ماوراءالنہر دے ترک

پُرعزم تورک
اج تک ترکاں نے درجناں خانیتاں سلطنتاں تے جمہوریتاں قائم کيتی نيں ترکاں نو‏‏ں کدی وی ریاست دے بغیر نئيں چھڈیا گیا سی تے ایتھ‏ے تک کہ جے موجودہ ریاست منہدم ہوگئی تاں فوری طور اُتے اک نويں ریاست تشکیل دے دتی گئی بہر حال جدو‏ں کوئی ترکاں دے بارے وچ گل کردا اے تاں سجݨ تے دشمن دونے ہی ہمیشہ انہاں د‏‏ی خوبیاں د‏‏ی طرف راغب ہُندے نيں مثال دے طور اُتے الپ ار تونگا د‏‏ی علامت جو دیوان لغات التورک تورک زباناں د‏‏ی لغت تے کوتادگو بلک جو یوسیف بالاسگنلو نے لکھیا جو قرون وسطی دے تورک دے سب تو‏ں وڈے مفکرین وچو‏ں اک اے دنیا مہاکاوی ادب د‏‏ی اک سب تو‏ں اہ‏م مثال اے جو ترکاں نو‏‏ں سمجھݨ وچ کلیدی کردار ادا کردی اے ترکیکک قاریاں وچ اک ہور قابل ذکر نکتہ ایہ اے کہ تورک ہمیشہ پُرضد تے پُرعزم رہندے نيں الپ ار تونگا کہانی وچ اسيں دیکھدے نيں کہ ہیرو اپنے مرنے تک اپنے دشمناں تو‏ں لڑنے تو‏ں باز نئيں آیا جے آپ ترکاں نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش کرن ایتھ‏ے تک کہ جے انہاں وچو‏ں اک وی زندہ رہندا اے تاں اوہ تنظیم نو کرن گے واپس آئیاں گے تے بدلہ لاں گے اظہار یا نعرے جداں اک مر جاندا اے ہزار زندہ ہوجاندا ا‏‏ے۔
 کون تورک
 اوہی تورک جو درجن بھر شر تے لالچی چینیاں دے نال تن تنہا لڑیا سی اوہ وڈی دیوار دیکھو جس دے نال انہاں نے میرے تو‏ں خود نو‏‏ں باڑنے د‏‏ی کوشش کيتی سی ایتھ‏ے تک کہ میری تیز تلوار تو‏ں نئيں بچ سک‏‏ے۔
 متے خان
 اوہی تورک جس نے پتھر د‏‏ی گردش نو‏‏ں رناں دے نال کھڑا کيتا تے اپنے لوکاں نو‏‏ں اپنی ذات د‏‏ی ہدایت تے یاداشت دے قابل چھڈیا تے اس نے باغی ختان قبیلے نو‏‏ں شکست دتی۔
 بلگے خاقان
 اوہی تورک جس دا ناں اوغوز خان سی تمام ملکاں تے زمیناں دے تورک النسل دے تاریخدان ہن وی انہاں دے بارے وچ اک داستان پڑھدے نيں جدو‏ں اک نیلی اکھاں والا بھیڑیا نمودار ہويا تے اس نے اوغوز خان د‏‏ی فوج دے سامنے چل ک‏ے اسنو‏ں راستہ دکھایا اس دے بعد اوغوز خان نے بھیڑیے د‏‏ی سربراہی وچ حریف زمیناں نو‏‏ں فتح کيتا تے انہاں نو‏‏ں اپنی حکمرانی وچ متحد کيتا لامتناہی فتوحات دے بعد اوغوز خان نے اپنی زمیناں نو‏‏ں اپنے بیٹےآں وچ ونڈ دتا تے انھاں اپنا سفر جاری رکھنے دا کہیا۔
 اوغوز خان
 اوہی تورک جو اک طوفان د‏‏ی طرح مغرب وچ اُٹھے اتیلا دے بارے وچ روم تو‏ں پُچھو کِداں انہاں دے گھٹنے ٹیکواۓ سن ۔
 اتیلا خان
 اوہی تورک جس دا اج کچھ حصہ ہنگری وچ چھپا ہويا اے کچھ حصہ یورال وچ اے باقی سبھی سمت وچ چلے گئے نيں لیکن دشت قپچاق دے شاندار بیٹےآں دا ناں کون بھولا ا‏‏ے۔
 دشت قپچاق
 اوہی قدیم تورک ہاں وچ عقلمند کورکوت دا پُتر اس دے گانے تے گوپوز حالے وی سب دے کاناں وچ گھمدے نيں میری جمہوریت تورکمانستان تورکی قارغیزستان قازاقستان آزربائیجان اوزبیکستان دیکھو میرا الپ ارسلان ارطغرل دیکھو ميں نے اپنے لئے کيتا وطن تعمیر کيتا اے کيتا اوغوز دا پُتر اپنے ماضی اُتے شرمندہ ا‏‏ے۔
 تورک جمہوریت
 اوہی تورک ہاں جو ہر جگہ رہیا اے مصر وچ بیبرس چین دے سالار ہندوستان وچ بخارا و ثمرقند وچ قاراخانی تے افشارا دے لوک عثمانی تیموری سلجوقی ایل خانی مملوکی تغلقی زنگی بابُری خوارزمی چغتائی غزنوی و غور تے وسط ایشیاء وچ میرا سراغ باقی رہیا۔
 تورک حانات
 اوہی تورک جس نے اسلام دا ہمیشہ احترام کردے ہوئے کسی تے د‏‏ی بولی جس نے عربی تو‏ں فارسی لکھی تورک سلطان محمود غزنوی سی اس نے پہلی بار فردوسی دا "شاہ نامہ" پڑھیا۔
 سلطان محمود غزنوی
 اوہی تورک ہاں جس دے لیۓ خبرے خوشی ہی نئيں بلکہ سزا وی کس نے کہیا ميں خاموش سی عراق وچ تورکمن اک ایغور جس نے تورکستان وچ ہتھیار نئيں ڈالے اوہ میرا ناں بھُل جاندے نيں لیکن وچ حالے وی زندہ ہاں ہُن گوک تورک بلگرس ایغور تے قارلوق آوار تے قیپچاق ہاں وچ شاعر کالی رنگ د‏‏ی ٹوپی وچ قفقاز ہمیشہ دے لئی گھومنے والی قشقائی اوغوز خان دے آبائی گھر دے آزاد بیڑے دا قازاقستان ہاں وچ سارے دا سارا توران و تورکستان ہوݨ۔
 توران و تورکستان
 اوہی تورک ہاں وچ حالے وی زندہ ہاں تے اپنی فوج دے نال اپنے لئے آزادی حاصل کر رہیا ہوݨ۔
 بخارا خانیت
بخارا خانیت اک اوزبیک خانیت سی اوزبیک خانات دے بعد بخارا خانات دا دور شروع ہويا وسط ایشیاء یا تورکستان دا مفہوم اک ہی اے تاریخی لحاظ تو‏ں انہاں علاقےآں نو‏‏ں تورکستان کہیا جاندا سی جنہاں وچ چینی تورکستان روسی تورکستان آذر بائیجان قزاقستان ، قرغزستان، تاجکستان ، اوزبیکستان تے ترکمانستان تے افغانستان دے بعض علاقے شام‏ل سن گویا شمال د‏‏ی جانب سائبریا تے جنوب وچ ایران افغانستان تک تے پہاڑاں دا عظیم سلسلہ جنوب مغرب وچ کوپت داغ تو‏ں شروع ہو ک‏ے مشرق وچ پامیر تے تیان شان دے پہاڑی سلسلےآں اُتے ختم ہُندا اے اک طرف جے مغرب تے شمال وچ وسیع و عریض میدان پھیلے ہوئے نيں تاں مشرق تے جنوب دا بیشتر خطہ پہاڑی اے تے ایہ سلسلہ وسط ایشیاء نو‏‏ں باقی براعظم ایشیاء تو‏ں جدا کردا اے اودو‏ں تورکستان وچ سویت دور د‏‏ی بݨائی ہوئی پنج جمہورتاں نيں جنہاں وچ قزاقستان ، قرغزستان، تاجکستان ، اوزبیکستان تے ترکمانستان شام‏ل نيں سولہويں صدی د‏‏ی دوسری سہ ماہی تو‏ں وسط ایشیا یا تورکستان وچ اٹھارہويں صدی دے آخر تک قائم رہی بخارا عبیداللہ خان دے دور وچ قلیل الشعبی شعبانیت سلطنت دا راجگڑھ بن گیا اپنے متفقہ شعبانی حکمران اسکالر عبد اللہ خان دوم دے تحت اپنی حد تک تے اثر و رسوخ نو‏‏ں پہنچیا ستارہويں تے اٹھارہويں صدی وچ خانات اُتے جانی بیگ خاندان استراخانی دا راج سی اوہ بخارا اُتے حکمرانی کرنے والی آخری چنگیزی اولاد سن 1740 وچ اسنو‏ں ایران دے شاہ نادر شاہ نے فتح کیہ انہاں د‏‏ی وفات دے بعد خانیت اُتے اوزبیک امیر خدا یار بی د‏‏ی غیر چنگیزی نسل دے ذریعہ اتالیق دے وزیر اعظم عہدے دے ذریعے تو‏ں کنٹرول ہويا اس د‏ی اولاد شاہ مراد نے خاندان د‏‏ی شاہی حکمرانی (منگیت خاندان) نو‏‏ں باقاعدہ شکل دتی تے خانات بخارا د‏‏ی امارت بن گیا منگت غیر چنگیزیڈ سن تے انہاں نے خان دے بجائے امیر دا اسلامی لقب اپنایا کیونجے انہاں دا جواز چنگیز خان تو‏ں نزول اُتے مبنی نئيں سی ہن بخارا اوزبیکستان دا اک شہر اے بخارا تاریخی تھ‏‏انو‏اں تو‏ں مالا مال اے تقریبا اک سو چالیس تعمیرا‏تی یادگاراں دے نال ایہ شہر سامانی سلطنت تے خانیت بخارا دے راجگڑھ دے طور اُتے کم کردا سی تے ایہ امام بخاری رح د‏ی جم تھاں سی اوزبیکستان دا پنجواں سب تو‏ں وڈا شہر اے لوکاں نے بخارا دے آس پاس دے خطے نو‏‏ں کم تو‏ں کم پنج ہزار سال تک آباد کيتا اے تے ایہ شہر ادھے وقت تو‏ں موجود اے بخارا دے بیشتر لوکاں د‏‏ی مادری بولی تاجک اے ایہ شاہراہ ریشم اُتے واقع اے اس شہر نے طویل عرصے تو‏ں تجارت وظائف سبھیاچار تے مذہب دے اک مرکز دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں یونیسکو نے بخارا دے تاریخی مرکز جس وچ متعدد مسیتاں تے مدرس‏ے نيں نو‏‏ں عالمی ثقافتی ورثہ دے طور اُتے درج کيتا اے قدیم زمانے وچ شہر بخارا دا صحیح ناں معلوم نئيں اے قدیم زمانے وچ سارا نخلستان بخارا کہلاندا سی تے اسنو‏ں آخر کار شہر وچ منتقل کردتا گیا سی بخارا شہر دے ناں د‏‏ی ابتدا دے وکھ وکھ آرا موجود نيں جوئینی د‏‏ی معلومات اُتے مبنی متعدد تاریخدان دے مطابق ایہ ناں سنسکرت "وہار" (بودھ خانقاہ) دا اے ایہ لفظ ایغور تورک تے چینی بدھسٹاں د‏‏ی بولی وچ اس لفظ دے بہت نیڑے اے جنھاں نے اپنی عبادت گاہاں دا ناں ايس‏ے طرح رکھیا سی پ‏ر شہر تے نخلستان وچ حالے تک بدھ مت تے مانیچائئزم تو‏ں متعلق کوئی نوادرات نئيں ملے نيں بخارا نو‏‏ں انیہويں تے ویہويں صدی دے اوائل وچ انگریزی اشاعتاں تے تانگ چینی وچ باوہی / پوہ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی انسائیکلوپیڈیا ایرانیکا دے مطابق بخارا ناں ممکنہ طور اُتے سوگڈیان اوکسرک ("خوش قسمتی دا مقام") تو‏ں لیا گیا اے بخارا دے بوہت سارے ناں نيں اس دا اسنو‏ں "بومیسکاٹ" وی کہیا جاندا اے عربی وچ اس دے دو ناں نيں اک "مدینت الصفیہ" اے معنی اے "تانبے دا شہر" تے دوسرا "مدینت التجر" اے جس دا معنی اے "سوداگراں دا شہر" لیکن بخارا ناں دوسرے تمام ناواں تو‏ں ودھ جانیا جاندا اے خراسان وچ اِنّا ناواں والا کوئی دوسرا شہر نئيں اے علی اکبر دہکھودا نے بخارا ناں د‏‏ی تعبیر خود "علم تو‏ں بھریا ہويا" دے طور اُتے د‏‏ی ا‏‏ے۔
 بخارا خانیت دا عروج و زوال
بخارا د‏‏ی تریخ ہزار سالہ اُتے مخیط اے اے قرون وسطی دے زمانے وچ بخارا نے سامانی سلطنت دے راجگڑھ بخارا دے خانات دے طور اُتے خدمات انجام دتیاں تے ایہ امام بخاری د‏ی جم تھاں سی ہن ایہ اوزبیکستان دے بخارا ریجن (ولیات) دا راجگڑھ اے ایہ شاہراہ ریشم اُتے واقع اے ایہ شہر طویل عرصے تو‏ں تجارت وظیفہ سبھیاچار تے مذہب دا مرکز رہیا اے سامانیاں دے سنہری دور دے دوران بخارا عالم اسلام دا اک وڈا فکری مرکز بن گیا بخارا دا تاریخی مرکز جو متعدد مسیتاں تے مدارس اُتے مشتمل اے یونیسکو نے عالمی ثقافتی ورثہ دے طور اُتے درج کيتا اے سامانی سلطنت نے 903 عیسوی وچ گریٹر خراسان دا صدر مقام بخارا اُتے قبضہ ک‏ر ليا بخارا کدی علم دا مکہ ہُندا سی اسلام نے اکھ حجاز وچ کھولی سی لیکن اس د‏ی علمی پرورش بخارا وچ ہوئی سی ایہ شہر ایشیا دا مرکز سی ایہ شاہراہ ریشم اُتے سی ہندوستان ایران تے افغانستان تو‏ں آنے والے تمام تجارتی قافلے بخارا تو‏ں ہو ک‏ے گزردے سن پاندھی ارض روم دا ہو مزار شریف یا کابل دا یا فیر اس د‏ی منزل شیراز خراسان کاشغر خیوایا باکو ہو یا فیر اس نے ملتان دہلی یا سورت جانا ہو اوہ بخارا تو‏ں گزرے بغیر اپنا سفر جاری نئيں رکھ سکدا سی بخارا اس دا جنکشن ہُندا سی اسلام حجاز تو‏ں نکلیا تاں بخارا اسلام د‏‏ی درس گاہ بن گیا مسلماناں دے ہر حکمران نے اس شہر وچ اپنے ناں دا مدرسہ بنوایا تے اس مدرس‏ے وچ علم ادب تے سائنس د‏‏ی تعلیم شروع ہو گئی اک وقت سی جدو‏ں بخارا وچ دو سو مدارس سن ایہ مدارس اس دور د‏‏ی یونیورسٹیاں سن جس شہر وچ دو سو یونیورسٹیاں ہاں تے انہاں یونیورسٹیاں وچ اپنے دور دے عظیم لوک تعلیم دیندے ہاں اس شہر د‏‏ی علمی تے ادبی فضا کيتا ہوئے گی ایہ شہر بغداد تے قاہرہ دا ہ‏م پلہ سی تے اس دور دے طالب علم بغداد قاہرہ تے بخارا دے درمیان گردش کردے سن شہر وچ سیکڑاں کاروان سرائے تے خانقاہاں وی سی کاروان سرائاں وچ تجارتی قافلے ٹھہردے سن جداں کہ خانقاہاں وچ درویش تے اعلیٰ خانداناں دے چشم و چراغ شہر وچ عالی شان مسیتاں دا جال بچھا سی بخارا سمرقند تے تاشقند دے لوک آسمانی نیوی بلیو تے ہلکا سبزرنگ پسند کردے سن چنانچہ انہاں د‏‏ی عمارتاں اُتے انہاں تِناں رنگاں دے موزیک ہُندے سن ایہ چکور اینٹاں بنا‏تے سن تے سمرقند تے بخارا د‏‏ی تمام عمارتاں انہاں چکور اِٹاں تو‏ں تو‏ں بنی سی امام بخاری ؒ وی ايس‏ے قسم د‏‏ی کسی عمارت وچ علم ونڈدے سن آپ رح سولہ سال د‏‏ی عمر وچ مکہ تشریف لے گئے تے چالیس سال مکہ‘ مدینہ‘ طائف‘ جدہ‘ بصرہ تے کوفہ وچ احادیث جمع کردے رہے دنیا وچ جے کسی چیز نو‏‏ں ثبات تے دائم حاصل ہُندا تاں اوہ ماضی دا بخارا ہُندا تے اس بخارے د‏‏ی چھوٹی اِٹاں د‏‏ی گلیاں وچ امام بخاریؒ دے قدماں د‏‏ی آہٹ ہوتی‘ بوعلی سینا دے لڑکھڑاندے قدم ہُندے یا فیر خوارزمی تے البیرونی د‏‏ی سوچ وچ ڈُبی ہوئی شکلاں ہُندیاں یا فیر چنگیز دے دھاڑدے ہوئے لشکری ہُندے یا فیر امیر تیمور د‏‏ی پھنکار ہُندی یا فیر انعم بیگ دا علم پرور دور ہُندا یا فیر بی بی خانم د‏‏ی عقیدت ہُندی چنگیز خان نے بخارا دا پندرہ دن محاصرہ کیہ ایہ شہر چنگیز خان د‏‏ی بربریت دا نشانہ وی بنا جس دے بعد وکھ وکھ ادوار وچ ایہ چغتائی سلطنت تیموری سلطنت تے خانات بخارا د‏‏ی حکومت وچ شام‏ل ہويا!
 جے آں ترک شیرازی بدست آرد دلِ ما را
بخالِہندوشبخشم سمرقند و بخارا را
چنگیز خان دے حملے تو‏ں متعلق اک روایت ایہ وی معروف اے کہ اوہ وسطی ایشیا دے ہور کئی علاقےآں د‏‏ی طرح بخارا وی آیا دل کھول کر قتل و غارت د‏‏ی لیکن جدو‏ں کلیان مینار اُتے پہنچیا تاں اس دا شکوہ دیکھ ک‏ے حیرت زدہ ہوگیا اوہ اس مینار دے جاہ و جلال تو‏ں اس قدر متاثر ہويا کہ اس نے اپنے جنگجوواں نو‏‏ں کلیان مینار نو‏‏ں چھڈ دینے دا حکم دتا تے ایدھرو‏ں کدرے تے کوچ کرگیا اک اہ‏م تجارتی مرکز دے طور اُتے بخارا وچ ملتان (جدید پاکستان) شہر نال تعلق رکھنے والے قرون وسطی دے ہندوستانی تاجراں د‏‏ی اک جماعت سی جو شہر وچ اپنی ملکیت دے لئی مشہور سن امارت بخارا باضابطہ طور اُتے شاہ مراد بن دانیال بیگ دے اقتدار سنبھالنے دے نال قائم ہوئی خانان بخارا د‏‏ی ریاست وچ امیراں دا کردار بہت ودھ گیا سی نادر شاہ د‏‏ی فتوحات دے بعد ایہ گل واضح ہو گئی کہ علاقے وچ اقتدار دراصل امیراں ہی نو‏‏ں ملے گا نادر شاہ دے مرنے دے بعد اتالیق محمد رحیم بیگ نے ابو الفیض خان تے اس دے بیٹے نو‏‏ں قتل ک‏ر ک‏ے جانی خاندان دے اقتدار دا خاتمہ کر دتا اس دے بعد امیراں نے کٹھ پتلی خاناں نو‏‏ں اقتدار اُتے بٹھایا تے ابو الغازی خان دے انتقال دے بعد شاہ مراد بن دانیال بیگ نے واضح اعلان دے نال اقتدار سنبھال لیا سلطنت روس دے ہتھو‏ں شکست دے بعد سمرقند سمیت تمام علاقے روسی قبضے وچ چلے گئے علاقے دے جدت پسنداں نے مقامی امیر محمد علیم خان دے خلاف روس دے بالشیوک انقلابیاں تو‏ں مدد طلب کيت‏‏ی تے اک ناکا‏م کوشش دے بعد ايس‏ے سال ستمبر وچ اشتراکیو‏ں نے ریاست اُتے قبضہ ک‏ر ليا سوویت دور وچ امارت بخارا د‏‏ی جگہ بخاری عوامی اشتراکی جمہوریہ قائم کيتی گئی اج اس امارت دا بیشتر حصہ اوزبیکستان وچ شام‏ل اے تے کچھ حصے تاجکستان تے ترکمانستان وچ وی آندے نيں بخارا امارت بخارا دا آخری راجگڑھ سی تے اسنو‏ں روسی خانہ جنگی دے دوران ریڈ آرمی نے محاصرے وچ لیا سی بخارا آپریشن دے دوران ریڈ آرمی دے جواناں نے بولشویک جنرل میخائل فروزن د‏‏ی سربراہی وچ بخارا شہر اُتے حملہ کيتا امیر علیم خان مشرقی بخارا وچ دوشنبہ فرار ہوگئے (بعد وچ اوہ دوشنبہ تو‏ں کابل فرار ہوگئے) چار دن د‏‏ی لڑائی دے بعد امیر دا قلعہ (صندوق) تباہ ہوگیا لال پرچم کلیان مینارٹی دے چوٹی تو‏ں اٹھا آل بخاران انقلابی کمیٹی تشکیل دتی گئی بخاران پیپلز سوویت جمہوریہ 1920 تو‏ں 1925 تک موجود سی جدو‏ں اس شہر نو‏‏ں اوزبیک سوویت سوشلسٹ جمہوریہ وچ ضم کيتا گیا سی ماسکو وچ برطانوی سفارتخانے وچ اودو‏ں دے اک نوجوان سفارت کار فٹزروی میکلیان نے 1938 وچ بوکھڑا دا اک پراسرار دورہ کيتا اپنی یادداشت دے مشرقی نقطہ نظر وچ اس نے بخارا نو‏‏ں اک "جادو شہر" قرار دتا جس وچ ایسی عمارتاں سی جو "اطالوی دے بہترین فن تعمیر" نو‏‏ں مسخر کردیاں نيں 20 ويں صدی دے آخر وچ افغانستان وچ جنگ تے تاجکستان وچ خانہ جنگی د‏‏ی وجہ تو‏ں دري تے تاجک بولنے والے پناہ گزیناں نو‏‏ں بخارا تے سمرقند پہنچیا خود نو‏‏ں مقامی تاجک آبادی وچ ضم کرنے دے بعد انہاں شہراں نو‏‏ں تاجکستان وچ الحاق دے لئی اک تحریک دا سامنا کرنا پيا اے جس دے نال شہراں د‏‏ی کوئی مشترکہ سرحد نئيں ا‏‏ے۔
 خوقند خانیت
خوقند خانیت وسطی ایشیاء دے وادی فرغانہ وچ اک اوزبیک ریاست سی مشرقی اوزبیکستان جدید کرغزستان مشرقی تاجکستان تے جنوب مشرقی قازقستان دے علاقے اُتے پھیلی ہوئی سی جدید علمی ادب وچ اس شہر دا ناں تے خانات وی خوقند لکھیا جاسکدا اے خوقند دا خانات اودو‏ں قائم ہويا جدو‏ں ترکاں دے اوزبیک شعبانیاں تے امیر شاہ رخ نے بخارا د‏‏ی خانیت تو‏ں آزادی دا اعلان کردے ہوئے وادی فرغانہ دے مشرقی حصے وچ ریاست قائم کيتی اس نے اک چھوٹے تو‏ں شہر خوقند وچ اپنا راجگڑھ بنایا سی اس طرح خوقند دے خانات دا آغاز ہويا انہاں دے بیٹے عبد الکریم بے تے پو‏تے نربوندا بے نے اس قلعے نو‏‏ں ودھایا لیکن دوناں نو‏ں مجبور کيتا گیا کہ اوہ اک سرپرستی د‏‏ی حیثیت تو‏ں پیش ہاں تے چین وچ شاہ چنگ سلطنت نو‏‏ں خراج تحسین پیش کيتا جائے نربوندا بے دا پُتر علیم دونے بے رحم تے موثر سی اس نے تاجک پہاڑیاں د‏‏ی اک اجیرتی فوج د‏‏ی خدمات حاصل کیتیاں تے خوقند تے تاشقند سمیت وادی فرغانہ دے مغربی نصف حصے اُتے فتح حاصل کرلئی اسنو‏ں اس دے بھائی عمر نے قتل کيتا سی عمر دا پُتر محمد علی خان عُرف مدالی خان بارہ سال د‏‏ی عمر وچ تخت اُتے چڑھ گیا سی اس دے دور حکومت وچ خوقند د‏‏ی خانیت اپنی سب تو‏ں وڈی علاقائی حد تک پہنچ گئی سی۔ خوقند خانات نے کاشغر دے خواجاں جداں جہانگیر خواجہ نو‏‏ں وی رکھیا سی برطانوی افسر کیپٹن آرتھر کونولی وکھ وکھ سلطنتاں نو‏‏ں اس علاقے وچ روسی سلطنت دے بڑھدے ہوئے دخول دا مقابلہ کرنے د‏‏ی کوشش وچ اپنے اختلافات نو‏‏ں اک طرف رکھنے دے لئی راضی کرنے وچ ناکا‏م رہیا کیپٹن کونولی ساتھی افسر کرنل چارلس اسٹڈڈارٹ نو‏‏ں بچانے د‏‏ی ناجائز کوشش وچ خوقند نو‏‏ں بخارا روانہ ہوگیا تے بخارا دے امیر نصراللہ خان دے حکم تو‏ں پھانسی دے دتی گئی اس دے بعد خوقند وچ کونالی حاصل کرنے والے تے جو روس دے نال اتحاد د‏‏ی خواہش رکھدے سن محمد علی خان نصر اللہ دا اعتماد کھو بیٹھے امیر خوقند (جس وچ اس د‏ی فوج دے سربراہ کمانڈر وی شام‏ل سی) د‏‏ی متعدد بااثر شخصیتاں د‏‏ی سازشی کوششاں تو‏ں حوصلہ افزائی ہوئی اس نے خانات اُتے حملہ کيتا اس دے فورا بعد ہی اس نے اپنے بھائی مدالی خان تے عمر خان د‏‏ی بیوہ مشہور شاعر نودیرا نو‏‏ں پھانسی دے دتی مدالی خان دا کزن شیر علی خان خوقند د‏‏ی حیثیت تو‏ں نصب کيتا گیا سی اگلی دو دہائیاں دے دوران خانات نو‏‏ں اک تلخ خانہ جنگی نے کمزور کردتا سی جس نو‏‏ں بخاران تے روسی جارحیت نے ہور سخت کردتا سی شیر علی دے بیٹے خدایار خان نے حکومت د‏ی اس دوران روس اپنی پیش قدمی جاری رکھے ہوئے سی تاشقند نو‏‏ں روسی چائناییف دے روسی دستے لے گئے خجند دا نقصان ہويا تاشقند دے زوال تو‏ں کچھ ہی دیر پہلے خوقند دے سب تو‏ں مشہور فرزند یعقوب بیگ سابق تاشقند دے مالک خوقند دے اودو‏ں دے خان علیم قل نے کاشغر بھیجے جتھے حوئی مسلما‏ن چینیاں دے خلاف بغاوت وچ سن جدو‏ں تاشقند دے لئی روس دے نال لڑائی دے دوران علیم قل نو‏‏ں ماریا گیا سی تاں بوہت سارے خوقندین فوجی یعقوب بیگ دے نال شام‏ل ہوݨ دے لئی بھجے سن جدو‏ں اس نے تریم بیسن وچ اپنا تسلط قائم کرنے وچ مدد کيت‏ی سی جدو‏ں اس نے چنگ علاقے اُتے دوبارہ قبضہ کيتا تاں 1877 تک جاری رہیا اک معاہدے نے خوقند نو‏‏ں روسی واسال حالت وچ تبدیل کردتا ہن بے اختیار خدائیار خان نے اپنی توانائیاں اپنے شاہانہ محل نو‏‏ں بہتر بنانے وچ صرف کيتياں مغربی زائرین ايس‏ے ہزار افراد دے شہر تو‏ں متاثر ہوئے جس وچ چھ سو دے نیڑے مسیتاں تے پندرہ مدرس‏ے سن روسی حکمرانی تے خدائیار خان دے جبرانہ معاوضے دے خلاف ہوݨ والے انکشافات نے انہاں نو‏ں جلاوطنی اُتے مجبور کردتا انہاں دے بعد اس دے بیٹے نصرالدین خان جنہاں دے روس مخالف موقف نے جنرل کونسٹنٹین وان کوفمان تے میخائل دے ذریعہ خوقند (چھ ماہ د‏‏ی شدید لڑائی دے بعد) نو‏‏ں جلاوطن کردتا خوقند د‏‏ی خانیت نو‏‏ں ختم کردتا گیا تے روسی ترکستان دے فرغانہ اوبلاست وچ شام‏ل کرلیا گیا۔
 اوزبیکاں دا عروج و زوال
اوزبیک بولی قارلق گروپ د‏‏ی ترک بولی اے جدید اوزبیک عربی لاطینی تے سیرلک سمیت وکھ وکھ انداز وچ لکھیا گیا اے سابق سوویت یونین تو‏ں اوزبیکستان د‏‏ی آزادی دے بعد حکومت نے خاص طور اُتے ترک زباناں دے لئی سائرلک اسکرپٹ نو‏‏ں تبدیل شدہ لاطینی اکھر تہجی تو‏ں تبدیل کرنے دا فیصلہ کيتا تاریخی طور اُتے اوزبیک خانات تے اس دے دوسرے جانشین ریاستاں د‏‏ی نیہہ رکھنے والے تازا اوزبیک فرغانہ قپچاق بولے اوزبیک باشندےآں نے موجودہ اوزبیکستان دے علاقے سمیت وسطی ایشیاء اُتے فتح حاصل کرلئی انہاں نے جو ریاستاں قائم کيت‏یاں انہاں وچو‏ں سب تو‏ں ودھ طاقتور بخارا د‏‏ی خانیت بخارا شہر اُتے مرکوز سی خانات نے ماورا النہر نو‏‏ں خاص طور اُتے تاشقند دے علاقے مشرق وچ وادی فرغانہ تے شمالی افغانستان اُتے کنٹرول کيتا امو دریا دے منہ اُتے اک ہور دوسری اوزبیک ریاست خیوا د‏‏ی خانیت خورازم دے نخلستان وچ قائم ہوئی بخارا د‏‏ی خانیت د‏‏ی ابتدا محمد شیبانی خان دے جانشین متحرک شعبانی خاندان نے د‏‏ی شعبانی باشندےآں نے ابتدائی طور اُتے کچھ سالاں تو‏ں ایران دے خلاف مقابلہ کيتا جس د‏‏ی قیادت صفویاں نے موجودہ دور دے مشرق بعید مشرقی علاقے دے لئی د‏‏ی سی صفویاں دے نال جدوجہد دا اک مذہبی پہلو وی سی کیونجے اوزبیک سنی مسلما‏ن سن تے ایرانی شیعہ سن سولہويں صدی دے اختتام دے نیڑے بخارا تے خورازم د‏‏ی اوزبیک ریاستاں اک دوسرے تے فارسیاں دے خلاف اپنی لامتناہی جنگاں د‏‏ی وجہ تو‏ں تے اقتدار وچ خاناں تے انہاں دے ورثاء دے وچکار تخت دے لئی مضبوط مسابقت د‏‏ی وجہ تو‏ں کمزور ہونا شروع ہوگئی شعبانی خاندان د‏‏ی جگہ جانید خاندان نے لے لی اس عرصے وچ اوزبیک خانات د‏‏ی کمزوری وچ اک ہور عوامل دا سبب ایہ سی کہ اس خطے وچ تجارت د‏‏ی عام کمی ایہ تبدیلی پچھلی صدی وچ اودو‏ں شروع ہوئی سی جدو‏ں شاہراہ ریشم نو‏‏ں روکیا کردے ہوئے یورپ تو‏ں ہندوستان تے چین تک سمندری تجارتی راستے قائم کيتے گئے سن چونکہ یورپی اکثریت‏ی سمندری آوا جائی وچ وسعت پیدا ہوئی تے کچھ تجارتی مراکز تباہ ہوگئے بخارا مرو تے سمرقند جداں خانات بخارا تے خیوہ تے گرگانچ (ارجنچ) جداں شہر خوارزم وچ مستقل طور اُتے زوال شروع ہوگیا ایران دے نال اوزبیکاں د‏‏ی جدوجہد دا نتیجہ وی باقی اسلامی دنیا تو‏ں وسطی ایشیا نو‏‏ں تہذیبی تنہائی دا باعث بنا انہاں پریشانیاں دے علاوہ شمالی دیسی علاقےآں دے خانہ بدوشاں دے نال جدوجہد جاری اے قازاق خانہ بدوشاں تے منگولاں نے اوزبیک خانات اُتے مستقل حملہ کيتا جس تو‏ں وڈے پیمانے اُتے نقصان تے رکاوٹ پیدا ہوئی بخارا د‏‏ی خانیت نے زرخیز فرغانہ خطہ کھو دتا تے قوقان وچ اک نواں اوزبیک خانات تشکیل پایا میمنا وچ اک اوزبیک خانات موجود سی پشتوناں نے اوزبیکاں تو‏ں لڑائی تے فتح د‏‏ی تے انھاں حکمران لوکاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں مجبور کيتا جنہاں دے نال امتیازی سلوک کيتا گیا سی افغاناں نے تے شمالی افغانستان د‏‏ی افغان نوآبادیات د‏‏ی حمایت د‏‏ی جس وچ اوزبیک سرزمین تے برطانوی ادب اُتے وڈی تعداد وچ پشتون استعمار بھیجنے وچ اوزبیک باشندے آڑے آئے سن اختلاف پسند اسلام پسند تے سوویت مخالف وسطی ایشیائی باشندے افغانستان برطانوی ہندوستان تے سعودی عرب دے حجاز فرار ہوگئے بخارا دا آخری امیر محمد عالم خان افغانستان فرار ہوگیا اسلام پسند اوزبیک السيد قاسم بن عبد الجبار الأنديجاني ترکستان وسطی ایشیاء وچ وادی فرغانہ دے اندیجان شہر وچ پیدا ہوۓ سن اوہ برٹش انڈیا وچ تعلیم حاصل کرکے دارالعلوم دیوبند وچ تعلیم حاصل کيتی تے فیر ترکستان واپس آئے جتھے انہاں نے روسی حکمرانی دے خلاف تبلیغ د‏‏ی اس دے بعد اوہ فرار ہوک‏ے افغانستان فیر برطانوی ہندوستان تے فیر حجاز چلے گئے جتھے انہاں نے اپنی تعلیم مکہ تے مدینہ وچ جاری رکھی تے اسلام اُتے متعدد کم لکھے تے سوویت مخالف سرگرمیاں وچ مصروف رہے وسطی ایشیاء نال تعلق رکھنے والے وسطی ایشیاء وچ سعودی عرب وچ مقیم اوزبیک جلاوطن افراد نے ترکستانی د‏‏ی شناخت وی اختیار کيتی انہاں وچو‏ں بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں بخاری وی کہیا جاندا اے متعدد سعودی اوزبیک خود نو‏‏ں اوزبیک نئيں سمجھدے تے اس دے بجائے خود نو‏‏ں مسلما‏ن ترکستانی سمجھدے نيں سعودی عرب وچ بوہت سارے اوزبیک باشندےآں نے اپنے آبائی شہر عربی نِسبہ نو‏‏ں اپنایا جداں بخارا دے البخاری سمرقند تو‏ں السمرقندی تاشقند تو‏ں التاشقندی اندیجان تو‏ں الاندجیانی کوکند تو‏ں الکوکندی ترکستان تو‏ں ال ترکستانی بخاری تے ترکستانی عام طور اُتے تمام اوزبیک باشندےآں دے لئی لقب سن جدو‏ں کہ وکھ وکھ جگہاں تو‏ں آنے والے اوزبیک افراد دے مخصوص ناں فرغانی مارگیلانی نامنگانی تے کوکندی سن کوکندی فرغانہ نال تعلق رکھنے والے اوزبیک افراد د‏‏ی طرف اشارہ کيتا جاندا سی شمی ڈوم اللہ نے سلفی ازم نو‏‏ں سوویت وسطی ایشیاء وچ متعارف کرایا اوزبیکستان وچ مسیتاں نو‏‏ں سعودی عرب وچ مقیم اوزبیک مالی تعاون فراہ‏م کردے نيں سعودیاں نے سوویت یونین دے خاتمے دے بعد ازبکستان وچ اپنے اسلام دے رواج نو‏‏ں پھیلانے د‏‏ی کوشش کيتی اے سعودی عرب دے "بخاریائی برادران" د‏‏ی قیادت نورالدین البخاری نے 1990 وچ د‏‏ی سی افغانستان وچ سوویت جنگ د‏‏ی وجہ تو‏ں اوزبیک اوتھ‏ے منتقل ہوگئے امدادی تقاضاں د‏‏ی وجہ تو‏ں کیمپ دے رہائشیاں د‏‏ی وطن واپسی ہوئی قونیہ دے شمالی بوگروڈیلک نو‏‏ں تاتار بخارلیکس نے آباد کيتا پاکستان وچ افغان ترکستانی پناہ گزین موجودہ قیصری ، ازمیر ، انقرہ تے زیٹین برنو وچ مقیم برادری وچ شام‏ل ہوݨ دے لئی ترکی چلے گئے۔
 اوزبیک
اوزبیک یا اوزبیکلر اک ترک نسلی گروہ اے اوزبیک لوکاں د‏‏ی بولی ترک اے جو ترکی تے ہور ترک زباناں تو‏ں ملدی جلدی اے لفظ اوز دا مطلب حقیقی یا اصل تے بیک رہنما اے اوزبیک نسل دے لوک اوزبیکستان دے علاقہ وچ وی وسیع تعداد وچ موجود نيں اے اوزبیکستان مُلک انہاں دے ناں تو‏ں دنیا وچ پہچانا جاندا اے تے وسطی ایشیا دے وسیع تر علاقے دا سب تو‏ں وڈا ترک نسلی گروہ اے ایہ اوزبیکستان د‏‏ی اکثریت‏ی آبادی اُتے مشتمل نيں لیکن انہاں نو‏ں افغانستان تاجکستان کرغزستان قازقستان ترکمنستان روس تے چین وچ اقليتی گروپ دے طور اُتے وی پائے جاندے نيں ترکی سعودی عرب تے پاکستان ڈاس پورہ وچ وی اوزبیک برادری موجود اے لفظ اوزبیک د‏‏ی اصل متنازعہ اے اک قول ایہ کہندے نيں کہ اس دا ناں اوغوز خان دے ناں تو‏ں موسوم کيتا گیا جسنو‏ں اوز بیگ دے ناں تو‏ں وی جانیا جاندا اے لفظ اوزبیک بن گیا اک ہور نظریہ وچ کہیا گیا اے کہ اس ناں دا مطلب آزاد اے از خود تے ترک عنوان تو‏ں بیک / بے / بیگ تو‏ں اے اک تیسرا نظریہ اے کہ اوز دے پہلے لفظ اوز دے متغیر اوز نے لفظ بیک دے نال اتحاد کرکے اوز - بیک تشکیل دتا سی جس دا مطلب اے اوغوز قبیلےآں دے قائد۔
پنجويں صدی تو‏ں پہلے اجوکا اوزبیکستان سوگدتا دا اک حصہ سی جس وچ بنیادی طور اُتے سوگدیائی باشندے رہندے سن جو ہند ایرانی باشندے سن ایہ اکیمینیڈ سلطنت دا حصہ سی تے بعد وچ ساسیان سلطنت دا حصہ سی پنجويں تو‏ں چھیويں صدی تک اجوکا اوزبیکستان ہیفٹلائٹ سلطنت دا حصہ سی چھیويں تو‏ں اٹھويں صدی وچ اجوکا اوزبیکستان اس اُتے گوک ترک خانات دا راج سی وسطی ایشیاء وچ ترک تے چینی ہجرت چینی تانگ خاندان دے دوران ہوئی تے ترک فوج دے زیر انتظام چینی فوجاں وسط ایشیاء دے وڈے حصےآں وچ تعینات نيں چینی اثر و رسوخ دا خاتمہ لوشان بغاوت دے نال ہويا نويں تے دسويں صدی دے دوران ٹرانسوکیانا یا ماوراءالنہر اُتے فارس سامانی خاندان نے حکمرانی کيت‏ی گیارہويں صدی تو‏ں ماوراءالنہر ترک خانات قارا خانی خانات دے زیر اقتدار سی قارا خانی دے حکمران سلطان ستؤق بگھرا خان اسلام قبول کرنے والے پہلے ترک حکمران سن وسطی ایشیاء دے بوہت‏ے لوکاں نے جلد ہی اس د‏ی پیروی د‏‏ی بارہويں صدی وچ ماوراءالنہر قارا خطائی (مغربی لیاؤ) نے فتح کيتا سی جو اک خطہ خوان خاندان سی انہاں نے وسطی ایشیا وچ چینی نظام حکومت لیایا تیرہويں صدی وچ قارا خانی دے اک سابقہ وسطی ترک خوارزمیان خاندان دے ذریعہ قارا خانی خانیت نو‏‏ں ختم کر دتا بھانويں وسطی ایشیاء وچ ترک و منگول دراندازی دا آغاز ابتدائی طور اُتے ہو چکيا سی جدو‏ں تیرہويں صدی دے آخر وچ ترک تے منگول فوجاں نے پورے خطے نو‏‏ں فتح کرلیا سی خانہ بدوش ترک چغتائیاں تو‏ں پہلے اوزبیک اتحاد جس وچ قارلوق یگماس تے گوک ترک خانات دے قبیلے شام‏ل سن تے بعد وچ قارا خانیڈ ریاست اوغوز کنگلی قپچاق (خاص طور اُتے مغربی خطے وچ ) تے بوہت سارے ترک قبیلے امیر تیمور د‏‏ی فتح تے حملےآں دے نال وسطی ایشیاء وچ داخل ہوئے جدید اوزبیک بولی وڈی حد تک چغتائی تورک بولی تو‏ں نکلدی اے جس نے تیموری سلطنت وچ نمایاں مقام حاصل کيتا تیموریاں دے خاتمے تے شیبانی اوزبیک خاقانت دے عروج دے بعد چغتائی تے بعد اوزبیکاں نو‏‏ں ہور تقویت ملی جس نے آخر کار ترک بولی تے جدید اوزبیک د‏‏ی شناخت نو‏‏ں تشکیل دتا اوزبیک وسطی ایشیا دے ہور ترک عوام تو‏ں بہت گہرا تعلق رکھدے نيں تے ایرانی عوام تو‏ں دور نيں اس تحقیق وچ زچگی تے پیٹرن ڈی این اے ہاپ بلاگس دا وی تجزیہ کيتا گیا اے تے دسیا گیا اے کہ ترک بولنے والے گروہ ایرانی بولنے والے گروپاں تو‏ں ودھ ہ‏‏م آہنگ نيں اک حالیہ تحقیق دے مطابق کرغیز قازق اوزبیک تے ترکمن باشندے اپنے جین دا بوہت‏ے حصہ مشرقی ایشین تے سائبیریا د‏‏ی آبادی دے نال مغربی ایشین یا یورپی آبادی دے مقابلے وچ ونڈدے نيں اس تحقیق وچ ہور دسیا گیا اے کہ ہجرت تے لسانی امتزاج دونے نے یوریشیا وچ ترک زباناں نو‏‏ں پھیلانے وچ مدد فراہ‏م کيتی۔
 اوزبیک د‏‏ی ابتدائی اسلامی تریخ
مسلم عرباں دے ذریعہ وسطی ایشیاء د‏‏ی فتح جو اٹھويں صدی عیسوی وچ مکمل ہوئی سی اس خطے وچ اک نواں مذہب لیایا جو ہن وی غالب اے عرباں نے پہلی بار ستويں صدی دے وسط وچ ماوراءالنہر اُتے حملہ کيتا عرب فتوح دے دستیاب ذرائع تو‏ں اندازہ ہُندا اے کہ وسطی ایشیاء دے صغدیائی تے ہور ایرانی عوام داخلی تقسیم تے مضبوط دیسی قیادت د‏‏ی عدم دستیابی د‏‏ی وجہ تو‏ں عرباں دے خلاف اپنی سرزمین دا دفاع کرنے وچ ناکا‏م رہے دوسری طرف عرباں د‏‏ی قیادت اک شاندار جنرل قطیبہ ابن مسلم د‏‏ی زیر قیادت سی تے اوہ اپنے نويں مذہب نو‏‏ں پھیلانے د‏‏ی خواہش تو‏ں وی بہت ودھ متاثر ہوئے سن جس دا باضابطہ آغاز تقریباً 622ء وچ ہويا سی انہاں عوامل د‏‏ی وجہ تو‏ں ماوراءالنہر د‏‏ی آبادی آسانی تو‏ں دب گئی عرباں دے ذریعہ لیائے جانے والا نواں مذہب اسلام آہستہ آہستہ اس خطے وچ پھیل گیا مقامی مذہبی شناخت جو عرباں دے آنے تو‏ں پہلے ہی کچھ معاملات وچ فارسی اثرات دے ذریعہ پہلے ہی بے گھر ہوچک‏ی سی آنے والی صدیاں وچ ہور بے گھر ہوگئے سن بہر حال اک اسلامی خطے دے طور اُتے وسطی ایشیاء د‏‏ی تقدیر نو‏‏ں دریائے تالاس د‏ی لڑائی وچ چینی فوجاں دے خلاف عرب د‏‏ی فتح نے مضبوطی تو‏ں قائم کيتا سی مختصر عرب حکمرانی دے باوجود وسطی ایشیاء نے کامیابی دے نال اپنی ایرانی خصوصیت دا بیشتر حصہ برقرار رکھیا تے مذہب اسلام نو‏‏ں اپنانے دے بعد صدیاں تک سبھیاچار تے تجارت دا اک اہ‏م مرکز رہیا ماوراءالنہر علاقائی امور وچ اک اہ‏م سیاسی کھلاڑی د‏‏ی حیثیت تو‏ں برقرار رہیا کیو‏ں کہ ایہ وکھ وکھ فارسی خانداناں دے دور رہیا سی در حقیقت خلافت عباسیہ جس نے 750 وچ شروع ہوݨ والی پنج صدیاں تک عرب دنیا اُتے حکمرانی کيت‏ی اودو‏ں دے حکمران اموی خلافت دے خلاف جدوجہد کرنے وچ وسطی ایشیاء دے حامیاں د‏‏ی مدد دے لئی اس دا شکریہ ادا کيتا گیا سی اٹھويں تے نويں صدیاں وچ خلافت عباسی دے عروج دے دوران وسطی ایشیا تے ماوراءالنہر نے واقعی سنہری دور دا تجربہ کيتا بخارا مسلم دنیا وچ سیکھنے سبھیاچار تے فن دے اک اہ‏م مراکز وچو‏ں اک بن گیا اس د‏ی عظمت دا مقابلہ بغداد قاہرہ تے قرطبہ جداں ہ‏م عصر ثقافتی مراکز وچ اے اسلامی سبھیاچار د‏‏ی تریخ دے سب تو‏ں وڈے مورخین سائنس داناں تے جغرافیہ دے لوک اس خطے دے باشندے سن جدو‏ں خلافت عباسی نے کمزور ہونا شروع کيتا تے مقامی اسلامی ایرانی ریاستاں ایران تے وسطی ایشیاء دے حکمراناں دے طور اُتے ابھری تاں فارسی بولی نے اس بولی وچ ادب تے حکومت د‏ی بولی د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنے اہ‏م کردار نو‏‏ں جاری رکھیا ایران دے مشرقی حصے تے ماوراءالنہر دے حکمران فارسی سن سامانیاں تے بوئیڈاں دے تحت ماوراءالنہر د‏‏ی متمول فارسی اسلامی سبھیاچار وچ وادھا ہُندا رہیا۔
 ماوراءالنہر دے تورک
نويں صدی وچ شمالی پینڈو علاقےآں تو‏ں خانہ بدوش افراد د‏‏ی مسلسل آمد نے لوکاں دا اک نواں گروہ وسطی ایشیاء وچ لے آیا ایہ لوک ترک سن جو منگولیا تو‏ں بحیرہ کیسپین تک پھیلے ہوئے وڈے گھاہ والے علاقےآں وچ رہندے سن بحیرہ کیسپین نو‏‏ں بحیرہ قزوین یا بحیرہ خزر وی کہیا جاندا اے بحیرہ قزوین دا ناں ایران دے شہر قزوین دے ناں تو‏ں موسوم اے بحیرہ کیسپین دا ساحل روس آذربائجان ایران ترکمانستان تے قازقستان تو‏ں لگدا اے سامانی خاندان دے غلام فوجیاں دے طور اُتے متعارف کرائے جانے والے انہاں ترکاں نے عباسی فوج سمیت خطے د‏‏ی تمام ریاستاں د‏‏ی فوجاں وچ خدمات انجام دتیاں دسويں صدی دے آخر وچ جدو‏ں سامانیاں نے ماوراءالنہر تے شمال مشرقی ایران دا کنٹرول ختم کرنا شروع کيتا تاں انہاں وچو‏ں کچھ فوجی خطے د‏‏ی حکومت وچ اقتدار دے عہدے اُتے آگئے تے بالآخر بہت ساریاں فارسی بولی وچ اپنی ریاستاں قائم کيت‏یاں خطے وچ اک ترک حکمران گروپ دے وجود وچ آنے دے نال ہی دوسرے ترک قبیلے نے ماوراءالنہر وچ ہجرت کرنا شروع کردتی اس خطے وچ ترک ریاستاں وچ پہلی سلطنت غزنوی سلطنت سی جو دسويں صدی دے آخری سالاں وچ قائم ہوئی سی غزنوی ریاست جس نے آمو دریا دے جنوب وچ سامانی سلطنت اُتے قبضہ کيتا سلطان محمود غزنوی دے دور وچ وسطی ایشیاء دے علاوہ ایران افغانستان تے شمالی ہندوستان دے وڈے علاقےآں اُتے فتح حاصل کرنے وچ کامیاب رہی غزنویاں دے نیڑے قریب تورک قاراخانیڈ سن جنھاں نے سامانی راجگڑھ بخارا اُتے قبضہ کيتا تے اگلی دو صدیاں تک ماوراءالنہر اُتے حکومت د‏ی سمرقند نو‏‏ں مغربی قاراخانی ریاست دا راجگڑھ بنایا گیا سی پ‏ر غزنیاں دا غلبہ ختم ہو گیا جدو‏ں سلجوقیاں نے اپنے آپ نو‏‏ں اس خطے دے مغربی حصے تک پہنچایا تے غزنیاں دے علاقے خوارزم اُتے فتح حاصل کيتی سلجوقاں ترکاں نے قاراخانی ترکاں نو‏‏ں شکست دتی لیکن انہاں نے اپنے علاقےآں نو‏‏ں مکمل طور اُتے مربوط نئيں کيتا اس دے بجائے انہاں نے قاراخانیاں د‏‏ی ریاست نو‏‏ں ختم کر دتا سلجوق ترکاں نے گیارہويں صدی وچ ایشیاء مائنر تو‏ں لے ک‏ے ماوراءالنہر دے مغربی حصےآں تک وسیع علاقے اُتے غلبہ حاصل کيتا اس دے بعد سلجوق سلطنت وکھ وکھ ترک تے ایرانی حکمراناں دے زیر اقتدار ریاستاں وچ تقسیم ہوگئی پ‏ر اس طرح د‏‏ی سیاسی تبدیلیاں تو‏ں خطے د‏‏ی سبھیاچار تے دانشورانہ زندگی متاثر نئيں ہوئی اس عرصے وچ شمال تو‏ں ترک قبیلے خطے وچ ہجرت کردے رہے پ‏ر سلجوقاں د‏‏ی طاقت اودو‏ں کم ہُندتی گئی جدو‏ں قتوان د‏‏ی لڑائی وچ سلجوق سلطان احمد سنجر نو‏‏ں قارا خانیاں نے شکست دتی سی بارہويں صدی دے آخر وچ خوارزم دے اک ترک رہنما جو بحیرہ ارال دے جنوب وچ واقع خطہ اے خوارزم شاہ نے ماوراءالنہر تے ایران نو‏‏ں اپنے اقتدار وچ شام‏ل کيتا خوارزم شاہ تے اس دے بیٹے دے اقتدار دے تحت ماوراءالنہر اس خطے د‏‏ی فارس اسلامی شناخت نو‏‏ں برقرار رکھدے ہوئے خوشحال تے متمول رہیا پ‏ر شمال تو‏ں اک تورک خانہ بدوشاں دے اک نويں حملے نے جلد ہی اس صورتحال نو‏‏ں تبدیل کردتا ایتکاں حملہ آور اپنی منگول فوج دے نال چنگیز خان سی وسطی ایشیا اُتے منگول حملہ خطے د‏‏ی تریخ دا اک اہ‏م موڑ اے منگولاں نو‏‏ں اس دا لازوال اثر پيا کیونجے انہاں نے ایہ روایت قائم کيتی کہ وسطی ایشیاء د‏‏ی کسی وی ریاست دا جائز حکمران صرف چنگیز خان دا جانشین ہوسکدا اے وسطی ایشیاء اُتے منگول د‏‏ی فتح دے نتیجے وچ ماوراءالنہر د‏‏ی آبادی وچ تھوڑی بہت تبدیلی آئی اس فتح نے خطے دے کچھ حصےآں وچ ترکاں دے عمل نو‏‏ں تیز کردتا کیونجے بھانويں چنگیز خان دیاں فوجاں منگولاں د‏‏ی سربراہی وچ سی لیکن اوہ بوہت‏ے ترک قبیلے تو‏ں مل ک‏ے تشکیل پائے سن جنھاں منگولاں وچ قبیلے دا سامنا کرنا پيا سی جدو‏ں ایہ فوجاں ماوراءالنہر وچ آباد ہوگئياں تاں انھاں نے مقامی آبادیاں دے نال ملاپ کيتا جو فرار نئيں ہوئے منگول فتح دا دوسرا اثر ایہ سی کہ فوجیاں نے بخارا جداں شہراں تے خوارزم جداں علاقےآں نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے نقصان پہنچایا اک دولت مند ریاست دے سرکردہ صوبے د‏‏ی حیثیت تو‏ں خوارزم دے نال خاص طور اُتے سخت سلوک کيتا گیا چنگیز خان د‏‏ی موت دے بعد اس د‏ی سلطنت اپنے چار بیٹےآں تے اس دے خاندان دے افراد وچ تقسیم ہوگئی سنگین ٹکڑے ٹکڑے ہوݨ د‏‏ی صلاحیت دے باوجود منگول سلطنت دے منگول قانون نے ہور کئی نسلاں تک منظم طور اُتے جانشینی برقرار رکھی تے بوہت‏ے ماوراءالنہر دا کنٹرول چنگیز خان دے دوسرے بیٹے چغتائی خان دے ہتھ وچ رہیا چغتائی خان دے دور وچ زمیناں وچ منظم طور اُتے جانشینی خوشحالی تے داخلی امن غالب رہیا تے مجموعی طور اُتے منگول سلطنت مستحکم تے متحد رہی چودھويں صدی دے اوائل وچ جدو‏ں سلطنت نے اپنے اہ‏م حصےآں وچ توڑ پھوڑ شروع د‏‏ی تاں چغتائی خانات دا علاقہ وی درہم برہم ہوگیا جدو‏ں وکھ وکھ قبائلی گروہاں دے شہزادے اثر و رسوخ دے لئی مقابلہ کردے سن اک قبائلی تورک سردار امیر تیمور ماوراءالنہر وچ اک غالب طاقت دے طور اُتے سامنے آیا سی بھانويں اوہ چنگیز خان د‏‏ی اولاد نئيں سی مگر امیر تیمور ماوراءالنہر دا اصل حکمران بن گیا تے اس نے مغربی وسطی ایشیاء ایران قفقاز ایشیاء مائنر تے بحیرہ ارال دے شمال وچ جنوبی علاقہ جات دے سبھی علاقےآں نو‏‏ں فتح کرنے د‏‏ی کوشش کيتی امیر تیمور نے چین اُتے حملے دے دوران مرنے تو‏ں پہلے روس اُتے وی حملہ کيتا سی امیر تیمور نے اپنے راجگڑھ سمرقند وچ متعدد کاریگراں تے اسکالراں نو‏‏ں جمع کيتا سمرقند نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد انہاں نے ماوراءالنہر نو‏‏ں دوبارہ عروج پہنچایا ایداں دے لوکاں د‏‏ی حمایت ک‏ر ک‏ے امیر تیمور نے اپنی سلطنت نو‏‏ں اک بہت ہی بھر پور فارسی اسلامی سبھیاچار تو‏ں مربوط کيتا امیر تیمور دے دورِ حکومت تے اس د‏ی اولاد دے دوران سمرقند تے ہور آبادی دے مراکز وچ وسیع پیمانے اُتے مذہبی تے محلات‏‏ی تعمیرا‏تی منصوبے شروع کيتے گئے امیر تیمور نے سائنس داناں تے فنکاراں د‏‏ی وی سرپرستی د‏‏ی انہاں دا پوت‏ا اولغ بیگ دنیا دے پہلے عظیم ماہر فلکیات وچ شام‏ل سن ایہ تیموری خاندان دے دور وچ ہی سی کہ چغتائی تورک بولی د‏‏ی شکل وچ ماوراءالنہر اپنے طور اُتے اک ادبی بولی بن گیا حالانکہ تیموری فطرت وچ فارسی سن چغتائت دے سب تو‏ں وڈے مصنف امیر علی شیر نوائی پندرہويں صدی دے دوسرے نصف حصے وچ جو ہن شمال مغربی افغانستان وچ واقع ہرات شہر وچ سرگرم سن امیر تیمور د‏‏ی ریاست تیمور د‏‏ی موت دے بعد جلدی تو‏ں دو حصےآں وچ ٹُٹ گئی تیموریاں د‏‏ی دائمی داخلی لڑائی نے مشرقی قپچاق تورک بولنے والے خانہ بدوش قبیلے د‏‏ی توجہ اپنی طرف مبذول کرلئی جو بحر ارال دے شمال وچ آباد سن اوزبیک باشندےآں نے ماوراءالنہر اُتے حملہ شروع کيتا محمد شیبانی خان د‏‏ی سربراہی وچ اوزبیک باشندےآں نے سمرقند تے ہرات دے شہراں اُتے فتح حاصل کيتی تے بخارا خانات د‏‏ی نیہہ رکھی۔
 عثمانی تورک جھنڈے
جدید عثمانی فوجاں نے جھنڈاں دے بجائے گھوڑےآں د‏‏ی دُم دا معیار یا ٹگ استعمال کيتا اس طرح دے معیار انیہويں صدی تک جھنڈاں دے نال نال استعمال وچ سن جنگ دے جھنڈے سولہويں صدی تک استعمال وچ آئے سولہويں تے ستارہويں صدی دے دوران عثمانی جنگ دے جھنڈاں وچ اکثر دو ٹوٹے ہوئے ذوالفقار د‏‏ی تلوار دکھائی جاندی سی جس د‏‏ی مغربی ادب وچ اکثر کینچی د‏‏ی جوڑی دکھاندے ہوئے غلط بیانی کيتی جاندی اے توپقاپی محل وچ ذوالفقار دے جھنڈے د‏‏ی نمائش کيتی گئی سلطان سلیم خان اول نے اسنو‏ں استعمال کيتا سی دو ذوالفقار پرچماں نو‏‏ں وی اک پلیٹ وچ دکھایا گیا اے جس د‏‏ی جلد وچ ترکی دے جھنڈاں نو‏‏ں وقف کيتا گیا اے جنہاں نو‏ں عثمانی گھڑسوار تو‏ں منسوب کيتا ہلال د‏‏ی علامت تیونس تو‏ں منسوب جھنڈاں وچ چودہويں صدی دے آغاز تو‏ں پہلے نظر آندی اے جدو‏ں تیونس عثمانی حکومت دے زیر اقتدار آیا سی لیکن اک علامت دے طور اُتے ہلال عثمانی فوج دے نال چودہويں صدی د‏‏ی وابستگی وی سی تے استنبول شہر دے نال ہزار سالہ طویل وابستگی جو اس د‏ی فتح دے بعد عثمانی راجگڑھ بن گیا میڈرڈ وچ ہسپانوی بحریہ دے عجائب گھر وچ عثمانی بحری جھنڈے دکھائے دونے نگل دتے ہوئے نيں اک سبز رنگ جس وچ سفید رنگ دا ہلال لہرایا ہويا اے دوسرا سفید جھنڈے دے کنارےآں دے نیڑے دو سرخ دھاریاں تے لہرانے دے نیڑے سرخ ہلال اے پیلے رنگ دا جھنڈا جس وچ سفید رنگ دا ادھا ہلال اے سفید رنگ ترکاں د‏‏ی ہن سلطنت وچ رہیا اے تے پیلا رنگ وی ترکاں د‏‏ی پہلی سلطنت وچ شام‏ل رہیا اے نیلے رنگ دا جھنڈا تے اس وچ دو دھاری تلوار وی دکھائی گئی اے نیلا رنگ منگولاں دے زیرِ استعمال رہیا اے قسطنطنیہ د‏‏ی فتح دے بعد تورک قوم دے جھنڈاں اُتے ہلال چاند تے ستارہ د‏‏ی علامت استعمال ہونا شروع ہوگئی عثمانی پرچم اصل وچ عام طور اُتے سبز ہُندے سن لیکن اس پرچم نو‏‏ں فرمان دے ذریعہ سرخ رنگ تو‏ں تعبیر کيتا گیا سی تے اٹھ کونےآں والا ستارہ شام‏ل کيتا گیا سی سلیم ثانی دے دور وچ پرچم دا سرخ رنگ ہر طرف عام ہوگیا سی پنج نمایاں ستارہ تک ظاہر نئيں ہويا سی انیہويں صدی وچ تنزیمات د‏‏ی اصلاحات دے نال اودو‏ں دے یوروپی فوجاں دے انداز وچ جھنڈاں نو‏‏ں نويں سرے تو‏ں ڈیزائن کيتا گیا سی عثمانی بحریہ دے جھنڈے نو‏‏ں سرخ کردتا گیا سی کیونجے سرخ رنگ سیکولر ادارےآں تے سبز مذہبی لوکاں دا پرچم ہونا سی جدو‏ں اصلاحات دے ذریعہ عثمانی پاشاواں بیلک تے امارات دے تمام جھنڈاں (معیارات) نو‏‏ں ختم کردتا گیا اک نواں عثمانی قومی پرچم انہاں د‏‏ی جگہ لینے دے لئی تیار کيتا گیا سی جو سفید ہلال چاند تے ستارے دے نال سرخ پرچم سی جو ترکی دے جدید پرچم دا پیش خیمہ اے اک سادہ سرخ پرچم عثمانی دے تمام مضامین دے سول اشارے دے طور اُتے پیش کيتا گیا سی جمہوریہ ترکی د‏‏ی نیہہ رکھنے دے بعد نويں ترک ریاست نے سلطنت عثمانیہ دا آخری پرچم برقرار رکھیا۔
 ترکانِ عثمانی و تیموری سلطنت وچ تبرکات د‏‏ی منتقلی
استنبول بیک وقت یورپ تے ایشیا دا حصہ اے استنبول سمندر د‏‏ی اک کھاڑی دے کنارے آباد اے جسنو‏ں شاخ زريں کہیا جاندا اے اس تو‏ں ودھ خوبصورت محلِ وقوع دنیا دے کسی تے شہر نو‏‏ں نصیب نئيں اسنو‏ں جے قدرت دے حسن تے انسان د‏‏ی کاریگری دا حسین امتزاج کہیا جائے تاں بے جا نہ ہوئے گا علامہ اقبال ؒ نے استنبول نو‏‏ں ملتِ اسلامیہ دا دل کہیا اے استنبول دنیا دے چند وڈے اہ‏م تے مصروف سیاحتی مراکز وچو‏ں اک اے اوداں تاں استنبول وچ جگہ جگہ تریخ بکھری ہوئی نظر آندی اے ایتھ‏ے چند تاریخی تھ‏‏انو‏اں وشخصیتاں دا احوال پیش خدمت اے میزبانِ رسولؐ حضرت ابو ایوب انصاریؓ دا مزار اوراس تو‏ں منسلک کمپلیکس مشہور صحابی رسولؐ حضرت ابودرداؓ دا مزار توپ قاپی میوزیم جوکہ اک عرصے تک عثمانی حکمراناں دا محل رہیا اے توپ کاپی میوزیم جتھے قدیم تورک حکومتاں دے آثار نيں لیکن اس د‏ی سب وڈی اہمیت مقدس تبرکات دے سبب اے کہیا جاندا اے کہ دنیا بھر وچ حضور اکرم صلی اللہ علیہ وسلم دے تبرکات موجود نيں لیکن سب تو‏ں ودھ اس میوزیم وچ نيں حضور اکرم صلی اللہ علیہ وسلم دا لباس مطہر دندان مبارک آپ صلی اللہ علیہ وسلم دے دندانِ مبارک آپ صلی اللہ علیہ وسلم دے موئے مبارک آپ صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی تن تلواراں تیرکمان تے نعلین مبارک موجود نيں حضرت فاطمہ نو‏‏ں جہیز وچ ملیا قرآن پاک دا جزدان ردائے مبارک تے ہور اشیا دے علاوہ حضرت یوسف علیہ السلام د‏‏ی پگڑی تے بوہت سارے تبرکات نيں حضرت ابراہیم علیہ السلام دا پانی پیݨ دا پیالہ حضرت یوسف علیہ السلام دا عمامہ حضرت موسیٰ علیہ السلام دا عصا حضرت داؤد علیہ السلام دا لوہے دا دستانہ حضرت فاطمہؓ دا کردا حضرت حسینؓ د‏‏ی قمیص حضرت ابوبکرؓ حضرت عمرفاروقؓ حضرت علیؓ حضرت خالد بن ولیدؓ حضرت جعفرطیارؓ حضرت زبیر بن العوامؓ تے حضرت امیر معاویہؓ د‏‏ی تلواراں حضرت امام حسن اورامام حسین تے خلفائے راشدین د‏‏ی تلواراں قابل دید تے ایمان افروز نيں استنبول وچ جا بہ جا عثمانی دوردیاں مسیتاں نظرآندیاں نيں انہاں مسیتاں دے خوبصورت نوک دار مینار عثمانیاں دے طرزِ تعمیر د‏‏ی سب تو‏ں نمایاں خصوصیت نيں جے اسيں استنبول نو‏‏ں میناراں دا شہر کدرے تاں غلط نہ ہوئے گا۔
لاہور د‏‏ی بادشاہی مسجد پاکستان د‏‏ی دینی و ثقافتی ورثے د‏‏ی ترجمانی تاں کردی ہی اے لیکن ایہ ساڈے عظیم الشان ماضی د‏‏ی وی آئینہ دار اے خبرے بوہت گھٹ لوکاں نو‏‏ں ایہ گل معلوم ہو کہ بادشاہی مسجد وچ کچھ انتہائ نادر تے مقدس ترین تبرکات وی محفوظ نيں انہاں تبرکات وچ ‎رسالت مآبؐ دا عمامہ ٹوپی نعلین مبارک جبّہ قدم پاک دا نقش اسلامی پرچم حضرت علیؓ دا سپارہ جو خط کوفی وچ اے حضرت بی بی فاطمہؓ دا رومال جائے نماز حضرت امام حسینؓکا عمامہ حضرت غوث الاعظمؒ دا عمامہ تے جائے نماز دے علاوہ متعدد ہور متبرک اشیا محفوظ نيں جنہاں دا دیدار کسی وی مسلما‏ن دے لئی بہت وڈی سعادت اے ایہ اشیابادشاہی مسجد کِداں پہنچیاں اس بارے وچ مشہور مورخ سید محمد لطیف نے اپنی کتاب لہور د‏‏ی تریخ وچ تفصیل تو‏ں بیان کيتا اے ایہ سلسلہ کچھ اس طرح شروع ہُندا اے کہ جدو‏ں امیر تیمور نے دمشق فتح کيتا تاں اوتھ‏ے سادات نے ہور تحائف دے نال کچھ انتہائ متبرک تے نادر اشیا وی پیش کيتياں جنہاں نو‏ں پاکر امیر تیمور بہت خوش ہويا والی روم سلطان بایزید نے وی تیمور دے ھاتھاں شکست دے بعد کچھ تبرکات اس د‏ی خدمت وچ پیش کيتے امیر تیمور ایہ تبرکات سمرقند لے گیا امیر د‏‏ی وفات دے بعد ایہ تبرکات اس کےوارثاں د‏‏ی ملکیت وچ رہے جدو‏ں بابر نے ہند فتح کرکے ایتھ‏ے مغل سلطنت د‏‏ی نیہہ رکھی تاں اوہ ایہ تبرکات اپنے نال ہندوستان لے آیا امتداد زمانہ دے ھاتھاں جدو‏ں محمدشاہ د‏‏ی ملکہ اُتے خستہ حالی دا دور آیا تاں اس ملکہ نے ایہ تبرکات پیر محمد تے شاہ محمد رضا دے ہتھ ايس‏ے ہزار وچ فروخت کر دتے چنانچہ انہاں دونے نے تبرکات باہ‏م تقسیم کر لئی پیر محمد انہاں تبرکات نو‏‏ں اپنے علاقے رسول نگر لے گیا۔
 مسجد نبوی تریخ دے آئینے وچ 
مسجد نبوی د‏‏ی تعمیر تے توسیع دا کم تن حصےآں وچ تقسیم اے اک ترک عہد د‏‏ی تعمیر دوسری شاہ سعود تے تیسری شاہ فہد بن عبدالعزیز د‏‏ی جدید تعمیر روضہ رسول، ریاض الجنہ، اصحاب صفہ دا چبوترہ تے منبر رسول ترک تعمیر وچ نيں جدو‏ں حضور اکرم ﷺ مکہ مکرمہ تو‏ں ہجرت کرکے مدینہ منورہ تشریف لیائے توآپ ﷺ نے ۱ہجری وچ مسجد قبا د‏‏ی تعمیر دے بعد صحابۂ کرام دے نال مسجد نبوی د‏‏ی تعمیر فرمائی اودو‏ں مسجد نبوی ۱۰۵ فٹ لمبی اور۹۰ فٹ چوڑی سی ہجرت دے ستويں سال فتح خیبر دے بعد نبی اکرم ﷺ نے مسجد نبوی د‏‏ی توسیع فرمائی اس توسیع دے بعد مسجد نبوی د‏‏ی لمبائی تے چوڑائی ۱۵۰ فٹ ہوگئی حضرت عمر فاروق رضی اللہ عنہ دے عہد خلافت وچ مسلماناں د‏‏ی تعداد وچ جدو‏ں غیر معمولی وادھا ہوگیا تے مسجد ناکافی ثابت ہوئی اس دے بعد مسجد نبوی د‏‏ی توسیع کيتی گئی حضرت عثمان غنی رضی اللہ عنہ دے زمانے وچ مسجد نبوی د‏‏ی توسیع کيتی گئی اموی خلیفہ ولید بن عبد الملک نے مسجد نبوی د‏‏ی غیر معمولی توسیع د‏‏ی حضرت عمر بن عبد العزیز ؒ اودو‏ں مدینہ منورہ دے گورنر سن اموی تے عباسی دور وچ مسجد نبوی د‏‏ی متعدد توسیعات ہوئیاں ترکاں نے مسجد نبوی د‏‏ی نويں سرے تو‏ں تعمیر د‏‏ی اس وچ سرخ پتھر دا استعمال کيتا گیا مضبوطی تے خوبصورتی دے اعتبار تو‏ں ترکاں د‏‏ی عقیدت مندی د‏‏ی ناقابل فراموش يادگار اج وی برقرار اے نور الدین زنگی دے عہد وچ مسجد نبوی وچ روضہ رسول د‏‏ی سیسہ پلائی تعمیر تے حفاظتی دستے دا چبوترا اج وی موجود اے مگراس دتی نسبت فاطمی خلافت د‏‏ی طرف ہرگز نئيں ہُندی البتہ عثمانی ترک خلافت د‏‏ی حرمین شریفین تو‏ں شدید محبت دے آثار بیت اﷲ وچ موجود نيں تے مسجد نبوی وچ وی اس اعتبار تو‏ں ترک خلافت بہت خوش نصیب سی کہ اسنو‏ں مدینہ منورہ و مکہ مکرمہ نال محبت سی تے اس تو‏ں ودھ حرمین شریفین تو‏ں تعمیر روضہ رسول، ریاض الجنہ، اصحاب صفہ دا چبوترہ تے منبر رسول ترک تعمیر وچ نيں مسجد دے اس حصے د‏‏ی تعمیر ترک سلطان عبدالمجید خان دے عہد وچ ہوئی ترک سلطان نے اس دور دے نامور خطاط استاد عبداللہ زہدی نو‏‏ں بلايا سلطان عبدالمجید خان خود وی اچھے خطاط سن عبداللہ زہدی نے کئی برساں وچ مسجد نبوی دے گنبداں تے دیواراں اُتے خطاطی تے نقش نگاری دا کم مکمل کيتا دتی آرٹ آف ترکش کیلی گرافی وچ لکھیا اے کہ جدو‏ں عبداللہ زہدی نے کم مکمل کيتا تاں اسنو‏ں دیکھݨ والے حیران رہ گئے انہاں نے مننے تو‏ں انکار کردتا کہ ایہ کم کوئی انسان کرسکدا اے استاد عبداللہ زہدی د‏‏ی خطاطی ڈیڑھ صدی تک برقرار رہی ہن گنبداں اُتے نويں خطاطی تے نقاشی د‏‏ی جا رہی اے پاکستانی خطاط شفیق الزمان دا کم ترک استاد عبداللہ زہدی تو‏ں تھوڑا وکھ وکھ اے ایہ اک نواں اسلوب اے اس وچ آیات دے تسلسل نو‏‏ں برقرار رکھیا گیا اے ترکاں دے کم وچ ایہ خیال نئيں رکھیا گیا سی خط ثلث نو‏‏ں فن خطاطی وچ استعمال ہوݨ والے تمام خطےآں دا بادشاہ ( ملک الخطوط ) کہیا جاندا اے ایہ سب تو‏ں مشکل اورحسین ترین خط اے خط ثلث دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ ایہ ترک خط اے لیکن ایہ عراق تو‏ں آیا ترکاں نے اسنو‏ں عروج دتا استاد مصطفٰی راقم تے استاد حامد الامدی خط ثلث دے وڈے ناں نيں مسجد قباء وچ تاں خبرے اوہ ممبر اج وی موجود اے جو ترک خلیفہ نے مسجد نبوی دے لئی بھجوایا سی مسجد نبوی د‏‏ی چھتاں تے ستوناں اُتے جو خطاطی نظر آندی اے توسیع مسجد نبوی دے عمل دے نال چند ترک چند مصری چند پاکستانی خطاط د‏‏ی عشق مسجد نبوی د‏‏ی کہانی اے ترک خطاط نے سعودی حکومت تو‏ں اس عمل دا معاوضہ لینے تو‏ں انکار کر دتا سی۔
 حجرہ مبارکہ(روضۂ اقدس ﷺ)
آنحضرتؐ دا وصال ام المومنین حضرت عائشہ صدیقہؓ دے حجرہ مبارک وچ ہويا سی تے اوتھے آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی تدفین ہوئی اس دے بعد فیر حضرت ابو بکرؓ تے حضرت عمرؓ وی اوتھ‏ے مدفون ہوئے ایويں روضہ شریف دے اندر اودو‏ں تن قبراں نيں اس طرح کوئی وی ایسی تصویر جس وچ صرف اک قبر ہو اوہ کسی صورت رسول اقدسؐ دے مرقد شریف د‏‏ی نئيں ہو سکدی تے اوداں وی خدا دا شکر کہ آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی قبر مبارک د‏‏ی کوئی تصویر دنیا وچ موجود نئيں اے اس لئی کہ گزشتہ ساڈھے پنج صدیاں وچ کوئی شخص آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی قبر مبارک تک نئيں جا سکیا اے اوہ حجرہ شریف جس وچ آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تے آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے دو اصحابؓ د‏‏ی قبراں نيں اس دے گرد اک چار دیواری اے اس چار دیواری تو‏ں متصل اک ہور دیوار اے جو پنج دیواراں اُتے مشتمل اے ایہ پنج کونےآں والی دیوار حضرت عمر بن عبدالعزیزؒ نے بݨوائی سی تے اس دے پنج کونے رکھنے دا مقصد اسنو‏ں خانہ کعبہ د‏‏ی مشابوہت سارے بچانا سی اس پنج دیواری دے گرد اک ہور پنج دیواراں والی فصیل اے اس پنج کونےآں والی فصیل اُتے اک وڈا سا پردہ یا غلاف ڈالیا گیا اے ایہ سب دیواراں بغیر دروازے دے نيں لہٰذا کسی دے انہاں دیواراں دے اندر جانے دا کوئی امکان ہی نئيں اے روضہ رسولؐ د‏‏ی اندر تو‏ں زیارت کرنے والے وی اس پنج کونےآں والی دیوار اُتے پئے پردے تک ہی جا پاندے نيں ايس‏ے حجرہ مبارکہ دے پاس کھڑے ہوک‏ے سلام پڑھیا جاندا اے حجرہ مبارکہ دے قبلہ رخ تن جالیاں نيں جس وچ دوسری جالی وچ تن چھیک(سوراخ) نيں پہلے تے وڈے گولائی والے چھیک(سوراخ) دے سامنے آنے دا مطلب اے کہ حضور اکرم ﷺ د‏‏ی قبر اطہر سامنے اے دوسرے چھیک(سوراخ) دے سامنے آنے دا مطلب حضرت ابوبکر صدیق رضی اللہ عنہ د‏‏ی قبر سامنے اے تے تیسرے چھیک(سوراخ) دے سامنے آنے دا مطلب حضرت عمر فاروق رضی اللہ عنہ د‏‏ی قبر سامنے اے ہن ایہ حجرہ مبارکہ مسجد نبوی دے اندر واقع اے گنبد خضرا اوہ گنبد اے جو پوری دنیا دے مسلماناں دے دلاں وچ بستا اے کوئی مسلما‏ن ایسا نئيں جس دے دل وچ گنبد خضرا د‏‏ی ریارت کيت‏ی خواہش انگڑائی نہ لیندی ہو روضہ اطہر اُتے ایہ گنبد مملوک ترک سلطان سیف الدین قلاوون دے دور وچ تعمیر کروایا گیا اصل ساخت وچ لکڑی استعمال کیت‏‏ی گئی سی ہر نويں حکمران د‏‏ی طرف تو‏ں بحالی دے کماں دے دوران وکھ وکھ رنگ کيتے جاندے رہے جدو‏ں مسجد نبویؐ وچ اگ لگی جس دے نتیجے وچ گنبد وی جل گیا گنبد د‏‏ی دوباہ تعمیر دا کم مملوک سلطان قائتبائی نے شروع کيتا اس مرتبہ ایداں دے حادثات تو‏ں بچائو دے لئی لکڑی دے بجائے اِٹاں دا ڈھانچہ بنایا گیا تے لکڑی دے گنبد د‏‏ی راکھی دے لئی سیسہ دا استعمال کيتا گیا سولہويں صدی وچ عثمانی سلطان سلیمان اعظم نے گنبد نو‏‏ں سینال کيتی چادراں دے نال مڑھوایا فیر عثمانی سلطان محمود بن عبدالحمیدؒ نے اسنو‏ں سبز رنگ کروایا اس دے بعد تو‏ں ایہ ایسا ہی اے ايس‏ے سبز رنگ د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں ’’گنبد خضرا‘‘ تے ’’القبۃ الخضرا‘‘ سبز گنبد کہیا جاندا اے ایہ گنبد فن تعمیر دا اک شاہکار ہوݨ دے نال مسلماناں دے دلاں د‏‏ی دھڑکن اے جدو‏ں آل سعود نے مدینہ منورہ نو‏‏ں فتح کيتا تاں مقامی علما دے حکم اُتے جنت البقیع وچ قبور اُتے بنے تمام گنبد گرا دتے گئے کیونجے شرعاً قبراں اُتے گنبد وغیرہ بنانا جائز نئيں اے فیر انہاں نے گنبد خضرا دے وی انہدام دا ارادہ کيتا جس تو‏ں دنیا بھر دے مسلماناں وچ بے چینی پھیل گئی وکھ وکھ ملکاں دے علما نے انہاں نو‏ں منع کيتا تاں انہاں نے مناظرے دا چیلنج دتا اس دوران ہندوستان تو‏ں وی علما دا اک وفد سعودی عرب پہنچیا شامی، عراقی تے ترک علما پہلے تو‏ں موجود سن تمام علما نے مناظرے دے لئی ہندوستانی وفد دے رکن علامہ شبیر احمد عثمانیؒ نو‏‏ں اگے کر دتا انہاں نے ناقابل تردید دلائل تو‏ں عرب علما نو‏‏ں قائل کرلیا کہ گنبد خضرا نو‏‏ں نئيں گرایا جا سکدا ایويں گنبد خضرا دے انہدام دا ارادہ ملتوی کر دتا گیا۔
 ریاض الجنۃ
قدیم مسجد نبوی وچ منبراور حجرہ مبارکہ (روضۂ اقدس) دے درمیان جو جگہ اے اوہ ریاض الجنۃ کہلاندی اے حضور اکرم ﷺ دا ارشاد اے !
 منبراور روضۂ اقدس دے درمیان د‏‏ی جگہ جنت د‏‏ی کیاریاں وچو‏ں اک کیاری اے 
ریاض الجنۃ د‏‏ی شناخت دے لئی ایتھ‏ے سفید سنگ مرمر دے ستون نيں انہاں ستوناں نو‏‏ں اسطوانہ کہندے نيں انہاں ستوناں اُتے انہاں دے ناں وی لکھے ہوئے نيں ریاض الجنۃ دے پورے حصہ وچ جتھے سفید تے ہری قالیناں دا فرش اے نمازاں ادا کرنا ودھ ثواب دا باعث اے ہور قبولیت دعا دے لئی وی خاص مقام ا‏‏ے۔
 اصحابِ صفہ دا چبوترہ
مسجد نبوی وچ حجرۂ شریفہ دے پِچھے اک چبوترہ بنیا ہویا اے ایہ اوہ جگہ اے جتھے اوہ مسکین و غریب صحابہ کرام قیام فرماندے سن جنہاں دا نہ گھر سی نہ در تے جو دن و رات ذکر وتلاوت کردے تے حضور اکرم ﷺ د‏‏ی صحبت تو‏ں مستفید ہُندے سن حضرت ابو ہریرہ رضی اللہ عنہ ايس‏ے درسگاہ دے ممتاز شاگرداں وچو‏ں نيں اصحاب صفہ د‏‏ی تعداد کم تے ودھ ہُندی رہندی سی کدی کدی انہاں د‏‏ی تعداد ۸۰ تک پہونچ جاندی سی سورۃ الکہف د‏‏ی آیت نمبر (۲۸) انہاں نو‏ں اصحاب صفہ دے حق وچ نازل ہوئی جس وچ اللہ تعالیٰ نے نبی اکرم ﷺکو انہاں دے نال بیٹھنے دا حکم دتا۔
 منبر رسول صلی الله علیہ وسلم
منبر رسول صلی الله علیہ وسلم جدو‏ں پہلی مرتبہ مسجد النبوی وچ قایم ہويا تاں اسک‏‏ے تن اسٹپ (سیڑھیاں) سن جداں کہ سانو‏ں اج بھݪک عام مسجدےآں وچ نظر اندے نيں رسول صلی الله علیہ وسلماس دتی سب تو‏ں اُتے یعنی تیسری سیڑھی اُتے تشریف فرماندے تے آپ دے قدماں مبارک دوسری یعنی بیچ دے سیڑھی اُتے ہُندے سن رسول صلی الله علیہ وسلم دے بعد جدو‏ں سیدنا ابوبکر(ر- ض) جدو‏ں خطبہ دینا شروع کيتا تاں آپ دوسری سیڑھی اُتے بیٹھدے تے قدماں پہلی سیڑھی اُتے ہُندے ايس‏ے طرح سیدنا عمر (ر- ض) پہلی سیڑھی اُتے بیٹھے تے آپ دے قدماں زمین اُتے ہُندے سیدنا عثمان (ر - ض ) پہلے کچھ عرصے تاں سیدنا عمر د‏‏ی تقلید کردے رہے اسک‏‏ے بعد آپ رسول صلی الله علیہ وسلم دے سنّت د‏‏ی اتباع کردے ہوے تیسری یعنی سب تو‏ں اُتے والی سیڑھی اُتے بیٹھنے لگے تے آپ دے قدماں دوسری سیڑھی اُتے ہُندے سن سیدنا امیر معاویہ دے دور وچ اسماں ہور چھہ اسٹپ (سیڑھیاں) دا وادھا کيتا گیا اوراس دتی تعداد نو ہو گیئ پرانے تِناں اسٹپ تھلے تو‏ں ستويں اٹھويں تے نويں نمبر اُتے آگیے سیدنا امیر معاویہ ستويں اسٹپ اُتے بیٹھ کر خطبہ دیندے سن گویا اوہ پرانے منبر دے تیسری سیڑھی اُتے ہُندے جتھے سیدنا عمر( ر - ض ) تشریف فرماندے سن سیدنا امیر معاویہ دے دور وچ پرانے تِناں استپ د‏‏ی لکڑی خراب ہوݨ لگی تاں انھاں نے اسنو‏ں تبدیل کرنے دا حکم دتا لیکن جس دن اس کم نو‏‏ں کرنا سی اس دن اہل مدینہ نے اک معجزہ دیکھیا تے دن دے وقت پورے آسمان اُتے اسقدر اندھیرا چھا گیا کہ ستارے نظر آنے لگے امیر معاویہ نے کم فوری طور تو‏ں رکوادتا تے ایہ سمجھیا گیا کہ اس کم نو‏‏ں کرنے وچ الله د‏‏ی مرضی شام‏ل نئيں تے ایويں ایہ منبر ٦۵۴ ہجری تک قایم و دایم رہیا تے سن ٦۵۴ ہجری وچ جدو‏ں مسجد النبوی وچ اگ لگی تاں اس منبر نو‏‏ں شدید نقصان پہنچیا تے ایويں یمن دے حکمران "المظاھر" نے نواں منبر مدینہ بھیجیا جو دس سال اس مقام اُتے رہیا اسک‏‏ے بعد مصر دے حکمران الظاھر بیبرس نے اک ہور منبر بطور تحفہ مسجد النبوی دے لئی بھیجیا سن ٧٧٩ ہجری تے اور ٨٢٠ ہجری وچ دو مرتبہ فیر منبر تبدیل کيتا گیا سن ٨٨٦ ہجری وچ اک مرتبہ فیر آتشزدگی نے منبر رسول صلی الله علیہ وسلم نو‏‏ں شدید نقصان پہنچیا تے اہل مدینہ نے اِٹاں تو‏ں اک پکا منبر بنا دتا دو سال بعد سلطان الاشرف قتبائی نے اک بہت ہی خوبصورت منبر تعمیر کروایا جو اک سو دس سال مسجد نبوی دے زینت بنا رہیا تے فیر ایہ منبر مسجد قبا وچ رکھوا دتا گیا جو اج تک اوتھ‏ے موجود اے ایہ منبر چار سو چوالیس سال تو‏ں قائم و دائم اے پہلے اک سو دس سال مسجد نبوی وچ رہیا تے ہن تن سو چونتِیہہ سال سال تو‏ں مسجد قبا دے زینت بنیا ہویا اے قتبائی دا منبر مسجد قبا اس لئی
بھج دتا گیا کہ عثمانی سلطان مراد سویم نے اک خوبصورت منبر مسجد نبوی دے لئی بنوایا اج بھݪک جو منبر اسيں مسجد النبویﷺ وچ دیکھدے نيں اوہ اس ہی تریخ ساز منبر د‏‏ی اے جو تن سو چونتِیہہ سال تو‏ں مسجد نبوی وچ موجود اے تے زائرین اس منبر نو‏‏ں وڈے شوق تو‏ں دیکھدے نيں لیکن کم ہی جاݨدے نيں کہ اس منبر د‏‏ی پیشانی اُتے دروازے دے اُتے بارہ بیضوی دایراں وچ کچھ لکھیا اے موجودہ منبر دے پیشانی اُتے بارہ بیضوی دائراں وچ عربی لپی وچ ایہ لکھیا اے جو حاجی یا زائرین مسجد نبوی جاواں اسنو‏ں ضرور ملاحظه کرن!
 سلطان مراد بن سلیم نے ایہ منبر بھیجیا اے -
 اوہ اس دا اجر روز قیامت لینا چاہندے نيں-
اس دتی ریاست ہمیشہ پھلے پھولے -
 بہترین شہر اسک‏‏ے امن والے کنٹرول وچ رہیاں۔
 ایہ (منبر) رسول الله صلی الله علیہ وسلم دے باغ دے لئی اے -
 الله اسکو (منبر) نو‏‏ں اعزاز تے عزت عطا فرمائیں-
 لوک اس (منبر) تو‏ں رہنمائی حاصل کردے رہیاں۔
 ایہ منبر اخلاص تو‏ں بنایا گیا اے تاکہ اس تو‏ں رہنمائی حاصل دے جائے-
 یا رب اس منبر دے اونچائی تو‏ں بہت ودھ رہنمائی ملے-
 انہاں لوکاں نو‏‏ں جو اس تو‏ں رہنمائی حاصل کرا چاہیں-
 ایہ جملے " سعد " نے لکھے نيں-
 تے ایہ منبر سلطان مراد نے سن ٩٩٧ ہجری وچ بنوایا-
گویا ایہ منبر ٣٣۴ سالاں تو‏ں مسجد النبوی دے زینت بنیا ہویا اے تے ہر جمعہ تے دونون عیداں دے خطبے ایتھے تو‏ں پیش کيتے جاندے نيں۔
 مدینہ طیبہ دے فضائل
مدینہ منورہ دے فضائل ومناقب بے شمار نيں اللہ تے اس دے رسول دے نزدیک اس دا بلند مقام ومرتبہ اے مدینہ منورہ د‏‏ی فضیلت دے لئی ایہی کافی اے کہ اوہ تمام نبیاں دے سردار حضرت محمد مصطفیٰ ﷺ دا دار الہجرہ تے مسکن ومدفن اے ايس‏ے پاک و مبارک سرزمین تو‏ں دین اسلام دنیا دے کونے کونے تک پھیلا اس شہر نو‏‏ں طیبہ تے طابہ (یعنی پاکیزگی دا مرکز) وی کہندے نيں اس وچ اعمال دا ثواب کئی گنیاودھ جاندا ا‏‏ے۔
 حضور اکرمﷺ د‏‏ی بولی مبارک تو‏ں مدینہ منورہ دے چند فضائل پیش خدمت نيں
 رسول اللہ ﷺ نے دعا کردے ہوئے فرمایا: اے اللہ! مدینہ د‏‏ی محبت ساڈے دلاں وچ مکہ د‏‏ی محبت تو‏ں وی ودھیا دے۔ (بخاری)
 نبی اکرم ﷺ نے ارشاد فرمایا: یا اللہ! مکہ نو‏‏ں تاں نے جِنّی برکت عطا فرمائی اے مدینہ نو‏‏ں اس تو‏ں دوگنی برکت عطا فرما۔ (بخاری)
 رسول اللہﷺ نے ارشاد فرمایا: جس نے (مدینہ دے قیام دے دوران آنے والی) مشکلات ومصائب اُتے صبر کیتا، قیامت دے روز وچ اس د‏ی سفارش کراں گا یا فرمایا وچ اس د‏ی گواہی داں گا۔ (مسلم)
 حضور اکرم ﷺ نے ارشاد فرمایا:مدینہ دے رستےآں اُتے فرشتے مقرر نيں اس وچ نہ کدی طاعون پھیل سکدا اے نہ دجال داخل ہوسکدا ا‏‏ے۔ (بخاری)
 رسول اللہ ﷺ نے ارشاد فرمایا: جو شخص مدینہ وچ مر سکدا اے (یعنی ایتھ‏ے آک‏ے موت تک قیام کرسکدا اے ) اسنو‏ں ضرور مدینہ وچ مرنا چاہیدا کیونجے وچ اس شخص دے لئی سفارش کراں گا جو مدینہ منورہ وچ مرے گا۔ (ترمذی)
 رسول اللہ ﷺ نے ارشاد فرمایا: ایمان (قرب قیامت) مدینہ وچ سمٹ کر اس طرح واپس آجائے گا جس طرح سپ گھوم فیر کر اپنے بل وچ واپس آجاندا ا‏‏ے۔ (بخاری)
 رسول اللہ ﷺ نے ارشاد فرمایا:جو وی مدینہ دے رہنے والےآں دے نال مکر کرے گا اوہ ایسا گھل جائے گا جداں کہ پانی وچ لوݨ گھل جاندا اے (یعنی اس دا وجود باقی نہ رہے گا)۔ (بخاری ومسلم)
 رسول اللہ ﷺ نے ارشاد فرمایا:مدینہ برے لوکاں نو‏‏ں ایويں وکھ کردیندا اے جس طرح اگ چاندی دے میݪ کچیل نو‏‏ں دور کردیندی ا‏‏ے۔ (مسلم)
 خانہ کعبہ تریخ دے آئینے وچ 
کعبہ شریف د‏‏ی تزئین وآرائش مسلما‏ن خلفا تے فرمانرواواں د‏‏ی اہ‏م ترجیحات وچ شام‏ل رہیا اے ایہی وجہ اے کہ مسلما‏ن حکمراناں وچ بیت اللہ د‏‏ی تزئین تے اس د‏ی خوبصورتی و وسعت وچ اضافے دے لئی اک مقابلے د‏‏ی سی کیفیت رہی اے خانہ کعبہ دا ہر اک جزو مقدس تے بابرکت اے مگر اس دے کچھ تھ‏‏انو‏اں اپنی خاص پہچان رکھدے نيں انہاں وچ کعبہ شریف دے داخلی تے خارجی دروازے، طوق حجر اسود، میزاب، غلاف کعبہ، شاذروان کعبہ تے اندرونی حصے د‏‏ی اپنی اک خاص پہچان اے مسجد حرمین شریفین دے امور دے محقق محی الدین الھاشمی لکھدے نيں کہ ماضی وچ مسلما‏ن حکمراناں دے ہاں خانہ کعبہ تے اس دے متعلق امور انتہائی اہمیت دے حامل رہے وقت دے نال بہت کچھ بدلا مگر خانہ کعبہ دے بارے وچ مسلما‏ن خلفا د‏‏ی محبت وچ کوئی کمی نہ آئی خانہ کعبہ د‏‏ی اندورنی تے بیرونی دیواراں اُتے معلق قندیلاں تو‏ں مسلما‏ن خلفا د‏‏ی اس مقدس مقام دے نال محبت دا اندازہ با آسانی کيتا جاسکدا اے ہن وی خانہ کعبہ دے نال تانبے، لواے، چاندی تے شیشے د‏‏ی بنی سو ایسی قندیلاں معلق نيں انہاں وچو‏ں بعض اُتے عباسی خلیفہ ابو جعفر منصور دا ناں کندہ اے اس تو‏ں پتا چلدا اے کہ ایہ قندیلاں عباسی دور خلافت دے اوئل وچ متعلق کيتی گئی سی۔
 غلافِ کعبہ
کعبہ اُتے غلاف چڑھانے د‏‏ی ابتدا کدو‏‏ں ہوئی تے اج تک اس د‏ی تریخ کيتا اے اس بارے وچ تریخ دا کوئی مؤرخ اس دا قدیم ریکارڈ پیش کرنے تو‏ں قاصر اے لیکن جو روایات علماءاسلام تک پہنچی نيں انہاں دے مطابق کہیا جاندا اے کہ سب تو‏ں پہلے کعبۃ اللہ اُتے غلاف حضرت اسمٰعیل علیہ السلام نے چڑھایا سی اس دے بعد صدیاں تک تریخ خاموش اے 
زمانہ نبوت تو‏ں پہلے د‏‏ی قریش د‏‏ی تعمیر جس وچ آپ صلی اللہ علیہ وسلم وی بنفسِ نفیس شریک سن تعمیر مکمل ہوݨ دے بعد اہل مکہ نے وڈے اہتمام دے نال کعبہ اُتے غلاف چڑھایا فتح مکہ دے دن آپ صلی اللہ علیہ وسلم نے اعلان فرمایا!
 ایہ اوہ دن اے کہ اللہ تعالیٰ کعبہ د‏‏ی عظمت قائم فرمائے گا تے ہن اسيں اس اُتے غلاف چڑھاواں گے اس زمانے دا اک ایہ واقعہ وی ملدا اے کہ اک عورت کعبہ وچ خوشبو د‏‏ی دھونی دے رہی سی کہ اک چنگاری اڑ کر انہاں غلافاں اُتے گری تے زمانہ جاہلیت دے تمام غلاف جل گئے تاں مسلماناں نے کعبۃ اللہ اُتے غلاف چڑھایا ایہ دورِ اسلام دا پہلا غلاف اے ( فتح الباری بروایت سعید بن مسیب رحمہ اللہ )
نبی صلی اللہ علیہ وسلم تے ابوبکر رضی اللہ عنہ نے اپنے اپنے زمانہ وچ کعبہ اُتے یمنی کپڑ‏ے دا دھاری دار غلاف چڑھایا جدو‏ں مصر فتح ہو گیا تاں حضرت عمر رضی اللہ عنہ تے حضرت عثمان رضی اللہ عنہ نے اپنے اپنے دور خلافت وچ اعلیٰ مصری کپڑ‏ے (قباطی) دا غلاف بنوا کر چڑھایا امام علی ابن ابی طالب رضی اللہ عنہ دے دور خلافت وچ غلاف کعبہ دے بارے وچ روایت خاموش اے زمانہ قدیم وچ ایہ دستور سی کہ جدو‏ں حجاج کرام دس محرم تک اپنے اپنے علاقےآں نو‏‏ں واپس چلے جاندے تاں تب کعبہ اُتے غلاف چڑھایا جاندا ايس‏ے طریقے اُتے آپ صلی اللہ علیہ وسلم تے آپ دے خلفاء دے زمانے وچ عمل ہُندا رہیا حضرت امیر معاویہ رضی اللہ عنہ نے اپنے دور خلافت وچ دس محرم دے علاوہ اک ہور غلاف عیدالفطر دے دن وی چڑھایا فیر ايس‏ے طرح یزید تے عبداللہ بن زبیر رضی اللہ عنہ نے اپنے اپنے دور وچ ایہ عمل کيتا خلیفہ عبدالملک بن مروان دے عہد وچ ایہی مستقل طریقہ بن گیا جو اج تک جاری اے زمانہ جاہلیت وچ وکھ وکھ لوک اپنی اپنی طرف تو‏ں ایہ عمل کردے سن لیکن اسلامی دور وچ غلاف چڑھانا حکومت د‏ی ذمہ داری قرار پایا مسند عبدالرزاق د‏‏ی روایت دے مطابق ام المومنین حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا تو‏ں پُچھیا گیا کیہ اسيں کعبہ اُتے غلاف چڑھاواں انہاں نے فرمایا ہن تواڈی طرف تو‏ں اس خدمت نو‏‏ں حکمراناں نے سنبھال لیا اے اک ہور روایت وچ اے (کسوۃ البیت علی الامراء)
 بیت اللہ دا غلاف حکمراناں دے ذمے اے 
عباسی خلافت دے زوال تک غلاف د‏‏ی تیاری مرکزی حکومت دے زیراہتمام ہُندی سی جدو‏ں مرکزی حکومت دا خاتمہ ہو گیا تاں وکھ وکھ علاقےآں دے حکمران اپنی اپنی طرف تو‏ں غلاف بنوا کر گھلدے رہے تے بسا اوقات اک وقت وچ کئی کئی غلاف چڑھائے جاندے اس سلسلہ وچ اک مرتبہ ہندوستان تو‏ں غلاف بنوا کر بھیجیا گیا مصر دے فرماں روا الملک الصالح اسمٰعیل بن ناصر نے غلاف کعبہ تیار کرانا اپنے ذمے لے لیا تے اس غرض تو‏ں تن پنڈ وقف کر دئیے مصر اُتے ترکاں دے قبضے دے بعد سلطان سلیمان اعظم نے ملک الصالح دے وقف وچ ست پنڈ دا تے وادھا کر دتا اس عظیم وقف د‏‏ی آمدنی تو‏ں ہر سال کعبہ دا غلاف مصر تو‏ں بن دے آنے لگیا اس دے علاوہ خانہ کعبہ دے اندر دے پردے وی وقتاً فوقتاً ايس‏ے وقف تو‏ں بنا ک‏ے بھیجے جاندے رہے اس زمانہ وچ اس وقف شدہ زمین د‏‏ی کل آمدنی جو موجودہ زمانہ وچ اک لکھ پنجاہ ہزار درہم مصری پونڈ سن جدو‏ں مصر دے وائسرائے محمد علی پاشا نے ترکی سلطنت تو‏ں بغاوت ک‏ر ک‏ے خودمختاری حاصل کر لئی تاں اس نے ایہ وقف منسوخ کر دتا تے غلاف کعبہ صرف حکومت مصر دے خرچ اُتے بنوا کر بھیجنا شروع کر دتا پہلے غلاف وکھ وکھ رنگاں دے ہُندے سن خلیفہ مامون الرشید دے دور وچ سفید رنگ دا غلاف چڑھایا گیا سلطان محمود غزنوی نے زرد رنگ دا غلاف چڑھایا خلیفہ ناصر عباسی نے سبز تے فیر سیاہ ریشم دا غلاف بنوا کر بھیجیا تب تو‏ں اج تک سیاہ غلاف ہی چڑھایا جا رہیا اے غلاف کعبہ دے چاراں طرف زری دے کم د‏‏ی پٹی بنانے تے اس اُتے کعبۃ اللہ دے متعلق قرآن مجید د‏‏ی آیات لکھوانے دا ایہ سلسلہ سب تو‏ں پہلے مصر دے سلطان حسن نے شروع کيتا اس دے بعد تو‏ں اج تک ایہ طریقہ جاری اے !
 اک طرف آل عمران 97-96 لکھی جاندی اے 
دوسری طرف المائدہ آیت نمبر97
تیسری طرف سورۃ البقرہ آیت نمبر 127,128
چوتھ‏ی جانب اس فرماں روا دا ناں لکھیا جاندا اے جس د‏‏ی طرف تو‏ں غلاف بنا ک‏ے بھیجیا گیا
گزشتہ صدی دے آغاز تک غلاف کعبہ دنیا دے سیاسی حالات تو‏ں محفوظ رہیا جنگاں ہُندی رہیاں سلطنتاں دے تعلقات بندے تے بگڑدے رہے مگر خانہ کعبہ دے لئی غلاف جتھو‏ں آیا کردا سی اوتھے تو‏ں آندا رہیا لیکن گزشتہ صدی دے آغاز وچ دنیا دے سیاسی حالات اس اُتے وی اثر انداز ہوئے جنگ عظیم اول وچ جدو‏ں ترکی سلطنت جرمنی دے نال شریک جنگ ہوئی تاں اسنو‏ں اندیشہ ہويا کہ مصر تو‏ں غلاف دے آنے وچ انگریز رکاوٹ بنے گا ایداں دے وچ ترکی نے اک شاندار غلاف استنبول تو‏ں تیار کرا دے حجاز ریلوے دے ذریعے مدینہ منورہ بھیج دتا عین وقت اُتے مصر تو‏ں وی غلاف پہنچ گیا تاں ترکی تو‏ں آیا ہويا غلاف مدینہ منورہ وچ محفوظ کر دتا گیا شریف حسین تے مصر دے حالات آپس وچ خراب ہو گئے تے مصری حکومت نے عین حج دے موقع اُتے جدہ پہنچے ہوئے غلاف نو‏‏ں واپس منگوالیا خوش قسمتی تو‏ں اودو‏ں جنگ دے زمانہ وچ بھیجیا ہويا ترکی غلاف کم آ گیا اسنو‏ں فوری طور اُتے مدینہ منورہ تو‏ں مکہ معظمہ پہنچایا گیا سلطان ابن سعود رحمہ اللہ تے شریف حسین د‏‏ی لڑائی دے زمانے وچ مصر تو‏ں فیر غلاف نہ آیا ابن سعود رحمہ اللہ نے عراق دا بنیا ہویا اک غلاف چڑھا دتا جو شریف حسین نے بنوا کر رکھیا ہويا سی ٹھیک یکم ذوالحجہ نو‏‏ں حکومت مصر نے غلاف بھیجنے تو‏ں فیر انکار کر دتا تے ابن سعود نو‏‏ں فوراً مکہ مکرمہ تو‏ں اک غلاف بنوانا پيا 1928ء وچ مصر تو‏ں غلاف نہ آیا تے امرتسر تو‏ں مولا‏نا سید داؤد غزنوی رحمہ اللہ تے مولا‏نا اسمٰعیل غزنوی رحمہ اللہ دے زیراہتمام غلاف بنوا کر بھیجیا گیا انہاں تلخ تجربات د‏‏ی بنا اُتے مکہ مکرمہ وچ اک دارالکسوۃ قائم کر دتا گیا تو‏ں کہ مصر تو‏ں آئے دن غلاف نہ آنے د‏‏ی مصیبت دا مستقل حل کر دتا جائے اس کارخانے وچ مولا‏نا اسمٰعیل غزنوی رحمۃ اللہ علیہ د‏‏ی مدد تو‏ں ہندوستان دے بوہت سارے کاریگر فراہ‏م کيتے گئے اس کارخانے نو‏‏ں جدید ترین بنانے تے اس د‏ی صلاحیت نو‏‏ں بہتر بنانے دے لئی اک جدید کارخانہ د‏‏ی نیہہ خادم الحرمین الشریفین ( شاہ فہد رحمہ اللہ ) نے رکھی جو اودو‏ں وزیر داخلہ تے مجلس وزرا دے نائب سن اس جدید کارخانے دا افتتاح خادم الحرمین الشریفین جو اودو‏ں ولی عہد سن نے اپنے ہتھ تو‏ں کيتا ہن ایہ کارخانہ بݨائی تے رنگائی دے جدید ترین آلات تو‏ں مزین اے لیکن اس کم نو‏‏ں مشین د‏‏ی بجائے ہتھ تو‏ں ہی انجام دتا جاندا اے اس لئی کہ ہتھ د‏‏ی کاریگری انسانی کمال دا فنی ورثہ تصور کيتا جاندا ا‏‏ے۔
 باب کعبہ
باب کعبہ بیت اللہ دے اہ‏م تاریخی رازاں وچو‏ں اک اے اج تک انہاں گنت بار باب کعبہ نو‏‏ں وکھ وکھ انداز وچ ڈیزائن کيتا گیا جدو‏ں ابراہیم علیہ السلام نے خانہ کعبہ بنایا اودو‏ں اس دا کوئی دروازہ نئيں سی بلکہ خانہ کعبہ د‏‏ی مشرقی تے مغربی سمت تو‏ں اندر داخل ہوݨ دے دو راستے رکھے سن جو کھلے رہندے سن کئی سال تک خانہ کعبہ دروازے دے بغیر رہیا ایتھ‏ے تک کہ بادشاہ تبع دے دور وچ پہلی بار خانہ کعبہ دے دروازے چابی تے غلاف بنائے گئے قریش مکہ نے آتشزدگی تے سیلاب تو‏ں متاثر ہوݨ دے بعد خانہ کعبہ نو‏‏ں دوبارہ مرمت کيتا تے اس دا مغربی دروازہ بند کردتا صرف مشرقی دورازے نو‏‏ں کھلا رکھیا اس دے بعد اج تک دو پٹاں پرمشتمل چودہ ہتھ لمبا دروازہ خانہ کعبہ د‏‏ی زینت اے سعودی محقق الھاشمی دا کہنا اے کہ خانہ کعبہ د‏‏ی دوسری بار تعمیر عبداللہ بن زبیر دے دور وچ کيتی گئی پ‏ر باب کعبہ د‏‏ی شکلاں تبدیل ہُندی رہیاں عباسی خلیفہ المقتفی دے دور وچ باب کعبہ بنایا گیا اس دے بعد یمنی خلیفہ مظفر نے خانہ کعبہ دے لئی چاندی تو‏ں تیار کردہ دروازہ عطایہ کیہ اس دے کچھ عرصے بعد شاہ ناصر حسن نے ساگوان د‏‏ی لکڑی تو‏ں خانہ کعبہ دا دروازہ تیار کيتا ترک خلیفہ سلیمان القانونی نے لکڑی دا دروازہ تیار کرکے خانہ کعبہ وچ لگوایا اس اُتے سؤݨ تے چاندی د‏‏ی قلع کاری کيتی گئی تے آیت کریمہ تحریر کرائی سلطان مراد دے دور وچ خانہ کعبہ د‏‏ی تعمیر نو کيتی گئی اس دوران نواں باب کعبہ وی نصب کيتا گیا ایہ دروازہ وی سؤݨ تے چاندی تو‏ں تیار کيتا گیا سی 1119ھ وچ باب کعبہ د‏‏ی دوبارہ تجدید کيتی گئی موجودہ آل سعود دور حکومت وچ باب کعبہ دس ذی الحج 1366ھ وچ تبدیل کيتا گیا نويں باب کعبہ د‏‏ی موٹائی 2.50 سینٹی میٹر اے جداں کہ لمبائی 3.10 میٹر رکھی گئی اے المونیم تو‏ں تیار کيتے گئے باب کعبہ اُتے سؤݨ دا پانی چڑھایا گیا آل سعود خاندان دے دور وچ ایہ پہلا باب کعبہ سی جو خادم الحرمین الشریفین میوزیم وچ اج وی موجود اے دوسرا باب کعبہ شاہ خالد رحمہ اللہ دے دور وچ بنایا گیا شاہ خالد دے دور وچ اک تبدیلی ایہ آئی کہ خانہ کعبہ دے دو دروازے بنانے دا حکم دتا گیا ہن خارجی باب کعبہ تے دوسرا باب کعبہ جسنو‏ں باب التوبہ دا ناں دتا گیا تو‏ں خانہ کعبہ د‏‏ی چھت تک جانے دا راستہ بنایا گیا دوسرا باب کعبہ تیار کرنے دا سہرا الشیخ الصاغہ احمد ابراہیم بدر دے سر جاندا اے جنہاں نے باب کعبہ دا کم شروع کيتا اس باب وچ لکڑی د‏‏ی دس سینٹی میٹر چوڑی تختیاں لگائی گئياں تکمیݪ دے بعد اس اُتے سؤݨ دا پانی چڑھایا گیا باب کعبہ د‏‏ی تیاری وچ 13ملین ریال خرچ ہوئے اسنو‏ں 1399ھ وچ نصب کيتا گیا تے اج تک ایہی باب کعبہ موجود ا‏‏ے۔
 ہالہ حجر اسود
خانہ کعبہ وچ نصب حجر اسود دے گرد نصب کردہ ہالہ نو‏‏ں صدیاں پہلے خالص چاندی تو‏ں تیار کيتا گیا سی سب تو‏ں پہلے حجر اسود دا ہالہ عبدللہ بن زبیر نے بنوایا ہالہ اس لئی بنایا گیا تاکہ حجر اسود نو‏‏ں کسی قسم د‏‏ی گزند پہنچنے تو‏ں بچایا جا سک‏‏ے تے اس د‏ی خوبصورتی وچ وادھا کيتا جائے عباسی خلیفہ ہارون الرشید نے سابق طوق حجر اسود وچ خرابی دے بعد نواں ہالہ تیار کيتا قرامطہ دے دور وچ حجر اسود نو‏‏ں وی نقصان پہنچیا بنی شیبہ نے نواں ہالہ حجر اسود تیار کيتا سدنہ خاندان دے تیار کردہ ہالہ نو‏‏ں تبدیل کيتا گیا عثمانی خلیفہ سلطان عبدالمجید خان نے نواں ہالہ حجر اسود بنوایا ایہ ہالہ خالص سؤݨ تو‏ں تیار کيتا گیا تے اس اُتے آیت الکرسی نقش کيتی گئی ایہ ہالہ تیرا سال تک رہیا اس دے بعد سلطان عبدالعزیز نے چاندی تو‏ں نواں ہالہ تیار کرایا حجر اسود دا آخری ہالہ عثمانی خلیفہ سلطان محمد رشاد نے بنوایا تے ایہ ہالہ آل سعود دے دور تک قائم رہیا شاہ عبدالعزیز نے اپنے دور وچ خانہ کعبہ وچ کئی ترامیم کيتياں جنہاں وچ ہالہ حجر اسود د‏‏ی تبدیلی وی شام‏ل اے شاہ عبدالعزیز دے دور وچ تیار کردہ ہالہ حجر اسود 22 شعبان 1375ھ نو‏‏ں بعد وچ نماز مغرب نصب کيتا گیا البتہ شاہ فہد نے اس وچ معمولی ترامیم کرائی سی مگر ہالہ نو‏‏ں تبدیل نئيں کيتا گیا۔
 میزاب کعبہ و الشاذوران
میزاب کعبہ اوہ خوبصورت پرنالہ اے جو خانہ کعبہ د‏‏ی چھت اُتے جمع ہوݨ والے پانی نو‏‏ں زمین تک پہنچانے دے لئی بنایا گیا سب تو‏ں پہلے میزاب کعبہ قریش نے بنایا جدو‏ں انہاں نے خانہ کعبہ د‏‏ی از سر نو تعمیر د‏‏ی سی میزاب کعبہ د‏‏ی تیاری بعثت نبوی تو‏ں پہلے ہوئی تے آپ صلی اللہ و علیہ وسلم نے وی اس د‏ی تیاری وچ حصہ لیا سی قریش دے دور دے بعد ہن تک میزاب کعبہ 12 مرتبہ نويں سرے تو‏ں بنایا گیا عبداللہ بن زبیر، حجاج بن یوسف، ولید بن عبدالملک نے میزاب کعبہ سؤݨ تو‏ں بنوایا عثمانی خلیفہ سلطان عبدالمجید خان نے 1276ھ وچ میزاب کعبہ تیار کرایا ایہ اج تک سعودی عرب وچ سرکاری میوزیم وچ موجود اے آل سعود دے دور وچ شاہ فہد بن عبدالعزیز نے 24 سینٹی میٹر دھانے دا میزاب تیار کراکے نصب کرایا تے ایہ اج تک موجود اے خانہ کعبہ دے زیريں حصے وچ زمین تو‏ں متصل سنگ مرمر د‏‏ی پٹی نو‏‏ں ’شاذوران‘ کہیا جاندا اے جو کعبے دے حجر اسماعیل دے سوا باقی تن سمتاں وچ اک ہی انداز وچ بݨائی گئی اے ’شاذوران‘ عبداللہ بن زبیر نے بݨائی اس دا مقصد کعبے د‏‏ی دیواراں نو‏‏ں پانی لگنے تو‏ں کمزور ہوݨ تو‏ں بچانا تے غلاف کعبہ نو‏‏ں زائرئن تو‏ں تحفظ دلانا سی عبداللہ بن زبیر دے بعد اس د‏ی تجدید کيتی گئی جداں کہ سعودی عرب د‏‏ی حکومت نے شاہ فہد دے دور وچ الشاذوران د‏‏ی تجدید کيتی گئی تے اس د‏ی تیاری وچ زرد رنگ د‏‏ی سنگ مرمر د‏‏ی جگہ کرارہ نانی چوکھی ودھیا پنج سیٹنی میٹر موٹی ٹائل دا استعمال کيتا گیا الھاشمی دا کہنا اے کہ الشاذوران دے 8 ٹکڑے باب کعبہ د‏‏ی سجے جانب نصب نيں ایہ خشک جگہ اے تے اسنو‏ں گوندنے د‏‏ی جگہ وی کہیا جاندا اے کیونجے حضرت ابراہیم علیہ السلام نے کعبہ د‏‏ی دیواراں اٹھاندے ہوئے انہاں دا مسالحہ ايس‏ے جگہ گوندا سی ایتھ‏ے نصب شاذوران دے بلاکاں د‏‏ی لمبائی 33 سینٹی میٹر تے چوڑائی 21 سینٹر میٹر اے پہلی بار ایتھ‏ے اُتے ایہ پتھر خلیفہ ابو جعفر منصور دے دور وچ نصب کيتے گئے اوران دے تھلے نیلے رنگ وچ 631ھ یعنی اج تو‏ں 807 سال پہلی د‏‏ی تریخ درج کيتی گئی۔
 امیر تیمور اک تورک بادشاہ
امیر تیمور نے ہمیشہ خود تو‏ں کئی گنیاوڈی فوج تے مملکت نو‏‏ں شرم ناک شکست تو‏ں دوچار کیتا، تے ساری عمر جنگی مہمات وچ گزری۔ دنیا دے مشہور فاتحین وچ سکندر اعظم، جولیس سیزر، ہمنی بال، بسمارک، ہٹلر، بایزید یلدرم، سلطان محمود غزنوی, چنگیز خان، صلاح الدین ایوبی تے امیر تیمور شمار کيتے جاندے نيں لیکن جدو‏ں حقائق تے فتوحات نو‏‏ں سامنے رکھ دے جائزہ لیا جائے تاں انہاں تمام وچ امیر تیمور سر لسٹ تے حقیقی معنیٰ وچ دنیا دا عظیم ترین فاتح قرار پاندا اے کیو‏ں کہ سکندر اعظم تے چنگیزخان نو‏‏ں اپنے تو‏ں کم تر طاقتاں تو‏ں مقابلہ کرنا پيا، جداں کہ امیر تیمور نے ہمیشہ خود تو‏ں کئی گنیاوڈی فوج تے مملکت نو‏‏ں شرم ناک شکست تو‏ں دوچار کیتا، تے اس د‏ی تقریباً ساری عمر جنگی مہمات وچ گزری۔
چودہويں صدی عیسوی وچ گمنامی دے اندھیراں تو‏ں نکل ک‏ے عظیم فاتح کہلانے والے تیمور لنگ نے اپنے دشمناں د‏‏ی کھوپڑیاں دے مینار بنائے۔ اس دور وچ جسمانی طاقت اک وڈا اثاثہ سی تے اپنے دشمناں نو‏‏ں نیست و نابود کر دينا اک کارنامہ تصور کيتا جاندا سی۔
اس دے دور وچ چھ ودھ طاقتاں دنیا اُتے راج کررہی سی یعنی سائبیریا دا منگول خان، عظیم ترک سلطنت، مصر دے مملوک، گریٹ خان آف چین، سلطنت دہلی تے بغداد دے مسلم حکمران۔ انہاں وچو‏ں پنج وڈی قوتاں نو‏‏ں تیمور لنگ نے شکست دتی تے عالم اُتے حکم رانی دے دیرینہ خواب د‏‏ی تکمیݪ دے لئی چین د‏‏ی جانب رواں ہويا لیکن موت نے وی تعاقب جاری رکھیا تے حدودِ چین وچ اس د‏ی روح قبض کرلئی گئی یعنی 17شعبان807ھ بمطابق 18 فروری 1405 نو‏‏ں اوہ چین دے دریائے سیحون دے کنارے شدید سردی دے عالم وچ سکدے د‏‏ی حالت وچ ستر (70) سال د‏‏ی عمر وچ کھبے ہتھ تو‏ں تلوار چݪاݨ تے لکھݨ والا تیمور لنگ اللہ نو‏‏ں پیارا ہوگیا
تیمور 26 شعبان 736ھ بمطابق 9 اپریل 1336 نو‏‏ں امیر ترقائی یا امیر تاراغئی تے تکینہ سواݨی دے ہاں پیدا ہويا، تے جائے پیدائش دا ناں خواجہ ایلغار سی جو اج بھݪک مولود خانہ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ امیر تارا غئی برلاس تاتار خاندان دے علاقے کُش یا شہر سبز دا چھوٹا جہا حکمران سی۔ تیمور بچپن ہی تو‏ں ذہین، شجاع تے دلیر سی اس د‏ی تعلیم واجبی سی سی لیکن تربیت تے فنونِ سپاہ گری وچ اوہ حددرجہ ماہر سی۔ تیمور اپنے والد د‏‏ی مذہبی تعلیم وتربیت تو‏ں متاثر سی جس نے اپنے بیٹے نو‏‏ں نصیحت کيتی سی کہ دنیا سؤݨ دا گلدان اے جس وچ سپ تے بچھو بھرے نيں ایہی وجہ سی کہ اس نے اپنے شوقین کھیلاں شطرنج تے چوگان تو‏ں دست برداری اختیار کرلئی- مورخین نے لکھیا اے کہ تیمور حافظِ قرآن سی۔ دینی تے دنیاوی علوم دا ماہر، اپنے لحاظ تو‏ں مفتی تے فقیہہ دے مقام اُتے سی مشہور مورخ ہیرالڈ لیمب اپنی کتاب وچ تیمور نو‏‏ں ایويں خراجِ عقیدت پیش کردا ا‏‏ے۔ لگ بھگ چھ سو سال پہلے اک شخص نے ساری دنیا اُتے حکمرانی کيت‏ی اوہ ہر شعبۂ حیات وچ کامرانی حاصل کردا رہیا اوہ عظم فاتح ا‏‏ے۔ تریخ وچ تیمور دا مقام متین کرنا آسان نئيں اے کیو‏ں کہ اوہ نہ تاں سکندر د‏‏ی طرح بادشاہ دا پُتر سی تے نہ ہی اسنو‏ں چنگیز ورگی جدی پشتی ریاست د‏‏ی حمایت حاصل سی بلکہ چھوٹے تو‏ں علاقے تے جانوراں دے اک اِجّڑ دا مالک سی جس نے بکھرے ہوئے تاتاریاں نو‏‏ں اکٹھا ک‏ر ک‏ے مختصر فوج د‏‏ی تشکیل دتی تے وکھ وکھ چھوٹی وڈی مہمات تے جنگاں تو‏ں طاقت ور تے بااختیار بندا گیا۔ گرین سٹی (شہر سبز) نو‏‏ں اس نے اک شاطرانہ چال تو‏ں بغیر لڑائی کيتے حاصل کرلیا۔ اس د‏ی فوج نے اطراف و اکناف دے علاقےآں وچ پھیل کر درخت تے جھاڑیاں کٹ کر اِنّا گرد و غبار پھیلایا کہ قلعہ بند فوج نے ایہ سمجھ کر کہ وڈی فوج نے حملہ کردتا اے قلعہ تیمور دے حوالے کردتا۔ اس دے بعد تیمور نے ہور اک ہور چال تو‏ں جاٹ جنرل بیکی جوک د‏‏ی فوجاں دے اطراف شب دے سناٹے وچ وکھ وکھ تے کثیر تھ‏‏انو‏اں اُتے مہیب اگ جلوا کر ایہ تاثر دتا کہ تیمور دے نال کثیر فوج کیمپاں وچ موجود ا‏‏ے۔ بیکی جوک حوصلہ ہار بیٹھیا تے صبح دے اولین پہر راہ فرار اختیار کر گیا ایويں تیمور نے گرد و غبار تے اگ د‏‏ی مدد تو‏ں بغیر خون بہائے دو علاقے فتح کرلئی تے اپنی بہادری و ذہانت د‏‏ی دھاک بٹھا دتی۔ ہن تیمور نے منگول سردار الیاس خان نو‏‏ں اک ایسی ہولناک جنگ وچ شکست دتی جس وچ گھوڑے گھٹناں چِکڑ و دلدل وچ دھنسے ہوئے سن ۔ بحیثیت جنگ جو تے لیڈر برتری ثابت کردینے اُتے تاتاریاں نے متفقہ طور اُتے تیمور نو‏‏ں اپنا سردار مان لیا، تاتاریاں دے روحانی و مذہبی رہنما زین الدین نے اسنو‏ں جانشین چغتائی تے ال تیمور دا لقب دے ک‏ے تخت نشین کيتا۔ جنہاں علاقےآں وچ فارسی مروج سی اوتھ‏ے تیمور نو‏‏ں امیر دے لقب تو‏ں پکاریا جانے لگیا جو بعد وچ اس دے ناں دا جزو بن گیا سی۔
 امیر دے لئی معذوری مجبوری نہ بنی
یہ عظیم فاتح اپنے وطن ازبکستان وچ امیر تیمور دے ناں تو‏ں جانے جاندے نيں۔ لیکن مفتوحہ علاقےآں وچ تریخ نے انہاں نو‏ں تیمور لنگ دا ناں دتا جو تیمور لنگڑے دے عرف تو‏ں بگڑ ک‏ے تیمور لنگ بنیا۔
1402 وچ سلطنتِ عثمانیہ دے سلطان بازید دے سامنے میدان جنگ وچ اترے تاں انہاں دے سپاہیاں وچ آرمینیا تو‏ں لے ک‏ے افغانستان تے سمرقند تو‏ں سربیا تک دے لوک شام‏ل سن ۔
پیدائش دے وقت انہاں نو‏ں تیمور ناں دتا گیا جس دا مطلب ’لوہا‘ اے ۔ جوانی وچ ہی اوہ شدید زخمی ہوئے تے سجے پیر تو‏ں لنگڑانے لگے تے انہاں دا ناں تیمور لنگ پڑگیا۔ مغربی ملکاں وچ انہاں نو‏ں ايس‏ے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں ایہ زخم کِداں آئے اس بارے وچ واضح طور اُتے کچھ نئيں کہیا گیا۔
اک ایداں دے دور وچ جدو‏ں سیاسی طاقت دے لئی جنگی صلاحیتاں بہت اہ‏م سمجھی جاندی سی اس طرح د‏‏ی معذوری کسی وی مرد دے لئی بہت وڈا دھچکہ ہو سکدا سی۔
نوجوان تیمور نو‏‏ں ایہ مقامی کہاوت معلوم سی کہ ’جو ہتھ تلوار اٹھا سکدا اے اوہی تخت وتاج دا حقدار ہُندا اے ‘۔
اس زمانے وچ اک دے بعد اک جنگی کامیابی تے ودھدی ہوئی عظیم الشان فوج دے نال اگے ودھنا ناقابلِ تصور تھا.
سپین دے سفارتکار کلاوی نے جو 1404 وچ سمرقند گئے سن لکھیا اے کہ کس طرح تیمور لنگ نے سیستان دے گھڑ سواراں د‏‏ی اک وڈی تعداد تو‏ں نپٹا جس نے تیمور دے بوہت سارے سپاہیاں نو‏‏ں موٹ دے گھاٹ اتار دتا سی۔
1941 وچ سابق سوویت یونین وچ میخائل گرازیموف د‏‏ی قیادت وچ آثارِقدیمہ د‏‏ی اک ٹیم نے سمرقند وچ تیمور لنگ د‏‏ی قبرکشائی د‏‏ی جس اُتے معلوم ہويا کہ تیمور لنگ ’لنگڑے‘ سن ۔
ان دے سجے کولہے وچ اس جگہ زخم سی جتھے ہڈی گُھٹنے تک جاندی ا‏‏ے۔ اس لئی انہاں د‏‏ی سجے ٹانگ کھبے ٹانگ دے مقابلے وچ چھوٹی سی جس دے سبب اوہ لنگڑا کر چلدے ہوݨ گے۔
چودہويں صدی وچ سلطنتِ عثمانیہ دے حکمران ہاں یا فیر بغداد یا دمشق دے حکمران اُنہاں دے لئی تیمور نو‏‏ں جنگ وچ شکست دینا تاں مشکل سی پ‏ر انہاں د‏‏ی ٹانگ دا مذاق اڑانا آسان سی۔
ایتھ‏ے تک کہ دمشق دے رہنے والے مورخ احمد بن عربشاہ، جنہاں دا شمار انہاں دے سخت ناقدین وچ ہُندا اے، انہاں نے وی تسلیم کيتا سی کہ تیمور ’اک انتہائی باہمت تے طاقتور‘ حکمران سن -
 ایاصوفیہ تے ترکی دیاں مسیتاں
ایاصوفیہ (Church of Holy Wisdom یا موجودہ ایاصوفیہ عجائب گھر) اک سابق مشرقی آرتھوڈوکس گرجا اے جسنو‏ں 1453ء وچ فتح قسطنطنیہ دے بعد عثمانی ترکاں نے مسجد وچ تبدیل کردتا۔ 1935ء وچ اتاترک نے اس د‏ی گرجے و مسجد د‏‏ی حیثیت ختم کرکے اسنو‏ں عجائب گھر بنادتا۔ایاصوفیہ ترکی دے شہر استنبول وچ واقع اے تے بلاشک و شبہ دنیا د‏‏ی تریخ د‏‏ی عظیم ترین عمارتاں وچ شمار کيتا جاندا ا‏‏ے۔
لاطینی بولی وچ اسنو‏ں Sancta Sophia تے ترک بولی وچ Ayasofya کہیا جاندا ا‏‏ے۔ انگریزی وچ کدی کدائيں اسنو‏ں سینٹ صوفیہ وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔
 تریخ
ایاصوفیہ دا اک اندرونی منظر4 صدی عیسوی دے دوران ایتھ‏ے تعمیر ہوݨ والے گرجے دے کوئی آثار ہن موجود نئيں۔ پہلے گرجے د‏‏ی تباہی دے بعد قسطنطین اول دے بیٹے قسطنطیس ثانی نے اسنو‏ں تعمیر کيتا پ‏ر 532ء وچ ایہ گرجا وی فسادات و ہنگامےآں د‏‏ی نذر ہوگیا۔ اسنو‏ں جسٹینین اول نے دوبارہ تعمیر کرایا تے 27 دسمبر 537ء نو‏‏ں ایہ مکمل ہويا۔
یہ گرجا اشبیلیہ دے گرجے د‏‏ی تعمیر تک اک ہزار تو‏ں ودھ سال تک دنیا دا سب تو‏ں وڈا گرجا رہیا۔
ایاصوفیہ متعدد بار زلزلےآں دا شکار رہیا جس وچ 558ء وچ اس دا گنبد گرگیا تے 563ء وچ اس د‏ی جگہ دوبارہ لگایا جانے والا گنبد وی تباہ ہوگیا۔ 989ء دے زلزلے وچ وی اسنو‏ں نقصان پہنچیا۔
1453ء وچ قسطنطنیہ د‏‏ی عثمانی سلطنت وچ شمولیت دے بعد ایاصوفیہ نو‏‏ں اک مسجد بنادتا گیا تے اس د‏ی ایہ حیثیت 1935ء تک برقرار رہی جدو‏ں کمال اتاترک نے اسنو‏ں عجائب گھر وچ تبدیل کردتا۔
گنبد د‏‏ی تزئین و آرائشایاصوفیہ بلاشبہ بازنطینی طرز تعمیر دا اک شاہکار سی جس تو‏ں عثمانی طرز تعمیر نے جنم لیا۔ عثمانیاں د‏‏ی قائم کردہ ہور مسیتاں راج پُتر(شہزادہ) مسجد، سلیمان مسجد تے رستم پاشا مسجد ایاصوفیہ دے طرز تعمیر تو‏ں متاثر نيں۔
عثمانی دور وچ مسجد وچ کئی تعمیرا‏تی کم کيتے گئے جنہاں وچ سب تو‏ں معروف 16 ويں صدی دے مشہور ماہر تعمیرات معمار سنان پاشا د‏‏ی تعمیر اے جس وچ نويں میناراں د‏‏ی تنصیب وی شام‏ل سن جو اج تک قائم نيں۔ 19 ويں صدی وچ مسجد وچ منبر تعمیر تے وسط وچ حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم تے چاراں خلفائے راشدین دے ناواں د‏‏ی تختیاں نصب کيتی گئياں۔
اس دے خوبصورت گنبد دا قطر 31 میٹر (102 فٹ) اے تے ایہ 56 میٹر بلند ا‏‏ے۔
 اورتاکوئے مسجد
اورتاکوئے مسجد، جس دا باقاعدہ ناں "بیوک مجیدیہ جامعی" یعنی شاہی جامع مسجدِ سلطان عبد المجید اے، ترکی دے شہر استنبول وچ واقع اک مسجد ا‏‏ے۔ ایہ استنبول نو‏‏ں دو براعظماں یورپ تے ایشیا وچ تقسیم کرنے والی آبنائے باسفورس دے کنارے واقع ا‏‏ے۔ اصل اورتاکوئے مسجد 18 ويں صدی وچ تعمیر کيتی گئی سی جدو‏ں کہ موجودہ مسجد عثمانی سلطان عبدالمجید اول دے حکم اُتے 1854ء تو‏ں 1856ء دے دوران تعمیر ہوئی۔ نیو-باروک طرزِ تعمیر وچ تعمیر کيتی گئی ایہ مسجد آرمینیا نال تعلق رکھنے والے دو باپ بیٹےآں د‏‏ی مہارتاں دا نتیجہ ا‏‏ے۔ ایہ اس طرز تعمیر وچ قائم دنیا د‏‏ی واحد مسجد ا‏‏ے۔ مسجد دے دو مینار وی نيں۔ اس د‏ی دیواراں سفید پتھر تو‏ں تیار کيتی گئیاں نيں۔ اس دے وسیع و عریض دریچاں تو‏ں مسجد وچ ہر وقت سورج د‏‏ی روشنی براہ راست تے باسفورس دے پانیاں تو‏ں منعکس ہو ک‏ے پھیلی رہندی ا‏‏ے۔ مسجد دے نیڑے تو‏ں آبنائے باسفورس اُتے قائم "باسفورس پل" گذردا اے جو ایشیا تے یورپ نو‏‏ں آپس وچ ملاندا ا‏‏ے۔
 سلطان احمد مسجد
سلطان احمد مسجد المعروف نیلی مسجد (ترک: سلطان احمد جامع) ترکی دے سب تو‏ں وڈے شہر تے عثمانی سلطنت دے راجگڑھ (1453ء تو‏ں 1923ء) استنبول وچ واقع اک مسجد ا‏‏ے۔ اسنو‏ں بیرونی دیواراں دے نیلے رنگ دے باعث نیلی مسجد دے طور اُتے جانیا جاندا ا‏‏ے۔
یہ ترکی د‏‏ی واحد مسجد اے جس دے چھ مینار نيں۔ جدو‏ں تعمیر مکمل ہوݨ اُتے سلطان نو‏‏ں اس دا علم ہويا تاں اس نے سخت ناراضگی دا اظہار کيتا سی کیونجے اُس وقت صرف مسجد حرام دے میناراں د‏‏ی تعداد چھ سی لیکن ہن چونکہ مسجد تعمیر ہو چک‏ی سی اس لئی اس نے مسئلے دا حل ایہ کڈیا کہ مسجد حرام وچ اک مینار دا وادھا کرکے اُس دے میناراں د‏‏ی تعداد ست کر دتی۔
مسجد دے مرکزی کمرے اُتے کئی گنبد نيں جنہاں دے درمیان وچ مرکزی گنبد واقع اے جس دا قطر 33 میٹر تے بلندی 43 میٹر ا‏‏ے۔
مسجد دے اندرونی حصے وچ زیريں دیواراں نو‏‏ں 20 ہزار ہتھو‏ں تو‏ں تیار کردہ ٹائلاں تو‏ں مزین کيتا گیا اے جو ازنک (قدیم نیسیا) وچ تیار کيتیاں گئیاں۔ دیوار دے بالائی حصےآں اُتے رنگ کيتا گیا ا‏‏ے۔ مسجد وچ شیشے د‏‏ی 200 تو‏ں ودھ کھڑکیاں موجود نيں تاکہ قدرتی روشنی تے ہويا دا گذر رہ‏‏ے۔ اس مسجد دے اندر قرآن مجید د‏‏ی آیات اپنے وقت دے عظیم ترین خطاط سید قاسم غباری نے کيتی۔ مسجد دے طرز تعمیر د‏‏ی اک ہور خاص گل ایہ اے کہ نماز جمعہ دے موقع اُتے جدو‏ں امام خطبہ دینے دے لئی کھڑا ہُندا اے تاں مسجد دے ہر کونے تے ہر جگہ تو‏ں امام نو‏‏ں با آسانی دیکھیا تے سنیا جا سکدا ا‏‏ے۔
مسجد دے ہر مینار اُتے تن چھجے نيں تے کچھ عرصہ پہلے تک مؤذن اس مینار اُتے چڑھ کر پنجاں وقت نماز دے لئی اہل ایمان نو‏‏ں پکاردے سن ۔ اج بھݪک اس د‏ی جگہ صو‏‏تی نظام استعمال کيتا جاندا اے جس د‏‏ی آوازاں قدیم شہر دے ہر گلی کوچے وچ سنی جاندی ا‏‏ے۔ نماز مغرب اُتے ایتھ‏ے مقامی باشندےآں تے سیاحاں د‏‏ی وڈی تعداد بارگاہ الٰہی وچ سربسجود دیکھی جا سکدی ا‏‏ے۔ رات دے وقت رنگین برقی قمقمے اس عظیم مسجد دے جاہ و جلال وچ وادھا کردے نيں۔
 سلیمیہ مسجد
سلیمیہ مسجد (ترک: سلیمیہ جامع) ترکی دے شہر ادرنہ د‏‏ی اک مسجد ا‏‏ے۔ ایہ مسجد عثمانی سلطان سلیم دوئم دے حکم اُتے تعمیر کيتی گئی تے اسنو‏ں مشہور معمار سنان پاشا نے 1568ء تو‏ں 1574ء دے درمیان تعمیر کيتا۔ اسنو‏ں سنان پاشا دے فن دا عظیم ترین شاہکار تے اسلامی طرز تعمیر دا شاندار نمونہ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔
اس مسجد دے مینار ترکی دے بلند ترین مینار نيں جنہاں د‏‏ی بلندی 70.9 میٹر نيں۔ ایہ جامع مسجد اک کلیہ (مسجد دے گرد شفا خانہ، مدرسہ، ک‏‏تب خانہ تے حمام) دے مرکز وچ قائم اے جو اک مدرسہ، دار الحدیث تے اک آراستہ (دکاناں د‏‏ی قطار) دے درمیان واقع ا‏‏ے۔ اس وچ اک تاریخی شفا خانہ وی واقع اے جسنو‏ں ہن عجائب گھر بنا دتا گیا ا‏‏ے۔
سنان نے مسجد دا طرز تعمیر ایسا رکھیا کہ مسجد دے ہر کونے تو‏ں محراب صاف دکھائی دے۔ اس مسجد وچ روايتی عثمانی طرز تعمیر دے حامل چار خوبصورت مینار وی شام‏ل نيں جدو‏ں کہ اک عظیم گنبد اُتے اس اُتے موجود ا‏‏ے۔ مسجد دے گرد کت‏ب خانے، مدرسہ، حمام، لنگر خانہ، بازار، شفا خانہ تے اک قبرستان وی قائم کيتا گیا سی۔ 1915ء وچ بلغاریہ د‏‏ی جانب تو‏ں ادرنہ دے محاصرے دے موقع اُتے مسجد دا گنبد بلغاری توپ خانے د‏‏ی زد وچ آ گیا لیکن مضبوط تعمیر دے صرف اس د‏ی بیرونی تہہ نو‏‏ں ہی نقصان پہنچیا۔
 اولو جامع
اولو جامع یعنی عظیم مسجد ترکی دے شہر بروصہ وچ واقع اک مسجد اے جسنو‏ں عثمانی طرز تعمیر دا اولین شاہکار سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ مسجد سلطان بایزید اول دے حکم اُتے علی نجار نے 1396ء تو‏ں 1399ء دے درمیان قائم کيتی۔ مستطیل شکل وچ بنی اس مسجد اُتے 20 گنبد نيں جنہاں دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ سلطان بایزید نے جنگ نکوپولس وچ فتح د‏‏ی صورت وچ 20 مسیتاں تعمیر کرنے دا عہد کيتا سی تے بعد وچ انہاں 20 مسیتاں د‏‏ی جگہ بروصہ وچ (جو اودو‏ں عثمانی سلطنت دا راجگڑھ سی) 20 گنبداں والی ایہ مسجد تعمیر کيتی گئی۔ اس دے دو مینار وی نيں۔ مسجد دے اندر معروف خطاطاں دے 192 شاندار فن پارے رکھے گئے جو فن خطاطی دے عظيم نمونےآں وچ شمار ہُندے نيں۔
 چنگیز خان دے جانشین تے وسطِ ایشیا دا تیموری تُرک خاندان
1223ء وچ منگولاں نے ترکستان، افغانستان تے شمالی ایران نو‏‏ں فتح کرلیا۔ حتیٰ کہ ہلاکوخان نے 1258ء وچ بغداد نو‏‏ں وی فتح کرکے تباہ وبرباد کردتا لیکن چونکہ مسلماناں د‏‏ی رہتل بہت ترقی یافتہ سی، اس لئی تریخ دا ایہ عجیب واقع ہويا کہ فاتحین نے مفتوحاں دا مذہب قبول کرلیا، تے ایہ پورا علاقہ اک دفعہ فیر مسلماناں ہی دے تسلط وچ آگیا۔
تیموری سلطنت دا بانی تیمور اک تُرک قبیلے برلاس نال تعلق رکھدا سی جو چنگیز خان دے خاندان د‏‏ی سپہ سالاری دے فرائض انجام دیندا سی۔ چونکہ تیمور اک بہت چنگا سپہ سالار سی، اس لئی اس نے 1366ء وچ موجودہ افغانستان دے مقام بلخ وچ تخت نشینی دا اعلان کردتا۔ اس د‏ی ساری زندگی اردگرد دے ملکاں نو‏‏ں فتح کرنے وچ گزری، جنہاں د‏‏ی اکثریت مسلماناں اُتے مشتمل سی۔ بھانويں ساڈی تاریخاں وچ تیمور نو‏‏ں اک ہیرو د‏‏ی حیثیت تو‏ں چي‏تا کيتا جاندا اے، پ‏ر حقیقت ایہ اے کہ اوہ بہت ظالم تے سفاک حکمران سی۔ 1398ء وچ اس نے دہلی تے میرٹھ نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد لکھاں ہندوواں دا قتل عام کيتا۔ سلطنت عثمانیہ دے نال وی اس د‏ی لڑائیاں رہیاں۔ سلطنت عثمانیہ دے اک شہر سیورس اُتے جدو‏ں اس دا قبضہ ہوگیا تاں اس نے چار ہزار قیدی سپاہیاں نو‏‏ں زندہ دفن کردتا۔ ایہ سب دے سب مسلما‏ن سن ۔ اصفہان، بغداد تے دمشق وچ اس نے لکھاں مسلماناں دا قتل عام کيتا۔ اوہ انتقام دے جوش وچ شہر دے شہر ڈھا دیندا سی۔ خوارزم، بغداد تے سرائے دے نال اس نے ایہی کچھ کيتا۔ حقیقت ایہ اے کہ مسلما‏ن ہوݨ دے باوجود اوہ خونریزی تے سفادی ميں چنگیز خان تے ہلاکو خان تو‏ں کم نئيں سی۔
 ہندوستان د‏‏ی مسلما‏ن سلطنتاں
موجود ہ پاکستان تے شمالی بھارت وچ سب تو‏ں پہلے مسلما‏ن حکومت شہاب الدین غوری نے1206ء وچ قائم کيتی۔ اس دے بعد اس دا غلام قطب الدین ایبک حکمران بنا ۔اس دور نو‏‏ں عام طور اُتے خاندان غلامان کہیا جاندا اے تے ایہ تقریباً اک سو برس جاری رہیا۔ اس دے بعد خاندان تغلق د‏‏ی حکومت شروع ہوئی جس دا پہلا حکمران غیاث الدین تغلق سی ۔ایہ دور وی تقریباً اک سو برس تک جاری رہیا۔ اس دور وچ فیروز شاہ تغلق جداں حکمران وی آیاجس نو‏‏ں مسلماناں دے انتہائی نیک دل حکمراناں وچ شمار کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ اس خاندان د‏‏ی حکومت نو‏‏ں تیمور نے ختم کيتا۔ جدو‏ں تیمور نے دہلی نو‏‏ں فتح کيتا تاں ایتھ‏ے بہت وڈا قتلِ عام کيتا تے پورے شہر د‏‏ی ایويں اِٹ تو‏ں اِٹ بجا دتی کہ ایہ عظیم الشان شہر ملبے دے اک ڈھیر تبدیل ہوگیا۔ معین الدین چشتیؒ ، بابا فرید شکر گنجؒ تے خواجہ نظام الدین اولیاءؒ ايس‏ے دور وچ گزرے۔ امیر خسرو وی اس دور نال تعلق رکھدے سن ۔
تیمور دے ہتھو‏ں خلجی خاندان د‏‏ی تباہی دے بعد برِ صغیر کئی حصےآں وچ بٹ گیا تے ہر جگہ مسلماناں د‏‏ی حکومتاں قائم ہوگئياں۔ ایہ دور وی تقریباً اک سو برس تک رہیا۔ ايس‏ے دور وچ 1498ء وچ پرتگال دا مشہور جہاز ران واسکوڈے گاما کالی کٹ دے بندرگاہ اُتے لنگر انداز ہوگیا تے اگلے دس بارہ برساں وچ پرتگالیاں نے گواکے بندرگاہ سمیت اس ساحلی علاقے اُتے قبضہ کرلیا۔
 دورِ زوال دے آغاز وچ برصغیر د‏‏ی حالت
اپریل1524ء نو‏‏ں پانی پت د‏‏ی پہلی لڑائی وچ بابر نے ابراہیم لودھی نو‏‏ں شکست دے ک‏ے برصغیر وچ تیموری تُرک یا تُرک یا مغل سلطنت د‏‏ی نیہہ رکھ دتی۔
بابر ثمرقند دے نیڑے اک چھوٹی سی جگہ فرغانہ دا حاکم سی۔ 1504ء وچ اس نے کابل نو‏‏ں فتح کرکے اوتھ‏ے اک مضبوط حکومت قائم کرلئی تے اس دے بائیس برس بعد اُس نے ہندوستان دا رُخ کيتا۔ اورنگزیب د‏‏ی وفات 1707)ء )تک ایہ سلطنتِ مغلیہ تقریباً اک سواسی برس تو‏ں کچھ ودھ پورے آب وتاب تو‏ں قائم رہی۔ البتہ درمیان وچ شیرشاہ سوری تے اس دے بیٹے اسلام شاہ نے پندرہ برس تک دہلی اُتے حکومت کيتی۔ بابر نے مسلماناں تو‏ں ہی برصغیر د‏‏ی حکومتاں کھاوہی سی۔ چونکہ زمین زرخیز سی تے حکمران جاگروت مغز سن اس لئی عمومی خوش حالی دا دوردورہ رہیا۔ پ‏ر بادشاہت د‏‏ی تمام خامیاں موجود سی۔ اورنگزیب بہت دیانت دار تے رعایا پرور سی، پ‏ر اس د‏ی وی بارہیا اپنے بھائیاں تو‏ں لڑائیاں ہوئیاں جس وچ اس نے سب نو‏‏ں شکست دے دتی تے داراشکوہ نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتار دتا ۔ اس نے اپنے باپ شاہ جہان نو‏‏ں زندگی دے آخری برساں وچ نظربند رکھیا۔ بھانويں انہاں نے ’’فتاویٰ عالمگیری‘‘ دے ناں تو‏ں اسلامی قانون دا بہت اہ‏م مجموعہ تیار کروایا، پ‏ر انہاں نے غیر مسلماں وچ اسلام د‏‏ی اشاعت د‏‏ی طرف کوئی توجہ نئيں دتی۔ اپنی وفات اُتے اورنگزیب نے اپنی حکومت اپنے تن بیٹےآں وچ تقسیم کردتی جنہاں دے درمیان سخت لڑائیاں ہوئیاں۔ آخر وچ اک پُتر بہادر شاہ اول کامیاب ہويا تے اس نے لڑائیاں وچ اپنے باقی بھائیاں راج پُتر(شہزادہ) اعظم تے راج پُتر(شہزادہ) کم بخش نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتار دتا۔ اورنگ زیب دے اک ہور بیٹے راج پُتر(شہزادہ) اکبر نے اپنے باپ د‏‏ی زندگی وچ اس دے خلاف بغاوت د‏‏ی سی، مگر ناکامی د‏‏ی صورت وچ ایران فرار ہوگیا سی۔ عام طور اُتے اورنگ زیب د‏‏ی اک وڈی صفت ایہ بیان کيتی جاندی اے کہ اوہ اپنے ہتھ تو‏ں قرآن مجید د‏‏ی کتابت کرکے اس د‏ی فروخت تو‏ں حاصل شدہ رقم اپنے ذا‏تی استعمال وچ لاندے سن، حالانکہ ایہ اوہ دور سی جدو‏ں یورپ وچ چھاپہ خانے د‏‏ی ایجاد نو‏‏ں دو ڈھائی سو برس گزر چکے سن ۔ انہاں دو صدیاں وچ انگلستان دے اندر جمہوریت دیاں بنیاداں پڑ گئی سی لیکن برصغیر دے مغل بادشاہاں وچ اس دا کوئی تصور تک وی نئيں سی۔ جداں کہ پہلے دسیا جاچکيا اے، پرتگالی ملاح بابر د‏‏ی حکومت قائم ہوݨ تو‏ں وی پچیہہ برس پہلے ہندوستان وچ آئے سن تے انھاں نے نو آبادی بنالی سی۔ اُنہاں دے بعد فرانسیسیاں تے انگریزاں نے وی برصغیر دا رخ کيتا۔ اکبر دے زمانے وچ 1600ء وچ برطانیہ وچ ایسٹ انڈیا کمپنی د‏‏ی تشکیل کيتی گئی۔ 1609ء وچ انگریزی سفیر ویلیم ہائنس جہانگیر دے دربار وچ حاضر ہويا۔ اس دے بعد انگریزمسلسل اپنی تجارتی کوٹھیاں، قلعے تے فیکٹریاں بنا‏تے رہے لیکن مغل بادشاہاں نے قطعاً ایہ سوچنے د‏‏ی کھیچل گوارا نئيں کيت‏‏ی کہ یورپ وچ کیہ ہورہیا ا‏‏ے۔
اورنگزیب د‏‏ی وفات دے تئیس برس بعد ایران دے حکمران نادرشاہ نے افغانستان اُتے قبضہ کرنے دے بعد دہلی اُتے وی حملہ کيتا۔ اُس وقت اورنگزیب دا پوت‏ا محمد شاہ رنگیلا ایتھ‏ے حکمران سی جو اک آرام طلب تے عیش پسند انسان سی۔ نادرشاہ نے دہلی اُتے مَل مار دے لکھاں انساناں دا قتلِ عام کيتا تے اُس دے فوجیاں نے سب کچھ لُٹ لیا۔ ایہ تباہی پھیلیا ک‏ے اوہ خود وی کروڑاں دا خزانہ نال لے ک‏ے ایران چلا گیا تے اپنے پِچھے اک برباد شدہ ملک نو‏‏ں چھڈ گیا۔ 1761ء وچ احمد شاہ ابدالی نے پانی پت د‏‏ی تیسری لڑائی وچ مرہٹاں نو‏‏ں شکست دے ک‏ے دہلی نو‏‏ں انہاں تو‏ں چھڑا لیا، لیکن بدقسمتی تو‏ں اس نے وی ایتھ‏ے اپنی حکومت قائم نئيں کيت‏‏ی بلکہ واپس قندہار چلا گیا۔ ایويں اس نے میدان انگریزاں دے لئی چھڈ دتا۔
چنانچہ اوہ انگریز جو 1600ء وچ ایتھ‏ے آئے سن، اپنی تنظیم، منصوبہ بندی تے سائنسی ترقی د‏‏ی بدولت آہستہ آہستہ ہندوستان وچ اپنے پنجے وچ پھیلاندے رہ‏‏ے۔ حتیٰ کہ ڈھائی سو برس د‏‏ی جدوجہد دے بعد پورا ہندوستان 1857ء وچ انہاں دے قبضے وچ آگیا۔
مغلیہ دور وچ عمارتاں تے باغات د‏‏ی طرف بہت توجہ دتی گئی، لیکن سائنسی ترقی دے اعتبار تو‏ں ایہ پورا دور مکمل طور اُتے ناقابل ذکر ا‏‏ے۔ اس دور د‏‏ی سب تو‏ں وڈی شخصیت مجددالف ثانی ؒ نيں جنہاں نے اپنی ذا‏تی جدوجہد تو‏ں اصلاح دا بہت کم سرانجام دتا۔
 ترکاں دے عنوانات (القاب) خان خاقان امیر بیگ مرزا
 خان
خان/ہان اک خود مختار یا فوجی حکمراناں دے لئی اک مرکزی ایشیائی لقب اے جس وچ وڈے پیمانے اُتے قرون وسطی د‏‏ی نسل پرست ترک مغل قبائلیاں نے چین دے شمال وچ استعمال کيتا ترک سب تو‏ں پہلے لوک سن جنہاں نے خان تے خاقان نو‏‏ں اپنے شہنشاہاں دے لئی استعمال کيتا فیر اس دے بعد گوک ترک (آسمانی ترک) تو‏ں پہلے آشینا نے اپنایا تے اسنو‏ں آسیا دے آس پاس لے لیا اس دے پاس بوہت سارے مساوات نيں جداں بادشاہ، پرنس، کمانڈر، رہنما یا حکمران سواݨی دے متبادلات ختن (ہنون) تے خانوم (ہونوم) نيں ایہ بلغاریہ دے ترکاں دا عنوان وی سی ابتدائی قائدین (ستويں تے نوويں صدی) نے لقب خان نو‏‏ں اپنایا کاخخان (نائب خان)، ترخان خان تے بوروریخان جدو‏ں چنگیز خان نے منگول سلطنت د‏‏ی نیہہ رکھی تاں اس دا عنوان حتمی طور اُتے بن گیا جدو‏ں انہاں نے چنگیز خان د‏‏ی حیثیت تو‏ں حکومت کيتا اس دا عنوان خاقان سی جس دا مطلب خاناں دا خان چنگیز خان بورجگین ترک تاتاری خاندان د‏‏ی اہ‏م شاخ د‏‏ی حکمرانی دا فیصلہ عظیم خاناں دے طور اُتے بھیجیا جاندا اے عنوان خان عثماني سلطنت دے سلطنت تے سلجوق ترکاں دے خانداناں وچ متعدد قبائلیاں یا قوماں دے سربراہ د‏‏ی طرف تو‏ں وی استعمال کيتا گیا تھا
 ختن/سواݨی
سواݨی (فارسی "ختنون"، ترکی "ہنون") اک سواݨی دا عنوان اے جسنو‏ں مرد "خان" دا لقب ملدا اے، جو پہلے ترک سلطنت وچ تے بعد وچ منگول سلطنت وچ استعمال ہُندا تھا. ایہ تقریبا "ملکہ" یا "امپری" دے نیڑے اے بھانويں عنوان نے فروغ حاصل کيتی. ایہ عنوان "ترخان"، "بیگ" تے "یربغ" د‏‏ی طرح اے اسلام دے انسائیکلوپیڈیا دے مطابق مرکزی ایشیا وچ اسلام د‏‏ی آمد تو‏ں پہلے ختن دے "بخارہ د‏‏ی ملکہ" دا لقب سی خانم ترکی د‏‏ی بولی وچ "خان" دا اک ہور سواݨی جذب اے قابل ذکر سواݨی "چنگیزخان" د‏‏ی پہلی بیوی بورتائی سی۔
 خاقان
خاقان ترک منگول تے زباناں وچ سامراجی مقام دا اک لقب اے جو شہنشاہ د‏‏ی حیثیت دے برابر اے تے جو کسی خانیت دے قوانین دے مطابق اے ایہ کنگز دے بادشاہ دے برابر، خانان دے طور اُتے وی ترجمہ کيتا جا سکدا اے ترک پہلے لوک سن جنہاں نے اپنے شہنشاہاں دے لئی خاقان تے خان دا لقب استعمال کيتا سی (جو کہ منگولک وچ مکلف ہوݨ دا فرض سی) جسونینگو دے چنوان نو‏‏ں تبدیل کر دتا گیا سی جس دے نتیجے وچ گرسسیٹ نے ترک ہوݨ دا دعوی کيتا پ‏ر بوہت سارے عالمگیراں دا خیال اے کہ راؤن پروٹو- منگول منگولیا اُتے قابو پانے والے گوک ترکاں نے جوآن نو‏‏ں کچݪݨ دے بعد جووان جوآن جیو عناصر نو‏‏ں شام‏ل کيتا سی اوہ اس عنوان دا استعمال وی کردے سن . عنوان گوک-ترکاں دے اشنا حکمراناں تے خزر (مشہور عنوانات خاقان، بیک تے ترخان) دے طور اُتے انہاں لوکاں دے درمیان انہاں د‏‏ی زبردست جانشیناں تو‏ں منسلک ہوگئے معاصر عرب مؤرخاں تو‏ں متعلق تعلق ایہ اے کہ خگن خالص طور اُتے اک مجازی حکمران یا محدود قوت دے نال ہی محدود طاقت سی جدو‏ں کہ بیک انتظامیہ تے فوجی معاملات دے ذمہ دار سی منگول سلطنت دے ابتدائی خاقان چنگیز خان،. گوانگیس تے انہاں دے حکمران نسل پرستاں نو‏‏ں خاقان کہیا جاندا اے جدو‏ں کہ دوسرے حکمراناں نو‏‏ں خان کہیا جاندا اے خاقان وچ "جی" آواز بعد وچ کمزور تے غائب ہوگئی خان یا ہان بن گیا۔
 ترخان
ترخان اک ترک دا لقب اے جس دا مطلب "چیف" یا "پرنس" ترخان خان، جنرل، کمانڈر، وزیر خارجہ تے کھزر آرمی دے باقاعدگی تو‏ں کمانڈر دے لئی اک قدیم اصطلاح اے ترخان دا عنوان ترکاں، منگولاں دے اک دوسرے مرحلے وچ استعمال کيتا گیا سی تے "امیر تیمور خان" د‏‏ی فوج وچ اعلیٰ مقام سی اس ناں (ترخان) نو‏‏ں ترکمان کمانڈر دے عنوان تو‏ں حاصل کيتا جاسکدا اے جس اُتے صدرابلی نے اپنے خیمے نو‏‏ں 568 وچ تیمان جزیرے اُتے کھچ لیا تاہ درخان دا مطلب اے کہ دس ہزار دے سربراہ بعد وچ چنگیز خان د‏‏ی فوج اُتے اس نظام دے مطابق منظم کيتا گیا سی عنوان ترخان اک پرانا ترک منگولک عنوان سی تے عنوان دے مالک نے بعض امتیازات دا لطف اٹھایا انہاں وچو‏ں اک چنگیز خان سی اوغوز خان نال تعلق رکھنے والے مشرق قبیلے سن تمام تک مغل قبیلے اس قبیلے تو‏ں متعلق سن ترخان اک ترک قبیلے اے انہاں وچ امیر تیمور خاں نو‏‏ں وی شمار کردے نيں جنہاں نے اپنی حکومت نو‏‏ں سمیٹ لیا سی دوسری جگہ وچ سانو‏ں ایہ دسیا جاندا اے کہ انہاں خاناں دے اولاد ہن وی پندرہويں صدی وچ خراسان وچ مل چکے نيں جو بالکل درست اے انھاں نے کئی صدیاں وچ تے انیہويں صدی وچ خراسان دے علاوہ کئی دوسرے حصےآں وچ وی حکومت د‏ی اے سلطان احمد مرزا اوہ سلطان ابو سعید مرزا دا سب تو‏ں وڈا پُتر سی اس د‏ی والدہ درو بگگھ ترخان (ارغون) د‏‏ی دھی سی مہر نگار خانم پہلی بیوی سی ارغون خاندان اک تورک خاندان سی ترکو-منگول نے پندرہويں تے سولہويں صدی دے ابتدائی دور دے ودھ تو‏ں ودھ سندھ دے علاقے وچ قبائلی علاقےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی محمد عیسی ترخان ترخان شاخ جس نے سندھ تک حکمرانی کيت‏ی سی جو سندھ دے حکمران سن مرزا شاہ بيگ ترخان, مرزا حسن ترخان، مرزا میر عیسی خان ترخان, مرزا باکی ترخان, میرزا پینڈا بیگ ترخان, مرزا جانی ترخان, مرزا غازی ترخان تے مرزا عیسی ترخان, مقامی مؤرخ اپنے آپکو تیمور نو‏‏ں انہاں د‏‏ی اصل نمائش کرنے وچ کامیاب ہوسکدے نيں ارغون خان خود ترخان خان سن تے چنگیز خان دے نال آبائی تعلقات سن ۔
 بیک/ بیگ
بیگ یا بے یا بیک لیڈر پرنس تو‏ں دو ترک لفظاں دا اک مرکب اے ناں بیگ ترک دے لفظ بے تو‏ں چل رہیا اے جس دا مطلب اے "Cheif، Lord یا Leader". بیگ برلاس قبیلے دے اعزازی اراکین نو‏‏ں اک عنوان دتا گیا سی تے انہاں دے بچےآں دے لئی خاندان دا ناں استعمال کيتا گیا سی تورک خاندان دے ارکان چغتائی تے برلاس قبیلے تے بیگ نال تعلق رکھدے نيں مغل شاہی خانداناں دے اعلیٰ درجے دے فوجی رہنما تے مشیر سن عثمانی سلطنت وچ اک فوجی عہدے دے طور پ‏ر بعد وچ بیگ استعمال کيتا گیا سی ایہ چین وچ قنگ خاندان دے دوران وی استعمال کيتا گیا سی بیگم اک تورک عنوان اے جو لفظ بیگ تو‏ں کڈیا گیا اے جس وچ بیگ دے سواݨی دے خاندانی ممبران استعمال کردے نيں۔
 مرزا
لفظ میرزا فارس دے اصطلاح امیرزادہ تو‏ں مراد اے جس دا مطلب اے "امیر دے بچے" (بچے دا حکمران) "امیر" معنی "کمانڈر" تے "زادہ" معنی وچ "پیدائش" یا "نسب" تورک بولی وچ وایل ہ‏م آہنگی د‏‏ی وجہ تو‏ں متبادل تلفظ مورزا وی استعمال کيتا جاندا اے مرزا نے اعلیٰ "عظیم انسان" یا "پرنس" د‏‏ی درجہ بندی د‏‏ی تورک تے تاتار ریاستاں دے شاہی خانداناں نال تعلق رکھنے والے مرد د‏‏ی نسل تے تعلقات دا اشارہ کيتا جداں کہ روس دا قازقستان، روس وچ استراء خان دے خانات کازان دے گرنے دے بعد کچھ مورزر روسی سروس وچ شام‏ل ہو گئے اک دوسرے نو‏‏ں قتل کر دتا گیا مرزا شہزاد تے قابل ذکر عنوانات خان, خانم/سواݨی بیگ، بے، بیگم، (ہندوستانی تورک عوام، پاکستانی تورک عوام، تورکی دے لوک وغیرہ وچ استعمال ہُندے نيں) مرزا دا عنوان شاہی شہزادے نو‏‏ں دتا گیا سی جو تورک وادیاں نال تعلق رکھدا اے تے ایہ لقب وی ہندوستان دے مغل خانداناں دے نال ہی ا‏‏ے۔
 آغا
آغا دا مطلب اے "چیف"، "ماسٹر"، فوجی افسران دے عنوان دے طور اُتے یا عثمانی سلطنت وچ بعض فوجی کارکناں دے ناں دے بعد اکثر اس عنوان دا حصہ سی آغا پرانی ترکی دے لفظ آقا تو‏ں انگریزی وچ داخل کيتا آغا خان شیعہ مسلم اسماعیلی فرقے دے رہنما دا لقب اے عنوان آغا خان اک اعزازی عنوان سی جو ایران دے فتح علی قاجار خاقان نے وی استعمال کيتا تے اپنے بیٹے حسن علی شاہ نے وی استعمال کيتا جو اسماعیلی شیعہ دے رہنما سن ۔
 تورک قوم
تورک لفظ وکھ وکھ گروپاں د‏‏ی اک وڈی تعداد دا احاطہ کردا اے عام طور اُتے بھارت دے تمام مرکزی ایشیائی تارکین وطن اوزبیک چغتائی تاجک قپچاق برلاس قازق ترکمن کرغزستان اویغور غوری غزنوی سلجوقی زنگی افشاری تغلق عثمانی خوارزمی صفوفی چنگیزی تیموری بابری خلجی تاتاری تے قفقاز دے تارکین وطن دے لئی وی استعمال کيتا جاندا اے وچ ترکاں وچ تقسیم دا قائل نئيں ہاں وچ غوری غزنوی سلجوقی زنگی افشاری تغلق عثمانی خوارزمی صفوفی چنگیزی تیموری بابری خلجی تاتاری سب نو‏‏ں ترک ہی کہنا پسند کراں گا گل جے ترکاں د‏‏ی ہو تے اس وچ خان اعظم چنگیز خاں د‏‏ی نہ ہوئے تاں گل مکمل نئيں ہوئے گی خوارزم شاہ نے چنگیز خاں دا تعلق ترک تاتار قبیلے تو‏ں جوڑا اے 
حدیث شریف اے کہ:
" ترکاں نو‏‏ں نہ چھڑو جداں تک اوہ توانو‏‏ں نہ چھڑیں-"
چنگیزخاں خوازمی ترکاں اُتے اللہ دا عذاب بن دے آیا سی خوارزم شاہ نے اسنو‏ں چھڑا تے خوارزم شاہ دا انجام وی اسنو‏ں بھگتنا پيا
ان ميں ايک حملہ انہاں ترک قبیلے نے چوتھى صدى عيسوى ميں اتيلا كى كمان ميں كيا،اس حملے ميں روم دا شاہى تمدن خاك ميں مل گيا _ايک تے دور كہ جو انہاں دے حملےآں دا تقريباً اخرى دور شمار ہُندا اے ،وہ بارہويں صدى ہجرى ميں خان اعظم چنگيز خاں كى سر پرستى ميں ہويا ،انھاں نے مسلما‏ن تے عرب ممالك اُتے حملہ كيا ،اس حملے ميں بغداد سميت بوہت سارے شہر تباہ بر باد ہو گئے
اللہ تعالٰی دا فرمان اے:
" جدو‏ں وی وچ کِسے قوم اُتے خشمگین ہُندا ہاں تاں میرا اک لشکر اے جس دا ناں ترک رکھیا گیا اے وچ ایہ لشکر اس اُتے مسلط کر دیندا ہوں-"
ترکاں دا باقی قوماں اُتے ایہ اک احسان اے کہ انھاں نے دو چیزاں داں اک غالب تے دوسری اردو اردو د‏‏ی گل ہو تے تیموریاں د‏‏ی نہ ہو ہو ہی نئيں سکدا تے تیموریاں د‏‏ی گل ہو تے چغتائیاں د‏‏ی نہ ہو ایہ وی نئيں ہو سکدا تیمور اپنی کتاب وچ ہاں تیمور وچ لکھدا اے کہ وچ خاندانِ تاتار د‏‏ی شاخ چغتائی خاندان نال تعلق رکھدا ہاں تے ہندوستان وچ قائم مغلیہ سلطنت خاندان تیمور ہی سی، جو وی ہو، چغتائی خان جو چنگیز خان دا وڈا پُتر سی تے خان اعظم یا خاقاں اعظم چنگیز خان دے بعد کہلوایا ، انہاں ہی دے دور وچ اردو نے اپنا بناؤ سنگھار شروع کيتا تے رفتہ رفتہ عروج د‏‏ی منازل طے کاں، تیموری نواب فن شعر و سخن دے وڈے قدر دان سن تے انھاں نے بوہت سارے شاعر د‏‏ی خدمات نو‏‏ں جلا بخشی۔ ایہ نواب خود وی شعر و ادب وچ مہارت رکھدے سن، ایہ گل بالکل حق بجانب اے کہ خاندانِ چغتہ ہی اردو دے اصل تراشن ہار سن ۔ مرزا داغ فرماندے نيں-