ہندوستانی قواعد

ہر زبان دے لئی کجھ اصول اَتے قوانین ہُندے نيں، جنہاں تو‏ں اس بولی نو‏‏ں صحیح طور تو‏ں سکھیا اتے استعمال کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ زبان د‏‏ی درستی اتے اس د‏ی خوبصورتی نو‏‏ں برقرار رکھن لئی انہاں قوانین اُتے عمل درآمد کرنا ضروری ہُندا ا‏‏ے۔ ہندوستانی زبان دے وی کجھ اصول نيں، جنہاں نو‏ں قواعد جاں گرامر کہیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں دے جانن تو‏ں اردو بولی نو‏‏ں ٹھیک طریقے تو‏ں بولا اتے سمجھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ سنسکرت وچ قواعد نو‏‏ں ویاکرن کہندے نيں۔ قواعد جاں گرامر، لسانیات د‏‏ی اک اہ‏م شاخ اے اتے اس دا مطالعہ بولی تے دسترس حاصل کرن لئی نہایت ضروری ا‏‏ے۔ ایہہ مضمون اردو بولی دے قواعد دے متعلق ا‏‏ے۔

ہندوستانی قواعد دے دو حصے نيں :
 'رہیا کردے ہو غیروںماں
حصۂ صرف حصۂ نحواِنہاں د‏‏ی تفصیلات تھلے درج نيں :

 حصۂ صرف صرف، قواعد دا اوہ حصہ اے جس وچ جملیاں اتے مرکبات د‏‏ی بجائے، فقط لفظاں دے بارے وچ بحث کيتی جاندی اے ؛ اُنہاں د‏‏ی ساخت، بناوٹ اَتے معانى د‏‏ی وضاحت کيتی جاندی اے تے صرف لفظاں نو‏‏ں موضوع بحث بنایا جاندا ا‏‏ے۔

 لفظ 
انسان اپنے منہ تو‏ں جو کجھ کہندا اے اس د‏ی بنیادی اکائی لفظ ہُندی ا‏‏ے۔ اس نو‏ں انگریزی وچ شبد کہندے نيں۔

 لفظِ موضوع 
جس لفظ یا لفظاں دے مجموعے دے کجھ معنى ہوݨ، اس نو‏ں لفظ موضوع کہیا جاندا ا‏‏ے۔ دوسرے لفظاں وچ ، کوئی وی با معنى لفظ یا لفظاں دا مجموعہ لفظ موضوع ہُندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں انگریزی وچ (meaningful شبد کہیا جا سکدا ا‏‏ے۔

اس د‏ی دو قسماں نيں، کلمہ اتے کلام۔ کلمے  د‏‏ی بحث حصۂ صرف وچ آندی اے، جدو‏ں کہ کلام د‏‏ی بحث حصۂ نحو وچ آندی ا‏‏ے۔

 کلمہ 
وہ اکیلا لفظ جس دے کجھ معنى ہوݨ، کلمہ کہلاندا ا‏‏ے۔ دوسرے لفظاں وچ ، کوئی وی اکیلا با معنى لفظ کلمہ ہُندا اے ؛ جداں :
 مسجد
 کیا
 کرنا

ان مثالاں وچ تِناں خط کشیدہہ لفظاں کلمے  نيں۔ انگریزی وچ اسنو‏ں meaningful شبد کہیا جا سکدا ا‏‏ے۔

 اسم اسم اوہ کلمہ اے جو کسے شخص، تھاں، چیز یا کیفیت دے لئی استعمال کيتا جائے ؛ جداں :
   تو‏ں  ا‏‏ے۔
    سی۔
   دا  ہُندا ا‏‏ے۔

انہاں جملیاں وچ خط کشیدہ لفظاں (کلمے) اسماء نيں۔ انگریزی وچ اس نو‏ں nominal کہندے نيں۔

معنیاں دے لحاظ تو‏ں اسم نو‏‏ں دو قسماں وچ تقسیم کيتا جاندا اے :۱۔ اسم ذات اسم معرفہ یا اسم خاص
 * اسم علم
 * خطاب
 * لقب
 * تخلص
 * کنیت
 * عرف
 * اسم ضمیر
 * ضمیر شخصی
 * ضمیر متکلم
 * ضمیر مخاطب
 * ضمیر غائب
 * ضمیر اشارہ
 * ضمیر اشارۂ قریب
 * ضمیر اشارۂ بعید
 * ضمیر استفہام
 * ضمیر موصول
 * ضمیر تنکیر
 * اسم اشارہ
 * اشارۂ قریب
 * اشارۀ بعید
 * اسم موصول
 اسم نکرہ یا اسم عام
 * اسم آلہ
 * اسم صوت
 * اسم thumb یا اسم مصغر
 * اسم مُکَبَّر
 * اسم ظَرف
 * اسم ظَرفِ زَمان
 * اسم ظَرفِ مَکان
 * اِسمِ جَمع۲۔ اِسمِ صِفَت صِفَتِ ذاتی/اَصلی
 * صِفَتِ نَفسی
 * صِفَتِ بَعض
 * صِفَتِ کُلّ
 صِفَتِ نِسبَتی
 صِفَتِ عَدَدی
 * صِفَتِ مُعَیِّن
 * صِفَتِ غَیرمُعَیِّن
 * صِفَتِ تَرتِیبی
 * صِفَتِ اِضافی
 * صِفَتِ کَسری
 * صِفَتِ اِستِغراقی
 صِفَتِ مِقداری
 صِفَتِ اِشارَه
 صِفَتِ مُشَبَّہ

 فعل فعل وه کلمہ اے، جو کسی کم دا کرنا، ہونا یا سَہنا ظاہر کرے ؛ جداں :

← «وه گهر آیا۔»

← «یہ باغ خوبصورت ہے۔»

← «اُس نے مجهے ماریا۔»

ان اَمثِلَہ وچ بالا خط کشیده کلمے اَفعال نيں۔ اَنگریزی وچ اِسنو‏ں Verbal کہیا جا سکدا ا‏‏ے۔

معنیاں دے اعتبار تو‏ں اَفعال نو‏‏ں تھلے لکھے اِقسام وچ تقسیم کِیا جاندا ا‏‏ے۔
 فِعلِ لازِم
 فِعلِ مُتَعَدّی
 فِعلِ تام
 فِعلِ ناقِص
 تَمِیز/مُتَعَلِّقِ فِعل

 اکھر حَرف وه کلمہ اے، جیہڑا کلّے کجھ معنٰى نہ دیوے، بلکہ اَسماء اتے اَفعال دے نال مِل کے اپنے پورے معنٰى ظاہر کرے، جداں :

← «اُس نے کہیا، ”اساں پہ خدا کے   بے شمار احسانات نيں۔ “»

← «حضرت عمرؓ کے  زمانے ماں  شیر اور بکری اک گهاٹ پانی پیندے تهے۔ »

اِنہاں مثالاں وچ بالا خط کشیده لفظاں حروف نيں۔ انگریزی وچ اکھر نو‏‏ں Particle کہندے نيں۔

استعمال دے لحاظ حروف نو‏‏ں چار وڈے وڈے گروہاں وچ تقسیم کِیا جاندا اے :اَوَّل: وه حروف، جو اَسماء اتے اَفعال دے باہمی تعلّق نو‏‏ں ظاہر کرنے دے لئی استعمال ہُندے نيں :۔
 عَلامَتِ فاعِل
 عَلامَتِ مَفعُول
 حَرفِ اِضافت
 حَرفِ جار
 حَرفِ تَشبِیہدُوُّم: وه حروف، جو تأکید وتخصیص دا کم دیندے نيں :۔
 حَرفِ تَأکِىد
 حَرفِ تَخصِیص
 حَرفِ شُمُول وَشِرکَتسوُّم: وه حروف، جو دو اِسماں ، دو فِعلاں  یا دو جُملاں  نو‏‏ں مِلاندے نيں :۔
 حَرفِ عَطَف
 حَرفِ تَردید
 حَرفِ اِضراب
 حَرفِ اِستِدراک
 حَرفِ اِستِثناء
 حَرفِ بَیان
 حَرفِ عِلَّت
 حَرفِ شَرط وَجَزاءچہارُم: وه حروف، جو جُملاں وچ قائم مقام ہُندے نيں :۔
 حَرفِ نِدا
 حَرفِ جَواب
 حَرفِ نُدبَہ وَتَأَسُّف
 حَرفِ اِبنِساط
 حَرفِ تَعَجُّب
 حَرفِ نَفرِین وَنَفرَت
 حَرفِ تَحسِین وَآفرِین
 حَرفِ تَنبِِیہ
 حَرفِ قَسَم
 حَرفِ تَوبَہ و اَمان

 لفظِ مہمل 
جن لفظاں دے کچھ معنٰى نہ ہوݨ، وه لفظاں مُہمِل کہلاندے نيں۔

 حصۂ نَحو نَحو، قواعد دا وه حصہ اے جس وچ علٰیحده علٰیحده لفظاں د‏‏ی بجائے لفظاں دے مجموعےآں، مُرَکَّب جُملاں یا عِبارتاں تو‏ں بحث کيتی جاندی ا‏‏ے۔

 کَلام/مُرَکَّب 
کوئی بهی دو یا دو تو‏ں زیاده پُر معنٰى لفظاں دا مجموعہ، کَلام یا مُرَکَّب ہُندا ا‏‏ے۔ اِسنو‏ں انگریزی وچ Phrase and Clause یا Group of meaningful words' کہیا جا سکدا ا‏‏ے۔

__اشاریہ__
__ربط_نیا_قطعہ__

گٹھ:اردو قواعد
گٹھ:اردو
گٹھ:قواعد
گٹھ:ہندوستانی زبان
گٹھ:ہندی
گٹھ:مخصوص زباناں دا صرف و نحو
گٹھ:Short description is different from Wikidata