میتھلس

میتھلیس ( ترہوتا : মৈথিل، دیوناگری : मैथिल)، جس نوں میتھلی لوک وی کیہا جاندا اے، برصغیر دا اکّ انڈو-آریئن نسلی-لسانی گروہ اے، جو اپنی مول بولی وجوں میتھلی بولی بولدے ہن۔ اوہ متھلا کھیتر وچ وسدے ہن، جس وچ بھارت وچ اتری بہار اتے جھارکھنڈ دے کجھ حصے شامل ہن اتے نیپال دے کجھ نیڑلے ضلعے مدھیش صوبہ دا گٹھن کردے ہن۔ میتھل کھیتر ہندو دھرم دا اکّ اہم حصہ اے کیونکہ اسنوں رام دی بیوی سیتا اتے لکشمی دے اوتار دا جم تھاں کیہا جاندا اے۔

 اتہاس 

 ویدک دور 
ودیہ راج دا قیام کرن والے انڈو-آریئن بولن والے لوکاں ولوں وسائے جان توں بعد متھلا نے سبھ توں پہلاں پرمکھتا حاصل کیتی۔ ویدک دور دے انت وچ (سی۔ 1100-500 بی۔سی۔ای۔)، ودیہا کرو اتے پنکالا دے نال دکھنی ایشیا دے پرمکھ سیاسی اتے تہذیبی مرکزاں وچوں اکّ بن گیا۔ ودیہ راج دے راجیاں نوں جنک کیہا جاندا سی۔Michael Witzel (1989)، Tracing the Vedic dialects in Dialectes dans les litteratures Indo-Aryennes ed.

ودیہا راج بعد وچ وجکا لیگ وچ شامل ہو گیا جو کہ متھلا وچ واقع سی۔Raychaudhuri Hemchandra (1972)، Political History of Ancient India, Calcutta: University of Calcutta, pp. 85–86

 مدھکالی دور 
11ویں صدی توں 20ویں صدی تک، متھلا اتے وکھ-وکھ آدواسی راجونشاں دا راج سی۔ ایہناں وچوں سبھ توں پہلاں کرناٹک سن، جو میتھل کھتری مول دے سن، اونیوار ٹبر دے سن، جو میتھل براہمن سن، اتے راج دربھنگا دے کھنڈوالا، جو میتھل براہمن وی سن۔ اس ویلے دوران متھلا دا راجگڑھ دربھنگا وچ تبدیل کر دتی گئی سی۔

 میتھلی بولن والے راجٹبر اتے راج 

 کرناٹ راجٹبر، 1097 CE-1324 CE
 اونیوار راجٹبر، 1325 ای۔ ای۔–1526 ای۔
 راج دربھنگا، 1557 CE −1947 CE
 ملاّ راجٹبر، 1201 CE-1779 CE
 مکوانپر دی فوج، 1518 ای۔ -1762
 بنالی

 کھیتر 

 بھارت 
زیادہ تر میتھل عام طور اُتے گنگا دے اتر ول رہندے ہن؛ دربھنگا اتے باقی اتری بہار دے آلے-دوآلے واقع اے۔ مول میتھلی بولن والے وی دلی، کولکاتہ، پٹنا، رانچی اتے ممبئی وچ رہندے ہن۔

بھارتی متھلا وچ ترہوت، دربھنگا، کوسی، پورنیا، منگیر، بھاگل پور؉ اتے سنتھال پرگنا حصہ شامل ہن۔

دربھنگا نے خاص طور اُتے متھلا دے اتہاس وچ اکّ اہم کردار نبھائی اے اتے اسنوں اس دے "مکھ مرکزاں" وچوں اکّ منیا جاندا اے۔ ایہہ راج دربھنگا دا مرکز سی جس نے زیادہ تر کھیتر اُتے راج کیتا سی۔ مدھوبنی اوہ وی سی جتھے مدھوبنی پینٹنگاں دی شروعات ہوئی سی جو میتھل سبھیاچار دا اکّ پرمکھ حصہ اے۔ بہت سارے لوکاں ولوں سیتامڑی نوں دیوی سیتا دا جم تھاں ہون دا دعوہ کیتا جاندا اے اتے سیتا کنڈ اکّ پرمکھ تیرتھ تھاں اے۔ بلیراجگڑھ، اجوکے مدھوبنی ضلعے وچ واقع، پرانے متھلا راج دا راجگڑھ منیا جاندا اے۔ میتھلاں نے بیدییتیم مندر دے اساری وچ اکّ پرمکھ کردار نبھائی جو اوہناں لئی اکّ اہم تیرتھ تھاں اے۔ بہار اتے جھارکھنڈ دے میتھلی بولن والے کھیتر وچ وکھرے بھارتی راج متھلا لئی تحریک چل رہا اے۔

 نیپال 
پوربی ترائی دے نال لگدے ضلعے نیپالی متھلا بناؤندے ہن۔ ایہہ علاقہ ودیہا دے راج دا حصہ سی۔Michael Witzel (1989)، Tracing the Vedic dialects in Dialectes dans les litteratures Indo-Aryennes ed. راج رامائن وچ ظاہر ہندا اے۔ بہت سارے لوک جنک پور؉ نوں دیوی سیتا دا جم تھاں ہون دا دعوہ کردے ہن پر ایہہ ووادت اے کیونکہ بہت سارے لوک سیتامڑی نوں اپنی جم زمین مندے ہن۔ نیپال وچ میتھل اکّ "مکت میتھل راج" ول کم کر رہے ہن۔

نیپال دے میتھلی بولن والے علاقیاں وچ وکھرے صوبے لئی تحریک چل رہا اے۔ صوبہ نمبر 2 دا قیام 2015 دے آئین دے تحت کیتی گئی سی، جس نے کل 7 صوبےآں دے نال نیپال نوں اکّ سنگھی لوکتنتری لوکراج وچ بدل دتا سی۔ صوبہ نمبر 2 وچ میتھلی بولن والیاں دی بہو گنتی اے اتے اس وچ نیپال دے زیادہ تر میتھلی بولن والے کھیتر شامل ہن۔ متھلا دے کجھ کارکناں ولوں ایہہ منگ کیتی گئی اے کہ صوبہ نمبر 2 دا ناں 'متھلا صوبہ' رکھیا جاوے۔ صوبہ نن۔ 2 نوں 17 جنوری 2022 نوں مدھیش صوبہ دا نام دتا گیا سی

 نسلاں اتے جاتاں 
متھلا کھیتر وچ بہت سارے نسلی گروہ اتے جاتاں وسدیاں ہن جیہناں وچ میتھل براہمن، راجپوت، بھومہار، کایستھ، اہیر، کرمی، کوری، بانیئے، مسلمان اتے ہور بہت سارے شامل ہن۔

میتھل براہمن متھلا کھیتر دا ہندو براہمن بھائی چارا اے۔ اوہ پنج پنچ-گوڑا براہمن بھائیچاریاں وچوں اکّ ہن۔ اوہ پنجیاں لئی وی مشہور ہن، پچھلیاں چووی پیڑھیاں لئی رکھے گئے مکمل ونشاولی ریکارڈ۔

میتھل راجپوت پورے کھیتر وچ کھنڈے ہوئے ہن اتے وکھ-وکھ اپ-قبیلیاں وچ ونڈے ہوئے ہن جیہناں وچ سبھ توں پرمکھ گندھاوریاں سن جیہناں نے مکھ طور اُتے سہرسا اتے مدھیپرا وچ جائیداداں اتے راج کیتا سی۔ متھلا دے ہندو دوجے کھیتراں دے ہندواں نال سماجی اتے ویاہتا رشتے قائم رکھدے ہن۔

 بولی 
میتھل لوکاں دی سانجھی بولی میتھلی اے، جو بھارت دیاں مانتا حاصل علاقائی بولیاں وچوں اکّ اے اتے بھارتی آئین دی اٹھویں انولسٹ اتے نیپال دے انترم آئین وچ سوچیبدھ نیپال دی دوجی قومی بولی اے۔ ترہوتا لپی، جس نوں متھلاکشر لپی وی کیہا جاندا اے، بولی دی مول لپی وجوں ورتی جاندی سی۔ حالانکہ، 20ویں صدی دوران زیادہ تر میتھلی لکھاریاں نے ہولی-ہولی میتھلی لئی دیوناگری لپی اپنا لئی۔ کجھ روایتی پنڈت اجے وی پٹا (اہم کماں، جویں کہ ویاہ نال متعلق رسمی اکھر) لئی ترہوتا لپی دی ورتوں کردے ہن۔

 سبھیاچار 
اوہناں دے ماحول دے سبھ توں بااثر پہلو ہن سجائے ہوئے چولاں دے ڈبے، رنگ دار؉ پینٹ کیتے ورانڈے اتے اوہناں دے گھراں دیاں باہرلیاں کندھاں جویں کہ مٹی، چکڑ، گوبر اتے گھاہ ورگیاں مہیا سمگریاں دی ورتوں کردے ہوئے۔ زیادہ تر امیر ڈزائین بھگتی دیاں سرگرمیاں وچ جڑھاں ہن اتے اکّ پیڑھی توں اگلی پیڑھی تک پہنچدے ہن، کدے-کدائیں بسّ جاں ہوائی جہاز ورگے ہم عصر تتاں نوں پیش کردے ہن۔

 گھریلو بنتر 
روایتی طور اُتے میتھل کئی پیڑھیاں دے وڈے پریواراں، کئی وار 40-50 لوکاں دے نال لمبے گھر کہے جاندے بڈاگھراں وچ رہندے سن۔ گھر دے سارے ممبر اپنی کرت طاقت نوں اکٹھا کردے ہن، اپنی آمدن وچ یوگدان پاؤندے ہن، خرچے سانجھے کردے ہن اتے اکّ رسوئی دی ورتوں کردے ہن۔

 دھرم 
میتھلاں دیاں مذہبی پرتھاواں آرتھوڈاکس ہندو دھرم ' تے بیسڈ ہن کیونکہ متھلا تریخی طور اُتے ہندو سکھیا دی پرمکھ سیٹ رہی اے۔

 سیاست 
میتھل بھارت اتے نیپال دوواں دی سیاست وچ اہم اثر رکھدے ہن۔ اوہ بہار صوبائی اسمبلی دے 243 حلقیاں وچوں 144 وچ اکثریت دے کارن، بھارت دے تیجے سبھ توں ودھ آبادی والے راج بہار دی سیاست اتے حاوی ہن۔ میتھل نیپالی مدھیش صوبہ وچ سبھ توں وڈا نسلی لسانی گروہ اے اتے صوبہ نمبر 1 وچ دوجا سبھ توں وڈا نسلی لسانی گروہ اے۔

 سرحد پار کھیترواد 
متھلا کھیترواد قومانتری سرحد دے دوویں پاسیاں توں بھارت دے میتھلاں اتے نیپال دے میتھلاں نوں جوڑدا اے۔ کیونکہ اوہ اکّ سانجھا اتہاس، بولی، سبھیاچار اتے جاتی نوں سانجھا کردے ہن، اوہ اکّ متھلا دا حصہ محسوس کردے ہن۔ قومانتری سرحد دے اکّ پاسے مثبت واقعے دا جشن منایا جاندا اے اتے دوجے پاسے منفی واقعے دا سوگ منایا جاندا اے۔

 مشہور لوک 

 رامدھاری سنگھ دنکر - مہان ہندی شاعر، آزادی سینانی، مضمون نگار، راشٹرشاعر
 نند کشور سنگھ - چیئرمین، 15ویں مالیات کمیشن اتے سابقہ آئی۔اے۔ایس
 سشانت سنگھ راجپوت – بھارتی اداکار
 ڈاکٹر۔ (مان) آدتیا جھاء - گلوبل صنعت کار اتے پراپکاری
 ہریسمہدیو - کرناٹک راجٹبر دوران متھلا دا راجا۔
 راجا جنک - ودیہ راج دا راجا
 سیتا - ہندو چتر رام دی بیوی
 ودیاپتی – میتھلی شاعر اتے اکّ سنسکرت لکھاری
 گوپال جی ٹھاکر - بھارتی جنتا پارٹی دے لیڈر، دربھنگا لوک سبھا توں پارلیمنٹ ممبر
 آنند موہن سنگھ - سابقہ پارلیمنٹ ممبر
 کیرتی آزاد - سابقہ بھارتی کرکٹر اتے دربھنگا توں سیاستدان
 بندیاباسنی دیوی - لوک گلوکارہ
 انقلاب پرکاش جھاء - بالیوڈّ اداکار اتے ماڈل
 نرندر جھاء - بالیوڈّ اداکار
 سرتی جھاء – بالیوڈّ اداکارہ
 بھاونا کنٹھ – بھارت دیاں پہلیاں خاتون پائلٹاں وچوں اکّ
 کنھیا کمار، بھارتی سیاستدان
 ادت نارائن - بالیوڈّ پلیبیک گلوکار
 داخلہ ملک - بالیوڈّ سنگیت ڈریکٹر
 سنجے مشرا - بالیوڈّ اداکار
 کامیشور سنگھ بہادر – بھارت وچ راج دربھنگا دا آخری زمیدار
 شاردا سنہا - میتھلی لوک گلوکارہ
 جوتیریشور ٹھاکر - میتھلی شاعر اتے لکھاری
 گنگیش اپباب - 12ویں صدی دے بھارتی گنت-کلاسیکل اتے فلسفی
 بملیندر ندھی - نیپال دے سابقہ اپ وزیر اعظم
 رام برن یادو - نیپال دے سابقہ صدر
 تارکشور پرساد - بہار دے اپ وزیر اعلیٰ

 ایہہ وی ویکھو 

 متھلا کھیتر دا اتہاس
 متھلا کھیتر دی رہتل
میتھل سبھیاچار

 حوالے 

 ببلیؤگرافی 


گٹھ:قوم قبیلے