مقام محمود

مقام مَحمود اک ایسا مقام اے جو بہت بلند و عظیم اے کہ جسنو‏ں پروردگار عالم نے پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں تہجد تے شب زندہ داری دے سبب عطا کيتا۔ مفسرین نے سورہ اسراء د‏‏ی 79ویں آیت دے ذیل وچ اس مقام نو‏‏ں شفاعت پیغمبر اکرمؐ تو‏ں تفسیر کيتا ا‏‏ے۔

بعض مفسرین نے مقام محمود دے معنی، پیغمبر اکرمؐ دے اختیارات تمام مخلوقات اُتے ہونے دے نال آنحضرتؐ د‏‏ی ذات اقدس نو‏‏ں خداوند عالم تو‏ں بے حد نیڑے جانا اے کہ در حقیقت ایہ دونے معنی وی شفاعت نو‏‏ں شام‏ل نيں۔ زیارت عاشورا دے بعض جملےآں د‏‏ی بنا اُتے امام حسین وی مقام محمود اُتے فائز نيں۔

 سورہ اسراء آیت 79 

 پیغمبر اکرمؐ دے لئی مقام محمود 
علماء و مفسرین نے مقام محمود نو‏‏ں اک عظیم تے قابل تحسین مقام و مرتبہ جانا اے کہ جسنو‏ں پروردگار عالم نے شب بیداری تے نمازِ شب طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۲ش، ج، ص۰؛ طبرسی، تفسیر جوامع الجامع، تہران، ۱۳ش، ج۲، ص۳۱۔) د‏‏ی وجہ تو‏ں پیغمبر اکرمؐ نو‏‏ں عطا کيتا ا‏‏ے۔طوسی، التبیان، دار احیاء التراث العربی، ج، ص۵۱۰–۵۱۱؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۲ش، ج، ص۱؛ فیض کاشانی، تفسیر الصافی‏، ۱۱۵ھ، ج۳، ص۲۱۰؛ بحرانی، ‏البرہان‏، ۱۱ھ، ج۳، ص۵۹؛ عیاشی، کتاب التفسیر، ‏۱۳۸۰ش، ج۲، ص۳۱؛ طباطبایی، تفسیر المیزان، ۱۳ش، ج۱، ص۱۸؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونہ، ۱۳۰ش، ج۱۲، ص۲۳۲؛ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۸ش، ج، ص۲۸۵؛ شبر، تفسیر القرآن الکریم، ۱۱۲ھ، ص۲۸؛ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ۱۲۰ھ، ج۲۱، ص۳۸–۳۸؛ قرطبی، یوم الفزع الاکبر، مکتبۃ القرآن، ص۱۵۵۔

مقام محمود دے معنی دے سلسلے وچ علماء دے درمیان مختلف اقوال پائے جاندے نيں کہ جنہاں وچ مقام شفاعت سب دے درمیان مشترک اے:
 مقام شفاعت: اکثر مفسرین شیعہطوسی، التبیان، دار احیاء التراث العربی، ج، ص۵۱۲؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۲ش، ج، ص۱؛ فیض کاشانی، تفسیر الصافی‏، ۱۱۵ھ، ج۳، ص۲۱۱–۲۱۲؛ بحرانی، ‏البرہان، ۱۱ھ، ج۳، ص۵۰–۵؛ عیاشی، کتاب التفسیر، ‏۱۳۸۰ش، ج۲، ص۳۱؛ طباطبایی، تفسیر المیزان، ۱۳ش، ج۱، ص۱۸؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونہ، ۱۳۰ش، ج۱۲، ص۲۳۲؛ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۸ش، ج، ص۲۸۵؛ شبر، تفسیر القرآن الکریم، ۱۱۲ھ، ص۲۸۔ و اہلسنتفخر رازی، مفاتیح الغیب، ۱۲۰ھ، ج۲۱، ص۳۸؛ قرطبی، یوم الفزع الاکبر، مکتبۃ القرآن، ص۱۵۵۔ نے روایات تو‏ں استفادہ کردے ہوئے مقام محمود دے معنی مقام شفاعت نو‏‏ں جانا ا‏‏ے۔ اک روایت کيتی بنا اُتے آنحضرتؐ نے وی سورہ اسراء وچ موجود مقام محمود تو‏ں مراد ايس‏ے مقام نو‏‏ں جانا اے کہ جتھے اُتے اوہ اپنی امت دے لئی شفاعت کرن گے۔ابن حنبل، مسند، دار صادر، ج۲، ص۱۔ اک روایت وچ یا امام باقرؑ یا امام صادقؑ تو‏ں آیہ مذکور د‏‏ی تفسیر وچ مقام محمود نو‏‏ں شفاعت تو‏ں تفسیر کيتا گیا ا‏‏ے۔عیاشی، کتاب التفسیر، ‏۱۳۸۰ش، ج۲، ص۳۱۔ مفسرین دے اک گروہ نے اس مقام نو‏‏ں شفاعت کبری تو‏ں یاد کيتا ا‏‏ے۔طباطبایی، تفسیر المیزان، ۱۳ش، ج۱، ص۱۸؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونہ، ۱۳۰ش، ج۱۲، ص۲۳۲؛ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۸ش، ج، ص۲۸۵۔

  مخلوقات اُتے اختیار: مفسرین دا اک گروہ مقام محمود نو‏‏ں اک ایسا مقام سمجھدا اے کہ پیغمبر اکرمؐ اس مقام اُتے تمام مخلوقات اُتے اختیار رکھن گے تے اوہ خدا تو‏ں جو کچھ وی چاہن گے، جداں شفاعت، تاں خداوند متعال انہاں نو‏ں عطا کريں گا۔طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۲ش، ج، ص۱؛ ابن عربی، فتوحات مکیہ، مؤسسۃ آل البیت لإحیاء التراث، ج، ص۵؛ عروسی حویزی، تفسیر نورالثقلین، ۱۱۵ھ، ج۳، ص۲۰۔

  خداوند متعال تو‏ں قربت: تفسیر نمونہ وچ مقام محمود تو‏ں مراد اک احتمال ایہ بیان کيتا گیا اے کہ اس تو‏ں مقصود پروردگار تو‏ں بے حد نزدیکی اے کہ جس دے آثار وچو‏ں شفاعت کبری ا‏‏ے۔مکارم شیرازی، تفسیر نمونہ، ۱۳۰ش، ج۱۲، ص۲۳۱–۲۳۲۔

 ائمہ معصومینؑ دے لئی مقام محمود 
بعض زیارات وچ امام علی،طوسی، رہتل الاحکا‏م، ‌۱۰ھ، ج،‌ ص۳۰۔ حضرت امام حسینؑمجلسی، بحارالانوار، ۱۰۳ھ، ج۱۰۱، ص۲۹۲۔ تے امام رضاؑ صدوق، من لایحضرہ الفقیہ، ۱۱۳ھ، ج۲، ص۰۵؛ طوسی، رہتل الاحکا‏م، ‌۱۰ھ، ج،‌ ص۸۸۔ نو‏‏ں وی مقام محمود اُتے فائز شمار کيتا گیا ا‏‏ے۔ زیارت عاشورا وچ آیا اے کہ: « وچ خدا تو‏ں دنیا و آخرت وچ آپ دے نال ہونے د‏‏ی درخواست کردا ہوں… تے مقام محمود جو خدا دے نزدیک آپ دے لئی اے اس تک پہونچنے د‏‏ی درخواست کردا ہاں »مجلسی، بحارالانوار، ۱۰۳ھ، ج۱۰۱، ص۲۹۲۔

مفسر شیعہ آیت اللہ ناصر مکارم شیرازی دے مطابق، بھانويں سورہ اسراء د‏‏ی 79واں آیت پیغمبر اکرمؐ دے لئی نازل ہوئی اے لیکن اس دے حکم وچ دوسرے افراد وی شام‏ل ہو سکدے نيں، اس طرح تو‏ں کہ اوہ بندۂ مؤمن جو پابندی تو‏ں نماز شب پڑھدا ہو تے ايس‏ے مقدار وچ خدا تو‏ں تقرب وی رکھدا ہوئے تاں اوہ وی ممکن اے شفاعت دا کچھ حصہ حاصل کر لے تے دوسرےآں د‏‏ی شفاعت کرے۔مکارم شیرازی، تفسیر نمونہ، ۱۳۰ش، ج۱۲، ص۲۳۱–۲۳۲۔

 حوالے 

 مآخذ 

 ابن عربی، محی‌الدین، فتوحات مکیہ، قم، موسسۃ آل البیت(ع) لإحیاء التراث، [بی‌تا]۔
 بحرانی، سید ہاشم‏، ‏البرہان فی تفسیر القرآن‏، تہران‏، بنیاد بعثت، ۱۱ھ۔
 جوادی آملی، عبداللہ، تفسیر تسنیم، قم، مرکز نشر اِسراء، ۱۳۸ ہجری شمسی۔
 شبر، سید عبداللہ، تفسیر القرآن الکریم، بیروت، ‏دارالبلاغۃ للطباعۃ والنشر، ۱۱۲ھ۔
 ابن حنبل، احمد، مسند، بیروت، دار صادر، [بی‌تا]۔
 صدوق، محمد بن علی بن بابویہ، من لایحضرہ الفقیہ، تحقیق علی‌اکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۱۳ھ۔
 طباطبایی، سید محمدحسین، تفسیر المیزان، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳ ہجری شمسی۔
 طبرسی، فضل بن حسن، تفسیر جوامع الجامع، تہران، انتشارات دانشگاہ تہران و مدیریت حوزۃ علمیۃ قم، ۱۳ ہجری شمسی۔
 طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تہران، انتشارات ناصر خسرو، ۱۳۲ ہجری شمسی۔
 طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار احیاء التراث العربی، [بی‌تا]۔
 طوسی، محمد بن حسن، رہتل الاحکا‏م، تحقیق حسن موسوی خرسان، تہران، دارالکتب الاسلامیہ، چاپ چہارم، ‌۱۰ھ۔
 عروسی حویزی، عبدعلی بن جمعہ، تفسیر نورالثقلین، قم، انتشارات اسماعیلیان، ۱۱۵ھ۔
 عیاشی، محمد بن مسعود، کتاب التفسیر، ‏تہران، ‏چاپخانہ علمیہ، ۱۳۸۰ھ۔
 فخر رازی، محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۲۰ھ۔
 فیض کاشانی، ملامحسن، تفسیر الصافی‏، تہران، انتشارات الصدر، ۱۱۵ھ۔
 قرطبی، محمد بن احمد الانصاری، یوم الفزع الاکبر، محقق: محمد ابراہیم سلیم، مصر، الطبع و النشر مکتبۃ القرآن، [بی‌تا]۔
 مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار لدرر اخبار الائمۃ الاطہار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۰۳ھ۔
 مکارم شیرازی، ناصر، و دیگران، تفسیر نمونہ، قم، دارالکتب الاسلامیہ، ۱۳۰ہجری شمسی۔

گٹھ:محمد