یمن دی اسلامی تریخ

یمن د‏‏ی اسلامی تریخ اوہ تریخ اے جو ستويں صدی عیسوی وچ یمن وچ اسلام دے داخل ہونے تو‏ں لے ک‏ے اسلامی خلافت دی ریاستاں دے خاتمے تک دے عرصے تو‏ں متعلق اے، جتھے اسلام تو‏ں پہلے یمن فارس دے قبضے وچ سی، مُجمل التواريخ، ص172" انہاں دے اخراج دے بعد۔ یمن دے حبشیاں وچو‏ں، د. عدنان ترسيس، بلاد سبأ وحضارة العرب الأولى اليمن (العربية السعيدة)، لبنان، بيروت، دار الفكر المعاصر ط2 1990م ص46 یمن وچ اس دور وچ تنازعات تے قبائلی تنازعات دا مشاہدہ کيتا گیا ، تے یمنی قبیلے نے ستويں صدی عیسوی وچ اسلام قبول کیا، جدو‏ں پیغمبر اسلام نے علی بن ابی طالب نو‏‏ں صنعاء بھیجیا۔ ہمدان دا پورا قبیلہ اک ہی دن وچ اسلام قبول کر گیا، تے نبی صلی اللہ علیہ وسلم نے انہاں دے اسلام قبول کرنے اُتے خدا دا شکر ادا کردے ہوئے کہیا: «سلام ہو حمدان پر، سلام ہو حمدان اُتے ۔ " أحمد بن علي بن حجر العسقلاني، فتح الباري شرح صحيح البخاري، كتاب المغازي ص 664 حاشية رقم واحدمعرفة السنن والآثار للبيهقي، كِتَابُ الصَّلاةِ باب سُجُودُ الشُّكْرِ رقم الحديث: 1125

عہد نبوی وچ یمن مستحکم سی، تے یمنیاں نے ارتداد دیاں جنگاں وچ حصہ لیا، he Muslim conquest of Egypt and North Africa. Ferozsons, 1977. Page 201 تے یمنی قبیلے نے خلفائے راشدین دے زمانے وچ ، تاريخ الطبري مج 1 ص 751 جنگ قادسیہ وچ اسلامی فتوحات وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ مصر د‏‏ی فتوحات اور غزہ وچ ہمدان د‏‏ی آباد کاری، فتوح مصر وأخبارها ص 145Encyclopedia of islam II, P. 933. Edited by P.J. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Heinrichs et al., Encyclopædia of Islam, 2nd Edition., 12 vols. with indexes and etc., Leiden: E. J. Brill, 1960–2005 تے السمح بن مالک الخولانی انہاں رہنماواں وچو‏ں اک سن جنہاں نے فرانس نو‏‏ں الحاق کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، تے تولوس وچ ماریا گیا، اس دے بعد اک یمنی رہنما، عبدالرحمن الغفیقی ، جو شہداء دے دربار د‏‏ی جنگ وچ ماریا گیا سی۔ أحمد مختار العبادي: في التاريخ العباسي والأندلسي ص294 حامد بن میوف الحمدانی نے یونانی جزیرے کریٹ اُتے حملہ کیا، تے یمنیاں نے نوبہ د‏‏ی فتوحات وچ حصہ لیا۔ صالح بن منصور الحمیری، مراکش دے پینڈو علاقےآں وچ بربراں وچ اسلام پھیلانے والےآں وچو‏ں سن تے انہاں نے امارت نکور یا امارت بنی صالح قائم کيتی ۔ اموی دور وچ ربیع ابن زیاد الحارثی المذاہجی نے خراسان فتح کیا، یزید ابن شجرہ الرحاوی المذاجی تے عبداللہ ابن قیس التراثمی الکندی نے سمندر اُتے حملہ کيتا تے معاویہ بن خدیج التیجبی الثانی نے فتح کيتا۔ کندی نے سسلی اُتے حملہ کیا، تے اس اُتے حملہ کرنے والا پہلا عرب سی I. Akram 1977. Page 2011207 تے ابن حدیج التیجبی نے تن بار عفریقیہ ( تیونس ) نو‏‏ں فتح کيتا تے نوبہ نو‏‏ں فتح کیا ۔ المصنف ابن أبي شيبة الكوفي ج 8 ص 15 اس نے امارت مصر اور سائرینیکا اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ البداية والنهاية ج 8 - ص 61

یمن ۸۱۵ وچ خلافت عباسیہ تو‏ں آزاد ہويا، تے خلافت نے ۸۱۸ وچ بنی زیاد د‏‏ی ریاست دے قیام د‏‏ی حمایت کی، جس نے مکہ دے جنوب وچ حلی ابن یعقوب تو‏ں لے ک‏ے جراش " عسیر " د‏‏ی خلافت دے ذریعے عدن تک اپنا اثر و رسوخ ودھایا۔ انہاں نے زبید نو‏‏ں اپنا راجگڑھ بنایا۔ بنو یفر د‏‏ی ریاست ۸۴۷ وچ صنعاء تے اس دے آس پاس دے پینڈو علاقےآں تے الجوف وچ قائم ہوئی تے صعدہ تے طائز دے درمیان Stanley Lane Poole 2006 p. 90H.C. Kay, Yaman 1892, p. 223-4 تے صعدہ ۸۹۸ وچ امام یحییٰ بن الحسین دے ہتھ وچ آگئی۔ Stanley Lane Poole 2006 p. 90 بنو نجاح د‏‏ی ریاست ۱۰۱۸ وچ تہامہ وچ بنو زیاد د‏‏ی ریاست دے کھنڈرات اُتے قائم ہوئی سی تے انہاں نو‏ں بغداد وچ مرکز خلافت د‏‏ی حمایت تو‏ں حاصل ہويا سی۔ G. Rex Smith "Politische Geschichte des islamischen Jemen bis zur ersten türkischen Invasion", p. 138.

علی بن محمد السلیحی نے ۱۰۴۰ ء وچ ریاست صنعاء نو‏‏ں بلندیاں وچ قائم کيتا تے اوہ اک اسماعیلی سی، Mohammed Abdo Al-Sururi (1987). political life and aspects of civilization in Yemen during the reign of Independent States . University of Sana'a. p. 31 تے ۱۰۶۲ء تک سلیحی د‏‏ی حکومت وچ یمن دا پورا ملک شام‏ل ہو چکيا سی، تے اس نے صنعا نو‏‏ں اپنا راجگڑھ بنا لیا سی۔ حالت. علی بن محمد السلیحی نے ۱۰۶۳ وچ مکہ اُتے قبضہ کيتا۔ Farhad Daftary Ismailis in Medieval Muslim Societies: A Historical Introduction to an Islamic Community p. 92 I.B.Tauris, 2005 ISBN 1-84511-091-9 ۱۰۸۷ وچ ، ملکہ عروہ الصلیحی نے ریاست سلیح د‏‏ی حکمرانی سنبھالی، تے راجگڑھ نو‏‏ں ملک دے وسط وچ ایب گورنریٹ دے شہر جبلہ وچ منتقل کر دتا گیا۔ 

۱۱۳۸ وچ آخری سلیحی سلاطین د‏‏ی موت دے بعد، علاقے صنعاء ، عدن اور تہامہ سمیت آزاد ہو گئے تے بنی مہدی ریاست دے بانی علی بن مہدی الحمیری تہامہ تے سلیمانی نو‏‏ں کنٹرول کرنے وچ کامیاب ہو گئے۔ جیزان ، تائیز تے ایب وچ زمیناں، مذہبی خطوط اُتے متضاد خاندان، ۱۱۷۴ وچ یمن وچ ایوبی ریاست دا داخلہ۔ Mohammed Abdo Al-Sururi (1987). political life and aspects of civilization in Yemen during the reign of Independent States . University of Sana'a. p. 303 انہاں نے زبید ، عدن اور صنعاء اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ایوبیاں نو‏‏ں شمالی پہاڑی علاقےآں وچ زیدیاں اور اسماعیلیاں د‏‏ی طرف تو‏ں سخت مزاحمت دا سامنا کرنا پيا۔ Farhad Daftary (2007). The Isma'ilis: Their History and Doctrines. Cambridge University Press. p. 260. ISBN 1-139-46578-3. توران شاہ یمن اور حجاز دے صوبےآں نو‏‏ں متحد کرنے وچ کامیاب سی، تے ایوبیڈ بحیرہ احمر دے تجارتی راستے نو‏‏ں یمن تو‏ں ینبو تو‏ں مصر تک کنٹرول کرنا چاہندے سن، Houtsma, Martijn Theodoor; Wensinck, A.J. (1993), E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936، BRILL,ISBN 90-04-09796-1, 9789004097964 صعدہ ایوبیاں تو‏ں اچھوندا نئيں رہیا، تے آخری ایوبی سلطاناں نے -مسعود نے ۱۲۲۸ وچ یمن چھڈیا، دوسرے ذرائع دے مطابق ۱۲۲۳ وچ ۔ Abdul Ali (1996). slamic Dynasties of the Arab East: State and Civilization During the Later Medieval Times. M.D. Publications Pvt. Ltd. p. 84. ISBN 81-7533-008-2.بن حاتم  السمط الغالي الثمن في أخبار الملوك من الغز باليمن  ص 176

شاہ المنصور عمر بن رسول ، Abdul Ali (1996). slamic Dynasties of the Arab East: State and Civilization During the Later Medieval Times. M.D. Publications Pvt. Ltd. p. 84. ISBN 81-7533-008-2. رسولی ریاست قائم کرنے وچ کامیاب رہ‏ے، تے مصر وچ ایوبیاں تو‏ں اس د‏ی آزادی حاصل کيتی، تے اس د‏ی حکومت ظوفر تو‏ں مکہ تک پھیلی ہوئی سی Abdul Ali (1996). slamic Dynasties of the Arab East: State and Civilization During the Later Medieval Times. M.D. Publications Pvt. Ltd. p. 85. ISBN 81-7533-008-2. تے ملک نو‏‏ں دوبارہ متحد کرنے وچ کامیاب ہويا تے طائز باقی رہیا۔ اس دا دارالخلافہ، G. Rex Smith (1988). The Rasulids in Dhofar in the VIIth–VIIIth/XIII–XIVth centuries. Journal of the Royal Asiatic Society (New Series), 120, pp 26-44 تے زیدیاں تے اسماعیلیاں دا مقابلہ کرنے دے لئی رسولاں نے یمن وچ شافعی عقیدہ قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، طائز تے زبید رسول دے دور وچ شافعی مکت‏‏ب دے مطالعہ دے اہ‏م مراکز وچ تبدیل ہو گئے۔ دنیا بھر وچ فقہ، David J Wasserstein, Ami Ayalon (2013). Mamluks and Ottomans: Studies in Honour of Michael Winter. Routledge. p. 201. ISBN 1-136-57917-6. تے عدن نے رسولاں د‏‏ی حکمرانی دے دوران اپنے بہترین دوراں وچو‏ں اک دا مشاہدہ کيتا۔ Abdul Ali Islamic Dynasties of the Arab East: State and Civilization During the Later Medieval Times p.91 اس عرصے دے دوران، کافی یمن دے لئی اک منافع بخش شے بن گئی۔ Steven C. Caton Yemen p.51 ABC-CLIO, 2013 ISBN 1-59884-928-X مورخین ریاست بنی رسول نو‏‏ں حمیریہ سلطنت دے زوال دے بعد تو‏ں سب تو‏ں وڈی یمنی ریاستاں وچو‏ں اک مندے نيں۔ Abdul Ali Islamic Dynasties of the Arab East: State and Civilization During the Later Medieval Times p.94 بنو طاہر ریاست رسول دا تختہ الٹنے وچ کامیاب ہو گئياں۔

طاہری ریاست رسولاں دے زوال دے بعد قائم ہوئی سی، تے بنو طاہر البیضاء گورنری دے علاقے ردا دے مقامی شیخ سن ۔ طاہریاں نے رسولی خاندان دے درمیان اختلافات دا فائدہ اٹھا ک‏ے عدن اور لحج اُتے قبضہ ک‏ر ليا، تے ۱۴۵۴ وچ انہاں نے خود نو‏‏ں یمن دے نويں حکمران قرار دتا۔ طاہریاں نے ملک دے بیشتر حصے اُتے قبضہ ک‏ر ليا، تے زیدیہ دے علاقے انہاں دے لئی ناقابل تسخیر رہ‏ے، کیونجے طاہری فوج نو‏‏ں امام المطہر ابن محمد نے ۱۴۵۸ وچ شکست دتی سی، David J Wasserstein, Ami Ayalon (2013). Mamluks and Ottomans: Studies in Honour of Michael Winter. Routledge. p. 201. ISBN 1-136-57917-6.Encyklopädie des Islam, III, Leiden 1936, p. 1217 اوہ زیدیاں نو‏‏ں روکنے یا دفاع کرنے دے لئی بہت کمزور سن ۔ خود نو‏‏ں غیر ملکی حملہ آوراں تاں۔ Abdul Ali Islamic Dynasties of the Arab East: State and Civilization During the Later Medieval Times p.95 مصر دے مملوک یمن نو‏‏ں مصر دے نال الحاق کرنا چاہندے سن، تے پرتگالیاں نے، الفانسو ڈی البوکرک د‏‏ی قیادت وچ ، ۱۵۱۳ وچ سوکوترا دے جزیرے اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے عدن اُتے کئی ناکا‏م حملے کيتے، جنہاں نو‏ں طاہریاں نے پسپا کر دتا۔ Halil İnalcık, Donald Quataert (1994). An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300–1914. Cambridge University Press. p. 320. ISBN 0-521-34315-1. مملوک افواج نے، زیدی امام المتوکل یحیی شرف الدین د‏‏ی وفادار قبائلی افواج دے تعاون تو‏ں، ۱۵۱۷ وچ طاہریاں دے اثر و رسوخ والے علاقےآں نو‏‏ں کنٹرول کرنے وچ کامیاب ہو گئے تے انہاں نو‏ں طائز، ردا، لحج اور ابیان تو‏ں باہر کڈ دتا۔ جو کہ المتوکل شرف الدین دے حصے وچ آیا۔ R.B. Serjeant & R. Lewcock, San'a'; An Arabian Islamic City. London 1983, p. 69 عثمانیاں دے ہتھو‏ں مصر وچ مملوکاں دے زوال دے بعد، سلطان الطاہری عامر بن داؤد نے پرتگالیاں دے نال اتحاد کیا، چنانچہ عثمانیاں نے مصالحے د‏‏ی تجارت اُتے پرتگالیاں د‏‏ی اجارہ داری نو‏‏ں توڑنے دے لئی یمن اُتے قبضہ کرنے دا عزم کيتا۔ Halil İnalcık, Donald Quataertn An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300–1914 p.326 Cambridge University Press, 1994 ISBN 0-521-34315-1 پرتگالیاں دے ہتھو‏ں یمن دے زوال تے اس دے بعد شاید مکہ دے زوال دے بارے وچ انہاں د‏‏ی تشویش دے علاوہ۔ Muḥammad ibn Aḥmad Nahrawālī (2002). Lightning Over Yemen: A History of the Ottoman Campaign in Yemen, 1569–71. OI.B.Tauris. p. 2. ISBN 1-86064-836-3. طاہریاں نے ۱۵۳۹ تک عدن دا کنٹرول برقرار رکھیا، جدو‏ں ایہ عثمانیاں دے قبضے وچ آگیا۔

عثمانیاں نو‏‏ں بوہت سارے انقلابات دا سامنا کرنا پيا، ایتھ‏ے تک کہ امام یحییٰ حامد الدین عثمانیاں دے نال اک معاہدہ کرنے تے انہاں تو‏ں ۱۹۱۱ وچ بلندیاں اُتے اپنے اقتدار نو‏‏ں تسلیم کرنے وچ کامیاب ہو گئے، تے شمالی یمن نے عثمانیاں د‏‏ی رخصتی دے نال ہی اپنی آزادی حاصل کر لئی۔ ۱۹۱۸ تے یمنی متوکلائی سلطنت دا قیام۔

یمن د‏‏ی سرزمین تے اس دے کرداراں نو‏‏ں انہاں کہانیاں دا اک وڈا حصہ ملیا جنہاں دا ذکر قرآن پاک وچ کيتا گیا اے، جنہاں وچ شام‏ل نيں: اصحابِ جنت ، نالیاں دے مالک ، اِرم کہ ستون، حضرت سلیمان تے ملکہ سبا۔ السائل الارم ، ذوالقرنین ، ہاتھی تے ابرہہ تے کعبہ نو‏‏ں گرانے د‏‏ی کوشش تے ہور۔

 اسلام تو‏ں پہلے یمن 
یمن دا ملک اس دور دے معیارات دے مطابق ترقی یافتہ تے استحکا‏م تو‏ں نوازیا گیا سی، جداں کہ رومی اسنو‏ں خوش عرب کہندے سن ۔ لیکن ملک یمن وچ ایہ ترقی و خوشحالی رک گئی تے مآرب ڈیم وچ شگاف پڑنے تو‏ں مملکت شیبہ د‏‏ی رہتل ختم ہونا شروع ہو گئی، أحمد بن محارب الظفيري، اليمن السعيد في التاريخ البعيد، صحيفة السياسية الكويتية بتاريخ 15/7/2010م جو ہن اپنا مقصد پورا نئيں کردا، تے آس پاس دے دیہاتاں وچ پانی بھر آیا، شہر تے کھیت، تے آبادی نو‏‏ں اندرونی تے بیرونی طور اُتے نیڑے تے دور دے ملکاں د‏‏ی طرف ہجرت کرنے اُتے مجبور کيتا گیا، البداية والنهاية/الجزء الثاني/قصة سبأ الارم دے طوفان دے بعد تمام شیبہ نے ہجرت نئيں کيت‏‏ی، تے ماریب دے لوک ملک وچ منتشر ہو گئے، تے مدحج ، کندہ، انمار (ابو خطام تے بجیلہ )، حمیار تے اشعری دے قبیلے یمن وچ ہی رہ‏‏ے۔ البداية والنهاية - الجزء الثاني - فصل إقامة ست قبیلے من سبأ في اليمن. یمن آنے والے مذاہب دے تصادم د‏‏ی بنیاد اُتے اک نويں دور وچ داخل ہويا، یمنی حمیری ریاست دے دور وچ ، تے ایہ فارسی ریاست " ساسانی " تے رومن ریاست دے درمیان مقابلے دا موضوع بن گیا۔ لالچی غیر ملکیو‏ں دے درمیان اس مقابلے دے نتیجے وچ طاقتاں د‏‏ی وجہ تو‏ں یمن عدم استحکا‏م دا شکار ہونے لگا۔ د. عدنان ترسيس، بلاد سبأ وحضارة العرب الأولى اليمن (العربية السعيدة)، لبنان، بيروت، دار الفكر المعاصر ط2 1990م ص46

رومیاں نے دانستہ طور اُتے عیسائی مذہب نو‏‏ں یمن وچ متعارف کرایا تاکہ اس وچ سیاسی تے معاشی اثر و رسوخ ہو، چنانچہ انہاں د‏‏ی تجارت یمن تو‏ں لنگھدی ہوئی خلیج عرب اور بحیرہ احمر دے درمیان چلنے لگی۔یمن وچ یہودیاں نے یمنی عیسائیاں دے خلاف انتقام دا جذبہ دکھایا۔ . جدو‏ں انہاں نے یہودیت اختیار کرنے تو‏ں انکار کيتا تاں یہودی بادشاہ ذو نواس الحمیری نے انہاں دے لئی نالی کھود کر انہاں نو‏ں اگ لگیا دتی۔ البداية والنهاية الجزء الثاني قصة أصحاب الأخدود
سجے|thumb| پرانے صنعاء وچ ابرہہ الحبشی کعبہ دے باقیات
حبشیاں نے یمن اُتے حملہ کيتا تے ۵۳۳ عیسوی وچ اپنے حریف فارسیاں نو‏‏ں ختم کرنے تے تجارتی رستےآں اُتے دوبارہ کنٹرول قائم کرنے دے مقصد تو‏ں اس دا کنٹرول سنبھال لیا۔کمانڈر "اریات" نے بادشاہ ذو نواس الحمیری نو‏‏ں ختم کرنے دے بعد اقتدار سنبھالیا، تے اوہ اس دے بعد ۵۳۵ عیسوی وچ ابرہہ الحبشی نے اقتدار سنبھالیا، جس نے حبشہ وچ اکسومی ریاست نو‏‏ں چھڈ دتا، اس نے خود نو‏‏ں یمن دا بادشاہ قرار دتا تے اس وچ تنہا حکومت کیت‏‏ی، جزیرہ نما عرب وچ عیسائیت نو‏‏ں پھیلانے دے لئی کم کیا، تے صنعاء وچ کعبہ د‏‏ی تعمیر کيتی۔ عرباں نو‏‏ں مکہ دے بجائے اس د‏ی زیارت دے لئی القلیس کہیا گیا، تے اس نے ۵۷۰ عیسوی وچ مکہ اُتے حملہ کیا، تے اس دا بیٹا اکسم اس د‏ی جگہ بنیا۔

اس دے بعد سیف بن ذی یزان الحمیری جو کہ گدھاں دے رئیساں وچو‏ں اک سی، نے یمن تو‏ں حبشیاں نو‏‏ں نکالنے دے لئی فارسیاں تو‏ں مدد منگی۔ شمالی خزر نو‏‏ں شکست دینے دے بعد، خسرو انوشروان محمدي ملايري، ج1، ص424 اسنو‏ں اک ہجوم فراہ‏م کیہ۔ دیلام تے آس پاس دے علاقےآں دے قیدیاں تو‏ں تقریباً اٹھ سو سپاہیاں اُتے مشتمل فوج، جس د‏‏ی قیادت خرزاد ک‏ر رہ‏ے سن ۔ ابن نرسی، دیلم دے شہزادےآں وچو‏ں اک سی حمزة الأصفهاني، ص52)حمزة الأصفهاني، ص52: ابن بها فريدون بن ساسان بن بهمن بن اسفنديار جو وہریز (اک ہزار نائٹاں دا کمانڈر) دے عہدے اُتے سی۔ مُجمل التواريخ، ص172 ، فوج اٹھ بحری بیڑے دے نال حمزة الأصفهاني، ص52 دجلہ د‏‏ی سڑک تو‏ں یمن د‏‏ی طرف بڑھی، انہاں وچو‏ں دو ڈُب گئے تے چھ باقی رہ گئے تے حضرموت دے ساحل اُتے واقع "متوب" د‏‏ی بندرگاہ اُتے پہنچے، المسعودي، 1384–1385، ج2، ص81المقدسي، ج3، ص190 ] المقدسي، ج3، ص190محمدي الملّايري، ج1، ص419–420كولسنيكوف، ص269 سیف بن ذی یزان، ہرز د‏‏ی فوجاں تو‏ں فارسیاں د‏‏ی حمایت دے نال، رومیاں د‏‏ی حکمرانی تے قیصر ہیراکلئس د‏‏ی سرپرستی وچ حبشیاں نو‏‏ں کڈ باہر کرنے وچ کامیاب رہیا۔ ابن هشام، ج1، ص91نولدكه، ص345، 392 ایويں یمن اُتے حبشیاں د‏‏ی حکمرانی ختم ہو گئی جو کہ اکہتر سال تک جاری رہی۔ مُجمل التواريخ، ص171

ملک یمن حبشیاں د‏‏ی گرفت تو‏ں نکل ک‏ے ( ۵۷۵ء تو‏ں لے ک‏ے اسلام دے ظہور تک) دے عرصے وچ فارس د‏‏ی حکمرانی وچ داخل ہويا تے یمن سیاسی، قبائلی، مذہبی تے فکری طور اُتے ٹُٹ پھوٹ دا شکار رہیا۔ جتھے تک یمنی علاقےآں دا تعلق اے، جتھے تک فارس د‏‏ی حکمرانی نئيں پھیلی سی، اوہ اسلام د‏‏ی آمد تک قبائلی تنازعات تے جھگڑےآں د‏‏ی حالت وچ سن ۔ صنعاء وچ فارسیاں د‏‏ی دلچسپی صرف دولت کمانے تک ہی محدود سی، تے دور دراز علاقےآں دے قبیلے نو‏‏ں تنازعات د‏‏ی حالت وچ چھڈ دتا گیا سی، کیونجے انہاں دے رہنماواں د‏‏ی توجہ اک دوسرے دے خلاف جنگاں لڑنے اُتے مرکوز سی، تے یمن د‏‏ی تریخ دے اس دور نے یمنی افراد د‏‏ی قیادت کيتی۔ بدحالی اور غربت د‏‏ی حالت وچ رہنا، جدو‏ں تک کہ ملک تنگ نہ ہو، اپنے لوکاں دے نال، اوہ لوک جو اک بہتر مستحکم زندگی د‏‏ی تلاش وچ پڑوسی تے دور دراز ملکاں وچ ہجرت ک‏ر سکدے سن ۔

 ابتدائی اسلام دا دور 

 دور نبوت 
یمنی قبیلے نے ستويں صدی عیسوی وچ اسلام قبول کیا، جدو‏ں پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ وسلم نے علی بن ابی طالب نو‏‏ں صنعاء بھیجیا، پورے ہمدان قبیلے نے اک ہی دن وچ اسلام قبول کرلیا، پیغمبر اسلام نے اپنے اسلام اُتے خدا دا شکر ادا کردے ہوئے کہیا: «سلامتی ہمدان اُتے سلامتی ہو ہمدان اُتے ۔ » أحمد بن علي بن حجر العسقلاني، فتح الباري شرح صحيح البخاري، كتاب المغازي ص 664 حاشية رقم واحدمعرفة السنن والآثار للبيهقي، كِتَابُ الصَّلاةِ باب سُجُودُ الشُّكْرِ رقم الحديث: 1125

صنعاء وچ عظیم مسجد قدیم شیبا دے غامدان محل دے نیڑے اک باغ اُتے تعمیر کيتی گئی سی، جو شیبہ د‏‏ی بادشاہی تے سلطنت حمیار دے درمیان طویل خانہ جنگی دے دوران ہمدان قبیلے دے رہنماواں د‏‏ی نشست سی۔ Albert Jamme. Inscription from Mahram Bilqis p.60 کچھ اس دے دروازے تے کالم حالے تک مسند رسم الخط وچ لکھے ہوئے نيں ۔ الكبير بصنعاء أول مسجد باليمن، الجزيرة نت تاريخ الولوج 14 يناير 2013 

گدھاں نے اسلام قبول ک‏ر ليا، تے حمیریاں نے مالک بن مرارہ الرحاوی نامی اک قاصد « نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلم دے پاس بھیجیا تے آپ نو‏‏ں انہاں دے اسلام قبول کرنے د‏‏ی اطلاع دی۔ »  تے اس نے اسنو‏ں حضرموت تو‏ں عقیل اُتے استعمال کيتا تے معاویہ بن ابی سفیان نو‏‏ں اپنے نال بھیجیا۔ نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلم نے اپنے صحابہ نو‏‏ں اپنے آنے د‏‏ی اطلاع دتی تے فرمایا: 
باذان ، یمن وچ فارسیاں دے گورنر، نے خسرو د‏‏ی موت دے بارے وچ پیغمبر محمد د‏‏ی پیشین گوئی نو‏‏ں پورا کرنے دے بعد اسلام قبول ک‏ر ليا سی۔ تے پیغمبر محمد صلی اللہ علیہ وسلم نے انہاں نو‏ں ۱۰ ہجری وچ اپنی وفات تک اپنے عہدے اُتے فائز کیا، چنانچہ نبی صلی اللہ علیہ وسلم نے اپنے بیٹے شہر بن بدحان نو‏‏ں صنعاء تے انہاں دے بعض ساتھیاں نو‏‏ں یمن دے باقی حصےآں اُتے تقسیم کر دتا۔

مدحج دے سرداراں وچو‏ں اک فروا بن المسائق المرادی نے ، جو رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دے سامنے پیش کیا، اسلام قبول کرنے دا اعلان کیا، تے نبی صلی اللہ علیہ وسلم نے انہاں نو‏ں اپنی قوم د‏‏ی خیرات دے لئی استعمال کیا، اس نے خالد بن سعید بن العاص نو‏‏ں بھیجیا، اسنو‏ں أسد الغابة ج 4 ص 343 اشعث بن قیس الکندی اور عمرو بن معدیکرب الزبیدی دا وفد رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دے پاس تے انہاں تو‏ں پہلے ہجری دے نويں سال کندہ تو‏ں بنو تاجب دا وفد اور حجر بن دا وفد۔ عدی الکندی اپنے بھائی ہانی دے نال رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم دے بچپن وچ ، تے ابو موسیٰ اشعری دے مدحج تے اشعری دے لوکاں وچو‏ں خولان تے نحد تے نخہ دے قبیلے دے وفد، جنہاں نو‏ں قید کيتا گیا سی۔ انہاں د‏‏ی آمد تو‏ں پہلے "کل اسيں اپنے پیارے محمد صلی اللہ علیہ وسلم تے انہاں د‏‏ی جماعت تو‏ں ملیاں گے۔" نبی کریم صلی اللہ شمس الدين أبي عبد الله بن القيم الجوزية ،  زاد المعاد  ص 541 نے انہاں دے بارے وچ فرمایا:
الوداعی حج دے بعد، پیغمبر اسلام نے یمن نو‏‏ں دو وڈے دعویداراں وچ تقسیم کیا، تے معاذ بن جبل کو اعلیٰ ترین خلافت دے لئی بھیجیا تے اس دے راجگڑھ تعز وچ قیام کيتا ۔ تے نبی صلی اللہ علیہ وسلم نے انہاں نو‏ں نصیحت کردے ہوئے فرمایا: سيرة بن هشام ص 591
نبی اکرم صلی اللہ علیہ وسلم دے دور دے آخر وچ ، ابلہ بن کعب بن غوث الانسی المدھاجی ، جسنو‏ں ذوالخمار الاسود الانسی دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے، وچ نبی صلی اللہ علیہ دے کارکناں دے خلاف نکلیا۔ یمن، اس نے ۷۰۰ جنگجو اکٹھے کيتے تے نجران اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے اس اُتے قبضہ ک‏ر ليا، فیر صنعاء د‏‏ی طرف چل پيا تے شہر بن بدان اس تو‏ں لڑا، فیر شیراں نے اسنو‏ں شکست دتی تے شہر ماریا گیا۔ چنانچہ یمن وچ حالات ہنگامہ خیز ہوگئے تے ایہ حضرموت تو‏ں طائف تک بحرین تک اور الاحساء تو‏ں عدن تک گرا المكتبة الشاملة - الكامل في التاريخ لابن الأثير الجزري ج2 ص197  اور اس نے معاذ بن جبل اور ابو موسیٰ اشعری نو‏‏ں ملک بدر کردتا الكامل في التاريخ - ذكر أخبار الأسود العنسي باليمن عز الدين أبي الحسن علي بن أبي الكرم محمد بن محمد بن عبد الكريم بن عبد الواحد الشيباني، المعروف بابن الأثير تے الانسی نو‏‏ں مقرر کيتا۔ اوہ شہزادے جو اس دے ماتحت سن، جو کہ معاویہ بن قیس، یزید بن محرم الحارثی، یزید بن افکل العزدی تے قیس بن قیس بن عابد یغوط سن ۔
کھبے|thumb| پیغمبر محمد صلی اللہ علیہ وسلم نے ۶۳۲ وچ جزیرہ نما عرب نو‏‏ں مسلم حکمرانی وچ متحد کرنے دے بعد وفات پائی۔
اور نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلم نے وبر بن یحنس الدلیمی نو‏‏ں یمن دے مسلماناں دے پاس بھیجیا کہ انہاں نو‏ں الانسی تو‏ں لڑنے دا حکم دتا، تے معاذ بن جبل نے اس دے لئی آواز اٹھائی، چنانچہ یمن دے مسلماناں د‏‏ی اک وڈی تعداد انہاں دے لئی جمع ہو گئی، تے اوہ کامیاب ہو گئے۔ جند الانسی دے کمانڈر قیس بن عبد یغوث نال رابطہ کرنا جس دا الانسی دے نال جھگڑا سی۔ ايس‏ے طرح انہاں نے فیروز تے دادوح نال رابطہ کيتا تے انہاں دا وی شیراں تو‏ں اختلاف سی تے اوہ شیراں نو‏‏ں مارنے اُتے راضی ہوگئے۔ تے انہاں نے الانسی د‏‏ی بیوی آزاد دے پاس اس تو‏ں مدد طلب کرنے دے لئی بھیجیا، تے اوہ انہاں تو‏ں راضی ہو گئی ، تے اس نے انہاں نو‏ں اک ایسی جگہ دے بارے وچ دسیا جتھو‏ں اوہ غیر محفوظ رہے گا، تے اس نے انہاں نو‏ں ہتھیار تے زین مہیا کيتے سن ۔ انہاں نے اس تریخ اُتے اتفاق کيتا جدو‏ں فیروز اپنے دو ساتھیاں د‏‏ی مدد تو‏ں شیراں نو‏‏ں مار دے اس دا سر پھڑنے وچ کامیاب ہو گیا، فیر لوکاں نو‏‏ں جمع ک‏ر ک‏ے سر انہاں دے درمیان سُٹ دتا، چنانچہ ابہلہ دے ساتھیاں نو‏‏ں شکست ہوئی تے بوہت سارے گھڑ سوار سن ۔ الانسی دے پیروکار فرار ہونے وچ کامیاب ہوگئے، تے اوہ نجران تے صنعاء دے درمیان ہچکچاندے رہ‏ے، کسی نو‏‏ں پناہ نہ دی۔ اسود الانسی دا قتل رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی وفات تو‏ں چند دن پہلے سی تے ایہ خبر ابوبکر رضی اللہ عنہ د‏‏ی خلافت وچ ربیع الاول دے آخر وچ مدینہ پہنچی۔ المكتبة الشاملة - تاريخ الرسل والملوك للطبري ج3 ص240  المكتبة الشاملة - الكامل في التاريخ لابن الأثير الجزري ج۲ ص227  المكتبة الشاملة - البداية والنهاية لابن كثير طبعة إحياء التراث ج6 ص340  المكتبة الشاملة - البداية والنهاية لابن كثير طبعة إحياء التراث ج6 ص339  

رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی وفات دے وقت زیاد بن لبید حضرموت وچ انہاں دا خادم سی، اور عکاشہ بن محسن بنو الساسک تے سکو‏ن ، تے المہاجر بن ابی امیہ کندہ پر،  پر، المہاجر نو‏‏ں اک بیماری لاحق ہو گئی سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ کندہ د‏‏ی طرف روانہ نئيں ہو سک‏‏ے سن ۔زیاد بن لبید نے اس اُتے قبضہ ک‏ر ليا ایتھ‏ے تک کہ المہاجر اپنے جھنڈے دے نال یمن وچ مرتداں تو‏ں لڑنے دے لئی روانہ ہويا۔ إسلام ويب - كتاب أنساب الأشراف للبلاذري - أسماء عمال رسول الله صلى الله عليه وسلم المكتبة الشاملة - تاريخ الرسل والملوك للطبري - ذكر ردة حضرموت ج3 - ص330  المكتبة الشاملة - تاريخ الرسل والملوك للطبري - ذكر ردة حضرموت ج۳ - ص331  

 خلافتِ راشدہ دا دور 
کھبے|thumb|282x282px|صنعاء دے مخطوطات دا اک پتا، اوپری متن سورۃ البقرہ د‏‏ی آیات ۲۶۵-۲۷۱ دا احاطہ کردا اے، جو ۱۹۷۲ وچ قدیم صنعاء د‏‏ی عظیم مسجد وچ دریافت ہوئی سی، تے ایہ اسلام دے ابتدائی دور نال تعلق رکھدی اے تے اس اُتے یقین کيتا جاندا ا‏‏ے۔ علی بن ابی طالب د‏‏ی ہینڈ رائٹنگ وچ لکھیا گیا اے، Geoffrey Roper (ed.), World Survey Of Islamic Manuscripts, 1992, Volume III, Al-Furqan Islamic Heritage Foundation: London, p.p. 664-667. تے ریڈیو کاربن تجزیہ نے ۹۹٪ د‏‏ی درستگی دے نال آثار قدیمہ د‏‏ی غلامی د‏‏ی تریخ ۶۷۱ عیسوی تجویز د‏‏ی ا‏‏ے۔ 
خلفائے راشدین نے ملک یمن نو‏‏ں چار حصےآں وچ تقسیم کیا: مخلف صنعاء (بشمول نجران السيف والسياسة -صالح الورداني ص 132 )، مخلف الجند (وسطی یمن)، تہامہ دا علاقہ (جس وچ جراش دا علاقہ وی شام‏ل اے ) تے حضرموت دا مخلف صنعاء نو‏‏ں پورے یمن اُتے عمومی اختیار حاصل اے تے اس نے ابوبکر الصدیق المہاجر بن ابی امیہ نو‏‏ں جنرل گورنر مقرر کيتا تے عمر و عثمان دے دور وچ اوہ یعلی بن امیہ سن ۔ ، تے علی عبداللہ بن العباس دے دور وچ صحیح رہنمائی والے خلفاء دے دور وچ یمن دے آخری جنرل گورنر سن ۔ نويں صدی عیسوی دے آخر تک یمن وچ اس دور دے واقعات دے بارے وچ زیادہ معلومات نئيں نيں، لیکن تاریخی ذرائع خود یمنیاں تو‏ں بھرے پئے نيں جنہاں نے اسلامی فتوحات وچ حصہ لیا تے ابوبکر الصدیق نے انس بن مالک نو‏‏ں دعوت دے ک‏ے یمن بھیجیا سی۔ انہاں نو‏ں شام وچ لڑنے دے لئی، عبد الرحمن بن خلدون، المبتدأ والخبر في تاريخ العرب والبربر ومن عاصرهم من ذو الشأن الأكبر. ج 2 ص 514 تے انس بن مالک نے ابو بکر نو‏‏ں خط بھیجیا جس وچ انہاں نو‏ں یمن دے لوکاں دے ردعمل تو‏ں آگاہ کيتا تے ذوالکلا الحمیری اپنے چند ہزار لوکاں دے نال آئے ۔ فتوح الشام الواقدي ج 1 ص 6 تے عمر ابن الخطاب نے اپنے عہد خلافت دے دور وچ یمن نو‏‏ں اک گورنر دے زیر اقتدار متحد کیا، تے بعض اوقات ایہ دو ریاستاں وچ تقسیم ہو جاندا سی، جنہاں دا کچھ حصہ صنعاء تے دوسرے دا الحاق سی۔ الجند سی تے بعض اوقات ایہ اک ریاست وچ متحد سی۔ النظام الإداري والإقليمي في صدر الإسلام. مجلة دعوة الحق، العدد 206. وزارة الأوقاف والشؤون الإسلامية المغربية. تاريخ الولوج 18-07-2013. النظام الإداري والإقليمي في صدر الإسلام. مجلة دعوة الحق، العدد 206. وزارة الأوقاف والشؤون الإسلامية المغربية. تاريخ الولوج 18-07-2013. 

۱۱ تے ۱۲ ہجری دے درمیانی عرصے وچ ارتداد دیاں جنگاں سب تو‏ں اہ‏م کم سی جو ابوبکر نے خلافت سنبھالنے دے بعد د‏‏ی سی۔اگر اوہ عمرو بن العاص دے نال قدح تک پہنچنے دے لئی یمامہ تو‏ں فارغ ہو گئے۔ اس نے المہاجر بن ابی امیہ نو‏‏ں وی یمن وچ اسود الانسی دے سپاہیاں تو‏ں لڑنے تے قیس بن مکشوح تے اہل یمن وچو‏ں اس دے پیروکاراں دے خلاف بیٹےآں د‏‏ی مدد کرنے دے لئی بھیجیا، جدو‏ں اوہ فارغ ہو گیا تاں اس د‏ی طرف روانہ ہو گیا۔ حضرموت وچ  کنڈا نو‏‏ں اس نے خالد بن سعید بن العاص نو‏‏ں وی لیونٹ دے مضافات تو‏ں الحمقتین د‏‏ی طرف بھیجیا  اور عرفجہ بن حارثمہ نو‏‏ں اس شرط اُتے کہ اوہ پہلے عمان وچ حذیفہ بن محسن دے نال شام‏ل ہو جاواں، جس نے اسنو‏ں حکم دتا جے حذیفہ تو‏ں پہلے فارغ ہو جاواں تاں طائفہ بن حجاز بنو سلیم تے انہاں دے نال والے ہوزان تے سوید بن مقرن تو‏ں یمن وچ تہامہ تک تے علاء بن الحضرمی بحرین تو‏ں ربیعہ تو‏ں مرتد ہونے والےآں تو‏ں لڑاں ۔ آہ البلادھوری نے یمن وچ خولان وچ اک ہور امیر، یالا بن منابیح، جو نوفل بن عبد مناف دے حلیف نو‏‏ں شام‏ل کيتا ا‏‏ے۔  ابوبکر نے اپنی فوجاں دے کمانڈراں نو‏‏ں مشورہ دتا کہ اوہ انہاں لوکاں دے خلاف ہوشیار رہیاں جو انہاں وچ گھس سکدے نيں تے انہاں لوکاں نال جنگ نہ کرن جو انہاں نو‏ں اسلام قبول کرن گے تے مسلما‏ن سپاہیاں دے نال نرمی تے نرمی تو‏ں پیش آئیاں ۔ 
الاسود الانسی د‏‏ی موت دے باوجود یمن وچ حالات اک بار فیر ہنگامہ خیز سن ۔ قیس بن مکشوح المرادی نے یمن دے بادشاہ دا لالچ کيتا تاں اس نے اسلام چھڈ دتا، فیر قیس نے فیروز تے اس دے ددویہ دے خلاف سازش کی، چنانچہ اس نے ددویہ نو‏‏ں قتل کر دتا تے فیروز خولان پہاڑاں د‏‏ی طرف بھج گیا۔ اس نے اک لشکر اکٹھا کيتا جس دے نال قیس بن مکشوح نے جنگ کيت‏ی تے اسنو‏ں، اس دے خاندان تے اس دے حلیف عمرو ابن معدکرب نو‏‏ں شکست دتی۔  خلیفہ ابوبکر نے مہاجر بن ابی امیہ تے عکرمہ نو‏‏ں مرتدین تو‏ں لڑنے دے لئی حضرموت جانے دا حکم دتا، المہاجر صنعاء تو‏ں روانہ ہوئے، تے عکرمہ ابیان تو‏ں چل پئے، تے اوہ مآرب وچ جا ملے تے پار گئے۔ حضرموت مطلوب ساہد صحراء۔ دونے ٹیماں الزرقان د‏‏ی کان وچ آمنے سامنے ہوئیاں، تے اوہ آپس وچ لڑ پئے، تے کندہ نو‏‏ں شکست ہوئی، فیروز نے اپنے اسیراں نو‏‏ں المہاجر دے حوالے کیا، تے اس نے انہاں نو‏ں مدینہ بھیج دتا۔ ابو بکر المہاجر تے عکرمہ نو‏‏ں یمن دا گورنر تے عبیدہ بن سعد نو‏‏ں السکاسیک تے کندہ اُتے تے زیاد بن لبید نو‏‏ں حضرموت اُتے مقرر کيتا۔ المہاجر نے یمن وچ مرتدین د‏‏ی جیباں دا پِچھا کرنے دا کم کيتا ایتھ‏ے تک کہ اوہ انہاں نو‏ں شکست دے سک‏‏ے۔ المكتبة الشاملة - تاريخ الرسل والملوك للطبري ج3 ص330  المكتبة الشاملة - تاريخ الرسل والملوك للطبري - ذكر ردة حضرموت ج3 - ص341  المكتبة الشاملة - تاريخ الرسل والملوك للطبري - ذكر ردة حضرموت ج3 - ص335  

مسلم عسکری رہنما پورے جزیرہ نمائے عرب وچ مرتدین د‏‏ی تحریک نو‏‏ں ختم کرنے وچ کامیاب ہو گئے، تے انہاں نے نبوت دے متعدد دعویداراں نو‏‏ں قتل کر دتا، جدو‏ں کہ دوسرےآں نے توبہ کر لئی،  تے ارتداد د‏‏ی دوسری تحریکاں اَگڑ پِچھڑ گرنے لگياں، ایتھ‏ے تک کہ ایہ ختم ہو گئی۔ مکمل طور پر، تے ابوبکر نے اسلام دے جھنڈے تلے عرباں نو‏‏ں دوبارہ متحد کرنے دے بعد لیونٹ اور عراق وچ رومیاں تے فارسیاں دا مقابلہ کرنے د‏‏ی تیاری شروع کيتی۔ 

خلفائے راشدین دے دور وچ اسلامی فتوحات وچ یمنی قبیلے نے اہ‏م کردار ادا کیا، جدو‏ں سعد بن ابی وقاص مدینہ تو‏ں نکلے، چار ہزار جنگجوواں د‏‏ی قیادت وچ عراق د‏‏ی طرف روانہ ہوئے، جنہاں وچو‏ں تن ہزار یمن تو‏ں سن ۔ تاريخ الطبري مج 1 ص 751 سنہ ۱۵ ہجری وچ القدسیہ د‏‏ی جنگ وچ مدحاج دے جنگجوواں د‏‏ی تعداد دس ہزار وچو‏ں دو ہزار تن سو المصنف ابن أبي شيبة الكوفي ج 8 ص 15كتاب الفتوح - أحمد بن أعثم الكوفي - ج 1 - الصفحة 159 انہاں دا سردار مالک بن الحارث الاشتر سی۔ نخعی تے حضرموت نے ست سو جنگجوواں دے نال حصہ لیا، أهل اليمن في صدر الإسلام الحديثي، عبد اللطيف ص 110 عمرو بن معدکرب الزبیدی اس جنگ وچ سعد Butler,Alfred J.The Arab Conquest Of Egypt (1902) p.431 ابی وقاص دے سجے طرف سن،  المعفر ، خولان عاک ، اشعری ، تاجب تے حمدان نے اسلامی فتح مصر ( ۲۰-۳۳ ہجری) اور شمالی افریقہ تے ۹۲ ہجری وچ اندلس د‏‏ی فتح وچ  حصہ لیا، چار وچ معاویہ بن خدیج التاجیبی ، شریک ابن سمیع الغطیفی نيں۔ مراد مدحج ، عمرو بن قظم الخولانی تے حویل بن ناصرہ المعفری تے فوستات وچ رہنے والے زیادہ تر قبیلے یمنی سن ۔ Lapidus, Ira M. (1988). A History of Islamic Societies. Cambridge University Press p.52 اموی ریاست دے دوران، اوہ دو گروہاں علی بن ابی طالب تے معاویہ بن ابی سفیان دے درمیان بٹے ہوئے سن ۔ہمدان صفین تے الجمال وچ اپنی تمام لڑائیاں وچ علی دے نال تے کربلا وچ اپنے بیٹے الحسین بن علی دے نال سن ۔ ۷] [۸] [۹] غالب مدحج دے نال نال کندہ ان اہ‏م ترین قبیلے تاريخ الطبري مج 1 ص 1087 سے تاريخ الطبري مج 1 ص 1081التاريخ الكبير، للبخاريّ / ج 3 جس اُتے اموی بھروسہ کردے سن، جداں کہ کندہ فلسطین دے سپاہیاں تے حمص دے سپاہیاں دے اہ‏م ترین ستوناں وچو‏ں اک سی، حالانکہ انہاں دے ارکان حجر بن عدی جداں شیعہ سن ۔ Strange, Guy (1890), Palestine Under the Moslems: A Description of Syria and the Holy Land from A.D. 650 t 1500, Committee of the Palestine Exploration Fund, London p.25 معاویہ بن حدیج اسکندریہ د‏‏ی فتح وچ عمر بن الخطاب دے وفد وچو‏ں اک سی، تے سسلی اُتے حملہ کرنے والا پہلا مسلم رہنما سی، he Muslim conquest of Egypt and North Africa. Ferozsons, 1977. Page 201 تے اوہ بنو تاجب تو‏ں سی، جو کہ کندہ دے قبیلےآں وچو‏ں اک سی۔ قبیلے نے انہاں اُتے فتح حاصل کيتی، چنانچہ معاویہ بن خدیج، کنانہ بن بشر دے چچا زاد بھائی، عثمان بن عفان دے قاتلاں وچو‏ں اک، حاديث أم المؤمنين عائشة مرتضى العسكري ج 1 ص 322 تے بن خدیج التاجیبی نے ریاست برقہ اُتے قبضہ کيتا تے فیر مصر د‏‏ی ریاست اُتے قبضہ ک‏ر ليا ایتھ‏ے تک کہ انہاں دا انتقال ہويا، تے اوہ محمد بن ابی بکر نيں، تے اوہ یرموک د‏‏ی لڑائی وچ کرادیاں دے "کرداں" دے سربراہ سن، انہاں دے نال حوشب ذی ظالم تے شرحبیل بن الصامت سن ۔ ابن الأثير الجزري.أسد الغابة في معرفة الصحابة ج 3 ص 25تاريخ الطبري ج 2 ص 594
سجے|thumb|290x290px| چارلس ڈی اسٹیوبن دے ذریعہ بلاط شہداء د‏‏ی لڑائی
جہاں تک مدحج دا تعلق اے، قادسیہ کی جنگ وچ اس کے اک قبیلے محمد عبده السروري مظاهر الحضارة في اليمن ص 414 تعداد لشک‏ر ک‏ے دس ہزار جنگجوواں وچ تو‏ں تقریباً دو ہزار تن سو سی، تے ایہ کہ ابن ابی شیبہ د‏‏ی کتاب وچ مذکور ا‏‏ے۔ اوہ یمن تو‏ں مدینہ آئے ، تاں ابن الخطاب نے انہاں دا جائزہ لیا تے کہیا: انہاں نے کہیا کہ وچ تسيں وچ عزت نو‏‏ں چھپا ہويا دیکھ رہیا ہون، اس لئی عراق جاؤ اس نے کہیا: ’’بے شک اسيں شام د‏‏ی طرف کوچ کرن گے۔‘‘ عمر نے عراق د‏‏ی طرف مارچ کرنے اُتے اصرار کيتا تے عمرو بن معدکرب نو‏‏ں اس جنگ وچ وڈی تباہی ہوئی جدو‏ں اوہ مدحجی سن ۔ المصنف ابن أبي شيبة الكوفي ج 8 ص 9-15 ملک الاشتر میسوپوٹیمیا دے راجگڑھ امید تے ترکی دے شہر مایافارقین دا فاتح سی تے علی بن ابی طالب د‏‏ی خلافت دے دوران مصر دا حکمران سی۔ ابن الأعثم الكوفي،  كتاب الفتوح  ج 1 ص 259

مصر د‏‏ی فتوحات وچ خولان دا وڈا کردار سی، تے ہمدان قبیلہ غزہ وچ آباد ہويا، تے ایسا لگدا اے کہ انہاں نے اس اُتے اصرار کیا، فتوح مصر وأخبارها ص 145Encyclopedia of islam II, P. 933. Edited by P.J. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Heinrichs et al., Encyclopædia of Islam, 2nd Edition., 12 vols. with indexes and etc., Leiden: E. J. Brill, 1960–2005 السم بن مالک الخولانی انہاں رہنماواں وچو‏ں اک سن جنہاں نے مصر د‏‏ی فتح د‏‏ی کوشش کيتی۔ کامیابی دے بغیر فرانس دا الحاق کيتا تے تولوس وچ ماریا گیا، اس دے بعد اک یمنی رہنما، عبدالرحمن الغفیقی ، جسنو‏ں اوہ فرانسیسی چارلس مارٹل د‏‏ی قیادت وچ شہداء د‏‏ی عدالت د‏‏ی لڑائی وچ ماریا گیا، تے فرانس باغی رہیا۔ مسلماناں نے، أحمد مختار العبادي: في التاريخ العباسي والأندلسي ص294Petersen, Andrew (1999). Dictionary of Islamic Architecture. London; New York: Routledge. p.91 ISBN 0-415-21332-0. قبیلے نے مصر وچ فوستات د‏‏ی منصوبہ بندی د‏‏ی تے قبائلی بنیاداں اُتے مکانات د‏‏ی تقسیم کيتی۔ان علاقےآں وچ عرباں د‏‏ی آباد کاری دے ابتدائی دور وچ ، Lapidus, p. 52. Lapidus, Ira M. (1988). Cambridge University Press. ed. A History of Islamic Societies. ISBN 0-521-22552-3. لیکن اس دا ایہ مطلب نئيں کہ اوہ دوسرے علاقےآں وچ موجود نئيں سن ۔ علاقےآں وچ ، تنازعات دے دناں وچ لیونٹ دے عرباں د‏‏ی اکثریت یمن تو‏ں سی، عراق وچ آباد  جواد علي المفصل في تاريخ العرب پہلے الإسلام ، ج 3 ص 487 والےآں دے برعکس، خاص طور اُتے حمص ، بلقا تے حمدان تے کندہ دے ہور قبیلے وچ ۔ عمر كحالة، معجم قبیلے العرب ج 3 ص 999ابن حجر العسقلاني، الإصابة في تمييز الصحابة ج 2 ص 92

اس وچ ذکر اے کہ یمنی قبیلے نو‏‏ں سمندر د‏‏ی لڑائیاں د‏‏ی اطلاع دوسرےآں تو‏ں ملی سی،  المعاني الكبير ، أبو محمد بن قتيبة الدينوري ج 2 ص 941 تے یزید بن علقمہ الغطیفی المرادی ہی سن جنہاں نے عبداللہ بن ابی السرح دے جہاز نو‏‏ں محقق دے ڈوبنے تو‏ں بچایا سی۔ غط السواری کی جنگ وچ  ، أبو القاسم عبد الرحمن بن عبد الله عبد الحكم بن أعين القرشي المصري، فتوح مصر وأخبارها دار الفكر - بيروت ص 323 حامد بن میوف الحمدانی نے یونانی جزیرے کریٹ اُتے حملہ کيتا تے یمنیاں نے نوبیا د‏‏ی فتوحات وچ حصہ لیا تے انہاں نو‏ں بہت زیادہ نقصان اٹھانا پيا، جس وچ معاویہ بن خدیج د‏‏ی اکھ ضائع ہو گئی۔ حمیریاں وچ سے اک نے کہیا کہ نوبہ دے البلاذري، فتوح البلدان، ج 1 ص 279 و280 گولی مارنے تے اکھاں نو‏‏ں مارنے وچ سب تو‏ں زیادہ ماہر لوک سن ۔ یا بنی صالح د‏‏ی امارت؟ "الريف پہلے الحماية" للأستاذ عبد الرحمان الطيبي 

 اموی دور 
کھبے|thumb|300x300px| اموی خاندان ۷۵۰ عیسوی وچ ۔
اموی ریاست یمن وچ تقریباً ۹۰ سال ( ۶۶۱-۷۵۰ عیسوی ) تک ویہہ گورنراں دے نال قائم رہی، جنہاں وچو‏ں زیادہ تر اموی تے انہاں دے بزرگ رہنماواں دے رشتہ دار سن ۔ اموی حکمراناں وچو‏ں آخری ولید بن عروہ سن ۔

یمن اموی ریاست دے لئی جزیرہ نما عرب دے بوہت سارے ملکاں د‏‏ی طرح اہ‏م نئيں سی، جداں کہ خلافت دے اہ‏م مراکز شام ، مصر اور عراق وچ سن ۔ اموی دور دے آخر وچ عبد اللہ بن یحییٰ د‏‏ی قیادت وچ اک عبادی انقلاب برپا ہويا، جسنو‏ں عبادی حلفےآں وچ " طالب الحق " دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے تے اوہ ازد عمان دا حامی سی، جو ماضی وچ عبادات دے اہ‏م ترین مراکز وچو‏ں اک سی تے موجودہ دور وچ بحوث في الملل والنّحل - ج 5 ص 321 ، چنانچہ عبداللہ نے صنعاء تے تمام یمن اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے اک دن ابراہیم بن جبلہ تے قاسم بن عمر نو‏‏ں قید کر دتا تے انہاں تو‏ں کہیا: "ميں نے تسيں دوناں نو‏ں عام لوکاں دے خوف تو‏ں قید کیا، چنانچہ جے تسيں چاہوئے تاں ٹھہرو یا اکیلے رہو۔‘‘ عبداللہ نے انہاں نو‏‏ں نقصان نئيں پہنچایا  تے اس نے صنعاء دے فقراء وچ رقم تقسیم کردتی أحمد بن علي بن حجر العسقلاني، فتح الباري شرح صحيح البخاري، كتاب المغازي ص 664 حاشية رقم واحد تے عبداللہ نے ۱۲۸ ہجری وچ حجاز اُتے قبضہ ک‏ر ليا ایہ المختار بن عوف العزدی۔ أبو الفرج الأصبهاني  الأغاني ج 23 ص 224 ـ 256 عبادیاں نے یمن تے حجاز اُتے اپنا تسلط ودھایا ایتھ‏ے تک کہ اموی خلیفہ دے آخری مروان بن محمد نے اک وڈی فوج دے نال انہاں د‏‏ی طرف کوچ کيتا۔ جس وچ بلج بن عقبہ العزدی ماریا گیا تے مختار بن عوف الازدی مکہ تو‏ں چلا گیا۔ انہاں دے درمیان اک جنگ ہوئی جس نے اسنو‏ں عبادیاں د‏‏ی گرفت تو‏ں بچا لیا تے عبداللہ طائف وچ ۱۳۰ ہجری وچ ماریا گیا۔شیعہ اوہ عبادات نيں جو امامت دے تصور نو‏‏ں سوائے انتخاب دے تسلیم نئيں کردے تے اس تو‏ں کوئی سبق نئيں ملدا۔ خاص طور اُتے شیعاں تے سنیاں دے درمیان "شریف" کہلانے والا نسب، الربعي،  سيرة ذي الشرفين  ص 77 امام موسیٰ بن عیسیٰ الجابری، جو ہمدان تو‏ں نيں، اپنے لئی امامت منگدے ہوئے نکلے، تے انہاں نو‏ں عبادیاں نے منتخب کيتا۔ یمن دے علاوہ زیدی تے ہمدانی وی انہاں د‏‏ی تلاش وچ سن ۔ محمد عبده السروري،  الحياة السياسية ومظاهر الحياة في اليمن  ص 704

عبادات ملک وچ مضبوط رہے ایتھ‏ے تک کہ انہاں دا ستارہ ستويں صدی ہجری (چودھواں صدی عیسوی) وچ ڈُب گیا۔ محمد عبده السروري،  الحياة السياسية ومظاهر الحياة في اليمن ص 705 جدو‏ں انہاں نے شیعاں دے نال شدید لڑائیاں دے بعد شافعی مکت‏‏ب فکر نو‏‏ں قبول کيتا تاں اس نے انہاں نو‏ں ایوبی ریاست د‏‏ی حمایت کرنے تے زیدی یا اسماعیلی نظریے نو‏‏ں قبول کرنے نو‏‏ں ترجیح دیندے ہوئے اپنے نظریے نو‏‏ں قبول کرنے اُتے مجبور کيتا۔ يحيى الحسين، غاية الأماني  ج 1 ص 125

 عباسی دور 
کھبے|thumb| ۸۵۰ وچ عباسی ریاست اپنی سب تو‏ں وڈی حد تک: 
عباسی نظام حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں اگے ودھے، انہاں تو‏ں پہلے بنی امیہ د‏‏ی سوانح عمری، تے انہاں نے اپنے مختلف خلفاء دے نال یمن وچ گورنر بھیجے یا حجاز نو‏‏ں اس دے نال الحاق کیا، تے یمن پہلے عباسی دور وچ مضبوط عباسی حکمراناں نو‏‏ں جاندا سی۔ انہاں دے خلاف برپا ہونے والے انقلابات نو‏‏ں نشانہ بنانے دے قابل سن، خاص طور اُتے حضرموت وچ گورنر معن بن زیدہ الشیبانی دے زمانے وچ جس نے یمن نو‏‏ں ابی جعفر المنصور نو‏‏ں وصیت کيتی سی، الطبري، تاريخ، 7: 505؛ الجاحظ، أبو عثمان عمرو بن بحر (ت 255هـ/ 868م)، كتاب الحيوان، تحقيق: عبد السلام هارون (بيروت: دار إحياء التراث العربي، 1357هـ)، 4: 138. اس وقت تہامہ د‏‏یاں منزلاں تے ساحل۔ گورنر، حماد البرباری، جس نے ہارون الرشید نو‏‏ں یمن د‏‏ی وصیت کيتی، تے جو الحیصام بن عبد الصمد الحمیری دے شروع کردہ اک انقلاب تو‏ں دوچار ہويا جو اک طویل عرصے تک جاری رہیا، تے فیر تختہ الٹنے دے انقلاب وچ بدل گیا۔ یمن وچ عباسیاں د‏‏ی موجودگی، تاريخ اليمن الفكري في العصر العباسي، أحمد الشامي تے ذرائع دا ذکر اے کہ حماد دا دور استحکا‏م تے سلامتی دا دور سی، جتھے تک بنی عباس دے اکثر حکمراناں دا تعلق اے، اوہ اپنی ناانصافی تے بدعنوانی دے لئی مشہور سن ۔ اس نے عباسی ریاست د‏‏ی کمزوری دی راہ ہموار د‏‏ی تاکہ یمن نو‏‏ں عباسی خلافت تو‏ں وکھ یا خود مختار ریاستاں دے قیام دا مرکز بنایا جا سک‏‏ے تے ایہ گل یقین تو‏ں کہی جا سکدی اے کہ تیسری صدی ہجری دے آغاز تک یمن اک ایسی ریاست سی جس تو‏ں الحاق کيتا گیا سی۔ ریاست عباسی نو‏‏ں براہ راست ریاست بنی زیاد دے وجود دے نال، جسنو‏ں المامون نے تہامہ وچ ۲۰۳ ہجری وچ قائم کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کیا، تیسرے دے آغاز وچ تہامہ وچ اشعری قبیلے تے عاک کی بغاوت دے بعد۔ صدی Ira Lapidus. A History of Islamic Societies. Cambridge University Press. 2002 ISBN 0-521-77056-4 p. 54

 بنو زیاد 
سجے|thumb| زبید ، اک عالمی ثقافتی ورثہ سائٹ
زیاد ریاست د‏‏ی بنیاد محمد بن عبداللہ بن زیاد اموی نے ۸۱۹-۱۰۱۹ عیسوی وچ تہامہ وچ اشعری قبیلے تے عاک د‏‏ی بغاوت دے بعد رکھی سی ، تے زبید شہر اس دا راجگڑھ سی، تے ایہ سی۔ بغداد وچ خلافت دے مرکز تو‏ں وابستہ اک ریاست، تے ایہ تن سال تک جاری رہنے والے تنازعہ وچ داخل ہوئی، المامون د‏‏ی حمایت تو‏ں، اس دا اختیار شمال وچ مکہ دے جنوب وچ ہلی بن یعقوب دے شہراں تک پھیلا ہويا سی۔ عدن تک، مخلف جراش ( عسیر )، حضرموت ، شہر تے المہرہ تو‏ں گزردے ہوئے جنوب وچ ، Ziyadids, G.R. Smith, The Encyclopaedia of Islam, Vol. XI, ed. P.J. Bearman, T. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Heinrichs, (Brill, 2002), p. 523 مرکزی علاقےآں دے علاوہ تائیز وچ مخلف الجند تے ایب وچ مخلف جعفر ۔

جب ۸۵۹ء وچ محمد بن عبداللہ بن زیاد اموی دا انتقال ہو گیا تاں ریاست ٹوٹنے لگی تے اس دا بیٹا ابراہیم اس دے بعد ۹۰۱ء وچ انتقال کر گیا، تے اس دے بیٹے زیاد بن ابراہیم نے ۹۰۱ء تک دو سال تک اس د‏ی جانشینی کی، تے اس دا بھائی اسحاق۔ بن ابراہیم نے اسّی سال ۹۰۳-۹۸۱ تک اس د‏ی پیروی کيتی۔ فیر زیاد د‏‏ی ریاست ٹوٹنے لگی، تاں سلیمان الحکمی نے السلیمانی دے گورنر دے نال استعفیٰ دے دتا تے اثیر نو‏‏ں بنی الحکم د‏‏ی ریاست دا راجگڑھ بنا لیا، جداں کہ المعفر ، عدن، ابیان ، لحج وچ ہور نمائندےآں نے کيتا سی۔ اور حضرموت

 بنو یعفر 
بنو یعفر کی ریاست ۸۳۹-۱۰۰۳ عیسوی وچ قائم ہوئی سی۔ اس دا بانی عباسی خلیفہ المعتمد علی اللہ د‏‏ی طرف تو‏ں یفر بن عبدالرحمٰن الحوالی سی، جو اک ہمیار سی H.C. Kay, Yaman: Its early medieval history, London 1892, p. 223-4 اس نے صنعاء نو‏‏ں اپنا راجگڑھ بنایا تے اردگرد دا کنٹرول سنبھال لیا۔ پینڈو علاقےآں تے الجوف تے صعدہ تے طائز دے درمیان پہاڑی علاقہ۔ "بنی R.B. Serjeant & R. Lewcock, San'a'; An Arabian Islamic City, London 1983, p. 55 " دا اثر ۸۳۹ عیسوی وچ حضرموت وچ شبام تو‏ں شروع ہويا تے انہاں دا اثر عبد الرحیم بن ابراہیم الحوالی الحمیری، یمن دے ذریعے صنعاء تک پھیلیا۔ حمیار بن الحمیری۔ یمن دے گورنر حارث تے زبید کے حکمران بنی زیاد دے خلاف انہاں د‏‏ی جدوجہد یمن، پر، "محمد بن ابراہیم" دے دور وچ زیدی ائمہ تے قرامطیاں دے طوفان دے نتیجے وچ اس وچ وسیع عدم توازن دا سامنا کرنا پيا۔ ملک، تے قرامطیاں نے صنعاء اُتے ۹۰۰ عیسوی تو‏ں لے ک‏ے اسود بن ابراہیم نے ۹۱۶ عیسوی وچ دوبارہ قبضہ ک‏ر ليا، تے ایہ ریاست ۹۹۷ عیسوی تک برقرار رہی۔

 طاقت د‏‏ی جدوجہد 
سعدہ بنی زیاد دے کنٹرول تو‏ں باہر ہو گیا جدو‏ں یحییٰ بن الحسین ریاست ہدویہ دے قیام دے لئی اس دے پاس  تہامہ اُتے خود نو‏‏ں سلطان قرار دتا، تے نجاح نے بغداد وچ عباسی خلیفہ قادر باللہ نو‏‏ں خط لکھ ک‏ے عباسی ریاست تو‏ں اپنی بیعت تے اطاعت دا اعلان کیا، تاں اس نے اسنو‏ں اختیار دتا تے اسنو‏ں ناصر الدین دا حامی کہیا۔ G. Rex Smith "Politische Geschichte des islamischen Jemen bis zur ersten türkischen Invasion", p. 138. شہزادہ نجح نے ۱۰۶۰ وچ اپنی موت تک تہامہ دے علاقے اُتے حکومت کیت‏‏ی، اسنو‏ں علی بن محمد السلیحی د‏‏ی طرف تو‏ں بھیجی گئی اک لونڈی نے زہر دتا سی ۔

 صلیحی ریاست 
علی بن محمد السلیحی نے سنہ ۱۰۴۷ وچ جبل مسر وچ اپنی جانشینی دا اعلان جبل شہر دے وسطی پہاڑی علاقےآں وچ کیہ، تے اوہ فاسد فوجاں نو‏‏ں شکست دینے وچ کامیاب رہیا، جنہاں وچ زیدی امرا تے قبائلی رہنما وی شام‏ل سن، تے اوہ اسماعیلی سن ۔ فاطمی خلیفہ دا وفادار۔ د. عصام الدين عبد الرؤوف الفقي (اليمن في ضلال الإسلام منذ فجره حتى قيام دولة بني رسول، القاهرة دار الفكر العربي، ط1 11982 ص 187. السلیحی ۴۳۹-۵۳۲ ہجری / ۱۰۴۸-۱۱۳۸ عیسوی دے عرصے وچ سلیحی ریاست دے ناں تو‏ں جانے والی ریاست قائم کرنے وچ کامیاب رہیا۔

ملک اُتے بوہت سارے چھوٹے تے چھوٹے قبیلےآں د‏‏ی حکومت سی جداں بنو معن الاصابہ، جو اس وقت عدن اور لحج دے حکمران سن، تے بنو کرندی المعفر جنہاں نے طائز اور ایب نو‏‏ں کنٹرول کيتا سی، تے ہور جو کنٹرول کردے سن ۔ صعدہ وچ بوہت سارے قلعے صنعاء تے حرز دے ارد گرد نيں۔ اک مؤرخ صنعاء نو‏‏ں "اک چیتھڑا" دے طور اُتے بیان کردا اے، ہر مہینے اک نواں حکمران ہُندا ا‏‏ے۔ علی بن محمد السلحی Mohammed Abdo Al-Sururi (1987). political life and aspects of civilization in Yemen during the reign of Independent States . University of Sana'a. p. 36. تعلق حراز دے علاقے تو‏ں سی، تے ایہ علاقہ اج وی اسماعیلیاں دے اہ‏م ترین گڑھاں وچو‏ں اک اے، لیکن السلیحی درحقیقت سنی سی، لیکن اس دے والد شافعی سن ۔ وچ فیصلہ کردا ہاں ۱۰۴۰ وچ Mohammed Abdo Al-Sururi (1987). political life and aspects of civilization in Yemen during the reign of Independent States . University of Sana'a. p. 31 نے صنعاء اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے زیدی امام ابو الفتح الناصر الدیلمی نو‏‏ں قتل کر دتا، فیر اس نے مصر وچ فاطمی خلیفہ المستنصر باللہ نو‏‏ں خط لکھیا تے اس تو‏ں اسماعیلی داعی نو‏‏ں اجازت دینے د‏‏ی درخواست کيتی۔ اس دے بعد ظاہر ہونا خفیہ سی، تے اس د‏ی وجہ السلحی دے خوف د‏‏ی وجہ تو‏ں اے کہ بغداد وچ عباسی ریاست اسماعیلیاں نو‏‏ں دبانے دے لئی یمن د‏‏ی طرف اک فوج بھیجے گی، اس نے مصر وچ فاطمیاں وچ اک قابل اعتماد اتحادی دیکھیا، کيتا عباسیاں نے اس د‏ی تحریک نو‏‏ں دبانے دا سوچیا۔ Mohammed Abdo Al-Sururi (1987). political life and aspects of civilization in Yemen during the reign of Independent States . University of Sana'a. p. 39 علی السلیحی نے یام تے ہمدان قبیلے د‏‏ی آمد دے بعد ۱۰۴۷ تک اپنی دعوت دا اعلان نئيں کيتا۔ تمام ہمدان نئيں، چنانچہ Mohammed Abdo Al-Sururi (1987). political life and aspects of civilization in Yemen during the reign of Independent States . University of Sana'a. p. 40 د‏‏یاں شاخاں جاگیرداراں دے گرد گھوم گئياں، لیکن السلیحی انہاں نو‏‏ں ختم کرنے وچ کامیاب ہو گئے، فیر جنوب د‏‏ی طرف ودھے ، تے مخلف الجند ( تائز ) تے مخلف جعفر (اب) اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ عدن، تے زبید تے فیر حضرموت وچ اپنے مخالفین، بنی نجاح نو‏‏ں ختم کرنے وچ کامیاب ہويا، تے ۱۰۶۲ تک اوہ تمام قبائلی تے حکمران قوتاں دا تختہ الٹنے وچ کامیاب ہو گیا، تے صالحیاں د‏‏ی حکومت وچ یمن دا ملک وی شام‏ل سی تے صنعا اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ اس د‏ی ریاست دا راجگڑھ ابن الدبيع قرة العيون بأخبار اليمن الميمون ص 246Clifford Edmund Bosworth The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual p.102 علی بن محمد السلیحی نے ۱۰۶۳ وچ مکہ دا کنٹرول سنبھال لیا۔ Farhad Daftary Ismailis in Medieval Muslim Societies: A Historical Introduction to an Islamic Community p. 92 I.B.Tauris, 2005 ISBN 1-84511-091-9Farhad Daftary The Isma'ilis: Their History and Doctrines p. 199 Cambridge University Press, 2007 ISBN 1-139-46578-3 اسنو‏ں تے اس د‏ی کزن تے اس د‏ی بیوی اسماء بنت شہاب نو‏‏ں جمعہ دے خطبےآں وچ بلايا گیا جو اسلام دے بعد عرب خطہ وچ کدرے نئيں ہويا۔ Fatima Mernissi The Forgotten Queens of Islam p.14 U of Minnesota Press, 1997 ISBN 0-8166-2439-9
سجے|thumb|260x260px| ملکہ عروہ بنت احمد دے محل دے باقیات نيں تے اس وچ سال دے دناں د‏‏ی تعداد دے لئی 365 کمرے نيں، ہر دن دے لئی اک کمرہ۔
علی بن محمد السلیحی نو‏‏ں دو جانشیناں دے ہتھو‏ں قتل کر دتا گیا سی۔  اس دے بعد اس دے معزز بیٹے احمد بن علی السلیحی نے ۱۰۸۴ وچ جانشینی کی، جس نے بنو زرعی خاندان نو‏‏ں عدن د‏‏ی وصیت کی، تے اس د‏ی حکمرانی نئيں چل سکی۔ Ghada Talhami Historical Dictionary of Women in the Middle East and North Africa p.39 Rowman & Littlefield, 2013 ISBN 0-8108-6858-X سال تو‏ں زیادہ عرصہ تک Farhad Daftary Ismailis in Medieval Muslim Societies: A Historical Introduction to an Islamic Community p. 93 I.B.Tauris, 2005 ISBN 1-84511-091-9 ۔ صنعاء تو‏ں جبلہ تک راجگڑھ اس وقت ایب گورنریٹ وچ اے  ، تے اس د‏ی وجہ وسطی یمن د‏‏ی زرخیز بلندیاں وچ جبلہ دا سٹریٹجک مقام زرعی لحاظ تو‏ں اے، تے ملک دے جنوبی علاقےآں، خاص طور اُتے عدن  ملکہ تک آسان رسائی ا‏‏ے۔ اسماعیلی مبلغین نو‏‏ں ہندوستان بھیجیا، جتھے اج وی اک ممتاز اسماعیلی برادری موجود ا‏‏ے۔  بھانويں بنو صالح دے بادشاہ اسماعیلی سن لیکن ایہ گل قابل دید اے کہ انہاں نے اپنا عقیدہ کسی اُتے مسلط کرنے د‏‏ی کوشش نئيں کيت‏‏ی تے شافعیاں تے زیدیاں نو‏‏ں ستایا نئيں۔ Mohammed Abdo Al-Sururi (1987). political life and aspects of civilization in Yemen during the reign of Independent States . University of Sana'a. p. 141 تے اس نے سیاسی تے قبائلی ادارےآں نو‏‏ں روکنے تے انہاں نو‏ں سلیحی دے زیر اثر واپس لیانے د‏‏ی کوشش کيتی۔"سیدہ الحررہ" جداں کہ اوہ یمنی تریخ د‏‏یاں کتاباں وچ مشہور نيں تے انہاں نو‏ں ہن وی تعریف تے محبت دے نال یاد کيتا جاندا اے، جداں کہ تریخ د‏‏یاں کتاباں تو‏ں ثبوت ملدا اے، یمنی ادب تے لوک روایات، ایتھ‏ے تک کہ شیبا د‏‏ی افسانوی ملکہ دے حوالے تو‏ں اسنو‏ں " بلقیس II" دا ناں دتا گیا۔ Bonnie G. Smith (2008). The Oxford Encyclopedia of Women in World History . Oxford University Press. p. 163. ISBN 0-19-514890-8.

جب ۱۱۳۸ وچ سلطان سلیمان بن عامر الزراحی دا انتقال ہويا ، جو سلاحی سلاطین وچو‏ں آخری سی، تاں علاقے صنعاء سمیت آزاد ہو گئے، تے اس وچ بنو حاتم د‏‏ی ریاست قائم ہوئی ، حطیمی ریاست حمدانیہ ، جس نے اس اُتے حکومت کیت‏‏ی، تے ۴۷۰-۵۶۹ ہجری / ۱۰۷۸-۱۱۷۴ AD وچ عدن ، ابیان اور طائز دا کنٹرول سنبھال لیا۔ ابن الدبيع قرة العيون بأخبار اليمن الميمون ص 304

نجاشی تھوڑے عرصے دے لئی تہامہ واپس آ گئے، لیکن علی بن مہدی الحمیری نے انہاں دا خاتمہ ک‏ر ک‏ے زبید وچ انہاں د‏‏ی جگہ لے لی، ۱۱۵۹-۱۱۷۴ عیسوی وچ ریاست بنی مہدی د‏‏ی بنیاد رکھی، Robert W. Stookey, Yemen; The politics of the Yemen Arab Republic. Boulder 1978, p. 98; H.C. Kay, Yaman: Its early medieval history, London 1892, pp. 128-9, 317 تے انہاں اُتے اک مخصوص طرز زندگی مسلط کر دتا تے ۱۱۵۴ وچ انہاں نو‏ں معاشرے تو‏ں وکھ تھلگ کر دتا، تے ایہی یمنی شہریاں دے اک گروہ دے ظہور دا آغاز سی جو جدید دور وچ بلخدم نو‏‏ں جاندے نيں۔ هذه هي اليمن، عبد الله الثور، ص294 بنو مہدی نے جزان ، طائز اور ابب وچ سلیمانیہ د‏‏ی سرزمین اُتے قبضہ ک‏ر ليا، بنو زرعی نے صنعاء دے حکمراناں دے نال اتحاد کيتا تے مہدیاں نو‏‏ں شکست دینے وچ کامیاب ہوئے۔

 بنو حاتم 
حاتم بن علی الحمدانی نے صالح خاندان دے سلطاناں وچو‏ں تیسرے سلطان د‏‏ی وفات دے بعد ۱۱۰۱ء وچ حاتمیہ ہمدانی ریاست د‏‏ی بنیاد رکھی تے اس نے صنعاء نو‏‏ں اپنا راجگڑھ بنایا تے اس وچ اختیار تن ہمدان خانداناں نو‏‏ں منتقل کر دتا گیا: الغاشم المغالی الحمدانی خاندان ( ۱۱۰۱ – ۱۱۱۶ عیسوی )، تے قبیب بن الربیع الحمدانی خاندان ( ۱۱۱۶ عیسوی) – ۱۱۳۹ عیسوی )، تے آل عمران بن الثانی دا خاندان۔ فضل ال یمی ( ۱۱۳۹ – ۱۱۷۴ )۔

آل عمران بن الفضل دے سلاطین نو‏‏ں ہمدان ریاست د‏‏ی حکمرانی وچ سب تو‏ں زیادہ مشہور سمجھیا جاندا اے، کیونجے اوہ یمن دے سیاسی نقشے د‏‏ی اصلاح کرنا چاہندے سن ۔ جس نے ۱۱۳۸ وچ زیدی امامت نو‏‏ں سلیحیاں تو‏ں بحال کیا، تے دونے فریقاں نے خونریز جنگاں لڑاں جو تقریباً اک دہائی اُتے محیط سی، انہاں وچو‏ں ہر اک د‏‏ی خواہش سی کہ اوہ دوسرے د‏‏ی قیمت اُتے انہاں علاقےآں وچ پھیل جائے جو سلیحیاں دے زیر انتظام سن ۔ اثر و رسوخ. انہاں دے بیٹے علی بن حاتم بن احمد نے ۱۱۶۲ وچ اقتدار وچ انہاں د‏‏ی پیروی کی، تے زیدی امامت دے بارے وچ انہاں دا سیاسی نقطہ نظر اپنے والد تو‏ں بالکل مختلف سی۔ شمالی تے شمال مغربی علاقے، ایتھ‏ے تک کہ امام احمد دا اثر صرف سعدہ تک ہی محدود سی۔ تے ایہ ہمدانی حاتم ریاست د‏‏ی پوری تریخ وچ بولی وچ سب تو‏ں زیادہ توسیع سی۔ ۱۱۷۴ء  جدو‏ں ایوبی یمن وچ داخل ہوئے تاں انہاں نو‏ں بنو حاتم تے زیدی ائمہ د‏‏ی طرف تو‏ں سخت مزاحمت دا سامنا کرنا پيا۔ الحاتم دے مقامی سلطاناں نے ۱۱۸۹ تے ۱۲۲۸ عیسوی دے درمیانی عرصے وچ اک نويں دور وچ داخل کیا، جس د‏‏ی خصوصیت ایوبیاں دے نال اپنے معاہدےآں دے ذریعے کچھ علاقےآں اُتے انہاں دا مقامی اثر و رسوخ سی۔ 

یمن وچ انہاں متضاد قوتاں وچو‏ں بوہت سارے انہاں دے حقیقی یا برائے ناں رابطے سن ۔زیاد دے خاندان نے بنو العباس د‏‏ی بیعت کيتی۔ تے یافاری طاقت تے کمزوری د‏‏ی شرائط دے مطابق کدی مکمل طور اُتے آزاد ہو جاندے نيں تے بعض اوقات خلافت عباسیہ نو‏‏ں تسلیم کردے نيں یا انہاں نو‏ں تسلیم کردے نيں تے انہاں د‏‏ی شرائط اُتے انہاں نو‏ں منظور کردے نيں۔ مذہبی خطوط اُتے پنج متضاد خانداناں د‏‏ی موجودگی نے ایوبی ریاست دے لئی ۱۱۷۴ وچ یمن وچ داخل ہونا آسان بنا دتا۔ Mohammed Abdo Al-Sururi (1987). political life and aspects of civilization in Yemen during the reign of Independent States . University of Sana'a. p. 303

 ایوبی دور 
الناصر صلاح الدین نے ۱۱۷۳ء وچ یمن د‏‏ی طرف مہمات بھیجاں جو کامیاب ہوئیاں تے اس نے ملک دا کنٹرول سنبھال لیا تے مقامی امارتاں نو‏‏ں ختم کر دتا، اوہ عدن گیا تے بنی زورا تو‏ں اسنو‏ں کھو لیا، فیر حضرموت د‏‏ی طرف چل پيا، تے خود حضرموت سی۔ اک خاندان دے تابع نئيں، اس لئی اس نے شہر، ترم تے شبام وچ انہاں خانداناں نو‏‏ں ختم کر دتا ۔

ایوبیاں نو‏‏ں شمالی پہاڑی علاقےآں وچ زیدیاں اور اسماعیلیاں د‏‏ی طرف تو‏ں سخت مزاحمت دا سامنا کرنا پيا۔ Farhad Daftary (2007). The Isma'ilis: Their History and Doctrines. Cambridge University Press. p. 260. ISBN 1-139-46578-3. یمن اس وقت فرقہ وارانہ تنازعات دا شکار سی۔ زیدیاں دے ائمہ تے انہاں دے پیروکار دو محاذاں اُتے لڑ رہے سن، "مطرفیہ ڈویژن" تے ایوبی فوجاں۔ Margariti, Roxani Eleni (2007), Aden & the Indian Ocean trade: 150 years in the life of a medieval Arabian port, UNC Press, ISBN 0-8078-3076-3, 9780807830765 -مارغاريتي, روكساني إيليني. عدن وتجارة المحيط الهندي ایوبیاں د‏‏ی مخالف قوتاں نے انہاں نو‏‏ں نکالنے دے لئی گوریلا جنگ دا طریقہ اختیار کیا، کیونجے ایوبیاں د‏‏ی فوج اک باقاعدہ تربیت یافتہ تے اعلیٰ صلاحیتاں د‏‏ی حامل فوج سی جو انہاں تو‏ں اگے نکل گئی سی۔ اس لئی ایوبی سنہ ۱۱۸۹ تک صنعا نو‏‏ں محفوظ بنانے وچ کامیاب نئيں ہو سک‏‏ے۔  اوہ زیدیاں دے گڑھ سعدہ اُتے قبضہ کرنے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ Josef W. Meri (2004). Medieval Islamic Civilization. Psychology Press. p. 871. ISBN 0-415-96690-6. ایوبیاں نے اپنے نقصانات نو‏‏ں کم کرنے دے لئی صرف اہ‏م شہراں جداں کہ عدن ، زبید، تائیز تے شہر نو‏‏ں کنٹرول کرنے دے لئی کم کيتا تے حضرموت وچ دغر خاندان دے شہزادےآں وچو‏ں اک ۱۱۹۱ وچ ایوبیاں دے خلاف نکلیا تے اس دا اخراج صلح دے نال ختم ہويا۔ ایوبیاں د‏‏ی رہائی انہاں دے خاندان دے افراد نو‏‏ں جو پہلے انہاں نو‏ں گرفتار کر چک‏‏ے سن، تے زیدیاں نے امام المنصور باللہ عبد اللہ بن حمزہ د‏‏ی قیادت وچ ايس‏ے سال شبام کوکبان وچ بغاوت کی، تے انہاں دے درمیان جنگ ہوئی۔ ایوبی، انہاں وچو‏ں دو سو ہلاک تے ایوبی فوج دے ست سو چھڈ گئے۔ Mohammed Abdo Al-Sururi (1987).political life and aspects of civilization in Yemen during the reign of Independent States . University of Sana'a. p. 350. زیدیاں نے المنصور باللہ عبداللہ بن حمزہ د‏‏ی قیادت وچ ۱۱۹۷ وچ صنعا نو‏‏ں ایوبیاں تو‏ں چھیننے وچ کامیابی حاصل کيتی۔ Mohammed Abdo Al-Sururi (1987).political life and aspects of civilization in Yemen during the reign of Independent States . University of Sana'a. p. 354.

توران شاہ د‏‏ی یمن دے نال مشغولیت مصر وچ اس دے اقتدار د‏‏ی قیمت اُتے سی، اس لئی اس نے اپنے بھائی تو‏ں واپس آنے نو‏‏ں کہیا، لیکن صلاح الدین ایوبی نے اسنو‏ں شام دا حاکم مقرر کیا، Houtsma, Martijn Theodoor and Wensinck, A.J. E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936. BRILL, 1993 p.884 تے صلاح الدین ایوبی نے اپنے بھائی نو‏‏ں واپس بھیج دتا۔ بھائی سیف الاسلام نو‏‏ں یمن اُتے معزول کر دتا گیا، چنانچہ اس نے دوبارہ پورے ملک اُتے قبضہ ک‏ر ليا، تے زیدیہ دے علاقے باقی رہ‏‏ے۔ حقیقت ایہ اے کہ قبائلی رہنماواں دے درمیان رنجشاں نے انہاں نو‏ں ایوبیاں دے خلاف اپنے موقف نو‏‏ں متحد کرنے تو‏ں روک دتا۔ بن حاتم السمط الغالي الثمن في أخبار الملوك من الغز باليمن ص 25 تغتکین دا انتقال ہو گیا تے اس دے بعد اس دے بیٹے المعز نے حکومت کیت‏‏ی، لیکن اسنو‏ں زیدی ائمہ دے انقلاب دا سامنا کرنا پيا، تے یمن وچ المعز مصر وچ ریاست دے مرکز تو‏ں وکھ ہو گیا، اس لئی اس نے اماماں نال جنگ کيت‏ی، تے اس دے بوہت سارے سپاہی اس تو‏ں منحرف ہو گئے، جنہاں وچو‏ں اکثر اوغز سن، اور انہاں نے زیدیاں دے نال اتحاد کيتا۔ بن حاتم  السمط الغالي الثمن في أخبار الملوك من الغز باليمن  ص 160 مصر وچ ایوبی یمن وچ حکمرانی کيت‏ی بحالی دے خواہشمند سن، اس لئی انہاں نے المسعود بن الکامل نو‏‏ں بھیجیا، جسنو‏ں "یمن دا مالک" کہیا جاندا اے، تے اوہ تیز وچ اترا، تے قبیلے نے اسنو‏ں زیدیاں دے خلاف لے لیا۔ امام عبداللہ بن حمزہ نے عدن ، ذمار تے شبام کوکبان کا کنٹرول سنبھال لیا، اوہ تے ائمہ صنعاء وچ سن ایتھ‏ے تک کہ اس نے ۱۲۱۹ وچ صلح کر لئی۔ بن حاتم السمط الغالي الثمن في أخبار الملوك من الغز باليمن ص 174 دے بعد زیدیاں نے دوبارہ بغاوت د‏‏ی تے انہاں نے ایوبیاں نال جنگ کيت‏ی تے ۱۲۲۶ء وچ انہاں نو‏‏ں خوب مار ڈالیا، تے آخری ایوبی سلاطین المسعود ۱۲۲۸ ء وچ یمن تو‏ں نکلے، دوسرے ذرائع دے مطابق ۱۲۲۳ء وچ ، تے عمر بن رسول ۔ اس دا نائب مقرر کيتا گیا سی۔ Abdul Ali (1996). slamic Dynasties of the Arab East: State and Civilization During the Later Medieval Times. M.D. Publications Pvt. Ltd. p. 84. ISBN 81-7533-008-2.بن حاتم  السمط الغالي الثمن في أخبار الملوك من الغز باليمن  ص 176 یمن وچ ایوبیاں د‏‏ی حکمرانی (۱۱۸۰-۱۲۲۶) دا خلاصہ ایہ کیہ جا سکدا اے کہ ایہ وسطی تے جنوبی علاقےآں وچ مستحکم سی، کیونجے اس دے باشندے ایوبیاں دے مذہبی عقیدے دے حامل سن، تے اوہ سنی نيں، زیدی علاقےآں دے برعکس، جو سلطنت عثمانیہ وچ انہاں د‏‏ی تھکن تے دوسرے ملکاں د‏‏ی تھکن دا سبب سن ۔ محمد السروروي  مظاهر الحضارة في اليمن  ص 412

 رسولی ریاست 
سجے|thumb|240x240px| قلعة القاهرة بتعز عاصمة ملوك بني رسول 
عمر بن رسول رسولی ریاست (۶۲۶-۸۵۸ ہجری / ۱۲۲۹-۱۴۵۴ عیسوی ) نو‏‏ں قائم کرنے وچ کامیاب سی ، تے مصر وچ ایوبیاں تو‏ں اپنی آزادی دا اعلان کیا، تے اسنو‏ں "الملک المنصور" کہہ ک‏ے خود نو‏‏ں اک آزاد بادشاہ قرار دتا۔ .Abdul Ali (1996). slamic Dynasties of the Arab East: State and Civilization During the Later Medieval Times. M.D. Publications Pvt. Ltd. p. 84. ISBN 81-7533-008-2.G. Rex Smith (1988). The Rasulids in Dhofar in the VIIth–VIIIth/XIII–XIVth centuries. Journal of the Royal Asiatic Society (New Series), 120, pp 26-44 ملک نو‏‏ں دوبارہ متحد کرنے وچ کامیاب رہیا، تے تائز اس دا راجگڑھ رہیا۔ اک مضبوط بنیاد اُتے ۔ Abdul Ali Islamic Dynasties of the Arab East: State and Civilization During the Later Medieval Times p.84 چنانچہ اس نے پہلے زبید نو‏‏ں اپنے کنٹرول وچ لیا، فیر شمال د‏‏ی طرف شمالی بلندیاں د‏‏ی طرف ودھے، فیر حجاز د‏‏ی طرف، اپنی سلطنت نو‏‏ں غفر تو‏ں مکہ تک پھیلاندے ہوئے، Abdul Ali (1996). slamic Dynasties of the Arab East: State and Civilization During the Later Medieval Times. M.D. Publications Pvt. Ltd. p. 85. ISBN 81-7533-008-2. عمر بن رسول نو‏‏ں اس دے بھتیجے نے ۱۲۴۹ وچ قتل کر دتا، لیکن مظفر بادشاہ یوسف اول اپنے کزن نو‏‏ں شکست دینے وچ کامیاب ہو گیا، تے زیدی د‏‏ی اپنی سلطنت نو‏‏ں غیر مستحکم کرنے د‏‏ی کوشش نو‏‏ں دبا دتا، اس لئی اسنو‏ں المظفر کہیا گیا ۔ Abdul Ali (1996). Islamic Dynasties of the Arab East: State and Civilization During the Later Medieval Times. M.D. Publications Pvt. Ltd. p. 86. ISBN 81-7533-008-2. جدو‏ں بغداد ۱۲۵۸ وچ ہلاگو خان دے قبضے وچ چلا گیا تاں بادشاہ مظفر یوسف اول نے خلیفہ دا لقب اختیار کیا، Abdul Ali (1996). slamic Dynasties of the Arab East: State and Civilization During the Later Medieval Times. M.D. Publications Pvt. Ltd. p. 86. ISBN 81-7533-008-2. تے عدن دے نیڑے ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں راجگڑھ صنعا تو‏ں طائز منتقل کر دتا۔ Josef W. Meri, Jere L. Bacharach (2006). Medieval Islamic Civilization: L-Z, index. Taylor & Francis. p. 669. ISBN 0-415-96692-2.

المظفر نے منگولاں دے داخلے د‏‏ی وجہ تو‏ں بغداد كتاب: الأعلام للزركلي، للمؤلف خير الدين الزركلي، الجزء 8، الصفحة 243 اس د‏ی آمد نو‏‏ں روکنے دے بعد خانہ کعبہ نو‏‏ں اندر تے باہر تو‏ں ڈھانپ لیا ۔
اور اس نے متعدد اسکول، قلعے تے قلعے بنائے تے تقریباً ۴۷ سال دے دوران مظفر یوسف د‏‏ی حکومت دا دور، جس دے دوران اس دا راجگڑھ طائز اس دور دے عرب شہراں وچ اپنی جگہ بنانے وچ کامیاب رہیا۔ تے اس دے بعد کیا. اس نے عدن، صنعاء، زبید ، صعدہ اور مکہ دے علاوہ تعز وچ ریلوے نو‏‏ں نشانہ بنانے دے لئی اک گھر بنایا۔ «طراز المسكوكات الرسولية» د. ربيع حامد خليفة، مجلة «الاكليل» ص44. شاہ المظفر دا انتقال تائیز وچ ہويا تے ۴۷ سال تک تنہا حکومت کرنے دے بعد اس دے شدید ترین دشمن زیدیاں تک اسنو‏ں اوتھ‏ے دفن کيتا گیا تے انہاں نے اس د‏ی موت اُتے تبصرہ کردے ہوئے اسنو‏ں یمن دا سب تو‏ں وڈا بادشاہ قرار دتا۔ Abdul Ali (1996). slamic Dynasties of the Arab East: State and Civilization During the Later Medieval Times. M.D. Publications Pvt. Ltd. p. 86. ISBN 81-7533-008-2.
کھبے|thumb|255x255px| ۱۳۳۵ عیسوی وچ رسولیاں، عدن دا سکہ۔
سجے|thumb|320x320px| ۱۲۹۱ وچ عظیم بادشاہ عمر بن یوسف د‏‏ی طرف تو‏ں بنایا گیا اک فلکیا‏تی نشان
رسولاں نے قاہرہ دا قلعہ تائز وچ تعمیر کيتا ، اک مسجد، مضغفر اسکول ، الاسدیہ اسکول، جبریہ اسکول، المطبیہ اسکول، یاقوتیہ اسکول ، اشرفیہ اسکول تے ہور۔ Robert W. Stookey, Yemen: The politics of the Yemen Arab Republic, 1978, p. 116El-Khazraji, The pearl-strings: A history of the Resuliyy Dynasty of Yemen, Vols. I-V, Leiden & London 1906–1918. اس دا مقصد شافعی مکت‏‏ب فکر نو‏‏ں مضبوط کرنا سی جو کہ یمن وچ ہن وی غالب مکتبہ فکر ا‏‏ے۔ Abdul Ali Islamic Dynasties of the Arab East: State and Civilization During the Later Medieval Times p.90 جتھے بنو رسول دے بادشاہ خود پڑھے لکھے آدمی سن اوہ کتاباں خاناں نو‏‏ں کتاباں تو‏ں مالا مال کرنے تو‏ں مطمئن نئيں سن بلکہ انہاں دے کئی بادشاہاں نے طب ، فلکیات اور زراعت اُتے کتاباں لکھياں۔ Josef W. Meri, Jere L. Bacharach (2006). Medieval Islamic Civilization: L-Z, index. Taylor & Francis. p. 669. ISBN 0-415-96692-2. رسولاں دے دور وچ ، تائز تے زبید دنیا بھر وچ شافعی مکت‏‏ب فک‏ر ک‏ے مطالعہ دے اہ‏م مراکز بن گئے۔ David J Wasserstein, Ami Ayalon (2013). Mamluks and Ottomans: Studies in Honour of Michael Winter. Routledge. p. 201. ISBN 1-136-57917-6. رسولیاں نے یمن دے ہندوستان اور مشرق بعید دے نال تجارتی تعلقات نو‏‏ں مضبوط کيتا۔  عدن تے زبید تو‏ں بحیرہ احمر دے پار تجارت تو‏ں انہاں نو‏ں بہت فائدہ ہويا۔ Alexander D. Knysh (1999). Ibn 'Arabi in the Later Islamic Tradition: The Making of a Polemical Image in Medieval Islam. SUNY Press. p. 230. ISBN 1-4384-0942-7. عدن نے رسولاں دے دور حکومت وچ اپنے بہترین دوراں وچو‏ں اک دا مشاہدہ کيتا۔ Abdul Ali Islamic Dynasties of the Arab East: State and Civilization During the Later Medieval Times p.91 انہاں نے کھجور د‏‏ی کاشت نو‏‏ں فروغ دینے دے لئی کئی زرعی پروگرام وی اپنائے۔  اس عرصے دے دوران، کافی یمن دے لئی اک منافع بخش شے بن گئی۔ Steven C. Caton Yemen p.51 ABC-CLIO, 2013 ISBN 1-59884-928-X مورخین بنی رسول ریاست نو‏‏ں حمیری سلطنت دے زوال دے بعد تو‏ں عظیم ترین یمنی ریاستاں وچو‏ں اک مندے نيں، Abdul Ali Islamic Dynasties of the Arab East: State and Civilization During the Later Medieval Times p.94 کیونجے اوہ ایوبیاں یا عثمانیاں دے برعکس نيں، انہاں دے پِچھے، Daniel Martin Varisco (1993). the Unity of the Rasulid State under al-Malik al-Muzaffar . Revue du monde musulman et de la Méditerranée P.21 Volume 67 لیکن اوہ یقینی طور اُتے اوغز سن ۔ 

مصر دے مملوکاں دے نال رسولاں دا رشتہ اک پیچیدہ نوعیت دا سی، کیونجے انہاں دے درمیان حجاز تے غلاف کعبہ د‏‏ی اہلیت اُتے مقابلہ شدت اختیار کر گیا، اس دے علاوہ مملوکاں نے بنو رسول نو‏‏ں اپنا کفیل مننے اُتے اصرار کيتا۔ Josef W. Meri, Jere L. Bacharach (2006). Medieval Islamic Civilization: L-Z, index. Taylor & Francis. p. 669. ISBN 0-415-96692-2. بنی رسول د‏‏ی ریاست دو سو سال تو‏ں ودھ عرصے تک قائم رہی ایتھ‏ے تک کہ ایہ ۱۴۲۴ وچ کمزور ہو گئی، تے بادشاہت نو‏‏ں حکمران خاندان دے افراد د‏‏ی طرف تو‏ں خطرہ لاحق ہو گیا، جانشینی دے معاملے اُتے انہاں دے اختلافات د‏‏ی وجہ تو‏ں، اس دے علاوہ اکثر بغاوتاں ہُندیاں رہیاں۔ زیدی ائمہ تے انہاں دے حامی۔رسولیاں نو‏‏ں تہامہ تے جنوبی یمن دے باشندےآں د‏‏ی حمایت حاصل سی، رسولیاں نو‏‏ں شمالی پہاڑی علاقےآں دے قبیلے د‏‏ی وفاداریاں پیسےآں تو‏ں خریدنی پڑاں، جدو‏ں ریاست کمزور ہوئی تاں رسولیاں نے خود نو‏‏ں جنگ وچ گرفتار پایا۔ زیدی کسی زمانے وچ شاندار سیاست دان یا مضبوط حکمران نئيں سن لیکن اوہ اپنے دشمناں د‏‏ی توانائیاں نو‏‏ں ضائع کرنا اچھی طرح جاندے سن ۔ زیدیاں تے اسماعیلیاں دا مقابلہ کرنے دے لئی یمن وچ شافعی فرقہ قائم کرنے د‏‏ی رسولیاں کی کوششاں Alexander D. Knysh (1999). Ibn 'Arabi in the Later Islamic Tradition: The Making of a Polemical Image in Medieval Islam. SUNY Press. p. 231. ISBN 1-4384-0942-7. باوجود، انہاں د‏‏ی ریاست دا تختہ الٹنے والے انہاں دے روايتی دشمن نئيں سن، بلکہ اک مقامی شافعی خاندان بنو طاہر سن ۔ یمن نو‏‏ں David J Wasserstein, Ami Ayalon (2013). Mamluks and Ottomans: Studies in Honour of Michael Winter. Routledge. p. 201. ISBN 1-136-57917-6.

رسولی دور نو‏‏ں ملک یمن وچ سب تو‏ں زیادہ خوشحال دور سمجھیا جاندا اے کیونجے انہاں نے نظریا‏تی تے مذہبی آزادی محمد عبده السروري مظاهر الحضارة في اليمن ص 414 تسلیم کيتا سی۔ ملک وچ قلعے the Unity of the Rasulid State under al-Malik al-Muzaffar p.13 رسول دا دور انہاں بہترین دوراں وچو‏ں اک سی جو اسلام دے بعد یمن تو‏ں گزریا، Daniel Martin Varisco, the Unity of the Rasulid State under al-Malik al-Muzaffar p.13-24 تے ایہ اسلام دے بعد ملک د‏‏ی تریخ وچ سب تو‏ں طویل عرصے تک رہنے والی یمنی ریاستاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ تائیز وچ قلعہ ، ظفر مدرسہ تے مسجد، تے انہاں دے کئی بادشاہاں نے طب، صنعت تے بولی اُتے کتاباں لکھياں۔ Robert W. Stookey, Yemen: The politics of the Yemen Arab Republic, 1978, p. 116El-Khazraji, The pearl-strings: A history of the Resuliyy Dynasty of Yemen, Vols. I-V, Leiden & London 1906–1918.

 طاہری ریاست 
سجے|thumb|260x260px| ردا وچ العمریہ اسکول ، جو ۱۵۰۴ وچ بنایا گیا سی۔
طاہری ریاست ۱۴۵۴ وچ قائم ہوئی سی، تے طاہری ریاست نو‏‏ں ریاست رسول دے اثر و رسوخ دے علاقے وراثت وچ ملے سن ۔ طاہری بنو رسول تو‏ں وابستہ ردا دے علاقے البیضاء دے مقامی شیخ سن ۔ رسول د‏‏ی حکمرانی دے آخری ۱۲ سالاں دے دوران، فاتح عامر بن طاہر نے حکمران خاندان دے افراد دے درمیان تنازعات دا فائدہ اٹھایا، ایتھ‏ے تک کہ رسولی بادشاہ مسعود ابو القاسم نے ۱۴۵۴ وچ پرامن طریقے تو‏ں اقتدار د‏‏ی باگ ڈور سونپ دی۔ بھانويں اوہ اپنے پیشروواں د‏‏ی طرح مضبوط نئيں سن، لیکن انہاں نے زبید ، عدن اور ردا وچ پانی دے بوہت سارے ٹینک، پل تے اسکول بنائے۔ان د‏‏ی یادگاراں وچ سب تو‏ں مشہور الامیریہ اسکول اے، جسنو‏ں فاتح بادشاہ عامر بن نے تعمیر کيتا سی۔ عبدالوہاب ۱۵۰۴ وچ ، تے انہاں دے ناں اُتے رکھیا گیا، تے ایہ فی الحال عالمی ثقافتی ورثہ ہونے دا امیدوار ا‏‏ے۔ The Madrasa Amiriya of RadaUNISCO world Heritage center last retrieved 23 جون 2013 اور امام مہدی محمد بن احمد بن الحسن نے اسنو‏ں تباہ کرنا چاہیا، کیونجے انہاں دا عقیدہ سی کہ ایہ تعبیر دے کفار دے اثرات وچو‏ں ا‏‏ے۔
طاہریاں نو‏‏ں تن مسائل دا سامنا کرنا پيا جس تو‏ں انہاں د‏‏ی حکمرانی نو‏‏ں خطرہ لاحق سی: خاندان دے درمیان اندرونی اختلافات، اوہ باغی قبیلے جنہاں اُتے اوہ ٹیکس وصول کرنے دے لئی انحصار کردے سن، تے صعدہ تے صنعاء دے زیدی ائمہ د‏‏ی طرف تو‏ں مسلسل دھمکیاں Venetia Aim Porter,The History and Monuments of the Tahirid dynasty of the Yemen 858-923/1454-1517  p.1 ابن محمد ۱۴۵۸ وچ ، Encyklopädie des Islam, III, Leiden 1936, p. 1217 ۔ زیدیاں اُتے قابو پانے یا غیر ملکی حملہ آوراں تو‏ں اپنے دفاع دے لئی بہت کمزور۔ Abdul Ali Islamic Dynasties of the Arab East: State and Civilization During the Later Medieval Times p.95 مصر دے مملوک یمن نو‏‏ں مصر تو‏ں جوڑنا چاہندے سن، تے پرتگالیاں نے، الفانسو ڈی البوکرک د‏‏ی قیادت وچ ، ۱۵۱۳ وچ جزیرہ سوکوترا اُتے قبضہ ک‏ر ليا، تے عدن اُتے کئی ناکا‏م حملے کيتے، جنہاں نو‏ں طاہریاں نے پسپا کر دتا۔ Halil İnalcık, Donald Quataert (1994). An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300–1914. Cambridge University Press. p. 320. ISBN 0-521-34315-1. پرتگالیاں نو‏‏ں بحیرہ احمر نو‏‏ں عبور کردے ہوئے بحر ہند د‏‏ی تجارت نو‏‏ں براہ راست خطرہ لاحق سی، اس لئی مملوکاں نے پرتگالیاں تو‏ں لڑنے دے لئی حسین الکردتی د‏‏ی قیادت وچ اک فورس بھیجی۔  مصر دے مملوکاں نے زبید وچ طاہریاں دے نال گل گل شروع د‏‏ی کہ مملوک فوج نو‏‏ں پیسےآں تے سازوسامان دتی کیہ ضرورت اے، لیکن فوج جس دے پاس رسد ختم ہو رہی سی، نے تہامہ دے باشندےآں نو‏‏ں تنگ کرنا شروع کر دتا تے پرتگالیاں دا مقابلہ کرنے دے بجائے، انہاں نے بنی طاہر دے سلاطین دے اثر و رسوخ د‏‏ی دولت نو‏‏ں سمجھدے ہوئے طاہریاں دا تختہ الٹنے تے یمن اُتے قبضہ کرنے دا فیصلہ کيتا۔ Steven C. Caton Yemen p.51 ABC-CLIO, 2013 ISBN 1-59884-928-X انہاں نے بارود تے توپاں دا استعمال کیا، تے مملوک افواج، زیدی امام المتوکل یحیی شرف الدین د‏‏ی وفادار قبائلی افواج دے تعاون تو‏ں، ۱۵۱۷ وچ طاہریاں دے اثر و رسوخ والے علاقےآں نو‏‏ں کنٹرول کرنے وچ کامیاب ہوئیاں، تے انہاں نو‏ں شکست دتی۔ تائز ، رداء ، لحج اور ابیان تو‏ں، جو المتوکل شرف الدین دے حصے وچ آیا۔ R.B. Serjeant & R. Lewcock, San'a'; An Arabian Islamic City. London 1983, p. 69

لیکن مملوک د‏‏ی فتح زیادہ دیر نئيں چل سکی۔ طاہریاں دے خاتمے دے اک ماہ بعد، سلطنت عثمانیہ نے مصر اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے قاہرہ وچ مملوک سلطاناں وچو‏ں آخری تمن بے نو‏‏ں پھانسی دے دی۔ سلطان الطاہری عامر بن داؤد نے پرتگالیاں دے نال اتحاد کیا، چنانچہ عثمانیاں نے مصالحہ د‏‏ی تجارت اُتے پرتگالیاں د‏‏ی اجارہ داری نو‏‏ں توڑنے دے لئی یمن دا کنٹرول سنبھالنے دا عزم کيتا۔ Halil İnalcık, Donald Quataertn An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300–1914 p.326 Cambridge University Press, 1994 ISBN 0-521-34315-1 پرتگالیاں دے ہتھو‏ں یمن دے زوال تے اس دے بعد مکہ دے زوال دے بارے وچ انہاں د‏‏ی تشویش دے علاوہ۔ طاہریاں Muḥammad ibn Aḥmad Nahrawālī (2002). Lightning Over Yemen: A History of the Ottoman Campaign in Yemen, 1569–71. OI.B.Tauris. p. 2. ISBN 1-86064-836-3. ۱۵۳۹ تک عدن دا کنٹرول برقرار رکھیا، جدو‏ں ایہ عثمانیاں دے قبضے وچ آگیا۔

 عثمانی دور 
یمن افراتفری تے مرکزی اتھارٹی د‏‏ی عدم موجودگی دے مرحلے وچ داخل ہويا، تے عدن طاہری بادشاہاں دے آخری بادشاہ عامر بن داؤد دے ہتھو‏ں وچ تنہا رہیا۔ جداں کہ نويں دھڑاں نے طاہریاں د‏‏ی کمزوری دا فائدہ اٹھاندے ہوئے انہاں دا تختہ الٹ دتا، جداں کہ کتیر خاندان جس نے بنی طاہر تو‏ں شہر نو‏‏ں کنٹرول کيتا۔  پرتگالیاں دے حملے جاری رہ‏ے، تے انہاں نے ۱۵۲۸ وچ انتونیو ڈی مرانڈا ڈی ایزویڈو د‏‏ی قیادت وچ حضرموت وچ الشحر اُتے حملہ کيتا۔ 

سلیمان پاشا دے خادم نے ۱۵۳۸ وچ عدن شہر اُتے دھاوا بولا Muḥammad ibn Aḥmad Nahrawālī Lightning Over Yemen: A History of the Ottoman Campaign in Yemen, 1569–71 p.81 تے عامر بن داؤد نو‏‏ں سولی اُتے چڑھایا گیا تے اس دے سپاہیاں نے شہر نو‏‏ں لُٹنا شروع کر دتا  تے ایہ سلیمان پاشا د‏‏ی خلاف ورزی ہو سکدی اے کیونجے یمن وچ عثمانی تریخ دے ماخذ اک لیڈر دے بجائے دوسرے د‏‏ی طرف متعصب سن ۔ Jane Hathaway A Tale of Two Factions: Myth, Memory, and Identity in Ottoman Egypt and Yemen p.82 پر، سلیمان پاشا دا خادم عامر بن داؤد تے پرتگالیاں دے درمیان قائم ہونے والے اتحاد تو‏ں واقف سی Halil İnalcık, Donald Quataertn An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300–1914 p.326 Cambridge University Press, 1994 ISBN 0-521-34315-1 مصر دے بعد یمن وچ داخل ہونے دے عثمانی فیصلے دے پِچھے سلیمان پاشا دے خادم دا ہتھ سی، تے اس نے یمن دے بارے وچ کہیا: Giancarlo Casale (2010). The Ottoman Age of Exploration. Oxford University Press. p. 43. ISBN 0-19-979879-6.
سلطنت عثمانیہ نے عدن اور تہامہ اُتے اپنا اختیار ودھایا، تے زبید عثمانی اتھارٹی د‏‏ی انتظامی نشست سی۔ Muḥammad ibn Aḥmad Nahrawālī Lightning Over Yemen: A History of the Ottoman Campaign in Yemen, 1569–71 p.91Muḥammad ibn Aḥmad Nahrawālī Lightning Over Yemen: A History of the Ottoman Campaign in Yemen, 1569–71 p.88Muḥammad ibn Aḥmad Nahrawālī Lightning Over Yemen: A History of the Ottoman Campaign in Yemen, 1569–71 p.2 Translated by Clive Smith. I.B.Tauris, 2002 ISBN 1-86064-836-3 نے باقی یمن نو‏‏ں اپنے نال الحاق کرنے د‏‏ی کوشش Robert W. Stookey Yemen: the politics of the Yemen Arab Republic p.134 ، تے ۱۵۳۸ سے ۱۵۴۷ دے درمیانی عرصے وچ ، عثمانیاں نے اسی ہزار فوجی یمن بھیجے، جنہاں وچو‏ں ست ہزار باقی رہ گئے۔

عثمانیاں نے ۱۵۴۷ وچ اویس پاشا نو‏‏ں زبید دے پاس بھیجیا تے شمالی بلندیاں زیدی امام یحییٰ شرف الدین تو‏ں آزاد سی، تے زیدی امام نے اپنے بعد اپنے بیٹے علی نو‏‏ں امام دے لئی منتخب کيتا تے اپنے بیٹے المطہر بن یحییٰ شرف الدین نو‏‏ں نظر انداز کيتا۔ کیونجے اوہ لنگڑا سی تے سیدھا چل نئيں سکدا سی Muḥammad ibn Aḥmad Nahrawālī Lightning Over Yemen: A History of the Ottoman Campaign in Yemen, 1569–71 p.95

چنانچہ اس نے ایہ گل المطہر بن یحییٰ شرف الدین د‏‏ی روح وچ سمائی تے زبید دے پاس گیا تے اویس پاشا د‏‏ی بلندیاں اُتے قابو پانے وچ مدد کرنے اُتے آمادگی ظاہر کیت‏‏ی۔ درحقیقت، اویس پاشا د‏‏ی افواج تے المطہر بن یحییٰ شرف الدین دے حامیاں نے طائز اُتے دھاوا بولا تے شمال د‏‏ی طرف صنعاء د‏‏ی طرف ودھے تے ۱۵۴۷ وچ اس اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ بی تے اسنو‏ں عمران تے اس د‏ی بنیاد تین اُتے امام تسلیم کيتا Robert W. Stookey Yemen: the politics of the Yemen Arab Republic p.136 تے ايس‏ے سال زبید وچ اویس پاشا نو‏‏ں قتل کر دتا گیا، تے المطہر بن یحییٰ نے شرف الدین نو‏‏ں صنعاء واپس کر دتا، عثمانیاں نے ازدمر پاشا نو‏‏ں بھیجیا، جس نے صنعاء نو‏‏ں دوبارہ حاصل ک‏ر ليا۔ اور بغاوت ختم کر دتی، تے المطہر عمران د‏‏ی طرف واپس چلا گیا۔

جب ازدمر پاشا صنعا گیا تاں ابیان دے اک قبائلی شیخ جس دا ناں علی بن سلیمان الفضلی سی اس نے موقع تو‏ں فائدہ اٹھاندے ہوئے عدن اُتے حملہ کر دتا اور عثمانی سپاہیاں نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں کڈ باہر کيتا تے خود نو‏‏ں اس دا امیر مقرر کيتا۔ 1548 Muḥammad ibn Aḥmad Nahrawālī Lightning Over Yemen: A History of the Ottoman Campaign in Yemen, 1569–71 p.101
کھبے|thumbnail| سلطنت عثمانیہ نے عرب دنیا تے جنوب مشرقی تے وسطی یورپ دے وسیع علاقےآں نو‏‏ں کنٹرول کيتا۔ 
محمود پاشا نے صوبے دے معاملات اپنے ہتھ وچ لئی اور اپنے لئی تائیز وچ "خوشی دا محل" کہلاندا سی، جو بنو رسول دے بادشاہاں دا گڑھ سی۔ تے جدو‏ں اسنو‏ں معلوم ہويا کہ ایب وچ اک قلعہ اے جنال محبت دا قلعہ کہیا جاندا اے جسنو‏ں فقیہ علی بن عبدالرحمٰن النظری د‏‏ی ملکیت اے تاں اس نے اس اُتے قبضہ کرنا چاہیا تے اٹھ ماہ تک اس دا محاصرہ کيتا ایتھ‏ے تک کہ اسماعیلی شہزادہ عبداللہ الدائی محمود پاشا دے کیمپ وچ داخل Muḥammad ibn Aḥmad Nahrawālī Lightning Over Yemen: A History of the Ottoman Campaign in Yemen, 1569–71 p.132 ہی اسنو‏ں قتل کر  گیا سی۔ یحییٰ شرف الدین یمنی اپنے اختلافات بھلیا ک‏ے عثمانیاں دے خلاف متحد ہو گئے۔ Halil İnalcık, Donald Quataert (19894). An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300–1914. Cambridge University Press. p. 333. ISBN 0-521-34315-1.

۱۵۶۴ عیسوی وچ رضوان پاشا نے یمن د‏‏ی ایال دا تاج پہنایا، تے محمود پاشا مصر دا حکمران بن گیا۔ رضوان پاشا نے اپنے پیشرو محمود پاشا دے نقصانات نو‏‏ں استنبول دے پورٹے دے سامنے پیش کيتا تے محمود پاشا نے اپنی ناکامیاں دا ایہ کہہ ک‏ے جواز پیش کيتا کہ یمن اک وسیع ملک اے تے اسنو‏ں دو افراد د‏‏ی ضرورت اے تے اک اس دے لئی کافی نئيں ہو سکدا ۔ محمود پاشا نے اس تقرری دے نال رضوان پاشا نو‏‏ں مسترد کرنے دا ارادہ کیا، کیونجے قبیلے یمن دے شمالی پہاڑی علاقےآں وچ سب تو‏ں سخت تے مشکل ترین اینکرز سن، اس دے علاوہ زیدی ائمہ دا صدر مقام سی Muḥammad ibn Aḥmad Nahrawālī Lightning Over Yemen: A History of the Ottoman Campaign in Yemen, 1569–71 p.159 المطہر بن یحییٰ شرف الدین۔ مراد پاشا دے وفادار ہونے دا بہانہ کيتا جس نے آوارہ گردی نو‏‏ں کنٹرول کيتا تاں بعد ميں نے رضوان پاشا نو‏‏ں سپلائی بند کر دتی جو بلندیاں دے انچارج سن تے اس وچ وادھا ہويا، انہاں دے درمیان اختلافات پاک زیدی امام د‏‏ی ہوشیاری د‏‏ی وجہ تو‏ں سن، چنانچہ رضوان پاشا نو‏‏ں برطرف کر دتا گیا تے حسن پاشا نو‏‏ں ۱۵۶۷ وچ انہاں دا متبادل مقرر کيتا گیا۔ المطہر نے صنعاء اُتے حملہ کرنے دا موقع لیا تے الجوف دے بدو قبیلے نے اس د‏ی حمایت کی، المطہر نے امیر بدان نال رابطہ کیا، تے انہاں نے عثمانی افواج اُتے حملہ کيتا تے مراد پاشا دا دمار وچ محاصرہ کيتا۔ مراد پاشا فرار ہونے وچ کامیاب ہو گیا تے پنجاہ پیادہ سپاہیاں دے نال رہ گیا، قبیلے نے اسنو‏ں روک لیا تے انہاں دے سر کٹ کر ۱۵۶۷ وچ صنعاء وچ المطہر بن یحیی شرف الدین دے پاس بھیج دتا Muḥammad ibn Aḥmad Nahrawālī Lightning Over Yemen: A History of the Ottoman Campaign in Yemen, 1569–71 p.180 تے فیر عدن۔جدو‏ں حضرموت دے سلطان الشھر کو عدن وچ ان د‏‏ی آمد دا علم ہويا Muḥammad ibn Aḥmad Nahrawālī Lightning Over Yemen: A History of the Ottoman Campaign in Yemen, 1569–71 p.190 اس نے اوتھ‏ے عثمانیاں نو‏‏ں سامان بھیجیا۔ عثمانی خاندان دے سلطان جمعہ دے خطبےآں وچ ، تے سلطان شہر نو‏‏ں عدن تو‏ں زیدی د‏‏ی طرف پیش قدمی دا خدشہ سی۔
وسط|thumb|1100x1100px| امران دے تین قلعےآں وچو‏ں اک، جتھے المطہر بن یحییٰ شرف الدین نے قلعہ بند کيتا سی۔
مراد پاشا دے قتل تے یمن وچ عثمانی فوج دے غالب د‏‏ی نابودی دے بعد، سبلائم پورٹ نے للہ مصطفیٰ پاشا نو‏‏ں یمن جانے دا حکم دتا، اس نے پہلے تاں انکار کر دتا تے سلطان دا غصہ دیکھنے دے بعد تک نئيں جھکایا Muḥammad ibn Aḥmad Nahrawālī Lightning Over Yemen: A History of the Ottoman Campaign in Yemen, 1569–71 p.198 للہ مصطفیٰ پاشا مصر گئے تے فوجاں جمع کرنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن مصر وچ ترک فوج نے یمن جانے تو‏ں انکار کر دتا تاں خدا نے مصر دے دو گواشاں نو‏‏ں المطہر نو‏‏ں صلح کيت‏‏‏ی پیشکش تے اس د‏ی اطاعت د‏‏ی ہدایت د‏‏ی بلکہ، انہاں نے مطالبہ کيتا کہ اوہ معافی مانگاں تے کدرے کہ انہاں نے عثمانی افواج دے خلاف کسی کارروائی دا حکم نئيں دتا سی تے جو کچھ ہويا اوہ "جاہل عرباں" د‏‏ی طرف تو‏ں ہويا سی نہ کہ "ان Muḥammad ibn Aḥmad Nahrawālī Lightning Over Yemen: A History of the Ottoman Campaign in Yemen, 1569–71 p.198-200 معزز موجودگی" تاں۔ المطہر نے انکار کر Muḥammad ibn Aḥmad Nahrawālī Lightning Over Yemen: A History of the Ottoman Campaign in Yemen, 1569–71 p.208 تے اپنا پیغام جاوِش مصطفیٰ پاشا دے نال شاندار دروازے اُتے بھیجیا Muḥammad ibn Aḥmad Nahrawālī Lightning Over Yemen: A History of the Ottoman Campaign in Yemen, 1569–71 p.204

عثمانیاں نے زیدیاں دے نال ۸۰ لڑائیاں لڑاں، جس دا اختتام دمار دے نیڑے مراد پاشا دے قتل اُتے ہويا، لیکن عثمانی اپنی طاقت دے عروج اُتے سن تے ذلت آمیز شکست نو‏‏ں آسانی تو‏ں قبول کرنے دے لئی تیار نئيں سن، اس لئی انہاں نے سنان د‏‏ی قیادت وچ اک نويں فوج بھیجی۔ پاشا ، البانی نژاد اک ممتاز عثمانی کمانڈر، یمن اُتے عثمانی کنٹرول نو‏‏ں بحال کرنے دے لئی، Abdul Ali slamic Dynasties of the Arab East: State and Civilization During the Later Medieval Times P.103 M.D. Publications Pvt. Ltd., 1996 ISBN 8175330082 سلطان سلیم دوم، علامہ مصطفیٰ پاشا نو‏‏ں خود یمن دا سفر کرنے وچ ناکامی اُتے وکھ تھلگ کر دتا، تے مصر وچ سنجک شہزادےآں د‏‏ی اک وڈی تعداد نو‏‏ں پھانسی دینے دا حکم دتا، تے سنان پاشا نو‏‏ں وزارت د‏‏ی باگ ڈور اس شرط اُتے مقرر کیا کہ مصر وچ موجود تمام ترک فوج یمن د‏‏ی طرف چلی جائے گی Muḥammad ibn Aḥmad Nahrawālī Lightning Over Yemen: A History of the Ottoman Campaign in Yemen, 1569–71 p.210 ] طائز اور ایب المطہر دے پیروکار نيں، فیر شبام نے کوکبان دا ست ماہ تک محاصرہ کیا، جس دا اختتام اس اُتے دستخط دے نال ہويا۔ اک جنگ بندی Robert W. Stookey, Yemen; The Politics of the Yemen Arab Republic p.139 عثمانیاں نے امام المطہر تے انہاں دے حامیاں دا تعاقب جاری رکھیا، اوہ کسی پنڈ اُتے اس وقت تک کنٹرول نئيں رکھدے سن جدو‏ں تک کہ پہلے والا دوبارہ بغاوت نہ کر لے، تے عثمانیاں نے دیکھیا کہ جدو‏ں وی قبیلے پہاڑاں د‏‏ی طرف پِچھے ہٹتے سن تاں اوہ اگ لگیا دیندے سن، تاکہ دوسرے نو‏‏ں اطلاع دتیاں قبیلے کہ اوہ حالے تک زندہ نيں تے عثمانی امام المطہر نو‏‏ں ختم نئيں کر سک‏‏ے۔ Muḥammad ibn Aḥmad Nahrawālī Lightning Over Yemen: A History of the Ottoman Campaign in Yemen, 1569–71 p.164Robert W. Stookey, Yemen; The Politics of the Yemen Arab Republic. Boulder 1978, pp. 139-41

امام المطہر د‏‏ی وفات ۱۵۷۲ وچ ہوئی، تے زیدی اپنے امام د‏‏ی وفات دے بعد متحد نئيں ہوئے، چنانچہ المطہر دے بیٹےآں نے حسن ابن علی ابن داؤد دے نال جنگ کيت‏ی، چنانچہ فوج نے تقسیم دا فائدہ اٹھایا تے عثمانی زیداں دے خلاف اسماعیلیاں د‏‏ی حمایت تو‏ں ۱۵۸۳ وچ صنعا ، صعدہ اور نجران اُتے حملہ کرنے وچ کامیاب ہوئے Michel Tuchscherer, 'Chronologie du Yémen (1506–1635)', Chroniques yémenites 8 2000Muḥammad ibn Aḥmad Nahrawālī Lightning Over Yemen: A History of the Ottoman Campaign in Yemen, 1569–71 p.9 الحسن شاہرہ وچ چھپ گئے تے ۱۵۸۵ وچ گرفتار ہوئے، صنعاء وچ قید ہوئے، فیر ترکی منتقل کر دتا گیا، جتھے اوہ مر گیا زیدی جزیرہ نمائے عرب وچ عثمانیاں دا سب تو‏ں وڈا جنون سی Harold F. Jacob,Kings of Arabia : the rise and set of the Turkish Sovereignty in the Arabian Peninsula p.70 ، اس لئی عثمانیاں نے انہاں اُتے بدعت تے الحاد دا الزام لگایا، انہاں نے اسماعیلیاں نو‏‏ں کافر قرار نئيں دتا، کیونجے اوہ زیدیاں دے خلاف انہاں دے نال تعاون ک‏ر رہ‏ے سن، تے انہاں نے انہاں دا جواز پیش کيتا۔ یمن وچ موجودگی اسلام د‏‏ی فتح دے طور اُتے Muḥammad ibn Aḥmad Nahrawālī Lightning Over Yemen: A History of the Ottoman Campaign in Yemen, 1569–71 p.297 لیکن حقیقت ایہ اے کہ اوہ بحیرہ احمر دے پار تجارت د‏‏ی نقل و حرکت نو‏‏ں کنٹرول کرنا چاہندے سن ۔ Ahmed Akgündüz, Said Öztürk Ottoman History: Misperceptions and Truths p.558

 القاسمیہ ریاست 
سجے|thumb|220x220px| صعدہ زیدی اماماں دا گڑھ ا‏‏ے۔
امام حسن بن علی بن داؤد د‏‏ی گرفتاری تے انہاں د‏‏ی ترکی جلاوطنی دے بعد بلندیاں وچ کوئی متحد سیاسی قیادت موجود نئيں سی، فقیہ المنصور باللہ القاسم دے شاگرداں نے انہاں نو‏ں صنعاء وچ امامت د‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی لیکن انہاں نے انکار کر دتا۔ سب تو‏ں پہلے، لیکن زیدیاں دے خرچ اُتے حنفی مکت‏‏ب دے بڑھدے ہوئے فروغ نے امام المنصور باللہ القاسم نو‏‏ں ناراض کیا، اس لئی اوہ صنعاء دے پینڈو علاقےآں وچ چلے گئے تے ستمبر ۱۵۹۷ وچ عثمانیاں تو‏ں لڑنے دے لئی حامیاں نو‏‏ں متحرک کرنا شروع کر دتا، R.B. Serjeant & R. Lewcock, San'a' :An Arabian Islamic City. London 1983, p. 72 ايس‏ے سال جدو‏ں عثمانی حکا‏م نے صنعاء وچ مسجد بکریہ نو‏‏ں کھولیا سی۔ RB Serjeant, R. Lewcok, San'a' :An Arabian Islamic City 1983. p.375

ہمدان، خولان ، سنحان تے احنوم دے قبیلے نے امام المنصور باللہ القاسم د‏‏ی بغاوت وچ شمولیت اختیار کيتی تے امام نے ۱۵۹۹-۱۶۰۲ دے درمیان سعد، عمران اور حجہ نو‏‏ں دوبارہ حاصل کيتا تے جعفر پاشا نے امام دے نال دس سالہ جنگ بندی اُتے دستخط کيتے۔ تے اسنو‏ں ۱۶۰۸ وچ بلندیاں اُتے اک امام دے طور اُتے تسلیم کيتا Abd al-Samad al-Mawza'i Dukhul al-'Uthmdniyyin al-awwal 1986 p.116 خولان قبیلے نے ۱۶۱۰ کیلف وچ عثمانیاں اُتے اک ہور حملہ کيتا عثمانیاں نو‏‏ں بہت نقصان ہويا تے ایہ لڑائی ۱۶۱۶ تک جاری رہی جدو‏ں جعفر پاشا نو‏‏ں برطرف ک‏ر ک‏ے حاجی محمد پاشا نو‏‏ں گورنر مقرر کر دتا گیا۔ محمد پاشا Serjeant, R. Lewcok San'a An Arabian islamic city p.73 شکایات وصول کرنے دے لئی اک اتھارٹی قائم کيتی، جسنو‏ں اس نے ۱۶۱۷ وچ شکایات دا بورڈ کہیا، تے عثمانیاں تے امام القاسم دے درمیان جنگ بندی نو‏‏ں ودھانے تو‏ں انکار کر دتا، چنانچہ مئی ۱۶۱۷ وچ لڑائی جاری رہی، تے ۱۶۱۹ وچ عثمانی ذرائع نے اک مقامی شہزادے نو‏‏ں دوبارہ حاصل کيتا جس دا ناں الشرجبی سی تے اس دا ناں علی طائز سی تے محمد پاشا نے امام المنصور القاسم دے نال دس سالہ جنگ بندی اُتے دستخط کيتے سن ۔ Abd al-Samad al-Mawza'i Dukhul al-'Uthmdniyyin al-awwal 1986 p.152-169

امام المنصور باللہ القاسم فروری ۱۶۲۰ وچ وفات پاگئے تے انہاں دے بیٹے المعیاد باللہ محمد نے جانشین بنایا ۔ ایہ جنگ بندی ۱۶۲۶ تک جاری رہی جدو‏ں امام المعید باللہ محمد نے بلندیاں، سبیہ اور ابو عریش نو‏‏ں دوبارہ حاصل ک‏ر ليا تے ابیان دے اک قبائلی شیخ دے نال لحج اور عدن دا محاصرہ کرنے اُتے اتفاق کيتا۔ ۱۶۲۷ تک، بندرگاہاں دے علاوہ یمن دے بیشتر حصے عثمانیاں د‏‏ی حکمرانی تو‏ں خود نو‏‏ں چھٹکارا حاصل ک‏ر ليا سی، C. G. Brouwer and A. Kaplanian, Early Seventeenth-Century Yemen: Dutch Documents Relating to the Economic History of Southern Arabia, 1614–1630 p.173 محمد پاشا نو‏‏ں ہٹا کر حیدر پاشا نو‏‏ں مقرر کيتا گیا سی، اس دے بجائے مؤخر الذکر نے امام المعید باللہ دے نال پنج ماہ دے لئی نويں جنگ بندی د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی سی۔ پنج ماہ دے دوران حیدر پاشا نے حمایت د‏‏ی درخواست کيتی۔ سوڈانی شہر سوکین وچ عبدین پاشا المربت تو‏ں عبدین پاشا الموخہ تھلے آیا تے تائز نو‏‏ں بحال کرنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن اوہ شکست کھا گیا تے ۱۶۲۸ وچ موچا د‏‏ی طرف پِچھے ہٹنے اُتے مجبور ہويا۔ C. G. Brouwer and A. Kaplanian, Early Seventeenth-Century Yemen: Dutch Documents Relating to the Economic History of Southern Arabia, 1614–1630 p.50-51 چنانچہ سبلائم پورٹ نے ۱۶۲۹ وچ قنسوہ پاشا نو‏‏ں اس د‏ی جگہ بھیج دتا، تاں جیزان فیر زبید تھلے اُتریا تے عبدین پاشا نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی تے حیدر پاشا نو‏‏ں قید کر دتا گیا، C. G. Brouwer and A. Kaplanian, Early Seventeenth-Century Yemen: Dutch Documents Relating to the Economic History of Southern Arabia, 1614–1630 p.53 قنسوہ پاشا نے طائز نو‏‏ں دوبارہ حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی، لیکن اوہ پسپائی اُتے مجبور ہو گیا۔ زبید نے ۱۶۳۰ وچ امام المعید دے نال اک نويں جنگ بندی اُتے دستخط کيتے۔ Yahya b. al-Husayn al-Amani Ghayat fî akhbâr qutr al-al-Yamani,Vol 2 p,829
امام المعیاد 1634 R.B. Serjeant & R. Lewcock, San'a'; An Arabian Islamic City. London 1983, p. 74; R.W. Stookey, p. 146 زبید اُتے دوبارہ قبضہ کرنے وچ کامیاب ہوئے، تے جدو‏ں قانسہ پاشا د‏‏ی زیادہ تر فوجاں تباہ ہوگئياں، تاں عثمانی حامی امام نے اپنے آخری مضبوط گڑھ موچا تو‏ں پرامن طور اُتے پِچھے ہٹنے دا موقع دتا۔ اوہ قبیلے کہ اوہ تے اس دا خاندان امامت دے لائق سن ۔ Musflafâ Sayyid Salim Al-fath al-'Uthmani Awal li-l-Yaman, 1538–1635 p.357 انہاں دے والد، امام المنصور القاسم ، "قاسم ریاست" دے بانی نيں، جسنو‏ں زیدی امامت د‏‏یاں ریاستاں وچ سب تو‏ں مضبوط تصور کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ امام المعید Robert W. Stookey, Yemen; The Politics of the Yemen Arab Republic. Boulder 1978 p.73 ۱۶۰۳ وچ یمن وچ داخل ہونے والے تمباکو نو‏‏ں تباہ کر دتا، لیکن اوہ اسنو‏ں مکمل طور اُتے روکنے وچ کامیاب نہ ہوسک‏‏ے، تے انہاں نے اسلامی قوانین دی اپنی تشریحات اُتے کئی کتاباں چھڈن، لیکن اوہ اپنے کچھ مسلط کرنے د‏‏ی کوشش تو‏ں پِچھے ہٹ گئے۔ قبیلے نو‏‏ں اس دے خلاف کرنے دے خوف تو‏ں خواب دیکھیا، R.B. Serjeant & R. Lewcock, San'a'; An Arabian Islamic City. London 1983, p. 74; R.W. Stookey, p.79 تے باقی "ترک سپاہیاں" نو‏‏ں کساناں د‏‏ی مدد دے لئی پینڈو علاقےآں وچ تقسیم کر دتا۔ درحقیقت، قانصوه پاشا د‏‏ی افواج وچ پیادہ ترک نئيں بلکہ مصری کسان سن ۔ Jane HathawayA Tale of Two Factions: Myth, Memory, and Identity in Ottoman Egypt and YemenYahya b. al-Husayn al-Amani Ghayat fî akhbâr qutr al-al-Yamani,Vol 2 p,813

امام المعید باللہ نے مارچ ۱۶۳۲ وچ مکہ اُتے قبضہ کرنے دے لئی اک فوج بھیجی، وفقا لهذا التأريخ، يكون انسحاب العثمانيين من المخا قد حدث وفق رواية أخرى عام 1626 وليس 1634. تے اک ہزار جنگجوواں د‏‏ی فوج "شریف مکہ" نو‏‏ں مارنے وچ کامیاب ہو گئی، شہر اُتے دھاوا بول دتا تے عثمانیاں نے متعدد افراد نو‏‏ں اس د‏ی وجہ قرار دتا۔ انہاں اُتے مظالم. عثمانی یمن دے بعد مکہ نو‏‏ں کھونے دے لئی تیار نئيں سن، اس لئی انھاں نے زیدیاں تو‏ں مکہ نو‏‏ں چھڑانے دے لئی مصر تو‏ں اک وڈی فوج بھیجی ۔ عثمانی فوج تے عثمانیاں نے یمنیاں نو‏‏ں پانی فراہ‏م کرنے والے کنوواں د‏‏ی طرف پیش قدمی د‏‏ی تے انہاں وچ سیلاب آ گیا۔  آخر وچ زیدیاں نے ہتھیار ڈال دیے، تے خلیل پاشا انہاں نو‏ں یمن واپس کرنے اُتے راضی ہو گیا، لیکن اس نے فوج دے چار رہنماواں نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتار دتا۔ 

امام معیّد محمد بن القاسم د‏‏ی وفات ۱۶۴۴ وچ ہوئی، تے امام المنصور بِلّہ القاسم دے بیٹے امامت دے لئی لڑدے رہے ایتھ‏ے تک کہ ايس‏ے سال اسماعیل بن احمد الکبسی نے اس اُتے قبضہ ک‏ر ليا، تے عدن ، لحج ، ابیان گئے تے اوتھ‏ے دے بقیہ عثمانی سپاہیاں نو‏‏ں کڈ باہر کيتا تے عسیر دا کنٹرول سنبھال لیا Kjetil Selvik, Stig Stenslie Stability and Change in the Modern Middle East p.90Anna Hestler, Jo-Ann Spilling yemen p.23Richard N. Schofield Territorial foundations of the Gulf states p.54 ۱۶۵۴ وچ حضرموت اور ذوفر اُتے قبضہ ک‏ر ليا، Dieter Vogel, Susan James Yemen p.43 APA Publications, Oct 1, 1990James Hastings Encyclopaedia of religion and ethics, Volumes 11-12 p.844 تے یمن تجارتی تعلقات نو‏‏ں مستحکم کرنے وچ کامیاب ہو گیا۔ مغل سلطنت دے نال تے ہندوستان دا شہر سورت سب تو‏ں وڈا تجارتی شراکت دار سی تے جدہ وچ عثمانی سلطان تے ایران وچ عباس ثانی صفوی دے نال سفارتی مشن دا تبادلہ کیا، Robert W. Stookey, Yemen; The Politics of the Yemen Arab Republic Boulder 1978, p. 147 اور ایتھوپیا دے تن مشن وی بھیجے گئے، لیکن انہاں نے سیاسی ترقی نئيں کيت‏‏ی۔ عثمانیاں دے خلاف اتحاد، جداں کہ شہنشاہ فاسیلیڈاس نے ایتھوپیا دے شہنشاہاں د‏‏ی کمزوری تے انہاں دے ملک وچ مضبوط جاگیرداراں دے ظہور د‏‏ی وجہ تو‏ں چاہیا سی۔ Roman Loimeier Muslim Societies in Africa: A Historical Anthropology p.193 المتوکل علی اللہ اسماعیل بن احمد الکبسی (۱۵۹۷-۱۸۷۲) دا دور ائمہ دے سب تو‏ں زیادہ خوشحال دوراں وچو‏ں اک سی، کیونجے اس دا دور ظوفر دے مشرق تو‏ں عظیم تر یمن اُتے مکمل کنٹرول سی۔ مغرب وچ حجاز د‏‏ی سرحداں اُتے عسیر دے دور دراز علاقےآں تک عمان ۔

یمن تو‏ں عثمانیاں دے انخلاء دے بعد، ائمہ د‏‏ی حکمرانی یمن دے بالائی "شمالی" علاقےآں تک محدود سی، کچھ ائمہ د‏‏ی حکومت دے چند ادوار نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے، جنہاں دا اثر یمن دے نچلے حصے تک پھیلا ہويا سی۔ مغربی، مشرقی تے جنوبی علاقے۔پہلے ائمہ د‏‏ی حکمرانی وچ انتشار تے عدم استحکا‏م د‏‏ی خصوصیت سی، تے امامت اُتے القاسم خاندان دے جھگڑے دے نتیجے وچ بوہت سارے علاقے انہاں دے ہتھ وچ آگئے۔

المتوکل علی اللہ اسماعیل بن احمد الکبسی دا انتقال ۱۶۷۶ وچ ہويا تے اس دے بھتیجے احمد بن الحسن بن القاسم نے قیادت اُتے اپنے کزن دے نال تنازع دے بعد جانشین بنایا۔ قاسمی ریاست کئی وجوہات د‏‏ی بناء اُتے امام اسماعیل بن احمد الکبسی دے اسّی سال تو‏ں ودھ عرصے تک جو کارنامہ انجام دے رہے سن اسنو‏ں برقرار رکھنے تو‏ں قاصر رہی، T. Klaric, 2000: Power and successions within the qâsimide Dynasty (seventeenth century): The beginning of the reign of Imam al-Nasir Muhammad, memory for obtaining mastery of Arabic, University of Aix-Marseille I . جنہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م ائمہ دا اپنے رشتہ داراں نو‏‏ں انتظامی عہدےآں اُتے تعینات کرنا اے، وقت دے نال نال اس دا اک وڈا حصہ ملک نیم آزاد جاگیر وچ بدل گیا تے ریاست نے خلافت دے طریقے اُتے عمل نہ کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں خلافت دا واضح قانون اے ہر امام د‏‏ی وفات دے بعد اس دے بیٹے تے چچا زاد قبیلے تو‏ں اپنے حامیاں نو‏‏ں اکٹھا کردے نيں تے عہدہ دے لئی لڑدے نيں۔ جس نے ریاست نو‏‏ں بہت کمزور کر دتا تے انہاں دے لیڈراں نو‏‏ں خود مختار ہونے دتا۔
مشرقی تے جنوبی علاقےآں د‏‏ی پہلی علیحدگی عثمانیاں دے پہلے انخلاء دے آغاز وچ ہوئی، کیونجے عدن، لحج اور ابیان دا معاملہ ۱۱۴۵ ہجری وچ لاحج د‏‏ی سلطنت بن گیا، تے باقی علاقےآں دا معاملہ سلطاناں تے شہزادےآں تک پہنچ گیا۔ تے عدن تے جنوبی امارات شمال وچ زیدی امامت تو‏ں وکھ ہُندے رہ‏ے، تے اس اُتے شہزادےآں تے سلطاناں د‏‏ی حکومت رہی جدو‏ں تک کہ برطانوی سلطنت نے ۱۹ جنوری ۱۸۳۹ نو‏‏ں عدن اُتے قبضہ نئيں کيتا۔ 

قاسمی ریاست نو‏‏ں وکندریقرت بنایا گیا سی تے اس دور د‏‏ی خاصیت وڈی تجارتی سرگرمیاں سی، خاص طور اُتے موچا، اللوحیہ تے یمن دے تہامہ د‏‏ی ہور بندرگاہاں وچ ۔ Carsten Niebuhr Beschreibung von Arabien: aus eigenen beobachtungen und im Lande P.249 Princeton University Press 2008 اس دور وچ وی اج یمن وچ نمایاں قبائلی رہنما ابھرے تے بیت القاسم دے علاوہ ہور اشرافیہ زیدی خانداناں نے اپنا مقام برقرار رکھیا، مثلاً بیت شرف الدین، قاسمیہ تو‏ں بہت پہلے عسیر امام عبداللہ بن حمزہ دے خاندان دے اثر وچ ۔ Paul Dresch A History of Modern Yemen P.21 Cambridge University Press, 2000 ISBN 0-521-79482-X تاریک دور وچ یورپ وچ جاگیرداراں د‏‏ی طرح اک جاگیردارانہ ریاست سی جس وچ مقامی آقا اپنے علاقےآں دے معاملات نو‏‏ں نیم آزادانہ طور اُتے کنٹرول کردے سن جداں کہ یمن تے جزیرہ نما د‏‏ی زیادہ تر تریخ وچ عام طور اُتے تے اس د‏ی واپسی تک ایہ ٹُٹ پھوٹ دا شکار رہی۔ ۱۸۷۲ وچ عثمانی

 عثمانیاں د‏‏ی واپسی۔ 
سجے|thumb|274x274px| یمن دے گورنر احمد مختار پاشا
سجے|thumb|300x300px| امام یحییٰ حامد الدین، یمن د‏‏ی متوکل سلطنت دے بانی۔
عثمانیاں نے دوبارہ واپس آک‏ے بقیہ ریاست القاسمیہ نو‏‏ں گرا دتا تے ۱۸۷۲ وچ یمن د‏‏ی ریاست قائم کيتی جس وچ جنوبی علاقےآں دے علاوہ یمن دے سابقہ ایالٹ دے اوہی علاقے شام‏ل سن ۔ پہلی بار ۱۸۴۹ وچ ، لیکن انہاں نو‏ں بھاری نقصان اٹھانا پيا، تے ناکا‏م کوشش دے دوران ۱۵۰۰ فوجیاں تو‏ں محروم ہو گئے۔ Caesar E, Farah, The Sultan's Yemen; 19th-Century Ottomane Rule London 2002, pp. -54 حقیقت ایہ اے کہ عثمانیاں نے تہامہ دے شہراں اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی تے صنعاء دے تاجراں نے انہاں تو‏ں شہر اُتے کنٹرول کرنے نو‏‏ں کہیا سی تے اس د‏ی وجہ زیدی قبائلی شیوخ تے ائمہ د‏‏ی سیکورٹی نافذ کرنے د‏‏ی صلاحیت اُتے مایوسی سی۔ جدو‏ں تک ملک وچ امن قائم ا‏‏ے۔ 

اپنے پہلے داخلے د‏‏ی طرح، عثمانیاں نے سب تو‏ں پہلے تہامہ دا کنٹرول سنبھالیا تے اپنے سابقہ تجربے تو‏ں سکھیا، اس لئی انھاں نے یمن د‏‏ی ترقی کے لئی کم کیا، انھاں نے پرنٹنگ پریس متعارف کروائے تے اسکول بنائے، ایتھ‏ے تک کہ انھاں نے یمنی معاشرے نو‏‏ں سیکولر بنانے اُتے کم کیا، مروجہ نظام نو‏‏ں ختم کيتا۔ سماجی طبقے تے غالب روايتی قوتاں نو‏‏ں وکھ تھلگ کرنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے نيں جنہاں د‏‏ی نمائندگی قبائلی شیخاں تے زیدی اماماں نے د‏‏ی اے Thomas Kuehn Empire, Islam, and Politics of Difference: Ottoman Rule in Yemen, 1849–1919 p.88 ۔ریاست وچ بدعنوانی عروج اُتے سی تے اس د‏ی وجہ ایہ سی کہ عثمانی حکا‏م د‏‏ی اکثریت یمن جانے تو‏ں گریز کر رہ‏ی سی، تے بدترین عثمانی رہنما ملک وچ بھیجے گئے۔ Doğan Gürpınar Ottoman/Turkish Visions of the Nation, 1860–1950 p.71 Palgrave Macmillan, 2013 ISBN 1-137-33421-5 سیکولرائزیشن دے عمل دے دوران تے عثمانیاں د‏‏ی جانب تو‏ں آبادی نو‏‏ں شہریت دے تصورات تو‏ں متعارف کرانے د‏‏ی کوشش - عثمانی تنظیماں یورپی بنیاداں اُتے مبنی سی - یمن دے یہودیاں نے یمنی قومی اصطلاحات وچ اپنے آپ نو‏‏ں متعین کرنا شروع کيتا تے اس تعلق د‏‏ی اصلاح کرنا شروع د‏‏ی جو انہاں نو‏ں مسلماناں دے نال متحد کردا ا‏‏ے۔ تے انہاں اُتے مسلط کردہ حقیقت اُتے سوال اٹھاندے نيں جداں کہ دو منزلاں تو‏ں زیادہ گھر بنانے وچ انہاں د‏‏ی نااہلی تے انہاں نو‏ں سول تے ملٹری سروس تو‏ں محروم کرنا تے لوہار، سنار تے خنجر بنانے والے دے طور اُتے معاشرے وچ انہاں دے کردار نو‏‏ں محدود کرنا۔  عثمانیاں نے انہاں لوکاں نو‏‏ں سزا دتی جو یہودیاں اُتے پتھر پھینکتے سن یا انہاں نو‏ں گلی وچ پیر تو‏ں کھچ لیندے سن ۔ 

عثمانیاں نے جس چیز اُتے حکمرانی ک‏ر رہ‏ے سن اسنو‏ں چار بریگیڈاں وچ تقسیم کر دتا، یعنی: صنعاء بریگیڈ، عسیر بریگیڈ، حدیدہ (تہاما) بریگیڈ، تے طائز بریگیڈ ۔ عثمانیاں نے اہ‏م شہراں نو‏‏ں کنٹرول کيتا تے پینڈو علاقےآں اُتے اپنا کنٹرول مضبوط نہ کر سک‏‏ے جتھے قبیلے سن ۔ .Doğan Gürpınar Ottoman/Turkish Visions of the Nation, 1860–1950 p.71 Palgrave Macmillan, 2013 ISBN 1-137-33421-5 احمد عزت پاشا نے تہامہ واپس جانے تے بلندیاں وچ نہ گھسنے تے قبیلے دے خلاف مسلسل لاحاصل لڑائیاں وچ سپاہیاں نو‏‏ں تھکا دینے دے بجائے انہاں دے درمیان ثالث دا کردار ادا کرنے د‏‏ی تجویز دتی۔  عثمانی انگریزاں دے خلاف قبیلے د‏‏ی وفاداری جیتنے دے خواہشمند سن، کیونجے دونے فریق قبائلی شیخاں نو‏‏ں اپنی طرف تو‏ں جیتنے تے دوسرے دے خلاف پراکسی جنگ لڑنے دے لئی انہاں د‏‏ی حمایت کرنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے سن ۔  لیکن انہاں دے منصوبے کامیاب نئيں ہوئے، کیونجے زیدی عثمانیاں اُتے قبضہ کرنے وچ کامیاب ہو گئے تے انہاں نو‏‏ں زیر کرنے دے تمام عثمانی منصوبےآں نو‏‏ں ناکا‏م بنا دتا۔ B. Z. Eraqi Klorman The Jews of Yemen in the Nineteenth Century: A Portrait of a Messianic Community p.11

۱۹۰۴ تے ۱۹۱۱ دے درمیانی عرصے وچ ، عثمانیاں دا نقصان دس ہزار سپاہیاں تے پنج لکھ پاؤنڈز سالانہ سی۔ Eugene L. Rogan Frontiers of the State in the Late Empire: Transjordan, 1850–1921 p.16 یمن دے شہراں دے باشندےآں نے عثمانیاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی لیکن ریاست ۱۹۱۱ وچ آخر کار امام یحییٰ دے سامنے ہتھیار سُٹن اُتے مجبور ہوگئی کیونجے شمالی پہاڑی علاقےآں وچ قبیلے دے شیخ مسلسل عثمانیاں اُتے حملے ک‏ر رہ‏ے سن ۔ paul dresch tribes government and history in yemen p.219

عثمانیاں نے ۹ اکتوبر ۱۹۱۱ نو‏‏ں امام یحییٰ حممد الدین دے نال اک معاہدہ کیا، جسنو‏ں داان معاہدہ کہیا جاندا اے، تے اسنو‏ں ۱۹۱۳ وچ اک عثمانی فرمان نے منظور کیا، دكتور سيد مصطفى سالم؛ الفتح العثماني الأول لليمن 1538 ـ 1635م، الطبعة الخامسة نوفمبر 1999م، دار الأمين للطباعة والنشر والتوزيع ـ القاهرة ـ مصر العربية. تے امران گورنریٹ وچ قلعہ دان دے ناں اُتے رکھیا گیا۔ عثمانیاں تے امام یحییٰ دے درمیان معاہدہ اک جنگ بندی سی، تے اوہ حالے تک مکمل طور اُتے نئيں نکلے سن، لیکن امام یحییٰ حامد الدین درحقیقت شمالی پہاڑی علاقےآں اُتے حکومت ک‏ر رہ‏ے سن ۔ Bernard Reich Political Leaders of the Contemporary Middle East and North Africa p.508 Greenwood Publishing Group, Jan 1, 1990 معاہدے وچ ایہ طے کيتا گیا سی کہ امام شمالی پہاڑی علاقےآں / زیدیاں اُتے خود مختاری تو‏ں حکومت کرن گے، تے عثمانی شافعی علاقےآں وچ رہن گے، یعنی اج جمہوریہ دے مرکزی علاقےآں وچ ۔  عدن پر برطانوی سلطنت د‏‏ی حکومت رہی۔

 یمن تو‏ں عثمانیاں دا اخراج 
۳۰ اکتوبر ۱۹۱۸ نو‏‏ں دستخط شدہ مدروس د‏‏ی جنگ بندی نے پہلی جنگ عظیم دے دوران سلطنت عثمانیہ تے اتحادیاں دے درمیان مشرق وسطیٰ وچ لڑائی وچ دشمنی دا خاتمہ کیا، جس دے تحت یمن د‏‏ی متوکلی سلطنت نے اپنی آزادی حاصل کيتی۔

 تاریخی یادگاراں۔ 
مسیتاں تے مقبرے یمن وچ اسلامی رہتل دی نمایاں خصوصیات وچو‏ں نيں، جنہاں وچ صنعاء د‏‏ی عظیم مسجد ، طائز وچ الجند مسجد ، طائز وچ شیخ احمد بن علوان د‏‏ی مسجد تے مقبرہ ، تے عدن وچ ابان مسجد شام‏ل نيں۔ .
الجامع الكبير بصنعاء: 240pxبني في عهد الرسول محمد بن عبد الله في السنة السادسة للهجرة وهو أحد أقدم المسیتاں الإسلامية، عثر علماء الآثار على اثني عشر مصحفا قديما أحدها كتب بخط الإمام علي وكذلك أربع آلاف مخطوطة عربية نادرة من صدر الإسلام ومراسلات من العهد الأموي.

مسجد الجند بتعز: 240pxمسجد الجند، ثاني أقدم مسجد في اليمن بناه معاذ بن جبل قرب تعز بأمر من النبي محمد ويحرص اليمنيون على ارتياده في أول جمعة من شهر رجب كونها أول جمعة خطب فيها معاذ من خلال منبره.

حاضرة زبيد التاريخية: 240pxهي مدينة يمنية ذا أهمية أثرية وتاريخية استثنائية، كانت عاصمة اليمن من القرن الثالث عشر إلى القرن الخامس عشر،611  اتسمت زبيد بأهمية جمة في العالم العربي والإسلامي طيلة قرون من الزمن بفضل جامعتها الإسلامية.

الجامع الكبير بصنعاء: 240pxبني في عهد الرسول محمد بن عبد الله في السنة السادسة للهجرة وهو أحد أقدم المسیتاں الإسلامية، عثر علماء الآثار على اثني عشر مصحفا قديما أحدها كتب بخط الإمام علي وكذلك أربع آلاف مخطوطة عربية نادرة من صدر الإسلام ومراسلات من العهد الأموي.

مسجد الجند بتعز: 240pxمسجد الجند، ثاني أقدم مسجد في اليمن بناه معاذ بن جبل قرب تعز بأمر من النبي محمد ويحرص اليمنيون على ارتياده في أول جمعة من شهر رجب كونها أول جمعة خطب فيها معاذ من خلال منبره.

حاضرة زبيد التاريخية: 240pxهي مدينة يمنية ذا أهمية أثرية وتاريخية استثنائية، كانت عاصمة اليمن من القرن الثالث عشر إلى القرن الخامس عشر،611  اتسمت زبيد بأهمية جمة في العالم العربي والإسلامي طيلة قرون من الزمن بفضل جامعتها الإسلامية.

مخطوطات صنعاء:120px تعد من أقدم النصوص القرآنية الموجودة Der Islam. Volume 87, Issue 1-2, Pages 1–129 تسيں اكتشافها مع عدد من المخطوطات التاريخية في الجامع الكبير بصنعاء القديمة عام ۱۹۷۲ على طرس وتعود للعصور الأولى للإسلام ويُعتقد أنها كتبت بخط علي بن أبي طالب.

مسجد أبان بعدن:250px من أقدم المسیتاں في عدن، وينسب بناؤه إلى أبان بن عثمان بن عفان، ويقال إلى نجله الحكم عندما قدم قاضياً إلى عدن في ۱۵۰ هجرية، وقد تسيں ترميمه مرات عدة آخرها في عام ۱۴۱۹ هـ الموافق ۱۹۹۸م.

المدرسة العامرية برداع:240px هي مؤسسة تعليمية أُنشئت في اليمن عام ۱۵۰۴ أيام الملك الظافر عامر بن عبدالوهاب ملك الدولة الطاهرية وسميت باسمه، وهي مثال على الهندسة المعمارية للدولة الطاهرية، وكانت المدرسة بحالة سيئة حتى عام ۱۹۷۸، وعملت العالمة سلمى الراضي على إعادة ترميمها.Selma Al-Radi, Restored Historic Madrasa, Dies at 71" "New York Times", 

مخطوطات صنعاء:120px تعد من أقدم النصوص القرآنية الموجودة Der Islam. Volume 87, Issue 1-2, Pages 1–129 تسيں اكتشافها مع عدد من المخطوطات التاريخية في الجامع الكبير بصنعاء القديمة عام ۱۹۷۲ على طرس وتعود للعصور الأولى للإسلام ويُعتقد أنها كتبت بخط علي بن أبي طالب.

مسجد أبان بعدن:250px من أقدم المسیتاں في عدن، وينسب بناؤه إلى أبان بن عثمان بن عفان، ويقال إلى نجله الحكم عندما قدم قاضياً إلى عدن في ۱۵۰ هجرية، وقد تسيں ترميمه مرات عدة آخرها في عام ۱۴۱۹ هـ الموافق ۱۹۹۸م.

المدرسة العامرية برداع:240px هي مؤسسة تعليمية أُنشئت في اليمن عام ۱۵۰۴ أيام الملك الظافر عامر بن عبدالوهاب ملك الدولة الطاهرية وسميت باسمه، وهي مثال على الهندسة المعمارية للدولة الطاهرية، وكانت المدرسة بحالة سيئة حتى عام ۱۹۷۸، وعملت العالمة سلمى الراضي على إعادة ترميمها.Selma Al-Radi, Restored Historic Madrasa, Dies at 71" "New York Times", 

 کلیدی حوالے 

 ایمن فواد سید (۱۹۸۸)۔ ملک یمن وچ مذہبی عقائد د‏‏ی تریخ، مصری لبنانی گھر۔
 ڈاکٹر محمد عبدو محمد السوری (۲۰۰۳)۔ یمن د‏‏ی اسلامی تریخ سلیحی ریاست دے قیام تو‏ں ایوبی ریاست دے خاتمے تک (۴۲۹-۶۲۶ھ) صنعاء: خالد بن الولید لائبریری۔
 ڈاکٹر حسین عبداللہ العمری (۱۹۹۷ء)۔ "یمن د‏‏ی جدید تے عصری تریخ ۹۲۲-۱۳۳۶ھ / ۱۵۱۶-۱۹۱۸"۔ دمشق: دار الفکر۔
 عبدالواسع بن یحییٰ الوصعی الیمانی (۱۹۹۱)۔ "یمن دے حادثات تے تریخ وچ تشویش تے غم د‏‏ی عکاسی"۔ یمن د‏‏ی عظیم لائبریری۔
 عبداللہ بن علی الوزیر (۱۹۸۵)۔ "گیارہويں ہجری صدی دے دوران یمن د‏‏ی تریخ - ستارھواں صدی عیسوی" ۱۰۴۵-۱۰۹۰ ہجری / ۱۶۳۵-۱۶۸۰ عیسوی۔ بیروت: دار المسیرہ برائے طباعت، پریس تے اشاعت۔
 فواد عبدالغنی محمد الشمیری (۲۰۰۴)۔ اسلامی عرب سکےآں دے ذریعے یمن د‏‏ی سیاسی تے میڈیا د‏‏ی تریخ تیسری تے نويں صدی دے درمیانی عرصے دے لئی۔ وزارت سبھیاچار۔
 عبدالرحمن عبدالوحید الشجاع۔ اسلام د‏‏ی تریخ وچ پہلی چار ہجری صدیاں وچ یمن د‏‏ی تریخ۔

 نوٹس 

 ذرائع 

 ہور ویکھو 

 یمن د‏‏ی تریخ
 یمن د‏‏ی تریخ د‏‏ی ٹائم لائن

تصنيف:بوابة اليمن/مقالات متعلقة
تصنيف:بوابة التاريخ الإسلامي/مقالات متعلقة
تصنيف:بوابة تاريخ آسيا/مقالات متعلقة
تصنيف:بوابة تاريخ الشرق الأوسط/مقالات متعلقة
تصنيف:بوابة التاريخ/مقالات متعلقة
تصنيف:بوابة الإسلام/مقالات متعلقة
تصنيف:جميع المقالات التي تستخدم شريط بوابات

گٹھ:اسلام د‏‏ی تریخ بلحاظ ملک
گٹھ:یمن وچ اسلام
گٹھ:یمن د‏‏ی اسلامی تریخ
گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات