عصمت انبیاء

عصمت انبیاء تو‏ں مراد انبیاء دا خطا تے گناہ تو‏ں محفوظ ہونا ا‏‏ے۔ عصمت انبیاء نو‏‏ں تمام ادیان الہی دا مشترکہ اصول قرار دتا جاندا ا‏‏ے۔ البتہ اس د‏ی حقیقت تے اس دے مراتب دے بارے وچ انہاں وچ اختلاف‌ پایا جاندا ا‏‏ے۔ مسلما‏ن علماء اس گل اُتے متفق نيں کہ انبیاء شرک و کفر تو‏ں پاک تے وحی دے دریافت کرنے ہور اس د‏ی تبلیغ وچ کِسے قسم د‏‏ی خطا تے گناہ دے مرتکب نئيں ہُندے نيں؛ لیکن انبیاء دا دوسرے گناہاں تے خطا تو‏ں وی محفوظ ہونے یا نہ ہونے وچ انہاں دے درمیان اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔ اکثر مسلما‏ن علماء دے مطابق انبیاء انہاں دونے امور وچ وی معصوم ہُندے نيں۔

قرآن وچ انبیاء د‏‏ی عصمت دے بارے وچ کوئی تصریح نئيں آئی اے، لیکن مفسرین قرآن د‏‏ی بعض آیتاں مانند سورہ بقرہ آیت نمبر 36 جو حضرت آدم تے حضرت حوا دے بہشت تو‏ں کڈے جانے دے بارے وچ اے، دے تھلے انبیاء د‏‏ی عصمت دے بارے وچ بحث کردے نيں۔ مسلما‏ن متکلمین انبیاء د‏‏ی عصمت نو‏‏ں ثابت کرنے دے لئی مختلف عقلی دلائل پیش کردے نيں۔ اس سلسلے وچ اوہ قرآن د‏‏ی بعض آیات من جملہ سورہ حشر د‏‏ی آیت نمیر 7 تو‏ں وی استناد کردے نيں۔

انبیاء د‏‏ی عصمت دے مخالفین وی قرآن د‏‏ی بعض آیات تو‏ں استناد کردے نيں جو تمام انبیاء د‏‏ی عصمت یا گھٹ تو‏ں گھٹ بعض انبیاء د‏‏ی عصمت دے نال سازگار نئيں نيں۔ انہاں دے جواب وچ کہیا جاندا اے کہ ایہ آیات متشابہ آیات نيں جنہاں د‏‏ی تأویل و تفسیر دے لئی انہاں نو‏‏ں محکمات د‏‏ی طرف ارجاع دینا ضروری ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح اوہ آیات جو انبیاء د‏‏ی عصمت دے نال ناسازگار نيں انہاں نو‏‏ں ترک اولی اُتے حمل کيتا جاندا اے جو گناہ تے خطا دے متعارف معانی تو‏ں متفاوت معانی اُتے دلالت کردیاں نيں۔

 مفہوم‌ شناسی 
عصمت انبیاء تو‏ں مراد انبیاء دا ہر قسم دے گناہ تے بدی معرفت،‌ «عصمت پیامبران»، ص۔ ہور وحی دے دریافت تے ابلاغ وچ انہاں دا خطا تو‏ں منزہ ہونا ا‏‏ے۔سبحانی، منشور جاوید، ۱۳۸۳ش، ج، ص۸-۹۔ عصمت، انبیاء د‏‏ی اندرونی صفت اے جس دے باعث اوہ نیک اعمال نو‏‏ں برے اعمال تو‏ں واضح تے آشکار طور اُتے تشخیص دے سکدے نيں۔تمیمی آمدی، غرر الحکم، ۱۳۹۰ش، ص۲؛ معرفت،‌ «عصمت پیامبران»، ص۔

اسلامی تعلیمات وچ انبیاء د‏‏ی عصمت نو‏‏ں مختلف کلمات دے ضمن وچ بیان کيتا جاندا اے جنہاں وچ تنزیہ انبیاء، توفیق، صدق تے امانت وغیرہ شام‏ل نيں۔یوسفیان و شریفی، پژوہشی در عصمت معصومان (ع)، ۱۳۸۸ش، ص۲-۳۰۔

 اہمیت 
وحی دے دریافت تے ابلاغ وچ انبیاء دا معصوم ہونا تمام ادیان الہی دا مشترکہ عقیدہ منیا جاندا اے ؛انواری، نور عصمت بر سیمای نبوت، ۱۳۹ش، ص۵۲۔ بھانويں اس د‏ی حقیقت تے مراتب دے بارے وچ انہاں دے درمیان تے مسلما‏ن متکلمین دے درمیان اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔صادقی اردکانی، عصمت، ۱۳۸۸ش، ص۱۹۔

بعض اس گل دے معتقد نيں کہ انبیاء د‏‏ی عصمت دا مسئلہ ظہور اسلام دے بعد مسلماناں وچ رائج ہويا ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے کہیا جاندا اے کہ خلیفہ اول نے پیغمبر اسلامؐ د‏‏ی تجلیل د‏‏ی خاطر آپ نو‏‏ں خطا تو‏ں معصوم قرار دتا ا‏‏ے۔یوسفیان و شریفی، پژوہشی نو در عصمت معصومان(ع)، ۱۳۸۸ش، ص۲۔ ايس‏ے طرح نقل ہويا اے کہ امام علی علیہ السلام نے انبیا دے مقام و مرتبے نو‏‏ں بیان کردے وقت عصمت دا لفظ استعمال کيتا ا‏‏ے۔مجلسی، بحار الانوار، ۰۳ق، ج۲۵، ص۲۰۰ و ۱۔ انہاں تمام گلاں دے باوجود بعض دانشوراں دا عقیدہ اے کہ عصمت انبیاء د‏‏ی اصطلاح علم کلام د‏‏ی دوسرے بہت ساری اصطلاحات د‏‏ی طرح اس علم د‏‏ی پیدائش دے بعد تے امام صادقؑ د‏‏ی امامت دے دوران وجود وچ آئیاں نيں۔سبحانی، بحوث فی الملل و النحل، ج۲، ص۱۱۳-۱؛ مظفر، دلائل الصدق، ج۱، ص۳۲-۵۵۲ بہ نقل از یوسفیان و شریفی، پژوہشی نو در عصمت معصومان (ع)، ۱۳۸۸ش، ص۲۔

قرآن وچ انبیاء د‏‏ی عصمت دے بارے وچ تصریح نئيں آئی اے ؛یوسفیان و شریفی، پژوہشی نو در عصمت معصومان(ع)، ۱۳۸۸ش، ص۱۔ لیکن مفسرین نے قرآن د‏‏ی بعض آیات د‏‏ی تفسیر وچ اس موضوع تو‏ں بحث کيتی نيں۔ انہاں آیات وچ سورہ بقرہ د‏‏ی آیت نمیر 36،مغنیہ، تفسیر الکاشف، ۱۲ق، ج۱، ص۹۸۔ سورہ اعراف د‏‏ی آیت نمیر 32 تے سورہ طہ د‏‏ی آیت نمیر 121 جو حضرت آدم و حوا د‏‏ی داستان تے انہاں دے شیطان دے نال برتاؤ دے بارے وچ اے ايس‏ے طرح سورہ آل عمران د‏‏ی آیت نمبر 33 جو بعض انبیاء دے برگزیدہ ہونے دے بارے وچ اے تے سورہ نجم د‏‏ی آیت نمبر 3 تو‏ں 5 جو پیغمبر اسلامؐ دے وحی دے بغیر اپنی ہويا و ہوس تو‏ں نطق نہ کرنے تو‏ں متعلق اے، شام‏ل نيں۔نقی‌ پور فر، پژوہشی پیرامون تدبر در قرآن، ۱۳۸۱ش، ص۳۳۹-۳۵۔

 منشأ 
عصمت دے منشاء تے سبب دے بارے وچ مختلف نظرات بیان کيتے گئے نيں: شیخ مفید تے سیدِ مرتَضی عصمت انبیاء نو‏‏ں انہاں دے حق وچ خدا دے لطف و کرم دا نتیجہ قرار دیندے نيں۔مفید، تصحیح الاعتقادات الامامیہ، ۱۱۳ق، ص۱۲۸؛ سید مرتضی، الذخیرہ، ۱۱۱ق، ص۱۸۹۔ سیدِ مرتضی اک ہور قول وچ شیخ طوسی تے ابن میثم بحرانی دے نال عصمت انبیا نو‏‏ں انہاں دے نفسانی مَلَکہ جو انہاں دے اندر موجود ہُندے نيں دا نتیجہ قرار دیندے نيں جس د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں تو‏ں گناہ سرزد ہونے د‏‏ی قدرت ہی سلب ہو جاندی اے ايس‏ے بنا اُتے اس خصوصیت دے ہُندے ہوئے انبیاء تو‏ں کدی وی گناہ سرزد نئيں ہُندا۔سید مرتضی، تنزیہ‌ الانبیاء، ص۱۹؛ طوسی، تلخیص‌ المحصل، ۱۹۸۵م، ص۳۹؛ بحرانی، النجاہ فی القیامہ، ۱۱ق، ص۵۵۔ علامہ طباطبایی طاعت تے گناہ تو‏ں متعلق انبیاء دے راسخ تے زوال ناپذیر علم نو‏‏ں انہاں د‏‏ی عصمت دا منشأ قرار دیندے نيں، انبیاء دے علم د‏‏ی خصوصیت ایہ اے کہ پہلی گل ایہ کہ ایہ علم قابل تعلیم نئيں اے بلکہ خدا دا عطا کردہ اے دوسری گل ایہ کہ ایہ علم شہوات تو‏ں مغلوب نئيں ہُندا۔طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۲۹۱؛ ج۵، ص۹۔ ملا صدرا وی عصمت انبیاء نو‏‏ں خدا د‏‏ی عطا تے بخشش سمجھدے نيں جسنو‏ں خدا اپنے بندےآں وچو‏ں جس نو‏‏ں چاہے عطا فرماندا اے جس دے ذریعے قوہ واہمہ جو شیطان دے وسوساں وچ آنے دا امکان ہُندا اے، قوہ عاقلہ د‏‏ی تسخیر وچ چلی جاندی ا‏‏ے۔ملا صدرا، تفسیر القرآن الکریم، ۱۳۱ش، ج۵، ص۲۲۔

 دائرہ 
عصمت انبیاء دے کئی مراحل تے مراتب تصور کيتے جاندے نيں جو بالترتیب ایہ نيں: شرک تے کفر تو‏ں معصوم ہونا، وحی دے دریافت تے ابلاغ وچ معصوم ہونا، گناہ کبیرہ و صغیرہ ہور روزمرہ امور وچ خطا تو‏ں معصوم ہونا۔ مسلما‏ن علماء پہلے تے دوسرے مرحلے دے بارے وچ اتفاق نظر رکھدے نيں تے سب اس گل دے معتقد نيں کہ انبیاء نبوت اُتے فائز ہونے تو‏ں پہلے تے بعد وچ کِسے وقت وی شرک تے کفر وچ مبتلا نئيں ہُندے نيں۔طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۳۱۳؛ تفتازانی، شرح المقاصد، ۱۱۲ق، ج۵، ص۵۰۔ ايس‏ے طرح شیعہ تے سنی متکلمین اس گل دے وی معتقد نيں کہ انبیاء وحی دے دریافت، حفظ تے ابلاغ وچ عمدا،ایجی، شرح المواقف، ۱۳۲۵ش، ص۲۳۔ تے سہويا کسی گناہ یا خطاتفتازانی، شرح المقاصد، ۱۱۲ق، ج۵، ص۵۰۔ تو‏ں معصوم ہُندے نيں۔ البتہ پنجويں صدی ہجری دے معتزلی رہنما قاضی عبد الجبار تبلیغ رسالت وچ کذب سہوی نو‏‏ں جائز قرار دیندے نيں۔سبحانی، منشور جاوید، ۱۳۸۳ش، ج۵، ص۳۱۔

عصمت دے تیسرے مرحلے وچ وی شیعہ متکلمین اتفاق‌ نظر رکھدے؛مفید، النکت الاعتقادیہ، ۱۱۳ق، ص۳؛ حلی، کشف المراد، ۱۳۸۲ش، ص۱۵۵۔ یعنی انہاں دے مطابق انبیاء ہر قسم دے گناہ کبیرہ و صغیرہ تو‏ں معصوم ہُندے نيں۔برای نمونہ نگاہ کنید بہ مفید، النکت الاعتقادیہ، ۱۱۳ق، ص۳؛ حلی، کشف المراد، ۱۳۸۲ش، ص۱۵۵۔ اس بارے وچ صرف شیخ مفید سہويا گناہ صغیرہ د‏‏ی انجام دہی نو‏‏ں انبیاء دے لئی بعثت تو‏ں پہلے ممکن قرار دیندے نيں اس شرط دے نال کہ ایہ گناہ وی نفس د‏‏ی پستی د‏‏ی وجہ تو‏ں سرزد نہ ہويا ہوئے۔مفید، اوائل المقالات، ۱۱۳ق، ص۲۔

چوتھا مرحلہ یعنی روزمرہ امور وچ خطا تو‏ں وی معصوم ہونے نو‏‏ں وی اکثر شیعہ علماء قبول کردے نيں تے کہندے نيں کہ انبیاء زندگی دے فردی تے سماجی امور وچ وی خطا تو‏ں معصوم ہُندے نيں؛مفید، عدم سہو النبی، ۱۱۳ق، ص۲۹و۳۰؛ حلی، کشف المراد، ۱۳۸۲ش،‌ ص۱۵۵-۱۵۔ لیکن انہاں وچو‏ں بعض جداں کلینی تے شیخ صدوق اس نظریے دے مخالف نيں۔ کلینی اس گل دے معتقد نيں کہ روزمرہ امور وچ انبیاء دا چھوٹی چھوٹی خطااں تو‏ں وی معصوم ہونا جنہاں دے سرزد ہونے تو‏ں لوکاں دے اعتماد نو‏‏ں ٹھیس نہ پہنچدا، دے ثبوت وچ نہ صرف کوئی عقلی دلیل نئيں اے، بلکہ اس دے خلاف بعض احادیث وی موجود نيں کہ جو اس گل دے اُتے دلالت کردیاں نيں کہ اس طرح دے خطاواں انبیاء تو‏ں سرزد ہوئیاں نيں۔کلینی، الکافی، ۱۰ق، ج۱، ص۲۵-۳۱۔ شیخ صدوق حدیث ذوالشمالین تو‏ں استناد کردے ہوئےصدوق، من لا یحضرہ الفقیہ، ۱۰ق، ج۱، ص۳۵۸و۳۵۹۔ سہو النبی نو‏‏ں قبول کردے نيں تے انبیاء نو‏‏ں خطا تے اشتباہ تو‏ں وی معصوم سمجھنے نو‏‏ں غلو تے تفویض قرار دیندے نيں۔صدوق، من لا یحضرہ الفقیہ، ۱۰ق، ج۱، ص۳۵۹۔

علامہ طباطبایی اس گل دے معتقد نيں کہ انبیاء د‏‏ی زندگی دے اوہ امور جو وحی تے لوکاں د‏‏ی ہدایت تو‏ں مربوط نئيں نيں اوہ عصمت دے موضوع تو‏ں خارج نيں۔ آپ دے مطابق پیغمبر اسلامؐ دے علاوہ دوسرے انبیاء تو‏ں روزمرہ امور وچ خطا تے اشتباہ دے مرتکب ہونے وچ قرآن د‏‏ی بعض آیات دلالت کردیاں نيں مثلا: حضرت آدم دا اپنے عہد و پیمان نو‏‏ں فراموش کرنا، حضرت نوح دا اپنے گناہگار بیٹے نو‏‏ں طوفان تو‏ں نجات دینے د‏‏ی درخواست کرنا، حضرت یونس دا غصے د‏‏ی حالت وچ اپنی قوم تو‏ں باہر جانا تے حضرت موسی دا بنی‌اسرائیل د‏‏ی گوسالہ پرستی تو‏ں متعلق حضرت ہارون دے بارے وچ بے جا قضاوت وغیرہ۔فاریاب، «عصمت پیامبران در منظومہ فکری علامہ طباطبایی»، ص۲-۲۸۔

 انبیاء د‏‏ی عصمت تے انہاں دا اختیار 
اک گروہ دا خیال اے کہ عصمت تے اختیار اک دوسرے دے منافی نيں۔ ايس‏ے بنا اُتے بعض لوک انبیاء د‏‏ی عصمت دے منکر نيں جدو‏ں کہ بعض، انبیاء د‏‏ی عصمت دے تاں قائل نيں لیکن اسنو‏ں اک اجباری امر قرار دیندے نيں۔یوسفیان و شریفی، پژوہشی در عصمت معصومان (ع)، ۱۳۸۸ش، ص۳۹۔ دوسرا گروہ کہندا اے کہ انسان خطا دا پتلا اے تے گناہ اس د‏ی سرشت وچ شام‏ل اے لہذا اوہ لکھ کوشش کرے فیر وی کسی نہ کسی خطا وچ مبتلا ہو ک‏ے ہی رہے گا۔ اس بنا اُتے کسی انسان دا عصمت دے مقام اُتے فائز ہونا بیرونی عوامل د‏‏ی بنا اُتے اے تے اس دے اختیار تو‏ں خارج ا‏‏ے۔ ایہ گروہ اپنے دعوی نو‏‏ں ثابت کرنے دے لئی قرآن د‏‏ی بعض آیات تو‏ں وی تمسک کردا ا‏‏ے۔یوسفیان و شریفی، پژوہشی در عصمت معصومان(ع)، ۱۳۸۸ش، ص۳۹-۱۔

من جملہ انہاں آیات وچو‏ں اک سورہ ص د‏‏ی آیت نمبر 46 اے جس وچ انبیاء دے بارے وچ "اخلصناھم" (اساں انہاں نو‏‏ں مخلص بنایا) د‏‏ی عبارت استعمال ہوئی ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح آیت تطہیر (سورہ احزاب د‏‏ی آیت نمبر 33) جس دے مطابق خدا نے بعض انساناں نو‏‏ں گناہاں تو‏ں پاک تے منزہ قرار دتا ا‏‏ے۔یوسفیان و شریفی، پژوہشی در عصمت معصومان(ع)، ۱۳۸۸ش، ص۳۹-۱۔

اس نظریے دے مقابلے وچ علامہ طباطبایی کہندے نيں کہ خدا نے انبیاء نو‏‏ں علم عطا کيتا اے جس تو‏ں اوہ گناہ دے باطن تو‏ں وی باخبر ہُندے نيں۔ اس بنا اُتے چونکہ انبیاء گناہ د‏‏ی پستی تے حقیقت تو‏ں آشنا ہُندے نيں اس دا ارتکاب نئيں کردے نہ ایہ کہ اوہ اس کم وچ مجبور نيں۔ علامہ طباطبائی گناہ تو‏ں انبیاء د‏‏ی آگاہی نو‏‏ں کسی کھانے والی زہریلی چیز تو‏ں متعلق انسان د‏‏ی آگاہی تو‏ں تشبیہ دیندے نيں جس دے نتیجے وچ انسان اس چیز نو‏‏ں کھانے تو‏ں پرہیز کردا ا‏‏ے۔طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۵، ص۳۵۔

آیت اللہ جعفر سبحانی لکھدے نيں کہ مقام عصمت خدا دے ارادے تو‏ں نصیب ہُندا اے تے قرآن د‏‏ی بعض آیات اس گل اُتے تاکید کردیاں نيں کہ ایہ مقام خدا د‏‏ی عطا کردہ اے ؛ لیکن عصمت دے مقام نو‏‏ں کسب کرنے دے مقدمات انسان د‏‏ی کوشش تے نفسانی خواہشات دے نال مقابلہ کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں حاصل ہُندا ا‏‏ے۔ اس بنا اُتے عصمت اختیار دے نال قابل‌ جمع ا‏‏ے۔سبحانی، عصمۃ الانبیاء فی القرآن الکریم، ۱۲۰ق، ص۲۹؛ مصباح یزدی، آموزش عقاید، ۱۳ش، ج۲، ص۱۱۔

 دلائل 
انبیاء د‏‏ی عصمت اُتے عقلی تے نقلی دلائل موجود نيں:
 عقلی دلائل 
عصمت انبیاء اُتے سب تو‏ں اہ‏م عقلی دلیل انبیاء اُتے لوکاں دے اعتماد د‏‏ی بحالی ا‏‏ے۔ملاحظہ کرن: حلی، کشف‌المراد، ۱۳۸۲ش، ص۱۵۵۔ ايس‏ے بنا اُتے اس دلیل نو‏‏ں "دلیل اعتماد" دا ناں دتا گیا اے،اشرفی و رضایی، «عصمت پیامبران در قرآن و عہدین»، ص۸۔ جے انبیاء دا کردار انہاں دے گفتار دے نال مطابقت نہ رکھے تاں لوک انہاں د‏‏ی قیادت نو‏‏ں تسلیم نئيں کرن گے۔سبحانی، منشور جاوید، ۱۳۸۲ش، ج۵، ص۳؛ سیدِ مرتضی، تنزیہ‌الانبیاء، ۱۳۸۰ش، ص۵

اس سلسلے د‏‏ی ہور عقلی دلائل وچو‏ں اک رسالت دے اہداف دا پایمال ہونا ا‏‏ے۔ کہیا جاندا اے کہ چونکہ انبیاء د‏‏ی اطاعت واجب اے، اس صورت وچ جے انبیاء گناہ دے مرتکب ہاں تاں ایہ سوال پیدا ہُندا اے کہ اس گناہ وچ وی انہاں د‏‏ی پیروی واجب اے یا نئيں؟ جے اس وچ وی انہاں د‏‏ی پیروی کرنے نو‏‏ں واجب قرار داں تاں انہاں دے بھیجنے دا مقصد ختم ہو جائے گا کیونجے انبیاء نو‏‏ں لوکاں د‏‏ی ہدایت دے لئی بھیجیا گیا ا‏‏ے۔ جے کہیا جائے کہ انہاں د‏‏ی پیروی واجب نئيں اے تاں ایہ اک قسم تو‏ں انہاں د‏‏ی تحقیر شمار ہوئے گی۔معرفت، آموزش علوم قرآن، ۱۳ش، ص۰۲۔
 نقلی دلائل 
نقلی دلائل وچ قرآن د‏‏ی آیات تے احادیث شام‏ل نيں۔ مفسرین دے مطابق قرآن د‏‏ی بعض آیات انبیاء د‏‏ی عصمت اُتے دلالت کردیاں نيں۔ علامہ طباطبایی سورہ نساء د‏‏ی آیت نمیر 64، 69 تے 165، سورہ انعام د‏‏ی آیت نمیر 90 تے سورہ کہف د‏‏ی آیت نمبر 17 نو‏‏ں من جملہ انہاں آیات وچو‏ں قرار دیندے نيں۔ملاحظہ کرن: طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۲، ص۱۳۵-۱۳۸۔

سورہ کہف د‏‏ی آیت نمیر 17 وچ آیا اے کہ: "جسنو‏ں اللہ ہدایت دے اوہی ہدایت یافتہ اے "۔ علامہ طباطبایی دے مطابق ایہ آیت ہدایت یافتہ گان تو‏ں ہر قسم د‏‏ی گمراہی نو‏‏ں نفی کردی اے تے چونکہ ہر گناہ اک قسم د‏‏ی گمراہی اے، پس انبیاء کسی گناہ دے مرتکب نئيں ہُندے نيں۔ملاحظہ کرن: طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۲، ص۱۳۵۔

متعدد احادیث وچ عصمت نو‏‏ں انبیاء دے لئی ضروری قرار دتی گئی ا‏‏ے۔نگاہ کنید بہ کلینی، الکافی، ۱۰ق، ج۱، ص۲۰۲-۲۰۳؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۰۳ق،‌ ج۱، ص۱۰۳؛ ج۱۲، ص۳۸؛ ج، ص۵؛ صدوق، عیون اخبار الرضا، ۱۳۸ق، ج۱، ص۱۹۲-۲۰۔ من جملہ انہاں احادیث وچو‏ں اک وچ آیا اے کہ امام باقرؑ نے فرمایا: "انبیاء گناہ دے مرتکب نئيں ہُندے؛ کیونجے انبیاء سب دے سب معصوم تے پاک نيں تے اوہ کسی چھوٹے یا وڈے گناہ دے مرتکب نئيں ہُندے نيں۔"صدوق، الخصال، ۱۳۲ش، ج۲، ص۳۹۹۔

 اعتراضات تے انہاں دا جواب 
عصمت انبیاء دے مخالفین بعض آیات تو‏ں تمسک کردے ہوئے انبیاء د‏‏ی عصمت دے منکر ہوئے نيں۔ انہاں دے علاوہ بعض دوسری آیات تو‏ں استناد کردے ہوئے بعض انبیاء د‏‏ی عصمت اُتے اعتراضات وی کيتے گئے نيں؛ من جملہ انہاں وچ حضرت آدم،[42] حضرت نوح،[43] حضرت ابراہیم،[44] حضرت موسی،[45] حضرت یوسف،[46] حضرت یونس،[47] تے پیغمبر اسلامؐ۔[48] شام‏ل نيں۔
آیت‌اللہ سبحانی عصمت انبیاء دے منکرین د‏‏ی جانب تو‏ں اس موضوع اُتے کيتے جانے والے سب تو‏ں اہ‏م اعتراضات دا سرچشمہ انہاں آیات نو‏‏ں قرار دیندے نيں۔[49] احمد امین مصری انہاں آیات تو‏ں استناد کردے ہوئے[50] نبوت تو‏ں پہلے تے بعد وچ انبیاء نو‏‏ں گناہ کبیرہ تے صغیرہ تو‏ں معصوم قرار دینے نو‏‏ں غلو تے قرآن د‏‏ی صریح آیات دے منافی قرار دیندے نيں۔[51]

اس سلسلے وچ کيتے جانے والے بعض اعتراضات تے انہاں دا جواب تھلے ملاحظہ کرن:
 وعدہ الہی د‏‏ی نسبت نا امیدی تے بدگمانی 
سورہ یوسف د‏‏ی آیت نمبر 110 وچ آیا اے کہ: ""(ترجمہ: ایتھ‏ے تک کہ جدو‏ں رسول مایوس ہونے لگے تے خیال کرنے لگے کہ (شاید) انہاں تو‏ں جھوٹھ بولا گیا ا‏‏ے۔ تاں (اچانک) انہاں دے پاس ساڈی مدد پہنچ گئی۔۔۔۔) سورہ یوسف،‌ آیت ۱۱۰۔ کہیا جاندا اے کہ اس آیت وچ وعدہ الہی د‏‏ی نسبت انبیاء د‏‏ی ناامیدی تے بدگمانی () دے بارے وچ بحث ہوئی اے ایہ چیز انبیاء دے معصوم نہ ہونے د‏‏ی دلیل اے ؛ کیونجے اس گل دا لازمہ ایہ اے کہ انبیاء نے ایہ گمان کيتا سی کہ خدا نے انہاں د‏‏ی مدد تے نصرت دے بارے وچ جھوٹھ بولا ا‏‏ے۔زمخشری، الکشاف، ۱۰ق، ج۲، ص۵۲؛ سبحانی، منشور جاوید، ۱۳۸۳ش، ج۵، ص۵۲۔

علامہ طباطبایی اس اعتراض دے جواب وچ کہندے نيں کہ مذکورہ آیت وچ فعل "ظنوا" دا فاعل لوک نيں نہ انبیاء۔ اس صورت وچ آیت دا معنا ایويں ہوئے گا: لوک ایہ گمان کردے نيں کہ خدا د‏‏ی طرف تو‏ں عذاب دا وعدہ جھوٹھا ا‏‏ے۔طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱۱، ص۲۹۔  آیت اللہ سبحانی اس آیت وچ موجود تمام ضمیراں نو‏‏ں انبیاء د‏‏ی طرف لوٹاندے نيں لیکن اس دے باوجود آپ اس گل دے معتقد نيں کہ انبیاء نے خدا دے حوالے تو‏ں ایسا گمان نئيں کيتا سی بلکہ انہاں د‏‏ی حالیت ایسی ہوگئی سی لوکاں نے ایہ خیال کيتا سی کہ انبیاء خدا اُتے ایسا گمان رکھدے نيں۔سبحانی، منشور جاوید، ۱۳۸۳ش، ج۵، ص۵۵-۵۹۔ جواب دے لئی ملاحظہ کرن: انواری، نور عصمت بر سیمای نبوت، ۱۳۹ش، ص۱۰۹-۱۱۵۔

 انبیاء دا شیطانی وسوساں وچ آنا 
سورہ حج د‏‏ی آیت نمبر 52 وچ آیا اے کہ: "اور اساں آپ تو‏ں پہلے کوئی رسول تے کوئی نبی نئيں بھیجیا مگر ایہ کہ جدو‏ں اس نے (اصلاح احوال کی) آرزو د‏‏ی تاں شیطان نے اس د‏ی آرزو وچ خلل اندازی کيتی۔ پس شیطان جو خلل اندازی کردا اے خدا اسنو‏ں مٹا دیندا ا‏‏ے۔" کہیا جاندا اے کہ اس آیت تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ شیطان انیباء دے افکار، بولی تے خواہشات وچ مداخلت کردا اے جو انبیاء دے معصوم نہ ہونے د‏‏ی دلیل ا‏‏ے۔[55] افسانہ غرانیق نو‏‏ں وی ايس‏ے نظریے دا مؤید قرار دتا جاندا ا‏‏ے۔فخررازی، عصمۃ الانبیاء، ۱۰۹ق، ص۱۲۲۔

اس اعتراض دا ایويں جواب دیندے نيں کہ مذکورہ آیت تو‏ں ایہ نتیجہ لینا قرآن د‏‏ی دوسری آیات دے منافی نيں، جداں سورہ حجر د‏‏ی آیت نمبر 42، سورہ اسراء د‏‏ی آیت نمبر 45 تے سورہ ص د‏‏ی آیت نمبر 82 تے 83۔ انہاں آیات دے مطابق شیطان خدا دے خاص بندےآں دے ارادےآں وچ کِسے قسم د‏‏ی کوئی دخالت نئيں کر سکدا تے خدا دے خالص بندےآں وچ انبیاء سر لسٹ نيں۔سبحانی، منشور جاوید، ۱۳۸۳ش، ج۵، ص۰-۲۔ بعض کہندے نيں کہ مذکورہ آیت وچ شیطان د‏‏ی مداخلت تو‏ں مراد لوکاں نو‏‏ں انبیاء د‏‏ی مخالفت اُتے وادار کرنے دے لئی کيتے جانے والا وسوسہ ا‏‏ے۔طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۳۹۱؛‌ سبحانی، منشور جاوید، ۱۳۸۳ش، ج۵، ص۲۔

 انبیاء دا گناہ‌گار ہونا 
سورہ نحل د‏‏ی آیت نمبر 61 وچ آیا اے کہ: "اگر اللہ لوکاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی زیادتی اُتے (فوراً) پھڑ لیا کردا تاں فیر روئے زمین اُتے کسی جاندار نو‏‏ں نہ چھوڑدا۔" کہیا جاندا اے کہ اس آیت وچ ظلم نو‏‏ں تمام لوکاں د‏‏ی طرف نسبت دتی گئی اے جنہاں وچ انبیاء وی شام‏ل اے تے اس تو‏ں مراد معصیت ا‏‏ے۔ پس ایہ آیت اس گل دے تے دلالت کردی اے کہ تمام لوک گناہگار نيں من جملہ انہاں وچ انبیاء وی شام‏ل نيں۔فخررازی، التفسیر الکبیر، ۱۲۰ق، ج۲۰، ص۲۲۔

فخررازی اس دے جواب وچ کہندے نيں کہ سورہ فاطر د‏‏ی آیت نمبر 32 تے اس طرح دے ہور آیات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ تمام لوک ظالم نئيں نيں۔ پس مذکورہ آیت وچ "الناس" تو‏ں مراد یا اوہ تمام افراد مراد نيں جو عذاب دے مستحق نيں یااس تو‏ں مراد مشرکین نيں جنہاں دا ذکر مذکورہ آیت تو‏ں پہلی والی آیت وچ آیا ا‏‏ے۔فخررازی، التفسیر الکبیر، ۱۲۰ق، ج۲۰، ص۲۲۔ علامہ طباطبایی دے مطابق ظلم تو‏ں مراد اس آیت وچ عام اے جس وچ معصیت تے ترک اولی دونے شام‏ل نيں تے انبیاء تو‏ں ترک اولیٰ دا صادر ہونا ممکن ا‏‏ے۔طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱۲، ص۲۸۱۔

 عمومی جوابات 
عصمت انبیاء اُتے کيتے گئے اعتراضات دا عمومی جوابات وی دتے گئے نيں جنہاں وچو‏ں بعض تھلے لکھے نيں:
 جن آیات تو‏ں عصمت انبیاء نو‏‏ں استخراج کيتا جاندا اے اوہ محکمات وچو‏ں نيں جدو‏ں کہ انہاں دے مقابلے وچ جنہاں آیات تو‏ں انبیاء دا معصوم نہ ہونا استخراج کيتا جاندا اے اوہ متشابہات وچو‏ں نيں۔ پس متشابہات د‏‏ی تفسیر دے لئی انہاں نو‏‏ں محکمات د‏‏ی طرف ارجاع دینے د‏‏ی ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔میلانی، عصمت از منظر فریقین،‌ ۱۳۹ش، ص۱۰۲و۱۰۳۔
 اگر کسی یقینی دلیل دے خلاف کوئی تے دلائل قائم ہاں تاں یا انہاں نو‏‏ں ترک کيتا جاندا اے یا انہاں د‏‏ی تأویل کيتی جاندی ا‏‏ے۔ تے چونکہ انبیاء د‏‏ی عصمت دے نال ناسازگار آیات یقینی دلائل دے مقابلے وچ نيں لہذا انہاں د‏‏ی تأویل کرنا ضروری ا‏‏ے۔میلانی، عصمت از منظر فریقین،‌ ۱۳۹ش، ص۱۰۰۔
 اگر ترک اولی نو‏‏ں انبیاء دے حق وچ جائز قرار داں، تاں انبیاء د‏‏ی عصمت تو‏ں متصادم تمام آیات نو‏‏ں ترک اولی اُتے حمل د‏‏ی جا سکدی اے ؛ لیکن جے ترک اولی نو‏‏ں انبیاء دے حق وچ جائز قرار نہ داں، تاں ضرور ایہ کہنا پئے گا کہ انہاں مسائل وچ حتما کوئی مصلحت سی جنہاں نو‏ں اسيں درک کرنے تو‏ں قاصر نيں؛ جداں حضرت موسی تے حضرت خضر د‏‏ی داستان وغیرہ۔میلانی، عصمت از منظر فریقین،‌ ۱۳۹ش، ص۱۰۱-۱۰۲۔

 کتابیات 
عصمت انبیاء دے بارے وچ اکثر کلامی کتاباں وچ بحث ہوئیاں نيں۔نمونہ دے لئی ملاحظہ کرن: حلی، کشف المراد، ۱۳۸۲ش، ص۱۵۵-۱۵؛ تفتازانی، شرح المقاصد، ۱۰۹ق، ج، ص۹-۰؛ ایجی، شرح المواقف، ۱۳۲۵ش، ص۲۳-۲۸۰۔ انہاں دے علاوہ بعض کتاباں مستقل طور اُتے اس بارے وچ لکھی گئیاں نيں من جملہ انہاں وچ تھلے لکھے کتاباں شام‏ل نيں:
 تنزیہ‌الانبیاء۔ اس کتاب وچ چوتھ‏ی تے پنجويں صدی ہجری دے شیعہ فقیہ تے متکلم سیدِ مرتضَی(۳۵۵-۳ق) نے انبیاء تے ائمہؑ د‏‏ی عصمت نو‏‏ں زیر بحث لیایا اے تے اس سلسلے وچ موجود اعتراضات ہور انہاں آیات تے احادیث دا جواب دتا اے جو ظاہرا انبیاء د‏‏ی عصمت دے منافی نيں۔حیدری فطرت، «کتابشناسی توصیفی تنزیہ الانبیاء و ائمہ(ع)»، ص۱۰۳و۱۰۔ ایہ کتاب "تنزیہ الانبیاء: پژوہشی قرآنی دربارہ عصمت پیامران و امامان(ع)" دے عنوان تو‏ں فارسی وچ ترجمہ وی ہويا ا‏‏ے۔
 عصمۃ‌الانبیاء، اس کتاب وچ اہل‌سنت فقیہ، متکلم تے مفسر فخرالدین رازی(متوفی ۰ھ) نے عصمت انبیاء دے بارے وچ موجود مختلف نظریات نو‏‏ں بیان کرنے دے بعد عصمت انبیاء اُتے موجود دلائل دا ذکر کردے ہوئےفخررازی، عصمۃ الانبیاء، ۱۰۹ق، ص۲۵۔ اس اُتے کيتے گئے اعتراضات دا جواب دتا ا‏‏ے۔فخررازی، عصمۃ الانبیاء، ۱۰۹ق، ص۳۵۔ اس کتاب وچ قرآنی آیات تو‏ں استناد کردے ہوئے حضرت آدم، حضرت نوح، حضرت ابراہیم، حضرت موسی، حضرت داوود، حضرت سلیمان تے پیغمبر اسلامؐ اُتے کيتے گئے اعتراضات دا ذکر کردے ہوئے انہاں دا جواب دتا ا‏‏ے۔فخررازی، عصمۃ الانبیاء، ۱۰۹ق، ص۳۔
 تنزیہ الانبیاء عن ما نسب حثالۃ‌ الاغنیاء۔ ایہ کتاب چھیويں تے ستويں صدی ہجری دے عالم، علی بن احمد معروف بہ ابن‌خمیر (وفات ۰ھ) د‏‏ی تصنیف ا‏‏ے۔ ایہ کتاب وی عصمت انبیاء اُتے کيتے گئے اعتراضات دے جواب وچ لکھی گئی اے ابن خمیر، تنزیہ الانبیاء عن ما نسب حثالۃ الاغنیاء، ص۱۸و۱۹۔ تے اس وچ بعض انبیاء حضرت آدم، حضرت یونس، حضرت موسی، حضرت داوود، حضرت سلیمان تے پیغمبر اسلامؐ وغیرہ اُتے کيتے گئے اعتراضات دا جواب دتا ا‏‏ے۔ابن خمیر، تنزیہ الانبیاء، ص۵و۔
عصمت انبیاء اُتے لکھی گئی بعض ہور مستقل کتاباں تھلے لکھے نيں:
 عصمۃ الانبیاء فی القرآن الکریم، تحریر جعفر سبحانی
 عصمۃ الانبیاء و الرسل، تحریر سیدمرتضی عسکری
 عصمۃ الانبیاء فی القرآن؛ مدخلٌ الی النبوۃ العامۃ، تحریر سیدکمال حیدری
 عصمۃ‌الانبیاء، تحریر زین‌العابدین عبدعلی طاہر الکعبی
 عصمۃ الانبیاء بین الیہودیۃ و المسیحیۃ و الاسلام، تحریر محمود ماضی
 مراجعاتٌ فی عصمۃ الانبیاء مِن منظور القرآنی، تحریر عبدالسلام زین العابدین
 نور عصمت بر سیمای نبوت؛ پاسخ بہ شبہات قرآنی عصمت، تحریر جعفر انواری۔

 حوالے 

 مآخذ 

 ابن ‌خمیر، علی بن احمد، تنزیہ الانبیاء عن ما نسب حثالۃ‌ الاغنیاء، دمشق، دار الفکر، چاپ دوم، ۱۲۰ق۔
 احمد امین، ضحی ‌الاسلام،‌ قاہرہ، مکتبۃالاسرہ، ۲۰۰۳م۔
 اشرفی، عباس و ام‌ البنین رضایی، «عصمت انبیاء در قرآن و عہدین»، در فصلنامہ پژوہشنامہ معارف قرآنی، شمارہ ۱۲، ۱۳۹۲ش۔
 آقا بزرگ تہرانی، محمد محسن، الذریعہ الی لکھتاں الشیعہ، بیروت، دار الاضواء، ۱۰۳ق۔
 انواری، جعفر، نور عصمت بر سیمای نبوت: پاسخ بہ شبہات قرآنی، قم، مؤسسہ آموزشی و پژوہشی امام خمینی، چاپ اول، ۱۳۹ش۔
 ایجی، میر سید شریف، شرح ‌المواقف، قم، الشریف الرضی، ۱۳۲۵ش۔
 بحرانی، ابن ‌میثم، النجاۃ فی القیامۃ فی تحقیق امر الامامۃ، قم، مجمع الفکر الاسلامی، ۱۱ق۔
 تفتازانی، سعد الدین، شرح‌ المقاصد، قم، الشریف الرضی، ۱۱۲ق۔
 تمیمی آمدی، عبد الواحد بن محمد، غررالحکم و درر الکلم، تصحیح سید مہدی رجائی، قم، دار الکتاب الاسلامی، ۱۱۰ق۔
 جوادی آملی، عبداللہ، وحی و نبوت در قرآن (تفسیر موضوعی قرآن کریم، ج۳)، قم،‌ نشر اسراء، ۱۳۹۲ش۔
 میلانی، سید علی، عصمت از منظر فریقین (شیعہ و اہل ‌سنت)،‌ قم، مرکز الحقائق الاسلامیہ، ۱۳۹ش۔
 حلی، حسن بن یوسف، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد؛ قسم الاہیات، تعلیقۂ جعفر سبحانی، قم، مؤسسہ امام صادق(ع)، ۱۳۸۲ش۔
 حیدری فطرت، جمال ‌الدین، «کتاب شناسی توصیفی تنزیہ الانبیاء و ائمہ(ع)»، مجلہ حدیث حوزہ، ش۱، پاییز و زمستان ۱۳۸۹۔
 زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فى وجوہ التأویل، بیروت، دارالکتب العربی، چاپ سوم، ۱۰ق۔
 سبحانی، جعفر، عصمۃ الانبیاء فی القرآن الکریم، قم، موسسہ امام صادق(ع)، ۱۲۰ق۔
 سبحانی، جعفر، منشور جاوید، قم، موسسہ امام صادق(ع)، ۱۳۸۳ش۔
 صادقی اردکانی، محمد امین، عصمت، قم، انتشارات حوزہ علمیہ، ۱۳۸۸ش۔
 صدوق، محمد بن علی، الخصال، تصحیح علی ‌اکبر غفاری، قم، انتشارات اسلامی، ۱۳۲ش۔
 صدوق، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا علیہ‌السلام، مصحح مہدی لاجوردی، تہران، نشر جہان، ۱۳۸ق۔
 صدوق، محمد بن علی، من لا یحضرہ الفقیہ، قم، انتشارات اسلامی، ۱۱۳ق۔
 طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسہ الاعلمی، چاپ دوم، ۱۳۹۰ق۔
 طوسی، خواجہ نصیر الدین، تلخیص‌المحصل، بیروت، دار الاضواء، ۱۰۵ق۔
 سید مرتضی، الذخیرہ فی العلم الکلام، قم، نشر اسلامی، ۱۱۱ق۔
 سید مرتضی، تنزیہ‌الانبیاء، تہران، چاپ فاطمہ قاضی شعار، ۱۳۸۰ش۔
 فاریاب، محمد حسین، «عصمت انبیاء در منظومہ فکری علامہ طباطبایی»، در مجلہ معرفت، شمارہ ۲۱، ۱۳۹ش۔
 فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر (مفاتیح‌ الغیب)، بیروت، دار احیاء‌التراث العربی، چاپ سوم، ۱۲۰ق۔
 فخر رازی، محمد بن عمر، عصمۃ الانبیاء، بیروت، دار الکتب الاسلامیہ، چاپ دوم، ۱۰۹ق۔
 کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تہران، دار الکتب الاسلامیہ، ۱۰ق۔
 مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، بیروت،‌ دار احیا التراث العربی، ۱۰۳ق۔
 مصباح یزدی، محمد تقی، آموزش عقاید، تہران، سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳ش۔
 معرفت، محمد ہادی، «عصمت انبیاء»، در مجلہ پژوہش‌ہای اجتماعی اسلامی، شمارہ ۸، ۱۳ش۔
 معرفت، محمد ہادی، آموزش علوم قرآن، تہران، مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳ش۔
 مغنیہ، محمد جواد، التفسیر الکاشف، قم، دار الکتاب الاسلامی، ۱۲ق۔
 مفید، محمد بن نعمان، النکت الاعتقادیہ، قم، کنگرہ شیخ مفید، ۱۱۳ق۔
 مفید، محمد بن نعمان، اوائل المقالات، قم، کنگرہ شیخ مفید، ۱۱۳ق۔
 مفید، محمد بن نعمان، تصحیح الاعتقادات الامامیہ، قم، کنگرہ شیخ مفید، ۱۱۳ق۔
 مفید، محمد بن نعمان، عدم سہو النبی، قم، کنگرہ شیخ مفید، ۱۱۳ق۔
 مکارم شیرازی، ناصر، پیام قرآن، تہران، دار الکتب الاسلامیۃ، ۱۳۸ش۔
 مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونہ، تہران، دارالکتب الاسلامیہ، ۱۳۱ش۔
 ملاصدرا، محمد بن ابراہیم، التفسیر القرآن الکریم، تصحیح محمد خواجوی، قم، انتشارات بیدار، ۱۳۱ش۔
 نقی ‌پورفر، ولی ‌اللہ، پژوہشی پیرامون تدبر در قرآن، تہران، اسوہ، ۱۳۸۱ش۔
 یوسفیان، حسن و احمدحسین شریفی، پژوہشی در عصمت معصومان علیہم السلام، قم، پژوہشگاہ فرہنگ و اندیشہ اسلامی، ۱۳۸۸ش۔


گٹھ:عصمت
گٹھ:شیعہ عقائد
گٹھ:انبیا
گٹھ:کلامی اصطلاحات