سید مصطفی خمینی

سید مصطفیٰ خمینی (1930۔1977 ء)، شیعہ مجتہدین و فقہاء تے انقلاب اسلامی ایران دے فعال افراد وچو‏ں سن ۔ اوہ جمہوری اسلامی ایران دے موسس و رہبر امام خمینی دے وڈے بیٹے نيں۔ انہاں نے فقہ و اصول تے تفسیر وچ مختلف کتاباں تحریر کيتی نيں۔ پہلوی حکومت دے خلاف امام خمینی د‏‏ی تحریک وچ اوہ شروع تو‏ں ہی انہاں دے نال سیاسی فعالیت وچ شام‏ل ہو گئے۔ امام خمینی د‏‏ی گرفتاری تے انہاں دے جلا وطن ہونے دے کچھ عرصہ دے بعد ساواک نے انہاں نو‏ں وی ملکی امنیت دے خلاف اقدامات دے الزام وچ گرفتار کرکے ٹرکی اس دے بعد عراق جلاوطن کر دتا۔ انہاں دے سیاسی نظریات منجملہ تحریک آزادی فلسطین د‏‏ی حمایت تے علوم اسلامی دے سلسلہ وچ انہاں دے علمی تنقیدی افکار نے حوزہ علمیہ نجف اشرف وچ انہاں نو‏ں قابل توجہ مقام عطا کيتا۔ مصطفیٰ خمینی نے 47 برس د‏‏ی عمر وچ وفات پائی۔ اوہ شیخ مرتضی حائری یزدی دے داماد سن ۔

 ولادت و تعلیم 

مصطفیٰ خمینی 13 دسمبر سنہ 1930 ء وچ قم وچ پیدا ہوئے۔ثقفی، «‌مصاحبہ با والدۀ مکرمہ شہید آیت الله سید مصطفیٰ خمینی»، ص۲۹. تے انہاں نے ابتدائی تعلیم اوتھے حاصل کيتی۔

15 برس د‏‏ی عمر وچ انہاں نے حوزہ علمیہ قم وچ حوزہ د‏‏ی تعلیم دا آغاز کيتا تے 6 سال تو‏ں وی کم عرصہ وچ حوزہ دے مقدمات تے سطوح د‏‏ی تعلیم مکمل ک‏ے لی تے 1330 ش وچ اوہ درس خارج وچ شرکت کرنے لگے۔میری، نگاہی به زندگی علمی و آثار قلمی شہید آیت الله سید مصطفیٰ خمینی»، ص۳۵؛ «‌شہید ثانی از تبار امام خمینی»، ص۱.

حوزہ دے سطوح د‏‏ی تعلیم وچ انہاں نے محمد جواد اصفہانی، محمد صدوقی تے مہدی حائری جداں اساتید تو‏ں فقہ و اصول دے دروس وچ شرکت کيتی۔ ايس‏ے عرصہ وچ سید رضا صدر دے فلسفہ تے شیخ محمد فکور یزدی دے شرح منظومہ سبزواری دے درس وچ شریک ہوئے۔

اس دے بعد انہاں نے سید ابو الحسن رفیعی قزوینی تے سید محمد حسین طباطبائی دے پاس اسفار دے دروس پڑھے تے اسنو‏ں مکمل کرنے دے بعد اسفار د‏‏ی تدریس دے نال نال انہاں نے اس اُتے حاشیہ وی لکھیا۔باقی، «‌مروری بر جیون آیت الله شہید حاج سید مصطفیٰ خمینی»، ص۱؛ دوانی، نہضت روحانیون ایران، ج، ص۳۳۳.

سید حسین طباطبائی بروجردی، سید محمد محقق داماد و امام خمینی انہاں دے فقہ و اصول دے درس خارج دے اساتید نيں۔میری، «‌نگاہی به حیات علمی و آثار قلمی شہید آیت الله سید مصطفیٰ خمینی»، ص۳۵- ۳۵. 27 برس د‏‏ی عمر وچ اوہ اجتہاد تک پہچ گئے۔آشنایی با مہاجر شہید سید مصطفیٰ خمینی»، ص۱۰۸. 1333 ش وچ 24 برس د‏‏ی عمر وچ انہاں نے شیخ مرتضی حائری یزدی د‏‏ی بیٹی نال شادی کيتی۔ جس تو‏ں انہاں نو‏ں اک بیٹی تے اک بیٹا ہويا۔ انہاں د‏‏ی بیٹی مریم ڈاکٹر اے جو سویٹزر لینڈ وچ رہندی ا‏‏ے۔ انہاں دا بیٹا سید حسین خمینی سیاسی اعتبار تو‏ں انقلابیاں دے جدا نقطہ نظر رکھدا سی تے بنی صدر تے مجاہدین خلق دے حامیاں وچ شمار ہُندا سی۔ عراق و امریکا سفر دے بعد ماضی نیڑے وچ ایران آک‏ے قم وچ مقیم ا‏‏ے۔پایگاه خبری آفتاب.

 سیاسی فعالیت د‏‏ی ابتداء 
سید مصطفیٰ نے امام خمینی د‏‏ی تحریک دے نال ہی 1342 ش وچ اپنی سیاسی فعالیت دا آغاز کيتا۔ اشراقی، «‌مصاحبہ با آیت الله حاج شیخ شہاب الدین اشراقی (ره)»، ص۹. 15 خرداد دے قیام وچ امام خمینی د‏‏ی گرفتاری دے بعد انہاں نے انہاں د‏‏ی آزادی تے انہاں د‏‏ی غیر موجودگی وچ انہاں د‏‏ی تحریک نو‏‏ں اگے ودھانے دے لئی بہت کوشش کيتی۔ اس عرصہ وچ اوہ اعلانیہ تیار کرکے اسنو‏ں علماء تک پہچاندے تے امام خمینی جو اس وقت قید وچ سن انہاں دے پیغامات عوام تک پہچاندے۔تشیع، «‌چہره سیاسی شہید آیت الله سید مصطفیٰ خمینی (ره)»، ص۲-۸؛ برای نمونہ از اقدامات سید مصطفیٰ رک: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، آرشیو، پروندۀ «‌شہید آیت الله سید مصطفیٰ خمینی»، ش ۳۹۱، ص۲، ۵، ۸.

 قید و جلاوطن 

کیپیچولیشن (Capitulation) قانون دے خلاف تند تے صریح تقریر دے بعد جدو‏ں 13 آبان 1343 ش وچ امام خمینی نو‏‏ں گرفتار کيتا گیا تاں سید مصطفیٰ نے قم دے دکانداراں نو‏‏ں ترغیب دلائی کہ اوہ بازار نو‏‏ں بند کرن۔ جس دے نتیجہ وچ حکومت دے کارندےآں تے ساواک نے قم وچ انہاں نو‏ں سید شہاب الدین مرعشی نجفی دے گھر تو‏ں گرفتار کيتا تے تہران د‏‏ی قزل قلعہ جیل وچ منقتل کر دتا۔ سید مصطفیٰ د‏‏ی گرفتاری دے بعد فوجی عدالت دے جج نے 14 آبان 1343 ش وچ ملکی امنیت د‏‏ی سلامتی دے خلاف انہاں اُتے عاید الزام وچ انہاں نو‏ں موقتا سزا سنائی۔رک: رجبی، جیون سیاسی امام خمینی (ره)، ج۱، ص۳۳۱-۳۳۸؛ فلاحی، سال‌ہای تبعید امام خمینی (ره)، ص۹۵؛ مرکز اسناد انقلاب اسلامی، آرشیو، پروندۀ «‌شہید آیت الله سید مصطفیٰ خمینی»، ش ۳۹۱، ص۱-۱. ساواک نے اس حکم نو‏‏ں 8 دتی 1343 ش وچ انہاں دے ٹرکی منقتل ہونے د‏‏ی شرط اُتے لغو ک‏ر ک‏ے انہاں نو‏ں آزاد کر دتا۔ البتہ اس شرط د‏‏ی مخالفت دے بعد ساواک نے چند روز بعد انہاں نو‏ں دوبارہ گرفتار کرکے 14 دتی 1343 ش وچ ٹرکی جلاوطن کر دتا۔مرکز اسناد انقلاب اسلامی، آرشیو، پروندۀ «‌شہید آیت الله سید مصطفیٰ خمینی»، ش ۳۹۱، ص۳۲-۳۳.

 ایران واپسی د‏‏ی کوشش 

سید مصطفیٰ نو‏‏ں ٹرکی دے شہر بورسہ وچ جتھے امام خمینی نو‏‏ں رکھیا گیا سی، جلا وطن کيتا گیا۔ اوتھ‏ے انہاں نے امام خمینی دے سلسلہ درس تو‏ں استفادہ کيتا۔روحانی، «‌شہید ہجرت و جہاد آیت الله حاج سید مصطفیٰ خمینی»، ص۵. اس عرصہ وچ انہاں نے سعی د‏‏ی کہ ایرانی خفیہ ایجنسی ساواک نو‏‏ں سیاسی امور وچ مداخلت نہ کرنے تے حکومت مخالف افراد نال رابطہ نہ کرنے تے اپنی رہائش نو‏‏ں قم تو‏ں خمین منتقل کرنے د‏‏ی ضمانت دے ک‏ے ایران واپسی د‏‏ی موافقت حاصل کر سکن۔ لیکن ساواک نے انہاں د‏‏ی واپسی تو‏ں ہونے احتمالی نتایج دے خوف تو‏ں اس گل تو‏ں انکار کر دتا۔باقی، «‌مروری بر جیون آیت الله شہید حاج سید مصطفیٰ خمینی»، ص۳؛ برای نمونہ از این تلاش‌ہا رک: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، آرشیو، پروندۀ «‌شہید آیت الله سید مصطفیٰ خمینی»، ش ۳۹۱، ص۱- ۲.

 سفر عراق 

سید مصطفیٰ 13 مہر 1344 ش نو‏‏ں امام خمینی دے ہمراہ عراق وچ منتقل کيتے گئے۔ شروع وچ انہاں نے بغداد اس دے بعد نجف نو‏‏ں قیام گاہ بنائی۔ ایہ زمانہ جو 12 سالاں اُتے محیط اے، ایران وچ پہلوی حکومت کیت‏‏ی مخالفت تے فلسطین د‏‏ی آزادی د‏‏ی تحریک د‏‏ی فعالیتاں دے اوج سی، تحریک آزادی فلسطین دے سلسلہ وچ انہاں دا موقف حمایت آمیز تے عملی تائید اُتے مبنی سی۔قزوینی، «‌آثار و بازتاب‌ہای شہادت آیت الله حاج آقا سید مصطفیٰ خمینی»، ص۱۵۹؛ روحانی، «‌شہید ہجرت و جہاد آیت الله حاج سید مصطفیٰ خمینی»، ص۵.

 عراق وچ انہاں دے اقدامات 
اس عرصہ وچ انہاں دے اہ‏م ترین اقدامات وچو‏ں اک امام خمینی د‏‏ی تحریک نو‏‏ں زندہ رکھنا سی۔ اوہ امام خمینی دے بیانات تے پیغامات نو‏‏ں ایران تے دوسرے ملکاں وچ ارسال کردے تے انقلاب تو‏ں متعلق خبراں نو‏‏ں امام خمینی تک پہچاندے سن ۔ نجف وچ سید مصطفیٰ دا گھر ایران تے دوسرے ملکاں تو‏ں امام خمینی نال ملاقات دے لئی آنے والے افراد د‏‏ی رفت و آمد دا مرکز سی۔رک: تشیع، «چہره سیاسی شہید آیت الله سید مصطفیٰ خمینی (ره)»، ص۹۰.

نجف اشرف وچ امام خمینی دے گھر د‏‏ی ذمہ داری، علماء د‏‏ی انقلابیاں تو‏ں ہ‏م آہنگی تے عراق وچ 15 خرداد نامی مجلہ تاسیس و تقویت سید مصفطی دے ذمہ سی۔ عراق وچ انہاں د‏‏ی دوسری فعالیتاں وچ صدائے روحانیت نامی ریڈیو دے ذریعہ پہلوی حکومت دے خلاف عوام نو‏‏ں حقایق تو‏ں آشنا کرنا، زیارت تے پہلوی حکومت دے مخالفین تے انقلابیاں تو‏ں جو حج دے لئی سعودی جاندے سن، اربتاط دے سلسلہ وچ مکہ و مدینہ دا مکرر سفر کرنا، شام‏ل سی۔آشنایی با مہاجر شہید سید مصطفیٰ خمینی»، ص۱۲۲، ۱۲۵؛ فلاحی، سال‌ہای تبعید امام خمینی (ره)، ص۲۵، باقی، «مروری بر جیون آیت الله شهید حاج سید مصطفیٰ خمینی»، ص.

 مقابلہ دے سلسلہ وچ نظریات 

سید مصطفیٰ پہلوی حکومت تو‏ں مقابلہ دے سلسلہ وچ مسلحانہ و عوامی مزاحمت دے قائل سن ۔ ایہی وجہ سی کہ انہاں نے فوجی تربیت حاصل کيتی تے اوہ اسنو‏ں تمام انقلابیاں دے لئی ضروری سمجھدے سن ۔محتشمی، «نور دیدۀ امام: خاطرات حجت الاسلام و المسلمین سید علی اکبر محتشمی»، ص۵- ۵۵؛ رضوی، «تلاش‌ہای سیاسی اجتماعی شہید آقا مصطفیٰ خمینی»، ص۳۳۵-۳۳؛ برای نمونہ از چگونگی مناسبات وی با جنبش‌های آزادی بخش رک: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، آرشیو، پروندۀ «‌شہید آیت الله سید مصطفیٰ خمینی»، ش ۳۹۱، ص۲.

وہ پہلوی حکومت دے سقوط دے سلسلہ وچ حکومت مخالف دوسرے تمام سیاسی احزاب تے گروہاں دے نال اسيں عقیدہ سن ۔ اس دے باوجود انہاں دے مختلف و مستقل نظریات مانع بندے سن کہ اوہ انہاں وچ بوہت سارے گروہاں دے نال تعاون کرن۔ اوہ حکومت مخالف غیر مذہبی احزاب دے نال تعاون دے صریح مخالف سن ۔رضوی، «تلاش‌ہای سیاسی اجتماعی شہید آقا مصطفیٰ خمینی»، ص۳۳۰- ۳۳؛ روحانی، نہضت امام خمینی، ج۲، ص۵۸۵؛ عاشوری لنگرودی، «نگاہی به زندگی سیاسی شہید آیت الله سید مصطفیٰ خمینی (ره) و نقش او در روند پیروزی انقلاب اسلامی ایران»، ص۱۱؛ برای متن گزارش ساواک از ملاقات سید مصطفیٰ و حسن البکر رک: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، آرشیو، پروندۀ «‌شہید آیت الله سید مصطفیٰ خمینی»، ش ۳۹۱، ص۲. ايس‏ے طرح تو‏ں اوہ اولین افراد وچو‏ں سن جنہاں نے اسلامی حکومت دے نظریات دے عملی تحقق د‏‏ی راہ وچ سعی د‏‏ی تے اس سلسلہ وچ اک رسالہ الاسلام و الحکومۃ دے ناں تو‏ں تحریر کيتا۔ 

 علمی مقام و منزلت 
سید مصطفیٰ خمینی علوم اسلامی دے سلسلہ وچ قابل قدر نگاہ تو‏ں دیکھے جاندے سن تے انہاں نے فقہ و اصول فقہ دے نال نال فلسفہ، حکمت، کلام، عرفان، معانی، بیان، نجوم و ہیئت، تریخ، رجال، درایہ تے تفسیر وچ کسب فیض کيتا۔ انہاں نے اعلیٰ مدارج علمی طے کرنے دے باوجود حوزہ علمیہ نجف وچ سید محسن الحکیم، محمد باقر زنجانی، سید محمود شاہرودی تے سید ابو القاسم خوئی جداں آیات عظام اساتید دے دروس وچ شرکت کيتی۔ امام خمینی وی انہاں دے مسلم استاداں وچو‏ں سن ۔ حوزہ علمیہ قم و نجف وچ انہاں نے تحصیل علم دے نال نال تدریس دے فرائض وی انجام دتے۔میری، «‌نگاہی به حیات علمی و آثار قلمی شہید آیت الله سید مصطفیٰ خمینی (ره)»، ص۵؛ محتشمی، «‌نور دیدۀ امام: خاطرات حجت الاسلام و المسلمین سید علی اکبر محتشمی»، ص۵۱- ۵۲، ۲- ۳. انہاں د‏‏ی دوسری علمی خصوصیات وچو‏ں اک علوم اسلامی دے سلسلہ وچ انہاں دے تنقیدی نظریات و افکار سن ۔ اوہ علم اصول دے مباحث دے سلسلہ نقد و تنقید وچ ہور توسیع دے حامی سن ۔رک: مبلغی، «‌نقد اصولی از دیدگاه شہید آیت الله سید مصطفیٰ خمینی (ره)»، ص۱۱۹- ۱۲.

 آثار و تالیفات 
علوم اسلامی دے سلسلہ وچ انہاں د‏‏ی بہت ساریاں تالیفات موجود نيں جنہاں وچو‏ں اکثر غیر مطبوعہ نيں۔ انہاں وچو‏ں بعض دا ذکر تھلے کيتا جا رہیا اے:

 تفسیر القرآن الکریم 4 جلد (تہران ۱۳۲ ش)
 تحریرات فی الاصول در 3 جلد (تہران ۱۳ ش)
 تعلیقات علی الحکمة المتعالیہ (تہران ۱۳ ش)برای آگاہی بیشتر از ہور آثار مصطفیٰ خمینی رک: میری، ص۳۳- ۳۳.
 الواجبات فی الصلاہ
 الفائدے والعوائد
 تحریرات فی الاصول
 کتاب الصوم
 کتاب الطہارہ
 کتاب البیع
 کتاب الخیارات
 المکاسب المحرمہ
 الخلل فی الصلاہ
 الحاشیہ علی العروة الوثقی
 الحاشیہ علی تحریر الوسیلہبرای آگاہی بیشتر از ہور آثار سید مصطفیٰ خمینی

 مشکوک وفات 
23 اکتوبر سنہ 1977 ء وچ 47 برس د‏‏ی عمر وچ اچانک نجف اشرف وچ سید مصطفیٰ د‏‏ی وفات ہو گئی۔ آیت اللہ خوئی نے انہاں د‏‏ی نماز جنازہ پڑھائی تے انہاں نو‏ں حرم امیر المومنین  وچ دفن کر دتا گیا۔ ڈاکٹراں نے انہاں د‏‏ی موت دا سبب زہر دسیا تے اس گل نو‏‏ں واضح کرنے دے لئی پوسٹ مارٹم د‏‏ی تجویز دتی گئی جسنو‏ں امام خمینی نے رد کر دتا۔ ساواک تے عراقی حکومت نے انہاں د‏‏ی موت دا سبب ہارٹ اٹیک ذکر کيتا۔ باقی، «‌مروری بر جیون آیت الله شہید حاج سید مصطفیٰ خمینی»، ص؛ شہیدی ہور از روحانیت، ص۵- ۸. انہاں سب دے باوجود کہیا گیا کہ انہاں د‏‏ی موت وچ پہلوی حکومت تے ساواک دا ہتھ سی۔مرکز اسناد انقلاب اسلامی، آرشیو، پروندۀ «‌شہید آیت الله سید مصطفیٰ خمینی»، ش ۳۹۳، ص۱، ۵۸؛ ہور برای آگاہی از چگونگی بازتاب گستردۀ مرگ وی در ایران و سایر کشورها رک:پروندۀ «‌شہید آیت الله سید مصطفیٰ خمینی»، ش ۳۹۲، ص۱۰، ش ۳۹۳، ص۱۳-۱، ۲۰، ۳۲، ۲- ۳؛ ہور رک: شہیدی ہور از روحانیت، ص۱۲، ۱۲۹.

سید مصطفیٰ خمینی د‏‏ی موت پہلوی حکومت دے خلاف تحریک وچ شدت، امام خمینی د‏‏ی قیادت د‏‏ی تحکیم تے پہلوی حکومت دے مخالفین دے اتحاد و انسجام دا سبب بنی۔قزوینی، «‌آثار و بازتاب‌ہای شہادت آیت الله حاج آقا سید مصطفیٰ خمینی»، ص۱۵۱- ۱۵؛ عمید زنجانی، انقلاب اسلامی و ریشہ ہای آن، ص۵۰۵- ۵۰؛ ہور رک: بازتاب‌ہا و پیامدهای رحلت اسرار آمیز آیت الله مصطفیٰ خمینی بہ روایت اسناد، ص۳ بہ بعد.

 حوالے 

 مآخذ 

 متن وچ موجود اسناد دے علاوہ، انقلاب اسلامی دے مرکز آرشیو وچ موجود اسناد
 «‌آشنایی با مہاجر شہید سید مصطفیٰ خمینی»، یاد، سال ۳، ش ۱۲ (پاییز ۱۳)
 اشراقی، شہاب الدین، «‌مصاحبہ با آیت الله حاج شیخ شہاب الدین اشراقی (ره)»، در یادہا و یادمان‌ہا از آیت الله سید مصطفیٰ خمینی (ره)، ج۵، قم: *کنگرۀ شہید آیت الله مصطفیٰ خمینی (ره)، ۱۳ ش
 بازتاب‌ ہا و پیامدہای رحلت اسرار آمیز آیت الله مصطفیٰ خمینی به روایت اسناد، تدوین سجاد راعی گلوجہ، تہران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۹ ش
 باقی، عماد الدین، «‌مروری بر جیون آیت الله شہید حاج سید مصطفیٰ خمینی»، اطلاعات (ضمیمہ)، ش ۲۲۲، ۱ آبان ۱۳ ش
 تشیع، محمد حسن، «‌چہره سیاسی شہید آیت الله سید مصطفیٰ خمینی (ره)»، در مجموعہ مقالات کنگرۀ شہید آیت الله مصطفیٰ خمینی (ره): سی مہر و اول آن ماه ۱۳ ش، تہران: شاہد، ۱۳ ش
 ثقفی، بتول، «‌مصاحبہ با والدۀ مکرمہ شہید آیت الله سید مصطفیٰ خمینی (ره)»، مصاحبہ کننده: زہرا مصطفوی، در یادہا و یادمان‌ہا از آیت الله سید *مصطفیٰ خمینی (ره)، ہمان
 دوانی، علی، نہضت روحانیون ایران، تہران: ۱۳۰ ش
 رجبی، محمد حسن، جیون سیاسی امام خمینی (ره) ف ج۱، تهران ۱۳۸ ش
 رضوی، عباس، «‌تلاش‌ ہای سیاسی اجتماعی شہید آقا مصطفیٰ خمینی»، حوزه، سال ۱، ش ۳ و  (مرداد- آبان ۱۳)
 روحانی، حمید، «‌شہید ہجرت و جہاد آیت الله حاج سید مصطفیٰ خمینی»، پیام انقلاب، ش ۱۸ (مهر ۱۳۵۹ ش)
 ہمو، نہضت امام خمینی، ج۲، تہران ۱۳ ش
 «‌شہید ثانی از تبار امام خمینی»، ۱۵ خرداد، ش  (مہر و آبان ۱۳۰)
 شہیدی ہور از روحانیت: آیت الله مجاہد السید مصطفیٰ خمینی (طاب الثراه)، تہران: عروج، ۱۳ ش
 عاشوری لنگرودی، حسن، «‌نگاہی بہ زندگی سیاسی شہید آیت الله سید مصطفیٰ خمینی (ره) و نقش او در روند پیروزی انقلاب اسلامی ایران»، در مجموعہ مقالات کنگرۀ شہید آیت الله مصطفیٰ خمینی (ره): سی مہر و اول آن ماه ۱۳ ش، تہران: شاہد، ۱۳ ش
 عمید زنجانی، عباس علی، انقلاب اسلامی و ریشہ ہای آن، تہران ۱۳۱ ش
 فلاحی، اکبر، سال‌ہای تبعید امام خمینی (ره)، تہران ۱۳۱ ش
 قزوینی، حمید، «‌آثار و بازتاب‌ ہای شہادت آیت الله حاج آقا سید مصطفیٰ خمینی «، حضور، ش ۲۱ (پاییز ۱۳ ش)
 مبلغی، احمد، «‌نقد اصولی از دیدگاه شہید آیت الله سید مصطفیٰ خمینی (ره)»، در مجموعہ مقالات کنگرۀ شہید آیت الله مصطفیٰ خمینی (ره): سی مہر و اول آن ماه ۱۳ ش، تہران: شاهد، ۱۳ ش.
 محتشمی، علی اکبر، «‌نور دیدۀ امام: خاطرات حجت الاسلام و المسلمین سید علی اکبر محتشمی»، حضور، ش ۲۱ (پاییز ۱۳ ش)
 مزینانی، محمد صادق، «‌دیدگاه‌ہای شہید مصطفیٰ خمینی دربارۀ ولایت و حکومت اسلامی»، حوزه، سال ۱، ش ۳ و  (مرداد- آبان ۱۳ ش)
 میری، عباس، «‌نگاہی بہ حیات علمی و آثار قلمی شہید آیت الله سید مصطفیٰ خمینی (ره)»، در مجموعہ مقالات کنگرۀ شہید آیت الله مصطفیٰ خمینی (ره): سی مہر و اول آن ماه ۱۳ ش، تہران: شاهد، ۱۳ ش
 میری، عباس، «‌نگاہی بہ زندگی علمی و آثار قلمی شہید آیت الله سید مصطفیٰ خمینی (ره)»، حوزه، سال ۱، ش ۳ و  (مرداد- آبان ۱۳ ش)

گٹھ:حرم امام علی وچ مدفون افراد
گٹھ:انقلاب اسلامی ایران دے فعال علما
گٹھ:امام خمینی دے شاگرد
گٹھ:ایرانی شخصیتاں