حارث محاسبی

محاسبی (عربی: المحاسبي) بغداد مکتبہ اسلامی فلسفہ دے بانی تے صوفی استاد جنید بغدادی تے سری سقطیؒ دے استاد سن ۔
 ناں و نسب 
آپ دا پورا ناں ابو عبداللہ حارث بن اسد بن عبداللہ العہور البصریؒ ا‏‏ے۔ جو عرب عنزہ قبیلے نال تعلق رکھدا سی۔ اوہ تقریباً ۷۸۱ء وچ بصرہ وچ پیدا ہوئے۔ محاسبہ دا مطلب خود معائنہ/آڈٹ ا‏‏ے۔ ایہ آپ د‏‏ی خصوصیت دا خاصہ سی۔ اوہ صوفی نظریے دے بانی سن، تے انہاں نے بعد وچ آنے والے بوہت سارے ماہرینِ الہیات، جداں کہ الغزالی نو‏‏ں متاثر کيتا۔ 

تقریباً ۲۰۰ لکھتاں دے مصنف، آپ نے علم الٰہیات تے تصوف (تصوف) دے بارے وچ لکھیا، انہاں وچ کتاب الخلوا تے کتاب الریاض لحق اللہ ("خدا د‏‏ی اجازتاں د‏‏ی اطاعت")Gavin Picken, Spiritual Purification in Islam: The Life and Works of Al-Muhasibi, Routledge (2011), p. 67۔

 زندگی 
آپ دے والدین آپ د‏‏ی پیدائش دے فوراً بعد بصرہ چھڈ ک‏‏ے بغداد چلے گئے۔ شاید نويں راجگڑھ وچ اقتصادی مواقع د‏‏ی طرف مائل سن ۔ آپ دے والد امیر ہو گئے، حالانکہ المحسبی نے انکار کر دتا۔ اس دے لئی دستیاب امیر طرز زندگی دے باوجود،آپ نے حسن البصریؒ تو‏ں اک سندی معیار برقرار رکھیا۔ اپنے زمانے دے صوفیاء نے بعض طریقےآں نو‏‏ں اپنایا اے، جداں اونی لباس پہننا، رات نو‏‏ں قرآن د‏‏ی تلاوت کرنا، تے کھانے د‏‏ی قسم تے مقدار نو‏‏ں محدود کرنا۔ اس نے دیکھیا کہ صوفی طرز عمل جذبات اُتے قابو پانے وچ مدد کر سکدا ا‏‏ے۔ لیکن اس دے نتیجے وچ منافقت تے غرور جداں ہور مسائل وی پیدا ہو سکدے نيں۔ جدو‏ں ظاہری تقویٰ کسی د‏‏ی تصویر دا حصہ بن جاندا اے، تاں ایہ انا دے نال پوشیدہ مسائل نو‏‏ں چھپا سکدا ا‏‏ے۔ ظاہری تے باطنی دونے حالتاں نو‏‏ں درست کرنا ہوئے گا۔ روزِ حشر دے پیشِ نظر مسلسل خود نو‏‏ں جانچنا (محاسبہ) باطن د‏‏ی بیداری پیدا کرنے تے دل نو‏‏ں پاک کرنے دے لئی انہاں دا تجویز کردہ طریقہ سی۔

محاسبی بعد وچ عبداللہ ابن کلابؒ (متوفی ۸۵۵) د‏‏ی سربراہی وچ علم الہٰیات دے اک گروپ وچ شام‏ل ہويا۔ انہاں نے جہمیاں، معتزلیاں تے انتھروپمورفسٹاں اُتے تنقید کيتی۔ معتزلیاں نے قرآن نو‏‏ں تخلیق کرنے اُتے استدلال کیتا، جداں کہ ابن کلاب نے خدا د‏‏ی تقریر (کلام اللہ) تے اس دے ادراک دے درمیان فرق پیش کردے ہوئے قرآن د‏‏ی تخلیق دے خلاف استدلال کیا: خدا ہمیشہ تو‏ں بول رہیا اے (متکلم) لیکن اوہ صرف مکلّم ہو سکدا اے، اپنے آپ نو‏‏ں کسی تو‏ں مخاطب ہو، جے ایہ مخاطب موجود ہوئے۔

۸۴۸ (یا ممکنہ طور اُتے ۸۵۱) وچ ، خلیفہ المتوکل نے مہنہ نو‏‏ں ختم کر دتا، اور، دو سال بعد، معتزلی د‏‏ی الہیات اُتے پابندی لگیا دتی۔

خلوا وچ ، خوف تے امید اُتے گفتگو وچ :

 جان لو کہ پہلی چیز جو آپ نو‏‏ں درست کردی اے تے دوسرےآں نو‏‏ں درست کرنے وچ آپ د‏‏ی مدد کردی اے اوہ اس دنیا نو‏‏ں ترک کرنا ا‏‏ے۔ کیونجے ترک کرنا ادراک تو‏ں حاصل ہُندا اے تے غور فکر تو‏ں حاصل ہُندا ا‏‏ے۔ کیونجے جے آپ اس دنیا دے بارے وچ سوچدے نيں، تاں آپ اس دے لئی اپنی جان تے ایمان د‏‏ی قربانی دینے دے قابل نئيں پاواں گے۔ لیکن تسيں اس دنیا دا تمسخر اڑا کے اپنی جان نو‏‏ں عزت دے لائق پاؤ گے۔ ایہ دنیا خدا تے رسولاں نال نفرت کردی ا‏‏ے۔ ایہ مصیبت دا گھر تے حماقت دا ٹھکانہ ا‏‏ے۔ اس تو‏ں بچو۔Translated in Suleiman Ali Mourad, Early Islam between myth and history (Brill, 2006), 128; from Khalwa, 24.

 وی دیکھو 

 ابن کلاب
 بغداد دے جنید
 صوفیاء د‏‏ی لسٹ

 حوالے 

 باہرلے جوڑ 

 مطبع النفس از حارث المحصبی
 الریاض لحقوق لہ از حارث المحصبی
  امام المحصبی د‏‏ی کتاب عقیدہ (at-tawhid.net)

گٹھ:۸۵۷ دیاں موتاں
گٹھ:۷۸۱ دے جم
گٹھ:نويں صدی دیاں عرب شخصیتاں
گٹھ:اٹھويں صدی دیاں عرب شخصیتاں
گٹھ:بغداد دے مصنف
گٹھ:علمائے اہلسنت
گٹھ:سنی ائمہ
گٹھ:سنی صوفیاء
گٹھ:شوافع
گٹھ:مقالے جنہاں وچ عربی بولی دا متن اے 
گٹھ:857 دیاں موتاں
گٹھ:781 دے جم