محمد تقی برغانی

محمد تقی برغانی (پیدائش 1172 برغان وچ - 1262–1263 وچ ہلاک) ، ایرانی شیعہ عالم دین جو ملا محمد تقی برغانی دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ اوہ اک اے شیعہ مراجع تقلیداور برغانی خاندان دے سب تو‏ں زیادہ مشہور اسکالر. اسنو‏ں مسجد وچ عبادت دے دوران کئی بابیاں نے قتل کيتا ، بعض نے اسنو‏ں تیسرا شہید تے بعض نے اسنو‏ں چوتھا شہید کہیا ا‏‏ے۔ ریحانة الادب، ج۳، ص ۲۹ و ۲۸۰؛ مجله حوزه، ش ۵ و ۵، ص ۳۹۳ و ۳۹. اس دے بھتیجے طاہرہ "قرا العین" اُتے الزام لگایا گیا سی کہ کچھ اس دے قتل وچ ملوث سن ۔  محمد طغیٰ بارگھانی دا مقبرہ جو شہید ثالث دا مقبرہ کہلاندا اے ، قزوین دے تاریخی پرکشش تھ‏‏انو‏اں وچو‏ں اک اے ، جو کہ شہدا اسکوائر ، سلمگاہ اسٹریٹ دے مغربی کنارے اُتے واقع ا‏‏ے۔

 پیدائش تے تعلیم۔ 
اوہ برگان پنڈ وچ پیدا ہويا روستای برغان در دهستان برغان از توابع قزوین قدیم و شهرستان ساوجبلاغ جدید که در ۳۸ کیلومتری شمال غربی کرج واقع شده و دارای آب و هوای کوهستانی و سردسیری است. (لغت نامه دهخدا، ج ۸، ص ۹۰۳ و ۹۰). ۔ اس د‏ی پیدائش دے سال وچ کئی وعدے نيں۔ ۱۱۲، ۱۱۸۳، ۱۱۸، ۱۱۹. انہاں دے والد ملا محمد ملاکے تے انہاں دے دادا ملا محمد تقی طالبانی مذہبی علماء وچ شام‏ل سن ۔ مدخل برغانی در دائرةالمعارف اسلامی. بازدید در تریخ ۱۸ اردیبهشت ۹۰. اس نے اپنے والد نو‏‏ں دین د‏‏ی تعلیم حاصل کرنے د‏‏ی ترغیب دی۔ اس نے اپنی بنیادی تعلیم تے کچھ فقہ تے اصول قزوین سائنسداناں تو‏ں مکمل کیتے تے فیر قم روانہ ہو گئے۔ اوتھ‏ے انہاں نے علامہ محاذ مرزا قمی دے سکول وچ تعلیم حاصل کيتی تے فیر اصفہان گئے تے اس شہر دے بزرگاں تو‏ں حکمت تے دینیات سکھی۔ تھوڑی دیر دے بعد ، اوہ کربلا آیا تے کچھ سال تک ریاض دے مالک دے اسباق وچ شرکت کيتی اور فیر ایران (تہران یا قزوین) واپس چلا گیا۔ شهیدان راه فضیلت، علامه امینی، ص ۵ و ؛ ریحانة الادب، میرزا محمدعلی مدرس، ج ۱، ص ۲؛ الکرام البررة، آقا بزرگ تهرانی، الجزء الاول من قسم الثانی، ص ۲۲؛ معارف الرجال، محمد حرزالدین، ج۲، ص ۲۰.

1220 ہجری وچ ایران واپس آنے دے بعد ، وہ تہران وچ سکونت اختیار کيتی تے مذہبی امور انجام دتے۔ اس دا مطالعہ دا شعبہ اس د‏ی سائنسی درستگی د‏‏ی وجہ تو‏ں ترقی پذیر ہويا ، لیکن تھوڑی دیر دے بعد اوہ واپس عتبت آگیا۔ انہاں د‏‏ی واپسی د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ انہاں نو‏ں شاہ محمد د‏‏ی موجودگی وچ ہونے والی بحث وچ ملا محمد علی مازندرانی تو‏ں بحث کرنے دے بعد مرزا قمی سے فتویٰ جاری کرنے یا فتح علی شاہ نے ملک بدر کرنے د‏‏ی اجازت دتی سی۔

عبت وچ واپسی اُتے ، اوہ اپنے استاد طباطبائی دے اسباق د‏‏ی طرف پرت گیا تے انہاں دے مشورے تو‏ں پڑھانا شروع کيتا۔ اس نے اک مسجد وی تعمیر د‏‏ی جس دا ناں برگھانی مسجد سی (جو اس دے قتل دے بعد شاہد سیلز مسجد دے ناں تو‏ں مشہور ہويا) تے جماعت د‏‏ی امامت سنبھالی۔

سید علی طباطبائی تے انہاں دے بیٹے سید محمد مجاہد تے کتاب کشف الغطاء دے مصنف شیخ جعفر نجفی تو‏ں اجتہاد دا سرٹیفکیٹ حاصل کرنے دے بعد ، اوہ ایران واپس آئے تے قزوین وچ آباد ہوئے ، جتھے انہاں نے تے انہاں دے بھائی نے صالحیہ مدرنال کيتی بنیاد رکھی۔ . بظاہر ، شاہ انہاں د‏‏ی تے انہاں دے بھائی د‏‏ی تہران وچ موجودگی دے مخالف سن ۔

 سماجی ، سیاسی تے ثقافتی سرگرمیاں۔ 

 مذہبی حدود نو‏‏ں نافذ کرنا تے غریباں تے بے سہاراں د‏‏ی مدد کرنا۔
 ایران اُتے روسی حملے دے دوران ایران روس جنگی محاذ وچ شرکت۔
 نماز جمعہ دا انعقاد (اس دے بچے تے پو‏تے ، اس د‏ی موت دے بعد ، ايس‏ے مسجد تے جس جگہ اُتے اسنو‏ں قتل کيتا گیا سی ، قزوین وچ نماز جمعہ ادا کيتی)۔ مکارم آلاثار، ج ۵، پاورقی ص ۱۱.
 "جامع صغیر" دے ناں تو‏ں اک مسجد دا قیام جو انہاں دے قتل دے بعد "شہیدی مسجد" دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ اجساد جاویدان، ص ۲۲۱؛ گنجینه دانشمندان، ج ، ص ۱۲.
 قزوین وچ اک مسجد دا قیام ، جو "دیماج" محلے وچ واقع ا‏‏ے۔
 مذکورہ مسجد دے شمال وچ تن منزلاں اُتے دینی علوم دے سکول دا قیام۔
 کربلا وچ اک مسجد دا قیام جو کہ "بابا السلامہ" دے پڑوس وچ واقع اے 

مندرجہ بالا تمام کم اج تک انہاں دے ناں تو‏ں مشہور نيں۔ مجله حوزه، ش ۵ و ۵، ص ۳۹.

 بابی گری تو‏ں نمٹنا۔ 
ان دے دور وچ کئی فرقے تشکیل پائے تے پھیل رہے سن ۔ انہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م وہابیت تے بابیزم سن  همان، ص ۳۹۱. جس دے خلاف لڑنے وچ اس نے بہت وڈا کردار ادا کيتا۔ 

انہاں نے صوفیاں اُتے وی شدید تنقید د‏‏ی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں محمد شاہ دے وزیراعظم ، حج مرزا آغاسی د‏‏ی ناپسندیدگی ہوئی۔

 شیخ احمد احسائی د‏‏ی تکفیر 
ایران وچ شیخ دے رہنما شیخ احسائی دا مختلف گروہاں نے استقبال کيتا تے ایتھ‏ے تک کہ شاہ نے خود انہاں د‏‏ی تعریف کيت‏ی ، لیکن قزوین وچ احسائی تے بارغانی دے درمیان ہونے والی بحث وچ ، بارغانی نے شیخ احمد احسائی نو‏‏ں خارج کر دتا۔ انہاں دا اخراج علماء دے درمیان وسیع پیمانے اُتے منعکس ہويا تے ایران وچ انہاں دے اثر و رسوخ نو‏‏ں کم کيتا۔ 

 قتل 
ذرائع دے مطابق اس دا قتل بابیان تو‏ں منسوب کيتا گیا ا‏‏ے۔ جتھے تک اسنو‏ں قتل کيتا گیا ، کہیا جاندا اے کہ اوہ اک رات مسجد وچ جا ک‏ے معمول د‏‏ی طرح رات د‏‏ی نماز پڑھدا سی۔ عبادت دے دوران ، بابی دے کئی پیروکار ، جنہاں نے اسنو‏ں قتل کرنے دا فیصلہ کيتا سی ، نے انہاں اُتے نیزے تو‏ں حملہ کيتا تے گردن وچ اٹھ پوائنٹس زخمی کر دتے ، جس دے بعد انہاں دے زخماں د‏‏ی شدت د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں دو دن بعد انہاں دے گھر منتقل کر دتا گیا۔ اقباس از قصص العلماء، ص ۵؛ شهیدان راه فضیلت، ص ؛ اجساد جاویدان، ص ۲۲۱ و ۲۲۲.

ان د‏‏ی میت 15 ذوالقعدہ 1263 یا 1264 (قمری) کو قزوین دے امام زادہ شہزادہ حسین دے نال دفن کيتی گئی۔

 بچے 
اس دے بچے تے پو‏تے اپنے وقت دے مولوی تے عالم سن :

 آغا محمد برغانی : اس نے نجف وچ  تے سید علی طباطبائی د‏‏ی کلاس وچ تعلیم حاصل کيتی تے قزوین وچ جماعت دا امام مقرر کيتا گیا۔ اس نے اپنے چچا زاد زرین تاج بارغانی تو‏ں قزوین نال شادی کيتی جسنو‏ں طاہرہ قرا العین دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں زرین تاج شیخیہ تے فیر بابیہ تو‏ں علیحدگی دا باعث بنی۔ انہاں دے تن بچے سن ، جنہاں وچو‏ں سبھی مذہبی علوم پڑھدے سن ۔ شیخ ابراہیم بارغان نے جنہاں تھ‏‏انو‏اں دا مطالعہ کيتا ، تے قزوین مذہبی امور وچ واپس آئے انہاں د‏‏ی شاعری د‏‏یاں کتاباں تے چابی الفکاہ د‏‏ی کتاب میراث دے نال نال انہاں دے بیٹے ، مذہبی اسکالراں دے شیخ شیخ داؤد بارغان نے سنبھالی۔ شیخ اسحاق برغانی نے وی عتبت وچ تعلیم حاصل کيتی تے قزوین وچ مذہبی امور وچ مشغول رہے۔انہاں نے فارسی تے عربی وچ شاعری کيتی۔ شیخ اسماعیل برغانی نے قزوین تے عبت وچ دینی علوم د‏‏ی تعلیم وی حاصل کيتی تے قزوین واپس آک‏ے دینی امور وچ مصروف رہ‏‏ے۔ نوادر الحکمہ ، اسوال الفقہ تے شاعری دا دیوان اس د‏ی باقیات نيں۔
 مرزا ابولقاسم برغانی ملا محمد تقی بارگانی دے دوسرے بیٹے سن جنہاں نے عتاب وچ مذہبی علوم د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی تے قزوین وچ سکونت اختیار کيتی۔ انہاں دے بیٹے ، شیخ ابو تراب برغان نے وی علماء د‏‏ی صفاں وچ شمولیت اختیار کيتی تے فیر تہران وچ آئینی سیاسی سرگرمیاں تے مذہبی کتاباں دے نال نال اس د‏ی حکمرانی د‏‏یاں کتاباں دے دور وچ آباد ہوئے: الٹبائن فائی بطور ٹراؤٹ خطبات تے ثبوت فارسی قرآن تشریح توحید اُتے مقالہ فائدے؛ بابیہ دے رد اُتے مقالہ لفظاں د‏‏ی قبولیت تے بحث اُتے مقالہ روشنی د‏‏ی آیت د‏‏ی تشریح۔
 ام کلثوم برغانی : اس نے اپنے والد د‏‏ی خالہ ماہ شرف تالغانی تو‏ں عربی ادب سکھیا ، جو فتح علی شاہ قاجار دے دربار دے سیکرٹری وی سن ، تے اپنے والد تے چچا دے نال نال ملا آغا حکمی قزوینی دے نال تعلیم جاری رکھی ، تے ملا عبدالوہاب بارگانی نال شادی کيتی۔ اس نے قزوین تے کربلا وچ سوانیاں نو‏‏ں پڑھایا تے 1268 وچ اپنی ذا‏تی لائبریری طالب علماں دے لئی وقف کيتی۔ اس د‏ی سورہ فاتحہ فاتحہ د‏‏ی تفسیر نامکمل ا‏‏ے۔

 استاداں 

 ملا محمد ملائکہ۔
 آقامحمد بیدآبادی۔
 ملا علی نوری
 محمد باقر وحید بہبانی۔
 سید علی طباطبائی جو کہ ریاض دے مالک کہلاندے نيں۔
 مرزا قمی ، "وکیل" دے طور اُتے جانیا جاندا اے مجله حوزه، ش ۵ و ۵، ص ۳۸۹ و ۳۹۰ و ش ، ص ۱۹؛ الکرام البررة، ج ۱، ص ۲۲؛ شهیدان راه فضیلت، ص  و .
 جعفر کاشف‌الغطا۔
 سید محمد مجاہد معارف‌الرجال، ج ۲، ص ۲۰ و ریحانة الادب، ج ۱، ص ۲.

 مشایخ اجازه 

 جعفر کاشف‌الغطا۔
 سید علی طباطبایی۔
 سید محمد مجاہد الکرام البررة، ج ۱ ص ۲۲؛ تذکرة العلماء، ص ۱۱۹؛ قصص العلماء، ص ۲۳؛ مکارم الآثار، علامه حبیب آبادی، ج ۵، ص ۱۱۲.

تیسرے شہید نے اس لائسنس دے متن وچ جو اس نے اپنے طالب علم "ٹونیکابونی" نو‏‏ں دتا سی ، انہاں تِناں لوکاں تو‏ں اس د‏ی اجازت دے بزرگاں دے ناں متعارف کروائے۔ قصص العلماء، ص ۲۵ و ۲. کچھ نے مرزا قمی نو‏‏ں شاہد سیلز اجازت دے بزرگاں وچ شام‏ل کيتا ا‏‏ے۔ گنجینه دانشمندان. ج ، ص ۱۳.

 طلباء 
بھانويں ملا محمد تقی اصفہان ، کربلا ، نجف ، تہران تے قزوین شہراں وچ پڑھاندے سن ، مجله حوزه، ش ۵ و ۵، ص ۳۹۰ و ش ، ص ۱۸۰. سوانح نگاراں نے اپنے طالب علماں دا زیادہ تعارف نئيں کرایا ، تے انہاں وچ اپنے بچےآں تے مرزا محمد تونکابونی تے سید محمد حسین تو‏ں زیادہ انہاں نے قزوینی دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔ .

 اثرات 

 اصولاں دیاں اکھاں وی در این کتاب که دو جلد است، اشکالات و نقدهایی بر «قوانین» وارد کرده‌است. او در این باره می‌گوید: «در سفر جهاد، شب‌ها با حاجی ملا احمد نراقی ایرادات مرا در عیون الاصول بر میرزا، عنوان می‌کردیم و با هم گفتگو می‌داشتیم.» (همان، ص ۲۹ و ۳۰).
 اجتہاد دا طریقہ این کتاب که ۲ جلد است، شرح «شرایع الاسلام» و یک دوره فقه استدلالی است که شام‏ل مباحث فقهی طهارت تو‏ں دیات می‌باشد. این اثر نفیس از منابع مهم فقیهان شیعه در تحقیقات فقهی و فتاوای آنها بود. نسخه‌هایی از آن در کتابخانه‌های متعددی موجود است.
«صاحب جواهر الکلام زمانی که به نگارش کتاب «جهاد» رسید، اسباب و منابع تحقیقی لازم را نداشت؛ زیرا فقها کمتر در باب «جهاد» کتاب و رساله نوشته‌اند. از قضا، محمد آقا فرزند او که در نجف اشرف به تحصیل می‌پرداخت؛ لذا شیخ محمد حسن نجفی جلد چهارم منهج الاجتهاد را به رسم عاریه از فرزند آن فقیه گرفته و در تألیف و تکمیل کتاب جهاد از مباحث فقهی آن استفاده به عمل آورد.» (همان، ص ۳۰؛ اجساد جاویدان، ص ۲۲۳؛ مجله حوزه، ش ، ص ۱۸۱).
 مخصوص عقائد دربارهٔ علم کلام.
 متقی کونسلاں این کتاب دربارهٔ مطالب اخلاقی است که مشتمل بر ۵۰ مجلس می‌باشد. تریخ نگارش آن سال ۱۲۵۸ ه‍.ق است.
 مرنے والےآں اُتے فیصلہ۔
 نماز جمعہ دے حوالے تو‏ں اک مقالہ۔
 پاکیزگی اُتے اک مقالہ۔
 نماز تے روزہ اُتے اک مقالہ۔
 نماز د‏‏ی تلاوت اُتے اک مقالہ۔
 دیت اُتے اک مقالہ (فارسی وچ ) الکرام البررة، ج ۱، ص ۲۲ و ۲۲۸؛ قصص العلماء، ص ۲۹ و ۳۰؛ شهیدان راه فضیلت، ص ۸ و ۹؛ گنجینه دانشمندان، ج ، ص ۱۳ و غیره.
 شرع شریعت این کتاب که یک جلد بزرگ است، تمامی ابواب فقه را دربردارد و در سال ۱۲۲ ه‍.ق تألیف شده‌است.
 پاکیزگی تو‏ں دیت تک فارسی فقہ دا کورس۔
 اصولاں دیاں اکھاں این کتاب دو جلد است و بیشتر این دو جلد در نقد قوانین میرزای قمی می‌باشد.
 شرح الروضة (عربی وچ )
 تعلیمات د‏‏ی تفصیل (عربی وچ )
 عقائد دا خلاصہ این کتاب یک جلد بزرگ می‌باشد و موضوعش کلام است.
 نماز جمعہ وچ پیغام۔
 سرپرستی دے سرپرست د‏‏ی ذمہ داری د‏‏ی عدم موجودگی وچ خط کٹ دتا جاندا ا‏‏ے۔

وہ لکھنے د‏‏ی تکنیک تو‏ں واقف سی تے قیمتی کماں نو‏‏ں تخلیق کيتا تے چھڈیا۔ تنکابنی انہاں دے کماں دے بارے وچ لکھدے نيں:

 متعلقہ مضامین 

 پہلا شہید۔
 شہید ثانی
 تیسرا شہید۔
 شہید رابع
 شاہد خامس
 بابیہ د‏‏ی تنقید
 طاهره قرةالعین۔

 حاشیہ۔ 

 برغانی

 حوالے 

 اجتہاد انفارمیشن نیٹ ورک [ ڈیڈ لنک ]
 قم دے مدرس‏ے دے محققاں دا اک گروپ۔ گولشن ابرار ۔ جلد 3 ، مشہور اشاعت ، قم: 2003۔
گٹھ:شیعہ علما
گٹھ:علمائے شیعیت
گٹھ:تیر دے زخماں تو‏ں اموات
گٹھ:شیخیت
گٹھ:1847 دیاں موتاں
گٹھ:قزوین دیاں شخصیتاں
گٹھ:ماخذ وچ نامکمل اندراجات
گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات