ابو برزہ اسلمی

نضلہ بن عبد اللہ بن حارث (متوفی 64 ھ، 684 ء) ابو برزہ اسلمی دے ناں تو‏ں معروف، حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تے امیر المومنین امام المتقین علی بن ابی طالب کرم اللہ وجہہ الکریم دے اصحاب وچو‏ں نيں۔ انہاں نے متعدد غزوات جنگ صفین، جنگ جمل و جنگ نہروان وچ شرکت کيتی۔ خلفاء دے زمانہ د‏‏ی بعض فتوحات وچ وی شریک ہوئے۔ بعض نے انہاں دا شمار سلمان، مقداد، ابوذر تے عمار د‏‏ی صف وچ کیتا ا‏‏ے۔ ابو برزہ نے پیغمبر اسلام (ص) تے امام حسن مجتبی تو‏ں چند روایات نقل کيتی نيں۔ انہاں دا شمار انہاں افراد وچو‏ں اے جنہاں نے امام حسین علیہ السلام د‏‏ی شہادت دے بعد یزید اُتے اعتراض کيتا۔ 

 ناں و کنیت 

ابن سعدابن سعد، طبقات الکبری، دار صادر، ج، ص۲۹۸، ج، ص۳ نے ابو برزہ دے فرزند دے حوالے تو‏ں انہاں دا ناں نضلہ بن عبد اللہ، خلیفہ بن خیاطابن خیاط، الطبقات، ۱۹م، ج۲، ص۸۲۹، ج۱، ص۲۱ و عبد اللہ بن نضلہ نقل کيتا ا‏‏ے۔ لیکن زیادر تر مصادر نے نضلہ بن عبید اُتے اتفاق کيتا ا‏‏ے۔بخاری، التریخ الصغیر، ۱۰ق، ج۱، ص۱۵، ص۱؛ ابو زرعہ، تریخ، ۱۰۰ق، ج۱، ص البتہ انہاں دے کئی تے ناں دسترس وچ نيں۔ابن اثیر، اسد الغابہ، دار الاحیاء، ج۵، ص۱-۱؛ ذہبی، تریخ، ۱۳۸ق، ج۲، ص۳۲۸؛ عبد الغنی، الکمال فی معرفت الرجال، ج۱، ص۱

نووینووی، رہتل الاسماء، ج۲، ص۱۸۰ دے بقول اسلام تو‏ں پہلے انہاں دا ناں نضلہ بن نیاز (نیاز=شیطان) سی۔ آنحضرت (ص) نے انہاں دا ناں نضلہ بن عبد اللہ رکھ دتا۔ابن حجر، الاصابہ، ۱۸۵۳م، ج، ص۲۳ انہاں د‏‏ی کنیت دے بارے وچ کوئی اختلاف نئيں ا‏‏ے۔ صرف شیخ طوسی نے انہاں نو‏ں اصحاب پیغمبر دے ضمن وچ ابو بردہطوسی، رجال، ۱۳۸۰ق، ص ۳۰ تے اصحاب امیر المومنین دے تھلے ابو برزہ ذکر کيتا ا‏‏ے۔ص ۰ ایسا معلوم ہُندا اے کہ اس وچ کوئی غلطی پیش آئی ا‏‏ے۔ نووی دا مننا اے کہ اصحاب ہیغمبر (ص) فقط اوہ نيں جنہاں د‏‏ی کنیت ابو برزہ سی۔نووی، رہتل الاسماء، ج۲، ص۱۹

 غزوات پیغمبر (ص) وچ شرکت 

ان دا شمار انہاں اصحاب وچ ہُندا اے جو فتح مکہ،ابن سعد، طبقات الکبری، دار صادر، ج، ص۲۹۸؛ ابن حجر، الاصابہ، ۱۳۵۳ق، ج، ص۲۳. غزوات حنین و خیبرابن حجر، الاصابہ، ۱۳۵۳ق، ج، ص۲۳؛ ابن اثیر، اسد الغابہ، دار الاحیاء، ج۵، ص۱۹. تے کئی ہور غزوات وچ محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے ہمراہ سن ۔

ان دے غزوات د‏‏ی تعداد 6 یا 7احمد بن حنبل، مسند، دار صادر، ج، ص۲۳؛ بخاری، التریخ الصغیر، ۱۰ق، ج۱، ص۱۵۸. یا 9مزی، تحفہ الاشراف، ۱۳۹ق، ج۹، ص۹. ذکر ہوئی ا‏‏ے۔

خود انہاں دے بقول: جدو‏ں جنگ احد وچ آنحضرت (ص) زخمی ہو گئے تاں اوہ آپ د‏‏ی دیکھ بھال وچ لگ گئے۔ ٹھیک ہونے دے بعد پیغمبر (ص) نے انہاں دے حق وچ دعا کيتی۔ابو نعیم، ذکر اخبار اصبہان، ۱۹۳م، ج۲، ص۳۹

فتح مکہ دے دن جدو‏ں حضور (ص) نے تمام اہل مکہ نو‏‏ں امان دے دتی تاں فرمایا ابن خطل نو‏‏ں قتل کردو چاہے اوہ خانہ کعبہ دے پردہ تو‏ں ہی کیو‏ں نہ لپٹا ہويا ہو، اس لئی کہ اوہ مرتد ہو گیا اے تے اس نے اک مسلما‏ن نو‏‏ں قتل کيتا اے تے اس د‏ی دو کنیزےآں نو‏‏ں وی جنہاں نے آنحضرت (ص) د‏‏ی ہجو د‏‏ی سی۔بلاذری، انساب الاشراف، ۱۹۵۹م، ج۱، ص۳۰.

لہذا ابو برزہ اس دے پاس گئے تاں دیکھیا کہ اوہ خانہ کعبہ دا پردہ پکڑے ہوئے سی، انہاں نے رکن و مقام دے درمیان اس د‏ی گردن اڑا دی۔واقدی، المغازی، ۱۰ق، ج۲، ص۸۵۹؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، دار صادر، ج، ص۲۹۹؛ احمد بن حنبل، العلل، ۱۹۳م، ج۱، ص۳۵۹ البتہ اکثر منابع ابن خطل دے قتل وچ انہاں دے نال سعید بن حریث مخزومی نو‏‏ں شریک قرار دیندے نيں۔ابن ہشام، سیره النبی، ۱۹۲م، ج، ص۸۸؛ طبری، تریخ، ج۳، ص۰؛ ابن اثیر، الکامل، ج۲، ص۲۹

 خلفاء دے زمانے وچ  

 نبرد عین شمس

طبری دے مطابق،طبری، تریخ، ج، ص۱۱۱ سن 20 ہجری وچ جدو‏ں عین شمس د‏‏ی جنگ (مصر دے شہر وچ ) پیش آئی، جس وچ عمرو بن عاص دا سامنا مقوقس تو‏ں ہويا۔ اس وقت مسلماناں دا اک گروہ ڈر گیا تے اس نے سستی ظاہر کیت‏‏ی تاں اس وقت عمرو عاص نے لشکر وچ حاضر اصحاب پیغمبر تو‏ں نصرت طلب کيت‏‏ی۔ انہاں وچو‏ں جو لوک پیش قدم ہوئے انہاں وچ ابو برزہ وی سن ۔ انہاں دے پیش قدم ہونے تو‏ں مسلماناں وچ قوت پیدا ہوئی تے انہاں نے کامیابی حاصل کيتی۔ابن اثیر، الکامل، ج۲، ص۵۵

 فتح بلح و اصطخر

سن 29 ھ وچ عبد اللہ بن عامر نے اصطخر، دارابگرد و اردشیر خورہ (قدیم فارس دے علاقہ) اُتے لشکر کشی د‏‏ی تاں اوہ فوج دے میمنہ دے سردار سن ۔ ایہ جنگ انہاں علاقےآں اُتے فتح دے نال ختم ہوئی۔

اسی طرح تو‏ں اوہ اس پنجاہ ہزار دے لشکر وچ شام‏ل سن جس دے سردار ربیع بن زیاد سن تے جس وچ بلخ و قہستان اُتے (51 ھ) مسلماناں نے فتح حاصل کيتی۔ابن اثیر، الکامل، ج۳، ص۱۰۱، ص۸۹؛ ابن خلدون، تریخ، ۱۹۵م، ج۳ (۱)، ص۳۰

 امام علی دے ہمراہ 

ابو برزہ امیر المومنین امام المتقین علی بن ابی طالب کرم اللہ وجہہ الکریم دے اصحاب وچو‏ں سن ۔ابن خلدون، تریخ، ۱۹۵م، ج۳ (۱)، ص۳۰. برقیبرقی، رجال، ۱۳۲ش، ص۳ نے انہاں نو‏ں سلمان، مقداد، ابوذر و عمار د‏‏ی صف وچ قرار دتا ا‏‏ے۔

اوہ جنگ صفین، جنگ جمل تے جنگ نہروان وچ حضرت علی (ع) دے ہمراہ سن ۔ابو نعیم، ذکر اخبار اصبہان، ۱۹۳م، ج۲، ص۳۹؛ ابن اثیر، اسد الغابہ، دار الاحیاء، ج۵، ص۱۹.

 ابو برزہ د‏‏ی معصومین تو‏ں روایات 

ابو برزہ نے محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں روایات نقل کيتی نيں۔ احمد بن حنبل نے مسند وچ احمد بن حنبل، مسند، دار صادر، ج، ص۱۹-۲. انہاں دے واسطہ تو‏ں 49 احادیث نقل کيتی نيں۔ ايس‏ے طرح تو‏ں امام حسن علیہ السلام تو‏ں منقول انہاں د‏‏ی روایات امامیہ محدثین منجملہ شیخ کلینیکلینی، الکافی، ۱۳۲ش، ج، ص۱. د‏‏ی توجہ دا سبب قرار پائی ا‏‏ے۔خوئی، معجم رجال الحدیث، ۱۰۳ق، ج۲۱، ص۳.

 ابو برزہ د‏‏ی روایات دے راوی 

ان دے واسطے تو‏ں روایت نقل کرنے والےآں وچ انہاں دے بیٹے مغیرہ دے علاوہ ابو المنہال سیار بن سلامہ، ابو الوازع، عبد اللہ بن مطرف و ازرق بن قیس دے اسماء قابل ذکر نيں۔احمد بن حنبل، مسند، ج، ص۱۹-۲

 یزید اُتے اعتراض 

جس وقت یزید چوپ تو‏ں سر امام حسین علیہ السلام د‏‏ی توہین کر رہیا سی تے اس اُتے شراب ڈال رہیا سی۔ ابو برزہ نے اس اُتے اعتراض کيتا تاں یزید نے انہاں نو‏ں دربار تو‏ں باہر کڈ دتا۔بلاذری، انساب الاشراف، ۱۹۵۹م، ج۳، ص۱؛ طبری، ج۵، ص۳۹۰؛ ابن اثیر، اسد الغابہ، دار احیاء، ج۵، ص۲۰؛ ابن اثیر، الکامل، ج، ص۸۵

 وفات 

محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی رحلت دے بعد ابو برزہ اپنے خانوادہ دے نال مدینہ تو‏ں بصرہ چلے گئے تے اوتھے سکونت اختیار کر لئی تے آخر امر جہاد دے لئی خراسان جاندے ہوئے مرو وچ وفات پائی۔ابن سعد، الطبقات الکبری، ج، ص۳؛ ابن قتیبہ، المعارف، ۱۳۸۸ق، ص۳۳ ابن حبان نے انہاں دا محل وفات سجستان تے ہرات دے درمیان بیابانابن حبان، مشاہیر علماء الامصار، ص۳۸ تے حاکم نیشاپوری نے نیشاپورخلیفہ نیشابوری، ترجمہ و تلخیص تریخ نیشابور حاکم نیشابوری، ص۱۰ وچ ذکر کيتا ا‏‏ے۔ابن قیسرانی، الجمع بین کتابی الکلاباذی و الاصیہانی، ۱۳۲۳ق، ج۲، ص۵۳؛ ذہبی، سیر، ج۳، ص۳

 حوالے 

 مآخذ 

 ابن اثیر، علی بن محمد، اسد الغابہ، بیروت، دار احیاء التراث العربی
 ابن اثیر، علی بن محمد، الکامل
 ابن حبان، محمد، مشاہیر علماء الامصار، بہ کوشش م. فلایشہامر، قاہره، ۱۳۹ق/۱۹۵۹ع
 ابن حجر، احمد بن علی، الاصابہ، کلکتہ، ۱۸۵۳ع
 ابن خلدون، عبد الرحمن، تریخ، بیروت، ۱۹۵ع
 ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، بیروت، دار صادر
 ابن قتیبہ، عبد اللہ بن مسلم، المعارف، بہ کوشش ثروت عکاشہ، قاہره، ۱۳۸۸ق/۱۹۹ع
 ابن قیسرانی، محمد بن طاہر، الجمع بین کتابی الکلاباذی و الاصیہانی، حیدرآباد، ۱۳۲۳ق
 ابن ہشام، عبد الملک، سیره النبی، بہ کوشش محمد محیی الدین عبد الحمید، قاہره، ۱۹۲ع
 ابو زرعہ دمشقی، عبد الرحمن بن عمرو، تریخ، دمشق، ۱۰۰ق/۱۹۸۰ع
 ابو نعیم، احمد بن عبد اللہ، ذکر اخبار اصبہان، لیدن، ۱۹۳ع
 احمد بن حنبل، العلل، آنکارا، ۱۹۳ع
 احمد بن حنبل، مسند، بیروت، دار صادر
 بخاری، محمد بن اسماعیل، التریخ الصغیر، بیروت، ۱۰ق/۱۹۸ع
 برقی، احمد بن ابی عبد اللہ، رجال، تہران، ۱۳۲ش.
 بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، قاہره، ۱۹۵۹ع
 خلیفہ بن خیاط، الطبقات، بہ کوشش سہیل زکار، دمشق، ۱۹ع
 خلیفہ نیشابوری، احمد بن محمد، ترجمہ و تلخیص تریخ نیشابور حاکم نیشابوری، بہ کوشش بہمن کریمی، تہران، ۱۳۳۹ش.
 خوئی، ابو القاسم، معجم رجال حدیث، بیروت، ۱۰۳ق/۱۹۸۳ع
 ذہبی، محمد بن احمد، تریخ الاسلام، قاہره، ۱۳۸ق
 ذہبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، بہ کوشش شعیب ارنؤوط، بیروت، ۱۰۵ق/۱۹۸۵ع
 طبری، تریخ؛
 طوسی، محمد بن حسن، رجال، نجف، ۱۳۸۰ق/۱۹۱ع
 عبد الغنی مقدسی، الکمال فی معرفه الرجال، نسخہ عکسی موجود در کتابخانہ مرکز
 کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، بہ کوشش علی اکبر غفاری، تہران، ۱۳۲ش
 مزی، یوسف بن عبد الرحمن، تحفة الاشراف، بمبئی، ۱۳۹ق
 نووی، یحیی بن شرف، رہتل الاسماء، قاہره، اداره الطباعہ المنیریہ
 واقدی، محمد بن عمرو، المغازی، بہ کوشش مارسدن جونز، بیروت، ۱۰ق/۱۹۸ع


گٹھ:صحابہ
گٹھ:جنگ صفین وچ امام علی دے سپاہی
گٹھ:جنگ جمل وچ امام علی دے سپاہی
گٹھ:راوی پیغمبر
گٹھ:امام حسن دے راوی
گٹھ:علی