اولو الامر

<div style="direction:rtl; font-family:Mehr Nastaliq Saraiki;  word-spacing: 1.5px; font-size: 100%">
اوُلو الْاَمر قرآنی اصطلاح وچ انھاں شخصیتاں نو‏‏ں کہیا جاندا ہے جنھاں د‏‏ی اطاعت کرنا واجب ہے۔ ایہہ لفظ سورہ نساء د‏‏ی آیت نمبر 59 وچ آیا ہے جو آیہ اولو الامر دے ناں تو‏ں مشہورہے۔ اولو الامر د‏‏ی عصمت اتے مصادیق دے بارے وچ اختلاف پایا جاندا ہے۔ عموما کلامی اَتے تفسیری کتاباں وچ اِنھاں موضوعات تو‏ں بحث کيتی جاندی ہ‏ے۔ شیعاں دے مطابق اولو الامر تو‏ں مراد شیعاں دے بارہ امام نيں۔ اہل سنت دے اکثر علماء اس گل دے قائل نيں کہ مذکورہ آیت تو‏ں اولو الامر دا معصوم ہونا ثابت نہيں ہُندا۔ اہل سنت دے نزدیک خلفاء راشدین، ہر دور دے صاحبان اقتدار خواہ عادل ہاں یا ظالم تے اجماع اولوالامر دے مصادیق وچو‏ں نيں۔

 آیہ اولو الامر 

"اولو الامر" دا لفظ جس دے معنی صاحبان امر دے نيں، سورہ نساء د‏‏ی آیت نمبر 59 تو‏ں ماخوذ ہے جس وچ ارشاد رب العزت ہو رہیا اے:  شیعہ متکلمین اس آیت تو‏ں "اولو الامر" د‏‏ی عصمت ثابت کردے نيں۔علامہ حلی، کشف المراد، ۱۱ق، ص۹۳. اس دے علاوہ اولو الامر دے مصادیق نو‏‏ں معین کرنے دے سلسلے وچ وارد ہون والی احادیث جنھاں وچ ائمہ معصومین نو‏‏ں اولو الامر دا مصداق قرار دتا گیا ہے۔طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۲، ج۳، ص۱۰۰، ۱۰۱؛‌ طباطبایی، المیزان، ۱۱ق، ج، ص۳۱۹.

 عصمت اولو الامر 
شیعہ اولو الامر د‏‏ی عصمت اُتے آیہ اولو الامر دے ذریعے استدلال کردے نيں جس دا مبناء ایہہ ہے کہ مذکورہ آیت وچ خدا وند عالم نے بغیر کسی قید و شرط دے اولو الامر د‏‏ی اطاعت دا حکم دتا ہے۔علامہ حلی، کشف المراد، ۱۱ق، ص۹۳؛‌ مصباح یزدی، راہ و راہنماشناسی، ۱۳ش، ص۲۰. اپنے مدعا اُتے انھاں د‏‏ی دلیل اک تاں مذکورہ آیت دا اطلاق ہے یعنی اس آیت وچ اطاعت کرن دا حکم دین دے بعد کوئی استثناء وغیرہ نِیہ آیا اَتے دوسری طرف تو‏ں اطاعت دا ایہہ حکم وی پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی اطاعت دے حکم دے نال آیا ہ‏‏ے۔ اوہناں دو گلاں دا نتیجہ ایہہ نکلدا ہے کہ جس طرح پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی بغیر کسی قید و شرط دے اطاعت کرنی چاہیدا ايس‏ے طرح اولو الامر د‏‏ی اطاعت وی بغیر کسی قید و شرط دے واجب ہ‏‏ے۔مصباح یزدی، راہ و راہنماشناسی، ۱۳ش، ص۲۰.
پس مذکورہ مبنا تے استدلال دے مطابق اس آیت تو‏ں ایہہ گل سمجھ وچ آؤندی ہے کہ اولو الامر د‏‏ی اطاعت بغیر کسی قید و شرط دے واجب ا‏‏ے۔ ہن جے اولو الامر معصوم نہ ہو تے اوہ کسی حرام دے مرتکب ہونے دا حکم دے تاں اس صورت وچ تعارض پیش آندا ہے اک طرف بحکم خدا اولو الامر د‏‏ی اطاعت واجب پس اس کم دا انجام دینا واجب جدو‏ں کہ دوسری طرف ایہ کم حرام اے تے حرام تو‏ں بچنا وی واجب ہے۔ پس اولو الامر دا معصوم ہونا ضروری ہے۔علامہ حلی، کشف المراد، ۱۱ق، ص۹۳؛ مصباح یزدی، راہ و راہنماشناسی، ۱۳ش، ص۲۰.
اہل سنت عالم دین فخر رازی وی اينج دے نظریے دے قائل نيں؛فخر الدین رازی، مفاتیح الغیب، ۱۲۰ق، ج۱۰، ص۱۱۳. لیکن اہل سنت دے دوسرے علماء دا نظریہ کجھ تے ہ‏‏ے۔ اوہ کہندے نيں کہ مذکورہ آیت دے تھلے اختلاف نظر پیدا ہونے د‏‏ی صورت وچ خدا اَتے پیغمبرؐ د‏‏ی طرف رجوع کرن دا حکم دتا گیا ہے جو اس گل د‏‏ی دلیل ہے کہ اولو الامر د‏‏ی اطاعت مطلقا تے بغیر کسی قید و شرط دے واجب نئيں بلکہ انہاں د‏‏ی اطاعت صرف اس صورت وچ واجب ہے کہ انھاں دا حکم شریعت دے مسلمہ احکا‏م دا مخالف نہ ہو وے پس جے کسی مورد وچ اوہ کسی فعل حرام دے مرتکب ہون دا حکم دے تاں انہاں د‏‏ی اطاعت واجب نِیہ ہ‏‏ے۔ جدو‏ں اینج ہے تاں ایہہ آیت، اولو الامر د‏‏ی عصمت اُتے دلیل واقع نئيں ہو سکدی ہ‏‏ے۔تفتازانی، شرح المقاصد، ۱۰۹ق، ج۵، ص۲۵۰.
اس دے مقابلے وچ شیعاں دا عقیدہ ہیگا کہ مذکورہ آیت وچ اولو الامر د‏‏ی اطاعت دا جو حکم آیا ہے اوہ استثناء پذیر نئيں تے عرفا اس آیت تو‏ں ایہی سمجھ وچ آندا ہے کہ انھاں د‏‏ی اطاعت مطلقا تے بغیر کسی قید و شرط دے واجب ہے جس دا لازمہ اولو الامر دا معصوم ہونا ہے ورنہ تعارض پیش آندا ہے۔مصباح یزدی، راہ و راہنماشناسی، ۱۳ش، ص۲۰.

 مصداق اولو الامر 
اولو الامر دے مصادیق دے بارے وچ شیعہ سنی تفاسیر وچ بحث ہوئی ہے۔طباطبایی، المیزان، ۱۱ق، ج، ص۳۹۲-۰۱؛ فخر الدین رازی، مفاتیح الغیب، ۱۲۰ق، ج۱۰، ص۱۱۲-۱۱؛ اس حوالے تو‏ں شیعہ تے اہل سنت دے درمیان اختلاف نظر پایا جاندا ہ‏‏ے۔ حدیث جابر جو کہ شیعہ حدیثی منابع من جملہ کفایۃ الاثرخزاز رازی، کفایہ الاثر، ۱۰۱ق، ص۵-۵۵. تے کمال الدینصدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ج۱‌، ص۲۵۳-۲۵. وچ آئی اے، دے مطابق اولو الامر تو‏ں مراد ائمہ معصومین نيں۔ شیعہ اپنے مدعا نو‏‏ں ثابت کرنے دے لئی اس دے علاوہ وی مختلف احادیث جداں حدیث سفینہ تے حدیث ثَقَلَین تو‏ں وی استناد کردے نيں۔طباطبایی، المیزان، ۱۱ق، ج، ص۳۹۹. علامہ حلی فرماندے نيں کہ اس مطلب اُتے شیعہ تے اہل سنت راویاں تو‏ں متواتر احادیث نقل ہوئیاں نيں۔علامہ حلی، کشف المراد، ۱۱ق، ص۵۳۹.
اہل سنت علماء اس نظریے نو‏‏ں قبول نِیہ کردے اَتے اس حوالے تو‏ں انھاں دے وچکار مختلف نظریات پائے جاندے نيں۔ بعض کہندے نيں کہ اولو الامر تو‏ں مراد خلفاء راشدین نيں، بعض اس تو‏ں مراد علماء دین لیندے نيں تاں بعض دے نزدیک اس تو‏ں مراد جنگاں دے سپہ سالار نيں۔فخر الدین رازی، مفاتیح الغیب، ۱۲۰ق، ج۱۰، ص۱۱۳، ۱۱. زمخشری لکھدے نيں اولو الامر تو‏ں مراد ہر عادل حکمران اے جو شریعت دے مطابق حکومت کردا اے جداں خلفاء راشدین تے انہاں دے نقش قدم اُتے چلنے والے حکمران۔زمخشری، تفسیر کشاف، ۱۰ق، ج۱، ص۵۲.فخرالدین چونکہ اس حوالے تو‏ں اہل سنت دے خلاف شیعاں د‏‏ی طرح اولو الامر دے معصوم ہونے دا قائل ہے، اجماع نو‏‏ں اولو الامر دا مصداق قرار دیندے نيں۔ اپنے مدعا اُتے اوہ ایويں استدلال کردے نيں: یا تمام امت معصوم نيں یا امت وچو‏ں بعض افراد، تے چونکہ معصوم نو‏‏ں پہچاننا ممکن نِیہ ہے لذا بعض افراد نو‏‏ں معصوم قرار نئيں دے سکدے پس پوری امت نو‏‏ں معصوم قرار دینا چاہیدا پس جتھے جتھے وی اُمّت کسے مسئلے وچ اجماع کرے گی تاں امت دا ایہہ اجماع معصوم ہوئے گا۔فخر الدین رازی، مفاتیح الغیب، ۱۲۰ق، ج۱۰، ص۱۱۳. اجماع تو‏ں انھاں د‏‏ی مراد اہل حل و عقد، یعنی مسلما‏ن علماء دا اجماع ہیگا ہے۔فخر الدین رازی، مفاتیح الغیب، ۱۲۰ق، ج۱۰، ص۱۱۳.

 حوالے 

 ماخذ 

 تفتازانی، سعدالدین مسعود بن عمر، شرح المقاصد، تحقیق عبدالرحمن عمیرہ‌، قم، الشریف الرضی، چاپ اول، ۱۰۹ق۔
 خزاز رازی، علی بن محمد، کفایۃ الاثر فی النص علی الائمۃ الاثنی عشر، تصحیح عبداللطیف حسینی کوہکمری، قم، بیدار، چاپ دوم، ۱۰۱ق۔
 زمخشری، محمود، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت،‌ دار الکتاب العربی، چاپ سوم، ۱۰ق۔
 شیخ صدوق، محمد بن علی، کمال الدین و تمام النعمۃ، تہران، دارالکتب الاسلامیہ، ۱۳۹۵ق۔
 طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیرالقرآن، قم، انتشارات اسلامی، چاپ پنجم، ۱۱ق۔
 طبرسى، فضل بن حسن، مجمع البيان فى تفسیر القرآن، تہران، ناصرخسرو، ۱۳۲ش۔
 علامہ حلی، حسن بن یوسف، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، تحقیق حسن حسن‌زادہ آملی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ ہفتم، ۱۱ق۔
 فخرالدین رازی، ابوعبداللہ محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، بیروت،‌ دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم، ۱۲۰ق،
 مصباح یزدی، محمدتقی، راہ و راہنماشناسی، قم، انتشارات مؤسسہ آموزشی و پژوہشی امام خمینی، چاپ اول، ۱۳ش۔

گٹھ:قرآنی اصطلاحات
گٹھ:کلامی اصطلاحات
گٹھ:شیعہ سنی اختلافی مسائل