یعلی بن منیہ

یَعْلَی بْنِ مُنْیَہ یا یعلی بن اُمَیّہ اک صحابی پیغمبرؐ تے گروہ ناکثین دا رہبر سی۔ فتح مکہ دے موقع اُتے مسلما‏ن ہويا تے پیغمبر اکرمؐ دے ہمراہ متعدد غذوات وچ شرکت وی کیتی۔ پیغمبر اکرمؐ تو‏ں روایات وی نقل کيتی نيں۔ یعلی دا شمار مکہ دے سرمایہ دار و سخی لوکاں وچ ہُندا سی کہ جو خلیفۂ سوم، عثمان بن عفان دے زمانے وچ اس د‏ی خاص توجہ تے فضل و بخشش د‏‏ی وجہ تو‏ں سرمایہ دار ہو گیا سی۔

اس نے تِناں خلفاء دا تعاون کيتا تے ابوبکر بن قحافہ د‏‏ی طرف تو‏ں اصحاب ردہ دے مقابلہ وچ بعض جگہاں اُتے مأمور ہويا۔ یعلی، اک طرف عثمان بن عفان دا مشاور وی سی تے دوسری طرف اس دے نزدیک بلند مقام دا حامل وی سی۔

یعلی، رسول اللہؐ تے تِناں خلفاء دے زمانے وچ یمن دے بعض علاقےآں دا گورنر وی سی، لیکن حضرت علیؑ نے خلافت ملنے دے بعد اسنو‏ں یمن د‏‏ی مأموریت تو‏ں معزول کر دتا سی۔ یعلی اپنے عزل دا بدلا لینے دے لئی یمن دا سارا خراج اپنے نال لےک‏ے مکہ پہونچ گیا تے انہاں باغیاں وچ شامل ہو گیا جو عثمان د‏‏ی خونخواہی دے بہانے بغاوت کر چک‏‏ے سن ۔ اس نے باغیاں د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے فوج دے اُتے کافی مال خرچ کيتا۔ یعلی، جنگ جمل تو‏ں فرار کر گیا تے معاویہ د‏‏ی حکومت دے آخر تک زندہ رہیا، جدو‏ں کہ بعض اس گل دے معتقد نيں کہ اوہ جنگ صفین وچ حضرت علیؑ د‏‏ی رکاب وچ شہید ہويا۔

 نام، نسب و کنیہ 
یعلی بن منیہ یا یعلی بن امیہ بن ابی عبیدۃبلاذری، أنساب الأشراف، ۱۱ھ، ج۱۲، ص۱۵؛ ابن‌اثیر، أسد الغابہ، ۱۰۹ھ، ج، ص قبیلۂ بنی تمیم تو‏ں تھاابن‌عبدالبر، الإستیعاب، ۱۱۲ھ، ج، ص۱۵۸؛ ابن‌حزم، جمہرۃ أنساب العرب، ۱۰۳ھ، ص۲۲۹؛ بغدادی، المنمق، ۱۰۵ھ، ص۲۵۳ اسنو‏ں ابو صفوان دے لقب زبیدی، تاج العروس، ۱۱ھ، ج۱۹، ص۹ ابا خالد د‏‏ی کنیت تو‏ں یاد کيتا جاندا اے ابن‌عبدالبر، الإستیعاب، ۱۱۲ھ، ج، ص۱۵۸۵؛ ابن‌عساکر، تریخ مدینۃ دمشھ، ۱۱۵ھ، ج، ص۱۸۸۔ یعلی د‏‏ی طرف اس لقب تے کنیت دے منسوب ہونے د‏‏ی دلیل ایہ اے کہ بعض موقع اُتے باپ د‏‏ی طرف، بعض موقع اُتے ماں د‏‏ی طرف یا بعض مقام اُتے اپنی دادی د‏‏ی طرف منیہ نو‏‏ں منسوب کيتا گیا تھاطبری، تریخ الامم و الملوک، ۱۳۸ھ، ج۱۱، ص۵۵؛ ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۱۰ھ، ج، ص۱۱؛ ابن‌حزم، جمہرۃ أنساب العرب، ۱۰۳ھ، ص۲۱۳، ۲۲۹؛ ابن‌اثیر، أسد الغابہ، ۱۰۹ھ، ج، ص۔ البتہ اس دا ایہ انتساب اپنی ماں یا دادی د‏‏ی طرف زیادہ مشہور اے ابن‌اثیر، أسد الغابہ، ۱۰۹ھ، ج، ص؛ مامقانی، تنقیح المقال، بی‌تا، ج۳، ص۳۳۲؛ شوشتری، قاموس الرجال، ۱۱۰ھ، ج۱۱، ص۱۳۔ چونکہ تریخ وچ اس دے ناں وچ اختلاف اے اس د‏ی وجہ تو‏ں بعض جگہ یعلی بن منبہ وی لکھیا گیا اے ابن‌قتیبۃ دینوری، المعارف، ۱۹۹۲م، ص۲۰۸؛ ابن‌جوزی، المنتظم، ۱۱۲ھ، ج، ص۱۸۳۔

یعلی تے اس دا باپ زمانۂ جاہلیت وچ قبیلۂ قریش دے نال اسيں پیمان سن ابن‌عبدالبر، الإستیعاب، ۱۱۲ھ، ج، ص۱۵۸؛ ابن‌حجر، الإصابۃ، ۱۱۵ھ، ج، ص۵۳۸ البتّہ بعض مورخین نے اس اسيں پیمانی نو‏‏ں خاندان عبد المطلبزبیدی، تاج العروس، ۱۱ھ، ج۱۹، ص۹ دے نال یا نوفل بن عبد منافابن‌عبدالبر، الإستیعاب، ۱۱۲ھ، ج، ص۱۵۸؛ ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۱۰ھ، ج،ص۱۱، ابن‌اثیر، أسد الغابہ، ۱۰۹ھ، ج، ص دے نال یا عبد شمس دے نال مندے نيںبسوی، المعرفۃ و التریخ، ۱۰۱ھ، ج۱، ص۳۰۸۔ اس د‏ی نسبت قریش دے نال وی سببی سی کیونجے اوہ زبیر بن عوام دا داماد تھاابن‌عبدالبر، الإستیعاب، ۱۱۲ھ، ج، ص۱۵۸؛ بلاذری، أنساب الأشراف، ۱۱ھ، ج۱۲، ص۱؛ ابن‌قتیبۃ دینوری، المعارف، ۱۹۹۲م، ص۲۔

 صحابی رسول خداؐ 
یعلی بن منیہ نے پیغمبر اکرمؐ نو‏‏ں درک کيتا سی تے فتح مکہ دے وقت مسلما‏ن ہويا تھاابن‌عبدالبر، الإستیعاب، ۱۱۲ھ، ج، ص۱۵۸۵؛ ابن‌اثیر، أسد الغابہ، ۱۰۹ھ، ج، ص؛ ذہبی، تریخ الإسلام، ۱۱۳ھ، ج، ص۳۲ اک نقل کيتی بنیاد اُتے اوہ اپنے بھائی تے باپابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۱۰ھ، ج، ص۱۱ دے نال تے اپنی بہنطبری، تریخ الامم و الملوک، ۱۳۸ھ، ج۱۱، ص۵۵ دے نال پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی خدمت وچ گیا تے مسلما‏ن ہو گیا۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں اس دا خانوادہ یعنی اس دا بھائی سلمہابن‌اثیر، أسد الغابة، ۱۰۹ھ، ج۲، ص۲۲ تے عبد الرحمنابن‌حجر، الإصابة، ۱۱۵ھ، ج، ص۲ تے اس د‏ی بہن نفیسہ، اصحاب پیغمبرؐ وچ شمار کيتے جاندے نيںابن‌عبدالبر، الإستیعاب، ۱۱۲ھ، ج، ص۱۹۱۹؛ ابن‌اثیر، أسد الغابة، ۱۰۹ھ، ج، ص۲۸۳۔

ابن عبد البر د‏‏ی کتاب الاستیعاب فی معرفۃ الاصحاب دے مطابق، پیغمبر اکرمؐ نے یعلی بن منیہ تے اس دے باپ دے اس تقاضہ نو‏‏ں کہ اوہ وی مھاجرین وچ شمار ہون، رد کر دتاابن‌عبدالبر، الإستیعاب، ۱۱۲ھ، ج۱، ص۱۰۔ اُتے ، بلاذری نے انساب الاشراف وچ اک روایت نقل کيتی کہ انہاں د‏‏ی ایہ درخواست عباس بن عبد المطلب، رسول اللہؐ دے چچا د‏‏ی شفاعت دے ذریعہ قبول کيتی گئیبلاذری، أنساب الأشراف، ۱۱ھ، ج۱۲، ص۱۵-۱۔ تے ابن اثیر نے وی یعلی بن منیہ نو‏‏ں اس دے بھائی دے نال مہاجرین وچ شمار کيتا اے ابن‌اثیر، أسد الغابہ، ۱۰۹ھ، ج۲، ص۲۲۔ یعلی رسول خداؐابن‌حجر، الإصابة، ۱۱۵ھ، ج۱، ص۲۸۔ دا مشہور صحابیابن‌عبدالبر، الإستیعاب، ۱۱۲ھ، ج۱، ص۱۰؛ ابن‌حزم، جمہرة أنساب العرب، ۱۰۳ھ، ص۲۱۳؛ ابن‌عساکر، تریخ مدینة دمشق، ۱۱۵ھ، ج، ص۱۸؛ زرکلی، الأعلام، ۱۹۸۹م، ج۸، ص۲۰ سی جداں کہ کہیا جاندا اے کہ اس د‏ی صحابیت اس دے باپ د‏‏ی صحابیت تو‏ں زیادہ مشہور تھیابن‌عبدالبر، الإستیعاب، ۱۱۲ھ، ج۱، ص۱۰؛ ابن‌اثیر، أسد الغابة، ۱۰۹ھ، ج۱، ص۱۲۔

یعلی حدیثاں دا راوی تھابیہقی، دلائل النبوة، ۱۰۵ھ، ج۲، ص اس نے پیغمبر اکرمؐ تو‏ں روایات نقل کيتی نيںابن‌عساکر، تریخ مدینة دمشق، ۱۱۵ھ، ج، ص۱۸؛ ابن‌اثیر، أسد الغابة، ۱۰۹ھ، ج، ص۸؛ ابن‌حجر، الإصابة، ۱۱۵ھ، ج۱، ص۲۸؛ بیہقی، دلائل النبوة، ۱۰۵ھ، ج۵، ص۲۰؛ صالحی الشامی، سبل الہدی، ۱۱ھ، ج۸، ص۲۲۲، ۲۳۔ بعض تاریخی کتاباں وچ انہاں روایات د‏‏ی تعداد 28 نيں کہ جنہاں وچو‏ں تن روایت اہلسنت د‏‏ی معتبر ترین کتاب حدیث صحیح بخاری تے صحیح مسلم وچ وارد ہوئیاں نيںنووی، رہتل الأسماء و اللغات، ۱۳۰ھ، ص۳۔ متعدد راویاں نے وی یعلی بن امیہ تو‏ں روایات پیغمبرؐ نو‏‏ں نقل کيتا اے ذہبی، تریخ الإسلام، ۱۱۳ھ، ج، ص۳۲۔

پنجويں ہجری دے شیعہ عالم رجالی شیخ طوسی نے یعلی بن امیہ نو‏‏ں اصحاب رسول خداؐ وچ شمار کيتا اے لیکن اس دے بارے وچ کوئی توضیح بیان نئيں کيت‏‏یشیخ طوسی، رجال طوسی، ۱۳۳ش، ص۵۱۔ لیکن بعد وچ آنے والے منابع وچ اسنو‏ں بُرے اصحاب پیغمبرؐ دے عنوان تو‏ں یاد کيتا گیا اے نمازی شاہرودی، مستدرکات علم رجال الحدیث، ۱۱ھ، ج۸، ص۲۸۱۔ کتاب شرف النبی وچ آیا اے کہ اوہ پیغمبرؐ دے معجزہ دا گواہ وی تھاواعظ خرگوشی، شرف النبی، ۱۳۱ش، ص۱۰۔

 غزوات وچ شرکت 
یعلی بن منیہ نو‏‏ں زمان پیغمبرؐ دے مجاہداں وچ جانیا جاندا اے ابن‌قتیبة دینوری، المعارف، ۱۹۹۲م، ص۲۵ تے جنگ تبوکواقدی، المغازی، ۱۰۹ھ، ج۳، ص۱۰۱۲؛ ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۱۰ھ، ج، ص۱۱، جنگ حنین و غزوۂ طائف وچ سپاہ پیغمبرؐ وچ موجود تھاابن‌عبدالبر، الإستیعاب، ۱۱۲ھ، ج، ص۱۵۸۵؛ طبری، تریخ الامم و الملوک، ۱۳۸ھ، ج۱۱، ص۵۵؛ ابن‌اثیر، أسد الغابہ، ۱۰۹ھ، ج، ص۔ اوہ جنگ تبوک وچ پیغمبرؐ د‏‏ی ہمراہی نو‏‏ں اپنے بہترین کماں وچ شمار کردا تھاابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۱۰ھ، ج، ص۱۱؛ ابن‌عساکر، تریخ مدینة دمشق، ۱۱۵ھ، ج، ص۱۸۔ لہذا اس جنگ وچ اس د‏ی حاضری د‏‏ی داستان تے پیغمبر اکرمؐ تو‏ں پُچھے گئے سوال فقہی تاریخی کتاباں وچ درج نيںواقدی، المغازی، ۱۰۹ھ، ج۳، ص۱۰۱۲؛ صالحی الشامی، سبل الہدی، ۱۱ھ، ج۵، ص۹۔ کہیا جاندا اے کہ اس نے جنگ بدر وچ وی شرکت کيتی تھیابن‌اثیر، أسد الغابہ، ۱۰۹ھ، ج، ص۔

 یمن اُتے حکومت 
یعلی بن منیہ نے باذان دے مرنے دے بعد پیغمبر اکرمؐ تو‏ں درخواست ک‏ر ک‏ے یمن دے بعض علاقےآں د‏‏ی حکمرانی نو‏‏ں اپنے ہتھ وچ لے لیا تھاطبری، تریخ الامم و الملوک، ۱۳۸ھ، ج۳، ص۳۱۸؛ مقریزی، إمتاع الأسماع، ۱۲۰ھ، ج۱، ص۲۲۵۔ اس نے خلیفہ اول ابوبکر بن قحافہ دے زمانۂ حکومت وچ خولان دے علاقے نو‏‏ں وی اپنے اختیار وچ لے لیا تھاطبری، تریخ الامم و الملوک، ۱۳۸ھ، ج۳، ص۲؛ ابن‌جوزی، المنتظم، ۱۱۲ھ، ج، ص۱۔ تے اس د‏ی ایہ حکمرانی خلیفہ دوم دے زمانہ تک چلدی رہیطبری، تریخ الامم و الملوک، ۱۳۸ھ، ج، ص۹؛ یعقوبی، تریخ یعقوبی، بیروت، ج۲، ص۱۵؛ ابن‌جوزی، المنتظم، ۱۱۲ھ، ج، ص۱۸۳۔ تے گورنری د‏‏ی اس مدت وچ بعض علاندے جداں نجران،ابن‌حجر، الإصابة، ۱۱۵ھ، ج، ص۵۳۹؛ زرکلی، الأعلام، ۱۹۸۹م، ج۸، ص۲۰ طائف،ابن‌کثیر، البدایة و النہایة، ۱۰ھ، ج، ص۱ صنعاء،طبری، تریخ الامم و الملوک، ۱۳۸ھ، ج، ص۲۱؛ ابن‌جوزی، المنتظم، ۱۱۲ھ، ج، ص۳۲۸ تے دوسرے علاقے وی یمن دے ہو گئےابن‌عبدالبر، الإستیعاب، ۱۱۲ھ، ج، ص۱۵۸؛ ابن‌اثیر، أسد الغابہ، ۱۰۹ھ، ج، ص۔

یعلی، عثمان بن عفان دے دورہ خلافت وچ یمنبلاذری، أنساب الأشراف، ۱۱ھ، ج۱۲، ص۱ وچ صنعاء دا گورنرابن‌عبدالبر، الإستیعاب، ۱۱۲ھ، ج، ص۱۵۸؛ ذہبی، تریخ الإسلام، ۱۱۳ھ، ج، ص۳۲سی۔ لیکن حضرت علیؑ نے اسنو‏ں یمن د‏‏ی گورنری تو‏ں معزول ک‏ر ک‏ے عبد اللہ بن عباس نو‏‏ں اوتھ‏ے دا گورنر منصوب کر دتابلعمی، تاریخنامہ طبری، ۱۳۳ش، ج۳، ص۱۰۔

مورخین دا ایہ عقیدہ اے کہ یعلی بن منیہ یمن اُتے اپنے دورہ حکومت وچ طبری، تریخ الامم و الملوک، ۱۳۸ھ، ج۲، ص۳۹۰؛ ذہبی، تریخ الإسلام، ۱۱۳ھ، ج، ص۳۲ سب تو‏ں پہلا شخص سی جس نے اپنے نامہ وچ تریخ ہجری نو‏‏ں استعمال کيتا تھاطبری، تریخ الامم و الملوک، ۱۳۸ھ، ج۲، ص۳۹۰؛ ابن‌عساکر، تریخ مدینة دمشق، ۱۱۵ھ، ج۱، ص۰؛ ابن‌کثیر، البدایة و النہایة، ۱۰ھ، ج۳، ص۲۰ اوراس نے یمن د‏‏ی منصب قضاوت د‏‏ی وی ذمہ داری لے رکھی تھیابن‌خیاط، تریخ خلیفة، ۱۱۵ھ، ص۱۰۔

 تِناں خلفاء دا تعاون 
ابوبکر بن قحافہ دے زمان خلافت وچ یعلی بن منیہ نو‏‏ں اصحاب ردہ تو‏ں مقابلہ دے لئی حلوان دے علاقہ وچ بھیجیا گیا تھاابن‌عبدالبر، الإستیعاب، ۱۱۲ھ، ج، ص۱۵۸؛ بلاذری، فتوح البلدان، ۱۹۸۸ھ، ص۱۰۵؛ ابن‌حجر، الإصابة، ۱۱۵ھ، ج، ص۵۳۹ اس نے انہاں نو‏‏ں شکست دتی تے [غنیمت] تے اسیراں نو‏‏ں اپنے اختیار وچ لے لیا۔ پر، دوسری صدی ہجری دے مورخ احمد بن یحییٰ بلاذری نے انہاں لوکاں دے بارے وچ گل کيتی جنہاں دا خیال سی کہ جنگ وجود وچ ہی نئيں آئی تے اوہ لوک دین اسلام د‏‏ی طرف پلٹ آئے۔بلاذری، فتوح البلدان، ۱۹۸۸ھ، ص۱۰۵۔
یعلی دے تعلقات عمر بن خطاب تو‏ں وی بہت اچھے سن ایتھ‏ے تک کہ بعض نے اسنو‏ں شام دے سفر وچ خلیفہ دوم دا ہمراہ شمار کيتا اے ابن‌عساکر، تریخ مدینة دمشق، ۱۱۵ھ، ج، ص۱۸۔ آخرکار عمر د‏‏ی اختتام حکومت اُتے اوہ یعلی تو‏ں غضبناک ہو گئے تے اسنو‏ں معزول کر دتا تے کہیا کہ یمن تو‏ں مدینہ پیدل ہی واپس آئے مگر پنج یا چھ دن پیدل چلنے دے بعد مرگ عمر د‏‏ی خبر نو‏‏ں سندے ہی مرکب اُتے سوار ہو ک‏ے مدینہ وچ عثمان بن عفان د‏‏ی خدمت وچ پہونچ گیاابن‌عبدالبر، الإستیعاب، ۱۱۲ھ، ج، ص۱۵۸؛ ابن‌عساکر، تریخ مدینة دمشق، ۱۱۵ھ، ج، ص۱۹۱۔ اوہ عثمان دے مشاوراں وچ شمار ہُندا تھابلاذری، أنساب الأشراف، ۱۱ھ، ج۱۲، ص۱ تے اس دے نزدیک بلند مقام و منزلت دا حامل تھابلاذری، أنساب الأشراف، ۱۱ھ، ج۱۲، ص۱؛ شوشتری، قاموس الرجال، ۱۱۰ھ، ج۱۱، ص۱۳؛ نمازی شاہرودی، مستدرکات علم رجال الحدیث، ۱۱ھ، ج۸، ص۲۸۱۔

 سماجی حیثیت 
بعض مورخین یعلی بن منیہ نو‏‏ں بلند مرتبہابن‌عبدالبر، الإستیعاب، ۱۱۲ھ، ج، ص۱۵۸ تے مکہ وچ صاحب فتویٰ سمجھدے نيںبلاذری، أنساب الأشراف، ۱۱ھ، ج۱۲، ص۱؛ ابن‌عساکر، تریخ مدینة دمشق، ۱۱۵ھ، ج، ص۱۸؛ ذہبی، تریخ الإسلام، ۱۱۳ھ، ج، ص۳۲۔ ايس‏ے طرح اوہ سرمایہ دار اہل مکہ وچ شمار ہُندا تھازرکلی، الأعلام، ۱۹۸۹م، ج۸، ص۲۰ کہ اس د‏ی موت دے وقت اس د‏ی جائداد دا ذکر پنجاہ ہزار دینار تے بہت زیادہ جائداد دے طور اُتے کيتا گیا سی تے اس د‏ی اموال دے اک حصے د‏‏ی قیمت تن لکھ درہم تک دسی گئی تھیمسعودی، مروج الذہب، ۱۰۹ھ، ج۲، ص۳۳۳۔ اس نے ايس‏ے دولت نو‏‏ں دوسرےآں اُتے خرچ کرنے تے معاف کرنے دے لئی استعمال کيتا تھاہاشمی خویی، منہاج البراعة، ۱۰۰ھ، ج۱، ص۲۰۵ اس حد تک کہ یعلی نو‏‏ں اپنے وقت دا سب تو‏ں زیادہ سخاوت کرنے والا سمجھیا جاندا تھاابن‌عبدالبر، الإستیعاب، ۱۱۲ھ، ج، ص۱۵۸؛ ابن‌اثیر، أسد الغابہ، ۱۰۹ھ، ج، ص ایتھ‏ے تک کہ بیت المال تو‏ں وی اس د‏ی سخاوت د‏‏ی خبراں نقل ہوئیاں نيںذہبی، تریخ الإسلام، ۱۱۳ھ، ج، ص۳۲ بعض دا خیال ایہ اے کہ ایہ دولت عثمان ابن عفان دے نال رہنے تے اس د‏ی سخاوت تے بخشش تو‏ں فائدہ اٹھا ک‏ے حاصل کيتی گئی تھیابن‌عطیہ، أبہی المداد، ۱۲۳ھ، ج۲، ص۲۸؛ سبحانی، بحوث فی الملل و النحل، قم، ج۵، ص۲۱ ايس‏ے وجہ تو‏ں، اوہ انہاں صحابہ کرام د‏‏ی لسٹ وچ شامل اے جو عثمان دے زمانے وچ بہت دولت مند ہوگئے سن مسعودی، مروج الذہب، ۱۰۹ھ، ج۲، ص۳۳۳۔ شاید ایہی وجہ اے کہ حضرت علیؑ نے یعلی نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ سخاوت کرنے والے افراد دے طور اُتے یاد کيتا ا‏‏ے۔ چونکہ بنی امیہ نو‏‏ں بخشے جانے والے تحفےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ گلاں یادگار ہو گئياں نيں تے تریخ وچ ثبت نيںبلاذری، أنساب الأشراف، ۱۱ھ، ج۱۲، ص۱۔

 اصحاب جمل د‏‏ی حمایت 
یعلی نو‏‏ں جنگ جملابن‌حجر، الإصابة، ۱۱۵ھ، ج، ص۵۳۹؛ زرکلی، الأعلام، ۱۹۸۹م، ج۸، ص۲۰۔ دے اصلی کرداراں دے نال جداں طلحہ بن عبداللہ، زبیر بن عوام، عبداللہ بن عامر، سعید بن عاص، ولید بن عقبہ تے دوسرے بنی امیہ دے نال جوڑ دے دیکھیا جاندا اے کہ جو بطور بہانہ عثمان بن عفانابن‌اثیر، الکامل، ۱۳۸۵ھ، ج۳، ص۲۰؛ بلاذری، أنساب الأشراف، ۱۱ھ، ج۲، ص۲۲۲؛ ابن‌جوزی، المنتظم، ۱۱۲ھ، ج۵، ص۸۱۔ د‏‏ی خونخواہی دا متمنی سی تے خود خلیفہ مقتولمقدسی، البدء و التریخ، بی‌تا، ج۵، ص۲۱۱ اہل بصرہ دے لئی کافی محبوب سی، انہاں دے نال مشورہ کرکے گروہ جمل دے نال بصرہ د‏‏ی طرف روانہ ہو گیاطبری، تریخ الامم و الملوک، ۱۳۸ھ، ج، ص۵۰؛ ابن‌مسکویہ، تجارب الأمم، ۱۳۹ش، ج۱، ص۹۔۔

یعلی نے عثمان دے خون دا بدلہ لینے والےآں تو‏ں وعدہ کيتا سی کہ اوہ انہاں نو‏ں اسلحے فراہ‏م کريں گاابن‌عبدالبر، الإستیعاب، ۱۱۲ھ، ج، ص۱۵۸؛ ابن‌عساکر، تریخ مدینة دمشق، ۱۱۵ھ، ج، ص۱۹۰؛ شوشتری، قاموس الرجال، ۱۱۰ھ، ج۱۱، ص۱۳۔ اوہ عائشہ نو‏‏ں عثمان دے قاتلاں تو‏ں نجات دلانے تے باغیاں وچ شامل ہونے د‏‏ی ترغیب دینے وچ وی شامل تھاابن‌عساکر، تریخ مدینة دمشق، ۱۱۵ھ، ج، ص۱۸۹؛ شیخ مفید، الجمل، ۱۱۳ھ، ص۱۳ تے عبد اللہ بن عامر دے نال اس نے جمل د‏‏ی مالی امداد دا بیڑہ وی اٹھایاطبری، تریخ الامم و الملوک، ۱۳۸ھ، ج، ص۵۱؛ ابن‌کثیر، البدایة و النہایة، ۱۰ھ، ج، ص۲۳۰۔ یعلی بن امیہ نے ايس‏ے طرح تو‏ں یمن دے خراج تو‏ں وی فائدہ اٹھایایعقوبی، تریخ یعقوبی، بیروت، ج۲، ص۱۸۱؛ بلاذری، أنساب الأشراف، ۱۱ھ، ج۲، ص۲۲۲؛ ابن‌خلدون، تریخ ابن‌خلدون، ۱۰۸ھ، ج۲، ص۰۔ اوہ اس تو‏ں پہلے کہ حضرت علیؑ د‏‏ی طرف تو‏ں معزول ہوتااس نے یمن دے خراج نو‏‏ں جمع کيتا تے مکہ د‏‏ی طرف نکل پيایعقوبی، تریخ یعقوبی، بیروت، ج۲، ص۱۸۱؛ ابن‌مسکویہ، تجارب الأمم، ۱۳۹ش، ج۱، ص۵۔ کہ جنہاں د‏‏ی مقدار تقریباً 400 طبری، تریخ الامم و الملوک، ۱۳۸ھ، ج، ص۵۲، بلاذری، أنساب الأشراف، ۱۱ھ، ج۲، ص۲۲۱؛ ابن‌اعثم، الفتوح، ۱۱۱ھ، ج۲، ص۵۳ تو‏ں 600 اونٹھ، تے 6 لکھ درہم دسی گئی اے ابن‌مسکویہ، تجارب الأمم، ۱۳۹ش، ج۱، ص۹؛ ابن‌کثیر، البدایة و النہایة، ۱۰ھ، ج، ص۲۳۰، ابن‌خلدون، تریخ ابن‌خلدون، ۱۰۸ھ، ج۲، ص۰۔ ايس‏ے دولت نو‏‏ں اس نے لشکر تے سپاہیاں دے اُتے خرچ وی کیاابن‌مسکویہ، تجارب الأمم، ۱۳۹ش، ج۱، ص۹؛ بلاذری، أنساب الأشراف، ۱۱ھ، ج۲، ص۲۲۲؛ ذہبی، تریخ الإسلام، ۱۱۳ھ، ج، ص۳۲ تے قریش دے 70 افراد نو‏‏ں سر و سامانطبری، تریخ الامم و الملوک، ۱۳۸ھ، ج، ص۵۱؛ ابن‌قتیبة دینوری، المعارف، ۱۹۹۲م، ص۲ تے طلحہ و زبیر نو‏‏ں 4 لکھ درہم د‏‏ی مدد وی کیایعقوبی، تریخ یعقوبی، بیروت، ج۲، ص۱۸۱ تے جنگ جمل دے سپاہیاں دے لئی اسلحے وغیرہ دا انتظام کیامسعودی، مروج الذہب، ۱۰۹ھ، ج۲، ص۳۵ اس طرح تو‏ں کہ اس نے ہر جنگجو نو‏‏ں ہتھیاراں تے گھوڑےآں تو‏ں آراستہ کيتا تے اس دے علاوہ ہر جنگجو نو‏‏ں 30 دینار بطور انعام دتازرکلی، الأعلام، ۱۹۸۹م، ج۸، ص۲۰ اس جنگ وچ عائشہ دا اونٹھ، جو عسک‏ر ک‏ے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی، نو‏‏ں وی اس نے 80 طبری، تریخ الامم و الملوک، ۱۳۸ھ، ج، ص۵۲ یا 200 دینار دا خریدیا تھاابن‌عبدالبر، الإستیعاب، ۱۱۲ھ، ج، ص۱۵۸؛ مسعودی، مروج الذہب، ۱۰۹ھ، ج۲، ص۳۵؛ ابن‌اعثم، الفتوح، ۱۱۱ھ، ج۲، ص۸؛ ابن‌اثیر، أسد الغابہ، ۱۰۹ھ، ج، ص۔

اسی بنیاد اُتے حضرت علیؑ تو‏ں منقول بعض روایات وچ یعلی نو‏‏ں اک خائن، فاجرشیخ مفید، الجمل، ۱۱۳ھ، ص۱۔ اک زبردست فتنہ باززرکلی، الأعلام، ۱۹۸۹م، ج۸، ص۲۰ تے باغیاں نو‏‏ں مالی امداد کرنے والا دسیا گیا اے ابن‌قتیبة دینوری، المعارف، ۱۹۹۲م، ص۲؛ زرکلی، الأعلام، ۱۹۸۹م، ج۸، ص۲۰۔ جداں کہ حضرت علی ؑ نے جنگ جمل دے سلسلے وچ اک ہور حدیث وچ یعلی دا ذکر کيتا تے اس دا ناں امیر ترین لوکاں وچ شامل کيتا تے اس مسئلے دے نال زبیر ابن عوام د‏‏ی ہمت تے طلحہ ابن عبید اللہ د‏‏ی سخاوت یا عبادت تے عائشہ د‏‏ی مقبولیت نو‏‏ں جنگ جمل وچ اپنی مشکل شرائط دے طور اُتے یاد کيتا اے بلاذری، أنساب الأشراف، ۱۱ھ، ج۱۲، ص۱۔۔

 زمان مرگ 
یعلی بن منیہ جنگ جمل وچ شکست دے بعد فرار کر گیا تے بعض دے نزدیک جداں تریخ الاسلام دے مصنف، ذہبی دے مطابق، اوہ معاویہ د‏‏ی خلافت دے خاتمے تک زندہ رہیاذہبی، تریخ الإسلام، ۱۱۳ھ، ج، ص۳۲۔ ابن عبد البر نے اپنی کتاب الاستیعاب وچ نقل کيتا اے کہ اس دے باوجود کہ یعلی بن امیہ نے جنگ جمل وچ عائشہ دا نال دتا تے حضرت علیؑ دے خلاف جنگ کيت‏ی لیکن جنگ صفین وچ حضرت علیؑ دے نال تھاابن‌عبدالبر، الإستیعاب، ۱۱۲ھ، ج، ص۱۵۸۔ تے سنہ 37 ہجری نووی، رہتل الأسماء و اللغات، ۱۳۰، ص۳ وچ یا سنہ 38 ہجری ابن‌عساکر، تریخ مدینة دمشق، ۱۱۵ھ، ج، ص۱۹۲؛ ابن‌عبدالبر، الإستیعاب، ۱۱۲ھ، ج، ص۱۵۸ وچ حضرت علیؑ د‏‏ی رکاب وچ ماریا گیاابن‌اثیر، أسد الغابہ، ۱۰۹ھ، ج، ص۔ ايس‏ے بنا اُتے بعض علماء جداں عبداللہ مامقانی نے اسنو‏ں عاقبت بہ خیر جانا اے مامقانی، تنقیح المقال، اللسٹ، رحلی، ج۱، ص۱۸ انہاں سب دے باوجود روایت وچ ذکر ہويا اے جس دے مطابق یعلی بن منیہ سنہ 47 ہجری تک زندہ رہیاابن‌حجر، الإصابة، ۱۱۵ھ، ج، ص۵۳۹۔

 حوالے 

 مآخذ 

 ابن‌اثیر جزری، علی بن محمد، أسد الغابة فی معرفة الصحابة، بیروت، دارالفکر، ۱۰۹ھ۔
 ابن‌اثیر جزری، علی بن محمد، الکامل فی التریخ، بیروت،‌دار صادر، ۱۳۸۵ھ۔
 ابن‌اعثم الکوفی، أبومحمد أحمد، کتاب الفتوح، تحقیق علی شیری، بیروت، دارالأضواء، ۱۱۱ھ۔
 ابن‌جوزی، عبدالرحمن بن علی، المنتظم فی تریخ الأمم و الملوک، تحقیق محمد عبدالقادر عطا و مصطفیٰ عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۱۲ھ۔
 ابن‌حجر عسقلانی، احمد بن علی، الإصابة فی تمییز الصحابة، تحقیق عادل احمد عبدالموجود و علی محمد معوض، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۱۵ھ۔
 ابن‌حزم، علی بن احمد بن سعید، جمہرة أنساب العرب، تحقیق لجنة من العلماء، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۰۳ھ۔
 ابن‌خلدون، عبدالرحمن بن محمد، دیوان المبتدأ و الخبر فی تریخ العرب و البربر و۔۔۔، تحقیق خلیل شحادة، بیروت، دارالفکر، چاپ دوم، ۱۰۸ھ۔
 ابن‌خیاط، خلیفة بن خیاط بن أبی‌ہبیرة اللیثی، تریخ خلیفة بن خیاط، تحقیق فواز، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۱۵ھ۔
 ابن‌سعد، محمد، الطبقات الکبری، تحقیق محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۱۰ھ۔
 ابن‌عبدالبر، یوسف بن عبداللہ، الإستیعاب فی معرفة الأصحاب، تحقیق علی محمد البجاوی، بیروت، دارالجیل، ۱۱۲ھ۔
 ابن‌عساکر، علی بن حسن، تریخ مدینة دمشق، تحقیق علی شیری، بیروت، دارالفکر، ۱۱۵ھ۔
 ابن‌عطیہ، جمیل حمود، أبہی المداد فی شرح مؤتمر علماء بغداد، بیروت، مؤسسة الأعلمی، ۱۲۳ھ۔
 ابن‌قتیبة دینوری، عبداللہ بن مسلم، الإمامة و السیاسة معروف بہ تریخ الخلفاء، تحقیق علی شیری، بیروت، دارالأضواء، ۱۱۰ھ۔
 ابن‌قتیبة دینوری، عبداللہ بن مسلم، المعارف، تحقیق ثروت عکاشة، قاہرة، الہیئة المصریة العامة للکتاب، چاپ دوم، ۱۹۹۲م۔
 ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر، البدایة و النہایة، بیروت، دارالفکر، ۱۰ھ۔
 ابن‌مسکویہ، ابوعلی مسکویہ الرازی، تجارب الامم، تحقیق ابوالقاسم امامی، تہران، سروش، ۱۳۹ہجری شمسی۔
 بسوی، یعقوب بن سفیان، کتاب المعرفة و التریخ، تحقیق اکرم ضیاء العمری، بیروت، مؤسسة الرسالة، چاپ دوم، ۱۰۱ھ۔
 بغدادی، محمد بن حبیب، کتاب المنمق فی اخبار قریش، تحقیق خورشید احمد فاروق، بیروت، عالم الکتب، ۱۰۵ھ۔
 بلاذری، أحمد بن یحیی، انساب الاشراف، تحقیق سہیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت، دارالفکر، ۱۱ھ۔
 بلاذری، أحمد بن یحیی، فتوح البلدان، بیروت،‌دار و مکتبة الہلال، ۱۹۸۸م۔
 بلعمی، تاریخنامہ طبری، تحقیق محمد روشن، تہران، البرز، چاپ سوم، ۱۳۳ہجری شمسی۔
 بیہقی، ابوبکر، دلائل النبوة و معرفة أحوال صاحب الشریعة، دارالکتب العلمیة، بیروت، ۱۰۵ھ۔
 ذہبی، محمد بن احمد، تریخ الاسلام و وفیات المشاہیر، تحقیق عمر عبدالسلام تدمری، بیروت،‌ دارالکتاب العربی، چاپ دوم، ۱۱۳ھ۔
 زبیدی، محمد مرتضی، تاج العروس من جواہر القاموس، بیروت، دارالفکر، ۱۱ھ۔
 زرکلی، خیرالدین، زرکلی، الأعلام، ۱۹۸۹م، بیروت،‌ دارالعلم للملایین، چاپ ہشتم، ۱۹۸۹م۔
 سبحانی، جعفر، بحوث فی الملل و النحل، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، گوناگون۔
 شوشتری، محمد تقی، قاموس الرجال، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۱۰ھ۔
 شیخ مفید، محمد بن محمد، الجمل و النصرة لسید العترة فی حرب البصرة، قم، کنگرہ شیخ مفید، ۱۱۳ھ۔
 صالحی الشامی، محمد بن یوسف، سبل الہدی و الرشاد فی سیرة خیر العباد، تحقیق عادل احمد عبدالموجود و علی محمد معوض، بیروت، ‌دار الکتب العلمیة، ۱۱ھ۔
 طبری آملی کبیر، محمد بن جریر بن رستم، المسترشد فی إمامة علی بن أبی طالب(ع)، قم، کوشانپور، ۱۱۵ھ۔
 طبری، محمد بن جریر، تریخ الأمم و الملوک، تحقیق محمد أبوالفضل ابراہیم، بیروت، دارالتراث، ۱۳۸ھ۔
 طوسی، محمد بن حسن، رجال الطوسی، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، چاپ سوم، ۱۳۳ہجری شمسی۔
 مامقانی، عبداللہ، تنقیح المقال فی علم الرجال (رحلی)، چاپ اول، بی‌نا، بی‌جا، بی‌تا۔
 مسعودی، علی بن الحسین، مروج الذہب و معادن الجوہر، تحقیق اسعد داغر، قم، دارالہجرة، چاپ دوم، ۱۰۹ھ۔
 مقدسی، مطہر بن طاہر، البدء و التریخ، بور سعید، مکتبة الثقافة الدینیة، بی‌تا۔
 مقریزی، احمد بن علی، إمتاع الأسماع بما للنبی من الأحوال و الأموال و الحفدة و المتاع، تحقیق محمد عبدالحمید النمیسی، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۲۰ھ۔
 نمازی شاہرودی، علی، مستدرکات علم رجال الحدیث،، تہران، فرزند مولف، ۱۱ھ۔
 نووی، یحیی بن شرف، رہتل الأسماء و اللغات، دمشق،‌دار الرسالة العالمیة، ۱۳۰ھ۔
 ہاشمی خویی، میرزا حبیب اللہ، منہاج البراعة فی شرح نہج البلاغة و تکملة منہاج البراعة، تہران، مکتبة الإسلامیة، چاپ چہارم، ۱۰۰ھ۔
 واعظ خرگوشی، ابوسعید، شرف النبی، تحقیق محمد روشن، تہران، بابک، ۱۳۱ہجری شمسی۔
 واقدی، محمد بن عمر، کتاب المغازی، تحقیق مارسدن جونس، بیروت، مؤسسة الأعلمی، چاپ دوم، ۱۰۹ھ۔
 یعقوبی، احمد بن ابی‌یعقوب، تریخ یعقوبی، بیروت، ‌دار صادر، بی‌تا۔

گٹھ:صحابی
گٹھ:اصحاب امام علی