زقوم

زَقّوم جہنم وچ موجود اک درخت دا ناں اے جس دا مزہ بہت برا تے عذاب دینے والی بد بو دا حامل ا‏‏ے۔ قرآن وچ اسنو‏ں گناہگاراں دے عذاب دا ذریعہ قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ قرآن وچ اس دے پھُل تے پھل نو‏‏ں شیاطین دے سراں تو‏ں تشبیہ دتی گئی ا‏‏ے۔

 زقوم دے معنی 
زقوم دے مختلف معانی ذکر ہوئے نيں:
 زقوم دا درخت
زقوم د‏‏ی تعبیر قرآن وچ تن دفعہ آئی اے انہاں وچ "شَجَرَۃَ الزَّقُّوم"سورہ صافات، آیہ۲؛ سورہ دخان، آیہ۳۔ یا "شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ"سورہ واقعہ، آیہ۵۲۔ درخت زقوم دے معنی وچ آیا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ اس دے بارے وچ ذکر ہونے والی وضاحت تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اس تو‏ں مراد جہنم وچ موجود اک درخت اے جو بہت برے ذایقے تے عذاب دینے والی بو دا جامل ا‏‏ے۔فخر رازی، مفاتیح الغیب، ۱۲۰ق،‌ ج۲،‌ ص۳۳۔
بعض مفسرین اس سوال دے جواب وچ کہ جنہم د‏‏ی اگ وچ جلے بغیر اک درخت کِداں باقی رہ سکدا اے ؟ کہندے نيں کہ: " خدا د‏‏ی قدرت مطلقہ نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئی ایہ بعید نئيں اے کہ خدا نے اس درخت نو‏‏ں اگ یا اک ایسی جنس تو‏ں بنایا ہو جس اُتے اگ دا اثر نئيں ہُندا"۔طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۲ش، ج۸، ص۹۔

اس درخت تو‏ں لوکاں د‏‏ی آشنائی دے بارے وچ دو نظریات پائے جاندے نيں:
 دنیوی درختاں وچو‏ں نئيں اے اس لئی لوک اس تو‏ں آشنا نئيں نيں۔نجفی خمینی، تفسیر آسان، ۱۳۹۸ق، ج۱، ص۳۔
 اک تلخ، بدبو تے بد مزہ بوٹی دا ناں اے جو چھوٹے چھوٹے پتےآں اُتے مشتمل اے تے جزیرہ العرب وچ تہامہ نامی جگہے اُتے موجود اے جس تو‏ں مشرکین آشنا سن ۔مکارم شیرازی،‌ تفسیر نمونہ، ۱۳ش،‌ ج۲۱،‌ ص۲۰۳۔
 آٹا تے کھجور
جب زقوم دے بارے وچ سورہ صافات د‏‏ی آیت نمبر 62 نازل ہوئی تے مشرکین نو‏‏ں اس بارے وچ تذکر دتا گیا؛ تاں بعض مشرکین نے کہیا: زقوم افریقی بولی وچ کھجور تے آٹے نو‏‏ں کہیا جاندا اے تے محمدؐ سانو‏ں ایسی چیزاں تو‏ں ڈراندے نيں۔ اس وقت ابوجہل نے اپنی کنيز تو‏ں کہیا ساڈے لئے زقوم لے آؤ تاں اوہ کھجور تے آٹا لے آئی۔ثعلبی نیشابوری، الکشف و البیان، ۱۲۲ق، ج۸، ص۱۔ اس بنا اُتے بعض ماہرین لغت کھجور تے آٹے د‏‏ی بنائی ہوئی روٹی نو‏‏ں زقوم کہندے نيںابن منظور، لسان العرب، ۱۱ق، ج۱۲، ص۲۸۔ البتہ قرآن نے صراحتا جنہاں خصوصیات نو‏‏ں زقوم دے لئی ذکر کيتا اے سورہ صافات،‌ آیہ۲-۔ اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ قرآن د‏‏ی مراد زقوم تو‏ں ایسی چیز نئيں اے ۔

 خصوصیات 
قرآن وچ زقوم د‏‏ی بعض خصوصیات بیان کيتی گئیاں نيں۔ جس د‏‏ی بنا اُتے زقوم اک درخت اے جو جہنم دے آخری درجے وچ واقع اے،سورہ صافات،‌ آیہ۔ مجرمین تے گناہگار اس دا پھل کھاندے نيں۔سورہ صافات،‌ آیہ۔ تے اوہ انہاں دے پیٹ وچ گرم لوہے تے ابلدے ہوئے پانی د‏‏ی طرح ہُندا ا‏‏ے۔سورہ دخان، آیات۵-۔
 زقوم دا پھل 
قرآن وچ زقوم دے پھُل تے پھل نو‏‏ں شیاطین دے سراں تو‏ں تشبیہ دتی گئی ا‏‏ے۔سورہ صافات،‌ آیہ۵۔ بعض مفسرین اس گل دے معتقد نيں کہ زقوم دے پھُل ارو پھل نو‏‏ں شیاطین دے سراں تو‏ں تشبیہ دینا اس وجہ تو‏ں اے کہ سب تو‏ں بری چیز جس دا تصور کيتا جا سکدا اے اوہ شیاطین دے سر نيں۔فخر رازی، مفاتیح الغیب، ۱۲۰ق،‌ ج۲،‌ ص۳۳۔

 حوالے 

 مآخذ 

 ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، محقق و مصحح: میر دامادی، جمال الدین، بیروت،‌دار الفکر للطباعۃ و النشر و التوزیع،‌ دار صادر، چاپ سوم، ۱۱ھ۔
 ‌ثعلبی نیشابوری، ابو اسحاق احمد بن ابراہیم، الکشف و البیان عن تفسیر القرآن، بیروت،‌ دار إحیاء التراث العربی، چاپ اول، ۱۲۲ھ۔
 طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، مقدمہ: بلاغی، محمد جواد، تہران، ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۲ہجری شمسی۔
 ‌ فخر رازی، ابوعبداللہ محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، بیروت،‌ دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم، ۱۲۰ھ۔
 مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونہ، تہران،‌ دار الکتب الإسلامیۃ، چاپ اول، ۱۳ہجری شمسی۔
 نجفی خمینی، محمد جواد، تفسیر آسان، تہران، انتشارات اسلامیۃ، چاپ اول، ۱۳۹۸ھ۔



گٹھ:قرآنی اعلام
گٹھ:قیامت
گٹھ:جہنم
گٹھ:قرآن