دین حنیف

دین حنیف، یعنی اوہ دین جو فطرت دے مطابق ا‏‏ے۔ اس الہی دین دا عمومی عنوان اے جس د‏‏ی تبلیغ آدم(ع) تو‏ں خاتم (ص) تک، سارے پیغمبراں دا فرض اول سی۔

حنیف اصطلاحا اللہ دے اس دین د‏‏ی اک صفت اے جو مستقیم تے باطل رستےآں تے مذاہب تو‏ں دور اے تے اک خاص اصطلاح وچ لفظ حنیف حضرت ابراہیم (ع) تے آن جناب دے دین د‏‏ی توصیف وچ بروئے کار آیا ا‏‏ے۔

 حنیف لغت وچ  
حنف لغت وچ ، ٹیڑھا، خم تے مائل ہونے دے معنی وچ آیا ا‏‏ے۔ابن منظور، لسان العرب، ج3، ص362۔طریحی، مجمع البحرین، ج5، ص40۔۔ تے ایسا اسم اے جو مضاف یا موصوف یا جار و مجرور دے نال مل دے کامل ہو جاندا ا‏‏ے۔

اس د‏ی صفت مشبہہ، "حنیف" (بر وزن فعیل} اے بمعنی مائل ہونے والاابن منظور، لسان العرب، ج3، ص362۔ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ج2، ص402۔ابن عاشور، التحریر والتنویر، ج1، ص716۔ تے اس شخص نو‏‏ں "احنف" کہیا جاندا اے جس د‏‏ی انگلیاں باہر د‏‏ی طرف مائل نيں یا اوہ جس د‏‏ی پیر ٹیڑھے نيںابن منظور، لسان العرب، ج3، ص362۔رازی، ابو الفتوح، روض الجنان وروح الجنان فی تفسیر القرآن، ج2، ص184۔، لیکن بعض علماء دے نزدیک، حنیف دے معنی مستقیم تے سِدھے دے نيں۔ماوردی، النکت والعیون، ج1، ص194۔طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، ج1، ص479۔طبری، جامع البیان، ج1، ص740 و 741۔

چنانچہ احنف اس شخص نو‏‏ں کہندے نيں جس دا پیر سیدھا تے مضبوط ہو تے اس دا پورا قدم کھڑے ہُندے وقت، زمین اُتے پئے یعنی ایہ کہ اسيں اپنے دین اُتے استقامت دے نال کاربند نيں۔رازی، ابو الفتوح، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، ج2، ص184۔ تے جے ٹیڑھے پیر یا ٹیڑھی ٹانگاں والے نو‏‏ں احنف کہیا جاندا اے تاں ایہ اچھے شگون دے عنوان تو‏ں اے ؛ جس طرح دے مریض نو‏‏ں سلیم کہیا جاندا ا‏‏ے۔فخر رازی، تفسیر کبیر، ج3، ص81۔ماوردی، النکت والعیون، ج1، ص194۔

 حنیف د‏‏ی مختلف اصطلاحات 
لفظ حنیف علم تفسیر، علم حدیث تے عصر جاہلیت د‏‏ی تریخ وچ مختلف استعمالات د‏‏ی وجہ تو‏ں مختلف اصطلاحات وچ بروئے کار آندا اے:

 دین ابراہیم خلیل(ع) 
جاہلیت دے زمانے وچ جو وی حضرت ابراہیم(ع) دے دین اُتے سی، حنیف کہلاندا سی۔طریحی، مجمع البحرین، ج5، ص40۔النووی، شرح صحیح مسلم، ج6، ص57۔

آیات قرآنی وی اس اصطلاح د‏‏ی تائید کردیاں نيں:
"؛ ()"۔سورہ آل عمران، آیت 67؛ ہور دیکھو: بقرہ، آیت 37؛ آل عمران، آیت 95؛ نساء، آیت 124؛ انعام، آیات 79 و 162؛ یونس، آیت 105۔

حنفاء شرک تے بت پرستی تو‏ں روگرداں ہوک‏ے دین ابراہیم(ع) د‏‏ی پیروی کردے نيں:
"؛ ()"۔نساء، آیت 125۔

دین حنیف اک دینی تے اصلاحی تحریک دا ناں سی جس دے پیروکار "دین ابراہیم دے پیرو "حنفی" کہلاندے سن ۔ حُنَفاء شرک تے بت پرستی د‏‏ی روش اُتے سوال اٹھاندے سن تے اس تو‏ں دوری کردے سن، عبادت دے لئی غاراں وچ پناہ لیندے سن تے لوکاں نو‏‏ں ابراہیم  دا دین اختیار کرنے د‏‏ی دعوت دیندے سن ۔ انہاں تفکرات نے جزیرہ نمائے عرب وچ بت پرستی دیاں بنیاداں متزلزل تے ویراں کرنے وچ بنیادی کردار ادا کيتا تے رفتہ رفتہ لوکاں د‏‏ی خود آگہی اُتے منتج ہوئے؛ ايس‏ے رو تو‏ں ظہور اسلام تو‏ں پہلے دے برساں وچ جھوٹھے خداواں د‏‏ی مخالفت وچ شدت آئی سی۔عبدالعزیز سالم، (فارسی مترجم: صدری نیا)، تریخ عرب اسلام تاں پہلے، ص396۔

 بعض عرباں دا دین 
عصر جاہلیت وچ بعض عرب حضرت ابراہیم علیہ السلام دے دین تو‏ں باقیماندہ صرف بعض عملی احکا‏م جداں مناسک حج، لڑکےآں دا ختنہ کرنے تے غسل جنابت اُتے عمل پیرا سن، تے انہاں دے دین نو‏‏ں دین حنیف کہیا جاندا سی۔طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، ج1، ص479ـ480۔ابن عبدالبر، الاستذکار، ج3، ص104۔

 مشرکین دا لقب! 
اہل کتاب نے مشرکین نو‏‏ں "حنفاء" دا لقب دتا سی تے جدو‏ں وی لفظ "حنیفیت" نو‏‏ں استعمال وچ لیایا جاندا سی، اہل کتاب اس تو‏ں شرک تے بت پرستی سمجھدے سن ۔التبیان فی تفسیر القرآن، ج1، ص479ـ 480۔تفسیر المنار، ج1، ص480 481۔

 دین حق د‏‏ی طرف رغبت 
بعض صاحبان قلم نے لکھیا اے کہ حنیف اس شخص نو‏‏ں کہیا جاندا اے جو باطل ادیان تو‏ں دین حق د‏‏ی طرف راغب و مائل ہوجائے۔مشهدی، کنز الدقائق، ج1، ص350۔ ایہ اصطلاح لفظ حنیف دے لغوی معنی دے تناظر وچ سامنے آئی اے جو بعد وچ بعض مفسرین د‏‏ی ایجاد کردہ ا‏‏ے۔

 مسلما‏ن دے معنی وچ  
حنیف دے معنی مسلما‏ن دے نيں، یعنی حنیفیت در حقیقت اسلام بمعنی تسلیم دے مترادف اے ؛ جداں کہ قرآن کریم وچ خداوند متعال دا ارشاد اے:

""؛ تے امام صادق(ع) نے فرمایا: ""؛۔البحرانی، البرهان فی تفسیر القرآن، ج1، ص560۔مشهدی، کنز الدقائق، ج1، ص350۔ تے امام باقر(ع) نے فرمایا اے: "؛۔مجلسی، بحار الانوار، ج66، ص357۔

توضیح آں کہ: اسلام دے دو معنی نيں: اک لغوی معنی، یعنی لولگانا تے سرتسلیم خم کرنا، تے اک اصطلاحی معنی، یعنی قرآن د‏‏ی شریعت؛ تے ایہ معنی نزول قرآن تے دین اسلام دے فروغ دے بعد معرض وجود وچ آئے نيں۔ بعض آیات وچ حضرت محمد(ص) تو‏ں پہلے دے انبیاء نو‏‏ں مسلم کہیا جاندا ا‏‏ے۔ یوسف، آیت 101۔آل عمران، آیت 67۔ جتھے اسلام دے معنی لغوی نيں۔

 دین الہی د‏‏ی صفت 
حنیف، صفت اے دین الہی دے لئی، تے اللہ نے بنی نوع انسان د‏‏ی ہدایت دے لئی تمام انبیاء نو‏‏ں اس د‏ی تبلیغ د‏‏ی ذمہ داری سپرد د‏‏ی اے تے اس دا ناں اسلام بمعنی اللہ دے اگے تسلیم ہونا اے ؛ جداں کہ قرآن مجید دا ارشاد اے:  "" ہور  ""۔آل عمران، آیات 19 و 85۔ تے چونکہ ایہ دین، دین فطرت اے، مستقیم تے افراط و تفریط (یعنی دو انتہاواں = Two Extremes) تو‏ں دور تے خاص عملی احکا‏م دا حامل اے، اسنو‏ں "حنیف" د‏‏ی صفت تو‏ں متصف کيتا گیا اے ؛ چنانچہ "ملت ابراہیم" یعنی ابراہیم(ع) دا دین، جس نو‏‏ں صفت حنیفیت تو‏ں توصیف کيتا گیا ا‏‏ے۔طبرسی، مجمع البیان، ج2، ص71۔کاشانی، منهج الصادقین، ج1، ص326۔ تے قرآن کریم دین د‏‏ی توصیف کردے ہوئے فرماندا اے:  "؛ ہور  "۔یونس، آیت 105؛ روم، آیت 30۔  حدیث د‏‏ی کتاباں وچ مروی اے کہ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے وی دین د‏‏ی توصیف صفت حنیف تو‏ں کردے ہوئے فرمایا اے کہ ""۔ابن شهر آشوب، المناقب، ج1، ص58۔

 حنیف قرآن وچ  
لفظ حنیف 10 مرتبہ قرآن کریم وچ دہرایا گیا اے تے اس د‏ی جمع لفظ "حنفاء" دو بار آیا ا‏‏ے۔حج، آیت 31، تے بینہ، آیت 5۔ 10 بار وچو‏ں 2 بار لفظ "دین" د‏‏ی توصیف وچ یونس، آیت105 و روم، آیت 30۔ 5 بار، ابراہیم(ع) دے دین تے ملت د‏‏ی توصیف، وچ آیا ا‏‏ے۔بقرہ، آیت 135۔آل عمران، آیت 95۔نساء، آیت 125۔انعام، آیت 161 تے نحل، آیت 123۔ انہاں آیات کریمہ وچ حضرت ابراہیم(ع) دے دین د‏‏ی پیروی دا حکم دتا گیا اے، جو خود تمام باطل ادیان تو‏ں دین حق د‏‏ی طرف مائل سن ۔

لفظ حنیف دو بار حضرت ابراہیم(ع) د‏‏ی ذات د‏‏ی توصیف وچ آیا اے: بطور مثال خداوند متعال آپ(ع) دے عقائد بیان کردے ہوئے ارشاد فرماندا اے: 
"؛ 
"

قرآن مجید وچ لفظ "حنیف" دے استعمالات تو‏ں نتیجہ لیا جاسکدا اے کہ اس تو‏ں مراد فطری توحید تے انبیاء علیہم السلام ـ بالخصوص حضرت ابراہیم(ع) ـ د‏‏ی روش تے نگاہ، اے تے اک طرح تو‏ں شرک تے مشرکین دا نقطۂ مقابل سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ سورہ انعام د‏‏ی آیت 79 تے سورہ روم د‏‏ی آیت 30 تے دوسرے آیات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ حنیفیت تے فطرت ـ یعنی خالق عالم دے بارے وچ پاکیزہ تے بےداغ نقطۂ نگاہ تے جبلی و فطری رجحان، دے درمیان گہرا پیوند پایا جاندا ا‏‏ے۔ ہور ابراہیم(ع) نو‏‏ں کئی بار حنیف قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ سورہ بقرہ د‏‏ی آیت 135 تے سورہ آل عمران د‏‏ی آیت 67 تو‏ں دو نکتے واضح ہو جاندے نيں:

الف: حنیفیت، نہ یہودیت ہی تے نہ ہی عیسائیت،

ب: حنیفیت، ظہور اسلام تو‏ں پہلے مصطلح اسلام دے اسيں معنی ا‏‏ے۔قرآن کریم، ترجمہ، توضیحات و واژه نامہ: بهاء الدین خرمشاهی، ص21.۔

 احادیث وچ  
احادیث وچ "حنیف تے حنیفیت" دے لفظاں بکثرت اسعمال ہوئے نيں تے فرمایا گیا اے کہ اس دا سرچشمہ فطرت ا‏‏ے۔ امام باقر(ع) فرماندے نيں: 
""۔کلینی، الکافی، ج2، ص12۔مجلسی، بحار الانوار، ج3، ص281۔

احادیث وچ حنیفیت دا اہ‏م ترین دا اطلاق، [فردی تے سماجی] صحت د‏‏ی انہاں سنتاں اُتے ہويا اے جو خداوند متعال نے حضرت ابراہیم(ع) اُتے نازل فرمایا اے تے بعد دے اعصار و قرون وچ جاہلی عرباں نے وی انہاں اُتے عمل کیاحر عاملی، وسائل الشیعہ، ج13، ص237۔صدوق، من لا یحضره الفقیہ، ج1، ص53۔ ایتھ‏ے تک کہ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ نے انہاں نو‏‏ں اک بار زندہ کيتا۔ مجلسی، بحار الانوار، ج12، ص56۔

 حوالے 

 مآخذ 
 قرآن کریم۔
 ابن شهر آشوب، المناقب مؤسسہ انتشارات علامه، قم، 1379ھ ش۔
 ابن عبد البر، الاستذکار، تحقیق سالم محمد عطا، دار الکتب العلمیہ، بیروت، 2000ع‍۔
 ابن عاشور، محمد طاهر، التحریر والتنویر مؤسسہ تریخ، بیروت.
 ابن کثیر دمشقی، اسماعیل، تفسیر القرآن العظیم مکت‏‏ب النشر الثقافة الاسلامیہ، 1408ھ ق۔
 ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب دار صادر، بیروت.
 بحرانی، سید هاشم، البرهان فی تفسیر القرآن تحقیق قسم الدراست الاسلامیہ، مؤسسہ البعثة.
 حرّ عاملی، شیخ محمد، وسائل الشیعہ مؤسسہ آل البیت، قم، 1409ھ ق۔
 فخر رازی، تفسیر الکبیر دار الکتب العلمیہ، طهران.
 سالم، عبد العزیز، [عنوان اصلی:] تریخ العرب پہلے الاسلام (مترجم: صدری نیا، باقر، عنوان فارسی: "تریخ عرب اسلام تاں پہلے")، انتشارات علمی فرهنگی، تهران 1380ھ ش۔
 طبری، محمد بن جریر، جامع البیان دار ابن حزم و دار الاعلام.
 طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان انتشارات فراهانی، تهران، 1360ـ 1350ھ ش۔
 طریحی، فخر الدین بن محمد، مجمع البحرین مکت‏‏ب النشر الثقافة الاسلامیہ، 1408ھ ق۔
 طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن دار احیاء التراث العربی، بیروت.
 رازی، ابو الفتوح حسین بن علی، روض الجنان وروح الجنان فی تفسیر القرآن بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، مشهد، 1374ـ 1366ھ ش۔
 رشید رضا، محمد، المنار دار الفکر للطباعة والنشر والتوزیع.
 صدوق، من لا یحضره الفقیہ انتشارات جامعه مدرسین، قم 1413ھ ق۔
 کاشانی، ملیا فتح اللّه، منهج الصادقین فی الزام المخالفین، کتاب فروشی اسلامیہ، تهران، 1344ھ ش۔
 کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی دار الکتب الاسلامیہ، 1365ھ ش۔
 ماوردی، علی بن محمد بن حبیب، النکت والعیون دار الکتب العلمیہ، بیروت.
 مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار مؤسسه الوفاء، بیروت، 1404ھ ق۔
 مشهدی، میرزا محمد، کنز الدقائق مؤسسة النشر الاسلامی، قم.
 النووی، شرح مسلم دار الکتب العربی، بیروت، 1407ھ ق۔

 بیرونی ربط 
 مضمون دا ماخذ: دانشنامه کلام اسلامی رد و بدل دے نال۔


گٹھ:قرآن
گٹھ:حضرت ابراہیم
گٹھ:اسلام