سید احمد کبیر رفاعی

چھیويں صدی ہجری وچ جنہاں نفوس قدسیہ نے اپنے وجود مسعود تو‏ں اک جہان نو‏‏ں فیضیاب دی  ا، اُنہاں وچ اک اہ‏م ناں شیخ کبیر سیداحمد کبیررفاعی قدس سرہٗ دا ا‏‏ے۔ شیخ کبیر د‏‏ی پوری زندگی خدمت خلق تے  مخلوق نو‏‏ں بہرصورت فائدہ پہنچانے تو‏ں عبارت ا‏‏ے۔ اُنہاں دا اصل ناں احمد، کنیت ابوالعباس، تے  لقب محی الدین ا‏‏ے۔ جدامجدسید حسن اصغر ہاشمی مدی   معروف بہ رفاعہ قدس سرہٗ د‏‏ی مناسبت تو‏ں رفاعی کہلاندے نيں ، تے  چاں کہ امام موسیٰ کاظم تے شہیداعظم سیدنا امام حسین رضی اللہ عنہما دی اولاد تو‏ں نيں ، اس لئی موسوی تے حسینی وی کہلاندے نيں۔ بلنددرجات تے اعلیٰ مقام اُتے فائز ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں معتقدین دے نزدیک سلطان الاولیاء تے  شیخ کبیرتوں  مشہورومعروف نيں ، جدو‏ں کہ مسلکاً شافعی المذہب نيں۔

بشارت و ہدایت نبوی

شان رفاعی وچ اے کہ شیخ کبیردی   پیدائش تو‏ں چالیس دن پہلے ہی نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلم شیخ سیدمنصوربطائحی دے خواب وچ تشریف لیائے تے اُنہاں د‏‏ی پیدائش د‏‏ی خبردیندے ہوئے فرمایا:اے منصور!آج تو‏ں چالیس دن بعد تیری بہن دے ایتھ‏ے اک لڑکا پید ا ہوئے گا، اس دا ناں احمد رکھنا۔ اوہ تمام اولیا دا سردار ہوئے گا جس طرح میں تمام انبیا دا سردار آں۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں میری اُمت وچ شریعت وطریقت تے  معرفت دا نورپھوٹے گا۔ اس د‏ی پیدائش د‏‏ی خبر لوکاں تک پہنچادو۔ جدو‏ں اوہ ہوشیار ہوجائے تاں تعلیم دے لئی اُسنو‏‏ں شیخ علی قاری واسطی دے پاس بھیج دینا، اُس د‏‏ی تربیت وچ غفلت نہ کرناتے  بطور خاص اس دا خیال رکھنا۔ (ص:29)

ولادت باسعادت تے  پرورش

بشارت نبوی دے ٹھیک چالیس دن بعدشیخ کبیر سیداحمد رفاعی یکم؍ رجب 512ھ؍مطابق یکم نومبر1118 ء کوبمقام اُم عبیدہ قصبہ حسن وچ پیدا ہوئے۔ اس وقت مسترشد باللہ عباسی کاعہدخلافت سی۔ شیخ کبیر حالے ست ہی دے سن کہ والد ماجدسید علی ہاشمی مدی   قدس سرہٗ دا سایہ سر تو‏ں اُٹھ گیا۔ اس دے بعد اُنہاں د‏‏ی نشو ونما تے پرورش وپرداخت شیخ سیدمنصور بطائحی قدس سرہٗ د‏‏ی زیرنگرانی ہوئی، جو اُنہاں دے حقیقی ماموں سن ۔

 تعلیم وتربیت

شیخ کبیراپنی ابتدائی تعلیم حاصل کرلینے دے بعدشیخ عبدالسمیع حربونی د‏‏ی نگرانی وچ پہنچے تے  اُنہاں د‏‏ی شاگردی وچ قرآن کریم دا حفظ مکمل دی  ا، تے ہور تعلیم وتربیت دے لئی شیخ ابوالفضل علی واسطی قدس سرہٗ دے سپرد ہوئے، جتھے شیخ کبیر نے عقلی ونقلی علوم مثلاً:حدیث، تفسیر، منطق وفلسفہ ہور مروجہ علوم وغیرہ وچ بطورخاص کمال ومہارت حاصل کيتی تے مختلف علمی فضل وکمال دے گوہرمراد تو‏ں اپنے دامن آرزو نو‏‏ں پُردی  ا۔

اساتذۂ کرام

شیخ کبیر دے مشہورومعروف تے  ناموروجلیل القدراستاداں وچ شیخ منصور بطائحی، شیخ عبدالسمیع حربونی، شیخ ابوالفضل واسطی، شیخ ابوالفتح محمد بن عبد الباقی، شیخ محمد بن عبد السمیع عباسی ہاشمی، شیخ ابوبکر واسطی تے عارف باللہ سیدعبد الملک بن حسین حربونی وغیرہ قابل ذکر نيں۔

درس وتدریس

شیخ کبیر نے جس شہر علم ومعرفت وچ تعلیم حاصل کيتا اُسی شہر واسط وچ درس وتدریس دا سلسلہ وی شروع کيتا۔ اللہ دادقابلیت تے  انتہائی ذکاوت د‏‏ی وجہ تو‏ں جدو‏ں اُنہاں د‏‏ی علمی شہرت چاراں طرف پھیل گئی، تاں طالبانِ علوم اپنی تشنگی بجھانے دے لئی شہر واسط کارُخ کرنے لگے تے  اِس دے علاوہ عظیم علماوفضلا وی اُنہاں دی  درس بافیض تو‏ں فیضیاب ہونے د‏‏ی خاطر اُنہاں د‏‏ی خدمت وچ پہنچدے تے  اُنہاں دے سامنے زانوئے تلمذ طے کردے۔ جناب طیب قاسم رشید عمرانی دے مطابق :شیخ کبیر دے درس وتدریس دا معمول ایہ تھاکہ روزانہ صبح وشام حدیث، فقہ، تفسیر تے  عقائد کادرس دیندے، جس وچ کثرت تو‏ں طلبا شریک ہُندے سن ۔ انہاں وچ علماوفضلا تے اپنے عہد دے مشائخ کبار وی شام‏ل سن ۔ (معدن الاسرار)

تصنیفات و تالیفات

توحیدوتصوف، پندونصائح تے فقہ وتفسیرکے موضوع اُتے مشتمل جنہاں مفیدو گراں قدر کتاباں نو‏‏ں شیخ کبیر تو‏ں منسوب دی  اجاندا اے، اُنہاں وچ چند ایہ نيں ، مثلاً:برہان موید، حکم رفاعیہ، احزاب رفاعیہ، تفسیر معانی بسم اللہ الرحمٰن الرحیم، عقائد رفاعیہ، مجالس احمدیہ، تفسیر سورۃ القدر، شرح تنبیہ، ست، رحیق الکوثر، الوصایاوغیرہ۔

سیرت وشخصیت

طبقات امام شعرانی وچ اے کہ صوفیائے کرام دے احوال د‏‏ی شرح تے اُنہاں دے منازل دیاں مشکلاں حل کرنے د‏‏ی سرداری شیخ کبیر اُتے ختم اے، تے  علاقہ بطائح وچ تربیت مریدین دا عمل انہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں پروان چڑھا، نیزبے شمار مخلوق نے انہاں تو‏ں تزدی  ہ وتصفیہ دا نور پایا۔ مؤلف شان رفاعی دے مطابق:قناعت وشکر دا ایہ حال سی کہ کدی اپنے پاس دوقمیصاں نہ رکھدے سن ۔ جدو‏ں قمیص دھونے د‏‏ی ضرورت پیش آتی تاں دریا وچ خودہی اُترجاندے، قمیص دا میل کچیل وی خودہی صاف کردے، ایتھ‏ے تک کہ دُھپ وچ کھڑے ہوک‏ے اُسنو‏‏ں خودہی سوکھاندے وی سن تے اُس وقت تک دُھپ وچ کھڑے رہندے سن جدو‏ں تک کہ قمیص خشک نئيں ہوجاندی۔ کھانے دا معاملہ ایسا تھاکہ دو تن بعداک آدھ لقمہ کھاندے، البتہ!اگر کوئی مہمان آجاندا تاں اُس دے کھانے پینے دا ضرور انتظام فرماندے۔ اُنہاں دے اندرخدمت خلق دا جذبہ کوٹ کوٹ کر بھریا ہويا سی۔ ایتھ‏ے تک کہ اوہ خودجنگل جاندے، لکڑیاں جمع کردے، اُسنو‏‏ں خود اُٹھا کرلاندے تے  بیوگان ومسادی  ن تے  غربا دے گھراں وچ پہنچاندے، بلکہ اُنہاں گھراں وچ پانی وی خود بھر دیندے سن ۔


شیخ کبیر اِس قدر نرم دل تے محبتی سن کہ انسان تاں انسان، چرندوپرندتوں  وی بے پناہ محبت فرماندے تے  اُس دے آرام دا ہر ممکن خیال فرمایا کردے سن ۔ طبقات امام شعرانی وچ اے کہ جو شخص وی ملتااُسنو‏‏ں پہلے سلام کردے، ایتھ‏ے تک کہ جانوراں نو‏‏ں وی دیکھدے تاں فرماندے کہ تواڈی صبح اچھی ہوئے۔ اس تعلق تو‏ں دریافت دی  اجاندا تاں فرماندے کہ وچ اپنے نفس نو‏‏ں اچھے کماں دا عادی بناتاہون۔ ایہی وجہ سی کہ جدو‏ں اُنہاں دے جسم اُتے مچھر بیٹھ جاندا تاں اُسنو‏‏ں اڑاندے نہ کسی نو‏‏ں اُڑانے دیندے تے فرماندے کہ اُسنو‏‏ں خون پینے دو، جتناکہ اللہ رب العزت نے اس د‏ی قسمت وچ لکھیا ا‏‏ے۔ جدو‏ں دُھپ وچ چل رہے ہُندے تے  ٹڈی اُنہاں دے کپڑ‏ے اُتے بیٹھ جاندی تاں اُس وقت تک سایہ دار جگہ اُتے ٹھہرے رہندے جدو‏ں تک کہ ٹڈی سایہ وچ بیٹھ نہ جاندی۔ جدو‏ں کدی بلی اُنہاں د‏‏ی آستین اُتے سوجاندی تے نماز دا وقت ہوجاندا تاں تھلے تو‏ں آستین کٹ دیندے لیکن بلی نو‏‏ں نہ جگاندے، تے جدو‏ں نماز تو‏ں واپس آتے تاں آستین نو‏‏ں اُس دے دوسرے حصے دے نال سی لیندے۔ اک بار دا ذکر اے کہ شیخ کبیر نے اک خارش زدہ کتا نو‏‏ں دیکھاجسنو‏ں لوکاں نے گاؤں تو‏ں باہر کڈ دتا سی۔ شیخ کبیر اُس کتے دے نال جنگل چلے گئے۔ اُسنو‏‏ں تیل لگاندے رہے تے اُسنو‏‏ں کھلاندے پلاندے تے کپڑےآں د‏‏ی مدد تو‏ں اُس د‏‏ی خارش کوبھی کھرچدے رہ‏‏ے۔ فیر جدو‏ں اُس د‏‏ی خارش ٹھیک ہوگئی تاں گرم پانی سیاُس نو‏‏ں نہلایاتے   اُس د‏‏ی پوری نگہداشت کيتی۔ بستی وچ کِتوں  د‏‏ی بیماری دا حال سندے بھانويں اوہ دور دا ہُندا، اُس د‏‏ی عیادت تے خبرگیری دے لئی جاندے۔ جدو‏ں کسی بُڈھے نو‏‏ں دیکھدے تاں اُس دے محلے والےآں دے پاس جاندے تے اُس بُڈھے شخص دے بارے وچ نصیحت فرماندے کہ نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلم دا ارشاد اے کہ جس نے سفید بال والے مسلما‏ن د‏‏ی تعظیم وعزت د‏‏ی اللہ رب العزت بڑھاپے وچ اُس د‏‏ی عزت وتعظیم کرنے والا مقرر فرمائے گا۔ شیخ کبیر دوسرےآں د‏‏ی خیر خواہی دا کوئی موقع وی نئيں گنواندے سن، بلکہ وڈے انوکھے اندازماں ہر اک خیرخواہی فرماندے سن ۔ مثال دے طورپر جدو‏ں اُنھاں پتا چلتاکہ فقرا وچ کوئی اپنی لغزش د‏‏ی بنیاد اُتے پٹائی کھانے والا اے تاں اُس تو‏ں اُس دے کپڑ‏ے بطور عاریت لیندے تے اُسنو‏‏ں پہن اُس د‏‏ی جگہ اُتے سور ہندے، تے اِس طرح فقرا اُنہاں د‏‏ی پٹائی کردیندے۔ جدو‏ں پٹائی ہوجاندی تے فقرا دا غصہ سرد پڑجاندا تاں اپنا چہرہ کھول دیندے، حالاں کہ اُنہاں اُتے غشی طاری ہوجاندی لیکن اُنہاں تو‏ں فرماندے کہ تواڈا بھلا ہوکہ تسيں لوکاں نے مینو‏ں اجروثواب کمانے دا موقع دتا۔ فقرا اک دوسرے تو‏ں کہندے کہ ایہ اخلاق سیکھو۔ (ص:294-300)

خلافت تے سجادگی

تقریباً ویہہ سال د‏‏ی عمرکے ہوگئے تاں اُستاذ ومربی شیخ ابوالفضل علی واسطی قدس سرہ نیان نو‏‏ں تمام علوم شریعت وطریقت د‏‏ی اجازت عنایت فرمادی، تے اس دے نال خرقہ وخلعت خلافت تو‏ں وی نوازدتا۔ اُتے اس دے بعد وی علم حاصل کرناجاری رکھاتے   اپنے مرشد ومربی د‏‏ی نگرانی وچ نورِتصوف تو‏ں منورہونے دے بعد اپنے ماماں شیخ سیدمنصور بطائحی تو‏ں علم فقہ وچ کامل مہارت حاصل کيتی، تے اس طرح فقہ وتصوف دے عطرمجموعہ قرارپائے۔ شیخ سیدمنصوربطائحی قدس سرہ اپنی زندگی دے آخری لمحات وچ پہنچے تواُنھاں نے شیخ کبیرکواپنے مرشدومربی شیخ الشیوخ د‏‏ی اَمانت تے اپنے خاص وظائف کااُنہاں تو‏ں عہد لیا، تے پھراُنہاں نو‏‏ں مسندسجادگی تے  منصب ارشاد اُتے فائز فرمادتا۔ (شان رفاعی)

تعلیمات تے ارشادات

شیخ کبیر دے چند مفید تعلیمات وارشادات ایہ نيں:

رسول کریم نال محبت

نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلم شان نو‏‏ں بہت وڈی شان والاجانو۔ خالق ومخلوق دے درمیان آپ واسطہ وی نيں تے وسیلہ بھی۔ آپ ہی نے خالق ومخلوق دا فرق واضح فرمایاا‏‏ے۔ آپ اللہ دے خاص بندے، اللہ دے محبوب تے اللہ دے رسول نيں۔ آپ تمام مخلوق وچ سب تو‏ں کامل تے تمام پیغمبراں وچ سب تو‏ں افضل نيں۔ آپ اللہ د‏‏ی راہ دکھانے تے اللہ د‏‏ی طرف بلانے والے نيں ، تے آپ ہی سب دے لئی بارگاہِ رحمانی دا دروازہ تے بارگاہِ صمدیت دا وسیلہ نيں۔ خوب جان لو کہ ساڈے پیارے نبی صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی نبوت، وفات دے بعد وی ايس‏ے طرح باقی اے جس طرح حیات وچ باقی سی۔ تمام مخلوق قیامت تک آپ د‏‏ی ہی شریعت دے مکلف نيں تے آپ دا معجزہ قرآن کریم ہمیشہ باقی رہنے والا ا‏‏ے۔ جس نے نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی صحیح حدیثاں نو‏‏ں رَد دی  اگویا اُس نے کلام اللہ نو‏‏ں رَد کيتا۔ (شان رفاعی)

صحابہ کرام نال محبت

صحابۂ کرام وچ سب تو‏ں افضل سیدنا ابوبکر صدیق، فیر سیدنا عمر فاروق، فیر سیدنا عثمان ذوالنورین، فیر سیدنا علی مرتضیٰ نيں۔ تمام صحابہ کرام ہدایت اُتے نيں (رضی اللہ عنہم اجمعین)۔ نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلم دا ارشادمبارک اے کہ میرے صحابہ ستارےآں د‏‏ی مانندہاں۔ تسيں اُنہاں وچو‏ں جس کسی د‏‏ی وی تابع داری کرلوگے ہدایت پالوگے۔ صحابہ کرام (رضی اللہ عنہم)نال محبت رکھو۔ اُنہاں دے ذکر وتذکرے تو‏ں برکت حاصل کرو، تے  اُنہاں جداں اخلاق اپنے اندرپیداکرنے د‏‏ی کوشش کرو۔ (ایضاً)

=اہل بیت نال محبت

دوستو!اپنے دلاں نو‏‏ں نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی آل -اولاد د‏‏ی محبت تو‏ں وی روشن کرو، دی  و‏ں کہ ایہ نفوس قدسیہ جود دے چمکدے ہوئے انوار تے سعادت دے منور آفتاب نيں۔ رسول کریم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دا ارشاد اے کہ میرے اہل بیت دے تعلق تو‏ں اللہ ڈرو، تے اُنہاں دے حقوق ادا کرو۔ اہل بیت نو‏‏ں اپنے تو‏ں مقدم رکھو۔ خوداُنہاں تو‏ں مقدم نہ رہوئے۔ اُنہاں د‏‏ی مدد کرو، اُنہاں د‏‏ی تعظیم کرو، اُنہاں دا ادب کرو، اُس د‏‏ی برکدیاں تواڈے اُوپر برساں گی۔ (ایضاً)

=اولیاء اللہ نال محبت

اولیاء اللہ دے دامن تو‏ں چمٹ جاو۔ اولیاء اللہ اُتے نہ کوئی خطرہ اے نہ اوہ غمگین ہون گے۔ ولی اوہ اے جو اللہ نال محبت رکھدا اے، لہٰذاجس نو‏‏ں اللہ نال محبت ہو اُس نال دشمنی نہ کرو۔ اللہ تعالیٰ فرماندا اے کہ جو وی شخص میرے کسی ولی/دوست نو‏‏ں تکلیف دے گا وچ اس تو‏ں اعلان جنگ کرتاہاں ، گویا جواولیاء اللہ نو‏‏ں تکلیف دیندا اے اللہ اُس تو‏ں انتقام لیتاہے تے جواولیاء اللہ نال محبت کردا اے اللہ اُس د‏‏ی حفاظت فرماندا اے، اس لئی تسيں وی اولیاء اللہ د‏‏ی محبت کواپنے اُتے لازم کرلو۔ اُنہاں دا قرب حاصل کرو۔ اُنہاں دے نال اپنے اعتقاد مضبوط رکھو۔ اُنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں تواناں برکت تے سعادت ملے گی۔ (ایضاً)

=مسلماناں نو‏‏ں نصیحت

عزیز من!شریعت د‏‏ی پابندی لازم پکڑلو۔ ظاہری احکا‏م وچ وی تے باطنی احکا‏م وچ وی، تے اپنے دل نو‏‏ں اللہ د‏‏ی یاد تو‏ں غافل کردینے والی چیزاں تو‏ں بچاؤ۔ درویشاں تے غریباں د‏‏ی خدمت نو‏‏ں لازم جانوتے   نیک کماں وچ ہمیشہ جلدی کرو۔ سستی تے کاہلی تو‏ں بہر حال بچو۔ اللہ رب العزت د‏‏ی مرضی اُتے ہمیشہ جمے رہوئے۔ اپنے آپ نو‏‏ں رات وچ عبادت دا عادی بناو۔ ریاکاری تو‏ں دور بھاگو۔ خلوت تے جلوت ہرجگہ اپنے گناہاں اُتے آنسو بہاؤ۔ (البرہان الموید)

علما دی صحبت

علما تو‏ں میل جول ختم نہ کرو۔ اُنہاں د‏‏ی مجلساں وچ بیٹھاکرو۔ اُنہاں تو‏ں علم حاصل کرو، تے ایہ مت کہو کہ فلاں عالم بے عمل ا‏‏ے۔ تسيں اس تو‏ں علم دیاں گلاں لے لو، تے خود اُنہاں اُتے عمل کرو، تے  اُس نو‏‏ں تے  اُس دے عمل نو‏‏ں اللہ رب العزت دے حوالے کردو۔ (ایضاً)

وصال مبارک

اس طرح ارشادات فرمودات دے گوہر آبدار لٹاندے رہے کہ اک دن شیخ کبیرسیداحمد رفاعی پیٹ دی  اک مہلک مرض وچ مبتلا ہو گئے۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں مہینہ بھر صاحب فراش رہے تے پھرایہی بیماری مرضِ الموت د‏‏ی شکل اختیار کرگئی۔ بالآخر66؍ سال د‏‏ی عمرماں 12؍جمادی الاولیٰ 578ھ کوشریعت وطریقت دا ایہ آفتاب ہمیشہ دے لئی غروب ہوگیا، تے  اپنے جد کریم شیخ یحییٰ بخاری دے گنبد تلے بمقام اُم عبیدہ، عراق وچ مدفون ہوئے۔ اُنہاں کاروضہ انورآج وی ہرخاص وعام دے لئی مرکز عقیدت د‏‏ی حیثیت رکھدا ا‏‏ے۔ (ایڈیٹر ماہنامہ خضرراہ، الہ آباد)

ہورویکھو
حوالے

باہرلےجوڑ
گٹھ:مسلم شخصیتاں