ارہر

ارہر (انگریزی: Pigeon pea) پراݨی دنیا وچ رہݨ آݪے پھݪی ٹبر (Fabaceae) دی اک بارہماسی پھݪی اے۔ ارہر نوں دنیا پَعھر وچ استوائی تے نیم استوائی علاقےآں وچ بڑے پیمانے اُتے کاشت کیتا جاندا اے، جیہنوں عام طور تے جنوبی ایشیا، جنوب مشرقی ایشیا، افریقا، جنوبی امریکا تے کریبین وچ کھایا جاندا اے۔ ارہر پروٹین دا اک اہم منبع اے۔ 

 عام نام 
ارہر وکھو وکھرے تتھاں، بنا اکھّ والا مٹر، گرمیاں دے ہرے مٹر، جمائیکا وچّ بندو موٹا، لال گرام اتے گنڈل بین، آدِ کئی ناواں نال جاݨیا جاندا اے۔

 مول 
ارہر دی کاشت گھٹو-گھٹّ 3,500 سالاں تکّ چلدی اے۔ مول دے کیندر دی سمبھاونا پیندی ہے بھارت، جتھے کِ سبھ توں نزدیکی جنگلی رشتیدار (کجنس گیزانوپھولیا) کھنڈی پودیاں دے جنگلاں وچّ ہندے ہن۔ تکریبن 3400 سال پہلاں (14 ویں سدی بی.سی.) نال ارہر دی پراتتو پراچین (کرناٹک (سنگانکلو) اتے اسدے سرہدی الاکیاں (مہاراشٹر وچّ تلجپر گڑھی اتے اڑیسا دے گوپالپر) وچّ نیولتھک ستھاناں اتے بھارت دے دکھن بھارتی علاقےآں جویں کیرلا، جتھے اس نوں ٹامارا پیئرو کہا جاندا ہے بھارت توں ایہ مشرقی افریقا تے مغربی افریقا گئے۔ اوتھے، ایہ پہلی وار یورپیئن لوکاں دوارا آئی سی، اس لئی اسنوں کانگو پیٹا دا نام پراپت ہویا۔ غلاماں دی وپار دے زریئے، شائد 17 ویں سدی وچّ ایہ امریکی مہاندیپ وچّ آیا۔

 کاشت
اجّ، ارہر نوں قدیم تے نویں دنیا دے سارے کھنڈی اتے سیمیٹروپک کھیتراں وچّ سمجھیا جاندا ہے۔ ارہر اکّ بہمنتل قِسم دے ہو سکدے ہن، جس وچّ فسل تنّ توں پنج سالاں تکّ رہِ سکدی ہے (ہالانکِ بیج پیداوار پہلے دو سالاں توں کاپھی گھٹّ رہندی ہے) یا بیج اتپادن لئی سالانا وبھنتا ودھیرے جوگ اے۔

سیمریڈ ٹروپکس وچّ ورکھا نال ورتی ہوئی کھیتی دے کھیت وچّ ارہر اکّ مہتوپورن کمتلی فسل ہے۔ بھارتی اپ-مہاندیپ، پوربی افریقا اتے مدھّ امریکا، اس آدیش وچّ دنیا دے تنّ مکھّ کبوتر مٹر-اتپادک کھیتر ہن۔ ارہر 25 توں ودھّ کھنڈی اتے اپ-اپچارک دیساں وچّ بیجیا جاندا ہے، جاں تاں کسے اکماتر فسل دے روپ وچّ جاں اناج جویں کِ جونی (جونیبولولر)، موتی باجرے (پینسیٹم گولکمّ)، جاں مکی (زیا میس)، جاں ہور پھلیداراں نال ملایا جاندا ہے، جویں کِ مونگ پھلی (اچاریا ہائیپوگائے)۔ Rhizobia دے نال سمیوسائس دے یوگ ہون دا اکّ پھلّ ہون وجوں، ارہر سمیئٹکس نائیٹروجن نردھارن دوارا مٹی نوں ملاؤندا ہے۔

فصلاں دی پیداوار سروت-گریب کساناں دوارا سیمت زمین 'تے کیتی جاندی ہے، جو آم تور تے روائتی میڈیئم اتے لمبے سمیں (5-11 مہینیاں) لینٹرریس نوں ودھاؤندے ہن۔ تھوڑھے سمیں لئی ارہر (3-4 مہینے) بہُ-فسلاں لئی ڈھکویاں ہن. روائتی تور 'تے، کھاداں، پھالتوگن، سنچائی اتے کیٹناشکاں دی گھٹّ ورتوں والی امپٹّ دی ورتوں گھٹّ ہندی ہے، اس لئی موجودا اپج گھٹّ ہندے ہن (اؤست = 700 کِ.گرا. / ہے. فسل دے پربندھن لئی ہن زیادا دھیان دتا جا رہا ہے کیونکِ اہ لاہے وند بھاء تے بہت منگ ہے۔

ارہر بہت سوکے پرتیرودھک ہن، اس لئی 650 ملیمیٹر توں وی گھٹّ بارش والے الاکیاں وچّ ودھیا جا سکدا ہے۔ کینیا دے سوکے-پربھاوی الاکیاں وچّ تنّ سالاں وچّ تنّ سالاں وچّ تنّ سالاں وچّ تنّ وار پھسن توں بائد مکی دی کاشت، اکّ انترراشٹری پوپ رسرچ انسٹیچیوٹ پھار سیمی-آرڈیڈ ٹروپکس (آئی سی آر آئی ایپھّ) دی اگوائی وچّ اکّ سوکا رودھک، پوشٹک بدل وجوں کبوتر مٹر نوں اتشاہت کرنا سی۔ فسل سپھل پراجیکٹاں نے بیجاں دے وپارککرن نوں اتشاہت کیتا، جس نال ستھانک بیج اتپادن اتے ایگرو-ڈیلر نیٹورک دے وترن اتے مارکیٹنگ لئی وکاس نوں اتشاہت کیتا گیا۔ نرمانکرتاواں نوں ہولسیلراں نال جوڑن سمیت اس کمّ نے نیروبی اتے مومباسا وچّ ستھانک اتپادک کیمتاں وچّ 20-25% وادھا کرن وچّ مدد کیتی۔ ارہر دی وپارک مہمّ ہن کساناں نوں موبائیل فوناں توں اتپادک زمین اتے پشوآں دی دولت دی جائداد خریدن دے سمرتھّ بنا رہی ہے اتے غریبی توں باہر جان لئی اوہناں دے رستے کھولھ رہے ہن۔

دنیا وچّ ارہر دا اتپادن انومانت 4.98 ملیئن ٹن 2 ہے۔ بھارت وچّ اس وچوں تکریبن 77% ودھے ہن. افریقا وبھنتا دا ثانوی مرکز اے اتے موجودا سمیں اس وچّ تقریبن 21% وشو اتپادن 1.05 ملیئن ٹن ہے۔ افریکا، ملاوی، تنجانیا، کینیا، موزامبک اتے یوگانڈا وچّ پرمکھّ اتپادک ہن۔ اہ دن پچھمی افریکا وچّ خاس تور تے نائیجیریا وچّ ورتے جان والے جانوراں دی فیڈ دا سبھ توں زروری انگ ہے، جتھے اہ وی ودھیا ہے۔ پتے، پودے، بیج اتے بیج پرکریا دیاں رہند-کھونہد ساریاں کسماں دے پشوآں نوں بھوجن دین لئی ورتے جاندے ہن۔

 ورتوں 
ارہر دی فصل (سکائے ہوئے مٹر، آٹا، یا ہرے سبزی مٹر) اتے اکّ فورج / کور فصل ہن۔ اناج دے نال ملا کے، ارہر چنگی سنتلت منکھی سالݨ بناؤندے ہن. سکے ہوئے مٹر تھوڑھے سمیں وچّ پھلاں دی تراں بندے ہن، پھر پکائے جاندے ہن، ہرے یا سکے مٹر توں وکھرا سواد۔ صفائی کرن نال سکایا پیاز مٹر دی پاچکتا وی گھٹ جاندی اے، جو پکائے ہوئے سکے مٹراں وچّ گھٹّ رہندی اے۔

ارہر نوں تامل وچّ ٹگری بیل نال جانیا جاندا ہے، ملیالم وچّ ٹووار پریپ، اردو وچّ تور دال، تیلگو وچّ کانشی پپو اتے تامل وچّ تورم پروپپ سبھ توں پرسدھّ دالاں وچوں اکّ ہے، جو کِ زیاداتر شاکاہاری وچّ پروٹین دا مہتوپورن سروت ہے۔ خوراک جنھاں کھیتراں وچّ اہ ودھدا ہے اتھے، تازا نوجوان پودے کھانے وچّ سبزی دے روپ وچّ کھادھے جاندے ہن جویں کِ سامبر ایتھیؤپیا وچّ، نا سرف پھوڑے، بلکِ جوان کمتاں اتے پتے پکائے گئے اتے کھائے گئے ہن۔

 پوشٹک تتّ

 Essential Amino Acid Available mg/g of Protein  Min. Required mg/g of Protein Tryptophan  9.76  7 Threonine  32.34  27 Isoleucine  36.17  25 Leucine  71.3  55 Lysine  70.09  51 Methionine+Cystine  22.7  25 Phenylalanine+Tyrosine  110.4  47 Valine  43.1  32 Histidine  35.66  18

ارہر وچّ پروٹین دے اچّ پدھر ہندے ہن اتے مہتوپورن ایمینو ایسڈ methionine, lysine، تے ٹرائیٹرفون ہندا اے۔

ہیٹھاں دتی سارنی ارہر دی کاڈھی بیج دے اندر انیک ایسڈ دے پوشک پدارتھ پدارتھ دی سمپورنتا درساؤندی اے۔

 حوالے 

گٹھ:سبزیاں
گٹھ:دالاں