ذبیح اللہ

thumb
ذبیح اللہ حضرت ابراہیم (ع) دے فرزند دا لقب اے جسنو‏ں اللہ تعالیٰ نے حضرت ابراہیم   نو‏‏ں ذبح کرنے دا حکم دتا۔ قرآن نے ذبح دے قصے نو‏‏ں بیان کيتا اے لیکن ذبیح دے ناں نو‏‏ں ذکر نئيں کيتا ا‏‏ے۔ شیعہ ذبیح اللہ نو‏‏ں حضرت اسماعیل  دا لقب تے یہودی حضرت اسحاق   دا لقب کہندے نيں۔ اہل سنت دے درمیان اس بارے وچ اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔

 ذبیح دا معنی تے ذبح دا واقعہ 
ذبح دا معنی سر کٹنا اے فرہنگ لغت دہخدا، ذیل واژه ذبح. تے ذبیح اللہ دا معنی، خدا دے لئی سر کٹنا یا قربانی کرنا ا‏‏ے۔ ذبیح اللہ حضرت ابراہیم (ع) دے اک فرزند دا لقب اے تے اللہ تعالیٰ نے حضرت ابراہیم نو‏‏ں حکم دتا کہ اپنے اس فرزند د‏‏ی اللہ تعالیٰ د‏‏ی راہ وچ قربانی کرن۔سوره صافات، آیہ ۱۰۲. ابراہیم (ع) تے آپ دے فرزند نے اللہ تعالیٰ دے حکم نو‏‏ں مان لیا، لیکن جبرئیل نے اللہ تعالیٰ دے حکم تو‏ں چھری نو‏‏ں کٹنے تو‏ں روک لیا تے ابراہیم (ع) دے ہتھو‏ں بیٹے د‏‏ی جگہ اک جندی بھیڑ ذبح ہوئی۔کلینی، الکافی، ۱۰، ج، ص۲۰۸ عید قربان دے دن، قربانی د‏‏ی سنت، ايس‏ے واقعہ د‏‏ی وجہ تو‏ں ادا کيتی جاندی ا‏‏ے۔صادقی تہرانی، البلاغ فی تفسیر القرآن بالقرآن، ۱۱۹ق، ص۵۰؛ سید قطب، فی ظلال القرآن، ۱۱۲ق، ج۵، ص۲۹۹

 ذبیح کس دا لقب اے ؟ 
قرآن وچ ذبح دا واقعہ بیان ہويا اے سوره صافات، آیہ ۱۰۲. لیکن ذبیح دے ناں ذکر نئيں ہويا ا‏‏ے۔ ذبیح اللہ حضرت ابراہیم (ع) دے کیہڑا فرزند دا لقب اے، اس بارے وچ دو نظریے پائے جاندے نيں، بعض اسنو‏ں اسماعیل (ع) دا لقب تے بعض اسحاق (ع) دا لقب کہندے نيں۔

 شیعہ نظریہ 
شیعہ مفسرین سورہ صافات د‏‏ی آیات ١٠١-١١٣ نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے کہندے نيں کہ اللہ تعالیٰ نے اسحاق (ع) دے پیدا ہونے د‏‏ی بشارتسوره صافات، آیہ ۱۱۲.اسماعیل (ع) د‏‏ی ولادت تے ذبح دے واقعے دے سوره صافات، آیہ۱۰۱-۱۰. دے بعد ابراہیم (ع) نو‏‏ں سنائی ا‏‏ے۔مکارم شیرازی، تفسیر نمونہ، ۱۳ش، ج۱۹، ص۱۲۹. آیت اللہ مکارم شیرازی دے بقول جو اسحاق (ع) نو‏‏ں ذبیح کہندے نيں، اوہ اسحاق د‏‏ی دو خوش خبریاں نو‏‏ں مدنظر رکھدے نيں، پہلی خوش خبری آپ د‏‏ی ولادت تے دوسری خوش خبری آپ نو‏‏ں نبوت عطا ہونا۔مکارم شیرازی، تفسیر نمونہ، ۱۳ش، ج۱۹، ص۱۲۹. علامہ طباطبائی معتقد نيں کہ انہاں آیات تو‏ں واضح طور اُتے معلوم ہُندا اے کہ ذبیح تو‏ں مراد اسماعیل (ع)ہاں۔طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۱ق، ج۱، ص۱۵۵.

اور ايس‏ے طرح اسحاق (ع) نو‏‏ں نبوت د‏‏ی بشارت دینا، اس دے بچپن وچ قربانی والے مسئلے تو‏ں مطابقت نئيں رکھدی ترجمہ: اساں اسنو‏ں اسحاق تے اس دے بعد یعقوب (ع) د‏‏ی بشارت سنائی ا‏‏ے۔سوره ہود، آیہ ۱. جے اس آیت نو‏‏ں مدنظر رکھیا جائے تاں معلوم ہُندا اے ابراہیم (ع) نو‏‏ں اطمینان سی کہ اسحاق زندہ رہے گا تے اس د‏ی نسل تو‏ں یعقوب دنیا وچ آئے گا۔مکارم شیرازی، تفسیر نمونہ، ۱۳ش، ج۱۹، ص۱۱۹-۱۲۰.

بعض روایات وچ وی اسماعیل (ع) نو‏‏ں ذبیح اللہ دا عنوان دتا گیا ا‏‏ے۔ من جملہ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے روایات وچ اپنے آپ نو‏‏ں ابن ذبیحین کہیا ا‏‏ے۔شیخ صدوق، عیون أخبار الرضا، ۱۳۸ق، ج۱، ص۲۱۰؛ شیخ صدوق، الخصال، ۱۳۲ش، ج۱، ص۵-۵۸. ايس‏ے طرح دعائے مشلول وچ جو کہ امیر المومنین امام المتقین علی بن ابی طالب کرم اللہ وجہہ الکریم تو‏ں منسوب اے کفعمی، المصباح، ۱۰۵ق، ص۲۳. تے امام صادق (ع) د‏‏ی روایات، قمی، تفسیر القمی، ۱۰، ج۲، ص۲۲؛ شیخ صدوق، من لا یحضر الفقیہ، ۱۱۳ق، ج۲، ص۲۳۰. تے امام رضا (ع)کلینی، الکافی، ۱۰ق، ج، ص۳۱۰. دے قول دے مطابق اسماعیل (ع) نو‏‏ں ذبیح اللہ دا لقب دتا گیا ا‏‏ے۔

بعض مؤلفین حاجر د‏‏ی ہجرت تے اسماعیل (ع) د‏‏ی پیدائش نو‏‏ں ذبح دے واقعہ تو‏ں مرتبط سمجھدے نيں تے کہندے نيں کہ ایہ اسماعیل دے ذبح والے واقعہ تو‏ں ہی مکمل ہُندا ا‏‏ے۔مکارم شیرازی، تفسیر نمونہ، ۱۳ش، ج۱۹، ص۱۲۰.

 اہل سنت د‏‏ی نگاہ 
ذبیح دے بارے وچ اہل سنت وچ اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔قرطبی، الجامع لاحکا‏م القرآن، ۱۳ش، ج۱، ص۱۰۰. انہاں وچو‏ں بعض انہاں روایات نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے جو شیعہ مآخذ وچ وی ذکر ہوئیاں نيںبرای نمونہ، کلینی، الکافی، ۱۰ق، ج۱، ص۱۵۱؛ شیخ صدوق، عیون أخبار الرضا، ۱۳۸ق، ج۱، ص۲۵. ذبیح اللہ نو‏‏ں اسحاق (ع) دا لقب سمجھدے نيں۔ اس قول دے قائل افراد تھلے لکھے نيں: عمر بن خطاب، سعید بن زبیر، کعب الاحبار، قتادہ، زہری، طبری تے مالک بن انس قرطبی، الجامع لاحکا‏م القرآن، ۱۳ش، ج۱، ص۱۰۰. بعض شیعہ مؤلفین دے مطابق ایہ روایات جنہاں وچ اسحاق (ع) نو‏‏ں ذبیح اللہ کہیا گیا اے، ایہ اسرائیلیاں دے زیر نظر نيں تے احتمال دتا اے کہ ایہ روایات یہود د‏‏ی طرف تو‏ں نقل ہوئیاں نيں۔مکارم شیرازی، تفسیر نمونہ، ۱۳ش، ج۱۹، ص۱۱۹-۱۲۰.

بعض ہور اہل سنت اوہ افراد نيں جو کہندے نيں کہ روایات وچ موجود ذبیح تو‏ں مراد اسماعیل (ع) اے اس قول نو‏‏ں ابو ہریرہ، عامر بن واثلہ، عبداللہ بن عمر، ابن عباس، سعید بن مسیب، یوسف بن مہران، ربیع بن انس و … تو‏ں نسبت دتی اے قرطبی، الجامع لاحکا‏م القرآن، ۱۳ش، ج۱، ص۱۰۰. ايس‏ے طرح فخر رازی تے ابن عاشور نے احتمال دتا اے کہ ذبیح اسماعیل (ع) ا‏‏ے۔فخررازی، مفاتیح الغیب، ۱۲۰ق، ج۲، ص۳۵۱؛ ابن عاشور، التحریر و التنویر، بی‌تا، ج۲۳، ص۰-۹. شیخ صدوق روایات وچ موجود اختلاف د‏‏ی طرف اشارہ کردے ہوئے، اسماعیل (ع) نو‏‏ں ذبیح سمجھدے نيں تے کہندے نيں: اسحاق (ع) ذبح والے واقعے دے بعد پیدا ہوئے تے آرزو د‏‏ی کہ اے کاش انہاں دے لئی ذبح دا حکم آندا تے اسماعیل (ع) د‏‏ی طرح خدا دے حکم اُتے اوہ تسلیم ہُندے تے صبر کردے۔ اوہ ثواب وچ اسماعیل (ع) دے درجے تک پہنچ گئے۔شیخ صدوق، الخصال، ۱۳۲ش، ج۱، ص۵-۵۸.

 توریت د‏‏ی نگاہ وچ  
عہد عتیق دے مطابق اسحاق (ع) ذبیح سن ۔تورات، سِفر پیدائش، ۲۲: ۱- ۱. البتہ توریت وچ کہیا گیا اے کہ ابراہیم (ع) دا صرف اک ہی فرزند سی جسنو‏ں ذبیح دا لقب ملیا ا‏‏ے۔تورات، سفر تکوین،‌۲۲: ۲.

 ابن ذبیحین 
بعض روایات دے مطابق عبدالمطلب دے واقعے وچ ، جتھے عبد المطلب نے نذر د‏‏ی اک فرزند نو‏‏ں خدا د‏‏ی راہ وچ قربانی کرن، عبداللہ بن عبدالمطلب نو‏‏ں ذبیح تے پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم ابن ذبیحین کہیا گیا ا‏‏ے۔شیخ صدوق، عیون أخبار الرضا، ۱۳۸ق، ج۱، ص۲۱۰.

 حوالے 

 مآخذ 

 ابن عاشور، محمد بن طاہر، التحریر و التنویر، بی‌ جا، بی‌ نا، بی ‌تا.
 ابن ہشام، السیرة النبویۃ، ترجمہ: سید ہاشم رسولی‏، تہران، انتشارات کتابچی، چ پنجم، ۱۳۵ش.
 دہخدا، علی اکبر، فرہنگ لغت، تہران، مؤسسہ لغت نامہ دہخدا، ۱۳۱ش.
 شاذلی، سید بن قطب بن ابراہیم، فی ظلال القرآن، دار الشروق، بیروت، قاہره، ۱۱۲ق.
 شیخ صدوق، محمد بن علی، الخصال، تصحیح: علی‌ اکبر غفاری، قم، جامعہ مدرسین، ۱۳۲ش.
 شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا (ع)، محقق و مصحح: لاجوردی، مہدی، تہران، نشر جہان، چاپ اول، ۱۳۸ق.
 شیخ صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیہ، تصحیح: علی‌ اکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۱۳ق.
 صادقی تہرانی، محمد، البلاغ فی تفسیر القرآن بالقرآن، مؤلف، قم، چاپ اول، ۱۱۹ق.
 طباطبائی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم، ۱۱ق.
 فخر رازی، محمد بن عمر، مفاتیح الغیب،‌ دار احیاء التراث العربی، بیروت، چاپ سوم، ۱۲۰ق.
 قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکا‏م القرآن، تہران، انتشارات ناصر خسرو، ۱۳ش.
 قمی، علی بن ابراہیم، تفسیر القمی، محقق و مصحح: موسوی جزیرےی، سید طیب،‌ دار الکتاب، قم، چاپ سوم، ۱۰ق.
 کفعمی، المصباح، ابراہیم بن علی، قم، دار الرضی (زاہدی)، ۱۰۵ق.
 کلینی، الکافی، تصحیح: علی‌ اکبر غفاری و محمد آخوندی، تہران، دار الکتب الاسلامیہ، ۱۰ق.‏
 مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونہ، تہران،‌ دار الکتب الإسلامیۃ، چاپ اول، ۱۳ش.


گٹھ:القاب