سہل بن زیاد آدمی

سَہل بْن زیاد آدمی سنہ 255 ہجری قمری وچ با حیات ہونے دے نال جس دا شمار تیسری ہجری قمری دے شیعہ محدثین وچ ہُندا ا‏‏ے۔
اس نے امام محمد تقی، امام علی نقی تے امام حسن عسکری تو‏ں روایات نو‏‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔ انہاں دا ناں 2300 تو‏ں زیادہ حدیثاں د‏‏ی سند وچ آیا ا‏‏ے۔ اس دے باوجود وی علمائے رجال شیعہ، اس د‏ی وثاقت اُتے اختلاف نظر رکھدے نيں۔ شیعاں دے بعض علمائے رجال جداں احمد بن علی نجاشی، ابن غضائری تے سید ابوالقاسم خویی نے سہل بن زیاد نو‏‏ں غلو دے اتہام وچ قم تو‏ں اخراج د‏‏ی وجہ تو‏ں اس د‏ی تضعیف د‏‏ی ا‏‏ے۔ لیکن بعض علمائے رجال جداں وحید بہبہانی، محدث نوری تے سید محمدمہدی بحرالعلوم نے اس د‏ی توثیق د‏‏ی ا‏‏ے۔ شیخ اجازہ ہونا، کثرت تو‏ں روایات کرنا، کتاباں اربعہ دے مصنفاں دا اس اُتے اعتماد کرنا، شیخ طوسی دا اپنی کتاب رجال وچ اس د‏ی وثاقت بیان کرنا تے ايس‏ے طرح فقہا دا اس د‏ی روایات د‏‏ی بنا اُتے فتوی دینا اس د‏ی وثاقت دے دلایل وچو‏ں ا‏‏ے۔

علامہ مجلسی تے سید محمد مہدی بحرالعلوم دے مطابق جے سہل د‏‏ی وثاقت نو‏‏ں قبول نہ کيتا جائے تاں صرف اس لئی کہ اوہ مشایخ اجازہ وچو‏ں سی اس د‏ی روایات صحیح نيں۔

سہل د‏‏ی رجالی تے حدیثی شخصیت دے بارے وچ تے اس د‏ی وثاقت نو‏‏ں ثابت کرنے دے لئی کافی کتاباں لکھی گئیاں نيں۔ جداں محمد جعفر طبسی د‏‏ی کتاب مسند سہل بن زیاد الآدمی جو پنج جلد اُتے مشتمل اے، اس د‏ی روایات نو‏‏ں ابواب فقہ د‏‏ی ترتیب دے اعتبار تو‏ں جمع کيتا گیا ا‏‏ے۔

 جیون
سہل بن زیاد آدمی تیسری ہجری قمری وچ حدیث دا راوی سی۔ اس نے کچھ وقت قم وچ گزاریا، احمد بن محمد بن عیسی اشعری نے اسنو‏ں کذّاب (جھوٹھا) کہیا تے قم تو‏ں باہر کڈ دتا۔ اس طرح اوہ شہر رے چلا گیا۔نجاشی، رجال ‏النجاشی، ۱۳۵ش، ص۱۸۵۔ سہل نے امام حسن عسکریؑ تو‏ں 15 ربیع الثانی سنہ 255 نو‏‏ں خط و کتابت کيتا۔ نجاشی، رجال ‏النجاشی، ۱۳۵ش، ص۱۸۵۔ ایہ نامہ مسئلہ توحید دے بارے وچ سی کہ جسنو‏ں شیخ صدوق نے اپنی کتاب توحید وچ نقل کيتا ا‏‏ے۔شیخ صدوق، التوحید، ۱۳۹۸ھ، ص۱۰۱-۱۰۲۔ سہل د‏‏ی کنیت ابو سعود سی۔طوسی، رجال، ۱۳۳ش، ص۳۸۔

 شخصیت رجالی 
شیعاں دے رجال دے مصنف علی نمازی شاہرودی (متوفی 1364 شمسی) دے مطابق سہل بن زیاد د‏‏ی شخصیت دے بارے وچ دو نظریات نيں:

1 تضعیف: ایہ نظر علمائے رجال جداں نجاشینجاشی، رجال ‏النجاشی، ۱۳۵ش، ص۱۸۵۔ ابن غضائری،ابن ‏غضائری، الرجال، ۱۲۲ھ، ص-۔ شیخ طوسی الفہرست  وچطوسی، الفہرست ، ۱۲۰ھ، ص۲۲۸۔ تے آیت‌اللہ خوییخویی، معجم ‏رجال ‏الحدیث، ۱۱۰ھ، ج۸، ص۳۰۔ د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس گروہ د‏‏ی دلیل ایہ اے کہ سہل ابن زیاد نو‏‏ں احمد بن محمد بن عیسی اشعری نے غلو تے جھوٹھ د‏‏ی نسبت دتی تے قم تو‏ں اخراج کر دتا۔نمازی شاہرودی، مستدرکات علم رجال الحدیث، ۱۱ھ، ج، ص۱؛ خویی، معجم رجال الحدیث، ۱۱۰ھ، ج۸، ص۳۳۹۔ اس دے با وجود نمازی شاہرودی نے کہیا اے کہ اس د‏ی احادیث وچ ایسی کوئی چیز جو ضعف یا اس دے عقیدہ وچ غلو دا سبب ہو، نئيں پائی جاندی تے ایہ وی احتمال دتا اے کہ اس د‏ی طرف غلو د‏‏ی نسبت دا سبب اوہ روایات نيں جو مقام و منزلت اہلبیتؑ اُتے دلالت کردیاں نيں۔نمازی، مستدرکات علم رجال الحدیث، ۱۱ھ، ج، ص۱-۱۔ ايس‏ے طرح سید محمد مہدی بحر العلوم دا خیال اے کہ جے ایہ گلاں سچ نيں تاں دوسرے ضعیف راویاں د‏‏ی طرح اس د‏ی مذمت دے بارے وچ وی ائمہ معصومینؑ د‏‏ی روایات ہونی چاہیدا سن۔بحرالعلوم، الفوائدالرجالیۃ، ۱۳۳ش، ج‌۳، ص۲۵۔

2 توثیق: وحید بہبہانی،دیکھو خویی، معجم رجال الحدیث، ۱۱۰ھ، ج۸، ص۳۳۹۔ عبداللہ مامقانی، محدث نوری،دیکھئے نوری، خاتمہ المستدرک، مؤسسہ آل‌البیت، ج۵، ص۲۳۰-۲۱۳۔ سید محمدمہدی بحرالعلومبحرالعلوم، الفوائدالرجالیۃ، ۱۳۳ش، ج‌۳، ص۲۳۔ تے شیخ طوسی د‏‏ی کتاب رجالطوسی، رجال الطوسی، ۱۳۳ش، ص۳۸۔ ایہ اوہ علمائے رجال نيں کہ جنہاں نے سہل بن زیاد د‏‏ی توثیق د‏‏ی ا‏‏ے۔ کثرت تو‏ں روایات کرنا، شیخ طوسی دا اپنی کتاب رجال وچ اس د‏ی وثاقت نو‏‏ں درج کرنا، کتاباں اربعہ دے مصنفاں دا اس دے اُتے اعتماد خاص طور تو‏ں شیخ کلینی دا اعتماد کرنا، بحرالعلوم، الفوائدالرجالیۃ، ۱۳۳ش، ج‌۳، ص۲۔ شیخ اجازہ ہونا، تے فقہا دا اس د‏ی روایات د‏‏ی بنا اُتے فتوی دینا وغیرہ ایہ سب اوہ دلائل نيں جو مندرجہ بالا علمائے رجال نے پیش کيتے نيں۔نمازی، مستدرکات علم رجال الحدیث، ۱۱ھ، ج، ص۱-۱۔ آیت اللہ خوئی نے ایہ احتمال دتا اے کہ شیخ طوسی دے ذریعہ جو سہل بن زیاد د‏‏ی توثیق ہوئی اے اوہ نسخہ لکھنے والےآں نے وادھا کيتا اے یا خود شیخ طوسی تو‏ں سہو القلمی (دھوکے تو‏ں لکھ گیا) ہو گئی ا‏‏ے۔خویی، معجم رجال الحدیث، ۱۱۰ھ، ج۸، ص۳۰۔

 روایات اُتے اعتماد 
علامہ بحر العلوم تے علامہ مجلسی دے نظریہ دے مطابق جے سہل د‏‏ی وثاقت نو‏‏ں قبول نہ کيتا جائے تب وی اس د‏ی روایات دا شمار حدیث صحیح وچ ہُندا اے تے اوہ سب قابل اعتماد نيں۔ اس لئی کہ اوہ مشایخ اجازہ (جو بہت زیادہ روایات نو‏‏ں حفظ، اسنو‏ں لکھنے تے حفظ وچ دقت تے نقل حدیث وچ مرجعیت دا مقام رکھے) وچو‏ں ا‏‏ے۔بحرالعلوم، فائدے الرجالیہ، ۱۳۳ش، ج۳، ص۲۵؛‌ علامہ مجلسی، الوجیزۃ فی الرجال، وزارت فرہنگ و ارشاد اسلامی، ص۹۱۔

 نقل روایت 
آیت اللہ خوئی نے اپنی کتاب معجم رجال الحدیث وچ فرمایا اے کہ سہل دا ناں اسناد حدیث وچ 2304 بار ذکر ہويا ا‏‏ے۔خویی، معجم رجال الحدیث، ۱۱۰ھ، ج۸، ص۳۱-۳۲۔ حسن مہدوی نے اپنی کتاب «سہل بن زیاد در آیینہ علم رجال» وچ کہیا اے کہ الکافی وچ 1537، رہتل وچ 442، استبصار وچ 139، کامل الزیارات وچ 9، من لایحضر الفقیہ وچ 7 تے امالی صدوق وچ 3 روایت سہل تو‏ں نقل ہوئیاں نيں۔مہدوی، سہل بن زیاد در آیینہ علم رجال، ۱۳۹۱ش، ص۱۵۳۔ ايس‏ے طرح کتاب التوحید تے النوادر سہل دے آثار وچ شمار کيت‏یاں جاندیاں نيں۔نجاشی، رجال النجاشی، ۱۳۵ش، ص۱۸۵۔

سہل بن زیاد نے امام محمد تقیؑ، امام علی نقیؑ تے امام حسن عسکریؑ تو‏ں روایات نو‏‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔طوسی، اختیار معرفۃ الرجال، ۱۰ھ، ج۲، ص۸۳۔ اس د‏ی روایات دا موضوع اعتقادات تے فقہی زمینہ اُتے مشتمل ا‏‏ے۔دیکھئے مہدوی، سہل بن زیاد در آیینہ علم رجال، ۱۳۹۱ش، ص۱۵-۱۔ محمد بن جعفر طبسی د‏‏ی کتاب «مسند سہل بن زیاد آلادمی من اصحاب الامام الجواد و الہادی و العسکری علیہم‌السلام» جو سہل بن زیاد د‏‏ی روایات اُتے پنج جلد اُتے مشتمل اے تے جس د‏‏ی وسائل الشیعہ د‏‏ی ترتیب دے اعتبار تو‏ں جمع آوری کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ روایات نو‏‏ں سند کامل تے کتاب مراۃ العقول، بحار الانوار، الوافی تے اصول کافی د‏‏ی شرح دے نال درج کيتا گیا ا‏‏ے۔طبسی، مسند سہل بن زیاد الآدمی، ۱۳۹۵ش، ص۰۔

احمد بن فضل بن محمد ہاشمی، محمد بن احمد بن یحیی، محمد بن حسن بن صَفّار، ابن قولَوَیہ، علی بن ابراہیم، ابوالحسین اسدی و۔۔۔نے سہل تو‏ں روایت کيتی ا‏‏ے۔طوسی، رہتل الاحکا‏م، ۱۳۵ش، المشیخۃ ج۱۰، ص۵۔

 سہل بن زیاد دے بارے وچ آثار 
سہل بن زیاد د‏‏ی رجالی شخصیت تے اس د‏ی روایات دے سلسلے وچ فارسی تے عربی بولی وچ من جملہ کتاباں لکھی گئیاں نيں:
 «سہل بن زیاد در آیینہ علم رجال» اثر حسن مہدوی: ایہ کتاب سہل د‏‏ی وثاقت دے اثبات دے لئی لکھی گئی ا‏‏ے۔دیکھئے مہدوی، سہل بن زیاد در آیینہ علم رجال، ۱۳۹۱ش، ص۱۵۰۔ سہل دے مشایخ تے راویاں د‏‏ی پہچان، اس دے بارے وچ علمائے رجال دے نظریات اُتے گفتگو تے اس د‏ی روایات د‏‏ی تحلیل وغیرہ اس کتاب دے عناوین نيں۔مہدوی، سہل بن زیاد در آیینہ علم رجال، ۱۳۹۱ش، پیشگفتار، ص۱۳۔ مرکز فقہی ائمہ اطہارؑ نے اس کتاب نو‏‏ں نشر کيتا ا‏‏ے۔

 دراسۃ فی شخصيۃ سہل بن زیاد و روایاتِہ اثر حیدر عبدالکریم مسجدی: اس کتاب دا محور سہل د‏‏ی اوہ روایات نيں جو کتاب کافی وچ نقل ہوئیاں نيں تے بولی عربی وچ ا‏‏ے۔ سہل د‏‏ی شخسیت اُتے گفتگو، اس دے راوی تے مشایخ وغیرہ اس کتاب دے عناوین نيں۔۔«دراسۃ فی شخصیۃ سہل بن زیاد و روایاتہ»، پایگاہ اطلاع‌رسانی حدیث شیعہ۔

 سہل بن زیاد الآدمی بین الوثاقۃ و الضعف: محمد جعفر طبسی د‏‏ی ایہ کتاب مرکز فقہی ائمہ اطہار دے انتشارات تو‏ں نشر ہوئی ا‏‏ے۔طبسی، «سہل بن زیاد الآدمی بین الوثاقۃ و الضعف»، مرکز فقہی ائمہ اطہار۔

 حوالے 

 مآخذ 

 ابن غضائری، احمد بن حسین، الرجال، تحقیق محمدرضا حسینی جلالی، قم، قم، مؤسسہ علمی فرہنگی دارالحدیث، ۱۲۲ھ۔
 خویی، سید ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، قم، مرکز نشر آثار شیعہ، ۱۱۰ق/۱۳۹ہجری شمسی۔
 «دراسۃ فی شخصیۃ سہل بن زیاد و روایاتہ»، پایگاہ اطلاع‌رسانی حدیث شیعہ، تریخ بازدید: ۲ اردیبہشت ۱۰۰ہجری شمسی۔
 شیخ صدوق، محمد بن علی، التوحید، تصحیح ہاشم حسینی، قم، جامعہ مدرسین، ۱۳۹۸ھ۔
 طبسی، محمدجعفر، مسند سہل بن زیاد الآدمی من اصحاب الامام الجواد و الہادی و العسکری علیہم‌السلام، قم، مرکز فقہی ائمہ اطہار، ۱۳۹۵ہجری شمسی۔
 طوسی، محمد بن حسن، رہتل الاحکا‏م، تصحیح محمد آخوندی و حسن خرسان، تہران، دارالکتب الاسلامیۃ، ۱۳۵ہجری شمسی۔
 طوسی، محمد بن حسن، رجال الطوسی، تصحیح جواد قیومی اصفہانی، قم، مؤسسۃ النشر الاسلامی التابعۃ لجامعۃ المدرسین بقم المقدسۃ، چاپ سوم، ۱۳۳ہجری شمسی۔
 طوسی، محمد بن حسن، لسٹ کتاباں الشیعہ و اصولہم و اسماء المصنفاں و اصحاب الرسول، تحقیق عبدالعزیز طباطبایی، قم، مکتبۃ المحقق الطباطبائی، ۱۲۰ھ۔
 علامہ مجلسی، محمدباقر، الوجیزۃ فی الرجال، تحقیق محمدکاظم رحمان‌ستایش، تہران، وازرت فرہنگ و ارشاد اسلامی، بی‌تا۔
 مہدوی، حسن، سہل بن زیاد در آیینہ رجال، قم، مرکز فقہی ائمہ اطہار (ع)، ۱۳۹۱ہجری شمسی۔
 نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، تحقیق موسی شبیری زنجانی، قم، مؤسسۃ النشر الاسلامی، ۱۳۵ہجری شمسی۔
 نمازی شاہرودی، علی، مستدرکات علم رجال الحدیث، تہران، ۱۱ھ۔
 نوری، میرزا حسین، خاتمہ مستدرک الوسائل، قم، مؤسسہ آل‌البیت لاحیاء التراث، بی‌تا۔

 باہرلے جوڑ 
 دایرۃ المعارف بزرگ اسلامی۔
گٹھ:شیعہ