دھیان سنگھ

راجا دھیان سنگھ (22 اگست 1796 – 15 ستمبر 1843) مہاراجہ رنجیت سنگھ، اتے اس دے  وارساں دے راج دوران، سکھ سامراج دادے سبھ توں لمبے ویلے تک رہن والا وزیر سی۔ اوہ 1818 توں اپنی موت تک 25 سال اس عہدے 'تے رہا۔  دھیان سنگھ جموں دے راجا گلاب سنگھ دا بھرا سی، جسنے بعد وچ ڈوگرا ٹبر دا قیام کیتا جدوں اوہ بریٹیش راج ماتحت جموں اتے کشمیر دی ریاست دا مہاراجہ بنیا۔ اکّ ہور بھرا سچیت سنگھ نے وی سلطنت  دی سیوا کیتی۔ تناں بھراواں نوں اوہناں دی ذات دے بنیاد 'تے سکھ سامراج وچ گروہی طور 'تے "ڈوگرا بھراواں" وجوں جانیا جاندا سی۔

27 جون 1839 نوں مہاراجہ رنجیت سنگھ دی موت توں بعد والے  گڑبڑ بھرے چار سالاں وچ، دھیان سنگھ ستا جدوجہد نال جوجھدا ہویا، ستادھاری رہا۔ اس دوران پہلی اینگلو-سکھ جنگ تک تن سمراٹاں اتے اکّ مہارانی دی اچانک موت ہو گئی۔
1 ستمبر 1839 نوں کھڑک سنگھ دی تاجپوشی توں بعد، دھیان سنگھ نے 8 اکتوبر 1839 نوں اکّ محل تکھتاپلٹ شروع کیتا، J. S. Grewal, The Sikhs of the Punjab, Volumes 2–3, Cambridge University Press, 8 Oct 1998, p.120 اتے بادشاہ دے چہیتے درباری چیت سنگھ باجوا دی قتل کر دتی۔ C. Grey, European Adventurers of Northern India, 1785 to 1849, Asian Educational Services, 1996, اسنے بادشاہ کھڑک نوں قید کر لیا، جسدی بعد وچ سیسے اتے پارا دین نال ہولی ہولی زہر دین نال موت ہو گئی۔  دھیان سنگھ  نے افواہ پھیلائی سی کہ عیشی بادشاہ سکھ سامراج دی پربھوستا بریٹیش ایسٹ انڈیا کمپنی نوں ویچن دا ارادہ رکھدا ہے۔

دھیان سنگھ نے پھر بادشاہ دے پتر نونہال سنگھ، جس دی عمر اٹھاراں سال سی، نوں گدی 'تے بٹھایا۔ تیراں مہینیاں بعد، بادشاہ نونہال، 5 نومبر 1840 نوں اپنے پتا دے آخری سنسکار والے دن اچانک اکال چلانا کر گیا۔ ] انتم سنسکار توں بعد، نونہال ادوں بے ہوش ہو گیا جدوں لاہور قلعے دا اکّ پتھر دا گیٹ اس اتے ڈگّ گیا۔ اسے حادثہ وچ دھیان دے بھرا گلاب سنگھ دا پتر اودھم سنگھ وی ماریا گیا سی۔ دھیان کشور بادشاہ نوں گھر دے اندر لے گیا، اتے بادشاہ دی ماں چند کور سمیت کسے وی مہمان نوں اندر نہ جان دتا۔  چشمدید گواہاں نے شروع وچ رپورٹ کیتی سی کہ بادشاہ نوں حادثے وچ معمولی سٹاں لگیاں سن، حالانکہ بعد وچ بادشاہ نوں مرتک اعلان کر دتا گیا سی جدوں دھیان نے لاش پیش کیتی اسدا سر پھٹیا ہویا سی۔  الیگزینڈر گارڈنر، جو کہ نونہال دے زخمی ہون ویلے اس دے نال سی، نے نوٹ کیتا کہ پنج توپخانے دے جوان دھیان دے حکماں ہیٹھ بادشاہ نوں قلعے وچ لے گئے سن۔ ایہناں وچوں دو آدمیاں دی پراسرار ڈھنگ نال موت ہو گئی، دو نے چھٹی منگی اتے کدے واپس نہیں آئے، اتے اکّ پتہ نہیں شاعرں غائب ہو گیا۔ Dalrymple, William; Anand, Anita (2017). Koh-i-Noor: The History of the World's Most Infamous Diamond. Bloomsbury Publishing. ISBN 978-1-63557-077-9.

13 جنوری 1841 نوں، شیر سنگھ نے مہارانی چند کور دے خلاف اکّ تختہ پلٹ دی اگوائی کیتی، اتے دو دناں دی گھیرابندی اتے لڑائی توں بعد،  دھیان نے اکّ جنگ بندی لئی گل بات کیتی، جس نال مہارانی چند نے تیاگ دتی اتے شیر سنگھ گدی 'تے بیٹھیا۔ بعد وچ، دھیان نے بادشاہ دے نوکر بدل دتے، جیہناں نے پھر 11 جون 1842 نوں لکڑ دے جاتوآں نال اسدا سر نوں بھنّ کے اس دے محل وچ چند کور دا قتل کر دتا  
دھیان اتے بادشاہ شیر سنگھ دوواں نوں 15 ستمبر 1843 نوں اجیت سنگھ سندھاوالیا دی اگوائی وچ اکّ سازش وچ قتل کر دتا گیا سی۔ دھیان نوں گولی مار دتی گئی اتے اس دے سریر دے ٹکڑے کر دتے گئے۔  دھیان دے پتر ہیرا سنگھ نے اگلے دن اکّ جوابی تختہ پلٹ دی اگوائی کیتی، اتے قاتلاں نوں مار دتا۔ 17 ستمبر 1843 نوں، ہیرا سنگھ ڈوگرا، جس دی عمر 24 سال سی، نے اپنے پتا دی تھاں وزیراعظم دے روپ وچ، پنج سال دے بچے دلیپ سنگھ نوں بادشاہ بنایا۔
دھیان دے چھوٹے بھرا سچیت سنگھ ڈوگرا نوں 27 مارچ 1844 نوں دھیان دے پتر ہیرا سنگھ ڈوگرا دے خلاف اکّ ناکام تکھتاپلٹ دی اگوائی کردے ہوئے مار دتا گیا سی۔  21 دسمبر 1844 نوں شام سنگھ اٹاریوالا دی اگوائی وچ اکّ ہور تکھتاپلٹ دے بعد ہیرا سنگھ دی قتل کر دتی گئی سی   اکّ سال بعد پہلی اینگلو-سکھ جنگ 11 دسمبر 1845 نوں شروع ہوئی۔

دھیان سنگھ دا وڈا بھرا مہاراجہ گلاب سنگھ ڈوگرا، پہلی اینگلو-سکھ جنگ دوران 31 جنوری - 9 مارچ 1846 تک سکھ راج دا وزیراعظم رہا  اتے پھر  امرتسر سندھی ولوں 16 مارچ 1846 نوں جموں اتے کشمیر دے پہلے بادشاہ بنے۔  پھر لاہور دی 9 مارچ دا معاہدہ توں بعد آخرکار بریٹیش ایسٹ انڈیا کمپنی نے سکھ سامراج اتے پربھوستا حاصل کر لئی۔

جگت دیوَ سنگھ، گلاب سنگھ دے بھرا دھیان سنگھ دا ونشج، جو پنچھ دے حاکم پروار دا ممبر سی، ستمبر 1925 توں فروری 1926 تک جموں اتے کشمیر دی گدی 'تے بیٹھا  

 حوالے 

گٹھ:موت 1843