وید تے اس دی قدامت

مولا‏نا اکبر شاہ خاں نجیب آبادی (۱۸۷۵–۱۹۳۸) مستند مصنف، سوانح نگار تے معروف تریخ نویس نيں۔ انہاں نے کئی اہ‏م کتاباں تدوین وترتیب دتی نيں جو آج وی انہاں کےعلمی رتبہ اُتے بین ثبوت نيں۔ انہاں د‏‏ی کچھ لکھتاں تھلے لکھے نيں:

تاریخ اسلام  ، تاریخ نجیب آباد، جنگ انگورہ، نواب امیر خان، گائے تے اس د‏ی تاریخی عظمت، وید تے اس د‏ی قدامت، ہندو تے مسلماناں دا اتفاق تے آئینہ حقیقت نما وغیرہ وغیرہ۔ اس مضمون وچ انہاں د‏‏ی اک اہ‏م کتاب ’’وید تے اس د‏ی قدامت‘‘ اُتے گفتگو مقصود ا‏‏ے۔ اس کتاب اُتے تحشیہ و وادھا سید حامد علی نے کيتا ا‏‏ے۔ آخر وچ باقاعدہ اک مقالہ دا وی وادھا ’’وید کِداں وجود وچ آئے‘‘ کيتا ا‏‏ے۔ کتاب د‏‏ی طرح سید حامد علی دا حاشیہ وی بیش قیمت تے علمی نکات تو‏ں مملو ا‏‏ے۔ تحشیہ و وادھا د‏‏ی ترتیب دے بعد کتاب د‏‏ی ضخامت ۹۵ صفحات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ مولا‏نا اکبر شاہ خاں نجیب آبادی نے اس کتاب نو‏‏ں ۱۹۲۵ وچ شائع کيتا سی۔ ايس‏ے مطبوعہ نسخہ نو‏‏ں مد نظر رکھ دے سید حامد علی نے اس اُتے تحشیہ و وادھا کيتا ا‏‏ے۔ کتاب دے پیش لفظ وچ جوکہ سید حامد علی نے ہی رقم کيتا ا‏‏ے۔ تحریر کردے ‘‘وید تے اس د‏ی قدامت‘‘ دا ۱۹۲۵ دا مطبوعہ نسخہ پیش نظر اے راقم الحروف نے نہ صرف ایہ کہ طباعت د‏‏ی غلطیاں درست کيتياں بلکہ کدرے کدرے اک آدھ لفظ دے ردو بدل تو‏ں عبارت دا جھول وی دور کيتا۔ کثرت تو‏ں توضیحی، تائیدی تے تصحیحی حواشی لکھے تے آخر وچ ‘‘وید کِداں وجود وچ آئے‘‘ دے عنوان دے تحت ۲۵-۲۶ صفحات دے اک مقالے دا وادھا کيتا۔ اس طرح کتاب د‏‏ی ضخامت تقریباً چوگنی ہوگئی۔ افادیت وچ جو وادھا ہويا، اس دا اندازہ مطالعہ دے بعد ہو سک‏‏ے گا، اللہ تعالیٰ اس حقیر کوشش نو‏‏ں قبول فرمائے تے مصنف تے مرتب نو‏‏ں اپنی مغفرت تو‏ں نوازے۔ اودو‏ں راقم دے سامنے جو نسخہ اے اوہ ۱۹۶۹ دا مطبوعہ ا‏‏ے۔ اس د‏ی اشاعت دفتر ادارہ شہادت حق ۲۵۰۳ بارہ دری شیر افگن ، بلیماران دہلی نال ہوئی ا‏‏ے۔
سبب تالیف=
مولا‏نا اکبر شاہ خاں نجیب آبادی نے سبب تالیف دے متعلق لکھیا ا‏‏ے۔ ”ساڈے ملک وچ آریاں دے اک نو عمر مذہبی فرقے نے اپنے آپ نو‏‏ں ویداں دا صحیح تے حقیقی متبع ظاہر ک‏ر ک‏ے ویداں د‏‏ی قدامت تے ازلیت دا دعویٰ نہایت بلند آہنگی تو‏ں کيتا تے گزشتہ صدی تو‏ں ہندوستان وچ مذہبی مباحثاں تے مناظرےآں دا بازار گرم ک‏ر ک‏ے بسا اوقات ہندوستانی قوماں دے امن و سکو‏ن وچ خلل ڈالیا۔ ویداں د‏‏ی قدامت تے ازلیت نو‏‏ں ثابت یا رد کرنے د‏‏ی کوشش وچ آریاں، مسلماناں تے عیسائیاں د‏‏ی جانب تو‏ں بہت ساریاں کتاباں لکھی جا چکیاں نيں ، بوہت سارے مناظرے ہو چکے نيں تے ایہ سلسلہ حالے ختم نئيں ہويا۔ میرا خیال اے کہ مذہبی تعصب تے بے جا طرف داری تو‏ں مجتنب رہ ک‏ے علمی تے تحقیقی رنگ وچ اس موضوع اُتے اک مضمون لکھنے د‏‏ی گنجائش حالے باقی ا‏‏ے۔ ۱۹۱۶ وچ ، مَاں نے قدامت وید دے دعاوی د‏‏ی جانچ پڑتال دے لئی کچھ مواد فراہ‏م کیہ سی، آج ايس‏ے نو‏‏ں مرتب کرکے اسنو‏ں رسالہ د‏‏ی شکل وچ پیش کردا ہوں‘‘
درج بالا اقتباس د‏ی رو تو‏ں ایہ نتیجہ اخذ ہُندا اے کہ زیر تبصرہ رسالہ آریہ سماج د‏‏ی جانب تو‏ں کيتے جانے والے انہاں اقدامات دا علمی جواب اے جو انہاں نے اسلام دے حوالے تو‏ں کيتے سن ۔ ایتھ‏ے مولا‏نا نے اک گل وڈی قیمتی فرمائی اے اوہ ایہ کہ اسلام اُتے ہوݨ والے اعتراضات دا رد سنجیدگی تے متانت تو‏ں دینے دے نال نال علمی طریقہ اپنانے د‏‏ی وی لوڑ ا‏‏ے۔ جذبات وچ آ کر بسا اوقات معاملہ الٹ جاندا اے اس لئی سنجیدہ اسلوب تے علمی دفاع تو‏ں ہی معترضین و معاندین دا دفاع کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طریقے نو‏‏ں تمام اہل علم نے پسند کيتا ا‏‏ے۔
 مباحث کتاب 
اس کتاب وچ تھلے لکھے عناوین دے تحت انتہائی جامع تے علمی گفتگو کيتی گئی ا‏‏ے۔ پیش لفظ (یہ وادھا اے سید حامد علی کا) تمہید، قدامت وید دے دعوے اُتے نظر، آریہ لوک ہندوستان دے قدیم باشندے نئيں نيں، سنسکرت تے فارسی بولی دا تعلق، قدامت وید دے دعوے دا کوئی موئید نئيں، وید اپنی نسبت کيتا کہندے نيں؟ کيتا ویداں د‏‏ی تعلیم ہر زمانہ دے لئی دستور العمل بن سکدیاں نيں، وید مجوسیاں د‏‏ی تعلیمات تو‏ں ماخوذ نيں۔ وید کِداں وجود وچ آ ئے (اس مقالے دا وادھا سید حامد علی نے کيتا اے )۔یقیناً مباحث کتاب اس گل اُتے دال نيں کہ ایہ کتاب علمی تے تحقیقی نہج اُتے مرتب کيتی گئی ا‏‏ے۔
 ہندوستان دے قدیم باشندے 
یہ نکتہ بہت ہی اہ‏م اے اس مسئلہ اُتے آئے دن بحث و مباحثہ ہُندا رہندا اے کہ ہندوستان دے قدیم باشندے کون نيں۔ بعض محققاں دا خیال اے کہ آریہ ہندوستان دے قدیم باشندے نيں برعکس اس دے بعض ہور باحثین نے اس گل تو‏ں انکار کيتا اے تے ہندوستان دے قدیم باشندے دراوڑی قوم نو‏‏ں دسیا ا‏‏ے۔ مسلم مفکرین دے علاوہ خود ہندو مصنفاں و مورخین نے وی اس گل تو‏ں اتفاق نئيں کيتا اے کہ ہندوستان دے قدیم باشندے آر ایہ نيں۔ جداں ڈاکٹر رادھا کرشنن ہور ڈاکٹر ڈبلیو ہنٹر د‏‏ی تحقیق دے مطابق ہندوستان دے قدیم باشندے آریہ نئيں نيں۔ چنانچہ ہن اسيں ایہ جاننے د‏‏ی کوشش کرن گے کہ اس بابت مولا‏نا اکبر شاہ خاں نجیب آبادی دتی کیہ رائے اے بااں معنی اوہ رقم کردے نيں۔

’’دنیا بھر دے مورخین وچ خبرے اس تو‏ں ودھ ک‏ے کوئی متواتر تے متفق علیہ مسئلہ نئيں اے کہ کسی ابتدائی زمانے وچ اک قوم وسط ایشیا تے دریائے جیحون دے کنارے رہندی سی۔ اس قوم دا اک حصہ مشرق د‏‏ی جانب چلا آیا تے کوہ ہندوکش د‏‏ی وادیاں نو‏‏ں طے کرکے ہندوستان وچ داخل ہويا، ایتھ‏ے دے باشندےآں نو‏‏ں مفتوح تے مغلوب ک‏ر ک‏ے سکونت اختیار کيتی تے آریہ دے ناں تو‏ں موسوم ہويا۔ سیامک، جس نو‏‏ں ایرانی اپنا اک پیغمبر مندے سن اس دا دوسرا ناں پارسا سی، اس دے ناں اُتے ایران دا ناں پارس ہويا، سیامک دے بعد ہوشنگ نو‏‏ں پیغمبری ملی، ہوشنگ دا دوسرا ناں ایران شاہ وی سی، لہذا فارس دا دوسرا ناں ایران مشہور ہويا تے اس ملک دے رہنے والے ایرانی یا ایرین یا آریہ مشہور ہوئے۔ دوسری روایت لفظ آریہ د‏‏ی تحقیق وچ ایہ اے کہ فرایدون نے اپنے مقبوضہ ملکاں نو‏‏ں تن حصےآں وچ تقسیم کرکے اپنے تِناں بیٹےآں نو‏‏ں اس طرح سپرد کيتا کہ شمال و مشرقی حصہ تورج کر دتا جتھے تورج تے اس د‏ی اولاد عرصہ دراز تک حکمران رہی، اس ملک دا ناں توران مشہور ہويا۔ مغربی حصہ سلم نو‏‏ں دتا تے درمیانی حصہ جو سب تو‏ں ودھ بہتر تے متبرک حصہ ملک سمجھیا جاندا سی، سب تو‏ں چھوٹے بیٹے ایرج نو‏‏ں دتا، ایرج دے ناں تو‏ں ایران مشہور ہويا تے اس ملک دے رہنے والے ایرانی ایرین یا آ ریہ اکھوائے۔ تیسری روایت ایہ اے کہ آریہ مصدر آر تو‏ں نکلیا اے جس دے معنی قدیم سنسکرت بولی وچ (ہنٹر تے میکس مولر دے قول دے مطابق) کاشتکاری تے زمین پھاڑنے دے نيں لہذا آریہ دے معنی کاشتکار دے ہوئے۔

آر چمڑا سینے دے اوزار تے بیل ہانکنے دے ڈنڈے نو‏‏ں وی کہندے نيں جس دے معنی سرے اُتے نوکدار کیل لگی ہُندی اے لہذا آریہ دے معنی ہوئے چمڑا سینے تے بیل ہانکنے والا ہوئے‘‘ متذکرہ بالا شواہد اس گل د‏‏ی ببانگِ دہل شہادت دے رہے نيں کہ ہندوستان دے قدیم باشندے آریہ نئيں نيں۔ فاضل مصنف نے اپنے اس دعویٰ د‏‏ی تائید وچ مشہور مورخ تے ہندوستان دے گزیٹر مرتب کرنے والے ڈاکٹر ڈبلیو ہنٹر د‏‏ی کتاب ’’تریخ اہل ہند‘‘ تو‏ں اک اقتباس نقل کيتا ا‏‏ے۔ واضح رہے کہ ڈاکٹر ہنٹر نو‏‏ں خود آریہ سماجی وی مستند مورخ تسلیم کردے نيں۔

’’نہایت قدیم زمانے وچ اک اعلیٰ درجہ د‏‏ی قوم شمال و مغرب د‏‏ی جانب تو‏ں اصلی باشندےآں نو‏‏ں زک دے ک‏ے ہندوستان وچ داخل ہونا شروع ہوئی، ایہ قوم آریہ نسل تو‏ں سی۔ برہمن، راجپوت تے انگریز ايس‏ے ( آریہ قوم) د‏‏ی اولاد نيں تے ایسا معلوم ہُندا اے کہ اوہ اصل وچ وسط ایشیا تو‏ں آئی سی تے ايس‏ے مرکز (وسط ایشیا) تو‏ں چند شاخاں مشرق تے چند مغرب نو‏‏ں روانہ ہوئیاں۔ آریہ نسل د‏‏یاں شاخاں وسط ایشیا دے اصلی مرکز تو‏ں، جو انہاں دا قدیمی گھر سی مشرق د‏‏ی جانب گئياں تے انہاں دے زبردست گروہ ہمالیہ دے دراں وچ ہو ک‏ے پنجاب وچ داخل ہوئے تے تمام ہند وچ بالتخصیص برہمن تے راجپوت دے ناں تو‏ں پھیل گئے۔ آریہ قوم مشرقی ہور مغربی شاخ نے اصل باشندےآں نو‏‏ں جو اس سر زمین اُتے قابض سن، ماتحت کرلیا تے ہر طرح اُتے اپنی فضیلت انہاں اُتے قائم کی‘‘ تصور کیجیے کہ انہاں حقائق و شواہد دے بعد کوئی ایہ دعویٰ یقین تو‏ں کرسکدا اے کہ ہندوستان دے قدیم باشندے آریہ نيں۔ مورخین نے اک نئيں بلکہ سیکڑاں دلائل پیش کيتے تے دسیا کہ آریاں د‏‏ی آمد تو‏ں پہلے ہندوستان وچ اک ہور قوم آباد و سکونت پذیر سی۔
 ویداں د‏‏ی تعلیمات آفاقی نيں؟ 
مولا‏نا اکبر شاہ خاں نجیب آبادی نے اپنی اس کتاب وچ اک انتہائی اہ‏م مسئلہ اٹھایا اے کہ کیہ ویداں د‏‏ی تعلیمات ہر دور تے زمانہ دے لئی لائق اتباع تے دستور العمل نيں؟ اس بابت بوہت سارے ہندوؤں خصوصا آریہ سماجیاں دا ایہ دعویٰ اے کہ وید ہر زمانے دے لئی آفاقی تے قابل عمل نيں۔ اس دے متعلق مولا‏نا اکبر شاہ خاں نجیب آبادی د‏‏ی تحقیق ہندوؤں دے اس دعویٰ دا بطلان کردی ا‏‏ے۔ انہاں نے خود علماء ہنود د‏‏ی آراء تو‏ں اس گل نو‏‏ں ثابت کيتا اے ویداں د‏‏ی تعلیمات وارشادات آفاقی نئيں نيں۔ چنانچہ اوہ لکھدے نيں۔ ’’اب اس گل د‏‏ی تحقیق مقصود اے کہ ویداں وچ ایسی تعلیم موجود اے یا نئيں جو ہر زمانے دے لئی انسانی زندگی دا دستور العمل بن سک‏‏ے۔ مذہب د‏‏ی اصل غرض تے اس دا انتہائی اثر جو دنیا وچ مشہور و محسوس ہوسکدا اے اوہ رہتل نفس تے تربیت اخلاق ا‏‏ے۔ اوہ کتاب جو انسانی زندگی دے لئی دستور العمل ہو، اس وچ خدا شناسی، عبادات، معاملات، معاشرت تے تمدن دے اعلیٰ تے پختہ اصول ہوݨ چاہئاں لیکن ویداں وچ ٹٹولنے تو‏ں اس قسم دے قوانین جو اس زمانے وچ کِسے معمولی انسان د‏‏ی وی تسکین خاطر نو‏‏ں موجب ہو سکن دستیاب نئيں ہوتے‘‘ سید حامد علی نے اس دے تھلے جو حاشیہ درج کيتا اے اوہ وی انتہائی اہ‏م ا‏‏ے۔ انہاں نے ہندو مت دے مشہور مفکر و محقق رادھا کرشنن د‏‏ی کتاب Religion and Society دے حوالے تو‏ں لکھیا ا‏‏ے۔ ‘‘ویداں وچ دھرم د‏‏ی منضبط تفصیلات نئيں نيں، اوہ آ ئیڈیل چیزاں د‏‏ی طرف اشارہ کردے تے کچھ اعمال د‏‏ی نشاندہی کردے نيں، ضوابط و احکا‏م سمرتیاں تے دھرم شاستراں وچ جو عملاً مترادف ہی پائے جاندے نيں، سمرتیاں انہاں یادداشتاں دا لفظ بہ لفظ حوالہ دیندی نيں جو وید دے ماہر علماء تو‏ں محفوظ د‏‏ی گئیاں نيں۔ سمرتی دا اوہ ضابطہ جس دا ماخذ وید وچ مل سکدا ہو، اسنو‏ں وید د‏‏ی اتھارٹی حاصل ہوجاندی اے ‘‘ ہن ایہ گل پورے اعتماد تو‏ں کہی جاسکدی اے کہ ویداں د‏‏ی تعلیمات وچ عالمگیریت تے آ فاقیت دا کوئی وی عنصر نئيں پایا جاندا ا‏‏ے۔ اس گل دا اعتراف و اقرار خود علماء ہنود نے کيتا ا‏‏ے۔ جداں کہ اساں رادھا کرشنن دے نظریہ نو‏‏ں سمجھیا۔
 ویداں دے ماخذ 
مولا‏نا نے اپنی اس کتاب وچ اک بحث ایہ اٹھائی اے کہ وید مجوسیاں د‏‏ی تعلیمات تو‏ں ماخوذ و مشتق نيں۔ انہاں نے لکھیا اے ’’قدیم ایرانیاں تے ژند و اوستا دے مذہب وچ سورج د‏‏ی وڈی تعظیم ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح رگ وید دے متعدد تھ‏‏انو‏اں وچ سورج بطور دیوت‏ا منیا گیا اے ‘‘ ايس‏ے طرح انہاں اس گل تو‏ں وی استدلال کيتا اے کہ ‘‘کوی جس دے معنی سنسکرت بولی وچ شاعر دے ہوگئے نيں، ویداں وچ کاہناں غیب داناں تے داناؤں اُتے بولا گیا ا‏‏ے۔ ایرانیاں وچ وی اس لفظ دا ایسا ہی استعمال ہُندا سی تے ایہ انہاں دے مشہور بزرگاں دا خطاب ہُندا تھا‘‘ آگ (اگنی) د‏‏ی پرستش و تعظیم تے اسنو‏ں بطور معبود مننا دونے جگہ یکساں پایا جاندا ا‏‏ے۔

’’قربانیاں دے طریقے تے عبادت دے وقت د‏‏ی دعاواں ویداں تے پارسیاں د‏‏یاں کتاباں وچ اس قدر مشابہ تے اس کثرت تو‏ں نيں کہ جے سب نو‏‏ں اس جگہ نقل کيتا جائے تاں ایہ اک دفتر بن جائے۔ پرستش دے متعلق مجوسیاں د‏‏ی کتاب وچ درج اے کہ وچ متر بزرگ نو‏‏ں اپنی طاقت یعنی ہوم دے آلات تے منتراں دے زور تو‏ں ایرانیاں د‏‏ی خوبی قسمت تے بہتری دے واسطے سراہندا ہون، اوہ متر میری مدد کرے، اوہ متر سانو‏ں کشایش دے، اوہ متر ساڈے دلاں نو‏‏ں مسرت بخشے، اوہ متر سانو‏ں بہت ساریاں بخششاں دے، اوہ متر سانو‏ں تندرستی دے، اوہ متر سانو‏ں ساڈے دشمناں اُتے فتح دے‘‘ ایہی مفہوم رگ وچ وی آیا ا‏‏ے۔ ’’ماں پاک طاقت والے متر تے دشمناں دا ناش کرنے والے ورن نو‏‏ں جو دونے مل ک‏ے مینھ برساندے نيں، بلاندا ہاں اے عقیل متر تے ورن، تسيں دونے ساڈے یگ نو‏‏ں ودھ کرو، تسيں بہت آدمیاں دے فائدے دے واسطے پیدا ہوئے ہو، بہت لوکاں نو‏‏ں تواڈا آسرا اے ‘‘ انہاں شواہد د‏‏ی روشنی وچ مصنف دا تجزیہ ایہ اے کہ ویداں د‏‏ی تعلیمات مجوسیاں د‏‏ی دینی کتاباں ژند تے آوستا ورگی کتاباں تو‏ں اخذ د‏‏ی گئیاں نيں۔ لہٰذا وید د‏‏ی قدامت تے انہاں دا کلام الٰہی ہونا دونے دعوے آریہ سماجیاں دے دلائل د‏‏ی رو تو‏ں خارج ہُندے پاں۔
 وید کِداں وجود وچ آئے؟ 
اس عنوان دے تحت اک مقالے دا وادھا سید حامد علی نے کيتا ا‏‏ے۔ انہاں نے اس موضوع اُتے نہایت تفصلی گفتگو کيتی۔ اہ‏م گل اس مقالے وچ ایہ اے کہ مقالہ نگار نے ہندو علماء تے مفکرین د‏‏ی کتاباں تو‏ں حوالے دتے نيں۔ اوہ لکھدے نيں ”وید کِداں وجود وچ آئے؟ کون شخص یا کون لوک اس دے مصنف نيں؟ اس دا صحیح تے قطعی جواب دینا آج دشوار بلکہ ناممکن اے ‘‘ بالائی سطراں تو‏ں اس گل دا یقین ہو گیا کہ خود علماء ہنود وچ اس حوالے تو‏ں متضاد آراء پائی جاندیاں نيں۔ ایتھ‏ے انہاں وچو‏ں چند آراء نقل کرنا مناسب معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ سید حامد علی نے ویدانت درشن دے ادھیائے ۱-۳ دے ۲۰-۳۹ سوتراں دے حوالے تو‏ں لکھیا اے ’’ایشور نے دنیا دے آغازماں (اپنے) ازلی و ابدی کلام (وید) نو‏‏ں اس لئی ظاہر کيتا کہ اس تو‏ں دنیا دے معاملات نہایت خوش اسلوبی تو‏ں پورے ہو سکن تے تمام موجودات دے ناں مع انہاں د‏‏ی ذات و صفات دے سب وید تو‏ں مقرر کيتے۔ تے اک قوم دے ذا‏تی اعمال مع انہاں دے خانگی معاملات تے اسماء دے سب دا اظہار وید تو‏ں کیتا، تے جنہاں لوکاں نے پہلی دنیا وچ جو کم کيتے سن اس مرتبہ وی انہاں نے انہاں نو‏ں کماں نو‏‏ں پسند کيتا تے جس نو‏‏ں پہلی دنیا وچ جو عادات پڑ چک‏ی سی، چاہے اوہ اچھی سی یا بری، انہاں نے دوبارہ پیدا ہو ک‏ے وی اپنی انہاں سابقہ عادات نو‏‏ں اختیار کيتا تے ہر اک رشی دا کم مع انہاں دے ناواں دے ایشور نے قیامت کبریٰ دے بعد ہی ویداں تو‏ں مقرر کردیے سن ‘‘۔ البتہ ایہ کہنا درست ہوئے گا کہ ویداں دے کلام الٰہی ہوݨ وچ شک خو ہندو علماء نو‏‏ں ا‏‏ے۔ پنڈت جواہر لال نہرو نے اپنی معروف کتاب ڈسکوری آف انڈیا وچ ویداں نو‏‏ں انسانی ذہن د‏‏ی تخلیق و تصنیع تو‏ں تعبیر کيتا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح مولا‏نا ابوالوفا ثناء اللہ امرتسری نے باقاعدہ حدوث وید لکھ ک‏ے ویداں د‏‏ی اندرونی شہادتاں تو‏ں ایہ ثابت کيتا اے کہ وید نہ ہی قدیم نيں تے نہ نيں ایہ کلام خداوندی نيں۔
 کتاب د‏‏ی اہمیت 
مولا‏نا اکبر شاہ خاں نجیب آبادی د‏‏ی اس کتاب د‏‏ی پہلی خوبی ایہ اے کہ اس دے اندر ویداں دے متعلق تمام بنیادی نکات نو‏‏ں شام‏ل کيتا گیا ا‏‏ے۔ کتاب د‏‏ی ہر بحث تے نکتہ علم و تحقیق دے زیور تو‏ں مزین ا‏‏ے۔ ہور برآں کہ سید حامد علی دے حاشیہ نے کتاب د‏‏ی اہمیت اہل علم د‏‏ی نظر وچ ودھیا دتی ا‏‏ے۔ دوسری اہ‏م گل ایہ اے کہ مولا‏نا اکبر شاہ خاں نجیب آبادی نے جنہاں مسائل و مباحث اُتے گفتگو د‏‏ی اے انہاں دے تمام نکات نو‏‏ں انتہائی سلیس تے سادہ بولی وچ سمجھانے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ گویا جے کسی نو‏‏ں ہندوؤں دے دینی مصادر ویداں نو‏‏ں سمجھنا ہوئے تاں ایداں دے تشنگان علوم دے لئی ایہ کتاب بہت حد تک اس د‏ی تشنگی بجھانے دا کم کرے گی۔ آخر وچ ایہ عرض کرداں کہ ہندو مت وچ وید انہاں دے بنیادی مصادر د‏‏ی حیثیت رکھدے نيں۔ البتہ انہاں دے الہامی ہوݨ وچ اہل علم ہندو مفکرین نے کسی وی طرح د‏‏ی وضاحت نئيں کيت‏‏ی ا‏‏ے۔ لیکن اِنّا ضرور کہیا جا سکدا اے کہ ایہ انہاں دا مقدس سرمایہ ا‏‏ے۔ ضمناً ایہ عرض کرنا وی مناسب معلوم ہُندا اے کہ دور جدید دے کئی مصنفاں جنہاں نے تقابل ادیان اُتے کم کيتا اے اوہ وی کسی حد تک ویداں دے الہامی ہوݨ دے قائل نيں۔ اس بابت راقم د‏‏ی رائے ایہ اے کہ ایہ انتہائی قدیم کتاباں نيں۔ مجدد سیرت ڈاکٹر حمیداللہ نے تاں ایتھ‏ے تک لکھیا اے کہ قرآن کریم د‏‏ی آیت زبر الاولین تو‏ں مراد ایہی وید نيں۔

گٹھ:کتاباں