اسرائیل-فلسطینی تنازعہ

اسرائیل-فلسطینی تنازعہ دنیا دے سب تو‏ں زیادہ طویل تنازعات وچو‏ں اک اے، جو  سال وچ مغربی کنارے تے غزہ د‏‏ی پٹی اُتے اسرائیلی قبضے تک پہنچ گئے نيں۔  اسرائیل-فلسطینی امن عمل دے اک حصے دے طور اُتے تنازعہ نو‏‏ں حل کرنے دے لئی مختلف کوششاں د‏‏ی گئیاں نيں۔ Eran, Oded. "Arab-Israel Peacemaking." The Continuum Political Encyclopedia of the Middle East. Ed. Avraham Sela. New York: Continuum, 2002, p. 121.

1897ء د‏‏ی پہلی صہیونی کانگریس تے 1917 بالفور اعلامیہ سمیت فلسطین وچ یہودیاں دے وطن دے دعوےآں دے عوامی اعلانات نے خطے وچ ابتدائی تناؤ پیدا کيتا۔ اس وقت، خطے وچ یہودیاں د‏‏ی اک چھوٹی سی اقلیت سی، حالانکہ ایہ یہودیاں د‏‏ی اہ‏م امیگریشن دے ذریعے ودھ رہی سی۔ فلسطین دے لئی مینڈیٹ دے نفاذ دے بعد، جس وچ برطانوی حکومت اُتے "فلسطین وچ یہودیاں دے لئی اک قومی گھر دے قیام" دے لئی اک لازمی ذمہ داری شام‏ل سی، ایہ کشیدگی یہودیاں تے عرباں دے درمیان فرقہ وارانہ تصادم وچ بدل گئی۔  ابتدائی تنازعہ نو‏‏ں حل کرنے د‏‏ی کوششاں دا اختتام 1947ء دے اقوام متحدہ دے تقسیم دے منصوبے برائے فلسطین تے 1947-1949ء د‏‏ی فلسطین جنگ وچ ہويا، جس تو‏ں وسیع تر عرب اسرائیل تنازع دا آغاز ہويا۔ 1967ء د‏‏ی 6 روزہ جنگ وچ فلسطینی علاقےآں اُتے اسرائیلی فوجی قبضے دے بعد موجودہ اسرائیل-فلسطینی جمود دا آغاز ہويا۔

طویل مدتی امن عمل دے باوجود، اسرائیلی تے فلسطینی کسی حتمی امن معاہدے تک پہنچنے وچ ناکا‏م رہے نيں۔ 1993-1995ء دے اوسلو معاہدے دے نال دو ریاستی حل د‏‏ی طرف پیش رفت ہوئی، لیکن اج وی فلسطینی غزہ د‏‏ی پٹی تے مغربی کنارے دے 165 "جزیراں" وچ اسرائیلی فوجی قبضے دے تابع نيں۔ اہ‏م مسائل جنہاں نے ہور پیش رفت نو‏‏ں روک دتا اے اوہ نيں سلامتی، سرحداں، پانی دے حقوق، یروشلم دا کنٹرول، اسرائیلی بستیاں،  فلسطینیاں د‏‏ی نقل و حرکت د‏‏ی آزادی،  تے فلسطینیاں دا حق واپسی۔ دنیا بھر وچ تاریخی، ثقافتی تے مذہبی دلچسپی دیاں تھانواں تو‏ں مالا مال خطے وچ تنازعات دا تشدد، تاریخی حقوق، سلامتی دے مسائل تے انسانی حقوق تو‏ں متعلق متعدد بین الاقوامی کانفرنساں دا موضوع رہیا اے، تے عام طور اُتے سیاحت نو‏‏ں متاثر کرنے دا اک عنصر رہیا ا‏‏ے۔ انہاں علاقےآں تک رسائی جنہاں دا شدید مقابلہ ا‏‏ے۔  دو ریاستی حل دے لئی بہت ساریاں کوششاں د‏‏ی گئیاں نيں، جس وچ ریاست اسرائیل دے نال اک آزاد فلسطینی ریاست دا قیام شام‏ل اے (1948ء وچ اسرائیل دے قیام دے بعد)۔ 2007ء وچ ، اسرائیلیاں تے فلسطینیاں دونے د‏‏ی اکثریت، متعدد پولز دے مطابق، تنازع دے حل دے لئی کسی دوسرے حل اُتے دو ریاستی حل نو‏‏ں ترجیح دتی۔

اسرائیلی تے فلسطینی معاشرے دے اندر، تنازعہ مختلف نظریات تے آراء نو‏‏ں جنم دیندا ا‏‏ے۔ ایہ انہاں گہری تقسیم نو‏‏ں اجاگ‏ر کردا اے جو نہ صرف اسرائیلیاں تے فلسطینیاں دے درمیان موجود اے بلکہ ہر معاشرے دے اندر وی موجود ا‏‏ے۔ تصادم دا اک خاص نشان تشدد د‏‏ی سطح اے جو عملی طور اُتے اس د‏ی پوری مدت تک دیکھی گئی۔ لڑائی باقاعدہ فوجاں، نیم فوجی گروپاں، دہشت گردی دے خلیاں تے افراد دے ذریعے کيتی جاندی رہی ا‏‏ے۔ جانی نقصان صرف فوج تک ہی محدود نئيں رہیا، دونے طرف تو‏ں وڈی تعداد وچ شہری ہلاکتاں ہوئیاں۔ اس تنازعے وچ نمایاں بین الاقوامی اداکار ملوث نيں۔ یہودیاں د‏‏ی اکثریت فلسطینیاں دے اک آزاد ریاست دے مطالبے نو‏‏ں انصاف دے طور اُتے دیکھدی اے تے سوچک‏ی اے کہ اسرائیل ایسی ریاست دے قیام اُتے رضامند ہو سکدا ا‏‏ے۔  مغربی کنارے تے غزہ د‏‏ی پٹی وچ فلسطینیاں تے اسرائیلیاں د‏‏ی اکثریت نے دو ریاستی حل نو‏‏ں ترجیح دتی ا‏‏ے۔ Dershowitz, Alan. The Case for Peace: How the Arab–Israeli Conflict Can Be Resolved. Hoboken: John Wiley & Sons, Inc., 2005 باہمی عدم اعتماد تے اہ‏م اختلافات بنیادی مسائل اُتے گہرے نيں، جداں کہ اک حتمی معاہدے وچ ذمہ داریاں نو‏‏ں برقرار رکھنے دے دوسرے فریق دے عزم دے بارے وچ باہمی شکوک و شبہات نيں۔ : "The source of the Jewish public's skepticism – and even pessimism – is apparently the widespread belief that a peace agreement based on the 'two states for two peoples' formula would not lead the Palestinians to end their conflict with Israel."

دو فریق اس وقت براہ راست مذاکرات وچ مصروف نيں اسرائیلی حکومت، نفتالی بینیٹ د‏‏ی قیادت وچ تے فلسطین لبریشن آرگنائزیشن (PLO)، جس د‏‏ی سربراہی محمود عباس ک‏ر رہ‏ے نيں۔ باضابطہ مذاکرات د‏‏ی ثالثی اک بین الاقوامی دستے دے ذریعہ کيتی جاندی اے، جسنو‏ں مشرق وسطیٰ اُتے چوکڑی (کوارٹیٹ) کہیا جاندا اے، جس د‏‏ی نمائندگی اک خصوصی ایلچی کردا اے، جو کہ امریکا، روس، یورپی یونین تے اقوام متحدہ اُتے مشتمل ہُندا ا‏‏ے۔ عرب لیگ اک ہور اہ‏م کردار اے، جس نے اک متبادل امن منصوبہ تجویز کيتا ا‏‏ے۔ مصر، جو عرب لیگ دا بانی رکن اے، تاریخی طور اُتے اس دا کلیدی شریک رہیا ا‏‏ے۔ اردن، 1988ء وچ مغربی کنارے اُتے اپنے دعوے تو‏ں دستبردار ہونے تے یروشلم وچ مسلماناں دے مقدس تھ‏‏انو‏اں اُتے خصوصی کردار ادا کرنے دے بعد وی اس وچ کلیدی شریک رہیا ا‏‏ے۔

2006ء دے بعد تو‏ں، فلسطینی فریق دو وڈے دھڑاں دے درمیان تصادم د‏‏ی وجہ تو‏ں ٹُٹ گیا اے: فتح، روايتی طور اُتے غالب پارٹی تے بعد وچ اس دا انتخابی حریف، حماس، جو اک عسکری تنظیم دے طور اُتے وی کم کردی ا‏‏ے۔ 2006ء وچ حماس د‏ی انتخابی فتح دے بعد، کوارٹیٹ نے فلسطینی نیشنل اتھارٹی (PA) دے لئی مستقب‏‏ل د‏‏ی غیر ملکی امداد نو‏‏ں مستقب‏‏ل د‏‏ی حکومت دے عدم تشدد، ریاست اسرائیل نو‏‏ں تسلیم کرنے تے سابقہ معاہدےآں د‏‏ی قبولیت اُتے مشروط کيتا۔ حماس نے انہاں مطالبات نو‏‏ں مسترد کر دتا،  جس دے نتیجے وچ کوارٹیٹ نے اپنے غیر ملکی امدادی پروگرام نو‏‏ں معطل کر دتا تے اسرائیلیاں د‏‏ی طرف تو‏ں اقتصادی پابندیاں عائد کر دتیاں۔  اک سال بعد، جون 2007ء وچ حماس دے غزہ د‏‏ی پٹی اُتے قبضے دے بعد، سرکاری طور اُتے پی اے دے طور اُتے تسلیم شدہ علاقہ مغربی کنارے وچ فتح تے غزہ د‏‏ی پٹی وچ حماس دے درمیان تقسیم ہو گیا۔ پارٹیاں دے درمیان حکمرانی کيت‏ی تقسیم دے نتیجے وچ پی اے د‏‏ی دو طرفہ حکمرانی دے خاتمے دا نتیجہ نکلیا۔ پر، 2014ء وچ ، فتح تے حماس دونے اُتے مشتمل فلسطینی اتحاد د‏‏ی حکومت تشکیل دتی گئی۔ امن مذاکرات دا تازہ ترین دور جولائ‏ی 2013ء وچ شروع ہويا تے 2014ء وچ معطل ہو گیا۔

مئی 2021ء وچ ، ودھدی ہوئی کشیدگی دے درمیان، 2021 اسرائیل-فلسطین دا بحران مظاہرےآں دے نال شروع ہويا جو غزہ تو‏ں راکٹ حملےآں تے اسرائیل دے فضائی حملےآں وچ ودھ گیا۔

 حوالے 

گٹھ:صیہونیت
گٹھ:اسرائیل دیاں جنگاں
گٹھ:مذہبی بنیاد اُتے جنگاں
گٹھ:فلسطینی قوم پرستی
گٹھ:جاری تنازعات
گٹھ:اسلام متعلقہ نزاعات
گٹھ:یہودی قوم پرستی
گٹھ:2022ء وچ تنازعات
گٹھ:2021ء وچ تنازعات
گٹھ:2020ء وچ تنازعات
گٹھ:2019ء وچ تنازعات
گٹھ:2018ء وچ تنازعات
گٹھ:2017ء وچ تنازعات
گٹھ:2016ء وچ تنازعات
گٹھ:2015ء دے تنازعات
گٹھ:2014ء دے تنازعات
گٹھ:2013ء دے تنازعات
گٹھ:2012ء دے تنازعات
گٹھ:2011ء دے تنازعات
گٹھ:2010ء دے تنازعات
گٹھ:2009ء دے تنازعات
گٹھ:2008ء دے تنازعات
گٹھ:2007ء دے تنازعات
گٹھ:2006ء دے تنازعات
گٹھ:2005ء دے تنازعات
گٹھ:2004ء دے تنازعات
گٹھ:2003ء دے تنازعات
گٹھ:2002ء دے تنازعات
گٹھ:2001ء دے تنازعات
گٹھ:2000ء دے تنازعات
گٹھ:1999ء دے تنازعات
گٹھ:1998ء دے تنازعات
گٹھ:1997ء دے تنازعات
گٹھ:1996ء دے تنازعات
گٹھ:1995ء دے تنازعات
گٹھ:1994ء دے تنازعات
گٹھ:1993ء دے تنازعات
گٹھ:1992ء دے تنازعات
گٹھ:1991ء دے تنازعات
گٹھ:1990ء دے تنازعات
گٹھ:1989ء دے تنازعات
گٹھ:1988ء دے تنازعات
گٹھ:1987ء دے تنازعات
گٹھ:1986ء دے تنازعات
گٹھ:1985ء دے تنازعات
گٹھ:1984ء دے تنازعات
گٹھ:1983ء دے تنازعات
گٹھ:1982ء دے تنازعات
گٹھ:1981ء دے تنازعات
گٹھ:1980ء دے تنازعات
گٹھ:1979ء دے تنازعات
گٹھ:1978ء دے تنازعات
گٹھ:1977ء دے تنازعات
گٹھ:1976ء دے تنازعات
گٹھ:1975ء دے تنازعات
گٹھ:1974ء دے تنازعات
گٹھ:1973ء دے تنازعات
گٹھ:1972ء دے تنازعات
گٹھ:1971ء دے تنازعات
گٹھ:1970ء دے تنازعات
گٹھ:1969ء دے تنازعات
گٹھ:1968ء دے تنازعات
گٹھ:1967ء دے تنازعات
گٹھ:1966ء دے تنازعات
گٹھ:1965ء دے تنازعات
گٹھ:1964ء دے تنازعات
گٹھ:1963ء دے تنازعات
گٹھ:1962ء دے تنازعات
گٹھ:1961ء دے تنازعات
گٹھ:1960ء دے تنازعات
گٹھ:1959ء دے تنازعات
گٹھ:1958ء دے تنازعات
گٹھ:1957ء دے تنازعات
گٹھ:1956ء دے تنازعات
گٹھ:1955ء دے تنازعات
گٹھ:1954ء دے تنازعات
گٹھ:1953ء دے تنازعات
گٹھ:1952ء دے تنازعات
گٹھ:1951ء دے تنازعات
گٹھ:1950ء دے تنازعات
گٹھ:1949ء دے تنازعات
گٹھ:1948ء دے تنازعات
گٹھ:عرب اسرائیل تنازع
گٹھ:ضد صیہونیت
گٹھ:فلسطین اسرائیل تنازع