مرزا حسین تہرانی

مرزا حسین خلیلی تہرانی اک اصولی شیعہ فقیہ سن تے ایرانی جمہوری انقلاب دے وقت اہل تشیع دے چارمراجع وچو‏ں سن ۔ انہاں نے آخوند خراسانی تے شیخ عبداللہ مازندرانی دے نال مل ک‏ے ایشیا دے پہلے جمہوری انقلاب، یعنی ۱۹۰ وچ آنے والے ایران دے انقلاب مشروطہ د‏‏ی حمایت د‏‏ی تے جمہوریت د‏‏ی حمایت وچ نجف دے حوزے تو‏ں جاری ہونے والے آخوند خراسانی دے تمام اہ‏م بیانات اُتے تائیدی دستخط کیتے۔ Farzaneh, Mateo Mohammad (2015). “The Iranian Constitutional Revolution and the Clerical Leadership of Khurasani”. Syracuse, New York: Syracuse University Press. p. 13. ISBN 978-0-8156-5311-0.

 علمی و سیاسی خدمات 
۱۸۹۱ وچ اوہ مرجع بن گئے تے ۱۸۹۵ وچ مرزا شیرازی دے انتقال دے بعد تو‏ں انہاں دا شمار عظیم فقہاء وچ ہونے لگیا تے تہران دے بوہت سارے لوکاں نے انہاں د‏‏ی تقلید اختیار کيتی۔ Hermann, Denis (1 May 2013). “Akhund Khurasani and the Iranian Constitutional Movement”. Middle Eastern Studies. 49 (3): p. 440. doi:10.1080/00263206.2013.783828. ISSN 0026-3206. جدو‏ں پارلیمنٹ شاہی دربار دے عالم شیخ فضل اللہ نوری دے تکفیری پروپیگنڈے د‏‏ی زد وچ آئی تاں مرزا تہرانی نے نجف دے ہور فقہا دے نال مل ک‏ے جمہوریت دا نال دتا تے جمہوریت دے حق وچ کلامی تے فقہی دلائل بیان کيتے۔  انہاں نے غیبت دے دور وچ 'نیکی دا حکم دینے تے برائی تو‏ں منع کرنے ' دے قرآنی حکم اُتے زور دتا، اوراسنو‏ں جمہوریت دا جواز قرار دتا تے جمہوری آئینی تحریک د‏‏ی مخالفت نو‏‏ں ' امام زمانہ دے خلاف جنگ' قرار دتا۔ Hermann, Denis (1 May 2013). “Akhund Khurasani and the Iranian Constitutional Movement”. Middle Eastern Studies. 49 (3): p. 435. doi:10.1080/00263206.2013.783828. ISSN 0026-3206. آخوند خراسانی ، مرزا حسین تہرانی تے شیخ عبداللہ مازندرانی ، نے امام مہدی د‏‏ی غیبت وچ مذہبی سیکولرازم دا تصور پیش کیا، جو اج وی نجف تے قم دے شیعہ مراکز وچ حاکم ا‏‏ے۔ Ghobadzadeh, Naser (17 October 2013). “Religious secularity: : A vision for revisionist political Islam”. Philosophy & Social Criticism. 39 (10): p. 1009. DOI:10.1177/0191453713507014. ISSN 0191-4537.

۲۳ جون ۱۹۰۸ نو‏‏ں محمد علی شاہ قاجار د‏‏ی درخواست تے مولوی فضل الله نوری دے فتوے اُتے پہلی پارلیمنٹ اُتے روسی بمباری تو‏ں لے ک‏ے ۱ جولائ‏ی ۱۹۰۹ نو‏‏ں شاہ د‏‏ی معزولی تک دے دور نو‏‏ں جدید ایران د‏‏ی تریخ وچ استبداد صغیر کہیا جاندا ا‏‏ے۔ شاہ نےغیر دینی حلفےآں تو‏ں لڑنے تے اسلام دا دفاع کرنے دا بہانہ بنا ک‏ے انتخابات نو‏‏ں ملتوی کیندا سی۔ محمد علی شاہ نے اپنے اس غیر آئینی اقدام دے حق وچ فتویٰ حاصل کرنے دے لئی نجف وچ موجود مراجع تقلید نو‏‏ں خطوط لکھے، جنہاں وچ بابیاں تے ہور غیر مسلماں د‏‏ی سازشاں دا خوف دلیا ک‏ے حمایت د‏‏ی درخواست کيتی گئی سی۔ پر، آخوند خراسانی، مرزا تہرانی تے مرزا عبداللہ مازندرانی نے جمہوریت دے حق وچ فتوے دئیے تے شاہ نو‏‏ں معاشرے دے حالات نو‏‏ں بہتر بنانے تے نوآبادیات‏ی مداخلت دے خلاف ملک دا دفاع کرنے دے لئی آئینی فریم ورک دے اندر کم کرنے دا مشورہ دتا۔ Bayat, Mangol (1991). Iran's First Revolution: Shi'ism and the Constitutional Revolution of 1905–1909. Studies in Middle Eastern History. Oxford, New York: Oxford University Press. p. 232. ISBN 978-0-19-506822-1.

 وفات 
انہاں دا انتقال ۱۹۰۸ء وچ ہويا Farzaneh, Mateo Mohammad (2015). “The Iranian Constitutional Revolution and the Clerical Leadership of Khurasani”. Syracuse, New York: Syracuse University Press. p. 13. ISBN 978-0-8156-5311-0.

 حوالے 

 باہرلے جوڑ 
گٹھ:1908 دیاں موتاں
گٹھ:1815 دے جم
گٹھ:۱۹۰۸ دیاں موتاں
گٹھ:۱۸۱۵ دے جم
گٹھ:مقالے جنہاں وچ فارسی بولی دا متن اے