خطبہ غدیر

خطبہ غدیر آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے اس خطبے‌ نو‏‏ں کہیا جاندا اے جس وچ آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے حضرت امام علی نو‏‏ں مسلماناں دا ولی تے اپنا جانشین پہچنوایا۔ پیغمبر اکرم ؐ نے اس خطبے نو‏‏ں 18 ذوالحجہ سنہ ۱۰ہجری قمری نو‏‏ں حجۃ الوداع تو‏ں واپسی اُتے غدیر خم دے مقام اُتے ارشاد فرمایا۔ بہت سارے شیعہ تے سنی علماء نے اس خطبے نو‏‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔

یہ خطبہ شیعاں دے ایتھ‏ے پیغمبر اسلام دے امام علی علیہ السلام د‏‏ی امامت تے ولایت دے دلائل وچو‏ں اک اے ۔شیعہ اپنے اس مدعا نو‏‏ں مختلف قرائن و شواہد دے نال ثابت کردے نيں۔

حدیث غدیر
اس خطبے دا اک حصہ اے جس وچ پیغمبر اکرم فرماندے نيں:  ترجمہ: جس دا ميں مولا ہاں اس دا ایہ علی مولا نيں۔ چونکہ اس خطبے دا ایہ حصہ 110 افراد تو‏ں زیادہ صحابہ تے 84 تابعین نے نقل کيتا اے اس بنا اُتے کہہ سکدے نيں کہ ایہ حدیث تواتر دے نال شیعہ تے اہل سنت منابع وچ نقل ہوئی ا‏‏ے۔

علامہ امینی نے اس خطبے دے سلسلہ سند نو‏‏ں اہل سنت دے منابع تو‏ں جمع کيتا اے تے دوسرے دلائل دے نال واقعہ غدیر نو‏‏ں ثابت کرنے د‏‏ی خاطر ۱۱ جلداں اُتے مشتمل کتاب الغدیر فی الکتاب و السنۃ و الادب د‏‏ی تألیف کیتی ا‏‏ے۔

 واقعہ غدیر 

ہجرت دے دسويں سال آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے حج بیت اللہ دا ارادہ فرمایا۔ چونکہ ایہ حج پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دا آخری حج سی اسلئی اسنو‏ں بعد وچ حجۃ الوداع دا ناں دتا گیا۔بخاری، تریخ الکبیر، ج، ص۱۵۹۹؛ طبری، تریخ الامم و الملوک، ج۳، ص۱۵۲؛ حلبی، السیرہ الحلبیہ، ج۳، ص۳۰. تمام مسلماناں نو‏‏ں اطلاع دتی گئی کہ پیغمبر اس سال حج اُتے تشریف لے جا رہے نيں طبری، تریخ الامم و الملوک، ج۳، ص۱۹. اسلئی تمام مسلماناں تو‏ں وی حج اُتے جانے دے لئی کہیا گیا۔ابن ہشام، السیرہ النبویہ، ج۲، ص۰۱. بہت سارے مسلماناں پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے نال اس حج وچ شریک ہونے دے لئی مدینہ جمع ہوئے۔واقدی، المغازی، ج۳ ص۱۰۸۹؛ ابن کثیر، البدایۃ و النہایۃ، ج۵ ص۱۱۰. ایويں آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم 25 ذوالقعدہ نو‏‏ں مدینے تو‏ں مکہ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے۔طبری، تریخ الامم و الملوک، ج۳، ص۱۹.

امام علی علیہ السلام وی ايس‏ے سال رمضان نو‏‏ں کفار دے نال جنگ دے لئی یمن وچ مذحج نامی مقام د‏‏ی طرف روانہ ہوئے۔طبری، تریخ الامم و الملوک، ج‌۳، ص۱۳۲؛ یعقوبی، تریخ الیعقوبی، ج۲ ص؛ حلبی، السیره الحلبیه، ج۳، ص۲۸۹. دشمن نو‏‏ں شکست دینے تے جنگی غنائم اکھٹا کرنے دے بعد آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم وی رسول اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے حکم تو‏ں اعمال حج د‏‏ی ادائیگی دے لئی مکہ تشریف لائے۔ واقدی، المغازی، ج۳، ص۱۰۹۱۰۸۰؛ حلبی، السیرہ الحلبیہ، ج۳، ص۲۸۹.

روز عرفہ نو‏‏ں پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے حاجیاں دے درمیان اک خطبہ ارشاد فرمایا جس وچ اہ‏م امور منجملہ مسلما‏ن د‏‏ی جان و مال دا احترام، امانتداری، ربا د‏‏ی حرمت، عورتاں دے حقوق تے شیطان د‏‏ی اطاعت تو‏ں پرہیز وغیرہ اُتے سیر حاصل بحث فرمائی۔طبری، تریخ الامم و الملوک، ج‌۳، ص۱۵۰-۱۵۲؛ ابن ہشام، السیرہ النبویہ، ج۲، ص۰۳۰.

حج دے مراسم تو‏ں فارغ ہونے دے بعد تمام مسلما‏ن مکہ تو‏ں خارج ہو ک‏ے اپنے اپنے سرزمیناں د‏‏ی طرف روانہ ہوئے لگے۔ حاجیاں دے ایہ قافلے 18 ذوالحجہ نو‏‏ں غدیر خم نامی جگہے اُتے پہنچے۔ یعقوبی، تریخ الیعقوبی، ج۲، ص۱۱۸. غدیر خم، مکہ تے مدینہ دے درمیان اک جگہے دا ناں اے جو جُحفہ تو‏ں دو کلومیتر دے فاصلے اُتے واقع اے، جتھو‏ں مختلف راستے جدا ہُندے نيں۔یاقوت، معجم البلدان، ج۲، ص۱۰۳. جدو‏ں رسول اکرمؑ دا قافلہ غدیر خم پہونچا تاں فرشتہ وحی سورہ مائدہ د‏‏ی آیت نمبر 67  اے پیغمبر آپ اس حکم نو‏‏ں پہنچاداں جو آپ دے پروردگار د‏‏ی طرف تو‏ں نازل کيتا گیا اے تے جے آپ نے ایہ نہ کيتا تاں گویا اس دے پیغام نو‏‏ں نئيں پہنچایا تے خدا آپ نو‏‏ں لوکاں دے شر تو‏ں محفوظ رکھے گا کہ اللہ کافراں د‏‏ی ہدایت نئيں کردا ا‏‏ے۔ تے ايس‏ے سورے د‏‏ی آیت نمبر 3  اج کفار تواڈے دین تو‏ں مایوس ہوگئے نيں لہذا تسيں انہاں تو‏ں نہ ڈرو تے میرے تو‏ں ڈرو -اج ميں نے تواڈے لئے دین نو‏‏ں کامل کردتا اے تے اپنی نعمتاں نو‏‏ں تمام کردتا اے تے تواڈے لئے دین اسلام نو‏‏ں پسندیدہ بنادتا ا‏‏ے۔ لے ک‏ے رسول اکرم ؐ اُتے نازل ہويا تے آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں امام علی ابن ابی طالبؑ د‏‏ی ولایت و امامت دا اعلان کرنے اُتے مأمور کيتا۔ مفید، تفسیر القرآن، ج۱، ص۱۸؛ عیاشی، تفسیر عیاشی، ج۱، ص۳۳۲. اس موقع اُتے رسول اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے اگے جانے والے قافلاں نو‏‏ں رکنے تے پِچھے والے قافلاں د‏‏ی انتظار دا حکم دتا۔ نماز ظہر دا وقت ہويا تاں رسول اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی امامت وچ نماز ظہر ادا کيتی گئی اس دے بعد اونٹھاں دے پالاناں تو‏ں آپ دے لئی اک ممبر تیار کيتا گیا جس اُتے چڑھ کر آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے اک تاریخی خطبہ دتا جس وچ آپ نے فرمایا کہ وچ عنقریب تواڈے درمیان تو‏ں جارہیا ہاں لیکن وچ تواڈے درمیان دو گرانبہا چیزاں بطور امانت چھڈے جا رہیا ہاں انہاں وچو‏ں اک کتاب خدا تے دوسری میری عترت نيں۔ اس موقع اُتے آپ نے لوکاں دے جاناں اُتے خود انہاں تو‏ں زیادہ آپ نو‏‏ں اختیار ہونے دا اقرار لیا۔یعقوبی، تریخ الیعقوبی، ج‌۲، ص۱ب۱۲. اس دے بعد امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام نو‏‏ں اپنے پاس ممبر اُتے بلايا تے امام علی ابن ابی طالب دا ہتھ بلند کرکے لوکاں نو‏‏ں دکھا کر فرمایا: ترجمہ: جس دا ميں مولا ہاں اس دا ایہ علی مولا نيں۔ ابن اثیر، أُسدالغابۃ،ج‌۵، ص۲۵۳؛ کلینی، الکافی، ج۲، ص۲. اس دے بعد امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام دے دوستاں دے حق وچ دعا تے انہاں دے دشمناں دے حق وچ بد دعا فرمائی۔بلاذری،انساب الاشراف، ج۲، ص۱۱۱؛ ابن کثیر، البدایۃ و النہایۃ، ج، ص۳۹؛ نسائی، ج۵، ص۵. اس وقت حسان بن ثابت نے آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی اجازت تو‏ں اس واقعے دے بارے وچ اک شعر کہیا۔صدوق، الامالی، ص۵۵؛ مفید، قسماں المولی، ص۳۵؛ طوسی، الاقتصاد، ص۳۵۱؛ طوسی، الرسالے، ص۱۳۸. اس دے بعد خلیفہ دثانی نے اس مسئلے اُتے امام علی علیہ السلام نو‏‏ں مبارک باد دتا۔ابن کثیر، البدایۃ و النہایۃ، ج، ص۳۹.

 خطبہ غدیر دا خلاصہ 

 خطبے دے آغاز وچ خدا د‏‏ی حمد و ثنا دے بعد خدا د‏‏ی صفات اُتے نہایت فصاحت و بلاغت دے نال تفصیلی بحث فرمایا۔
 آیت تبلیغ دا نزول تے اک اہ‏م کم د‏‏ی ابلاغ دا حکم۔
 پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دا منافقین دے فتنے دے خوف تو‏ں اس آیت د‏‏ی تبلیغ وچ تردید دا اظہار تے جبرئیل د‏‏ی کئی بار اس آیت د‏‏ی تبلیغ اُتے تاکید تے خدا د‏‏ی طرف تو‏ں پیغمبر نو‏‏ں منافقین دے فتنے تو‏ں بچانے دا وعدہ۔
 ایداں دے محافل وچ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی شرکت دا ایہ آخری بار ہونا تے امت د‏‏ی امامت قیامت تک امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام تے آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ے فرزنداں دے ذمے ہونے دا اعلان۔
 حرام محمد دا قیامت تک حرام رہنے تے حلال محمد دا قیامت تک حلال رہنے دا اعلان۔
 امام علی ابن ابی طالب دا علمی مقام تے آپ د‏‏ی فضیلت دا بیان۔
 علیؑکی ولایت دا انکار غیر قابل بخشش گناہ ا‏‏ے۔
 پیغمبر اکرم تے کسی وی امام د‏‏ی گفتار وچ شک و تردید کرنے والا زمانہ جاہلیت دے کافراں د‏‏ی طرح ا‏‏ے۔
 اس تاریخی جلمے دا بیان:
 حدیث ثقلین دا بیان تے قرآن و اہل بیت دا اک دوسرے دے نال ہونا۔
 امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام د‏‏ی وصایت، خلافت تے پیغمبر د‏‏ی جانشین ہونے دا اعلان
 امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام دے دوستاں دے حق وچ دعا تے آپ دے دشمناں کلئے نفرین : 
 جبرئیل تے اکمال دین دا نزول۔
 حضرت د‏‏ی امامت د‏‏ی اہمیت تے لوکاں دا آپ دے نال حسد کرنا۔
 منافقین د‏‏ی کار شکنی د‏‏ی طرف اشارہ۔
 امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام دے ذریت وچو‏ں امام مہدی(عج) دے اُتے امامت د‏‏ی اختتام دا اعلان۔
 لوکاں نو‏‏ں اپنے خود ساختہ جھوٹھے اماماں د‏‏ی بعیت تے پیروی تو‏ں ممانعت۔
 حاضرین نو‏‏ں اس پیغام نو‏‏ں غائبین تک پنہچانے دا حکم۔
 لوکاں نو‏‏ں اہل بیتؑ دے نال دوستی تے انہاں دے دشمناں نال دشمنی رکھنے د‏‏ی سفارش ۔
 امام مہدیؑ تے آپ د‏‏ی حکومت دے بارے وچ تقریبا 20 جملے۔
 سب تو‏ں وڈی نیکی غدیر وچ آپ دے کلام نو‏‏ں سمجھنا تے اسنو‏ں دوسرےآں تک پہچانیا ا‏‏ے۔
 امام علی علیہ السلام دے ہور اوصاف دا بیان تے لوکاں تو‏ں باقاعدہ آپ د‏‏ی بعنوان امام و جانشین پیغمبر بیعت کرنے دا حکم ۔
ٍٍ

 منابع خطبہ غدیر 
اس خطبے دا مضمون صدیاں تو‏ں کئی صورتاں وچ شیعہ سنی حدیثی تے تاریخی منابع وچ نقل ہُندے رہے نيں۔ انہاں منابع وچ ایہ خطبہ پیغمبر اسلامؐ تو‏ں کئی طریقےآں تو‏ں نقل ہويا اے: روایت امام باقرؑ،ابن فتال، روضۃالواعظین، ج۱، ص۹؛ طبرسی، ج۱، ص؛ ابن طاووس، الیقین، ص۳۳؛ علم الہدی، نزہۃالکرام، ج۱، ص۱۸.حذیفۃ بن یمان،ابن طاووس، الاقبال، ص۵ و ۵زید بن ارقم.حلی، العُدَدُ القَویۃ، ص۱۹؛ ابن طاووس، التحصین، ص۵۸؛ بیاضی، الصراط المستقیم، ج۱، ص۳۰۱؛ حسین بن جبور، نہج الایمان، ورقہ ۲۳.

متن خطبہ غدیر انہاں کتاباں وچ آیا اے: روضۃ الواعظین، الاحتجاج، الیقین، نزہۃ الکرام، الاقبال، العُدَدُ القَویۃ، التحصین، الصراط المستقیم و نہج الایمان.

 حدیث غدیر 
خطبہ غدیر دا مضمون صدیاں تو‏ں کئی صورتاں وچ شیعہ سنی حدیثی تے تاریخی منابع وچ نقل ہُندے رہے نيں۔ تے انہاں تمام وچ جو چیز مشترک اے اوہ امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام د‏‏ی ولایت تے امامت دا اعلان اے:  ترجمہ: جس جس دا ميں مولا ہاں اس دا ایہ علی مولا نيں۔ خطبہ غدیر دا ایہ حصہ حدیث غدیر دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔

 اس حدیث دا براہ راست نقل 
علامہ امینی دے مطابق اس حدیث نو‏‏ں احمد بن حنبل نے 40، ابن جریر طبری نے 72، جزری مقری نے 80، ابن عقدہ نے 105، ابوسعید سجستانی نے 120، ابوبکر جعابی نے 125 تے امینی، الغدیر، ج۱، ص۰. حافظ ابوالعلاء العطار ہمدانی نے 250 راویاں تو‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔امینی، الغدیر، ج۱، ص۱۵۸.۔

اہل سنت دے رجال تے حدیث دے ماہرین دے مطابق اس حدیث د‏‏ی سند بہت زیادہ نيں جسنو‏ں اکثر علماء نے صحیح یا حسن قرار دتا ا‏‏ے۔ ابن حجر عسقلانی، فتح الباری، ج، ص۱. اس حدیث دے راویاں وچ تقریبا 90 صحابہ تے 84 تابعین شام‏ل نيں۔

 اس حدیث دا غیر مستقیم نقل 
درج بالا افراد دے ذریعے اس حدیث د‏‏ی براہ راست نقل ہونے دے علاوہ بہت سارے افراد نے اسنو‏ں غیر مستقیم طور اُتے وی نقل کيتا اے، یعنی اوہ افراد جو خود غدیر خم وچ نئيں سن لیکن انہاں افراد تو‏ں جو اوتھ‏ے موجود سن، تو‏ں سنے دے بعد فیر انہاں نے نقل کيتا ا‏‏ے۔ انہاں وچ ابی الطفیل نے 30، بن حنبل، ج، ص ۳۰ عامر بن لیلی الغفاری نے 17،ابن حجر عسقلانی، الإصابۃ، ج۳، ص ۸. عمیرۃ بن سعد نے 12، ابن مغازلی، مناقب، ج۱، ص زید بن ارقم نے 16،ابن حنبل، مسند احمد، ج۵، ص۳۰. زیاد بن ابی زیاد نے 12، ابن حنبل، مسند احمد، ج۱، ص۸۸. زاذان ابی عمر نے 13،ابن حنبل، مسند احمد، ج۱، ص۸ عبدالرحمن بن ابی لیلی نے 12،ابن حنبل، مسند احمد، ج۱، ص۱۱۹؛ خطیب، ج۱، ص۳۸. عبد خیر، عمرو ذی مرہ تے حبہ العرنی نے 12،ابن مغازلی، مناقب، ج۱، ص۵ ابوہریرہ، أنس تے أبی سعید نے 9، ہیثمی، ج۹، ص۱۳ ابی قلابہ نے 9،دولابی، ج۳، ص۹۲۸ زید بن یثیغ نے 12،ابن حنبل، مسند احمد، ج۱، ص۱۱۸. تے سعید بن وہب نے 5 یا 6 افراد تو‏ں اس حدیث نو‏‏ں سن کر نقل کيتا ا‏‏ے۔ابن حنبل، مسند احمد، ج۵، ص۳.۔

 حدیث غدیر دے راوی 
خطبہ غدیر بعض جزئیات تے تعابیر وچ اختلاف دے نال شیعہ تے اہل سنت منابع وچ نقل ہويا ا‏‏ے۔ بوہت سارے منابع وچ خطبے دا پورا متن نئيں آیا اے تے مؤلفین نے صرف اس حصے نو‏‏ں بعنوان حدیث غدیر نقل کرنے اُتے اکتفا کيتا اے جس وچ امام علی علیہ السلام نو‏‏ں بعنوان امام تے ولی معرفی فرمایا ا‏‏ے۔

علامہ امینی نے الغدیر وچ 110 صحابہ، 84 تابعین تے اہل سنت دے دوسری صدی ہجری تو‏ں چودہويں صدی ہجری تک دے 360 علماء دا کا ناں لیندے نيں۔ امینی، الغدیر، ج۱، ص۱-۱۵. بعض مشہور اصحاب، تابعین تے راویاں دے ناں تھلے لکھے نيں:

 اہل بیت 	 صحابہ 	 تابعین 	 متاخرین امام علی علیہ السلامابن مغازلی، مناقب، ص۱۱۲، ح ۱۵۵؛ ابن اثیر، اسدالغابہ، ج۳، ص۳۰؛ ہیثمی، ج۹، ص۱۰		 ابوبکر بن ابوقحافہ 	 ابوسلیمان مؤذن		 محمد بن اسماعیل بخاریبخاری، ج۱، ص۳۵ حضرت فاطمہ(س)ابن جزری، أسنی المطالب، ص۹. 	 عمر بن خطاب		 ابوصالح سمّان ذکوان مدنی		 احمدبن یحیی بلاذریبلاذری، انساب الاشراف، ص۱۰۸ امام حسنؑقندوزی، ج۳، ص۳۹		 عایشہ بنت ابی بکر		 اصبغ بن نباتہ کوفی		 احمدبن شعیب نسائینسائی، ص۱۳۲ _۱۰ _۱۰۳ _۱۰۱ _۱۰۰ _۹ _۹۳ امام حسینؑسلیم بن قیس، ص۳۲۱		 عثمان بن عفّان		 سلیم بن قیس ہلالی		 حسکانی حنفیحاکم حسکانی، ج۱، ص۲۰۱، ح ۲۱۱ امام باقرؑابن فتال، روضۃالواعظین، ج۱، ص۸۹؛ طبرسی، ج۱، ص؛ ابن طاووس، الیقین، ص۳۳؛ علم الہدی، نزہۃالکرام، ج۱، ص۱۸		 ام سلمہ (زوجہ پیغمبر)		 طاووس بن کیسان 	 ابن عساکر دمشقیابن عساکر، ترجمۃ الامام الحسین، ج۲، ص۰. 	 زید بن ارقمحلی، العُدَدُ القَویۃ، ص۱۹؛ ابن طاووس، التحصین، ص۵۸؛ بیاضی، الصراط المستقیم، ج۱، ص۳۰۱؛ حسین بن جبور، نہج الایمان، ورقہ۲ ۳ 	 عمر بن عبدالعزیز، خلیفہ امویامینی، الغدیر، ج۱، ص۱-۱۵		 فخرالدین رازی شافعیفخر رازی، ج۱۲، ص۹ 	 انس بن مالک 	ابوراشد حبرانی 	 ابن ابی الحدید معتزلیابن ابی الحدید، شرح نہج البلاغہ، ج۱، ص۱۳. 	 خزیمۃ بن ثابت انصاری		ابولیلی کندی 	 ابن کثیر شافعیابن کثیر، البدایۃ و النہایۃ، ج۵، ص۲۰۹. 	 جابر بن عبداللہ انصاری		ایاس بن نُذیر 	 ابن صباغ مالکیابن صباغ، الفصول المہمہ، ج۱ص ۲۳۵. 	 حذیفۃ بن یمانابن طاووس، الاقبال، ص۵۵. 	حبیب بن ابی ثابت اسدی 	 متقی ہندیمتقی ہندی، ج۱۳، ص۱۵۸ _۱۵ _۱۳۸ _۱۳۱ _۱۰۵ _۱۰ و ۱۸ 	 عبداللہ بن عباس		حبیب بن عتیبہ کوفی 	 ابن حمزہ حسینی حنفیابن حمزہ، البیان و التعریف، ص۵۹۳. 	 سلمان فارسی		ابو عبیدہ بن ابی حمید البصری 	 شہاب الدین آلوسیآلوسی، ج، ص۱۹ 	 حسان بن ثابت		ابو مریم زر ابن حبیش الاسدی 	 شیخ محمد عبدہ مصریرشیدرضا، ج، ص۳۸ 	 سعدبن ابی وقّاص		سالم بن عبد اللہ بن عمر 	ابومحمد بن داوود حلیالغدیر، ج، ص۱۱ 	 قیس بن ثابت بن شمّاسامینی، الغدیر، ج۱، ص۱-۱۵		سعید بن جُبیر أسدیالغدیر، ج۱، ص۱۵ 	صفی الدین حلیالغدیر، ج، ص۵۹

 خطبہ غدیر د‏‏ی سند دا مطالعات‏ی منابع 

 الطرائفابن طاووس، الطرائف، ص۳۳.
 عبقات الانوارہندی، میرحامدحسین
 بحار الانوارمجلسی، بحار الانوار، ج۳، ص۱۸۱ - ۱۸۲
 اثبات الہداۃحر عاملی، ج۲، ص۲۰۰ - ۲۵۰
 الغدیرامینی، الغدیر، ج۱، صفحات ۱۲، ۱۵۱، ۲۹ - ۳۲۲
 کشف المہم فی طریق خبر غدیرخمبحرانی، سیدهاشم
 عوالم العلومبحرانی، عبداللہ، ج۱۵/۳، صفحات ۳۰ - ۳۲
 نفحات الازہار فی خلاصۃ عبقات الانوارسید علی میلانی، ج - ۹

 واقعہ غدیر د‏‏ی سند اُتے ہونے والی اعتراضات 
بعض افراد نے اس واقعے د‏‏ی سند اُتے اعتراضات تے اشکالات کرنے د‏‏ی کوشش کيتی نيں جنہاں وچو‏ں اہ‏م ترین اعراضات تھلے لکھے نيں:

 حدیث غدیر دے ضعیف ہونے دا دعوا 
حدیث غدیر د‏‏ی سند دا مختلف طریقےآں تو‏ں تواتر دے نال ذکر ہونے دے باوجود بعض اہل سنت علماء کہندے نيں کہ اسنو‏ں متواتر تے صحیح نئيں قرار دے سکدے۔تفتازانی، ج۵، ص۲۲ انہاں افراد د‏‏ی دلیل ایہ اے کہ اکثر محدّثین جداں بخاری تے مسلم نے اس حدیث نو‏‏ں نقل نئيں کيتا جدو‏ں کہ بعض جداں ابی داود تے ابی حاتم رازی وغیرہ نے اسنو‏ں ضعیف قرار دتا ا‏‏ے۔جرجانی، شرح المواقف، ج‌۸، ص۳۱.

اس ادعا دے جواب وچ اہل سنت ہی دے بہت سارے علماء جداں تِرمِذی(۲۹ق)،ترمذی، ج۵، ص۵۳ طَحاوی(۲۹ق)،طحاوی، ج ص۲۱۲ حاکم نیشابوری(۰۵ق)،حاکم نیشابوری،ج ۳، ص ۱۱۸ ابن کثیر(ق)،ابن کثیر، البدایۃ و النہایۃ، ج۵، ص۲۰۹. ابن حجر عسقلانی(۸۵۲ق)،ابن حجر عسقلانی، فتح الباری، ج، ص. ابن حجر ہیتمی(۹ق)ابن حجر ہیتمی، الصواعق المحرقۃ،ج۱، ص۱۰. نے اس حدیث د‏‏ی سند د‏‏ی صحت د‏‏ی گواہی دتی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ اصحاب تے تابعین دے توسط تو‏ں مختلف کتاباں وچ براہ راست یا با واسطہ اس حدیث نو‏‏ں نقل کرنا خود اس حدیث د‏‏ی سند دے صحیح ہونے د‏‏ی دلیل ا‏‏ے۔ لیکن مسلم تے بخاری جداں محدثین دا اس حدیث نو‏‏ں ذکر نہ کرنے تے اس د‏ی سند وچ شک و تردی کرنے د‏‏ی علت نو‏‏ں کسی تے زاویے تو‏ں تحقیق تے بررسی کرنی چاہیدا۔

 خطبے د‏‏ی صحت اُتے اعتراض 
اس حدیث دے مخالفین د‏‏ی جانب تو‏ں اٹھائے جانے اعتراضات وچو‏ں اک ایہ اے کہ علیؑ اس وقت مدے ميں نئيں سن جس وقت غدیر خم وچ ایہ واقعہ پیش آیا بلکہ آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اس وقت یمن کسی مشن اُتے گئے ہوئے سن ۔جرجانی، شرح المواقف، ج۸، ص۳۱؛ طحاوی، ج، ص۲۱۲.
اس دے مقابلے وچ اس حدیث دے موافقین دا موقف جس طرح اہل سنت منابع وچ ذکر ہويا اے، ایہ اے کہ امام علی علیہ السلام اس وقت یمن تو‏ں مکہ تشریف لیائے سن تے آپ نے باقاعدہ رسول اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے نال حج دے مراسم وچ وی شرکت کيتی سی۔واقدی، المغازی، ج۳، ص۱۰۹۱۰۸۰؛ حلبی، السیرہ الحلبیہ، ج۳، ص۲۸۹.

 حدیث د‏‏ی دلالت 
حدیث غدیر ابتداء ہی تو‏ں بہت ساری عقیدتی ابحاث دا سرچشمہ بنیا۔ امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام تے اہل بیت اطہار علیہم السلام د‏‏ی طرف تو‏ں اس حدیث دے ذریعے استدلال تے احتجاج اس حدیث تو‏ں بہرہ مندی د‏‏ی پہلی سیڑھی سمجھی جاندا ا‏‏ے۔ شیعہ متکلمین ہور خلافت اُتے امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام اپنی حقانیت تے برتری نو‏‏ں ثابت کرنے دے لئی اس حدیث تو‏ں استناد کردے سن ۔ علم کلام دے منابع تو‏ں جو چیز معلوم ہُندا اے اوہ ایہ اے کہ شیعہ متکلمین وچ شیخ مفید پہلے شخص سن جس نے مفصل طور اُتے اس حدیث تو‏ں استدلال کيتا۔ مفید، قسماں المولی، ص۲۸بہ بعدمفید، الافصاح، ص۳۲. شیخ طوسیطوسی، الاقتصاد، ص۳۵ تے علامہ حلیحلی، کشف المراد، ص۳۹. نے وی اس حدیث اُتے مفصل بحث کيتی ا‏‏ے۔ اہل سنت متکلمین وچ فخر رازی،فخر رازی، الاربعین فی اصول الدین، ج‌۲، ص۲۸۳ قاضی ایجی،جرجانی، شرح المواقف، ج۸، ص۳۰-۳۵. تَفتازانی،تفتازانی، ج۵، ص۲۳-۲۵ جُرجانیجرجانی، شرح المواقف، ج۸، ص۳۰-۳۵ وغیرہ نے شیعہ علماء نو‏‏ں جواب دیندے ہوئے بہت ہی لمبی تے پرپیچ و خم بحثاں کیتیاں ناں۔

 اہل سنت دا نظریہ 
اہل سنت دے مشہور علماء اس گل دے معتقد نيں کہ "ولی" دا لفظ جو اس حدیث وچ استعمال ہويا اے اوہ "صاحب اختیار" تے "اولی بالتصرف" دے معنی وچ نئيں ا‏‏ے۔ بلکہ دوست تے ناصر و مددگار دے معنی وچ ا‏‏ے۔ تفتازانی،تفتازانی، ج۵، ص۲۳-۲۵ فخر رازی،فخر رازی، الاربعین فی اصول الدین، ج‌۲، ص۲۸۳ قاضی ایجی تے جرجانیجرجانی، شرح المواقف، ج۸، ص۳۰-۳۵ وغیرہ اس گل دے مدعی‌ نيں کہ "مولا" دا لفظ "صاحب اختیار" تے "اولی بالتصرف" دے معنی وچ نئيں آسکدا۔ ایہ افراد ایويں استدلال کردے نيں:

اولا: عرب بولی وچ "مَفعَل" دا صیغہ اولی بالتصرف دے معنی وچ استعمال نئيں ہويا ا‏‏ے۔جرجانی، شرح المواقف، ج۸، ص۳۱.

ثانیا: جے مولا "اولی بالتصرف" دے معنی وچ ہوئے تاں انہاں دوناں نو‏ں اک دوسرے د‏‏ی جگہ استعمال کرنا صحیح ہونا چاہیدا۔ حالنکہ اسيں دیکھدے نيں کہ مثلا ايس‏ے حدیث وچ "من کنت مولا" د‏‏ی جگہ "من کنت اولی بالتصرف" کہنا صحیح نئيں ا‏‏ے۔ فخر رازی، التفسیر، ج۲۹، ص۵۹

شیعہ علماء نے انہاں اعتراضات دا جواب دتا اے شیعاں دے مطابق:

پہلا: خود اہل سنت علماء نے تصریح کيتا اے کہ "مولی" دا لفظ "اولی بالتصرف" تے "صاحب اختیار" دے معنی وچ وی استعمال ہويا ا‏‏ے۔تفتازانی، ج۵، ص۲۳ لغت ماہرین جداں غیاث برغوث التغلبی اخطل(۹۰ق)،شریف مرتضی، ج۲، ص۲۰ أبو الشعثاء بن رؤبہ السعدی عجاج(۹۰ق)،شریف مرتضی، ج۲، ص۲۰ أبو زکریا یحیی بن زیاد فراء(۲۰ق)،فخر رازی، التفسیر الکبیر، ج۲۹، ص۲۲ ابو عبیدہ(۲۰۹ق)، اخفش(۲۱۵ق) تے زجاج(۳۱۱ق)فخر رازی، التفسیر الکبیر، ج۲۹، ص۲۲ وغیرہ نے اس گل نو‏‏ں بیان کيتا ا‏‏ے۔

دوسرا: مذکورہ دوسرا اشکال وی درست نئيں اے کیونجے اک لفظ دا دوسرے لفظ د‏‏ی جگہ استعمال نہ ہونا یا استعمال صحیح نہ ہونا انہاں دونے دے مترادف تے اسيں معنی نہ ہونے د‏‏ی دلیل نئيں ا‏‏ے۔ مثلا خود انہاں علماء دے بقول لفظ "ناصر" لفظ "مولا" دے معنی وچو‏ں اے پس انہاں دے استدلال دے مطابق انہاں دونے لفظاں دا اک دوسرے د‏‏ی جگہ استعمال کرنا صحیح ہونا چاہیدا حالنکہ ایسا نئيں اے پس "ناصر" وی مولا دے اسيں معنی نئيں ا‏‏ے۔

تیسرا: دو مترادف لفظاں دا اک دوسرے د‏‏ی جگہ استعمال کرنا اس وقت صحیح اے کہ کوئی مانع موجود نہ ہو، ایتھ‏ے مانع د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دا استعمال صحیح نئيں ا‏‏ے۔ کیونجے انہاں وچو‏ں پہلا لفظ فقط حرف وادھا "من" دے نال استعمال ہُندا اے جدو‏ں کہ "مولا" ایسا نئيں اے ايس‏ے وجہ تو‏ں ایہ دونے اک دوسرے د‏‏ی جگہ اُتے استعمال نئيں ہو سکدے۔امینی، الغدیر، ج۱، ص۲.
ٍٍٍٍ

 شیعہ نقطہ نظر 
شیعہ معتقد نيں کہ لفظ "مولی" اس حدیث وچ "اولی بالتصرف" تے "صاحب اختیار" دے معنی وچ ا‏‏ے۔ تے جس طرح پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم مسلماناں دے امور وچ خود انہاں تو‏ں زیادہ سزاوارتر سن ايس‏ے طرح امام علی علیہ السلام وی تمام مسلماناں دے مولا تے صاحب اختیار ا‏‏ے۔ اس مطلب کيت‏‏ی اثبات دے لئی پہلے دو نکتے دا ثابت ہونا ضروری اے:

الف. مولی دے معنی اولی بالتصرف اے ؛

ب. اولی بالتصرف ہونے تے امامت و خلافت دے درمیان ملازمہ برقرار ہوئے۔ فخر رازی، الاربعین فی اصول الدین، ج‌۲، ص۲۸۳.

شیعاں دے مطابق اس حدیث دے متن وچ ایداں دے قرائن و شواہد موجود نيں جس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اس حدیث وچ مولا تو‏ں مراد صرف تے صرف اولی بالتصرف ا‏‏ے۔ جدو‏ں اولی بالتصرف ہونا ثابت ہو جائے تاں امامت وی ثابت ہو جاندا اے کیونجے عرب "اولی بالتصرف" دے لفظ نو‏‏ں صرف اس مورد وچ استعمال کردے نيں جتھے شخص مولی اپنے مولی علیہ د‏‏ی سرپرستی کردا ہو تے اس شخص دے احکامات انہاں دے لئی معتبر تے مورد قبول ہوئے۔ شریف مرتضی، الشافی، ج۲ ص۲ جدو‏ں اولی بالتصرف ثابت ہو جائے تاں مسلماناں دے زندگی دے تمام امور وچ انہاں د‏‏ی اولویت ثابت ہُندی اے جس طرح پیغمبر اکرم نو‏‏ں ایسی اولویت حاصل سی۔  ترجمہ:پیغمبر مومناں دے حوالے تو‏ں خود انہاں تو‏ں وی زیادہ سزاوار ا‏‏ے۔سورہ احزاب، آیت نمبر 16۔

اس مطلب نو‏‏ں ثابت کرنے دے لئی شیعہ حضرات اس حدیث دا تجزیہ و تحلیل کردے نيں۔ لفظ "مولی" جو اس حدیث وچ کئی دفعہ استعمال ہويا اے، لفظ "ولی" تو‏ں مشتق اے جو خدا دے اسماء وچو‏ں ا‏‏ے۔ ابن منظور، ج۱۵، ص۰، مادہ ولیازہری، ج۱۵، ص۳۲-۳۲ ایہ لفظ چند معانی وچ استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ اک استعمال وچ "ولی" فعیل دے وزن اُتے فاعل دے معنی وچ آندا ا‏‏ے۔فیومی، ج۱- ۲، ص۲ تے والی، حاکم، سرپرست، مدبّر، امور وچ تصرف کرنے والا تے ولی نعمت دے معنی اُتے دلالت کردا ا‏‏ے۔ابن فارس، معجم مقاییس اللغہ، ج، ص۱۱. اس لفظ دے ہور استعمالات وچ اولی و سزاوارتر، نزدیک، بغیر فاصلہطریحی، ج۱، ص۲؛ بستانی، ص۹۸۵؛ فیروز آبادی، ص۱۲۰۹ تے تبعیت کرنے والا تے دوستدار وغیرہ شام‏ل نيں ابن منظور، ج۱۵، ص۱۱ازهری، ج۱۵، ص۳۲۲طریحی، ج۱، ص- ۵

 شیعہ استدلال دے شواہد 
شیعہ اعتقادات دے مطابق اس لفظ دے متعدد معانی وچ استعمال ہونے دے باوجود اس حدیث دے متن دے داخل تے خارج وچ بعض قرائن و شواہد نيں جنہاں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ لفظ مولی اس حدیث وچ صرف تے صرف اولی بالتصرف دے معنی وچ استعمال ہويا ا‏‏ے۔ ایہ قرائن و شواہد تھلے لکھے نيں:

 قرائن داخلی 
  جملہ "الست اولی بکم من انفسکم" تے "من کنت مولاه" دا تقارن:

اس حدیث وچ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے مؤمنین دے جان و مال اُتے انہاں تو‏ں زیادہ پیغمبر نو‏‏ں الویت ہونے دے بارے وچ تصریح فرمایا ا‏‏ے۔ اس ملطب د‏‏ی تائید قرآن د‏‏ی آیت دے ذریعے وی ہويا ا‏‏ے۔ جتھے فرماندے نيں: سورہ احزاب، آیت نمبر 6 اس آیت وچ جس اولویت تے برتری د‏‏ی طرف اشارہ ہويا اے اس تو‏ں مراد مؤمنین د‏‏ی زندگی دے امور تو‏ں متعلق نيں یعنی انہاں د‏‏ی زندگی دے امور دے بارے وچ حکم کرنے دا حق خود انہاں تو‏ں زیادہ پیغمبر نو‏‏ں حاصل ا‏‏ے۔ جدو‏ں کسی نو‏‏ں ساڈے بارے وچ حکم کرنے دا حق تے اولویت حاصل اے تاں اسيں اُتے اس دے حکم د‏‏ی اطاعت کرنا واجب ا‏‏ے۔طوسی، التبیان، ج۸، ص۳۱ بعض مفسرین دے مطابق اس آیت وچ مذکور اولویت مؤمنین د‏‏ی دین تے دنیا دونے تو‏ں مربوط امور وچ ا‏‏ے۔بیضاوی، ج، ص۲۲۵زمخشری، ج۳، ص۵۲۳کیونجے پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم مؤمنین د‏‏ی دین تے دنیا دونے تو‏ں مربوط امور د‏‏ی اصلاح فرماندے نيں۔زمخشری، ج۳، ص۲۲۵

پس اس جملے دا امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام د‏‏ی ولایت و امامت دے اعلان دے نال مقارن ہونا اس گل د‏‏ی دلیل ا‏‏ے۔ حدیث دے دوسرے جملے وچ موجود لفظ "مولا" وی مؤمین دے امور وچ خود انہاں تو‏ں زیادہ امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام د‏‏ی اولویت نو‏‏ں بیان کردا ا‏‏ے۔ فخر رازی، الاربعین فی اصول الدین، ج۲، ص۲۸۳

  اس خطبے دے ابتدائی جملات:

پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اس خطبے د‏‏ی آغاز وچ عنقریب اپنی رحلت د‏‏ی خبر دیندے نيں اس دے بعد توحید دے بارے وچ سوال کردے نيں تے ایہ پُچھدے نيں کہ آیا ميں نے اپنی رسالت تے ذمہ داری نو‏‏ں بخوبی انجام دتا یا نئيں؟ ابن اثیر، اسد الغابہ، ج۱، ص۳۹؛ یعقوب، ج۲، ص۱۱۸؛ ابن کثیر، البدایۃ و النہایۃ، ج‌، ص۳۸۳۹؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج۲، ص۱۰۸. ایہ ساری گلاں اس گل د‏‏ی نشانی اے کہ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم امت دے لئی اپنے بعد د‏‏ی زندگی وچ کِسے راہ حل تے چارہ جوئی د‏‏ی تلاش وچ اے تاکہ امت بے سرپرست نہ رہے تے خود پیغمر اکرمؐ نے سالاں سال جو زحمت اٹھائی اے اوہ ضایع نہ ہوجائے۔ گویا آپ اپنا جانشین تعیین کرنا چاہندے سن تاکہ امت دے امور د‏‏ی زمام اپنے بعد اک لایق تے تمام اسرار و رموز تو‏ں واقف شخصیت دے حوالہ کرنا چاہندے سن ۔ امینی، الغدیر، ج۱، ص۵ تے سورہ مائدہ د‏‏ی آیت نمبر67 ہور ايس‏ے مطلب اُتے واضح دلیل ا‏‏ے۔

 قرائن خارجی 
 پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دا مسلماناں تو‏ں اقرار لینا:

پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے غدیر دے دن مسلماناں تو‏ں کہیا: تساڈا نبی تے مولا کون اے ؟

سب نے فورا کہیا: خداوند عالم ساڈا مولا تے آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم ساڈے نبی نيں تے اس حوالے تو‏ں اسيں تو‏ں کوئی نافرمانی نئيں دیکہو گے۔ اس موقع اُتے پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام تو‏ں فرمایا: اٹھو میرے بعد تسيں اس امت دے مولا ہوئے۔ جس جس دا ميں مولا ہاں اس دا ایہ علی مولا اے توانو‏‏ں چاہیدا کہ اس دا حقیقی پیروکار بنو۔

اس موقع اُتے پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے دعا فرمائی کہ خدایا! علیؑ دے دوستاں تو‏ں دوستی تے اس دے دشمناں نال دشمنی رکھ۔

 عمر بن خطاب تے ابوبکر دا امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام نو‏‏ں مبارک باد دینا:

اس حدیث دے بعض راویاں نے نقل کيتا اے کہ اس خطبے دے آخر وچ ابوبکر بن ابی قحافہ تے عمر بن خطاب نے امام علی علیہ السلام دے پاس آک‏ے انہاں نو‏ں ولایت تے امامت اُتے فائز ہونے اُتے مبارک باد دی۔مناوی، ج، ص۲۱ عمر بن خطاب نے آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں کہیا:

:‌اے اباالحسن، آپ نو‏‏ں مبارک ہو آپ میرے تے تمام مسلما‏ن مرد تے عورت دے مولا بن گئے ہوئے۔ابن حنبل، مسند احمد، ج، ص۲۸۱.ابن مغازلی، مناقب، ج۱، ص؛ ابن کثیر، البدایۃ و النہایۃ، ج، ص۳۹.

اصحاب دا اس طرح امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام نو‏‏ں مبارک باد دینا خود اک واضح نشانی اے کہ صدر اسلام دے مسلما‏ن لفظ "مولا" تو‏ں خلافت تے اولی بالتصرف دے معنی سمجھدے سن ۔امینی، الغدیر، ج۱، ص.

  صدر اسلام دے شاعر دے اشعار:

متعدد مسلماناں نے اس واقعے د‏‏ی اشعار دے ذریعے منظر کشی د‏‏ی اے جنہاں وچو‏ں پہلا شخص حسان بن ثابت سی۔ حسان بن ثابت اوتھ‏ے موجود سی تے پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں اجازت لے ک‏ے اس واقعے د‏‏ی توصیف وچ چند اشعار کہ‏ے۔ انہاں اشعار وچ اس نے اس واقعے وچ امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام دا بعنوان امام و ہادی امت نصب ہونے د‏‏ی طرف اشارہ کيتا ا‏‏ے۔طوسی، الاقتصاد، ص۳۵۱سید رضی، ص۳

واقعہ غدیر دے متعلق حسان بن ثابت دے اشعار:

اس واقعے دے کئی سال بعد عمرو عاص، قیس بن سعد بن عبادہ،سید رضی، ص۳دلائل الصدق، ج‌، ص۳۰ کمیت بن زید اسدی،سید رضی، ص۳ محمد بن عبداللہ حمیری،مجلسی، ج۳، ص۲۰ سید بن محمد بن حمیری،سید رضی، ص۳ وغیرہ نے اس واقعے نو‏‏ں اشعار وچ بیان کيتا ا‏‏ے۔

امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام نے ہور اس واقعے دے بارے وچ چند اشعار ارشاد فرمائے نيں۔طبرسی، الاحتجاج، ج۱، ص۱۸۱.

یعنی پیغمبر خدا نے غدیر خم وچ خدا دے حکم تو‏ں میری امامت تے ولایت نو‏‏ں کو تواڈی اُتے واجب کيتا۔ 

پس وای ہو اس شخص اُتے جو قیامت دے دن خدا تو‏ں اس حالت وچ ملاقات کرے کہ میرے اُتے ظلم د‏‏ی ہوئے۔

علامہ امینی نے صحابہ، تابعین تے نوی صدی ہجری تک دے ہور مسلما‏ن شاعر دا ناں ذکر کيتا اے جنہاں نے اس واقعے دے بارے وچ اشعار کہ‏ے نيں۔امینی، الغدیر، ج۲، ص۵۱-۹۵. انہاں اشعار دے مضامین اس گل د‏‏ی دلیل اے کہ ایہ شاعر اس واقعے تے لفظ "مولا" تو‏ں اولا بالتصرف تے خلافت دے معنی سمجھدے سن ۔

  اہل بیت دا اس حدیث دے ذریعے احتجاج تے استدلال:

امام علی علیہ السلام نے کئی مواقع اُتے اس حدیث تو‏ں استناد کردے ہوئے خلافت تے امامت دے لئی سب تو‏ں زیادہ اپنے آپ دا سزاوار ہونا ثابت کيتا ا‏‏ے۔ مثلا جنگ جمل وچ طلحہ دے نال ايس‏ے حدیث دے ذریعے استدلال فرمایا،حاکم نیشابوری، ج۳، ص۱۹ ايس‏ے طرح مسجد کوفہ وچ معاویہ نو‏‏ں لکھے گئے اک خط وچ چند اشعار دے ضمن وچ اس حدیث دے نال استدلال فرمایا ابن کثیر، البدایۃ و النہایۃ، ج۵، ص۲۱۱.طبرسی، الاحتجاج، ج۱، ص۱۸۱؛ ايس‏ے طرح جنگ صفین وچ آ پ احتجاج تے استدلال فرمایامجلسی، ج۳۳، ص۱ حضرت فاطمہ زہرا نے وی مخالفین دے مقابلے وچ امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام د‏‏ی خلافت تے امامت اُتے اس حدیث دے ذریعے استدلال فرمائی ا‏‏ے۔ ابن کثیر، البدایۃ و النہایۃ، ج، ص۳۰.

 اس حدیث دے بعض منکرین دا لاعلاج بیماریاں وچ مبتلا ہونا:

بعض صحابہ جو اس واقعے دے چشم دید گواہ سن لیکن اس اُتے گواہی دینے تو‏ں انکار کرنے اُتے اہل بیت د‏‏ی لعن وچ گرفتار ہوئے۔ انہاں لعنتاں دے نتیجے وچ ایہ بیمار ہوئے۔ مثال دے طور اُتے انس بن مالک برس د‏‏ی بیماری وچ مبتلاء ہو گیا۔صدوق، امالی، ص۲۲ابن قتیبہ، الامامۃ والسیاسۃ، ج۱، ص۵۸۰ زید بن ارقمابن مغازلی، مناقب، ج۱، ص۲. تے اشعث بن قیس صدوق، امالی، ص۱۲. نابینا ہو گیا۔ انہاں تو‏ں پتہ چلدا اے کہ ایہ واقعہ صرف امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام تو‏ں دوستی تے محبت دے اظہار کرنے د‏‏ی سفارش اُتے مشتمل نئيں سی بلکہ مسلماناں دے مستقب‏‏ل دے حوالے تو‏ں اک اہ‏م کم دا اعلان ہونا سی ايس‏ے لئے بعض اس دا انکار کردے سن جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اہل بیت د‏‏ی لعنت دے مستحق قرار پاندے جو بعد وچ اک لا علاج بیماری د‏‏ی صورت اختیار کر جاندی۔امینی، الغدیر، ج۱، ص.

 آیت تبلیغ دا نزول:LEFT|thumb|سورہ مائدہ د‏‏ی آیت نمبر 67۔ (آیت تبلیغ

بعض احادیث قمی، ج۱، ص۱۱طبرسی، جوامع الجامع، ج۱، ص۳۳ تے مفسرین دے مطابق سیوطی، ج۲، ص۲۹۸عیاشی، ج۱، ص۳۳۲ سورہ مائدہ د‏‏ی آیت نمبر 67،حجۃ الوداع دے موقع اُتے مکہ تے مدینہ نازل ہوئی۔ جس وچ اک اہ‏م کم د‏‏ی تبلیغ د‏‏ی ذمہ داری رسول اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے گردن اُتے ڈالیا گیا جو پیغمبرؐ د‏‏ی 23 سالہ زندگی وچ انجام دینے والی رسالت دے کم دے برابر سی۔ چنانچہ جے اس کم د‏‏ی تبلیغ نئيں کيت‏‏ی گئی تاں گویا رسالت دا کوئی کم انجام نہ دتا ہوئے۔ البتہ ایہ تبلیغ بہت ساری مشکلات تے خطرات تو‏ں روبروی ہون گے لیکن خداوند عالم نے خود پیغمبرؐ نو‏‏ں انہاں خطرات تو‏ں محفوظ رکھنے د‏‏ی ضمانت دتی ا‏‏ے۔ اس آیت وچ استعمال ہونے والی تاکیداں تے سفارشاں وی اس کم د‏‏ی اہمیت تے مقام و منزلت اُتے واضح دلیل اے تے ایہ آیت جس امر مہم د‏‏ی تبلیغ دا حکم دتی رہی اے اوہ صرف تے صرف امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام د‏‏ی امامت تے ولایت دے اعلان دے سوا کچھ نئيں ہو سکدا ا‏‏ے۔عیاشی، ج۱، ص۳۳۱طبرسی، مجمع البیان، ج۱، ص۳۳. ابن عباس، براء بن عاذب و محمد بن علی وغیرہ ايس‏ے عقیدے اُتے قائم سن ۔فخر رازی، ج۱۲، ص۰۱

بھانويں بعض ایہ مندے نيں کہ اس آیت وچ جس امر د‏‏ی تبلیغ اُتے تاکید کيتی گئی سی اوہ بعض احکا‏م جداں قصاص،رجم، رسول دے لے پالے گئے بیٹے زید د‏‏ی بیوی نال شادی کرنے دا حکم، وجوب جہاد دا حکم یا یہودیاں تے قریش تے مشرکین دے بتاں دے عیب دا بیان سی۔فخر رازی، ج۱۲، ص۰۰-۰۲ لیکن مذکورہ قرائن و شواہد دے بعد اس نظریے دا غلط تے باطل ہونا واضح ا‏‏ے۔

 آیت اکمال دین دا نزول :'''

 خطبہ غدیر جنہاں کتاباں وچ مذکور نيں 
 شیعہ کتاباں 
 اثبات الہداۃحرعاملی، ج۳، ص۳۱۱، ، ۵۸، ۰۱؛ ج، ص۱، ۲ 	الاحتجاجطبرسی، الاحتجاج، ج۱، ص، ۸ 	احقاق الحقشوشتری، ج۲، ص۱۵- ۵۰۱؛ ج۳، ص۳۲۰؛ ج، ص۲۲۵، ۳۸ و ج۱۲، ص۱– ۹۳		الاختصاصمفید، الاختصاص، ص.		البرہانبحرانی، ج۱، ص۱۱؛ ج۲، ص۱۵ المناقبابن شہرآشوب، مناقب آل ابی طالب، ج۲، ص۲۲، ۲۲، ۲۲، ۲۲۸، ۲۳؛ ج۳، ص۳۸، ۲، ۳.		 بحار الانوارمجلسی، ج۳		 معانی الاخبارصدوق، ص		 العمدۃابن بطریق، العمدۃ، ص۹۰ -۱۰۳، ۸.		 الامالیصدوق، الامالی، ص۱۲، ۱۰، ۱۰، ۲۸. علل الشرائعصدوق، الشرائع، ص۱۳.		 عیون اخبار الرضاصدوق، ج۲، ص		 کشف الغمۃابن ابی الفتح اربلی، ج۱، ص۳۱۸، ۳۲۳؛ ج۲، ص۲۱۳، ۲۲۲؛ ج۳، ص		 مستدرک الوسائلنوری، ج۳، ص۲۵۰؛ ج، ص۲؛ ج، ص۱۲۰		 امالیطوسی، ج۱، ص۲۳، ۲۵۳، ۲۸؛ ج۲، ص۱۵۹، ۱ تبیانطوسی، ج۱، ص۱۱۳		 تفسیر عیاشیعیاشی، ج۱، ص۲۹۲، ۲۹۳، ۳۳۲- ۳۳		 تفسیر قمیعلی بن ابراہیم قمی، ص۱۵۰، ۲، ، ۵۳۸		 الجواہر السنیۃحرعاملی، ص۲۲		الأغانیابوالفرج، الأغانی، ج۸، ص۳۰.

 اہل سنت کتاباں 
 اخبار اصفہانابونعیم، أخبار اصفہان، ج۱، ص۱۰، ۲۳۵ و ج۲، ص۲۲ 	 الاستیعابابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص۰. 	 اسد الغابۃابن اثیر، أُسد الغابہ، ج۱، ص۳۰۸، ۳ و ج۲، ص۲۳۳ و ج۳، ص۹۲، ۹۳، ۲، ۳۰، ۳۲۱ و ج، ص۲۸ و ج۵، ص، ۲۰۵، ۲۰۸ 	 الإصابۃابن حجر عسقلانی، الاصابہ، ج۱، ص۳۲‌، ۵۵۰ و ج۲‌، ص۲۵، ۳۸۲، ۰۸، ۵۰۹ و ج۳، ص۵۱۲ و ج، ص۸۰ 	 إلاعتقادبیہقی، ص۱۸۲ 	 انساب الاشرافبلاذری، انساب الاشراف، ج۱، ص۱۵.		 البدایۃ و النہایۃابن کثیر، البدایۃ و النہایۃ، ج۵، ص۲۰۸، ۲۰۹، ۲۱۱، ۲۱۲، ۲۱۳، ۲۱۰، ۲۲، ۲۲۸ و ج، ص۳۳۸، ۳، ۳، ۳، ۳۸، ۳۹		 تریخ الاسلامذہبی، ج۲، ص۱۹، ۱۹		 تریخ بغدادخطیب بغدادی، ج۸، ص۲۹۰ و ج، ص۳ و ج۱۲، ص۳۳ و ج۱، ص۲۳		 تریخ دمشقابن قلانسی، تریخ دمشق، ج۱، ص۳۰ و ج۲، ص۵، ۸۵، ۳۵ و ج۵، ص۳۲۱.		 تریخ الکبیربخاری، ج۱، ص۳۵ و ج۲، قسم ۲، رقم ۱۹ نظم درر السمطینزرندی حنفی، ص۹، ۱۰۹، ۱۱۲		 النہایۃابن الأثیر، ج،۱ ص۳		 وفیاتابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۱، ص۰ و ج۲، ص۲۲۳. 	ینابیع المودۃقندوزی، ۲۹ - ۰‌، ۵۳‌-‌۵۵،‌۸۱‌، ۱۲۰‌، ۱۲۹‌، ۱۳‌، ۱۵‌، ۱۵۵‌، ۱۹‌-‌۱۸‌، ۲۰، ۲۳‌، ۲۸		 الامامۃ و السیاسۃابن قتیبہ، الامامۃ والسیاسۃ، ج۱، ص۱۰۹.		 تذکرۃ الخواصابن جوزی، تذکرۃ الخواص، ص۳۰، ۳۳. مسند ابن حنبلاحمد حنبل، ج۱، ص۸، ۱۱۹، ۱۸۰ و ج، ص۲۱، ۲۸۱، ۳۸، ۳۰، ۳۲ و ج۵، ص۳، ۳، ۳۰، ۱۹ - ۹ و ج ص		 المناقب (ابن مغازلی)ابن مغازلی، مناقب، ص۱، ۱۸، ۲۰، ۲۲، ۲۳، ۲، ۲۵، ۲۲، ۲۲۹		 المناقب (خوارزمی)خوارزمی، المناقب، ص۲۳، ۹، ۸۰، ۹۲، ۹، ۹۵، ۱۱۵، ۱۲۹، ۱۳		 المستدرکحاکم نیشابوری، ج۳، ص۱۰۹، ۱۱۰، ۱۱۸، ۳۱، ۳۱		 الطبقات الکبریابن سعد، طبقات الکبری، ج۳، ص۳۳۵.		 سنن ابن ماجۃابن ماجہ، سنن، ج۱، ص۳. عقد الفریدابن عبد ربہ، عقد الفرید، ج۵، ص۳۱. 	 فتح القدیرشوکانی، ج۳، ص۵		 فرائد السمطینحموینی، ج۱، ص۵، ، ۵، ، ۸، ۹، ۲، ۵، ، 		 الفصول المہمۃابن صباغ، الفصول المہمہ، ص۲۳، ۲، ۲۵، ۲، .		 کنز العمالمتقی ہندی، ج‌۱، ص۸ و ج‌، ص۳۹‌-‌۰۵ و ج۸، ص۰ و ج۱۲، ص۲۱۰ و ج۱۵، ص۲۰۹		 . رہتل الرہتلابن حجر عسقلانی، رہتل الرہتل، ج۱، ص۳۳ و ج۲، ص۵ و ج، ص۲۸۳، ۹۸. 		 سنن النسائینسائی، سنن، ج۵، ص۵. 	 السیرۃ الحلبیۃحلبی، السیرہ الحلبیہ، ج۳، ص۲، ۲۸۳، ۳۹.		 شرح نہج البلاغۃابن ابی الحدید، شرح نہج البلاغہ، ج۱، ص۳۱-۳۲ و ج۲، ص۲۸۸ و ج۳، ص۲۰۸ و ج، ص۲۲۱ و ج۹، ص۲۱.		 شواہد التنزیلحاکم حسکانی، ج۱، ص۱۵۸، ۱۹۰		 صحیح مسلممسلم، ج، ص۱۸۳ تفسیر فخر الرازیفخررازی، ج۳، ص۳		 خصائص النسائینسائی، خصائص امیرالمؤمنین، ص۲۱، ۰، ۸، ۸۸، ۹۳، ۹، ۹۵، ۱۰۰، ۱۰، ۱۲		 الخطط و الآثارمقریزی، ۲۲۰		 ذخائر العقبیاحمد بن عبداللہ طبری، ص، ۸		 روح المعانیآلوسی، ج، ص۵۵		 سنن الترمذیترمذی، ج۵، ص۵۹۱

 متعلقہ صفحات 

 امام علی علیہ السلام''
 واقعہ غدیر
 عید غدیر
 متن خطبہ غدیر
 حجۃ الوداع
 آیت اکمال
 آیت تبلیغ

 حوالے 

 منابع 
 ابن ابن الحدید، شرح نہج البلاغہ، بہ تحقیق محمدابوالفضل ابراہیم، قاہرہ:‌دار احیاء الکتب العربیہ.
 ابن اثیر، اسد الغابہ، بہ تحقیق محمد ابراہیم بنا، بیروت: دارالشعب.
 ابن اثیر، النہایۃ، بہ تحقیق طاہر أحمد الزاوی، بیروت: المکتبہ العلمیہ.
 ابن بطریق، العمدۃ، قم، جامعہ مدرسین.
 ابن جزری شافعی، أسنی المطالب، بیروت: دارالکتب العلمیہ.
 ابن جوزی، تذکرۃ الخواص، بیروت، مؤسسہ اہل البیت.
 ابن حجر عسقلانی، الإصابۃ، بہ تحقیق عادل احمد عبدالموجود، بیروت: دارالکتب العلمیہ.
 ابن حجر عسقلانی، رہتل الرہتل، بیروت: دارصادر.
 ابن حجر عسقلانی، فتح الباری شرح صحیح البخاری، بیروت، دارالکتب العلمیہ، ۱۲ق.
 ابن حجر ہیتمی، الصوائق المحرقہ،
 ابن حمزہ حسینی حنفی، البیان و التعریف، بیروت، مکتبہ علمیہ؛
 ابن حنبل، احمد، مسند احمد، بیروت،‌دار احیاء التراث العربی، ۱۱ق.
 ابن خلکان، وفیات الاعیان، تحقیق احسان عباس، بیروت، دارالثقافہ.
 ابن سعد، طبقات الکبری،‌دار صادر، بیروت.
 ابن شہرآشوب، مناقب آل ابی طالب، نجف، مکتبہ حیدریہ.
 ابن صباغ مالکی، الفصول المہمہ، تحقیق سامی الغریری، قم، درالحدیث.
 ابن طاووس، الاقبال، تہران، دارالکتب اسلامیہ.
 ابن طاووس، التحصین، قم، دارالکتاب.
 ابن طاووس، الطرائف، قم، مطبعہ خیام.
 ابن طاووس، الیقین، تحقیق محمدباقر انصاری، قم، دارالکتاب.
 ابن عبد ربہ، عقد الفرید، بیروت،‌دار و مکتبہ الہلال.
 ابن عبدالبر، الاستیعاب، تحقیق علی محمد بجاوی، بیروت، دارالجیل.
 ابن عساکر دمشقی، ترجمۃ الامام الحسین من تریخ مدینۃ دمشق، بیروت، مؤسسۃ المحمودی.
 ابن فارس، احمد، معجم مقاییس اللغہ، قم، مکت‏‏ب الاعلام الاسلامی، ۱۰ق، چاپ اول.
 ابن فتال نیشابوری، روضۃالواعظین، قم، شریف رضی.
 ابن قتیبہ دینوری، الامامۃ والسیاسۃ، تحقیق علی شیری، قم، انتشارات شریف رضی.
 ابن قلانسی، تریخ دمشق، تحقیق سہیل زکار، دمشق،‌دار حسان.
 ابن کثیر، البدایۃ و النہایۃ، تحقیق علی شیری، بیروت،‌دار احیاء التراث.
 ابن ماجہ، سنن ابن ماجۃ، بیروت:‌دار احیاء کتاباں العربیہ.
 ابن مغازلی، مناقب علی بن ابی طالب، تہران: مکتبہ اسلامیہ.
 ابن ہشام، عبدالملک، السیرہ النبویہ، تحقیق مصطفیٰ السقا و ابراہیم الأبیاری و عبد الحفیظ شلبی، بیروت،‌دار المعرفۃ، بی‌تا.
 ابونعیم اصفہانی، أخبار اصفہان، لیدن، مطبعہ بریل.
 ابوالفرج اصفہانی، الأغانی، بیروت، دارالفکر.
 ابی فوارس، اربعین، مخطوط.
 احمد بن عبداللہ طبری، ذخائر العقبی، قاہرہ، مکتبہ القدسی.
 احمد حنبل شیبانی، مسند احمد بن حنبل، بیروت،‌دار احیاء التراث العربی.
 اربلی، ابن ابی الفتح، کشف الغمہ، بیروت:‌دار الاضواء.
 امینی، الغدیر، بیروت، دارالکتاب العربی.
 انصاری، محمدباقر، خطابہ غدیر، قم، انتشارات دلیل ما.
 آلوسی، روح المعانی، بیروت، دارالکتب العلمیہ.
 بحرانی، سیدہاشم، البرہان فی تفسیر القرآن، قم، مؤسسہ بعثت.
 بحرانی، سیدہاشم، کشف المہم فی طریق خبر غدیرخم، قم، انتشارات ہمای غدیر.
 بحرانی، عبداللہ، عوالم العلوم، قم، مؤسسہ امام مہدی.
 بخاری، تریخ الکبیر، تحقیق سید ہاشم ندوی، بیروت، دارالفکر.
 بَلاذُری، انساب الاشراف، تحقیق محمدباقر محمودی، بیروت، مؤسسہ اعلمی.
 بیاضی، علی بن یوسف، الصراط المستقیم، نجف، مطبعہ حیدریہ.
 بیرونی، محمد بن احمد، الاثار الباقیہ فی القرون الخالیہ، تہران، نشر میراث مکتوب، ۱۲۲ق.
 بیضاوی، عبداللہ، انوار التنزیل و اسرار التأویل، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۱۸ق.
 بیہقی، الإعتقاد، بیروت، دارالآفاق الجدیدہ.
 ترمذی، سنن ترمذی، بیروت، دارالمعرفہ.
 تفتازانی، سعد الدین، شرح المقاصد، افست قم، مکتبہ الشریف الرضی، ۱۰۹ق.
 ثعلبی، احمد بن ابراہیم، الکشف و البیان عن تفسیر القرآن، بیروت،‌دار احیاء التراث العربی، ۱۲۲ق.
 جرجانی، میرسید شریف، شرح المواقف، چاپ: شرح المواقف، افست قم، مکتبہ الشریف الرضی، ۱۳۲۵ق.
 حاکم حسکانی، شواہد التنزیل، تحقیق محمدباقر محمودی، تہران، وزارت ارشاد اسلامی.
 حاکم نیشابوری، المستدرک، تحقیق یوسف عبدالرحمن مرعشلی.
 حر عاملی، جواہر السنیۃ، ابوالقاسم محمدصادق حسینی، بمبئی.
 حر عاملی، اثبات الہداۃ، بیروت، مؤسسہ اعلمی للمطبوعات.
 حسین بن جبور، نہج الایمان، مشہد، نسخہ خطی کتابخانہ امام ہادیؑ.
 حلبی، السیرہ الحلبیہ، بیروت، دارالمعرفہ.
 حلی، حسن بن یوسف، کشف المراد، قم، نشر اسلامی، ۱۱۳ق، چاپ چہارم.
 حلی، علی بن یوسف، العُدَدُ القَویۃ، قم، کتابخانہ آیت اللہ مرعشی.
 حموینی جوینی، فرائد السِمطین، تحقیق محمدباقر محمودی، بیروت، مؤسسہ محمودی.
 خطیب بغدادی، تریخ بغداد، تحقیق مصطفیٰ عبدالقادر، بیروت، دارالکتب العلمیہ.
 خوارزمی، المناقب، مشہد، انتشارات برہان.
 دولابی، الکنی و الاسماء، بیروت،‌دار ابن حزم.
 ذہبی، تریخ الإسلام، بیروت، دارالکتاب العربی.
 رشیدرضا، المنار، بیروت، دارالمعرفہ.
 زرندی حنفی، نظم درر السمطین، محقق سید علی عاشور، بیروت،‌دار احیاء التراث.
 زمخشری، محمود، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت،‌دار الکتاب العربی، ۱۰ق، چاپ سوم.
 سلیم بن قیس، کتاب سلیم، تحقیق محمدباقر انصاری، قم، الہادی.
 سیدرضی، محمد بن حسین، خصائص الائمہ، مشہد، آستان قدس، ۱۰ق.
 سیوطی، جلال الدین، الدر المنثور فی تفسیر الماثور، قم، کتابخانہ آیت اللہ مرعشی نجفی، ۱۰ق.
 شریف مرتضی، علم الہدی، الشافی فی الامامہ، تہران، مؤسسہ الصادق، ۱۱۰ق، چاپ دوم.
 شوشتری، احقاق الحق، قم: مکتبہ آیت اللہ مرعشی.
 شوکانی، فتح القدیر، دمشق،‌دار ابن کثیر.
 صدوق، الامالی، تہران، کتابخانہ اسلامیہ.
 صدوق، الخصال، تصحیح علی اکبر غفاری، قم، جامعہ مدرسین، ۱۳۲ش.
 صدوق، علل الشرائع،‌دار الحجہ للثقافہ.
 صدوق، عیون اخبار الرضا، شیراز، انتشارات اسلامیہ.
 صدوق، معانی الاخبار، تہران، دارالکتاب الاسلامیہ.
 طباطبایی، محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، نشر اسلامی، ۱۱ق، چاپ پنجم.
 طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج، تصحیح: محمد باقر خراسانی، مشہد، نشر مرتضی.
 طبرسی، فضل بن حسن، جوامع الجامع، تہران، انتشارات دانشگاہ تہران و مدیریت حوزہ علمیہ قم، ۱۳ش.
 طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، مقدمہ: محمد جواد بلاغی، تہران، ناصر خسرو، ۱۳۲ش، چاپ سوم.
 طبری، محمد بن جریر، تریخ الامم و الملوک (تریخ الطبری)، تحقیق محمد ابوالفضل ابراہیم، بیروت، دارالتراث، ۱۳۸ق، چاپ دوم.
 طبری، محمد بن جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دارالمعرفہ، ۱۱۲ق.
 طحاوی، احمد بن محمد، بیان مشکل الاثار،‌دار النشر.
 طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین، تہران، مرتضوی، ۱۳۵ش، چاپ سوم.
 طوسی، الاقتصاد فیما یتعلق بالاعتقاد،بیروت،‌دار الاضواء، ۱۰ق، چاپ دوم.
 طوسی، الامالی، قم، دارالثقافہ.
 طوسی، التبیان، بیروت، چاپ احمد حبیب قصیر.
 طوسی، الرسالے العشر، قم، مؤسسۃ النشر الاسلامی، ۱۱ق، چاپ دوم.
 علم الہدی، نزہۃالکرام، تحقیق محمد شیروانی، تہران، انتشارات ترقی.
 عیاشی، تفسیر عیاشی، تحقیق رسولی محلات‏‏ی، تہران، مکتبہ علمیہ اسلامیہ.
 فخر رازی، تفسیر الرازی، بیروت،‌دار احیاء التراث.
 فخر رازی، الاربعین فی اصول الدین،
 فیروز آبادی، محمد بن بعقوب، القاموس المحیط، بیروت،‌دار الکتب العلمیہ.
 فیومی، احمد بن محمد، المصباح المنیر، قم، مؤسسہ دارالہجرہ، ۱۱ق، چاپ دوم.
 قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکا‏م القرآن، تہران، ناصرخسرو، ۱۳ش.
 قمی، علی بن ابراہیم، تفسیر قمی، تحقیق موسوی جزایری، قم، دارالکتاب.
 قندوزی، ینابیع المودۃ، تحقیق سید علی جمال اشرف، تہران،‌دار الاسوہ.
 کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، قم: دارالحدیث، ۱۲۹.
 متقی ہندی، کنز العمال، بیروت، مؤسسہ الرسالہ.
 مجلسی، بحار الانوار، بیروت، مؤسسہ الوفاء.
 مسعودی، مُرُوج الذہب و معادن الجواہر، ترجمہ ابوالقاسم پایندہ، تہران، انتشارات علمی و فرہنگی.
 مسلم نیشابوری، صحیح مسلم، بیروت، دارالفکر.
 مظفر، محمد حسین، دلائل الصدق، قم، مؤسسہ آل البیتؑ، ۱۲۲ق.
 مفید، محمد بن محمد، قسماں المولی، قم، الموتمر العالمی للشیخ المفید، ۱۱۳ق.
 مفید، محمد بن محمد، الاختصاص، تہران، انتشارات علمی و فرہنگی.
 مفید، محمد بن محمد، الافصاح فی الامامۃ، قم، الموتمر العالمی للشیخ المفید، ۱۱۳ق.
 مفید، محمد بن محمد، تفسیر القرآن المجید، تحقیق سید محمد ایازی، قم، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلام، ۱۲۲ق.
 مقریزی، الخطط و الآثار، بیروت: دارالکتب العلمیہ.
 مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونہ، تہران: دارالکتب الاسلامیہ، ۱۳ش.
 مناوی، زین الدین محمد، فیض القدیر شرح الجامع الصغیر، مصر، المکتبہ الفکریہ الکبری، ۱۳۵ق.
 میلانی، نفحات الازہار فی خلاصۃ عبقات الانوار، قم، انتشارات آلاء.
 نسائی، خصائص امیرالمؤمنین، قاہرہ، طبع حیدریہ.
 نسائی، سنن الکبری، تحقیق عبدالغفار سلیمان، بیروت، دارالکتب العلمیہ.
 نوری، مستدرک الوسائل، بیروت، مؤسسہ آل البیت.
 واقدی، محمد بن عمر، المغازی، تحقیق مارسدن جونس، بیروت، مؤسسۃ الأعلمی، چاپ سوم،، ۱۰۹ق.
 ہندی، عبقات الانوار، بیروت، دارالکتاب الاسلامی.
 ہیثمی، مجمع الزوائدو منبع الفائدے، بیروت، دارالفکر.
 یاقوت، شہاب الدین ابو عبد اللہ، معجم البلدان، بیروت،‌دار صادر، چاپ دوم، ۱۹۹۵م.
 یعقوبی، احمد بن أبی یعقوب، تریخ الیعقوبی، بیروت،‌دار صادر.

گٹھ:احادیث نبوی
گٹھ:احادیث مشہور
گٹھ:احادیث امامت
گٹھ:غدیر
گٹھ:فضائل امام علی
گٹھ:علی
گٹھ:متواتر احادیث