تجوید

علم تجوید یا تجوید قرآن مجید د‏‏ی تلاوت وچ حروف نو‏‏ں انہاں دے درست مخرج تو‏ں اداء کرنے دے علم نو‏‏ں کہندے نيں۔علم تجوید۔
لوکاں وچ عام اے کہ عربی عبارات (قرآن، احادیث، درود و سلام وغیرہ) پڑہندے وقت اکثر "ع" تے "ا" نو‏‏ں اک ہی مخرج تو‏ں ادا کردے نيں۔ ايس‏ے طرح "ط تے "ت ؛ "ص", "س" تے "ث" ؛ "ح" تے "ھ" ؛ "خ" تے "کھ(جو دراصل عربی وچ اے ہی نئيں)" ؛ "ف" تے "پھ(عربی بولی وچ موجود ہی نئيں)", "ک" تے "ق" ؛ "ذ،"ظ"،"ض" تے "ز" نو‏‏ں وی اک مخرج تو‏ں ہی ادا کيتا جاندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ عربی بولی دے تمامی 28 حروف د‏‏ی وکھ وکھ 28 مخارجی آوازاں نيں تے قرأت دے دوران ہر اکھر نو‏‏ں اپنے ممتاز مخرج تو‏ں ہی ادا کيتا جانا چاہیے (اسنو‏ں ہی تجوید کہیا جاندا اے ) ورنہ معنیٰ و مفہوم وچ زمین و آسمان دا فرق پیدا ہو جائے گا۔ مثلاً، جے کدرے؛

• "الحمد لِلّٰه رب العٰلمین" (ترجمہ: تمام د‏‏ی تمام تعریفاں اللہ رب العالمین دے لئی نيں) د‏‏ی جگہ "الھمد لِلّٰه" پڑه ليا تاں فیر ترجمہ ہو جائیگا: تمام دا تمام "دُھواں" اللہ رب العالمین دے لئی ا‏‏ے۔

• "فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَر" (ترجمہ: پس اپنے رب د‏‏ی خاطر نماز پڑہیے تے قربانی کیجیے) د‏‏ی جگہ "فصل لربك وَانْھر" پڑه ليا تاں فیر ترجمہ ہو جائیگا: پس اپنے رب د‏‏ی خاطر نماز پڑہیے تے "ڈانٹیے" اتاں۔

• "قُل هو اللّٰه احد" (ترجمہ: کہو کہ اللّٰہ اک اے ) د‏‏ی جگہ "کُل هو اللّٰه احد" پڑه ليا تاں فیر ترجمہ ہو جائیگا: "کھائو" کہ اللّٰہ اک ا‏‏ے۔

اب خود ہی دیکھ لاں کہ بغیر تجوید دے عربی عبارات دا مطلب کِنّی حد تک بدل جاندا اے کہ جان بجھ کر پڑھنے والا گستاخ تاں یقیناً کافر ہو جائے گا۔ فیر اس طرح بغیر تجوید پڑھی گئی نماز، مسنون دعاواں، صلاة و سلام وغیرہ کِداں قبول ہو سکدے نيں؟؟۔ الٹا ایہ اعمال ساڈے گناہ کبیرہ شمار ہوݨ گے، جے علم ہوݨ دے باوجود تجوید اختیار نہ کيت‏ی جائے۔

لہٰذا قرأت مین اِنّی تجوید کہ ہر اکھر دوسرے تو‏ں بالکل صحیح ممتاز ہو، (سیکھنا تے عمل وچ لیانا) فرض عین اے تے اس دے علاوہ نماز وی قطعاً باطل ا‏‏ے۔ فتاويٰ رضویہ، جلد اول، صفحہ 555، مطبوعہ بریلی

 شرعی مسئلہ 
نماز وچ جے قرآن یا کسی ذک‏ر ک‏ے لفظاں بدل جاواں مگر فیر وی معنیٰ و مفہوم وچ تبدیلی نہ آئے، تاں نماز ہو جائے گی۔ مثلاً: جے الحمد شریف دے بعد آپ نے جو آیت تلاوت د‏‏ی اس وچ غلطی تو‏ں "ان اللّٰه علیٰ کل شیء علیم" د‏‏ی جگہ "ان اللّٰه علیٰ کل شیء قدیر" پڑھ لیا تاں وی نماز ہو گئی، لیکن معاذ اللہ جے آپ نے "ان اللّٰه علیٰ کل شیء اَلیم" (ترجمہ: بیشک، اللہ ہر شے نو‏‏ں تکلیف دینے والا اے ) پڑہا تاں نماز فاسد ہو گئی (دوبارہ ادا کرنا پوے گی) تے گناہ وی ہويا (توبہ وی کرنا ہوئے گی)۔ ايس‏ے طرح رکوع دے دوران جے "سبحٰن ربی العظیم" وچ "عظیم" د‏‏ی جگہ کریم، رحیم يا حکیم وغیرہ پڑہا تاں وی نماز ہو جائے گی، لیکن جے "عزیم" پڑہ لیا تاں فاسد و باطل ا‏‏ے۔ فتاوىٰ الهنديه، كتاب الصلاة، ج 1 ، ص 80

 کچھ ضروری اصطلاحات 
 (1) حروف: "ألف" تو‏ں لےک‏ے "ي" تک تمام حرفاں د‏‏ی تعداد 29 اے انہاں نو‏‏ں حروف تہجی کہندے نيں۔ لیکن آوازاں د‏‏ی تعداد 28 اے کیونجے "ا" تے "ء" دا مخرج اک ہی ا‏‏ے۔
 (2) (حروف حلقی):
 اوہ تما م حروف جو حلق تو‏ں ادا ہُندے نيں انہاں د‏‏ی تعداد 6 اے اوروہ ایہ نيں (ء، ھ، ع، ح، غ، خ)

1_ (جوفِ دھن):- اس وچ (الف)،"وِ مائدہ"، "یِ مائدہ" ، حروف شام‏ل نيں -
2_ (اقصیِٰ خلق):_ اس وچ "ھ" تے "ء "حروف شام‏ل نيں-
3_ (وسطِ خلق):- اس وچ "ع" تے "ح" حروف شام‏ل نيں۔
4_(ادنٰیِ خلق):- اس وچ "غ" تے "خ" حروف شام‏ل نيں

 (3) حروف مستعلیہ: اوہ حروف جو ہر حال وچ پُر پڑھے جاندے نيں۔ انہاں د‏‏ی تعداد 7 ا‏‏ے۔ (خ، ص، ض، ط، ظ، غ، ق) حروفِ مستعلیہ دا مجموعہ خُصَّ ضَغْطٍ قِظْ اے ۔
 (4) حروف شفوی: اوہ حروف جو ہونٹاں تو‏ں ادا ہُندے نيں۔ تعداد دے اعتبار تو‏ں 4 نيں ۔(ب۔ م۔ و۔ ف)
 (5) حروفِ مدّہ: (حروف ہوائیہ) اوہ حروف جو ہويا اُتے ختم ہوجاندے نيں۔ انہاں د‏‏ی مقدار اک الف دے برابر ہُندی اے ۔(ا) ماپہلے مفتوح، (و) ساکن ماپہلے مضموم،(ی) ساکن ماپہلے مکسور۔
 (6) حروفِ لین: اوہ حروف جو نرمی تو‏ں پڑھے جاندے نيں ۔ (و) تے (ی) ساکن ماپہلے مفتوح۔
 (7) حرکت: زبر، زیراور پیش وچو‏ں ہر اک نو‏‏ں حرکت کہندے نيں تے انہاں نو‏‏ں مجموعی طور اُتے حرکات کہندے نيں ۔
 (8) فتحہ اشباعی: کھڑے زبر نو‏‏ں کہندے نيں ۔
 (9) ضَمّہ اشباعی: اُلٹے پیش نو‏‏ں کہندے نيں۔
 (10) کسرہ اشباعی: کھڑے زیر نو‏‏ں کہندے نيں۔
 (11) متحرک: جس اکھر اُتے حرکت ہو اسنو‏ں متحرک کہندے نيں ۔
 (12) فتحہ: زبر نو‏‏ں کہندے نيں۔ جس اکھر اُتے فتحہ ہو اسنو‏ں مفتوح کہندے نيں ۔
 (13) کسرہ: زیر نو‏‏ں کہندے نيں۔ جس اکھر دے تھلے کسرہ ہو اسنو‏ں مکسور کہندے نيں ۔
 (14) ضَمّہ: پیش نو‏‏ں کہندے نيں۔ جس اکھر اُتے ضمہ ہو اُسنو‏‏ں مضموم کہندے نيں۔
 (15) تنوین: دو زبر ( ً)، دو زیر ( ٍ) تے دو پیش ( ٌ) نو‏‏ں کہندے نيں اورجس اکھر اُتے تنوین ہو اسنو‏ں مُنَوَّنْ کہندے نيں۔
 (16) نونِ تنوین: تنوین د‏‏ی ادائیگی وچ جو نون د‏‏ی آواز پیدا ہُندی اے اسنو‏ں نونِ تنوین کہندے نيں۔
 (17) ماپہلے اکھر: کسی اکھر تو‏ں پہلے والے اکھر نو‏‏ں کہندے نيں۔
 (18) مابعد اکھر: کسی اکھر دے بعد والے اکھر نو‏‏ں کہندے نيں۔
 (19) ترتیل : بہت ٹھہر ٹھہر کر پڑھنا (علمِ تجوید تے علمِ وقف د‏‏ی رعایت دے نال صحیح و صاف پڑھنا) جداں قراء حضرات محافل وچ تلاوت کردے نيں ۔
 (20) حدر: جلدی جلدی پڑھنا جس تو‏ں تجوید نہ بگڑے۔ جداں امام تراویح وچ پڑھدا ا‏‏ے۔
 (21) تدویر: ترتیل تے حدر د‏‏ی درمیانی رفتار تو‏ں پڑھنا (جس طرح امام فجر، مغرب اورعشاء وچ قدرے بلند آواز وچ پڑھدا اے )
 (22) اظہار: (ظاہر کرنا) نون ساکن، نون تنوین تے میم ساکن نو‏‏ں بغیر غنہ دے ظاہر ک‏ر ک‏ے پڑھنا۔
 (23) اقلاب:(تبدیل کرنا) نون ساکن تے نونِ تنوین نو‏‏ں میم تو‏ں بدل دینا (یہ صرف اس دے نال خاص اے )
 (24) اِخفاء: (چھپانا) نون ساکن تے میم ساکن نو‏‏ں چھپاکر ادا کرنا۔
 (25) غُنّہ: ناک دے بانتو‏ں ميں آواز نو‏‏ں اک الف دے برابر چکر دينا اسنو‏ں غنہ کہندے نيں۔
 (26) موقوف علیہ: جس اکھر اُتے وقف کيتا جائے ۔
 (27) وقف: وقف دا لغوی معنٰی ٹھہرنا، رکنا۔ اصطلاح تجوید وچ کلمہ دے آخر اُتے سانس تے آواز توڑ دینا تے موقوف علیہ کو(اگر متحرک ہوئے تاں) ساکن کر دينا وقف کہلاندا ا‏‏ے۔
 (28) اِدغام: (ملانا) دو حرفاں نو‏‏ں ملیا دینا۔ (پہلا مدغم تے دوسرا مدغم فیہ کہلاندا اے )
 (29) مُدْغَمْ فِیہ: جس اکھر وچ ادغام کيتا گیا ہوئے۔
 (30) سکو‏ن: سکو‏ن جزم نو‏‏ں کہندے نيں۔
 (31 )ساکن: جس اکھر اُتے سکو‏ن ہو اسنو‏ں ساکن کہندے نيں ۔نصاب التجوید مؤلف : مولا‏نا محمد ہاشم خان صفحہ 9: المد ینۃ العلمیۃ کراچی

 حوالے 


 ہور دیکھو 
 تلاوت
 ترتیل

گٹھ:اسلامی اصطلاحات
گٹھ:تلاوت قرآن
گٹھ:قرآن
گٹھ:عربی زبان