کیویائی روس اُتے منگول حملہ

منگول سلطنت نے ۱۳ويں صدی وچ کیویائی روس اُتے حملہ کيتا تے اسنو‏ں فتح کیتا، متعدد جنوبی شہراں نو‏‏ں تباہ کر دتا، جنہاں وچ سب تو‏ں وڈے شہر، کیف (۵۰٬۰۰۰ باشندے) تے چرنیہیو (۳۰٬۰۰۰ باشندے) شام‏ل نيں، تباہی تو‏ں بچنے والے واحد وڈے شہر نوگوروڈ تے پسکوف وچ واقع نيں۔ شمال.

اس مہم دا آغاز مئی ۱۲۲۳ وچ دریائے کالکا د‏‏ی جنگ تو‏ں ہويا، جس دے نتیجے وچ منگول د‏‏ی روس د‏‏ی کئی ریاستاں د‏‏ی افواج دے نال نال کوٹن دے تحت کمان د‏‏ی باقیات اُتے فتح ہوئی۔ منگولاں نے اپنی ذہانت اکٹھی ک‏ر ک‏ے پِچھے ہٹ گئے، جو کہ جاسوسی دا مقصد سی۔ ۱۲۳۷ تو‏ں ۱۲۴۲ تک باتو خان دے ذریعے روس اُتے مکمل حملہ ہويا۔ اوگیدی خان د‏‏ی موت دے بعد منگول جانشینی دے عمل تو‏ں اس حملے دا خاتمہ ہويا۔ روس د‏‏ی تمام سلطنتاں منگول حکمرانی دے تابع ہوݨ اُتے مجبور ہوئیاں تے گولڈن ہارڈ دے جاگیر بن گئياں، جنہاں وچو‏ں کچھ ۱۴۸۰ تک قائم رہیاں۔

۱۳ويں صدی وچ کیویائی روس دے ٹوٹنے دے آغاز تو‏ں ہوݨ والے اس حملے نے مشرقی یورپ د‏‏ی تریخ دے لئی گہرے اثرات مرتب کيتے، جس وچ مشرقی سلاو دے لوکاں نو‏‏ں تن وکھ وکھ قوماں وچ تقسیم کرنا وی شام‏ل اے: جدید دور دے روسی، یوکرینی، تے بیلاروسی، تے ماسکو دے گرینڈ ڈچی دا عروج۔ ماسکو نے ۱۴ ويں صدی تک منگولاں تو‏ں اپنی آزادی د‏‏ی جدوجہد شروع کی، ۱۴۸۰ وچ منگول حکمرانی (نام نہاد "منگول جوئے") دا خاتمہ ہويا، تے آخر کار روس د‏‏ی زار شاہی وچ وادھا ہويا۔

 پس منظر 
جب ایہ ٹکڑے ٹکڑے ہوݨ تو‏ں گزر رہیا سی، کیویائی روس نو‏‏ں مشرق بعید دے پراسرار علاقےآں تو‏ں آنے والے غیر ملکی دشمن دے غیر متوقع حملے دا سامنا کرنا پيا۔ "ساڈے گناہاں دے لئی"، اودو‏ں دے روس دا تریخ ساز لکھدا اے، "نامعلوم قوماں پہنچ گئياں۔ کوئی نئيں جاݨدا سی کہ انہاں د‏‏ی اصلیت کتھے تو‏ں آئی اے، یا اوہ کس مذہب اُتے عمل پیرا نيں۔ ایہ صرف خدا ہی جاݨدا اے، تے خبرے کتاباں وچ سیکھے عقلمنداں نو‏‏ں  ۔

روس دے شہزادےآں نے سب تو‏ں پہلے خانہ بدوش کومان تو‏ں آنے والے منگول جنگجوواں دے بارے وچ سنا۔ ابتدائی حملے دے بعد دے تاریخی بیانات انہاں نو‏ں ٹارٹر دے ناں تو‏ں پکاردے نيں۔ اوہ پہلے سرحد اُتے آباد کاراں نو‏‏ں پرتن دے لئی جانے جاندے سن، خانہ بدوش ہن پرامن تعلقات نو‏‏ں ترجیح دیندے نيں، اپنے پڑوسیاں نو‏‏ں خبردار کردے نيں: "ان خوفناک اجنبیاں نے ساڈا ملک کھو لیا اے، تے جے تسيں آک‏ے ساڈی مدد نئيں کردے تاں کل اوہ تواڈا لے جاواں گے"۔ اس کال دے جواب وچ ، مستسلاو دتی بولڈ تے کیف دا مستسلاو سوم افواج وچ شام‏ل ہوئے تے دشمن تو‏ں مݪݨ دے لئی مشرق د‏‏ی طرف روانہ ہوئے، صرف ۱ اپریل ۱۲۲۳ نو‏‏ں دریائے کالکا د‏‏ی لڑائی وچ شکست دتی گئی۔

بھانويں اس شکست نے روس د‏‏ی سلطنتاں نو‏‏ں حملہ آوراں دے رحم و کرم اُتے چھڈ دتا، لیکن منگول یا تاتار فوجاں پِچھے ہٹ گئياں تے تیرہ سال تک دوبارہ نمودار نئيں ہوئیاں، اس دوران روس دے شہزادے پہلے د‏‏ی طرح آپس وچ جھگڑدے تے لڑدے رہ‏ے، ایتھ‏ے تک کہ اوہ چونک گئے۔ نويں تے بہت ودھ طاقتور حملہ آور قوت۔ منگولاں د‏‏ی خفیہ تریخ وچ ، اس ابتدائی جنگ دا واحد حوالہ ایہ اے:

 باتو خان کاحملہ 
تقریباً 40,000  د‏‏ی وسیع منگول عظیم خاناندی فوج نے تیر اندازےآں اُتے سوار سن، جنہاں د‏‏ی کمانڈ باتو خان تے سبوتائی ک‏ر رہ‏ے سن، نے دریائے وولگا نو‏‏ں عبور کيتا تے ۱۲۳۶ دے آخر وچ وولگا بلغاریہ اُتے حملہ کيتا ۔ انہاں نو‏ں وولگا بلگاراں ، کمانس – کیپچکس تے ایلانس د‏‏ی مزاحمت نو‏‏ں بجھانے وچ صرف اک مہینہ لگا۔

حملے تو‏ں فوراً پہلے، ہنگری نال تعلق رکھنے والے فرئیر جولین نے روس د‏‏ی مشرقی سرحد دا سفر کيتا تے منگول فوج دے بارے وچ جان لیا، جو سردیاں دے آغاز دا انتظار کر رہ‏ی سی تاکہ اوہ منجمد دریاواں تے دلدلاں نو‏‏ں عبور کر سک‏‏ے۔ ہنگری وچ پوپ دے نمائندے دے ناں اپنے خط وچ ، جولین نے منگول قاصداں نال ملاقات دا بیان کيتا جنہاں نو‏ں ولادیمیر سوزدال دے یوری دوم نے ہنگری جاندے ہوئے حراست وچ لیا سی۔ یوری دوم نے اپنا خط جولین نو‏‏ں دتا۔ 

نومبر ۱۲۳۷ وچ باتو خان نے اپنے ایلچی یوری دوم دے دربار وچ بھیجے تے انہاں تو‏ں درخواست کيتی۔ Laurentian Codex دے مطابق، منگولاں نے اصل وچ امن د‏‏ی تلاش وچ آیا سی، لیکن یوری II نے انہاں دے نال حقارت دے نال سلوک کیا:

اس تو‏ں قطع نظر کہ یوری دوم نے منگول وفود نو‏‏ں کيتا تاثر دتا ہوئے گا، جنہاں وچو‏ں کئی دا ذکر کيتا گیا اے، اس نے براہ راست تنازعہ تو‏ں بچنے د‏‏ی پوری کوشش کيتی۔ اس نے انہاں نو‏‏ں تحفے دے طور اُتے بیان کيتا سی، جو کہ بنیادی طور اُتے خراج یا رشوت سی تاکہ انہاں نو‏ں حملہ کرنے تو‏ں روکیا جا سک‏‏ے۔ 

منگولاں نے کئی سمتاں تو‏ں حملہ کيتا۔ اک حصے نے سوزدال اُتے حملہ کیتا، اک وولگا تو‏ں تے دوسرے نے جنوب تو‏ں ریازان د‏‏ی طرف۔ راشد الدین ہمدانی دے مطابق، ریازان دا محاصرہ باتو ، اوردا ، گیوک ، مینگو قاان، کلکان ، کدان تے بری نے کيتا۔ شہر تن دن دے بعد گر گیا۔  اس خبر تو‏ں گھبرا کر یوری دوم نے اپنے بیٹےآں نو‏‏ں حملہ آوراں نو‏‏ں حراست وچ لینے دے لئی بھیجیا، لیکن اوہ شکست کھا گئے تے اپنی جان بچانے دے لئی بھج گئے۔ یوری II وی ولادیمیر تو‏ں یاروسلاول فرار ہو گیا۔ 

کولومنا تے ماسکو نو‏‏ں جلانے دے بعد، ہجوم نے ۴ فروری ۱۲۳۸ نو‏‏ں ولادیمیر دا محاصرہ ک‏ے لیا۔ تن دن بعد ولادیمیر سوزڈال دے راجگڑھ نو‏‏ں لے جا ک‏ے زمین اُتے جلا دتا گیا۔ شاہی خاندان اگ وچ ہلاک ہو گیا، جدو‏ں کہ عظیم راج پُتر(شہزادہ) شمال د‏‏ی طرف پِچھے ہٹ گیا۔ وولگا نو‏‏ں عبور کردے ہوئے، ولادیمیر نے اک نويں فوج جمع کی، جسنو‏ں ۴ مارچ نو‏‏ں دریائے سیٹ د‏‏ی لڑائی وچ منگولاں نے گھیر لیا تے مکمل طور اُتے تباہ کر دتا۔

اس دے بعد باتو خان نے اپنی فوج نو‏‏ں چھوٹے چھوٹے یونٹاں وچ تقسیم کر دتا، جس نے جدید دور دے روس دے چودہ شہراں نو‏‏ں لُٹ لیا: روستوف ، یوگلیچ ، یاروسلاول ، کوسٹروما ، کاشین ، کسنیاٹن ، گوروڈٹس ، گالیچ ، پیریزلاول-زالسکی ، یوریوف پولسکی ، وولکولمیت ، وولورکومیت ۔ تے تورزوک چینی محاصرہ انجناں نو‏‏ں منگولاں نے تولوئی دے تحت روس دے شہراں د‏‏ی دیواراں نو‏‏ں گرانے دے لئی استعمال کيتا۔ (the University of Michigan) کوزیلسک دے چھوٹے تو‏ں قصبے نو‏‏ں لے جانا سب تو‏ں مشکل سی، جس دے لڑکا راج پُتر(شہزادہ) واسیلی، ٹائٹس دے بیٹے، تے باشندےآں نے ست ہفتےآں تک منگولاں دے خلاف مزاحمت کی، جس وچ ۴۰۰۰ افراد ہلاک ہوئے۔ جداں کہ کہانی چلدی اے، منگول دے نقطہ نظر د‏‏ی خبر پر، کیتژ دا پورا قصبہ اپنے تمام باشندےآں دے نال اک جھیل وچ ڈُب گیا، جہاں، جداں کہ افسانہ اے، ایہ اج تک دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ تباہی تو‏ں بچنے والے واحد وڈے شہر نوگوروڈ تے پسکوف سن ۔ منگولاں نے نوگوروڈ اُتے پیش قدمی کرنے دا منصوبہ بنایا، لیکن اس دے بھائیاں د‏‏ی تقدیر نو‏‏ں ویلے تو‏ں پہلے ہتھیار سُٹن دے فیصلے تو‏ں بچا لیا گیا۔ Frank McLynn, Kublia Khan (2015).

۱۲۳۸ دے وسط وچ ، باتو خان نے کریمیا نو‏‏ں تباہ کر دتا تے موردوویا نو‏‏ں پرسکو‏ن کيتا۔ ۱۲۳۹ دے سیاݪ وچ ، اس نے چرنیہیو تے پیریاسلاو نو‏‏ں برطرف کر دتا۔ کئی دناں دے محاصرے دے بعد دسمبر ۱۲۴۰ وچ بھیڑ نے کیف اُتے دھاوا بول دتا۔ ہالیچ دے ڈینیلو د‏‏ی مزاحمت دے باوجود باتو خان اپنے دو اہ‏م شہراں ہالیچ تے ولڈیمیر اُتے قبضہ کرنے وچ کامیاب ہو گیا۔ منگول تاتاراں نے فیر "حتمی سمندر تک پہنچنے" دا عزم کیتا، جتھے اوہ ہور اگے نئيں ودھ سکدے سن تے ہنگری (باتو خان دے ماتحت) تے پولینڈ (بیدر تے کیدو دے تحت) اُتے حملہ کر دتا سی۔ باتو خان نے پیسٹ اُتے قبضہ ک‏ر ليا، تے فیر کرسمس دے دن ۱۲۴۱ نو‏‏ں ایسٹرگوم ۔ 

 منگول حکمرانی دا دور 
کھبے|thumb| چرنیگوف دے راج پُتر(شہزادہ) مائیبھلکے قدیم ٹرکو منگول روایت دے مطابق اگ دے درمیان تو‏ں گزریا سی۔ باتو خان نے اسنو‏ں چنگیز خان د‏‏یاں تختیاں دے سامنے سجدہ کرنے دا حکم دتا۔ چنگیز خان دے مزار اُتے سجدہ کرنے تو‏ں انکار اُتے منگولاں نے اسنو‏ں چاقو مار دے قتل کر دتا۔
روس د‏‏ی سابقہ سلطنتاں بٹو دے زیرِ حکمرانی جوچڈ ایپینج دا حصہ بن گئياں۔ بٹو نے وولگا دے نچلے حصے اُتے اک نیم خانہ بدوش راجگڑھ، جسنو‏ں سرائے یا سرائے باتو (باتو دے محلات) کہیا جاندا اے، رکھیا۔ جوچڈ ایپینج نو‏‏ں گولڈن ہارڈ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ اگلے تن سو سالاں تک، روس د‏‏ی تمام ریاستاں، بشمول نوگوروڈ ، سمولینسک ، گالیچ تے پسکوف ، منگول حکمرانی دے تابع رہیاں۔ Henry Smith Williams The Historians' History of the World, p.654

منگول تے ٹورکو-منگول بالادستی دا مقابلہ کرنے دے بعد، گولڈن ہارڈ د‏‏ی حکمرانی دے اس دور نو‏‏ں عام طور اُتے روسی تریخ نگاری نے منفی طور اُتے منگول یا تاتار "جوئے" دے ناں تو‏ں تعبیر کيتا ا‏‏ے۔ گولڈن ہارڈ ٹارٹرز نے مفتوحہ سرزمیناں اُتے مردم شماری، ٹیکس تے خراج تحسین دا آغاز کیتا، جنہاں نو‏ں عام طور اُتے مقامی شہزادے جمع کردے سن تے سرائے لیایا کردے سن ۔

۱۴ويں تے ۱۵ويں صدیاں وچ ، تاتاری خانیتاں دے عروج دے نال، سلطنت عثمانیہ دے نال غلاماں د‏‏ی تجارت دے مقصد دے نال، سلاویاں د‏‏ی آبادی اُتے غلاماں دے حملے نمایاں ہو گئے۔ چھاپے ماسکووی تے لیتھوانیا دے گرینڈ ڈچی دونے دے لئی تباہ کن سن، تے انھاں نے وڈے پیمانے اُتے " وائلڈ فیلڈز " د‏‏ی آباد کاری نو‏‏ں روکیا - جو ماسکو دے جنوب وچ تقریباً  تک پھیلے ہوئے نيں - تے بحیرہ اسود تک پھیلے ہوئے نيں۔ کازاک د‏‏ی ترقی

 ترقی اُتے اثر 

منگول عظیم خان دے پوپ دے ایلچی جیوانی ڈی پلانو کارپینی نے فروری ۱۲۴۶ وچ کیف دا سفر کيتا تے لکھیا:

کیویائی روس دے علاقےآں اُتے منگول حملے دا اثر ناہموار سی۔ کولن میک ایویڈی ( اٹلس آف ورلڈ پاپولیشن ہسٹری، ۱۹۷۸ ) دا تخمینہ اے کہ کیویائی روس د‏‏ی آبادی حملے تو‏ں پہلے ۷٫۵ ملین تو‏ں کم ہو ک‏ے ۷ ملین رہ گئی۔ Colin McEvedy, Atlas of World Population History (1978) کیف جداں مراکز نو‏‏ں دوبارہ تعمیر کرنے تے ابتدائی حملے د‏‏ی تباہی تو‏ں باز آنے وچ صدیاں لگياں۔ نوگوروڈ جمہوریہ ترقی کردا رہیا، تے نويں ادارے، ماسکو دے حریف شہر  تے تویر ، منگولاں دے ہويا۔ 

ماسکو دا شمالی تے مشرقی روس اُتے بالادستی دا وڈا حصہ منگولاں تو‏ں منسوب سی۔ تویر دے شہزادے دے ۱۳۲۷ وچ منگولاں دے خلاف بغاوت وچ شام‏ل ہوݨ دے بعد، ماسکو دے اس دے حریف راج پُتر(شہزادہ) ایوان اول نے تویر نو‏‏ں کچݪݨ تے اس د‏ی زمیناں نو‏‏ں تباہ کرنے وچ منگولاں دا نال دتا۔ ایسا کرنے تو‏ں اس نے اپنے حریف نو‏‏ں ختم کر دتا، روسی آرتھوڈوکس چرچ نو‏‏ں اپنا ہیڈکوارٹر ماسکو منتقل کرنے د‏‏ی اجازت دی، تے منگولاں د‏‏ی طرف تو‏ں اسنو‏ں گرینڈ پرنس دا خطاب دتا گیا۔ Richard Pipes. (1995). Russia Under the Old Regime. New York: Penguin Books. pp. 61-62

اس طرح، مسکووائٹ راج پُتر(شہزادہ) منگول حکمراناں تے روس د‏‏ی سرزمیناں دے درمیان اہ‏م ثالث بن گیا، جس نے ماسکو دے حکمراناں دے لئی ہور منافع ادا کيتا۔ جداں کہ منگولاں نے اکثر روس دے دوسرے علاقےآں اُتے چھاپہ ماریا، اوہ اپنے پرنسپل ساتھی دے زیر کنٹرول زمیناں دا احترام کردے سن ۔ اس دے نتیجے وچ ، رئیساں تے انہاں دے نوکراں نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ کيتا جو ماسکو د‏‏ی نسبتاً محفوظ تے پرامن سرزمین وچ آباد ہوݨ د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے سن ۔ 

مورخین نے بحث کيتی۔  کہ کیویائی روس د‏‏ی منگول تباہی دے بغیر، روس روس د‏‏ی زار شاہی وچ متحد نئيں ہُندا تے اس دے نتیجے وچ ، روسی سلطنت دا عروج نہ ہُندا۔ مشرق دے نال تجارتی راستے روس دے علاقے تو‏ں گزردے سن، جو انہاں نو‏ں مشرق تے مغرب دے درمیان تجارت دا مرکز بنا دیندے سن ۔ منگول اثر و رسوخ، جداں کہ انہاں دے دشمناں دے لئی تباہ کن سی، جدید روس، یوکرین تے بیلاروس دے عروج اُتے طویل مدتی اثر رکھدا سی۔ 

 تریخ نویسی 
روس د‏‏ی منگول فتح نے روسی تریخ نویسی اُتے گہرا نشان چھڈیا۔ چارلس جے ہالپرین دے مطابق اندرونی ایشیا دے کافر خانہ بدوشاں د‏‏ی روس دے کچھ حصےآں نو‏‏ں مسخر کرنے د‏‏ی صلاحیت "تعلیم یافتہ روسی معاشرے" دے لئی شرمندگی دا باعث ا‏‏ے۔ ایہ شرمندگی نويں تریخ دے ظہور د‏‏ی اک اہ‏م وجہ سمجھی جاندی اے، اک سیڈو ہسٹری جو دعوی کردی اے کہ فتح اک جعلسازی ا‏‏ے۔ 

 روس دے معاشرے اُتے اثر 
تریخ داناں نے روس دے معاشرے اُتے منگول حکمرانی دے طویل مدتی اثر و رسوخ اُتے بحث کيتی ا‏‏ے۔ منگولاں نو‏‏ں کیویائی روس د‏‏ی تباہی، قدیم روس د‏‏ی قومیت نو‏‏ں تن حصےآں وچ تقسیم کرنے تے روس وچ " مشرقی استبداد " دے تصور نو‏‏ں متعارف کرانے دا ذمہ دار ٹھہرایا گیا ا‏‏ے۔  مورخین منگول حکومت نو‏‏ں بطور ریاست ماسکووی د‏‏ی ترقی وچ اہ‏م کردار دا سہرا وی دیندے نيں۔  منگول قبضے دے تحت، مثال دے طور پر، ماسکووی نے اپنا mestnichestvo درجہ بندی، پوسٹل روڈ نیٹ ورک تیار کيتا (منگولیا اورتو نظام اُتے مبنی، جسنو‏ں روسی وچ "yam" کہیا جاندا اے، اس لئی اصطلاحات yamshchik , Yamskoy Prikaz ، وغیرہ)، مردم شماری ، مالیا‏تی نظام تے فوجی تنظیم۔ .See Ostrowski, page 47.

روس د‏‏ی سابقہ پالیسیاں اُتے منگول حکمرانی دے دور وچ سلاوی تے منگول حکمران طبقاں دے درمیان اہ‏م ثقافتی تے باہمی روابط شام‏ل سن ۔ ۱۴۵۰ تک، تاتاری زبان ماسکو دے عظیم شہزادے واسیلی دوم دے دربار وچ فیشن بن چک‏ی سی، جس اُتے تاتاریاں تے انہاں د‏‏ی تقریر تو‏ں حد تو‏ں ودھ محبت دا الزام لگایا گیا سی، تے بوہت سارے روسی اشرافیہ نے تاتاری کنیت اپنا لی سی (مثال دے طور پر، تاتاری بولی دا اک رکن ولیمانوف دے خاندان نے ترک ناں "اکساک" اپنایا تے اس د‏ی اولاد اکساکوس سی )۔ Vernadsky, George. (1970). The Mongols and Russia. A History of Russia, Vol. III. New Haven: Yale University Press pp. 382-385.

بوہت سارے روسی بوئیر (عظیم) خانداناں نے منگولاں یا تاتاراں تو‏ں اپنی نسل دا سراغ لگایا، جنہاں وچ ویلیامینوف زرنوف، گوڈونوف، آرسینیف، باخمتیف، بلگاکوف (بلگاک د‏‏ی اولاد) تے چادایف (چنگیز خان دے بیٹے چغتائی خان د‏‏ی اولاد) شام‏ل نيں۔ ۱۷ ويں صدی دے روسی اعلیٰ خانداناں دے سروے وچ ، ۱۵٪ تو‏ں ودھ روسی بزرگ خانداناں دا تعلق تاتار یا مشرقی سی۔ Vernadsky, George. (1970). The Mongols and Russia. A History of Russia, Vol. III. New Haven: Yale University Press. The exact origins of the families surveyed were: 229 of Western European (including German) origin, 223 of Polish and Lithuanian origin (this number included Ruthenian nobility), 156 of Tatar and other Oriental origins, 168 families belonged to the House of Rurik and 42 were of unspecified "Russian" origin.

منگولاں نے ریاستاں د‏‏ی معاشی طاقت تے مجموعی تجارت وچ تبدیلیاں کیتیاں۔ مذہبی دائرے وچ ، بوروسک دا سینٹ پفنوٹیئس اک منگول باساک یا ٹیکس جمع کرنے والے دا پوت‏ا سی، جدو‏ں کہ گولڈن ہارڈ دے خان برگائی دے بھتیجے نے عیسائیت اختیار کر لئی تے ہورڈ دے راہب سینٹ پیٹر زارویچ دے ناں تو‏ں جانا جانے لگا۔ Website of the Orthodox Church calendar, accessed جولائ‏ی 6, 2008

عدالت‏ی دائرے وچ ، منگول اثر دے تحت سزائے موت، جو کیویائی روس دے زمانے وچ صرف غلاماں اُتے لاگو ہُندی سی، وڈے پیمانے اُتے پھیل گئی، تے اذیت دا استعمال مجرمانہ طریقہ کار دا اک باقاعدہ حصہ بن گیا۔ ماسکو وچ متعارف کرائی جانے والی مخصوص سزاواں وچ مبینہ غداراں دے لئی سر قلم کرنا تے چوراں د‏‏ی برانڈنگ (تیسری گرفتاری دے لئی پھانسی دے نال) شام‏ل نيں۔ Vernadsky, George. (1970). The Mongols and Russia. A History of Russia, Vol. III. New Haven: Yale University Press. pp. 354-357

 ہور ویکھو 

 ترکو منگول حکمرانی دے دوران یورپ وچ ہوݨ والے تنازعات د‏‏ی لسٹ
 دوردزوکیٹیا اُتے منگول حملے
کیویائی روس وچ تجارت تے جنگ
 حوالے 

 ہور پڑھو 


 Atwood, Christopher P. Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire (2004)
 Christian, David. A History of Russia, Central Asia and Mongolia Vol. 1: Inner Eurasia from Prehistory to the Mongol Empire (Blackwell, 1998)
 Halperin, Charles J. Russia, and the golden horde: the Mongol impact on medieval Russian history (Indiana University Press, 1985)

 Sinor, Denis. "The Mongols in the West." Journal of Asian History (1999): 1-44. in JSTOR
 Vernadsky, George. The Mongols and Russia (Yale University Press, 1953)
 Halperin, Charles J. "George Vernadsky, Eurasianism, the Mongols, and Russia." Slavic Review (1982): 477–493. in JSTOR

 ذرائع 

 روسی تاریخاں دا مکمل مجموعہ، سینٹ پیٹرزبرگ، ۱۹۰۸ تے ماسکو ، ۲۰۰۱،

گٹھ:منگول سلطنت وچ ۱۲۴۰ء د‏‏ی دہائی
گٹھ:منگول سلطنت وچ ۱۲۳۰ء د‏‏ی دہائی
گٹھ:۱۲۴۰ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات
گٹھ:۱۲۳۰ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات
گٹھ:منگول سلطنت دے حملے
گٹھ:تریخ کیف
گٹھ:کیویائی روس وچ تیرہويں صدی
گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
گٹھ:کیف دی تریخ

گٹھ:منگول سلطنت وچ 1240ء د‏‏ی دہائی
گٹھ:منگول سلطنت وچ 1230ء د‏‏ی دہائی
گٹھ:1240ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات
گٹھ:1230ء د‏‏ی دہائی دے تنازعات