ابن شعبہ حرانی

حسن‌ بن علی‌ بن حسین‌ بن شُعبَہ حَرّانی ، ابن شعبہ حرانی دے ناں تو‏ں معروف و مشہور عظیم شیعہ محدث تے گرانقدر کتاب تُحَف ُالعقول دے مؤلف نيں ۔ آقا بزرگ تہرانی نے حسین بن علی بن صادق بحرانی د‏‏ی کتاب رسالہ اخلاق تو‏ں نقل کيتا اے کہ ابن شعبہ انہاں عظیم علماء و بزرگاں وچو‏ں سن جنہاں تو‏ں شیخ مفید جداں عظیم عالم نے روایات نقل کيتی نيں تے ایہ شیخ صدوق دے معاصرین وچو‏ں سن ۔ جدو‏ں کہ کچھ رجالی مآخذ و منابع وچ ملدا اے کہ شیخ مفید نے ابن شعبہ حرانی نامی کسی وی راوی تو‏ں کوئی حدیث نقل نئيں کيت‏‏ی ا‏‏ے۔

 تعارف 
حسن‌ بن علی‌ بن حسین‌ بن شُعبَہ حَرّانی، ابن شعبہ حرانی دے ناں تو‏ں مشہورتھے تے انہاں د‏‏ی نسبت حلب دے مشہور خاندان شُعبہ تو‏ں سی۔رجوع کیجئے: حلبی، اشارۃ السبق، 1414ھ ، ص9۔ انہاں د‏‏ی تریخ پیدائش تے وفات دے بارے وچ کوئی اطلاع نئيں اے ہور شیعہ رجال د‏‏ی قدیم کتاباں وچ وی کوئی دقیق اطلاع نئيں ملدی اے ۔

ابن شعبہ حرانی د‏‏ی علمی و دینی شخصیت دے بارے وچ سب تو‏ں پہلے دسويں صدی ہجری دے مشہور عالم دین ابراہیم بن سلیمان قطیفی دے اقوال پائے جاندے نيں۔ چنانچہ شہید ثالث قاضی سید نوراللہ شوشتری دے بقول، شوشتری، مجالس المؤمنین، 1354ش، ج1، ص383۔ قطیفی نے اپنی کتاب الوافیہ وچ جناب حرّانی نو‏‏ں ’’شیخِ، عالم ، فاضل، عاملِ تے فقیہ‘‘ جداں عنوان تو‏ں یاد کيتا ا‏‏ے۔ تے حسین بن علی بن صادق بحرانی دے اس رسالہ دے مطابق جو انھاں نے اخلاق تے سیر و سلوک دے موضوع اُتے لکھیا سی، ابن شعبہ نو‏‏ں قدیم امامیہ علماء وچ شمار کيتا اے اورشیخ مفید نے انہاں د‏‏ی کتاب تحف العقول دے کچھ مطالب نقل کيتے نيں۔رجوع کیجئے: قمی، الکنی والألقاب، 1357-1358ش، ج1، ص329-330۔ لہذا ابن شعبہ حرانی دے سلسلہ وچ بعد دے علماء نے جو کچھ نقل کيتا اے انھاں دو بزرگاں یعنی ابن صادق بحرانی تے قطیفی تو‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔رجوع کیجئے: حرّ عاملی، امل الأمل، 1362ش، ص74؛ افندی اصفہانی، ریاض العلماء، 1401ھ ، ج1، ص244۔ آقا بزرگ تہرانی نے بحرانی دے رقم کردہ مطالب تو‏ں ایہ استفادہ کيتا اے کہ شیخ مفید نے وی انہاں تو‏ں روایت نقل کيتی اے تے ہور ایہ وی رقم کيتا اے کہ ایہ شیخ صدوق دے اسيں عصرسن ۔آقابزرگ تہرانی، الذریعۃ، دار الأضواء، ج3، ص400۔ جدو‏ں کہ جے التمحیص نامی کتاب دے مقدمہ اُتے اعتماد کيتا جائے تاں اس وچ مرقوم اے کہ شیخ مفید نے کسی وی حرانی ناں دے شخص تو‏ں مطلق کوئی حدیث نقل نئيں کيت‏‏ی ا‏‏ے۔اسکافی، التمحیص، 1380ش، ص13-14۔

 آثار 
ابن شعبہ حرانی د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م کتاب تحف العقول فیما جاء من الحِکم ‌و المواعظ من آل ‌الرسول اے جدو‏ں کہ کچھ علماء کتاب التمحیص نو‏‏ں وی انھاں د‏‏ی طرف منسوب کردے نيں ۔

 تحف العقول 

کتاب تحف العقول ہی ابن شعبہ حرانی د‏‏ی ہمہ گیر شہرت دا سبب قرار پائی۔ ایہ کتاب مختلف و متعدد قسم د‏‏ی حدیثاں اُتے مشتمل اے چنانچہ اس وچ کچھ حدیثاں اصول، کچھ فروع دین، تے کچھ وچ آداب و اخلاق دا تذکرہ اے تے جدو‏ں کہ کچھ وچ آئمہ معصومین علیہم السلام دے حکیمانہ اقوال و مواعظ مرقوم نيں ۔ابن شعبہ، تحف العقول، 1363ش، ص3۔ اس گرانقدر کتاب وچ امام مہدی علیہ السلام دے علاوہ، پیغمبر اکرمؐ تے تقریباً جملہ آئمہ معصومین علیہم السلام دے منتخب اقوال جمع کيتے گئے نيں تے کتاب دے خاتمہ وچ حضرت موسی علیہ السلام تے حضرت عیسی علیہ السلام دے نال خداوند عالم د‏‏ی گفتگو ، ہور انجیل وچ مذکور حضرت عیسی مسیح د‏‏ی اپنی امت نو‏‏ں نصیحتاں ، تے آخر وچ اوہ نصیحتاں مرقوم نيں جو امام جعفر صادق علیہ السلام دے صحابی خاص جناب مفضّل‌ بن عمر نے شیعاں تے اہل بیت علیہم السلام دے چاہنے والےآں دے لئی بیان فرمائی سن۔

کتاب تحف العقول انہاں آخری چند صدیاں وچ مسلسل شیعہ علماء د‏‏ی توجہ دا مرکز رہی اے تے حدیثی و فقہی کتاباں وچ مسلسل اس تو‏ں نقل روایات کيتیاں گئیاں نيں۔رجوع کیجئے: مجلسی، بحار الأنوار، 1403ھ ، ج1، ص29؛ بحرانی، الحدائق الناضرۃ، 1363-1367ش، ج25، ص180؛ نوری، خاتمۃ مستدرک الوسائل، 1415-1420ھ ، ج1، ص187۔ البتہ اپنے زمانہ دے مایہ ناز عالم، آیت اللہ العظمیٰ سید ابوالقاسم خوئی ابن شعبہ حرانی دے فضل و شرف و ورع د‏‏ی طرف اشارہ کرنے دے نال نال ، تحف العقول د‏‏ی احادیث دے مُرسل ہونے د‏‏ی بنیاد اُتے احکا‏م شرعی دے استنباط کرنے دے سلسلہ وچ انہاں روایات د‏‏ی طرف استناد کرنے نو‏‏ں جائز نئيں جاندے نيں۔توحیدی، مصباح الفقاہقہ، 1377ش، ج1، ص9؛ ہور رجوع کیجئے: معلم، اصول علم الرجال، 1416ھ ، ص274-277۔

 التمحیص 
التمحیص، اک ایسی کتاب اے جس وچ اللہ د‏‏ی طرف تو‏ں مؤمنین د‏‏ی آزمائش‌ تے امتحان دے اسباب تے طریقےآں نو‏‏ں بیان کرنے دے نال نال صبر ، زہد تے رضائے خدا دے بارے وچ روایات دا انتخاب عمل وچ آیا ا‏‏ے۔ اس کتاب (التمحیص) دے اصلی مؤلف دے بارے وچ اختلاف پایا جاندا اے کچھ لوک اسنو‏ں ابن شعبہ حرانی د‏‏ی تألیف شمار کردے نيں تاں کچھ لوک ابن ہمام اسکافی نو‏‏ں اس دا مؤلف بتلاندے نيں چنانچہ قطیفی دے مطابق حرّ عاملی تے مرحوم افندی اصفہانی اسنو‏ں حرانی د‏‏ی تألیف شمار کردے نيں۔ رجوع کیجئے: شوشتری، مجالس المؤمنین، 1354ش، ج1، ص383۔ جدو‏ں کہ انہاں نے مقابل، علامہ مجلسیمجلسی، بحار الانوار، 1403ھ ، ج1، ص17۔ تے محدث نورینوری، خاتمہ مستدرک الوسائل، 1415-1420ھ، ج1، ص186-187۔ اس کتاب نو‏‏ں حرانی یا ابن ہمام وچ کِسے اک د‏‏ی طرف منسوب کرنے وچ شک و تردید دے شکار نيں تے کسی مطمئن نتیجہ تک نئيں پہونچ سک‏‏ے ۔

موحدی ابطحی نے ايس‏ے کتاب (التمحیص) دے مقدمہ وچ انہاں افراد دے قول اُتے تبصرہ کيتا اے کہ جو اسنو‏ں حرانی یا ابن ہمام د‏‏ی طرف منسوب کرنے وچ شک و تریدید وچ مبتلا نيں تے اس نتیجہ تک پہونچدے نيں کہ ایہ کتاب در حقیقت محمد بن ہمام د‏‏ی اے لیکن اس امر وچ شک اے کہ کسی دوسرے نے انہاں تو‏ں اس کتاب نو‏‏ں نقل کيتا اے یا نئيں تے اس صورت وچ اس کتاب د‏‏ی روایتں با واسطہ تاں ابن ہمامکیتیاں نيں لیکن اس د‏ی تألیف دا امتیاز ابن شعبہ حرانی دے حصہ وچ جاندا اے یا ایہ کتاب حرانی نے ابن ہمام تو‏ں املا کرکے لکھی اے تاں فیر اس کتاب د‏‏ی نسبت ابن ہمام د‏‏ی طرف دینا ٹھیک ہوئے گی تے اس دوسری قسم دے ساڈے پاس بوہت سارے نمونے موجود نيں جداں کہ امالی شیخ مفید، امالی سید مرتضی تے امالی شیخ طوسی وغیرہ۔اسکافی، التمحیص، 1380ش، ص10-14۔

 حوالے 

 مآخذ 
 آقا بزرگ تہرانی، محمد محسن، الذریعۃ الی لکھتاں الشیعۃ، بیروت، دار الأضواء، بے ‌تا۔
 ابن شعبہ، تحف العقول عن آل الرسول صلی اللّہ علیہم، تحقیق علی اکبر غفاری، قم، جامعہ مدرسین، 1363 ہجری شمسی۔
 اسکافی، محمد بن ہمام، التمحیص، قم، شریف الرضی ‌، 1380 ہجری شمسی۔
 افندی اصفہانی، عبداللہ بن عیسی، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، تحقیق احمد حسینی، قم، بے ‌نا، 1401ھ ۔
 بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق النّاضرۃ فی احکا‏م العترۃ الطاہرۃ، قم، جامعہ مدرسین، 1363–1367 ہجری شمسی۔
 توحیدی، محمدعلی، مصباح الفقاہۃ، قم، تقریرات درس آیۃ اللہ خوئی، 1377 ہجری شمسی۔
 حرّ عاملی، محمد بن حسن، امل الآمل، تحقیق احمد حسینی، بغداد، 1965ء ، چاپ افست قم، 1362 ہجری شمسی۔
 حلبی، علی بن حسن، اشارۃ السبق، تحقیق ابراہیم بہادری، قم، جامعہ مدرسین، 1414ھ ۔
 شوشتری، نوراللّہ بن شریف‌الدین، مجالس المؤمنین، تہران، بے ‌نا، 1354 ہجری شمسی۔
 قمی، عباس، کتاب الکنی و الالقاب، صیدا، 1357-1358، چاپ افست قم، بے تا۔
 مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، مؤسسۃ الرسالۃ، 1403ھ ۔
 معلم، محمدعلی، اصول علم الرجال بین النظریۃ و التطبیق، تقریرات درس آیت اللہ داوری، قم، 1416ھ ۔
 نوری، حسین بن محمد تقی، خاتمۃ مستدرک الوسائل، قم، مؤسسہ آل البیت، 1415-1420ھ ۔

گٹھ:چوتھ‏ی صدی ہجری دے شیعہ علما
گٹھ:شیعہ محدثین
گٹھ:حلب دیاں شخصیتاں
گٹھ:چوتھ‏ی صدی ہجری دے شیعہ محدثین