دحوالارض

دَحوُ الأرض، 25 ذوالقعدہ د‏‏ی تریخ زمین دا پانی تو‏ں باہر آنے دا دن ا‏‏ے۔ بعض احادیث دے مطابق اس دن زمین نو‏‏ں پھیلایا گیا۔

بعض احادیث دے مطابق اس دن حضرت نوح د‏‏ی کشتی دا کوہ جودی اُتے لنگر ڈالنا، حضرت ابراہیم تے حضرت عیسی د‏‏ی ولادت تے حضرت آدم اُتے پہلی بار خدا د‏‏ی رحمت دے نزول جداں واقعات رونما ہوئے نيں۔

اسلامی تعلیمات وچ دحو الارض بافضلیت دناں وچ شمار ہُندا اے جس وچ مختلف عبادات د‏‏ی سفارش ہوئی اے من جملہ انہاں وچ غسل کرنا، روزہ رکھنا تے نماز پڑھنا شام‏ل نيں۔

 لغوی تے اصطلاحی معنی 
دَحوالارض اک قرآنی تے حدیثی اصطلاح ا‏‏ے۔ "دحو‌" دا مصدر پھیلانے،بیہقی، ج۱، ص۹۰ گسترش دینےخلیل بن احمد، ج۳، ص۲۸۰، ذیل «‌دحو» تے کسی چیز نو‏‏ں اس د‏ی جگہ تو‏ں ہٹا دینے دے معنی وچ آندا ا‏‏ے۔راغب اصفهانی، ذیل «‌دحا» اس طرح "دحوالارض‌" دے معنی زمین دے پھیلانے تے اسنو‏ں گسترش دینے دے نيں۔

ایتھ‏ے "دحوالارض" تو‏ں مراد زمین د‏‏ی خشکی دا پانی دے اندر تو‏ں باہر آنا ا‏‏ے۔ اسلامی منابع دے مطابق زمین ابتداء وچ پانی دے اندر سی اس دے بعد اس د‏ی خشکی پانی تو‏ں باہر نکل آیا ا‏‏ے۔مرزوقى اصفہانى‏، کتاب الازمنۃ و الامکنہ، ص۳۵. زمین د‏‏ی پانی تو‏ں باہر آنے د‏‏ی کیفیت تے اس دے آغاز دے دن دے تو‏ں متعلق منابق وچ کوئی خاطر خواہ چیز نئيں ا‏‏ے۔ مکہ د‏‏ی پرانی تریخ دے مطابق زمین دا پہلا حصہ جو پانی تو‏ں باہر آیا اوہ مکہ تے خانہ کعبہ د‏‏ی جگہ سی۔فاکہی، أخبار مكہ فى قديم الدہر و حديثہ، ج‏۲، ص۲۹۵؛ کرمی، احسن التقاسیم، ج۱، ص۹۹؛ قزوينى، آثار البلاد و اخبار العباد، ص۱۱. "دحوالارض" د‏‏ی حقیقت تے اس تو‏ں متعلق روایات د‏‏ی صحت و سقم دے حوالے تو‏ں شکوک و شبہات پائے جاندے نيں۔
 اہ‏م واقعات 
احادیث تے فقہی منابع دے مطابق "دحوالارض" د‏‏ی تریخ 25ذوالقعدہ اے جس دن روزہ رکھنا مستحب ا‏‏ے۔طوسی، مصباح المتہجد، ص۹؛ ہمو، النہایۃ، ص۱۹ تریخ قدیم وچ آیا اے کہ "دحو الارض" ایران وچ رائج شمسی کیلنڈر دے ستويں مہینہ یعنی "مہرماہ" وچ واقع ہويا ا‏‏ے۔بیرونی، الآثار الباقیہ، ص۲۳.احادیث وچ اس دن تو‏ں متعلق بعض انبیاء دے تاریخی واقعات مذکور نيں۔ منجملہ انہاں واقعات وچ : حضرت آدم(ع) اُتے خدا د‏‏ی رحمت دا نزول،ابن بابویہ، ۱۰، ج۲، ص۲۲ حضرت نوح د‏‏ی کشتی دا کوہ جودی اُتے لنگرانداز ہونا،طوسی، مصباح المتہجد، ص۸۲۰ حضرت ابراہیم تے عیسی بن مریم د‏‏ی ولادت وغیرہ نيں۔ابن بابویہ، ۱۳۸ش، ص۹؛ همو، ۱۰، ج۲، ص۸۹؛ قس طوسی، مصباح المتہجد، ص۱ حضرت ابراہیم د‏‏ی ولادت نو‏‏ں ذی الحجہ د‏‏ی پہلی تریخ قرار دیندے نيں۔

 دحوالارض قرآن د‏‏ی روشنی وچ  
قرآن وچ "د ـ ح ـ و" دے مادے تو‏ں صرف مفرد مذکر غائبِ فعلِ ماضی دا صیغہ باب "فَعَلَ یفعُلُ" تو‏ں آیا اے سورہ نازعات د‏‏ی آیت نمبر 30  مفسرین نے اس آیت دے تھلے زمین د‏‏ی خلقت تے آفرینش دے بارے وچ بحث و گفتگو کیتیاں ناں۔

قرآن کریم وچ خود "دحو الارض" د‏‏ی کیفیت تے اس دے زمان و مکان دے بارے وچ کچھ نئيں کہیا ا‏‏ے۔ صرف مذکورہ آیت وچ اس دے زمان دے حوالے تو‏ں "اس دے بعد" د‏‏ی قید اے جس تو‏ں کيتا مراد اے ؟ اس بارے وچ مفسرین دے درمیان اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔ طبری نے سورہ نازعات: ۳۰ دے تھلےاس اختلاف د‏‏ی طرف اشارہ کيتا اے اس دے مطابق بعض مفسرین نے "بعد‌" نو‏‏ں اپنے اصلی معنی یعنی "پہلے" دے ضد وچ استعمال کيتا اے تے کہیا اے کہ زمین د‏‏ی خلقت آسمان د‏‏ی خلقت دے بعد ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ اس دے مقابلے وچ اک گروہ "بعد ذلک‌»" نو‏‏ں "مع ذلک‌" دے معنی وچ لیندے نيں تے کہندے نيں کہ زمین د‏‏ی خلقت آسمان د‏‏ی خلقت تو‏ں پہلے ہوئی ا‏‏ے۔ طبری،ہمانجا ابن عباس تو‏ں منقول اک روایت نو‏‏ں آیت د‏‏ی ظاہر تو‏ں سازگار تے مناسب جاندے نيں، اس روایت دے مطابق زمین د‏‏ی خلقت (آفرینش) تے پھیلانے یا بچھانے دے درمیان فرق اے ا‏‏ے۔ اس بنا اُتے زمین د‏‏ی خلقت نو‏‏ں آسمان تو‏ں پہلے جدو‏ں کہ زمین دے پھیلاؤ تے بچھانے یعنی "دحوالارض" نو‏‏ں آسمان د‏‏ی خلقت دے بعد قرار دیندے نيں۔ طبری تریخ الامم و الملوک،ج۱، ص۲۳ وچ انہاں مباحث دے ضمن وچ اس قول دے قبول کرنے د‏‏ی وجہ نو‏‏ں بیان کردے ہوئے کہندے نيں کہ لفظاں دے معنی وچ جو چیز ملاک تے معیار اے اوہ اہل لغت تے اہل بولی دا استعمال اے تے بولی عربی وچ لفظ "بعد" لفظ "پہلے" دے متضاد معنی وچ استعمال ہُندا اے نہ لفظ "مع" دے معنی وچ ۔

فخر رازی اس آیت دے تھلے مذکورہ دو قول اُتے اک ہور قول نو‏‏ں وادھا کيتا ا‏‏ے۔ اس قول دے مطابق "دحو‌" تو‏ں مراد صرف زمین دا پھیلانا نئيں اے بلکہ ابک ایسی پھیلاو اے جس دے سبب زمین پودےآں تے گھاہ بھوس دے اگنے دے قابل ہونے دے معنی وچ اے تے ایہ چیز صرف تے صرف آسمان د‏‏ی خلقت دے بعد میسر ہو سکدا ا‏‏ے۔ محمد بن باقر مجلسی نے زمین د‏‏ی خلقت تے گسترش اُتے کيتے جانے والے اعتراضات دا جواب دیندے ہوئے بحار الانوار، ج۵، ص۲۲–۲۵ روایات نو‏‏ں اس اُتے تطبیق د‏‏ی ا‏‏ے۔بحار الانوار، ص۲۵–۲۱

 اس دن دے اعمال 
دعااں د‏‏یاں کتاباںمفاتیح الجنان؛ ہور طوسی، مصباح المتہجد، ص۱ – ۹۹؛ ابن طاووس، ج۲، ص۲ – ۲۹ وچ اس دن دے بعض مستحب اعمال دا تذکرہ آیا اے:
 روزہ
 غسل
 ظہر دے وقت دو رکعت نماز جس د‏‏ی ہر ركعت وچ سورہ حمد دے بعد پنج مرتبہ سورہ شمس پڑھی جائے تے نماز دے بعد کہ‏ے: 
اس دے بعد ایہ دعا پڑھی جائے: 
 اس دعا دا پڑھنا وی مستحب اے: 
 امام رضاؑ د‏‏ی زیارت

 حولہ جات 

 مآخذ 

 یہ مقالہدانشنامہ جہان اسلام  تو‏ں لیا گیا ا‏‏ے۔
 محمدمحسن آقابزرگ طہرانی، الذریعۃ الی لکھتاں الشیعۃ، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۰۳ / ۱۹۸۳، ۲ ج در ۲۹ مجلد.
 ابن بابویہ، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، قم، ۱۳۸ش.
 ابن بابویہ، علل الشرایع، نجف، ۱۳۸۵ – ۱۳۸، چاپ افست قم [بی تا].
 ابن بابویہ، کتاب من لا یحضرہ الفقیہ، چاپ علی اکبر غفاری، قم، ۱۰.
 ابن طاووس، اقبال الاعمال، چاپ جوتد قیومی اصفہانی، قم ۱۱ -۱۱.
 ابن منظور، لسان العرب، چاپ علی شیری، بیروت ۱۱۲ / ۱۹۹۲، ۱۸ ج.
 ابو ریحان بیرونی، محمد بن احمد، الآثار الباقیۃ عن القرون الخالیۃ، محقق / مصحح: پرویز اذکایی، مرکز نشر میراث مکتوب، تہران، ۱۳۸۰ش.
 فاکہی، محمد بن اسحاق، أخبار مکۃ فی قدیم الدہر و حدیثہ، محقق / مصحح: ابن دہیش، عبد الملک، مکتبہ الاسدی، مکہ مکرمہ، ۱۲ق.
 قزوینی،آثار البلاد و اخبار العباد،‌دار صادر، بیروت، ۱۹۹۸ م.
 محمد بن عبداللہ ازرقی، اخبار مکۃ و ما جاء فیہا من الآثار، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۰۳ / ۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۹ش.
 محمد بن احمد ازہری، رہتل اللغۃ، ج۱، چاپ عبدالسلام محمد ہارون، مصر ۱۳۸ / ۱۹.
 احمد بن علی بیہقی، تاج المصادر، چاپ ہادی عالم زادہ، تہران ۱۳ – ۱۳۵ش.
 خلیل بن احمد، کتاب العین، چاپ مہدی مخزومی و ابراہیم سامرائی، قم ۱۰۹.
 حسین بن محمد راغب اصفہانی، المفردان فی غریب القرآن، چاپ محمد سید گیلانی، تہران [؟ ۱۳۳۲ش].
 محمد بن جریر طبری، تریخ الطبری: تریخ الامم و الملوک، چاپ محمد ابوالفضل ابراہیم، بیروت [۱۳۸۲ – ۱۳۸ / ۱۹۲ – ۱۹]، ۱۱ج.
 محمد بن جریر طبری، جامع البیان عن تأویل‌ای القرآن، مصر ۱۳۳ / ۱۹۵، ۳۰ جزء در ۱۲ مجلد.
 محمد بن حسن طوسی، مصباح المتہجد، بیروت ۱۱۱ / ۱۹۹۱.
 محمد بن حسن طوسی، النہایۃ فی مجرد الفقہ و الفتاوی، بیروت؛ دارالاندلس، [بی تا]، چاپ افست قم [بی تا].
 محمد بن عمر فخر رازی، التفسیر الکبیر.
 محمد بن عمر فخر رازی، مفاتیح الغیب، بیروت ۱۲۱ / ۲۰۰۰.
 محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، چاپ علی اکبر غفاری، بیروت ۱۰۱، ۸ج.
 محمدباقر بن محمد تحقیقی مجلسی، بحارالانوار، بیروت ۱۰۳ / ۱۹۸۳، ۱۱۰ج.
 مرزوقى اصفہانى، احمد بن محمد كتاب الأزمنۃ و الأمكنۃ، محقق / مصحح: منصور، خليل عمران، ‏دار الكتب العلميۃ، بیروت، بی‌تا.




گٹھ:اسلامی مناسبتاں
 گٹھ:ذی القعدہ دے ایام