انسانی ذہانت

انسانی سوجھ بوجھ منکھاں دی انٹیکجوئل گنجائش اے، جہڑی گنجھل دار؉   انٹیکجوئل طاقتاں اتے انسپائریشن اتے سوے-جاگروکتا۔ سوے-جاگروکتا دے اچّ پدھراں ولوں درسائی گئی اے۔

بدھی دے ذریعے، انسان سکھن، کانسپٹاں نوں سمجھن، سمجھن، ترک لاگوُ کرن اتے ترک نوں سمجھن دی اہلیت رکھدا اے، جس وچ پیٹرناں نوں پچھانن، منصوبہ بندی، نوینتا، سمسیاواں حل کرن، فیصلے لین، جانکاری نوں برقرار رکھن اتے بھاشا دی ورتوں کرن دا امکان شامل اے۔

 نال جڑدا اے 
خفیہ ٹیسٹاں ولوں اکّ اساری اتے ماپیا وجوں، بدھی نوں نفسیات وچ ورتیاں جاندیاں اکّ سبھ توں مقید دھارناواں وچوں اکّ منیا جاندا اے، کیونکہ ایہہ بہت سارے ڈھکویں روپاں نال میل کھاندا اے، اداہرن وجوں حادثہ، تنخواہ اتے ہور بہت کجھ سہن دا امکان۔Triglia, A.; Regader, B.; & García-Allen, J.; (2018). "¿Qué es la inteligencia? Del CI a las inteligencias múltiples". Barcelona: EMSE.

 سکھیا

بدھی تے 2018 دے تعلیمی اثراں دے میٹاسٹوڈی دے مطابق، سکھیا انٹیلیجینس ودھاؤن لئی جانی جاندی “سبھ توں ودھ جاری، مضبوط، اتے ٹکا ودھی” جاپدی اے۔

 مائیوپیا

بہت سارے مطالعے نے آئی کیو اتے مائیوپیا وچکار آپسی تعلق دکھایا اے۔ کجھ سجھاء دیندے ہن کہ تعلق دا کارن ماحولیاتی اے، جس نال بدھی مان لوک لمبے ویلے توں پڑھن نال اوہناں دی نظر نوں نقصان پہنچاؤن دی زیادہ سمبھاونا رکھدے ہن، جدوں کہ دوسرے لوک مندے ہن کہ جینیٹک لنک موجود اے۔

 بڈھاپا

اس گل دا ثبوت اے کہ بڈھاپا علم دے کماں وچ گراوٹ دا کارن بندا اے۔ اکّ کراس-وبھاگی مطالعہ وچ، 20 توں 50 سال دی عمر تک زیڈّ-سکور وچ وکھو وکھرے علم-متعلق کماں وچ گراوٹ آئی، حساس کماں وچ پروسیسنگ دی رفتار، فعال میموری اتے لمبے ویلے دی میموری شامل اے۔

 ونس - کن

انسانی ڈیئینئے وچلے بہت سارے سنگل-نیوکلیؤٹائیڈ پولیمورپھزم بدھی نال جڑے ہوئے ہن۔

 اصول 
منووگیان وچ، انسانی بدھی دا عام طور تے آئیکیو دے انکاں ولوں ملانکن کیتا جاندا اے جو آئیکیو ٹیسٹاں ولوں مقرر کیتے جاندے ہن۔ حالانکہ، آئیکیو ٹیسٹ دے نقاد ہن جو، جدوں کہ اوہ آئیکیو ٹیسٹ سکوراں دی استحکام 'تے اختلاف نہیں کردے، جاں ایہہ حقیقت کہ اوہ حصول دے کجھ روپاں دی بجائے بااثر ڈھنگ نال بھوکھبانی کردے ہن، دوجے پاسے ایہہ بحث کردے ہن کہ آئیکیو تے خفیہ جانکاری دی خیال نوں بیسڈ کرن لئی۔ اکلے ٹیسٹ انک دماغی اہلیت دے بہت سارے اہم پہلوآں نوں نظر انداز کرنا اے۔

دوجے پاسے، لنڈا ایس گوٹفریڈسن (2006) نے دلیل دتی اے کہ ہزاراں مطالعے دے نتیجے سکول اتے نوکری دی کارگزاری لئی آئیکیو دی اہمیت دی حمایت کردے ہن (شمٹ اینڈ ہنٹر، 2004 دا کم وی ویکھو)۔ اوہ کہندی اے کہ آئیکیو کئی ہور زندگی دے نتیجیاں دی بھوکھبانی جاں تعلق وی کردی اے۔ اس دے الٹ، غیر-جی بدھی لئی انوبھوی مدد دی گھاٹ اے جاں بہت ماڑی اے۔Gottfredson, L. S. (2006). Social consequences of group differences in cognitive ability (Consequencias sociais das diferencas de grupo em habilidade cognitiva). In C. E. Flores-Mendoza & R. Colom (Eds.), Introducau a psicologia das diferencas individuais (pp. 433-456). Porto Allegre, Brazil: ArtMed Publishers.

 کئی بدھیجیویاں دی اصول 
ہاورڈ گارڈنر دا ملٹیپل انٹیلیجینس دا سدھانت نہ صرف عام بچیاں اتے بالغاں دے مطالعہ 'تے بیسڈ اے، بلکہ بدھی مان لوکاں (جیہناں نوں اکھوتی " سیوینٹس " وی شامل اے)، دماغ نوں نقصان پہنچے لوکاں، ماہراں اتے ورچؤسوس، اتے دے مطالعے' تے بیسڈ اے۔ وکھ وکھ سبھیاچار دے انسان۔ گارڈنر نے بدھی نوں گھٹو گھٹ وکھ-وکھ حصیاں وچ توڑ دتا۔ من (1983) دی اس دی کتاب فریم دے پہلے ایڈیشن وچ، اس نے ستّ وکھ قسم دا ذکر خفیہ-لازیکل-گنتکل، لسانی، وکھرے، سنگیت، کنیسٹیٹک، انسان اے، اتے اندرونی۔ اس کتاب دے دوسرے اڈیشن وچ، اسنے دو ہور قسماں دیاں سوجھ-بوجھیاں شامل کیتیاں - کدرتوادی اتے ہوند دی بدھی۔ اوہ دلیل دندا اے کہ سائیکومیٹرک (آئیکیو) ٹیسٹ صرف لسانی اتے ترکپورن اتے مقامی بدھی دے کجھ پہلوآں نوں سنبودھت کردے ہن۔ گارڈنر دے تھیوری دی اکّ پرمکھ تنقید اے، جو کہ اس نوں ٹیسٹ کیتا اے کدے کیتا گیا اے، ج تجزیہ دیکھ، گارڈنرج ہور کسے وی انسان نوں دے کے ماتحت اے، اتے سچ مچّ ہی اے، جو کہ اس نوں اے ہے نرپکھّ۔ ہور (اداہرن وجوں لاکّ، 2005) نے سجھاء دتا اے کہ بدھی دے بہت سارے خاص ڈھنگاں (خاص ایپٹیٹیوڈ تھیوری) نوں مانتا دینا اکّ سیاسی - نہ کہ سائنسی — ایجنڈے دا مطلب اے، انسان گت سمرتھاواں وچ ممکنہ طور تے صحیح اتے سارتھک انتراں نوں مانتا دین دی بجائے، سارے لوکاں وچ ولکھنتا دی قدر کرن دا ارادہ اے۔ سمٹّ اینڈ ہنٹر (2004) دا سجھاء اے کہ عام دماغی اہلیت جاں اس توں وی اپر دیاں کجھ خاصیتاں دی بھوکھبانی اہلیت، جاں "جی"، نوں انوبھوی حمایت حاصل نہیں ہویا اے. دوجے پاسے، جیروم برونر گارڈنر نال سہمت ہوئے کہ بدھیجیویاں "اپیوگی کلپنا" سن، اتے اگے دسیاں کہ "اسدی پہنچ مانسک جانچکرتاواں دے انکڑیاں دی گھاٹ توں کتے ودھ ہے کہ ایہہ خوش ہون دے حقدار ہے۔"

ہاورڈ گارڈنر اپنے پہلے ستّ بدھیجیویاں دا ذکر اس طرحاں کردا اے:

 لسانی سوجھ-بوجھ: لسانی بدھی والے اچّ لوکاں لئی بولن اتے لکھن دوواں شبداں دا پیار ہندا اے۔ 
 لازیکل-گنتکل دی بدھی: ایہہ لازیکل اتے گنت دیاں کابلیئتاں نوں درساؤندی اے۔ 
 مقامی بدھی: مقامی دنیا دا دماغی نمونہ بناؤن دی گنجائش اتے اس ماڈل نوں ورت کے چلاؤن اتے چلاؤن دے یوگ ہون دی۔ 
 سنگیتک بدھی: سنگیتک بدھی والے لوکاں کول شاندار پچّ ہندی اے، اتے ایہہ بالکل اچائی وی ہو سکدی اے۔ 
 جسمانی-کنیسٹیٹک بدھی: کسے دے پورے سریر، جاں سریر دے انگاں دی ورتوں کرکے سمسیاواں نوں حل کرن جاں فیشن پیداواراں دی اہلیت۔ اس بدھی وچ ہونہار لوک چنگے ڈانسر، ایتھلیٹ، سرجن، کاریگر اتے ہور ہو سکدے ہن۔ 
 آپسی سمجھداری: چیزاں نوں دوجیاں دے نظرئیے توں ویکھن دی، جاں لوکاں نوں ہمدردی دے معنےآں وچ سمجھن دی اہلیت۔ جو انسان استاد، راجنیتا، کلینشیئن، مذہبی آگوُ، آدی ہندے ہن، اوہناں وچ سخت پرسپر انترمکھی بدھی اکّ سمپتی ہوویگی۔ 
 انٹراپرسونل انٹیلیجینس: ایہہ اکّ گنجائش اے اپنے آپ دا اکّ صحیح، زبانی نمونہ بناؤن اتے اس ماڈل نوں زندگی وچ بااثر ڈھنگ نال چلاؤن لئی استعمال کرن دے یوگ ہونا۔

 بدھی دا تکونی اصول 
رابرٹ سٹرنبرگ نے انسانی اہلیت دے روائتی وکھ وکھ جاں حساس نظریات نالوں انٹیکجوئل اہلیت دے ودھیرے مکمل ویروے حاصل کرن لئی بدھی دے تکونی اصول دا تجویز دتا۔ ٹرائیئرچک اصول بدھی دے تن بنیادی پہلوآں دا ذکر کردا اے۔ تجزیہ کار بدھی دماغی پرکریاواں نوں شامل کردی اے جس ولوں بدھی دا پرگٹاوا کیتا جاندا اے۔ تعمیری بدھی ضروری اے جدوں کسے انسان نوں اکّ چیلنج دا ساہمنا کرنا پیندا اے جو کہ لگبھگ اے، پر پوری طرحاں نہیں، ناول اے جاں جدوں کوئی انسان کسے کم دے کارکردگی نوں سوے چالت کرن وچ رجھیا ہویا اے۔ وہارک بدھی اکّ سماجی تہذیبی ملیو وچ بجھی ہوئی اے اتے حوالہ وچ فٹ نوں ودھاؤن لئی ماحول دی انو کولتا، چون اتے روپانتر شامل کردی اے۔ ٹرائیئرچک اصول عام بدھی دے کارک دی اہلیت دے خلاف بحث نہیں کردا؛ اس دی بجائے، تھیوری دا مننا اے کہ عام بدھی تجزیہ کار بدھی دا حصہ اے، اتے بدھی دے تنوں پہلوآں 'تے وچار کرن نال ہی انٹیکجوئل کماں دی پوری گٹھ نوں سمجھیا جا سکدا اے۔

حال ہی وچ، ٹرائیئرچک تھیوری نوں اپڈیٹ کیتا گیا اے اتے سٹرنبرگ ولوں تھیوری آف سپھلتاپورن انٹیلیجینس دا نام دتا گیا اے۔ بدھی نوں ہن انسان گت دے اپنے (محاورےدار؉  ) میاراں ولوں اتے انسان گت دے سماجی-تہذیبی حوالہ وچ جیون وچ کامیابی دے ملانکن وجوں متأثر کیتا جاندا اے۔ کامیابی تجزیہ کار، تعمیری اتے وہارک بدھی دے سنیوگاں دی ورتوں نال حاصل کیتی جاندی اے۔ بدھی دے تن پہلو پروسیسنگ ہنر وجوں جانے جاندے ہن۔ عمل دے ہنر نوں کامیابی دی کوشش وچ لاگوُ کیتا جاندا اے جس ولوں وہارک بدھی دے تن عنصر سن: کسے دے ماحول نوں مطابق، سائز، اتے چننا۔۔کامیابی حاصل کرن لئی عمل دے ہنر نوں ورتن والے ڈھنگاں وچ لوکاں دیاں طاقتاں دی ورتوں کرنا اتے کسے دیاں کمزوریاں دی بھرپائی جاں سدھار کرنا شامل اے۔

سٹرنبرگ دے اصول اتے بدھی بارے کھوج سائنسی بھائیچارے وچ ووادپورن بنی ہوئی اے۔

 بدھی دا پاس اصول 
ایار لوریا (1966)Luria, A. R. (1966). Higher cortical functions in man. New York: Basic Books. ادھار تے دماغ دے کماں دے روپانترن، اتے دہاکیاں دی نیوروئمیجنگ کھوج ولوں شراکت دار، پاس تھیوری آف انٹیلیجینسDas, J. P., Naglieri, J. A., & Kirby, J. R. (1994). Assessment of cognitive processes. Needham Heights, MA: Allyn & Bacon. نے پیش کیتا اے کہ بودھتا تن پرنالیاں اتے چار پرکریاواں وچ متحد اے۔ پہلی عمل منصوبہ بندی اے، جس وچ ووہار نوں نینترت کرن اتے ووستھت کرن، رننیتیاں دی چون اتے اساری، اتے کارکردگی دی نگرانی کرن لئی ذمہ وار ایگزیکٹیو کم شامل ہندے ہن۔ دوجا دھیان دین دی عمل اے، جو کہ تناء دے پدھر اتے جاگرکتا نوں بنائی رکھن اتے ڈھکویں انسپائریشن 'تے دھیان مرتکز کرن لئی ذمہ وار اے۔ اگلے دو نوں سمٹل اتے کامیاب پروسیسنگ کیہا جاندا اے اتے اوہناں وچ اینکوڈنگ، ٹرانسپھورمنگ، اتے جانکاری نوں برقرار رکھنا شامل اے۔ اکو ویلے پروسیسنگ کیتی جاندی اے جدوں وستواں اتے اوہناں دی جانکاری دی پوری اکائیاں وچ ایکیکرن دے وچکار تعلق ضروری ہندا اے۔ اس دیاں اداہرناں وچ شخصیتاں نوں پچھاننا شامل اے، جویں کہ اکّ چکر وچ اکّ تکون بنام اکّ تکون دے اندر دا چکر، جاں 'ناشتے توں پہلاں اسنے شاور کیتا سی' اتے 'شاور توں پہلاں اسنے ناشتہ کیتا سی'۔ دے وچکار انتر. کرم وچ وکھریاں چیزاں نوں متحد کرن لئی جاری عمل دی ضرورت ہندی اے جویں کہ شبداں جاں کرماں دے کرم نوں بالکل اسے کرم وچ یاد کرنا جس وچ اوہناں نوں ہنے پیش کیتا گیا سی۔ ایہہ چار پرکریاواں دماغ دے چار کھیتراں دے کم ہن۔ منصوبہ بندی مکمل طور 'تے ساڈے دماغ دے اگلے حصے، پھرنٹل لوب وچ واقع اے۔ دھیان دینا اتے اتشاہجنک پھرنٹل لوب اتے کارٹیکس دے ہیٹھلے حصے دے سنیکت کم ہن، حالانکہ پیریٹل لوب وی دھیان وچ شامل ہندے ہن۔ اکو ویلے دی پروسیسنگ اتے سپھلتاپوروک پروسیسنگ پچھلے حصہ جاں دماغ دے پچھلے حصے وچ ہندی اے۔ سمٹل پروسیسنگ مکمل طور تے اوسیپیٹل اتے پیریٹل لوباں نال جڑی ہوئی اے جدوں کہ سپھلتاپوروک پروسیسنگ مکمل طور تے فرنٹ-ٹینپورل لوباں نال جڑی ہندی اے۔ پاس (منصوبہ بندی / دھیان / سمٹل / سپھلتاپوروک) اصول دوویں لوریا (1966, 1973Luria, A. R. (1973). The working brain: An introduction to neuropsychology. New York.), اتے بدھی دے بہتر نظرئیے نوں مُتحرک کرن وچ شامل بودھوادی نفسیات وچ مطالعہ کرن لئی بہت زیادہ رنی ہن۔

 پائیجیٹ دا اصول اتے نیؤ-پائیگشیئن اصول 
پائیجیٹ دے انٹیکجوئل ترقی دے اصول وچ دھیان دماغی یوگتاواں 'تے نہیں بلکہ عالمی دے بچے دے دماغی ماڈلاں' تے اے۔ جویں جویں اکّ بچہ ترقی یافتہ ہندا اے، عالمی دے ودھ توں ودھ صحیح ماڈلاں ترقی یافتہ ہندے ہن جو بچے نوں عالمی نال بہتر ڈھنگ نال رابطہ کرن دے یوگ بناؤندے ہن۔ اکّ اداہرن اکائی دی ستھائیتا جتھے بچے دا نمونہ ترقی یافتہ ہندا اے جتھے چیزاں موجود ہندیاں ہن بھاویں اوہ ویکھیاں، سنیاں جاں چھوہ نہیں سکدیاں۔

پئگیٹ دے اصول نے ترقی دے چار مکھ پڑاء اتے کئی اپ پڑاواں دا ذکر کیتا۔ ایہہ چار مکھ پڑاء ہن:

 سنویدی موٹر پڑاء (جم -2سال)؛ 
 مشرق-فعال پڑاء (2سال-7سال)؛ 
 ٹھوس فعال پڑاء (7سال-11سال)؛ اتے 
 رسمی کم پڑاء (11 سال -16 سال)Piaget, J. (2001). Psychology of intelligence. Routledge.

ایہناں پڑاواں ولوں ترقی دی ڈگری آپس وچ تعلق رکھدی اے، پر نفسیاتی آئیکیو نال اکو جہی نہیں۔Elkind, D., & Flavell, J. (1969). Studies in cognitive development: Essays in honor of Jean Piaget. New York: Oxford University Press پائیجیٹ بدھی نوں اکّ گنجائش نالوں ودھیرے سرگرمی وجوں سنکلپت کردا اے۔

پائیجیٹ دا سبھ توں مشہور مطالعہ دوسال دی عمر اتے چار سال دی عمر دے بچیاں دی وتکراتمک یوگتاواں 'تے پوری طرحاں مرتکز اے۔ اسنے مطالعہ دی شروعات وکھ-وکھ عمر دے بچیاں نوں لے کے اتے مٹھیائیاں دیاں دو لائیناں رکھ کے کیتی، اکّ مٹھائی دے نال اکّ لائن وچ ہور پھیل گئی، اتے اکّ لائن وچ اکو جہیاں مٹھائیاں اکّ دوجے دے نال رکھیاں گئیاں۔ اسنے پایا کہ، "2 سال، 6 مہینیاں اتے 3 سال، 2 مہینیاں دے بچے، دو قطاراں وچّ آبجیکٹ دی انوساری گنتی نوں صحیح ڈھنگ نال وکھاوا کردے ہن؛ 3 سال، 2 مہینے اتے 4 سال، 6 مہینے دے وچکار اوہ لمبے قطار نوں گھٹّ درساؤندے ہن "ہور" رکھن والیاں چیزاں؛ 4 سال، 6 مہینیاں بعد اوہ پھر صحیح ڈھنگ نال وتکرا کردے ہن "۔Piaget, J. (1953). The origin of intelligence in the child. New Fetter Lane, New York: Routledge & Kegan Paul. شروع وچ چھوٹے بچیاں دا مطالعہ نہیں کیتا جاندا سی، کیونکہ جے چار سالاں دی عمر وچ کوئی بچہ مقدار نوں سرکھیت نہیں کر سکدا سی، تاں اکّ چھوٹا بچہ شاید منّ وی نہیں سکدا سی۔ نتیجے حالانکہ درساؤندے ہن کہ اوہ بچے جو تن سال اتے دو مہینیاں توں چھوٹے ہن اوہناں دی مقدار دی سنبھال ہندی اے، پر جویں-جویں اوہ وڈے ہندے جاندے ہن اوہ ایہہ گن گوا لیندے ہن، اتے چار سال دی عمر تک اس نوں حاصل نہیں کردے. ایہہ گن حساس رننیتیاں 'تے بہت زیادہ نربھرتا کارن غیرمستقل طور' تے گمّ ہو سکدا اے، جو کہ ودھیرے کینڈی نوں لمبے ویلے دی کینڈی نال جوڑدا اے، جاں چار سالاں دی عمر دے الٹ حالات لئی اسمرتھا دے کارن۔ اس استعمال دے انت وچ کئی نتیجے مل گئے. پہلاں، چھوٹے بچیاں وچ اکّ وویک شیل اہلیت ہندی اے جو ایہہ درساؤندی اے کہ انٹیکجوئل کماں لئی عقلیت پسند گنجائش قبول کیتے جان توں پہلاں موجود اے۔ ایہہ مطالعہ ایہہ وی دسدا اے کہ چھوٹے بچیاں نوں انٹیکجوئل کماں لئی کجھ گناں نال لیس کیتا جا سکدا اے، اس گل تے انحصار کردا اے کہ کم دی بنتر کنی عقلیت پسند اے۔ کھوج ایہہ وی درساؤندی اے کہ بچے 5 سال دی عمر وچ واضع سمجھ ترقی یافتہ کردے ہن اتے نتیجے وجوں، بچہ مٹھائیاں نوں ایہہ فیصلہ کرن لئی گندا اے کہ کس کول ودھیرے اے۔ انت وچ مطالعہ وچ پایا گیا کہ سمچی مقدار وچ سنبھال منکھاں دی جدی وراثت دی مڈھلی خاصیت نہیں اے۔

پائیجیٹ دے اصول دی تنقید دنیا دے اکّ نویں ماڈل دے ظاہر ہون دی عمر لئی کیتی گئی اے، جویں کہ وستو ستھائیتا، انحصار رہنا کہ شاعرں ٹیسٹنگ کیتی جاندی اے (آبجیکٹ ستھائیتا بارے لیکھ دیکھو)۔ عام طور 'تے، اصول نوں پرمانک طور' تے پرکھنا بہت مشکل ہو سکدا اے کیونکہ ایہہ ثابت کرن جاں اسویکار کرن دی مشکل دے کارن کہ دماغی ماڈل ٹیسٹنگ دے نتیجیاں دی وضاحت اے۔

علم-ترقی دے نیو-پائیگشیئن اصول پائیجیٹ دے اصول نوں کئی طریقیاں نال پھیلاؤندے ہن جویں کہ نفسیاتی ورگے کارکاں جویں کہ عمل دی رفتار اتے فعال میموری، "ہائپرسینگنٹو" کارک جویں سوے-نگرانی، ودھیرے پڑاء، اتے اس گل 'تے ودھیرے وچار کرنا کہ ترقی شاعرں وکھ-وکھ ہو سکدی اے وکھرے ڈومین جویں کہ مقامی جاں سماجی۔Demetriou, A. (1998). Cognitive development. In A. Demetriou, W. Doise, K.F.M. van Lieshout (Eds.), Life-span developmental psychology (pp. 179-269). London: Wiley.Demetriou, A., Mouyi, A., & Spanoudis, G. (2010). The development of mental processing. Nesselroade, J.R. (2011). Methods in the study of life-span human development: Issues and answers. In W.F. Overton (Ed.), Biology, cognition and methods across the life-span. Volume 1 of the Handbook of life-span development (pp. 36-35), Editor-in-chief: R.M. Lerner. Hoboken, NJ: Wiley.

 پیریٹو-پھرنٹلو ایکیکرن بدھی دا اصول 
37 نیوروئمیجنگ مطالعے دی تجزیہ دی بنیاد تے، جنگ اتے ہائر (2007) نے سجھاء دتا کہ بدھی دا جیو-سائنسی ادھار دماغ دے اگلے اتے پیریٹل کھیتراں دے آپس وچ کنی چنگی طرحاں کمیونیکیشن اتے اختلاف کر رہا اے۔ اس توں بعد دے نیوروئمیجنگ اتے زخم مطالعہ اصول نال عام رضا مندی دی رپورٹ کردے ہن۔ نیورو سائنس اتے انٹیلیجینس ساہت دی تجزیہ ایہہ سٹہ کڈھدی اے کہ پیریٹو-پھرنٹلو ایکیکرن اصول انسانی بدھی مان انتراں لئی سبھ توں ودھیا مہیا وضاحت اے۔

 سرمایہ کاری اصول 
کیٹل – ہورن – کیرل تھیوری دی بنیاد تے، اکثر متعلق مطالعے وچ بدھی دے ٹیسٹاں وچ ترل دی اہلیت (جیئیپھّ) اتے کرسٹلائیزیشن گنجائش (جیسی) دے اپاء شامل ہندے ہن؛ جہڑے لوکاں دے ترقی دے اوہناں دے چال وچ وکھرے ہندے ہن۔ کیٹیلCattell, R. B. (1987). Intelligence: Its structure, growth and action. New York: North-Holland. ولوں 'سرمایہ کاری اصول' دسدا اے کہ ہنر اتے علم (جیسی) دی حصول وچ ویکھے گئے انسان گت انتر انترک طور 'تے جیئیپھ دے' سرمایہ کاری 'نوں مندے ہن، اس طرحاں سکھن دے ہر پہلو وچ ترل بدھی دی شمولیت دا اشارہ دیندے ہن. عمل۔ ایہہ اجاگر کرنا لازمی اے کہ سرمایہ کاری اصول سجھاء دندا اے کہ شخصیت دے گن 'اصل' اہلیت نوں متأثر کردے ہن، اتے آئیکیو ٹیسٹ 'تے انک نہیں۔	Cattell, R. B. (1971). Abilities: their structure, growth, and action. Boston: Houghton Mifflin. تنظیم وچ، ہیب دے بدھی دے اصول نے اکّ وبھاجن نوں وی سجھاء دتا، انٹیلیجینس اے (سریر سائنس)، جس نوں کرسٹلائیزڈ انٹیلیجینس دے سمان ترل بدھی اتے انٹیلیجینس بی (تجربیکار) دی پرتیک وجوں دیکھیا جا سکدا اے۔Hebb. D.O. (1939). Intelligence in man after large removals of cerebral tissue: Report of four frontal lobe cases. Journal qf'Gcneru/ Pswho/o~\: 21. 73-87.

 انٹیلیجینس معاوضہ اصول (آئیسیٹی) 
انٹیلیجینس معاوضہ اصول (وڈّ اینڈ اینگلرٹ، 2009 ولوں تیار کیتا گیا اکّ شبد) کہندا اے کہ اوہ انسان جو تقابلی طور تے گھٹ بدھی مان کم کردے ہن، ودھیرے ودھی مالیات طور تے، ٹیچیاں دی حصول لئی، معاوضہ دین لئی ودھیرے درڑھ اتے پوری (ودھیرے زمیروان) بن جاندے ہن۔ اپنے جدکہ ہور بدھی مان انسان گن دی لوڑ اے، نہ بھلو 'خفیہ دی گھاٹ' لئی / شخصیت پھیکٹر نال متعلق وہار ضمیر ترقی کرن دے طور تے بنتر ج دی کوشش کرن دا خلاف دے طور تے اوہ اپنے بودھ قابلیت دی طاقت 'تے بھروسہ کر سکدے ہو۔ اصول بدھی اتے ضمیر دے وچکار کارک تعقات دی ہوند دا سجھاء دندا اے، جویں کہ شخصیت دے گن ضمیر دا ترقی بدھی ولوں متأثر ہندا اے۔ اس خیال نوں بری منیا جاندا اے کیونکہ اسدی سمبھاونا نہیں اے کہ الٹ کارن تعلق ہو سکدے ہن؛ اشارہ کردے ہن کہ منفی تعلق ترل دی خفیہ جانکاری (جیئیپھّ) اتے ضمیر متعلق ودھیرے ہووےگا۔ جیئیپھّ، جیسی اتے شخصیت دے ترقی دی ویلے-سمیں دا جائز ٹھہراؤ، کیونکہ جدوں شخصیت دے گن ترقی یافتہ ہندے ہن تاں کرسٹلائیزڈ بدھی پوری طرحاں ترقی یافتہ نہیں ہندی۔ اس توں بعد، سکول جان والے یگاں دوران، ودھیرے وویک شیل بچیاں توں سکھیا ولوں ودھیرے کرسٹلائیزڈ بدھی (علم) حاصل کرن دی امید کیتی جائیگی، کیونکہ اوہ ودھیرے کامیاب، مکمل، محنتی اتے ذمہ وار بننگے۔Brody, N. (1992). Intelligence (2nd ed.). New York: Academic Press.

اس اصول دا حال ہی وچ ثبوتاں ولوں کھنڈن کیتا گیا اے، جو معاوضے والے نمونے دی چون دی پچھان کردا اے۔ اس پرکار، حصول دے کجھ تھریشہولڈ توں اپر والے لوکاں دے نال نمونیاں دی چون کرن وچ پچھلیاں کھوجاں نوں پکھپات دا کارن مننا۔

 باندرا دا سوے-فعالیت اتے بودھ دا اصول 
سائنسی اہلیت دا نظریہ پچھلے سالاں دوران ترقی یافتہ ہویا اے، اتے اس نوں ہن کسے انسان ولوں رکھی اکّ ستھر جائیداد دے روپ وچ نہیں دیکھیا جانداں اے۔ اس دی بجائے، موجودہ نقطہ نظر اس نوں اکّ عام گنجائش وجوں درساؤندا اے، جس وچ نہ صرف بودھوادی اے، بلکہ پریرنادائک، سماجی اتے ووہارک پکھ وی ہن۔ ایہہ پکھ بہت سارے کم کرن لئی اکٹھے کم کردے ہن۔ اکّ ضروری ہنر جس نوں اکثر نظر انداز کیتا جاندا اے اوہ اے بھاوناواں نوں نینترت کرنا اتے تجربہ کرن والے تجربے جو کسے دی سوچ اتے سرگرمی دی گنوتا نوں سمجھوتہ کر سکدے ہن۔ بدھی اتے کامیابی دے وچکار تعلق سوے-فعالیت وچ انسان گت انتر نوں کریڈٹ دے کے بنھیا گیا اے۔ بنڈرا دا اصول مہارتاں رکھن اتے اوہناں نوں چنوتیاں والیاں حالات وچ لاگوُ کرن دے یوگ ہون دے وچکار انتر دی پچھان کردا اے۔ اس طرحاں، تھیوری سجھاؤندی اے کہ اکو جہے علم اتے ہنر والے انسان سوے-فعالیت وچ انتر دی بنیاد تے، ماڑے ستن جاں شاندار کارکردگی کر سکدے ہن۔

تجربہ دی اکّ پرمکھ کردار اے کسے نوں واقعے دی بھوکھوانی کرن دی آگیا دینا اتے بدلے وچ ایہناں واقعے نال بااثر ڈھنگ نال نجٹھن لئی ڈھنگ تیار کرنا۔ ایہہ ہنر اتیجک دی عمل 'تے انحصار کردا اے جو اسپشٹ اتے اسپشٹ اے۔ متعلق کانسپٹاں نوں سکھن لئی، لوکاں نوں وکلپاں دی پچھان کرن، ترقی یافتہ کرن اتے لاگوُ کرن لئی علم دے ریزرو 'تے بھروسہ کرنا چاہیدا اے۔ اوہ لازمی طور 'تے پچھلے تزربے توں حاصل کیتی سکھلائی نوں لاگوُ کرن دے یوگ ہون۔ اس طرحاں چنوتیاں والیاں حالات دا ساہمنا کردیاں کماں 'تے مرتکز رہن لئی سوے-فعالیت دی ستھر بھاونا ضروری اے۔Wood, R., & Bandura, A. (198913). Social cognitive theory of organizational management. Academy of Management Review, 14, 361-384.

مختصر وچ دسن لئی، باندرا دا سوے-فعالیت اتے بدھی دا اصول سجھاء دندا اے کہ کسے وی کھیتر وچ سوے-مہارت دی تلنا وچ گھٹ بھاونا والے انسان چنوتیاں توں بچنگے۔ ایہہ اثر ادوں اچا ہندا اے جدوں اوہ حالات نوں نجی خطرے وجوں سمجھدے ہن. جدوں اسپھلتا ہندی اے، تاں اوہ دوجیاں نالوں ہولی ہولی اس توں ٹھیک ہو جاندے ہن، اتے اس نوں اکّ لوڑیندی اہلیت لئی کریڈٹ دیندے ہن۔ دوجے پاسے، اچّ-پدھری سوے-فعالیت والے انسان اکّ ٹاسک-ڈائگنوسٹک ٹیچا رکھدے ہن جو بااثر کارکردگی دی اگوائی کردا اے۔

 عمل، شخصیت، بدھی اتے علم اصول (پیپیائیکے) 
اکرمین ولوں ترقی یافتہ، پیپیائیکے (کم نوں، شخصیت، خفیہ اتے علم) دی تھیوری نوں ہور خفیہ تے پہنچ دے طور کیٹیل، کے پیش ترقی یافتہ سرمایہ کاری تھیوری اتے ہیب، علم اتے کم نوں دے طور تے خفیہ طور 'تے خفیہ دے وچکار فرق سجھاء (دو کانسپٹ اے، جو کہ مقابلے دی ہن اتے ترتیب وار جیسی اتے جیئیپھ نال متعلق، پر ہیب دے "انٹیلیجینس اے" اتے "انٹیلیجینس بی" دے وچاراں دے ودھیرے مکمل اتے نیڑلے) اتے ایہناں کارکاں نوں شخصیت، انسپائریشن اتے رچیاں ورگے تتاں نال جوڑنا۔Ackerman, P.L. (1995, August). Personality, intelligence, motivation, and interests: Implications for overlapping traits. Address presented at the annual meeting of the American Psychological Association, New York.

ایکرمین علم توں وکھ کرن دی عمل دی مشکل دا ذکر کردا اے، کیونکہ سامان نوں کسے وی اہلیت ٹیسٹ توں پوری طرحاں ختم نہیں کیتا جا سکدا۔Detterman, D.K., & Andrist, C.G. (1990). Effect of instructions on elementary cognitive tasks sensitive to individual differences. American Journal of Psychology: 103. 367-390. شخصیت دے گن نفسیات دے حوالہ نوں چھڈّ کے عمل دے پہلو دے طور تے بدھی نال اہم ڈھنگ نال متعلق نہیں دکھائی دتے۔ اس سدھارنکرن دا اکّ اپواد اے بودھ یوگتاواں وچ صنف انتراں دی کھوج کرنا، گنت اتے مقامی روپ وچ خاص طور 'تے قابلیت۔ دوجے پاسے، علم دے کارک وجوں بدھی دا تعلق کھلیپن اتے خاص انٹیکجوئل رجھیویاں،Rolfhus, E.L.. & Ackerman, P.L. (1996). Self-report knowledge: At the crossroads of ability. inter- est, and personality. Journal of Educational Psychology, 88. 174- 188.Rocklin, T. (1994). The relationship between typical intellectual engagement and openness: A comment on Goff and Ackerman (1992). Journal of Educational Psychology, 86. 145-149. شخصیت دے گناں نال جڑیا ہویا اے جو زبانی کابلیئتاں (کرسٹلائیزڈ انٹیلیجینس نال جڑے) نال وی زوردار ڈھکواں اے۔

 دیری روک 
ایہہ جاپدا اے کہ لیٹینٹ اڑکا کسے دی رچناتمکتا نوں متأثر کر سکدا اے۔

کیونکہ بدھی گھٹو گھٹ انشک طور تے دماغ دے ڈھانچے اتے جین نوں روپ دین والے دماغ دے ترقی اتے انحصار کردی اے، اس لئی پیش کیتا گیا اے کہ جینیٹک انجینیئرنگ دی ورتوں بدھی نوں ودھاؤن لئی کیتی جا سکدی اے، ایہہ عمل کئی وار سائنسی سوچ وچ جیو-سائنسی ترقی وجوں جانی جاندی اے۔ چوہے 'تے کیتے تجربات نے وہارک کماں وچ سکھن اتے یادداشت وچ اتم اہلیت دا کارکردگی کیتا اے۔

آئی کہQ سکھیا وچ ودھیرے کامیابی ول اگوائی کردا اے، پر آزاد طور 'تے سکھیا آئی کہQ دے انک ودھاؤندی اے. اکّ 2017 دا میٹا-تجزیہ سجھاء دندا اے کہ سکھیا متعلق سال 1-5 انکاں ولوں آئی کہQ نوں ودھاؤندی اے، جاں گھٹو گھٹ آئیکیو ٹیسٹ لین دی اہلیت نوں ودھاؤندی اے.

دماغ دی سکھلائی دے نال آئیکیو نوں ودھاؤن دیاں کوششاں نے سکھلائی دے کماں نال جڑے پہلوآں 'تے وادھا کیتا - اداہرن وجوں کم کرن والی یادداشت - پر ایہہ اجے اسپشٹ نہیں اے کہ جے ایہہ وادھا متعلق سیکنڈ دی بدھی نوں ودھاؤندا اے۔

2008 دے اکّ کھوج پتر وچ دعوہ کیتا گیا سی کہ دوہرے اینّ-بیک کم دا مشق کرن نال ترل انٹیلیجینس (جیئیپھ) وچ وادھا ہو سکدا اے، جویں کہ کئی وکھ-وکھ سٹینڈرڈ ٹیسٹاں وچ ماپیا جاندا اے۔Jaeggi, S. M., Buschkuehl, M., Jonides, J., Perrig, W. J. (2008), Improving fluid intelligence with training on working memory, Proceedings of the National Academy of Sciences, vol. 105 no. 19 اس کھوج نوں مشہور میڈیا ولوں کجھ دھیان ملیا، جس وچ وائرڈ وچ اکّ لیکھ وی شامل اے۔Alexis Madrigal, Forget Brain Age: Researchers Develop Software That Makes You Smarter, Wired, April 2008 حالانکہ، اخبار دی کارجپرنالی دی تنقید بعد وچ استعمال دی اہلیت اتے سؤال اٹھاؤندی اے اتے کنٹرول اتے ٹیسٹ گروہاں دا ملانکن کرن لئی ورتے جاندے ٹیسٹاں وچ اکسارتا دی گھاٹ دا مدعا لیندی اے۔ اداہرن دے لئی، ریوین دے ایڈوانسڈ پروگریسو میٹرکس (ایپیئیم) دے پرکرتیشیل سبھاء نوں ویلے دیاں پابندیاں (جویں، 10 منٹ دی عام طور 'تے 45 منٹ دی امتحان نوں پورا کرن دی اجازت دتی گئی اے) ولوں سودھیا گیا اے۔

اوہ مادہ جو اصل وچ جاں مڈھلی طور تے بدھی جاں ہور دماغی کماں وچ سدھار کردے ہن اوہناں نوں نوٹروپکس کیہا جاندا اے۔ اکّ میٹا تجزیہ درساؤندا اے کہ اومیگا 3 پھیٹی ایسڈ بودھ گھاٹے والے لوکاں وچ انٹیکجوئل کارکردگی وچ سدھار کردا اے، پر صحت مند موضوعاں وچ نہیں۔ اکّ میٹا-ریگریشن دکھاؤندا اے کہ اومیگا 3 پھیٹی ایسڈ وڈے اداسی والے مریضاں دے موڈ وچ سدھار کردے ہن (وڈی اداسی دماغی گھاٹ نال جڑی ہوئی اے)۔ حالانکہ، کسرت، نہ صرف کارکردگی نوں ودھاؤن والیاں دوائیاں، صحت مند اتے غیر صحت مند موضوعاں لئی مانتا ودھاؤندی اے۔

فلسفی مورچے 'تے، بدھی نوں متأثر کرن لئی چیتن یتن اخلاقی مدعے اٹھاؤندے ہن۔۔نیوروتھیسٹکس نیوروسائنس دے اخلاقی، قانونی اتے سماجی اثر نوں وچاردا اے، اتے انسانی دماغی بیماری دا علاج کرن اتے انسانی دماغ نوں ودھاؤن دے وچکار فرق ورگے مدعیاں نال نجٹھدا اے، اتے شاعرں دولت نیورو ٹیکنالوجی تک پہنچ نوں متأثر کردی اے نیوروتھیتھیکل مدعے انسانی جینیٹک انجینیئرنگ دی اخلاقیات دے نال رابطہ کردے ہن۔

ٹرانسمینسٹ سدھانتکار انسانی کابلیئتاں اتے گناں نوں ودھاؤن لئی تکنیکاں دے ترقی اتے ورتوں دیاں سمبھاوناواں اتے نتیجیاں دا مطالعہ کردے ہن۔

یجنیکس اکّ سماجی فلسفہ اے جو انسان دے ونشوادی گناں دے سدھار دی وکالت کردا اے جو دخل اندازی دے وکھ وکھ روپاں ولوں ہندا اے۔ یجینکس نوں اتہاس دے وکھ وکھ دوراں وچ وکھو وکھرے طور تے ہونہار جاں دکھی منیا جاندا رہا اے، دوسرے عالمی لڑائی وچ نازی جرمنی دی ہار توں بعد بہت زیادہ بدنام ہو گیا۔ 
[ <span title="This claim needs references to reliable sources. (September 2010)">حوالہ لوڑیندا</span> ]

 ماپن 
alt=Chart of IQ Distributions on 1916 Stanford-Binet Test|thumb| 1916 سٹینفورڈ-بنیٹورڈ ٹیسٹ تے ٹیسٹ کیتے 905 بچیاں دے نمونیاں لئی سکور ونڈن دا چارٹ
سبھ توں ودھ سپوٹراں اتے لمے ویلے دی چھاپی کھوج نال بدھی نوں سمجھن دی پہنچ نفسیاتی ٹیسٹنگ 'تے بیسڈ اے۔ ایہہ ہن تک وہارک سیٹنگاں وچ سبھ توں زیادہ مکمل طور تے ورتیا جاندا اے۔ انٹیلیجینس کوائنٹ (آئیکیو) دے ٹیسٹاں وچ سٹینفورڈ-بنیٹورڈ، ریوینز پروگریسو میٹرکس، ویچلسر ایڈلٹ انٹیلیجینس سکیل اتے بچیاں لئی کوپھمین اسیسمینٹ بیٹری شامل اے۔ اتھے نفسیاتی ٹیسٹ وی ہن جو بدھی نوں اپنے آپ ماپن لئی نہیں ہن بلکہ کجھ نیڑلے متعلق اساری جویں کہ تعلیمی اہلیت ریاست ہائے متحدہ امریکہ وچ اداہرن شامل ہن سکینڈری سکول داخلہ ٹیسٹ، ست،ایکٹ، آپشن، میڈیکل کالج داخلہ ٹیسٹ، ایلئیسئیٹ، اتے جیمیٹ۔ استعمال کیتے ڈھنگ دی پرواہ کیتے بناں، تقریباً کوئی وی ٹیسٹ جس وچ پریکھیارتھیاں نوں ترک کرن دی ضرورت ہندی اے اتے پرشن مشکل دی اکّ وڈا گٹھ ہندی اے بدھی مان سکور پیدا کردی اے جو لگبھگ عام طور ' تے عام آبادی وچ ونڈی جاندی اے۔Jensen, A. R. (1998). The g factor: The science of mental ability. Westport, CT: Praeger.

بدھی ٹیسٹ تعلیمی، کاروبار اتے فوجی سیٹنگاں وچ مکمل طور تے ورتے جاندے ہن کیونکہ ووہار دی بھوکھبانی کرن وچ اوہناں دی مہارت اے. آئیکیو اتے جی (اگلے حصہ وچ وچارے گئے) بہت سارے اہم سماجی نتیجیاں نال تعلق رکھدے ہن۔ گھٹ آئیکیو والے انسان طلاق شدہ ہون دا امکان ودھیرے ہندے ہن، اکّ ویاہ توں باہر بچہ ہندا اے، قید ہو جاندا اے، اتے لمبے ویلے دی بھلائی مدد دی ضرورت ہندی اے، جدوں کہ انسان اچّ آئیکیو ودھیرے پڑھائی دے سالاں، اچّ روزگار دیاں نوکریاں اتے اچّ آمدنی نال جڑے ہوئے ہن۔ سپھلتاپوروک سکھلائی اتے کارکردگی دے نتیجیاں نال بدھی دا اہم تعلق اے، اتے آئیکیو / جی کامیاب نوکری دی کارگزاری دا سبھ توں ودھیا بھوکھبانی اے۔

 جنرل انٹیلیجینس پھیکٹر جاں جی 
بہت سارے وکھ وکھ قسماں دے آئیکیو ٹیسٹ ہندے ہن جو کئی طرحاں دے ٹیسٹ کماں دی ورتوں کردے ہن۔ کجھ ٹیسٹاں وچ اکو قسم دے کم ہندے ہن، دوسرے کماں دے وڈا بھنڈار 'تے انحصار کردے ہن وکھ-وکھ سامان (وزوئل-سپیشل، زبانی، سنکھیاتمک) اتے وکھ-وکھ علم-متعلق پرکریاواں (جویں، ترک، میموری، تیز فیصلے، وزوئل) تلناواں، مقامی روپک، پڑھنا اتے عام علم دی حصول)۔ 20 وی صدی دے ارنبھ وچ نفسیات دان چارلس سپیئرمین نے وکھو وکھرے ٹیسٹ کماں وچ آپسی تعقات دا پہلا رسمی کارک تجزیہ کیتا۔ اس نے اجیہے سارے ٹیسٹاں لئی اکّ دوجے نال مثبت طور 'تے تعلق جوڑن دا رجھان پایا، جس نوں اکّ مثبت کئی گنا کیہا جاندا اے۔ سپیئرمین نے پایا کہ اکو عام کارک ٹیسٹاں وچ مثبت تعقات بارے دسدا اے۔ سپیئرمین اس نوں "لئی جی نام عام خفیہ پھیکٹر "۔ اسنے اس نوں انسانی بدھی دی بنیاد وجوں وضاحت کیتی جو کہ اکّ وڈے جاں چھوٹے حدّ تک، سارے انٹیکجوئل کماں وچ کامیابی نوں متأثر کردی اے اتے اس نال مثبت کئی گنا پیدا کردی اے۔ جانچ دی کارگزاری دے عام کارن وجوں جی دی ایہہ وضاحت نفسیات وچ اجے وی پربل اے۔ (حالانکہ، اکّ اختیاری وضاحت دی ورتوں حال ہی وچ وین ڈیر مائس اتے سہکرمیاں ولوں کیتی گئی سی۔ اوہناں دا آپسی تالمیل ماڈل ایہہ مندا اے کہ بدھی کئی آزاد ڈھنگاں 'تے انحصار کردی اے، جیہناں وچوں کوئی وی سارے علم وادی ٹیسٹاں' تے کارکردگی نوں متأثر نہیں کردا۔ ایہہ ودھی اکّ دوجے دی حمایت کردیاں ہن تاں جو اوہناں وچوں اکّ دی کامیاب فعالیت دوجیاں دے کامیاب فعال ہون دی ودھیرے سمبھاونا بناؤندی اے، جس نال مثبت کئی گنا پیدا ہندا اے۔)

آئیکیو کماں اتے ٹیسٹاں نوں درجہ دتا جا سکدا اے کہ اوہ جی کارک تے کنا اچا بھار پاؤندے ہن۔ اچّ جی- لوڈنگ دے نال ٹیسٹ اوہ ہندے ہن جو زیادہ تر دوجے ٹیسٹاں نال بہت زیادہ تعلق رکھدے ہن۔ ٹیسٹاں اتے ٹاسکاں دے اکّ وڈا مجموعہ دے وچکار تعقات دی جانچ کرن والے اکّ مکمل مطالعہ وچ ایہہ پایا گیا اے کہ ریوینز پروگریسو میٹرکس وچ بہت سارے ہور ٹیسٹاں اتے کماں نال خاص طور تے اچّ تعلق اے۔ ریون دا وکھرا دکھّ سامان نال ترک دا اکّ ٹیسٹ ہندا اے۔ ایہہ مشکلاں دی اکّ لڑی دے شامل ہن، ودھدی مشکل ولوں لگبھگ کرم بدھ۔ ہریک مسئلہ اکّ خالی سیل دے نال ایبسٹریکٹ ڈزائین دا 3 x 3 میٹرکس پیش کردی اے؛ میٹرکس اکّ نیم دے مطابق بنایا گیا اے، اتے انسان نوں نیم دا پتہ لگاؤنا لازمی اے کہ ایہہ مقرر کرن لئی کہ 8 وچوں کہڑا آپشن خالی سیل وچ فٹ اے۔ دوجے ٹیسٹاں نال اس دے اچّ تعلق ہون کرکے، ریوین دے ترقی پسند میٹرکس عام طور تے عام بدھی دا اکّ چنگا سوچک وجوں منیا جاندا اے۔ حالانکہ، ایہہ مسکل اے، کیونکہ ریوینز، 'تے کافی لنگک انتر ہن، جو کہ ادوں حاصل نہیں ہندے جدوں جی نوں سدھے طور' تے ٹیسٹاں دے وڈا مجموعہ توں عام کارک دی گننا کرکے ماپیا جاندا اے۔

 عام گروہی خفیہ کارک جاں سی 
گروہی بدھی دی اکّ تازہ سائنسی سمجھ، اکّ گروہ دی وڈا کماں دی وڈا گنجائش وجوں متأثر، گروہاں وچ سمان ڈھنگاں اتے کانسپٹاں نوں لاگوُ کردیاں انسانی خفیہ کھوج دے کھیتراں دا پھلار کردی اے۔ تشریح، فعالیت اتے ڈھنگ عام انسان گت بدھی دے نفسیاتی پہنچ دے سمان ہن جتھے علم-متعلق کماں دے دتے گئے گروہ اتے اکّ انسان دی کارگزاری دی ورتوں پھیکٹر تجزیہ ولوں کڈھی گئی جنرل انٹیلیجینس پھیکٹر <i id="mwAbM">جی</i> ولوں درسائے گئے بدھی نوں ماپن لئی کیتی جاندی اے۔ اسے ناڑی وچ، گروہی خفیہ کھوج دا مقصد اکّ ' سی پھیکٹر' دی کھوج کرنا اے جو کارکردگی وچ گروہ-سموہ دے انتر دے نال نال اس دے ڈھانچاگت اتے گروہ تعمیری کارناں دی وضاحت کردا اے۔

 تریخی نفسیاتی اصول 
بدھی دیاں کئی وکھریاں اصول تریخی طور تے نفسیات لئی اہم رہیاں ہن۔ اکثر اوہ جی پھیکٹر ورگے اکّ سنگل نالوں ودھیرے کارکاں تے زور دیندے ہن۔

 کیٹل – ہورن – کیرل تھیوری 
بہت سارے مکمل، حالیہ آئیکیو دے ٹیسٹ بہت سارے کاٹل - ہورن – کیرول تھیوری ولوں متأثر ہوئے ہن۔ کھوج توں بدھی بارے جو جانیا جاندا اے اس وچوں بہت کجھ پرتیبمبت کرن لئی ایہہ دلیل دتی جاندی اے۔ انسانی بدھی لئی کارکاں دی اکّ لڑی دی ورتوں کیتی جاندی اے۔ جی چوٹی 'تے اے۔ اس دے تحت 10 مکمل یوگتاواں ہن جو بدلے وچ 70 تنگ یوگتاواں وچ ونڈیاں جاندیاں ہن۔ مکمل یوگتاواں ہن:

 ترل عقل (جیئیپھّ): وچ انجان جانکاری جاں ناول پرکریاواں دی ورتوں کرکے ترک کرن، کانسپٹاں بناؤن اتے سمسیاواں نوں حل کرن دی وڈا اہلیت شامل اے۔ 
 کرسٹلائیزڈ انٹیلیجینس (جیسی): وچ اکّ انسان دے حاصل کیتے علم دی چوڑائی اتے ڈونگھائی، کسے دے علم نوں سنچارت کرن دی اہلیت، اتے پہلاں سکھے ہوئے تزربیاں جاں پرکریاواں دی ورتوں کرکے ترک کرن دی اہلیت شامل ہندی اے۔ 
 کوانٹویٹو استدلال (جیکیو): ماتراتمک دھارناواں اتے تعقات نوں سمجھن اتے انکاں دے نشاناں نوں سودھن دی گنجائش۔ 
 پڑھن اتے لکھن دی اہلیت (گرو): مڈھلے پڑھن اتے لکھن دے ہنر شامل کردے ہن۔ 
 تھوڑھے ویلے دی میموری (جیئیسئیم): ترنت جاگروکتا وچ جانکاری نوں پھڑن اتے رکھن اتے پھر کجھ سکنٹاں وچ اس دی ورتوں کرن دی اہلیت اے۔ 
 لمبے ویلے دی سٹوریج اتے حصول (گیلر): سوچ دی عمل وچ بعد وچ جانکاری نوں سٹور کرن اتے اس دی پرواہ نال پرواہ کرن دی اہلیت اے۔ 
 وزوئل پروسیسنگ (جیوی): وزوئل نمائندیاں نوں سٹور کرن اتے یاد کراؤن دی اہلیت سمیت درشنی پیٹرناں نال سمجھن، تجزیہ کرن، سنتھیسائیز کرن اتے سوچن دی اہلیت اے۔ 
 آڈیٹوریئل پروسیسنگ (گا): آڈیٹری انسپائریشن دا تجزیہ، سنسلیشن اتے پکھپات کرن دی اہلیت اے، جس وچ بھاشن دیاں آوازاں نوں وگاڑنا اتے وگاڑنا والیاں حالات ماتحت پیش کیتیاں جا سکدیاں ہن۔ 
 عمل دی رفتار (جیئیسّ): آٹومیٹک بودھوادی کم کرن دی گنجائش اے، خاص کر جدوں دھیان مرتکز کرن لئی دباء ہیٹھ ماپیا جاندا اے۔ 
 فیصلہ / ردعمل دا سماں / رفتار (جیٹی): ردعمل اس پرتیکرتی نوں درساؤندا اے جس نال انسان اتشاہ جاں کم متعلق پرتیکریا کر سکدا اے (عام طور تے سکنٹاں دے سکنٹاں جاں حصےآں وچ ماپیا جاندا اے؛ جیئیس نال الجھن وچ نہیں، جو عام طور تے 2– دے وقفہ وچ ماپیا جاندا اے) 3 منٹ)۔دماغی کرومومیٹری ویکھو۔

جدید ٹیسٹ ضروری طور تے ایہناں ساریاں وڈا یوگتاواں دا ماپ نہیں لیندے۔ اداہرن وجوں، جیکیو اتے گرو نوں سکول حصول دے اپاء وجوں ویکھیا جا سکدا اے نہ کہ آئیکیو۔ جی ٹی نوں خاص اپکرناں توں بناں ماپنا مشکل ہو سکدا اے۔

جی نوں پہلاں اکثر صرف جیئیڈ اتے جیسی وچ ونڈیا جاندا سی جو مشہور ویچلر آئیکیو ٹیسٹ دے پرانے سنسکرناں وچ غیر-زبانی جاں کارکردگی دے اپسیٹاں اتے زبانی سبسیٹاں دے انوساری سمجھیا جاندا سی۔ ہور تازہ کھوجاں نے حالت نوں ودھیرے گنجھل دار؉   دسیا اے۔

 اختلاف 
حالانکہ ایہہ ضروری نہیں کہ خود سائیکومیٹرک پہنچ بارے کوئی اختلاف ہووے، پر نفسیاتی کھوج دے نتیجیاں بارے کئی اختلاف ہن۔

اک تنقید مڈھلی کھوج جویں کہ کرینیؤمیٹری دے خلاف اے۔The Mismeasure of Man, Stephen Jay Gould, Norton, 1996 اسدا اتر ملیا اے کہ مڈھلی خفیہ کھوج توں سٹے کٹنا ماڈل ٹی دی کارگزاری دی تنقید کردیاں آٹو صنعت دی نندا کرن دے برابر اے۔

کئی نقاد، جویں کہ سٹیپھن جے گولڈ، جی دی تنقید کردے رہے ہن، اس نوں اکّ انکڑاتمک کلا دے طور تے ویکھدے ہوئے، اتے آئیکیو دے ٹیسٹ دی بجائے بہت ساریاں اسمبندھت یوگتاواں نوں ماپدے ہن۔  امیریکن سائیکولوجیکل ایسوسی ایشن دی رپورٹ " انٹیلیجینس: جانے-پچھانے اتے انجان " نے کیہا اے کہ آئیکیو ٹیسٹ آپس وچ میل کھاندا اے اتے ایہہ نظریہ اے کہ جی اکّ انکڑاتمک ذکر اے اکّ گھٹ گنتی اے۔

 سبھیاچاراں وچ بدھی 
منووگیانیاں نے دکھایا اے کہ انسانی بدھی دی تشریح اس سبھیاچار لئی ولکھن اے جو اکّ مطالعہ کر رہا اے۔ روبرٹ سٹرنبرگ اوہناں کھوجکرتاواں وچوں اکّ ہن جیہناں نے وچار وٹاندرے وچ کیہا اے کہ کسے دا سبھیاچار انسان دی بدھی دی وضاحت نوں شاعرں متأثر کردا اے، اتے اوہ اگے مندا اے کہ تہذیبی حوالےآں وچ وکھو وکھرے معنےآں نوں وچار کیتے بغیر صرف اکّ ڈھنگ نال بدھی نوں متأثر کرنا دنیا اتے اکّ کھوج-رہت اتے انجانے وچ اہنکاری وچار نوں درسا سکدا اے۔ اس نوں نکارن لئی، نفسیات دان بدھی دیاں ہیٹھ لکھیاں تعریفاں پیش کردے ہن:

 کامیاب بدھی اکّ انسان دے سماجی-تہذیبی حوالہ وچ، کامیابی دی اپنی تشریح دے مطابق، جیون وچ کامیابی لئی لوڑیندے ہنر اتے علم اے۔ 
 وشلیشنتمک بدھی خفیہ جانکاری دے انشاں دا نتیجہ اے جو بالکل وکھری پر جانوُ قسم دیاں سمسیاواں تے لاگوُ ہندی اے۔ 
 تخلیقی بدھی مان تقابلی کماں اتے حالات لئی لاگوُ کیتے خفیہ عنصر دا نتیجہ اے۔ 
 وہارک بدھی خفیہ جانکاری دے حصے دا نتیجہ اے موافقت، سائز اتے چون دے ادیشاں لئی تجربہ تے لاگوُ ہندی اے۔Intelligence and Culture, Robert Sternberg, American Psychologist, American Psychological Association, 2004, Vol. 59, No. 5, pp. 325-338.

حالانکہ اسدی مغربی تشریح ولوں عام طور تے پچھان کیتی جاندی اے، پر کئی مطالعہ اس وچار دی حمایت کردے ہن کہ انسانی دانشور عالمی بھر دے سبھیاچاراں وچ وکھ وکھ مطلب کڈھدی اے۔ کئی پوربی سبھیاچاراں وچ، بدھی مکھ طور تے کسے دی سماجی کرداراں اتے ذمہ واریاں نال متعلق ہندی اے۔ چین دی بدھی دی خیال اس نوں ہوراں نال ہمدردی اتے سمجھن دی اہلیت وجوں متأثر کریگی - حالانکہ اس دا اکو اکّ طریقہ نہیں اے کہ چین وچ بدھی دی تشریح دتی گئی اے۔کئی افریکی کمیونٹیاں وچ، بدھی نوں اسے طرحاں اکّ سماجی لینز ولوں درسایا گیا اے۔ حالانکہ، بہت سارے پوربی سبھیاچاراں وانگ، سماجی کرداراں ولوں، سماجی ذمہ واریاں ولوں اسدا اداہرن اے۔ اداہرن دے لئی، چی-چیوا دی بولی، جو کہ پورے افریقہ دے لگبھگ 10 ملیان لوکاں ولوں بولی جاندی اے، بدھی لئی برابر دی معیاد نہ صرف چترائی، بلکہ ذمہ واری نبھاؤن دی اہلیت نوں وی درساؤندی اے. اس توں علاوہ، امریکی سبھیاچار دے اندر وی کئی طرحاں دیاں بدھی مان ویاکھیاواں موجود ہن. امریکی سماجاں وچ بدھی بارے سبھ توں عام وچاراں وچوں اکّ اسنوں مسئلہ-نپنتا دے ہنراں، کٹوتیپورن ترک دے ہنراں، اتے انٹیلیجینس کاوانئٹ (آئیکیو) دے سمیل وجوں متأثر کردا اے، جدوں کہ ہور امریکی سماج دسدا اے کہ بدھی مان لوکاں دی سماجی ضمیر ہونی چاہیدی اے، دوجیاں نوں سویکارنا اوہ کون ہن، اتے صلاح جاں بدھی دین دے یوگ ہو۔Intelligence and Culture, Robert Serpell, Handbook of Intelligence, Cambridge University Press, 2000, pp. 549-578.

 ایہہ وی ویکھو 

 جینیئس 
 بدھی 
 تنتو سائنس اتے بدھی  انسان 
 انسانی بدھی دی روپ ریکھا 
 نسل اتے بدھی 
 انٹیلیجینس دی سوے-جانچ 
 سیکس اتے بدھی 
 وہم 
 کئی بدھیجیویاں دی اصول 
 حصہ (نفسیات)

 حوالے 

گٹھ:Pages with unreviewed translations
گٹھ:انسان