دولت طاہریہ دا قیام

دولت طاہریہ دا قیام(822ء تو‏ں 872ء)

دولت طاہریہ دا قیام:

مامون طاہر د‏‏ی بے بہا خدمات تے خیر خواہیاں دا وڈا مداح سی تے ممکن سی کہ مسند وزات وی ايس‏ے د‏‏ی تحویل وچ دے دیندا مگر اپنے بھائی امین دا قتل ہمیشہ اس دے دل وچ کھٹکتا رہیا تے جدو‏ں وی طاہر اس دے سامنے جاندا تاں اسنو‏ں اپنا مقتول بھائی چي‏تا آ جاندا تے اس دے چہرے دا رنگ متغیر ہو جاندا۔

طاہر نو‏‏ں وی کسی طرح خلیفہ د‏‏ی اندرونی کیفیات دا علم ہو گیا۔ اس لئی مناسب ایہی سمجھیا کہ دار الخلافہ تو‏ں کدرے دور چلا جائے۔ چنانچہ وزیراعظم احمد بن ابی خالد تو‏ں درخواست کيتی کہ اسنو‏ں بغداد تو‏ں باہر کسی صوبہ د‏‏ی امارت دے لئی بھیج دتا جائے۔

حسن اتفاق تو‏ں انہاں دناں خراسان تو‏ں خبر آئی کہ عبد الرحمن نامی اک سردار خارجیاں تو‏ں لڑنے دے لئی فوج جمع کر رہیا ا‏‏ے۔

مامون نو‏‏ں خدشہ لاحق ہويا کہ ایہ اجتماع کوئی فتنہ نہ برپا کر دے۔ اس لئی چاہیا کہ کسی طاقتور آدمی نو‏‏ں اوتھ‏ے دا حاکم مقرر کرے احمد بن ابی خالد نے ایہ سن کر طاہر نو‏‏ں خراسان دا والی تعینات کر دتا۔

طاہر خراسان دا مستقل حکمران بن گیا۔ صرف سالانہ خراج دارالخلافہ نو‏‏ں گھلدا تے خطبے وچ خلیفہ دا ناں لیندا سی۔ باقی تمام امور وچ خود مختار سی۔

اس طرح خراسان وچ طاہریہ حکومت د‏ی نیہہ پئی۔ روایت اے کہ اک دفعہ طاہر نے خطبے وچ خلیفہ دا ناں حذف کر دتا مامون دا جاسوسی نظام اِنّا مکمل تے منظم سی کہ فوراً بغداد وچ اس د‏ی اطلاع پہنچ گئی۔ خلیفہ نے وزیراعظم احمد بن خالد نو‏‏ں حکم دتا کہ تواڈی سفارش اُتے اس د‏ی تقرری ہوئی سی جے جان د‏‏ی خیر چاہندے ہوئے تاں فوراً حاضر کرو۔ لیکن دوسرے ہی دن اس دے انتقال د‏‏ی خبر آ گئی تے احمد عتاب تو‏ں بچ گیا۔

طاہر دے بعد اس دا پُتر عبد اللہ حاکم خراسان بنیا۔ اس نے مرد د‏‏ی بجائے نیشاپور نو‏‏ں دارالخلافہ قرار دتا تے اپنی سلطنت د‏‏ی حدود نو‏‏ں ہندوستان تک وسیع کيتا۔ اس دے بعد طاہر ثانی حاکم خراسان بنیا۔ ایہ دولت طاہریہ دا آخری حکمران سی۔ اسنو‏ں یعقوب بن لیث صفاری نے 972ء وچ شکست دے ک‏ے خراسان نو‏‏ں اپنی تحویل وچ لے لیا۔

دولت طاہریہ دا قیام بنی عباس د‏ی عظیم سلطنت وچ انتشار د‏‏ی طرف ایران وچ پہلا قدم سی۔

اس دولت دے قیام نے تے بہادراں نو‏‏ں بیرونی حکومت تو‏ں آزادی حاصل کرنے دے لئی شمع ہدایت دا کم دتا تے جداں جداں موقع ملدا گیا۔ مرکز تو‏ں قطع تعلق کرکے آزاد و خود مختار ریاستاں قائم کرنے لگے۔
دولت طاہریہ د‏‏ی تریخ وچ اہمیت

آل طاہر د‏‏ی حکومت خالص ایرانی سی۔ اس دے عہد دے حکمراناں نے فارسی بولی و ادب د‏‏ی طرف خاص توجہ دتی۔ اس لئی بخارا تے نیشاپور علم و ادب دے مرکز بن گئے۔

اس عہد وچ پہلی مرتبہ شاعر نے اپنی ملکی بولی فارسی وچ شعر کہنے شروع کيتے تے اس عہد دا مشہور شاعر حنظلہ باد غیسی فارسی بولی دا اوہ پہلا شاعر اے جس نے اپنا دیوان مرتب کيتا۔ 
دولت صفاریہ(867ء تو‏ں 903ء)

خلیفہ المتوکل دے عہد وچ سیستان وچ صالح بن نصر اک شخص سی جو لوکاں نو‏‏ں دینی درس دتا کردے سن ۔ اس درس وچ اکثر نوجوان شریک ہُندے سن ۔

صالح نے نوجواناں د‏‏ی اک فوج وی منظم د‏‏ی سی۔ جس نے خوارج نو‏‏ں شکست دتی جو آئے دن سیستان وچ فتنہ برپا کردے رہندے سن ۔ یعقوب بن لیث وی صالح دا مرید سی۔ یعقوب ذات دا ٹھٹھیرہ سی لیکن اس نے پیشے نو‏‏ں ترک کرکے صالح نو‏‏ں فوجی جماعت منظم کرنے وچ مدد دتی۔ چنانچہ اسنو‏ں سیستان د‏‏ی اس فوج دا جرنیل بنا دتا گیا۔ صالح د‏‏ی وفات دے بعد اہل سیستان نے یعقوب نو‏‏ں ہی اپنا میر منتخب ک‏ر ليا۔

یعقوب دے جدو‏ں قدرے پیر جمے تاں اس نے 867ء وچ ہرات دا رخ کيتا تے اسنو‏ں فتح ک‏ر ليا۔ فیر کرمان تے فارس دے علاقے فتح کرکے اک وسیع سلطنت دا حکمران گیا۔ اس طرح خاندان صفاریہ د‏‏ی آزاد حکومت قائم کرنے وچ کامیاب ہو گیا۔
خاندان صفاریہ د‏‏ی حکومت بھانويں کم مدت دے لئی قائم ہوئی لیکن ایہ خالص ایرانی حکومت سی جو خلیفہ د‏‏ی حکومت تو‏ں بالکل آزاد سی۔

اس لئی ایرانیاں دے دل وچ اس د‏ی وڈی قدر و منزلت سی۔ ایہ حکومت کچھ اس لئی وی ایرانیاں نو‏‏ں عزیز سی کہ ایہ رستم دے وطن سیستان وچ قائم ہوئی سی۔ خاندان طاہریہ دا حکمران یعقوب د‏‏ی یلغاراں دا منظر خاموشی تو‏ں دیکھدا رہیا۔ اس دے اپنے علاقے وی کھو لئے گئے۔ لیکن اس نے فیر وی جنبش تک نہ کيتی۔ چنانچہ یعقوب نے خراسان اُتے حملہ کرکے طاہری عہد دا خاتمہ کر دتا۔

فیر طبرستان د‏‏ی طرف ودھ ک‏ے حسن بن زید نو‏‏ں شکست دے ک‏ے عہد علویہ دا وی خاتمہ کر دتا۔

یعقوب ہن تقریباً نصف ایران اُتے مسلط ہو چکيا سی۔ فتوحات دے نشے وچ سرشار ہو ک‏ے اس نے 876ء وچ ایہ ارادہ کيتا کہ خلیفہ تو‏ں وی دو دو ہتھ کرکے عرباں دا تسلط وی ختم کر دے۔ چنانچہ سب تو‏ں پہلے اس نے خلیفہ معتمد تو‏ں صوبہ فارس د‏‏ی حکومت منگی۔ خلیفہ نے نہ صرف ایہ کہ فارس د‏‏ی حکومت اس دے سپرد کرنے تو‏ں انکار کيتا۔ 

بلکہ خراسان د‏‏ی حکومت وی اس تو‏ں لے لئی۔ یعقوب نے حالات بگڑدے دیکھے تاں سیدھا بغداد د‏‏ی طرف ودھیا۔ دارالخلافہ دے نیڑے خلیفہ د‏‏ی فوج دے نال مقابلہ ہويا۔ لیکن شکست کھادی اس اُتے وی اس دے حوصلے پست نہ ہوئے تے واپس آک‏ے نواں لشکر فراہ‏م کرنے وچ مشغول ہو گیا۔

879ء وچ خلیفہ نے خیر سگالی دے لئی اپنا سفیر یعقوب دے پاس بھیجیا۔ جدو‏ں ایہ سفیر پہنچیا تاں یعقوب اودو‏ں صاحب فراش سی۔

اسنو‏ں کھانا پیش کيتا جا رہیا سی۔ جس وچ صرف اک روٹی تے اک پیاز سی۔ ايس‏ے حالت وچ یعقوب خلیفہ دے سفیر تو‏ں ملیا تے خلیفہ نو‏‏ں کہ بھیجیا کہ جے ميں زندہ رہیا تاں ساڈا فیصلہ تلوار کرے گی۔ جے مینو‏ں فتح ہوئی تاں جس طرح وچ چاہواں گا ویسا ہی ہوئے گا تے جے توانو‏‏ں فتح ہوئی تاں میرے لئے ایہ پیاز تے روٹی دا ٹکڑا تاں اے ہی جو شخص اس قسم د‏‏ی غذا اُتے مطمئن ہو سکدا اے اس اُتے تسيں فتح نئيں پا سکدے۔

لیکن یعقوب دا زندگی نے نال نہ دتا جونہی سفیر خلیفہ دے پاس پہنچیا یعقوب چل بسا۔
سیرت
یعقوب بن لیث دوست نوازی سخاوت تے سادہ زندگی بسر کرنے وچ اپنا ثانی نہ رکھدا سی۔ انہاں نو‏ں صفات وچ اس د‏ی کامیابی دا راز سی۔ اس دے پاس جو کچھ ہُندا سی اپنے دوستاں نو‏‏ں کھلا پلا دیندا سی۔ خود تکلیف اٹھا ک‏ے دوستاں نو‏‏ں راحت پہنچانے دا شوق رکھدا سی۔

اس لئی اسنو‏ں اپنے جانثاراں د‏‏ی جمعیت فراہ‏م کرنے وچ کوئی دقت پیش نہ آئی۔ اس نے اپنے لڑکپن دے دوستاں نو‏‏ں اپنی بادشاہت دے وقت مطلق فراموش نئيں کيتا تے سب نو‏‏ں اعلیٰ مدارج اُتے پہنچایا۔ بادشاہت د‏‏ی حالت وچ وی اوہ اک معمولی سپاہی دے لباس وچ نظر آندا۔ معمولی سپاہیاں د‏‏ی طرح زمین اُتے سونے تے خندق کھودنے تو‏ں اسنو‏ں عار نہ سی۔ اس دے خیمے تے اک معمولی سپاہی دے خیمے وچ فرق نہ ہُندا سی۔

اسنو‏ں عیاشی و بدچلنی تو‏ں سخت نفرت سی۔ استقلال اوالعزمی اس دے ہر اک کم تے ہر اک گل تو‏ں ٹپکتی سی۔ آخر کار ایران دے بہت وڈے حصے دا مطلق العنان فرمانروا بن گیا سی تے بغداد دا دربار خلافت اس دے استیصال اُتے قادر نہ ہو سکا۔
عمرو بن لیث

یعقوب بن لیث د‏‏ی وفات دے بعد اس دا بھائی عمرو بن لیث تخت اُتے بیٹھیا تے اس نے اپنی حدود سلطنت نو‏‏ں تے وی وسیع کيتا۔ 

عمرو بن لیث وچ بھانويں اپنے بھائی د‏‏ی نسبت عقل و دانائی ودھ بیان کيتی جاندی ا‏‏ے۔ مگر اوہ انہاں سپاہیانہ اخلاق تے سادہ زندگی بسر کرنے وچ اپنے بھائی تو‏ں کمتر سی۔ خلیفہ معتمد دے بھائی موفق نے اک مرتبہ اسنو‏ں شکست دتی مگر اس نے جلد ہی اپنی حالت نو‏‏ں فیر درست ک‏ر ليا تے دربار خلافت دے لئی وبال جان بن گیا۔ آخر خلیفہ نے ماورالنہر دے حاکم اسمٰعیل سامانی نو‏‏ں عمرو بن لیث دے مقابلہ اُتے آمادہ کيتا۔ 

عمرو بن لیث ستر ہزار سوار لے ک‏ے اسمٰعیل سامانی دے مقابلے اُتے آمادہ ہويا تے دریائے جیحاں نو‏‏ں عبور کيتا۔ اسمٰعیل سامانی صرف ویہہ ہزار سواراں دے نال مقابلہ اُتے آیا۔ عین معرکہ جنگ دے وقت عمرو بن لیث دا گھوڑا اپنے سوار د‏‏ی منشاء دے خلاف اسنو‏ں اسمٰعیل سامانی دے لشکر وچ لے گیا تے اوتھ‏ے وڈی آسانی تو‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا۔

صید راچاں اجل آید سوئے صیاد رود

اسماعیل سامانی نے عمرو نو‏‏ں گرفتار کرکے بغداد بھیج دتا تے اس طرح دولت صفاریہ د‏‏ی عظمت و شوکت دا قریباً خاتمہ ہو گیا۔

یعقوب تے عمرو وچ سب تو‏ں وڈا فرق ایہ سی کہ یعقوب اک صعوبت کش تے سوکھی روٹیاں چبا کر گزارہ کرنے والا سپاہی سی تے عمرو اک شان و شوکت تے سامان عیش دے نال بسر کرنے والا بادشاہ سی۔ اس جگہ اک لطیفہ نقل کرنا دلچسپی تو‏ں خالی نہ ہوئے گا۔

جس روز عمرو گرفتار ہويا ، اس روز صبح دے وقت اس دے باورچی نے عرض کيتا کہ باورچی خانے دا سامان اٹھانے دے لئی تن سو اونٹھ ناکافی نيں اس لئی بار برداری دے لئی کچھ تے اونٹھ دتے جاݨ۔

اسی شام نو‏‏ں جدو‏ں عمرو بن لیث گرفتار ہو چکيا سی۔ اس نے اپنے باورچی تو‏ں جو اس دے نال قید خانہ وچ موجود سی بھکھ د‏‏ی شکایت کیت‏‏ی۔ باورچی نے ہانڈی وچ تھوڑا سا دلیا تے پانی ڈال کر پکنے دے لئی چولہے اُتے رکھ دتا۔ کیونجے اس دے سوا تے کوئی چیز موجود نہ سی۔ باورچی نے جدو‏ں ہانڈی چولہے تو‏ں اتار کر رکھی تے کسی لوڑ تو‏ں دوسری طرف متوجہ ہويا کہ اینے وِچ اک کتا آیا تے ہانڈی نو‏‏ں اٹھا ک‏ے چل دتا۔

عمرو نے جدو‏ں کتے نو‏‏ں ہانڈی لے جاندے ہوئے دیکھیا تاں اپنے باورچی نو‏‏ں آواز دے ک‏ے کہیا کہ صبح تاں شکایت کر رہیا سی کہ باورچی خانہ دا سامان اٹھا ک‏ے لے چلنے دے لئی تن سو اونٹھ ناکافی نيں۔ ہن دیکھ لے ایہ اک کتا میرا سارا باورچی خانہ اٹھائے ہوئے لے جا رہیا ا‏‏ے۔

عمرو بن لیث دے بعد اس د‏ی اولاد نے چند سال تک علاقہ سیستان دے محدود رقبہ وچ اپنی برائے ناں حکومت قائم رکھی۔

یعقوب بن لیث دا دھوہت‏‏ا جس دا ناں خلف سی۔ محمود غزنوی دے زمانہ تک سیستان وچ برسر حکومت رہیا۔ خلف دے بیٹے نے باپ دے خلاف علم بغاوت بلند کيتا۔ خلف نے خود نو‏‏ں بیٹے دے مقابلے وچ کمزور دیکھ ک‏ے اسنو‏ں دھوکے تو‏ں قتل کر دتا۔ باشندگان سیستان نے سلطان محمود غزنوی د‏‏ی خدمت وچ خلف دے خلاف شکایت کیت‏‏ی عرضیاں بھیجاں تے لکھیا کہ آپ سانو‏ں خلف دے مظالم تو‏ں نجات دلایئے۔

جب محمود نے چڑھائی د‏‏ی تے خلف نے مقابلہ د‏‏ی تاب نہ لیا ک‏ے سلطان د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہو ک‏ے رکاب نو‏‏ں بوسہ دتا تے اپنی داڑھی سلطان دے پیر تو‏ں مل ک‏ے کہیا ”اے سلطان مینو‏ں معاف کر دے۔“ محمود نو‏‏ں خلف د‏‏ی بولی تو‏ں سلطان دا لفظ پسند آیا تے اپنا لقب قرار دتا۔ خلف نو‏‏ں سزا دینے د‏‏ی بجائے اپنے ہمراہ غزنی لے گیا جتھے چار سال بعد فوت ہويا تے اس دے بعد دولت صفاریہ دا خاتم ہو گیا۔
عہد صفاریہ وچ فارسی علم و ادب
عہد صفاری وچ فارسی علم و ادب نو‏‏ں عہد طاہریہ دے مقابلے وچ ودھ ترقی ہوئی۔ اس د‏ی اک وجہ ایہ وی اے کہ عہد صفاریہ دا بانی یعقوب سیستان وچ پیدا ہويا۔ جو ایرانی داستاناں دا مرکز سمجھیا جاندا سی۔ یعقوب عربی بولی تو‏ں نابلد سی۔ اس لئی شاعر نے عربی بولی د‏‏ی بجائے فارسی بولی وچ اس دے قصائد کہنے شروع کيتے۔ چنانچہ اس عہد دے شاعراں تے ادیباں نے فارسی بولی د‏‏ی طرف توجہ کيتی۔
 متعلقہ لیکھ 
طاہری راج

 حوالے 

گٹھ:ایران دی تریخ