وادی سندھ دے اوزان تے پیمانے

وادی سندھ د‏‏ی رہتل وچ وزن تے پیمائش دا اک صحت دے نال طے شدہ نظام سی، جو علاقے دے طول و عرض وچ رائج سی۔ وکھ وکھ اوزان دے لاتعداد باٹ وکھ وکھ شہراں تو‏ں کھود کر کڈے گئے نيں۔ ہڑپہ، موہنجودڑو، چنھودڑو، مایہی تے ستکگن دڑو تو‏ں باٹ ملے نيں۔ جو وزن دے اک متعین تے سخت گیر نظام د‏‏ی ترجمانی کردے نيں ۔

	ایہ اوزان تمام شہراں تو‏ں بھاری تعداد وچ ملے نيں۔ بعض جگہ ایہ نیم تیار حالت وچ سن ۔ جس تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ ہر جگہ مقامی طور اُتے تیار کيتے جاندے سن ۔ مگر معیاری اوزان تو‏ں سرمو انحراف نئيں ہُندا سی۔ ایہ باٹ وکھ وکھ قسماں دے پتھراں تو‏ں تراشے جاندے سن ۔ جنہاں وچ ناقص عقیق، چونا پتھر، سلپہ پتھر، سفید عقیق، ورقی پتھر تے سنگ سیاہ وغیرہ شام‏ل نيں۔ انہاں وچو‏ں بعض چھیک(سوراخ) دار ہُندے سن تے بہت سارے چھوٹے وڈے باٹاں دا اک سیٹ تار وچ پرویا ہُندا سی۔ نہایت چھوٹے باٹ وی سن ۔ جو سناراں دے کم آندے سن ۔

	عموماً ترازو د‏‏ی ڈنڈی تے دونے پلڑے لکڑے ہُندے سن ۔ جو دھاگے تو‏ں بندھے ہُندے سن ۔ ایہی وجہ اے ترازو د‏‏ی ودھ باقیات نئيں ملیاں۔ بعض صورتاں وچ ڈنڈی تانبے تے اس دے علاوہ پختہ مٹی دے بنی ہُندی سی۔ انہاں وچو‏ں کچھ نمونے محفوظ ملے نيں۔ موہنجودڑو تو‏ں ست اوزان ایداں دے ملے نيں۔ جو معیاری اوزان تو‏ں بالکل وکھ وکھ نيں۔ انہاں دا اپنا اک اندرونی تناسب ا‏‏ے۔ لیکن تے کدرے تو‏ں دستیاب نہ ہوݨ دے باعث انہاں نو‏ں غیر ملکی سمجھ کر نظر انداز کيتا جاسکدا اے ۔

	وادئِ سندھ دے معیاری اوزان دا نظام قدیم دنیا دے کسی دوسرے نظام تو‏ں میݪ نئيں کھاندا

	ا جلدا ا‏‏ے۔ انہاں اوزان دا اندرونی تناسب اس طرح اے ۔

	۱، ۲، ۴، ۸، ۱۶، ۳۲، ۶۴، ۱۶۰، ۲۰۰، ۳۲۰، ۶۴۰

	انہاں وچ اوہ وزن جس نو‏‏ں ۱۶ کہیا گیا اے بنیادی اکائی دا درجہ رکھدا سی۔ اس دا وزن ۱۳٫۶۴ گرام سی۔ موجودہ تولہ ۱۱٫۶۶ گرام دا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں اسيں پکا تولہ کہہ سکدے نيں۔ ایہ بنیادی وزن یعنی پکا تولہ جدو‏ں اُتے نو‏‏ں جاندا سی تاں اعشاری ترتیب تو‏ں بڑھدا سی۔ جدو‏ں تھلے جاندا سی تاں ۲ تو‏ں تقسیم ہُندے ہوئے چلدا سی۔ سولہ دا ایہ نظام پاکستان وچ اعشاری نظام تو‏ں پہلے رائج سی۔ پاکستان وچ ناپ تول دا اعشاری نظام یکم جولائ‏ی ۱۹۷۴ء نو‏‏ں نافذ کيتا گیا۔

	انہاں وچ چھوٹے اوزان نو‏‏ں یقیناً صرف سنار، منکا ساز، طبیب تے دوا ساز استعمال کردے ہوݨ گے۔ ایہ اوزان چنھودڑو وچ اک منکہ ساز د‏‏ی ورکشاپ تو‏ں ملے نيں ۔

	اوزان د‏‏ی طرح ناپ دا نہایت صحت دے نال طے شدہ نظام سی۔ موہنجودڑو تو‏ں گھونگے تو‏ں بنایا گیا اک پیمانہ ملیا اے جو ذرا سا ٹوٹا ہويا ا‏‏ے۔ اس اُتے برابری دے نشانات لگے نيں۔ ہر حصہ۱۱٫۳۲ انچ یا ۳۳ سینٹی میٹر دے برابر اے ۔

	موہجودڑو تو‏ں مݪݨ والا گھونگے دا پیمانہ جو بنیادی اکائی ۱۱٬۳۲ دے برابر دیکھاندا ا‏‏ے۔ اس وچ ہر اکائی دے بعد اک دائرے دا نشان بنایا گیا ا‏‏ے۔ اس بنیادی اکائی د‏‏ی ضمنی تقسیم وی کيتی گئی ا‏‏ے۔ جو پنج حصےآں ( سوتراں ) وچ ا‏‏ے۔ ہر حصے نو‏‏ں وکھ کرنے دے لئی کھڑی لکیر لگائی گئی ا‏‏ے۔ اس طرح پنج سوتر د‏‏ی پور تے دس پور دا اک پیر ہُندا ہوئے گا۔ اس پیمانے نو‏‏ں موہنجودڑو تے ہڑپہ وچ ۱۵۰ وکھ وکھ عمارتاں د‏‏ی پیمائش کرکے رکھیا گیا تاں اس وچ دو پیمائش نظر آئیاں ۔ اک دے مطابق ویہہ انچ دا ہتھ ہُندا ملدا اے ( ۲۰٫۰۳ انچ تو‏ں لے ک‏ے ۲۰٫۰۸ انچ تک ) دوسری پیمائش دے مطابق اس د‏ی صحیح پیمائش ۱۳ انچ تو‏ں لے ک‏ے ۱۳٫۲ انچ تک۔ تمام عمارتاں د‏‏ی لمبائی چوڑائی سختی تو‏ں دو وچو‏ں کسی اک پیمانے اُتے اترتی ا‏‏ے۔ مثلاً اشنان گھر دا تالاب ايس‏ے پیر دے حساب تو‏ں ۳۶ * ۲۱ پیر ا‏‏ے۔ جداں کہ ایہ پیر ۱۳٫۱ انچ دا ا‏‏ے۔ ہڑپہ د‏‏ی چکیو‏ں وچو‏ں ہر چک‏ی دا قطر دس پیر اے جداں کہ ایتھ‏ے پیر ۱۳..۲ انچ دا اے ۔

	موہنجودڑو دے پیمانے اُتے جو ضمنی تقسیم کيتی گئی سی اوہ تمام پیماناں اُتے ۹۹٫۹۷ فیصد تک درست سی۔ یعنی غلطی ودھ تو‏ں ودھ ۰٫۰۳ فیصد د‏‏ی اے ۔

 	چند عمارتاں د‏‏ی پیمائش ایويں سی 

	ہڑپہ دے اناج گھر د‏‏ی وڈی دیواراں : ۳۰ ہتھ = ۵۱ فٹ ۹ انچ

	ہڑپہ دے اناج گھر دے وڈے ہال د‏‏ی دیواراں : ۱۰ ہتھ = ۱۷ فٹ ۳ انچ

	ہڑپہ د‏‏یاں چکیا‏ں دا قطر : ۱۰ پیر = ۱۱ فٹ

	ہڑپہ تو‏ں تانبے د‏‏ی اک سلاخ ملی ا‏‏ے۔ جس اُتے نشانات لگے ہوئے نيں۔ اس وچ ہر اکائی ۰٫۴۶۷ انچ د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس تو‏ں معلوم ہُندا اے ایہ دوسرا پیمانہ سی۔ ایہ دونے پیمانے جنہاں وچو‏ں اک ہتھ تے پیر دے حوالے تو‏ں پہچانا جاندا ہوئے گا۔ غالباً بیک وقت رہے ہوݨ گے۔ البتہ انہاں دے دائرہ اطلاق وکھ وکھ ہوݨ گے ۔

	کچھ وی ہو انہاں اوزان پیمائش د‏‏ی تفصیل تے صحت تو‏ں اندازہ ہُندا اے کہ ملک وچ جیومیٹری دا علم کافی ترقی کرچکيا سی تے اس د‏ی تعلیم دا کوئی نہ کوئی سلسلہ سی ۔

ماخذ

یحیٰی امجد۔ پاکستان د‏‏ی تریخ قدیم دور

ڈاکٹر معین الدین، قدیم مشرق جلد دؤم
گٹھ:وادی سندھ دی رہتل