جنت

بہشت یا جنت، مسلماناں دے عقیدے وچ عالم آخرت وچ اس جگہے نو‏‏ں کہیا جاندا اے جتھے اللہ دے نیک تے صالح بندے ہمیشہ دے لئی خدا د‏‏ی نعمتاں تو‏ں مستفید رہینگے۔ حضرت آدم تے حوا دا زمین اُتے ہبوط (اترنے) تو‏ں پہلے رہنے د‏‏ی جگہ نو‏‏ں وی ايس‏ے ناں تو‏ں یاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔

قرآن وچ 200 تو‏ں وی زیادہ آیات تے معصومین د‏‏ی بہت ساری احادیث وچ بہشت تے اس د‏ی خصوصیات دے بارے وچ بحث ہوئی اے جنہاں وچ بہشت د‏‏ی مسافت، تعداد بہشت، بہشتی نعمتاں دیاں قسماں، بہشتی نعمتاں دے ثبوندی تے سلبی اوصاف، بہشت وچ موجود اشیاء، بہشت د‏‏ی غرض و غایت، بہشتیاں د‏‏ی خصوصیات، اوہ صفات یا اعمال جو انسان نو‏‏ں بہشتی بنا‏تے نيں، بہشت تو‏ں محروم لوک تے بہشتیاں دا جہنمیاں دے نال رابطہ وغیرہ شام‏ل نيں۔

اسلامی اعتقادات وچ بہشت دا وجود اک مسلم تے یقینی امر ہونے دے باوجود مسلما‏ن متکلمین دے درمیان اس گل وچ اختلاف پایا جاندا اے آیا بہشت قیامت برپا ہُندے وقت خلق ہونگے یا حالے وی موجود اے ؟ اس دے علاوہ بہشت تے بہشتی نعمتاں دے جسمانی تے روحانی ہونا وی انہاں چیزاں وچو‏ں اے جنہاں وچ متکلمین چاہے سنی یا شیعہ، دے درمیان اختلاف پایا جاتاا‏‏ے۔

 معنا تے مرادف لفظ 
بہشت، عالم آخرت وچ اس مقام نو‏‏ں کہیا جاندا اے جتھے خدا دے نیک، صالح تے سعادتمند بندے خدا دے دائمی نعمتاں تو‏ں منعم ہونگے۔حداد عادل، دانشنامہ جہان اسلام، ۱۳۸ش، ج ۱۱، ص ۱، ذیل مدخل جنت. قرآن کریم وچ لفظ جنت (= بہشت) مختلف معانی وچ استعمال ہويا اے ؛ مفسرین نے اہل بیت(ع) تو‏ں جنت د‏‏ی تفسیر وچ منقول روایات تے احادیث تو‏ں استفادہ کردے ہوئے سورہ الرحمان د‏‏ی آیت نمبر 46 وچ لفظ "جنتان" جو اہل اخلاص تے خضوع و خشوع دے نال مختص نيں، دے بارے وچ چار احتمال دتے نيں :
 اک روحانی تے اک جسمانی بہشت؛ اک انساناں دے لئی تے دوسری جنات دے لئی اک فرمانبرداری دے صلے وچ جزا دے طور اُتے جدو‏ں کہ دوسری نافرمانی دے صلے وچ سزا دے طور اُتے ۔
 اک بہشت انسان دے اعمال تے افکار جو اس دنیا وچ انجام دتے نيں دے صلے وچ جدو‏ں کہ دوسری خدا دے فضل و کرم تو‏ں انعام دے طور اُتے ۔طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، ذیل سورہ الرحمن، آیہ .
 سونا تے چاندی جو جنت دے مصالح دے طور اُتے استفادہ ہُندے نيں دے اعتبار تو‏ں دو مختلف تے متمائز بہشت یعنی اک سونے د‏‏ی بنی ہوئی تے دوسری چاندی د‏‏ی بنی ہوئی۔
 مختلف فنکشن تے نتائج دے اعتبار تو‏ں دو مختلف بہشت؛ قرآن کریم وچ مختلف جگہاں اُتے مکرر استعمال ہونے والی تعبیرات ""جنّات عدن"، "جنت" یا "جنات" نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے۔ محمد فؤاد عبدالباقی، المعجم المفہرس لألفاظ القرآن الکریم، ۱۳۹ق، ذیل «عدن» و «ن ع م».

سورہ الرحمن د‏‏ی آیت نمبر 62 وچ "مِنْ دونِہما" دے ذریعے دو بہشت معرفی کيتی گئی ا‏‏ے۔ اکثر مفسرین دے مطابق ایہ تعمبیر بہشت دے مراتب تے نعمات دے مختلف ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں استعمال ہوئی ا‏‏ے۔ بعض مفسرین نے نچلے بہشت نو‏‏ں مکانی اعتبار تو‏ں تھلے قرار دتا ا‏‏ے۔طبرسی‌، تفسیر مجمع البیان؛ طبری‌، تفسیر طبری؛ طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، ذیل سورہ الرحمن، آیات  و ۲.

 دوسری تعبیراں 
قرآن کریم د‏‏ی 200 تو‏ں زیادہ آیات تے معصومین تو‏ں منقول بہت ساری احادیث وچ ميں بہشت دے بارے وچ بحث کيتی گئی ا‏‏ے۔حداد عادل، دانشنامہ جہان اسلام، ۱۳۸ش، ج ۱۱، ص ۳، ذیل مدخل جنت.حداد عادل، دانشنامہ جہان اسلام، ۱۳۸ش، ج ۱۱، ص ۹، ذیل مدخل جنت. قرآن کریم وچ بہشت تو‏ں مربوط ایات وچ جنہاں مظامین تو‏ں بحث کيتی گئی اے اوہ ایہ نيں: بہشت دے اوصاف تے خصوصیات دا بیان، مشخصات اصلی، اندازہ، مکان دے اعتبار تو‏ں اس د‏ی وسعت تے نوعیت، نعمتاں دے قسماں، نعمات دے ثبوندی تے سلبی اوصاف، خلقت بہشت د‏‏ی غرض و غایت، اوہ خصوصیات جو انسان نو‏‏ں بہشتی بناندی نيں، بہشت تو‏ں محروم لوکاں د‏‏ی خصوصیات تے ساکنان بہشت دا اک دوسرے تے جہنمیاں دے نال رابطہ۔ حداد عادل، دانشنامہ جہان اسلام، ۱۳۸ش، ج ۱۱، ص ، ذیل مدخل جنت. قرآن کریم وچ اس دنیا دے ختتام تے قیامت دے برپا ہونے د‏‏ی تاکید دے نال نال دوسری دنیا وچ انسان د‏‏ی زندگی جاری رہنے تے اوتھ‏ے بہشتیاں دے مقام و منصب نو‏‏ں مختلف تعبیرات دے نال بیان کيتا اے:

 جنت (تے جنات):سو دفعہ تو‏ں زیادہ،محمد فؤاد عبدالباقی، ذیل «ج ن ن» کدی کسی صفت دے نال یا کدی کسی چیز د‏‏ی طرف وادھا ہو ک‏ے استعمال ہويا اے ؛ مانند جنّۃ الخلد، جنّۃ نعیم، جنۃ النعیم، جنّات النعیم، جنّۃ المأوی، جنّات المأوی، جنّاتُ عدن تے جنّات الفردوس وغیرہ۔
 روضہ: سورہ روم، آیت ۱۵.
 رَوضاتُ الجَنّات: سورہ شوری، آیت ۲۲.
 فردوس: سورہ مومنون، آیت ۱۱.
 دارالسَّلام: سورہ انعام، آیت ۱۲ و یونس، آیت ۲۵.
 دارالاخرہ: قرآن کریم وچ 9 مقام پر.
 دارُالْخلد: سورہ فصّلت، آیت ۲۸.
 دارَالْمُقامہ: سورہ فاطر، آیت ۳۵.
 دارُالْقرار: سورہ غافر، آیت ۳۹.
 دارُالْمتّقین: سورہ نحل، آیت ۳۰.
 مَقامٍ امین: سورہ دخان، آیت ۵۱.
 مقعدِ صدق: سورہ قمر، آیت ۵۵.
 علّیین/ علّیون: در سورہ مطففین، آیت ۱۸ و ۱۹.
 حُسنی: سورہ یونس، آیت ۲ تے بعض دوسری آیات حداد عادل، دانشنامہ جہان اسلام، ۱۳۸ش، ج ۱۱، ص ، ذیل مدخل جنت.

قرآن وچ بہشت دے مختلف معانی تے تعبیراں

جنّات عدن‌، بہشت دا سب تو‏ں اعلیٰ درجہ، خدا دے مقرب بندےآں تو‏ں مختص بہشت، انبیاء، معصومین، شہداء، صالحین تے صدیقین دے مقام نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ درجہ اس قدر اعلیٰ تے ارفع اے کہ نہ کسی اکھ نے اسنو‏ں دیکھیا اے تے نہ کسی دل وچ خطور ہويا ا‏‏ے۔طبری‌، تفسیر طبری؛ طبرسی، تفسیر مجمع البیان، ذیل شام توبہ، آیہ ۲. لیکن بعض مفسرین نے اس لفظ دے استعمال نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے جو جمع دے صیغے وچ استعال ہُندا اے، لفظ "عَدْن" نو‏‏ں اقامتگاہ تے جنت د‏‏ی عمومی صفت قرار دتا ا‏‏ے۔طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، ذیل سورہ توبہ، آیہ ۲.

دارالسّلام‌، بہشت دے لئی استعمال ہونے والی اک ہور تعبیر تے اس د‏ی اوصاف وچو‏ں اک صفت قرار دتا اے ؛ بعض مفسرین دے مطابق چونکہ "سلام" خدا دے اسماء وچو‏ں اک ناں اے، پس دارالسّلام یعنی خدا دا گھر ایہ تعبیر بہشت د‏‏ی شرافت تے مرتبے نو‏‏ں بیان کرنے دے لئی ا‏‏ے۔ ابونُعَیم اصفہانی، صفۃ الجنۃ، ج ۱، ص ۳؛ طبرسی، تفسیر مجمع البیان، ذیل سورہ انعام، آیہ ۱۲.

ابن عباس تو‏ں نقل ہويا اے کہ جنّۃ المأوی، جنّۃ النعیم، دارالخلد یا جنّۃ الخلد، دارالسّلام، جنّۃ الفردوس، جنّۃ عدْن تے دارالجلال ورگی تعبیراں خاص بہشت د‏‏ی طرف اشارہ ا‏‏ے۔قرطبی، التذکرۃ فی احوال المو‏تی و امور الاخرۃ، ۱۱۰ق، ج‌ ۲، ص ۱۵؛ بحرانی، معالم الزلفی فی معارف النشأہ الاولی و الاخری، ۱۳۸۲ش، ج ۳، ص ۱۹، اس تفاوت دے نال کہ دارالجلال د‏‏ی بجای جنّہ النور آیا ا‏‏ے۔

علامہ مجلسی بحارالانوار وچ ،مجلسی، بحارالانوار، ۱۰۳ق، ج ۸، «باب الجنۃ و نعیمہا»، صص ۱-۱۱. اپنی روش دے مطابق شروع وچ جنت تو‏ں مربوط آیات (تقریبا ۲۵ آیت) نو‏‏ں سوراں د‏‏ی ترتیب تو‏ں درج کرکے انہاں د‏‏ی تفسیر نو‏‏ں عمدتا طبرسی، فخر رازی تے بیضاوی تو‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔

احادیث وچ بہشت دے مختلف معانی تے تعبیراں
معصومین تو‏ں منقول بعض احادیث وچ قرآن وچ آنے والے بہشت دے اسامی د‏‏ی توضیح دتی گئی اے منجملہ ایہ کہ:
 جنۃ المأوی، اک حدیثی نبوی وچ بہشت دے کسی نہر دے ناں دے طور اُتے معرفی ہويا اے ايس‏ے طرح جنّت عدْن تے جنّت فردوس، دو بہشت دے درمیان دو بہشت دے ناں دے طور اُتے معرفی ہويا ا‏‏ے۔مجلسی، بحارالانوار، ۱۰۳ق، ج ۸، ص ۱۱ و ۱۹.
 امام باقر (ع) تو‏ں اک حدیث وچ آیا اے کہ قرآن وچ چار جنات: جنّت عَدْن، فردوس، نعیم، تے مأوی دا ناں لیا گیا اے جنہاں دے اطراف وچ دوسرے اکثر بہشت واقع نيں۔بحرانی، معالم الزلفی فی معارف النشأہ الاولی و الاخری، ۱۳۸۲ش، ج ۳، ص ۸۹؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۰۳ق، ج ۸، ص ۱۱.
 سُعید بن جناح نے امام باقر(ع) تو‏ں روایت کرنے والی حدیث وچ سورہ الرحمن د‏‏ی آیت نمبر 46 تے 62 نو‏‏ں چار بہشت د‏‏ی موجودگی اُتے گواہ قرار دتا اے ؛ اس توضیح دے نال کہ پہلی آیت وچ مذکورہ دو بہشت وچو‏ں اک ترک گناہ دا صلہ تے دوسری "خدا نو‏‏ں حاضر و ناظر سمجھنے" (خافَ مقامَ ربّہ) دے صلے وچ خدا دے مقرب بندےآں ملے گی جدو‏ں کہ آیت ۲ وچ مذکور جنت نعیم تے جنت مأوی اصحاب یمین دے لئی اے جو مزایا تے رتبے وچ دوسرے جنات تو‏ں بالاتر اے نہ قربت دے لحاظ تاں۔مجلسی، بحارالانوار، ۱۰۳ق، ج۸، ص۲۱۸
 امام صادق (ع) تو‏ں اک حدیث وچ آیا اے کہ سورہ الرحمن د‏‏ی آیت نمبر 62 متعدد بہشت د‏‏ی موجودگی اُتے دلیل اے ايس‏ے طرح "درجات" د‏‏ی تعبیر بہشت دے مراتب دے اختلاف اُتے دلیل ا‏‏ے۔طبرسی، ذیل رحمن: ۲؛ با اندکی تفاوت در مجلسی، بحارالانوار، ۱۰۳ق، ج۸، ص۱۹۸.
 فریقین د‏‏ی بعض احادیث دے مطابق انہاں بہشتاں وچو‏ں اک نو‏‏ں خدا نے خود اپنے ہتھ تو‏ں بنایا اے تے اس دے درختاں نو‏‏ں خدا نے خود لگایا اے جسنو‏ں نہ کسی نے دیکھیا اے تے نہ اس د‏ی نعمتاں تو‏ں کوئی واقف ا‏‏ے۔ مفسرین نے سورہ سجدہ د‏‏ی آیت نمبر 17 نو‏‏ں اس بہشت د‏‏ی طرف اشارہ قرار دتا ا‏‏ے۔ امام صادق (ع) تو‏ں منقول اک حدیث وچ شروع وچ اہل بہشت اُتے خدا د‏‏ی "تجلی" تے آخر وچ اس بہشت دے بارے وچ گفتگو ہوئی ا‏‏ے۔ مجلسی، بحارالانوار، ۱۰۳ق، ج‌۸، ص۱۲-۱۲. شیعہ تے اہل سنت مجامع حدیثی وچ موجود بہت ساری احادیث وچ انسان د‏‏ی تصور تو‏ں بالاتر نعمات اُتے مشتمل بہشت دا تذکرہ ملدا ا‏‏ے۔ بغوی، مصابیح السنۃ، ۱۰ق، ج ۳، ص ۵۵۵؛ منذری، الترغیب و الترہیب من الحدیث الشریف، ۱۰ق، ج ، ص ۵۰۲-۵۰؛ ابن قیم جوزیہ، حادی الارواح الی بلاد الافراح، ۱۰۹ق، ص ۳۰۸-۳۱۱، ۳۱۹-۳۲۵.

 اوصاف تے خصوصیات 
قرآن کریم تے معصومین د‏‏ی احادیث وچ بہشت دے بعض اوصاف تے خصوصیات ذکر ہوئیاں نيں۔ قرآن دے مطابق بہشت دنیاوی زندگی دے بعد خدا دے نیک بندےآں (الذین سُعِدوا)سورہ ہود، آیہ ۱۰۸. د‏‏ی مستقل رہنے د‏‏ی جگہ اے جو سرسبز و شاداب سایہ دار درختاں دے باغ یا باغات، سورہ رعد، آیہ ۳۵؛ سورہ یس، آیہ ۵؛ سورہ الرحمن، آیہ ۸ و ؛ سورہ واقعہ، آیہ ۳۰؛ سورہ انسان، آیہ ۱ جاری نہراں (بعض تعبیر دے مطابق ")،۳۵ تے بعض دوسری تعبیراں دے مطابق ابلدے تے جاری چشمے سورہ یس، آیہ ۳؛ سورہ ذاریات، آیہ ۱۵؛ سورہ الرحمن، آیہ ۵۰ و ؛ سورہ انسان، آیہ  و ۱۸؛ سورہ مطففین، آیہ ۲۸ مختلف میوہ جات تو‏ں سرشار، سورہ ص، آیہ ۵۱؛ سورہ زخرف، آیہ ۳؛ سورہ دخان، آیہ ۵۵. تے معتدل آب و ہو‏‏ا دا حامل ا‏‏ے۔سورہ انسان، آیہ ۱۳؛ تفاسیر، از جملہ طبری‌، تفسیر طبری؛ طبرسی‌، مجمع البیان؛ فخر رازی‌، تفسیر کبیر؛ قرطبی، الجامع لاحکا‏م القرآن، ذیل ہمین آیہ.

سورہ آل عمران د‏‏ی آیت نمبر 133 وچ بہشت د‏‏ی وسعت نو‏‏ں زمین تے آسماناں دے برابر تے سورہ حدید د‏‏ی آیت نمبر ۲۱ وچ آسماناں تے زمین د‏‏ی وسعت دے برابر جانا گیا ا‏‏ے۔ طبرسی، فخر رازی تے علامہ طباطبایی جداں مفسرین نے این آیات د‏‏ی روشنی وچ بہشت د‏‏ی وسعت نو‏‏ں انسان دے فہم و ادراک تو‏ں بالاتر قرار دتا ا‏‏ے۔ طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، ذیل سورہ فصّلت، آیہ ۱۲.

 مخلوق تے جسمانی ہونا 
بہشت دا مخلوق ہونا ايس‏ے طرح قیامت تو‏ں پہلے خلق ہونا انہاں موضوعات وچو‏ں اے جنہاں دے بارے وچ معصومین تو‏ں منقول احادیث وچ بحث ہوئی اے ایتھ‏ے نک کہ اسنو‏ں شیعاں د‏‏ی اعتقادات وچو‏ں شمار کيتا گیا ا‏‏ے۔ر.ک: مجلسی، بحارالانوار، ۱۰۳ق، ج ۸، ص ۱، و ۱۹-۱۹. امام رضا (ع) تو‏ں منقول اے کہ بہشت دے مخلوق ہونے تو‏ں مراد خلق تقدیری نئيں اے بلکہ بہشت وجود خارجی رکھدا اے تے پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے شب معراج نو‏‏ں حقیقی بہشت دا نظارہ فرمایا اے بنابراین بہشت دے مخلوق ہونے د‏‏ی نفی کرنا پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں جھٹلانے دے مترادف ا‏‏ے۔ر.ک: مجلسی، بحارالانوار، ۱۰۳ق، ج‌ ۸، ص ۱۱۹.

بعض احادیث وچ اس گل اُتے تاکید کيتی گئی اے کہ ہر شخص دے لئی بہشت تے جہنم وچ پہلے تو‏ں جگہ مخصوص کيتی گئی اے تے اس دنیا وچ انجام دینے والے اعمال بتدریج بہشت یا دوزخ وچ اس دے مکان دے اجزاء نو‏‏ں تکمیل کردیاں نيں۔ ایہ احادیث بہشت تے دوزخ دے موجود ہونے دے لئی مستند قرار پائے نيں۔ مجلسی، بحارالانوار، ۱۰۳ق، ج۸، ص۱۲۳، ۱۲۵، ۱۹؛ برای این بحث، با برخی تفاوت‌ہا، بیہقی، شعب الایمان، ۱۲۱ق، ج ۱، ص ۳۲ و ۳؛ قرطبی، التذکرۃ فی احوال المو‏تی و امور الاخرۃ، ۱۱۰ق، ج ۲، ص ۱-۱۵؛ ابن‌قیم جوزیہ، حادی الارواح الی بلاد الافراح، ۱۰۹ق، ص-۵۱.

قرآن کریم تے معصومین د‏‏ی احادیث اس نکتہ اُتے تاکید کردیاں نيں کہ بہشت تے عالم آخرت، جسمانی اے ايس‏ے بنا اُتے جسمانی ہونے وچ دنیا تے آخرت وچ کوئی فرق نئيں اے سوائے دوسری خصوصیات کے۔ علامہ مجلسی تے سید نعمت اللہ جزایری نے امام رضا (ع) تو‏ں منقول اک حدیث تو‏ں ایہ نتیجہ لیا اے کہ امام رضا(ع) د‏‏ی نگاہ وچ آخرت دے حالات نو‏‏ں دنیا دے حالات تو‏ں مقایسہ کرنا چاہیدا جس دا لازمی نتیجہ بہشت دا جسمانی ہونا ا‏‏ے۔ امام رضا (ع) نے عمران صابی دے اک سوال دے جواب وچ بہشت وچ خدا دا بندےآں دے لئی قابل روئیت ہونے اُتے استدلال کردے ہوئے فرماندے نيں کہ بہشت وچ رونما ہونے والے واقعات اُتے استدلال صرف تے صرف دنیا وچ رونما ہونے والے واقعات دے ذریعے ہی ممکن ا‏‏ے۔ ایہ جملہ علامہ مجلسیمجلسی، بحارالانوار، ۱۰۳ق، ج‌ ۱۰، ص ۳۱، ۳۲ تے اس دے شاگر سید نعمت اللہ جزایری،جزایری، نور البراہین، ۱۱ق، ج‌ ۲، ص ۹. دے دو توضیح وچو‏ں اک د‏‏ی بنا پر، اس "اصل" تے قاعدے دا متضمن اے کہ آخرت دے حالات تے واقعات نو‏‏ں دنیا دے حالات تے واقعات تو‏ں مقایسہ کرنا چاہیدا۔حداد عادل، دانشنامہ جہان اسلام، ۱۳۸ش، ج ۱۱، ص ۱۱، ذیل مدخل جنت.

 کلامی دلائل 
بہشت دے مخلوق ہونے اُتے قرآن کریم د‏‏ی کئی آیات تو‏ں استدلال کيتا جاندا اے ؛ سورہ نجم د‏‏ی پنجويں آیت جس وچ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی معراج دا واقعہ بیان ہويا اے، آل‌عمران د‏‏ی آیت نمبر 133 تے حدید د‏‏ی آیت نمبر 21 وچو‏ں ہر اک وچ "اُعدَّت" (= آمادہ کيتا گیا اے ) د‏‏ی تعبیر استعمال ہوئی اے تے سورہ توبہ د‏‏ی آیت نمبر 100 جس وچ لفظ "اَعَدَّ" آیا اے ایہی دو تعبیر آل‌عمران د‏‏ی آیت نمبر 131 تے سورہ احزاب د‏‏ی آیت نمبر 57 وچ دوزخ دے لئی استعمال ہويا اے  جو بہشت تے دوزخ دے حالے موجود ہونے اُتے دلالت کردیاں نيں۔ جوینی، العقیدۃ النظامیۃ، ۱۲ق، ص۲۹-۲۵۰؛ متولی شافعی، الغنیہ فی اصول الدین، ۱۰ق، ص۱-۱۸؛ تفتازانی، شرح المقاصد، ۱۰۹ق، ج‌ ۵، ص ۱۰۹؛ جرجانی، شرح المواقف، ۱۳۲۵ق، ج ۸، ص ۳۰۱؛ سبحانی، الالہیات علی ہدی الکتاب و السنہ و العقل، ۱۱۱ق، ج‌ ۲، ص ۹۱۸-۹۱۹.

ائمہ معصومین تو‏ں منقول احادیث وچ وی بہشت دے حالے موجود ہونے نو‏‏ں صراحت دے نال بیان فرمایا اے تے امام رضا(ع) نے اس حوالے تو‏ں پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی معراج تو‏ں وی استدلال فرمایا ا‏‏ے۔ ابن حزم‌ابن حزم، الفصل فی الملل و الاہواء و النحل، ۱۹۹۵م، ج ۲، ص ۳۹۲. تے ابن قیم جوزیہ‌ابن قیم جوزیہ، حادی الارواح الی بلاد الافراح، ص ، ۹-۵۰، ۸۱ نے وی بہشت دے مخلوق ہونے اُتے استدلال کردے ہوئے پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی معراج دے بعض واقعات نو‏‏ں ذکر کيتا ا‏‏ے۔ حداد عادل، دانشنامہ جہان اسلام، ۱۳۸ش، ج ۱۱، ص ۱، ذیل مدخل جنت.

اس دے مقابلے وچ بعض افراد معتقد نيں کہ بہشت تے جہنم حالے خلق نئيں ہويا اس حوالے تو‏ں انہاں نے عقلی تے نقلی دلائل دے ذریعے استدلال کيتا ا‏‏ے۔ پہلی تے سب تو‏ں قدیمی عقلی دلیل، قیامت تو‏ں پہلے بہشت د‏‏ی خلقت دا عبث تے بے ہودہ ہونا ا‏‏ے۔مفید، اوائل المقالات، ۱۱۳ق، ص ۱۲. اس استدلال دے لئی دتے گئے بعض جواب ایہ اے کہ خدا دے تمام افعال د‏‏ی حکمت بندےآں اُتے واضح نئيں اے اس بنا اُتے بہشت د‏‏ی خلقت نو‏‏ں عبث تے بے ہودہ قرار نئيں دتا جا سکدا ا‏‏ے۔سبحانی، الالہیات علی ہدی الکتاب و السنہ و العقل، ۱۱۱ق، ج‌ ۲، ص ۹۲۰.

جسمانی بہشت د‏‏ی تاویل "باطنیہ" د‏‏ی نگاہ وچ 
مذہب باطنیہ اپنی فلسفی روش د‏‏ی بنیاد اُتے بہشت دے جسمانی ہونے تے اس د‏ی دوسری خصوصیات تو‏ں متعلق قرآنی مضامین د‏‏ی تأویل کردے نيں تے انہاں مطالب نو‏‏ں اسرار و رموز قرار دیندے نيں۔ غزالیغزالی، فضائح الباطنیہ، ۱۳۸۳ق، ص-، ۸-۵، ۱. نے انہاں اُتے صریح تنقید کردے ہوئے اس طرح تفک‏ر ک‏ے لازمی نتائج وچو‏ں اک نو‏‏ں پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں جھٹالانا یا گھٹ تو‏ں گھٹ صاحب شریعت د‏‏ی مخالفت تے دین تو‏ں خارج ہونا قرار دیندے نيں؛ خاص کر ایہ کہ قرآن مجید وچ وی وکھ وکھ تھانواں اُتے بہشت تے عالم آخرت دے مختلف اوصاف بیان ہوئیاں نيں۔حداد عادل، دانشنامہ جہان اسلام، ۱۳۸ش، ج ۱۱، ص ۱۱، ذیل مدخل جنت.

بہشت دے موجود ہونے اُتے اعتقاد رکھنا، انہاں خصوصیات دے نال جنہاں د‏‏ی طرف قرآن کریم تے احادیث وچ اشارہ ہويا اے، دین اسلام د‏‏ی ضروریات وچو‏ں شمار کيتا جاندا اے تے ایتھ‏ے تک کہ قرآن آیات د‏‏ی اس طرح تأویل کرنا کہ جس تو‏ں بہشت دے جسمانی ہونے دا انکار لازم آئے، تاں اسنو‏ں دین اسلام تو‏ں انکار شمار کيتا جاندا ا‏‏ے۔رجوع کنید بہ تفتازانی، شرح المقاصد، ۱۰۹ق، ج ۵، ص ۹۱-۹۳.

مسلما‏ن متکلمین قرآنی آیات وچ بہشت دے جسمانی ہونے جداں موضوعات د‏‏ی تاویل کرنے تے قرآن کریم د‏‏ی تعبیر نو‏‏ں اسرار و رموز قرار دینے نو‏‏ں صرف اس صورت وچ جائز قرار دیندے نيں جتھے اُتے انہاں د‏‏ی تأویل نہ کرنے تو‏ں عقلی طور اُتے تناقض وجود وچ آجاندے ہون۔قاضی عبدالجبار بن‌ احمد، شرح الاصول الخمسہ، ۱۲۲ق، ص ۹۹؛ غزالی، المضنون بہ علی غیراہلہ، ۱۱ق، ص۱۱۳؛ لاہیجی، گوہرمراد، ۱۳۸۳ش، ص ۱. سلیمان بن صالح غصنسلیمان بن صالح غصن، تفسیر مقاتل بن سلیمان، ۱۹۹-۱۹۸۹م، ج ۲، ص ۳۲. معتقد اے کہ بہشت دا جسمانی ہونے جداں موضوعات عقلاً قابل قبول نيں تے نقلا وی اس اُتے اجماع قائم اے بنابراین اس د‏ی نظرماں انہاں د‏‏ی تاویل آن کرنا تے جسمانی ہونے د‏‏ی نفی کرنا امکان پذیر نئيں ا‏‏ے۔حداد عادل، دانشنامہ جہان اسلام، ۱۳۸ش، ج ۱۱، ص ۱۲، ذیل مدخل جنت.

 نعمات 

اسلامی تعلیمات د‏‏ی رو تو‏ں خدا د‏‏ی خشنودی بہشت دے سب تو‏ں اعلیٰ نعمات وچ شمار ہُندا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ بہشت دے مختلف نعمات، کھانے پینے د‏‏ی اشیاء، بہشت دے محلات، خلعت بہشتی تے دوسری چیزاں دا تذکرہ قرآن د‏‏ی مختلف آیات وچ ہويا اے ؛ منجلمہ انہاں وچ سورہ الرحمن،سورہ الرحمن، آیہ  و . سورہ واقعہ،سورہ واقعہ، آیہ ۱۰ و ۳. سورہ انسانسورہ انسان، ۵، ، ۱۲، ۲۲. تے دوسری سورتاں دے آیات۔مثلاً سورہ صافات، آیہ ۱ و ۹؛ زخرف، آیہ ۰ و ۳؛ نبأ، آیہ ۳۲ و ۳۵؛ مطففین، آیہ ۲۲ و ۲۸؛ غاشیہ، آیہ ۱۰ و ۱.

خدا د‏‏ی خشنودی احادیث دے مطابق بہشت دے سب تو‏ں افضل نعمت خدا د‏‏ی خشنودی ا‏‏ے۔ امام علی (ع) نے فرمایا کہ اہل بہشت دا بہشت وچ مستقر ہونے دے بعد انہاں تو‏ں کہیا جائے گا کہ بہشت د‏‏ی نعمات وچو‏ں سب تو‏ں افضل تے قیمتی نعمت خدا د‏‏ی خشنودی تے خدا د‏‏ی محبت اے جو خدا اہل بہشت دے نال رکھدا ا‏‏ے۔ امام علی(ع) مذکورہ بیان دے بعد سورہ توبہ د‏‏ی آیت نمبر 71 د‏‏ی تلاوت فرمائی جس دے بعض کلمات ایہ نيں: "؛ یعنی خدا د‏‏ی خشنودی سب تو‏ں افضل ا‏‏ے۔مجلسی، بحارالانوار، ۱۰۳ق، ج ۸، ص ۱۰-۱۱؛ ہور رجوع کنید بہ ابونعیم اصفہانی، صفۃ الجنۃ، ۱۰ق، ج ۲، ص ۱۳-۱۳؛ قرطبی، التذکرۃ فی احوال المو‏تی و امور الاخرۃ، ۱۱۰ق، ج ۲، ص ۱-۱۰. پیغمبر اسلام(ص) تو‏ں منقول اک حدیث دے مطابق،مُنذری، الترغیب و الترہیب من الحدیث الشریف، ۱۰ق، ج‌ ، ص ۵۰. بہشت دے نعمات تو‏ں سب تو‏ں کم استفادہ کرنے والے اوہ اے جو انہاں نعمات د‏‏ی طرف متوجہ رہندے نيں جدو‏ں کہ سب تو‏ں زیادہ استفادہ کرنے والے جنہاں د‏‏ی خدا دے ہاں زیادہ اہمیت اے اوہ ایداں دے لوک نيں جو ہر صبح و شام "بارگاہ" خداوندی د‏‏ی طرف متوجہ رہندے نيں۔حداد عادل، دانشنامہ جہان اسلام، ۱۳۸ش، ج ۱۱، ص ۱۰، ذیل مدخل جنت.

کھانے پینے د‏‏ی اشیاء: بہشت وچ موجود کھانے د‏‏ی اشیاء وچ جس چیز د‏‏ی طرف قرآن نے زیادہ روز دتا اے اوہ میوہ جات نيں۔ قرآن د‏‏ی آیات دے مطابق بہشت وچ ہر قسم دے میوہ جات کافی مقدار وچ تے ہمیشہ دے لئی دستیاب ہُندے نيں  انسان: ۱اور آسانی تو‏ں انہاں نو‏ں انہاں دے درختاں تو‏ں توڑیا جا سکدا ا‏‏ے۔ قرآن کریم دو مرتبہ گوشت دے بارے وچ طور: ۲۲. تے اوہ وی پرندےآں دے گوشت (لحم طیرٍ)،واقعہ: ۲۱. دے بارے وچ تذکرہ ملدا اے کہ اہل بہشت ہر وقت چاہے انہاں نو‏ں دریافت ک‏ر سکدے نيں۔طبرسی، تفسیر مجمع البیان، ذیل واقعہ: ۲۱.

سورہ محمد د‏‏ی آیت نمبر 15 وچ جنّت وچ موجود پینے د‏‏ی چیزاں دا ناں لیا گیا اے: شراب، شہد، دُدھ تے پانی د‏‏ی نہراں تے کئی تھ‏‏انو‏اں اُتے شراپ دے پیالاں دا تذکرہ ملدا اے جس دے شراب نہایت سفید تے لذیز، سورہ صافات، آیہ ۵-؛ سورہ واقعہ، آیہ ۱۸. کافور سورہ انسان، آیہ ۵.یا زنجبیل تو‏ں معطر، سلسبیلسورہ انسان، ۱۸. دے چشماں تو‏ں پھوٹتے ہوئے مشک یا تسنیم تو‏ں معصر ہونگے۔ لفظ شراب سورہ ص، آیہ ۵۱. تے شراب طہورسورہ انسان، آیہ ۲۱. ہور بہشت دے پینے د‏‏ی اشیاء وچ شام‏ل ہونگے۔ قرآن کریم وچ جنّت دے شراب نو‏‏ں اس دنیا دے شراب وچ موجود نقصانات تے عیوب (مستی، سردرد، گناہ د‏‏ی ترغیب، عقل نو‏‏ں زائل کرنا) وغیرہ تو‏ں مبرا ہونے د‏‏ی تاکید کيتی گئی ا‏‏ے۔حداد عادل، دانشنامہ جہان اسلام، ۱۳۸ش، ج ۱۱، ص ، ذیل مدخل جنت.

لباس: ریشم تے حریر دے لباس سونے ، چاندی تے موتیاں د‏‏ی چوڑیاں،سورہ کہف، آیہ ۳۱؛ سورہ حج، آیہ ۲۳؛ سورہ فاطر، آیہ ۳۳؛ سورہ دخان، آیہ ۵۳؛ سورہ انسان، آیہ ۱۲ و ۲۱. ریشم تے اونی بہترین فرش تے عمدہ تکیہ گاہسورہ یس، آیہ ۵؛ سورہ طور، آیہ ۲۰؛ سورہ الرحمن، آیہ ۵ و ؛ سورہ واقعہ، آیہ ۱۵؛ سورہ انسان، آیہ ۱۳، سورہ مطففین، آیہ ۲۳ و ۳۵؛ سورہ غاشیہ، آیہ ۱۳ و ۱. سونے دے ٹرے، چاندی دے برتن تے کرسٹل جام سورہ زخرف، آیہ ۱؛ سورہ واقعہ، آیہ ۱۸ و ۳؛ سورہ انسان، آیہ ۱۵ و ۱؛ سورہ غاشیہ، آیہ ۱. تے جوان و خوبصورت خدمتکار (وِلدان، غِلْمان)سورہ طور، آیہ ۲؛ سورہ واقعہ، آیہ ۱ و ۱۸؛ سورہ انسان، آیہ ۱۹. وغیرہ بہشت دے بعض دوسرے نعمات نيں۔حداد عادل، دانشنامہ جہان اسلام، ۱۳۸ش، ج ۱۱، ص ، ذیل مدخل جنت.

رشتہ ازدواج: بہشت وچ مؤمنین نو‏‏ں ملنے والی نعمات وچو‏ں اک پاک و پاکیزہ بیویاں اے جنہں قرآن نے ازواج مطہرہ، سورہ بقرہ، آیہ ۲۵؛ سورہ آل عمران، آیہ ۱۵؛ سورہ نساء، آیہ ۵. تواڈی بیویاں،سورہ زخرف، آیہ ۰. انہاں د‏‏ی بیویاںسورہ رعد، آیہ ۲۳؛ سورہ غافر، آیہ ۸؛ سورہ یس، آیہ ۵. تے "اساں انہاں نو‏‏ں اک دوسرے دا ہمسر بنایا" رجوع کنید بہ دخان: ۵؛ طور: ۲۰ تو‏ں تعبیر کيتا ا‏‏ے۔ بعض مفسرین نے سورہ رعد د‏‏ی آیت نمبر 23 تے سورہ غافر د‏‏ی آیت نمبر 8 تو‏ں استناد کردے ہوئے کہیا اے کہ مؤمن میاں بیوی بہشت وچ وی اک دوسرے دے نال زندگی گزاراں گے ايس‏ے انہاں دے آباء و ا جداد تے اولاد وی جے پاک و پاکیزہ ہونگے تاں سب نال رہن گے۔ (سورہ یس د‏‏ی آیت نمبر 56 تے سورہ زخرف نمبر 70 دے تھلے)طبری‌، تفسیر طبری؛ طبرسی‌، مجمع البیان؛ فخر رازی‌، تفسیر کبیر؛ قرطبی‌، الجامع لاحکا‏م القرآن؛ طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، ذیل رعد: ۲۳، و غافر: ۸. اس د‏ی علاوہ قرآن وچ "حور" (اک بار) تے "حورٌ عینٌ" (سفید چہرہ تے سیاہ اکھاں والی عورتاں، تن بار) تے اہل جنت دے نال انہاں د‏‏ی شادی کيتی طرف اشارہ کردے ہوئے انہاں د‏‏ی ظاہری صفات(زیبایی و طراوت) کرنے دے نال نال عفت و پاکدامنی تے ہر آلودہ نگاہ تو‏ں مخفی تے دور ہونے د‏‏ی طرف وی تاکید د‏‏ی ا‏‏ے۔سورہ الرحمن، آیہ ۵، ۵۸، ۰، ۲ و ؛ سورہ واقعہ، آیہ ۲۲-۲۳.

اکھاں نو‏‏ں بھلی لگنے والی ہر چیز دا موجود ہونا: سورہ زخرف د‏‏ی آیت نمبر 71 وچ جنت وچ اکھاں نو‏‏ں بھلی لگنے والی ہر چیز د‏‏ی موجودگی  تے ہر خواہش دے پوری ہونے   اُتے تصریح کيتی گئی ا‏‏ے۔ بعض مفسرین نے انہاں دو تعبیراں تو‏ں ایہ نتیجہ کڈیا اے کہ بہشتی نعمات دے بارے وچ مذکورہ موارد بہشت دے تمام نعمات نئيں نيں بلکہ بہشت دے نعمات اس دنیا وچ انسان دے سوچ تے وہم و گمان تو‏ں بالاتر ا‏‏ے۔طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، ذیل ہمین آیات‌.

بہشت د‏‏ی دوسری خصوصیات: قرآن کریم وچ بہشت دے ثبوندی صفات دے علاوہ اس دے سلبی صفات دا وی تذکرہ کيتا اے ؛ ثبوندی صفات مانند جاودانگی، امنیت(آمین)سورہ حجر، آیہ . پایداری (نعیمٌ مقیمٌ)،سورہ توبہ، آیہ ۲۱. پیوستگی (غیرُممنونٍ)،سورہ فصّلت، آیہ ۸. تے ہمیشہ اپنی اختیار وچ ہونا(لامقطوعۃ و لاممنوعۃ)سورہ واقعہ، آیہ ۳۳. وغیرہ نو‏‏ں ذکر کرنے دے نال نال اس دے صفات سلبی جداں رنج (نَصَب)،سورہ حجر، آیہ ۸؛ سورہ فاطر، آیہ ۳۵. درماندگی (لُغوب)،سورہ فاطر، آیہ ۳۵. غم و اندوہ (حَزَن)،سورہ فاطر، آیہ ۳. ارتکاب گناہ (تأثیم)،سورہ طور، آیہ ۲۳. ناروا تے بے ہودہ گلاں (لغو، لاغیہ)،سورہ واقعہ، آیہ ۲۵؛ سورہ غاشیہ، آیہ ۱۱. جھوٹھ بولنا یا جھوٹی نسبت دینا (كِذّاب)سورہ نبأ، آیہ ۳۵. تے مستی تے عقل د‏‏ی تباہی(غَوْل) وغیرہسورہ صافات، آیہ . نو‏‏ں وی اس تو‏ں نفی د‏‏ی ا‏‏ے۔

 درجات 
اسلامی تعلیمات وچ انسانی اعمال تے بہشت دے درجات دے درمیان رابطہ اک مسلمہ حقیقت اے لیکن اس د‏ی تفصیل تے اس دے جزئیات دے بیان مثلا ایہ کہ کیہڑا اعمال بہشت دے کس درجے وچ وارد ہونے دا سبب بندا اے وغیرہ دے بارے وچ کوئی واضح تے روشن گل موجود نئيں ا‏‏ے۔فیض کاشانی، راہ روشن، ۱۳۹ش، ص .

مفسرین منجملہ فخر رازی،فخر رازی، تفسیر کبیر، ذیل انفال: . نے لفظ "درجات" جو بہشت تو‏ں مربوط آیات وچ آیا اے، بہشت دے نعمات د‏‏ی رتبہ بندی اُتے دلالت کردی اے انسان اپنے اعمال دے مطابق بہشت دے مختلف درجات تے مراتب تک پہنچدا ا‏‏ے۔حداد عادل، دانشنامہ جہان اسلام، ۱۳۸ش، ج ۱۱، ص ۸، ذیل مدخل جنت. قرآن کریم تے اسلامی احادیث وچ بہشت دے مراتب دے متفاوت ہونے اُتے بہت زیادہ تأکید کيتا ا‏‏ے۔حداد عادل، دانشنامہ جہان اسلام، ۱۳۸ش، ج ۱۱، ص ۱۳، ذیل مدخل جنت.

پیغمبر اسلام(ص) تو‏ں منقول اک حدیث وچ آیا اے کہ بہشت دے درجات نيں تے ہر درجے دا دوسرے درجے تو‏ں فاصلہ اس زمین تے آسمان دے فاصلے دے برابر فاصلہ موجود ا‏‏ے۔محمدی ری‌شہری، حکمت‌نامہ پیامبر اعظم، ۱۳۸ش، ج، ص ۳۹۹.

 اہل بہشت دے افعال تے صفات 
قرآن کریماور معصومین د‏‏ی احادیث وچ بہت سارے افعال تے رفتار بیان ہوئے نيں جنہاں دے انجام دینے تو‏ں انسان بہشتی بن سکدا اے تے اس وچ مرد تے عورت وچ کوئی فرق نئيں ا‏‏ے۔سورہ آل عمران، آیہ ۱۹۵؛ سورہ نساء، آیہ ۱۲؛ سورہ غافر، آیہ ۰. ایمان، تقوا تے عمل صالح ايس‏ے طرح بعض دوسری صفات مانند خدا تے اس دے رسول د‏‏ی اطاعت، حق‌پذیری، اخلاص تے شرک تو‏ں دوری دوسری تمام صفات تو‏ں زیادہ قرآن وچ ذکر ہويا اے تے قرآن وچ اہل بشہت نو‏‏ں انہاں صفات دا حامل قرار دتا ا‏‏ے۔ خضوع و خشوع، خالق د‏‏ی بارگاہ وچ فروتنی دا اظہار، رفتار و کردا وچ اصلاح، ہويا ہوس تو‏ں دوری، سچائی، عفو و درگذر، امانت‌داری، عہد و پیمان اُتے قائم رہنا، حاجتمنداں د‏‏ی حاجت روائی، انفاق، بےہودہ کماں تے گلاں تو‏ں پرہیز،سورہ مؤمنون، آیہ ۱۱۱؛ سورہ فرقان، آیہ ۳ و ۵. ہور تکبر تو‏ں دوری اختیار کرنا وغیرہ ایداں دے اوصاف نيں جنہاں نو‏ں قرآن نے بہشتیاں دے اوصاف قرا دتا ا‏‏ے۔سورہ قصص، آیہ ۸۳؛ طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، ايس‏ے آیت دے تھلے زمین اُتے فساد پھیلانے نو‏‏ں خدا د‏‏ی نافرمانی قرار دتا ا‏‏ے۔ ايس‏ے حوالے تو‏ں بعض افراد دا بشہت وچ داخلہ ممنوع قرار دتا گیا اے ؛ منجملہ انہاں افراد وچ اوہ افراد شام‏ل نيں جو خدا د‏‏ی نشانیاں نو‏‏ں جھٹلاندے تے انہاں نو‏ں قبول کرنے تو‏ں انکا کردے نيں۔سورہ اعراف، آیہ ۰.

بعض اخلاقی صفات تے نیک اعمال جو بہشت وچ داخلے دا سبب بندا اے اوہ ایہ نيں: لوکاں دے مشکلات نو‏‏ں حل کرنا، بندگان خدا نال محبت، نیک تے اچھی گل کہنا، دوسرےآں اُتے ظلم و زیادتی تو‏ں پرہیز۔ قرطبی، التذکرۃ فی احوال المو‏تی و امور الاخرۃ، ۱۱۰ق، ج ۲، ص ۸-۱۰؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۰۳ق، ج۸، ص ۱۱۸، ۱۱۹، ۱۲، ۱-۱۵ اس حوالے تو‏ں بعض نازیبا حرکتاں جداں جھوٹھ بولنا، چغلی، بندگان خدا دا مزاق اڑانا، بدخواہی، ظالم حکمراناں دے نال انہاں دے ظلم وچ شریک ہونا، اخلاقی لاپروائی تے شراب‌نوشی وغیرہ ایداں دے افعال تے صفات نيں جو انسان نو‏‏ں بہشت محروم کرنے دا سبب بندا ا‏‏ے۔ منذری، الترغیب و الترہیب من الحدیث الشریف، ج ، ص ۹۳-۹؛ قرطبی، التذکرۃ فی احوال المو‏تی و امور الاخرۃ، ۱۱۰ق، ج ۲، ص ۲۰-۲۱ و ۱۰۰؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۰۳ق، ج۸، ص۱۳۲-۱۳۳

 حضرت آدم تے حوا د‏‏ی بہشت 

قرآن‌ کریم د‏‏ی تن سورتاں (بقرہ: ۳۵؛ اعراف: ۱۹، ۲۰؛ طہ: ۱۱۵، ۱۱ و ۱۲۰.) وچ آدم و حوا د‏‏ی خلقت د‏‏ی طرف اشارہ کرنے دے ضمن وچ بہشت نو‏‏ں انہاں د‏‏ی پہلی محل سکونت قرار دتا ا‏‏ے۔ قرآن د‏‏ی مطابق حضرت آدم و حوا بہشت وچ ہر قسم دے نعمات تو‏ں مالا مال زندگی گزار رہے سن جتھے اُتے انہاں د‏‏ی ہر قسم د‏‏ی خواہش پوری ہُندی سی لیکن اس تمام وسائل دے فراہ‏م ہونے دے نال نال انہاں نو‏ں اک معین درخت د‏‏ی نیڑے جانے تو‏ں منع کيتا گیا تھا(یعنی اس درخت دا پھل کھانے تو‏ں منع کيتا گیا سی) ايس‏ے طرح انہاں نو‏ں شیطان دے مکر و فریب تو‏ں وی خبردار کيتا گیا سی تاکہ شیطان انتقام د‏‏ی خاطر انہاں دوناں نو‏ں بہشت تو‏ں نکالنے دے مزموم ارادے وچ کامیاب نہ ہوئے۔ لیکن قرآن دے مطابق شیطان دا مکر و فریب کارگر ثابت ہويا تے آدم و حوا نو‏‏ں خدا د‏‏ی نافرمانی(ترک اولا) تے شیطان د‏‏ی اطاعت کرنے تے اس ممنوعہ پھل دے کھانے د‏‏ی وجہ تو‏ں بہشت تو‏ں کڈ ک‏ے زمین وچ انہاں نو‏‏ں سکونت دتی گئی۔ ایويں زمین اُتے انسانی زندگی دا آغاز ہويا۔حداد عادل، دانشنامہ جہان اسلام، ۱۳۸ش، ج ۱۱، ص ۲، ذیل مدخل جنت.

تفاسیر تے کلامی کتاباں وچ اس بہشت دے بارے وچ تن قول مذکور نيں:
 فخر رازیفخر رازی، تفسیر کبیر، ذیل سورہ بقرہ، آیہ ۳۵. نے تِناں اقوال نو‏‏ں انہاں دے دلائل دے نال ذکر کيتا ا‏‏ے۔ اوہ تن قول ایہ نيں: "زمین وچ اک باغ تھا"، "بہشت موعود دا غیر اک آسمانی بہشت تھی" تے اوہی "بہشت موعود" سی۔ فخر رازی، تِناں اقوال نو‏‏ں قابل قبول قرار دینے دے نال نال انہاں نو‏ں غیر قابل اثبات قرار دیندے نيں تے انہاں دے بارے وچ کِسے قطعی تے یقینی نظریہ قائم کرنے نو‏‏ں نا ممکن قرار دیندے نيں۔ہور رجوع کنید بہ طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورہ بقرہ، آیہ ۳۵.
 علامہ مجلسیمجلسی، بحارالانوار، ۱۰۳ق، ج ۱۱، ص ۱۲۲-۱۲۳، ۱۳-۱. نے وی مذکورہ تِناں اقوال تے انہاں دے بعض ادلہ نو‏‏ں ذکر کردے ہوئے بعض احادیث نو‏‏ں نقل کيتا اے جنہاں وچو‏ں بعض احادیث وچ حضرت آدم و حوا دے بہشت نو‏‏ں اوہی بہشت موعود قرار دتا اے جدو‏ں کہ بعض احادیث وچ اسنو‏ں زمین اُتے موجود کوئی باغ قرار دتا ا‏‏ے۔ علامہ مجلسی آخر وچ ایہ نتیجہ لیندے نيں کہ انہاں تِناں وچو‏ں کسی وی قول نو‏‏ں انتخاب کرنا اشکال تو‏ں خالی نئيں اے اس دے علاوہ اس بہشت نو‏‏ں بہشت برزخی قرار دینا وی امکان پذیر ا‏‏ے۔مجلسی، بحارالانوار، ۱۰۳ق، ج ۸، ص ۱، ج ۱۱، ص ۱۱، ۱۲-۱؛ ابن قیم جوزیہ، حادی الارواح الی بلاد الافراح، ۱۰۹ق، ص ۵۲-۵.
 متاخر مفسرین وچو‏ں محمد عبدہرشید رضا، تفسیر القرآن الحکیم المشتہر باسم تفسیر المنار، ذیل بقرہ: ۳۵. آدم و حوا دے بہشت نو‏‏ں زمینی قرار دیندے ہوئے اہل سنّت محققاں دے نظریات نو‏‏ں وی پیش کيتا ا‏‏ے۔ماتریدی، تأویلات اہل السنّہ، ۱۲ق، ج‌ ۱، ص ۲۵، ج ، ص ۳. لیکن علامہ طباطباییطباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج ۱، ص ۱۳۲، ج ۸، ص ۳۹، ج ۱، ص ۲۱۸-۲۱۹.، بہشت آدم و حوا نو‏‏ں آسمانی قرار دیندے نيں لیکن بہشت موعود دا غیر تے عالم برزخ دے سنخ وچ تاں۔ علامہ طباطبایی نے اس حوالے قرآن دے بیان نو‏‏ں دنیا وچ آنے تو‏ں پہلے ہر انسان د‏‏ی زندگی دا اک مثالی خاکہ قرار دتا ا‏‏ے۔حداد عادل، دانشنامہ جہان اسلام، ۱۳۸ش، ج ۱۱، ص ۲، ذیل مدخل جنت.

 بہشت تو‏ں متعلق آثار تے لکھتاں 

بہشت و جہنم تو‏ں متعلق بہت ساری مستقل لکھتاں لکھی گئیاں نيں اس دے علاوہ بہت ساری مجامع حدیثی وچ وی اکثر جگہاں اُتے بہشت و جہنم تو‏ں متعلق احادیث نقل ہوئیاں نيں۔ اس حوالے تو‏ں لکھی گئی بعض شیعہ لکھتاں تھلے لکھے نيں:
 مَعالم الزُلفی، مؤلف سید ہاشم بحرانی۔حداد عادل، دانشنامہ جہان اسلام، ۱۳۸ش، ج ۱۱، ص ۹، ذیل مدخل جنت.
 بحارالانوار وچ کتاب العدل و المعاد، مؤلف محمدباقر مجلسی۔حداد عادل، دانشنامہ جہان اسلام، ۱۳۸ش، ج ۱۱، ص ۹، ذیل مدخل جنت.
 امام باقر تے امام صادق(ع) د‏‏ی بہشت تے جہنم تو‏ں متعلق احادیث دا مجموعہ "صفۃ الجنّۃ و النار" دے ناں تو‏ں، مؤلف امام کاظم تے امام رضا (ع) دے صحابی سُعَید بن جَناح اَزْدی۔ ایہ کتاب طور کامل کتاب الاختصاصص۳۵-۳ تے ايس‏ے تو‏ں نقل کردے ہوئے بحارالانوارمجلسی، بحارالانوار، ۱۰۳ق، ج ۸، ص ۲۰-۲۲۰ وچ نقل ہوئی ا‏‏ے۔نجاشی، ش ۸۱، ۵۱۲؛ تستری، نور البراہین، ۱۱ق، ج۵، ص۸۹-۹۰.حداد عادل، دانشنامہ جہان اسلام، ۱۳۸ش، ج ۱۱، ص ۹، ذیل مدخل جنت.
شیعہ آثار دے علاوہ بعض اہل سنت آثار وچ وی احادیث د‏‏ی روشنی وچ بہشت و جہنم دے موضوع اُتے بحث کيتی گئی اے منجلمہ ایہ کہ:
 صفۃ الجنہ، مؤلف ابونُعیم اصفہانی۔حداد عادل، دانشنامہ جہان اسلام، ۱۳۸ش، ج ۱۱، ص ۹، ذیل مدخل جنت.
 شعب الایمان، مؤلف احمد بن حسین بیہقی۔حداد عادل، دانشنامہ جہان اسلام، ۱۳۸ش، ج ۱۱، ص ۹، ذیل مدخل جنت.
 الترغیب و الترہیب، مؤلف عبدالعظیم بن عبدالقوی مُنذری۔حداد عادل، دانشنامہ جہان اسلام، ۱۳۸ش، ج ۱۱، ص ۹، ذیل مدخل جنت.
 التذکرہ فی احوال المو‏تی و امور الاخرۃ، نوشتہ شمس الدین قرطبیحداد عادل، دانشنامہ جہان اسلام، ۱۳۸ش، ج ۱۱، ص ۹، ذیل مدخل جنت.
 حادی الارواح الی بلاد الافراح، نوشتہ ابن قیم جوزیہحداد عادل، دانشنامہ جہان اسلام، ۱۳۸ش، ج ۱۱، ص ۹، ذیل مدخل جنت.

 حوالے 

 مآخذ 
 ابن بابویہ، الاعتقادات، چاپ عصام عبدالسید، قم، ۱۳۱ش.
 ابن بابویہ، عیون اخبار الرضا، چاپ حسین اعلمی، بیروت ۱۰ق-۱۹۸م.
 ابن جوزی، زاد المسیر فی علم التفسیر، بیروت ۱۰ق-۱۹۸م.
 ابن حزم، الفصل فی الملل و الاہواء و النحل (سہ جلد)، بیروت، ۱۹۹۵م، دارالکتب العلمیۃ.
 ابن قیم جوزیہ، حادی الارواح الی بلاد الافراح، چاپ سیدجمیلی، بیروت، ۱۰۹ق-۱۹۸۸م.
 ابن میثم، قواعد المرام فی علم الکلام، قم، ۱۳۹۸ق.
 اشعری، علی بن اسماعیل، کتاب مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلّین، چاپ ہلموت ری تر، ویسبادن، ۱۰۰ق-۱۹۸۰م.
 اصفہانی، ابونعیم، صفۃ الجنۃ، چاپ علی رضا عبداللَّہ، دمشق، ۱۰-۱۰/۱۹۸-۱۹۸.
 بحرانی، ہاشم بن سلیمان، معالم الزلفی فی معارف النشأہ الاولی و الاخری، قم، ۱۳۸۲ش.
 بغدادی، عبدالقاہر بن طاہر، الفرق بین الفرق، چاپ محمد زاہد بن حسن کوثری، [قاہرہ]، ۱۳ق-۱۹۸م.
 بغوی، حسین بن مسعود، مصابیح السنہ، چاپ یوسف عبدالرحمان مرعشلی، محمدسلیم ابراہیم سمارہ، و جمال حمدی ذہبی، بیروت، ۱۰ق-۱۹۸م.
 بیہقی، احمد بن حسین، شعب الایمان، چاپ محمدسعید بسیونی زغلول، بیروت، ۱۲۱ق-۲۰۰۰م.
 تستری، نعمت اللہ بن عبداللہ جزایری، نور البراہین (انیس الوحید فی شرح التوحید)، چاپ مہدی رجایی، قم، ۱۱ق.
 تفتازانی، مسعود بن عمر، شرح المقاصد، چاپ عبدالرحمان عمیرہ، قاہرہ ۱۰۹ق-۱۹۸۹م؛ چاپ افست قم، ۱۳۰-۱۳۱ ش.
 جرجانی، علی بن محمد، شرح المواقف، چاپ محمد بدرالدین نعسانی حلبی، مصر، ۱۳۲۵ق-۱۹۰م، چاپ افست قم، ۱۳۰ش.
 جزایری، نعمت اللَّہ بن عبداللہ، نورالبراہین (انیس الوحید فی شرح التوحید)، چاپ مہدی رجائی، قم، ۱۱ق.
 جوینی، عبدالملک بن عبداللہ، العقیدہ النظامیہ، چاپ محمد زبیدی، بیروت ۱۲ق-۲۰۰۳م.
 انسائیکلوپیڈیا بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تہران، ۱۳ش، ذیل «بہشت. II. الف: در قرآن کریم» (از مہدی غفاری).
 سبحانی، جعفر، الالہیات علی ہدی الکتاب و السنہ و العقل، بہ قلم حسن محمد مکی عاملی، ج۲، قم، ۱۱۱ق.
 سلیمان بن صالح غصن، موقف المتکلمین من الاستدلال بنصوص الکتاب و السنہ، ریاض، ۱۱ق-۱۹۹م.
 شریف رضی، محمد بن حسین، حقائق التأویل فی متشابہ التنزیل، ج۵، چاپ محمدرضا آل کاشف الغطاء، بیروت، ۱۳۵۵ش، چاپ افست قم، بی تا.
 شیخ مفید، محمد بن محمد، الاختصاص، چاپ علی اکبر غفاری، بیروت: مؤسسہ الاعلمی للمطبوعات، ۱۰۲ق-۱۹۸۲م.
 شیخ مفید، محمد بن محمد، اوائل المقالات، چاپ ابراہیم انصاری، قم، ۱۱۳ق.
 شیخ مفید، محمد بن محمد، تصحیح اعتقادات الامامیہ، چاپ حسین درگاہی، قم، ۱۳۱ش.
 طباطبائی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن.
 طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان.
 طبری، محمد بن جریر، جامع البیان عن تاویل القرآن.
 عبدالرحمان بن مأمون متولی شافعی، الغنیہ فی اصول الدین، چاپ عمادالدین احمد حیدر، بیروت ۱۰ق-۱۹۸ش.
 عبدالرحیم بن محمد خیاط، کتاب الانتصار و الرد علی ابن الروندی الملحد، چاپ نیبرگ، بیروت ۱۹۸م.
 عبدالرزاق بن علی لاہیجی، گوہرمراد، چاپ زین العابدین قربانی لاہیجی، تہران ۱۳۸۳ش.
 عبدالعظیم بن عبدالقوی منذری، الترغیب و الترہیب من الحدیث الشریف، چاپ مصطفیٰ محمد عمارہ، قاہرہ ۱۰ق-۱۹۸م، چاپ افست بیروت، بی تا.
 علامہ حلی، حسن بن یوسف، انوار الملکوت فی شرح الیاقوت، چاپ محمد نجمی زنجانی، قم، ۱۳۳ش.
 علامہ حلی، حسن بن یوسف، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، چاپ حسن حسن‌زادہ آملی، قم، ۱۰ق.
 علم الہدی، علی بن حسین، شرح جمل العلم و العمل، چاپ یعقوب جعفری مراغی، تہران، ۱۱ق.
 غزالی، محمد بن محمد، المضنون بہ علی غیراہلہ، چاپ ریاض مصطفیٰ عبداللہ، دمشق ۱۱ق-۱۹۹م.
 غزالی، محمد بن محمد، فضائح الباطنیہ، چاپ عبدالرحمان بدوی، قاہرہ ۱۳۸۳ق-۱۹م.
 فاضل مقداد، مقداد بن عبداللہ، ارشاد الطالبین الی نہج المسترشدین، چاپ مہدی رجائی، قم، ۱۰۵ق.
 فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، بیروت، ۱۲۱ق-۲۰۰۰م.
 فرج اللَّہ عبدالباری، یوم القیامہ بین الاسلام و المسیحیہ و الیہودیہ، قاہرہ ۲۰۰م.
 فیض کاشانی، محمد بن شاہ مرتضی، راہ روشن: ترجمہ کتاب المحجۃ البیضاء فی رہتل الإحیاء، مشہد، آستان قدس رضوی، ۱۳۹ش.
 فیض کاشانی، محمد بن شاہ مرتضی، علم الیقین فی اصول الدین، قم، ۱۳۵۸ش.
 قاضی عبدالجبار بن احمد، شرح الاصول الخمسہ، چاپ سمیر مصطفیٰ رباب، بیروت، ۱۲۲ق.
 قرطبی، محمد بن احمد، التذکرۃ فی احوال المو‏تی و امور الاخرۃ، چاپ فواز احمد زمرلی، بیروت، ۱۱۰ق-۱۹۹۰م.
 قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکا‏م القرآن، چاپ افست تہران، ۱۳ش.
 کاشانی، حبیب اللَّہ بن علی مدد، عقاید الایمان: شرح دعای عدیلہ، چاپ حسن بروجردی، چاپ سنگی تہران، ۱۳۰ش.
 ماتریدی، محمد بن محمد، تأویلات اہل السنّہ (تفسیرالماتریدی)، چاپ مجدی باسلّوم، بیروت ۱۲ق-۲۰۰۵م.
 مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، دار احیاء التراث العربی، بیروت، ۱۰۳ق.
 محمد رشیدرضا، تفسیر القرآن الحکیم المشتہر باسم تفسیر المنار، [تقریرات درس] شیخ محمد عبدہ، ج۱، مصر، ۱۳۳ق-۱۹۵م.
 محمد فؤاد عبدالباقی، المعجم المفہرس للفظاں القرآن الکریم، قاہرہ، ۱۳، چاپ افست تہران، ۱۳۹ق.
 مراغی، احمد مصطفیٰ، تفسیر المراغی، بیروت، ۱۳۵ق.
 مقاتل بن سلیمان، تفسیر مقاتل بن سلیمان، چاپ عبداللہ محمود شحاتہ، [قاہرہ ] ۱۹۹-۱۹۸۹م.
 میبدی، احمد بن محمد، کشف الاسرار و عدۃ الابرار، چاپ علی اصغر حکمت، تہران، ۱۳۱ش.
 نجاشی، احمد بن علی، لسٹ اسماء مصنفی الشیعہ المشتہر ب رجال النجاشی، چاپ موسی شبیری زنجانی، قم، ۱۰ق.
 New Catholic encyclopedia , Detroit: Thomson, 2003, s.vv."Afterlife. 2: in the Bible" (by H.Koster), "Paradis" (by I. Hunt).
 Encyclopaedia of the Quran, ed. Jane Dammen McAuliffe, Leiden:Brill,2001-s.v."Paradise"(by Leah Kinberg).

گٹھ:کلامی اصطلاحات
گٹھ:قرآنی اعلام