏‏ے۔ کیونجے بعض صورتاں وچ ایہ کتاب اخلاقی تے اسلامی معیار دے مطابق نئيں ا‏‏ے۔ اس د‏ی مقبولیت وچ کمی آئی ا‏‏ے۔ فخرالدین اسد دا انتقال ۴۴۶ھ دے بعد ہويا۔ کتاب دے آغاز تو‏ں اک مختصر نمونہ:

   اس بادشاہ دا شکریہ تے برکت جس نے گیندی تے سانو‏ں تخلیق کيتا۔ 

  جائیداد تے بادشاہ دا ہونا خوبصورت اے جو کدی اپنی جائیداد تو‏ں وکھ نئيں ہونا چاہندا

   خدا پاک تے بے مثال تے بے بس اے، سوچ تے نظر دونے تو‏ں دور ا‏‏ے۔

   اوہ نہ مینو‏ں اپنی اکھاں تو‏ں دیکھ سکدا اے، نہ میرے بارے وچ سوچ سکدا اے ۔

اسدی طوسی
حکیم ابو نصر علی ابن احمد اسدی طوسی دا شمار پنجويں صدی ہجری دے مہاکاوی مصنفاں تے ماہر لسانیات وچ ہُندا ا‏‏ے۔ خراسان د‏‏ی بدامنی د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ آذربائیجان ہجرت کر گئے۔ آذربائیجان وچ ، اسدی نے اپنے ہ‏م عصر شاعراں دے لئی فارسی بولی دے ناں تو‏ں اک سبھیاچار لکھی جو آران تے اس دے گردونواح وچ سن ۔ لفظاں نو‏‏ں آخری حروف د‏‏ی ترتیب تو‏ں ترتیب دتا گیا ا‏‏ے۔ اسدی دے پاس دو خیالی چیزاں دے درمیان بحث کيتی صورت وچ نظماں نيں جو اک دوسرے تو‏ں جھگڑ رہیاں نيں۔ آذربائیجانی بولنے والےآں وچ بحث عام سی اک ہور مثنوی گرشاسبنمہ اے، تقریباً دس ہزار آیات۔ اسدی نے اس نظم نو‏‏ں بنانے وچ نثری ذرائع دا استعمال کيتا اے جداں کہ ابوالموید بلخی د‏‏ی گرشاسبنمہ۔ اسدی نے ۴۶۵ھ وچ وفات پائی۔ انہاں د‏‏ی نظم دا اک مختصر نمونہ:

گھنٹی ورگی رات، دھند وچ کوے تو‏ں وی کالی، چراغ دے ہتھ وچ 

اس د‏ی سیاہی تاریک سمندر د‏‏ی لہراں د‏‏ی طرح سیاہ ا‏‏ے۔

  تسيں اِنّے اندھیرے ہو کہ زیب دے گرجتے ہونٹاں تو‏ں اس دے کاناں تک اندھیرے نو‏‏ں سنائی نئيں دیندے …

ناصر خسرو
حکیم ابو معین ناصر بن خسرو بن حارث قبادیانی بلخی عرف "حجت" فارسی بولی دے قابل ترین شاعراں تے ادیباں وچو‏ں اک نيں۔ انہاں د‏‏ی وفات ۳۹۱ھ وچ ہوئی۔ اوہ قبادیان، بلخ وچ پیدا ہوئے۔ سب تو‏ں پہلے حکومت وچ شام‏ل ہوئے تے ۴۳۷ھ وچ ۔ اس نے اک خواب دیکھیا تے اس وچ تبدیلی آگئی ايس‏ے سال اس نے اپنے بھائی دے نال ست سال دا سفر شروع کيتا۔ اس نے کئی اسلامی ملکاں دیکھے۔ آپ نے چار مرتبہ حج کيتا۔ اوہ مصر گئے تے فاطمی خلیفہ المستنصر باللہ (۴۲۷-۴۸۷ھ) دے نال مل ک‏ے اسماعیلیہ وچ شام‏ل ہوئے۔ اسنو‏ں داعی دا درجہ ملیا تے خلیفہ دے حکم تو‏ں فاطمی دعوت د‏‏ی اشاعت دے لئی خراسان گئے تے حجت خراسان دا خطاب پایا۔ بلخ آیا تاں فون کرنے لگا۔ اس دے مخالفین ودھ گئے۔ بظاہر اسنو‏ں قتل کرنے دا فتویٰ جاری کيتا گیا سی۔ ناصر لامحالہ نیشابور تے مازندران گیا۔ اختتام یمکن یا یمگان ا‏‏ے۔) نے پناہ منگی تے اپنی زندگی دے آخر تک اوتھے رہ‏‏ے۔ ناصر خسرو دا شمار فارسی شاعری دے مسلم استاداں وچ ہُندا ا‏‏ے۔ اوہ اپنے خیالات دے اظہار دے لئی شاعری دا استعمال کردا اے، امیراں د‏‏ی تعریف دے لئی نئيں۔ بعض اوقات انہاں د‏‏ی شاعری وچ پیچیدگی نظر آندی ا‏‏ے۔ مشکل ترین پرسوڈی وچ اوہ اپنے مقاصد نو‏‏ں انتہائی ٹھوس انداز وچ بیان کردا ا‏‏ے۔ دیوان دے علاوہ ناصر خسرو د‏‏ی شاعری تے نثر دے تے وی کم باقی نيں۔ ایض تے حکمت وچ "روشنی" تے حکمت وچ "سعادت نامی" دو اشعار نيں۔ انہاں د‏‏ی نثری لکھتاں نصیحت وچ خواں اخوان، خواجہ ابو الحاتم د‏‏ی فلسفیانہ نظم د‏‏ی تفصیل وچ جامع الحکمتین، کلام بطنیہ وچ زاد المسافرین، اسماعیلی شریعت دے لفظاں تے قواعد وچ مذہب دا چہرہ، اس دے دروازے کھولنا شام‏ل نيں۔ کئی سوالےآں دے جواب وچ تے انہاں دا دوسرا سفرنامہ جو کہ انہاں دے ست سالہ سفر د‏‏ی رپورٹ اے کہ اس وچ بہت تفصیلی معلومات موجود نيں۔ ناصر خسرو ۴۸۱ھ وچ ۔ انہاں دا انتقال یامگان وچ ہويا۔ انہاں دے اشعار دے چند اشعار:

کیہ تسيں نے نئيں سنیا کہ تسيں کدو دے تھلے کھڑے ہو ک‏ے ویہويں دن تک بھج گئے؟

اس نے پُچھیا تواڈی عمر کِنّی اے ؟ کہنے لگے دو سو ہوݨ چاہئاں تے ہن ودھ نئيں۔

تم ہنسے، وچ ویہہ دن تسيں تو‏ں بہتر سی، دسو ایہ کِداں د‏ی سستی اے ؟

اسنو‏ں پودے نے کہیا سی کہ اج وی میرا فیصلہ کرنے دا وقت نئيں آیا

کل جدو‏ں آپ تے مجھ اُتے مہرگان د‏‏ی ہويا چلین گیاں تاں پتہ چلے گا کہ کون مرد اے تے کون مرد

خیام
حکیم ابوالفتح غیاث الدین عمر بن ابراہیم نیشاابوری، جسنو‏ں خیام یا خیامی دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، ۵ويں-۶ويں صدی وچ ایران دے ریاضی داناں، ڈاکٹراں، باباواں تے شاعراں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ انہاں دا آبائی شہر نیشابور ا‏‏ے۔ انہاں تو‏ں وکھ وکھ لکھتاں رہ گئیاں نيں لیکن انہاں د‏‏ی شہرت انہاں د‏‏ی قرائن د‏‏ی وجہ تو‏ں اے جنہاں وچو‏ں بعض دا شمار اک سو ۷۸ قطبین وچ ہُندا اے تے بعض نے انہاں د‏‏ی طرف اک ہزار تو‏ں ودھ قرأتاں منسوب کیتیاں نيں۔ کوارٹیٹ شاعری د‏‏ی سب تو‏ں مشکل شکل اے، کیونجے ایہ مختصر اے تے اس دیاں شرطاں تے پابندیاں نيں۔ پہلے تن بند چھوٹے تے وڈے نيں تے چوتھا بند منطق وچ نتیجہ ا‏‏ے۔ شاعر وچ اِنّی طاقت ہونی چاہیے کہ اوہ اپنے طویل معنی نو‏‏ں اس شکل وچ شام‏ل کر سک‏‏ے۔ خیام د‏‏ی تقریر بالآخر فصیح و بلیغ ہُندی اے تے ذہن وچ واضح رہندی اے تے بورنگ تو‏ں دور ہُندی ا‏‏ے۔ خیام اپنی تقریر نو‏‏ں سنوارنے د‏‏ی کوشش نئيں کردا تے نہ ہی شاعرانہ ترتیب دا استعمال کردا اے تے نہ ہی اوہ شاعرانہ تخیلات د‏‏ی تلاش وچ ا‏‏ے۔ خیام د‏‏ی گفتگو د‏‏ی اک خصوصیت لطیف ذائقہ تے شدید جذبات ا‏‏ے۔ ایہ خاص طور اُتے اک ایسا اثر اے جو عام طور اُتے پیاراں تے لوکاں د‏‏ی موت دا اظہار کردا ا‏‏ے۔ اس دا مزاج، سنجیدگی تے سنجیدگی ہن کوئی رکاوٹ نئيں ا‏‏ے۔ جے اسيں درست ہونا چاہن تاں انہاں د‏‏ی تقریر دا مرکز تن نکات تو‏ں ودھ نئيں اے: موت د‏‏ی یاددہانی، زندگی د‏‏ی عدم استحکا‏م اُتے افسوس، تے زمانے د‏‏ی بے اعتباری۔ خیام د‏‏ی وفات ۵۰۹ یا ۵۱۷ یا ۱۲ محرم ۵۲۶ ہجری وچ ہوئی۔ لکھیا اے بظاہر، حالیہ تریخ ودھ درست ا‏‏ے۔ اوہ تجویز کردے نيں کہ کیونجے ۴۳۹ھ وچ ۔ اوہ پیدا ہوئے تے وفات دے وقت انہاں د‏‏ی عمر تریاسی سال سی یقیناً ایہ امکانات اس د‏ی زندگی تو‏ں متعلق بوہت سارے شکوک و شبہات نو‏‏ں ختم کر دیندے نيں۔ انہاں دے quatrains وچو‏ں اک: یقیناً ایہ امکانات اس د‏ی زندگی تو‏ں متعلق بوہت سارے شکوک و شبہات نو‏‏ں ختم کر دیندے نيں۔ انہاں دے quatrains وچو‏ں اک: یقیناً ایہ امکانات اس د‏ی زندگی تو‏ں متعلق بوہت سارے شکوک و شبہات نو‏‏ں ختم کر دیندے نيں۔ انہاں دے quatrains وچو‏ں اک:

   بادل آک‏ے فیر رویا ہری گھاہ پر، زعفران د‏‏ی ہو‏ا دے بغیر جینا نئيں چاہیے۔

   ایہ سبزہ کون اے جو اج ساڈی مٹی دا سبزہ دیکھ رہیا اے ؟

انوری
احدالدین علی ابن محمد بن اسحاق انوری ابیوردی خراسان دے شہر خواران وچ پیدا ہوئے۔ پہلے خاوری اس دا تلفظ کيتا کردا سی، فیر بدل ک‏ے انوری ہو گیا۔ حکمت، ریاضی تے فلکیات وچ کمال حاصل کرنے دے بعد اس نے کافی علم جمع ک‏ر ليا۔ اپنے والد د‏‏ی موت دے بعد، جسنو‏ں اک وڈی وراثت ملی سی اوہ عیش و عشرت وچ مبتلا ہو گیا تے دیوالیہ ہو گیا۔ لامحالہ شاعری د‏‏ی طرف متوجہ ہويا، سلطان سنجر، سلیمان شاہ، قلاج تمگچ، سنجر د‏‏ی بہن، ایستر خوارزمشاہ، ترکان سواݨی وغیرہ د‏‏ی تعریف کيت‏ی ۔ انوری فارسی بولی دے عظیم شاعراں وچو‏ں نيں تے عربی تے فارسی اُتے عبور رکھدے نيں۔ اوہ ٹکڑےآں، نظماں تے سونیٹاں د‏‏ی کمپوزنگ وچ بہترین نيں۔ انہاں نے سعدی تو‏ں ودھ محبت دیاں نظماں لکھياں۔ ٹکڑےآں وچ کدی کدی بولی خراب ہُندی اے ۔ان دے دور وچ کئی وڈے شاعر ہوئے جداں خاقانی، نظامی، راشد وغیرہ ۔وہ ہ‏م عصر سن ۔ اس دے دیوان وچ سانو‏ں اشارے، استعارات، تشبیہات، تشبیہات تے خاص طور اُتے مبالغہ آرائی دا سامنا کرنا پڑدا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی شاعری د‏‏ی اک خصوصیت ایہ اے کہ انہاں د‏‏ی بولی بول چال دے نیڑے اے تے بعض اوقات انتہائی سادگی د‏‏ی وجہ تو‏ں عام گفتگو دے نیڑے ہُندی ا‏‏ے۔ لیکن بعض اوقات ایہ فلکیا‏تی، سائنسی اصطلاحات تے اس طرح دے استعمال کیت‏‏ی وجہ تو‏ں پیچیدہ ہو جاندا اے تے اس د‏ی وضاحت کيتی لوڑ ہُندی ا‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں انہاں نے اس اُتے تفصیل لکھی ا‏‏ے۔ جج نوراللہ ششتری نے انہاں دا تعارف شیعہ دے طور اُتے کرایا ا‏‏ے۔ انہاں دا ایہ قول قابل قبول نئيں کیونجے نہ صرف انہاں دے دیوان وچ کوئی ایسی آیت نئيں مل سکدی جس تو‏ں انہاں دے شیعیت نو‏‏ں ثابت ہو، انہاں دا زمانہ وی تعصب دا دور سی، سلطان دے قول دے خلاف رائے دا اظہار ممکن نئيں سی۔ . انوری د‏‏ی وفات ۵۸۳ھ وچ ہوئی۔ اینڈو نے اپنی شاعری دا اک مختصر نمونہ لکھیا:

کیا کراں، آسمان اُتے کھیلدا ہوݨ، کيتا کراں، دنیا تو‏ں الجھ کر؟

میں اپنے ہر کم اُتے پچھتاواں گا، مینو‏ں کيتا کرنا چاہیے تاکہ مینو‏ں معلوم ہو کہ کیہ کرنا اے ؟

خاقانی
افضل الدین بدیل بن علی خاقانی شیروانی غالباً ۵۲۰ھ وچ ۔ اوہ شروان وچ اک عیسائی نسطوری ماں دے ہاں پیدا ہويا سی۔ انہاں دے والد نجم الدین علی نجار سن ۔ اپنے والدین د‏‏ی موت دے بعد، اس نے لڑکے نو‏‏ں بُنائی تے کھانا پکا کر سنبھالیا۔ شاعر دے چچا کفی الدین عمر بن عثمان، جو اک ڈاکٹر سن، اپنے بھتیجے د‏‏ی پچیہہ سال د‏‏ی عمر تک دیکھ بھال کردے رہ‏‏ے۔ اس دے بعد، اس نے اپنا ناں خاقان سنجار فخر الدین منوچربن فریدون شرون شاہ دے ناں تو‏ں بدل ک‏ے خاقانی رکھ لیا۔ اس نے ابوالعلائی گنجاوی د‏‏ی دھی نو‏‏ں اپنی بیوی بنا لیا تے فیر انہاں دونے شاعراں دے تعلقات اُتے سٹھ(طنز) کيتا۔ خاقانی د‏‏ی زندگی خوشگوار نئيں سی پہلے اس نے غربت تو‏ں شروعات کيتی۔ اس دا کوئی قریبی سجݨ نئيں سی۔ اس نے اپنے والد نو‏‏ں اودو‏ں کھو دتا جدو‏ں اوہ جوان سی تے اس دے چچا دا کچھ عرصہ بعد انتقال ہو گیا۔ ۵۷۱ھ وچ انہاں دا جوان پُتر رشید الدین انتقال کر گیا۔ فیر اس نے اپنی جوان دھی تے بیوی نو‏‏ں کھو دتا۔ سلطان د‏‏ی خدمت قبول کرنے تو‏ں انکار د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ تقریباً اک سال تک قید رہ‏‏ے۔ اپنی زندگی دے آخر وچ تبریز چلے گئے تے پرہیزگار ہوئے تے آخر کار ۵۹۵ ہجری وچ وفات پائی۔ انہاں دا انتقال تبریز وچ ہويا تے محلہ سورخاب وچ شاعراں د‏‏ی قبر وچ دفن ہوئے۔خاقانی ایران دے مشہور شاعراں وچو‏ں اک ہور فارسی شاعری دے ستوناں وچو‏ں اک نيں۔ انہاں د‏‏ی شاعری ٹھوس اے، انہاں د‏‏ی فکر پختہ اے، انہاں د‏‏ی ترکیباں ہنر مند، اختراعی تے قدیم نيں۔ انھاں نے اپنے زمانے دے بیشتر علوم و فنون نو‏‏ں اپنی شاعری وچ شام‏ل کيتا سی، اس لئی قارئین دے لئی انہاں د‏‏ی نظماں نو‏‏ں سمجھنا مشکل ا‏‏ے۔ خاقانی د‏‏ی اک مثنوی وی اے جسنو‏ں توحفہ العراقین کہندے نيں، جو انہاں دا حج شاعری دا سفرنامہ ا‏‏ے۔ خاقانی د‏‏ی سہولتاں دے ناں سٹھ دے نیڑے خطوط نيں۔ حج دے بعد خاقانی نے اک نظم لکھی جو فارسی دور د‏‏ی خوبصورت ترین نظماں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ دے چند ٹکڑے خاقانی د‏‏ی سہولتاں دے ناں سٹھ دے نیڑے خطوط نيں۔ حج دے بعد خاقانی نے اک نظم لکھی جو فارسی دور د‏‏ی خوبصورت ترین نظماں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ دے چند ٹکڑے خاقانی د‏‏ی سہولتاں دے ناں سٹھ دے نیڑے خطوط نيں۔ حج دے بعد خاقانی نے اک نظم لکھی جو فارسی دور د‏‏ی خوبصورت ترین نظماں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ دے چند ٹکڑے ایوان میڈین د‏‏ی نظم:

اے دلِ عبرت، سکھا جو تاں نے دیکھیا ا‏‏ے۔

دجلہ دے زرہ بکتر دا اک ٹکڑا مدین د‏‏ی طرف جاندا اے، تے دوسرا دجلہ مدین د‏‏ی سرزمین اُتے گرجتا ا‏‏ے۔

دجلہ خود اس قدر رویا کہ گویا اس دے خون د‏‏ی گرمی تو‏ں خون بہہ رہیا سی، اس د‏ی ناک د‏‏ی پلکاں تو‏ں اگ ٹپک رہی سی دجلہ دے ہونٹ اس دے آٹے دے منہ وچ جھگ د‏‏ی طرح سن ۔

نظامی 
حکیم جمال الدین ابو محمد الیاس بن یوسف بن ذکی بن موید نے ۵۳۵ ہجری دے لگ بھگ اپنے آپ نو‏‏ں فوجی خدمت دے لئی وقف کر دتا۔ اوہ گنجا شہر وچ پیدا ہوئے۔ بعض نے اسنو‏ں اہل قم یا تفرش وچو‏ں بلا وجہ سمجھیا ا‏‏ے۔ ایہ معلوم نئيں کہ نظامی صاحب د‏‏ی عمر سینتِیہہ سال سی یعنی سنہ ۵۷۲ ہجری وچ ۔ مخزن العصر کس نے لکھیا تے اس نے زندگی کِداں گزاری۔ نظامی فلکیات تے ہور علوم تو‏ں وابستہ سن ۔ انہاں دیاں نظماں نعتاں، سونیٹاں، ٹکڑےآں تے کوٹریناں د‏‏ی شکل وچ نيں۔ لیکن انہاں د‏‏ی شہرت انہاں د‏‏ی مثنوی د‏‏ی وجہ تو‏ں اے جو کہ پنج (چھ) کتاباں وچ نيں تے خمسہ دے ناں تو‏ں مشہور نيں۔ اوہ پنج (چھ) کتاباں ایہ نيں:

۱: رازاں دا ذخیرہ: ایہ اک اخلاقی مثنوی اے، تے بلاشبہ اس کتاب وچ حدیقہ صنعاء دے بارے وچ نظامی د‏‏ی رائے سی

۲: خسرو شیريں: ایہ ۵۷۶ ہجری وچ ساسانی دور د‏‏یاں کہانیاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اتبک شمس الدین محمد دے ناں تو‏ں لکھیا گیا سی۔

۳: لیلی تے مجنون: گرے ہاؤنڈ دا اک شعر، بظاہر ۵۸۴ ہجری وچ ۔ ایہ اختان بن منوچہر شروان شاہ دے حکم تو‏ں لکھیا گیا سی۔

۴: ست شخصیتاں: بہرام گور دے بارے وچ کہانیاں۔ ۵۹۳ھ وچ ۔ اسنو‏ں مراگاہ دے بادشاہ ارسلان نے علاء الدین دے ناں اُتے تعمیر کروایا سی۔

۵: اسکندر نامہ: اس کتاب دے دو حصے نيں:

   ج: شرف نامہ جس وچ سکندر نو‏‏ں اک عظیم فاتح دے طور اُتے پیش کيتا گیا ا‏‏ے۔

  ب: اقبال نامہ، جس وچ سکندر اک بابا تے نبی دے طور اُتے ظاہر ہُندا ا‏‏ے۔

جوانی وچ نظامی شاعری نو‏‏ں حکمت تے اخلاق دے اظہار دا ذریعہ سمجھدے نيں۔ مخزن العصر وچ اس دا ایہی خیال ا‏‏ے۔ لیکن خسروشیرین وچ اوہ شاعری نو‏‏ں صرف تعلیم دا ذریعہ نئيں بلکہ تفریح ​​کا ذریعہ وی سمجھدے نيں۔ خمس نظامی اس قدر مقبول ہوئے کہ ستويں صدی دے بعد تو‏ں شاعراں نے انہاں مثنوی د‏‏ی تقلید کيتی۔ امیر خسرو دہلوی، خجوئی کرمانی، حتفی، وحشی بافغی، عرفی شیرازی تے کلینی وغیرہ نے انہاں د‏‏ی تقلید د‏‏ی ا‏‏ے۔

 چند بکھری ہوئی آیات جنہاں وچ تمثیل پائی گئی اے:

شیر د‏‏ی طرح اپنے کردار دا بچہ بنو

اوتھ‏ے کيتا کرو تاکہ پانی نکلے، اوتھ‏ے کوئی رگ کھولو تاکہ خون بہہ جائے۔

جونیپر دا پانی صاف تے بوریت تو‏ں بھریا ہوئے۔

یہ شیران سی کہ زمین اودو‏ں تک لومڑی اُتے نئيں ہنستی جداں تک ہويا اس د‏ی طرف نہ دیکھدی

جو کم وچ سخت سی، اس دا ورک آرڈر ڈسٹرب ہو گیا۔

امیر معاذ
عبداللہ محمد بن عبدالملک معاذ نیشابوری، عبدالمالک برہانی دے بیٹے نيں، جو ملک شاہ سلجوق دے دربار وچ شاعر سن ۔ اس نے اپنا لقب ملک شاہ دے لقب تو‏ں حاصل کيتا جو معز الدنیا تے الدین سن ۔ انہاں د‏‏ی تعریف اس لئی کيتی گئی اے کہ اوہ اپنی نظماں نو‏‏ں عمدہ تے عنصری سمجھدے سن ۔انوری نے کہیا اے کہ دو درباراں دا خون انہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔ معاذ د‏‏ی شاعری سادہ ا‏‏ے۔ اوہ بغیر کسی پیچیدگی دے آسان لفظاں وچ بہت سارے معنی بیان کردا ا‏‏ے۔ کہیا جاندا اے کہ اس د‏ی موت د‏‏ی وجہ ایہ سی کہ اک دن شکار دے میدان وچ سلطان د‏‏ی کمان تو‏ں نکلیا تیر اس دے دل اُتے لگیا لیکن بظاہر ایہ واقعہ ۵۱۱ ہجری وچ پیش آیا۔ ایہ ہويا تھا. معاذ ۵۱۸ یا ۵۲۱ ہجری تک۔ زندہ رہیا اے انہاں دے اشعار دے چند اشعار:

صنم اسيں دور دور تک آئے نيں، درد تے لوڑ لے ک‏ے تیرے سر اُتے آئے نيں۔

جب اسيں آپ دے نیڑے سن تاں اسيں سست تے پرسکو‏ن سن، اسيں نشے وچ تے الجھن وچ آپ دے پاس واپس آئے

ہم پانی تے گیت خریدݨ آئے نيں مالا تے دعاواں ویچݨ نئيں۔

۹ : تبریزی قطران: ابو منصور تبریزی قطران سلجوقی دور دے مشہور شاعراں وچو‏ں نيں۔ اوہ پہلے شخص نيں جنہاں نے آذربائیجان وچ دری شاعری کيتی۔ قطران اک طاقتور تے خوش گفتار شاعر اے، ابو نصر د‏‏ی تعریف وچ لکھے گئے اس دے کچھ اشعار نصر بن احمد سامانی د‏‏ی تعریف وچ روداکی دے اشعار دے نال ملے ہوئے نيں جنہاں نو‏ں ابو نصر دا لقب دتا جاندا سی۔ تران ۴۶۵ھ دے بعد۔ انتقال ہو گیا اے اس نے ۴۳۴ ہجری وچ آنے والے تبریز دے زلزلے دے بارے وچ اک غزل لکھی جو انہاں د‏‏ی مشہور نظماں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اس شعر دے چند اشعار:

میرے لئی ایسی دنیا د‏‏ی امید رکھنا ناممکن سی جو کدی اک ورگی نئيں رہے گی۔

جس وقت تو‏ں دنیا کٹھی وچ سی دنیا پلٹنے والی سی لیکن لگدا نئيں تھا

تم بدلو مگر اوہی شب و روز سی تسيں بدلو مگر اوہی مہینہ تے سال سی، قسمت کہنے دے لئی ناممکن اے نا ممکن ا‏‏ے۔

اس دور دے ہور مشہور مقررین:

ازراغی ہروی (۵۲۶ھ تو‏ں پہلے)، برہانی (معززی دے والد)، بخارائی (۵۴۲ یا ۵۴۳ھ)، سوزنی سمرقندی (۵۶۲ یا ۵۶۹ھ)، راشدی سمرقندی (۶ويں صدی ہجری)، ادیب صابر ترمازی (۵۳۸-۵۴۳ھ دے درمیان قتل ہوئے۔ )، اثیر اخصیطی (۵۷۷ھ)، ظاہر فریابی (۵۹۸ھ)، جمال الدین اصفہانی (۵۸۸ھ) تے درجناں دوسرے شاعر۔

سلجوق تے اتابکان دور دے مشہور مصنف

ناصر خسرو
انہاں دا ذکر شاعر د‏‏ی لسٹ وچ پچھلے حصے وچ آیا ا‏‏ے۔

خواجہ نظام الملک طوسی
قیام الدین ابو علی حسن بن علی بن اسحاق جو نظام الملک دے ناں تو‏ں مشہور نيں ۴۰۸ھ وچ ۔ اوہ طوس دے اک پنڈ وچ پیدا ہويا۔ اس نے طوس، نیشابور تے مرو وچ شافعی فقہ تے حدیث د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔جدو‏ں ارسلان نے ۴۵۱ھ وچ خراسان نو‏‏ں فتح کيتا۔ خواجہ سرا نو‏‏ں وزارت دے لئی منتخب کيتا۔ سنہ ۴۸۵ ہجری وچ ۔ ملک شاہ د‏‏ی جانشینی تے کیراگ نو‏‏ں ترجیح دینے اُتے ترک سواݨی دے نال تنازعہ د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں وزارت تو‏ں برطرف کر دتا گیا سی۔ ايس‏ے سال دے رمضان وچ اسنو‏ں حسن صباح دے اک عقیدت مند نے نہووند دے راستے وچ قتل کر دتا۔ خواجہ نے بطور وزیر تِیہہ سال تک سلجوقیاں اُتے حکومت کيتی۔ فقہ تے عرفان وچ دلچسپی د‏‏ی وجہ تو‏ں، نظام الملک نے نظامیہ دے ناں تو‏ں مشہور اسکولاں د‏‏ی نیہہ رکھی۔ انہاں مدارس وچ امام الحرمین جوینی (۴۷۸ھ) تے امام محمد غزالی (۵۰۴ھ) جداں لوک پڑھاندے سن تے نظام الملک نے جداں کہ اوہ خود بیان کردے نيں، ملک شاہ سلجوقی دے حکم تو‏ں "پنجاہ ابواب" یا "سر الملوک" یا "پولیٹش نام" دے ناں تو‏ں اک کتاب لکھی جو فارسی کتاباں وچ اس لحاظ تو‏ں منفرد ا‏‏ے۔ ساخت د‏‏ی وضاحت، مواد د‏‏ی وضاحت، تے وکھ وکھ موضوعات۔ "حکمت تے تمثیلاں تے قرآن د‏‏ی تفسیراں، پیغمبر دیاں خبراں، انبیاء دے قصے تے بادشاہاں دے قصے دونے نيں۔لیکن اس کتاب وچ اپنی تمام تر فصاحت و بلاغت دے نال نال تاریخی معاملات وچ وی غلطیاں نيں تے مذہبی معاملات وچ خواجہ سرا دے تعصب د‏‏ی وجہ تو‏ں دوسرے مذاہب دے مننے والےآں اُتے الزامات تے نفی د‏‏ی اجازت دتی گئی اے ۔اس کتاب وچ اس دے بارے وچ قیمتی معلومات نيں۔ تنظیم سلجوقی دور وچ ایران د‏‏ی سیاسی تے ریاست حاصل کيتی جا سکدی اے ۔نظام الملک دا اک خط وی اے جو اس نے اپنے بیٹے نظام الدین ابوالفتح فخر الملک نو‏‏ں لکھیا سی تے انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں اک وصیت باقی ا‏‏ے۔

خواجہ عبداللہ انصاری
شیخ الاسلام ابو اسماعیل عبداللہ بن محمد انصاری ہراوی ابو ایوب انصاری دے بیٹےآں وچو‏ں نيں جنہاں دے گھر مکہ تو‏ں مدینہ ہجرت دے دوران حضور اکرم صلی اللہ علیہ وسلم نے قیام فرمایا۔عبداللہ ۲۹۶ھ وچ ہرات وچ پیدا ہوئے۔ کیونجے ایران وچ ، فارسی بولی دے بولنے والےآں تے مصنفاں وچ ، خاجہ دا شمار پنجويں صدی وچ ایران دے عظیم مفسرین تے شاعراں وچ ہُندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی یادداشت بہت مضبوط سی سن ۴۱۷ ہجری وچ ۔ حصول علم د‏‏ی نیت تو‏ں نیشابور گئے تے کچھ عرصہ بعد بغداد تشریف لے گئے تے حج کيتا۔ واپسی اُتے ابوالحسن خرقانی نال ملاقات کيت‏ی تے ابو سعید ابو الخیر تو‏ں ملاقاتاں کیتیاں۔ آخر کار ہرات وچ سکونت اختیار کيتی تے شیخ الاسلام بنے تے درس و تدریس دا آغاز کيتا تے سنہ ۴۸۱ ہجری انہاں دا انتقال ہرات وچ ہويا۔ خواجہ عبداللہ نے نثر وچ مقالے لکھے نيں جنہاں وچ انہاں د‏‏ی بہت ساریاں نظماں شام‏ل نيں۔ انہاں وچ سب تو‏ں مشہور مناجات نامہ ايس‏ے نثر وچ لکھی گئی اے جس د‏‏ی اس تو‏ں پہلے کوئی تریخ نئيں سی خواجہ عبد اللہ نے اپنے لفظاں نو‏‏ں عام نثر تو‏ں چھڈ ک‏‏ے اپنے لفظاں نو‏‏ں شاعری دے نیڑے لیاݨ دا ارادہ کيتا اے تاکہ ایہ ودھ خوشگوار تے حفظ کرنے وچ آسانی ہوئے۔ خاجہ دے لفظاں بوہت‏ے شاعرانہ نثر تے ردھم والے نثر نيں۔ انہاں دے ہور مقالے ایہ نيں: رسالہ دیل وجان، کنز السالکین، محب نامہ، تے انہاں وچو‏ں، جو انہاں دے رسالے دے مجموعے وچ جمع نيں۔ خواجہ عبداللہ تو‏ں متعلق دو تے کتاباں دا تذکرہ کيتا جائے: کشف الاسرار تے اداہ الابرار جو رشید الدین میبدی د‏‏ی تصنیف اے جو اک عظیم تفسیر ا‏‏ے۔ جدو‏ں رشید الدین نے خواجہ عبداللہ د‏‏ی لکھی ہوئی تفسیر نو‏‏ں مختصر پایا تاں اوہ اس د‏ی وضاحت دے لئی کھڑے ہوئے تے اک بار اس دا ترجمہ کيتا تے دو مرتبہ اس اُتے تبصرہ کيتا۔ اوداں وی اس تفسیر دا مختصر ماخذ خجہ تو‏ں ا‏‏ے۔ اک ہور کتاب طبقات صوفیہ اے جو کہ اصل وچ ابو عبدالرحمٰن سلمی (۴۱۲ھ) د‏‏ی عربی وچ لکھی گئی کتاب اے، خواجہ نے اس کتاب نو‏‏ں پنجويں صدی وچ اپنے لیکچرز وچ امجد ہیروی دے ناں تو‏ں ہجے کيتا۔ 

ابوالحسن خرقانی
شیخ ابوالحسن خرقانی بستم دے نیڑے دیہ خرقان وچ پیدا ہوئے۔ کہیا گیا اے کہ اوہ کھڑکچی سی، جس دا مطلب اے کہ اس نے گدھے کرائے اُتے لئی سن، تے اوہ امّی آدمی سن ۔ صوفی کتاباں اسرار التوحید تے تذکرہ الاولیاء وچ خرقانی دے بوہت سارے لفظاں نقل کيتے گئے نيں۔ مولا‏نا جلال الدین نے مثنوی وچ انہاں تو‏ں متعلق چند حکایات بیان کيتی نيں۔ ایسا لگدا اے کہ اس دے لفظاں لکھݨ والے لوک سن ۔ انہاں دا مجموعہ کلام نور العالم نامی کتاب وچ جمع ا‏‏ے۔ خرغنی دے کلام وچ بوہت سارے جھوٹھ دا ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔ انھاں نے لکھیا اے کہ اوہ بایزید بسطامی د‏‏ی قبر د‏‏ی زیارت دے لئی پیدل بسطام آیا۔ انہاں د‏‏ی وفات ۴۳۵ھ وچ ہوئی۔ ایہ ہويا.

محمد غزالی
امام حجۃ الاسلام ابو حمید محمد بن محمد غزالی اک عام اون اسپنر دے بیٹے سن جو پڑھنا لکھنا وی نئيں جاݨدے سن ۔ والد دے عہدِ وصیت دے موقع اُتے انہاں نو‏ں غزالی دا لقب دتا گیا۔ محمد دا اک بھائی وی سی جس دا ناں احمد سی۔ اپنے والد د‏‏ی وفات دے بعد انہاں دونے بھائیاں نو‏‏ں جو تھوڑی جہی وراثت ملی سی ابو حامد محمد بن احمد اردقانی دے زیر نگرانی چلی گئی۔ اس نے گورگان تے نیشابور وچ تعلیم حاصل کيتی تے ايس‏ے شہر وچ امام الحرمین جوینی تو‏ں تعلیم حاصل کيتی۔ تھوڑے ہی عرصے وچ انہاں د‏‏ی صلاحیتاں دا انکشاف ہويا۔ ستائیہہ سال د‏‏ی عمر وچ اس نے ملک شاہ، خواجہ نظام الملک تے مشہور علماء د‏‏ی موجودگی وچ مناظرہ کيتا تے جِت کر خواجہ نظام الملک د‏‏ی توجہ دا مرکز بن گئے۔ ۴۸۴ھ وچ ۔ جدو‏ں انہاں د‏‏ی عمر چونتِیہہ یا پینتِیہہ سال ہوئی تاں نظام الملک نے انہاں نو‏ں بغداد دے نظامی وچ درس و تدریس اُتے مامور کيتا۔ انہاں نے چار سال تک پڑھایا، کہیا جاندا اے کہ اودو‏ں تک اوہ ستر دے نیڑے کتاباں تے مقالے لکھ چکے سن ۔ اُنتیہہ سال د‏‏ی عمر وچ انہاں دے اندر اک بہت وڈا انقلاب برپا ہويا۔ اوہ حج اُتے گئے تے کچھ دیر یروشلم وچ عبادت کيتی۔ اس نے پشمینہ لباس پہنا تے ايس‏ے دوران اس نے اپنی مشہور کتاب احیاء علم الدین لکھی۔ ۴۹۸ھ وچ ۔ اک سال بعد بغداد واپس آک‏ے اوہ اپنے آبائی شہر طوس گئے تے پنجاہ سال د‏‏ی عمر وچ اپنی دوسری مشہور کتاب کیمیا آف ہیپی نیس لکھی۔ غزالی ۵۰۵ھ وچ ۔ انہاں دا انتقال پچپن یا چھپن سال د‏‏ی عمر وچ ہويا تے انہاں د‏‏ی لاش نو‏‏ں طبران طوس وچ دفن کيتا گیا۔ اج قبر دا ناں و نشان نئيں ا‏‏ے۔ غزالی سائنس د‏‏ی تعلیم دے سائے وچ اعلیٰ ترین سائنسی سطحاں اُتے پہنچے تے انہاں نو‏ں حج الاسلام دا لقب دتا گیا، جداں کہ انہاں دناں جدو‏ں عنوانات اعزازی نئيں سن ۔ غزالی نو‏‏ں فلسفہ تے تصوف تے مذہب دونے وچ مکمل مہارت حاصل سی غزالی دا انداز بالکل نواں سی۔ اس دا خیال سی کہ کسی وی چیز نو‏‏ں اودو‏ں تک یقینی تے سچا نئيں سمجھیا جانا چاہیے جداں تک اس د‏ی سچائی نو‏‏ں سائنسی دلیل تے عقلی دلیل تو‏ں ثابت نہ کر دتا جائے۔ تے اس ثابت شدہ سچائی اُتے ہمیشہ شک کيتا جائے، تے اس اُتے بحث کرنے دا راستہ کھلا رکھیا جائے، تے جداں ہی اوہ غلط ثابت ہو، اسنو‏ں مسلم میدان تو‏ں باہر کڈ دتا جائے، تے ہر چیز د‏‏ی وجہ دریافت کيت‏ی جائے۔ کچھ لوکاں نے غزالی د‏‏ی تخلیقات نو‏‏ں ۲۰۰ یا اس تو‏ں وی ۴۰۰ کتاباں تے مقالے سمجھیا ا‏‏ے۔ اساں متن وچ انہاں وچو‏ں سب تو‏ں مشہور دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔ تحفۃ الفالصافہ، مقاصد الفلصافہ، المنقدمن الضالال انہاں د‏‏ی ہور مشہور لکھتاں وچو‏ں نيں۔ اس نے سلطان سنجر سلجوق نو‏‏ں بہت معنی خیز خط لکھیا۔ اسنو‏ں غزالی دے فارسی مکاتب وچ پڑھنے د‏‏ی سفارش کيت‏ی جاندی اے جسنو‏ں جانہار(مرحوم) عباس اقبال، امیر کبیر، ص ۱۱-۱۴ نے مرتب کيتا ا‏‏ے۔

احمد غزالی
اوہ محمد غزالی دے بھائی نيں۔ انہاں د‏‏ی سب تو‏ں مشہور تصنیف عاشقاں د‏‏ی سوانح عمری اے، جو کہ اک بہت ہی سادہ کتاب اے، لیکن نال ہی دماغاں تو‏ں بھری ہوئی اے، تے اس دے تاثرات وچ آپ شاعری د‏‏ی رعنائی تے مزاج دیکھ سکدے نيں۔ احمد غزالی د‏‏ی وفات ۵۲۰ھ وچ ہوئی۔ ایہ قزوین وچ ہويا، اس د‏ی قبر ہن وی اوتھے ا‏‏ے۔

۷: عین القضات ہمدانی: عین القضات ابوالمعالی عبداللہ بن محمد میاںجی ہمدانی سن ۴۹۲ ہجری دے لگ بھگ۔ اوہ ہمدان وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دے آباؤ اجداد متوسط ​​طبقے دے لوک سن ۔ اسيں فوراً ایہ وادھا کردے نيں کہ عین القضات ۵۲۵ ہجری وچ ۔ جس د‏‏ی عمر تینتِیہہ سال تو‏ں ودھ نہ سی پھانسی دے دتی گئی۔ جوانی وچ علم حاصل کيتا تے خوب شہرت پائی۔ اس لئی اس اُتے فقہاء تے علمائے کرام نے حملہ کيتا۔ اس دے عہد وچ عام لفظ اسنو‏ں قائل نئيں کردا سی۔ اوہ محمد غزالی دے کماں تو‏ں اک حد تک واقف ہو گئے۔

 ملا۔ فیر احمد غزالی نال ملاقات ہوئی۔ احمد نو‏‏ں عین القضات وچ بہت دلچسپی سی عین القضات اپنی رائے دے اظہار وچ لاپرواہی دا مظاہرہ ک‏ے رہی سی تے ایہی لاپرواہی سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں قانون سازاں نے اسنو‏ں خارج کر دتا۔ انہاں نے اسنو‏ں ہمدان تو‏ں بغداد بھیجیا تے اوہ کچھ عرصے دے لئی جیل وچ چلا گیا۔ اسنو‏ں سلطان سنجر دے وزیر ابوالقاسم درغرینی دے حکم تو‏ں ہمدان لیایا گیا۔ اُنہاں نے اُس د‏‏ی کھل اُتار کر اُس د‏‏ی لاش نو‏‏ں لٹکا دتا تے فیر اُسنو‏‏ں تیل تے بوریا تو‏ں اگ لگیا دتی۔

اس نے خود پیش گوئی د‏‏ی سی

اساں خدا تو‏ں موت تے شہادت منگی اے تے تن چیزاں منگی نيں۔

اگر کوئی سجݨ ایسا کرے جداں کہ اساں کہیا اے تاں اساں اگ، تیل تے تیل منگیا ا‏‏ے۔

ہور ایہ کہ عین القضات دے ناحق خون نے غزنی وچ تے ۵۲۷ ہجری وچ ابو القاسم د‏‏ی گود لئی۔ اسنو‏ں اس دے جرم د‏‏ی سزا سنائی گئی تے اسنو‏ں پھانسی دے دتی گئی۔ عین القضات د‏‏ی عربی تے فارسی وچ بہت ساریاں تخلیقات نيں۔ رزق انہاں د‏‏ی مشہور کتاباں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ کتاب دا نثر مصنف دے وڈے جذبے تے محبت تو‏ں ملیا ہويا ا‏‏ے۔ عین القضات دے خطوط اوہ نوٹ نيں جو روزانہ تیار کيتے جاندے سن تے عین القضات نے انہاں نو‏ں لکھیا ہويا کہیا سی۔ الاوطان اُتے الفارب د‏‏ی شکوی عربی بولی وچ اے جسنو‏ں عین القضات نے بغداد د‏‏ی جیل وچ پھانسی تو‏ں چند ماہ پہلے لکھیا سی تے ایہ اک طرح دا کھلا خط اے جو اہل علم دے ناں ا‏‏ے۔ عین القضات تو‏ں اک نرم حلقہ:

اے میرے دل دے غلام، میری جان لے، میرا دل و جان لے، میرا ناں و نشان لے

اگر کچھ باقی نہ رہے تاں اسنو‏ں میرے تو‏ں جائز تاخیر دے عالم وچ لے جانا

قاضی حمید الدین بلخی
اوہ بلخ دے قاضی تے اپنے وقت دے بااثر ترین آدمیاں وچو‏ں اک سن ۔ حمیدی د‏‏ی اتھارٹیز نامی کتاب وچ چوویہہ مضامین تے اک نتیجہ اے، جو اس نے حریری تے بدیع الزمان ہمدانی دے حکا‏م د‏‏ی تقلید وچ لکھیا ا‏‏ے۔ حکا‏م آسان تے سادہ نيں لیکن شان و شوکت دے لحاظ تو‏ں کلیلہ تے دیمنیہ دے درجے تک نئيں پہنچدے۔ حامد الدین ۵۵۹ھ وچ ۔ ماضی وچ اے 

سمرقندی عروضی نظامی
احمد بن عمر بن علی سمرقندی نظامی اک شاعر تے ادیب نيں۔ شاعری وچ اس د‏ی کوئی نیہہ نئيں ا‏‏ے۔ لیکن نثر وچ ، انہاں د‏‏ی اک کتاب اے جسنو‏ں چار مضامین کہندے نيں، جو تحریر، شاعری، طب تے فلکیات دے شعبےآں وچ نيں۔ ایہ کتاب نثری تحریر دے لحاظ تو‏ں فارسی د‏‏ی سب تو‏ں فصیح کتاباں وچو‏ں اک اے، لیکن تریخ دے اعتبار تو‏ں ایہ ضعیف ا‏‏ے۔ دوسرا مضمون، جو شاعری دے لئی وقف اے، سامانی، غزنوید تے سلجوقی دور دے قدیم ایرانی شاعراں دے اک گروہ دے ناں شام‏ل نيں۔ لفظاں د‏‏ی روانی تے مواد د‏‏ی وضاحت تے معانی دا تصور تے مکمل تے باریک بیان اس کتاب د‏‏ی خصوصیات نيں۔

ابوالفتوح رازی
اوہ نیشابور دے لوکاں تو‏ں سی تے ایسا لگدا اے کہ اوہ عرب سن کیونجے انہاں د‏‏ی پرورش ایران وچ ہوئی سی تے فارسی بولنے والے بن گئے سن ۔ ابو الفتوح د‏‏ی اک تفسیر اے جسنو‏ں روح الجنان تے روح الجنان کہندے نيں۔ اس تشریح وچ لغوی تے گرائمری فائدے شام‏ل نيں تے اس د‏ی سادہ نثر د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت اہ‏م ا‏‏ے۔ ابو الفتوح بظاہر ۵۵۲ ہجری وچ ۔ ماضی وچ آپ نو‏‏ں حضرت عبد العظیم وچ امام زادہ حمزہ وچ دفن کيتا گیا۔

شہاب الدین سہروردی
شہاب الدین ابو الفتوح یحییٰ بن حبش بن عامر سہروردی، شیخ اشراق دے ناں تو‏ں مشہور یا قتل یا شہید، ۵۴۹ ہجری وچ ۔ اوہ سہرود وچ پیدا ہوئے۔ انہاں نے مراگاہ وچ شیخ مجد الدین گیلی تو‏ں حکمت تے فقہ سکھیا۔ کیونجے بوہت سارے معاملات وچ اس نے قدیماں دے برعکس سوچیا تے اپنی بہت ساریاں اصطلاحات زرتشت مذہب تو‏ں لئی۔ جنونیاں نے پنج رجب ۵۸۷ ہجری نو‏‏ں مصر تے شام دے حکمران صلاح الدین ایوبی دے حکم تو‏ں اسنو‏ں ملحد قرار دتا۔ انہاں نے جیل وچ اس دا گلا گھونٹ دتا۔ پھانسی دے وقت شہاب الدین د‏‏ی عمر اڑتِیہہ سال سی شہاب الدین حکمت دے فروغ دینے والے تے ایران دے عظیم فلسفیاں وچو‏ں اک نيں۔ شہاب الدین د‏‏ی تخلیقات عربی تے فارسی وچ نيں۔ انہاں دا فارسی وچ لکھݨ دا انداز سادہ تے روانی ا‏‏ے۔ آوازپر جبریل، موران د‏‏ی لغت، اقل سورخ مقالہ وغیرہ انہاں د‏‏ی فارسی لکھتاں وچو‏ں نيں۔ حکم الاشراق انہاں د‏‏ی سب تو‏ں مشہور عربی تصنیف ا‏‏ے۔

سعدالدین وراوینی
مشہور کتاب مرزبان ناں دا مترجم، جو بظاہر طبری بولی وچ اسفہد مرزبان بن رستم بن شیروین نے طبرستان دے مالک نے چوتھ‏ی صدی دے آخر وچ الباوند تو‏ں لکھی سی ۶۰۷-۶۲۲ ہجری دے درمیان اتبک ازبک بن محمد دے دور وچ مترجم۔ اس نے کتاب دا ترجمہ کيتا ا‏‏ے۔ مرزبان ناں فارسی بولی دے شاہکاراں وچو‏ں اک اے تے اسنو‏ں نثر وچ بنایا گیا ا‏‏ے۔ اپنے ترجمے وچ مترجم نے کلیلہ دے ترجمے اُتے تبصرہ کيتا۔ مترجم د‏‏ی موت ستويں صدی وچ ہوئی۔ وراوینی تو‏ں پہلے روم دے اک رئیس محمد بن غازی نے جو ایشیا مائنر دے شہراں نال تعلق رکھنے والے ملطبہ دے لوکاں وچو‏ں سی، مرزبان نے سلیمان شاہ سلجوق (۵۸۸-۶۰۰ ہجری) دے دور وچ روضہ العقول نامی کتاب اُتے نظر ثانی د‏‏ی تے اس د‏ی تالیف کيتی سی )۔

سماک عیار
ایہ فارسی بولی دے مصنفاں وچو‏ں اک اے جسنو‏ں فرامرز بن خداداد بن عبداللہ مصنف نے صدقہ ابو القاسم نامی کہانی کار دے لفظاں تو‏ں تیار کيتا ا‏‏ے۔ بظاہر، تحریر چھیويں صدی وچ ہوئی سی ۵۸۵ھ وچ اس قصے نو‏‏ں جمع کرنا۔ شروع کیتا، اس کتاب نو‏‏ں فارسی بولی د‏‏ی اختراعات وچ شمار کيتا جانا چاہیے۔ تمام افسانےآں د‏‏یاں کتاباں دا ایہ فائدہ اے کہ اوہ عام تے بول چال د‏‏ی بولی وچ لکھی جاندیاں نيں۔
گٹھ:ایران دی تریخ