عمرو بن حمق خزاعی

عَمرو بن حَمِق خُزاعی (متوفی سنہ 50 ہجری) صحابی پیغمبرؐ تے حضرت علیؑ و امام حسنؑ دے ساتھیاں وچو‏ں سن ۔ انہاں نے جنگ جمل، جنگ صفین تے جنگ نہروان وچ حضرت علیؑ د‏‏ی حمایت وچ شرکت کيتی۔ عمرو بن حمق معاویہ دے کارندےآں دے ہتھو‏ں شہید ہوئے تے اوہ پہلے اسلام دے شہید سن جنہاں دا سر شہر بہ شہر پھرایا گیا۔ انہاں دا ناں پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے راویاں وچ شمار ہُندا سی تے حدیث غدیر دے راوی وی سن ۔

 اسلام تو‏ں پہلے 
عمرو بن حمق بن کاہن بن حبیب خزاعی دا تعلق قبیلہ خزاعہ تو‏ں سی۔ اسلام تو‏ں پہلے انہاں د‏‏ی زندگی دے بارے وچ کچھ خاص اطلاعات نئيں نيں۔ کہیا جاندا اے کہ شہادت دے وقت اسّی سال دے سن ابن اثیر، اسد الغابہ، ج۳، ص ۳۔ تاں اس لحاظ تو‏ں جے انہاں د‏‏ی شہادت 50 ہجری وچ ہوئی اے تاں کم تو‏ں کم سال ہجرت تو‏ں تِیہہ سال پہلے انہاں د‏‏ی ولادت ہوئی ہوئے گی۔

 پیغمبر اکرمؐ دے نال 
ابن اثیر دے مطابق، عمرو صلح حدیبیہ دے بعد خدمت پیغمبر اکرمؐ وچ آک‏ے مشرف بہ اسلام ہوئے البتہ اس نے دوسرا قول وی نقل کيتا اے جس د‏‏ی بنا اُتے اوہ حجۃ الوداع دے بعد مسلما‏ن ہوئے لیکن پہلا والا قول زیادہ صحیح ا‏‏ے۔ابن اثیر، اسد الغابہ، ج۳، ص۳ اوہ صحابی پیغمبر وی سن تے آنحضرتؐ د‏‏ی حدیثاں نو‏‏ں حفظ وی کر رکھیا سی تے جبیر بن نُفَیر، رفاعہ بن شداد تے دوسرے لوک نے وی انہاں تو‏ں حدیث نو‏‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۳، ص۲۵ تے ايس‏ے طرح حدیث غدیر دے راویاں وچو‏ں وی نيں۔امینی، الغدیر، مترجم واحدی، ج۱، ص۱۵۰ نقل ہويا اے کہ اک دن عمرو نے پیغمبر اکرمؐ نو‏‏ں پانی پلایا تاں انحضرتؐ نے انہاں دے حق وچ اس طرح دعا کيتی:  پروردگارا! اس د‏ی جوانی اس دے لئی مفید قرار دے۔ ايس‏ے دعا کيتی برکت تو‏ں 80 سال تک عمرو دے سر دا کوئی اک بال وی سفید نئيں ہويا۔ابن اثیر، اسد الغابہ، ج۳، ص ۳

 تِناں خلفاء دے زمانے وچ  
پیغمبر اکرمؐ دے بعد عمرو نے کچھ متد تک شامابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۳، ص۲۵؛ دیکھئے: ابن حجر عسقلانی، الاصابہ، ج۲، ص۵۲ تے اک نقل دے مطابق مصرابن اثیر، اسد الغابہ، ج۳، ص۳ وچ زندگی بسر کی، اس دے بعد کوفہ آ گئے تے اوتھے مستقل اپنا ٹھکانہ بنا لیا۔ابن اثیر، اسد الغابہ، ج۳، ص۳
وہ عثمان دے مخالف سن ۔ محمد بن جریر طبری دے مطابق، عمرو بن حمق خزاعی و ہور افراد نے کوفہ وچ عثمان بن عفان د‏‏ی مخالفت وچ اک جلسہ کيتا جس د‏‏ی شکایت سعید بن عاص نے عثمان نال کيتی جس دے نتیجہ وچ عثمان نے انہاں نو‏ں شام د‏‏ی طرف جلا وطن کر دتا۔طبری، تریخ طبری، مترجم پایندہ، ج، ص۲۱۹۹ ابو عمر نے الاستیعاب وچ ایہ نقل کيتا اے کہ عمرو انہاں لوکاں وچو‏ں سن جنہاں نے مدینہ دا سفر (عثمان دے رویہ تے سنت تو‏ں انحراف دے لئی) کيتا تے انہاں چار لوکاں وچو‏ں سن جنہاں نے عثمان دے گھر اُتے حملہ کيتا۔ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۳، ص۲۵۸ بعض لوکاں نے انہاں نو‏ں عثمان دا قاتل وی دسیا اے جس نے نو (9) ضرب انہاں دے سر اُتے لگائی۔ابن کثیر،‌ البدایہ و النہایہ، ج، ص۱۸۸

 حضرت علیؑ د‏‏ی حکومت دے نال 
حضرت علیؑ نو‏‏ں خلافت ملنے دے بعد، عمرو آنحضرت دے قریبی شیعاں وچو‏ں ہو گئے سن ۔ کشی نے انہاں نو‏ں حضرت علیؑ دے حواریاں وچ شمار کيتا ا‏‏ے۔رجال الکشی، إختیار معرفۃ الرجال، ص۲۱۰ این نقل کيتی بنا اُتے عمرو بن حمق حضرت علیؑ د‏‏ی نسبت اوداں ہی سن جداں سلمان فارسی پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی نسبت سن ۔مجلسی، بحار الأنوار، ج۳، ص۲

انہاں نے جنگ جمل، جنگ صفین تے جنگ نہروان وچ شرکت کيتی سی۔ابن عبد البر، الاستیعاب، ج۳، ص۲۵۸ امامؑ نے عمرو تو‏ں فرمایا: کاش میرے لشکر وچ 100 سپاہی تواڈے جداں ہُندے، تے انہاں دے لئی اس طرح دعا فرمائی «خدایا! اس دے قلب نو‏‏ں تقوی تو‏ں روشن فرما تے اپنے راستے نو‏‏ں اس اُتے نمایاں کر»قرشی، زندگی حسن بن علی، ج۲، ص۵۸

جنگ صفین وچ جدو‏ں لشکر معاویہ نے قرآن نو‏‏ں نیزےآں اُتے اٹھا لیا تاں عمرو بن حمق نے حضرت علیؑ دا دفاع کيتا تے اس لشکر د‏‏ی مخالفت کردے ہوئے حضرت علیؑ تو‏ں کہیا: اے امیر المؤمنین! خدا د‏‏ی قسم، اساں آپ دا دفاع تے مدد باطل دے خلاف تعصب د‏‏ی وجہ تو‏ں نئيں کیا، اساں خدا دے سوا کسی نو‏‏ں لبیک نئيں کہیا تے حق دے سوا کچھ منگیا نئيں۔ تے جے آپ دے علاوہ کسی تے نے وی سانو‏ں دعوت دتی ہُندی جس وچ آپ نے سانو‏ں دعوت دتی تاں تنازعہ تے گل گل شدت اختیار کر لیندی تے حق نابود ہو جاندا۔نصر بن مزاحم، وقعۃ صفین، ص۸۲
عمرو، امامؑ دے انہاں ساتھیاں وچو‏ں اک سن جو حکمیت دے سلسلے وچ حسن بن علیؑ، حسین بن علیؑ، عبد اللہ بن عباس، عبد اللہ بن جعفر تے مالک اشتر نے معاویہ دے نمائندے دے نال امام علیؑ د‏‏ی ملاقات وچ انہاں شرائط دے بارے وچ گواہی دتی جو امام علیؑ نے حکمیت دے لئی طے کيتا سی۔ابن قتیبہ دینوری، الاخبار الطوال، ص۱۹

 شہادت 
عمرو دا شمار امام حسن دے ساتھیاں وچ وی ہُندا ا‏‏ے۔طوسی، رجال طوسی، ص۹ امام حسنؑ د‏‏ی صلح دے بعد تے معاویہ د‏‏ی حکومت آنے اُتے زیاد، کوفہ دا گورنر منصوب ہو گیا تے اس نے نامی گرامی شیعاں دا قتل عام شروع کر دتا ايس‏ے وجہ تو‏ں عمرو بن حمق کوفہ تو‏ں فرار کر گئے۔ لیکن سنہ 50 ہجری وچ معاویہ دے آلہ کاراں دے ذریعہ شہید ہو گئے۔ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۳، ص۲۵۸
ان د‏‏ی شہادت دے بارے وچ اختلاف پایا جاندا اے:
بعض دا خیال اے کہ معاویہ دے امان نامہ دینے دے بعد قتل کر دتا گیا۔ امام حسینؑ دا معاویہ نو‏‏ں خط ايس‏ے گل د‏‏ی طرف اشارہ کردا اے:
کیہ تسيں اوہ نئيں جس نے عمرو بن حمق خزاعی نو‏‏ں کہ جس دا جسم تے چہرہ عبادت دے اثر تو‏ں رنجور ہو گیا سی شہید کر دتا؟ تے اوہ وی امان نامہ دینے تے پیمان بنھن دے بعد؟ اوہی امان و پیمان کہ جے صحرائی ہرن نو‏‏ں وی دیندے تاں اوہ وی پہاڑاں تو‏ں اطمینان دے نال تھلے آندے۔الامامہ و السیاسہ، دینوری، ص۱۵

بعض نے کہیا اے کہ عمرو نو‏‏ں معاویہ دے والی بلتعہ بن عبداللہ نے گرفتار کيتا سی۔ بلتعہ نے عمرو د‏‏ی گرفتاری دے بعد انہاں نو‏‏ں موصل دے گورنر عبد الرحمن بن عبداللہ ثقفی دے پاس بھیج دتا۔ عبدالرحمن نے معاویہ نو‏‏ں خط لکھیا تے عمرو د‏‏ی گرفتاری د‏‏ی اسنو‏ں اطلاع دی، معاویہ نے عمرو نو‏‏ں قتل عثمان وچ ملوث ہونے دا الزام لگاندے ہوئے ایہ لکھیا: «عمرو خود ہی ایہ جاندا اے کہ اس نے اپنے ہتھ دے نیزے تو‏ں نو ضربت عثمان دے سر پہ لگائی سی۔ اسيں وی اس تو‏ں زیادہ اسنو‏ں اذیت نئيں دینا چاہندے، تسيں وی 9 ضرب اس اُتے لگاؤ» عبدالرحمن انہاں نو‏ں باہر لیایا تے اس اُتے معاویہ دا فرمان جاری کرنے دا حکم دتا۔ عمرو پہلی یا دوسری ضربت وچ شہید ہو گئے۔قرشی، زندگی حسن بن علی، ج۲، ص۵۹

ابن عبد البر نے عمرو بن حمق دے قتل ہونے د‏‏ی وجہ ایہ دسی کہ جس غار وچ اوہ پناہ لئے سن اوتھ‏ے انہاں نو‏ں اک سپ نے کٹ لیا سی۔ اس نے ایہ وی لکھیا کہ زیاد دے ایجنٹ نے پِچھا کيتا تے جدو‏ں مردہ پایا تاں انہاں دا سر تن تو‏ں جدا ک‏ر ک‏ے زیاد دے پاس بھیج دتا تے زیاد نے معاویہ دے پاس۔ابن عبد البر، الاستیعاب، ج۳، ص۲۵۸

 سرِ عمرو نو‏‏ں شہر شہر پھرانا 
معاویہ نے عمرو د‏‏ی شہادت دے بارے وچ ایہ حکم دتا سی کہ انہاں دے سر د‏‏ی مختلف شہراں وچ نمائش کيت‏ی جائے۔ابن عبد البر، الاستیعاب، ج۳، ص۲۵۸ اس دے بعد معاویہ نے حکم دتا کہ عمرو دے سر نو‏‏ں اس د‏ی زوجہ آمنہ بنت شرید دے پاس بھیجیا جائے جو دمشق دے قید خانہ وچ ا‏‏ے۔ عمرو د‏‏ی زوجہ نے معاویہ اُتے لعنت کيتی۔ معاویہ نے دارالخلافہ وچ انہاں نو‏ں حاضر کرنے دا حکم دتاابن اثیر، اسد الغابہ، ج۳، ص۳۸ فیر انہاں دونے دے درمیان تلخ کلامی ہوئی۔قرشی، زندگی حسن بن علی، ج۲، ص۲-۵۹

 عمرو بن حمق د‏‏ی آرام گاہ 
ابن اثیر (متوفی 630ھ) نے عمرو بن حمق د‏‏ی زیارت گاہ نو‏‏ں موصل شہر تو‏ں باہر جانا اے تے ایہ وی لکھیا اے کہ اسنو‏ں سیف الدولہ تے ناصر الدولہ حَمدانی دے چچا زاد بھائی سعید بن حمدان نے شعبان سنہ 336 ہجری وچ بنایا سی۔ابن اثیر، اسد الغابہ، ج۳، ص۳۸

 حوالے 
۔

 مآخذ 

 ابن اثیر، علی بن محمد، اسد الغابہ فی معرفہ الصحابہ، دارالمعرفہ، بیروت، ۲۰۰۱ء۔
 ابن حجر عسقلانی، الاصابۃ فی تمییز الصحابہ، دارالکتاب العربی، بیروت، بی‌تا۔
 ابن‌ عبدالبر، یوسف‌ بن‌ عبداللہ، الاستیعاب فی معرفۃ الاصحاب، درالکتب العلمیہ، بیروت ۱۹۹۵ء۔
 ابن قتیبہ، عبداللہ بن مسلم، الامامۃ و السیاسۃ، تحقیق: طہ محمد الزینی، موسسۃ الحلبی و شرکاہ، بی‌جا، بی‌تا۔
 ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، بیروت،‌ دارالفکر، ۱۰ق-۱۹۸ء۔
 امینی، عبدالحسین، الغدیر، ترجمہ: واحدی، محمد تقی، انتشارات بنیاد بعثت، ۱۳۹۰ء۔
 دینوری، احمد بن داوود، الاخبار الطوال، منشورات الشریف الرضی، قم، ۱۱۲ھ۔
 طوسی، محمد بن حسن، رجال طوسی، منشورات رضی، قم، افست از چاپ مکتبۃ الحیدریہ، نجف، ۱۹۱ء۔
 قرشی، باقر شریف، زندگی حسن بن علی(ع)، ترجمہ: حجازی، فخرالدین، موسسہ انتشارات بعثت، تہران، ۱۳۵۳ش۔
 کشی، محمد بن عمر، رجال الکشی اختیار معرفۃ الرجال، محقق: طوسی، محمد بن حسن / مصطفوی، حسن، مؤسسہ نشر دانشگاہ مشہد، مشہد، ۱۰۹ھ۔
 مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی، بحار الأنوار،‌ دار إحیاء التراث العربی، بیروت، ۱۰۳ھ۔
 محمد بن جبیر، طبری، تریخ الامم و الرسل و الملوک، مترجم: ابوالقاسم، پایندہ، انتشارات بنیاد فرہنگ ایران، تہران، ۱۳۵۲ش۔
 مفید، محمد بن محمد، الإختصاص، تصحیح غفاری، علی ‌اکبر و محرمی زرندی، محمود، الموتمر العالمی لالفیۃ الشیخ المفید، قم، ۱۱۳ھ۔
 مفید، محمد بن محمد، الفصول المختارۃ، محقق: میر شریفی، علی، کنگرہ شیخ مفید، قم، ۱۱۳ھ۔
 نصر بن مزاحم، وقعۃ صفین، محقق: ہارون، عبد السلام محمد، مکتبۃ آیۃ اللہ المرعشی النجفی، ۱۰ھ۔

گٹھ:شہید صحابہ
گٹھ:اصحاب امام علی
گٹھ:اصحاب امام حسن مجتبی
گٹھ:موصل وچ مدفون افراد
گٹھ:حدیث غدیر دے راوی
گٹھ:قبیلہ خزاعہ دے افراد
گٹھ:بنو امیہ د‏‏ی حکومت دے مقتولین
گٹھ:مدینہ دے مہاجرین
گٹھ:شیعہ