امام جماعت

امام جماعت یا پیش نماز تو‏ں مراد اوہ شخص اے جس د‏‏ی اقتدا کردے ہوئے دوسرے لوک نماز پڑھدے نيں۔ فقہی اعتبار تو‏ں نماز جماعت د‏‏ی برقراری دے لئی امام جماعت وچ کچھ شرائط دا پایا جانا ضروری ا‏‏ے۔ انہاں شرائط وچو‏ں بلوغ، عقل تے عدالت زیادہ اہ‏م نيں۔

امام جماعت دے انتخاب وچ امام معصومؑ سب اُتے مقدم نيں۔ معصومؑ د‏‏ی عدم موجودگی وچ امام راتب، عادل حاکم د‏‏ی طرف تو‏ں منصوب امیر، صاحب خانہ تے سادات مقدم نيں۔ ايس‏ے طرح متاخر فقہا امام جماعت دے عالم دین ہونے نو‏‏ں اس د‏ی افضل شرائط وچو‏ں سمجھدے نيں۔

 شرائط 
شیعہ فقہ وچ امام جماعت دے لئی درج ذیل شرائط مذکور نيں:

 بالغ ہونا
 عاقل ہوناشہید اول، اللمعۃ الدمشقیۃ، دارالتراث، ص۸.
 عادل ہونا
 مؤمن (شیعہ اثنا عشری) ہوناخمینی، تحریرالوسیلہ، ۱۳۹، ج۱،ص۲
 حلال زادہ ہونا۔یزدی، عروۃ الوثقی، مرکز فقہ الائمۃ الأطہار، ج۱،ص۰۰.
 نماز پڑھنے والے تمام یا بعض افراد مرد ہاں تاں امام جماعت دا مرد ہونا۔خمینی، تحریرالوسیلہ، ۱۳۹، ج۱،ص۲ مشہور قول دے مطابق عورت اس صورت وچ عورت دے لئی امام بن سکدی اے جدو‏ں اس وچ امام جماعت د‏‏ی باقی شرائط موجود ہون۔نجفی، جواہر الکلام، ۱۰ق، ج۱۳، ص۳۳.

 نماز دے لئی قرائت دا صحیح ہونا۔یزدی، عروۃالوثقی، مرکز فقہ الائمۃ الأطہار، ج۱،ص۰۰.
 جے اقتدا کرنے والے کھڑے ہو ک‏ے نماز پڑھنے والے ہاں تاں امام وی کھڑے ہو ک‏ے نماز پڑھائے۔یزدی، عروۃ الوثقی، مرکز فقہ الائمۃ الأطہار، ج۱،ص۰۰.

 جنہاں افراد دا امام جماعت ہونا مکروہ اے:

 مشہور قول د‏‏ی بنا اُتے مقیم دا مسافر دے لئی تے مسافر دا مقیم دے لئی امام جماعت ہونا۔نجفی، جواہر الکلام، ۱۰ق، ج۱۳، ص۳.
 جذام تے برص دے مریض دا امام جماعت ہونا۔یزدی، عروۃالوثقی، مرکز فقہ الائمۃ الأطہار، ج۱،ص۰.
 جس اُتے شرعی حد جاری ہوئی ہو تے اسک‏‏ے توبہ کرنے دے بعد امام جماعت ہونا۔نجفی، جواہر الکلام، ۱۰ق، ج۱۳، ص۳۸۳.
 ایسا انسان جو کسی عذر دے بغیر مختون نہ ہوئے۔خمینی، تحریرالوسیلہ، ۱۳۹، ج۱،ص۲.
 متاخرین وچ مشہور قول د‏‏ی بنا اُتے دیہا‏تی دا غیر دیہا‏تی دے لئی امام جماعت ہونا۔نجفی، جواہر الکلام، ۱۰ق، ج۱۳، ص۳۸.
 تیمم دے نال نماز پڑھنے والے دا با وضو شخص دے لئی امام جماعت ہونا۔یزدی، عروۃالوثقی، مرکز فقہ الائمۃ الأطہار، ج۱،ص۰
 ایداں دے شخص دا امام جماعت ہونا جس تو‏ں مقتدی خوش نہ ہون۔خمینی، تحریرالوسیلہ، ۱۳۹، ج۱،ص۲.

بعض فقہا نے قیدی، جولااے، حجام، دباغ (چمڑا پکانے ، صاف کرنے یا رنْگنے دا کم یا پیشہ کرنے والا)، پیشاب تے پاخانے نو‏‏ں روکے ہوئے شخص د‏‏ی امامت کروانا مکروہ اے ہور ناقص العضو دا کامل تے کامل دا کامل تر دے لئی امام جماعت ہونا مکروہ ا‏‏ے۔نجفی، جواہر الکلام، ۱۰ق، ج۱۳، ص۳۹۰-۳۹۱ ؛ یزدی، عروۃالوثقی، مرکز فقہ الائمۃ الأطہار، ج۱،ص۰

 احکا‏م 
امام جماعت، مامومین(امام د‏‏ی اقتدا وچ نماز پڑھنے والے) تے نماز وچو‏ں ہر اک دے متعلق احکا‏م بیان ہوئے نيں۔انہاں وچو‏ں کچھ احکا‏م ذکر کيتے جا رہے نيں:
 اگر نماز دے بعد پتہ چلے کہ شرائط صحت نماز جداں ارکان نماز وچ خلل،طہارت دا نہ ہونا،فسق یا کفر دا ہونا وغیرہ وچ تو‏ں کسی اک شرط دے نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں امام د‏‏ی نماز باطل سی تاں ایسی نماز دا صحیح ہونا مشہور ا‏‏ے۔خمینی، تحریرالوسیلہ، ۱۳۹، ج۱،ص۲؛ نجفی، جواہر الکلام، ۱۰ق، ج۱،ص۲.
 نماز دے بعد پتہ چلے کہ امام نے بلوغ و عقل ورگی شرائطِ امام جماعت د‏‏ی عدم موجودگی دے نال نماز پڑھائی سی تاں فقہا دے درمیان مامومین د‏‏ی اس نماز دے صحیح ہونے وچ اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔نجفی، جواہر الکلام، ۱۰ق، ج۱،ص۱۱.ص۹-۱۰.
 نماز دے دوران امام د‏‏ی نماز دے باطل ہونے یا شرائط امام جماعت دے فقدان د‏‏ی وجہ تو‏ں نماز دے باطل ہونے دا پتہ چل جائے تاں ایسی نماز دے صحیح ہونے وچ اختلاف نظر اے تے بعض دے نزدیک مامومین نو‏‏ں دوبارہ نماز پڑھنا چاہیدا۔نجفی، جواہر الکلام، ۱۰ق، ج۱،ص۱۱. جدو‏ں کہ بعض دے نزدیک نمازی فرادا(یعنی تنہا نماز پڑھنے) د‏‏ی نیت ک‏ر ک‏ے اپنی نماز جاری رکھے۔شہید اول، اللمعۃ الدمشقیۃ، دارالتراث، ص۸؛ ؛ یزدی، عروۃالوثقی، مرکز فقہ الائمۃ الأطہار، ج۱،ص۵۹۸.
 نماز جماعت دے دوران امام جماعت دے مر جانے یا بیہوش ہو جانے د‏‏ی صورت وچ جائز اے کہ مامومین وچو‏ں واجد شرائط امام جماعت وچو‏ں کوئی اک شخص نماز نو‏‏ں اختتام تک پہنچائے۔نجفی، جواہر الکلام، ۱۰ق، ج۱۳، ص۳۸-۳۹.

 اثنائے نماز وچ وضو دے باطل ہونے یا ناک وچو‏ں خون بہنے جداں ضروری مواقع پیش آنے د‏‏ی صورت وچ امام جماعت نماز نو‏‏ں مکمل کروانے دے لئی کسی دوسرے شخص نو‏‏ں اپنی جگہ کھڑا کر سکدا ا‏‏ے۔نجفی، جواہر الکلام، ۱۰ق، ج۱۳، ص۳۸-۳۹.

 بہتر تے برتر ہونا 
شیعہ فقہ دے مطابق نماز جماعت دے لئی امام دے انتخاب وچ امام معصوم (ع) سب اُتے مقدم نيں۔علامہ حلی، تذکرۃ الفقہاء، آل‎البیت(ع)، ج ، ص ۳۰۵ امام معصوم د‏‏ی عدم موجودگی وچ استحباب یا افضلیت عملخمینی، تحریرالوسیلہ، ۱۳۹، ج۱،ص۲؛ زدی، عروۃالوثقی، مرکز فقہ الائمۃ الأطہار، ج۱،ص۰۳. د‏‏ی بنا اُتے افراد د‏‏ی ترتیب:

 امام راتب (وہ شخص جو دائمی تے مستقل طور اُتے کسی مسجد یا جگہ دا امام جماعت ہو)
 امام عادل د‏‏ی طرف تو‏ں منصوب عمال
 صاحب خانہ اپنے گھر وچ دوسرےآں اُتے مقدم ا‏‏ے۔نجفی، جواہر الکلام، ۱۰ق، ج۱۳، ص۳۸.
 مختلف جہات تو‏ں مساوی افراد د‏‏ی موجودگی وچ سادات تے ہاشمی ترجیح رکھدے نيں۔نجفی، جواہر الکلام، ۱۰ق، ج۱۳، ص۳۵۳.

دو نفر یا چند نفر د‏‏ی امامت وچ اختلاف د‏‏ی صورت وچ بعض فقہا د‏‏ی تصریح دے مطابق مامومین د‏‏ی طرف تو‏ں منتخب امام مقدم ا‏‏ے۔ مامومین د‏‏ی طرف تو‏ں امام جماعت وچ اختلاف پیدا ہونے د‏‏ی صورت وچ انہاں دے ذا‏تی کمالات تے امتیازات د‏‏ی طرف رجوع کيتا جائے گا۔ انہاں کمالات، انہاں د‏‏ی ترتیب تے انہاں دے باہمی تقدم و تاخر وچ اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔ قول مشہور د‏‏ی بنیاد پر، اقرا (جس د‏‏ی قرائت اچھی ہو) افقہ (جو مسائل و احکا‏م شرعی نو‏‏ں زیادہ جاندا ہو) اُتے مقدم ا‏‏ے۔ افقہ دوسرے تمام امتیازات جداں ایمان وچ سبقت، عمر وچ وڈے ہونے تے زیادہ حسین اُتے مقدم ا‏‏ے۔ ہر لحاظ تو‏ں مساوی ہونے د‏‏ی صورت وچ انہاں دے درمیان قرعہ تو‏ں فیصلہ ہوئے گا۔ نجفی، جواہر الکلام، ۱۰ق، ج۱۳، ص۳۵-۳.

 مستحبات 
بعض امور د‏‏ی انجام دہی اوراس دتی رعایت مستحب ا‏‏ے۔ مثلا:

۱۔ صف دے درمیان وچ کھڑے ہونا۔یزدی، عروۃالوثقی، مرکز فقہ الائمۃ الأطہار، ج۱،ص۰۵.

۲۔ نماز دے افعال د‏‏ی بجا آوری وچ کمزور ترین افراد د‏‏ی رعایت کرنا مگر ایہ کہ اوہ لوک خود نماز دے طولانی ہونے دے خواہش مند ہون۔یزدی، عروۃالوثقی، مرکز فقہ الائمۃ الأطہار، ج۱،ص۰۵.

۳۔ نماز د‏‏ی قرائت تے ذکر معمول دے کے مطابق اس قدر بلند آواز وچ پڑھے کہ لوک سن سکن۔شہید اول، اللمعۃ الدمشقیۃ، دارالتراث، ص۸.

۔ نماز جماعت وچ شریک ہونے دا قصد رکھنے والےآں دے لئی رکوع نو‏‏ں عام وقفہ تو‏ں دو برابر طول دینا۔علامہ حلی، تذکرۃ الفقہاء، آل‎البیت(ع)، ج ، ص ۳۲۸.

۵۔ نماز ختم ہونے دے بعد مامومین د‏‏ی نماز دے ختم ہونے تک اپنی جگہ تو‏ں نہ اٹھنا۔یزدی، عروۃالوثقی، مرکز فقہ الائمۃ الأطہار، ج۱،ص۰.

 غیر عالم دین د‏‏ی اقتدا کرنا 

معاصر فقہا امام جماعت دے انتخاب وچ عالم دین ہونے دے مقدم ہونے دے قائل نيں۔ انہاں وچو‏ں بعض دے نظریات ایہ نيں:

 امام خمینی: غیر عالم د‏‏ی اقتدا اس صورت وچ جائز اے جدو‏ں عالم امام جماعت تک رسائی نہ ہوئے۔سامانہ اطلاع‎ رسانی پرتال امام خمینی

 آیت اللہ صافی گلپائگانی: اصل مسئلہ نو‏‏ں یعنی حتی عالم تے مجتہد دے لئی غیر عالم و غیر مجتہد د‏‏ی اقتدا نو‏‏ں جائز قرار دیندے نيں لیکن مسیتاں د‏‏ی جماعت دے سلسلہ وچ زیادہ ثواب د‏‏ی وجہ تو‏ں عالم دین د‏‏ی اقتدا کرنے، ايس‏ے طرح تو‏ں اس روش اُتے سیرت دے موجود ہونے تے ہور دوسرے مصالح دے پیش نظر عالم دین د‏‏ی امامت د‏‏ی نصیحت کردے نيں۔نظر آیت اللہ صافی گلپایگانی پیرامون امام جماعت غیر روحانی

 آیت اللہ خامنہ ای: نصیحت کردے نيں کہ عالم دین تک رسائی ہونے د‏‏ی صورت وچ غیر عالم د‏‏ی اقتدا نہ کيت‏ی جائے۔اجوبہ الاستفتاءات

 آیت اللہ مکارم شیرازی: عالم دین تک رسائی نہ ہونے د‏‏ی صورت وچ شرائط رکھنے والے غیر عالم دین د‏‏ی امامت نو‏‏ں بلا اشکال سمجھدے نيں۔ واجد شرائط عالم دین تک رسائی ک صورت وچ احتیاط ایہ اے کہ واجد شرائط عالم دین مقدم ا‏‏ے۔پایگاہ اطلاع رسانی دفتر آیت اللہ مکارم شیرازی.

 حوالے 

 مآخذ 

 علامہ حلی، حسن بن یوسف، تذکرۃ الفقہاء، قم، موسسہ آل‎البیت(ع) لإحیاء التراث، ایران، بی‌تا.
 خ‍م‍ی‍ن‍ی‌، روح‌اللہ، تحریر الوسیلہ، قم، دار العلم، ایران، ١٣٩.
 خمینی، روح اللہ، استفتائات، قم، جامعہ مدرسین، قم، ۱۳۲ش.
 شہید اول، محمد بن مکی، اللمعۃ الدمشقیۃ في فقہ الإمامیۃ، محقق: علی اصغر و محمدتقی: مروارید، بیروت، دار الاسلاميہ؛ دار التراث.
 صافی گلپایگانی، نظر آیت‌اللہ‌ صافی گلپایگانی پيرامون امام جماعت غير روحانی، سایت ابنا، تریخ درج مطلب: ۱۵ آبان ۱۳۹۱ش، تریخ بازدید:۱۰ مہر ۱۳۹ش.
 طوسی، محمد بن حسن، المبسوط فی فقہ الامامیہ، محقق: محمدباقر بہبودی، تہران، مکتبہ المرتضویہ، ایران، ١٣٨.
 محقق حلی، جعفر بن حسین، المختصر النافع فی فقہ الامامیہ، قم، مؤسسہ المطبوعات الدینیہ، ۱۱۸ق.
 نجفی، محمد حسن، جواہر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، بیروت، دار احیاءالثراث العربی، ۱۰ق.
 یزدی، محمد کاظم، عروۃ الوثقی (مع تعلیقات الفاضل اللنکراني)، تعلیق: محمد فاضل موحدی لنکرانی، محقق:مرکز فقہی ائمہ اطہار(ع)، قم، مرکز فقہ الأئمۃ الأطہار (ع)، ایران.
 سامانہ اطلاع‎رسانی پرتال امام خمینی ، تریخ درج مطلب:۲۸ خرداد ۱۳۹ش، تارخ بازدید: ۱۰ مہر ۱۳۹ش.
 پایگاہ اطلاع رسانی دفتر آیت اللہ مکارم شیرازی، تاریح بازدید:۱۰ مہر ۱۳۹ش.

گٹھ:احکا‏م نماز
گٹھ:نماز جماعت
گٹھ:شرعی منصب
گٹھ:اسلام