ایران دے کرد علاقے

ایران دے کرد حصے ، ایرانی کردستان یا مشرقی کردستان کندال، کردها، ترجمه ابراهیم یونسی ص۱۷۴ ایران وچ واقع حصےآں دا ناں اے تے اس وچ کردستان ، کرمانشاہ ، الہام تے مغربی آذربائیجان ( مکران تے مغربی آذربائیجان) دے صوبےآں وچ کرد علاقے شام‏ل نيں۔ صوبے دے علاقے) تے شمالی خراسان ۔ The Kurds and Kurdistan: a selective and annotated bibliography By Lokman I. Meho, Page 1, ABC-CLIO, 1997 ۲۰۱۶ د‏‏ی مردم شماری وچ انہاں تِناں صوبےآں د‏‏ی آبادی ۴٬۱۳۵٬۶۰۳ سی جو کہ ایران وچ کرد عوام د‏‏ی تقسیم دے نقشے دے مطابق صوبےآں دے مطابق انہاں وچو‏ں تقریباً ۳٬۸۵۰٬۰۰۰ کرد نيں۔

مغربی آذربائیجان صوبہ جس وچ تقریباً ۱ ملین  کرد نيں۔ (صوبے د‏‏ی آبادی دا ۶۰٪)، شمالی خراسان صوبہ جس وچ تقریباً ۴۰۰٬۰۰۰ کرد نيں (صوبے د‏‏ی آبادی دا تقریباً ۵۰٪)، صوبہ خراسان رضوی جس وچ تقریباً ۳۰۰٬۰۰۰ کرد نيں (صوبے د‏‏ی آبادی دا ۵٪)، صوبہ تہران جس وچ تقریباً ۲۵۰٬۰۰۰ کرد نيں۔ (صوبے د‏‏ی آبادی دا ۲٪)، البرز صوبہ جس وچ تقریباً ۲۰۰٬۰۰۰ کرد نيں (صوبے د‏‏ی آبادی دا ۷٫۵٪)، صوبہ ہمدان جس وچ تقریباً ۱۷۰٬۰۰۰ کرد نيں (صوبے د‏‏ی آبادی دا ۱۰٪) تے تقریباً ۳۰۰٬۰۰۰ افراد دے نال ملک دے ہور حصے، سب تو‏ں اہ‏م علاقے ایران وچ کرداں د‏‏ی خاصی آبادی اے، تے ايس‏ے لئی ایران د‏‏ی کل کرد آبادی ۷٬۲۰۰٬۰۰۰ ملین تو‏ں زیادہ اے (۲۰۱۶ وچ ایران د‏‏ی آبادی دا تقریباً ۷٫۷۵٪)۔ ایران، ترکی تے شام وچ کرداں دے حجم تے آبادی دے بارے وچ کوئی درست اعداد و شمار موجود نئيں نيں۔ شماره کتابشناسه ملّی:۲۸۹۰۵۷۷طرح بررسی و سنجش شاخص‌های فرهنگ عام طور پر، ارمیا تو‏ں ایرانی کردستان، جو کرد کرمانج اے، جنوب وچ مکران دے چھ حصے (صوبہ مغربی آذربائیجان دا جنوبی حصہ) اردلان (صوبہ کردستان سوائے بنیہ تے ماریوان) کرماشان (صوبہ کرمانشاہ دا وسطی حصہ تے آئیون تے ایلام دا حصہ۔ صوبہ الیام وچ ) اورمان (ماریوان پاوہ دے شمالی حصے تے جاونرود دے کچھ حصے) میان (صوبہ کرمانشاہ دے مشرقی علاقے بشمول سہنح تے کنگاور تے الام تے اسد آباد شہر دے شمالی تے شمال مشرقی علاقے)۔

 تریخ 
کھبے|thumb|271x271px| ۱۲۵۲ ھ وچ کئی کرد مرد
عام طور پر، تریخ دے آغاز تو‏ں ہی، بحیرہ روم دے اُچے پہاڑ انہاں لوکاں دا گھر تے جگہ رہے نيں جو میدانی سلطنتاں، یعنی بابل تے اشوریہ د‏‏ی سلطنتاں نال جنگ کردے رہے نيں، تے بعض اوقات انہاں نو‏ں شکست دتی ا‏‏ے۔ زگروس وچ داخل ہونے دے بعد، میڈیس نے اوتھ‏ے دے مقامی قبیلے، یعنی کیسیئنز، لولوبیان ، گوتھ تے ہور ایشیائی قبیلے نو‏‏ں آباد کیا، تے اس علاقے وچ اپنی بولی نو‏‏ں پھیلایا۔ کرد (سورانی/کرمانجی) زباناں د‏‏ی جڑاں دوسری ایرانی زباناں جداں فارسی ، بختیاری ، تلیشی ، گیلکی تے بلوچی دے نال مشترک نيں "Ludwig Paul, "Kurdish Language" in Encyclopaedia Iranica"
http://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-i ۔ "Ludwig Paul, "Kurdish Language" in Encyclopaedia Iranica"
http://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-language-i
Any attempt to study or describe the history of the Kurdish (Kd.) language(s) faces the problem that, from Old and Middle Iranian times, no predecessors of the Kurdish language are yet known; the extant Kurdish texts may be traced back to no earlier than the 16th century CE

 گوتھاں نو‏‏ں ہن کرداں دے آباؤ اجداد دے طور اُتے جانیا جاندا اے Mallory, J.P. (1989), In Search of the Indo-Europeans: Language, Archaeology, and Myth, London: Thames & Hudson. یا پروٹو کرد قبیلے۔ Maria T. O'Shea, 2004, Trapped between the Map and Reality: Geography and Perceptions of Kurdistan p. 66 ff.
 گرانوٹ ونفوہر زیادہ تر کرداں نو‏‏ں پارسی پہلوی بولی دے نیڑے سمجھدے نيں۔ Windfuhr, Gernot (1975), “Isoglosses: A Sketch on Persians and Parthians, Kurds and Medes”, Monumentum H.S. Nyberg II (Acta Iranica-5), Leiden: 457-471
 تریخ دے دوران، کردستان دا خطہ میڈیس ، اچیمینیڈس ، سیلوسیڈز ، پارسی تے ساسانی دا حصہ بن گیا۔
 منگول حملے دے بعد جبل دا علاقہ دو غیر مساوی حصےآں وچ تقسیم ہو گیا، عجم عراق ، وڈا تے مشرق وچ ، تے کردستان، چھوٹا تے مغرب، جنہاں وچ کرمانشاہ اک حصہ سی۔ Lambton, A.K.S.. "Kirmāns̲h̲āh." Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Brill Online, 2013. Reference. 23 مئی 2013 <http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kirmanshah-SIM_4392>
 غزن خان دے زمانے وچ مشرقی کردستان ایران دے علاقےآں وچو‏ں اک سی۔ صفوی دور وچ کردستان ایران دے چار صوبےآں وچو‏ں اک سی۔ شاہ عباس اول دے دور وچ کردستان ایران د‏‏یاں ریاستاں وچو‏ں اک سی تے اس دا گورنر ایران دے پنج گورنراں وچو‏ں اک سی۔ کردستان عصر زند دے صوبےآں وچو‏ں اک سی۔ ملک د‏‏ی تقسیم تے گورنراں تے ضلعے دے فرائض دے قانون دے مطابق، جو ۷ نومبر ۱۳۱۶ نو‏‏ں منظور ہويا، کردستان مغربی صوبے دا حصہ سی۔ ۱۳۴۴ وچ ایران نو‏‏ں تیرہ صوبےآں وچ تقسیم کر دتا گیا جنہاں وچو‏ں کردستان اک سی۔

انیہويں صدی وچ کرمان شاہ نے بہت تجارتی تے تزویراندی اہمیت حاصل کيتی تے ایرانی کردستان دا مرکز بن گیا۔ کرمانشاہ نے اردلان تو‏ں وکھ صوبہ بنایا۔ اردلان دا مرکز، جسنو‏ں کردستان وی کہیا جاندا اے، سنی سی۔ ۱۸۰۶ وچ فتح علی شاہ نے اپنے وڈے بیٹے محمد علی مرزا نو‏‏ں کردستان تے لرستان اُتے حکومت کرنے دے لئی مقرر کيتا۔ اس نے اک فوج تشکیل دتی جس د‏‏ی تربیت فرانسیسیاں نے کی، تے اس دے دور حکومت وچ کرمانشاہ عثمانی پیش قدمی دے خلاف اک رکاوٹ بن گیا۔ 

 بولی 
جب اسيں کرد بولدے نيں تاں ساڈا مطلب اوہ بولی اے جو کرد ہن وی بولدے نيں۔ مغربی ماہرین لسانیات تے مستشرقین نے کہیا اے کہ: ایہ بولی ہند-یورپی زباناں تے ہند -ایرانی خانداناں وچ سے اک اے تے ایرانی زباناں وچو‏ں اے تے فارسی تو‏ں بہت ملدی جلدی ا‏‏ے۔ احمد کسروی شیخ صفی تے انہاں دا نسب ، آذربائیجان دے لوکاں دے نسب تے بولی دی تریخ وچ لکھدے نيں: صفوید تو‏ں پہلے آذربائیجان وچ کوئی ترک شاعر نئيں پایا جاندا سی تے تمام لوک، تمام میڈیس تے آریائی ، پہلوی آذری بولی وچ گل کردے سن ۔ فارسی، لوری تے کرد د‏‏ی طرح۔ سیسیل جی ادموندز: کردها، ترک‌ها، عرب‌ها ص ۱۳، ترجمه یونسیو. نیکیتین - کرد و کردستان ترجمه محمد قاضی - نشر درایت ۱۳۶۳. ص ۴۲–۵۱،کتابشناسی کسروی حمزہ اصفہانی سنی کتاب مولوک الارد و الانبیاء وچ لکھدے نيں: فارسی لوک دلمیناں (ایرانی بولنے والے اہ‏م گروہاں وچو‏ں اک) نو‏‏ں تبرستان دے کرد سمجھدے سن - جس طرح عرب سورستان دے کرد سن ۔ تریخ سنی ملوک الارض و الانبیاء علیهم الصلاه و السلام نویسنده:حمزه اصفهانی، حمزه بن حسن. ناشر: منشورات دار مکتبه الحیاه. متن: «کانت الفرس تسمی الدیلم الاکراد طبرستان کما کانت تسمی العرب اکراد سورستان»

ایران اُتے عرباں دے حملے تو‏ں پہلے کرد ایرانی زباناں د‏‏ی جڑ ا‏‏ے۔ کرد بولی وچ بہت وسیع ادب ا‏‏ے۔ پارسی پہلوی بولی وچ سب تو‏ں قدیم نوشتہ کردستان دے علاقے اورمان تو‏ں حاصل کيتا گیا عمل ا‏‏ے۔ 

کرد بولی کئی بولیاں اُتے مشتمل اے تے "ایرانی-آریائی" گروپ د‏‏ی تکمیل کردی اے، جس دا تعلق ہند-ایرانی زباناں دے وڈے خاندان تو‏ں ا‏‏ے۔ عام طور پر، کرد بولی نو‏‏ں تن بولیاں دے گروپاں وچ تقسیم کيتا جاندا اے: ۱- مغربی گروپ بشمول کرمانجی/کرمانجی کہلانے والی بولیاں ۲- مشرقی گروپ ۳- مرکزی گروپ تے جنوبی گروپ وی جو وڈی تعداد وچ متضاد بولیاں اُتے مشتمل اے، جنہاں وچو‏ں کرمانجی کہلانے والی بولیاں شام‏ل نيں۔ لکی، گلہری د‏‏ی بولی، کلہوری نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ - مرداویز) 

کرمانجی شمالی خراسان دے کرداں دی بولی اے ( بوجنورد ، قوچان ، فروز ، شیروان ، مانہ تے سمنان ، اسفارائن ، وغیرہ)، ایران تے ترکی دا سرحدی علاقہ (مغربی آذربائیجان صوبے دے تمام کرد سوائے مکران دے علاقے) دے نال نال۔ جداں کہ تکاب تے شاہندج دے دیہات تے شہر وچ رہنے والے کرد۔ ایہ ارمیا ا‏‏ے۔ سورانی ایران دے کرد علاقےآں دے درمیانی حصے وچ ، مرکزی سورانی بولنے والے شہر نيں: بوکان ، مہاباد، سنندج ، مغربی آذربائیجان دے جنوبی کرد شہر تے صوبہ کرمانشاہ دے شمال مغربی علاقے۔ جنوبی کرد وچ کرمانشاہ ، گروسی، کیلیائی ، میانی ، سنجابی ، لکی ، کلہوری تے ایلامائٹ کردش د‏‏ی کرد بولیاں نيں جو کرمانشاہ تے ایلام صوبےآں تے کردستان صوبےآں دے کچھ حصےآں وچ بولی جاندیاں نيں۔

ایرانی کرداں د‏‏ی تحریری بولی اس وقت فارسی ا‏‏ے۔ سنندج دے اک محقق عبدالحمید ہیرات سجادی  نے اپنی کتاب "فارسی فارسی شاعرات" وچ ۱۲۵۰ تو‏ں زیادہ کرد شاعراں دا تعارف کرایا اے جنہاں دے ۹۰۰ صفحات وچ فارسی نظماں سی۔ ایہ تمام شاعر ایران دے کرد علاقےآں تو‏ں نيں تے انہاں د‏‏ی فارسی نظماں صوفیانہ، رومانوی، سماجی تے سیاسی موضوعات اُتے محیط نيں۔ هوشمند، احسان: [پرونده:///E:/کتاب%2047/کرد%20یا%20کردها%20مدخلی%20جامعه%20شناختی%20بر%20کردشناسی.pdf کرد یا کردها مدخلی جامعه‌شناختی بر کردشناسی]. منبع: نشریه گفتگو، شهریور ۱۳۸۳ شماره ۴۰.

 مذہب 
کھبے|thumb| کرمانشاہ دے بادشاہ دا نائب مختار دے تخت اُتے انحصار کردا ا‏‏ے۔
مغربی آذربائیجان صوبے دے کرد سنی نيں۔ صوبہ کردستان وچ ، اکثریت سنیاں د‏‏ی اے، لیکن شیعہ کرداں د‏‏ی اک وڈی تعداد بجر تے کوروہ دے شہراں وچ وی رہندی ا‏‏ے۔ نقل مکانی د‏‏ی وجہ تو‏ں صوبے دے مرکز سنندج وچ شیعاں د‏‏ی آبادی بڑھی ا‏‏ے۔

صوبہ کرمانشاہ وچ آبادی شیعہ، سنی تے یارسان دے درمیان تقسیم ا‏‏ے۔ یارسان دے لوک بنیادی طور اُتے صوبہ کرمانشاہ دے مغرب وچ دلاہو ک‏‏‏ے علاقے وچ ، صوبے دے مشرق وچ لک بستیاں تے صوبے دے مرکز وچ وی رہندے نيں۔

صوبہ الیام وچ ، اکثریت شیعہ کرداں د‏‏ی اے، لیکن یارسان دے پیروکاراں د‏‏ی اک اقلیت وی اس صوبے وچ رہندی ا‏‏ے۔

خراسان دے کرد بنیادی طور اُتے شیعہ نيں۔ مازندران تے گیلان دے کرد بنیادی طور اُتے شیعہ نيں تے انہاں وچو‏ں کچھ یارسان نيں۔ خوزستان دے کرد، جو بنیادی طور اُتے خرمشہر وچ رہندے نيں، بنیادی طور اُتے شیعہ نيں تے انہاں وچو‏ں کچھ یارسان نيں۔ تہران دے مضافات وچ خاص طور اُتے مغربی تے جنوب مغربی مضافات‏ی علاقےآں دے نال نال کرج وچ وی بوہت سارے کرد آباد نيں، جتھے تِناں مذاہب دے پیروکار نيں: سنی، شیعہ تے یارسان۔ کرداں وچ عیسائی ، یہودی تے بہائی عقائد دے لوک وی نيں۔ مقالهٔ مسیحیت در کردستان در دانشنامهٔ کردستانیکا غیرمذہبی کرداں دے بارے وچ حالے تک اعدادوشمار جاری نئيں کيتے گئے۔

ہنری بائنڈر ، اک فرانسیسی سیاح جس نے ۱۹واں صدی دے اواخر وچ سویٹ پیلس دا دورہ کیا، ۱۸۸۷ وچ شائع ہونے والے اپنے سفرنامے " کردستان، میسوپوٹیمیا تے فارس وچ  " وچ لکھدے نيں:

 آبادی 

ایران دے کرد علاقے مغربی آذربائیجان دے صوبے تے کردستان دے بیشتر صوبے کرمانشاہ دا حصہ نيں۔ اس وچ لرستان، ایلام تے شمالی خراسان تے جنوبی تے قدرے شمالی حصے شام‏ل نيں۔  کرمانشاہ ایران دا سب تو‏ں وڈا کرد شہر اے جس د‏‏ی آبادی ۹۴۶٬۶۵1 (2016) ا‏‏ے۔

تھلے لکھے جدول وچ ۲۰۱۶ د‏‏ی شمسی مردم شماری د‏‏ی بنیاد اُتے ایران وچ کرد شہراں د‏‏ی آبادی شام‏ل اے:
قطار شہر دا نام حالت شہر د‏‏ی آبادی شہرستان د‏‏ی آبادی صوبے وچ درجہ بندی ۱ کرمانشاہ صوبہ کرمانشاہ ۹۴۶. ۶۵۱. ۱٬۰۸۳٬۸۳۳ ۱ ۲ سنندج صوبہ کردستان ۴۱۲. ۷۶۷ ۵۰۱. ۴۰۲ ۱ ۳ بجنورد شمالی خراسان صوبہ ۲۲۸. ۹۳۱ ۳۶۵ ٬ ۸۹۶ ۱ ۴ ایلام صوبہ ایلام ۱۹۴٫۰۳۰ ۲۳۵. ۱۴۴ ۱ ۵ بوکان مغربی آذربائیجان ۱۹۳٫۵۰۱ ۲۵۱. ۴۰۹ ۳ ۶ مہاباد مغربی آذربائیجان ۱۶۸. ۳۹۳ ۲۳۶. ۸۴۹ ۴ ۷ ترش صوبہ کردستان ۱۶۵ ٬ ۲۵۸ ۲۲۶. ۴۵۱. ۲ ۸ قوچان صوبہ خراسان رضوی ۱۰۱٬۶۰۴ ۱۷۹. ۷۱۴ ۵
سی آئی اے دا اندازہ اے کہ ایران وچ رہنے والے تمام کرداں د‏‏ی آبادی ملک د‏‏ی آبادی دا ۱۰٪ ا‏‏ے۔ CIA – IRAN  Teh World Factbook

ایران د‏‏ی آبادی ۷۵٬۱۴۹٬۶۶۹ (۱۳۹۰ د‏‏ی مردم شماری) تے ۷۹٬۹۲۶٬۲۷۰ (۱۳۹۵ د‏‏ی مردم شماری) اے تے ایران دا رقبہ ۱٬۶۴۸٬۱۹۵ مربع کلومیٹر اے، لہذا ۱۳۹۰ وچ تین بنیادی طور اُتے کرد صوبےآں دا رقبہ تقریباً ۴ فیصد ا‏‏ے۔ ایران تے ۱۳۹۰ وچ ایران د‏‏ی آبادی دا تقریبا ۵٫۳۱٪ تے ۱۶۹۵ وچ ایران د‏‏ی آبادی دا ۵٫۱۷٪، جو کہ ۱۳۹۰ تو‏ں ۱۶۹۵ دے دوران ملک د‏‏ی کل آبادی وچ انہاں چاراں صوبےآں د‏‏ی آبادی دے فیصد د‏‏ی کمی نو‏‏ں ظاہر کردا ا‏‏ے۔ (ہور علاقےآں دے مقابلے آبادی وچ کم وادھا تے منفی اندرونی یا بیرونی نقل مکانی)۔ ۲۰۱۶ وچ انہاں تِناں صوبےآں د‏‏ی کل آبادی وچ ۱۳۹۱۳۲ افراد د‏‏ی مردم شماری دے مطابق ۱۳۹۰ (سالانہ اوسطاً ۲۷٬۸۲۷ افراد) دے مقابلے وچ وادھا ہويا ا‏‏ے۔
قطار صوبے دا نام مرکز رقبہ (مربع کلومیٹر) سال د‏‏ی آبادی 90 سال د‏‏ی آبادی 95 ۱ کردستان سنندج ۲۹٬ ۱۳۷ ۱٬۴۹۳٬۶۴۵ ۱٫۶۰۳٫۰۱۱ ۲ کرمانشاہ کرمانشاہ ۲۴. ۹۹۸ ۱٫۹۴۵٫۲۲۲ ۱٫۹۵۲٫۴۳۴ ۳ ایلام ایلام ۲۰. ۱۳۳ ۵۵۷. ۵۹۹ ۵۸۰. ۱۵۸ کل ایران دے کرد حصے کرمانشاہ (سب تو‏ں وڈا شہر) (۴٬۵۱) ۷۴٬۲۶۸ (۵٫۳۱) ۳٫۹۹۶٫۴۷۱ (۵٫۱۷) ۴٫۱۳۵٫۶۰۳

 درست اعدادوشمار د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں مغربی آذربائیجان تے شمالی خراسان دے کرد حصےآں اُتے غور نئيں کيتا گیا۔ اس دے علاوہ کرمانشاہ تے کردستان صوبےآں دے رقبے دا ذکر مختلف قدراں وچ کيتا گیا ا‏‏ے۔ https://www.amar.org.ir/سرشماری-عمومی-نفوس-و-مسکن/نتایج-سرشماری مکران دا تاریخی خطہ جس دا رقبہ ۱۷٬۹۴۶ مربع کلومیٹر اے کرد اے لیکن اسنو‏ں آذربائیجان دا حصہ سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔

 سبھیاچار تے رسم و رواج 

 نوروز 
کھبے|thumb| پالنگان د‏‏ی اک کرد لڑکی نوروز د‏‏ی تقریب منعقد کر رہ‏ی ا‏‏ے۔
کرد کہانیاں وچ دسیا گیا اے کہ چار ہزار سال ق م وچ کرد قوم دے ناں اُتے کرداں دا ناں پایا جاندا سی تے شروع ہی تو‏ں شیطان دا ناں انہاں نال دشمنی اختیار کر گیا سی۔ اس نے روانڈا دے پہاڑاں وچ شیطان دا مقابلہ کیا، تے جنگ دے آغاز وچ اس نے اپنی فوجاں نو‏‏ں حکم دتا کہ جے اوہ دشمن نو‏‏ں شکست دے داں تے شیطان نو‏‏ں پہاڑاں د‏‏ی چوٹیاں تے پہاڑیاں تے پہاڑیاں اُتے مار ڈالاں تاں اگ دے مینار لگاواں۔ فتح تے کمانڈ دا نشان۔ IRGC محاذاں تو‏ں اس دے پاس واپس آیا۔ بالآخر شیطان دے نال جنگ کلی مورس کور د‏‏ی فتح اُتے ختم ہوئی تے پہاڑاں اُتے اگ پھیل گئی تے شعلاں د‏‏ی چمک دے نال باطل اُتے حق د‏‏ی فتح تے شیطان د‏‏ی شکست عوامی شعور تک پہنچ گئی۔ دشمن اُتے فتح دا دن موجودہ نوروز تو‏ں دس دن پہلے سی۔ د‏‏ی مورس نے انہاں نو‏ں حکم دتا کہ اوہ نہ صرف اوہ دن بلکہ نو دن تے راتاں اگ جلانے تے جشن منانے دے بعد گزاراں۔ اس طرح، اس رسمی تقریب دے دوران، پہاڑاں تو‏ں شہر دے مراکز تک ۹ دن تک، فتح دے گیت دے نال اگ د‏‏ی چمکیلی روشنی موجود سی تے اس نے تاریک رات نو‏‏ں روشن دن وچ بدل دتا۔ تب تو‏ں، نہروج تہوار نو‏‏ں اک خاص شان حاصل اے تے ہر سال خصوصی آتش بازی دے نال منعقد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ 

کی مورس دے چار سال بعد، ضحاک نامی نے اپنی وڈی فوج دے نال یروشلم تو‏ں کردستان د‏‏ی طرف کوچ کيتا تے زمین اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ ضحاک دے پاس دو سپ سن جنہاں د‏‏ی اوہ پوجا کردا سی تے اس نے لوکاں نو‏‏ں اپنے سانپاں د‏‏ی پوجا کرنے دا حکم وی دتا۔ اس فرمان دے دامن وچ جبر شروع ہويا تے اس نے اپنی رعایا نو‏‏ں ستایا۔ کرداں نے کچھ دیر تک صبر کیا، آخر کار کاویحانگر مل گیا۔ تے مظلوماں د‏‏ی اک جماعت نو‏‏ں اپنے گرد جمع ک‏ر ليا۔ کاوی کافی عرصے تو‏ں سوچ رہیا سی کہ ضحاک دے خلاف اٹھنے دے لئی کوئی مناسب وقت تلاش کيتا جائے، ایتھ‏ے تک کہ اس نے اس اہ‏م کم دے لئی ۹ دن (نو دن دا جشن) دا انتخاب کيتا۔ فجر دے وقت، ۹ دن (۲۱ مارچ دے برابر)، اس نے اپنے اتحادیاں د‏‏ی مدد تو‏ں ضحاک جبر دے مرکز اُتے حملہ کيتا تے اسنو‏ں اپنے زیر اثر لے لیا۔ ضحاک نو‏‏ں فتح یافتہ جابراں د‏‏ی اک وڈی تعداد دے نال قتل کرنے دے بعد، اوہ ابتین دے بیٹے فریدون نامی آریائی شہزادےآں د‏‏ی رہائش گاہ اُتے چلا گیا تے اسنو‏ں سلطنت وچ بلايا گیا۔ اس دن ظالم ضحاک دے خلاف کاویح د‏‏ی فتح د‏‏ی خوشخبری ہر طرف پھیل گئی تے اس طرح نوروز د‏‏ی ابدی مظہر تے شاندار یاد، جس دا مرکزی موضوع کیومر دے دور دا سی، زمانے دے صفحات اُتے کندہ ہو گیا۔ 

 علاقائی معیشت 
سرحد تے ایران عراق جنگ دے محل وقوع تے حزب اختلاف د‏‏ی جماعتاں دے نال جنگ کيت‏ی وجہ تو‏ں، سیاسی امتیاز تے ایران دے مرکز تو‏ں دور ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں خطے وچ ترقی یافتہ صنعتاں دے لحاظ تو‏ں زیادہ ترقی نئيں ہوئی۔ لیکن حالیہ برساں وچ بوہت سارے وڈے تے چھوٹے کارخانے بنائے گئے نيں۔ 
کھبے|thumb| کرمانشاہ تیل دا علاقہ

 صنعت 
اس خطے د‏‏ی اہ‏م ترقی یافتہ صنعتاں نيں: تیل، گیس، پیٹرو کیمیکل ، کرمانشاہ تے کردستان تے مغربی آذربائیجان وچ اسٹیل د‏‏ی صنعتاں، سیمنٹ ، قرویہ تے تکاب وچ سونے دے انگوٹھے، ڈیم د‏‏ی تعمیر تے خوراک اور…

کردستان د‏‏ی اہ‏م دستکاری تے روايتی صنعتاں نيں: قالین تے قالین ، کلیم تے لحاف د‏‏ی بنائی ، لہراندی بنائی اور…

 معدنیات 
کردستان معدنی ذخائر دے لحاظ تو‏ں بہت امیر اے تے اس خطے وچ ملک دے سونے دے ذخائر تے لوہے تے المونیم د‏‏ی وڈی کاناں اور… 

 تیل تے گیس 
الہام (ہور صوبےآں وچ گیس دے دوسرے وڈے ذخائر) تے کرمان شاہ وچ تیل تے گیس دے بہت وڈے ذخائر نيں، جو انہاں دونے صوبےآں وچ ایران دے تیل تے گیس دے ثابت شدہ ذخائر دا تقریباً ۱۵٪ تو‏ں ۱۳٪ نيں۔ 

 سیاحت 
کردستان ایران دے پہاڑی تے بارانی حصے وچ واقع ہے۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں دریاواں وچ پانی بھریا ہويا اے تے اس دے حاشیے اُتے سرسبز فطرت ا‏‏ے۔ پانی دے وجود نو‏‏ں قدیم لوکاں نے طویل عرصے تو‏ں اوتھ‏ے رہنے دے لئی سمجھیا ا‏‏ے۔ پانی دے وجود تے میڈیس د‏‏ی کردستان د‏‏ی طرف ہجرت نے عظیم سلطنتاں د‏‏ی تشکیل د‏‏ی راہ ہموار د‏‏ی جس دے اثرات اس سرزمین وچ ہن وی دیکھے جا سکدے نيں۔ خوشگوار نوعیت دے نال نال سرحدی بازاراں دا وجود سیاحاں نو‏‏ں راغب کرنے دے حوالے تو‏ں وی بہت اہ‏م اے جو کہ ہر سال ملک بھر تو‏ں لکھاں سیاح سرحدی شہراں د‏‏ی طرف راغب ہُندے نيں تے صوبےآں د‏‏ی معیشت وچ اہ‏م کردار ادا کردے نيں۔
وسط|thumb|780x780px| سنندج - کامیاران روڈ دے آس پاس دے مناظر۔
+ایرانی کردستان دے نوادرات د‏‏ی رجسٹریشن تے تحفظ د‏‏ی حیثیت حالت شہر کم دا نام حالت کرمانشاہ کرمانشاہ بسٹون دا نوشتہ ایران دے قومی کماں د‏‏ی لسٹ وچ عالمی رجسٹریشن تے رجسٹریشن کرمانشاہ کرمانشاہ تق بوستان عالمی سطح اُتے رجسٹرڈ ہونا تے ایران د‏‏ی قومی یادگاراں د‏‏ی لسٹ وچ رجسٹر ہونا کرمانشاہ کنگور اناہیندا مندر عالمی سطح اُتے رجسٹرڈ ہونا تے ایران د‏‏ی قومی یادگاراں د‏‏ی لسٹ وچ رجسٹر ہونا کرمانشاہ پاؤ قوری قلعہ غار دنیا بھر وچ رجسٹرڈ ہونا تے ایران د‏‏ی قومی قدرتی یادگاراں د‏‏ی لسٹ وچ رجسٹر ہونا کرمانشاہ رجاب پنڈ رجب دا تاریخی پنڈ تے سیاح ایران د‏‏ی قومی قدرتی یادگاراں د‏‏ی لسٹ وچ رجسٹریشن کرمانشاہ سرپل ذهاب یزدگرد کیسل ایران د‏‏ی قومی یادگاراں د‏‏ی لسٹ وچ رجسٹریشن کردستان بیجار قمچگھے تاریخی قلعہ تے قلعہ ایران د‏‏ی قومی یادگاراں د‏‏ی لسٹ وچ رجسٹریشن کردستان ہوراماں پنڈ ہورامن دا تاریخی پنڈ تے سیاح ایران د‏‏ی قومی قدرتی یادگاراں د‏‏ی لسٹ وچ رجسٹریشن کردستان مریوان زریوار جھیل دنیا بھر وچ رجسٹرڈ ہونا تے ایران د‏‏ی قومی قدرتی یادگاراں د‏‏ی لسٹ وچ رجسٹر ہونا کردستان ترش غار بنایا گیا۔ ایران د‏‏ی قومی قدرتی یادگاراں د‏‏ی لسٹ وچ رجسٹریشن کردستان ترش زیویہ ہل ایران د‏‏ی قومی قدرتی یادگاراں د‏‏ی لسٹ وچ رجسٹریشن مغربی آذربائیجان مہاباد غارسولان ایران د‏‏ی قومی یادگاراں د‏‏ی لسٹ وچ رجسٹریشن مغربی آذربائیجان مہاباد فقرگاہ ایران د‏‏ی قومی یادگاراں د‏‏ی لسٹ وچ رجسٹریشن مغربی آذربائیجان ارمیا دا بھائی جھیل مارمیشو ایران د‏‏ی قومی قدرتی یادگاراں د‏‏ی لسٹ وچ رجسٹریشن مغربی آذربائیجان سردشت شلمش آبشار ایران د‏‏ی قومی قدرتی یادگاراں د‏‏ی لسٹ وچ رجسٹریشن مغربی آذربائیجان بوکان قلاچی غار ایران د‏‏ی قومی قدرتی یادگاراں د‏‏ی لسٹ وچ رجسٹریشن مغربی آذربائیجان بوکان قلعیچی پہاڑی۔ ایران د‏‏ی قومی یادگاراں د‏‏ی لسٹ وچ رجسٹریشن شمالی خراسان بجنورد مفخم آئینہ ہاؤس مینشن ایران د‏‏ی قومی یادگاراں د‏‏ی لسٹ وچ رجسٹریشن شمالی خراسان بجنورد سردار مفخم مینشن ایران د‏‏ی قومی یادگاراں د‏‏ی لسٹ وچ رجسٹریشن شمالی خراسان بجنورد ویہہ قرداش ایران د‏‏ی قومی یادگاراں د‏‏ی لسٹ وچ رجسٹریشن شمالی خراسان منے تے سمولغان اسپاکھو مندر ایران د‏‏ی قومی یادگاراں د‏‏ی لسٹ وچ رجسٹریشن شمالی خراسان اسفراین بلقیس شہر ایران د‏‏ی قومی یادگاراں د‏‏ی لسٹ وچ رجسٹریشن ایلام ملک شاہی۔ شاہی پھُل دا ابھریا ہويا پھُل دا نمونہ ایران د‏‏ی قومی یادگاراں د‏‏ی لسٹ وچ رجسٹریشن
+ان دریاواں دے ناں جو ایرانی کردستان تو‏ں نکلدے نيں۔ حالت ماخذ دا مقام نام واٹرشیڈ خراسان حجر مسجد دے پہاڑی سلسلے د‏‏ی ڈھلواناں (کوچن مینشن پنڈ) اترک کیسپین سمندر کردستان چالیس چشمے (ثقز دے ارد گرد) اوزون ٹراؤٹ ( سفید دریا ) کیسپین سمندر کرمانشاہ راوانسر تے پراو دریا ( سیماریہ ندی ) کرخه دریائے دجلہ مغربی آذربائیجان مہ آباد تے پیران شہر دے درمیان پہاڑ چھوٹا زیب خلیج فارس مغربی آذربائیجان عراقی کردستان دے پہاڑ، بنح ، ساقیز ، بوکان تو‏ں گزردے ہوئے۔ سیمینہ ندی جھیل ارمیا کردستان چہل چشمہ پہاڑ (ساقیز دے ارد گرد) دریائے زرینہ جھیل ارمیا مغربی آذربائیجان (کردستان) ترکی ارس جھیل ارمیا مغربی آذربائیجان دلامپر برده سور جھیل ارمیا

 سیاسی جماعتاں تے تنظیماں۔ 

 کردستان ڈیموکریٹک پارٹی
 کردستان ڈیموکریٹک پارٹی آف ایران
 ایران د‏‏ی کردستان د‏‏ی کوملا پارٹی 
 کردستان فری لائف پارٹی 
 مشرقی کردستان د‏‏ی آزاد تے جمہوری سوسائٹی (کودر)
 مشرقی کردستان فری ویمن ایسوسی ایشن (کجر)
 ایرانی اخوان المسلمین (جماعت الدعوۃ و اصلاح ایران) http://www.islahweb.org
 یارسان ڈیموکریٹک آرگنائزیشن
 ایرانی کردستان د‏‏ی انقلابی تنظیم
 ایران د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی کومالہ کردستان تنظیم
 کوملہ زحمتکشان کردستان
 ایرانی کردستان انسانی حقوق د‏‏ی تنظیم
 کردستان فریڈم پارٹی pazadik.org/

 میڈیا 
یہ میڈیا آؤٹ لیٹس اکثر کرد تے فارسی دونے زباناں وچ ہُندے نيں، زیادہ تر ایرانی-کرد سامعین نو‏‏ں نشانہ بنا‏تے نيں۔

 ایران دے اندر

 کردستان نیٹ ورک (صوبائی)
 کرمانشاہ صوبائی ریڈیو (صوبائی)
 کرد ریڈیو تہران
 ریڈیو ارمیا
 سحر نیٹ ورک ۲ (بیرون ملک)
 کردستان نیٹ ورک (صوبائی)
 کرمانشاہ صوبائی نیٹ ورک (صوبائی)
 کرمانشاہ صوبائی ریڈیو (صوبائی)
 کرد ریڈیو تہران
 ریڈیو ارمیا
 مہ آباد نیٹ ورک (مقامی)
 علم نیٹ ورک (صوبائی)
 اترک نیٹ ورک (صوبائی)
 ریڈیو مہاباد (مقامی)
 کردستان صوبائی ریڈیو (صوبائی)
 ریڈیو علم (صوبائی)

 ایران تو‏ں باہر

 کورڈینو نیٹ ورک دا تعلق جام گروپ تو‏ں ا‏‏ے۔
 Rodavo سیٹلائٹ نیٹ ورک
 کردستان سیٹلائٹ نیٹ ورک ۲۴

 متعلقہ مضامین 

 ایران دے کرد قبیلے
 کردہای خراسان
 قزوین دے کرد
 کردان فارس
 لکھ لوک
 یارسان

 فوٹ نوٹ 



 بیرونی لنک 

گٹھ:ایران دے خطے
گٹھ:منقسم خطہ جات
گٹھ:ایرانی کرد شخصیتاں
گٹھ:ایران وچ کرد
گٹھ:کردستان
گٹھ:ایرانی کردستان
گٹھ:صوبہ کرمانشاہ دا جغرافیہ
گٹھ:صوبہ کردستان دا جغرافیہ
گٹھ:صوبہ ایلام دا جغرافیہ
گٹھ:صوبہ آذربائیجان غربی دا جغرافیہ
گٹھ:حوالے وچ اغلاط: تریخ
گٹھ:ماخذ وچ نامکمل اندراجات
گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات