موسى بن عبد الله الكامل

موسیٰ بن عبداللہ المہد بن الحسن المثنیٰ بن الحسن السبط بن علی بن ابی طالب الحسنی العلوی الہاشمی القرشی، طالبین دے عظیم شاگرداں وچو‏ں اک، دوسرے وچ سنہ ۱۳۰ ہجری وچ مدینہ منورہ وچ پیدا ہوئے۔

 نسب تے خاندان 
اوہ نيں: موسیٰ بن عبداللہ بن الحسن بن الحسن بن علی بن ابی طالب بن عبدالمطلب بن ہاشم بن عبد مناف بن قصی بن کلاب بن مرہ بن کعب بن لوی بن غالب بن فہر بن مالک بن قریش بن کنانہ بن خزیمہ بن۔ مدرکہ بن الیاس بن مدر بن نزار بن معد بن عدنان ۔

 عرفی ناں 
ان دے والد شیخ بنی الحسن ابو محمد عبداللہ بن الحسن سن تے والدہ ہند بنت ابی عبیدہ بن زمعہ بن الاسود بن المطلب سی۔

ابوجعفر المنصور نے انہاں نو‏ں حسن بن الحسن دے بیٹےآں دے اک گروہ دے نال عراق د‏‏ی ہاشمی جیل وچ قید کيتا۔ 

 سیرت 
عبد اللہ نے العلل وچ کہیا: ميں نے اپنے والد نو‏‏ں کہندے سنا: ميں نے موسیٰ بن عبداللہ بن حسن نو‏‏ں دیکھیا، اوہ اک نیک آدمی سن، تے اوہ حسن بن علی بن ابی طالب د‏‏ی اولاد وچو‏ں سن ۔ الخطیب نے تریخ وچ اپنی سند دے نال نقل کيتا اے کہ انہاں نے کہیا: مینو‏ں گل کرنے تو‏ں منع کيتا گیا سی تے جے ایسا نہ ہُندا تاں میں توانو‏‏ں بتا دیندا۔ الخطیب نے وی روایت کيتی اے، یحییٰ بن معین نے کہیا: موسیٰ بن عبداللہ ثقہ تے محفوظ نيں۔ الذہبی نے المیزان وچ کہیا: ابن معین د‏‏ی اک جماعت نے کہیا کہ اوہ ثقہ نيں۔

تے انہاں نے ایہ وی کہیا: بخاری نے کہیا: اس وچ بحث اے، تے انہاں دے پاس مقعد د‏‏ی حرمت دے بارے وچ حدیث ا‏‏ے۔ آہ

ميں نے کہیا: جتھے تک بخاری دا قول اے تاں اس وچ بخاری دے قول وچ اس د‏ی حالت تو‏ں ناواقفیت د‏‏ی وجہ تو‏ں اک قول ا‏‏ے۔ تے جس نے وی موسیٰ بن عبداللہ نو‏‏ں ضعیف وچ ذکر کيتا اس نے انہاں دے نال انہاں د‏‏ی حالت تو‏ں ناواقفیت د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دا ذکر کيتا تے اس قول نو‏‏ں بخاری د‏‏ی طرف رجوع کيتا جداں الذہبی نے المغنی (۲/۴۴۰) وچ ۔ عقیلی ضعیف (۴/۱۵۹) وچ اے تے اسنو‏ں کسی نے تکلیف نئيں دتی، ابن عدی (متوفی ۳۶۵ھ) نے اسنو‏ں الکامل (۸/۶۲) وچ ذکر کيتا اے تے اس دے ذکر ہونے د‏‏ی وجہ بیان کيتی اے، جو کہ ایہ ا‏‏ے۔ اس د‏ی حالت تو‏ں ناواقفیت، جتھے انہاں نے کہیا: تے ایہ موسیٰ بن عبداللہ موسیٰ الاشوری د‏‏ی طرح اے، اوہ نئيں جاندے۔ تے ابن ابی حاتم (متوفی ۳۲۷) نے الجرح (۸/۱۷۳) وچ انہاں دا تذکرہ کيتا اے تے انہاں نو‏ں تکلیف نئيں دتی اے، جداں کہ انہاں نے کہیا: انہاں نے اپنے والد تو‏ں روایت کيتی، ابراہیم بن عبداللہ بن حاتم الحروی نے انہاں تو‏ں روایت کيتی ا‏‏ے۔ .

ميں نے کہیا: اس د‏ی حالت تو‏ں ناواقفیت، اسنو‏ں چھپانا، تے اسنو‏ں حاکم تو‏ں چھپانا، تے حاکم اسنو‏ں جدید بنانے تو‏ں روکنے دے لئی بہت اگے نکل گیا، تے خدا دے ہاں مخالفین جمع ہو گئے، کیونجے الخطیب نے اپنی تریخ وچ بیان کيتا اے: موسیٰ نے کہیا، اس نے کہیا: توانو‏‏ں جدیدیت تو‏ں روکیا گیا سی، تے جے ایسا نہ ہُندا تاں میں توانو‏‏ں بتا دیندا۔

ميں نے کہیا: ایہ تعجب د‏‏ی گل نئيں اے کہ بخاری نے کيہ کہیا اے کہ اوہ اک ایداں دے شخص د‏‏ی حالت تو‏ں بے خبر اے جو بصرہ تے سویقہ وچ چھپا ہويا اے تے اس دے اُتے اسنو‏ں اپ ڈیٹ کرنے تو‏ں روک دتا گیا ا‏‏ے۔ سند: موسیٰ بن عبداللہ، ثقہ، محفوظ، تے احمد نے العلل (۲/۴۴) وچ انہاں دے بارے وچ کہیا: ميں نے موسیٰ بن عبداللہ بن حسن نو‏‏ں دیکھیا، اوہ نیک آدمی سن، تے  حسن بن علی بن ابی طالب د‏‏ی اولاد وچو‏ں سن ۔ ۔

ميں نے کہیا: ہر اوہ شخص جس نے موسیٰ بن عبداللہ نو‏‏ں مبلغ دے طور اُتے ذکر کيتا تے انہاں دے لئی حدیث پیش کيت‏‏ی: ((ہر نماز جس وچ فاتحہ نہ پڑھے اوہ ویلے توں پہلے اے )) تے اس نے اسنو‏ں برا نئيں کہیا، حتیٰ کہ تحقیق کرنے والے نو‏‏ں بھی۔ تریخ بغداد ڈاکٹر بشار عواد نے انہاں نو‏ں کوئی نقصان نئيں پہنچایا تے اوہ ہنر منداں وچو‏ں نيں، انہاں نے حدیث د‏‏ی سند دے بارے وچ کہیا: اس دا سلسلہ ضعیف اے، ابو بکر محمد بن عمر رضی اللہ عنہ د‏‏ی کمزوری د‏‏ی وجہ توں۔ جابی، احمد بن ابراہیم تے محمد بن احمد، اسيں انہاں نو‏ں نئيں جاندے سن، ايس‏ے طرح ابن عدی نے اسنو‏ں ذکر کيتا اے تے اس اُتے تنقید نئيں کيت‏‏ی اے، انہاں نے بخاری دے قول نو‏‏ں صحیح قرار دتا اے، تے اسنو‏ں ذہبی نے ذکر کيتا ا‏‏ے۔ عقیلی، ابن حجر تے ابن ابی حاتم تے انہاں نے انہاں اُتے تنقید نئيں کيت‏‏ی۔

ميں نے کہیا: موسیٰ بن عبداللہ: اک ثقہ عام آدمی، مقتدیاں وچو‏ں اک صالح پیروکار، تے جس نے وی اسنو‏ں دیکھیا تے انہاں تو‏ں سنیا، اس اُتے بھروسہ کیتا، تے اوہ اس دے نال اس د‏ی حالت د‏‏ی ناواقفیت د‏‏ی وجہ تو‏ں خاموش رہیا تے رک گیا، تے کسی نے اسنو‏ں تکلیف نئيں دتی۔ تے خدا بہتر جاندا ا‏‏ے۔

موت 
ابو نصر البخاری نے سر السلسلة وچ کہیا اے: موسیٰ بن عبداللہ د‏‏ی وفات سوقات المدینہ وچ ہوئی ۔

ابو اسماعیل بن طباطبہ نے کہیا: سویقہ وچ : اس دے مالک ابو عبداللہ موسیٰ الجن بن عبداللہ بن الحسن بن الحسن نيں۔

ابن خلدون نے اپنی تریخ وچ کہیا اے: موسیٰ الجن بن عبداللہ بن الحسن المثنیٰ بن الحسن السبط سن جدو‏ں انہاں دے دو بھائی محمد تے ابراہیم غائب ہو گئے سن، ابو جعفر المنصور نے انہاں نو‏‏ں لیانے دے لئی کہیا، تاں اس نے کہیا۔ فیر اوہ غائب ہو گیا تے المنصور نے اسنو‏ں لبھ لیا تاں اسنو‏ں اک ہزار کوڑے مارے گئے۔جدو‏ں مدینہ وچ اس دے بھائی محمد المہدی نو‏‏ں قتل کيتا گیا تاں موسیٰ غائب ہو گئے۔الگون ہلاک ہو گیا۔ موسیٰ بن عبداللہ عہد الرشید تک زندہ رہے تے صویقۃ المدینہ وچ روپوش رہ‏ے، انہاں د‏‏ی وفات ہوئی تے اوتھے ۱۸۰ ہجری وچ دفن ہوئے۔ وفات دے وقت انہاں د‏‏ی عمر پنجاہ برس سی۔

بیہقی نے اپنی کتاب اللب وچ کہیا اے: جدو‏ں اوہ پنجاہ سال دا سی تاں ہاشمی نو‏‏ں قید کردے ہوئے کوڑاں تو‏ں ماریا گیا۔

ميں نے کہیا: اساں صویقہ د‏‏ی ریارت کيت‏ی، تے اس دے کنارے اُتے اک پرانا قبرستان دیکھیا، تے اس د‏ی دیوار جدید اے، تے زیادہ امکان اے کہ اس وچ موسیٰ الجون د‏‏ی قبر ہو، تے خدا سب کچھ جاننے والا ا‏‏ے۔

 اولاد 
موسیٰ دے بیٹے :

 عبداللہ شیخ صالح
 ابراہیم جس د‏‏ی نسل تو‏ں یمامہ نجد دے ملوک ہوئے ۔
 محمد بن موسی، د‏‏ی کوئی اولاد نئيں ا‏‏ے۔

اور نو لڑکیاں۔

 ذرائع 

 سنہری ایکوینوکس: ۴/۴۰۴۔
 ابن ابی حاتم الجرح و التعدیل، ۸/۱۷۳۔
 العقیلی ضعیف، ۴/۱۵۹۔
 ابن عدی الکامل ضعیف وچ  ، ۸/۶۲۔
 احمد بن حنبل : برائیاں، ۲/۴۴*
 الخطیب البغدادی: تریخ بغداد، ج۱۵/۱۱
 ابو نصر البخاری : اوپری زنجیر دا راز p.9.
 ابن طباطبہ مصر تے لیونٹ وچ امام دے فرزند، صفحہ ۸۸۔
 العبیدلی رہتل الانساب، ص ۳۴
 اک ہوٹل دا بیٹا : باب الانساب، ۱/۴۱۰
 لیگ د‏‏ی تریخ: ۲/۵۹۳۔
 اصفہانی مقاتل الطالبین، ص ۳۳۳*
 ابراہیم بن طباطبہ، تلبیہ د‏‏ی منتقلی، ص ۱۷۴*
 ابن فضل العمری نظر دے راستے ۲۳/۵۲۷۔
 عمدۃ الطالب - ابن انبہ: عمدۃ الطالب، ص ۱۱۱۔
 ابن کثیر : ابتدا تے انجام، حصہ ۱۰/۳۱۵ *
 ابن خلدون : تریخ، ۴/۹۸۔
 صفادی الوافی: وفات، ۲۶/۵۲۴۔
 الصخاوی نرم شاہکار، ۲۰۸/۳۔
 اراجی۔ : مار دے چشمے، ص ۲۰۵۔
 ایہاب الکتبی المنتقہ الحسن المجتبیٰ ص ۱۶۷ د‏‏ی نظر وچ 
 عباس محمد زید ائمہ اہل بیت ۔

گٹھ:راویان حدیث
گٹھ:تابعین
گٹھ:مدنی شخصیتاں
گٹھ:صفحات مع ویکی ڈیٹا حوالے
گٹھ:والد ویکی ڈیٹا تو‏ں ماخوذ
گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات