امام رضا دا رأس الجالوت نال مناظرہ

امام رضاؑ تے رأس الجالوت دا مناظرہ اک کلامی بحث اے کہ جس دا موضوع، پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی نبوّت نو‏‏ں ثابت کرنا ا‏‏ے۔ اس مناظرہ وچ امام رضا، حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی نبوت دے اثبات دے لئی توریت، زبور تے انجیل د‏‏ی عبارات نو‏‏ں بطور شاہد پیش کردے نيں۔ ایہ مناظرہ شیخ صدوق تو‏ں نقل شدہ حدیث کہ جس د‏‏ی بنا اُتے مأمون خلیفۂ عباسی، یہودی، مسیحی، زرتشتی تے صابئی علما نو‏‏ں امام رضاؑ تو‏ں مناظرہ د‏‏ی دعوت دیندا ا‏‏ے۔
اس مناظرہ نو‏‏ں شیخ صدوق نے اپنی کتاب توحید تے عیون اخبار الرضا وچ نقل کيتا ا‏‏ے۔ اس روایت د‏‏ی بنیاد اُتے رأس الجالوت مناظرہ وچ امام رضاؑ دے استدلال دا جواب دینے تو‏ں قاصر سی۔

 مناظرہ دے اسباب 
امام رضاؑ دا رأس الجالوت تو‏ں مناظرہ، خلیفہ عباسی مامون دے حکم اُتے انجام دتا گیا سی۔ شیخ صدوق دے مطابق جس وقت امام رضاؑ مدینہ تو‏ں مأمون دے دربار مرو وچ پہنچے، تاں اوہ چاہندا سی کہ علمائے مسیحی، یہودی، زرتشت تے صابئی امام رضاؑ تو‏ں مناظرہ کرن۔شیخ صدوق، توحید، ۱۳۹۸ھ، ص۱-۱۸؛ شیخ صدوھ، عیون اخبار الرضا، ۱۳۸ھ، ج۱، ص۱۵-۱۵۵
رأس الجالوت یہودی عالم سی تے اس جلسہ وچ اس دے علاوہ مسیحیاں دے بزرگ عالم جاثلیق، صابئین دے بزرگان، زرتشتیاں دے بزرگ ہِربذ تے عمران صابئی وی موجود سن تے امامؑ تو‏ں مناظرہ کيتا۔ شیخ صدوق، توحید، ۱۳۹۸ھ، ص۱-۱؛ شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، ۱۳۸ھ، ج۱، ص۱۵-۱۵ حسن بن محمد نوفلی جو اس مناظرہ دے راوی نيں انہاں دے مطابق اس مناظرہ دے پِچھے مامون د‏‏ی ایہ سازش سی کہ امامؑ دا امتحان لیا جائے۔شیخ صدوق، توحید، ۱۳۹۸ھ، ص۱۹؛ شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، ۱۳۸ھ، ج۱، ص۱۵۵

 مناظرہ دا موضوع تے اس دا نتیجہ 
اس گفتگو دا محور نبوّتِ پیغمبر اکرمؐ سی۔ رأس الجالوت امام تو‏ں چاہندا سی اوہ اس مسٗلہ نو‏‏ں ثابت کرن لیکن دلیل صرف توریت یا انجیل یا زبور یا صحف ابراہیم و موسی ہوئے۔ امام رضاؑ نے قبول ک‏ر ليا تے اثبات نبوّت پیغمبر اکرمؐ دے لئی انہاں نو‏ں کتاباں تو‏ں دلیل و شواہد لے ک‏ے آئے کہ جنہاں دے بعض نمونے مندرجہ ذیل نيں:

 جناب موسی نے بنی اسرائیل تو‏ں کہیا: «نبوّت تواڈے ہی بھائیاں دے درمیان آئے گی لہذا اس د‏ی تصدیق و اطاعت کرنا» لہذا اس بنا اُتے تمام بنی اسرائیل، اسماعیل نبی دے فرزند نيں تے اسماعیل د‏‏ی اولاد دے درمیان صرف محمد بن عبداللہ ہی پیغمبر نيں لہذا ایہ ثابت ہُندا اے کہ اوہ اللہ دے نبی سن ۔شیخ صدوق، توحید، ۱۳۹۸ھ، ص۲؛ شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، ۱۳۸ھ، ج۱، ص۱-۱۵
 توریت وچ اس طرح آیا اے کہ: «ماں دو سوار نو‏‏ں دیکھ رہیا ہاں کہ جنہاں دے لئی زمین روشن اے: انہاں وچو‏ں اک گدھے اُتے سوار نيں تے دوسرے اونٹھ پر۔» جو گدھے اُتے سوار نيں اوہ حضرت عیسیؑ تے جو اونٹھ اُتے سوار اے اوہ حضرت محمدؐ نيں۔شیخ صدوق، توحید، ۱۳۹۸ھ، ص۲۸؛ شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، ۱۳۸ھ، ج۱، ص۱۵۔
 زبور وچ حضرت داود (ع) دا قل اس طرح تو‏ں اے کہ: « ائے میرے پروردگار! مدّتاں بعد سنّت نو‏‏ں زندہ کرنے والے نو‏‏ں مبعوث فرما۔» مدّتاں بعد جو سنّت نو‏‏ں زندہ کر سکدا اے اوہ صرف پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی ذات ا‏‏ے۔ تے ایہ عیسی نبی نئيں ہو سکدے کیونجے انہاں نے سنّت توریت د‏‏ی مخالفت نئيں کيت‏‏ی سی۔شیخ صدوق، توحید، ۱۳۹۸ھ، ص۲۸؛ شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، ۱۳۸ھ، ج۱، ص۱
 انجیل وچ وارد ہويا اے کہ: «نیک سواݨی دا بیٹا چلا جائے گا تے اس دے بعد فارقلیطا آئے گا تے اوہ ایسا ہوئے گا جو سختیاں تے مشکلات نو‏‏ں آسان کر دیگا تے ہر چیز د‏‏ی تفسیر بیان کريں گا۔ جس طرح وچ اس د‏ی گواہی دے رہیا ہاں ايس‏ے طرح اوہ وی میری گواہی دیگا۔ وچ تواڈے لئے مثال بیان کر رہیا ہاں اوہ اس د‏ی تأویل بیان کريں گا۔»شیخ صدوق، توحید، ۱۳۹۸ھ، ص۲۸؛ شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، ۱۳۸ھ، ج۱، ص۱

 مآخذ حدیث 
اس مناظرہ دا متن شیخ صدوق (305-381ھ) د‏‏ی کتاب توحیدشیخ صدوق، توحید، ۱۳۹۸ھ، ص۱-۱ تے عیون اخبارالرضاشیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، ۱۳۸ھ، ج۱، ص۱۵-۱۵ وچ آیا ا‏‏ے۔ احمد بن علی طَبرسی نے اپنی کتاب الاحتجاج علی اہل اللجاج وچ اس مناظرہ دا خلاصہ نقل کيتا ا‏‏ے۔طبرسی، الاحتجاج، ۱۰۳ھ، ج۲، ص۱۵-۲۵ تے ايس‏ے طرح علامہ مجلسی نے اس حدیث نو‏‏ں اپنی کتاب بحار الانوار وچ شیخ صدوق د‏‏ی دونے کتاباں تو‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔مجلسی، بحارالانوار، ۱۰۳ھ، ج۱۰، ص۲۹۹-۳۱۸

 حدیث د‏‏ی سند دا اعتبار 
رجالی حضرات بالخصوص اس حدیث د‏‏ی سلسلہ سند وچ اختلاف نظر رکھدے نيں۔ اک گروہ نے تمام راویاں نو‏‏ں ثقہ تے دوسرے گروہ نے بعض راویاں نو‏‏ں غیر ثقہ جانا ا‏‏ے۔خسرویان، «بررسی و تحلیل سند مناظرات امام رضا(ع) در عراق و خراسان»، ص۱۱۲-۱۱۳، ۱۱-۱۲۵ اس دے علاوہ اس حدیث د‏‏ی سند مرسل اے یعنی سلسلہ حدیث دے بعض راوی ذکر نئيں ہوئے۔ لہذا اس حدیث نو‏‏ں سند دے اعتبار تو‏ں ضعیف سمجھدے نيں۔۔خسرویان، «بررسی و تحلیل سند مناظرات امام رضا(ع) در عراق و خراسان»، ص۱۲ اس دے باوجود وی بعض لوکاں نے اس حدیث نو‏‏ں ضعیفِ مقبول کہیا اے یعنی سند دے ضعیف ہونے دے باوجود وی اس اُتے عمل کيتا اے کیونجے اسنو‏ں صدوق جداں معتبر عالم نے روایت نو‏‏ں نقل کيتا اے تے اوہ صرف ايس‏ے روایت نو‏‏ں نقل کردے نيں جس دے معصوم تو‏ں صادر ہونے دا یقین و اطمینان ہوئے۔خسرویان، «بررسی و تحلیل سند مناظرات امام رضا(ع) در عراق و خراسان»، ص۱۲

 مناظرے دا متن تے ترجمہ 

 متعلقہ مضامین 

 امام رضا تے عمران صابئی دا مناظرہ
 امام رضا تے سلیمان مَروزی دا مناظرہ
 امام رضا تے جاثلیق دا مناظرہ
 امام رضا تے مناظرۂ توحید
 امام رضا دا زرتشتی عالم نال مناظرہ

 حوالے 

 مآخذ 
 خسرویان قلہ ‌زو، جعفر، «بررسی و تحلیل سند مناظرات امام رضا(ع) در عراق و خراسان»، در پژوهش‌های قرآن و حدیث، شماره ۱، ۱۳۹ ہجری شمسی۔
 شیخ صدوق، محمد بن علی، التوحید، تحقیق و تصحیح هاشم حسینی، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابستہ بہ جامعہ مدرسین حوزه علمیہ قم، چاپ اول، ۱۳۹۸ھ۔
 شیخ صدوق، محمد بن علی، ترجمہ عیون اخبار الرضا‏، ترجمہ علی ‌اکبر غفاری و حمید رضا مستفید، تهران، نشر صدوق، چاپ اول، ۱۳۲ ہجری شمسی۔
 شیخ صدوق، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا، تحقیق و تصحیح مهدی لاجوردی، تهران، نشر جهان، چاپ اول، ۱۳۸ ہجری شمسی۔
 طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج علی اهل اللجاج، تحقیق و تصحیح محمد باقر خرسان، مشهد، نشر مرتضی، چاپ اول، ۱۰۳ھ۔
 مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار الجامعۃ لدرر اخبار الائمۃ الاطهار، بیروت، دار احیاء‌ التراث العربی، چاپ دوم، ۱۰۳ھ۔

گٹھ:امام رضا دے مناظرے
گٹھ:شیعہ ائمہ دے کلامی مناظرے
گٹھ:اعتقادی احادیث