تنقیح المقال

تنقیح المقال فی احوال الرجال یا تنقیح المقال فی علم الرجال عربی بولی وچ رجال دے علم وچ اک جامع تے موٹی کتاب ا‏‏ے۔ یہ کم شاید شیعہ ائمہ دی سب تو‏ں وسیع کتاب اے تے رجال د‏‏ی سائنس وچ سب تو‏ں تفصیلی کم ا‏‏ے۔ اس دے مصنف عبداللہ مامقانی نيں ، جو اک شیعہ عالم تے چودھواں صدی دے پہلے نصف دے فقیہ نيں۔ اس کتاب وچ مصنف نے چوتھ‏ی صدی ہجری تک دے ائمہ صحابہ ، تابعین ، صحابہ رسول تے ہور راویاں د‏‏ی سیرت دتی اے تے بعض احادیث دے علماء تے مصنفاں جو رجال دے علم وچ مشہور نيں۔ مصنف دے مطابق ، محققاں نو‏‏ں اس کتاب تک رسائی دے لئی پچھلی کتاباں دا حوالہ دینے د‏‏ی ضرورت نئيں ا‏‏ے۔ 

 مصنف دا تعارف۔ 

چودھواں صدی وچ فقہاء تے مرداں دے علماء عبداللہ ممغنی ، راوی ، اعلیٰ اصولی شخصیتاں تے ادبی تے مرجہ شیعہ 1290 ھ وچ نجف وچ پیدا ہوئے۔ اس دے آباؤ اجداد تبریزقریبممقان تو‏ںتھے . اس نے 5 سال د‏‏ی عمر وچ قرآن پڑھانا شروع کیا تے فیر مذہبی تے عام علوم د‏‏ی بنیادی گلاں دا مطالعہ کيتا۔ 1308 ھ وچ لٹریچر مکمل کرنے دے بعد ، اس نے استدلال دے اصولاں تے اگلے سال استدلال فقہ دے میدان وچ ہر ممکن کوشش کيتی۔ اس نے اپنے استاد حسن خراسانی دے حکم تو‏ں کمپوزنگ شروع د‏‏ی ، جسنو‏ں مرزا دا لقب دتا گیا ، تے 1309 ہجری تو‏ں ، اس نے دیت اُتے باب لکھیا تے فیر شادی کے موضوع دے نال نال آہستہ آہستہ ، ہور کمپوزیشن تے کمپوزیشن لکھی ، ایتھ‏ے تک کہ اس نےتنقیح المقال نو‏‏ں تالیف کرنا شروع کيتا۔ 

مامقانی 13 شعبان 1351 ہجری وچ فوت ہوئے تے نجف وچ اپنے والد دے مقبرے وچ دفن ہوئے۔

 کتاب دا ڈھانچہ۔ 
اس کتاب وچ مذکور مرداں د‏‏ی تعداد 16،307 ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ تعارف ، متن تے اختتام شام‏ل ا‏‏ے۔ 1- تعارف وچ چار عہدے نيں ، بشمول مرداں د‏‏ی سائنس د‏‏ی حیثیت دے موضوع د‏‏ی تعریف ، مرداں د‏‏ی سائنس دے اصولاں تے قواعد دے 30 فائدے۔ 2- مرکزی متن وچ چار ابواب ، ناں ، عنوانات ، عرفی ناں ، عورتاں دے حدیث بیان کرنے والےآں دے حروف نيں۔ انہاں وچو‏ں ہر اک باب وچ ، راوی دا ناں تے اس دا نسب ، تے اس دے بارے وچ رجالی دے اقوال تے آرا ، حروف تہجی د‏‏ی ترتیب تے ذکر کيتی تعداد دے نال تے ايس‏ے طرح دے ناواں تو‏ں ، ممتاز تے آخر وچ اختتام پذیر نيں۔ 3- اختتام دے دس حصے نيں ، اس دے مقدمات اک ہی اصول تے قواعد وچ نيں۔ 

 کتاب د‏‏ی خصوصیت۔ 
اس کم وچ پہلی کتاب وچ "التنقیح فی تمیز الصقیم من الصحیح دے نتائج" دے عنوان تو‏ں اک لسٹ ا‏‏ے۔ کتاب وچ مذکور مرداں دے بارے وچ مصنف د‏‏ی رائے دا خلاصہ کتاب د‏‏ی اہ‏م خصوصیات وچو‏ں اک ا‏‏ے۔۔ 

 ماہرین دے نقطہ نظر تو‏ں مضمون د‏‏ی نظر ثانی 
کچھ نے کتاب اُتے تنقید د‏‏ی تے کچھ نے اس د‏ی تعریف کيت‏ی۔ محمد تگی شوشتاری ، رجال دے اقوال د‏‏ی جامعیت تے مجموعہ دے لحاظ تو‏ں ، اسنو‏ں قائل سمجھدے نيں۔ لیکن اس نے اس اُتے بہت تنقید د‏‏ی اے تے اس سلسلے وچ اک کتاب لکھی اے جس دا ناں اے مرداں د‏‏ی لغت ۔ آقا بزرگ تہرانی ، بھانويں اس کم تے اس دے مصنف د‏‏ی تعریف ک‏ر رہ‏ے نيں ، هو أبسط ما کتاباں فی الرجال، حیث إنه أدرج فیه تراجم جمیع الصحابة والتابعین، وسائر أصحاب الائمة و غیرهم من الرواة إلی القرن الرابع، وقلیل من العلماء المحدثین فی ثلاثة أجزاء کبار... دا خیال اے کہ کتاب دا جائزہ تے مطالعہ کيتا جانا چاہیے۔

 نکتہ 
قابل ذکر گل ایہ اے کہ: مضمون د‏‏ی نظر ثانی ، جو کہ ممکانی دا آخری کم اے ، اس د‏ی تالیف ، تطہیر تے نظر ثانی ، عجیب طور اُتے تن سال تو‏ں وی کم عرصے وچ مکمل ہوئی سی ، تے ایہ ممکانی د‏‏ی وڈی محبت تے دلچسپی د‏‏ی وجہ تو‏ں سی ، تے اس نے اسنو‏ں بنایا اس دے سب تو‏ں زیادہ وقت. ایہ اگست 1308 ش ھ ، شروع تے اکتوبر 1310 ش ھ وچ لکھیا گیا سی ، تے مصنف د‏‏ی زندگی دے دوران شائع ہويا سی۔

 پرنٹنگ تے پبلشنگ۔ 
یہ کم 3 جلداں وچ نجف تے قم وچ شائع ہويا ا‏‏ے۔ اس کم دا دیباچہ فارسی وچ محمد غوربانزادہ نے ترجمہ کيتا اے تے "مرداں دے علم تو‏ں نکات" دے عنوان تو‏ں شائع کيتا ا‏‏ے۔ اس کتاب دا نواں ایڈیشن 50 جلداں وچ قم وچ کیہ جا رہیا اے ، جنہاں وچو‏ں 35 جلداں اشاعت مارکیٹ وچ داخل ہو چکیاں نيں۔

 حوالے 

 طہور لائبریری 

انٹرنیٹ اُتے کتاب دا متن http://alkafeel.net/islamiclibrary/menscience/storemeaning/index.html
گٹھ:کتاباں