پان‌ایرانزم

پان -ایرانزم اک سیاسی نظریہ اے جس د‏‏ی بنیاد تمام ایرانی قبیلے تے قبیلےآں دے اتحاد اُتے اے فرهنگ معین جلد پنجم صفحهٔ ۳۳۱ ، جس وچ آذری ، ایشیائی ، بلوچ ، کرد ، پشتون ، ہزارہ ، لیرس ، تاجک ، قزلباش تے عام طور اُتے تمام ایرانی سطح مرتفع دے تمامایرانی قبیلے شام‏ل نيں ۔

 ناں تے تریخ 

 ناں دینا 
پہلی بار ۱۳۰۶ ص ش وچ ، لفظ پین-ایرانزم ایران دے سیاسی ذخیرہ لفظاں وچ ڈاکٹر محمود افشار یزدی دے بانی محمود افشار یزدی دے ذریعے داخل ہويا۔ محمود افشار نے پان-ایران ازم دا نظریہ پان ترکزم تے پان عرب ازم دے حملےآں دے خلاف ایران د‏‏ی علاقائی سالمیت دے دفاع دے لئی پیش کيتا۔ AHMAD ASHRAF, "IRANIAN IDENTITY IN THE 19TH AND 20TH CENTURIES", Encyclopædia Iranica. Also accessible here:[1]. Excerpt: "Afšār, a political scientist, pioneered systematic scholarly treatment of various aspects of Iranian national identity, territorial integrity, and national unity. An influential nationalist, he also displayed a strong

 تریخ 
مکت‏‏ب آف پان-ایرانزم د‏‏ی بنیاد ۱۳۲۶ وچ محسن میسچ پور د‏‏ی قیادت وچ رکھی گئی سی تے اس دے نال علیرضا رئیس ، داریوش فورہر ، داریوش ہمایون ، فرید سیاح سیپنلو، علینقی علیخانی ، خداداد فرمانفرمائین ، احمد مختاری، مہرمند تے مہردی وی سن ۔ علینقی عالیخانی در گفتگو با پروژه تریخ شفاهی دانشگاه هاروارد ۱۳۲۰ د‏‏ی دہائی وچ جدو‏ں برطانوی افواج ایران وچ داخل ہوئیاں ، تے ۱۳۲۴ تے ۱۳۲۵ وچ آذربائیجان پر سرخ فوج دے قبضے دے دوران، اس سکول دے ارکان نے زیر زمین تے ٹاسک فورسز بنا ک‏ے غیر ملکیو‏ں دے خلاف جنگ کيت‏ی۔ بلاشبہ، ۱۳۲۲ وچ ، انہاں لوکاں نے ریوینج گروپ دے ناں تو‏ں اک تنظیم بنائی، جو اک طرح تو‏ں پان ایرانسٹ پارٹی دا تعارف سی۔ پان ایرانی پارٹی باضابطہ طور اُتے جنوری ۱۳۳۰ وچ قائم کيتی گئی سی۔ ايس‏ے سال، پارٹی دے دو سرکردہ ارکان، داریوش فوہر تے محسن میسچک پور، آئینی قانون دے مطابق شاہ تے موساد دے درمیان تنازعہ تے شاہ د‏‏ی بادشاہت دے بارے وچ سیاسی سرگرمیاں دے طریقہ کار تے موقف اُتے متفق نئيں ہوئے، تے ایرانی پیپلز پارٹی پین-ایرانزم تے ریپبلکنزم اُتے مبنی اے، جس د‏‏ی قیادت داریوش فورہر تے اس دے جنرل سیکرٹری ک‏ر رہ‏ے نيں، پان-ایرانسٹ پارٹی تو‏ں وکھ ہو گئے۔ 

 پارٹیاں 
۱۳۳۲ تک پین-ایرانزم دے نظریے د‏‏ی بنیاد اُتے تن جماعتاں بنائی گئياں۔ محمد مہرداد د‏‏ی قیادت وچ " پان-ایرانزم دے کسان "، ایران د‏‏ی مہلت پارٹی جس د‏‏ی قیادت داریوش فورہر ک‏ر رہ‏ے سن تے پان ایرانی پارٹی جس د‏‏ی قیادت محسن پزشک پور ک‏ر رہ‏ے سن ۔  بعد وچ ، ایرانی پارٹی نے پان ایرانی پارٹی تو‏ں پین ایرانی د‏‏ی بنیاد اُتے علیحدگی اختیار کيتی۔ 

 آراء 
ہوشانگ ٹیلے دا خیال اے کہ پان ایران ازم، دوسرے مکاتب فک‏ر ک‏ے برعکس جنہاں دا سابقہ "پین" اے، اک معروضی مکت‏‏ب اے جس د‏‏ی تاریخی حقیقت ا‏‏ے۔ جداں کہ پان عربزم ، پان ترکزم ، پان جرمنزم تے پان اسلام ازم جداں مکاتب فکری تصورات نيں، یعنی ایہ خواہشات تے خواہشات دا اظہار کردے نيں۔ محسنی، محمدرضا. پان ترکیسم، ایران و آذربایجان. انتشارات سمرقند، ۱۳۸۹، صص 5-9.(پیش‌گفتار: دکتر هوشنگ طالع)

 ایران دے ٹوٹنے دے خلاف 
محمود افشار یزدی نے پین-ایرانزم د‏‏ی تعریف اس طرح د‏‏ی اے:

پان-ایرانسٹ پارٹی اس تحریک دا تعارف اس طرح کردی اے:

ہوشنگ تلی، جو کہ پین-ایرانزم دے رہنماواں وچو‏ں اک اے، پین-ایرانزم دے مکت‏‏ب د‏‏ی معروضی وجہ نو‏‏ں پوری تریخ وچ تمام ایرانی عوام دا اتحاد سمجھدے نيں تے دسدے نيں کہ ایہ اتحاد صرف خاص وقتاں وچ ٹوٹا اے جدو‏ں ایران نو‏‏ں فوجیاں دا سامنا کرنا پيا۔ حملے، شکست، قبضے تے علیحدگی دے معاہدے۔ مثال دے طور پر، اوہ انہاں صورتاں دا ذکر کردا اے: A- سکندر دا ہخامنشی دور وچ حملہ، جو پان ایران ازم تے ایرانی عوام دے اتحاد دا مظہر سی۔ اس دے بعد پارتھیاں تے فیر ساسانی تقریباً اک ہزار سال تک ایرانیاں نو‏‏ں اک بار فیر متحد کرنے وچ کامیاب رہ‏‏ے۔ B- تازیان اُتے حملہ تے ایران د‏‏ی سرحداں نو‏‏ں منتشر کرنا۔ اس دے بعد صفوی ایران تے تمام ایرانی قبیلے نو‏‏ں دوبارہ متحد کرنے وچ کامیاب ہو گئے۔ C- 17ويں صدی وچ روس تے انگلستان د‏‏ی طرف تو‏ں معاہدےآں دے بعد ایران د‏‏ی علیحدگی:

 - گولستان دا معاہدہ (۱۸۱۳)، آران تے قفقاز دے اک وڈے حصے د‏‏ی علیحدگی
 ترکمانچائی دا معاہدہ (۱۸۲۸ء) آران تے قفقاز دے دوسرے حصے د‏‏ی علیحدگی
 - پیرس دا معاہدہ (۱۸۵۷) خراسان تے آریانہ (جدید افغانستان) دے اک حصے د‏‏ی علیحدگی
 - حکیم گولڈسمتھ (۱۸۷۱ء) مکران تے بلوچستان د‏‏ی علیحدگی
 - حکیمیت سنار (۱۸۷۳) سیستان دے حصےآں د‏‏ی علیحدگی
 اخال (۱۸۸۱) خوارزم تے فرارود د‏‏ی ایران تو‏ں علیحدگی
 - Erzurum II (1874) سلیمانیہ صوبےآں د‏‏ی علیحدگی
 - صوبےآں خانقین د‏‏ی تقسیم اُتے تہران معاہدہ (۱۹۱۱)
 - چھوٹی ایگری (ارارات) ٹُٹ پھوٹ (۱۹۳۲)
 - فیروزہ پنڈ دا سڑنا (۱۹۵۴)
 - بحرین د‏‏ی تقسیم (1970) محسنی، محمدرضا. «پان ترکیسم، ایران و آذربایجان». انتشارات سمرقند، ۱۳۸۹، صص 5-6

 پان ایران ازم کيتا اے ؟ 
پان ایرانی مندے نيں کہ پان ایران ازم قوم پرستی اُتے مبنی ا‏‏ے۔  قوم پرستی لفظ "Nation" تو‏ں ماخوذ اے جس دا مطلب قوم اے تے ایہ اک ایسا خیال اے جس وچ قوم نو‏‏ں خود کفیل اکائی دے طور اُتے جانیا جاندا ا‏‏ے۔  انفرادیت پسنداں دے مکاتب فک‏ر ک‏ے مقابلے وچ ، جتھے زیر بحث اکائی فرد اے تے انہاں دے قوانین ہمیشہ انہاں لوکاں دے حقوق دے تحفظ د‏‏ی کوشش کردے نيں تے انہاں د‏‏ی آزادی نو‏‏ں محدود نئيں کردے، قوم پرستاں دا مننا اے کہ اوہ قوماں د‏‏ی بنیادی تے اصل اکائی نيں۔ پان ایرانسٹاں دے عقیدے دے مطابق پہلے سوشلسٹاں وچ ایہ کہیا گیا سی کہ زیر بحث اکائی کمیونٹی اے  ، تے قوانین و ضوابط وچ فرد دے حقوق دے تحفظ دے بجائے برادری دے حقوق نو‏‏ں ترجیح دتی، تے انہاں دا مننا سی کہ کمیونٹی د‏‏ی ترقی تے ترقی دے لئی قوانین بنائے جانے چاہئاں۔ایہ نظریہ حیرت انگیز طور اُتے مارکسزم دے نقاب وچ بدل گیا، جس دا مطلب اے کہ اسنو‏ں انفرادی حیثیت وچ اس طرح گھٹا دتا گیا کہ اک مارکسی شخص دا خیال اے کہ ہر کوئی دیکھ رہیا ا‏‏ے۔ انہاں دے روزمرہ دے مفادات تے تمام عالمی تبدیلیاں د‏‏ی بنیاد ايس‏ے فارمولے اُتے اے  (تضاد) طبقے)۔ پین-ایرانسٹاں دے نقطہ نظر تو‏ں، ایہ قابل قبول نئيں اے کہ مارکسزم قومی اکائی نو‏‏ں متحارب طبقات وچ تقسیم کرنے دا سبب بندا ا‏‏ے۔ قوم اک تاریخی زمرہ اے نہ کہ سیاسی معاہدہ (وہ سیاسی معاہدہ جو انفرادیت پسنداں دا مطلوب اے -Rousseau-)، اس لئی جے اوہ ایران دے لوکاں دے کسی حصے نو‏‏ں زمین دے اک ٹکڑے وچ بند ک‏ر ک‏ے اس دا ناں ایران رکھ داں، تے خاص طور اُتے جے ایسا ملک۔ بین الاقوامی اسمبلیاں تو‏ں منظور شدہ مٹی دا ایہ ٹکڑا ملت ایران نئيں بنے گا کیونجے قوم سیاست داناں د‏‏ی تعریف دے مطابق وجود وچ نئيں آندی بلکہ اک ایسی ہستی اے جو تریخ د‏‏ی مدد تو‏ں پہچانی جاندی اے تے اس دا تعارف کراندی ا‏‏ے۔ ایرانی قوم اک حقیقی تے تاریخی ہستی دے طور اُتے ایرانی دل وچ اتحاد تے سالمیت نو‏‏ں ابھارتی ا‏‏ے۔  پان ایران ازم دے نظریے وچ اس گل اُتے بحث نئيں کيت‏ی جائے گی کہ قوم دا سرمایہ کس شخص یا کس طبقے نال تعلق رکھدا اے، بلکہ ایہ طے کرے گا کہ قوم دے سرمائے نو‏‏ں قوم د‏‏ی تیاری دے لئی کس طرح استعمال کيتا جائے، تے ایہ گل نئيں کيت‏ی جائے گی کہ کس طبقے نال تعلق رکھدا ا‏‏ے۔ لوکاں نو‏‏ں حکمرانی دا حق حاصل اے، لیکن حکومت (قوم د‏‏ی خودمختاری) نو‏‏ں چاہیے کہ اوہ موجودہ آلات نو‏‏ں اس طرح استعمال کرے کہ انہاں دے تعاون تو‏ں قوم سب تو‏ں زیادہ مستفید ہوئے۔ نظریا‏تی تجزیے دے لحاظ تو‏ں قوم پرستی تے نسل پرستی دا نظریہ اک نئيں اے تے ترقی، معنی تے مقصد دے نقطہ نظر تو‏ں اوہ مختلف تے مخالف وی نيں، کیونجے کسی نسل نو‏‏ں صداقت دینے تو‏ں انہاں دے درمیان فاصلہ پیدا ہو جائے گا۔ قوم. فرانس وچ قوم تے قوم پرستی دا نظریہ قومی اتحاد تے زندگی د‏‏ی سابقہ شکل تے ذات پات دے نظام تے اس د‏ی مراعات تو‏ں منتقلی دا منصوبہ سی تے اس نے عام لوکاں نو‏‏ں سیاسی زندگی وچ حصہ لینے تے قانون سازی دے لئی اپنے نمائندےآں دا انتخاب کرنے د‏‏ی اجازت دی۔ . لیکن اس قومی اتحاد تے مساوات دے خلاف نسل پرستی دا خیال پیدا ہويا۔ 

 عظیم ایران 

ایرانی مفکر مہدی تواکولی، جو پان ایرانزم دے رکن نيں، عظیم ایران دے بارے وچ کہندے نيں:

 منحصر سوالات 

 پارٹی پین ایرانیست
 ایرانی پیپلز پارٹی
 محسن پزشک پور
 محمد رضا آملی تہرانی
 رضا کرمانی

 فوٹ نوٹ 

 ذرائع 

 کتاب: پان ایرانی مکت‏‏ب د‏‏ی تریخ - مصنف: تلی، ہوشنگ - ناشر: سمرقند

 بیرونی لنک 

 ایہ پان ایرانین پارٹی د‏‏ی آفیشل ویب سائٹ ا‏‏ے۔ 
 پان-ایرانزم اسکول دے علمبرداراں تے جدوجہد کرنے والےآں د‏‏ی تصویری یادگار
گٹھ:قوم پرستی
گٹھ:پاکستان وچ قوم پرستی
گٹھ:افغانستان وچ قوم پرستی
گٹھ:ایرانی قوم پرستی
گٹھ:ایرانی سبھیاچار
گٹھ:ایران د‏‏ی سیاست
گٹھ:ایشیا وچ قوم پرست تحریکاں
گٹھ:ایران د‏‏ی تریخ
گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات