مرآۃ العقول (کتاب)

مِرآۃُ العُقُول فی شرح اخبار آل الرسول، عربی بولی وچ لکھی گئی کتاب الکافی د‏‏ی شرح اے جس دے مصنف علامہ مجلسی نيں۔ مختصر جملےآں وچ احادیث دے سند د‏‏ی چھان بین، اس دے مشکل لفظاں د‏‏ی تشریح تے مفاہیم د‏‏ی وسعت اس کتاب د‏‏ی خصوصیات وچو‏ں نيں۔

مصنف دے بارے وچ   

محمد باقر مجلسی (1037-1110ھ) جو علامہ مجلسی دے ناں تو‏ں معروف نيں محمد تقی مجلسی دے صاحب زادے تے سلسلہ صفویہ دے شیعہ علماء وچو‏ں نيں۔ علامہ مجلسسی نے علامہ حسن علی شوشتری، میر محمد مؤمن استر آبادی، شیخ حر عاملی، ملا محسن فیض کاشانی، ملا صالح مازندرانی جداں استاداں تو‏ں کسب فیض کيتا۔ کیانی فرید، دائرہ المعارف تشیع، ۱۳۹ش ج۱۵ ص بعد وچ آپ اصفہان دے شیخ الاسلام دے منصب اُتے فائز ہوئے تے 20 سال د‏‏ی عمر وچ فتوا دینے لگے۔دریاب، حیاہ العلامہ المجلسی، ۱۲۳ق، ج۱ ص۲۵ بحار الانوار آپ د‏‏ی مشہور ترین تالیفات وچو‏ں اے اس دے علاوہ آپ حیاۃ القلوب، عین الحیاۃ و مرآۃ العقول تے ہور آثار دے مالک نيں۔ علامہ مجلسی سنہ 1110ھ نو‏‏ں اصفہان وچ وفات پائے تے اپنے والد دے جوار وچ سپرد خاک ہوئے۔

 طرزِ تدوین 
مرآۃ العقول ثقہ الاسلام کلینی د‏‏ی کتاب الکافی د‏‏ی عربی شرح ا‏‏ے۔ علامہ مجلسی نے اس کتاب نو‏‏ں احادیث د‏‏ی تقسیم بندی دے چار اصول (صحیح، ضعیف، موثق، حسن) دے تحت تحریر کيتا ا‏‏ے۔ علامہ مجلسی نے اس کتاب دے مقدمے وچ ذکر کيتا اے کہ: اس طرح دے معتبر منبع وچ کِسے حدیث دا پایا جانا اس اُتے عمل کرنا جائز ہونے دا عندیہ دیندا اے، لیکن تعارض دے وقت روایات نو‏‏ں اک دوسرے اُتے ترجیح دینے دے لئی اسيں ناچار انہاں د‏‏ی سند د‏‏ی طرف رجوع کردے نيں، کیونجے کسی کتاب دے تمام احادیث دا معتبر‌ ہونا اس گل دے منافی نئيں اے کہ انہاں وچو‏ں بعض دوسرےآں د‏‏ی نسبت زیادہ قوی ہون۔مجلسی، مرآۃ العقول، ۱۳۳ش، ج۱، ص۳۔

کتاب مرآۃ العقول ابتداء وچ علامہ مجلسی د‏‏ی طرف تو‏ں اصول کافی اُتے لگائے گئے حاشیئے تے یادداشت سی، جسنو‏ں بعد وچ آپ دے شاگرد محمد صادق د‏‏ی اصرار اُتے مرتب تے منظم کرکے کتابی شکل دتی گئی ا‏‏ے۔مجلسی، مرآۃ العقول، ۱۳۳ش، ج۱، ص۳۔

بعض فہرست‌ نگاراں دے مطابق اس کتاب د‏‏ی تصنیف دا آغاز 1076ھ وچ تے اختتام 1102ھ یا 1106ھ قرار دیندے نيں۔آستان قدس رضوی، لسٹ کتاباں خطی کتابخانہ مرکزی و مرکز اسناد، ۱۳۰ش ج۱ص۸۳-۸ علامہ مجلسی اپنے اک شاگرد فاضل مشہدی دے ناں اجازہ روایت صادر کردے وقت 1085ھ وچ اس کتاب نو‏‏ں اپنی تصنیفات وچو‏ں اک قرار دیندے نيں۔مجلسی، بحار الانوار، ۱۰۳ق ج۱۱۰، ص۱۲۔ ايس‏ے طرح ک‏‏تب خانہ ملی ملک دے لسٹ نگاراں دے مطابق اس لائبریری وچ موجود اس کتاب دے نسخہ خود علامہ دے قلم تو‏ں خط نستعلیق وچ موجود اے جس اُتے 1059ھ د‏‏ی تریخ لکھی گئی ا‏‏ے۔ملک، کتابخانہ ملی، ۱۳۳ش، ج۱، ص۸۔

 خصوصیات 
کتاب مرآۃ العقول د‏‏ی خصوصیات درج ذیل نيں:
 احادیث د‏‏ی شرح وچ ہر حدیث دے بارے وچ مذکور مختلف احتمالات اُتے دقت کيتی گئی اے تے ہر حدیث دے ضمن وچ انہاں احتمالات اُتے بحث کيتی گئی ا‏‏ے۔مجلسی، مرآۃ العقول، ۱۳۳ش، ج۱، ص۲ ذیل باب انہاں ائمہ لم یعفوا شیئا الا بعہد من اللہ۔ ج۳، ص۱۸۵ ذیل باب فی انہاں الامامہ عہد معہود من اللہ۔ ج، ص۱۳ باب مولد الصاحب علیہ‌السلام۔ ج۱۰، ص۳۹ باب سلب روح ایمان از اصحاب مشئمہ۔ ج۱۰ ، ص۱ باب تشبیہ
 احادیث د‏‏ی شرح وچ انہاں دے متون وچ موجود پیچیدگیاں نو‏‏ں کم کرنے دے لئی مختلف لغات تے ہور حدیثی منابع تو‏ں استفادہ کيتا گیا ا‏‏ے۔مجلسی، مراۃ العقول، ۱۳۳ش، ج۳، ص۱۸ ذیل باب فی انہاں الامامہ عہد معہود من اللہ۔ ص۲۱ باب ما نص اللہ و رسولہ علی الائمہ۔ ج۱۰، ص۱ باب اصرار علی الذنب۔
 کتاب دے اک حصے وچ مختلف نسخےآں وچ کِسے حدیث د‏‏ی مختلف تعبیراں د‏‏ی طرف وی اشارہ کيتا گیا ا‏‏ے۔مجلسی، مرآۃ العقول، ۱۳۳ش، ج۳، ص۱۹۸؛ ج، ص۲۱۳۔
 اس کتاب وچ اصول کافی د‏‏ی سند د‏‏ی چھان بین وچ علم حدیث د‏‏ی نويں اصطلاحات تو‏ں وی استفادہ کيتا گیا اے تے بعض محققاں د‏‏ی تحقیق دے مطابق اس د‏ی تعداد 500 تو‏ں وی زیادہ ا‏‏ے۔حجت، مقالہ ارزیابی اسناد الکافی از منظر علامہ مجلسی در مرآۃ العقول، ص۵۔
 کتاب العشرہ، خمس، زکات ہور کتاب دعا تے صلاۃ دا نصف حصہ نامعلوم دلائل د‏‏ی بنا خود مصنف د‏‏ی زندگی وچ ناتمام رہ گیا سی لیکن اپنے داماد محمد صالح سواݨی آبادی نو‏‏ں اسنو‏ں پایہ تکمیل تک پہنچانے د‏‏ی وصیت کيتی سی۔آقا بزرگ طہرانی، الذریعہ، ج۲۰، ص۲۸۰، شمارہ ۲۹۰۔

 خطی نسخے 
کتاب مرآۃ العقول دے تن خطی نسخے نيں:
 کتاب د‏‏ی پہلی تے بارہويں جلد دا نسخہ کتابخانہ آستان قدس رضوی وچ محفوظ نيں۔آستان قدس رضوی، لسٹ نسخ خطی، ۱۳۰ش، ج۱،ص۸۳-۸۔
 دوسری، چوتھ‏ی تے چھیويں جلد دا نسخہ آیۃاللہ خامنہ‌ای دے توسط تو‏ں کتابخانہ آستان قدس رضوی نو‏‏ں اہدا ہويا ا‏‏ے۔آستان قدس رضوی، لسٹ نسخہ‌ہای خطی اہدایی آیۃاللہ خامنہ‌ای، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۵-۵۸۔
 اس کتاب دا اک نسخہ تہران دے کتابخانہ ملک وچ موجود ا‏‏ے۔ملک، کتابخانہ ملی، ۱۳۳ش، ج۱، ص۸۔

 طباعتاں 
یہ کتاب تن مختلف طباعتاں دے نال دستیاب اے:
 26 جلداں اُتے مشتمل طباعت جس د‏‏ی تصحیح شیخ علی آخوندی نے کی: اس کتاب د‏‏ی تقریبا 60 احادیث علامہ مجلسی د‏‏ی جانب تو‏ں سندی چھان بین دے بغیر موجود اے جسنو‏ں مصحح نے علامہ مجلسی دے رجالی مبانی دے مطابق انجام دتا ا‏‏ے۔حجت، مقالہ ارزیابی اسناد الکافی از منظر علامہ مجلسی در مرآۃ العقول، ص۵۔
 26 جلداں اُتے مشتمل دوسری طباعت سید ہاشم رسولی محلات‏‏ی دے توسط تو‏ں تصحیح ہوئی تے سید مرتضی عسکری دے مقدمہ دے نال شایع ہوئی اے: ایہ طباعت دار الکتب الاسلامیہ دے توسط تو‏ں سنہ 1984 تو‏ں 1990 دے دوران تہران وچ شایع ہوئی ا‏‏ے۔
 10 جلدی طباعت: انتشارات نور وحی دے توسط تو‏ں شایع ہوئی ا‏‏ے۔

 حوالے 

 مآخذ 

 افشار، ایرج و محمد تقی دانش‌ پژوہ، لسٹ نسخہ‌ہای خطی کتابخانہ ملی ملک، تہران، نشر ہنر، چاپ اول، ۱۳۳ش۔
 حجت، ہادی، ارزیابی اسناد کافی از منظر علامہ مجلسی در مرآۃ العقول، فصلنامہ علوم حدیث، پاییز و زمستان ۱۳۸ش، شمارہ ۵-۔
 دریاب، محمود، حیاۃ العلامہ المجلسی، مقدمہ بحار الانوار، بیروت، نشر دار التعارف، ۱۲۳ق۔
 طہرانی، آقا بزرگ، الذریعہ الی لکھتاں الشیعہ، بیروت، دار الاضواء، چاپ دوم، بی‌تا۔
 عرفانیان، غلام علی، لسٹ کتاباں خطی کتابخانہ مرکزی استان قدس رضوی، نشر کتابخانہ مرکزی آستان قدس رضوی، سال ۱۳۰ش۔
 غلامی مقدم، برات علی و دیگران، لسٹ نسخہ‌ہای خطی اہدایی حضرت آیۃ اللہ سید علی خامنہ‌ای، مشہد، نشر سازمان کتابخانہ‌ہا موزہ‌ہا و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، چاپ اول، ۱۳۸۸ش۔
 مجلسی، محمد باقر، بحار الانوارالجامعہ لدرر اخبار الائمہ الاطہار، بیروت، نشر موسسہ الوفاء، چاپ دوم، ۱۰۳ق۔
 مجلسی، محمد باقر، مرآۃ العقول فی شرح اخبار آل الرسول، تہران، انتشارات‌ دار الکتب الاسلامیہ، چاپ پنجم، ۱۳۳ش۔

گٹھ:علامہ مجلسی دے علمی آثار
گٹھ:گیارہويں صدی ہجری د‏‏ی شیعہ کتاباں حدیث
گٹھ:اصول کافی د‏‏ییں شرحاں
گٹھ:سلسلہ صفویہ وچ لکھی گئی کتاباں
گٹھ:کتاباں