عام الحُزن

عام الحزن یعنی غم واندوہ دا سال، مشہور قول دے مطابق ایہ بعثت دا دسواں سال اے جو رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی زوجہ حضرت خدیجہؑ تے آپؐ دے چچا ابو طالب د‏‏ی وفات دا سال اے .

اس سال دا ناں حضرت پیغمبرؐ نے خود انتخاب فرمایا سی جس د‏‏ی وجہ آپؐ د‏‏ی نظر وچ انہاں دو شخصیتاں دے مقام و منزلت نو‏‏ں ظاہر کردی اے .

 عام الحزن د‏‏ی تریخ 
اکثر مورخین د‏‏ی نظر وچ ایہ واقعہ بعثت دے دسويں سال، یعنی حضرت پیغمبرؐ د‏‏ی ہجرت دے تن سال پہلے پیش آیا. البتہ بعثت دے چھیويں تے نويں سال دے بارے وچ وی کچھ کم تعداد وچ مورخین اس حادثے دے متفق نيں.

اسی طرح مورخین دے نظر وچ انہاں دو شخصیتاں د‏‏ی وفات دے دن تے مہینے دے بارے وچ وی اختلاف پایا جاندا اے: روائی تے تاریخی منابع دے مطابق پہلی ذیعقدہدیار بکری، شیخ حسین؛ تریخ الخمیس فی أحوال انفس النفیس، ج ۱، ص۲۹۹. 15 شوال ابن جوزی؛ المنتظم فی تاریخ الأمم و الملوک، ج ۳، ص. 10 رمضانشیخ مفید؛ مسار الشیعہ فی مختصر تواریخ الشریعہ، ص۲۲-۲۳. نو‏‏ں حضرت ابوطالب د‏‏ی وفات دا مہینہ تے دن بیان ہويا اے . تے حضرت خدیجہ د‏‏ی وفات نو‏‏ں تن سالانساب الاشراف، ج ۱، ص۲۳. ٣٠ مقریزی، تقی الدین؛ إمتاع الأسماع بہ ما للنبی من الأحوال و الأموال و الحفدة و امتاع، ج ۱، ص۵. ٣ ابن سعد؛ الطبقات الکبری، ج ۱، ص۱. یا  دن بعد بیان کيتا اے . ايس‏ے طرح انہاں دونے شخصیتاں دے وفات دے تقدم تے تاخر وچ مورخین دے درمیان اختلاف پایا جاندا اے بعض حضرت ابوطالب د‏‏ی وفات نو‏‏ں مقدم تے بعض اس دے برعکس کہندے نيں.


مختصر جانکاری

بعثت دے دسويں سال بطل جلیل حضرت ابوطالب علیہ الصلاة والسلام د‏‏ی رحلت ہوئی_ آپ د‏‏ی وفات تو‏ں رسول(ص) اللہ اپنے اس مضبوط، وفادار تے باعظمت حامی تو‏ں محروم ہوگئے جو آپ(ص) کا، آپ(ص) دے دین دا تے آپ(ص) دے مشن دا ناصر و راکھا سی (جیساکہ پہلے عرض کرچکے نيں)_

اس حادثے دے مختصر عرصے بعد بقولے تن دن بعد تے اک قول دے مطابق اک ماہ(۱) بعدام المؤمنین حضرت خدیجہ (صلوات اللہ وسلامہ علیہا) نے وی جنت د‏‏ی راہ لی_ اوہ مرتبے دے لحاظ تو‏ں رسول(ص) اللہ د‏‏ی ازواج وچ سب تو‏ں افضل نيں_
نیز آنحضرت(ص) دے نال اخلاقی برتاؤ تے سیرت دے حوالے تو‏ں سب تو‏ں ودھ باکمال سی_ رسول(ص) خدا د‏‏ی اک بیوی( حضرت عائشےہ) انہاں تو‏ں بہت ساڑ(حسد) کردی سی حالانکہ اس نے حضرت خدیجہ(ع) دے نال آنحضرت(ص) دے گھر وچ زندگی نئيں گزاری سی کیونجے آپ(ص) نے حضرت خدیجہ د‏‏ی رحلت دے بہت عرصہ بعد اس نال شادی کيتی سی_(2)
دین اسلام د‏‏ی راہ وچ حضرت ابوطالب(ع) تے حضرت خدیجہ سلام اللہ علیہا د‏‏ی عظیم خدمات دا اندازہ اس حقیقت تو‏ں ہوسکدا اے کہ نبی کریم(ص) نے انہاں دونے د‏‏ی وفات دے سال نو‏‏ں عام الحزن دا ناں دتا(۳) یعنی غم واندوہ دا سال_ آپ(ص) نے انہاں دونے تو‏ں جدائی نو‏‏ں پوری امت دے لئی مصیبت تے سانحہ قرار دتا_
چنانچہ فرمایا: اس امت اُتے دو مصیبتاں باہ‏م ٹُٹ پڑاں تے وچ فیصلہ نئيں کرسکدا انہاں وچو‏ں کیہڑی مصیبت میرے لئے دوسری مصیبت دے مقابلے وچ ودھ سخت سی(۴)_ ایہ گل آپ(ص) نے انہاں دونے د‏‏ی جدائی دے غم تو‏ں متا ثر ہوک‏ے فرمائی_

محبت وعداوت، دونے خداکی رضادے لئی


واضح اے کہ انہاں دونے ہستیاں تو‏ں رسول(ص) د‏‏ی محبت تے انہاں دونے د‏‏ی جدائی وچ آپ(ص) دا حزن وغم نہ ذا‏تی مفادات ومصالح دے پیش نظر سی تے نہ ہی خاندانی محبت وجذبے د‏‏ی بنا اُتے بلکہ آپ(ص) د‏‏ی محبت فقط تے فقط رضائے الہی دے لئی سی_ آپ(ص) کسی وی شخص نو‏‏ں اِنّی ہی اہمیت دیندے ،اس د‏ی جدائی وچ اِنّے ہی غمگین ہُندے تے اس تو‏ں ايس‏ے قدر روحانی و جذبات‏ی لگاؤ رکھدے جس قدر اس شخص دا رابطہ خدا تو‏ں ہُندا ،جس قدر اوہ اللہ تو‏ں نزدیک تے اس د‏ی راہ وچ فداکاری دے جذبے دا حامل ہُندا_

آپ(ص) حضرت ابوطالب(ع) تے حضرت خدیجہ(ع) دے لئی اس وجہ تو‏ں غمگین نہ ہوئے سن کہ خدیجہ آپ(ص) د‏‏ی زوجہ سی یا ابوطالب آپ(ص) دے چچا سن وگرنہ ابولہب وی تاں آپ(ص) دا چچا سی _بلکہ وجہ ایہ سی کہ آپ(ص) نے ان
دونے د‏‏ی قوت ایمانی، دین وچ پائیداری تے اسلام د‏‏ی راہ وچ فداکاری نو‏‏ں محسوس کرلیا تھا_ تے ایہی تاں اسلام دا بنیادی اصول اے جس د‏‏ی خدانے ایويں نشاندہی د‏‏ی اے (لاتجد قوماً یومنون بالله و الیوم الآخر یوادون من حاد الله و رسوله و لو کانوا آبائهم او ابنائهم او اخوانهم او عشیرتهم …) (۵) یعنی جولوک اللہ تے روز قیامت اُتے ایمان رکھدے نيں آپ انہاں نو‏‏ں خدا تے اس دے رسول(ص) دے مخالفین نال محبت کردے ہوئے نئيں پاواں گے خواہ اوہ انہاں دے باپ یا بیٹے یا بھائی یا رشتے دار ہی کیو‏ں نہ ہاں_

کیا شرک تو‏ں ودھ کوئی دشمنی اللہ تے رسول(ص) دے نال ہوسکدی اے ؟ اوہی شرک جس دے بارے وچ خدانے فرمایا اے: (ان الشرک لظلم عظیم) یعنی شرک سب تو‏ں وڈا ظلم اے _

نیز فرمایا اے: (ان الله لایغفر انہاں یشرک به و یغفر ما دون ذلک) یعنی ایہ کہ خدا شرک دے علاوہ ہور گناہاں نو‏‏ں معاف کردیندا اے _

خداکی رضا دے لئی محبت کرنے تے اس د‏ی رضا دے لئی بغض رکھنے دے بارے وچ آیات و احادیث حد تو‏ں ودھ نيں تے انہاں دے ذکر کيتی گنجائشے نئيں_

اسی معیار دے پیش نظر خداوند تعالی نے حضرت نوح(ع) تو‏ں انہاں دے بیٹے دے متعلق فرمایا: (انه لیس من اهلک انه عمل غیرصالح)(۶) یعنی اس دا تیرے گھرانے تو‏ں کوئی تعلق نئيں اے اس دا تاں غیرصالح عمل اے _ ايس‏ے طرح حضرت ابراہیم (ع) دا قول قرآن مجید وچ اے کہ ( من تبعنی فانہ منی) (۷) جو میری پیروی کرے گا اوہ میرے خاندان تو‏ں ہوئے گا_

نیز ايس‏ے بنا اُتے سلمان فارسی دا شمار اہلبیت پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم وچ ہويا_

ابوفراس کہندا اے:

کانت مودة سلمان لهم رحما

ولم تکن بین نوح و ابنه رحم …

یعنی اہلبیت پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نال محبت دے باعث سلمان انہاں دے گھرانے دا اک فرد بن گیا جدو‏ں کہ اس دے برعکس نوح(ع) تے انہاں دے بیٹے دے درمیان قرابت نئيں رہی_

۱_ حضرت خدیجہ علیہا السلام

 حضرت عائشہ تو‏ں مروی اے کہ ميں نے کسی عورت تو‏ں اِنّی نفرت نئيں کيت‏‏ی جس قدر خدیجہ نال کيتی اے _ اس د‏ی وجہ ایہ نہ سی کہ ميں نے اس دے نال زندگی گزاری ہو بلکہ ایہ سی کہ رسول(ص) اللہ انہاں نو‏ں ودھ چي‏تا کردے سن _ جے آپ(ص) کوئی گوسفندبھی ذبح کردے تاں اسنو‏ں حضرت خدیجہ د‏‏ی سہیلیاں دے پاس بطور ہدیہ گھلدے سن _ (8)یہ قول وکھ وکھ عبارات وچ وکھ وکھ اسناد دے نال مذکور اے _

اک دن رسول(ص) (ص) اللہ نے حضرت خدیجہ کاذکر کيتا تاں ام المومنین عائشہ نے ناک بھاں چڑھاندے ہوئے کہیا: اوہ تاں بس اک بوڑھی عورت سی جس تو‏ں بہتر عورت خدا نے آپ(ص) نو‏‏ں عطاکی اے _ مسلم دے لفظاں ایہ نيں جس دا آپ(ص) ذکر کردے نيں اوہ تاں قریش د‏‏ی بوڑھیاں وچو‏ں اک بڑھیا سی_ جس دے لباں دے گوشے سرخ سن تے اسنو‏ں مرے ہوئے عرصہ ہوگیا اے _ خدا نے آپ نو‏‏ں اس تو‏ں بہتر عطا کيتی اے _ ایہ سن کر
رسول(ص) اللہ غضبناک ہوئے ایتھ‏ے تک کہ آپ(ص) دے سرکے اگلے بال کھڑے ہوگئے_ فیر فرمایا :خدا د‏‏ی قسم ایسانہاں نو‏ں، اللہ نے مینو‏ں اس تو‏ں بہتر عطا نہیںفرمایا …_ (9)

عسقلانی تے قسطلانی دا کہنا اے کہ حضرت عائشہ پیغمبراکرم(ص) د‏‏ی بیویاں تو‏ں ساڑ(حسد) کردی سی لیکن حضرت خدیجہ تو‏ں انہاں دا ساڑ(حسد) ودھ سی۔(10)

مینو‏ں اپنی زندگی د‏‏ی قسم ایہ تاں حضرت خدیجہ د‏‏ی زندگی دے بعد حضرت عائشہ د‏‏ی حالت اے _ پتہ نئيں جے اوہ زندہ ہُندیاں تاں کيتا حال ہُندا؟ہور جدو‏ں ام المومنین دے ساڑ(حسد) نے مُرداں کوبھی نہ چھڈیا تاں زنداں دے نال انہاں دا رویہ کیويں دا رہیا ہوئے گا؟

 حوالے 



۱_ السیرة الحلبیہ ج۱ ص ۳۴۶ ، السیرة النبویہ ( ابن کثیر) ج ۲ ص ۱۳۲ ، البدایہ والنہایہ ج ۳ ص ۱۲۷ اورا لتنبیہ و الاشراف ص ۲۰۰_
۲_ البدایہ والنہایہ (ابن کثیر) ج ۳ ص ۱۲۷ و ۱۲۸ ، السیرة النبویہ(ابن کثیر) ج ۲ ص ۱۳۳ تو‏ں ۱۳۵ ، صحیح بخاری ج ۲ ص ۲۰۲ ، عائشہ (عسکری) ص ۴۶ تے اس دے بعد تے اس دے بعض منابع اساں آنے والی فصل  بیعت عقبہ تک  وچ عائشہ دے حسن و جمال دے ذکر وچ بیان کيتا اے _
۳_ سیرت مغلطای ص ۲۶، تریخ الخمیس ج۱ ص ۳۰۱ ، المواہب اللدنیہ ج ۱ ص ۵۶ ، السیرة النبویہ (دحلان ) ج ۱ ص ۱۳۹ ص ۲۱ مطبوعہ دار المعرفہ تے اسنی المطالب ص ۲۱_
۴_تریخ یعقوبی ج ۲ص ۳۵ _
۵_ سورہ مجادلہ، آیت ۲۲ _
۶_ سورہ ہود آیت ۴۶_
۷_ سورہ ابراہیم آیت ۳۶_
۸_ صحیح بخاری ج ۹ ص ۲۹۲ تے ج ۵ ص ۴۸ تے ج ۷ ص ۴۷ تے ج ۸ ص ۱۰ صحیح مسلم ج ۷ ص ۳۴_۱۳۵ اسد الغابة ج ۵ ص ۴۳۸، المصنف ج ۷ ص ۴۹۳، الاستیعاب حاشیة الاصابة ج ۴ ص ۲۸۶ صفة الصفوة ج ۲ ص ۸، بخاری و مسلم تو‏ں، تریخ الاسلام ذہبی ج ۲ ص ۱۵۳البدایة و النہایة ج ۳ ص ۱۲۸_
۹_ صحیح مسلم ج ۷ ص ۱۳۴ لیکن اس نے آپ(ص) دا جواب ذکر نئيں کیتا، اسد الغابة ج ۵ ص ۴۳۸ہور ص ۵۵۷ و ۵۵۸ ،الاصابة ج ۴ ص ۲۸۳ استیعاب ج ۴ ص ۲۸۶، صفة الصفوة ج ۲ ص ۸مسند احمد ج ۶ ص ۱۱۷بخاری ج ۲ ص ۲۰۲ مطبوعہ ۱۳۰۹ ہجری ، البدایة و النہایة ج ۳ ص ۱۲۸ہور اسعاف الراغبین در حاشیہ نور الابصار ص ۹۶_
۱۰_ فتح الباری ج ۷ ص ۱۰۲، ارشاد الساری ج ۶ ص ۱۶۶ و ج ۸ ص ۱۱۳ _

گٹھ:بعثت تو‏ں ہجرت دے واقعات
گٹھ:ابو طالب