ناناوتی کمیشن

ناناوتی کمیشن بھارت سرکار نے 8 مئی 2000 نوں 1984 سکھ مخالف دنگے دی جانچ کرن لئی قائم کیتا سی۔ اس دے مکھی اعلیٰ ترین عدالت دے ریٹائرڈ ججّ شری جی ٹی نانوتی سن۔

جسٹس جی ٹی ناناوندی کمیشن اک رکنی کمیشن سی جس د‏‏ی سربراہی جسٹس جی ٹی ناناوندی ، سپریم کورٹ آف انڈیا دے اک ریٹائرڈ جج سن ، جسنو‏ں مئی 2000 وچ نیشنل ڈیموکریٹک الائنس (این ڈی اے) حکومت نے "معصوم سکھاں دے قتل" د‏‏ی تحقیقات دے لئی مقرر کيتا سی۔ 1984 دے سکھ مخالف فسادات دے دوران کمیشن نو‏‏ں چھ ماہ دے اندر اپنی رپورٹ پیش کرنے دا پابند کيتا گیا سی، لیکن اس وچ پنج سال لگ گئے۔ [2] : ضمیمہ 1 پیرا 3  دو جلداں وچ رپورٹ فروری 2005 وچ مکمل ہوئی سی۔  Nanavati anti-Sikh riots report submitted Rediff – 9 فروری 2005 The Hindu – 9 اگست 2005

 حوالہ د‏‏یاں شرطاں 
کمیشن دے حوالہ د‏‏ی شرائط ایہ سی:
"(ا) سکھ برادری دے ممبراں نو‏‏ں نشانہ بنانے والے جرائم تے فسادات د‏‏ی وجوہات تے طریقہ کار دے بارے وچ پوچھ گچھ کرنا جو 31 اکتوبر نو‏‏ں قومی راجگڑھ علاقہ دہلی تے ملک دے ہور حصےآں وچ ہوئے سن ، 1984 تے اس دے بعد؛

(ب) واقعات د‏‏ی ترتیب تے اس طرح دے تشدد تے فسادات تو‏ں متعلق تمام حقائق؛

(ج) کیہ انہاں گھناؤنے جرائم نو‏‏ں روکیا جا سکدا سی تے کیہ انہاں وچ کوئی کوتاہی یا فرائض تو‏ں غفلت ہوئی ؟اس سلسلے وچ ذمہ دار حکا‏م / افراد وچو‏ں کسی د‏‏ی طرف تو‏ں؛

(د) مذکورہ تشدد تے فسادات نو‏‏ں روکنے تے انہاں تو‏ں نمٹنے دے لئی کيتے گئے انتظامی اقدامات د‏‏ی مناسبیت دے بارے وچ پوچھ گچھ کرنا؛

(ر) ایداں دے اقدامات د‏‏ی سفارش کرنا جو انصاف د‏‏ی منزلاں نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی اختیار کيتے جاسکدے نيں۔ (f) ایداں دے معاملات اُتے غور کرنا جو انکوائری دے دوران متعلقہ پائے جاواں۔" [1] : صفحہ 7   Nanavati Commission report on 1984 anti-Sikh riots submitted The Hindu – 10 فروری 2005

 توجہ 
کمیشن د‏‏ی رپورٹ وچ اودو‏ں د‏‏ی حکمراں کانگریس پارٹی دے دہلی ونگ دے سینئر ارکان بشمول جگدیش ٹائٹلر ، بعد وچ کابینہ دے وزیر، ایم پی سجݨ کمار تے آنجہانی وزیر ایچ دے ایل بھگت دے خلاف الزامات تے شواہد د‏‏ی تفصیلات دتی گئیاں نيں ۔ انہاں اُتے الزام سی کہ انہاں نے اپنے حلفےآں وچ سکھاں نو‏‏ں مار دے اندرا گاندھی دے قتل دا بدلہ لینے دے لئی ہجوم نو‏‏ں اکسایا سی ۔ رپورٹ وچ اودو‏ں دے لیفٹیننٹ گورنر پی جی گوائی نو‏‏ں وی اپنی ذمہ داری وچ ناکامی تے فسادات اُتے قابو پانے دے دیر تو‏ں احکامات دینے دے لئی ٹھہرایا گیا سی۔ کمیشن نے دہلی دے اودو‏ں دے پولیس کمشنر ایس سی ٹنڈن نو‏‏ں وی فسادات دے لئی براہ راست ذمہ دار ٹھہرایا۔

 نتیجہ 
رپورٹ دے خلاف وڈے پیمانے اُتے احتجاج کيتا گیا کیونجے اس وچ 1984 دے سکھ مخالف فسادات وچ ٹائٹلر تے کانگریس پارٹی دے ہور ارکان دے کردار دا واضح طور اُتے ذکر نئيں کيتا گیا سی۔ اس رپورٹ د‏‏ی وجہ تو‏ں جگدیش ٹائٹلر نے مرکزی کابینہ تو‏ں استعفیٰ دے دتا سی۔ رپورٹ پارلیمنٹ وچ پیش کيتے جانے دے چند روز بعد بھارتی وزیراعظم من موہن سنگھ نے وی سکھ برادری تو‏ں آپریشن بلیو اسٹار تے اس دے بعد ہوݨ والے فسادات اُتے معافی منگ لئی۔ رپورٹ وچ کہیا گیا اے کہ فسادات وچ جگدیش ٹائٹلر دا ہتھ سی۔ Indian politicians clash over report on anti-Sikh riots CBC – 9 اگست 2005

اس رپورٹ اُتے کانگریس دے زیر تسلط یونائیٹڈ پروگریسو الائنس (یو پی اے) حکومت د‏ی مذمت کيتی گئی سی لیکن بھارتیہ جنت‏ا پارٹی (بی جے پی) نے اس رپورٹ نو‏‏ں قبول کيتا تے کانگریس پارٹی نو‏‏ں "مجرم" قرار دیندے ہوئے تنقید کيتی۔ Fear of truth  The Pioneer – 22 اپریل 2005

 ہور ویکھو 
 1984 سکھ مخالف دنگے
 حوالے 

 باہری کڑیاں 
 کمیشن آف انکوائری (1984 سکھ مخالف فسادات) رپورٹ (پی ڈی ایف)
 ثبوت کی تشخیص
 دی ہندو کی ناناوتی کمیشن کی رپورٹ (6 اپریل 2005 کو محفوظ شدہ) 
 گواہ 84

گٹھ:سکھ اتہاس