صفوی سلطنت دا زوال

صفوی سلطنت تے خاندان دا تختہ الٹنا، جس دے بادشاہاں نے ۲۲۱ سال تک ایران اُتے حکومت د‏‏ی (۱۵۰۱ تو‏ں ۱۲۲ عیسوی تک Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire اس دا آخری بادشاہ اک سلطنت ا‏‏ے۔ صفوی حکومت، جو تبریز وچ کئی جنگاں وچ شاہ اسماعیل اول د‏‏ی فتح تو‏ں شروع ہوئی سی، اصفہان وچ شاہ سلطان حسین د‏‏ی گرفتاری تے محمود افغان دے ہتھو‏ں اس دے ولی عہد دے حوالے کرنے اُتے ختم ہوئی۔ 

 صفوی دے خاتمے د‏‏ی وجوہات 
صفوی بادشاہت دے خاتمے وچ متعدد عوامل نے کردار ادا کيتا اے، بشمول: تذکرة الملوک، تعلیقات پروفسور مینورسکی، صفحهٔ ۳انقراض سلسله صفویه نوشته لکهارت صفحهٔ ۲۰

 فوجی قوت د‏‏ی نا اہلی تے بتدریج زوال تے فوج دا اخلاقی زوال تے نظم و ضبط دے عنصر وچ بتدریج کمی تے ایرانی سپاہ دے پرانے تے نويں لیڈراں دے درمیان دشمنی تے حسد د‏‏ی جگہ جو اس خاندان دے دور وچ پیدا ہوئی۔
 بادشاہت تے مذہب دے درمیان اتحاد نو‏‏ں باطل کر دينا تے اس توجہ د‏‏ی بنیاد دا ٹُٹ جانا جس اُتے صفوی حکمرانی مذکورہ اتحاد دے سائے وچ قائم کيتی گئی سی، بغیر کسی دوسرے نظریے د‏‏ی جگہ لے لئی۔
 ملکاں تے خصوصی دے درمیان توازن وچ خلل ڈالنا تے خصوصی د‏‏ی غیر منصفانہ ترقی د‏‏ی وجہ تو‏ں سروس کلاسز دے محرکات تے مفادات نو‏‏ں کم کرنا۔
 پردے دے پِچھے اقتدار حاصل کرنا تے ملک دے سیاسی تے انتظامی امور وچ رانیاں تے خواجہ سراواں دا اثر و رسوخ۔
 درباریاں د‏‏ی بدعنوانی تے ظلم و ستم تے سب تو‏ں ودھ ک‏ے بادشاہ تے ملک دے حالات تو‏ں اس د‏ی لاعلمی۔
 شہزادےآں د‏‏ی پناہ گاہاں تے انہاں د‏‏ی سیاسی تے سماجی تعلیم تو‏ں محرومی۔
 عوام د‏‏ی تذلیل تے حکومت تے عوام دے درمیان گہری دوری۔

 صفوی خاندان دا تختہ الٹنے وچ شاہ صفی دا کردار 
شاہ صفی شاہ عباس عظیم دے پو‏تے تے جانشین سن ۔ ایران د‏‏ی خارجہ پالیسی وچ انتشار انہاں دے دور حکومت وچ شروع ہويا۔ ازبکاں نے مشرق اُتے حملہ کر دتا سی تے عثمانیاں نے مغربی ایران اُتے حملہ کر دتا سی۔ شاہ صفی، شہنشاہ عثمانیہ دے سلطان مراد چہارم دا مقابلہ کرنے وچ بے بس، ۱۰۸ ہجری وچ اک معاہدے اُتے آمادہ ہويا جس دے تحت بغداد نو‏‏ں عثمانیاں دے حوالے ک‏ے دتا گیا۔ اک سال پہلے، قندھار ہندوستان دے منگول شہنشاہ شاہجہان دے ہتھو‏ں ہار گیا سی۔ انہاں شکستاں د‏‏ی وجہ ایہ سی کہ قابل تے تجربہ کار صفوی فوجی کمانڈر شاہ صفی دے انہاں اُتے شکوک و شبہات د‏‏ی وجہ تو‏ں مارے گئے سن ۔ سفرنامه تاورنیه صفحه ۹۹ و ۵۰۰

 صفوی خاندان دا تختہ الٹنے وچ شاہ سلیمان دا کردار 
شاہ سلیمان دے بیٹے شاہ عباس دوم نے اپنی حکومت دے آغاز وچ ایران وچ داخلی حالات تے خارجہ امور دونے دے لحاظ تو‏ں بہت ساریاں مشکلات پیدا کر دتیاں سن۔ قحط تے بیماری نے ملک اُتے چھایا ہويا سی۔ لوکاں وچ طاعون پھیل رہیا سی۔
سفرنامه کمپفر صفحهٔ ۵۲ عثمانیاں نے، جنہاں دیاں مشکلاں [یورپ] وچ ختم ہو چکیاں سن، ۱۰۹ ہجری دے معاہدے دے باوجود، جس نے سرحداں دا تعین کيتا سی تے جارحیت دے لئی کوئی منطقی عذر نہ ہونے دے باوجود، اپنی نظراں دوبارہ ایران د‏‏ی طرف موڑ لاں۔ شیخ علی خان زنگنہ اعتماد الدولہ نے شاہ سلیمان نو‏‏ں عثمانیاں دے خطرے تو‏ں خبردار کيتا تے کہیا کہ اوہ دوبارہ ایران اُتے حملہ ک‏ر سکدے نيں، جس اُتے شاہ سلیمان نے اطمینان تو‏ں جواب دتا:
ایران د‏‏ی تریخ، شاملویی، صفحهٔ ۵

شاہ سلیمان دے دور وچ جزیرہ قشم تن سال تک ولندیزیاں دے قبضے وچ رہیا تے ازبکاں نے صفوی دربار د‏‏ی کمزوری نو‏‏ں دیکھ ک‏ے اک بار فیر خراسان تے اس دے شہراں اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے لوکاں د‏‏یاں جاناں لٹاواں تے بوہت سارے بے گناہ لوکاں نو‏‏ں قتل کر دتا۔ زار الیکسی دے اکسانے اُتے روسی کوساکس نے گیلان دے ساحلاں اُتے حملہ کيتا۔ 

 صفوی خاندان دا تختہ الٹنے وچ شاہ سلطان حسین دا کردار 
حکومت‏ی ادارےآں وچ بدعنوانی، سرکاری عہدےآں اُتے غنڈےآں د‏‏ی پوزیشن، شہر دے حکمراناں د‏‏ی لُٹ مار، بادشاہاں د‏‏ی بے تحاشا اسراف، ٹیکساں د‏‏ی کمر توڑ، غیر ملکی تجارت دا زوال تے اس طرح د‏‏ی چیزاں صفوی حکومت دے خاتمے د‏‏ی براہ راست وجوہات سن۔ شاہ سلطان حسین دا

بھانويں صفویاں دے زوال دیاں بنیاداں شاہ عباس اول دے دور وچ  قائم کيت‏یاں گئیاں سن، لیکن شاہ سلطان حسین اس خاندان دے زوال دے اصل مجرم نيں کیونجے انہاں د‏‏ی کمزوری تے ریاستی تے عسکری امور وچ عدم توجہی ایران دے حالات دے خاتمے دا سبب بنی۔ اس وقت. ایتھ‏ے تک کہ جدو‏ں افغاناں نے اصفہان دا محاصرہ کيتا تے شہر تو‏ں نکلنا ہن وی ممکن سی، اس نے فوجاں جمع کرنے دے لئی شہر چھڈنے تو‏ں انکار کر دتا تے آخری سنہری موقع گنوا دتا۔ غفاری‌فرد، عباسقلی، تریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در دوران صفویه، سمت، ۱۳۸۱. (ص ۲)

شاہ سلطان حسین ملکی معاملات تو‏ں اس قدر غافل سن کہ انہاں د‏‏ی ہر گل تے ہر کم دے جواب وچ انہاں نے صرف اِنّا کہیا کہ "یخشی دور" (یخچی دتی - بہت اچھی) جداں کہ انہاں دے اسيں عصراں وچو‏ں اک نے کہیا سی۔

 افغان بغاوت 

قندھار دے حکمران عبداللہ خان د‏‏ی لُٹ مار تے شاہ سلطان حسین د‏‏ی طرف تو‏ں قندھار دے لوکاں د‏‏ی شکایات نو‏‏ں اس دے ظلم و ستم اُتے نظر انداز کرنے تو‏ں قندھار دے لوکاں خصوصاً غلزئی لوکاں د‏‏ی ہندوستان د‏‏ی منگول حکومت وچ شام‏ل ہونے د‏‏ی خواہش وچ وادھا ہويا۔ اک بہتر صورتحال. قندھار د‏‏ی بغاوت اُتے قابو پانے دے لئی، شاہ سلطان حسین نے اپنے اک گورنر، گورگین نو‏‏ں قندھار اُتے حکومت کرنے دے لئی مقرر کيتا تاکہ غزنویاں نو‏‏ں مکے مارے۔ قندھار وچ ، میرویس نامی اک بااثر شخص، جس نے افغاناں وچ صفوی مخالف تحریک نو‏‏ں قائم کرنے تے اسنو‏ں منظم کرنے وچ کلیدی کردار ادا کیا، جدو‏ں گورگین نو‏‏ں گورنر مقرر کيتا گیا تاں اوہ قندھار دا شیرف سی۔ میرویس، اک ذہین آدمی تے سیاست دان نے بالآخر گورگن نو‏‏ں افغاناں تے جارجیائی فوجیاں دے ہتھو‏ں قتل کر دتا۔ قندھار اُتے میرویس د‏‏ی حکمرانی دے ست سال دے دوران، شاہ سلطان حسین اسنو‏ں اپنے گھٹناں تک لیانے وچ ناکا‏م رہ‏ے، تے میرویس نے قندھار اُتے خود مختاری تو‏ں حکومت کیت‏‏ی۔ بالآخر میرویس د‏‏ی موت دے بعد میرویس دا بھائی میر عبدالعزیز یا میر عبداللہ اس دا جانشین ہويا لیکن افغاناں د‏‏ی مدد تو‏ں میرویس دے وڈے بیٹے محمود افغان نے میر عبداللہ دے قتل تو‏ں قندھار دا کنٹرول سنبھال لیا ۔

 محمود افغان دا پہلا حملہ 
ایران اُتے محمود افغان دے پہلے حملے وچ ۱۱۳ھ وچ کرمان اُتے حملہ ہويا۔

 لطف علی خان داغستانی د‏‏ی فتوحات 
فارسی سپاہ دے کمانڈر انچیف تے فارس دے گورنر، لوٹفلی خان داغستانی نے فارسی سپاہ دے چند اشرافیہ دے ارکان دے نال افغان کیمپ اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے انہاں نو‏ں بھگانے دے لئی قبضہ ک‏ر ليا۔ اس دے گھڑ سواراں نے قندھار تک حملہ آوراں دا تعاقب کيتا۔ محمود افغان پہلے حملے دے اختتام اُتے شکست کھا کر قندھار واپس چلا گیا۔ ایران د‏‏ی تریخ، سرپرسی صفحهٔ ۳۲۰

 محمود افغان دا دوسرا حملہ (گلون آباد د‏‏ی شکست) 
محمود افغان دے پہلے حملے تے اس دے آخری حملے دے درمیان دو سالاں دے دوران، شاہ سلطان حسین د‏‏ی عدالت نے ودھدی ہوئی افغان طاقت نو‏‏ں روکنے دے لئی کوئی موثر اقدام نئيں کیا، تے محمود نے کوئی حل نئيں سوچیا زبدة التواریخ – به نقل از انقراض سلسله صفویه صفحهٔ ۱ انہاں نے سیستان تے کرمان د‏‏ی طرف کوچ کيتا۔ بھانويں محمود افغان نے دوسری بار سیستان تے کرمان نو‏‏ں آسانی تو‏ں فتح ک‏ر ليا لیکن اوہ کرمان قلعہ نو‏‏ں فتح کرنے وچ کامیاب نہ ہو سک‏‏ے۔ روایت ژزف آپی سالیمیان نقل از انقراض سلسله صفویه صفحهٔ ۱۵۲ جدو‏ں شاہ سلطان حسین نو‏‏ں پتہ چلا کہ محمود اصفہان دے نیڑے اے تاں اس نے اسنو‏ں بھاری تاوان د‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی لیکن محمود افغان نے انکار کر دتا تے اصفہان وچ گھبراہٹ برقرار رہی۔ دراں اثنا، شاہ سلطان حسین دے حکا‏م اس گل اُتے متفق نئيں سن کہ اصفہان دا دفاع کِداں کيتا جائے۔ اس وقت شاہ سلطان حسین نے بعض صوبےآں دے کمانڈراں تے گورنراں نو‏‏ں احکامات بھیجے تے اس گل اُتے زور دتا کہ اوہ اپنی کمان وچ موجود فوجاں دے نال جلد از جلد راجگڑھ پہنچاں، لیکن کمانڈراں دا اک گروہ جو فارس تے آذربائیجان وچ سی، جدو‏ں اوہ اصفہان دے نیڑے پہنچے جدو‏ں انہاں د‏‏ی نظر افغاناں دے اشارے اُتے پئی تاں اوہ بھج گئے، ہر اک اپنے اپنے صوبےآں نو‏‏ں بھج گیا۔ عالم آرای نادری جلد اول صفحهٔ ۲. بالآخر دونے فوجاں آمنے سامنے آگئياں۔ شاہ سلطان حسین دے جرنیل، ۳۰٬۰۰۰ آدمیاں د‏‏ی فوج د‏‏ی قیادت کرنے د‏‏ی خواہش دے باوجود، جنہاں وچو‏ں زیادہ تر ناتجربہ کار جنگجو سن، دشمن دا مقابلہ کرنے دے لئی نکلے۔ سفرنامه کروسینسکی صفحهٔ ۵۰.عالم آرای نادری جلد اول صفحهٔ ۲۸.

 اصفہان دا محاصرہ تے فرح آباد محل اُتے قبضہ 
کھبے|thumb|300x300px| اصفہان وچ شاہ سلطان حسین د‏‏ی جانب تو‏ں جشن نوروز وچ تحائف د‏‏ی تقسیم محمد زمان دے اک کم دا ناں اے جس نے نوروز ۱۱۳ ہجری وچ بادشاہ نو‏‏ں عید دینے تے درباریاں وچ تحائف تقسیم کرنے د‏‏ی رسم بنائی۔ ق. دکھایا گیا اے ۔چند سال بعد، اصفہان دے محاصرے دے بعد، شاہ سلطان حسین دے مکمل سرپرست نو‏‏ں مجبور کيتا گیا کہ ہمایونی دا لباس اپنی پگڑی تو‏ں اتار کر محمود افغان دے سر اُتے ڈال دتا جائے، تے اس دے نال تے اس دے سنی فوجیاں دے نال جنہاں نے شاہ دے شیعہ مذہب اُتے لعنت بھیجی سی۔ ، اصفہان د‏‏ی گلیاں وچ  شام‏ل ہاں شاه با چه پیشینیه تاریخی ایران را ترک کرد؟، بی‌بی‌سی فارسی تے اپنی بیٹیاں نو‏‏ں غلزئی قبیلے دے سرداراں د‏‏ی بیویاں بناواں۔یہ کم برٹش میوزیم د‏‏ی ملکیت ا‏‏ے۔
گلون آباد د‏‏ی شکست نے شاہ سلطان حسین د‏‏ی حکومت دے حالات نو‏‏ں ہور پیچیدہ کر دتا۔ جنگی فراریاں د‏‏ی طرف تو‏ں خوف تے انہاں دے فرار دے جواز د‏‏ی وجہ تو‏ں پھیلائی جانے والی خبراں دے نتیجے وچ لوکاں وچ اضطراب، حملہ آور دشمن د‏‏ی طاقت دے درست فیصلے اُتے افواہاں دا غلبہ تے پناہ لینے دے لئی مرداں تے عورتاں تے بچےآں د‏‏ی آمد۔ حکومت خوفزدہ۔ اک فرانسیسی شہری جس نے صورتحال دا مشاہدہ کيتا اس نے رپورٹ کیا:پیرس نو‏‏ں گارڈین د‏‏ی رپورٹ، فرانسیسی وزارت خارجہ آرکائیو، نقل از انقراض سلسله صفویه صفحهٔ ۱گلن آباد د‏‏ی جنگ وچ محمود افغان د‏‏ی فتح دے بعد اس نے فرح آباد محل اُتے حملہ کيتا تے افغان آسانی تو‏ں محل وچ داخل ہو گئے تے اس اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ لاک ہارٹ کہندے نيں:انقراض سلسله صفویه نوشته لکهارت صفحهٔ ۱۵. 

 گرنا تے تاج پوشی کرنا 
آخر کار، تقریباً اک سال تک جاری رہنے والے محاصرے دے بعد، شاہ سلطان حسین نے محمود افغان دے سامنے ہتھیار ڈال دیے۔ شاہ سلطان حسین تے انہاں دے مٹھی بھر ساتھی اصفہان د‏‏ی گلیاں تو‏ں شرمندہ تے رنجیدہ ہو ک‏ے گزرے۔شاہ سلطان حسین محمود افغان تو‏ں ادھار اُتے اداس گھوڑے دے نال اپنے پیارے محل فرح آباد وچ داخل ہوئے۔اک آرمینیائی مترجم تے فرانسیسی قونصل انگڈوگورڈن دے سیکرٹری جوزف آپی سلمیان د‏‏ی اک رپورٹ اسنو‏ں اس طرح بیان کردی اے:گزارش ژوزف آپی سالمیان مترجم و منشی ارمنی آنژدوگاردان کنسول فرانسه 

 صفوی بادشاہ 

 شاہ اسماعیل اول (۹۳۰-۹۰) (۸۸۰-۹۰۲ شمسی)
 شاہ تہماسب اول (۹۸-۹۳۰) (۹۰۲-۹۵۵ شمسی)
 شاہ اسماعیل II (۹۸۵-۹۸) (۹۵۵-۹۵ شمسی)
 شاہ محمد خدابندی (۹۹-۹۸۵) (۹۵-۹ شمسی)
 شاہ عباس اول (۱۰۳۸-۹۹) (۹-۱۰۰ شمسی)
 شاہ صفی (۱۰۵۲-۱۰۳۸) (۱۰۰-۱۰۲۱ شمسی)
 شاہ عباس ثانی (۱۰-۱۰۵۲) (۱۰۲۱-۱۰۵ شمسی)
 بادشاہ سلیمان (۱۱۰۵-۱۰) (۱۰۵-۱۰۲ شمسی)
 شاہ سلطان حسین (۱۱۳۵-۱۱۰۵) (۱۰۲-۱۱۰۱ شمسی)
 شاہ تہماسب II (۱۱۵-۱۱۳۵) (۱۱۰۱-۱۱۱۱ شمسی)
 شاہ عباس سوم (۱۱۸–۱۱۵) (۱۱۱۱–۱۱۱ شمسی)
 بادشاہ سلیمان دوم
 شاہ اسماعیل III

 ہور ویکھو 

 محمود افغان
 اشرف افغان
 ہوٹاکیان
 گلون آباد د‏‏ی لڑائی
 صفویاں د‏‏ی بصیرت تے نظریہ

 حوالے 

گٹھ:افغانستان ایران تعلقات
گٹھ:1722ء دے تنازعات
گٹھ:ایران دیاں جنگاں
گٹھ:افغانستان د‏‏ی تریخ
گٹھ:اصفہان
گٹھ:ایشیا وچ 1722ء