اسلامی حکمرانی تے خانات

سلامی حکمرانی تے خانات

اوزبیگ خان نے تخت سنبھالنے دے بعد اس نے اسلام نو‏‏ں ریاستی مذہب دے طور اُتے اپنایا انہاں نے کریمیا دے شہر سولخات وچ اک وڈی مسجد تعمیر کیت‏‏ی تے اردوئے زریں  وچ منگولاں دے درمیان بدھ مت تے شمانیت اُتے پابندی عائد کردتی اوزبیگ خان نے کامیابی دے نال ہورڈ نو‏‏ں اسلامی شکل دے دتی تے اس د‏ی مذہبی پالیسی د‏‏ی مخالفت کرنے والے جوجی شہزادےآں تے بدھ لاماں نو‏‏ں ہلاک کردتا اوزبیگ خان دے دورِ حکومت وچ تجارتی قافلے بے قابو ہوگئے تے اردوئے زریں  وچ عام آرڈر سی جدو‏ں ابن بطوطہ نے سرائے دا دورہ کيتا تاں اسنو‏ں اک بہت وڈا تے خوبصورت شہر پایا جس د‏‏ی گلیاں تے عمدہ بازاراں دے نال منگول الان قپچاق چرکیس روس تے یونانی ہر اک دے اپنے اپنے حلقے سن تاجراں دے پاس شہر دا اک خاص دیوار والا حصہ اپنے پاس سی اوزبیگ خان نے برکے خان تے اس دے پیش روواں دے ذریعہ شروع کيتے گئے مملوکاں دے نال اتحاد جاری رکھیا اس نے قاہرہ وچ مملوک سلطان تے اس دے سائے خلیفہ دے نال دوستانہ تعلقات قائم رکھے سن جوجی شہزادی تلونبے د‏‏ی شادی مصر دے سلطان الناصر محمد نال ہوئی الناصر محمد نو‏‏ں ایہ خیال آیا کہ تلونبے اک حقیقی چنگیزی شہزادی نئيں بلکہ اک جعلساز سی اس نے اسنو‏ں طلاق دے دتی تے فیر اس نے الناصر محمد دے اک کمانڈر نال شادی کيتی جدو‏ں اوزبیگ خان نو‏‏ں طلاق دا علم ہويا تاں اس نے غصے وچ اک یادداشت بھیجی الناصر محمد نے دعوی کيتا کہ انہاں د‏‏ی موت ہوگئی اے تے انہاں نے ثبوت دے طور اُتے اپنے سفیراں نو‏‏ں اک جعلی قانونی دستاویز ظاہر کیت‏‏ی بھانويں تلونبے حالے وی زندہ رہی تے اس دے بعد جلد ہی انتقال کر گئی اردوئے زریں  نے ابو سعید دے تحت ایلخانات اُتے حملہ کيتا اوزبیگ دے حلیف الناصر نے ابو سعید اُتے حملہ کرنے تو‏ں انکار کردتا کیونجے ایلخان تے مملوک سلطان نے امن معاہدے اُتے دستخط کيتے سن یوآن خاندان دے نال دوستانہ تعلقات نو‏‏ں دوبارہ کھول دتا تے اس دے بعد خراج تحسین بھیجنا شروع کيتا جدو‏ں ابو سعید د‏‏ی موت دے بعد ایلخانیات دا خاتمہ ہويا تاں اس دے وڈے سردار یا بے قائد د‏‏ی تلاش دے لئی اوزبیگ خان دے پاس گئے لیکن مؤخر الذکر نے اپنے امیر قتلغ تیمور تو‏ں مشاورت دے بعد انکار کردتا اوزبیگ خان جس د‏‏ی مجموعی فوج تن لکھ تو‏ں تجاوز کرچک‏ی سی بازنطیم تے سربیا دے خلاف بلغاریہ د‏‏ی جنگ کيت‏ی مدد دے لئی تھریس اُتے بار بار چھاپہ ماریا آندرونیکوس دوم بالیولوج تے آندرونیکوس سوم بالیولوج دے زیر اثر بازنطینی سلطنت نے اردوئے زریں  اُتے حملہ کيتا تے بازنطین ویسینا مکریا د‏‏ی بندرگاہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا گیا بازنطینی سلطنت دے نال اک مختصر عرصے دے لئی دوستانہ تعلقات قائم ہوئے جدو‏ں اوزبیگ خان نے آندرونیکوس سوم بالیولوج د‏‏ی بیٹی نال شادی کيتی جسنو‏ں بایالن دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی انہاں نو‏ں قسطنطنیہ وچ اپنے والد نال ملن د‏‏ی اجازت ملی تے اوہ کدی وی واپس نئيں آئیاں بظاہر اس دے زبردستی اسلام قبول کرنے دے خوف تو‏ں اوزبیگ خان د‏‏ی فوجاں نے چالیس دن وچ تھریس دا تختہ الٹ دتا تے ہر تھکے ہوۓ نو‏‏ں بنھ کر تن لکھ قیدی بنائے اوزبیگ خان نے سربیا وچ پندرہ ہزار فوج بھیج دتی لیکن اوہ شکست کھا گیا اوزبیگ د‏‏ی حمایت یافتہ والاچیا دے بصارب اول نے ہنگری دے تاج تو‏ں اک آزاد ریاست دا اعلان کيتا اوزبیگ خان د‏‏ی مدد تو‏ں گرینڈ ڈیوک میخائل یروسلاچ نے نوگورود وچ گروپ دے خلاف جنگ وچ کامیابی حاصل کيتی جدو‏ں میخائل اپنا اقتدار سنبھال رہیا سی تاں اس دے ماسکو دے حریف یوری نے خود نو‏‏ں اوزبیگ دے نال مشتعل کيتا اس نے روس دے شہزادےآں دا سربراہ مقرر کيتا شادی وچ اسنو‏ں اپنی بہن کونچک دے دتی اوزبیگ خان د‏‏ی عدالت وچ تن سال گزارنے دے بعد یوری منگولاں تے موردوین د‏‏ی فوج دے نال واپس آئے اس نے تویر دے دیہاتاں اُتے حملہ کرنے دے بعد یوری نو‏‏ں دسمبر ۱۳۱۸ء وچ میخائل دے ہتھو‏ں شکست دتی سی تے اس د‏ی نويں بیوی تے منگول دے جنرل کاوگڈی نو‏‏ں گرفتار کرلیا گیا سی جدو‏ں کونچک تویر وچ رہی تاں اس نے عیسائی مذہب اختیار کيتا تے اگتا دا ناں اپنایا تے فیر اس د‏ی موت ہوگئی میخائل دے حریفاں نے اوزبیگ خان نو‏‏ں مشورہ دتا کہ اس نے خان د‏‏ی بہن نو‏‏ں زہر دتا اے تے اس د‏ی حکمرانی دے خلاف سرکشی د‏‏ی اے میخائل نو‏‏ں سرائے وچ طلب کيتا گیا تے اسنو‏ں نومبر ۱۳۱۸ء نو‏‏ں پھانسی دے دتی گئی یوری اک بار فیر گرینڈ ڈیوک بن گئے یوری دا بھائی ایوان منگول دے جنرل اخمل دے نال ۱۳۲۰ء وچ روستوف دے بغاوت نو‏‏ں دبانے وچ سی میخائل دا بیٹا دمتری اپنے والد دے قتل دا بدلہ لینے دے لئی سرائے وچ گیا تے خان نو‏‏ں راضی کيتا کہ یوری نے خراج تحسین دا اک وڈا حصہ مختص کيتا اے گروہ یوری نو‏‏ں ہورڈے مقدمے د‏‏ی سماعت دے لئی طلب کيتا گیا سی لیکن کسی وی باضابطہ تفتیش تو‏ں پہلے دمتری نے اسنو‏ں ہلاک کردتا سی اٹھ ماہ بعد دمتری نو‏‏ں وی اس دے جرم دے لئی ہورڈ نے پھانسی دے دتی گرینڈ ڈیوک دا عنوان الیگزینڈر میخائیلوچ نو‏‏ں گیا ۱۳۲۷ء وچ بسکیکک شوکل اوزبیگ خان دا کزن اک وڈی نفری دے نال ہورڈ تو‏ں تویر پہنچیا انہاں نے سکندر دے محل وچ رہائش اختیار کيتی افواہاں پھیل گئياں کہ شیقل اپنے لئے تخت اُتے قبضہ کرنا چاہندا اے تے اس شہر تو‏ں اسلام دا تعارف کروانا چاہندا اے جدو‏ں منگولاں نے ڈیوڈکو نامی اک ڈیکن تو‏ں گھوڑا لینے د‏‏ی کوشش کيتی تاں اوہ مدد دے لئی پکاریا تے اک ہجوم نے منگولاں نو‏‏ں ہلاک کردتا شیوکل تے اس دے باقی مخافظاں نو‏‏ں زندہ جلایا گیا تویر وچ پیش آنے والے واقعے دے نتیجے وچ اوزبیگ نے روس د‏‏ی سر لسٹ ریاست د‏‏ی حیثیت تو‏ں ماسکو د‏‏ی حمایت کرنا شروع کردتی ایوان اول کالیندا نو‏‏ں دادا شہزادہ دا لقب دتا گیا تے اسنو‏ں روس دے دوسرے فوجیاں تو‏ں ٹیکس وصول کرنے دا حق دتا گیا اوزبیگ نے ایوان نو‏‏ں پنجاہ ہزار فوجیاں د‏‏ی فوج دے سربراہ وی بھیج دتا جو تویر نو‏‏ں سزا دینے دے لئی سی اُتے جدو‏ں ماسکو نے درخواست کيتی کہ اوہ خان ​​کے حکم تو‏ں سرائے وچ خانہ بدوش ہوجائے لیتھوانیا دے گرینڈ ڈیوک گیڈیمنس نے کیف دا کنٹرول حاصل کرلیا تے اپنے بھائی فیڈور نو‏‏ں شہزادہ دے طور اُتے نصب کيتا لیکن خان د‏‏ی طرف ریاست نو‏‏ں خراج تحسین جاری رہیا کچھ سال بعد مہم دے تحت فیڈور دے ماتحت لتھوانیائی باشندےآں نے خان دے باسکیکک نو‏‏ں اپنے ملازمت وچ شام‏ل کيتا غالباً اک حکم نامہ جو منگو تیمور نے جاری کيتا سی جس تو‏ں فرانسیسیاں نو‏‏ں مذہب د‏‏ی پیروی کرنے د‏‏ی اجازت دتی گئی سی اسنو‏ں اوزبیگ نے ۱۳۱۴ء وچ تجدید کيتا سی اوزبیگ نے عیسائی جینیوس نو‏‏ں اپنے ملحق ہونے دے بعد کریمیا وچ آباد ہونے د‏‏ی اجازت دتی سی لیکن منگولاں نے جدو‏ں اس د‏ی چوکی سوڈک نو‏‏ں معزول کردتا تاں جینیئس د‏‏ی ترکاں دے نال جھڑپ ہوئی دوسرے شہراں وچ جینیسی بیوپاریاں دے نال کوئی چھیڑ چھاڑ نئيں کيت‏‏ی گئی پوپ جان نے اوزبیگ تو‏ں خطے وچ تباہ رومن کیتھولک گرجا گھراں د‏‏ی بحالی د‏‏ی درخواست کيتی اوزبیگ نے جینیسی دے نال اک نواں تجارتی معاہدہ کيتا تے انہاں نو‏ں کیفا د‏‏ی دیواراں دوبارہ تعمیر کرنے د‏‏ی اجازت دتی اس نے وینسیائیاں نو‏‏ں ڈون اُتے تنیس وچ اک کالونی قائم کرنے د‏‏ی اجازت دتی جدو‏ں ابن بطوطہ سوڈک تشریف لیائے تاں اس نے آبادی نو‏‏ں بوہت‏ے تورک محسوس کيتا۔ 
 جانی بیگ 
اوزبیگ خان دے وڈے بیٹے تینی بیگ نے اپنے چھوٹے بھائی جانی بیگ دے اقتدار وچ آنے تو‏ں پہلے ہی کچھ عرصہ بعد حکمرانی کيت‏ی جانی بیگ نے کیفا نو‏‏ں وینس تو‏ں قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن ناکا‏م رہیا اس نے وینس دے نال تجارتی معاہدہ کيتا مملوک سلطنت دے نال تعلقات نو‏‏ں مستحکم کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں غلام تجارت فروغ پایا دولت د‏‏ی نمو تے مصنوعات د‏‏ی ودھدی ہوئی طلب عام طور اُتے آبادی وچ اضافے دا باعث بندی اے تے ايس‏ے طرح سرائے دے پاس وی سی اس خطے وچ رہائش ودھ گئی جس نے راجگڑھ نو‏‏ں اک وڈی مسلم سلطنت دے مرکز وچ تبدیل کردتا سن ۱۳۴۰ء د‏‏ی دہائی وچ ہونے والی کالی موت نے گولڈن گروہ دے معاشی زوال وچ اہ‏م کردار ادا کيتا اس نے ۱۳۴۵ء وچ کریمیا اُتے حملہ کيتا تے پچاسی ہزار تو‏ں ودھ افراد نو‏‏ں ہلاک کيتا جانی بیگ نے اپنے والد د‏‏ی بلقان دے عزائم ختم کردتے تے لیتھوانیا تے پولینڈ دے خلاف ماسکو د‏‏ی حمایت د‏‏ی جانی بیگ نے لیتھوانیا تے پولینڈ دے خلاف منگول روس دے مشترکہ فوجی مہماں د‏‏ی سرپرستی د‏‏ی اس د‏ی فوج نے گالیسیا والہینیا تو‏ں متعلق معاونین دے نال پولینڈ دے خلاف مارچ کيتا کیونجے والہنیا لیتھوانیا دا حصہ سی گالیسیا ولہینیا اُتے پولش ہنگریائی فوج نے قبضہ کرلیا تے بادشاہت والیہانیہ نو‏‏ں بالآخر فتح ک‏ر ک‏ے پولینڈ وچ شام‏ل کرلیا گیا اس ایکٹ نے گالیشیا والہینیا روس تے سنہری فوج دے وچکار تعلقات نو‏‏ں ختم کردتا منگول روسی فوج نے پولینڈ دے علاقے تے لبلن نو‏‏ں توڑ ڈالیا پولینڈ دے بادشاہ کازیمیر سوم نے ہورڈ دے سامنے پیش کيتا تے ہور تنازعات تو‏ں بچنے دے لئی خراج تحسین پیش کيتا جانی بیگ نے انہاں ست منگول شہزادےآں نو‏‏ں پولینڈ د‏‏ی مدد دے لئی بھیجیا سی جانی بیگ نے چغتائی خانات اُتے جوجی دے غلبے اُتے زور دتا اوتھ‏ے چوبانی حکومت دا خاتمہ کردے ہوئے تبریز نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا جلائراں دے ہتھیار سُٹن دے بعد جو کہ ایلخانی سن جانی بیگ نے فخر محسوس کيتا کہ منگول سلطنت دے تن اولیٰ اس دے زیر قبضہ نيں اُتے تبریز تو‏ں واپسی اُتے جانی بیگ نو‏‏ں اپنے ہی بیٹے بردی بیگ دے حکم اُتے قتل کردتا گیا جانی بیگ دے قتل دے بعد اردوئے زریں  نے جلد ہی بادشاہ شیخ اویس جلائر نے آذربائیجان نو‏‏ں بہت جلد کھو دتا بردی بیگ نو‏‏ں اس دے بھائی قلپا خان نے اک بغاوت وچ ماریا سی قلپا خان دے دو بیٹے مسیحی سن جنہاں نے اردوئے زریں  د‏‏ی مسلم آبادی نو‏‏ں مشتعل کردتا قلپا خان دے بھائی نوروزبیگ نے خان دے خلاف بغاوت د‏‏ی تے اسنو‏ں تے اس دے بیٹےآں نو‏‏ں مار ڈالیا شیبان د‏‏ی اولاد (جوجی دا پانچہواں بیٹا) نو‏‏ں کچھ بزرگاں نے تخت اُتے قبضہ کرنے دے لئی مدعو کيتا خضر نے نوروز دے خلاف بغاوت د‏‏ی جس دے اپنے سپاہی نے اسنو‏ں دھوکہ دتا تے اسنو‏ں پھانسی دینے دے حوالے کردتا خضر نو‏‏ں ايس‏ے سال ايس‏ے دے بیٹے تیمور خواجہ نے قتل کيتا سی اوزبیگ خان د‏‏ی اولاد نے اقتدار اُتے قبضہ کرنے تو‏ں پہلے تیمور خواجہ نے صرف پنج ہفتےآں دے لئی حکومت کیت‏‏ی اردوئے زریں  سرائے وچ کلدی بیگ وولگا بلغاریہ وچ بلت تیمور تے کریمیا وچ عبد اللہ دے درمیان تقسیم ہويا دراں اثنا لیتھوانیا دے گرانڈ ڈوچ نے ہورڈے دے مغربی مضافات‏ی علاقےآں اُتے حملہ کيتا تے بلیو واٹرس د‏‏ی لڑائی دے بعد کیف تے پوڈولیا نو‏‏ں فتح کرلیا مامائی دے ناں تو‏ں اک طاقتور تاتار جنرل نے عبداللہ د‏‏ی حمایت د‏‏ی لیکن اوہ سرائے نو‏‏ں لینے وچ ناکا‏م رہے سراۓ نے مراد تے عزیز دے دو تے خاناں دا راج دیکھیا عبداللہ د‏‏ی وفات دے بعد محمد بولک نو‏‏ں مامائی دے ذریعہ کٹھ پتلی خان دے طور اُتے تخت نشین کيتا گیا مامائی نو‏‏ں نیژنی نوگورود وچ وی بغاوت دا سامنا کرنا پيا ماسکووی د‏‏ی شکست د‏‏ی خبر تو‏ں حوصلہ افزائی کردے ہوئے مامائی نے دمتری ڈونسکوئی دے خلاف اک فوج بھیجی جس نے دریائے وزہ د‏‏ی لڑائی وچ منگول افواج نو‏‏ں شکست دتی عروس خان نے سگناق وچ عدالت قائم کيتی سی اس دا ناں تورکی نامی اروس سی جس دا مطلب تورک بولی وچ روسی اے کیو‏ں کہ اس د‏ی والدہ بظاہر اک روس د‏‏ی شہزادی سی اروس نے مغرب وچ مارچ کيتا تے سرائے اُتے قبضہ کيتا تختامش نے اروس اُتے حملہ کيتا جس تو‏ں اس دا بیٹا قتلغ بوقا ہلاک ہوگیا لیکن اوہ جنگ ہار گیا تے سمرقند فرار ہوگیا تیمور نے ذا‏تی طور اُتے اروس خان اُتے حملہ کيتا لیکن مہم بے راہ روی اُتے ختم ہوگئی اگلے سال اروس خان د‏‏ی موت ہوگئی تے اس دے بعد اس دے بیٹے تیمور ملک نے انہاں نو‏‏ں تخت نشین کيتا جو سگناق نو‏‏ں فوراً ہی تختامش خان تو‏ں ہار گیا تختامش خان نے سرائے نو‏‏ں فتح کيتا ۱۳۸۰ء د‏‏ی دہائی تک شیبانیان تے قاشان نے خان د‏‏ی طاقت نو‏‏ں توڑنے د‏‏ی کوشش کيتی۔
 تختامش خان 
تختامش خان نے مامائی اُتے حملہ کيتا جسنو‏ں حال ہی وچ ماسکووی دے خلاف خسارے دا سامنا کرنا پيا سی تے اس نے اسنو‏ں ۱۳۸۱ء وچ شکست دتی سی اس طرح اردوئے زریں  نو‏‏ں اک غالب علاقائی طاقت دے طور اُتے مختصر طور اُتے دوبارہ قائم کيتا مامائی بھج گیا جینیسی دے پاس جس نے اسنو‏ں فوراً ہی مار ڈالیا تختامش نے اک سفیر نو‏‏ں روس د‏‏یاں ریاستاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی آبائی حیثیت دوبارہ شروع کرنے دے لئی بھیجیا لیکن سفیر نو‏‏ں روکنے تو‏ں پہلے ہی اسنو‏ں نزنی نوگورود تک پہنچیا دتا تختامش نے اپنی فوج نو‏‏ں پار کرنے دے لیۓ فوراً ہی وولگا اُتے موجود تمام کشتیاں قبضہ وچ لے لاں تے ماسکو دا محاصرہ شروع کيتا جو تن دن دے بعد اک جھوٹی جنگ دے دوران گرا اگلے سال روس دے بیشتر شہزادے اک بار فیر خان دے سامنے جھکے تے انہاں تو‏ں سند حق وصول کيتا تختامش نے اگلے سال پولتاوا وچ لیتھُوانین فوج نو‏‏ں وی کچل ڈالیا ولادیسلاو دوم جگیلو لیتھوانیا دے گرینڈ ڈیوک تے پولینڈ دے بادشاہ نے اپنی بالادستی نو‏‏ں قبول کيتا تے روس دے علاقے نو‏‏ں دینے دے بدلے وچ خراج تحسین پیش کرنے اُتے اتفاق کيتا اپنی کامیابی تو‏ں خوشی تو‏ں تختامش نے ۱۳۸۶ء وچ آذربائیجان اُتے حملہ کيتا تے تبریز اُتے قبضہ ک‏ر ليا اس نے خوارزم وچ اپنے ناں دے نال رقم دا آرڈر دتا تے اتحاد دے لئی مصر نو‏‏ں ایلچی بھیجے امیر تیمور نے آذربائیجان وچ اک فوج بھیجی تے اردوئے زریں  د‏‏ی افواج دے نال بلا اشتعال مقابلہ کيتا تختامش نے ماوراءالنھر اُتے حملہ کيتا تے بخارا تک پہنچ گیا لیکن اوہ شہر لینے وچ ناکا‏م رہیا تے اسنو‏ں پِچھے ہٹنا پيا تیموریاں نے خوارزم اُتے حملہ کرکے گرگانچ نو‏‏ں تباہ کردتا تختامش خان نے تیموریاں اُتے سنار دریا اُتے روسی بلغارس چرکیس تے ایلان سمیت اک وڈی فوج دے نال حملہ کيتا جنگ بلاوجہ ختم ہوگئی تیموریاں نے دریائے کوندورشا د‏‏ی لڑائی وچ دولکھ مضبوط فوج نو‏‏ں اکٹھا کيتا تے تختامش نو‏‏ں شکست دتی تیموریاں دے حلیف تیمور قتلغ تے ادیگو نے اردوئے زریں  دا مشرقی نصف حصہ لیا تختامش خان نے شروان دے علاقے نو‏‏ں پھیردے ہوئے لُٹ لیا تیموریاں نے دریائے تیریک د‏‏ی لڑائی دے موقع اُتے تختامش د‏‏ی فوج نو‏‏ں دوبارہ ختم کردتا اس دا راجگڑھ تباہ کردتا کریمین تجارتی مراکز نو‏‏ں لُٹ لیا تے انتہائی ماہر کاریگراں نو‏‏ں سمرقند وچ اپنے راجگڑھ جلاوطن کردتا تیموری فوجاں پِچھے مڑنے تو‏ں پہلے ریازان د‏‏ی حد تک شمال تک پہنچ گئياں۔
 امیر ادیگو 

تیمور قتلغ نو‏‏ں سرائے وچ خان دا انتخاب کيتا گیا سی جدو‏ں کہ ادیگو شریک حاکم بنے سن تے کوئیرجک نو‏‏ں امیر تیمور نے وائٹ ہورڈ دا خودمختار مقرر کيتا سی تختامش لیتھوانیا دے گرانڈ ڈوچ بھج گیا تے روس د‏‏ی اراضی اُتے دباؤ ڈالنے دے عوض گولٹن ہورڈ واپس لینے وچ فیتاوتاس تو‏ں مدد کيت‏ی درخواست کيتی دریائے ورسکلا د‏‏ی لڑائی وچ ویتوٹس تے تختامش نے تیمور قتلغ تے ادیگو اُتے حملہ کيتا لیکن اوہ شکست کھا گئے اردوئے زریں ے د‏‏ی فتح نے کیف پوڈولیا تے ندی دے نچلے بگ طاس وچ کچھ زمین نو‏‏ں حاصل کيتا تختامش تیومن وچ غیظ و غضب دے سبب فوت ہوگیا انہاں دا بیٹا جلال الدین لیتھوانیا فرار ہوگیا تے تتونیک حکم دے خلاف گرونوالد د‏‏ی لڑائی وچ حصہ لیا تیمور قتلغ دا انتقال ۱۴۰۰ء وچ ہويا تے ادیگو د‏‏ی منظوری تو‏ں اس دے چچازاد شادی بیگ خان منتخب ہوئے ویتوٹس نو‏‏ں شکست دینے دے بعد ادیگو نے اردوئے زریں  نو‏‏ں مضبوط بنانے اُتے توجہ دتی اس نے اردوئے زریں  دے مضامین بیرون ملک غلام بن دے فروخت کرنے تو‏ں منع کيتا سی بعد وچ غلام تجارت دوبارہ شروع کردتی گئی لیکن صرف چرکیسیاں نو‏‏ں ہی فروخت ہونے دتا گیا اس دے نتیجے وچ پندرہويں صدی وچ بوہت‏ے مملوک بھرتی چرکیس نسل دے سن ادیگو ماسکو دے استثنا دے نال آہستہ آہستہ مشرقی روس د‏‏ی معاونتاں دوبارہ حاصل کرلئی جسنو‏ں اوہ محاصرے وچ لینے وچ ناکا‏م رہیا لیکن آس پاس دے علاقے نو‏‏ں چھا گیا سمولنسک وی لتھوانیا تو‏ں ہار گیا سی شادی بیگ نے ادیگو دے خلاف بغاوت د‏‏ی لیکن اوہ شکست کھا کر استراخان بھج گیا شادی بیگ د‏‏ی جگہ پولاد خان نے لے لی جو بعد وچ فوت ہويا تے اس دے بعد تیمور قتلغ دے بیٹے تیمور خان نے انہاں د‏‏ی جگہ لی تیمور خان نے ادیگو دے خلاف ہو ک‏ے اسنو‏ں خوارزم بھاگنے اُتے مجبور کردتا تیمور نو‏‏ں خود اگلے ہی سال جلال الدین نے بے دخل کردتا جو لیتھوانیا تو‏ں واپس آیا تے کچھ ہی وقت وچ تخت نشین کيتا تیموریاں دے شاہ رخ نے خوارزم فتح کيتا ادیگو کریمیا بھج گیا جتھے اس نے کیف اُتے چھاپے مارے تے اس لشکر نو‏‏ں واپس حاصل کرنے دے لئی لیتھوانیا دے نال اتحاد بنانے د‏‏ی کوشش کيتی ادیگو دا قتل تختامش خان دے اک بیٹے دے نال جھڑپ وچ ہويا۔

 سیبیر خانات 
خانیت سیبیر مغربی سائبیریا وچ اک تورک خانیت سی سیبیر دے خانات اُتے چیمگی تورا اُتے تائیبوگا تو‏ں شروع ہونے والی اک سلطنت دا راج سی انہاں د‏‏ی وفات دے بعد خانات اُتے اوزبیک خان ابوالخیر خان نے حکومت کیت‏‏ی جدو‏ں اس د‏ی موت ہوئی تب خانات دو حصےآں وچ تقسیم ہو گیا چیمگی تورا وچ واقع شیبانی اباک خان تے سیبیر دے قلعے وچ تائبوگید محمد دے نال جتھو‏ں خانات نے اس دا ناں لیا۔
 اوزبیک خانات 
الوغ محمد سرکاری طور اُتے اردوئے زریں  دے خان سن لیکن انہاں دا اختیار وولگا دے نچلے کنارےآں تک ہی محدود سی جتھے تختامش دے دوسرے بیٹے کیپک نے وی حکومت کیت‏‏ی مشرقی یورپ وچ اردوئے زریں  دے اثر و رسوخ د‏‏ی جگہ لیتھوانیا دے گرانڈ ڈچی نے لے لی جسنو‏ں الغ محمد نے حمایت دے لئی رجوع کيتا اردوئے زریں  وچ سیاسی صورتحال مستحکم نئيں ہوئی اروس خان دے پو‏تے برق خان نے مغرب وچ راج کرنے والی خاناں اُتے حملہ کيتا دو سال دے اندر ہی الغ, کیپک, تے اک ہور دعویدار دولت بردی نو‏‏ں شکست ہوئی الغ محمد لیتھوانیا فرار ہوگئے کیپک نے اودویو تے ریازان اُتے چھاپے مارنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن اوہ انہاں علاقےآں وچ خود نو‏‏ں قائم کرنے وچ ناکا‏م رہے تے دولت بردی نے کریمیا اُتے قبضہ کرنے دے لئی صورتحال دا فائدہ اٹھایا برق نے الغ بیگ دے حملے نو‏‏ں شکست دتی لیکن اگلے سال اسنو‏ں قتل کردتا گیا انہاں دے جانشین ابوالخیر خان نے اوزبیک خانات د‏‏ی بنیاد رکھی۔
 نوقائی ہورڈ 
نوقائی ہورڈ اٹھارہ تورک و مغول قبیلے دا اتحاد سی جو پندرہويں صدی تو‏ں ستارہويں صدی تک قائم رہیا ۱۴۴۰ء د‏‏ی دہائی تک موسی بن وقاص دے ناں تو‏ں ادیگو دا اک اولاد سرائے کوچک وچ نوقائی ہورڈ دے آزاد خان دے طور اُتے حکومت کر رہیا سی۔
 قازان خانات 

الغ یا الوغ محمد نے دولت بردی نو‏‏ں کریمیا تو‏ں بے دخل کردتا ايس‏ے وقت خان حاجی کرای تو‏ں مدد مانگنے لیتھوانیا فرار ہوگیا الغ محمد نے ویتوٹس د‏‏ی پسکوف دے خلاف جنگ وچ فوج د‏‏ی مدد کيت‏ی اک سال بعد الغ محمد تخت تختامش دے بیٹے سید احمد اول تو‏ں ہار گیا الغ محمد دریائے اوکا دے نواحی علاقے بیلیف شہر وچ فرار ہوگیا جتھے اس دا مسکووی دے گرینڈ ڈچی تو‏ں تنازعہ ہويا ماسکو دے واسلی دوم نے اسنو‏ں باہر نکالنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن اوہ بیلیف د‏‏ی لڑائی وچ ہار گیا الغ محمد بیلیف دا فاتح بن گیا الغ محمد نے مسکووی اُتے اثر و رسوخ جاری رکھے واسلی دوم ایتھ‏ے تک کہ اس نے اسنو‏ں تخت دے لئی سند حق تحفظ جاری کرنا چاہی لیکن الغ محمد نے موروم دے بجائے اس اُتے حملہ کردتا واسلی دوم نو‏‏ں شکست ہوئی تے اسنو‏ں قیدی بنا لیا گیا سوزدال د‏‏ی جنگ وچ الغ محمد د‏‏ی فتح دے باوجود الغ محمد د‏‏ی صورتحال دباؤ پائی گئی اردوئے زریں  ہن نئيں سی اس دے پاس بمشکل دس ہزار سپاہی سن تے اس طرح اوہ ماسکو دے خلاف فائدہ نئيں اٹھا سک‏‏ے کچھ مہینےآں دے بعد اس نے واسلی دوم نو‏‏ں پچیہہ ہزار روبل دے تاوان دے لئی رہیا کيتا بدقسمتی تو‏ں الغ محمد دا قتل انہاں دے بیٹے محمود قازان دے ہتھو‏ں کيتا سی جو وسطی علاقے وچ بھج گیا سی تے اس نے قازان خانات د‏‏ی بنیاد رکھی سی ۱۴۴۷ء وچ محمود نے مسکووی دے خلاف اک فوج بھیجی لیکن اسنو‏ں پسپا کردتا گیا۔
 کریمیا خانات 

۱۴۴۹ء وچ حاجی کرای نے سید احمد اول تو‏ں کریمیا اُتے قبضہ کيتا تے کریمین خانات د‏‏ی بنیاد رکھی۔
 قاسم خانات 

الغ محمد دا اک بیٹا قاسم خان ماسکو فرار ہوگیا جتھے واسلی دوم نے اسنو‏ں زمین عطا کيتی جو قاسم خانات بن گئی۔

 قازاق خانات 
جانی بیگ خان تے قرای خان نے ابوالخیر خان دے دو لکھ پیروکاراں نو‏‏ں مشرق د‏‏ی طرف دریائے چو د‏‏ی طرف لے جانے د‏‏ی غرض تو‏ں جتھے مغلستان دے ایسن بوقہ دوم نے انہاں نو‏‏ں چراگاہاں عطا کيتياں ابوالخیر خان د‏‏ی وفات دے بعد انہاں نے اپنے بیشتر پیروکاراں اُتے قیادت سنبھالی تے قازاق خانات بن گئی۔
 وڈا اردو 
خان کوچک محمد نے سید احمد نو‏‏ں بے دخل کردتا اس نے ریازان اُتے حملہ کيتا تے واسلی دوم د‏‏ی افواج دے خلاف وڈی شکست دا سامنا کرنا پيا سید احمد مسکووی اُتے چھاپہ ماردے رہے تے ماسکو اُتے براہ راست حملہ کيتا اُتے اسنو‏ں مسکووی دے حلیف قاسم خان نے شکست دتی خان کوچک محمد نے ریازان اُتے حملہ کيتا لیکن روس تاتار د‏‏ی مشترکہ فوج نے اسنو‏ں واپس کردتا سید احمد نے ماسکو نو‏‏ں دوبارہ لینے د‏‏ی کوشش کيتی تے ناکا‏م ہوگیا خان کوچک محمد نو‏‏ں اس دے بعد اس دے بیٹے محمود بن کوچک نے تخت نشین کيتا اس مقام تو‏ں ہی سنہری فوج دے مقام اُتے اس عظیم گروہ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے محمود دے بعد اس دے بھائی احمد خان بن کوچک نے انہاں د‏‏ی جگہ لی احمد خان نے اوزبیک ابوالخیر خان اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں ہلاک کردتا موسم گرما وچ احمد خان نے مولدویا ریاست پولینڈ تے لیتھوانیا دے خلاف حملہ کيتا سٹیفن عظیم دے ماتحت مولدویائی فوجاں نے لپینک د‏‏ی لڑائی وچ تاتاراں نو‏‏ں شکست دتی احمد خان نے زور دے ک‏ے کہیا کہ روس دے ایوان سوم نے خان نو‏‏ں اپنا مالک سمجھیا احمد خان نے ماسکو دے خلاف اک فوجی مہم دا اہتمام کيتا جس دے نتیجے وچ دریائے یوگرا اُتے عظیم موقف دے ناں تو‏ں جانے والی دو مخالف فوجاں دے وچکار مخالفت بند ہو گئی احمد خان نے حالات نو‏‏ں ناگوار سمجھیا تے پِچھے ہٹ گیا اس واقعے نے روس د‏‏ی زمیناں اُتے "تاتار یوکی" دا باضابطہ خاتمہ کيتا احمد خان نو‏‏ں دریائے دونیٹس اُتے خانات سیبیر دے شہزادہ اباک خان تے نوقائی نے ماریا سی احمد خان دے بیٹے عظیم فوج نو‏‏ں برقرار رکھنے دے قابل نئيں سن انہاں نے سلطنت پولینڈ تے لیتھوانیا (جو اوداں یوکرین دا بوہت‏ے حصہ سی) اُتے حملہ کيتا تے زاسلاوۓ اُتے فیصلہ کن شکست کھانے تو‏ں پہلے مشرقی پولینڈ وچ لبلن تک پہنچ گیا کریمین خانات جو سلطنت عثمانیہ د‏‏ی اک اہ‏م ریاست بن گیا سی سرائے نو‏‏ں برطرف کرنے دے بعد سلطنت عثمانیہ د‏‏ی سلطنت نو‏‏ں محکوم کردتا لیتھوانیا وچ پناہ لینے دے بعد فوج دے آخری خان شیخ احمد کاوناس د‏ی جیل وچ ہی انتقال کرگئے ہور ذرائع دے مطابق اسنو‏ں ۱۵۲۷ء وچ لیتھوانیائی جیل تو‏ں رہیا کيتا گیا سی اُتے سنہری فوج دے وجود د‏‏ی اٹھارہويں صدی دے آخر تک پہنچک‏ی نيں تے اس دا تذکرہ روسی پبلشر نیکولوی نویکوف د‏‏ی اپنی کتاب "قدیم روسی ہائیڈرو گرافی" وچ لکھیا گیا ا‏‏ے۔
 استراخان خانات 
محمود بن کوچک د‏‏ی اولاد استراخان وچ آستراخان خانات د‏‏ی حیثیت تو‏ں راج کردی رہی۔
 روسی فتوحات 

روسی راز شاہی نے قازان خانات استراخان خانات تے خانات سیبیر نو‏‏ں فتح کيتا کریمیا دے تاتاریاں نے سولہويں تے ستارہويں صدی دے اوائل وچ جنوبی روس یوکرین تے ایتھ‏ے تک کہ پولینڈ وچ تباہی مچا دتی لیکن اوہ روس نو‏‏ں شکست دینے یا ماسکو اُتے قبضہ کرنے وچ کامیاب نئيں سن عثمانی تحفظ دے تحت کریمیا دے خانات نے اپنے غیر یقینی وجود نو‏‏ں جاری رکھیا ایتھ‏ے تک کہ کیتھرین اعظم نے اس اُتے قبضہ کرلیا ایہ ہن تک اردوئے زریں  دے جانشین ریاستاں دا سب تو‏ں طویل عرصے تک رہیا۔
 تجارت تے عروج 
مملوکِ مصر بحیرہ روم وچ خاناں دا دیرینہ تجارتی شراکت دار تے حلیف سی برکے خان آف قپچاق نے مملوک سلطان بیبرس دے نال ایلخانیت دے خلاف اتحاد کيتا سی باؤمر دے مطابق قدرتی تجارتی راستہ وولگا تو‏ں سرائے دے تھلے سی جتھے اس نے کاسپیئن دے شمال وچ مشرق و مغرب دے راستے نو‏‏ں جوڑا فیر فارسی آذربائیجان وچ کاسپیئن دے مغرب د‏‏ی طرف تھلے تبریز تک سی جتھے ایہ وڈے مشرق نال ملدا سی کاسپیئن دے مغرب وچ کئی جنگاں ہوئیاں جو ہورڈ عام طور اُتے ہار جاندی سی تجارت وچ رکاوٹ تے فارس دے نال تنازعہ د‏‏ی وجہ تو‏ں گروہ نے شمالی راستے وچ تجارتی شہراں د‏‏ی تعمیر د‏‏ی انہاں نے مصر دے مملوکاں تو‏ں وی اتحاد کيتا جو ایلخان دے دشمن سن اس تجارت دا اک اہ‏م حصہ مملوک سن اردوئے زریں  د‏‏ی آبادی وڈے پیمانے اُتے ترکاں تے منگولاں دے مرکب سی جنہاں نے بعد وچ اسلام قبول کيتا ہور فینو-یوگریائیاں سرمو سیتھیائیاں سلاواں تے قفقاز نال تعلق رکھنے والے افراد (جو مسلما‏ن سن یا نئيں) شام‏ل سن ہورڈ د‏‏ی بوہت‏ے آبادی تورک سی قپچاق کومان وولگا بلگرس خوارزمی تے ہور ہورڈ نو‏‏ں آہستہ آہستہ تورک کردتا گیا تے اس نے منگول د‏‏ی شناخت کھو دتی جداں کہ باتو خان دے اصل منگول جنگجوواں د‏‏ی اولاد نے اعلیٰ طبقے د‏‏ی تشکیل د‏‏ی روسیاں تے یوروپیاں دے ذریعہ عام طور اُتے انہاں نو‏ں تاتار دے ناں تو‏ں موسوم کيتا گیا سی روس نے اس مشترکہ ناں نو‏‏ں ویہويں صدی تک اس گروپ دے لئی محفوظ کيتا جدو‏ں کہ اس گروہ دے بوہت‏ے افراد نے اپنے نسلی یا قبائلی ناواں تو‏ں اپنی شناخت د‏‏ی بوہت‏ے خود نو‏‏ں مسلما‏ن وی سمجھیا بوہت‏ے آبادی دونے زرعی تے خانہ بدوشاں نے قپچاق بولی نو‏‏ں اپنایا جو ہورڈ دے ٹکڑے ٹکڑے ہونے دے بعد قپچاق گروہاں د‏‏ی علاقائی بولی وچ تبدیل ہوگئی باتو خان د‏‏ی اولاد نے سرائے باتو تے بعد وچ سرائے برکہ تو‏ں سنہری فوج اُتے حکمرانی کيت‏ی جس نے دریائے وولگا تے کارپیتھیان پہاڑاں تو‏ں لے ک‏ے دریائے ڈینوب دے منہ تک دے علاقے نو‏‏ں کنٹرول کيتا اوردو د‏‏ی اولاد نے دریائے یورال تو‏ں لےک‏ے جھیل بلھاخ تک دے علاقے اُتے حکمرانی کيت‏ی اس ہورڈ نے خانہ بدوش سبھیاچار د‏‏ی بجائے آسیب د‏‏ی حیثیت تو‏ں ترقی د‏‏ی سرائے اک وڈے خوشحال شہر وچ تبدیل ہويا چودہويں صدی دے اوائل وچ راجگڑھ کافی حد تک اُتے د‏‏ی طرف سرائے بردے ميں منتقل ہوگیا جو چھ لکھ رہائشیاں دے نال قرون وسطی دے دنیا دے سب تو‏ں وڈے شہراں وچو‏ں اک بن گیا سرائے نو‏‏ں مشہور مسافر ابن بطوطہ نے!

‼️خوبصورت بازاراں تے چوڑی سڑکاں اُتے لوکاں تو‏ں بھریا ہويا اک انتہائی خوبصورت شہر وچو‏ں اک ہور اجتماعی مسیتاں دے نال کافی تعداد وچ مسیتاں دے طور اُتے بیان کيتا اے اک ہور معاصر مصدر نے اسنو‏ں اک عظیم الشان شہر جس وچ دکاناں حمام تے مذہبی ادارے شام‏ل نيں دے طور اُتے بیان کيتا اے ‼️

اس جگہ اُتے کھدائی دے دوران اک فلکیات د‏‏ی کھوج کيتی گئی سی تے ایہ شہر بہت سارے شاعراں دا گھر سی جنہاں وچو‏ں بیشتر سانو‏ں صرف ناں تو‏ں جانیا جاندا اے سرائے وچ مذہب نو‏‏ں ہٹانے د‏‏ی روسی کوششاں دے باوجود منگول اپنے روايتی شمن پرست عقائد تو‏ں وابستہ رہے ایتھ‏ے تک کہ اوزبیک خان نے اسلام نو‏‏ں اک ریاستی مذہب دے طور اُتے قبول ک‏ر ليا مبینہ طور اُتے سرائے وچ چرنیگوف دے میخائل تے ٹور دے میخائل کییوان روس دے متعدد حکمراناں نو‏‏ں مبینہ طور اُتے سرائے وچ قتل کيتا گیا سی لیکن خان عام طور اُتے روادار سن حتی کہ روسی آرتھوڈوکس چرچ نو‏‏ں وی ٹیکس ادا کرنے تو‏ں رہیا کيتا گیا سی۔
 متعلقہ لیکھ 
طلائی اردو
طلائی اردو دیاں جانشین ریاستاں
برکہ خان تے ہلاکو خان د‏‏ی جنگ
اردوئے زریں دے بازو
اردوئے زريں دے بازو

 حوالے 

گٹھ:طلائی اردوگٹھ:ترکستانگٹھ:ترکستان دی تریخ