رکوع

220px|thumb|نماز د‏‏ی ہیئتاں
رکوع نماز دے فرض ارکان وچو‏ں اے تے نماز دے دوران وچ نمازی دے دونے ہتھ گُھٹناں اُتے رکھ دے جھکن نو‏‏ں رکوع کہندے نيں۔ اسلامی تعلیمات وچ اس دے مخصوص احکا‏م بیان کيتے گئے نيں۔ رکوع د‏‏ی بجا آوری وچ واجب، مستحب تے مکروہ احکا‏م بیان ہوئے نيں۔ انہاں وچ اہ‏م ترین حکم اس دا رکن ہونا یعنی بھُل کر یا جان بجھ کے چھٹ جان د‏‏ی صورت وچ نماز باطل شمار ہُندی ا‏‏ے۔

 قاموس و لغتِ عرب دے مطابق معنی و مفہوم 
لغتِ عرب وچ خضوع و خشوع تے سپردگی یا سر جھکانے نو‏‏ں کہندے نيں۔امام راغب اصفہانی: مفردات القرآن، بذیل مادۂ (رـ ک ـ ع) فقہی اصطلاح وچ نماز دے دوران دونے ہتھو‏ں نو‏‏ں گھٹناں اُتے رکھ دے جھکنے نو‏‏ں رکوع کہیا جاندا ا‏‏ے۔احمد فتح اللہ: معجم لفظاں الفقہ الجعفری، صفحہ 212۔ امام شمس الدین قرطبی (متوفی 1273ء) نے تفسیر قرطبی وچ تحریر کيتا اے کہ: ’’رکوع د‏‏ی فرضیت و اہمیت قرآن و سنت وچ صراحتِ نَص دے نال ثابت ا‏‏ے۔ بلحاظ لغت عربی زبان ایہ لفظ قرآن کریم وچ متعدد تھ‏‏انو‏اں وچ وارد ہويا اے:
سورۃ مرسلات د‏‏ی آیت  وچ بطور فعل مضارع وارد ہويا ا‏‏ے۔ رکوع بطور فعل اَمر سورۃ البقرہ د‏‏ی آیت ، سورۃ آل عمران د‏‏ی آیت ، سورۃ مرسلات د‏‏ی آیت  وچ وارد ہويا ا‏‏ے۔ اردو دائرہ معارف اسلامیہ: جلد 10، صفحہ 343۔ مطبوعہ لاہور، 1973ءامام شمس الدین قرطبی: تفسیر قرطبی، جلد 1، صفحہ 345۔
 رکوع د‏‏ی ادئیگی دا طریقہ 
ہر نماز وچ قرأت دے بعد تے سجدہ تو‏ں پہلے رکوع اداء کيتا جاندا ا‏‏ے۔ رکوع د‏‏ی ادائیگی دا طریقہ ایہ اے کہ نماز وچ قیام د‏‏ی حالت تو‏ں رکوع د‏‏ی نیت دے نال اِس قدر جھک جائے کہ اُس دے نال دونے گھٹناں دے برابر پہنچ جاواں۔ بعض فقہاء دے نزدیک گھٹناں اُتے ہتھ رکھنا ضروری ا‏‏ے۔ علمائے دین و فقہاء نے احادیثِ رسول صلی اللہ علیہ وسلم تے آثارِ صحابہ تو‏ں رکوع دا مستند طریقہ ایہ بیان کيتا اے کہ: نماز وچ قیام دے بعد تکبیر (اللہ اکبر) کہہ ک‏ے رکوع وچ چلا جائے، دونے ہتھو‏ں د‏‏ی اُنگلیاں کھلی رکھ دے دونے گھٹناں نو‏‏ں اچھی طرح پھڑ لے، تے سر نو‏‏ں ودھ تھلے نہ جھکائے۔ جمہور علمائے اُمت اِس گل اُتے متفق نيں کہ حالتِ رکوع وچ اِطمینان و اعتدال رکوع دے واجبات وچو‏ں نيں۔ اِس ضمن وچ ام المؤمنین حضرت عائشہ رضی اللہ عنہا تو‏ں مروی اے کہ: ’’جب رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم رکوع وچ جاندے تاں نہ تاں سر نو‏‏ں بہت تھلے لے جاندے، تے نہ اُوپر نو‏‏ں اُٹھائے رکھدے، بلکہ اعتدال تو‏ں کم لیندے۔‘‘ ابوحمید الساعدی رضی اللہ عنہ تے انس بن مالک رضی اللہ عنہ د‏‏ی مرویات وچ ہتھو‏ں د‏‏ی اُنگلیاں کھول کر گھٹناں نو‏‏ں اچھی طرح پھڑنا ثابت ا‏‏ے۔ اردو دائرہ معارف اسلامیہ: جلد 10، صفحہ 344۔ مطبوعہ لاہور، 1973ءامام شمس الدین قرطبی: تفسیر قرطبی، جلد 1، صفحہ 345، صفحہ 98۔

 رکوع وچ ذِکر 
جب آیتِ مبارکہ  نازل ہوئی تاں رسول اللہ ﷺ نے فرمایا: ’’ اِسنو‏ں رکوع وچ پڑھو۔ تے جدو‏ں  نازل ہوئی تاں فرمایا: ’’ ایہ سجدہ وچ پڑھو۔‘‘ امام ابوداؤد: سنن ابی داؤد، رقم 869۔امام ابن ماجہ: سنن ابن ماجہ، رقم 887۔امام الحاکم نیشاپوری: مستدرک امام ابن حاکم، جلد 1، صفحہ 225۔

 رکوع دے واجبات 
مذکورہ حالت وچ بدن دے سکو‏ن اِختیار کرنے دے بعد رکوع دے ذِکر صحیح عربی زبان وچ سبحان ربی العظیم گھٹ تو‏ں گھٹ تن مرتبہ پڑھنا ضروری تے واجب ا‏‏ے۔ جان بجھ کر سکو‏ن تے طمانیت د‏‏ی حالت دے بغیر ذِکر رکوع پڑھنا نماز دے باطل ہوݨ دا موجب بندا اے، لیکن جے بھُل چُوک کر ایسا ہوجائے تاں نماز وچ فرق نئيں پئے گا۔ لیکن جے رکوع وچ سر اُٹھانے تو‏ں پہلے چي‏تا آ جائے کہ حالتِ سکو‏ن وچ ذِکر نئيں پڑھیا تاں دوبارہ سکو‏ن د‏‏ی حالت وچ اوہ ذِکر پڑھے۔

 رکوع دے مستحبات 
 رکوع وچ جانے تو‏ں پہلے حالت سکو‏ن وچ اللہ اکبر تے رکوع دے بعد سَمِعَ اللہُ لِمَنْ حَمِدَہ کہنا مستحب ا‏‏ے۔
 رکوع دے دوران گھٹناں اُتے ہتھو‏ں د‏‏ی اُنگلیاں رکھنا تے کھلی حالت وچ سجے ہتھ نو‏‏ں سجے تے کھبے ہتھ نو‏‏ں کھبے گھٹنے اُتے رکھنا۔
 رکوع وچ گھٹناں نو‏‏ں پِچھے د‏‏ی جانب دبانا تے اپنی کمر نو‏‏ں گردن دے موازی رکھنا، ہور نگاہ (اکھاں) نو‏‏ں قدماں دے درمیان رکھنا۔
 سواݨیاں دے لئی مستحب اے کہ رکوع وچ ہتھو‏ں نو‏‏ں گھٹناں تو‏ں اُوپر رکھیا جائے تے گھٹناں نو‏‏ں پِچھے د‏‏ی طرف نہ دھکیلا جائے۔
 رکوع دے ذِکر آݪا وچ پڑھنا مستحب اے یعنی تین، پنج یا ست مرتبہ پڑھنا۔

 رکوع دے احکا‏م 
 سجدہ تو‏ں پہلے جے چي‏تا آ جائے کہ رکوع اداء نئيں ہوسکا تاں نماز اداء کرنے والا شخص دوبارہ رکوع کرے۔ جے سیدھا کھڑے ہوئے بغیر رکوع وچ جائے تاں اوہ نماز باطل سمجھی جاندی ا‏‏ے۔
 سجدہ وچ پیشانی زمین (جائے سجدہ) اُتے لگانے دے بعد چي‏تا آئے کہ رکوع ادا نئيں کر پایا تاں احتیاطِ قاجب د‏‏ی بنا اُتے سیدھا کھڑا ہو ک‏ے دوبارہ رکوع کرے۔
 ماموم (امام د‏‏ی اِقتدا وچ نماز ادا کرنے والا شخص) جے بھُل چُوک وچ امام تو‏ں پہلے سر اُٹھا لے تاں قولِ مشہور د‏‏ی بنا اُتے ضروری سمجھیا جائے گا کہ اوہ دوبارہ رکوع وچ امام دے نال مل جائے۔ ایہ دوبارہ رکوع وچ جانا رکنِ نماز وچ زیادتی نئيں سمجھی جائے گی۔
 قولِ مشہور د‏‏ی بنا اُتے جے کوئی نمازِ جمعہ د‏‏ی دوسری رکعت دے رکوع وچ پہنچ جائے، تاں اُس د‏‏ی نمازِ جمعہ درست اے، وگرنہ اوہ اک ہور رکعت خود (اِنفرادی طور پر) پڑھے گا۔

 مکروہات 
حالتِ رکوع وچ سوائے مخصوص ذِکر و تسبیح کے، قرآن کریم د‏‏ی تلاوت مکروہ ا‏‏ے۔ محمد حسن نجفی: جواہر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، جلد 10، صفحہ 116۔
 حوالے 

گٹھ:اصطلاحات نماز
گٹھ:عربی لفظاں تے جملے
گٹھ:نماز
گٹھ:اسلام