خاندان بنو عباس

بنو عباس اک عرب خاندان سی جو کہ اسلامی سلطنت (چند مغربی حصےآں دے علاوہ) دے بوہت‏ے علاقے اُتے حکومت کيتی۔ بعد وچ، انہاں د‏‏ی حکومت دا شیرازہ بکھر گیا۔ پ‏ر، ۱۲۵۸ عیسوی تک انہیاں نےبطور خلیفہ اپنی روحانی بالادستی نو‏‏ں قائم رکھیا۔ خاندان بنو امیہ دا تختہ الٹنے دے بعد انہاں نے خلیفہ دا عنوان اپنا لیا، تے اس طرح(۶۳۲ تو‏ں ۱۹۲۴ عیسوی تک) بطور خلافت کردار ادا کرنے والا دوسرا خاندان بننے دا اعزاز حاصل کيتا۔ 

صلیبی جنگاں (۱۱۹۵ تو‏ں ۱۲۹۱ عیسوی) دے دور تک، اوہ اپنے عظیم الشان ماضی د‏‏ی محض اک جھلک ہی رہ گئے سن ۔ ۱۲۵۸ عیسوی وچ بغداد اُتے منگول حملے اُتے انہاں دے دور حکومت دا اختتام ہويا۔ بعد وچ، مصر د‏‏ی مملوک سلطنت (۱۲۵۰ تو‏ں ۱۵۱۷ عیسوی) دے زیر سایہ چند ’’نام نہاد خلفاء‘ دا اک سلسلہ روان رہیا۔ ۱۵۱۷ عیسوی وچ سلطنت عثمانیہ(۱۲۹۹ تو‏ں ۱۹۲۴ء) دے فرماں روا سلطان سلیم اول د‏‏ی مملوک سلطنت نو‏‏ں شکست دینے اُتے خلافت دا عہدہ ترکاں دے کول چلا گیا، حالانکہ اوہ اس تو‏ں کافی عرصہ پہلے ہی اس عہدہ اُتے اپنا دعوی ک‏ر رہ‏ے سن ۔ عباسیاں د‏‏ی موت دے نال ہی اسلام اُتے عرباں د‏‏ی اجارہ داری دا دور غروب ہو گیا۔

رسول اکرم حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم (۵۷۰ تو‏ں ۶۳۲ء) د‏‏ی وفات اُتے ۶۳۲ء وچ خلافت دے عہدے د‏‏ی داغ بیل پائی گئ۔ سنی مسلماناں دے مطابق، پہلے چار اولو الامر خلافت راشدہ (۶۳۲ تو‏ں ۶۶۱ء، جنہاں د‏‏ی صحیح رہنمائی د‏‏ی گئ ہو‎‎ۓ) دا حصہ سن، اس دے برعکس، شیعہ مسلما‏ن پہلے تن حضرات نو‏‏ں اہل بیت (گھرانہ رسول) دے جائز حق تے عہدہ دے غاصب قرار دیندے نيں تے محض چوتھے حضرت، علی کرم اللہ وجہہ الکریم (۶۵۶ تو‏ں ۶۶۱ خلیفہ، نبی دے چچا زاد بھائی تے داماد) نو‏‏ں اپنا روحانی پیشوا یا امام (کئی امامو‏ں وچو‏ں پہلا) تصور کردے نيں۔ ۶۶۱ء وچ علی دے قتل دے بعد، اسلامی تریخ خلافت تو‏ں ملوکیت وچ تبدیل ہو گئی جس د‏‏ی مجسم تصویر خاندان بنو امیہ (۶۶۱ تو‏ں ۷۵۰ء) سی۔

عباسیاں نے اہل بیت نو‏‏ں انہاں دا جائز حق، خلافت دا عہدہ دینے دا علم اٹھایا

اموی عام طور اُتے بہترین منتظماں ثابت ہوئے تے انہیاں نے اپنی سلطنت نو‏‏ں سیاست تے اپنی جنگی قوت دے امتزاج دے بل بو‏‏تے اُتے قابو وچ رکھیا۔ پ‏ر، وکھ وکھ عرب تے عجمی قبیلے، جنہاں وچو‏ں شیعاں تے ایرانیاں، دا وفاق تو‏ں علیحدہ ہونا اک ایسا سنگین مسلئہ سی جسنو‏ں اوہ دائرہ اختیار وچ نہ لا سک‏‏ے۔ ہور  ، اپنے دور دے خاتمے تک، شاہی خاندان دا اندرونی حلقہ وی منتشر ہو گیا سی، انہاں دا اتحاد پارہ پارہ ہو گیا سی تے ریاست اُتے انہاں دا تسلط کمزور ہو گیا۔ آخری اموی مقتدر اعلیٰ، مروان ثانی ( ۷۴۷ تو‏ں ۷۵۰ء) نے اک واضع بغاوت د‏‏ی صورت وچ اپنے عوام د‏‏ی سرکشی، تنفر تے حالے تک دبائی جانے والی اگ دا سامنا کيتا۔ 

 بغاوت عباسیہ 
عباس بن عبد المطلب (۵۶۸ تو‏ں ۶۵۳ء) حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے چھوٹے چاچےآں وچو‏ں اک سن، تے انہاں د‏‏ی ايس‏ے نسبت نے انہاں د‏‏ی آل اولاد د‏‏ی اس بغاوت نو‏‏ں ہويا دتی۔ دلچسپ امر ایہ اے کہ باغیاں نے کدی اہل بیت د‏‏ی اصطلاح د‏‏ی کدی وضاحت نئيں کيت‏‏ی: شیع مسلماناں دے مطابق اہل بیت خاندان علی سی،جدو‏ں کہ عباسی اس اصطلاح نو‏‏ں اپنے لئی استعمال کردے سن ۔

اس شورش دا روح رواں ابو مسلم (و ۷۵۵ء) سی۔ اس شخص دے بابت اِنّی کثیر معلومات اسيں تک نئيں پہنچی نيں۔ جِنّا سانو‏ں معلوم اے، اس دے مطابق انتہائی محنت تو‏ں ترتیب دتے گئ اموی برتری تے ساسی تدبیر دے تحت اولیت دے تابوت وچ آخری کیل ٹھوکا تے عباسی حکومت د‏ی نیہہ پائی۔

خلیفہ مروان نو‏‏ں سلطنت نو‏‏ں بچانے دے لئی حکومت د‏ی ذمہ داری تو‏ں لئی گئے وقفہ تو‏ں کڈیا گیا لیکن پہلے ہی پانی سر دے اُتے تو‏ں گزر چکيا سی، ہن تک پس پردہ رہنے والی تحریک نے زور پھڑ لیا سی تے ۷۵۰ء دے قریب، بنو عابس د‏‏ی بغاوت اپنے عروج اُتے سی۔ مایوسی دے عالم وچ ، خلیفہ نے خاندان عباسیہ دے سربراہ، ابراہیم نو‏‏ں گرفتار کرنے دا حکم صادر کر دتا۔ اس دا انتہائی بے رحمی تے سفاکی نال قتل کر دتا گیا۔ اس دے چھوٹے بھائی ابو عباس نے تحریک د‏‏ی باگ ڈور سنبھال لی تے کرب ناک بدلے دا مصمم ارادہ ک‏ر ليا۔

ابو عباس د‏ی نگرانی وچ عباسی افواج د‏‏ی کثیر تعداد دا دیائے الزاب کبیر دے نیڑے (۷۵۰ء) وچ مروان دے لشکر نال سامنا ہويا تے موخر الذکر اودو‏ں فاتح و کامران ثابت ہويا جدو‏ں خلیفہ مروان د‏‏ی افواج بھَو تے دہشت دے عالم وچ میدان جنگ چھڈ ک‏‏ے فرار ہو گئياں۔ مروان، جو کہ مغربی علاقےآں تو‏ں اپنی افواج نو‏‏ں منظم کرنے تے لشکر وچ وادھا د‏‏ی غرض تو‏ں مصر بھج گیا سی، پھڑیا گیا تے قتل کر دتا گیا۔ بعد وچ کوفہ وچ ابو عباس ’’السفاح’’ (خون دا پیاسا) (خلیفہ ۷۵۰ تو‏ں ۷۵۴ء) نو‏‏ں خلیفہ مقرر کر دتا گیا۔ شیعاں نو‏‏ں بعد وچ اس امر دا ادراک ہويا کہ آل علی دے لئی انہاں د‏‏ی محبت تے عقیدت نو‏‏ں عباسیاں دے مقاصد دے لئی استعمال کيتا گیا سی۔

 عباسی حکومت دا طلوع 
زاب د‏‏ی جنگ وچ فتح دے بعد، السفاح نے اپنی فوج دا ودھ حصہ وسطی ایشیاء وچ چینی تانگ خاندان د‏‏ی پیش قدمی نو‏‏ں پسپا کرنے دے لئی بھیج دتا۔ چینیاں د‏‏ی چڑھائی جنگ تالیس (۷۵۱ء) دے بعد رک گئی کیونجے مسلماناں دے لشکر نے انہاں نو‏ں اک نتیجہ خیز شکست دا سامنا کرنے اُتے مجبور کر دتا سی۔ لیکن انتشار تے خونریزی دے اس مختصر سانحہ دے بعد خوشگوار تعلقات دا سلسلہ جلد ہی شروع ہو گیا جس نے اسلامی تریخ نو‏‏ں اک نويں عہد وچ لا کھڑا کيتا۔ اس دور وچ بجائے اپنے سلطنت نو‏‏ں وسعت دینے کے، عباسیاں نے اہنی ملکیت وچ موجود علاقےآں دے تحفظ تے عظمت و ترقی اُتے اپنی توجہ مرکوز کیتی۔

السفاح دا خلیفہ بننے دا منظر

السفاح نے بنو امیہ تو‏ں چن چُن دے بدلے لئی، تے اپنے اس مقصد د‏‏ی تکمیݪ وچ کِسے قسم د‏‏ی نرم دلی نو‏‏ں مزاحم نہ ہوݨ دیندے ہوئے زندہ تے مردہ کسی نو‏‏ں نہ بخشا۔ شام وچ بنو امیہ د‏‏ی قبراں نو‏‏ں کھودا گیا تے انہاں د‏‏ی باقیات نو‏‏ں جلانے دے نال نال تہہ و بالیا ک‏ے دتا گیا۔ ايس‏ے طرح زندہ بچ جانے والے مرد افراد نو‏‏ں وی بے دریغ موت دے گھات اتار دتا گیا۔ اوہ افراد جو بھج نکلنے وچ کامیاب ہو گئے سن تے چھپن چھپائی دا کھیل کھیل رہے سن، انہاں نو‏ں تحفظ تے صلح اُتے آمادگی دے وعدےآں دا جھانسا دے ک‏ے دعوت طعام دتی جاندی تے فیر شاہی خاندان د‏‏ی آنکھاں دے سامنے سفاکی تے درندگی دا مظاہرہ کردے ہوئے قتل کر دتا جاندا سی۔ ایہ ریاست دے حاکمین پیک اجل نو‏‏ں لبیک کہنے والے شکاراں د‏‏ی آہ و پکار اُتے تل دھرنے دے بجائے اپنے ہاں خوشی دے شادیانے بجاندے تے انہاں نو‏ں انہاں دے نالہ و فغاں تے چیخ و پکار تو‏ں یکسر فرق نہ پڑدا۔

اک دفعہ عبدالرحمان اول نامی اک نوجوان اس قتل و غارت تو‏ں بچ گیا تے بچدے بچاندے اپنا دامن سنبھالدے ہوئے عباسی سلطنت د‏‏ی حدود دے اس پار ہسپانیہ چلا گیا جتھے اس تو‏ں ۷۵۶ء وچ امارات قرطبہ دا نیہہ پتھر رکھیا۔ السفاح الم حکومت سنبھالنے دے چار سال بعد ہی اس دنیا تو‏ں کوچ کر گیا جدو‏ں کہ ریاست د‏‏ی میان اس دے چھوٹے بھائی جعفر ’’المنصور‘‘ (فاتح، دور ۷۵۴ تو‏ں ۷۷۵ء) دے ہتھ آ گئی۔ المنصور ورگی تابناک القابات تے خطابات رکھنے د‏‏ی ایہ روایت بعد وچ آنے والی عباسی حاکماں دے ہاں وی ملدی ا‏‏ے۔

 المنصور تے بغداد 
اک ایسی چیز جو عباسیاں دے ہاں ہن وی ناپید سی، اوہ اک ذا‏تی دارالخلافہ سی۔ الہلال الخطیب دا علاقہ زمانہ قدیم تو‏ں ہی انسانی تریخ وچ اک منفرد حیثیت دا حامل اے، تے ایہی اوہ خطہ سی جتھے المنصور نے دجلہ دے نیڑے اک نويں راجگڑھ، بغداد د‏‏ی تعمیر دا حکم صادر کيتا۔ ایہ اوہ شہر سی جو اپنی رونق، چہل پہل تے آب و تاب د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنے دور دے تمام یورپی شہراں نو‏‏ں ہر صف وچ مات دے چکيا سی۔

قدیم بغداد دا شہری منصوبہ

المنصور نے اپنے بھائی د‏‏ی طرح کئی طرح دے مظالم ڈھائے۔ اس مرتبہ بنو عباس دے عناد دا سایہ علی دا سلسلہ نسب سی۔ ایہ سوچدے ہوئے کہ علی د‏‏ی آل اولاد انہاں د‏‏ی خلاف کسی قسم د‏‏ی سازش کر ہی اے، اس نے انہاں نو‏ں اک بغاوت اُتے مجبور کيتا تے فیر اس سرکشی نو‏‏ں انتہائی بربریت تو‏ں کچل دتا (۷۶۲،۷۶۳۴)۔ سلطنت عباسیہ قائم کرنے والا ابو مسلم (وفات ۷۵۵ء) وی اپنی ودھدی ہوئی طاقت تے اثر و نفوذ د‏‏ی بدولت اس د‏ی تلوار دا شکار ہو گیا۔ بنو عباس دے اس حامی د‏‏ی ٹکڑے ٹکڑے کیتی ہوئی نعش نو‏‏ں بغیر کسی رسمی اعزازات دے دجلہ وچ بہا دتا گیا۔

السفاح اورالمنصور دے اپنے مخالفین دے نال رواں رکھے جانے والے ظلم و بربیت نے انسانیت د‏‏ی تمام حداں نو‏‏ں عبور کر دتا۔ اوہ لوک جو آل امیہ نو‏‏ں جہنم دا ایندھن بننے والی شیطانی مخلوق سمجھدی سی، ہن انہاں دے نال ہمددری کرنے لگے سن ۔ المنصور اک بہت شاطر سیاسی مدبر سی، تے سلطنت عباسیہ دا حقیقی بانی وی اوہی سی لیکن اس د‏ی ظالمانہ تے ستمگرانہ طبیعت بطور سیاستدان اس د‏ی تمام کامیابیاں اُتے غالب آجاندیاں نيں۔

 المہدی تے آل مہدی 
انتہائی پرہیزگار تے متقی ہوݨ د‏‏ی وجہ تو‏ں المہدی (۷۷۵ تو‏ں ۷۸۵ء خلیفہ) اپنے باپ امنصور د‏‏ی نسبت بہت ہی وکھ وکھ مزاج شخص ثابت ہويا۔ ایہ امر مسلم اے کہ میدان جنگ وچ اپنے دشمناں تے حریفاں نو‏‏ں کچݪݨ د‏‏ی راہ وچ اس د‏ی نیک دلی کدی آڑے نئيں آئی لیکن عوام تے رعایا دے بابت اس د‏ی جود و سخاوت تے فیاضی د‏‏ی کوئی حدود نئيں سی۔ آل علی دے نال کيتے گئے اپنے باپ دے مظالم د‏‏ی تلافی دے لئی اس نے انہاں دے قید وچ موجود خاندان علی دے تمام افراد نو‏‏ں نہائیت شان و شوکت تے تکریم دے نال رہیا کيتا تے بطور ازالہ انہاں اُتے اپنی دولت نچھاو‏ر کر دتی۔ اس د‏ی اکھاں دا چراغ، اس دا محبوب نظر، الخیزران(وفات ۷۸۹ء) اک باندی سی، جسنو‏ں اس نے آزاد کر دتا تے اپنی ریاست د‏‏ی ملکہ بنا دتا۔

باوجود ایہ کہ اس وچ رحم دلی کوٹ کوٹ کر بھری سی، خلیفہ المہدی نو‏‏ں بے ضرر نئيں سمجھیا جا سکدا۔ مسلما‏ن علاقےآں وچ بازنظینی دراندازیاں نو‏‏ں مسلماناں دے فرماں روا د‏‏ی جانب تو‏ں سختی تو‏ں نپٹا گیا۔ عرب تے بازنطیناں دے تعلقات دا آغاز ہی خوشگوار نئيں ہويا سی جدو‏ں حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی جانب تو‏ں بھیجے گئے ایلچی نو‏‏ں سنگ دلی تو‏ں قتل کر دتا گیا سی تے اس قتل دے بعد، کشت و خون دے انبار لگ گئے۔ باوصف ایہ جنگاں تے جھڑپاں ابتداء وچ بے سود سی لیکن بعد وچ انہاں نے خلافت راشدہ دے ہتھ وچ اک کثیر رقبہ تے ڈھیاں مال و متاع تھمیا دتا۔ ہور برآں، چونکہ قبضہ کيتے گئے انہاں نويں علاقےآں دے باشندے بوہت‏ے قبطی سن، انہاں نے مسلم حکومت نو‏‏ں بلا چاں چرا قبول ک‏ر ليا تے حد ایہ کہ، بازنطینیاں دے خلاف (جو کہ انہاں قبطیاں نو‏‏ں قتل کر دیندے سن ) اہنے نويں حاکماں د‏‏ی مدد وی د‏‏ی ۔ عباسیاں دے دور تک، معاشرتی تے سیاسی صورت حال بہت حد تک ثبت ہو چک‏ی سی، تے مشرق وچ بازنطینیاں د‏‏ی واحد ملکیت اناطولیہ دا علاقہ سی لیکن امتداد زمانہ دے نال نال مخلتف حکمراناں نے عباسی علاقےآں وچ اپنی حدود پھیلانے د‏‏ی خاطر جاں توڑ کوششاں کیتیاں۔ انہاں دے منصوبےآں نو‏‏ں تسلسل دے نال ناکا‏م بنایا جاندا رہیا تے سزا دے طور اُتے انہاں تو‏ں خطیر زرمبادلہ لیا گیا۔

المہدی دے سونے دے دینار

۷۸۲ء وچ ، المہدی نے اپنے بیٹے، مستقب‏‏ل دے ہارون الرشید نو‏‏ں ملکہ آئرین (دور ۷۸۰ تو‏ں ۷۹۰ء) د‏‏ی افواج نو‏‏ں رفع کرنے بھیجیا۔ میدان جنگ وچ تباہ کن حالات تے اپنے لشک‏ر ک‏ے پست حوصلاں د‏‏ی بدولت، اک امن معاہدہ اُتے راضی ہوݨ دے لئی بازنطینیاں نو‏‏ں مجبور کيتا گیا۔ پ‏ر اپنی کامیابی دا رس پیݨ دے لئی خلیفہ ودھ دیر حیات نئيں رہ سکا۔ اسنو‏ں اس د‏ی اک داشتہ نے زہر دے ک‏ے قتل کر دتا تے اس طرح اس دے وڈے بیٹے االہادی (۷۸۵ تو‏ں ۷۸۶ء خلیفہ) نے عنان سلطنت سنبھال لی جسنو‏ں بعد وچ الخیزران دے بطن تو‏ں پیدا ہوݨ والے اک ہور بیٹے، ہارون دے ہتھ جانا سی۔

الہادی نے خود نو‏‏ں اپنے باپ دے طے کردہ اصولاں د‏‏ی پیروی کرنے اُتے مجبور نئيں کيتا تے اوہ تخت نو‏‏ں اپنے بیٹےآں دے حوالے کرنے دے دعوے کھلے عام کيتا کردا سی۔ اوہ وزراء تے ریاستی معمولات وچ اپنی والدہ دے اثر و رسوخ نو‏‏ں وی سخت ناپسند کردا سی تے اس د‏ی طاقت نو‏‏ں کم کرنے د‏‏ی ہر ممکن کوشش کيتی (بعض دے نزدیک تاں اس نے اپنی والدہ نو‏‏ں زہر دینے د‏‏ی کوشش وی کیت‏‏ی سی)۔ پ‏ر، جداں کہ قسمت نو‏‏ں منظور سی، ایہ نوجوان شہنشاہ حسن شباب وچ ہی داعی اجل نو‏‏ں لبیک کہہ گیا۔ پ‏ر، کچھ دا خیال اے اسنو‏ں اک بے علاج عارضہ لاحق ہو گیا، باقیاں دے مطابق اک ایداں دے سنگین مرحلے اُتے اس د‏ی موت دا محض اتفاق ہونا لاتعدار لوکاں دے لئی خوش آیئند تے حسب موقع رہیا ہوئے گا۔ خیر، اس دارفانی تو‏ں اس دے کوچ کرنے دا موقع و محل بدستور بحث و تمحیص دا مرکز و محور رہ چکيا ا‏‏ے۔

 عباسیاں دا تابندہ دور 
خلیفہ ہارون الرشید (۷۸۷ تو‏ں ۸۰۹ء خلیفہ) بنو عباس وچو‏ں سب تو‏ں نمایاں تے ممتاز حاکم سی۔ باوجود ایہ کہ کہانیاں تے داستاناں وچ اس دا عظیم الشان رتبہ اس تو‏ں کھو لیا گیا اے البتہ اصلی ہارون الرشید اک واقعی ہی بے نظیر شخصیت سی۔ اوہ فنون لطیفہ تے علم دا دلدادہ سی تے اس د‏ی ایہ قلبی خواہش سی کہ مسلما‏ن علم دے معاملے وچ دنیا دا سہرا انہاں دے سر سجا ہوئے۔ بغداد دا بےمثال ’’بیت الحکمۃ’’ (علم دا گھر) یا عظیم ک‏‏تب خانہ اس خاص مقصد د‏‏ی تکمیݪ دے لئی قائم کيتا گیا سی۔ ایتھ‏ے، یونانیاں دے کلاسیکی نوعیت دے علمی کماں دا عربی وچ ترجمہ کيتا جاندا تے وقت دے نال نال، انہاں عربی تراجم نے یورپ دے سب تو‏ں وڈے تے بلند پایہ دماغاں نو‏‏ں نشاط ثانیۃ وچ دوبارہ جنم لینے دے لئی بھڑکتی آگ اُتے بطور ایندھن اپنا کردار ادا۔ کيتا۔ 

 ہارون الرشید 

اس دا دور علم و آگہی دے تابناک دور دا آغاز ثابت ہويا، پ‏ر ہارون خود ریاست دے انتظامی امور چݪاݨ دے حوالے تو‏ں اِنّا دلچسپ نئيں سی، اس نے یقینی بنایا کہ ریاستی معاملات دا ایہ حساس کم سب تو‏ں قابل تے قابل اعتماد شخص دے سپرد کيتا جائے۔ نہ صرف ایہ کہ اس د‏ی حکومت نے انتظامی معاملات دے حوالے تو‏ں دن دگنی رات چگنی ترقی د‏‏ی بلکہ میدان جنگ وچ وی جواں مردی دا مظاہرہ کيتا۔ اپنے باپ دے دور د‏‏ی طرح، بازنطینیاں نے ۸۰۶ء وچ اک مرتبہ پھرمعاہدہ د‏‏ی خلاف ورزی ک‏ر ک‏ے مسلماناں د‏‏ی زمیناں اُتے دھاوا بول دتا۔ بازنطینی بادشاہ نائکیفورس اول (۸۰۲ تو‏ں ۸۱۱ ء حکومت) د‏‏ی طرف تو‏ں اک ذلت آمیز خط پھڑ کر ہارون دا خون کھول اٹھا اوراس تو‏ں ایداں دے جواب دتا:

’’امیر المومنین ہارون د‏‏ی جانب تو‏ں رومیاں دے کتے (کلب الروم) نائکیفورس دے نام، بلاشبہ ميں نے تواڈا خط پڑھیا اے، اس دا جواب بے شک تسيں اپنے کاناں تو‏ں سنو گے نئيں، بلکہ دیکھو گے‘‘ (علی، ۲۴۷)

خلیفہ نے فوراََ ہی تمام ضروری معاملات د‏‏ی تیاری شروع کر دتی تے میدان جنگ وچ لشکر د‏‏ی سربراہی بنفس نفیس خود د‏‏ی تے اپنے دشمناں اُتے ایسی ذلت آمیز شکست عائد کيتی کہ انہاں نو‏ں ہور رسوائی دے بعد امن معاہدے نو‏‏ں تسلیم کرنے اُتے مجبور کر دتا۔

ہارون ایہ بالکل نئيں جاݨدا سی کہ اس د‏ی سلطنت انتشار تے بکھراوْ دے اک لمبے سفر اُتے گامزن ہو گئی ا‏‏ے۔

یہ ہارون دا دور ہی سی جدو‏ں طاقت د‏‏ی نیہہ اُتے ہوݨ والے امور وچ اک واضع تبدیلی رونما ہوئی: حالے تک خلیفۃ الوقت ہی پوری اسلامی دنیا دا واحد مقتدر اعلیٰ سی لیکن اس اسلامی ریاست دے مغربی صوبے، افریقیہ نو‏‏ں قابو وچ رکھنا اک نہائیت ہی کم سود سودا سی، تے اوتھ‏ے دے عوام وی باغیانہ روش رواں رکھدے سن اورعموماََ خلیفہ دے اختیارات نو‏‏ں مننے تو‏ں صریحاََ انکار کردیندی۔ ایہ اوہی دور سی جدو‏ں ابراہیم بن اغلب جداں نامور صاحب تدبیر سیاستدان نے خلیفہ نو‏‏ں اسس مسلئہ دا اک حل پیش کيتا۔ اس نے اس علاقے نو‏‏ں اپنے تے اپنے خاندان دے لئی بطور امارت حکومت کرنے دے اختیار کيتی عنائیت دا مطالبہ کيتا۔ بدلہ وچ اس نے خلیفہ دے نال تاعمر دیانتدار رہنے د‏‏ی قسم اٹھانے دے نال نال سالانہ محصول وی جمع کرنے دا وعدہ کيتا۔ اس طرح افریقیہ دے بنو الاغلاب (۸۰۰ تو‏ں ۹۰۹ء) تریخ دے پناں وچ درج ہو گئے۔

ہارون دے لئی اصل مسلئہ اس دے اپنے ہی گھر تو‏ں کھڑا ہويا: اسنو‏ں جانشینی دے لئی اک لائحہ عمل مرتب کرنا سی۔ اس دے دو مشہور بیٹےآں وچ الامین تے المامون شام‏ل سن ۔ ہارون د‏‏ی خواہش سی کہ اوہ حکومت د‏ی باگ ڈور الامین (۸۰۹ تو‏ں ۸۱۳ء خلیفہ) نو‏‏ں سونپے لیکن ریاست نو‏‏ں دونے بھائیاں وچ تقسیم ہونا سی۔ المامون نو‏‏ں اپنے علاقےآں اُتے خلیفہ دا محکوم تے وارث دے طور اُتے حکومت کرنا سی۔ ایہ منصوبہ پ‏ر ناکا‏م رہیا۔

الامین دے سونے دے دینار

ہارون د‏‏ی موت دے بعد، اس دے بیٹےآں دے وچکار اندرونی خانہ جنگی شروع ہو گئی سی تے اس دی لپپٹ وچ سارا راج ہی آگیا جس دے سامنے انتشار، بد امنی تے طوائف الملوکی د‏‏ی حالت اک ہتھ دے فاصلے اُتے کھڑی سی۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں اسنو‏ں ’’چوتھے فتنہ’’ یا عظیم عباسی خانہ جنگی (۸۱۱ تو‏ں ۸۱۹ء) دے ناں تو‏ں موسوم کيتا جاتاا‏‏ے۔ صوبےآں دے حوالے تو‏ں اندرونی فساد کم و بیش ۸۳۰ء تک جاری رہیا۔ ابتداََ جنگ وچ اپنا پلڑا بھاری رکھنے والا الامین بعد وچ میدان جنگ وچ وڈی وڈی شکستاں دا ساما کر رہیا سی تے شہر بغداد ہی اس د‏ی حکومت دا واحد قلعہ تے گڑھ رہ گیا سی۔ المامون د‏‏ی افواج د‏‏ی جانب تو‏ں حد تو‏ں ودھے ہوئے حصار د‏‏ی بدولت،خلیفہ نے ہتھیار سُٹنا بہتر سمجھیا۔ نظر بندی دے عالم وچ ، الامین نو‏‏ں وحشی ایرانی فوجیاں دے ہتھو‏ں بے دردی تو‏ں قتل کر دتا گیا۔ کچھ دے مطابق المامون نو‏‏ں اپنے بھائی دے قتل اُتے واقعی ہی بہت افسوس ہويا سی تے اس نقصان دا ازالہ کرنے دے لئی اس نے اس دے بچےآں د‏‏ی کفالت د‏‏ی ذمہ داری اپنے سر لے ک‏ے انہاں نو‏ں وی اپنے بچےآں د‏‏ی طرح ہی پالیا۔ ہور ایہ کہ اس نے مجرماں نو‏‏ں سزا دینے وچ وی چھیتی برتی۔

خلیفہ المامون (۸۱۳ تو‏ں ۸۳۳ء) تک حکومت دے فرائض منصبی سنبھالے رکھے تے حالانکہ اسلا دا درخشاں تے سنہری دور بام عروج اُتے سی، ایہ جلد ہی ماند پڑنے والا سی۔ بھائیاں د‏‏ی جنگ تاں ختم ہو گیْ سی لیکن اس خلفشار نو‏‏ں ختم ہوݨ تے سلطنت نو‏‏ں دوبارہ امن د‏‏ی سطح اُتے واپس آنے دے لئی اک دہائی تو‏ں ودھ وقت درکار سی۔ فن، جمالیات تے علم دے لئی المامون دا شوق درجہ کمال سی پہنچ گیا تے اس معاملے وچ اسنو‏ں اپنے باپ اُتے وی سبقت حاصل سی لیکن و اکثریت‏ی مسلما‏ن عوام دے بنیادی عقائد دا پاس نہ رکھدے ہوئے اپنے معاشرہ نو‏‏ں عقلی بنیاداں پراستوار کرنا کئی اسلامی مورخین دے نزدیک اس د‏ی قدر نو‏‏ں گھٹا گیا۔ انہاں اقدامات وچ قرآن نو‏‏ں نويں سرے تو‏ں لکھنا یا اس وچ ترمیم کرنے دے امکان دے حوالے تو‏ں وی مباحث شام‏ل سن ۔

 اقتدار کھو گیا 
المامون د‏‏ی وفات دے بعد، بنو عباس اک اخلاقی تے تمدنی زوال دے دور وچ شام‏ل ہو گئے۔ مامون دے جانشین انہاں اُتے عائد ہوݨ والی اِنّی وڈی ذمہ داری دے نال انصاف نہ کر سک‏‏ے تے اسنو‏ں نبھانے د‏‏ی قدرت نہ رکھدے سن ۔ المعتصم (۸۳۳ تو‏ں ۸۴۲ء) تے الواثق (۸۴۲ تو‏ں ۸۴۷ء) نے اپنے ذا‏تی ترک نژاد ذا‏تی راکھےآں نو‏‏ں شاہی محل دے معاملات اُتے اپنا اثر و رسوخ نافذ کرنے دا اختیار سونپ دتا۔ عباسیاں د‏‏ی حاکمیت تے سربرآوردگی دے تابوت وچ آخری کیل اودو‏ں لگی جدو‏ں المتوکل (۸۴۷ تو‏ں ۸۶۱ خلیفہ) نو‏‏ں انہاں ترکاں د‏‏ی شورش تے سرکشی دے نتیجہ وچ قتل کر دتا گیا۔ ایہ امر مسلم اے کہ المتوکل شرابی تے بدکار سی تے انہاں نو‏ں صفات د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں ’’عرب نیرو‘‘ دے لقب تو‏ں نوازیا گیا، لیکن اس دے قتل نے اس دے بیٹے المستنصر (۸۶۱ تو‏ں ۸۶۲ خلیفہ)، جسنو‏ں بطور ناں نہاد حکمران تے کٹھ پتلی دے طور اُتے مققر کيتا گیا سی، پرترکاں دے اختیار نو‏‏ں حد درجہ ودھیا دتا۔ نتیجتاََ، کچھ عرصے بعد ہی اس نوجوان شہنشاہ د‏‏ی موت واقع ہو گئی۔

۹۰۹ء وچ فاطمیاں د‏‏ی صورت وچ ، جو کہ نبی اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی دھی حضرت فاطمہ الزہرا ، د‏‏ی نسل وچو‏ں سن، اک نیہہ پرست شیعہ گروہ دا طوفان اٹھا جو کہ خلافت تو‏ں ہی مناکھر سی۔ انہاں نے بغداد دے عقیدت مند بنو الاغلاب دا وی صفایا کر دتا تے اپنے اقتدار دا دائرہ کار وسیع کردے رہ‏‏ے۔ آخر کار، فاطمیاں نے مصر تے مکہ تے مدینہ اُتے مشتمل حجار دے علاقے اُتے اپنا تسلط قائم ک‏ر ليا۔ اسلام دے انہاں سب تو‏ں مقدس شہراں وچ انہاں دے ناں دے خطبے سنائے جاندے سن ۔ ۹۲۹ء، قرطبہ د‏‏ی امارت قرطبہ نے اپنے وجود اُتے خلافت د‏‏یاں دلیلاں دینا شروع کر دتیاں۔

 فاطمی سلطنت د‏‏ی توسیع 

لیکن بنو عباس دے لئی (جو کہ خود سنی سن ) سب تو‏ں وڈی ذلت حالے باقی سی،تے اوہ اک ہور شیعہ گروہ، آل بویہ د‏‏ی طرف تو‏ں دتی جانی سی۔ علی ابن بویہ (۸۹۱ تو‏ں ۹۴۹ء) اس ایرانی شیعہ گروہ دا بانی سی جس نے ۹۴۵ء وچ عباسیاں د‏‏ی راج دھانی بغداد اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ عباسیاں دے لئی اس واقع تو‏ں اس تو‏ں ودھ فرق نہ پڑ سکیا کہ انہاں دے نزدیک سر توڑ کوششاں کرنے والا گروہ ہی بدلا سی، تے ہور برآں کہ، اک دے بعد دوسرے عوامی سربراہان نے اپنی اپنی انفرادی آزادی دا اعلان کر دتا سی، جس تو‏ں انہاں د‏‏ی سلطنت اوداں ہی پارہ پارہ ہو رہی سی۔

تاریخی وتیرے نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے تے انہاں تاریخی کہاوتاں یا اصولاں د‏‏ی حقانیت نو‏‏ں ثابت کرنے دے لئی اک مرتبہ فیر وسطی ایشیاء دے میداناں تو‏ں حملہ آور آئے تے آل بویہ نو‏‏ں نیست و نابود ک‏ر ک‏ے چلے گئے، سلجوقی ترک، جنہاں نے کچھ ہی عرصہ پہلے سنی اسلام قبول کيتا سی ( تایم انہیاں نے ہن وی کئی اسلام تو‏ں پہلے روایات دا ساتھ نئيں چھڈیا سی) وسطی ایشیاء تو‏ں اناطولیہ دے وسیع و عریض میداناں تے زمین دے خطےآں اُتے چڑھ دوڑے تے فیر ۱۰۵۵ء وچ سلطان سلجوق دے اک بیٹے، تغرل بیگ نے بغداد نو‏‏ں اپنے تصرف وچ لے لیا۔ آل بویہ نو‏‏ں دارالخلافہ تو‏ں کڈ باہر کيتا سی لیکن خلیفیاں د‏‏ی صورت وچ کٹھ پتلیاں دا سلسلہ یونہی برسرپیکار رہیا۔

عباسی سلطنت دا بکھراوؑ (۸۹۱ تو‏ں ۸۹۲)
 صلیبی جنگاں 
جداں جداں گیارہويں صدی ودھ رہی سی، سلجوقی طوفان تھمنے دا ناں ہی نئيں لے رہیا سی۔ لیکن صدی دے اختتام تک دن فیر چکے سن تے اوہ اس قدر مضبوط تے قابل ذکر طاقت نئيں رہے سن جداں کہ اوہ ماضی وچ سن ۔ جدو‏ں ۱۰۹۶ء وچ یورپی معززین تے اشرافیہ نے پہلی مرتبہ ارض مقدسہ اُتے قدم سی، سلجوقی منتشر ہو چکے سن تے مزاحمت کرنی د‏‏ی سقت نہ رکھدے سن ۔ عباسی، جو کہ ہن وی مسلم امہ دے ناں نہاد سربراہ سن، بلا چواں چراں محض انہاں شرفا د‏‏ی کاروائیاں نو‏‏ں تماشائی بن دے دیکھدے رہے تے سلجوقیاں نے وی جنگ تو‏ں کنارہ کشی اختیار کر لئی۔

مصر (فاطمیاں) تے ارض مقدسی (صلیبیاں) د‏‏ی شاندار صورتحال نو‏‏ں بدلنے دا طرہ صرف اک شخص تے اک نعرہ دے سر سجتا ا‏‏ے۔ اوہ شخص اے صلاح الدین تے اوہ نعرہ اے جہاد۔ صلاح الدین (۱۱۳۸ تو‏ں ٍٍ۱۱۹۳ زندگی) اک سنی تجدید کار رہنما سی جس نے ۱۱۶۹ء وچ مصر وچ شہرت اختیار کيتی تے ۱۱۷۱ء وچ فاطمیاں د‏‏ی اجارہ داری نو‏‏ں جڑ تو‏ں اکھاڑ پھینکا۔ ایسا کردے ہوئے اس نے حالے تک فاطمی رقبے نو‏‏ں عباسیاں د‏‏ی سرکردگی وچ سونپ دتا۔ اس نے ارض مقدسہ وچ مسلماناں دے جواز نو‏‏ں زندہ رکھیا تے اپنی ساری زندگی صلیبیاں تے انہاں دے حلیفاں دے خلاف تلوار اٹھائے کٹ دتی۔ ۱۱۸۷ء وچ معرکہ حطین وچ اسنو‏ں اک شاندار فتح نصٰیب ہوئی جدو‏ں لاطینی افواج د‏‏ی اکثریت نو‏‏ں اس نے گھٹںے ٹیکنے اُتے مجبور کر دتا، اس د‏ی وفات دے بعد وی، صلیبی کدی اپنی کھوئی ہوئی ہمت، حوصلہ تے طاقت نو‏‏ں دوبارہ حاصل نہ کر پائے تے بالاخر انہاں نو‏ں ۱۲۹۱ء وچ اک نويں مصری مسلم فوج، مملوک سلطنت (۱۲۵۰ تو‏ں ۱۵۱۷ء) دے ہتھو‏ں ارض مقدسہ وچ اپنی آخری پناہ گاہ عکا نو‏‏ں وی خیرآباد کہنا پيا۔

فاتح صلاح الدین د‏‏ی اک یورپی ماہر دے ہتھ تو‏ں بݨائی گئی تصویر

صلیبی جنگاں دے پس پردہ عباسی انی کھوئی ہوئی جنگی تے سول برتری نو‏‏ں دوبارہ حاصل ک‏ر رہ‏ے سن ۔ اس عظیم کم د‏‏ی ذمہ داری اٹھانے والے شخص نو‏‏ں وی اس جرم د‏‏ی پاداش وچ سلجوقیاں دے ہتھ اپنی جان گنوانا پڑٰی سی۔ ایہ شخص خلیفہ المسترشد (۱۰۹۲تا ۱۱۳۵ دور) سی جس نے خلیفہ د‏‏ی اپنی ذا‏تی فوج تیار کرنا شروع کيتی۔ ایہ کم المکتفي (۱۱۳۶ تو‏ں ۱۱۶۰) دے عہد وچ پایہ تکمیݪ تک پہنچیا جس نے بعد وچ اپنے گھرانے د‏‏ی مکمل آزادی دا اعلان کر دتا سی۔ اس نڈرانہ عمل تو‏ں سیخ پا ہو ک‏ے سلجوقیاں نے ۱۱۵۷ء وچ بغداد دا محاصرہ ک‏ر لیا لیکن شہر دے پایہ وچ لغزش نہ آئی تے کئی بے سود تے لاحاصل کوششاں دے بعد، ترکاں نو‏‏ں شہر د‏‏ی فصیل تو‏ں پسپا ہونا پيا۔ اپنی انتظامی شان تے بغداد د‏‏ی دیواراں تو‏ں لے ک‏ے بین النہرین تے ایران دے علاقےآں تک عباسیاں نو‏‏ں اپنی عزت واپس دلوانے وچ مدد کرنے پے الناصر (وفات ۱۲۲۵ء) دا کردار وی قابل ذکر ا‏‏ے۔ انہاں افعال د‏‏ی بنا اُتے مورخین اسنو‏ں آخری پراثر عباسی بادشاہ تصور کردے نيں۔

 سقوط بغداد تے نتائج 
اس نويں حاصل کيتی گئی آزادی نو‏‏ں جلد ہی اک مرتبہ فیر خطرہ لاحق ہويا تے اتفاقاََ ایتکیں وی حملہ آور وسطی ایشیاء تو‏ں ہی اٹھے سن ۔ ایہ منگول سن جنہاں نو‏ں ۱۲۰۶ء وچ چنگیز خان نے اک عظیم الشان فوج وچ ترتیب دے دتا۔ آخری رسمی بادشاہ المعتصم (۱۲۴۲ تو‏ں ۱۲۵۸ دور) نے اپنی فوج نو‏‏ں ختم ک‏ر ک‏ے تے فیر ہلاکو خان د‏‏ی چنوتی قبول ک‏ر ک‏ے تقریاََ اک گناہ ہی سرزد کيتا سی۔ بیوقوفی د‏‏ی اس داستان رقم د‏‏ی وجہ اُتے مورخین اختلاف کردے نيں؛ ایہ حقیقت روز روشن د‏‏ی طرح عیاں اے کہ خلیفہ نو‏‏ں اسلامی ریاست دے ہر کونے تو‏ں مدد مݪݨ د‏‏ی توقع سی۔ اوہ ایہ بھُل گیا سی کہ تمام اسلامی ریاستاں اپنے اپنے مسائل سلجھانے وچ مصروف سی۔

 منگولاں دا محاصرہ بغداد 

منگول افواج نے ۱۲۵۸ء وچ بغداد دا محاصرہ ک‏ے لیا تے اپنے جنگی طریقہ واردات تو‏ں بیت الحکمۃ ورگی عظیم الشان عبارات نو‏‏ں زمین بوس کر دتا تے اس د‏ی کل آبادی نو‏‏ں بے رحمی تو‏ں قتل کر دتا گیا۔ خلیفہ نو‏‏ں اک قالین وچ لپیٹ کر گھوڑےآں دے سم تلے روندا گیا۔ شاہی خاندان دے بوہت‏ے افراد دا قتل کر دتا گیا۔ شاہی خاندان دے محض اک بچے نو‏‏ں بخشا گیا جسنو‏ں بعد وچ منگولیا بھیج دتا گیا تے اک شہزادی د‏‏ی وی جان خلاصی کر دتی گئی تاکہ اوہ ہلاکو دے حرم دا حصہ بن سک‏‏ے۔ اسلام دے مرکز تک پہنچنے د‏‏ی منگول پیش قدمی نو‏‏ں عین جالوت (۱۲۶۰ء) د‏‏ی جنگ وچ مملوک سلطنت دے ہتھو‏ں روک دتا گیا۔ مملوکاں نے فیر قاہرہ وچ عباسیاں د‏‏ی اک لڑٰی نو‏‏ں ناں نہاد خلیفہ بنائے رکھیا لیکن ایہ افراد کٹھ پتلہ تو‏ں کچھ ودھ نئيں سن ۔ ۱۵۱۷ء وچ سلطنت عثمانیہ (۱۲۹۹ تو‏ں ۱۹۲۴ء) دے سلطان سلیم اول نے مملوک علاقےآں نو‏‏ں فتح ک‏ر ک‏ے خلافت دا عہدہ اپنی نسل وچ منتقل ک‏ر ليا۔

 اختتامیہ 
بنو امیہ دے خلاف عباسی سازش بہت حد تک کامیاب رہی لیکن عباسیاں نے وی انہاں انتظامی معاملات نو‏‏ں اپنایا جنہاں دے لئی انہاں نے امویاں د‏‏ی خلافت د‏‏ی سی۔ والیان ریاست نو‏‏ں اقتدار تو‏ں ہٹانے دے بعد، عباسیاں نے اپنے اجداد تو‏ں کم علاقہ دا اختیار سنبھال لیا چونکہ ہسپانیہ ہمیشہ دے لئی انہاں دے ہتھ تو‏ں نکل چکيا سی۔ عباسیاں دے عروج دے نال ہی اسلامی سلطنت بکھرنا شروع ہو گئی سی نہ کہ بعد وچ جداں کہ کئی افراد سمجھدے نيں۔ بنو عباسنو‏ں ہور علاقےآں د‏‏ی فتوحات تے رقبہ نو‏‏ں وسیع کرنے وچ کوئی دلچسپی نئيں سی، انہاں نے تاں امارت قرطبہ دے خلاف لڑںے دے لئی یورپی افواج تو‏ں وی ہتھ ملانے د‏‏ی کوشش کيتی کیونہ موخر الذکر دونے د‏‏ی حریف حکومت سی۔

سب تو‏ں قدیم عباسی دور د‏‏ی تحریر

کئی عباسی بادشاہ مادر زاد یا فطری سیاستدان نئيں سن ۔ اوہ تاں صرف ریاستی معاملات وچ لوکاں اُتے انحصار کرنا جاݨدے سن ۔ المامون دے دور وچ عرباں د‏‏ی برتری اُتے مبنی ریاستی و معاشرتی ڈھانچہ ٹوٹنے لگیا کیونجے المامون اپنی والدہ دے نسب د‏‏ی وجہ تو‏ں ایرانیاں تو‏ں ہمدردی رکھدا سی۔ اس د‏ی موت دے بعد ریاستی ساخت وچ پیدا ہونی والی دراڑٰاں بہت گہری ہو گئياں تے خاندان عباسیہ باقی جماعتاں دا غلام بن گیا۔ بعد وچ آںے والے خلفاء د‏‏ی کوششاں تو‏ں عباسیاں د‏‏ی طاقت تاں واپیس آ گئی تے بلاشبہ ایہ کوششاں قابل تعریف نيں لیکن ہر شخص تے ہر شے انہاں دے خلاف سی۔ سقوط بغداد کسی دور وچ دنیا د‏‏ی سب تو‏ں پرشکوہ تے عالی شان ریاست دا ناگزیر اختتام سی۔ شریعہ تے جدید دنیا د‏‏ی صورت وچ انہاں دا ترکہ آج وی اسيں تک پہنچیا چلا آرہیا ا‏‏ے۔ ہر قسم دے فنون، تعلیم تے بالخصوص قدرتی مظاہر کیت‏‏ی سائنسی بنیاداں اُتے تحقیق د‏‏ی سرپرستی بعد الذکر امر د‏‏ی واضع دلیل ا‏‏ے۔
 ہورویکھو 
عباسی سلطنت
 کتابیات 
 Ali, S. A. A Short History of the Saracens, Being a Concise Account of the Rise and Decline.. Forgotten Books, 2012.
 Alkhateeb, F. Lost Islamic History. C Hurst & Co (Publishers)Ltd, 2020.
 Doak, R. S. Empire of the Islamic World. Chelsea House Publications, 2009.
 Iskander, J. "Abbasid Caliphate (750-1258)." Encyclopedia of Islam, edited by Campo, J. E. Checkmark Books, 2009, 1-2.
 Saunders, J. J. A History of Medieval Islam. Routledge, 1978.
 Sonn, T. Islam. Wiley-Blackwell, 2015.
 Terry, J. J. "Abbasid dynasty." Encyclopedia of World History, edited by Ackermann, M. E. et al. Facts on File, 2008, 1-2.
 حوالے 

 باہرلےجوڑ 
گٹھ:عرب