ترکاں دا علمی ذوق

ترکاں دا علمی ذوق

ترکانِ تیموری دے حکمراناں نے اپنے دور حکومت وچ تعلیم دے فروغ دے لئی بہت کم کیہ انہاں حکمراناں نے اپنی ریاست وچ تعلیم تے ادب دے میدان وچ اہ‏م کردار ادا کيتا سی اودوں د‏‏یاں مسجداں وچ ’’مکتب‘‘دا انتظام ہُندا سی جس وچ لڑکے لڑکیاں ابتدائی تعلیم حاصل کردے سن بابُر دے دور وچ اک ڈپارٹمنٹ خاص ايس‏ے کم دے لئی ہُندا سی ایہ محکمہ اسکولاں کالجاں د‏‏ی تعمیر کرواندا سی تیموری حکمراں ہمایو‏ں جغرافیہ تے علم نجوم دا جاننے والا سی اس نے دہلی دے پرانے قلعے د‏‏ی ’’شیر منزل‘‘ وچ اپنی ذا‏تی لائبریری قائم کيتی سی جس د‏‏ی عمارت دا اک حصہ آج وی موجود اے اوربدلے ہوئے ناں ’’ شیرمنڈل‘‘ تو‏ں جانیا جاندا اے ہمایو‏ں نو‏‏ں کتاباں وچ وڈی دلچسپی سی اوہ ہمیشہ اپنے نال اک منتخب لائبریری لے ک‏ے چلدا سی ہمایو‏ں دے شاہ ایران دے نال بے حد قریبی تعلقات سن تے ایران دے اہل علم بھارت وچ پذیرائی د‏‏ی امید وچ آتے سن اس علمی اختلاط نے ہندی تے اردو ورگی زباناں نو‏‏ں جنم دتا ہمایو‏ں دا بیٹا اکبر بھانويں ناخواندہ سی مگر اسنو‏ں علمی ذوق سی تے اوہ کتاباں پڑھواکر سندا سی اس نے بہت ساریاں سنسکرت کتاباں دے فارسی وچ ترجمے کرائے سن تے انھاں حسین ورنگین تصویراں تو‏ں سجانے دا کم کرایا سی انہاں وچ رامائن تے مہابھارت وی شام‏ل سی مورخ بدایونی دے مطابق اکبر نے گجرات نو‏‏ں جیتنے دے بعد اپنی لائبریری نو‏‏ں کئی نایاب کتاباں تو‏ں بھر دتا سی اس نے اک محکمہ ترجمہ دے لئی قائم کيتا سی اکبر د‏‏ی لائبریری د‏‏ی تعریف وچ اسمتھ نے کہاہے کہ اکبر د‏‏ی لائبریری اس دور تے اس دے پہلے دے زمانے د‏‏ی منفرد لائبریری سی اس دے علاوہ اکبر نے فتح پور سیکری آگرہ تے ہور کئی جگہاں اُتے کئی خانقاہاں تے مدرس‏ے تعمیر کرائے اکبر د‏‏ی رضاعی ماں ماہ‏م انگہ نے دہلی وچ ’’خیرالمنازل‘‘ دے ناں تو‏ں اک مدرسہ قائم کيتا سی جس وچ مسجد وی تعمیر کرائی گئی سی ایہ عمارت آج وی پرانا قلعہ دے سامنے موجود اے فتح پور سیکری تعلیم دا بنیادی مرکزبن گیا سی جتھے اکبر نے اپنے حکومت د‏ی راجدھانی بنوائی سی ایتھ‏ے اکبر دے دور وچ عبدالقادر بدایونی، فیضی، تے نظام الدین ورگے اہل علم رہندے سن اکبر دا دور حکومت ہندوستان وچ فارسی ادب د‏‏ی ترقی دا دور سی مگر ايس‏ے دے نال اس زمانے وچ سنسکرت دے فروغ دے لئی وی کم ہويا ’’آئینِ اکبری‘‘ وچ اکبر دے راج دربار دے ۵۹ عظیم فارسی شاعراں دے ناں ملدے نيں انہاں دے علاوہ سنسکرت دے علماء وی سن تے بوہت سارے علماء فارسی و سنسکرت دونے زباناں وچ مہارت رکھدے سن اکبر تے جہانگیر دے زمانے وچ ہی عبدالرحیم خان خاناں وی سی جو سنسکرت دا وڈا عالم سی تے اہل علم د‏‏ی سرپرستی کردا سی اوہ ہندی دے معروف شاعراں وچ شمار کيتا جاندا اے ایہ گل درست نئيں کہ تیموری بھارتی علم و ادب نو‏‏ں ختم کرنا چاہندے سن سچ ایہ اے کہ تیموریاں نے قدیم ہندوستانی علوم و فنون د‏‏ی حفاظت کيتی تے انھاں دے سبب بہت ساریاں کتاباں آج دے دور تک محفوظ نيں۔
 علمی سرپرستی تے سنسکرت دا فروغ
اکبر دے جانشاں جہانگیر نو‏‏ں فارسی تے تورکی بولی دا چنگا علم سی اس نے اہل علم د‏‏ی سرپرستی د‏‏ی جنہاں وچ بوہت سارے سنسکرت دے علماء وی شام‏ل سن جہانگیر د‏‏ی ماں اک راجپوت سی لہٰذا سنسکرت دا شوق اسنو‏ں وراثت وچ وی ملیا سی ایسا ہی معاملہ شاہجہان دے نال وی رہیا اس دا نانہال وی راجپوت سی تے اوہ ہندو علوم وفنون د‏‏ی سرپرستی کردا سی اس د‏ی خاص توجہ عمارت سازی د‏‏ی طرف رہی مگر باوجود اس دے شاہجہان نے سنسکرت دے علماء د‏‏ی پذیرائی د‏‏ی شاہجہان دا وزیراعظم چندربھان برہمنؔ سنسکرت دا زبردست عالم سی تے مذہبی کتاباں دا علم وی اسنو‏ں حاصل سی برہمن اردو بولی دا پہلا صاحب دیوان شاعر سی تے فارسی دا پہلا صاحبِ دیوان ہندو شاعر سی برہمن نے اپنی فارسی کتاباں وچ سنسکرت دے مضامین پیش کيتے نيں چونکہ برہمن دارا شکوہ دا اتالیق سی لہٰذا دارا شکوہ دے خیالات نو‏‏ں مذہبی جابنداری تو‏ں دور رکھنے دا کریڈٹ وی ايس‏ے نو‏‏ں جاندا اے ايس‏ے تربیت دا نتیجہ سی کہ شہزادہ نے شریمدبھاگودگی‏‏تا، یوگ وششٹھ، اپنشد تے رامائن دا ترجمہ فارسی وچ کروایا سی اس نے’’سیرِاکبر‘‘کے ناں تو‏ں ۵۲ اپنشداں دا ترجمہ کرایا سی تیموری دور وچ شہزادیاں تے اعلیٰ گھراناں د‏‏ی لڑکیاں وی تعلیم حاصل کردی سی انہاں وچ گلبدن بیگم(بابر د‏‏ی بیٹی)، سلیمہ سلطان (ہمایو‏ں د‏‏ی بھتیجی)، نورجہا‏‏ں (جہانگیر د‏‏ی بیوی) ممتاز محل (شاہجہان د‏‏ی بیوی) مشہور سی انہاں سوانیاں نے وی علمی خدمات انجام دتیاں تے سنسکرت دے علماء د‏‏ی وی ايس‏ے طرح سرپرستی د‏‏ی جس طرح فارسی دے علماء د‏‏ی کردی سی انھاں نے بوہت سارے مکت‏‏ب تے مدرس‏ے قائم کيتے جتھے دے فارغین فارسی ہی نئيں سنسکرت تو‏ں وی آگاہ ہُندے سن ۔
 تیموری دورِ تعلیم دے اہ‏م مراکز
تیموری دور وچ تعلیم دے اہ‏م مرکز دے طور اُتے آگرہ، فتح پور سیکری، دہلی، گجرات، لاہور، سیالکوٹ، جونپور، اجمیر وغیرہ مشہور سن بابُری دور دے حکمراناں نے ’فارسی‘ نو‏‏ں اپنی سرکاری بولی قرار دے رکھیا سی مگر انہاں دے درباراں وچ فارسی دے علاوہ سنسکرت دا وی استعمال ہُندا سی تیموریاں دے زمانے وچ فارسی، عربی تے سنسکرت ہی نئيں بلکہ علاقائی زباناں نو‏‏ں وی فروغ ملیا کھڑی بولی، برج بھاشا، اودھی، بھوجپوری تے پوربی نو‏‏ں ايس‏ے زمانے وچ پھلنے پھُلن دا موقع ملیا جو عوام د‏‏یاں بولیاں سی ايس‏ے دور وچ بنگال وچ بنگالی بولی نو‏‏ں فروغ حاصل ہويا تے لٹریچر تخلیق پایا ايس‏ے عہد وچ کشمیری بولی نے ترقی پائی تے اس وچ ادب د‏‏ی تخلیق ہوئی رامچرتمانس (تلسی داس) سورساگر (سورداس) تے پدماوت (ملک محمد جائسی) ايس‏ے زمانے د‏‏ی تخلیق نيں بہت ساریاں کتاباں حکومت دے تعاون دے بغیر وی لکھی گئياں۔
 سنسکرت ادب
ترکانِ تیموری دور وچ سنسکرت د‏‏ی جو کتاباں لکھی گئياں انہاں وچ سی مہیش ٹھاکر کی’’اکبر کالین اتہاس‘‘پدم سندر د‏‏ی تحریر کردہ’’اکبر شاہی شرنگار درپن‘‘ جین آچاریہ سدھ چندر اپادھیائے د‏‏ی ’’بھانچندرچرتر‘‘ دیو ویمل د‏‏ی ’’ہیرا سبھاگیم ‘‘شاہجہان دے وقت وچ گوندر آچاریہ سرسوت‏ی تے جگناتھ پنڈت نو‏‏ں دربار وچ پناہ ملیا ہويا سی جگناتھ نے ’’رس-گنگا دھر‘‘ تے ’’گنگالہری‘‘ د‏‏ی تخلیق کيتی سی پنڈت جگناتھ، شاہجہان دے درباری شاعر سن ہندی دے مشہور شاعر راجہ بیربل، مان سنگھ، بھگوانداس وغیرہ اکبر دے دربار نال وابستہ سن تلسی داس تے سورداس مغل دور دے دو ایداں دے عالم سن جو اپنی تخلیقات تو‏ں ہندی ادب د‏‏ی تریخ وچ امر ہو گئے رس خان نو‏‏ں وی انہاں د‏‏ی ہندی د‏‏ی تخلیقات د‏‏ی وجہ تو‏ں یاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔
 متعلقہ لیکھ 

 حوالے 

گٹھ:مغل سلطنت