سنگسری زبان

سنگسری (ISO/DIS 639-3) اک خاص بولی اے ISO 639 code sets تے شمال مغربی، مغربی تے ایرانی زباناں دے سمنانی گروپ دا رکن اے، جو بذات خود ہند-ایرانی زباناں د‏‏ی اک شاخ اے تے بدلے وچ ہند د‏‏ی اک شاخ ا‏‏ے۔ -یورپی زباناں Ethnologue report for language code: sgr (بعض ذرائع وچ سنگساری بولی ایرانی زباناں د‏‏ی شمال مغربی شاخ دی اک آزاد رکن اے  )۔ ایہ بولی مازندران (طبری) بولی تو‏ں اے  تے سمنانی ، سورکھی تے لسگردی زباناں تو‏ں اک خاص قربت تے مماثلت رکھدی ا‏‏ے۔ * بوہت سارے معاملات وچ ، سنگساری د‏‏ی زبان پرانی خرزمی تو‏ں ملدی جلدی ا‏‏ے۔ *

ایہ بولی زیادہ تر سنگسر شہر تے آس پاس دے کچھ علاقےآں دے لوک استعمال کردے نيں۔ صوبہ مرقزی دے شہر سویح وچ وی اس بولی دے بولنے والےآں د‏‏ی وڈی تعداد موجود ا‏‏ے۔ دنیا بھر وچ تقریباً ۱۰۰٬۰۰۰ لوک ایہ بولی بولدے نيں۔

رزمرہ ایران د‏‏ی جغرافیائی سبھیاچار د‏‏ی کتاب وچ سنگساری د‏‏ی بولی دے بارے وچ لکھدے نيں: 

 گرائمر 
ماہر لسانیات فارسی بولی دے ارتقاء نو‏‏ں تن مراحل وچ تقسیم کردے نيں : قدیم فارسی، درمیانی فارسی ، تے جدید فارسی ۔ اس دوران درمیانی فارسی تے جدید فارسی دے درمیان تعلق تے اس دور وچ جو ترقی ہوئی اوہ بالکل واضح اے لیکن اہل علم دا خیال اے کہ قدیم فارسی دا براہِ راست مشرق فارسی تو‏ں کوئی تعلق نئيں اے تے قدیم فارسی تے آوستانی زباناں وچ اس د‏ی خاص خصوصیات نيں۔ تے اس دے مطابق فعل د‏‏ی درجہ بندی مختلف صورتاں اختیار کردی اے، جدو‏ں کہ وسطی فارسی وچ اس دا کوئی نشان نئيں اے تے بولی د‏‏ی نشوونما دے انہاں دو ادوار دے درمیان اک ہور بولی دا ہونا ضروری اے، جو کسی حد تک مندرجہ بالا پہلوآں تو‏ں ملدے جلدے نيں۔ فارسی ایہ مشابہت سنگساری بولی وچ موجود اے، جس دا مطلب اے کہ سنگساری بولی اج وی اسم دے ضمیر تے نسائیت نو‏‏ں برقرار رکھدی ا‏‏ے۔ تذکیر تے نسائیت د‏‏ی رائے مختلف اے، تے ایہ سب فعل د‏‏ی درجہ بندی اُتے اثر انداز ہُندے نيں۔ بہر حال سنگساری بولی بھانويں حروف تے فعل دے اعتبار تو‏ں قدیم فارسی د‏‏ی وسعت نئيں رکھدی لیکن وسطی فارسی د‏‏ی طرح ایہ انہاں تو‏ں بالکل خالی نئيں بلکہ قدیم ا‏‏ے۔

آرتھر کرسٹینسن اس خطے د‏‏ی زباناں دا جائزہ لینے دے بعد کہندا اے:

 لفظاں 
سنگساری بولی وچ بوہت سارے ایداں دے لفظاں نيں جو آوستانی لفظاں تو‏ں ملدے جلدے نيں، مثال دے طور اُتے تھلے لکھے لفظاں دا ذکر کيتا جاندا ا‏‏ے۔

 کَس: کوچک (که)
 مَس: بزرگ (مَه)
 مونگ: ماه
 اِسِه: اکنون
 هَپو: آب (کودکانه)
 تَ: مال تو
 لوژِنگ: هواکش، روزن
 شته واش: نوعی گیاه سمی
 اِسپِه: سگ
 ورف/وفر: برف
 دَس: ده
 گوت: سراپرده، خیمه
 اینو: پیر و ناتوان
 وَرک: گرگ
 نِسوم: زمین پست، دور از تابش آفتاب
 گوراس دا: سوراخ و حوش
 پیمه: زمین (از پیمودن)
 مشتی مَچی: به اندازهٔ یک مشت
 اَ: من
 پَس: گوسفند

پارسی پہلوی بولی دے بوہت سارے لفظاں سنگسری دے لفظاں تو‏ں ملدے جلدے یا ملدے جلدے نيں۔ مثال دے طور پر:

 شپ: جهش
 گِری: گردن (گریبان)
 تر: ناحیه
 کرند: کنند
 واش: گیاه، علف
 اَ: من
 ولگ: برگ
 بوات: گفت
 مد وانده: به من می‌گوید
 وَر: کنار

سنگسار وچ سیتھیائی باشندےآں دے آباد ہونے د‏‏ی اک وجہ سنگسری بولی وچ بوہت سارے سیتھیائی لفظاں دا موجود ہونا ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے لفظاں:

 چَفت: آغل
 زَرَژ: کبک
 پِشه: پدر

ہور، سنگسری دے کچھ لفظاں قدیم زمانے وچ زرتشتی عقائد تے طریقےآں دا حوالہ دیندے نيں۔ بشمول:

 شِوی: پیراهن مقدس
 سدره: شپیک
 ستره: سدره یا همان پیرهن مقدس
 زنافر: مقدار کم‌اهمیت، تنافور
 فتات: مکمل طور اُتے دھویا گیا، مذہبی رسومات یا طہارت دے نال دھویا گیا۔

 فوٹ نوٹ 

 ^ سنگ مرمراں د‏‏ی تعداد ۱۰۔
 ^ اعظمی سنگساری (تریخ سنگسر مہدیشہر) ۱۹۔

 ذرائع 

 صباغیان، ناصر، سنگساری بولی دا مطالعہ، امول، شمالی پیڑ، اپریل ۲۰۱۱
 اعظمی سنگسری، چراغعلی ( اعظمی سنگسری، چراغعلی اعظمی سنگسری، چراغعلی ، مصنف


 ہور پڑھو 

 صباغیان، ناصر، سنگساری بولی دا مطالعہ، امول، شمالی پیڑ، اپریل ۲۰۱۱
 اعظمی سنگسری، چراغعلی ( اعظمی سنگسری، چراغعلی ( اعظمی سنگسری، چراغعلی (سنگساری ڈکشنری ، گرانٹ ایل د‏‏ی کوشش تاں۔ وینیڈفور، فرینکلن؛ جیب

ابتدائی طور اُتے سنگسری بولی د‏‏ی تربیت 

 متعلقہ مضامین 

 ایرانی زباناں۔
 مہدیشر
 سنگسری لغت
 چراغ علی اعظمی۔
گٹھ:شمال مغربی ایرانی زباناں
گٹھ:شہرستان مہدی‌شہر
گٹھ:ایران د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:ایرانی زباناں