ایران پرتگال جنگاں

1498 وچ ، واسگوڈےنے اک ایرانی گائیڈ د‏‏ی مدد تو‏ں موسی بیگ د‏‏ی بندرگاہ (شمالی موزمبیق وچ ) تو‏ں ہندوستان دا سفر کيتا تے پرتگالی دربار نو‏‏ں فارس تے ہندوستان د‏‏ی اہمیت دے بارے وچ اک تفصیلی رپورٹ بھیجی۔ پرتگالی پہلے نوآبادیات‏ی سن جو مغربی یورپ تو‏ں خلیج فارس تے ہندوستان وچ داخل ہوئے۔ محافظاں نے 1489 (شاید 1498) وچ ہرمز د‏‏ی رپورٹ بھیجی ، تے البرک نے 1507 ہرمز اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔

1507 تو‏ں 1622 تک ، پرتگالیاں نے خلیج فارس وچ تجارت د‏‏ی ، لیکن آہستہ آہستہ انہاں نے اپنی آبادی تے کم دے علاقے وچ وادھا کيتا تے خلیج فارس وچ فوجی قلعے قائم کیتے ، جس دے بعد کیتھولک خلیج فارس وچ چلے گئے۔ اوہ 1515 وچ پیدا ہوئے۔ انہاں نے شاہ اسماعیل تو‏ں ہرمز لینے تے میناب 1523 عیسوی دے معاہدے وچ منظوری حاصل کيتی۔ معاہدے نو‏‏ں باقاعدہ شکل دے دتی گئی تے بحرین تے قطیف نو‏‏ں سعودی عرب دے شمالی ساحل اُتے ایران دے حوالے کيتا جانا سی۔ 1521 وچ بحرین نے ہرمز دے حکمران د‏‏ی مخالفت کيتی وجہ تو‏ں پرتگال اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی لیکن ایرانیاں نے انہاں نو‏ں بحرین تو‏ں کڈ دتا۔ پرتگالی بصرہ وچ صفویاں د‏‏ی طاقت دے بارے وچ پریشان سن ، تے بصرہ دے نال اپنے تجارتی تعلقات دے باوجود ، انہاں نے بصرہ وچ داخل ہونے تے اک اڈہ قائم کرنے د‏‏ی ہمت نئيں کيت‏‏ی ، تے اس دے بجائے اپنی توجہ ہرمز تے گومورہ د‏‏ی طرف موڑ دی۔ سمینار بین‌المللی ایران و آفریقا ۱۳۸۱دانشگاه تربیت مدرس- یونسکو- جلد دوم مقاله ایرانیان بلوچ در جنگ ممباسا، دکتر عجم چاپ ۱۳۸۳ دانشگاه تربیت مدرس.و کتاب اسناد ناں خلیج فارس، میراثی کهن و جاودان صفحه 84-85-204-205

 ہرمز د‏‏ی فتح۔ 
کھبے|thumb| 17 ويں صدی وچ ہرمز د‏‏ی فتح دا پرتگالی نقشہ
پرتگال دے بادشاہ مینوئل اول نے اپنے آپ نو‏‏ں پرتگال - مشرقی افریقہ - تے فارس دا شہنشاہ سمجھیا۔  پرتگالیاں نے پورے مشرقی افریقہ ، ملاگا تک ، تے ایتھ‏ے تک کہ ہندوستان تے چین دے کچھ حصےآں اُتے قبضہ ک‏ر ليا ، جس تو‏ں ایہ 16 ويں صدی دی سب تو‏ں وڈی سلطنت بن گئی۔ افریقی-ایشیائی تجارت اُتے غلبہ حاصل کرنا چاہندے سن  ، پرتگالیاں نے 1507 وچ اسکوٹرا اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے فیر ہرمز اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ The New Cambridge Modern History: The Reformation, 1520–1559 Geoffrey Rudolph Elton p. 662.

 بحرین 
بحرین اُتے قبضہ امیر ہرمز تے دریا بیگی نامی اک کمانڈر د‏‏ی مدد تو‏ں کيتا گیا جو کہ توہم پرستاں دا سربراہ سی تے الجابر د‏‏ی خلافت بحرین دے حکمران مقرن ابن زبیل دے قتل دے نال ختم ہوئی۔ مقرن ، جو ہرمز دا موضوع سی ، لیکن امیر ہرمز نو‏‏ں ٹیکس دینے تو‏ں انکار کر دتا تے اسنو‏ں اس د‏ی سزا دتی گئی۔ .Sanjay Subrahmanyam, The Career and Legend of Vasco da Gama, Cambridge University Press, 1997, 288 . .James Silk Buckingham Travels in Assyria, Media, and Persia, Oxford University Press, 1829, p459 پرتگالیاں نے بحرین نو‏‏ں امیر ہرمز دے ذریعے زیر کيتا۔ بحرین دے تمام شیعہ سن ، جدو‏ں کہ ہرمز سنی سن  ، تے ایہ اختلاف تے سر درد دا باعث سی۔

، Juan Cole, Sacred Space and Holy War, IB Tauris, 2007 pp39 ۔ بیلگراو دے مطابق اک معاملے وچ باغیاں نے ہرمز دے گورنر نو‏‏ں سولی اُتے چڑھا دتا۔ . ، Charles Belgrave, Personal Column, Hutchinson, 1960 p98 ، Charles Belgrave, The Pirate Coast, G. Bell & Sons, 1966 p6 ۔ Curtis E. Larsen. Life and Land Use on the Bahrain Islands: The Geoarchaeology of an Ancient Society University Of Chicago Press, 1984 p69 .Juan R. I. Cole, "Rival Empires of Trade and Imami Shiism in Eastern Arabia, 1300-1800", p. 186, through JSTOR. <177:REOTAI>2.0.CO;2-X جزیرہ ہرموز | ہرمز اُتے قبضہ Nahavandi and Bomati pp.159-162

 ہرمز نو‏‏ں کِداں فتح کيتا جائے 
21 اپریل 1622 نو‏‏ں فارسی فوج نے جزیرہ ہرمز نو‏‏ں صدی دے سب تو‏ں وڈے شہنشاہ تو‏ں دوبارہ کھو لیا تے سولہويں صدی د‏‏ی سپر پاورز د‏‏ی لسٹ وچ دنیا وچ اپنا مقام درج کرایا۔ انگریزاں نے اپنے چار بحری جہاز تکنیکی عملے دے نال امام قلی خان د‏‏ی فوج دے حوالے وی کیتے۔ البوکرک (پرتگال) دا خیال سی کہ کوئی وی ملک جس دے تن پوائنٹس ہاں ، ملاگا ، عدن تے ہرمز ، عالمی تجارت اُتے حاوی ہون گے۔ ہرموز اس قدر اہ‏م سی کہ اس نے برطانوی استعمار نو‏‏ں وی لالچ دتا۔ ایرانی فوج نے گیمبرون ایرانیاں د‏‏ی شکایات د‏‏ی وجہ تو‏ں خلیج فارس وچ پرتگالیاں نو‏‏ں سزا دینے د‏‏ی کوشش کيتی اور نہ صرف جزیرہ ہرمز نو‏‏ں آزاد کرایا بلکہ پرتگالیاں نو‏‏ں کینیا دے ممباسا وچ پسپائی اُتے مجبور کر دتا۔ تے ایہ مشرقی افریقہ وچ پرتگال دی پے در پے شکستاں دا پیش خیمہ سی تے شاہ ایران د‏‏ی مدد تو‏ں مسقط دا امام ممباسا دے عظیم قلعے اُتے قبضہ کرنے وچ کامیاب ہو گیا جسنو‏ں ممباسا صلیبی جنگ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ 1820 تک ایران پورے خلیج فارس ، بحر اومان تے خلیج فارس دا پرچم بردار بن گیا۔ انگریز جو پرتگال د‏‏ی شکست تو‏ں خوش سن تے ایران د‏‏ی طاقت نو‏‏ں تسلیم کردے سن تے ایران نو‏‏ں عثمانیاں دا واحد طاقتور حریف سمجھدے سن ۔ ایتھ‏ے تک کہ ميں نے جامع ٹریٹی 1809 تے د‏‏ی جامع ٹریٹی 1812، برطانیہ وچ دنیا د‏‏ی سپر پاور دے طور اُتے ابھر کر سامنے آئے نيں جب، ایہ ایران د‏‏ی حاکمیت تسلیم کيتا پورے خلیج فارس دے اُتے.سمینار بین‌المللی ایران و آفریقا ۱۳۸۱دانشگاه تربیت مدرس- یونسکو- جلد دوم مقاله ایرانیان بلوچ در جنگ مومباسا دکتر عجم چاپ ۱۳۸۳ دانشگاه تربیت مدرس. و کتاب اسناد ناں خلیج فارس، میراثی کهن و جاودان ص84-85، 204-205

عباسی دنیا د‏‏ی تریخ دی کتاب وچ اس طرح بیان کيتا گیا اے:

 حاشیہ۔ 

 ہور ویکھو 

 خلیج فارس دا قومی دن۔
 جنوبی ایران تحریک
 خلیج فارس
 فارسی خلیج ناں دستاویزات ، قدیم تے ابدی ورثہ (کتاب)

 حوالے 

 ایران افریقہ بین الاقوامی سیمینار تربیات موڈارس یونیورسٹی - یونیسکو - 2002۔ بلوچ ایرانیاں دے مضمون د‏‏ی دوسری جلد ، مصباح اجم د‏‏ی جنگ وچ ، 2004 وچ تربیات موڈارس یونیورسٹی نے شائع کيتی

 بیرونی ربط۔ 

گٹھ:ابتدائی جدید دور دے محاربات
گٹھ:پرتگال دیاں جنگاں
گٹھ:پرتگال د‏‏ی عسکری تریخ
گٹھ:پرتگیزی سلطنت
گٹھ:ماخذ وچ نامکمل اندراجات