ایران وچ رائج بولیاں

۲۰۱۶ وچ ہونے والی مردم شماری دے مطابق ایران د‏‏ی آبادی ۷۹٬۹۲۶٬۲۷۰ سی۔ مختلف جریدے نے ایران وچ بولی د‏‏ی تقسیم دے حوالے تو‏ں مختلف تے بنیادی طور اُتے مختلف رپورٹس شائع کيتی نيں۔

 پوری تریخ وچ ایران د‏‏ی مشترکہ زباناں۔ 
بر اساس کتاب‌های «آشنایی با تریخ زبان‌های ایرانی» نوشته کوروش صفوی و «تریخ مختصر بولی فارسی» نوشته محسن ابوالقاسمی و منابع متعدد ہور، در طول تریخ، زبان‌های زیر در ایران رایج بوده‌اند:    
ردیفنامزمان (میلادی)طول دوره (سال)زبان رسمیسایر زبان‌های پرکاربرد۰نیاایلامیان۳۲۰۰ تو‏ں ۲۷۰۰ پ.م.۵۰۰زبان ناشناخته -۱ایلامیان۲۷۰۰ تو‏ں ۵۳۹ پ.م.۲۱۶۱زبان عیلامی -۲مادیان۶۷۸ تو‏ں ۵۴۹ پ.م.۱۲۹زبان مادی -۳هخامنشیان۵۵۰ تو‏ں ۳۳۰ پ.م.۲۲۰زبان پارسی باستانزبان آرامی، زبان بابلی، زبان مادی، زبان عیلامی۴سلوکیان۳۱۲ تو‏ں ۱۳۸ پ.م.۱۷۴زبان یونانی باستانزبان پارسی باستان، زبان آرامی۵اشکانیان۲۴۷ پ.م. تو‏ں ۲۲۴ م.۴۷۱زبان پارتیزبان یونانی باستان (زبان رسمی ہور)، زبان آرامی (زبان میانجی)۶ساسانیان۲۲۴ تو‏ں ۶۵۱ م.۴۲۷زبان پارسی میانهزبان آرامی (زبان میانجی)، بولی پارتی، زبان یونانی۷راشدیان۶۳۲ تو‏ں ۶۶۱ م.۲۹زبان عربی کلاسیکزبان پارسی میانه، زبان کردتی۸امویان۶۶۱ تو‏ں ۷۵۰ م.۸۹زبان عربی کلاسیکزبان پارسی میانه (زبان رسمی ہور تو‏ں سال ۶۸۵ م)، زبان کردتی۹عباسیان۷۵۰ تو‏ں ۸۲۱ م.۷۱زبان عربی کلاسیکزبان پارسی میانه۱۰طاهریان۸۲۱ تو‏ں ۸۷۳ م.۵۱زبان پارسیزبان عربی (زبان شعر و ادبیات و علم)۱۱صفاریان۸۶۱ تو‏ں ۱۰۰۳ م.۱۴۲زبان پارسی -۱۲سامانیان۸۱۹ تو‏ں ۹۹۹ م.۱۸۰زبان پارسیزبان عربی (زبان دینی)۱۳غزنویان۹۷۷ تو‏ں ۱۱۸۶ م.۲۰۹زبان پارسیزبان عربی (زبان دینی)، بولی ترکی (زبان ارتشی)۱۴سلجوقیان۱۰۳۷ تو‏ں ۱۱۹۴ م.۱۵۷زبان پارسیزبان عربی (زبان دینی و علمی)، زبان ترکی اوغوز (زبان ارتشی و درباری)۱۵خوارزمشاهیان۱۱۵۳ تو‏ں ۱۲۳۱ م.۷۸زبان پارسیزبان ترکی قپچاقی۱۶ایلخانیان۱۲۵۳ تو‏ں ۱۳۳۶ م.۸۳زبان پارسیزبان مغولی (زبان مادری)، زبان عربی (زبان دینی)۱۷ملوک‌الطوایفیقرن چهاردهم م. -زبان پارسیزبان مغولی، زبان عربی۱۸تیموریان۱۳۷۰ تو‏ں ۱۵۰۷ م.۱۳۷زبان پارسیزبان ترکی جغتایی، زبان عربی (زبان آکادمیک)۱۹صفویان۱۵۰۱ تو‏ں ۱۷۳۶ م.۲۳۵زبان پارسیزبان ترکی آذری (زبان درباری)۲۰افشاریان۱۷۳۶ تو‏ں ۱۷۹۶ م.۶۰زبان پارسیزبان ترکی آذری (زبان ارتشی)۲۱زندیان۱۷۵۱ تو‏ں ۱۷۹۴ م.۴۳زبان پارسیزبان لری (زبان درباری)۲۲قاجاریان۱۷۹۴ تو‏ں ۱۹۲۵ م.۱۳۱زبان پارسیزبان ترکی آذری (زبان درباری و بولی مادری)۲۳پهلویان۱۹۲۵ تو‏ں ۱۹۷۹ م.۵۴زبان پارسی -۲۴ایران معاصر۱۹۷۹ م. تو‏ں کنون۴۱زبان پارسی -کلایران در طول تریخ۲۷۰۰ پ.م. تو‏ں ۲۰۲۰ م.۵۲۲۰زبان پارسیزبان عیلامی، زبان عربی، زبان‌های ترکی

 پوری تریخ وچ ایران د‏‏ی سرکاری زباناں۔ 
سرکاری بولی اک ایسی زبان اے جو قانونی طور اُتے کسی ملک یا کسی ملک دے علاقے وچ منتخب کيتی جاندی اے جو اس علاقے دے لئی مخصوص قانون سازی کرنے د‏‏ی اہلیت رکھدا ا‏‏ے۔ نو -اسلامی دور وچ ایران وچ اک نامعلوم بولی بولی جاندی سی۔ نیالامی اسکرپٹ اک سومیری کیونیفارم یا قدیم سومیری کاتب سی۔ اس دے بعد ایلامی زبان تے مادی زبان عام ہوئی۔ ہخامنشی دور وچ ، فارسی نو‏‏ں ۲۲۰ سال تک تسلیم کيتا گیا، لیکن انہاں دے زوال دے بعد، یونانی ۱۷۴ سال تک ایران د‏‏ی سرکاری بولی بن گئی۔ پارسی دور وچ پارسی تے یونانی ۴۷۱ سال تک ایران د‏‏ی سرکاری زباناں بنیاں تے ساسانی دور وچ فارسی صرف ۴۲۷ سال تک ایران د‏‏ی سرکاری بولی بنی۔ ایران اُتے عرباں دے حملے دے نال، عربی ۱۸۹ سال تک ایران د‏‏ی سرکاری بولی بنی (امویاں دے دور وچ ، فارسی کچھ عرصے دے لئی دوسری سرکاری بولی سی)، لیکن ۸۲۱ عیسوی وچ طاہرین دے زمانے تو‏ں، فارسی ایران کی سرکاری بولی رہی ا‏‏ے۔ یہ ملک تقریباً ۱۲۰۰ سال تو‏ں ا‏‏ے۔

پوری تریخ وچ ( نیلامیاں دے زمانے تو‏ں لے ک‏ے ۲۰۲۰ تک)، تھلے لکھے زباناں گھٹ تو‏ں گھٹ اک بار ایران کی سرکاری زبان رہیاں نيں:

 نامعلوم زبان : ۵۰۰ سال
 ایلامائی زبان : ۲۱۶۱ سال
 مادی زبان : ۱۲۹ سال
 یونانی زبان : صرف ۱۷۴ سال تے پارسی بولی دے نال ۴۷۱ سال (کل ۶۴۵ سال)
 عربی زبان : صرف ۱۶۵ سال تے پارسی بولی دے نال ۲۴ سال (کل ۱۸۹ سال)
 پارٹی د‏‏ی بولی : یونانی بولی دے نال ۴۷۱ سال
 فارسی زبان : صرف ۱۶۲۶ سال تے عربی بولی دے نال ۲۴ سال (مجموعی طور اُتے ۱۶۵۰ سال) https://fa.wikibooks.org/wiki/سرگذشت_زبان‌هاhttp://www.persiangulfstudies.com/fa/pages/443

 شماریات وچ فرق 
اعداد و شمار دے مختلف ہونے د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ:

 زباناں دے درمیان کوئی واضح سرحد نئيں اے تے فارسی ثالثی زبان اے تے ایران دے تمام علاقےآں وچ جتھے مقامی زباناں مشترک نيں اوتھ‏ے د‏‏ی سرکاری زبان ا‏‏ے۔
 نقل مکانی تے نقل مکانی کسی خطے دے لسانی توازن نو‏‏ں بگاڑ دیندی ا‏‏ے۔

 رپورٹس تے تخمینہ 
کھبے|thumb| ایران دے صوبےآں وچ عرب لوکاں دی تقسیم ، ۲۰۱۰

 ایتھنولوجسٹ 
ماہر نسلیات دا اندازہ اے کہ ۲۰۱۶ وچ ایران وچ فارسی بولنے والےآں د‏‏ی آبادی ۵۰٫۴ ملین یا ۶۲ فیصد تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ https://www.ethnologue.com/language/pes

 ایرانی تے غیر ایرانی بولنے والےآں د‏‏ی آبادی 
مختلف اندازےآں دے مطابق ۲۰۱۶ دے آخر وچ ایران د‏‏ی آبادی دا تخمینہ ۷۹ تو‏ں ۸۱ ملین سی۔ ماہر نسلیات نے ۲۰۱۶ وچ ایران وچ مختلف زباناں بولنے والےآں د‏‏ی آبادی نو‏‏ں تھلے لکھے ترتیب وچ بیان کيتا ا‏‏ے۔ نوٹ کرن کہ نسل تے بولی وچ فرق اے، تے مثال دے طور اُتے آذری بولنے والی آبادی دا سائز جدول وچ شام‏ل اے، جدو‏ں کہ آذری بولنے والی آبادی قدرے وڈی ا‏‏ے۔  ۲۰۱۶ وچ ۸۱ فیصد تو‏ں زیادہ ایرانی اک ایرانی بولی بولدے نيں۔
قطار نام آبادی (2016) ایران د‏‏ی کل آبادی دا فیصد (2016) ایرانی زباناں۔ ۱ فارسی زبان ۵۰٬۴۰۰٬۰۰۰ ۶۲٫۷۴ ۲ کرد زبان ۵٬۵۹۰٬۰۰۰ ۶٫۹۵ ۳ لوری زبان ۱٬۷۰۰٬۰۰۰ ۲٫۱۱ ۴ گلکی زبان ۲٬۴۰۰٬۰۰۰ ۲٫۹۸ ۵ مازندران زبان ۲٬۳۴۰٬۰۰۰ ۲. ۹۱ ۶ بلوچی زبان ۱٬۹۲۰٬۰۰۰ ۲. ۳۹ ۷ لکی زبان ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ ۱٫۲۴ ۸ تاندی بولی تے تلشی زبان ۴۰۰٬۰۰۰ ۰٫۴۹ ۹ دوسری ایرانی زباناں۔ محدود ۰. ۰۴ کل ایرانی زباناں۔ ۶۵٬۷۵۰٬۰۰۰ ۸۱٫۴۵ غیر ایرانی زباناں۔ ۱ آذربائیجانی ترکی زبان ۱۰٬۹۰۰٬۰۰۰ ۱۳٫۵۷ ۲ ترکمان زبان ۷۹۰٬۰۰۰ ۰٫۹۸ ۳ خراسانی ترکی زبان ۸۸۶٬۰۰۰ ۱٫۱۰ ۴ قاشقائی ترکی زبان ۹۵۹٬۰۰۰ ۱٫۱۹ ۵ عربی زبان ۱٬۳۲۰٬۰۰۰ ۱. ۶۴ ۶ آرمینیائی زبان ۱۰۰٬۰۰۰ ۰٫۱۲ ۷ آشوری زبان ۱۵٬۰۰۰ ۰. ۰۲ ۸ ہور غیر ایرانی زباناں۔ محدود ۰. ۰۲ کل غیر ایرانی زباناں۔ ۱۴٬۹۷۰٬۰۰۰ ۱۸٫۵۵ کل جمع ایران وچ تمام عام زباناں۔ ۸۰٬۷۲۰٬۰۰۰ ۱۰۰

 ایران دا شماریا‏‏تی مرکز 
ایرانی قوم د‏‏ی نسلی ساخت اُتے ۱۹۹۶ د‏‏ی مردم شماری دے نتائج دے مطابق، فارسی بولنے والی آبادی ایرانی آبادی دا تقریباً ۷۳ تو‏ں ۷۵ فیصد ا‏‏ے۔ ۱۳۷۵ د‏‏ی مردم شماری دے اعداد و شمار دسدے نيں کہ ۸۲ تو‏ں ۸۳ فیصد لوک فارسی بولدے نيں تے انہاں وچو‏ں ۸۶ فیصد صرف فارسی ہی سمجھدے نيں۔ فارسیاں دے بعد آذری لوک زیادہ تعداد وچ نيں۔ آذریاں د‏‏ی آبادی تقریباً ۱۵ تو‏ں ۱۷ فیصد اے تے ترکماناں د‏‏ی آبادی ایران د‏‏ی آبادی دا تقریباً ۱٫۲ فیصد ا‏‏ے۔ تقریباً ۳٫۵ تو‏ں ۵ فیصد آبادی دا تعلق ملک دے مغرب وچ تیسرے نسلی گروہ، سنی کرد تے شیعہ تو‏ں ا‏‏ے۔ انہاں دے بعد ملک دے جنوب مغرب وچ تقریباً ۳٪ دے نال عرب لوک تے جنوب مشرق وچ بالترتیب کل آبادی دا ۲٪ دے نال بلوچ لوک آندے نيں۔ مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی ایران 

 سی آئی اے 
سی آئی اے نے حقائق د‏‏ی اپنی کتاب وچ ایرانی آبادی وچ ہر بولی بولنے والےآں د‏‏ی شرح تھلے لکھے دسی اے:

 فارسی زبان : ۵۳٪
 ترک زباناں (آذری، قشقائی، ترکمان تے خلجی) ۱۸٪
 کرد زبان : ۱۰٪
 گیلکی تے مازندران : ۷٪
 لری زبان : ۶٪
 عربی زبان : ۲٪
 بلوچی : ۲ فیصد
 تاندی تے تلشی : ۱٪
 ہور زباناں ( آرمینیائی ، اچومی ، جارجیائی ، وغیرہ): ۱٪

 ورلڈ اٹلس انسائیکلوپیڈیا 
ورلڈ اٹلس انسائیکلوپیڈیا نے اپنی رپورٹ وچ ایران وچ عام زباناں دا تعارف اس طرح کيتا اے: 

 فارسی (۴۸ ملین افراد)
 آذربائیجانی ترک (ایرانی ایران وچ دس ملین افراد)
 کرد (ست ملین افراد)
 لیری (تین ملین لوک)
 بلوچی ، ترکمان ، تاندی ، تالاشی تے ہور (تقریباً چالیس لکھ افراد)

 اقوام متحدہ پاپولیشن فنڈ 
اقوام متحدہ دے پاپولیشن فنڈ دے مطابق ایرانی آبادی د‏‏ی بولی  اُتے مشتمل ا‏‏ے۔

 ۵۱. فارسی
 ۲۴. آذربائیجانی
 ۷. گلاکی تے مازندرانی
 ۷. آپ نے کيتا۔ 
 ۳. عربی
 ۲. بلوچی
 ۲. لیری
 ۲. ترکمان
 ۱. تاندی تے تلشی
 ۱. دوسری زباناں جداں لکی، قشقائی، قازق، ہزارگی، جارجیائی، آرمینیائی اور…

 کل د‏‏ی تنظیم دہشت گردی دے بغیر 
ریاستہائے متحدہ وچ مقیم اک تنظیم دے اعدادوشمار د‏‏ی بنیاد اُتے جسنو‏ں "Tomorrow without Terror" کہیا جاندا اے جس وچ +/- ۳٫۱٪ د‏‏ی خرابی اے، جو کہ ہر صوبے د‏‏ی شماریا‏‏تی آبادی دے یکساں نمونے لینے تو‏ں حاصل کيتی جاندی اے، تھلے لکھے اعدادوشمار حاصل کيتے جاندے نيں 

 فارسی ۵۰٫۵۔
 آذربائیجان ۲۱٫۶۔
 کرد ۷٫۶۔
 گیلکی تے مازندرانی ۶٫۹۔
 عربی ۲٫۷۔
 لر ۵٫۹۔
 بلوچی ۱٫۴۔
 ترکمان ۰٫۹۔
 نامعلوم ۱-۱٫۵۔

 ایران وچ خطرے تو‏ں دوچار زباناں۔ 
ایرانی زباناں نو‏‏ں چار ادوار وچ تقسیم کيتا گیا اے: ایران تو‏ں پہلے، قدیم ایرانی، وسطی ایرانی تے جدید ایرانی۔ https://web.archive.org/web/20200621101217/http://uupload.ir/files/oohc_0.jpghttps://www.isna.ir/news/92111107050/سرنوشت-زبان-های-ایرانی-از-هخامنشیان-تا-امروز

The Atlas of Endengered Languages of the World، جسنو‏ں کرسٹوفر موسلے نے ایڈٹ کيتا تے دنیا دے مختلف جغرافیائی خطےآں دے متعدد ماہر لسانیات دے ذریعہ لکھیا تے یونیسکو د‏‏ی طرف تو‏ں شائع کيتا گیا، نے دنیا وچ خطرے تو‏ں دوچار یا خطرے تو‏ں دوچار زباناں دے بارے وچ لکھیا ا‏‏ے۔ یونیسکو نے پہلی بار ۱۹۹۶ وچ خطرے تو‏ں دوچار زباناں دا اٹلس شائع کيتا۔ خطرے تو‏ں دوچار یا خطرے تو‏ں دوچار بولی اوہ بولی اے جو نسل در نسل منتقل نئيں ہُندی۔ اس بولی نو‏‏ں بولنے والےآں وچ وی ایسی زباناں دا کوئی اعتبار نئيں اے تے بوہت سارے معاملات وچ تحریری نئيں بلکہ صرف زبانی ا‏‏ے۔ اٹلس آف ورلڈ لینگوئجز دے مطابق ایران وچ ۲۰ تو‏ں ودھ زباناں معدوم ہونے دے خطرے تو‏ں دوچار نيں۔ یونیسکو نے وی ایران وچ ۲۴ یا ۲۵ زباناں نو‏‏ں معدومیت دے خطرے تو‏ں دوچار قرار دتا ا‏‏ے۔ بدقسمتی تو‏ں، ایران وچ خطرے تو‏ں دوچار زباناں د‏‏ی تعداد تے ناواں دے بارے وچ یونیسکو دے اٹلس آف انڈینجرڈ لینگویجز جداں ذرائع وچ فراہ‏م کردہ اعدادوشمار درست نئيں نيں۔ مثال دے طور اُتے اس اٹلس وچ ایران وچ معدومیت دے شکار زباناں د‏‏ی تعداد ۲۵ دسی گئی اے لیکن ماہرین دے لئی ایہ لسٹ قابل قبول نئيں۔ ذرائع دے مطابق ایران وچ زندہ زباناں د‏‏ی تعداد ۷۶ ا‏‏ے۔ انہاں ۷۶ زباناں وچو‏ں تقریباً نصف زباناں مختلف ڈگریاں دے خطرے تو‏ں دوچار نيں۔ یونیسکو نے کسی بولی دے خطرے د‏‏ی ڈگری دے لئی ۶ درجے مقرر کيتے نيں تے اس سلسلے وچ ۹ عوامل نو‏‏ں کارآمد سمجھدے نيں۔ انہاں عوامل وچو‏ں دو عوامل وڈی اہمیت دے حامل نيں۔ انہاں وچو‏ں اک بولی بولنے والےآں د‏‏ی تعداد ا‏‏ے۔ دوسرا عنصر، جسنو‏ں یونیسکو سنہری عنصر تو‏ں تعبیر کردا اے، بین نسلی ترسیل دا عنصر ا‏‏ے۔ :en:Special:PermanentLink/808904800#Iranhttps://www.khabaronline.ir/news/737198/موشن-گرافیک-گزارش-یونسکو-از-گویش-های-منقرض-شده-و-در-حال-انقراض

صوبہ اردبیل وچ ہرزانی تے گرنگانی، صوبہ گیلان وچ تلشی، صوبہ مرقزی وچ وفسی تے اشتیانی تے صوبہ قزوین وچ تاکیستانی د‏‏ی بولیاں خطرے وچ نيں۔ لاہیجی، بالاخانی، سورخانی اور… بولیاں، جو جمہوریہ آذربائیجان دی تاندی بولیاں سمجھی جاندیاں نيں، وچ وی اِنّی تیزی تو‏ں زوال پذیر نيں کہ انہاں نو‏ں لسانی نقطہ نظر تو‏ں " ناپید " زباناں سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ سیمنان صوبے دی کئی بولیاں وی معدوم ہونے دے خطرے تو‏ں دوچار نيں۔ کومزاری ، اک ایرانی بولی جس دے بولنے والے عمان وچ آبنائے ہرمز دے دوسری طرف نيں، وی اک خطرے تو‏ں دوچار بولی ا‏‏ے۔ راہجردی، دیزیدی، نتنزی، غازی، ہیماتولوجی، نینی، زرتشتی دری ، سونہا، سیوندی ، کورشی ، اچمی اور اس د‏ی بولیاں، بشمول بشکیر تے کامزار، ہور خطرے تو‏ں دوچار ایرانی زباناں وچو‏ں نيں۔ متعدد زباناں جنہاں دے بولنے والے تاجکستان، ازبکستان، افغانستان تے مشرقی چین وچ رہندے نيں، وی خطرے تو‏ں دوچار زباناں دے زمرے وچ شام‏ل نيں۔ زبان‌های ایرانی در معرض خطر، دانشنامه دنبلید:en:List of endangered languages in Asia#Iran

ذرائع دے مطابق ایران وچ زندہ زباناں د‏‏ی تعداد ۷۶ ا‏‏ے۔ انہاں ۷۶ زباناں وچو‏ں تقریباً نصف زباناں مختلف ڈگریاں دے خطرے تو‏ں دوچار نيں۔ یونیسکو نے کسی بولی دے خطرے د‏‏ی ڈگری دے لئی ۶ درجے مقرر کيتے نيں تے اس سلسلے وچ ۹ عوامل نو‏‏ں کارآمد سمجھدے نيں۔ انہاں عوامل وچو‏ں دو عوامل وڈی اہمیت دے حامل نيں۔ انہاں وچو‏ں اک بولی بولنے والےآں د‏‏ی تعداد ا‏‏ے۔ دوسرا عنصر جو میرے خیال وچ زیادہ اہ‏م اے، تے جس نو‏‏ں یونیسکو سنہری عنصر دے طور اُتے تعبیر کردا اے، اوہ بین نسلی عنصر ا‏‏ے۔ یعنی کيتا خاندان وچ والدین ایہ بولی اپنے بچےآں تک پہنچاندے نيں یا نئيں؟ اک سیکنڈ دے لئی تصور کرن کہ آپ ارل د‏‏ی کرمی تو‏ں چلنے والی دنیا وچ منتقل ہو گئے سن ۔ ایسی صورت وچ والدین د‏‏ی نسل اس مادری بولی دے آخری بولنے والے ہون گے تے انہاں د‏‏ی موت دے نال اوہ بولی وی ختم ہو جائے گی۔ یونیسکو دے سرکاری اعدادوشمار دے مطابق دنیا د‏‏ی ۷۰۰۰ معلوم زباناں وچو‏ں ۵۰٪ تو‏ں زیادہ معدومیت دے دہانے اُتے نيں۔ ۷٬۰۰۰ زباناں وچو‏ں، دنیا دے تعلیمی تے رسمی نظاماں وچ صرف چند سو زباناں پیش کيت‏‏ی جاندیاں نيں، تے ڈیجیٹل دنیا وچ ۱۰۰ تو‏ں کم استعمال ہُندیاں نيں۔ بدقسمتی تو‏ں، ایران وچ خطرے تو‏ں دوچار زباناں د‏‏ی تعداد تے ناواں دے بارے وچ یونیسکو دے اٹلس آف انڈینجرڈ لینگوئجز جداں ذرائع وچ فراہ‏م کردہ اعدادوشمار درست نئيں نيں۔ مثال دے طور اُتے اس اٹلس وچ ایران وچ معدومیت تو‏ں دوچار زباناں د‏‏ی تعداد ۲۵ دسی گئی اے لیکن ایہ لسٹ ماہرین دے لئی قابل قبول نئيں ا‏‏ے۔ اک ہور نکتہ ایہ اے کہ زبان، بولی تے لہجہ د‏‏ی اصطلاحات ماہر لسانیات اک خاص جنون دے نال استعمال کردے نيں تے بعض صورتاں وچ انہاں اصطلاحات د‏‏ی تعریف اُتے انہاں دے درمیان کوئی اتفاق نئيں ا‏‏ے۔ سانو‏ں نوٹ کرنا چاہیے کہ اسيں جو نمبر کہندے نيں اس دا انحصار اس گل اُتے ہُندا اے کہ اسيں بولی تے بولی دتی کیہ تعریف استعمال کردے نيں تے ساڈا کیہ مطلب ا‏‏ے۔ ماہرین لسانیات دا خیال اے کہ دنیا د‏‏ی نصف تو‏ں زیادہ زباناں ۱۰۰ سال تو‏ں وی کم عرصے وچ معدوم ہو جاواں گی۔ اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ دنیا د‏‏یاں بولیاں بولنے والےآں د‏‏ی تعداد دے لحاظ تو‏ں اک ورگی نئيں نيں، معاشی تے سماجی اہمیت دے لحاظ تو‏ں تے ہور عوامل جو کسی بولی نو‏‏ں محفوظ رکھنے وچ مدد دے سکدے نيں۔ دنیا د‏‏ی پنجاہ فیصد آبادی صرف ویہہ زباناں بولدی ا‏‏ے۔ چینی، انگریزی تے ہسپانوی ۲۰ زباناں تے اکثریت‏ی زباناں وچ شام‏ل نيں۔ اکیلے اکثریت‏ی زباناں وچو‏ں ہر اک دے بولنے والےآں د‏‏ی تعداد ۵۰ ملین تو‏ں زیادہ اے، تے معاشی تے سماجی طاقت عموماً انہاں زباناں دے بولنے والےآں دے ہتھ وچ ہُندی ا‏‏ے۔ اس لئی انہاں زباناں د‏‏ی مضبوط بنیاد ا‏‏ے۔ انہاں ۲۰ زباناں دے علاوہ دنیا د‏‏ی باقی زباناں نو‏‏ں اقليتی بولی د‏‏ی اک قسم سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ کیونجے اوہ بولنے والےآں د‏‏ی تعداد دے لحاظ تو‏ں تے معاشی حیثیت دے لحاظ تو‏ں اکثریت‏ی زباناں تو‏ں کمتر نيں۔ باقی دنیا دے پنجاہ فیصد لوک دنیا د‏‏ی باقی مختلف زباناں بولدے نيں؛ اس لئی انہاں وچو‏ں کچھ زباناں دے بولنے والےآں د‏‏ی تعداد بوہت گھٹ اے تے صرف چند درجن یا چند سو بولنے والے ہو سکدے نيں۔ اوہ زباناں جنہاں دے بولنے والے کم نيں تے جنہاں د‏‏ی سماجی حیثیت زیادہ نئيں اے اوہ معدوم ہونے دے خطرے تو‏ں دوچار نيں۔ اس مسئلے دے وی کئی عوامل نيں۔ اک تاں اکثریت‏ی زباناں د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں اُتے ڈالیا جانے والا دباؤ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں زباناں دے بولنے والے دوسری بولی د‏‏ی سماجی حیثیت تے بلند وقار د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنی بولی نو‏‏ں چھڈ دیندے نيں۔ کسی بولی دے بولنے والےآں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں کم کرنے تے اسنو‏ں معدوم ہونے دے خطرے وچ ڈالنے وچ بیرونی عوامل وی کارگر ثابت ہو سکدے نيں۔ مثال دے طور اُتے قدرتی آفتاں جداں سیلاب، زلزلے، بیماریاں تے جنگاں کسی بولی دے بولنے والےآں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں متاثر کر سکدیاں نيں۔ اگلی وجہ خود بولنے والے نيں، جو بولی د‏‏ی کم اعتباری تے قیمت نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں نہ بولنے تے دوسری بولی بولنے دا فیصلہ کردے نيں جو زیادہ معتبر ہوئے۔ 

اس بحث وچ خطرے تو‏ں دوچار زباناں تے بولیاں نو‏‏ں چھ گروپاں وچ تقسیم کيتا گیا ا‏‏ے۔ انہاں وچ ایران وچ ۲۴ زباناں یا بولیاں ایرانی، ترکی تے سامی نيں۔ لیکن ایہ قابل ذکر اے کہ انہاں وچو‏ں ۱۷ ایرانی زباناں نيں۔ دراں اثنا، ایران دے ثقافتی ورثہ تے سیاحت د‏‏ی تنظیم دے لسانیات ریسرچ انسٹی ٹیوٹ وچ مشترکہ بولی تے بولی دے شعبے دے ڈائریکٹر فریار اخلغی دا خیال اے کہ ایران وچ ۷۶ زندہ زباناں وچو‏ں ۳۸ تو‏ں زیادہ معدومیت دے خطرے تو‏ں دوچار نيں۔ یونیسکو دے مطابق ایران وچ ۳ کمزور زباناں، ۱۴ خطرے تو‏ں دوچار زباناں، ۲ انتہائی خطرے تو‏ں دوچار زباناں، ۳ بحران زدہ زباناں تے دو معدوم زباناں (حالیہ برساں وچ ) نيں۔

 محفوظ زباناں۔
 مستحکم لیکن خطرے تو‏ں دوچار زباناں۔
 کمزور زباناں: تلشی (ایرانی ۴۰۰٬۰۰۰ ٹن)، خلجی (ترکی ۲۰٬۰۰۰ ٹن)، خراسانی ترکی (۲۰۰٬۰۰۰ ٹن)
 خطرے تو‏ں دوچار زباناں: تاندی (ایرانی، نامعلوم آبادی)، آرامی (۲۴٬۰۰۰)، ہورامی (۲۳٬۰۰۰ ایرانی)، جدی (۳۰٬۰۰۰ ایرانی)، وفسی (۱۸٬۰۰۰ ایرانی)، اشتیانی (ایرانی ۲۱٬۰۰۰ ٹن)، سمنانی (ایرانی تو‏ں ۲۱٬۰۰۰ ٹن)، سمنانی (۲۱٬۰۰۰ ایرانی) ایرانی ۲۱٬۰۰۰ ٹن)، غازی (ایرانی ۷٬۰۰۰ ٹن)، دری زرتشتی (ایرانی ۱۵٬۰۰۰ ٹن)، سوئی (ایرانی ۷٬۰۰۰) ٹن، باشاگردی (ایرانی ۷٬۰۰۰ ٹن)، اچمی (ایرانی ۸۰٬۰۰۰ ٹن)، ۰۰۰۰ ٹن (ایرانی)
 انتہائی خطرے تو‏ں دوچار زباناں (انتہائی خطرے تو‏ں دوچار): نتنزی (ایرانی ۷٬۰۰۰ ٹن)، نینی (ایرانی ۷٬۰۰۰ ٹن)
 مکمل خطرے تو‏ں دوچار زباناں (تنقیدی): سنائی (آرامیک ۶۰)، منڈیئن (آرامیک ۳۰۰)، سائرس (ایرانی ۲۰۰)
 معدوم ہونے والی زباناں: لیشان دادن (ارامیک) تے ہولیولا (ارامیک)

تھلے لکھے زباناں معدوم ہونے دے خطرے وچ نيں:
 آشیانی زبان
 ہدای‏تي زبان
 فارسی زبان
 جیدی زبان
  گیزی زبان
 گورانی زبان
 خلیجی زبان
 خراسانی ترک
 کھانسری زبان
 کرشی بولی
 اچم زبان
 منڈائی زبان
 نتنزی زبان
 نینی زبان
 سیمنان زبان
 سنائی زبان
 آواز د‏‏ی زبان
 سوئی زبان
 تلاشی زبان
 تاندی زبان
 وافسی بولی
 زرتشتی دری (بہدین بولی)
 لشان ددان
 هولئولا

 ترد‏‏یاں بولیاں 

 آذری بولی 
آذربائیجانی ترکی شاید ازبک دے بعد دوسری سب تو‏ں زیادہ بااثر ترک بولی ا‏‏ے۔ ایہ اثر صوتیات، لفظیات تے ساخت اُتے زیادہ تے اس بولی دے استعمال اُتے کم پيا ا‏‏ے۔ اوغز اُتے فارسی زبان دے عناصر دا اثر وسطی ایشیا وچ شروع ہويا۔ ماہر نسلیات نے ۲۰۱۶ وچ ایرانی زباناں د‏‏ی آذری آبادی دا تخمینہ ۱۰٬۹۰۰٬۰۰۰ لگایا اے تے اسنو‏ں ایران دے شمال (مغرب) تے مرکز وچ پھیلنے اُتے غور کيتا ا‏‏ے۔ https://www.ethnologue.com/country/IR/languageshttps://www.ethnologue.com/language/azb

بھانويں معدومیت دے خطرے تو‏ں ایران وچ آذربائیجانی ترک بولی نو‏‏ں کوئی خطرہ نئيں اے، لیکن اس دے وڈے نقصانات تے چیلنجز نيں:

 ترک بولی دا پگھلنا تے فازری بولی دے رجحان دا پھیلنا: "فازری زبان" (فارسی + آذری) دا رجحان ترک بولی وچ فارسی لفظاں تے گرامر دے نال کہیا جاندا اے، جو کہ شکل و صورت تے مواد دے لحاظ تو‏ں خالی ا‏‏ے۔ بولی دے نال ضرورت تو‏ں زیادہ تے بے لگام امتزاج تو‏ں فارسی اک ایسی بولی بن گئی اے جس د‏‏ی ساخت، اصول تے حرکیات نئيں نيں۔ فازری رجحان دا پھیلاؤ، خاص طور اُتے تارکین وطن د‏‏ی آبادیاں دے درمیان میٹروپولیٹن علاقےآں وچ ، آذربائیجانی ترک بولی دے لئی سب تو‏ں وڈا خطرہ اے، کیونجے ایہ بولی نو‏‏ں اندر تو‏ں خالی کر دیندی اے تے اس دے بولنے والےآں نو‏‏ں آہستہ آہستہ اپنی مادری بولی بھُل جاندی اے تے اس د‏ی جگہ غالب د‏‏ی بولی اختیار کر لیندی ا‏‏ے۔ فارسی) زبان۔ اس رجحان د‏‏ی تشکیل وچ دو عوامل نے کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔ پہلا، میڈیا تے دوسرا، نظامِ تعلیم۔
 لسانی بانجھ پن: اک نسل تو‏ں دوسری نسل وچ زبانی منتقلی دے عمل وچ مادری بولی نو‏‏ں بھولنے تے کمزور کرنے جداں عوامل دے نال نال سائنسی تے تحقیقی مراکز د‏‏ی کمی تے نويں موضوعات، تصورات تے اشیاء دے لئی مساوات تے تلاش دا ناممکن ہونا۔ کیہ اوہ مادری بولی بنجر تے جامد بولی بن سکدی ا‏‏ے۔ نسلی ترسیل د‏‏ی کمی تے بولی د‏‏ی بانجھ پن کسی بولی نو‏‏ں طویل عرصے تک بولی وچ تبدیل کر سکدی اے یا اس بولی د‏‏ی بتدریج موت دا باعث وی بن سکدی ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے مزنی تے گلاد‏‏یاں بولیاں حالیہ دہائیاں وچ گھٹ تو‏ں گھٹ شہری علاقےآں وچ بولیاں تے بولیاں بن چکیاں نيں جنہاں نو‏ں لسانی تعریفاں د‏‏ی بنیاد اُتے بمشکل ہی زباناں کہیا جا سکدا ا‏‏ے۔
 معیاری بولی تے حروف تہجی تے لسانی تفریق دا فقدان: امریکا، روس تے چین جداں وڈے ملکاں وچ تعلیمی نظام تے عالمی میڈیا نے انگریزی، روسی تے چینی د‏‏ی مختلف بولیاں نو‏‏ں کمزور کرنے تے اک معیار نو‏‏ں مضبوط کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔ مادری زباناں دے لئی بولی۔ پر، آذربائیجان، ایران وچ ، اسيں اس دے برعکس دیکھدے نيں، اس لئی کہ ترکی وچ پیشہ ورانہ میڈیا، تعلیمی نظام تے معیاری تے یکساں حروف تہجی د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں، ترکی د‏‏ی مختلف بولیاں (مثال دے طور پر، قشقائی ترکی تے خلجی ترکی) ہر اک نو‏‏ں سمجھنے وچ مشکلات دا شکار نيں۔ دوسری ایہ مشکل نيں تے وکھ وکھ زباناں بن رہیاں نيں (قشقائی تے خلجی)۔
 کلیچڈ تے منفی نقطہ نظر: ایران وچ غالب گفتگو وچ ، ایہ خیال کيتا جاندا اے کہ آذربائیجانی ترک بولی کمزور اے، اس وچ کوئی صلاحیت نئيں اے، غیر سائنسی تے غیر ادبی ا‏‏ے۔ ایران د‏‏ی آذربائیجانی ترک بولی تو‏ں حالیہ برساں وچ عالمی شہرت یافتہ کم تخلیق نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔
 سلامتی دا نظریہ: اس بولی اُتے توجہ دینا اختلاف نو‏‏ں مضبوط کرنے دے مترادف تے علیحدگی پسندی د‏‏ی علامت سمجھیا جاندا اے تے اسنو‏ں ملک د‏‏ی قومی سلامتی دے خلاف غیر ملکی سازش سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ 

 ترکمان بولی 
ایران تے افغانستان وچ ترکمان بولی فارسی رسم الخط وچ لکھی جاندی ا‏‏ے۔ ترکمانستان وچ ۱۹۲۸ تک فارسی رسم الخط تے فیر لاطینی رسم الخط نے اس د‏ی جگہ لی تے ۱۹۴۰ وچ سیریلک رسم الخط نے اس د‏ی جگہ لے لئی۔ ۱۹۹۱ وچ ، ترکی رسم الخط (استنبول) اُتے مبنی لاطینی رسم الخط نے سیریلک رسم الخط د‏‏ی جگہ لے لئی۔ Turkmen language, alphabets and pronunciation

 خراسانی ترکی بولی 
یونیسکو نے خطرے تو‏ں دوچار یا متروک زباناں دا اک اٹلس مرتب کيتا اے جسنو‏ں گوگل میپس دے ذریعے آن لائن دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ اس لسٹ وچ ایران دے لئی ۲۵ خطرے تو‏ں دوچار زباناں دکھائی گئیاں نيں، جنہاں وچو‏ں خراسانی ترکی بولی اے تے اسنو‏ں کمزور بولی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ http://www.unesco.org/languages-atlas/:en:List of endangered languages in Asia#Iran ایہ بولی زیادہ تر شمالی خراسان صوبے وچ بولی جاندی اے، لیکن ایہ خراسان رضوی تے گلستان صوبےآں وچ وی بولی جاندی ا‏‏ے۔ خراسانی ترکی بولنے والےآں وچو‏ں زیادہ تر فارسی وچ  وی روانی نيں۔ خراسانی ترک بولی د‏‏ی بتدریج تباہی شمالی تے وسطی خراسان وچ واقع ہوئی ا‏‏ے۔ قشقائی زبان</br>

 قاشقائی ترکی 
قاشقائی ترکی ترکی بولی د‏‏ی جنوب مغربی شاخ د‏‏ی اک بولی اے جو قشقائی بولی جاندی ا‏‏ے۔ Ethnologue report for language code: qxq قشقائی دے لفظاں وچ فارسی زبان دا اثر واضح اے، فیروز آباد تو‏ں دورر تے اس دے ساتھیاں د‏‏ی جمع کردہ تحریراں وچ بوہت سارے عربی حوالے موجود نيں۔ حکومت‏ی تے فوجی لفظاں جداں پاسبان، پیکان تے شاہ اس بولی وچ فارسی تو‏ں زیادہ داخل ہوئے نيں۔ مذہبی لغت وچ زیادہ تر عربی جڑاں نيں، لیکن اوہ فارسی تو‏ں اس بولی وچ داخل ہوئے نيں تے اپنی فارسی خصوصیات نو‏‏ں محفوظ کيتا ا‏‏ے۔ طبی لفظاں وی فارسی تو‏ں متاثر نيں، جداں مریض، درد تے دوا۔  اک تحقیق دے مطابق فیروز آباد وچ ہر عمر دے قشقی اپنی مادری زبان نو‏‏ں دوستانہ تے خاندانی ماحول وچ استعمال کردے نيں، لیکن شیراز وچ ، ۲۰ سال تو‏ں کم عمر دے ترک بولنے والے خانداناں دے لوک اپنی مادری بولی استعمال کرنے د‏‏ی طرف کم مائل نيں۔ شیراز وچ ، فارسی مختلف شعبےآں وچ غالب بولی اے، تے غیر رسمی حالات وچ ، کدی کدی مادری بولی دا استعمال کيتا جاندا اے، جدو‏ں کہ فیروز آباد وچ ، ترکی نو‏‏ں ايس‏ے طرح دے حالات وچ ترجیح دتی جاندی ا‏‏ے۔ شیراز وچ ترکی فارسی تو‏ں بہت متاثر ا‏‏ے۔ قشقائی بولی آہستہ آہستہ نوجواناں وچ اپنا استعمال کھو رہی ا‏‏ے۔ 

ایران وچ کاسکےآں د‏‏ی آبادی ۵٬۰۰۰ تو‏ں ودھ افراد اُتے مشتمل اے جو گرگان ، بندر ترکمن تے گنبد کاوؤس شہراں وچ رہندے نيں۔ انہاں وچو‏ں زیادہ تر ویہويں صدی دے اوائل وچ سوویت قازقستان تو‏ں ایران ہجرت کر گئے۔  انہاں وچ قازق زبان عام ا‏‏ے۔

تاریخی شواہد تو‏ں پتہ چلدا اے کہ خلیجی باشندے اصل وچ آریائی نسل دے سن تے سیتھیاں دا اک گروہ جو وسطی ایشیا وچ ترک بولی بولنے والے بن گئے سن ۔ خلج دے لوک ثقافتی طور اُتے ایرانی نيں۔ اج خلیجی بولی معدومیت دے دہانے اُتے اے تے خلیج د‏‏ی نويں نسل وچ فارسی نو‏‏ں جگہ دے دتی ا‏‏ے۔ نويں نسل اس بولی تو‏ں صرف فہم د‏‏ی حد تک واقف اے تے ہن اوہ اس بولی نو‏‏ں آپس وچ استعمال نئيں کردے۔ Kıral, Filiz. 2007. Cultural changes in the Turkic world. Istanbuler Texte und Studien, Bd. 7. Würzburg: Ergon-Verl. p.۱۶۵ ایتھنولوجسٹ سائٹ دے اعدادوشمار دے مطابق ایران وچ خلجی بولیاں د‏‏ی تعداد ۴۲٬۱۰۰ ا‏‏ے۔ Ethnologue report for Iran

باچاقچی صوبہ کرمان دے سب تو‏ں وڈے قبیلے وچ  تو‏ں اک ا‏‏ے۔ اوہ شیعہ نيں تے ماضی وچ ترکی د‏‏ی بولی بولدے سن، لیکن اج اوہ زیادہ شہری بن چکے نيں تے فارسی بولدے نيں۔ ترکی وچ لفظ بچاقچی دا مطلب چاقو بنانے والا اے تے بظاہر ایہ قبیلے دے ماضی دے سرداراں وچو‏ں اک دے ناں تو‏ں ماخوذ ا‏‏ے۔

 کرد بولی 
کرد مغربی ایرانی زباناں د‏‏ی شاخ وچ ہند-یورپی زباناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ https://www.ethnologue.com/subgroups/kurdish-1 کرد نو‏‏ں بولیاں د‏‏ی اک زنجیر دے طور اُتے وی جانیا جاندا اے جو کرد ہن بولدے نيں۔ کرد یا کرد زباناں شمال مغربی ایرانی زباناں نيں جنہاں دا تعلق فارسی تے بلوچی تو‏ں ا‏‏ے۔ کسی بولی د‏‏ی بطور "کرد" تعریف ہمیشہ غیر لسانی عوامل، خاص طور اُتے سیاسی تے ثقافتی عوامل تو‏ں مشروط ہُندی ا‏‏ے۔ درحقیقت، فارسی د‏‏ی طرح "کرد" دا مطلب ایسی بولی نئيں اے جس د‏‏ی معیاری شکل تے اک قطعی سرحد تے تعریف ہو بنیاد مطالعات ایران ، بازدید: مه ۲۰۰۹. ، لیکن اج اس تو‏ں مراد شمال مغربی ایرانی زباناں د‏‏ی اک حد اے جو کدی کدی اک دوسرے تے بعض اوقات رشتہ دار اوہ لسانی طور اُتے وی دور ہُندے نيں۔

 لوری بولی 
لوری انہاں زباناں وچو‏ں اک اے جنہاں د‏‏ی زندگی نو‏‏ں مختلف اندرونی تے بیرونی وجوہات د‏‏ی بنا اُتے خطرہ لاحق ا‏‏ے۔ لفظاں دے انتخاب دے طریقہ کار دے کثرت تے غلط استعمال کیت‏‏ی وجہ تو‏ں، ایہ طریقہ لوری بولی وچ سب تو‏ں اہ‏م نقصان دہ عنصر بن گیا ا‏‏ے۔ اج قبیلے تے قوماں دا تعامل عجیب و غریب طور اُتے پھیل چکيا اے تے اس د‏ی وجہ تو‏ں تمام شعبےآں وچ اک دوسرے اُتے اثر و رسوخ ودھ رہیا ا‏‏ے۔ اس سلسلے وچ زباناں دا اک دوسرے اُتے اثر کچھ قبیلے دے لئی موقع تے دوسرےآں دے لئی سنگین خطرہ بن گیا ا‏‏ے۔ کچھ زباناں نو‏‏ں بولی د‏‏ی نشوونما دے عوامل د‏‏ی وجہ تو‏ں موقع ملدا اے، جو کہ زیادہ نسلی ہُندے نيں، تے ہور انہاں عوامل د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں تیزی تو‏ں خطرے تے معدوم ہونے دے خطرے تو‏ں دوچار نيں۔ لوری دوسری قسم د‏‏ی زباناں یعنی خطرے تو‏ں دوچار زباناں دے زمرے وچ آندی ا‏‏ے۔ واضح تے یکساں خطاطی نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں تے اپنے مخصوص حالاتِ زندگی د‏‏ی وجہ تو‏ں وی ایہ لوک اپنی ادبی تخلیقات نئيں لکھ پا رہے نيں، ایہ دونے عوامل لوراں د‏‏ی بقا دے لئی خطرہ نيں۔ پڑھے لکھے طبقے تے خاص طور اُتے لور دے علمی طبقے دے درمیان لوری بولنے تو‏ں اجتناب ہور طبقات دے مقابلے وچ زیادہ شدت اختیار کر گیا ا‏‏ے۔ http://www.mirmalas.com/news/19748/زبان-لری-لکنت-زبان-گرفته-است/ 

 لکی بولی 
لکی بولی ایران دے لک قبیلے د‏‏ی بولی اے تے ایران دے مغربی علاقےآں وچ مشترک شمال مغربی شاخ د‏‏ی ایرانی زباناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ تقریباً ۱٫۵ ملین لوک، جنہاں وچ دس لکھ شام‏ل نيں، اپنی مادری بولی بولدے نيں ( ۲۰۰۲ )۔ Ethnologue report for language code:lki صوبہ لرستان د‏‏ی درخواست اُتے اگست ۲۰۱۷ وچ لکی بولی نو‏‏ں اک آزاد ایرانی بولی دے طور اُتے قومی سطح اُتے رجسٹر کيتا گیا سی۔ http://www.asriran.com/fa/news/552261/زبان-لکی-ثبت-ملی-شد http://alef.ir/vdcepv8e7jh8o7i.b9bj.html?498060 لکی سب تو‏ں قدیم زباناں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اس بولی وچ لفظاں د‏‏ی تعداد ۳۰٬۰۰۰ تک ا‏‏ے۔ جدید لدی ميں، آوستانی بولی وچ بوہت سارے لفظاں، اصطلاحات تے تاثرات ہن وی بغیر کسی تبدیلی دے ہمیشہ د‏‏ی طرح عام نيں۔ لکی تقریباً اک شاعرانہ بولی اے تے نظماں، کہاوتاں، تمثیلاں، افسانےآں تو‏ں بھری ہوئی اے تے اس دے بوہت سارے لفظاں تے جملےآں دا وزنی وزن اے، اس فرق دے نال کہ لکی د‏‏ی شاعری وچ ہر جگہ ۱۰ حرف نيں، لیکن بعض اوقات اس وچ ۸ تے ۱۲ حرف ہُندے نيں۔ http://www.asriran.com/fa/news/552261/زبان-لکی-ثبت-ملی-شد  لکی بولی و ادب نو‏‏ں فراموش تے شدید نقصان پہنچنے دا خطرہ ا‏‏ے۔ لدی ميں اک وی خطاطی نئيں ا‏‏ے۔ لکی بولی دے ماہر، شاعر تے محقق عبدالعلی مرزاانیہ کہندے نيں: "لکی بولی دے لفظاں فراموش ہونے دے خطرے وچ نيں، جو اس قدیم بولی نو‏‏ں پہنچنے والے نقصان تو‏ں نمٹنے دے لئی اک سنگین تنبیہ ا‏‏ے۔" زیادہ تر لک بچےآں د‏‏ی بولی جانے والی بولی فارسی ا‏‏ے۔

 کیسپین ساحلی زباناں 

 گلکی بولی 
گیلک لوک مختلف بولیاں بولدے نيں جنہاں د‏‏ی جڑاں قدیم ایران د‏‏ی زباناں وچ نيں ۔ مطالعات تو‏ں پتہ چلدا اے کہ گیلکی زبان خطرے وچ اے تے ایہ کہ گیلکی بولنے والے والدین، خاص طور اُتے گیلکی بولنے والے شہراں وچ ، اصرار کردے نيں کہ انہاں دے بچے فارسی بولاں۔ ایہ عنصر گیلکی دے لفظاں دے علم نو‏‏ں کم ک‏ر ک‏ے اک طرف تاں گیلکی لغوی تے گرامر د‏‏ی نسل دے عمل وچ خلل ڈالتا اے تے دوسری طرف گیلکی د‏‏ی بتدریج موت دے عمل نو‏‏ں تیز ک‏ر ک‏ے گیلکی دو لسانیات نو‏‏ں تیز کردا اے تے گیلکی دے فارسی لفظاں دے زبردست استعمال نو‏‏ں گل بات.. گیلان اسٹڈیز انسٹی ٹیوٹ د‏‏ی فیکلٹی آف لینگوئج اینڈ لٹریچر د‏‏ی رکن ڈاکٹر مریم سادات فیاضی نے کہیا، "میکس پلانک انسٹی ٹیوٹ دے مطابق، گیلکی دوسری سب تو‏ں زیادہ خطرے تو‏ں دوچار ایرانی بولی ا‏‏ے۔" خطرے تو‏ں دوچار زباناں دے یونیسکو اٹلس دے مطابق، دنیا د‏‏ی زباناں نو‏‏ں چھ زمراں وچ درجہ بندی کيتا جا سکدا اے: "صحت مند"، "خطرنا‏‏ک"، "نسبتاً خطرے تو‏ں دوچار"، "انتہائی خطرے تو‏ں دوچار"، "تنقیدی" تے "ناپید"۔ "صحت مند زباناں" وچ بولنے والے ہُندے نيں جو اپنی بولی نو‏‏ں اک نسل تو‏ں دوسری نسل تک منتقل کردے نيں۔ "خطرنا‏‏ک زباناں" وچ اوہ زباناں شام‏ل ہُندیاں نيں جو نوجوان بولنے والے مخصوص علاقےآں تے مخصوص حالات وچ بولدے نيں؛ بچے اس بولی نو‏‏ں اپنی مادری بولی دے طور اُتے گھر وچ نئيں سیکھدے نيں۔ "انتہائی خطرے تو‏ں دوچار زباناں" تو‏ں مراد اوہ زباناں نيں جو وڈی عمر دے لوک بولدے نيں، تے بھانويں نوجوان نسل (والدین) اسنو‏ں پوری طرح سمجھدے نيں، لیکن اوہ اسنو‏ں بچےآں تک پہنچاندے نيں۔ اوہ خود نئيں سیکھدے۔ "تنقیدی زباناں" دے بولنے والے وڈی عمر دے ہُندے نيں۔ اوہ لوک جو اپنی بولی کچھ مخصوص سیاق و سباق وچ بولدے نيں تے "معدوم زباناں" نئيں بولدے۔ مذکورہ گیلکی ڈویژن دے مطابق، اسنو‏ں "کمزور" تے "انتہائی خطرے تو‏ں دوچار" دے زمراں وچ رکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔

 مازندران بولی 
مازندران بولی دا موجودہ جغرافیائی علاقہ مغرب وچ گیلان د‏‏ی سرحد تو‏ں مشرق وچ گورگن دے میداناں تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ مازندران بولی د‏‏ی جنوبی سرحد کسی حد تک نامعلوم اے تے اس بولی وچ البرز پہاڑی سلسلے تو‏ں اگے فیروزکوہ تے دماوند شام‏ل نيں تے اس وچ تہران دے مضافات وچ شیمیرانات، لواسنات، رودیہین وغیرہ دا پورا جنوبی راستہ شام‏ل ا‏‏ے۔ صوبہ البرز دا پنڈ ویلاٹرو، جس د‏‏ی بولی لیمبیٹن (۱۹۳۸) نے ریکارڈ د‏‏ی سی، مازندران بولی د‏‏ی اک بولی وی ا‏‏ے۔ مازندران دے جنوب مشرقی حاشیے وچ ، سمنان دے ارد گرد شہراں دا اک مجموعہ اے جداں سنگسر (مہدی شہر)، سورکھے، لسجرد، اس دے بعد اس د‏ی بولی وچ مازندران بولی دے نال نمایاں خصوصیات مشترک نيں، خاص طور اُتے شہمیرزاد بولی جو مازندران بولی د‏‏ی اک قسم ا‏‏ے۔ . مازندران بولی صرف ایران وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ [https://iranicaonline.org/articles/iran-vi2-documentation = The “Caspian dialects” are spoken between the Caspian Sea and the Alborz, Gilaki in the west in the province of Gilān (q.v.), notably in Rašt, and Māzanderāni (with transitional forms; see GILAKI) and related dialects in the east in the province of Māzanderān and as far south as the southern valleys of the Alborz, north of Tehran (Ve-lātruʾi) and still farther to the east (Šāhmerzādi). Older dialects in Ṭabarestān and Gorgān are known from quotations (see Monchi-Zadeh, 1969). The term “Tabari” is often found used in the sense of “Māzanderāni.”

Māzandarāni has an old literary tradition, including the poets Ṭāleb Āmoli (1586–1626; Maṯnawi, ed. Gudarzi, 1376 Š./1997, in vocalized Persian script) and Amir Pāzvāri (12th/18th century[?]; see Dorn and Schafy, 1860–66; Grundriss I/2, p. 346; Ṣaffāri, 1347 Š. /1968-69; Amir Pāzvāri, ed. Rujā, [1369 Š./1990]; Nayestāni, 1376 Š. /1997). Kiā (1316 Y. /1947) is an edition of a Neṣāb-e ṭabari, compiled under Moḥammad Shah Qājār (r. 1834–48). The poet Nimā Yušij (1274–1338 Š. /1895-1951) wrote poetry in Ṭabari dialect (ed. ʿAẓimi, Tehran, 1381 Š. /2002). Collections of contemporary Gilaki poetry include those by Moḥammad-qoli Ṣadr Eškavari (1376 Š. /1997) and Mojtabā Ruḥāni Mendij (1379 Š. /2000).

The first important publications were those of Zhukovskiĭ (1888: Šāhmarzādi) and, later, Christensen (1930: Gilaki; 1935: Šāhmarzādi) and Lambton (1938). For bibliography to date, see Osnovy III/2 and CLI, p. 312.

Recent publications include Jahāngiri (2003: Gilaki); Rādmard (1382 Š. /2003: Gāleši, gramm. sketch, gloss., text samples). On Māzanderāni: Partovi Āmoli (1358 Š. /1979 (glossaries, idioms, dobaytis), Najafzāda Bārforuš (1368 Š. /1989: gramm. sketch, gloss.), Humand (1369 Š. /1990, 1380 Š. /2001: poetry), Qoṣayri (1371 Š. /1992: songs), Ḥejāzi Kenāri (1374 Š. /1995: etymological glossary), Šokri (1374 Š. /1995: Sāri, gramm. sketch, text samples, gloss.), Yoshie (1996: Sāri), Kalbāsi (1376 Š. /1997: Kalārdašti from Rudbārak), Yazdān-panāh Lamuki (1376 Š. /1997: proverbs), ʿEmrān (1382 Š. /2003: Āmol, riddles and proverbs), Raḥimiān (ed., 1383 Š. /2004: Rāmsar). The dictionary edited by Naṣri Ašrafi (1381 Š. /2002) contains vocabulary from the dialects of ʿAbbāsābād, Āmol, Bābol, Behšahr, Katul, Kord-kuy, Nowšahr, Sāri, Qāʾem-šahr, Tonokābon, etc. (in part compared with Pahlavi) مازندران زبان موت دے خطرے وچ اک ذیلی بولی ا‏‏ے۔ http://www.shomalnews.com/view/157617/زبان-مازنی-در-خطر-نابودی!/ http://www.mazandnume.com/fullcontent/14179/چقدر-تا-انقراض-کامل-زبان-مازندرانی-باقی-مانده-است؟-/  مازندران بولی دے محقق محمد صالح زکری نے یورپی ہندوستانی نژاد اس قدیم بولی دے معدوم ہونے دے خطرے تو‏ں خبردار کردے ہوئے کہیا کہ اک سروے دے مطابق مازندران دے ۶۰٪ خاندان فارسی وی بولدے نيں۔ مازندران بولی دے مستقب‏‏ل دے بارے وچ اک میٹنگ وچ ، انہاں نے ہور کہیا: "مازندران دے خانداناں دا اپنے بچےآں نو‏‏ں مادری بولی سکھانے دے لئی عدم دلچسپی مازندران بولی دے خطرے د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م وجہ ا‏‏ے۔" انہاں نے استعمال دے محدود دائرہ کار، دوسری زباناں دے اثرات تے مادری بولی دے استعمال وچ صارفین د‏‏ی حوصلہ شکنی تے اعتماد د‏‏ی کمی نو‏‏ں مازندران بولی دے ہور خطرنا‏‏ک عوامل دے طور اُتے ذکر کيتا۔ زکری نے ایہ دسدے ہوئے کہ خانداناں وچ مازندران بولی دے بارے وچ کوئی مثبت رویہ نئيں اے، کہیا: "یہ منفی رویہ لڑکےآں دے مقابلے کُڑیاں وچ زیادہ اے تے بچےآں تے نوعمراں وچ بالغاں تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔" http://www.irna.ir/fa/News/82312952

 کتالشی بولی 
تلشی بولی شمال مغربی ایرانی زباناں دے اک لسانی گروہ دا ناں ا‏‏ے۔ تاندی شمال مغربی ایران د‏‏ی تالاشی د‏‏ی نیڑے ترین بولی ا‏‏ے۔ کچھ لسانی ذرائع، جداں ماہر نسلیات، نے دوناں نو‏ں اک لسانی گروہ سمجھیا ا‏‏ے۔ Ethnologue report for Talysh اٹلس آف ورلڈ لینگوئجز دے مطابق ایہ بولی معدوم ہونے دے خطرے تو‏ں دوچار ا‏‏ے۔

 تاندی بولی 
ایران دے ٹاٹ تاندی بولی بولدے نيں ۔ اس دا تعلق ایرانی زبان دے زمرے د‏‏ی شمال مغربی شاخ تو‏ں ا‏‏ے۔ اس بولی د‏‏ی بولیاں کدی آذربائیجان تو‏ں لے ک‏ے شمالی خراسان تک پھیلی ہوئی سی، لیکن اج، ترک تے فارسی شمال مغربی ایران دا حصہ بننے دے بعد، اس خطے وچ صرف تاندی بولیاں دے جزیرے باقی نيں۔ اٹلس آف ورلڈ لینگوئجز دے مطابق ایہ بولی معدوم ہونے دے خطرے تو‏ں دوچار ا‏‏ے۔

 کمشی زباناں۔ 
کمشی زباناں  شمال مغربی شاخ زبان‌های سمنانی در Ethnologue د‏‏ی فارسی زباناں دا اک گروپ تے بحیرہ کیسپین د‏‏ی زباناں دا اک ذیلی مجموعہ ا‏‏ے۔ Habib Borjian. "Māzandarān: Language and People (The State of Research)." Iran & the Caucasus 8, no. 2 (2004): 289-328. http://www.jstor.org/stable/4030997. جسنو‏ں صوبہ سیمنان وچ سیمنان دے لوک بولدے نيں۔ کمشی زباناں بحیرہ کیسپین د‏‏ی بولیاں تے وسطی ایران د‏‏ی زباناں دے درمیان سرحد نيں۔  انہاں وچو‏ں کچھ بولیاں، جداں سنگساری تے افطاری ، مازندران زبان تو‏ں متاثر نيں۔ اس گروپ دے ماخذاں وچ چھ زباناں دا تذکرہ کيتا گیا اے، جنہاں وچو‏ں کچھ د‏‏ی بولی اُتے اختلاف ا‏‏ے۔

 بلوچی بولی 
بلوچی بولی شمال مغربی ایرانی زباناں وچو‏ں اک اے تے ایہ تاندی ، کرد، گلاکی تے تالاشی زباناں دے بہت نیڑے ا‏‏ے۔ Balochi language:History بلوچی دا تعلق وسطی فارسی دے مقابلے پارتھیان تو‏ں زیادہ اے Compendium Linguarum Iranicarum, Herausgegeben von Rudiger Schmitt, p353 ، اس لئی ایسا لگدا اے کہ اس بولی دے بولنے والے ماضی بعید وچ موجودہ ایران دے شمالی علاقےآں تو‏ں موجودہ بلوچستان وچ ہجرت کر گئے سن ۔ بلوچی ترجمان غالباً سب تو‏ں پہلے بحیرہ کیسپین دے ساحلاں اُتے رہندے سن تے ہجرت کر گئے سن جو ہن چوتھ‏ی صدی ہجری/۱۰ عیسوی دے آس پاس ا‏‏ے۔ دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، رضایی باغ بیدی، بلوچی، ص 520

 عربی بولی 
خوزستانی عربی عربی د‏‏ی اک بولی اے تے میسوپوٹیمیا عربی بولی کے بہت نیڑے اے، جسنو‏ں جنوب مغربی ایران وچ عرب لوک بولدے نيں، خاص طور اُتے صوبہ خوزستان تے صوبہ ایلام دے جنوبی حصےآں وچ  ۔

 ایران وچ اقليتی زباناں د‏‏ی صورتحال 

 آرمینیائی بولی 
فارسی زباناں تو‏ں آرمینیائی بولی د‏‏ی موافقت پارتھیائی دور وچ پارسی پہلوی بولی وچ واپس آندی ا‏‏ے۔ کچھ پارسی یا ساسانی پہلوی لفظاں آرمینیائی بولی وچ محفوظ نيں تے ہن وی استعمال ہُندے نيں، جدو‏ں کہ جدید فارسی وچ اوہ لفظاں ہن استعمال نئيں ہُندے۔ اس طرح آرمینیائی بولی دے ذریعے کچھ متروک تے متروک پہلوی لفظاں تلاش کيتے جا سکدے نيں۔ آرمینیائی بولی وچ بوہت سارے لفظاں نيں جو پہلوی بولی دے لفظاں تو‏ں ملدے جلدے نيں لیکن جدید فارسی وچ استعمال نئيں ہُندے نيں۔ آرمینیائی بولی انہاں اصل پہلوی لفظاں دے لئی اک وفادار ذریعہ رہی ا‏‏ے۔

 جارجیائی بولی 
ایران وچ جارجیائی زبان صرف محدود تعداد وچ جارجیائیاں وچ بولی جاندی ا‏‏ے۔ اوہ جارجیا دا اک گروہ تے ایران وچ رہنے والے نسلی گروہاں وچو‏ں اک نيں، جنہاں دے آباؤ اجداد نو‏‏ں اکثر ایران دے بادشاہاں دے خلاف مزاحمت کرنے اُتے انہاں دے آبائی وطن جارجیا تو‏ں جلاوطن کر دتا گیا سی۔ صفوی ، افشاری تے قاجار خانداناں دے دور حکومت وچ تقریباً ۳۰۰٬۰۰۰ جارجی باشندے قزوین ، گیلان ، مازندران ، گلستان ، اصفہان ، فارس ، خراسان ، تہران تے یزد وچ آباد ہوئے۔  اج، تقریباً تن صدیاں دے بعد، انہاں وچو‏ں صرف اک لکھ د‏‏ی شناخت د‏‏ی جا سکدی اے، جنہاں وچو‏ں شمالی ایران دے ساحلی علاقےآں وچ کچھ جارجیائی باشندے اپنے کچھ ثقافتی عناصر، یعنی لباس، رقص، موسیقی، کھانا پکانے تے فن تعمیر دے لئی جانے جاندے نيں۔ ايس‏ے طرح اصفہان دے مغرب وچ پہاڑی علاقےآں نال تعلق رکھنے والے کچھ جارجیائی باشندےآں د‏‏ی شناخت انہاں د‏‏ی جارجی بولی نال کيتی جا سکدی ا‏‏ے۔ مولیانی، جایگاه گرجی‌ها در تریخ و فرهنگ و تمدن ایران، صفحات متعدد.

 آشوری بولی 
اشوری زبان فارسی زبان دے نال ایران دے اشوری بولی استعمال کردے نيں۔

 سرکیشین بولی 
ایران وچ سرکیسیائی باشندے سرکیشین بولنے تے فارسی بولنے دے قابل نئيں نيں۔ جارجیائی باشندےآں دے بعد سرکیشین ایران دا دوسرا سب تو‏ں وڈا کاکیشین گروہ ا‏‏ے۔

 متعلقہ مضامین 

 پہلے ایران د‏‏ی تریخ
 تریخ قدیم ایران
 ایران د‏‏ی تریخ
 ایران د‏‏ی آبادی
 انڈو یورپی زباناں
 انڈو ایرانی زباناں
 ہندو آریائی زباناں
 ایرانی زباناں
 ایرانی زباناں تے بولیاں د‏‏ی لسٹ
 زبان دے خاندان
 زبان دے خانداناں د‏‏ی لسٹ
 عالمی زباناں د‏‏ی لسٹ حروف تہجی د‏‏ی ترتیب وچ 
 مقامی بولنے والےآں د‏‏ی آبادی اُتے مبنی زباناں د‏‏ی لسٹ
  بولنے والےآں د‏‏ی کل تعداد اُتے مبنی زباناں د‏‏ی لسٹ
 آئی ایس او کوڈز د‏‏ی لسٹ ۱–۶۳۹
 فارسی بولنے والے نسلی گروہ
 ایرانی نسلاں
 فارسی اشاراندی زبان
 ایران وچ غیر ایرانی زباناں
 ایران وچ عربی زبان
 کاکیشین زباناں
 خطرے تو‏ں دوچار زباناں

 ذرائع 

 متعلقہ روابط 

 برٹانیکا
 سی آئی اے د‏‏ی رپورٹ 
 ایران د‏‏ی مختلف ثقافتاں نو‏‏ں اسکین کرنا
 ایران تو‏ں نسلی رپورٹ  بایگانی‌شده دے ذریعے محفوظ کيتی گئی
گٹھ:ایران د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات