منگول حملے تے فتوحات

منگول حملے تے فتوحات ۱۳ويں تے ۱۴ويں صدی دے دوران ہوئیاں، جس نے تریخ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی متصل سلطنت د‏‏ی تخلیق کيتی: منگول سلطنت ( ۱۲۰۶ – ۱۳۶۸ )، جس نے ۱۳۰۰ تک یوریشیا دے وڈے حصےآں نو‏‏ں کور کيتا۔ مورخین منگول تباہی نو‏‏ں تریخ د‏‏ی مہلک ترین قسطاں وچو‏ں اک سمجھدے نيں۔ White, M. (2011). Atrocities: The 100 deadliest episodes in human history. WW Norton & Company. p270. اس دے علاوہ، منگول مہمات نے بوبونک طاعون نو‏‏ں یوریشیا دے بیشتر حصےآں وچ پھیلا دتا اے، جس تو‏ں ۱۴ويں صدی د‏‏ی سیاہ موت نو‏‏ں جنم دینے وچ مدد ملی ا‏‏ے۔ Robert Tignor et al. Worlds Together, Worlds Apart A History of the World: From the Beginnings of Humankind to the Present (2nd ed. 2008) ch. 11 pp. 472–75 and map pp. 476–77 

منگول سلطنت ۱۳ويں صدی دے دوران پورے ایشیا وچ فتحیاب مہماں دے اک سلسلے دے ذریعے تیار ہوئی، جو ۱۲۴۰ د‏‏ی دہائی تک مشرقی یورپ تک پہنچی۔ بعد وچ آنے والی "سمندر د‏‏ی سلطنتاں" جداں کہ یورپی نوآبادیا‏تی طاقتاں دے برعکس، منگول سلطنت اک زمینی طاقت سی ، جسنو‏ں گھاہ چرانے والے منگول گھڑسوار فوج تے مویشیاں نے ایندھن دتا سی۔ اس طرح بوہت‏ے منگول فتوحات تے  مار گرم موسماں وچ ہوئی، جدو‏ں انہاں دے اِجّڑ دے لئی کافی چرنے سن ۔ منگولاں دا عروج ۱۲۱۱ تو‏ں ۱۲۲۵ تک ۱۵ سال دے گیلے تے گرم موسمی حالات تو‏ں پہلے سی جس نے گھوڑےآں د‏‏ی افزائش دے لئی سازگار حالات د‏‏ی اجازت دی، جس نے انہاں د‏‏ی توسیع وچ بہت مدد کيت‏ی۔ 

جداں کہ منگول سلطنت ۱۲۶۰ تو‏ں بکھرنا شروع ہوئی، منگولاں تے مشرقی یورپی پالیسیاں دے درمیان تنازعہ صدیاں تک جاری رہیا۔ منگولاں نے یوآن خاندان دے تحت ۱۴ ويں صدی تک چین اُتے حکمرانی جاری رکھی، جدو‏ں کہ فارس وچ منگول د‏‏ی حکمرانی ۱۵ويں صدی تک تیموری سلطنت دے تحت برقرار رہی۔ ہندوستان وچ ، بعد وچ مغل سلطنت ۱۹ويں صدی تک زندہ رہی۔

 وسطی ایشیا 
سجے|thumb| خوارزمیاں دے خلاف والیان د‏‏ی جنگ۔
چنگیز خان نے وسطی ایشیا وچ ابتدائی منگول سلطنت قائم کيتی، جس دا آغاز خانہ بدوش قبیلے مرکٹس ، تاتار ، کیرائیٹس ، ترک ، نعیمان تے منگولاں دے اتحاد تو‏ں ہويا۔ ایغور بودھ قوچو سلطنت نے ہتھیار ڈال دتے تے سلطنت وچ شام‏ل ہو گئے۔ اس دے بعد اس نے قرہ خیطائی تے خوارزمیان خاندان د‏‏ی فتح دے ذریعے توسیع جاری رکھی۔

اسلامی وسطی ایشیا تے شمال مشرقی فارس دے وڈے علاقے شدید طور اُتے آباد ہو گئے سن، کیونجے منگولاں دے خلاف مزاحمت کرنے والا ہر شہر یا قصبہ تباہ ہو گیا سی۔ ہر سپاہی نو‏‏ں حالات دے مطابق پھانسی دینے دے لئی دشمناں دا کوٹہ دتا گیا سی۔ مثال دے طور پر، اُرگینچ د‏‏ی فتح دے بعد، ہر منگول جنگجو - خبرے دو ٹومینز (۲۰٬۰۰۰ فوجیاں) د‏‏ی فوج وچ - نو‏‏ں ۲۴ افراد نو‏‏ں پھانسی دینے د‏‏ی لوڑ سی، یا ہر مذکورہ فوج وچ تقریباً نصف ملین افراد۔

ایلانس تے کمان ( کیپچکس ) دے خلاف، منگولاں نے کماناں نو‏‏ں پہلے انتباہ کردے ہوئے تقسیم تے فتح کرنے دے حربے استعمال کيتے کہ اوہ ایلان د‏‏ی حمایت ختم کر دیؤ، جنہاں نو‏ں انہاں نے فیر شکست دتی، کمان اُتے گول کرنے تو‏ں پہلے۔ الانس نو‏‏ں منگول افواج وچ "رائٹ ایلن گارڈ" دے ناں تو‏ں اک یونٹ دے نال بھرتی کيتا گیا سی جسنو‏ں "حال ہی وچ ہتھیار سُٹن والے" فوجیاں دے نال ملایا گیا سی۔ منگولاں تے چینی سپاہیاں نے جو سابقہ بادشاہت قوچو دے علاقے تے بیش بالیخ وچ تعینات سن، چینی جنرل کیو کونگزی (چی کنگ چیہ) د‏‏ی قیادت وچ اک چینی فوجی کالونی قائم کيتی۔ 

مشرق وسطیٰ وچ مملوکاں اُتے منگول حملے دے دوران، بوہت‏ے مملوک فوج کیپچکس اُتے مشتمل سی، تے گولڈن ہارڈ د‏‏ی طرف تو‏ں کیپچک جنگجوواں د‏‏ی فراہمی نے مملوک فوجاں نو‏‏ں دوبارہ بھر دتا تے انہاں نو‏ں منگولاں تو‏ں لڑنے وچ مدد دتی۔

ہنگری کوماناں تو‏ں بھاگنے د‏‏ی پناہ گاہ بن گیا۔ 

غیرمرکزی، بے وطن قپحاقاں نے صرف منگول د‏‏ی فتح دے بعد اسلام قبول کیتا، مرکزی کارخانید ہستی دے برعکس جس وچ یگما، قرلوق تے اوغوز شام‏ل سن جنہاں نے پہلے عالمی مذاہب نو‏‏ں قبول کيتا۔ 

قپحاقاں د‏‏ی منگول فتح نے قپحاق بوبولنے والی آبادی اُتے منگول حکمران طبقے دے نال ضم ہوݨ والے معاشرے نو‏‏ں جنم دتا جو تاتار دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی، تے جس نے آخر کار جزیرہ نما کریمین وچ آرمینیائی، اطالویاں، یونانیاں تے گوتھاں نو‏‏ں جذب ک‏ر ک‏ے جدید تشکیل دتا۔ دن کریمیائی تاتار لوک

 مغربی ایشیا 
منگولاں نے جنگ یا رضاکارانہ ہتھیار ڈال کر، موجودہ ایران، عراق، قفقاز ، تے شام تے ترکی دے کچھ حصےآں نو‏‏ں فتح کیتا، ہور منگول حملے ۱۲۶۰ تے ۱۳۰۰ وچ غزہ تک جنوب د‏‏ی طرف فلسطین تک پہنچ گئے۔ اہ‏م لڑائیاں بغداد دا محاصرہ (۱۲۵۸) سی، جدو‏ں منگولاں نے اس شہر اُتے قبضہ ک‏ر ليا جو ۵۰۰ سالاں تو‏ں اسلامی طاقت دا مرکز رہیا سی، تے عین جالوت د‏‏ی جنگ ۱۲۶۰ وچ جنوب مشرقی گلیل وچ ، جدو‏ں مسلما‏ن بہاری مملوک سن ۔ منگولاں نو‏‏ں شکست دینے تے پہلی بار انہاں د‏‏ی پیش قدمی نو‏‏ں فیصلہ کن طور اُتے روکنے دے قابل۔ اک ہزار شمالی چینی انجینئر دستہ منگول ہلاگو خان دے مشرق وسطیٰ د‏‏ی فتح دے دوران انہاں دے نال سی۔ 

 مشرقی ایشیا 
کھبے|thumb| جن خاندان دے خلاف یہولنگ د‏‏ی جنگ ۔
چنگیز خان تے اس د‏ی اولاد نے چین اُتے ترقی پسند حملے شروع کيتے، ۱۲۰۹ وچ مغربی زیا نو‏‏ں مسخر کرنے تو‏ں پہلے ۱۲۲۷ وچ انہاں نو‏ں تباہ کیتا، ۱۲۳۴ وچ جن خاندان نو‏‏ں شکست دتی تے ۱۲۷۹ وچ سونگ خاندان نو‏‏ں شکست دتی۔ انہاں نے ۱۲۵۳ وچ پائی د‏‏ی بادشاہی نو‏‏ں اک جاگیردار ریاست وچ تبدیل کر دتا جدو‏ں پائی دے بادشاہ دوآن شنگزی منگولاں تو‏ں مناکھر ہو گئے تے یونان دے باقی حصےآں نو‏‏ں فتح کرنے وچ انہاں د‏‏ی مدد کيت‏ی، کوریا نو‏‏ں نو حملےآں دے ذریعے ہتھیار سُٹن اُتے مجبور کیتا، لیکن جاپان، انہاں دے بیڑے اُتے حملہ کرنے د‏‏ی کوششاں وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ کامیکاز طوفاناں تو‏ں بکھرے ہوئے
سجے|thumb| منگول سلطنت د‏‏ی چینی حکومتاں اُتے فتح جنہاں وچ مغربی لیاو، جورچن جن، سونگ، ویسٹرن زیا تے پائی د‏‏ی سلطنتاں شام‏ل نيں۔
منگولاں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی فتح اودو‏ں ہوئی جدو‏ں قبلائی خان نے ۱۲۷۱ وچ چین وچ یوآن خاندان قائم کيتا۔ خاندان نے مناکھر جنہاں فوجیاں وچو‏ں اک "ہان آرمی" (漢軍) تے مناکھر سونگ فوجیاں د‏‏ی اک فوج بݨائی جسنو‏ں "Newly Submitted Army" (新附軍) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ Hucker 1985, p. 66.

منگول فورس جس نے جنوبی چین اُتے حملہ کیہ اوہ اس طاقت تو‏ں کدرے ودھ سی جو انہاں نے ۱۲۵۶ وچ مشرق وسطیٰ اُتے حملہ کرنے دے لئی بھیجی سی 

یوآن خاندان نے تبت اُتے حکومت کرنے دے لئی بدھ مت تے تبتی امور د‏‏ی اعلیٰ سطح د‏‏ی سرکاری ایجنسی قائم کيتی، جسنو‏ں منگولاں نے فتح کيتا تے یوآن د‏‏ی حکمرانی وچ ڈال دتا ۔ منگولاں نے ۱۲۶۴ تے ۱۳۰۸ دے درمیان جزیرہ سخالین اُتے وی حملہ کيتا ۔ ايس‏ے طرح، کوریا ( گوریو ) تقریباً ۸۰ سال تک یوآن خاندان د‏‏ی اک نیم خود مختار ریاست بن گئی۔

 شمالی ایشیا 
۱۲۰۶ تک چنگیز خان نے منگولیا تے جنوبی سائبیریا دے تمام منگول تے ترک قبیلے نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا سی۔ ۱۲۰۷ وچ اس دے وڈے بیٹے جوچی نے سائبیریا دے جنگلات دے لوکاں، اوریانکھائی ، اورات، بارگا، خاکاس ، بوریات ، تووان ، خوری-تومید، تے ینیسی کرغیز نو‏‏ں مسخر کيتا۔ The Secret History of the Mongols, ch.V اس دے بعد اس نے سائبیرین نو‏‏ں تن ٹیومنز وچ منظم کيتا۔ چنگیز خان نے دریائے ارطیش دے کنارے تلنگٹ تے تولوس اپنے اک پرانے ساتھی کورچی نو‏‏ں دے دیے۔ جداں کہ بارگا، تومید، بوریات، خوری، کشمتی، تے بشکیراں نو‏‏ں وکھ وکھ ہزاراں د‏‏ی تعداد وچ منظم کيتا گیا سی، تلنگیت، تولوس، اورات تے ینیسی کرغیز نو‏‏ں باقاعدہ ٹومیناں وچ شمار کيتا گیا سی C.P.Atwood-Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire, p. 502 چنگیز نے کیم وچ چینی کاریگراں تے کساناں د‏‏ی اک بستی بݨائی۔ کیمچک جنہاں خاندان د‏‏ی منگول فتح دے پہلے مرحلے دے بعد۔ عظیم خاناں نے خراج تحسین دے لئی گرفالکن ، فر، سواݨیاں تے کرغیز گھوڑےآں نو‏‏ں پسند کيتا۔ 

مغربی سائبیریا گولڈن ہارڈ دے تحت آیا۔ Nagendra Kr Singh, Nagendra Kumar – International Encyclopaedia of Islamic Dynasties, p.271 جوچی دے وڈے بیٹے اوردا خان د‏‏ی اولاد نے اس علاقے اُتے براہ راست حکومت کيتی۔ مغربی سائبیریا دے دلدلاں وچ ، کتےآں د‏‏ی سلیج یام سٹیشناں نو‏‏ں خراج تحسین جمع کرنے د‏‏ی سہولت دے لئی قائم کيتا گیا سی۔

۱۲۷۰ وچ ، قبلائی خان نے اک چینی اہلکار نو‏ں، آباد کاراں د‏‏ی اک نويں کھیپ دے نال، کرغیز تے تووان طاس دے علاقےآں (益蘭州and謙州) دے جج دے طور اُتے کم کرنے دے لئی بھیجیا سی۔ History of Yuan 《 元史 》， Ogedei دے پو‏تے Kaidu نے ۱۲۷۵ تو‏ں وسطی سائبیریا دے کچھ حصےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ یوآن خاندان د‏‏ی فوج نے کبلائی دے کیپچک جنرل توتغ دے ماتحت ۱۲۹۳ وچ کرغیز سرزمین اُتے دوبارہ قبضہ ک‏ر ليا۔ اس دے بعد تو‏ں یوآن خاندان نے وسطی تے مشرقی سائبیریا دے وڈے حصےآں نو‏‏ں کنٹرول کيتا۔ C.P.Atwood-Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire, p.503

 مشرقی تے وسطی یورپ 
سجے|thumb| لیگنیکا د‏‏ی جنگ پولینڈ اُتے منگول دے پہلے حملے دے دوران ہوئی سی۔
منگولاں نے پولینڈ ، ہنگری ، بلغاریہ تے ہور علاقےآں اُتے حملہ کرنے تو‏ں پہلے وولگا بلغاریہ تے کیویائی روس اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے تباہ کر دتا۔ تن سالاں دے دوران (۱۲۳۷–۱۲۴۰)، منگولاں نے روس دے تمام وڈے شہراں نو‏‏ں نوگوروڈ تے پسکوف دے علاوہ مسمار دے دتا۔

منگول عظیم خان دے پوپ دے ایلچی جیوانی دا پیان ڈیل کارپائن نے فروری ۱۲۴۶ وچ کیف دا سفر کيتا تے لکھیا:

منگول حملےآں نے آبادی نو‏‏ں اس پیمانے اُتے بے گھر کر دتا کہ وسطی ایشیا یا مشرقی یورپ وچ پہلے کدی نئيں دیکھیا گیا۔ منگول فوج دے نقطہ نظر دے لفظاں نے دہشت تے بھَو و ہراس پھیلا دتا۔  حملےآں دے پرتشدد کردار نے یورپ دے اشرافیہ دے درمیان ہور تشدد دے لئی اک اتپریرک دے طور اُتے کم کيتا تے اضافی تنازعات نو‏‏ں جنم دتا۔ متاثرہ مشرقی یوروپی خطےآں وچ تشدد وچ وادھا اشرافیہ د‏‏ی عددی مہارتاں وچ کمی دے نال تعلق رکھدا اے، تے اسنو‏ں عظیم انحراف د‏‏ی جڑ قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ 

 جنوبی ایشیا 
۱۲۲۱ تو‏ں ۱۳۲۷ تک منگول سلطنت نے برصغیر پاک و ہند اُتے کئی حملے کيتے۔ منگولاں نے پنجاب دے علاقےآں اُتے کئی دہائیاں تک قبضہ کيتا۔ پ‏ر، اوہ دہلی دے مضافات وچ گھسنے وچ ناکا‏م رہے تے ہندوستان دے اندرونی علاقےآں تو‏ں انہاں نو‏ں پسپا کر دتا گیا۔ صدیاں بعد، مغلاں نے، جنہاں دے بانی بابر د‏‏ی جڑاں منگول سی، نے ہندوستان وچ اپنی سلطنت قائم کيتی۔

 جنوب مشرقی ایشیا 
قبلائی خان دے یوآن خاندان نے ۱۲۷۷ تے ۱۲۸۷ دے درمیان برما اُتے حملہ کيتا ، جس دے نتیجے وچ کافر بادشاہت د‏‏ی تسلط تے ٹُٹ پھوٹ دا شکار ہويا۔ پ‏ر، ۱۳۰۱ دے حملے نو‏‏ں برمی مائینسائینگ کنگڈم نے پسپا کر دتا سی۔ ویتنام ( Đại Việt ) تے جاوا اُتے منگول حملےآں دے نتیجے وچ منگولاں نو‏‏ں شکست ہوئی، حالانکہ جنوب مشرقی ایشیا دے بیشتر حصےآں نے ہور خونریزی تو‏ں بچنے دے لئی خراج پیش کرنے اُتے اتفاق کيتا۔ Taylor 2013, pp. 103, 120.Gunn 2011, p. 112.Woodside 1971, p. 8.

منگول حملےآں نے خطے وچ وڈی تائی ریاستاں دے قیام وچ بالواسطہ کردار ادا کيتا حال ہی وچ ہجرت کرنے والے تائی ، جو اصل وچ جنوبی چین تو‏ں آئے سن، دوسری صدی د‏‏ی ابتدائی صدیاں وچ ۔  اہ‏م تائی ریاستاں جداں لان نا ، سکھوتھائی ، تے لین زانگ اودو‏ں نمودار ہوئیاں۔

 مرنے والےآں د‏‏ی تعداد 
عصری ریکارڈ د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں، منگول فتوحات تو‏ں وابستہ تشدد دے اندازے کافی وکھ وکھ نيں۔  یورپ، مغربی ایشیا، یا چین وچ طاعون تو‏ں ہوݨ والی اموات نو‏‏ں شام‏ل نئيں ایہ ممکن اے کہ چنگیز خان، قبلائی خان، تے تیمور د‏‏ی وکھ وکھ مہمات دے دوران ۱۲۰۶ تے ۱۴۰۵ دے درمیان ۲۰ تو‏ں ۵۷ ملین دے درمیان لوک مارے گئے۔ McEvedy, Colin; Jones, Richard M. (1978). Atlas of World Population History. New York, NY: Puffin. p. 172. .Graziella Caselli, Gillaume Wunsch, Jacques Vallin (2005). "Demography: Analysis and Synthesis, Four Volume Set: A Treatise in Population". Academic Press. p.34.  تباہی وچ لڑائیاں، محاصرے،  ابتدائی حیاتیا‏تی جنگ، تے قتل عام شام‏ل سن ۔ Halperin, C. J. (1987). Russia and the Golden Horde: the Mongol impact on medieval Russian history (Vol. 445). Indiana University Press.

 ٹائم لائن 

 ۱۲۰۷–۱۲۱۰ مغربی زیا اُتے حملہ
 ۱۲۰۷ سائبیریا د‏‏ی فتح
 ۱۲۱۱–۱۲۳۴ جنہاں خاندان د‏‏ی فتح
 ۱۲۱۶–۱۲۲۰ وسطی ایشیا تے مشرقی فارس د‏‏ی فتح
 ۱۲۱۶–۱۲۱۸ قرہ خیطائی د‏‏ی فتح
 خوارزم د‏‏ی فتح ۱۲۱۹–۱۲۲۰
 ۱۲۵۶ الموت اُتے قبضہ
 ۱۲۲۰-۱۲۲۳، ۱۲۳۵–۱۳۳۰ جارجیا تے قفقاز اُتے حملے
 ۱۲۲۰–۱۲۲۴ کومان دا حملہ
 ۱۲۲۲–۱۳۲۷ ہندوستان اُتے منگول حملے
 ۱۲۲۳–۱۲۳۶ وولگا بلغاریہ اُتے حملہ
 ۱۲۲۵–۱۲۲۷ مغربی زیا د‏‏ی فتح
 ۱۲۳۱–۱۲۵۹ کوریا اُتے حملہ
 ۱۲۳۳ مشرقی ژیا د‏‏ی فتح
 ۱۲۳۵–۱۲۷۹ سونگ خاندان د‏‏ی فتح
 ۱۲۲۲، ۱۲۳۶–۱۲۴۲ یورپ اُتے منگول حملہ
 ۱۲۳۶–۱۲۴۲ روس اُتے حملہ
 ۱۲۳۷–۱۲۳۸ مشرقی تے شمالی روس اُتے حملہ
 ۱۲۳۹–۱۲۴۰ جنوبی تے مغربی روس اُتے حملہ
 ۱۲۳۷–۱۲۴۲ کومانیا اُتے حملہ
 ۱۲۴۱–۱۲۴۲ مولڈاویا تے والاچیا اُتے حملہ
 ۱۲۳۸–۱۲۳۹ سرکاسیا اُتے حملہ
 ۱۲۳۸–۱۲۳۹ چیچنیا اُتے حملہ
 ۱۲۴۱ پولینڈ تے بوہیمیا اُتے حملہ ؛
 ۱۲۴۱ لیگنیکا د‏‏ی جنگ
 ۱۲۴۱ ہنگری اُتے حملہ
 ۱۲۴۱ ماوہی د‏‏ی جنگ
 ۱۲۴۱ آسٹریا تے شمال مشرقی اٹلی اُتے حملہ
 ۱۲۴۱–۱۲۴۲ کروشیا اُتے حملہ
 ۱۲۴۲ بلغاریہ تے سربیا اُتے حملہ
 ۱۲۴۰–۱۲۴۱ تبت اُتے حملہ
 ۱۲۴۱–۱۲۴۴ اناطولیہ اُتے حملہ
 ۱۲۴۴–۱۲۶۵ پائی سلطنت اُتے حملہ
 ۱۲۵۱–۱۲۵۹ فارس، شام تے میسوپوٹیمیا اُتے حملہ
 ۱۲۵۳–۱۲۵۶ یونان اُتے حملہ
 ۱۲۵۳–۱۲۵۶ منگول د‏‏ی نزاریاں دے خلاف مہم
 ۱۲۵۷، ۱۲۸۴، ۱۲۸۷ ویتنام اُتے حملے
 ۱۲۵۸ بغداد اُتے حملہ
 1258–1260 Halych-Volhynia، لتھوانیا تے پولینڈ اُتے حملہ
 سینڈومیرز د‏‏ی بوری۔
 ۱۲۶۰ عین جالوت د‏‏ی جنگ
 ۱۲۶۰ منگول دا شام اُتے حملہ
 ۱۲۶۴–۱۲۶۵ بلغاریہ تے تھریس دے خلاف چھاپے مارے۔
 ۱۲۶۴–۱۳۰۸ سخالین جزیرے اُتے حملہ
 شام دے خلاف ۱۲۷۱ حملہ
 ۱۲۷۴، ۱۲۸۱ جاپان اُتے حملے
 بلغاریہ دے خلاف ۱۲۷۴ چھاپہ
 ۱۲۷۵، ۱۲۷۷ نے لتھوانیا دے خلاف چھاپے مارے۔
 ۱۲۷۷ د‏‏ی جنگ ابوالستین
 ۱۲۷۷ میانمار اُتے حملہ
 ۱۲۸۱ء شام اُتے حملہ
 ۱۲۸۴–۱۲۸۵ ہنگری اُتے حملہ
 ۱۲۸۵ بلغاریہ دے خلاف چھاپہ ماریا۔
 ۱۲۸۳ء خمیر سلطنت اُتے حملہ
 ۱۲۸۷ میانمار اُتے حملہ
 ۱۲۸۷–۱۲۸۸ پولینڈ اُتے حملہ
 ۱۲۹۳ جاوا اُتے حملہ
 ۱۲۹۹ شام اُتے حملہ
 ۱۳۰۰ منگول دا میانمار اُتے حملہ
 ۱۳۰۰ منگول دا شام اُتے حملہ
 ۱۳۰۳ شام اُتے حملہ
 ۱۳۰۷ گیلان اُتے منگول حملہ
 ۱۳۱۲ منگول دا شام اُتے حملہ
 ۱۳۲۴، ۱۳۳۷ تاتاریاں نے تھریس دے خلاف چھاپے مارے۔
 ۱۳۳۷، ۱۳۴۰ روتھینیائی تاتار نے پولینڈ دے خلاف چھاپے مارے۔

 مذیددیکھو 

 دریائے کالکا د‏‏ی جنگ
 منگول سلطنت د‏‏ی سیاسی تقسیم تے باجگزار
 منگول سلطنت د‏‏ی تقسیم
 ترکو منگول حکمرانی دے دوران مشرقی یورپ وچ تنازعات د‏‏ی لسٹ
 یورپ اُتے منگول حملہ
 منگول فوجی حکمت عملی تے تنظیم
 ترکو منگول حکمرانی دے دوران یورپ وچ ہوݨ والے تنازعات د‏‏ی لسٹ
 منگول سلطنت دے تحت تباہی
 لسٹ جنگاں تے بشری آفتاں بلحاظ اموات

 حوالے 

 نوٹس 

 حوالے 

 ہور پڑھو 

 بوئل، جے اے دی منگول ورلڈ انٹرپرائز، ۱۲۰۶–۱۳۷۰ (لندن 1977)
 ہلڈنگر، ایرک۔ سٹیپ دے جنگجو: وسطی ایشیا د‏‏ی فوجی تریخ، ۵۰۰ ق م تو‏ں AD 1700
 مئی، ٹموسی عالمی تریخ وچ منگول فتوحات (لندن: ری ایکشن بکس، 2011) آن لائن جائزہ ؛ اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش
 مورگن، ڈیوڈ۔ منگول (دوسرا ایڈیشن ۲۰۰۷)
 روسابی، مورس۔ منگول: اک بہت ہی مختصر تعارف (آکسفورڈ یونیورسٹی پریس، ۲۰۱۲)
 سانڈرز، جے جے دی ہسٹری آف د‏ی منگول فتوحات (2001) اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش
 ٹرن بل، سٹیفن۔ چنگیز خان تے منگول فتح 1190–1400 (2003) اقتباس تے متن د‏‏ی تلاش
 بیارسائیخان دشت ڈونگ۔ منگول تے آرمینیائی (۱۲۲۰–۱۳۳۵) ۔ BRILL (2010)

 بنیادی ذرائع 

 راسبی، مورس۔ منگول تے عالمی تریخ: اک نورٹن دستاویزات دا ریڈر (۲۰۱۱)

 باہرلے جوڑ 

 دنیا بھر وچ اموات د‏‏ی تعداد
 کیف د‏‏ی تباہی
 ابن بطوطہ دا سفر: تیسرا حصہفارس تے عراق
 وسطی ایشیائی دنیا دے شہر؟ 
 تران خاندان تے منگولاں د‏‏ی شکست

گٹھ:منگول سلطنت دے حملے
گٹھ:چودہويں صدی دے تنازعات
گٹھ:تیرہويں صدی دے تنازعات
گٹھ:ویب آرکائیو سانچے مع وے بیک روابط
گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات