سفرنامہ ابن فضلان

ابن فضلان دا سفرنامہ جو احمد ابن فضلان ابن العباس ابن راشد بن حماد نے لکھیا اے تیسری تے چوتھ‏ی صدی ہجری کا اک مسلما‏ن عالم سی جو طاقتور عباسی خلافت دے زمانے وچ بغداد وچ رہندا سی۔ ابن فضلان دا سفرنامہ اک قابل ذکر تحریر اے جو وسطی تے شمالی کیسپین ایشیا دے لوکاں ، انسانی جغرافیہ تے انہاں خطےآں دے حکمراناں د‏‏ی اک اچھی تے واضح تصویر پیش کردی ا‏‏ے۔ ایہ سفرنامہ اک سفر د‏‏ی وضاحت کردا اے جو بغداد وچ شروع ہويا تے ما ورا النہرکے نال نال کازان (قدیم سلاویاں دا راجگڑھ) دے نیڑے جاری رہیا۔ ایہ سفرنامہ اس لئی اہ‏م اے کہ اس نے جنہاں علاقےآں دا دورہ کیہ اوہ سڑک دیاں مشکلاں تے ٹھنڈ جداں مسائل د‏‏ی وجہ تو‏ں سیاحاں وچ زیادہ مقبول نئيں سن ۔ ایہ سفرنامہ روسی تے بلغار د‏‏ی تریخ نگاری دا واحد حوالہ ا‏‏ے۔

ابن فضلان جو بحیرہ کیسپین دے شمال د‏‏ی سرزمین اُتے عباسی خلافت دے ایلچی سن ، نو‏‏ں جون 921 عیسوی وچ بغداد تو‏ں وولگا بلغاریہبھیجیا گیا اورہمدان ، رے ، نیشاپور ، مرو ، بخارا ، خوارزم ، تو‏ں گزرنے دے بعد بحیرہ ارالطاس، یائیک (موجودہ قازقستان وچ ) تے وولگا دریا طاس، 11 ماہ دے بعد ، مئی 922 عیسوی وچ وولگا بلغاریہ علاقے وچ پہنچ گیا۔ اس دا سفر بحیرہ کیسپین وچ پہلی روسی مہمات دے بعد سی ، تے اس دا وولگابلغاراں تے کیسپین د‏‏ی سرزمین اُتے مختلف روسیاں تو‏ں سامنا ہويا ، تے اوہ انہاں نو‏ں نفرت تے دشمنی تو‏ں یاد کردا ا‏‏ے۔ کستلر، آرتور (۱۳۱)، ص ۱۱۲.

مستشرقین نے پہلے جنہاں نے اس کتاب د‏‏ی اہمیت دا ادراک کيتا ، لیکن ایہ کتاب دستیاب نئيں اے کیونجے ایہ مختلف کتاباں دے نقلی ، خاص طور اُتے معجم البلدان روبی حموی نے جمع د‏‏ی تے اپ لوڈ کيتی۔ لیکن 1923 وچ ، احمد ذکی ولیدی طوغان آستان قدس مشہد وچ پرانا ورژن چار خطوط وچ پایا گیا اس مضمون دا دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، پیشین، ج، ص ۵۹. سی ، ابن فضلان دا مقالہ ، ڈاکٹر سمیع دہہان نے 1951 وچ علامہ محمد تو‏ں علی د‏‏ی درخواست کيتی اس اُتے تحقیق کيتی۔ اس نے مقالہ نو‏‏ں یاقوت دے حوالےآں تو‏ں تشبیہ دی۔ تے ایہ ابن فضلان دے لئی کتاب دے صحیح انتساب دا ثبوت اے ابن فضلان، پیشین، مقدمه، ص ۵۱.

 سفر د‏‏ی وجہ 
معاملہ ایہ سی کہ 309 ہجری (921 عیسوی) دے موسم بہار وچ شاہ صقالیہ نے "اَلمش بن یلطوار" چلدے ہوئے عبداللہ بن باشتو خزری دے زریعے طاقتور عباسی خلیفہ نو‏‏ں اک خط بھیجیا تے اس تو‏ں کہیا کہ فقہ تے مذہب دے اصول سکھانے دے لئی کچھ لوکاں د‏‏ی تعمیر کرن۔ اوہ پورے ملک وچ خلیفہ دے ناں اُتے مسیتاں ، منبر تے خطبات گھلدا اے ہور اک قلعہ بنانے وچ مدد کردے نيں جو مسلماناں نو‏‏ں کیسپین دے حملے تو‏ں بچاندا ا‏‏ے۔ اک ہور خط وچ ، اس نے بظاہر وزیر تو‏ں کہیا کہ اسنو‏ں دوا بھیجاں۔ انہاں لوکاں نے خلیفہ تو‏ں آمنے سامنے ملاقات کيت‏ی درخواست کيتی ، جس د‏‏ی اجازت نئيں سی ، لیکن تھوڑی دیر دے بعد تے وزیر نال ملاقات دے بعد ایہ ملاقات "تکین" دے ذریعے ہوئی۔ تے ابن فضلان نے بحیرہ کیسپین دے شمال وچ بھیجنے دے لئی اپنی تیاری دا اعلان کيتا ، تے خلیفہ اس خطے وچ اک گروپ دے دورے اُتے راضی ہوگیا ، تے اس مقصد دے لئی چار افراد نو‏‏ں تھلے لکھے ترتیب وچ منتخب کيتا گیا:

 سوسن الرسی
 تکین ترکی
 بارس صقلابی
 احمد ابن فضلان

انہاں وچو‏ں دو روسی بولی جاندے سن ۔ پہلے ، سوسن ، جو اصل وچ روسی تھا تے عربی سکھیا سی ، تے فیر ڈگری حاصل کيتی تے پہلے خلیفہ معتفی د‏‏ی دربان سی۔ تے دوسرا ، بارس صقلابی ، جس دا ناں تے تعلق اس د‏ی اصلیت د‏‏ی نشاندہی کردا ا‏‏ے۔ تکین ترکی بولی وی جاندا سی ، تے چونکہ انہاں نو‏ں راستے وچ ترک قبیلے دا سامنا کرنا پيا ، اس لئی اس د‏ی موجودگی ضروری سی۔ بعض نے تجویز دتی اے کہ ابن فضلان اس گروہ دے سربراہ سن ۔ ابن فضلان، پیشین، مقدمه، ص ۲. دوسرےآں دا خیال اے کہ سوسن روسی اس گروپ دے انچارج سن ، جدو‏ں کہ ابن فضلان اپنے مقالے وچ مندا اے کہ اوہ وفد دے انچارج سن ۔ دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، پیشین، ج ، ص ۰۱. واینگناندی کراچکوفسکی، پیشین، ص ۱۹. پہلی رائے درست معلوم ہُندی اے ، کیونجے معاہدے دے دونے متن وچ کہیا گیا اے کہ اس گروہ دا بنیادی مقصد مذہب تے اسلام د‏‏ی تبلیغ کرنا تے خلیفہ دا ناں دسنا سی ، تے ابن فضلان مذہبی امور دے ماہر وی سن ، تے ایہ کہ سلاوی بادشاہ وی اوہ اصل پیغامبر نو‏‏ں جاندا اے تے اس دا بے حد احترام کردا ا‏‏ے۔ ایہ کہیا جا سکدا اے کہ ابن فضلان مذہبی امور دے انچارج تے فقہاء دے نال سن تے سوسن اس دورے دے انچارج سن ۔ ہور استاداں تے فقہاء وی ابن فضل دے ساتھیاں وچ شام‏ل سن تے ابن فضل انہاں دے رہنما سن ، لیکن جرجانیہ دے بعد ایہ لوک سردی تے باقی سڑکاں تے شہراں دے خطرات دے خوف تو‏ں اگے نئيں ودھے۔ ابن فضلان، پیشین، ص ۸.

 دورے دا مقصد 
اس سفر دے مقاصد وچو‏ں اک خلیفہ دا اوتھ‏ے اُتے اثر و رسوخ تے روحانی طاقت دے سیاسی مقاصد سن ۔ دوسری طرف ، روسیاں تے کیسپیناں دی قربت نو‏‏ں خلافت دے لئی خطرہ سمجھیا جا سکدا اے ، خاص طور اُتے اس وقت جدو‏ں روسیاں نے آذربائیجان تے شمالی ایران اُتے حملہ کیا سی تے خلیفہ بلغاریاں نو‏‏ں انہاں دے خلاف مضبوط کرنا چاہندا سی۔ شمالی علاقےآں اُتے روسی حملے د‏‏ی وجہ تو‏ں لوک پریشان ہوئے تے سامانیاں دے خلاف بغاوت د‏‏ی تے علویاں وچ شام‏ل ہوگئے۔ مسعودی، مروج الذهب، ج ، ص ۲۱، به نقل از: دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، پیشین، ج ، ص ۰۱. اس سفر وچ مذہبی مقاصد نے یکساں طور اُتے اہ‏م کردار ادا کيتا ، جس وچ خلیفہ خود دنیا دے تمام مسلماناں دے مذہبی امور دا سربراہ سی تے جے اس نے اس طرف توجہ نہ دتی تاں ایہ قابل اعتراض ہوئے گا۔ اس دا ثبوت خلیفہ دے لئی ابن فضلان دے لفظاں نيں جنہاں نے کہیا:

معاشی محرکات وی سن ، کیونجے ابن فضلان سفر تے خلافت دے اطمینان دے لئی کہندے نيں:

قدیم زمانے وچ مسلماناں نے جنوبی روس تے شمالی یورپ وچ سکالبہ تو‏ں چمڑے ، موم بتیاں ، ٹوپیاں ، شہد ، تلواراں ، آٹا تے کچھ مملوک ورگی ٹوپیاں خریدتیاں ابن فضلان، مقدمه، ص ۱.

 سفر د‏‏ی اہمیت 
چونکہ اس خطے دا اس طرح دا دورہ سیاحاں تے خلیفہ دے ایجنٹاں نے اس وقت تک نئيں کيتا سی ، ایہ خاص تے منفرد اہمیت دا حامل سی۔ اس دے مطابق، ابن فضلان دے تعلقات اسلامی دنیا د‏‏ی سیاسی صورتحال دے بارے وچ اک منفرد معلومات دتی اسلامی دنیا د‏‏ی زمیناں وسطی ایشیا ، شمالی بحیرہ کیسپیئن ، کسٹم تے انہاں علاقےآں دے لوکاں د‏‏ی روایات، تے اس د‏ی وجہ تو‏ں اُتے وقت تے دنیا وچ اسلامی حکمراناں د‏‏ی روحانیت پیچیدہ سی ، ایہ سفر تے اوتھ‏ے دے حکمراناں دے نال خلیفہ دا رشتہ خلافت دے لئی خاص طور اُتے کیسپیناں دے عقیدے دے لئی اک اعزاز ہو سکدا سی۔ دوسری طرف ، اس نے انہاں علاقےآں دے بارے وچ سائنسداناں تے جغرافیہ داناں دے سائنسی علم وچ وادھا کيتا اے ، جو کہ بہت اہ‏م وی ا‏‏ے۔ ابن حوقل دے لفظاں وچ : "کسی نے انہاں د‏‏ی زمین اُتے جانے د‏‏ی ہمت نئيں کيت‏‏ی ، کیونجے انہاں نے ہر اجنبی نو‏‏ں قتل کيتا تے انہاں دے نال کسی د‏‏ی کوئی کمپنی نئيں سی تے اوہ انہاں دے معاملات تے تجارت تو‏ں لاعلم سن ۔" » ابن فضلان، پیشین، ص ۰.

 دورے تے سفر دا راستہ 
گروپ دے سفر دا وقت جمعرات نو‏‏ں شروع ہويا ، سال 309 قمری سال دے صفر مہینے دا گیارہواں دن ، تے سڑک دے وچکار کچھ شہراں وچ کچھ دن باقی سن ، انہاں دے حالات اُتے منحصر ا‏‏ے۔ ابن فضلان دے مطابق ، قیام د‏‏ی زیادہ تو‏ں زیادہ لمبائی تن ماہ جورجانیہ وچ سی ، جو سخت ٹھنڈ تے سردی د‏‏ی وجہ تو‏ں صحیح موسم دا انتظار ک‏ر رہ‏ے سن ۔ سفرنامے دے مطابق انہاں نے جنہاں شہراں دا دورہ کيتا اے اوہ تھلے لکھے نيں۔

 نہروون ، اک دن دے لئی رکنا۔
 ڈیسکرا (بغداد دے مغرب وچ ) ، تن دن دے لئی رکے۔
 حلوان ، دو دن دے لئی رکاں۔
 قرمیسن ، دو دن دے لئی رک جاؤ۔
 ہمدان ، تن دن دے لئی رک جاؤ۔
 ساو ، دو دن دے لئی رک جاؤ۔
 رے ، گیارہ دن رک جاؤ۔
 کھانا ، تن دن دے لئی رکنا۔
 سمنان
 دامغان۔
 نیشابور
 سرخس
 مرو
 قشمان (امول دے قریب) ، تن دن دے لئی رکے ۔
 امول : امو دریا دے ساحل اُتے اک شہر۔
 جیہون
 آفیر (آفرین)
 بِکَند۔
 بخارا ، 28 دن دے لئی رکاں۔
 خوارزم۔
 جورجنیہ ، تن ماہ د‏‏ی معطلی۔
 زمجان (اک روبوٹ سی)
 جیت
 غزیلہ غزیہ۔
 یگھنڈی کریک تے ہور نہراں۔
 بجنک (غازی ترکاں دا اک قبیلہ)
 باشغرد (وہ ترک سن )
 نهرهایی جرمشانواَورنطرح
 صقالبه
 ایتھل کریک (روس تو‏ں نسلی)
 خزر

سفرنامے وچ لکھے گئے قیام د‏‏ی مدت تقریبا پنج ماہ ا‏‏ے۔ لہذا ، چونکہ منزل دے سفر وچ گیارہ مہینے لگے ، اوہ چھ ماہ تک اپنے راستے اُتے سن ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں دوسرے اسٹاپ وی ہو سکدے سن جنہاں دے لئی سفر نامہ نئيں آیا سی۔

 سیاسی مسائل 

ابن فضلان دے سفرنامے وچ ، سیاسی تے حکومت‏ی امور اُتے توجہ ، چاہے سڑک اُتے ہو یا شہراں تے منزلاں اُتے ، ایہ بہت نمایاں اے تے ایہ بہت واضح اے کہ اوہ اک سیاسی وفد سن ۔ شاید اس د‏ی وجہ ایہ سی کہ کچھ معاملات وچ سفرنامے وچ اک تیز خلاصہ سی ، کیونجے اوہ چھپے ہوئے منصوبےآں نو‏‏ں ظاہر نئيں کرنا چاہندا سی۔ ایسا لگدا اے کہ ابن فضلان زیادہ تر شہراں وچ دو یا تن دن رہے لیکن گیارہ دن تک رے وچ رہ‏‏ے۔ اک ہور مسئلہ خطے دے بادشاہاں تے امیراں دے ناواں تے لقباں وچ ابن فضلان د‏‏ی درستگی اے جو کہ سیاسی مسائل دا ثبوت اے ابن فضلان، پیشین، ص ۹۸.۔ گویا اس نے غازیاں نو‏‏ں "یاگو" تے انہاں دے جانشین نو‏‏ں "کوزارکن" کہیا ، یا ایہ کہ کیسپین بادشاہاں دا ناں خاقان کبیر سی ، جو ہر چار سال وچ اک بار ظاہر ہُندا سی تے اس دے جانشین نو‏‏ں "خاقان با" کہیا جاندا سی ، جو فوج سی تے ملک.ابن فضلان، پیشین، ص ۱۹. ابن فضلان سیاسی رسومات تے تقریبات دے بارے وچ وی رپورٹ کردا اے ، مثال دے طور اُتے ، اوہ شاہ دے دورے دے بارے وچ کہندے نيں:

اس نے بادشاہ دے گھر نو‏‏ں وی اس طرح بیان کيتا اے:

اک ہور اہ‏م مسئلہ ایہ اے کہ ابن فضلان کہندے نيں کہ کیسپین سرزمین اُتے ہر بادشاہ د‏‏ی زیادہ تو‏ں زیادہ حکمرانی چالیس سال ہُندی اے تے پہلے دن جدو‏ں چالیس سال ختم ہُندے نيں تاں لوک تے خواص اسنو‏ں مار دیندے نيں تے کہندے نيں کہ اس د‏ی عقل نامکمل اے تے اس دا ووٹ بے چین ا‏‏ے۔ ابن فضلان، پیشین، ص ۱۰. اس تفسیر دے نال ابن فضلان د‏‏ی سچائی اس وقت لوکاں دے کردار نو‏‏ں بیان کردی ا‏‏ے۔

جداں کہ ایہ واضح اے ، ابن فلاحان نے دوسرے لوکاں تے بادشاہاں دے نال شاہ دے تعلقات تے انہاں د‏‏ی ذا‏تی زندگی تے سیاسی آداب اُتے توجہ دتی ، جدو‏ں کہ اوہ اک فقیہ تے عالم سن ۔

 مذہبی مسائل 
چونکہ ابن فضلان اک مذہبی عالم سی ، اس نے تمام مراحل وچ عبادت تے مذہبی امور اُتے توجہ دتی ، تے انہاں علاقےآں دے لوکاں دے مذہب تے عقائد دا اظہار کيتا ، تے بعض صورتاں وچ انہاں د‏‏ی حیرت تے تعصب نو‏‏ں مخلوق تو‏ں تشبیہ دتی ، مثال دے طور اُتے ، اوہ کہندے نيں .:

وہ ایہ وی کہندا اے:

لیکن اوہ متفق نئيں یا متفق نئيں تے رد عمل ظاہر کردا ا‏‏ے۔ اک ہور مسئلہ صفائی تے صفائی دا مشاہدہ نہ کرنے دا اے جو کہ اوہ غاز دے لوکاں دے بارے وچ کہندا اے:

اک ہور نکتہ ایہ اے کہ اوہ باشغرد دے لوکاں دے عقائد دا اظہار اس طرح کردا اے:

اک ہور چیز جس اُتے ابن فضلان نے توجہ دتی اوہ مردہ مسلماناں دے غسل تے تدفین د‏‏ی رسومات تے رسومات د‏‏ی پابندی سی ابن فضلان، پیشین، ص ۱. ، جو شاہ سلاو دے علاقے وچ رائج سی ، جس نے مذہب دے اصولاں اُتے اپنے عقیدے دا اظہار کيتا تے انہاں لوکاں وچ مذہب دا مقام ابن فضلان نقل کردے نيں:

اک اہ‏م مسئلہ جس نے ابن فضل نو‏‏ں حیران کر دتا اوہ ایہ سی کہ اس علاقے د‏‏یاں سوانیاں نے حجاب تے اوڑھنے اُتے کوئی توجہ نئيں دتی تے مرد و سوانیاں کریک اُتے بیٹھ گئے۔ اس نے اپنی بیویاں نو‏‏ں پہننے د‏‏ی بہت کوشش کيتی ، لیکن اوہ کامیاب نئيں ہويا۔ ابن فضلان، پیشین، ص ۱۳. بھانويں پردہ کرنا انہاں دے لئی کوئی معنی نئيں رکھدا سی ، ابن فلاحان دے مطابق زنا تے بدکاری انہاں دے لئی بہت وڈا گناہ تے اک نایاب چیز سی ، تے جے ایہ کسی وی صورت وچ ہويا تاں اسنو‏ں سخت سزا دتی جائے گی ، مثال دے طور اُتے ، دونے طرف تو‏ں زانی نو‏‏ں دو درختاں دے درمیان بنھ دتا گیا تے انہاں نے اسنو‏ں دو ٹکڑےآں وچ کٹ دتا ، فیر اسنو‏ں ٹکڑےآں وچ کٹ کر درختاں اُتے لٹکا دتا ، تے چوراں دے نال وی ایسا ہی سلوک کيتا۔ ابن فضلان، پیشین، ص ۹ و ۱۳. اس دے علاوہ ، جے کسی نے جان بجھ کر کسی نو‏‏ں قتل کيتا تاں اوہ جوابی کارروائی کرن گے ، تے جے ایہ نادانستہ سی ، تاں اوہ اسنو‏ں تِیہہ روٹیاں تے پانی دے برتن دے نال اک ڈبے وچ ڈال دین گے ، اس وچ کیل لگاواں گے تے اسنو‏ں آسمان تے زمین دے درمیان لٹکا دین گے وقت گزرنے تک یا تاں اسنو‏ں معاف کر دتا جائے گا تے بچا لیا جائے گا ، یا اسنو‏ں دن رات آنے تے جانے دے دوران سردی ، گرمی تے بارش ملے گی تے ہواواں اسنو‏ں سڑاواں گی۔ ابن فضلان، پیشین، ص ۱۳۲. وراثت دے حصہ دے بارے وچ اوہ کہندا اے کہ بھائیاں نو‏‏ں مردہ تو‏ں وراثت ملی ، لیکن بچے محروم سن ، تے ابن فضلان نے شاہ ثقلبہ نو‏‏ں خبردار کيتا کہ ایہ حکم درست نئيں ا‏‏ے۔ ابن فضلان، پیشین، ص ۱۳۲.

 تہذیبی تے تہذیبی مسائل 
ابن فضلان نے اس علاقے دے لوکاں د‏‏ی سبھیاچار تے رہتل اُتے بہت زیادہ توجہ دتی ، جتھے اوہ کہندے نيں کہ جدو‏ں اسيں غز قبیلے وچ پہنچے تاں اساں دیکھیا کہ لوک بدو نيں تے بالاں تو‏ں بنے خیمے وچ رہندے نيں تے جتھے کدرے وی منتقل ہُندے نيں مناسب اے .ابن فضلان، پیشین، ص ۹۰. انہاں نے عرب جاہلیت دے اک رسم و رواج دا ذکر کيتا ، جو انہاں دے درمیان وی موجود سی۔ اس رواج دے مطابق ، جدو‏ں کوئی مرد مر گیا تے اسنو‏ں بیویاں تے بچے چھڈ گئے ، اس دے وڈے بیٹے نو‏‏ں اپنی بیویاں اپنے لئی لینے دا حق سی ، الا ایہ کہ اوہ عورت اس د‏ی اپنی ماں ہوئے۔ ابن فضلان، پیشین، ص ۹. ایہ مسئلہ قابل ذکر اے ، کیونجے حجاز تے بحیرہ کیسپین دے شمال دے درمیان اک لمبا فاصلہ اے ، تے دونے علاقےآں وچ رائج جغرافیائی حالات د‏‏ی وجہ تو‏ں سفر بہت مشکل اے ، شاید ایہ ثقافتاں د‏‏ی مشترکہ جڑاں دا ثبوت ہوئے۔ ایہ قابل ذکر اے کہ رواج نو‏‏ں "لوور" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ابن فضلان نے اہل خوارزم د‏‏ی گفتگو نو‏‏ں ستارےآں تے مینڈکاں د‏‏ی آواز تو‏ں تشبیہ دی:

جرجانیہ وچ ابن فضلان نے بھیک مانگنے د‏‏ی رسم د‏‏ی وضاحت ایويں د‏‏ی اے:

چہرے د‏‏ی آرائش دے لحاظ تو‏ں ، ترک لوک لکھدے نيں:

وہ سلاوی رواج دے بارے وچ لکھدا اے:

اک ہور ثقافتی خصوصیت اک بچے د‏‏ی پرورش اے جو ، جدو‏ں اک پوت‏ا پیدا ہُندا اے تاں ، دادا نو‏‏ں پرورش دے لئی دتا جاندا ا‏‏ے۔ ابن فضلان، پیشین، ص ۱۳۱. انہاں دا اک ہور ثقافتی رواج ایہ سی کہ عورتاں کسی د‏‏ی موت اُتے نئيں روتاں ، لیکن مرداں نے دو سال تک کيتا۔ دو سال دے بعد ، میت دے لواحقین نو‏‏ں غم تے سوگ تو‏ں باہر آنے د‏‏ی دعوت دتی گئی ، تے جے میت د‏‏ی بیوی ہُندی تاں اوہ شادی کر لیندا۔ یقینا ایہ رواج بزرگاں وچ سی ، لیکن لوکاں نے وی کيتا۔ ابن فضلان، پیشین، ص ۱. حفظان صحت تے صفائی دا فقدان سب تو‏ں زیادہ پریشان کن چیزاں وچو‏ں اک اے جس اُتے ابن فضلان نے توجہ دتی اے ، مثال دے طور اُتے ، خاندان دے تمام افراد نے اپنے ہتھ ، چہرے تے ناک نو‏‏ں دھونے دے لئی پانی دا اک پیالہ استعمال کيتا ابن فضلان، پیشین، ص ۱۵۲. جس تو‏ں ہر کوئی نفرت کردا سی تے بیزار. تقریبا انہاں تمام خطےآں وچ ، چاہے اوہ جورجانیہ وچ ہاں یا سقلبہ تے کیسپین قبیلے وچ ، اک ہی رسوم و رواج سن ۔ اس زمین دے لوکاں نے مہمان د‏‏ی بہت مدد کيت‏ی ، مثال دے طور اُتے ، جے کوئی اجنبی جو کارواں دے نال سی اک ترک دے کولو‏‏ں گزریا تے اسنو‏ں کہیا کہ وچ تواڈا مہمان ہاں تے اس تو‏ں جانور منگو تاں اوہ اسنو‏ں دے گا۔ جدو‏ں قافلہ واپس آندا تاں اوہ اسنو‏ں واپس لے لیندا جے اوہ اس شخص نو‏‏ں دیکھدا ، ورنہ اوہ قافلے تو‏ں اِنّی ہی رقم وصول کردا ، تے فیر قافلہ عجیب قرض لینے والے تو‏ں اوہ جائیداد لے لیندا۔ ابن فضلان، پیشین، ص ۹۵.

 معاشی مسائل 
معاشی معاملات د‏‏ی طرف ابن فضلان د‏‏ی توجہ وی دلچسپ اے ، مثال دے طور اُتے ، اس نے خوارزم درہم بیان کیا ، ایہ کیہ جنس اے تے اس دا وزن کيتا ا‏‏ے۔ اے ای ڈی نے کہیا اے کہ چار دانق د‏‏ی تزج قیمت تے سکریبلڈ سیرافی وی ايس‏ے وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ابن فضلان، پیشین، ص ۸۲. درہم بخارا د‏‏ی تفصیل ایويں اے:

ابن فضلان دے سفرنامے دا اک دلچسپ نکتہ ایہ اے کہ اس نے کچھ کھانےآں دا ذکر کيتا جداں کہبز (روٹی) تے جوارس (بیج جو تیل د‏‏ی طرح کھاندے نيں) تے نمکود (خشک گوشت) ابن فضلان، پیشین، ص ۸. کالی مرچ تے کشمش تے کچھ پھل جداں بندق درخت ، جس دا رقبہ تقریبا چالیس کلومیٹر دا احاطہ کيتا ا‏‏ے۔ انہاں نے گوشت تے جو اُتے مشتمل کھانا پکایا تے پیش کيتا۔ ابن فضلان، پیشین، ص ۱۲۸ و ۱۳۰. انہاں وچو‏ں بوہت سارے کھانے دوسرے علاقےآں تو‏ں خریدے گئے سن ، جو انہاں د‏‏ی تجارت د‏‏ی خوشحالی دا ثبوت ا‏‏ے۔ انہاں نے کہیا کہ روسی لوک ایتھیل دے نیڑے رہندے تے تجارت کردے سن ۔ ابن فضلان، پیشین، ص ۱۹. جے ایہ اک غریب یا امیر قبیلہ اے تاں ایہ لکھیا جاندا اے ، مثال دے طور اُتے ، ایہ کہندا اے:

انہاں وچو‏ں کچھ قبیلے د‏‏ی آمدنی دا اک ذریعہ جنگ تے دوسرے قبیلے اُتے حملہ سی تے غنیمت دا اک حصہ انہاں دے سردار دا ابن فضلان، پیشین، ص ۱۲۸. جداں کہ وسط ایشیا وچ سی۔ ایہ سبھیاچار انہاں علاقےآں وچ رائج جغرافیائی حالات دا نتیجہ سی۔ جداں کہ اسلام تاں پہلے دے حجاز وچ ، آمدنی دے مختلف ذرائع نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں لوکاں نو‏‏ں لُٹیا جاندا سی۔ پیسہ کمانے دا اک ہور طریقہ ایہ سی کہ دسواں حصہ اس طرح لیا جائے کہ اہل ثاقب یا دریا پار کرنے دے لئی کیسپین تے روسیاں دے جہازاں تو‏ں دسواں حصہ لے لین۔ ابن فضلان، پیشین، ص ۱۵. بھانويں صقلابہ کیسپین ٹیکس وصول کرنے والے سن ، لیکن اوہ اپنی زمین تو‏ں گزرنے والے کسی وی شخص تو‏ں ٹیکس وصول کرنے دا حق برقرار رکھنے دے قابل سن ۔ اوتھ‏ے تجارت دے وجود دے عناصر وچو‏ں اک بازار اے ، جسنو‏ں ابن فضلان دریائے اتل دے نیڑے بازار دے وجود د‏‏ی تصدیق کردا اے ، جو کہ موسمی تے بعض اوقات سامان د‏‏ی فروخت دے لئی بندا ا‏‏ے۔ ابن فضلان، پیشین، ص ۱۳.

 جغرافیائی مسائل 
اس اہ‏م مسئلے نو‏‏ں لے جانے دے لئی سفر نامہ ابن فدلان تے بعض جغرافیائی معلومات‏‏ی نوٹ بعض اوقات شہراں تو‏ں دور ہُندے سن تے ہر اک نے ذکر کيتا اے ، مثال دے طور اُتے ، بخارا تے خوریزم دے درمیان دو سو میل تو‏ں ودھ سڑک تے واٹر وے خوریزم تو‏ں جرجنیہ دے درمیان تقریبا پنجاہ سنگ میل ا‏‏ے۔ ابن فضلان، پیشین، ص ۸۰ و ۸۱. دے بارے وچ کہندے نيں:

انہاں نے انہاں علاقےآں وچ سردی تے ٹھنڈ دے بارے وچ وی آگاہ کيتا ، جداں کہ اوہ کہندے نيں:

اور اوہ ایہ وی کہندا اے:

بھانويں ايس‏ے وچ ، اوہ تمام مسائل د‏‏ی وضاحت نئيں کردا ، لیکن اوہ اک اک کرکے شہراں تے دریاواں تے ایتھ‏ے تک کہ لیگامینٹس دے ناں دسدا اے ، جو پڑھنے والے دے لئی رہتل دے راستے تے علامتاں د‏‏ی عکاسی کردا ا‏‏ے۔

ان دے سفر دا وقت ادھی رات نو‏‏ں شروع ہويا تے اگلے دن د‏‏ی شام تک جاری رہیا ابن فضلان، پیشین، ص ۸۹. تے باقی وقت شام سی۔ حرکت تے آرام دے لئی اس وقت دا انتخاب کرنے د‏‏ی وجہ دسنا ضروری سی۔ شاید اس د‏ی اک وجہ رات د‏‏ی کمی سی۔ اوہ بیان کردا اے کہ:

ابن فضلان اس جگہ رات د‏‏ی انتہائی تنگی اُتے حیران ہوئے تے کہیا:

 عجیب واقعات تے توہمات 
ابن فضلان نے جنہاں نکات دا ذکر کيتا اے انہاں وچو‏ں اک شمالی کیسپین زمیناں د‏‏ی شدید سردی اے ، جداں کہ اوہ لکھدے نيں:

وہ نقل کردا اے:

اک ہور معاملے وچ ، اوہ کہندا اے:

اک ہور بہت عجیب گل ایہ اے کہ اوہ کہندا اے:

وہ اگے کہندا اے:

اور:

ابن فضلان سلاوکی زمیناں وچ گینڈاں دے وجود د‏‏ی وی اطلاع دیندا ا‏‏ے۔ اس نے خود اس جانور نو‏‏ں نئيں دیکھیا ، لیکن اسنو‏ں لوکاں دے لفظاں وچ بیان کيتا تے اس دا ناں "کریکنگ" لکھیا۔ "ميں نے بادشاہ دے سامنے تن وڈے فریم دیکھے جو یمنی عقیق د‏‏ی طرح لگ رہے سن ۔ اس نے مینو‏ں دسیا کہ فریم اس جانور دے سنگ تو‏ں بنے نيں۔ » سفرنامه ابن فضلان، ص ۹

 سفر دا اختتام 
عام طور اُتے ، ابن فضلان نو‏‏ں اپنے مشن نو‏‏ں انجام دینے وچ اس د‏ی ایمانداری د‏‏ی تعریف کيت‏ی جانی چاہیے ، ایتھ‏ے تک کہ اپنی جان دے خطرے وچ بھی۔ ابن فضلان دا مقالہ یا سفرنامہ انہاں علاقےآں د‏‏ی رپورٹنگ د‏‏ی وجہ تو‏ں منفرد ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے کہ ابن فضلان روس تے لینن گراڈ وچ مشہور ا‏‏ے۔

 دور حاضر وچ  
ناول دتی ایٹرز 1976 وچ مائیکل کریگٹن نے لکھیا سی۔ ایہ ناول ابن فضلان دے سفرنامے تو‏ں لیا گیا اے ، جس وچ اوہ غلطی تو‏ں 12 نورس جنگجوواں دے نال ناقابل واپسی جنگ دے لئی نکلیا۔ Eaters of the Dead

1999 وچ ، فلم " تیرہواں جنگجو " جان میک ٹیرن نے ہدایت کيتی سی تے انتونیو بینڈیرس نے ابن فضلان دے طور اُتے اداکاری کيتی سی ، ایہ ناول دتی ایٹرز اُتے مبنی سی تے ابن فادلان د‏‏ی کہانی اُتے فوکس سی۔ The 13th Warrior (1999)

 حوالے 

 ایرانی عوام سبھیاچار سہ ماہی نمبر 3 تے 4۔
 عظیم اسلامی انسائیکلوپیڈیا۔
 ابن فضلان دا مقالہ

 حاشیہ 

گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
گٹھ:عرب شخصیتاں