بھوریاں والے راجے

پنجاب دے پرسدھ کھوجی ودوان س. گردیو سنگھ سدھو ہراں کھوج کر کے 'اجیت' لئی سکھ مثلاں بارے اک لمی لیکھ-لڑی لکھی ہے۔ اس لیکھ-لڑی وچ اوہناں ستلج توں پورب ولّ یمنا دریا تکّ اوہناں سکھ مثلاں جو 1764 وچ سرہند دی فتح پچھوں ہوند وچ آئیاں تے مہاراجہ رنجیت سنگھ توں بعد 1845-1846 دوران انگریزاں تے لاہور دربار وچالے ہوئے جنگ دے پرتیکرم وجوں ایہناں مثلاں نال کس طرحاں دا وہار ہویا، دا وستھارپوروک ذکر ہے۔ پاٹھکاں دی جانکاری لئی ایہہ لیکھ-لڑی اسیں 'دھرم تے ورثہ' سپلیمینٹ وچ لڑیوار چھاپن دا فیصلہ کیتا ہے۔ پیش ہے اج اس دی پہلی قسط۔ -سمپادک
اتہاس گواہ ہے کہ سکھ دھرم نوں اجے چنگی طرحاں پلرن-وگسن دا اوسر وی نہیں سی ملیا کہ اس نوں سمیں دے کٹڑ مذہب-پرست مسلمان حاکماں دے کروپ دا شکار ہونا پیا۔ انجھ تاں پنجویں سکھ گورو سری گورو ارجن دیوَ جی دے سمیں توں ہی بادشاہی قہر نازل ہندا آ رہا سی جو سکھ سرداراں ولوں جنوری 1764 وچ سرہند دے صوبیدار نوں ہرا کے سرہند فتح کرن دے دن تکّ جاری رہا۔ اس اتہاسک جت نال سکھ قوم لئی ستلج توں یمنا تکّ دا علاقہ ملن دا راہ کھل گیا اتے پچھلے لگبھگ پنج دہاکے ہر وقت موت دے پرچھاویں ہیٹھ رہن دے باو جود سکھ قوم گورو بھروسے، درڑھ وشواس اتے اچے سچے آچرن صدقہ راج بھاگ دا سواد مانن دے سمرتھّ ہوئی۔ صوفی شاعر بابا بلہے شاہ نے ایہناں نوں 'بھوریاں والے راجے' سنگیا دتی۔
پر دکھ دی گلّ ایہہ ہوئی کہ ملکھاں دے مالک بنن پچھوں سکھ چرتر وچ گراوٹ آؤنی شروع ہوئی اتے اوہناں دے آچرن وچ اوہ اوگن آؤنے شروع ہو گئے جو پربھتا سنپنّ راجیاں وچ ہندے سن۔ نتیجہ اوہناں وچوں بہو-گنتی نے گبھرو عمر وچ بے اولاد ہندیاں اس سنسار توں کوچ کیتا، جس کارن اوہناں دیاں زمیناں-جائیداداں انگریز سرکار دے پیٹے پیندیاں گئیاں۔ اٹھارھویں صدی دے انت وچ ستلج توں پورب ولّ یمنا دریا تکّ پھیلے علاقے وچ سکھ سرداریاں دے پیر لگن، ایہناں دے انگریزی سرپرستی ہیٹھ جان اتے کمپنی سرکار ولوں وارث دی انہوند دسّ کے سمیں-سمیں ایہناں نوں ضبط کر لین، انگریزاں اتے سکھاں درمیان 1945-46 وچ ہوئے یدھ پچھوں انگریز سرکار دی سکھ-ملکھاں پرتی بدلی نیتی کارن جنگ دوران لاہور دربار نال کھڑے سکھ سرداراں دیاں ملکھاں ضبط کر لین دی گاتھا پاٹھکاں نال سانجھی کیتی جا رہی ہے۔
ستلج توں یمنا تکّ سکھ سرداریاں دا گٹھن
جد کدے وی ستلج دریا توں چڑھدے پاسے سکھ ریاستاں دا ذکر چھڑدا ہے تاں اکثر ہی گلّ پھولکیاں مثل دیاں تنّ ریاستاں - پٹیالہ، نابھہ اتے جیند-اتے براڑ-بنسیاں دی ریاست فریدکوٹ اتے آ کے ختم ہو جاندی ہے۔ ایہہ اس کارن ہے کہ ایہہ چارے سکھ ریاستاں موقعے انوسار ڈھکویں سیاسی پینتڑے لیندیاں رہن کارن انگریزی حکومت دے پیٹے پین توں بچدیاں بھارت نوں آزادی ملن تکّ اپنی ہوند نوں برقرار رکھن وچ کامیاب رہیاں۔ لگبھگ دو صدیاں بیتن اپرنت سانوں وسر گیا ہے کہ اٹھارھویں صدی دے پچھلیرے ادھ دوران اک موقع اجیہا وی آیا سی جد دریا ستلج اتے دریا یمنا دے وچکارلا ورتمان پنجاب اتے ہریانہ وچ پیندا لگبھگ سارا علاقہ وبھنّ سکھ مکھیاں دی ادھینگی ہیٹھ سی۔ کمپنی بہادر دی سرکار ولوں ایہناں وچوں کجھ کُ نوں 'راجا' خطاب نال نوازیا ہویا سی جویں راجا کیتھل، راجا لاڈوا، راجا کلسیا، راجا منیماجرا آدی۔ باقی وڈیاں چھوٹیاں ملکھاں والیاں نوں بے شکّ 'راجا' خطاب نہیں سی دتا گیا پر چھوٹی توں چھوٹی ملکھ دے مالک وی آپو اپنی ملکھ اندر گھٹّ ودھ ماترا وچ اوہو سارے مالی، فوجداری؉   اتے عدالتی ادھیکار ورتدے سن جو ریاستاں دے راجیاں نوں پراپت سن۔
ایہہ ستھتی لیاؤن لئی ستلج اتے یمنا دریا دے وچکارلے علاقے نوں سنگھاں نے اپنے گھوڑیاں دے سماں نال دو وار درڑیا، پہلی وار 1710 وچ اتے پھر دوجی وار 1764 وچ۔
سرہند دی پہلی فتح
دسمیش پتا گورو گوبند سنگھ جی پاسوں تھاپڑا پراپت بابا بندہ سنگھ بہادر 1710 وچ پنجاب پہنچیا۔ اس ولوں بھیجے حکم نامیاں دے ہنگارے وچ ستلج پار توں چھجا سنگھ بھنگی، کھشال سنگھ رامگڑھیا، کپور سنگھ فیزلپریا اتھوا سنگھپریا، بڈھا سنگھ شکرچکیا، دیپ سنگھ شہید اتھوا نہنگ سنگھاں آدی دی اگوائی وچ دوآبے اتے ماجھے توں تاں سنگھ جتھے بنا کے اس دی سینا وچ شامل ہون لئی آئے ہی، مالوے دے سنگھ وی پچھے نہیں رہے۔ انہیں دنیں مالوے دے مکھی سکھاں وچ چودھری پھول دے پتر تلوک سنگھ اتے رام سنگھ پرمکھ سن۔ چودھری پھول مغل حکومت پاسوں 'چودھری' دا پد پراپت کر چکا سی، اس لئی اس دی موت پچھوں اس دی وراثت دے مالک بنے اس دے پتراں نے وی مغل حکومت نال ایہہ سنبندھ بنا کے رکھے ہوئے سن۔ ایہہ دوویں بندا مالیا سرہند دے خزانے وچ جمع کرواؤندے سن۔ شاید اس کارن ہی اوہ خود تاں بابا بندہ سنگھ بہادر دی سینا وچ شامل نہیں ہوئے پر اوہناں اپنے چونویں حمایتی ضرور بابا بندہ سنگھ دی مدد لئی بھیجے۔ اس طرحاں اکٹھی ہوئی سکھ سینا نے مغلاں دے کہندے کہاؤندے ٹکانے سمانا، گھڑام، ڈسکا، شاہ آباد آدی ملیامیٹ کر دتے۔ بابا بندہ سنگھ بہادر دا مکھ نشانہ سری گورو گوبند سنگھ جی دے چھوٹے صاحبزادیاں دے قاتل صوبہ سرہند توں بدلہ لینا سی جو وزیر خاں صوبیدار سرہند نوں 12 مئی، 1710 نوں ہراؤن پچھوں سرہند دی اٹّ نال اٹّ کھڑکا کے لیا گیا۔ پچھوں فتح کیتے علاقیاں دا پربندھ کرن واسطے چونویں سکھ مکھیاں نوں ذمہ واری سونپی گئی۔ اس انوسار باج سنگھ نوں سرہند، فتح سنگھ نوں سمانا اتے رام سنگھ نوں تھانیسر دا گورنر تھاپیا گیا۔ بابا بندہ سنگھ نوں یمنا پار سہارنپور اتے دؤبند دے مغل حاکماں ولوں سکھاں نال کیتیاں جا رہیاں ودھیکیاں دی جانکاری ملی تاں اوہناں نوں وی سودھ دتا گیا۔ سنگھاں دیاں ایہناں جتاں دی جانکاری نے مغل بادشاہ بہادر شاہ دی نیند حرام کر دتی۔ اس نوں اپنا کوئی وی جرنیل سکھاں دا مقابلہ کرن دے یوگ پرتیت نہ ہویا تاں اوہ خود سینا لے کے پنجاب ولّ تر پیا۔ بابا بندہ سنگھ بہادر نے سڈھورے نیڑے مکھلسگڑھ نوں راجدھانی بنا کے لوہگڑھ دے قلعے وچ ٹکانا کیتا ہویا سی۔ بادشاہی فوج نے قلعے نوں گھیرا پا لیا۔ بابا بندہ سنگھ مغلئی سینک ٹڈی دل نوں بھارو ویکھ قلعے وچوں نکل ستلج پار دوآبے وچ نکل گئے۔ 7 دسمبر، 1715 نوں بابا بندہ سنگھ بہادر اتے اس دے ساتھی سنگھاں نوں گرداس ننگل دی گڑھی وچ گرفتار کرن اپرنت دلی لجا کے شہید کر دتا گیا۔ مغلاں دے مڑ زور پھڑ لین کارن اس دی اگوائی وچ جتے علاقے تھوڑھ-چریاں پراپتیاں رہن پچھوں مڑ مغل سلطنت دا بھاگ بن گئے۔

سرہند دی دوجی فتح
اگلی لگبھگ ادھی صدی سکھ زندگی اتے موت دا گھول لڑدے رہے۔ اس عرصے دوران اوہناں نوں پہلاں مغل حکومت ولوں تھاپے لاہور دے صوبیدار زکریا خان دے قہر دا ساہمنا کرنا پیا۔ اس ولوں سکھی سروپ نوں ختم کر دین لئی سکھاں دے سراں دا ملّ پاؤن دے حکماں توں بچن واسطے سکھاں نوں جنگلاں اتے پہاڑاں وچ پناہ لینی پئی۔ 1 جولائی 1745 نوں اس دی موت پچھوں اس دے پتر یہیا خان دی صوبیداری سمیں ایہہ قہر ہور ودھیا اتے جون 1746 وچ سکھ نسل کشی دے روپ وچ چھوٹا گھلوگھارا واپریا۔
مغل حکومت دے ڈھلے پین بارے جان کے 1747 توں احمد شاہ ابدالی نے ہندوستان اتے حملے کرنے شروع کیتے۔ اوہ جیوں ہی ہندوستان دے اندرونی بھاگ وچ لٹمار کرکے مڑدا، اس دے پنجاب وچوں لنگھن سمیں سکھ اس دا ادھ-پچدھا مال-متا لٹّ لیندے۔ ایوں ہی اوہناں نے کدے ابدالی پاسوں اس دی لٹّ وچوں سومناتھ مندر دے سونے دے دروازے کھوہ کے دربار صاحب امرتسر وچ لائے اتے کدے اس ولوں سینکڑیاں دی گنتی وچ بندھک بنا کے لجائیاں جا رہیاں ہندو مٹیاراں نوں چھڈا کے اوہناں دے گھرو-گھری پچایا۔
لاہور دے مغل صوبیدار معین-ال-ملک (1748-53), جس نوں عام کرکے میر منو آکھیا جاندا ہے، ولوں احمد شاہ درانی دی ادھینگی منّ کے اپنے علاقے نوں افغانستان دا حصہ بنا دین نال سکھاں لئی نویں ونگار کھڑی ہو گئی۔ اس ونگار دا ساہمنا کرن واسطے سکھاں نے نواب کپور سنگھ دی صلاح اتے 29 مارچ 1748 وساکھی دے دن امرتسر وچ اکٹھ کر کے اک جتھے، جس نوں دل خالصہ دا ناؤں دتا گیا، دے جھنڈے ہیٹھ اکٹھے ہون دا گرمتا پروان کیتا۔ دل خالصہ دی اگوائی وچ سکھاں نے میر منوں دے ظلماں نوں بہادری نال سہن کیتا۔ میر منوں دے ظلماں وچوں ودھیرے بلوان ہو کے نکلے سکھاں نے اپنی درڑتا اتے بھوکھمکھی سوچ نوں بیان کرن لئی ایہناں شبداں دا روپ دتا:
منو ساڈی داتری اسیں منو دے سوئے،
جیوں جیوں سانوں وڈھدا اسیں دون سوائے ہوئِ۔
کجھ سمیں پچھوں میر منو نوں کمزور ہویا ویکھ دل خالصہ نے دوآبا باری اتے دوآبا بسط وچ چوکھا علاقہ ہتھیا لیا۔ اس پچھوں احمد شاہ ابدالی وار وار حملہ آور ہویا پر دل خالصہ چڑھت سنگھ شکرچکیا، جسا سنگھ آہلووالیا، جسا سنگھ رامگڑھیا، تارا سنگھ گیبا، اتے بھنگی سرداراں ہری سنگھ، لہنا سنگھ، گجر سنگھ اتے جھنڈا سنگھ دی اگوائی وچ اس نال لوہا لیندا رہا۔ سکھاں دیاں اجہیاں کاروائیاں توں چڑھے ابدالی نے 1762 وچ اپنے اگلے حملے دوران سکھاں دا کھراکھوج مٹاؤن دی نیت نال جو کاروائی کیتی اوہ اتہاس وچ وڈے گھلوگھارے دے ناؤں نال جانی جاندی ہے۔ پر اجیہا کرن دے باو جود اوہ سکھاں دے جوش اتے چڑھدی کلا والی بھاونا نوں ٹھلھ نہ پا سکیا۔ دشمن دی کمزوری دا لابھ اٹھاؤندیاں دل خالصہ مڑ کئی جتھیاں وچ ونڈیا گیا، جیہناں نوں مثلاں آکھیا گیا۔ اس ونڈ لئی پنڈ، بنس آدی دی سانجھ آدھار بنی پر اس سانجھ نوں النگھ کے کوئی وی سکھ کسے نویں مثل وچ شامل ہو سکدا سی۔ جنوری 1764 وچ سکھاں نے جسا سنگھ آہلووالیا دی اگوائی ہیٹھ سرہند دے افغان صوبیدار زین خاں نوں ادوں ملیامیٹ کیتا جد سرہند دلی سلطنت دا نہیں، افغان راج دا صوبہ سی۔ اس لڑائی وچ جیتو رہن پچھوں جسا سنگھ آہلووالیا اتے اس نال آئے وبھنّ مثلاں دے سرداراں نے ستلج توں پورب ولّ یمنا تکّ دا علاقہ سکھاں نے اپنے ادھیکار ہیٹھ لے لیا۔
ستلج اتے یمنا وچکار سکھ ملکیئتاں
اجیہے موقعے جد نہ مغل حکومت دا کوئی ڈر سی نہ اپھگانیاں دا، سکھ سرداراں نے دریا ستلج توں دریا یمنا وچکار جتھے جی کیتا، اتھے آپو اپنے جھنڈے گڈّ لئے۔ سرہند دی لڑائی وچ س. جسا سنگھ آہلووالیا نال آئے دوجیاں مثلاں دے مکھیاں نے ہی نہیں، اوہناں دے ادھین سرداراں نے سرہند دے آس-پاس اتے اس توں اگے یمنا تکّ دے علاقیاں اتے قبضہ کیتا۔
گیانی سوہن سنگھ سیتل انوسار 'سکھاں دا قبضہ کرن دا ڈھنگ بڑا انوکھا سی۔ جس پنڈ کوئی سنگھ جاندا اتھوں دے چودھری (نمبردار) نوں اپنی کوئی نشانی (ڈھال، میان، برچھا، جاں کوئی تن دا لیڑا) دے کے اوہ اگلے پڈ چلا جاندا۔ اتھے کوئی نشانی چھڈّ کے اوہ اگلا پنڈ جا ملدا۔ کسے پنڈ ڈھال، کسے پنڈ میان، کتے بھورا، کتے پٹکہ، کتے گھوڑے دی کاٹھی، تے کتے رکاب نشانی وجوں چھڈیاں گئیاں۔ اتھوں تکّ کہ اسوار تے گھوڑا سریروں ننگے ہی رہِ گئے۔ جس پنڈ اتے اک سکھ قبضہ کر لیندا دوجا (بھاویں کوئی وڈا سردار ہی ہووے) اس اتے اپنا حق نہ جماؤندا۔ ایسے علاقے وچ پہلاں بابا بندہ بہادر نے سکھ راج قائم کیتا سی تے ایسے علاقے وچ سکھ مثلاں نے۔ چھوٹے وڈے سرداراں نے سارے پنڈ آپس وچ ونڈ لئے۔' گیانی دتّ سنگھ نے خالصہ اخبار دے 1888 عیسوی دے اک انک وچ 'سکھ قوم دی کھتے ونڈ، کاٹھی ونڈ یا دلی دی لٹّ' سرلیکھ ہیٹھ لکھے لیکھ وچ اس طرحاں دی علاقہ ونڈ نوں 'کاٹھی ونڈ' دا ناؤں دتا ہے۔ گیانی دتّ سنگھ انوسار 'کاٹھی ونڈ دا تاتپرج ایہہ ہے کہ جد چگتیاں دا راج نرمول ہو گیا سی تد سنگھاں دیاں فوجاں پنجاب وچ ساون دے ہڑھ وانگ پئیاں پھردیاں سی تد جس نگر وچ دی جس سردار دا گھوڑا لنگھیا ار اس نے اپنی چھٹی یاں کوٹڑا یاں کوئی دوپٹہ اس نگر وچ سٹّ کرکے اگے چلیا گیا تد اوہ پنڈ اسی دا ہو گیا۔ اسی ترہِ کسے دو، کسے نے تنّ، کسے نے پنج، کسے نے دس پنڈ ملّ لئے جنہاں دا ہالہ اگراہ کے اپنا اوہ گزارا کردے سے۔' اس بارے انبالہ ضلع گزٹیئر وچ لکھیا ہے، 'اجے تکّ پرمپرا دسدی ہے کہ جیوں ہی لڑائی جتی تاں کویں سکھ کھنڈ پنڈ گئے، کویں ہر گھوڑسوار دن رات سواری کردیاں راہ وچ آؤن والے پنڈاں اتے اپنا ادھیکار درساؤن واسطے اپنا کمربند اتے میان، اپنے پہراوے دے وستر اتے ساز-سامان، جد تکّ کہ اوہ بلکلّ نروستر نہیں ہو گیا، سٹدا گیا۔' (پنہ 22) بھاویں ایہہ کتھن کجھ مذاق وچ کیہا گیا ہے پر سچائی لگبھگ ایہو ہے۔
سکھ سوربیراں نوں ودھ توں ودھ علاقہ ملن دی ایڈی کاہلی سی کہ اوہناں کول کسے ستھانک چودھری نوں لڑائی وچ ہراؤن دا وقت وی نہیں سی، اس لئی جتھے کتے ستھانک طاقتور مغل، پٹھان جاں راجپوت تلکادار نے ادھینگی منن دی تھاں معاملے وچوں حصہ دینا منیا، سکھ سردار اینی پیش کش پروان کرکے اگے نکل گئے۔ رامگڑھ دی راجپوت ملکھ دے کجھ پنڈاں وچ لیڈا دے سکھ سرداراں، خضرآباد؉   دے افغاناں دے کجھ پنڈاں وچ لوڈھپنڈیئے سکھ سرداراں، اتے اورنگ آباد؉   دے مالک پٹھاناں دے پنڈاں وچ بھنگی سرداراں دا حصہ ہون دا ایہہ ہی کارن ہے۔
ایہہ یاد رکھنیوگ ہے کہ تنّ مثلاں کنھیا، نکئی اتے رامگڑھیا ماجھے اتے دوآبے وچلے اپنے علاقیاں تکّ سیمت رہیاں اتے ستلج توں پورب ولّ دے علاقے وچ سرگرم نہیں ہوئیاں۔ شکرچکیا وچوں وی کیول اک ویکتی نے ادھر علاقہ ملیا۔ مثل پھولکیاں پہلاں ہی اس علاقے وچ پیر جما چکی سی۔ ڈاکٹر. ہری رام گپتا دے دسن انوسار ایہناں مثلاں ولوں ستلج دے پورب ولّ ملے علاقیاں دا ویروا اس پرکار ہے:
1. آہلووالیا مثل : دل خالصہ دے مکھی اتے پچھوں کپورتھلہ ریاست دے بانی س. جسا سنگھ آہلووالیا، جو نواب سرہند نال ہوئی لڑائی وچ سکھ لڑاکوآں دی اگوائی کر رہے سن، نے سرہند دی جت توں پچھوں مغلاں دی ادھینگی ہیٹھلا جو علاقہ قبضے ہیٹھ لیا اوہ بہتا رائکوٹ والے رائکیاں دی مالکی سی۔ اس نے جگراؤں، بروگ اتے فتہگڑھ دے پرگنے اپنے ادھیکار ہیٹھ لے کے اپنے امرتسر نیڑے سلتانونڈ پنڈ دے وسنیک وشواس پاتراں س. حکومت سنگھ نوں بروگ اتے مرزا سنگھ نوں فتہگڑھ دا تھانیدار نیوکت کیتا۔
2, شہیداں مثل: اس مثل وچوں جہڑے سورمیاں نے علاقے ملے اوہ سن:
(ا) س. کرم سنگھ: ایہہ لاہور توں دکھن ولّ35 میل دور ستھت پنڈ مہارکا دا سدھو جٹّ سی۔ اس نے انبالہ دے نیڑے ساہزادپر اتے کیسری دا علاقہ قبضے وچ لیا۔ دمدما صاحب دے نیڑ رانیاں علاقے وچ کھاریبند اتے جرولی دا علاقہ وی اس دے قبضے وچ سی۔
(ا) س.گربخش سنگھ: ایہہ ترن تارن نیڑلے پنڈ گگوبوہا دا رہن والا سی۔ اس نے مارکنڈا ندی دے بیٹ علاقے اتے قبضہ کرکے تنگور نوں صدر مقام بنایا۔
3. سنگھپریا مثل: اس مثل وچوں بھاویں کیول اک سوربیر نے ستلج دے پورب ولّ علاقہ ملیا، پر اس دا علاقہ بہوتیاں نالوں ودھ سی۔ ایہہ سوربیر سردار سی:
س. خوشحال سنگھ: نواب کپور سنگھ توں پچھوں اس دے بھتیجے س. خوشحال سنگھ نے 1753 وچ اس مثل دی کمان سمبھالی اتے سرہند دی فتح وچ حصہ پایا۔ اس نے اس علاقے وچ چھت، بنوڑ، منولی، گھنولی، بھرتگڑھ، کندھولا، بنگا، بھریلی اتے چنی مچھلی دے علاقے قبضے وچ لئے۔
4. کروڑسنگھیا مثل: اس مثل وچوں جہڑے سورمیاں نے علاقے ملے اوہ سن:
(ا) رائِ سنگھ: ایہہ دربار صاحب، امرتسر دی بے ادبی کرن والے مسا رنگھڑ نوں اس دیاں کرتوتاں دا پھل چکھاؤن والے بھائی مہتاب سنگھ دا پتر سی۔ کروڑسنگھیا مثل دے مکھی شام سنگھ نے اس دی بہادری توں خوش ہو کے اپنی دھی اس نال ویاہی سی۔ بھڑی اتے کوٹلہ بادلا اس دی ملکھ دے پنڈ ہن۔ سکھ اتہاس نوں پنجابی کویتا وچ بیان کرن والا گیانی گیان سنگھ ایسے بھائی رائِ سنگھ دا پتر سی۔

4. کروڑسنگھیا مثل: اس مثل وچوں جہڑے سورمیاں نے علاقے ملے اوہ سن:
(ا) رائِ سنگھ: ایہہ دربار صاحب، امرتسر دی بے ادبی کرن والے مسا رنگھڑ نوں اس دیاں کرتوتاں دا پھل چکھاؤن والے بھائی مہتاب سنگھ دا پتر سی۔ کروڑسنگھیا مثل دے مکھی شام سنگھ نے اس دی بہادری توں خوش ہو کے اپنی دھی اس نال ویاہی سی۔ بھڑی اتے کوٹلہ بادلا اس دی ملکھ دے پنڈ ہن۔ سکھ اتہاس نوں پنجابی کویتا وچ بیان کرن والا رتن سنگھ بھنگو ایسے بھائی رائِ سنگھ دا پتر سی۔
(ا) س. گربخش سنگھ: ضلع لاہور وچ کلسیا پنڈ دے وسنیک سدھو جٹّ س. گربخش سنگھ نے بسی، چھچھرولی اتے چرک اتے قبضہ کر کے ریاست دا روپ دتا جس دا ناں اس نے اپنے جدی پنڈ دے ناں اتے کلسیا رکھیا۔
(ا) س. کرم سنگھ: کلسیا پنڈ دے ہی اک ہور وسنیک س. کرم سنگھ نے بلاسپر اتے قبضہ کیتا۔
(س) س. دیال سنگھ: ایہہ وی کلسیا پنڈ دا ہی وسنیک سی۔ اس نے دھرمکوٹ دے پرگنے نوں ادھیکار ہیٹھ لیا۔
(ہ) س. نودھ سنگھ: ایہہ وی کلسیا پنڈ دا رہن والا سی۔ اس نے لیڈا پرگنے اتے قبضہ کیتا۔
(ک) جتھےدار؉   بگھیل سنگھ دھالیوال: جھبال پنڈ دے وسنیک پنتھ پرسدھ جتھےدار؉   بگھیل سنگھ نے اپنے سمیں سکھاں دوارا وڈھیاں ساریاں وڈیاں مہماں وچ حصہ لیا، جیہناں وچ دلی دی جت وی شامل ہے۔ اس نے ستلج توں اتر ولّ بہت سارا علاقہ قبضے وچ کیتا ہویا سی، سرہند دی جت پچھوں اس نے کھردین، جمائتگڑھ اتے چھلوندی اتے قبضہ کیتا۔ اس علاقے دا سالانہ مالیا تنّ لکھ روپئے دے لگبھگ سی۔
5. ڈلیوالیا مثل: اس مثل وچوں جہڑے سورمیاں نے علاقے ملے اوہ سن:
(ا) س. دھرم سنگھ: ایہہ پرسدھ سکھ جرنیل س. تارا سنگھ گیبا دے چاچے دا پتر سی۔ اس نے بہت سارا غیر-آباد علاقہ ملّ کے اتھے دھرم سنگھ والا پنڈ بنھیا اتے اس نوں اپنا ٹکانا بنایا۔
(ا) س. سجان سنگھ: امرتسر وچ دھیانپرا پنڈ دے وسنیک بدیشا گوت دے جٹّ امریک سنگھ دے پتر سجان سنگھ، مان سنگھ اتے دان سنگھ، جو کنگ پنڈ وچ رہن لگّ پئے سن، نے ستلج دریا دے دکھن وچ نال لگدے تہاڑا اتے دھرمکوٹ دے پرگنیاں اتے قبضہ کیتا۔ شاہکوٹ اتے ڈھنڈووال وی ایہناں دے علاقے وچ ہی سن۔
(ا) س. کور سنگھ: س. تارا سنگھ گیبا دے چچیرے بھرا کنگ پنڈ دے وسنیک کور سنگھ اتے دھرم سنگھ نے کنگ، لوہیاں اتے اس دے آلے دوآلے دے علاقے اتے قبضہ کیتا۔
(س) س. سوندھا سنگھ: ڈلیوالیا مثل وچوں ہی س. سوندھا سنگھ نے کھنے دے آس-پاس دا علاقہ قبضے وچ لیا۔
(ہ) س. ہری سنگھ: قصور نیڑلے پنڈ کالیکی دے ورک جٹّ س. ہری سنگھ نے روپڑ، سیالبا، اوانکوٹ، سیسواں، کرالی اتے خضرآباد؉   اتے ادھیکار جمایا۔ خضرآباد؉   وچ چودھری ٹیک چند دا بنایا قلعہ وی اس دے قبضے وچ آ گیا۔
(ک) س. جےَ سنگھ، س. رام سنگھ، س. سردھا سنگھ، س. صاحب سنگھ، س. بخت سنگھ، کنور سنگھ اتے متھانن سنگھ: ایہہ سارے پنڈ کنگ دے وسنیک سن اتے ایہناں نے رل کے کھمانوں پرگنے دے 55 پنڈاں اتے قبضہ کرکے اس نوں اک دوجے توں ستنتر تنّ حصیاں وچ ونڈ لیا۔
(کھ) س.دیسو سنگھ: ترنتارن نیڑے الاول پور؉   پنڈ دے وسنیک دیسو سنگھ نے جگادھری نیڑے مصطفی آباد؉   اتے امبالے دے علاقے وچ ڈیرا اتے ڈنڈوال ایتے قبضہ کیتا۔
(گ) س.دیوان سنگھ: امرتسر نیڑلے بسی پنڈ دے رہن والے س. دیوان سنگھ نے امبالے دے پرگنے وچ سکندراہ، سارن، اکالگڑھ اتے براڑا اتے قبضہ کیتا۔
(گھ) س. صاحب سنگھ اتے س. گردتّ سنگھ: ایہہ دوویں سکے بھرا سن اتے ایہناں نے لاڈوا، اندری، ببین اتے شامگڑھ دے علاقے وچ 117 پنڈاں اتے قبضہ کیتا۔
(ن) س. متّ سنگھ: سرہالی پنڈ دا وسنیک س. متّ سنگھ، جو س. بگھیل سنگھ دا گڑوئی رہا سی، نے اپنے بھتیجیاں س. بھنگا سنگھ اتے س. بھاگ سنگھ نال رل کے پہووا اتے تھانیسر دے نیڑ کجھ علاقے اتے قبضہ کیتا اتے کہوڑ وچ قلعہ بنا کے اس نوں صدر مقام بنایا۔
(چ) س. تارا سنگھ گیبا: ڈلیوالیا مثل دا آگوُ س. تارا سنگھ گیبا پہلاں ہی دوآبے وچ چوکھے علاقے اتے قبضہ جما چکا سی۔ سرہند دی جت پچھوں اس نے رامونوالا اتے ماڑی دے علاقے نوں اپنے ادھین کر لیا۔
6. نشاناوالیا مثل: اس مثل وچوں جہڑے سورمیاں نے علاقے ملے اوہ سن:
(ا) س. نودھ سنگھ: نودھ سنگھ پتر اندر سنگھ سرہند دی لڑائی وچ زخمی ہویا جس کارن اس لئی ہور اگے جانا کٹھن ہو گیا۔ اس نے سرہند دے نیڑے کھیڑی اتے قبضہ کیتا اتے اتھے قلعہ بنایا۔ اج وی اس پنڈ نوں کھیڑی نودھ سنگھ کیہا جاندا ہے۔
(ا) س. سدھا سنگھ باجوا: سدھا سنگھ باجوا نے ماچھیواڑا اتے اٹالاں دے پرگنیاں اتے قبضہ کیتا۔
(ا) س. دسوندھا سنگھ: فروزپور دے پنڈ منسوردے گلّ گوت دے جٹّ س. دسوندھا سنگھ، جو نشاناوالی مثل دے مکھیاں وچوں سی، نے سنگھانوالا، ساہنیوال، سرائ لشکری، دوراہا، سونتی، املوہ، زیرا، لدھڑ اتے امبالے دے علاقے اتے قبضہ کرکے امبالے نوں اپنا مکھ ٹکانا بنایا۔ اس دی موت پچھوں ایہہ علاقہ اس دے بھرا سنگت سنگھ نے سامبھیا۔
(س) س. جےَ سنگھ: امرتسر ضلعے وچ ہی اٹاری نیڑلے پنڈ کرنکے دھیرکے دے وسنیک جےَ سنگھ نے لدھڑاں پرگنے وچ 27 پنڈاں اتے کھرڑ پرگنے وچ 7 پنڈاں اتے قبضہ کیتا۔
(ہ) س. میہر سنگھ نرملا: س. میہر سنگھ سندھو نے شاہاباد اتے اسلام آباد نوں ادھیکار ہیٹھ لیا۔
(ک) س. ساون سنگھ: اس مثل وچ دسوندھا سنگھ اتے سنگت سنگھ دے ساتھی رہے ساون سنگھ نے سونتی دا علاقہ قبضے ہیٹھ کیتا۔ فروزپور نیڑے منسوروالا پنڈ وی اس دے ادھین سی۔
7. پھولکیاں مثل: 1764 وچ سکھاں ولوں سرہند نوں فتح کر لین توں پہلاں ہی پھولکیاں ریاستاں پٹیالہ، جیند اتے نابھہ ستھاپت ہو چکیاں سن۔ ایہناں نے سرہند دی لڑائی وچ بھاگ لیا اتے فتح پچھوں نویں علاقے اپنے ادھین کیتے۔ ایہناں دا ویروا اس پرکار ہے:
(ا) س. اعلیٰ سنگھ: پٹیالہ ریاست دے مالک اعلیٰ سنگھ نے سرہند دی فتح توں پچھوں پائل، بسی، لٹبارا اتے ایسڑو اتے قبضہ کیتا۔

(ا) س. ہمیر سنگھ: نابھہ پتی ہمیر سنگھ نے پہلاں ہی ملے علاقے دے ارد گرد بھادسوں، املوہ بھاگسو آدی نوں قبضے وچ لیا۔
(ا) س. گجپت سنگھ: ایہہ جیند دا راجا سی اتے اس نے سپھیدوں، پانیپت، کرنال، روہتک اتے وجیدپور؉   اتے قبضہ کیتا۔
8. بھنگی مثل: (ا) باگھ سنگھ، باج سنگھ اتے رائِ سنگھ بھنگی : چونک پنڈ دے وسنیک لکھمیر دے پتر باگھ سنگھ، باج سنگھ اتے رائِ سنگھ بھنگی مثل وچ شامل سن۔ سرہند فتح پچھوں ایہناں نے نانوں سنگھ نال رل کے بوڑیا، جگادھری، داملا دے ارد-گرد لگبھگ دو سو پنڈاں اتے قبضہ کیتا۔
(ا) س. گجر سنگھ: س. گجر سنگھ نے اپنے بھرا نشباہا سنگھ اتے دو بھتیجیاں گربخش سنگھ اتے مستان سنگھ نال رل کے فروزپور اتے قبضہ کیتا۔
(ا) س. جےَ سنگھ گھڑیا: اس نے فروزپور دے نیڑے کھائی پھیمے کی، واں اتے بجیدپور؉   اتے قبضہ کیتا۔
9. شکرچکیا مثل: سردار تلوک سنگھ پنڈ بھارا ضلع امرتسر، جو پہلاں شکرچکیا مثل وچ سی، دے قبضے وچ سیکری علاقے دے کجھ پنڈ سن۔
وبھنّ مثلاں وچوں اپروکت مکھیاں توں بناں دو سوڈھی پریواراں نے وی کجھ علاقے ملے۔ انندپور والے سوڈھیاں وچوں ناہر سنگھ اتے سرجن سنگھ نے چوکھا علاقہ اپنے ادھیکار ہیٹھ لے لیا۔ ایوں ہی گورو رام داس جی دی ستویں پیڑھی وچوں سوڈھی جیون ملّ نے فروزپور دے بے آباد علاقے اتے قبضہ کیتا اتے اس علاقے دا ناں اپنے وڈے پتر ہرسہائ دے ناں اتے رکھیا۔ قصبے دا ناں گورو ہرسہائ پرسدھ ہویا۔
دھیان دین والی گلّ ایہہ ہے کہ اپر درج علاقے جیوں دی تیوں ایہناں سرداراں دی مالکی ہیٹھ نہیں رہے سگوں تکڑے سردار چھوٹیاں توں اوہناں دے علاقے کھونہدے رہے، جس کارن ملکیئتاں وی بدلدیاں رہیاں۔
ایہہ علاقے مکھ طور اتے پچھوں انگریز سرکار ولوں پربندھکی سہولت واسطے بنائے ضلعے لدھیانہ، انبالہ اتے کرنال وچ پیندے ہن اس لئی ایہناں دا ویروا ضلع گزٹیئراں وچ ملدا ہے۔ پاٹھکاں دی جانکاری واسطے ایہہ ویروا ہیٹھاں درج کیتا گیا ہے۔
کرنال دے ضلع گزٹیئر وچ اس سمیں سکھاں دوارا ملے علاقیاں دا بیان ایوں کیتا گیا ہے، 'راجا گجپت سنگھ نے اس موقعے جیند، سپھیدوں، پانیپت اتے کرنال اتے قبضہ کیتا، اس ہی سمیں گردتّ سنگھ نے کرنال دے کجھ ہی میل اتر وچ لاڈوا اتے شامگڑھ اتے قبضہ کیتا۔ اندری پرگنے دا چوکھا بھاگ تھانیسر دے بھاگ سنگھ اتے بھنگا سنگھ دے نال-نال کیتھل اتے لاڈوا دے مکھیاں دے حصے آیا جد کہ کجھ کُ حصہ ڈلیوالیا مثل دی گھٹّ جانی جاندی شاکھا جامارائیاں نے سامبھیا۔ کنجپرے دا نواب اپنیاں کجھ ملکھاں دے مالیئے نوں مشکل نال ہی بچا سکیا جد کہ کجھ ہور ملکھاں وچوں اس نوں شامگڑھ دے مکھی اتے چورنی دے سکھاں نوں حصہ دینا پیا۔ (پنہ 21)'
ایوں ہی لدھیانے دے علاقے وچ سرہند دی فتح پچھوں سکھ سرداراں ولوں ملے علاقیاں بارے لدھیانہ ضلع گزٹیئر وچ ایہہ جانکاری درج ہے، 'سرہند دی ہار نال ایہہ سارا اپجاؤ علاقہ پھولکیاں اتے ماجھے توں آئے اس (رنجیت سنگھ) دے مددگیراں دے ہتھاں وچ چلا گیا۔ ورتمان سمرالا تحصیل اتے لدھیانے دے پورب ولّ کجھ کُ بھاگ مجھیلاں وچ ونڈیا گیا۔ ہر مکھی اتے مسلدار نے، جنے وی پنڈاں اتے قبضہ کر سکدا سی، اونے پنڈ روک لئے۔ (سکھاں دوارا) سرہند اتے قبضہ کیتے جان توں پہلے کجھ سالاں وچ (رائیکوٹ والے) رایاں دی سرحد چپّ چاپ بدووال، دھاندرا آدی توں پورب ولّ نوں اگے ودھی اتے لدھیانہ قصبے اتے اس دے دکھن اتے پورب ولّ ماچھیواڑے توں کجھ ہی میل ارے تکّ اچی بھومی  تکّ پہنچ گئی۔ اوہناں دی اتری سرحد دریا ستلج سی۔ س. ملود سردار پہلاں ہی لدھیانہ تحصیل دے دکھن ولّ (بیڑاں اتے ملود دے نیڑلے پنڈ) ستھاپت ہو چکے سن اتے فروزپور وچ لوہارو توں آئے سدھا سنگھ گلّ نے ساہنیوال نیڑے کجھ پنڈاں اتے قبضہ کیتا ہویا سی۔ کیہا جاندا ہے کہ ایہناں دو اپواداں نوں چھڈّ کے جگراؤں اتے لدھیانہ تحصیلاں دا اچا علاقہ، سمیت فروزپور دی موگا اتے زیرا تحصیل دے وڈے بھاگ دے، جتھے پنڈاں دی گنتی 1360 سی، (رائیکوٹ دے) رایاں دے ادھیکار ہیٹھ سن۔ سمرالا تحصیل دی ونڈ اس پرکار سی: ماچھیواڑا اتے اٹالاں پرگنے دے پوربی بھاگ اتے سدھا سنگھ باجوا قابض ہویا اتے اس دا پچھمی ادھ لدھڑاں والے سردار نے ملیا۔ پرگنا کھنہ دے کجھ پنڈ تارا سنگھ گیبا دے اک سیوک دے ہتھ آئے جس نے پچھوں اپنا ٹکانا کھنے نوں بنایا اتے باقی دا بھاگ کھیڑی، بھڑی، اجنیر اتے جبو-ماجرہ دے سرداراں اتے سونتیوالا تے نشانانوالی مثل دے ہتھ لگا۔ جسا سنگھ کپورتھلہ نے ایسڑو دے ارد گرد 30 جاں 40 پنڈ ملے۔ (رائیکوٹ دے) رایاں دے ادھین رائےپور؉   اتے گجروال دے گریوالاں نے آلے دوآلے دے کجھ پنڈاں اتے ستھانک ادھیکار مانیا۔ (پنہ 19 )'
انبالہ ضلع گزٹیئر وچ سرہند دی جت پچھوں امبالے دے علاقے وچ سکھاں دوارا قبضے ہیٹھ لئے علاقیاں دا بھاویں وستھار تاں نہیں دتا گیا، پر اینا ضرور دسیا گیا ہے کہ اجیہے چھوٹے حاکماں دی گنتی 30 کُ سی جیہناں دیاں ملکھاں وچ 20 توں 100 تکّ پنڈ شامل سن۔ (پنہ 24)
انبالہ ضلع گزٹیئر انوسار 'اگلے چالی سالاں (اٹھارویں صدی دے انتلے چار دہاکے) دا اتہاس ستنتر سکھ سرداراں دے انگنت چھوٹے چھوٹے آپسی جھگڑیاں دا ہے۔ ایہہ جھگڑے کیول ادوں ہی رکدے سن، جد اوہناں دے اتر وچ پٹیالہ اتے منیماجرا، دکھن وچ لاڈوا، کیتھل اتے تھانیسر ورگیاں شکتی شالی ریاستاں ولوں اوہناں نوں ہڑپّ کر جان دے سانجھے خطرے دا رل کے مقابلہ کرنا ہندا سی۔ اپنے طور اتے ہوند بنائی رکھن دے یوگ ہر وکھرے گھرانے اتے مسلداراں دے ہر جتھے نے اک کیندری ستھان، جتھوں سمچے گوانڈھ نوں لٹیا جا سکے، اتے مضبوط قلعہ اساریا۔' (پنہ-23)
کوئی سرمور شکتی نہ ہون اتے سکھ سرداراں دی گھٹ-ودھ شکتی کارن اپروکت علاقیاں دی مالکی ادھر-اودھر ہندی رہی، ایہہ عمل 1809 وچ انگریزاں دی سرپرستی لین اپرنت ہی ختم ہویا۔
ڈاکٹر ہری رام گپتا انوسار پورب وچ سرمور دیاں پہاڑیاں اتے یمنا دریا توں لے کے پچھم ولّ راجستھان دی حدّ تکّ، اتر ولّ دریا ستلج توں لے کے دکھن ولّ پانیپت تکّ دا علاقہ، جو 350 کلومیٹر لما اتے 250 کلومیٹر چوڑا سی، سکھاں دے ادھیکار ہیٹھ سی۔

اٹھارھویں صدی دے انتلے چار دہاکے
ایہہ سکھ سردار چاہے تھوڑھے پنڈاں دے مالک سن جاں بہوتیاں دے، پر آپو-اپنے علاقے وچ پورن خود مختیار سن۔ اٹھارھویں صدی دا باقی رہندا سماں ایہناں نے اک-دوجے دے علاقے کھوہن لئی لڑائی جھگڑے کرن اتے باہری حملیاں توں بچاء کردیاں ہی بتیت کیتا۔ 1767 وچ احمد شاہ درانی دے حملے کارن سکھ سردار ادھر-ادھر ہو گئے پر جیوں ہی اوہ واپس گیا، اوہناں نے مڑ اپنیاں ملکھاں سانبھ لئیاں۔ دلی دے مغل بادشاہ نوں اپنی سلطنت وچ لگی سنھ نہیں سی بھاؤندی، اس لئی اس نے 1777 وچ اپنے وزیر نزپھ خاں نوں سکھاں نوں ادھینگی مناؤن لئی بھیجیا۔ سکھ سرداراں نے رل کے اس دا مقابلہ کیتا۔ نتیجے وجوں نزپھ خاں نوں سکھاں نال اک دوجے نال رل کے رہن دی سندھی کرکے واپس مڑنا پیا۔ پر مغل بادشاہ لئی اس سندھی دا کوئی مہتو نہیں سی۔ اس نے سکھ سرداراں نوں این مناؤن واسطے نومبر 1779 وچ شاہزادہ پھرکھندا بخت اتے نواب مزید-اد-دولا نوں فوج دے کے بھیجیا پر پھر وی حاصل کجھ نہیں ہویا۔ مغل حکومت دے پربھاوہین ہون کارن کجھ سال تاں سکھ راجے اتے ہور سردار اک طرحاں ستنتر ہوند دے مالک بنے رہے پر 1788 وچ مرہٹیاں ولوں دلی وچ ڈیرے لاؤن پچھوں ایہہ سارے اوہناں دی چھانی بھرن لگے۔
ادھر اٹھارھویں صدی دے انت تکّ کلکتے وچ پیٹھ جماؤن اپرنت ایسٹ انڈیا کمپنی نے مغل حکومت دی کمزوری بھانپدیاں راجنیتک لالساواں پالنیاں شروع کیتیاں اتے 1757 وچ بنگال دے مغل صوبیدار سراج-اد-دولا نوں پلاسی دی لڑائی وچ ہرا کے بنگال اتے قبضہ کر لیا اتے پھر گنگا-یمنا دوآبے وچ ہور اگے ودھدیاں سنیکت پرانتاں وچ فتح گڑھ دے ستھان اتے اپنا ریزیڈینٹ تعینات کیتا۔ اس ویلے تکّ کمپنی کول یمنا پار سکھ سرداراں اتے ستلج توں پار ستھاپت ہو چکے رنجیت سنگھ دے راج بارے جانکاری نہیں سی۔
انینویں صدی دے چڑھدیاں ہانسی دے انگریز حاکم جارج تھامس نے ستلج توں پورب ولّ دیاں سکھ ریاستاں نوں دباؤنا شروع کر دتا۔ جارج تھامس دیاں ودھیکیاں توں سطے ہوئے پٹیالہ، نابھہ، جیند، کیتھل، لاڈوا اتے تھانیسر دے سکھ راجیاں نے اک ڈیپوٹیشن دلی اتے قابض مرہٹا دولت راؤ سندھیا دے فرانسیسی جرنیل مسٹر پیرن کول بھیج کے اس نوں اس طرحاں دی سرکھیا دین دی بینتی کیتی جہو جہی اوہناں نوں مغلاں دے راج سمیں ملدی رہی سی۔ فلسروپ سکھ ریاستاں دی سہائتا لئی بھیجی مراٹھا سینا نے ایہہ کھیتر جارج تھامس توں تاں خالی کروا لیا پر نتیجے وجوں سکھ ریاستاں نوں جو سالانہ نذرانہ پیش کرن لئی کیہا، اوہ ایہناں ریاستاں دے وتوں کتے ودھ سی، جس کارن نواں جھگڑا اتپن ہو گیا۔
انیویں صدی: انگریز ادھیکاریاں نال سمپرک
ایہہ اتہاسک سچائی ہے کہ 1800 عیسوی تکّ انگریزاں نوں یمنا توں پار سکھ ملکھاں اتے ستلج توں پار رنجیت سنگھ دے پربھتا سنپنّ راج بارے بلکلّ جانکاری نہیں سی۔ جد ایسٹ انڈیا کمپنی ولوں سندھیا دے دربار وچ نیوکت ریزیڈینٹ مسٹر کولنز نے کلکتے بیٹھے گورنر جنرل لارڈ ویلزلے نوں شاہ زمان اتے لاہور درمیان نیڑتا ہون دی کنسوء دتی تاں اس نے لاہور دربار پرتی شبھ اچھا پرگٹاؤن واسطے پرتیندھّ بھیجن دا فیصلہ کیتا۔ اس نے اجیہا سندھیا راہیں ہی کرنا اچت سمجھیا۔ اس نے 1800 دے شروع وچ سندھیا نوں سجھاء دتا کہ اوہ سکھ راجیاں ولّ گپت سندیش-واہک بھیج کے شاہ زمان دا ورودھ کرن اتے انگریزاں پرتی سدبھاونا رکھن دی پریرنا کرے۔ انگریز ریزیڈینٹ دی صلاح نال سندھیا نے اس منورتھ لئی اپنے اہل کار میر یوسف علی دی چون کیتی اتے اس نوں مئی دے مہینے لاہور ولّ توریا۔ اس دے لاہور نوں روانہ ہون بارے جان کے دولت راؤ سندھیا دے دلی وچ تعینات فرانسیسی سینا-مکھی پیرن نے راجا بھاگ سنگھ جیند راہیں راجا رنجیت سنگھ نوں کمپنی دیاں چالاں توں سچیت رہن لئی اکھوا بھیجیا۔ اس لئی میر یوسف علی نوں تاں اپنے منورتھ وچ سفلتا نہ ملی، پر اس نال ایسٹ انڈیاں کمپنی اتے رنجیت سنگھ درمیان سمپرک بن گیا۔ رنجیت سنگھ نے بناں میر یوسف علی نوں دسیاں پھتہگڑھ وچلے کمپنی دے ریزیڈینٹ نوں خط اتے خریتا بھیج کے وشواس دوایا کہ اوہ کسے وی طرحاں شاہ زمان نال نزدیکی نہیں بنائیگا۔

1803 وچ انگریزاں اتے مرہٹیاں درمیان لڑائی دی نوبت آئی تاں انگریزاں نے یمنا توں پچھم ولّ رنجیت سنگھ سمیت سارے سکھ راجیاں اتے ملکھ مالکاں دی سہائتا دی لوڑ محسوس کردیاں اوہناں نال سمپرک بنایا اتے بھروسہ دتا کہ دلی دی جت پچھوں انگریز سرکار ولوں اوہناں نوں سرکھیا تاں دتی ہی جاوے گی سگوں اوہناں پاسوں نذرانہ وغیرہ وی نہیں لیا جاوے گا۔ انگریزاں دا یتن سی کہ جے مرہٹیاں خلاف سکھ راجیاں دی مدد نہ وی ملے تاں گھٹو-گھٹّ اوہناں نوں نرپکھّ ہی رکھیا جا سکے۔ اتر وچ مرہٹیاں دے ورتاؤ توں دکھی ہوئے سکھ راجیاں نے انگریزی سینا دا ساتھ دین دا وعدہ تاں کیتا پر کیول کیتھل دا راجا بھائی لال سنگھ اتے جیند دا راجا بھاگ سنگھ کھل کے انگریزاں دی مدد اتے آئے۔ مرہٹیاں نوں ہراؤن پچھوں انگریزاں نے اپنی مدد کرن والے راجا بھاگ سنگھ جیند نوں 26 ستمبر 1803 نوں کھرکھودک ملکھ اتے 7 مارچ 1804 نوں فریدپور؉  ، گوہانا اتے برست دا پرگنا سونپیا۔ پچھلیریاں وچ بھائی لال سنگھ نوں وی حصےدار رکھیا گیا سی۔
ستلج توں پورب ولّ دے سکھ راجیاں اتے سرداراں وچوں گردتّ سنگھ لاڈوا، مہتاب سنگھ تھانیسر اتے کجھ چھوٹے سردار-شیر سنگھ بوڑیا، رائِ سنگھ جگادھری، جودھ سنگھ کلسیا اتے کرم سنگھ شہید-سن جو مرہٹیاں دی سینا وچ شامل ہو کے انگریزاں دے ورودھ لڑے سن۔ ایہناں نے لڑائی ختم ہون پچھوں وی انگریزی علاقے وچ لٹّ کھوہ دیاں وارداتاں کرنیاں جاری رکھیاں۔ انگریزاں نے اوہناں دیاں کاروائیاں نوں ٹھلھ پاؤن واسطے سکھ راجیاں خاص کر کے راجا بھاگ سنگھ جیند اتے بھائی لال سنگھ کیتھل دی مدد چاہی، پر ایہناں دوواں نے مدد کرن توں پہلاں نویں علاقے لین بارے اپنیاں منگاں اتے زور دتا۔ اوہناں نوں دلی ستھت انگریز ریزیڈینٹ مسٹر ڈیوڈ آکٹرکونی پاسوں اپنیاں منگاں بارے کوئی بھروسہ لین وچ سال دا سماں گزر گیا۔ جد تکّ اوہ انگریزی سینا دی مدد لئی تیار ہوئے ادوں تکّ اس دی لوڑ نہیں سی رہی۔
مرہٹیاں دی مدد کرن والے سکھ سردار لیفٹینینٹ کرنل برن توں ہار کھان پچھوں کرنال، جو گردتّ سنگھ لاڈوا دی ملکیت سی، آ گئے۔ اوہناں دا پچھا کردا ہویا برن وی کرنال پہنچ گیا۔ اوہ اجے قلعے نوں گھیرن دی تیاری ہی کر رہا سی کہ گردتّ سنگھ لاڈوا دے دوت نے آ کے اس پاسوں راضی نامے دیاں شرطاں دی جانکاری منگی۔ برن دا کہنا سی کہ اوہ سردار دے آتم سمرپن توں پچھوں ہی کجھ کہیگا۔ موقع پا کے گردتّ سنگھ لاڈوا گھیرے وچوں نکل گیا پر رائِ سنگھ جگادھری، بھنگا سنگھ تھانیسر اتے بھاگ سنگھ چھچھرولی پھڑے گئے۔ جد گردتّ سنگھ لاڈوا نے وی محسوس کیتا کہ اس دی ضد دا کوئی سٹہ نہیں نکلیگا تاں اس نے وی رازینامیں واسطے مسٹر برن کول کرنال بھیجے اپنے دوت راہیں کرنال اتے جنجناں دی مالکی چھڈّ کے سمجھوتہ کرن دی پیش کش کیتی۔ لیفٹینینٹ کرنل برن نے ساری ستھتی دلی ستھت انگریز ریزیڈینٹ ڈیوڈ آکٹرلونی دے دھیان وچ لیا کے کیتی جان والی کاروائی بارے اگوائی منگی۔ ریزیڈینٹ خود ایہہ فیصلہ لین دا ادھیکاری نہیں سی اس لئی اس نے سارا ویروا گورنر جنرل نوں لکھ بھیجیا۔ قصورواراں نوں سزا دین بارے اس نے دو سجھاء دتے۔ پہلا ایہہ کہ ستلج تکّ دا سارا علاقہ مغل بادشاہ دے ناؤں ہیٹھ اپنے راج وچ ملا لیا جاوے۔ اس دا دوجا سجھاء ایہہ سی کہ ایہہ سارا علاقہ اس کھیتر دے شکتی شالی پٹیالہ، نابھہ جیند اتے کیتھل دے راجیاں وچ ونڈ دتا جاوے اتے بدلے وچ اوہناں پاسوں اوہ ہی نذرانہ لیا جاوے جو مرہٹیاں ویلے اوہناں کولوں لیا جاندا سی۔
1805 وچ ویلزلے دی تھاں کارنوالس گورنر جنرل نیوکت ہو کے ہندوستان آیا۔ جے ویلزلے گورنر جنرل بنیا رہندا تاں سنبھوَ ہے، اپروکت سجھاواں وچوں کسے اک نوں پروان کر لیا جاندا، پر کارنوالس دی نیتی ستھانک حاکماں دی ہوند بنائی رکھدیاں اوہناں نوں انگریزی سرپرستی ہیٹھ لے کے سرکار دی اچھا انوسار کم کرواؤن دی سی۔ اس لئی گورنر جنرل دے پدھر اتے ریزیڈینٹ ولوں دتے دوویں سجھاء نہ منن یوگ سمجھے گئے۔ پہلے سجھاء انوسار کیتی جان والی کاروائی نوں بے انصافی اتے انیتیپورن منیا گیا اتے دوجے سجھاء نوں، نذرانہ اگراہن واسطے کیتے جان والے مہنگے بندوبست کارن نہ-املیوگ۔ اس لئی فیصلہ ہویا کہ ستھتی نوں جیوں دی تیوں ہی رہن دتا جاوے۔ انجھ وی کمپنی سرکار چاہندی سی کہ اس دے راج اتے رنجیت سنگھ دے راج وچکار اس طرحاں دے چھوٹے راج ہون۔

(باقی اگلے سوموار دے انک 'چ)
(لڑی جوڑن لئی پچھلے سوموار دا انک دیکھو)
ایسٹ انڈیا کمپنی دے ادھیکاری سمجھدے سن کہ ستلج توں پورب ولّ دا علاقہ گنتی دیاں سکھ ریاستاں وچ ونڈیا ہویا ہے پر جد اس علاقے نال واہ پیا تاں پتہ لگا کہ کہ راجیاں دی گنتی دے مقابلے چھوٹے-وڈے ہور سرداراں دی گنتی کتے ودھ ہے۔ اس لئی انگریزی سینا دے سیناپتی نے سکھ سرداراں نوں کمپنی سرکار دے نیڑے لیاؤن لئی مارچ 1805 وچ انگریزاں ورودھ لڑن والے سرداراں سمیت سبھناں واسطے عام معافی دا اعلان کیتا۔ شرط کیول ایہہ سی کہ دوویں دھراں آپس وچ شانتی نال رہن اتے نہ لڑن دا عہد کرن۔ ایہہ اعلان گردتّ سنگھ لاڈوا توں بناں ساریاں ریاستاں اتے سکھ سرداراں نوں بھیجیا گیا۔ اپریل وچ انگریزاں نے گردتّ سنگھ توں کرنال دا قبضہ کھوہ لیا۔ کجھ سمیں پچھوں گردتّ سنگھ لاڈوا نوں ایہہ سنیہا پجدا کیتا گیا۔
مہاراجہ رنجیت سنگھ دیاں ستلج توں پورب ولّ جتاں
مہاراجہ رنجیت سنگھ 1806 وچ پہلی وار ستلج دے پورب ولّ دے علاقے وچ آیا۔ کارن ایہہ سی کہ ریاست پٹیالہ اتے نابھہ درمیان اک پنڈ دلدی دی مالکی نوں لے کے جھگڑا چل رہا سی۔ رنجیت سنگھ نوں اس جھگڑے وچ سالسی کرن واسطے سدیا گیا۔ اگلے سال اوہ پٹیالے دے راجے صاحب سنگھ اتے اس دی رانی آس کور وچ چل رہے جھگڑے دے نپٹارے واسطے آیا۔ ایوں ہی 1808 وچ اس نے تیجی وار اس علاقے دا دورہ کیتا۔ ہر دورے سمیں رنجیت سنگھ نے راہ وچ پیندے جو علاقے ملے اوہناں وچوں بہتے اس نے اپنے حمایتیاں وچ ونڈ دتے۔ اس نے رائیکوٹ والے مسلمان حاکماں دا علاقہ اپنے قبضے وچ لیا ہی، کئی سکھ سرداراں نوں وی نہ بخشیا جس کارن ستلج توں پورب ولّ دے سردار اس توں ڈرے ہوئے سن۔
انگریزاں دی رنجیت سنگھ پرتی پہلی نیتی وچ تبدیلی
1807 وچ ایہہ افواہ گرم سی کہ فرانس اتے روس ہندوستان اتے چڑھائی کرن دی تیاری کر رہے ہن۔ اس ستھتی نال نپٹن واسطے کمپنی سرکار نے رنجیت سنگھ نال نیڑتا بناؤنی ضروری سمجھی۔ اس منورتھ لئی مسٹر میٹکاپھ نوں کمپنی دا پرتیندھ تھاپ کے لاہور بھیجیا گیا۔ رنجیت سنگھ نے مسٹر میٹکاپھ نوں باہری حملے سمیں سہیوگ دین دی حامی بھری، پر نال ہی کمپنی سرکار ولوں ستلج توں پورب ولّ دے سکھ علاقیاں اتے اس دی پربھوستا نوں پروان کرن دی شرط رکھ دتی۔ میٹکاپھ ولوں ایہہ کہے جان اتے کہ اجیہی پروانگی دینی اس دے ادھیکار وچ نہیں، گلّ بات اتھے ہی ختم ہو گئی۔ جیوں ہی فرانس اتے روس دے حملے دا ڈر ختم ہویا کمپنی نے رنجیت سنگھ پرتی اپنا رویہ بدل لیا۔ 12 دسمبر 1808 نوں رنجیت سنگھ نوں سپشٹ دسّ دتا گیا کہ مسٹر میٹکاپھ دے لاہور آؤن پچھوں اس نے ستلج توں پورب ولّ جو علاقہ ملیا ہے اوہ اس نوں خالی کرنا پویگا۔ دسمبر دے انت وچ رنجیت سنگھ نوں دسّ دتا گیا کہ انگریز لدھیانے وچ فوجی چوکی ستھاپت کر رہے ہن اتے اس نال گل بات اگے ودھاؤن واسطے کرنل آکٹرلونی نوں بھیجیا جا رہا ہے۔ آکٹرلونی نے انگریز سرکار نوں مہاراجہ رنجیت سنگھ توں ودھ شکتی شالی درسا کے سکھ سرداراں نوں انگریزی سرکھیا لین لئی تیار کرن لئی ڈھکواں واتاورن پیدا کرن دی نیت نال دلی توں لاہور نوں جاندیاں 9 فروری نوں، جد اس نے ملیرکوٹلے پڑاء کیتا ہویا سی، اک اطلاع نامہ جاری کیتا، جس وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ نوں ہدایت کیتی گئی سی کہ اوہ ستلج توں پورب ولّ سکھ سرداراں دے علاقیاں وچوں اپنے سہیوگیاں دوارا بنائے تھانے اٹھوا دیوے اتے اپنیاں سینا ٹکڑیاں نوں واپس بلا لوے۔ ٹیڈھے ڈھنگ نال ستلج توں پورب ولّ دے سکھ مسلداراں نوں ایہہ سنیہا دتا گیا سی کہ انگریز اوہناں نوں مہاراجہ رنجیت سنگھ ولوں ہڑپے جان توں بچا سکدے ہن، اس لئی اوہناں دا بھلا انگریزاں نال رل کے چلن وچ ہے۔ 

نواں
اس لمے چوڑے اطلاع نامے نوں پچھوں اک ہور سنکھیپ اطلاع نامے دے روپ وچ، بناں کوئی متی درج کیتیاں، جاری کیتا گیا جو اس پرکار سی:
'اس توں پہلاں ستلج دے اس پاسے کھرڑ، خان پور؉  ، فریدکوٹ اتے ہور تھاواں نوں خالی کر دین دے وشے بارے 9 فروری 1809 مطابق 23 جی ہجے 1223 نوں اک اطلاع نامہ جاری کیتا گیا سی۔ بے شکّ کیول کھرڑ، خان پور؉   اتے فریدکوٹ اتوں ترنت قبضہ ہٹائے جان دی لوڑ ہے، مہاراجے دے آشرتاں دے ہتھاں وچ اس توں پہلاں لئے ہور علاقیاں بارے حالے حکم پراپت نہیں ہوئے۔ اس مطابق مہاراجے دے آشرت مکھیاں دے من دی تسلی واسطے ایہہ اطلاع نامہ جاری کیتا جاندا ہے۔ دوواں دھراں وچ دوستی بنائی رکھن نوں دسیاں جان والیاں شرطاں وچ درج کیتا گیا ہے:-
کہ مہاراجے دے آشرت مکھی ترنت کھرڑ، خان پور؉   اتے فریدکوٹ دے ستھان توں اپنے تھانے اٹھا کے ایہناں تھاواں نوں اوہناں دے پوربلے مالکاں دے حوالے کرن۔
کہ بھوکھ وچ مہاراجے دی سینا دریا دے اس پاسے دے مکھیاں، جیہناں نے اپنے بچاء اتے سرکھیا واسطے برطانوی سرکار نوں تھانے ستھاپت کرن لئی آکھیا ہے، دے ملک وچ داخل نہیں ہوویگی۔
کہ گنڈا سنگھ دی اگوائی وچ گھوڑ سوار اتے پیدل سینا، جو اس پاسے آئے ہن، نوں ترنت دوجے پاسے مہاراجے دے اپنے ملک وچ واپس بلایا جاوے گا۔
کہ پھلور دے گھاٹ اتے بٹھائی سینا اوتھوں چل کے ستلج دے دوجے پاسے مہاراجے دے ملک وچ جاوے گی۔
کہ اس ہی طرحاں جویں برتانویاں نے چھوٹے تھانے بنائے ہن، اویں ہی مہاراجہ کیول پھلور دے ستھان اتے تھانا بنا کے اس وچ لوڑ انوسار سینا رکھیگا۔
اجہیاں کاروائیاں صدقہ ہی دوواں سرکاراں درمیان بنی دوستی جاری رہن دی آس کیتی جا سکدی ہے۔ ایہناں شرطاں دی پالنا نہ کیتے جان دی صورت وچ ایہہ دکھائی دیویگا کہ دوواں سرکاراں درمیان دوستی بنائے رکھنا مہاراجے دے دلی تانگھ نہیں ہے۔'
سکھ ریاستاں اتے سردار انگریزاں دی سرکھیا ادھین
جد کمپنی نے مہاراجہ رنجیت سنگھ نال 25 اپریل، 1809 نوں دوستی دی سندھی کر لئی تاں اس نے ستلج توں پورب ولّ دیاں ریاستاں لاڈوا، بوڑیا اتے تھانیسر دے راجیاں اتے باقی سکھ سرداراں نوں اپنے نال گنڈھن دی ویونت بنائی۔ اس منورتھ لئی 3 مئی، 1809 نوں اطلاع نامہ جاری کیتا گیا جو اس پرکار سی:
'دریا ستلج دے اس پاسے مالوا اتے سرہند دے مکھیاں نوں سنبودھت اطلاع نامہ، 3 مئی 1809
ایہہ سورج نالوں ودھ سپشٹ ہے اتے بیتے کلھ دی ہوند نالوں ودھ پرمانت ہے کہ برطانوی سینا ٹکڑیاں پوری طرحاں مکھیاں دے منت ترلا کرن اتے اوہناں دی رضامندی نال ستلج دے اس پاسے اوہناں نوں اپنیاں جائیداداں وچ بنے رہن دین اتے اوہناں دی آزادی بنائی رکھن لئی برتانویاں دے دوستانہ سوچ وچار پچھوں آئیاں ہن۔ گورنر جنرل-ان-کونسل دے حکماں دی لوء وچ برطانوی سرکار ولوں مسٹر میٹکاف اتے مہاراجہ رنجیت سنگھ درمیان 5 اپریل، 1809 نوں سندھی ہون دے فلسروپ میں سرکار دی خوشی اتے درڑہتا انوسار مالوا اتے سرہند علاقے دے مکھیاں دی سنتشٹی لئی ہیٹھ لکھیاں 7 دھاراواں پرکاشت کرن دی خوشی لیندا ہاں:

دھارا 1 : مالوا اتے سرہند علاقے دے مکھیاں ولوں برطانوی سرکھیا ادھین آ جان کارن مہاراجہ رنجیت سنگھ نال ہوئی سندھی دیاں شرطاں انوسار بھوکھ وچ اس علاقے نوں اس دی عمل داری؉   اتے نینترن توں سرکھیا پردان کیتی جاوے گی۔
دھارا 2 : اس طرحاں سرکھیا ادھین لئے گئے مکھیاں دا علاقہ برطانوی سرکار نوں آرتھک کر دی ادائیگی توں مکت ہووےگا۔
دھارا 3 : مکھیاں نوں اپنے علاقیاں وچ اوہ سارے حق اتے ادھیکار پراپت ہون گے جہڑے اوہ برطانوی سرکھیا ہیٹھ آؤن توں پہلاں ماندے سن۔
دھارا 4 : جد وی عام بھلائی دے منورتھ لئی برطانوی سینا دا ایہناں مکھیاں دے علاقے وچ دی لنگھنا ضروری سمجھیا جاوے گا تاں ہر مکھی آپو اپنے علاقے وچ سہائتا کرن اتے منگے گئے راشن اتے ہور لوڑاں دی پورتی کرن وچ اپنی پوری سمرتھا ورتیگا۔
دھارا 5 : جے کدی اس علاقے نوں جتن لئی کوئی دشمن کسے وی پائیوں آوے تاں مترتا اتے سانجھے ہت منگ کردے ہن کہ مکھی اپنی سینک شکتی نال برطانوی سینا نال کھڑے ہون اتے ضبط اتے اگیاکاری دی پالنا کردیاں دشمن نوں باہر کڈھ دین واسطے پوری ٹلّ لاؤین۔
دھارا 6 : (برطانوی) سینا دی ورتوں لئی ونجکاراں دوارا پوربی ضلعیاں توں لیاندی جان والی کوئی وی یورپی وستو مکھیاں نال سنبندھت سارے ضلعیاں دے تھانیداراں اتے سرداراں ولوں کر دی منگ جاں چھیڑخانی کیتے بناں لنگھاؤن دی آگیا دتی جاوے گی۔
دھارا 7 : (برطانوی) رسالیاں دی ورتوں واسطے سرہند جاں ہور کدھروں خریدے گھوڑے، گھوڑے لیاؤن والے ولوں دلی ستھت ریزیڈینٹ جاں سرہند ستھت جرنیل ولوں جاری موہربند راہ داری پیش کیتے جان اتے سارے سردار اجیہے گھوڑیاں نوں کر دی منگ جاں چھیڑخانی کیتے بناں لنگھاؤن دی آگیا دینگے۔'
باہری حملیاں توں نسچنتتا
اٹھارویں صدی دے انتلے دہاکیاں دوران پہلاں مغلاں اتے پھر مرہٹیاں دے حملیاں دا ٹاکرا کرن واسطے سکھ ریاستاں اتے سکھ سرداراں نے آپسی سانجھ بنائی ہوئی سی۔ انھینویں صدی دے شروع وچ ستلج توں پورب ولّ دیاں سکھ ریاستاں اتے سرداراں نے مغلاں اتے مرہٹیاں دی طاقت نوں سیمت کرن والے انگریزاں دی سرپرستی حاصل کر لئی تاں باہروں ہون والے کسے حملے دا ڈر ختم ہو گیا۔ اوہ پچھلے چار دہاکیاں توں آپو اپنے علاقے وچ پربھوستا دا انند مان رہے سن، اوہ پیداوار دے روپ وچ منمرضی انوسار مالیا اگراہندے سن، علاقے وچ ہون والے لڑائی-جھگڑے دا نپٹارا اوہ کردے سن اتے دوشی نوں منمرضی دی سزا دین دا ادھیکار اوہناں کول سی۔ اس بے اتھاہ وتی، فوجداری؉   اتے عدالتی شکتی نے اوہناں دے سکھی چرتر نوں ڈھاہ لائی سی۔ اک سماں سی جد کسے کمزور توں کمزور سکھ ولوں ملے گئے پنڈ اتے کوئی زوراوار سکھ اکھ بھر کے نہیں سی ویکھدا پر ہن آپو اپنے علاقے نوں ودھاؤن دی ہوڑ لگی ہوئی سی۔ اس صورت وچ تکڑیاں نے ماڑیاں دے علاقے کھوہنے شروع کر دتے، پربندھ وچ کمزوری آ گئی اتے جرم وچ وادھا ہو گیا۔

جد اس پرکار دیاں رپورٹاں انگریز افسراں کول گئیاں تاں اجیہی بدامنی پھیلن نوں روکن واسطے 1811 وچ گورنر جنرل دے ایجنٹ ولوں 22 اگست 1811 نوں ہیٹھ لکھیا ایلانناما جاری کیتا گیا:
سکھ سرداراں نوں سنبودھت ایلانناما، 22 اگست 1811 جو گورنر جنرل دے ایجنٹ ڈی. آکٹرلونی ولوں لدھیانے توں جاری کیتا گیا: 'برطانوی سرکار دے حکم نال 3 مئی 1809 نوں 7 دھاراواں والا اک اطلاع نامہ ایہہ دسن لئی جاری کیتا گیا سی کہ سرہند اتے مالوے دے سرداراں دا ملک کمپنی دی سرکھیا ہیٹھ آ جان کارن مہاراجہ رنجیت سنگھ نال ہوئی سندھی دی لوء وچ اس دا اپروکت سرداراں دے علاقیاں نال کوئی تئلک نہیں رہے گا۔ ایہہ کہ برطانوی سرکار پیش کش جاں نذرانہ لین دی اچھا نہیں رکھدی اتے ایہہ سردار آپو اپنے علاقے وچ پورن ادھیکار رکھدیاں انند مانن۔ اپروکت اطلاع نامہ ایہناں سرداراں نوں ایہہ بھروسہ داؤن لئی جاری کیتا گیا سی کہ اوہناں (انگریزاں) دی پربندھ سنبھالن دی کوئی اچھا نہیں اتے اوہ (سردار) آپو اپنے علاقے وچ پورن انند اتے امن چین نال رہن۔
جدوں کہ اس ملک دے کئی مکھیاں دے ذمینداراں اتے ہور بشندیاں نے برطانوی سرکار دے افسراں کول شکائتاں کیتیاں ہن جہڑیاں اپروکت اطلاع نامے دی روح انوسار سنیاں نہیں گئیاں اتے نہ ہی بھوکھ وچ دھیان وچ لیاندیاں جانگیاں۔ اداہرن وجوں 15 جون 1811 نں سمانے دے دلاور خان نے دلی ستھت ریزیڈینٹ کول راجا صاحب سنگھ دے ادھیکاریاں دوارا اس پاسوں ہیرے اتے ہور جائیداد کھوہ لین دی شکایت کیتی جس دے جواب وچ راجا صاحب سنگھ نے کیہا کہ 'سمانا قصبہ راجا صاحب سنگھ دی عمل داری؉   وچ ہون کارن ایہہ شکایت اس پاس کیتی جانی چاہیدی سی۔' ایوں ہی 12 جولائی 1811 نوں دسوندھا سنگھ اتے گرمکھ سنگھ نے جائیداد وغیرہ وچ اپنے حصے بارے گورنر جنرل دے دلی ستھت ریزیڈینٹ کرنل آکٹرلونی کول چڑھت سنگھ ورودھ شکایت کیتی۔ اتر وچ عرضی دے پچھے لکھیا گیا کہ 'کیوں جو تنّ سال دے سمیں اندر چڑھت سنگھ دے کسے وی بھرا ولوں کوئی دعوہ نہیں منگیا گیا اتے اتھوں تکّ کہ کسے بھائیوال دے ناؤں دا ذکر نہیں کیتا گیا؛ اتے کیوں جو سرداراں نوں بھیجے گئے اطلاع نامے وچ ایہہ سپشٹ کر دتا گیا سی کہ ہر سردار اپنے علاقے وچ پورے ادھیکار اتے امن نال رہے اس لئی اوہناں دی درخواست ولّ دھیان نہیں سی دتا گیا۔'

شکایتاں دے اتر وچ کیتا گیا ایہہ وادھا اداہرن دین دی اچھا وجوں ہے، اتے ایہہ بھی کہ ذمینداراں اتے ہور بشندیاں دے من وچ ایہہ صاف ہو جاوے کہ کیول سنبندھت مکھیاں دے راہیں ہی انصاف پراپتی دی آس کیتی جانی چاہیدی ہے، کہ اوہناں نوں ادھینگی دی پالنا کرن توں بھورا بھر وی لامبھے نہیں جانا چاہیدا۔ اس لئی دریا ستلج دے اس پاسے راجیاں اتے سارے سرداراں لئی اتینت لازمی ہو جاندا ہے کہ اس بارے آپو اپنی پرجا نوں اس بارے جانکاری دین اتے اوہناں دا بھروسہ جتن۔ اوہناں نوں ایہہ سپشٹ کر دتا جاوے کہ برطانوی سرکار دے افسراں کول شکایتاں کرن دا کوئی لابھ نہیں ہووےگا اتے اوہ اپنے ہی سرداراں نوں انصاف دا سوما سمجھن، اتے اوہناں دی مرضی اتے رضامندی دی اکسار پالنا کرن۔
جد کہ پہلے اطلاع نامے انوسار برطانوی سرکار دی اس ملک دے راجیاں دیاں مالکیاں وچ دخل اندازی کرن دا ارادہ نہیں، پھر بھی جن سموہ دی حالت، وشیش کر کے عام جانکاری دین اتے سدھار کرن واسطے ایہہ دسنا بندا ہے کہ راجا رنجیت سنگھ دے پچھلے حملے پچھوں کئی سرداراں نے دوجیاں دیاں ملکھاں کھوہیاں ہن اتے اوہناں نوں قانونی جائیداداں دی مالکی توں وروا کیتا ہے اتے اونی دیر اوہناں دی واپسی نہیں کیتی جنی دیر برطانوی سینا دیاں ٹکڑیاں نے واپسی لئی مجبور نہیں کیتا۔ زیرے دی رانی، چولیاں دے سکھاں، کرالی اتے چھلوندی دے تئلکیاں، اتے چیبا پنڈ دے معاملے وچ ایوں ہویا۔ اجیہی دیری اتے ٹالمٹول دا کارن مالیئے دا عارضی طور اتے انند ماننا ہے جس دا نتیجہ مالک دے نہ پورے جا سکن والے نقصان وچ نکلدا ہے۔ اس لئی برطانوی سرکار دے حکم نال ایہہ اعلان کیتا جاندا ہے کہ جے کسے وی سردار جاں کسے ہور نے دوجیاں دی ملکھ اتے زبردستی قبضہ کیتا ہے جاں قانونی طور اتے مالکاں دے ہتاں نوں نقصانیا ہے، ایہہ ضروری ہے کہ شکایت کیتے جان توں پہلاں مالک دی تسلی کروائی جاوے اتے کسے وی طریقے نال اجیہی جائیداد دی واپسی وچ کتاہی نہ ورتی جاوے۔ جس معاملے دے نپٹارے وچ دیری ہون کارن برطانوی ادھیکاریاں دی دخل اندازی ضروری ہو گئی، اس جائیداد اتوں قانونی حقدار نوں ہٹائے جان دی متی توں بندا مالیا سمیت اس ہرجانے دے جو اس تھاں دے وسنیکاں نوں سینا دی آمدو رفت کارن سہنا پوے، نرسنکوچ قصوروار پارٹی توں منگیا جاوے گا اتے ورتمان حکماں دی پالنا نہ کرن دے دوش وچ برطانوی سرکار دی سہمتی نال معاملے اتے قصوروار دے حالات انوسار جرمانہ وی لایا جاوے گا۔'

انگریزی کاروائی بارے پچھلیرے پرتیکرم
پہلے اطلاع نامے اتے دوجے ایلاننامے بارے انبالہ ضلع گزٹیئر وچ ایہہ ٹپنی درج ہے:
'ایہہ اصلیت جانے بناں، کہ سرکار ایہہ مہتوپورن قدم بلکلّ نھیرے وچ رہِ کے چکّ رہی سی، ایہناں دستاویزاں دا اتہاس جاننا اسمبھو ہے۔ اوہناں (انگریزاں) نے چھیتی ہی جان لیا کہ امبالے دے علاقے نوں کجھ کیندری ریاستاں دے ادھیکار ہیٹھ ہون دی بجائ اوہناں نے ایہہ علاقہ سدا لئی طاقت دی آپسی سمبندھتاں توں نرلیپ ایسے سرلتھّ جودھیاں دے جتھیاں دے حوالے کر دتا ہے جیہناں دا نشانہ کیول آپسی ٹکراؤ ہے، اتے جیہناں دی سرکار بارے دھارنا ملک دی پرجا نوں ظلم دی انتلی حدّ تکّ کچل دینا ہے۔ پہلے نقطے نوں تکھے یادپتر دے پورک وجوں 1811 وچ جاری کیتے اس پورک ایلاننامے دوارا حلّ کر لیا گیا کہ ہر ویکتی نوں اس نال صبر کرنا پویگا جو کجھ 1809 وچ اس دے قبضے وچ سی۔ اتے ایہہ کہ برطانوی سرکار اوہناں دیاں آپسی لڑائیاں نوں سہن نہیں کریگی۔ پھر وی ایہہ پتہ لگا کہ جتھوں تکّ امبالے دا سنبندھ ہے، ستلج توں پورب ولّ دیاں اخوتی پربھتا سنپنّ ریاستاں دے 30 دے نیڑ چھوٹے حاکم، جیہناں دیاں ملکھاں وچ 20 توں لے کے 100 تکّ پنڈ ہن، اتے مول جیتوآں دے بھائیچارے وچوں کئی سینکڑے فرد ہن جیہناں نے اپنے نرباہ لئی ملک وچ وبھنّ پنڈ ونڈے ہوئے ہن اتے اوہ سارے 1809 دے اطلاع نامے دیاں اسپشٹ شرطاں کارن ستنتر حاکماں والی شکتی دے مالک ہن۔'
اس بارے اگے جا کے لکھیا ہے، 'سرکار نے ساودھانی نال 1809 دیاں شرطاں دی پالنا کیتی اتے 1811 دے ایلاننامے دوارا اندرونی لڑائیاں نوں بند کرواؤن دے سوا ایہناں مکھیاں دے ادھیکار اتے حق انچھوہے رہے۔ وڈا جاں چھوٹا ہر مکھی گورنر جنرل دے ایجنٹ دی عام عمل داری؉   ہیٹھ اکسار اپنے علاقے وچ دیوانی، فوجداری؉   اتے وتی ادھیکاراں دا مالک سی۔ اوہناں توں کوئی کھراج نہیں سی لیا جاندا، بھاویں اوہناں ولوں جنگ دی صورت وچ سرکار نوں مدد دینی بندی سی پر کوئی نسچت فوجی دستہ نہیں سی متھیا گیا۔ سرکھیا دین دے بدلے وچ سرکار دی اکو اک شرط اترادھکاری دی انہوند وچ ملکھ نوں سرکار دے قبضے وچ لے لین دی سی۔ شانتی دے لمے دور، جس دوران ستلج توں اتر ولّ ہر آزاد بھوں ٹکڑا رنجیت سنگھ دے علاقے ملن دی لالسا صدقہ ختم ہو گیا، وچ ستلج توں پورب ولّ دے حاکماں نے مکمل نسچنتتا مانی اتے پربھستا دے ادھیکار دا رتا وی گھاٹا نہیں ہویا۔'
سدھارن نظر نال دیکھیاں کمپنی سرکار ولوں جاری کیتے اپروکت اطلاع نامیاں وچ ودھیکی کرن والا کوئی نقطہ نظر نہیں آؤندا، اک دھر نوں باہرلے حملے توں سرکھیا دین دے عوض وچ اس توں سرکھیاں دین والی دھر نوں لوڑ پین سمیں مدد دین دی گلّ آکھی گئی ہے پر ایہناں اطلاع نامیاں اتے ہوئے عمل توں جو نتیجے ساہمنے آئے اوہ ایہناں اطلاع نامیاں دے اک پاسڑ اتے اساویں ہون دا پرتکھ پرمان ہن۔ ایہناں دے نتیجے وجوں ایہہ نرنا کرنا کمپنی دے پرتیندھّ دے ہتھ وچ چلا گیا کہ کسے ملکھ دا صحیح وارث کون ہے؟ اداہرن وجوں ککرالے دا معاملہ دیکھیا جا سکدا ہے۔ کیتھل پتی بھائی دیسو سنگھ نے اپنے چھوٹے بھرا کرم سنگھ نوں ککرالے دا علاقہ دتا ہویا سی۔ کرم سنگھ نرسنتان سرگواس ہویا۔ 1810 وچ اس دی موت ہوئی تاں بھائی دیسو سنگھ دی موت پچھوں کیتھل دے راجا بنے اس دے پتر بھائی لال سنگھ نے ایہہ علاقہ واپس لینا چاہیا پر انگریزی دخل کارن فیصلہ ہویا کہ بھائی کرم سنگھ دی ودھوا مائی بھاگبھری تا-زندگی اس ملکھ دی مالک رہیگی اتے ملکھ دے اگلے مالک دا نرنا اس دی موت پچھوں کیتا جاوے گا۔ 1818 وچ جد مائی بھاگبھری نے چلانا کیتا تاں چار دھراں ککرالے اتے ادھیکار پراپت کرن دیاں اچھک سن، ساریاں دھراں نے آپو اپنا پکھ انگریز ادھیکاری کول رکھیا اتے اس دا نرنا ہی انتم فیصلہ منیا گیا۔ جیند ریاست وچ وی اویں ہی ہویا۔ راجا سنگت سنگھ 1843 وچ نرسنتان سرگواس ہویا۔ اس سمیں راج گدی سامبھن واسطے کئی دھراں اگے آئیاں جیہناں وچ راجا سنگت سنگھ دیاں تنّ رانیاں وچوں وڈی رانی وی اک سی۔

پر اس معاملے وچ ودھوا رانی ناں انڈٹھّ ک‏ر ک‏ے خون دے رشتے وچاں س. سروپ سنگھ ناں گدی دتی گئی۔ سپشٹ اے کہ اک معاملے وچ جو ادھیکار ودھوا ناں دتا گیا، دوجے وچ اس طرحاں نئيں ہویا۔ جد ککرالے ورگی وڈی ملکھ اندے جیند جایہی ریاست وچ وارث دا فیصلہ انگریزاں دتی چنگا انوسار ہویا تاں ایہہ انومان لاؤنا کٹھن نئيں کہ چھوٹیاں ملکھاں وچ اوہناں دتی کنی دخل اندازیِ ہندی ہوویگی۔ اس طرحاں دیاں ہور وی انگنت اداہرناں ہن۔
کمپنی سرکار نے کسے مکھی دے بے اولاد رہن دتی صورت وچ اس ملکھ ناں انگریزی راج وچ شام‏ل کرن دا حق وی ایہناں اطلاع نامیاں دے حوالے نال ورتیا۔ انگریز ادھیکاری سر لیپل گرفن صاف لکھدا اے کہ 'جے کر برطانوی سرکار ناں خاندانی وارث دتی انہوند وچ ملکھ ناں ضبط کر لین دا ادھیکار نہ ہندا تاں ایہناں ملکھاں ناں اپنی سرکھیا ہیٹھ لینا غلطی ہندتی۔' اوہ اس ادھیکار ناں صحیح ٹھہراؤن واسطے لکھدا اے، 'اس (برطانوی سرکار) نے ستلج تاں پورب ولّ دیاں ریاستاں ناں کجھ سوچیاں سمجھیاں شرطاں ادھین سرکھیا دینی پروان کیندی۔ بناں کسے شکّ شباہ اصول ایہہ سی کہ ملکھاں پرتی اس (برطانوی سرکار) دتی پدوی اوہ ہی جو پہلے سمیاں وچ مغل بادشاہاں دتی ہندی سی۔ اندے خاندانی وارث دتی انہوند وچ ملکھ اس سربوتم شکتی دے حوالے ہوویگی۔'
ستلج تاں جمنا درمیان مہتوپورن سکھ ملکھاں
انگریز حکومت ولاں سختی وکھائی جان کارن اس علاقے وچ امن امان ہو گیا اندے ملکھاں ستھر ہو گئیاں۔ جويں پہلاں کیہا گیا اے کہ کوئی ملکھ بھاويں سینکڑے پنڈاں اندے آدھارت سی جاں کیول اک پنڈ اندے، ایہناں دے مالک مالیا، فوجداری؉ اندے عدالت‏ی اختیاراں دے پکھاں خود-مختیار سن۔ انجھ تاں ملکھاں دتی گنت‏ی سینکڑے دے لگبھگ سی اُتے کمپنی سرکار ولاں مہاراجہ رنجیت سنگھ نال متردا سندھی کرن واسطے بھیجے لیفٹینینٹ کرنل آکٹرلونی ولاں ستلج تاں پورب ولّ دیاں سکھ مثلاں اندے اوہناں دے مالکاں دتی بݨائی سوچی اس پرکار اے:
1. انبالہ (رانی دتا کور اندے آشرت)، 2. ایسڑو (فتح سنگھ آہلووالیا)، 3. شہیدگڑھ (گلاب سنگھ، مہتاب سنگھ اندے دتا سنگھ)، 4. سڈھورا (پنجاب سنگھ)، 5. شاہاباد (فتح سنگھ اندے رنجیت سنگھ)، 6. سوتر (شیر سنگھ اندے سوجا سنگھ)، 7. کلسیا (جودھ سنگھ اندے آشرت)، 8. گڑانگا (جےَ سنگھ)، 9. کیتھل (بھائی لال سنگھ، بساوا سنگھ، کاہن سنگھ)، 10. کھروآنیا (نتھا سنگھ)، 11. چمکور (نند سنگھ)، 12. جیند (راجا بھج سنگھ اندے آشرت)، 13. تلونڈی مجھو دا (موہر سنگھ)، 14. تھانیسر اندے دلی (بھنگا سنگھ اندے گلاب سنگھ)، 15. دکھروئی ( بھج سنگھ اٹلگڑھ)، 16. بگوانکاں (دیوا سنگھ)، 17. نابھہ (راجا جسونت سنگھ)، 18. نارا (گجر سنگھ)، 19. پکی (ہمیر سنگھ)، 20. پٹیالہ (مہاراجہ صاحب سنگھ)، 21. فروزپور (دھنا سنگھ)، 22. پھیزلپر (بدھ سنگھ)، بدھنی (میاں نودھا)، 23.بدووری (بوڑ سنگھ اندے دیپ سنگھ)، 24. بوڑیا (بھگوان سنگھ، جیمل سنگھ اندے گلاب سنگھ)، 25. بھدوڑ (بیر سنگھ اندے دیپ سنگھ)، 26. منی ماجرہ (گوپال سنگھ)، 27. ملود (متّ سنگھ اندے باغ سنگھ)، 28. مرھاج دے ( براڑ سکھ)، 29. ماکھووال (سوڈھی سرجن سنگھ اندے دیدار سنگھ)، 30. ماچھیواڑا (سوڈھی چڑھت سنگھ)، 31. ردور (دلچا سنگھ)، 32. لدھڑاں (چڑھت سنگھ)، 33. لاڈوا (گردتّ سنگھ)
کجھ ہور ذکر یوگ ملکھاں، جو کرنل آکٹرلونی دتی سوچی وچ شام‏ل نئيں، ایہہ سن:
1. سکندرا، 2. شمس پور؉ ، 3. شاہزادپر شہید، 4. شامسنگھیاں، 5. شامگڑھ، 6.سیالبا، 7. سنگھپریا، 8. سدھووال، 9. سیکری، 10. صیغہ، 11. شیل، 12. کوٹھا دھین، 13. کھرڑ، 14. کھیڑی، 15. ہکوآ ماجرہ، 16. ہیبت پور؉ ، 17. گڑھی کوٹھار، 18. گوہ اندے ملک پور، 19. چنی مچھلی، 20. چلوندی، 21. چولیاں 22. جسپالاں، 23. جگادھری، 24. جبو ماجرہ، 25. ٹوڈر ماجرہ، 26.تھول، 27 ٹنگور، 28. دیالگڑھ، 29. دیوا کھوسا، 30. دھنورا، 31. پتی کربا، 32. پتی پنجوکیا، 33. پتی ببیال، 34. پتی بوہ، 35. پانگلیاں، 36. پرکھالی، 37. پونا، 38. باگڑیاں، 39. باڑیوال، 440. بیجا اندے روپالاں، 41. بلاس پور؉ ، 42. براس، 43. بیدوان: سوہانا، مانک ماجرہ، 44. بودلی، 45. بھگوان پور؉ تے پدھی، 46. بھڑی، 47. مانگٹ اندے کنھے، 48. مستفاباد، 49. رنگولپر، 50. رائےپور؉ ، 51. راجیوال، 52. رامگڑھ، 53. روکالی، 54. لدھڑاں، 55. للتاں، 56.لالپر، 57. لیڈا، 58. آدی۔

6/19

سکھاں وچ وراثتی ونڈ دے نیم
مالکی دی درشٹی توں ایہہ ملکھاں تنّ ورگاں وچ ونڈیاں ہوئیاں سن:
سکھاں وچ وراثتی ونڈ لئی کئی روایتاں پرچلت سن۔ اک روایت، جو کیول وڈے گھرانیاں وچ پرچلت ہوئی، جائیداد دا مالک وڈے پتر نوں منن اتے چھوٹیاں، جے ہون تاں، نوں گزارا دین دی سی۔ پٹیالہ دے راجے اعلیٰ سنگھ دی اولاد تنّ پتر سردول سنگھ، بھوما سنگھ اتے لال سنگھ، اتے اک بیٹی پردھان کور سی۔ بدقسمتی نال ایہہ تنے پتر اعلیٰ سنگھ دے جیوندیاں ہی سرگواس ہوئے۔ پردھان کور ودھوا ہون کارن پیکیں رہندی سی۔ سردول سنگھ دے پہلے ویاہ وچوں بیٹا امر سنگھ سی اتے دوجے ویاہ، جو چاچے دے پتر دی ودھوا نال ہویا جاں چادر پاؤن دی رسم دوارا ہویا سی، وچوں ہمیر سنگھ۔ عمر پکھوں ہمیر سنگھ وڈا سی پر جد 1765 وچ اعلیٰ سنگھ سرگواس ہویا تاں گدی اتے بال امر سنگھ نوں بٹھایا گیا اتے ہمیر سنگھ نوں گزارے واسطے کجھ پنڈ سونپے گئے۔ । نابھہ ریاست وچ وی ایوں ہی ہویا۔ گردتّ سنگھ دا پتر صورت سنگھ عرف سورتیا پتا دے جیوندیاں چڑھائی کر گیا اس لئی جد 1754 وچ گردتّ سنگھ دا دہانت ہویا تاں گدی دا حقدار سورگی صورت سنگھ دے وڈے پتر ہمیر سنگھ نوں منیا گیا۔ کیتھل ریاست وچ وی بھائی دیسو سنگھ دے دہانت پچھوں اگلیاں پیڑھیاں وچ وڈے پتر نوں گدی دتی جاندی رہی۔ اس روایت دی پالنا کردیاں جہڑے گھرانیاں وچ ملکھ-مکھی دے وڈے پتر نوں ملکھ دا مکھی منّ کے اس نوں ملکھ دا وڈا بھاگ اتے دوجے حقداراں نوں گزارے لئی کجھ علاقہ دے دتا گیا اوہ ملکھاں ریاست دا روپ دھارن کر گئیاں۔ کیتھل توں بناں لاڈوا، کلسیا، منیماجرا آدی اس پرکار دیاں ملکھاں سن۔
سکھاں وچ وراثتی ونڈ دی دوجی روایت چونڈا-ونڈڈا دی سی جس انوسار ملکھ دی ونڈ
ویکتی دیاں ساریاں پتنیاں وچ اکسار کیتی جاندی سی۔ اس وچ ہر پتنی دے پیٹوں پیدا ہوئے مرد بچیاں دی گنتی نوں مہتو نہیں سی دتا جاندا۔ نتیجہ ایہہ نکلدا کہ جس پتنی دی اولاد ودھ لڑکے ہندے، اس دا حصہ اونے ہی چھوٹے حصیاں وچ تقسیم ہو جاندا اتے اک ہی باپ دے پتراں دی مالکی وچ اساوانپن آ جاندا۔ ایہہ روایت دی پالنا سیمت پریواراں تکّ ہی املیوگ رہی۔
جائیداد ونڈن دی اک ہور روایت 'بھائی-ونڈ' اکھواؤندی سی۔ اس انوسار ملکھ مکھی دے سارے پتراں نوں ملکھ وچ اکسار بھائیوال منیا جاندا۔ عام پرچلت روایت ایہو سی۔ وراثت دی اپروکت روایتاں انوسار ونڈ نے سکھ ملکھاں دے مالکاں نوں تنّ ورگاں وچ ونڈ دتا۔
پہلے ورگ وچ وڈیاں ملکھاں والے سن جیہناں نوں جاگیردار دی سنگیا دتی گئی سی۔ وڈی ملکھ منے جان لئی کسے ملکھ وچ کنے پنڈ ہون، اس دا کوئی ماپ دنڈ نسچت نہیں سی۔ ایہہ اپنی ملکھ وچ شامل پنڈاں دے مالیئے دے حقدار سن اتے اپنے ادھین پنڈاں دے سموہاں توں معاملہ اگراہندے سن ۔ 1809 وچلی پروارک بنتر انوسار پرش وارث دے نہ ہون دی صورت وچ ملکھ انگریز سرکار دے کھاتے چلی جاندی سی۔

دوجا ورگ پتی دار؉   جاگیرداراں دا سی۔ ایہہ بھاویں چھوٹیاں ملکھاں دے مالک سن پر جاگیرداراں والے سارے ادھیکار اوہناں نوں پراپت سن۔ ایہہ پنڈ اوہناں نے آپ قبضے وچ لئے جاں کسے جتھےدار؉   نے اوہناں نوں سونپے ہو سکدے سن۔ پتی دے اندر کسے دی نرسنتان موت ہون دی صورت وچ اس دا حصہ 1809 سمیں دے خون دے رشتے پکھوں نزدیکی دوجے پتیداراں نوں چلا جاندا سی۔ کسے وڈی ملکھ دے مالک پیڑھی در پیڑھی ونڈ ہون کارن وی اس ورگ وچ آ گئے سن۔ معاملے وجوں اگراہی راشی بندے حصے انوسار سارے حصےدار آپس وچ ونڈ لیندے سن۔ پیڑھی-در-پیڑھی پتیداراں دی گنتی وچ وادھا ہندا گیا اتے اوہناں دی حصہ-راشی گھٹدی گئی۔ اداہرن وجوں 1855 وچ امبالے ضلعے وچ 1671 پتی دار؉   جاگیرداراں دی مالکی دے 293 پنڈ سن جیہناں وچ حصیاں دی گنتی 5374 سی۔ ایہناں وچوں کیول 111 پریواراں کول پنج سو روپئے توں ودھ ملّ دے 96 حصے، اتے 503 پریواراں کول اک سو توں پنج سو روپئے تکّ دے ملوالے حصے سن۔ 323 پریواراں کول 685 حصے (پرتی حصہ ملّ 50 توں 100 روپئے) اتے 221 پریواراں کول 965 حصے (پرتی حصہ ملّ 25 توں 50 روپئے)، 217 پریواراں کول 1289 حصے (پرتی حصہ ملّ 10 توں 25 روپئے)، 72 پریواراں کول 703 حصے (پرتی حصہ ملّ 5 توں 10 روپئے) اتے 127 پریواراں کول 746 حصے (پرتی حصہ ملّ 1 توں 5 روپئے) سی۔ اتھے ہی بسّ نہیں ہوئی کجھ معاملیاں وچ تاں حصہ ہاسوہینی حدّ تکّ نگونا سی۔ اپروکت وچوں 65 پریواراں کول 241 حصے اجیہے سن جیہناں دا ملّ چار آنے توں اک روپئے تکّ سی اتے 148 حصے، جو 32 پریواراں دی مالکی سن، دا ملّ چار آنے توں وی ہیٹھاں سی۔
تیجے ورگ دے زمیندار؉   ذیل دار؉   اکھواؤندے سن۔ جاگیر دی پشت-در-پشت ونڈ ہون کارن بہت چھوٹے حصے دے مالک جاں کسے وڈی ملکھ دے رجھیویاں کارن چھوٹی ملکھ ولّ دھیان نہ دے سکن والے اپنی تھاں اپنے کسے وشواس پاتر نوں ایہہ کم سونپ دیندے سن۔ عام طور اتے اجیہے ویکتی نوں ذیل دار؉  -جاگیردار سدیا جاندا سی۔ ذیل دار؉   جاگیردار دے لاوارث مرن پچھوں اس دی زمین ملکھ مالک دے ادھیکار وچ چلی جاندی سی۔
1845 وچ انگریزاں دے لاہور دربار نال ہوئے یدھ تکّ ستلج توں پورب ولّ دیاں ریاستاں اتے ملکھاں وچ کجھ وشیش نہیں بیتیا۔ 1844 وچ شاہاباد ملکھ وچ اک دوشی نوں موت دی سزا سنائی گئی۔ محسوس کیتا گیا کہ دوش دے مقابلے سزا بہت وڈی سی۔ اس دی شکایت ایسٹ انڈیا کمپنی دے بورڈ آف ڈائریکٹرز تکّ پہنچی۔ اس بارے ہوئی وچار دے فلسروپ بھوکھ وچ اجیہی بے انصافی ہون توں روکن واسطے ملکھ مالکاں نوں دوشی نوں موت دی سزا دین دے ادھیکار توں وانجھا کر دتا گیا۔
انگریز سرکار نے اس علاقے اتے اپنا ادھیکار مضبوط کرن واسطے 1923 وچ انبالہ وچ کمپنی سرکار دے پرتیندھّ 'سکھ اتے پہاڑ دے معاملیاں لئی ڈپٹی سپرڈینٹ' وجوں کیپٹن ڈبلیو. مرھے دیے نیوکتی کیتی۔ 1927 وچ اس پدوی دا ناں بدل کے 'پلٹیکل ایجنٹ' کر دتا گیا۔ 1831 وچ مرھے دی تھاں جارز رسل کلارک نے ایہہ ستھان لیا۔ انبالہ صدر مقام والا ایہہ ادھیکاری اس سارے علاقے اتے باز اکھ رکھدا سی۔ اس دا بہتا سماں ایہناں ملکھ مالکاں دے آپسی جھگڑے نپٹاؤن، انگریز سرکار دے کنٹرول توں مکت رہن لئی ملکھ مالکاں ولوں کیتے 'ترکہین' داعویاں، اتے اوہناں ولوں اپنے ادھیکار ہیٹھلے پنڈاں وچ ذمینداراں نال ورتدیاں اوہناں کولوں ودھ توں ودھ کھوہن اتے ظلم کرن آدی دی پڑتال کرن وچ گزردا پر اس دے دھیان دا سبھ توں ودھ کیندر بندیاں سن اوہ ملکھاں جیہناں وچ اترادھکاری دی انہوند کارن اوہناں نوں انگریزی راج وچ شامل کیتا جانا ہندا سی۔
7/3