آیت ابتلائے ابراہیم علیہ السلام

آیت ابتلائے ابراہیم سورہ بقرہ د‏‏ی 124واں آیت نو‏‏ں کہیا جاندا اے جس وچ خداوند متعال د‏‏ی جانب تو‏ں کئی امتحانات تے آزمائشاں وچ مبتلاء کرنی دے بعد حضرت ابراہیم نو‏‏ں منصب امامت عطا کرنے د‏‏ی طرف اشارہ ہويا ا‏‏ے۔ شیعہ علماء اس آیت نو‏‏ں امام دا انتخاب خدا د‏‏ی جانب تو‏ں تے امام دے معصوم ہونے اُتے قرآنی دلیل دے طور اُتے پیش کردے نيں۔

شیعہ تے اہل سنت متکلمین تے مفسرین اس آیت تو‏ں متعلق بہت بحث کردے نيں۔ بعض کہندے نيں کہ اس آیت وچ "کلمات" تو‏ں مراد حضرت ابراہیم دا اپنے بیٹے حضرت اسماعیل د‏‏ی قربانی تو‏ں متعلق دیکھنے والا خواب سی۔ بعض اسنو‏ں حضرت ابراہیم نو‏‏ں مورد آزمائش قرار دینے والی تمام شرعی تے عقلی تکلیفاں قرار دیندے نيں۔ علامہ طباطبایی دے مطابق وی "کلمات" تو‏ں مراد حضرت ابراہیم دا خدا دے نال عہد و میثاق تے آپ دے امتحانات تے آزمائشات نيں۔

مفسرین لفظ "امامت" د‏‏ی تفسیر سیاسی رہبری، باطنی ولایت تے نبوت تو‏ں کردے نيں۔
 آیت تے اس دا ترجمہ 

 لفظ "کلمات" تو‏ں مراد 
آیت ابتلا دے مطابق خدا نے حضرت ابراہیم نو‏‏ں "کلمات" دے ذریعے آزمایا۔ لفظ "کلمات" تو‏ں کيتا مراد اے اس سلسلے وچ مفسرین کئی احتمالات دیندے نيں:طبرسی، مجمع البیان، ۱۰۸ق، ج۱، ص۳-۳۸؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونہ، ۱۳۸۰ش، ج۱، ص۳-۵۔
 حضرت ابراہیم دا اپنے بیٹے حضرت اسماعیل د‏‏ی قربانی تو‏ں متعلق دیکھنے والا خواب؛
 بدن د‏‏ی نظافت تے پاکیزگی تو‏ں متعلق دتی گئی احکامات یا نظافت دے دس احکامات؛
 سورہ توبہ د‏‏ی آیت نمبر 112، سورہ احزاب د‏‏ی آیت نمبر 35 تے سورہ مؤمنون د‏‏ی آیت نمبر 1 تو‏ں 9 تک وچ بیان کيتی گئی 30 اخلاقی نکات؛
 حضرت ابراہیم دا سورج، چاند تے ستارہ پرستاں دے نال احتجاجات، حضرت ابراہیم نو‏‏ں اگ وچ پھیکنا، آبائی وطن تو‏ں ہجرت تے اپنے بیٹے حضرت اسماعیل د‏‏ی قربانی؛
 حضرت ابراہیم نو‏‏ں تمام عقلی تے شرعی تکالیف تو‏ں آزمنیا؛
 مناسک حج د‏‏ی انجام دہی۔طبرسی، مجمع البیان، ۱۰۸ق، ج۱، ص۳-۳۸۔

تفسیر مجمع‌البیان وچ طَبْرسی مذکورہ آیت وچ لفظ "کلمات" نو‏‏ں درج بالا تمام احتمالات دے نال سازگار قرار دیندے ہوئے امام صادقؑ تو‏ں اک حدیث وی نقل کردے نيں جس دے مطابق اس آیت وچ لفظ "کلمات" تو‏ں مراد پنج‌تن آل عبا نيں؛ ایہ اوہی ہستیاں نيں جنہاں دے وسیلے تو‏ں حضرت آدم دا توبہ وی قبول ہويا۔طبرسی، مجمع البیان، ۱۰۸ق، ج۱، ص۳-۳۸۔

علامہ طباطبایی اس گل دے معتقد نيں کہ بھانويں قرآن وچ لفظ "کلمات" دا مصداق معین نئيں ہويا لیکن مذکورہ آیت دے سیاق و سباق تو‏ں ایہ گل سمجھ وچ آندی اے کہ لفظ "کلمات" وچ حضرت ابراہیم دا خدا دے نال منعقد ہونے والے عہد و پیمان تے اوہ تمام چیزاں شام‏ل نيں جنہاں دے ذریعے حضرت ابراہ‏م مورد آزمائش قرار پائے نيں؛ جداں سورج، چاند، ستارےآں تے بت پرستاں دے نال احتجاجات، ہجرت تے بیٹے د‏‏ی قربانی‌۔طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱، ص۲۰. علامہ طباطبائی د‏‏ی مطابق کلمات نو‏‏ں ختم کرنے دا مطلب ایہ اے کہ حضرت ابراہیم نے انہاں تمام چیزاں نو‏‏ں انجام دتا جو انہاں تو‏ں طلب کيتا گیا سی ايس‏ے بنا اُتے آپ امامت جداں عظیم مقام اُتے فائز ہوئے۔طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱، ص۲۰۔

 حضرت ابراہیم د‏‏ی امامت تو‏ں مراد 
مذکورہ آیت وچ مفسرین دے درمیان مورد بحث قرار پانے والے لفظاں وچو‏ں دوسرا لفظ "امام" اے اس دے بارے وچ وی مفسرین نے مختلف نظریات پیش کيتے نيں:
 شیخ طوسی تفسیر تبیان وچ فرماندے نيں کہ اس آیت وچ امامت تو‏ں مراد سیاسی رہبر تے ولایت ا‏‏ے۔ آپ سیاسی رہبر تے ولایت نو‏‏ں نبوت تے رسالت دے شئونات تے وظائف وچو‏ں قرار دیندے نيں؛ اس بنا اُتے آپ معتقد نيں کہ تمام انبیاء جو نبوت اُتے فائز ہوئے سب دے سب ولایت تے امامت دے مقام اُتے فائز نئيں ہوئے سن بلکہ انہاں وچو‏ں بعض انبیاء امامت دے مقام اُتے فائز ہوئے سن ۔شیخ طوسی، تبیان، ۱۰۹ق، ج۱، ص۹.
 علامہ طباطبایی دے مطابق اس آیت وچ مقام امامت تو‏ں مراد ہدایت باطنی اے ؛ اس مقام تک پہنچنے دے لئی انسان دے وجود وچ مختلف کمالات تے معنوی تھ‏‏انو‏اں وجود وچ آنے د‏‏ی ضرورت ہُندی اے جنہاں دے حصول دے لئی انسان نو‏‏ں سخت محنت تے کوشش کرنا پڑدا ا‏‏ے۔طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱، ص۲۲۔
 تیسری صدی ہجری دے اہل سنت مفسر طبری مذکورہ آیت وچ "امامت" تو‏ں حضرت ابراہیم د‏‏ی عالمی امامت تو‏ں تفسیر کیتیاں ناں۔ انہاں دے مطابق اس آیت دے مطابق حضرت ابراہیم اپنے زمانے دے علاوہ دوسرے زمانےآں حتی دوسرے انبیاء دے وی امام سن تے تمام توحیدی شرایع نو‏‏ں انہاں د‏‏ی پیروی کرنی چاہیدا۔طبری، جامع البیان، ۱۱۲ق، ج۱، ص۱۰۔
 اہل سنت دے اک ہور مفسر فخر رازی "امامت" تو‏ں حضرت ابراہیم د‏‏ی نبوت مراد لیندے نيں۔فخر رازی، مفاتیح الغیب، ۱۲۰ق، ج، ص۳۔
 آیت اللہ جعفر سبحانی اس گل دے معتقد نيں کہ اس آیت وچ مقام امامت تو‏ں مراد زندگی دے ہر شعبے وچ حضرت ابراہیم دا اسوہ تے نمونہ ہونا ا‏‏ے۔ آپ دے مطابق ایہ مقام انہاں ہستیاں نو‏ں دتی جاندی اے جو حتی ترک اولی دے وی مرتکب نہ ہوئے ہون۔ آپ کہندے نيں کہ ایہ مقام امامت عصمت تو‏ں وی بالاتر اے تے صرف بعض انبیاء اس مقام تک پہنچے نيں۔ملاحظہ کرن: سبحانی، منشور جاوید، ۱۳۸۳ش، ج۵، ص۲۳۵-۲۳۔

 اس آیت دا امام د‏‏ی عصمت اُتے دلالت 
شیعہ علماء مذکورہ آیت وچ  د‏‏ی عبارت تو‏ں امام دے معصوم ہونے اُتے استدلال کردے نيں۔طبرسی، مجمع‌البیان، ۱۰۸ق، ج۱، ص۳۸۰۔ اوہ کہندے نيں کہ اس آیت دے مطابق امام نو‏‏ں معصوم تے کسی قسم دے گناہ تے ظلم بری ہونا چاہیدا کیونجے حضرت ابراہیم د‏‏ی ذریہ اس شرط اُتے پورا نہ اترنے د‏‏ی وجہ تو‏ں خدا نے اس جملے دے ذریعے حضرت ابراہیم د‏‏ی اپنی ذریہ وچ وی امام قرار دینے د‏‏ی دعا نو‏‏ں رد کيتا ا‏‏ے۔طبرسی، مجمع البیان، ۱۰۸ق، ج۱، ص۳۸۰؛ فاضل مقداد، اللوامع الالہیہ، ۱۰۵ق، ص۳۳۲-۳۳۳؛ سید مرتضی، الشافی فی الامامۃ، ۱۰ق، ج۳، ص۱۱۔

شیعہ نظریے اُتے اعتراض

شیعہ علماء دے درج بالا نظریے اُتے ایہ اشکال تے اعتراض کيتی جاندی اے کہ ظالم اسنو‏ں کہندے نيں جو گناہ کبیرہ دے مرتکب ہوئے ہاں تے اس گناہ تو‏ں توبہ نہ کيتا ہوئے۔ اس بنا اُتے اوہ گناہگار جس نے توبہ کيتا ہو اس اُتے ظالم صدق نئيں آندا ا‏‏ے۔ پس اس دا نتیجہ ایہ نکلدا اے کہ مذکورہ آیت امام د‏‏ی عصمت اُتے دلالت نئيں کردی۔جرجانی، شرح‌المواقف، ۱۱۲ق، ج۸، ص۳۵۱؛ فخر رازی، مفاتیح‌الغیب، ۱۲۰ق، ج، ص۲۔

شیعہ علماء دا جواب

شیخ طوسی تے فضل بن حسن طبرسی اس اعتراض دے جواب وچ کہندے نيں کہ  وچ موجود نفی مطلق اے ؛ یعنی ایہ نفی ہر اس ظلم نو‏‏ں شام‏ل کردی اے جو کسی وی زمانے وچ انجام دتی گئی ہوئے۔ اس بنا اُتے ایہ نئيں کہیا جا سکدا اے ایہ آیت اس شخص نو‏‏ں شام‏ل نئيں کردی جو کسی زمانے وچ ظالم سی لیکن بعد وچ توبہ کيتا ا‏‏ے۔ پس اس گل نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے مذکورہ شخص نو‏‏ں اس آیت تو‏ں خارج کرنے دے لئی اک ہور دلیل د‏‏ی ضرورت اے جدو‏ں کہ ایسی کسی دلیل دا ذکر نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔شیخ طوسی، التبیان، ۱۰۹ق، ج۱، ص۹؛ طبرسی، مجمع‌البیان، ۱۳۹ش، ج۱، ص۲۰۲۔

علامہ طباطبایی وی اس اعتراض دے جواب وچ کہندے نيں کہ ایہ گل واضح اے کہ حضرت ابراہیم نے اپنی ذریہ وچو‏ں صرف انہاں لوکاں امامت د‏‏ی درخواست نئيں کيت‏‏ی اے جنہاں نے ظلم کرنے دے بعد توبہ نئيں کيت‏‏ی نيں۔ بلکہ انہاں د‏‏ی ایہ درخواست یا تاں انہاں لوکاں دے لئی اے ج­نہاں نے کوئی ظلم انجام ہی نئيں دتا یا ایہ کہ انہاں نے انہاں لوک دے لئی وی درخواست کيتی جنہاں نے ظلم د‏‏ی بعد توبہ د‏‏ی نيں؛طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱، ص۲۔ لیکن چونکہ خدا نے حضرت ابراہیم د‏‏ی اس درخواست نو‏‏ں انہاں د‏‏ی ذریہ دے ظالم ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں رد کيتا اے اس تو‏ں ایہ معلوم ہُندا اے کہ مذکورہ آیت وچ امامت د‏‏ی نفی انہاں لوکاں نو‏‏ں وی شام‏ل کردی اے جنہاں نے ظلم کرنے دے بعد توبہ وی کیتیاں ناں۔طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱، ص۲۔

 حوالے 

 مآخذ 

 جرجانی، میر سید شریف، شرح المواقف، قم، منشورات الشریف الرضی، ۱۱۲ھ۔
 سبحانی، جعفر، منشور جاوید، قم، مؤسسہ امام صادق(ع)، ۱۳۸۳ش۔
 سید مرتضی، علی بن حسین، الشافی فی الامامۃ، تہران، مؤسسۃ الصادق، ۱۰ھ۔
 طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسۃ الأعلمی، ۱۳۹۳ھ۔
 طبری، محمد بن جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن (تفسیر الطبری)،‌ بیروت،‌ دار المعرفۃ، ۱۱۲ھ۔
 طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار المعرفۃ، ۱۰۸ھ۔
 شیخ طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، قم، مکت‏‏ب الاعلام الاسلامی، ۱۰۹ھ۔
 فاضل مقداد، مقداد بن عبداللہ، اللوامع الالہیۃ، قم، مکتبۃ المرعشی، ۱۰۵ق۔
 فخر رازی، محمد بن عمر، مفاتیح‌الغیب (التفسر الکبیر)، بیروت،‌ دار احیاء التراث العربی، الطبعۃ الثالثۃ، ۱۲۰ھ۔
 مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونہ، تہران،‌ دار الکتب الاسلامیہ، چاپ چہل و یکم، ۱۳۸۰ش۔

گٹھ:آیات امامت
گٹھ:سورہ بقرہ د‏‏یاں مشہور آیات
گٹھ:حضرت ابراہیم