گوردوارہ شہید بھائی تارو سنگھ

گردوارہ شہید بھائی تارو سنگھ (شاہ مکھی اتے اردو: گوردوارہ شہید بھائی تارو سنگھ) جاں گردوارہ شہیدی استھان بھائی تارو سنگھ جی  لاہور، پاکستان دے نولکھا بازار وکھے اکّ سکھ گردوارہ اے، جو اس تھاں دی یاد دواؤندا اے جتھے بھائی تارو سنگھ نوں شہید کیتا گیا سی۔  ایہہ استھان شہید گنج مسجد دے گراؤنڈ اُتے بنایا گیا سی، جس نال 1850 وچ مالکی نوں لے کے قانونی اختلاف شروع ہو گیا سی  پہلاں بریٹیش، اتے بعد وچ پاکستانی، عدالتاں نے استھان اُتے دے سکھاں دے حق نوں برقرار رکھیا۔  جدوں بریٹیش اہلکار سمجھوتہ کراؤن لئی گل بات کر رہے سن، تاں سکھاں دے اکّ ٹولے نے 7-8 جولائی 1935 نوں مسجد ڈھاہ دتی، جس نال فرقو دنگے شروع ہو گئے۔  دسمبر 2022 وچ، سرکاری گردوارے دے دروازے مقامی لوکاں نے بند کر دتے سن، تے اس نوں اکّ مسجد وچ بدل دتا سی۔

 ٹکانا 
ایہہ گردوارہ شہید گنج گردوارے دے نیڑے لاہور دے نولکھا بازار وکھے واقع اے۔ 

 اتہاس 
ایہہ گردوارہ شہید گنج مسجد دے گراؤنڈ وچ بنایا گیا سی، Ahmed, Hilal (2015-06-03)۔ Muslim Political Discourse in Postcolonial India: Monuments, Memory, Contestation۔ Routledge. ISBN 978-1-317-55955-9۔  جو کہ فلک بیگ خان نے 1722 وچ وقف کیتا سی۔  مسجد صوفی سنت پیر شاہ کاکو دی درگاہ دے احاطے اُتے بنائی گئی سی۔  بھنگی مثل دے ماتحت 1762 وچ لاہور وچ سکھ راج شروع ہون توں بعد، مسلماناں نوں اس جگہ داخل ہون توں منع کر دتا گیا سی،  اتے بھائی تارو سنگھ دی پھانسی والی تھاں دی یاد وچ اکّ چھوٹا نواں گردوارہ مسجد دی عمارت اتے پیر شاہ کاکو دی درگاہ دے کول بنایا گیا سی۔  سکھاں نے مسجد ترنت نہیں ڈھاہی، سگوں اس نوں گردوارے دے گرنتھی دی رہائش وجوں ورتیا۔  مسلماناں نے 1849 وچ سکھ سامراج دی ہار توں بعد،  جگہ دی ملکیت لئی بریٹیش عدالتاں وچ پٹیشن پاؤنی شروع کر دتی۔

 اہمیت 
ایہہ "شہیدی استھان" اس تھاں اُتے منیا جاندا اے جتھے زکریا خان نے 1745 وچ بھائی تارو سنگھ نوں موت دے گھاٹ اتاریا سی، جدوں اسنے اپنے وال کٹاؤن جاں اسلام قبول کرن دی بجائے اپنے سر دی کھوپڑی لہائی سی۔  سکھ سوتراں مطابق بھائی تارو سنگھ دی کھوپڑی کٹن توں بعد زکریا خان اسیہہ درد اتے پیشاب کرن توں ناہل ہو گیا سی۔  آخری اپاء وجوں، خان نے سکھاں دے ظلماں لئی خالصہ پنتھ توں معافی دی بھیکھ منگی۔ ایہہ سجھاء دتا گیا سی کہ جیکر خان بھائی تارو سنگھ دی جتی اپنے آپ نوں مارے تاں اسدی حالت سدھر سکدی اے۔ بھائی تارو سنگھ دے جتی نال اپنے آپ نوں مارن نال خان دی حالت ٹھیک ہو گئی سی، پر اوہ اس دے 22 دناں بعد مر گیا۔ بھائی تارو سنگھ نے ایہی بھوکھبانی کیتی سی۔ خان دی موت بارے سن کے تارو سنگھ دی وی 1 جولائی 1745 نوں موت ہو گئی۔ 

 اختلاف 
1849 وچ بریٹیش راج دے شروع ہون توں کجھ ویلے بعد، مسجد بحال کرن لئی پہلی پٹیشن 1849 وچ نور احمد نے پائی سی Daniyal, Shoaib. "A mosque dispute in colonial Lahore could hold lessons for the Babri Masjid case"۔ Scroll.in۔ Retrieved 2020-07-28۔ برطانوی اہلکاراں نے بھائی تارو سنگھ استھان دی ہوند نوں جیوں دا تیوں بنائی رکھن دا کارن دسیا،  اتے سکھاں نوں اس تھاں اُتے بنے رہن دی اجازت دتی گئی۔ Ahmed, Hilal (2015-06-03)۔ Muslim Political Discourse in Postcolonial India: Monuments, Memory, Contestation۔ Routledge. ISBN 978-1-317-55954-2۔ بریٹیش اہلکاراں نے 22 دسمبر 1927 نوں پوری جگہ سکھ بھائیچارے نوں سونپ دتی سی۔  انجمن-اے-اسلام دے سیکٹری سعید محسن شاہ نے سکھ مالکی دے خلاف اکّ ہور اپیل 1934 وچ ردّ کر دتی سی، Ahmad, Syed Nur (2019-08-30)۔ From Martial Law To Martial Law: Politics In The Punjab, 1919–1958۔ Routledge. ISBN 978-0-429-71656-0۔ اتے 8 جولائی 1935 نوں مسجد ڈھاہ دتی گئی سی،  جدوں کہ مسلماناں نال گل بات چل رہی سی۔  اس گل نے لاہور وچ فرقو دنگے بھڑکا دتے۔  1938 وچ، اس جگہ اُتے سکھاں دے قبضے خلاف اک ہور اپیل ردّ کر دتی گئی۔  بریٹیش ماتحت پنجاب دے وزیر اعظم فضل-اے-حسین، نے مسلماناں نوں جگہ اُتے دعوہ چھڈن دی صلاح دتی،  اتے اسدا خیال کہ فرقو تحریک بریٹیش پکھی یونیئنسٹاں دے کاج نوں نقصان پہنچائیگا۔ 

آزادی توں بعد، خالی ہو گیا سکھ استھان پاکستانی سرکار دے قبضے وچ آ گیا۔ 1950 وچ مسلماناں دی زمین اُتے مڑ دعوہ کرن دی اک ہور اپیل نوں ردّ کر دتی گئی، اتے مسلماناں نوں اس جگہ نوں مسجد وچ بدلن توں روک دتا گیا سی۔  1980 وچ اکّ ہور اپیل وی ردّ کر دتی گئی سی۔  جنرل محمد ضیاع-ال-حق نے ایہہ جگہ سکھ بھائیچارے نوں واپس سونپ دتی سی۔  گردوارہ بھائی تارو سنگھ والی تھاں اُتے 2004 وچ نویں اتے وڈی گردوارہ عمارت بنائی گئی سی 

سال 2012 توں سوہیل بٹّ گروپ دی اگوائی والی نولکھا بازار دی مارکیٹ کمیٹی نے گردوارہ شہید بھائی تارو سنگھ دی 90 فیصدی توں ودھ زمین اُتے گردوارہ کمپلیکس دے اندر ہی مزار بنا کے کتھت طور اُتے قبضہ کر لیا اے اتے 600 طبقہ گز زمین وچوں 18 توں 20 طبقہ گز حصے نوں کپڑا تان کے گردوارہ صاحب وکھ کر دتا۔  16 جولائی 2011 نوں شب-اے-برات دے پوتر دیہاڑے کارن سکھاں نوں گردوارے وچ ارداس کرن دی اجازت نہیں دتی گئی سی، جدوں کہ بھائی تارو سنگھ دی شہیدی برسی وی اسے دن سی۔ 

 جولائی 2020 
جولائی 2020 وچ، سوہیل بٹّ نام دے اکّ مولوی اتے دکان دار؉ نے اکّ ویڈیو وچ دعوہ کیتا کہ ایہہ زمین شاہ کاکو دی درگاہ اتے پچھلی مسجد دی اے۔  اس نے ایہہ وی الزام لایا کہ پاکستان گردوارہ پربندھک کمیٹی دے سابقہ مکھی گوپال چاولا نے بناں مالکی دے ثبوت دے پیر شاہ کاکو دی درگاہ اُتے قبضہ کرن دی دھمکی دتی سی۔  بٹّ اُتے 2012 وچ گردوارے لئی الاٹ کیتی زمین اُتے قبضہ کرن دیاں کوششاں دی اگوائی کرن دا الزام لگایا گیا سی۔ 

بٹّ دیاں دھمکیاں توں بعد، کجھ بھارتی اخباراں نے خبر دتی کہ پاکستان نے گردوارے نوں مسجد وچ بدلن دی سکیم بنائی اے۔  بھارتیپنجاب راج دے وزیر اعلیٰ امریندر سنگھ نے گردوارے نوں مسجد وچ بدلن دی "کوشش" دی نندا کیتی ۔  بھارت سرکار دے ودیش وزارت نے 27 جولائی 2020 نوں پاکستانی ہائی کمیشن کول "استھان نوں مسجد وچ بدلن دیاں کوششاں" دیاں رپورٹاں اُتے خلاف درج کروایا۔  پاکستان سکھ گردوارہ پربندھک کمیٹی نے سہیل بٹّ خلاف سخت کاروائی دی منگ کیتی اے۔ 

 ایہہ وی ویکھو 

 بھائی تارو سنگھ
 لاہور وچ گردوارہ لال کھوہی، جو پہلاں سکھ دھرم استھان سی، نوں ونڈ توں بعد اکّ مسلمان استھان بنا دتا گیا۔
 پاکستان سکھ گردوارہ پربندھک کمیٹی
 پاکستان وچ سکھ دھرم

 حوالے 

گٹھ:پاکستان وچ گردوارے
گٹھ:عبادت گاہاں