سیل العرم

سیل العَرِم اس وڈے سیلاب نو‏‏ں کہیا جاندا اے جو اللہ تعالی د‏‏ی طرف تو‏ں یمن وچ قوم سباء اُتے عذاب دے طور اُتے نازل ہويا سی۔سورہ سباء د‏‏ی 16ویں آیت وچ اس واقعے د‏‏ی طرف اشارہ ہويا اے جس دے مطابق اللہ تعالی د‏‏ی طرف تو‏ں مَأرَب یعنی موجودہ صنعا وچ لوکاں د‏‏ی ہدایت دے لئی اللہ تعالی نے انبیاء بھیجنے تے لوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں انبیاء نو‏‏ں مننے تو‏ں انکار کرنے دے بعد عرم دا بند (ڈیم) ٹُٹ گیا تے پورے شہر نو‏‏ں اپنے لپیٹ وچ لیا۔ سیلاب د‏‏ی وجہ تو‏ں شہر دے مشرق تے مغرب وچ موجود دو آباد باغ شور زدہ زمین وچ تبدیل ہوگئے۔
مستشرقین تے آثار قدیمہ دے ماہرین د‏‏ی تحقیقات دے مطابق عرم دا سیلاب یمن وچ موجودہ شہر صنعا دے شمال مشرق وچ آیا سی۔ تے سنہ 532ء نو‏‏ں ایہ حادثہ رونما ہويا ا‏‏ے۔
 سیل عرم دا واقعہ 
سیل عَرِم (عرم دا سیلاب) یمن دے شہر مارب وچ ڈیم ٹوٹنے د‏‏ی وجہ تو‏ں واقع ہويا تے شہر، باغات تے کھیت ویران ہوگئے۔دینوری، اخبار الطوال، ۱۳۸ش، ص۱؛ مسعودی، مروج الذہب، ۱۰۹ق، ج۲، ص۱۱. تیسری صدی ہجری دے مورخین ابن قتیبہ دینوری و علی بن حسین مسعودی دا کہنا اے کہ قوم سبأ وی ايس‏ے شہر وچ بستی سی۔دینوری، اخبار الطوال، ۱۳۸ش، ص۱؛ مسعودی، مروج الذہب، ۱۰۹ق، ج۲، ص۱۱. مسعودی دے مطابق سباء د‏‏ی سرزمین باغات تے آبادی اُتے مشمل سی۔ یمن د‏‏ی سرزمین اُتے بہت سارے باغات تے فراوان اللہ د‏‏ی نعمدیاں سن تے ایہ سب ڈیم دے پانی د‏‏ی وجہ تو‏ں سی۔مسعودی، مروج الذہب، ۱۰۹ق، ج۲، ص۱۲.

تحقیقات تے تاریخی گزارشات دے مطابق ایہ سیلاب سنہ447ء تو‏ں 450ء، یا اسلام دے ظہور تو‏ں 400 سو سال پہلے، چھیويں صدی عیسوی وچ آیا ا‏‏ے۔جعفریان، «نفوذ اسلام در یثرب»، ص۹۵؛ بی‌آزار شیرازی، باستان‌شناسی و جغرافیای تاریخی قصص قرآن، ۱۳۸۰ش، ۳۳۳.اسی طرح بعض تاریخی مصادر وچ ایہ وی کہیا گیا اے کہ اوتھ‏ے دے باشندے سیلاب تو‏ں پہلے ہی عراق، شام تے یثرب د‏‏ی طرف ہجرت کر گئے سن ۔منہاج سراج، طبقات ناصری، ۱۳۳ش، ج۱، ص۱۸۳.

مسعودی نے مروج الذہب وچ تصریح د‏‏ی اے کہ عرم دے ڈیم دا رقبہ تقریباً 22 کلومیٹر سی۔مسعودی، مروج الذہب، ۱۰۹ق، ج۲، ص۱۱.یہ ڈیم مَأرَب یا عَرِم ڈیم تو‏ں مشہور سی۔ابوالفتوح رازی، روض الجنان، ۱۰۸ق، ج۱، ص۰؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۰ش، ج۸، ص۰. مسعودی نے ڈیم دا بانی لقمان بن عاد بن عاد قرار دتا ا‏‏ے۔مسعودی، مروج الذہب، ۱۰۹ق، ج۲، ص۱۱. جدو‏ں کہ ابوالفتوح رازی نے ملکہ بلقیس نو‏‏ں اس دا بانی قرار دتا ا‏‏ے۔ابوالفتوح رازی، روض الجنان، ۱۰۸ق، ج۱، ص۰.

عَرِم لفظ دے معنی وچ مختلف احتمالات ذکر ہوئیاں نيں؛ منجملہ، ایداں دے سیلاب دا ناں اے جو شہر د‏‏ی ویرانی دا باعث بنا ا‏‏ے۔ابوالفتوح رازی، روض الجنان، ۱۰۸ق، ج۱، ص۰. یا اس شدید بارش دا ناں اے جو سیلاب دا باعث بنے،ابوالفتوح رازی، روض الجنان، ۱۰۸ق، ج۱، ص۰. یا ڈیم دا ناں اے جسنو‏ں قوم سباء نے تعمیر کيتا سی۔ابوالفتوح رازی، روض الجنان، ۱۰۸ق، ج۱، ص۰.اسی طرح عرم اس چوہے دا ناں قرار دتا گیا اے جو مارب ڈیم ٹوٹنے دا باعث بنیا۔ابوالفتوح رازی، روض الجنان، ۱۰۸ق، ج۱، ص۰.اک ہور احتمال وی اس بارے وچ دتا گیا اے کہ عرم اس سرخ پانی دا ناں اے جو اللہ تعالی د‏‏ی طرف تو‏ں عذاب د‏‏ی صورت وچ قوم سباء اُتے نازل ہويا سی۔بلاغی، حجۃ التفاسیر، ۱۳۸ش، ج۱، ص۱.

 قرآن وچ تذکرہ 
قرآن مجید وچ سورہ سبا د‏‏ی آیت 16 وچ عرم سیلاب دا تذکرہ آیا ا‏‏ے۔ تے آیت کچھ ایويں اے:

مسلما‏ن مفسراں نے سورہ سباء د‏‏ی 16واں آیت د‏‏ی تفسیر وچ سیل العرم د‏‏ی تفسیر بیان کيتی ا‏‏ے۔طبری، جامع البیان، ۱۱۲ق، ج۲، ص۵۳-۵۹؛ سیوطی، الدر المنثور، ۱۰ق، ج۵، ص۳۳۱-۳۳۳؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۳۲-۳۸.چھیويں صدی ہجری دے شیعہ مفسراں وچو‏ں ابوالفتوح رازی د‏‏ی تفسیر دے مطابق اللہ تعالی نے قوم سباء د‏‏ی ہدایت دے لئی 13 انبیاءؑ بھیجے لیکن لوکاں نے انبیاء د‏‏یاں گلاں نو‏‏ں ٹھکراندے ہوئے اللہ تعالی دا انکار کيتا تے شہر د‏‏ی آبادی تے نعمتاں نو‏‏ں اپنی برتری دے مرہون منت سمجھنے لگےابوالفتوح رازی، روض الجنان، ۱۰۸ق، ج۱، ص۰. آیت دے معنی نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے مفسراں نے سیل العرم د‏‏ی علت تے سبب نو‏‏ں کفران نعمت تے لوکاں د‏‏ی ناشکری بیان کيتا ا‏‏ے۔طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۳۲-۳۸؛ ابوالفتوح رازی، روض الجنان، ۱۰۸ق، ج۱، ص۰. ابوالفتوح رازی تے مکارم شیرازی دے کہنے دے مطابق ڈیم توڑنے دے لئی اللہ تعالی د‏‏ی طرف تو‏ں اک چوہے نو‏‏ں مامور کيتا گیا سی۔ابوالفتوح رازی، روض الجنان، ۱۰۸ق، ج۱، ص۰؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونہ، ۱۳۱ش، ج۱۸، ص۸.± چنانچہ سیلاب د‏‏ی وجہ تو‏ں شہر دے دونے طرف موجود دو سرسبز و آباد باغ ویران تے شورہ زار وچ بدل گئے۔مکارم شیرازی، تفسیر نمونہ، ۱۳۱ش، ج۱۸، ص۸.احادیث د‏‏یاں کتاباں وچو‏ں کافی تے مرآۃ العقول ورگی کتاباں وچ سیل العرم دا واقعہ تے عذاب الہی دا سبب تے کیفیت بیان ہوئے نيں۔کلینی، الکافی، ۱۰ق، ج۲، ص۲؛ مجلسی، مرآۃ العقول، ۱۰ق، ج۹، ص۲۲-۲.

 آثار قدیمہ دے ماہرین د‏‏ی تحقیقات 
19واں صدی عیسوی دے بعض مستشرقین تے آثار قدیمہ دے ماہرین د‏‏ی تحقیقات دے مطابق عرم دا سیلاب یمن دے شمال مشرقی شہر صنعا (جو اس وقت مآرب کہلاندا سی) وچ آیا ا‏‏ے۔مکارم شیرازی، تفسیر نمونہ، ۱۳۱ش، ج۱۸، ص۹؛ بی‌آزار شیرازی، باستان‌شناسی و جغرافیای تاریخی قصص قرآن، ۱۳۸۰ش، ص۳۳۱-۳۳۳؛ بلاغی، قصص قرآن، ۱۳۸۱ش، ص۳۹.مذکورہ محققاں دے مطابق عرم دا ڈیم سطح سمندر تو‏ں 1160 میٹر د‏‏ی بلندی اُتے اپنے دور دے ترقی یافتہ فن دے مطابق بنایا گیا تے سنہ 447ء تو‏ں 450ء تک سیلاب دا سامنا کردا رہیا تے لوک اس د‏ی مرمت کرنے لگے لیکن آخر کار 532ء نو‏‏ں مکمل ویران ہوگیا۔بی‌آزار شیرازی، باستان‌شناسی و جغرافیای تاریخی قصص قرآن، ۱۳۸۰ش، ص۳۳۱-۳۳۳.ڈیم دے محل وقوع دے نزدیک، قوم سباء تے سیل العرم د‏‏ی تریخ دے بارے وچ مختلف کتیبے، نقوش تے خطوط کشف ہوئے نيں۔بی‌آزار شیرازی، باستان‌شناسی و جغرافیای تاریخی قصص قرآن، ۱۳۸۰ش، ص۳۳۱-۳۳۳؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونہ، ۱۳۱ش، ج۱۸، ص۹. سید صدرالدین بلاغی نے اپنی کتاب قصص قرآن وچ مستشرقین تے آثار قدیمہ دے ماہرین دا سیل العرم د‏‏ی جگہ حاضر ہونے نو‏‏ں بیان کيتا ا‏‏ے۔بلاغی، قصص قرآن، ۱۳۸۱ش، ص۳۹.

 حوالے 

 مآخذ 
 ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیرالقرآن، مشہد، آستان قدس رضوی، چاپ اول، ۱۰۸ق.
 بلاغی، عبدالحجۃ، حجۃالتفاسیر و بلاغ الاکثیر، قم، حکمت، چاپ اول، ۱۳۸ش.
 بلاغی، صدرالدین، قصص قرآن، تہران، امیر کبیر، ۱۳۸۱ش.
 بی‌آزار شیرازی، عبدالکریم، باستان‌شناسی و جغرافیای تاریخی قصص قرآن، تہران، دفتر نشر فرہنگ اسلامی، چاپ سوم، ۱۳۸۰ش.
 جعفریان، رسول، «نفوذ اسلام در یثرب»، مجللہ میقات حج، نمایندگی ولی فقیہ در امور حج و زیارات، زمستان ۱۳۲ش.
 دینوری، ابوحنیفہ، اخبار الطوال، قم، منشورات الرضی، ۱۳۸ش.
 سیوطی، عبدالرحمن، الدرالمنثور فی تفسیر بالماثور، قم، کتابخانہ مرعشی نجفی، ۱۰ق.
 طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، موسسۃ الاعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۳۹۰ق.
 طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تصحیح و تحقیق سید ہاشم رسولی محلات‏‏ی و سید فضل اللہ یزدی طباطبایی، ج۸، بیروت، دار المعرفۃ، ۱۰ق/۱۹۸م.
 طبری، محمد بن حریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دارالفکر، ۱۱۲ق.
 کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تہران، دارالکتب الاسلامیۃ، ۱۰ق.
 مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونہ، تہران، دارالکتب الاسلامیۃ، چاپ دہم، ۱۳۱ش.
 مجلسی، محمدباقر، مرآۃ العقول فی اخبار الرسول، تہران، دارالکتب الاسلامیۃ، ۱۰ق.
 مسعودی، علی بن حسین، مروج الذہب، قم، دارالہجرۃ، چاپ دوم، ۱۰۹ق.
 منہاج سراج، ابوعمر، طبقات ناصری، تحقیق عبدالحی حبیبی، تہران، دنیای کتاب، ۱۳۳ش.

گٹھ:قرآنی قصے
گٹھ:یمن
گٹھ:قرآن

گٹھ:یمن دی تریخ