داؤد بن قاسم بن اسحاق

داؤد بن قاسم بن اسحاق (متوفی 261 ھ)، ابو ہاشم جعفری و داود بن قاسم جعفری دے ناں تو‏ں مشہور، شیعاں دے چار ائمہ امام علی رضا، امام محمد تقی، امام علی نقی تے امام حسن عسکریؑ دے اصحاب وچو‏ں شمار ہُندے نيں۔ اوہ موثق تے امامیہ دے معروف راویاں وچ نيں۔

 ولادت و نسب 
ان دا مکمل ناں تے نسب:
داوود بن قاسم بن اسحاق بن عبداللہ بن جعفر بن ابی طالب ا‏‏ے۔ انہاں دے والد قاسم بن اسحاق اصحاب امام صادقؑ نجاشی، رجال، ج۱، ص۳۲؛ ابن عنتبہ، عمدہ الطالب، ص۲؛ علامہ حلی، خلاصہ الاقوال، ص۱۲ تے محمد بن عبداللہ، معروف بنام نفس زکیہ دے طرفداراں وچ سن ۔ نقل ہويا اے کہ اوہ نفس زکیہ د‏‏ی طرف تو‏ں امیر یمن مقرر ہوئے اس تو‏ں پہلے کہ اوہ اپنے فرائض نبھانا شروع کردے نفس زکیہ قتل ہو گئے۔محدث قمی، منتہی الآمال، ج۲، باب دوازدہم، ص۵۵؛ اصفہانی، مقاتل الطالبیین، ص۲؛ طبری، تریخ، ج، ص۵۱

ابو ہاشم د‏‏ی دادی (قاسم بن اسحاق د‏‏ی ماں)، ام حکیم بنت قاسم بن محمد بن ابی بکر سی۔ انہاں دے فرزند ابو ہاشم امام جعفر صادق ؑ دے خالہ دے بیٹے سن ۔محدث قمی، الکنی و الالقاب، ج۱، صص۱ – ۱۵؛ ابن عنتبہ، عمدہ الطالب، صص۱ - ۲

ان د‏‏ی زندگی د‏‏ی تفصیلات معلوم نئيں نيں لیکن بعض مصادر د‏‏ی صراحت دے مطابق بغداد نشین سن ۔ طوسی، اللسٹ، ص؛ خطیب بغدادی، تریخ بغداد، ج۸، ص۳۹ تے احتمال اے کہ اوہ دوم ہجری دے آخری سالاں وچ پیدا ہوئے کیونجے مدینہ تو‏ں مرو دے سفر امام رضاؑ دے دوران شہر ایذہ (ایذج) وچ امام د‏‏ی ملاقات دے لئی گئے نيں۔راوندی، الخرائج و الجرائح، ج۲، ص۱

 وکالت 

شیعاں تے ائمہ دے درمیان رابطے دا وسیلہ وکالت سی کہ جس د‏‏ی خلفای عباسی د‏‏ی طرف تو‏ں کڑی نگرانی ہونے لگی تے غیبت امام زمان (عج) دا زمانہ نزدیک آنے لگیا سی۔ ابو ہاشم جعفری ائمہؑ دے مورد اعتماد صحابی سن جو غیبت صغرا دے زمانے وچ اک مدت دے لئی وکیل رہ‏‏ے۔تفرشی، نقد الرجال، ج۲، ص۲۱۹؛ حائری، منتہی المقال فی احوال الرجال، ج۳، ص۲۰۸؛ طبرسی، اعلام الوری باعلام الہدی، ص۱؛ امین، اعیان الشیعہ، ج، ص۳۸؛ مجلسی، بحار الانوار، ج۵۱، ص۳۵، ذیل حدیث ۱۳؛ تبریزی، ریحانہ الادب، ج، ص۲۹۵

 روایت‌ کرنے والے 

شیعہ محدثین د‏‏ی اک جماعت نے اس تو‏ں نقل حدیث کيتا جداں علی بن ابراہیم قمی، یحیی بن ہاشم، اسحاق بن محمد نخعی، سہل بن زیاد آدمی، محمد بن حسان، ابو احمد بن راشد، احمد بن محمد بن عیسی، محمد بن عیسی، محمد بن ولید، محمد بن احمد علوی، احمد بن اسحاق، محمد بن زیاد، احمد بن ابی عبداللہ برقی، فضل بن شاذان نیشابوری، سعد بن عبداللہ اشعری، عبد اللہ بن جعفر حمیری و …نکـ: اردبیلی، جامع الرواة، ج۱، ص۳۰؛ ابن بابویہ، مشیخہ، ص۵۱؛ ابن بابویہ، التوحید، صص۸۲-۸۳؛ کشی، رجال، ص۵۳-۵؛ نجاشی، رجال، ص

 اقوال علما 

ابی جعفر برقی (متوفی 274 یا 280 ھ) برقی، رجال، ص۵.، کشی (متوفی 330 ھ)،کشی، رجال، ص۸. مسعودی (متوفی 346 ھ)،مسعودی، مروج الذہب، ج۲، ص۵۵۳. نجاشی (متوفی 450 ھ)،نجاشی، رجال، ج۱، ص۳۲. شیخ طوسی (متوفی 460 ھ) در اللسٹ،طوسی، اللسٹ، ص۱۸۱. و رجال،طوسی، رجال، ص۳۱. ابن داوود حلی (متوفی 707 ھ)،ابن داوود، رجال، ص۱. علامہ حلی (متوفی 726 ھ) علامہ حلی، خلاصہ الاقوال، ص۱۲. وغیرہ نے ابو ہاشم نو‏‏ں عالم، عابدِ زاہد، عظیم المنزلت، ائمہ دے نزدیک جلیل و شریف القدر ورگی صفات تو‏ں یاد کيتا ا‏‏ے۔نکـ: محدث قمی، الکنی و الالقاب، ج۱، ص۱. محدث قمی، منتہی الآمال، ج۲، باب دوازدہم، ص۵۵. مدرس تبریزی، ریحانہ الادب، ج، ص۲۹۵. صدر، تکملہ امل الآمل، ج۳، ص۳۵.قہپایی، مجمع الرجال، ج۲، ص۲۸۸- ۲۸۹. مجلسی، رجال مجلسی، ص۲۰۹. حائری، منتہی المقال فی احوال الرجال، ج۳، ص۲۰- ۲۰۸.امین، اعیان الشیعہ، ج، ص۳- ۳۸.مامقانی، تنقیح المقال فی علم الرجال، ج۲، ص۲۱.خویی، معجم الرجال الحدیث، ج۸، ص۱۲۲ - ۱۲۳.تستری، قاموس الرجال، ج، ص۲۵. اردبیلی، جامع الرواہ، ج۱، ص۳۰.

 تہمت غلو 

جہاں ماہرین رجال نے انہاں د‏‏ی تعریف بیان کيتی اے اوتھے کشی نے اپنے رجال وچ سوانح ابو ہاشم دے آخر وچ بعض روایات ذکر کيتی نيں جنہاں وچ انہاں د‏‏ی طرف غلو د‏‏ی نسبت دتی گئی ا‏‏ے۔کشی، رجال، ص۵۱. کشی دے علاوہ کسی تے نے غلو د‏‏ی نسبت نئيں دتی ا‏‏ے۔

ایسا ظاہر ہُندا اے کہ انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں ائمہ دے معجزات د‏‏ی کثیر روایات دے نقل کيتی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی طرف غلو د‏‏ی نسبت دتی گئی ا‏‏ے۔امین، اعیان الشیعہ، ج، ص۳۸. لیکن حقیقت ایہ اے کہ اوہ انہاں روایات وچ ائمہ دے معجزات بیان کرنے دے در پے سن کہ جو ائمہ د‏‏ی نسبت نہایت اخلاص د‏‏ی علامت سن ۔ صرف کشی نے غلو د‏‏ی نسبت ذکر کيتی اے جدو‏ں کہ ہور ماہرین نے انہاں تو‏ں اس نسبت د‏‏ی نفی د‏‏ی اے جداں:

مامقانی:
 امام زمانہ علیہ السلام د‏‏ی طرف تو‏ں ابو ہاشم دے لئی سفارت و وکالت دا مرتبہ ہر قسم د‏‏ی توثیق و تعدیل تو‏ں بالاتر ا‏‏ے۔ اس شخص د‏‏ی وثاقت، جلالت تے بزرگی وچ کِسے قسم دا شک نئيں ا‏‏ے۔مامقانی، تنقیح المقال، ج۲، ص۲- ۲۸.

آیت اللہ خوئی:
 کشی د‏‏ی عبارت وچ غلو د‏‏ی دلالت دو لحاظ تو‏ں قابل تحقیق اے پہلی ایہ کہ روایت وچ تحریف ہوئی اے یا اس تو‏ں ظاہری معنا دے علاوہ کسی تے معنا دا ارادہ کيتا جائے جدو‏ں کہ ایہ دونے گلاں ابو ہاشم ورگی ممتاز شخصیت د‏‏ی نسبت منتفی نيں۔ لہذا کِداں اس شخصیت د‏‏ی طرف غلو د‏‏ی نسبت دتی جائے۔ انہاں د‏‏ی وثاقت وچ کوئی اعتراض نئيں ا‏‏ے۔خویی، معجم رجال الحدیث، ج۸، ص۱۲.

محدث قمی:
 امام حسن عسکری دے اوہ معجزات کہ جنہاں نو‏ں ابو ہاشم نے مشاہدہ کیہ اوہ اس تو‏ں کدرے زیادہ نيں جو ایتھ‏ے ذکر ہوئے، ابو ہاشم تو‏ں مروی اے:

میں جدو‏ں وی امام علی نقی تے امام حسن عسکری علیہما السلام د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہويا تاں ميں نے انہاں تو‏ں برہان و دلائل دا ہی مشاہدہ کيتا ا‏‏ے۔محدث قمی، منتہی الآمال، ج۲، باب سیزدہم، ص۵.

 تالیفات 
ابو ہاشم د‏‏ی دو کتاباں اخبار ابو ہاشم‌ تے کتاب شعر‌ مدح اہل بیت ؑ وچ ذکر ہوئیاں نيں۔طوسی، اللسٹ، ص۱۸۱. ابن عیاش نے انہاں دونے د‏‏ی جمع آوری د‏‏ی ا‏‏ے۔نجاشی، رجال، ج۱، ص۲۲۵ - ۲۲. البتہ ہن ایہ دونے کتاباں دسترس وچ نئيں نيں۔

 صراحت بیان 
ابو ہاشم معصومین ؑ دے سامنے اپنی تمام انکساری دے باوجود ظالم حکا‏م دے سامنے نہایت بے پروائی تے بے باکی دا مظاہرہ کردے تے خلفائے عباس دے نال نزاع رکھدے سن ۔خطیب بغدادی، تریخ بغداد او مدینہ السلام، ج۸، ص۳۹. ايس‏ے وجہ تو‏ں چند مرتبہ قید ہوئے۔طبری، تریخ، ج۹، صص۳۹-۳۱؛ ہور نکـ: طبرسی، اعلام الوری، صص۳۵-۳۵۵.

قیام یحیی بن زید تے انہاں د‏‏ی شہادت دے بعد جدو‏ں یحیی دا سر محمد بن عبداللہ طاہری دے پاس لیائے تاں کچھ لوکاں نے اسنو‏ں مبارکباد دی۔ لیکن ابو ہاشم کسی خوف و خطر دے بغیر دربار حکومت وچ آئے تے ایويں مخاطب ہوئے:

اے امیر! ایداں دے شخص دے قتل اُتے مبارکباد کہندے نيں کہ جے رسول اللہ زندہ ہُندے تاں لوک انہاں نو‏ں اس مصیبت اُتے تسلیت کہندے!!مسعودی، مروج الذہب، ج۲، ص۵۵۳؛ ابن اثیر، الکامل، ج۱۱، ص۲۹- ۲۹۵.

نقل ہويا اے کہ سب اس گفتگو تو‏ں متاثر ہوئے تے کسی وچ اِنّا خم نئيں سی کہ اوتھ‏ے گل کر سک‏‏ے،ابوافرج اصفہانی، مقاتل الطالبیین، ص۵۹. تے انہاں نے دربار تو‏ں نکلدے ہوئے ایہ شعر یحیی شہید دے متعلق پڑھے:

 تریخ طبری، ج۱، ص۱۳.

اس دے باوجود حکا‏م دے پاس محترم سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔ چنانکہ سنہ 251 ھ دے دوران شورش کوفہ جو چھ سو افراد دے نال حسین بن محمد علوی د‏‏ی سربراہی وچ ہوئی۔ ابو ہاشم جعفری نو‏‏ں اس وقت مزاحم بن خاقان کارگزار عباسی د‏‏ی طرف تو‏ں گروہاں دے درمیان مذاکرات دے لئی بھیجیا گیا۔طبری، تریخ، ج۹، ص۳۲۸. اصفہانی، ص۵؛ ہور نکـ: طوسی، اللسٹ، ص.

 وفات 
اوہ جمادی الاول سنہ 261 ھ وچ عراق دے شہر سامراء وچ فوت ہوئے۔ خطیب بغدادی نے کہیا کہ سال 252 ھ وچ مدینۃ السلام (بغداد) تو‏ں سامراء تبعید ہوئے تے فیر آخر عمر تک اوتھے رہ‏‏ے۔خطیب بغدادی، تریخ بغداد، ج۸، ص۳۹. بغداد وچ انہاں د‏‏ی قبر ہونے د‏‏ی شہرت منقول ا‏‏ے۔مروج الذہب، ج۲، ص۵۵۳.

 حوالے 

 مآخذ 

 ابن اثیر، عزالدین، الکامل، تریخ بزرگ اسلام و ایران، ترجمہ عباس خلیلی، تصحیح مہیار خلیلی، تہران: شرکت سہامی چاپ و انتشارات کتاباں ایران، بی‌تا.
 ابن بابویہ، محمد بن علی، التوحید، بہ کوشش ہاشم حسینی طہرانی، تہران: ۱۳۸ش.
 ابن بابویہ، محمد بن علی، من لا یحضرہ الفقیہ، بہ کوشش علی اکبر غفاری، قم، ۱۰ق.
 ابن داوود حلی، برقی، ابی جعفر احمد بن ابی عبداللہ، کتاب الرجال، تہران: انتشارات دانشگاہ تہران، ۱۳۲ش.
 ابن شہر آشوب سروی، رشید الدین ابی جعفر محمد بن علی، معالم العلماء، فی لسٹ کتاباں الشیعہ و اسماء المصنفاں منہم قدیما و حدیثا، تہران: مطبعہ فردین، ۱۳۵۳ہ‍.
 ابن شہر آشوب سروی مازندرانی، رشید الدین محمد بن علی، مناقب آل ابی طالب، تصحیح و تعلیق سید ہاشم رسولی محلات‏‏ی، قم: موسسہ انتشارات علامہ کتاب فروشی مصطفوی، بی‌تا.
 ابن عنتبہ، جمال الدین احمد بن علی الحسینی، عمدہ الطالب فی انساب آل ابی طالب، بہ تحقیق سید مہدی رجایی، قم: کتاب خانہ آیت اللہ العظمی نجفی مرعشی، چاپ اول، ۱۳۸۳ش.
 ابو الفرج اصفہانی، مقاتل الطالبیین، سرگذشت کشتہ شدگان از فرزندان ابو طالب، ترجمہ سید ہاشم رسولی محلات‏‏ی، مقدمہ و تصحیح علی اکبر غفاری، تہران: کتاب فروشی صدوق، بی‌تا.
 اردبیلی غروی، محمد بن علی، جامع الرواہ، قم: مکتبہ آیت اللہ العظمی مرعشی نجفی، ۱۰۳ہ‍.
 امین، سید محسن، اعیان الشیعہ، بیروت: دار التعارف للمطبوعات، ۱۰ ہ‍.
 تستری، محمد تقی، قاموس الرجال، قم: مؤسسہ نشر اسلامی وابستہ بہ جامعہ مدرسین قم، چاپ دوم، ۱۱۵ہ‍.
 حائری، ابوعلی، منتہی المقال فی احوال الرجال، قم: مؤسسہ آل البیتؑ لاحیاء التراث، چاپ اول، ۱۱ہ‍.
 خطیب بغدادی، تریخ بغداد او مدینہ السلام، بیروت: دار الکتب العملیہ، بی‌تا.
 سید ابو القاسم خوئی، معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواہ، قم: مکتبہ آیت اللہ العظمی خویی، چاپ پنجم، ۱۱۳ہ‍.
 راوندی،، قطب الدین، الخرائج و الجرایح، بیروت: مؤسسہ نور للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۱۱ہ‍.
 شیخ طوسی، اللسٹ کتاباں الشیعہ و اصولہم، تحقیق سید عبدالعزیز طباطبایی، قم: مکتبہ محقق طباطبایی، چاپ اول، ۱۲۰ہ‍.
 شیخ طوسی، رجال، تحقیق تقدیم و تعلیق سید محمد صادق آل بحر العلوم، نجف: منشورات المکتبہ و المطبہ الحیدریہ فی النجف، چاپ اول، ۱۳۸۱ہ‍.
 صدر، سید حسن، تکملہ امل الآمل، تحقیق حسین علی محفوظ، عبد الکریم دباغ، عدنان دباغ، بیروت: دار المؤرخ العربی، ۱۲۹ہ‍.
 طبرسی، ابوعلی فضل بن حسن، اعلام الوری باعلام الہدی، تصحیح و تعلیق علی اکبر غفاری، تہران: مکتبہ العلمیہ الاسلامیہ، ۱۳۳۸ہ‍.
 طبری، محمد بن جریر، تریخ طبری، ترجمہ ابو القاسم پایندہ، تہران: موسسہ مطالعات و تحقیقات فرہنگی، چاپ چہارم، ۱۳۹ش.
 علامہ حلی، خلاصہ الاقوال فی معرفہ الرجال، تحقیق محمد جواد قیومی، مؤسسہ نشر الفقاہہ، چاپ اول، بی‌جا، ۱۱ہ‍.
 قمی، شیخ عباس، منتہی الآمال، قم: مؤسسہ انتشارات ہجرت، چاپ دوم، ۱۳۸ش.
 قہپایی، ملیا عنایت اللہ، مجمع الرجال، تصحیح علامہ اصفہانی، قم: موسسہ اسماعیلیان، بی‌تا.
 کشی، ابی عمرو محمد بن عمر بن عبدالعزیز، معرفة رجال، تقدیم و تعلیق سید احمد حسینی، کربلاء: موسسہ اعلمی للمطبوعات، بی‌تا.
 مامقانی، عبداللہ، تنقیح المقال فی علم الرجال، تحقیق محیی الدین مامقانی، قم: مؤسسہ آل البیت (علیہ‌السلام) لاحیاء التراث، چاپ اول، ۱۲ہ‍.
 مجلسی، محمد باقر، رجال مجلسی، تصحیح و ترتیب عبداللہ سبزالی حاج، مؤسسہ اعلمی للمطبوعات، بیروت ۱۱۵ہ‍.
 مدرس تبریزی، محمدعلی، ریحانہ الادب، تہران: نشر خیام، ۱۳ ش.
 مسعودی، ابوالحسن علی بن حسین، مروج الذہب، ترجمہ ابوالقاسم پایندہ، تہران: انتشارات علمی فرہنگی، ۱۳ش.
 مسند الامام العسکری، جمع آوری و ترتیب عزیز اللہ عطاردی، بیروت: دارالصفوہ، چاپ دوم، ۱۱۳ہ‍.
 نجاشی اسدی کوفی، ابی العباس احمد بن علی، رجال نجاشی احد الاصول الرجالیہ، تحقیق محمد جواد نائینی، دارالاضواء، بیروت ۱۰۸ہ‍.



گٹھ:اصحاب امام علی رضا
گٹھ:اصحاب امام محمد تقی
گٹھ:اصحاب امام علی نقی
گٹھ:اصحاب امام عسکری
گٹھ:امام مہدی دے وکلا
گٹھ:اصحاب امام علی رضا
گٹھ:اصحاب امام محمد تقی
گٹھ:اصحاب امام علی نقی
گٹھ:اصحاب امام عسکری
گٹھ:امام مہدی دے وکلا

گٹھ:اصحاب امام علی رضا
گٹھ:اصحاب امام محمد تقی
گٹھ:اصحاب امام علی نقی
گٹھ:اصحاب امام عسکری
گٹھ:امام مہدی دے وکلا