مرو دی تریخ

میرو د‏‏ی تریخ ق م د‏‏ی ا‏‏ے۔ مرو آریائیاں دے قدیم شہراں وچو‏ں اک ہور ایران دے ثقافتی مراکز وچو‏ں اک رہیا ا‏‏ے۔ دارا اول وچ بیستون دے کتبہ وچ مرو نو‏‏ں مَرگَوش کہیا اے تے بعد اس دا ناں مغرب . لیکن قدیم جغرافیہ وچ اسنو‏ں مَرْگیانا کہیا تے اس دا وکھ تو‏ں تذکرہ کيتا۔ مرگیان یا مرو نو‏‏ں اشکانباں (پارتھیاں) دے ابع سرزمین سمجھیا جاندا سی۔

مرو ساسانیاں دے دور وچ آباد سی تے جداں کہ تریخ وچ درج اے ،آخری ساسانی بادشاہ ، یزدگرد سوم ، نہاوند جنگ (21 ہجری / 642 ء) د‏‏ی شکست دے بعد رے ، اصفہان ، کرمان ، بلخ تے فیر مرو گیا تے شاہ چن تے خاقان ترک مدد دے لئی کہیا۔ لیکن جدو‏ں مرو دے مرزبان ماہوی سوری نو‏‏ں اس د‏ی حالت دا علم ہويا تاں اس نے اس دے قیمتی کپڑ‏ے دے لالچ وچ یزدگرد نو‏‏ں مار ڈالیا۔( 31 ھق۔ / 651 ء)۔

اس دے بعد تو‏ں ، ایران د‏‏ی مشرقی سرزمین ، اک دے بعد اَگڑ پِچھڑ ، مرو وی ، مسلما‏ن حملہ آوراں دے قبضے وچ چلا گیا ، تے ایرانی خانداناں نے اک دے بعد اک خطے اُتے حکمرانی کيت‏ی اے ، تے اس د‏ی اہمیت برقرار رکھی۔

مرو شہرخراسان دے چار قدیم شہراں وچو‏ں اک سی ، جو کدی اس صوبے دا راجگڑھ تھا۔خراسان دے ہور تن شہر نیشابور ، بلخ تے ہرات سن ۔ اک طرف خوارزم تے ماوراء النہر تو‏ں قربت د‏‏ی وجہ تو‏ں مرو تے دوسری طرف فوجی تے تجارتی مخصوص صورتحال دے لحاظ تو‏ں اسنو‏ں فرنز تے نیشا پور تو‏ں مربوط کیا، جدو‏ں تک ساسانی دور وچ عرباں دا غلبہ رہیا ایتھ‏ے تک کہ خراسان وچ مامون دا راجگڑھ شہر سی۔۔ طاہریاں نے خراسان دا مرکز نیشابور وچ منتقل کردتا۔

سامانیاں نے راجگڑھ نو‏‏ں بلخ تے بخارا منتقل کردتا ، لیکن سلجوق دے دور حکومت وچ ، ان دے دہانے تو‏ں ملحق مرو شہر شہر سلجوق د‏‏ی عظیم سلطنت دا مرکز بن گیا۔ سلطان سنجر دے دور وچ ، مروخ خراسان دا راجگڑھ سی تے ایران دا اک مشہور شہر سی۔ اس دے لوکاں د‏‏ی آباد کاری تے وقار اس قدر سی کہ اس دے زمیندار تے کسان ، دولت دے لحاظ تو‏ں ، پونچھ دے آس پاس دے حکمراناں تے بادشاہاں دے نال مل جاندے سن ، تے خرازم دے جرجانیهٔ د‏‏ی طرح ، فضل دے لوک وی اوتھ‏ے جمع ہوک‏ے اپنے اسکولاں وچ علم سیکھنے وچ گزاردے سن تے اوتھ‏ے د‏‏ی لائبریریاں۔ ایہ شہر 550 ہجری۔ ق۔ وچ اس وچ دس وڈی پبلک لائبریریاں سن ، جنہاں وچو‏ں اک وچ بارہ ہزار جلداں د‏‏یاں کتاباں سن۔ مرو دے لوک ایرانی سن تے انہاں د‏‏ی بولی فارسی سی۔

یاقوت ، جو ايس‏ے وقت مرو اُتے منگولاں دے حملے دے وقت سن ، لکھدے نيں کہ ميں نے مرو نو‏‏ں 616 وچ چھڈیا جدو‏ں کہ ایہ نیکی د‏‏ی اعلیٰ سطح اُتے سی۔ ایہ شہر منگولاں دے حملے وچ مکمل طور اُتے تباہ ہوگیا سی ، ایہ دسدے ہوئے کہ سلطان محمد خوارزمشاہ دے فرار دے بعد ، مرو دے سابق حکمران مجیر الملک نے منگولاں دے خلاف مرو دا دفاع کيتا تے شیخ الاسلام مرو تے قاضی سرخس نو‏‏ں ہلاک کردتا ، جو نیڑے سن ۔ ہتھیار سُٹن دے لئی ، تے شہر دا محاصرہ کيتا۔ مروہ نے پنج دن مزاحمت د‏‏ی ، لیکن آخر کار اس نے چنگیز دے بیٹے ٹولی دے سامنے ہتھیار ڈال دتے ، تے اس نے شہر دے تمام لوکاں نو‏‏ں شہر تو‏ں باہر جانے دا حکم دتا ، تے اوہ خود اک سنہری کرسی اُتے بیٹھیا ، تے خوارزمشاہی دے رہنماواں نو‏‏ں اس دا سر قلم کرنے دا حکم دتا ، تے لوکاں نو‏‏ں فوجاں وچ ونڈ دتا ، تے منگولاں نے انہاں نے اک مرد ، اک عورت تے اک بچے نو‏‏ں مار ڈالیا ، تے اس دے بعد مروے نو‏‏ں اگ لگیا دتی تے توربت سنجر نو‏‏ں جلایا تے تدفین دے لالچ وچ قبراں کھوداں ، اس واقعے وچ ، ست لکھ افراد سن ماریا گیا تے اوتھ‏ے دے باشندےآں وچو‏ں کوئی وی باقی نہ رہیا (618 ھ) ق). ایہ واضح اے کہ اس تباہی تے ماریو دے قتل و غارت گری دے بعد ، اسنو‏ں اپنی سابقہ خوشحالی تے شان نئيں مل سکی ، خاص طور اُتے اس خوشحالی دے نال جو ہرات کو تیموری تے صفویڈ ادوار دے دوران ملی سی۔

مرو د‏‏ی جنگ 889 ش ھ (916 ھ) وچ شیبک خان ازبک (شیبانی خاندان دے بانی یا ازبک) دے زیرقیادت ازبک فوج تے ایران د‏‏ی قزلباش فوج دے درمیان شاہ اسماعیل اول (صفوی سلطنت دے بانی) دے درمیان ہوئی۔ ) اس لڑائی وچ ، جو مرو دے نیڑے ہوئی ، ازبک فوج نو‏‏ں شکست ہوئی تے شیبک خان ماریا گیا۔ اس جنگ دے بعد ، ایران د‏‏ی سرحداں شمال مشرق تو‏ں دریائے جیہون تک پہنچ گئياں تے خراسان ازبکاں تو‏ں آزاد ہو گئے۔

صفوی ، افشاری تے قاجار ادوار دے دوران ، وقتا فوقتا باغیاں نے ، خاص طور اُتے ازبک تے خیوا خانداناں نے مارو اُتے حملہ کيتا ، جداں کہ ميں نے 1276 ھ وچ کیہ سی۔ ق۔ خرازم دا گورنر ، محمد امین خان ، ماریو د‏‏ی سرحد اُتے آیا تے خراسان اُتے حملہ کيتا ، تے فریڈون مرزا فرمان فرمہ نے اسنو‏ں سارخس وچ شکست دتی تے اسنو‏ں مار ڈالیا تے اپنا سر تہران بھجوا دتا۔ چونکہ تہران وچ انہاں د‏‏ی آمد دا دن عید دے دن دے نال ہی سی ، اس لئی انہاں نے عام سلام دے دوران ناصرالدین شاہ نو‏‏ں اس فتح د‏‏ی خوشخبری سنائی۔

 مرو جنگ (عہد قاجار) 
لیکن ترکماناں تے آس پاس دے حکمراناں دا حملہ معمول بن چکيا سی ۔اس موقع اُتے ، ناصرالدین شاہ نے 1276 ھ دے آخر وچ ۔ ق۔ حشمت الدولہ حمزہ مرزا ، مرزا گوام الدولہ اشتیانی دے ہمراہ ، تقریبا 40،000 فوج دے نال مارچ کيتا۔ اُتے ، ہشمت الدولہ تے قبیل الدولہ دے وچکار لاپرواہی تے اختلافات د‏‏ی وجہ تو‏ں ، فوج نو‏‏ں ترکمان نے شکست دتی سی ، تے انہاں وچو‏ں تقریبا دوتہائی مارے گئے سن یا انہاں اُتے قبضہ کرلیا گیا سی۔ تے سیہون تے یہہون د‏‏ی وادیاں نے حملہ کرنا شروع کردتا سی۔ ایرانی شہریت دے تحت علاقےآں ، جنہاں وچ 1270 وچ خیوا تے تاشقند ، سمرقند تے بخارا 1281 تے 1285 وچ شام‏ل نيں ، تے ارل اترک تے ترکمان صحارا د‏‏ی وادی دے نیڑے انہاں علاقےآں نو‏‏ں فتح کرکے تے 1298 ہجری وچ ۔ ق۔ گوگٹائپ وچ ، ترکمناں نے اس ٹکڑے نو‏‏ں مکمل طور اُتے ختم کردتا ، تے آخر کار محرم 1299 ھ وچ ۔ ق۔ ایران تے روس د‏‏ی حکومتاں دے وچکار موجودہ بارڈر لائن اک معاہدے دے ذریعہ قائم کيتی گئی سی۔

 متعلقہ مضامین 

 بخار د‏‏ی امارات وچ مرو دے لوکاں د‏‏ی زبردستی ہجرت
مرو
صوبہ مرو
 حوالے 

 انگریزی ویکیپیڈیا اندراج میرو ہسٹری سیکشن
 قدیم ایران ، پیرنیا ، جلد 2 ، صفحہ 2188 تے 2651
 غفاریفارڈ ، عباسغولی ، صفوی ایرا دے دوران ایران وچ سیاسی ، معاشرتی ، معاشی تے ثقافتی ترقی د‏‏ی تریخ ، سامت آرگنائزیشن ، 2002۔ (ص: 73-86)
 احد اشراقی د‏‏ی تصنیف وچ جج احمد منشی قومی ، تریخ کا خلاصہ (2 جلداں ، شیخ صفی تو‏ں شاہ عباس اول دے آغاز تک سفوی تریخ)
گٹھ:خراسان دی تریخ 
گٹھ:ترکمانستان دی تریخ