مسخ

مَسْخ عذاب د‏‏ی اک قسم اے جس تو‏ں انسان حیوان د‏‏ی شکل اختیار کردا ا‏‏ے۔ مسخ وچ انسان د‏‏ی ماہیت تبدیل نئيں ہُندی بلکہ صرف ظاہری شکل تے صورت حیوان وچ بدل جاندی ا‏‏ے۔ اسلامی مآخذ وچ مسخ دے بہت سارے موارد ذکر ہوئے نيں جنہاں وچ اصحاب سبت دا قصہ زیادہ مشہور ا‏‏ے۔

قرآنی آیات دے مطابق اصحاب سبت بنی اسرائیل دا اک گروہ سی جو اللہ د‏‏ی نافرمانی کردے ہوئے ہفتے دے دن مچھلی دا شکار کرنے اُتے بندر د‏‏ی شکل اختیار کر گئے سن ۔ اسلامی روایات دے مطابق قیامت دے دن وی مسخ ہُندے نيں تے بعض گناہگار لوک بندر، سور تے ہور حیوانات د‏‏ی شکل وچ محشور ہُندے نيں۔

بعض مفسراں دا کہنا اے کہ قرآن مجید وچ جس مسخ دا تذکر ہويا اے اوہ اک تمثیل اے جس دا معنی ایہ اے کہ بعض لوک گناہ د‏‏ی وجہ تو‏ں حیوانی صفت اپنا لیندے نيں؛ لیکن اکثر مفسرین اس گل نو‏‏ں نئيں مندے تے انہاں دا کہنا اے کہ انسان د‏‏ی ظاہری شکل ہی تبدیل ہُندی ا‏‏ے۔

 مسخ تے تناسخ 
مسخ کسی چیز د‏‏ی ظاہری شکل و صورت کسی نامناسب تے برے شکل وچ بدلنے نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ابن منظور، لسان العرب، ۱۱ق، ج۳، ص۵۵۔ مسخ تناسخ تو‏ں مختلف ا‏‏ے۔ تناسخ دا مطلب روح دا بدن تو‏ں جدا ہونے دے بعد کسی دوسرے بدن تو‏ں وابستہ ہونے نو‏‏ں کہیا جاندا اے، لیکن مسخ وچ روح بدن تو‏ں جدا نئيں ہُندی بلکہ صرف ظاہری شکل و صورت بدل ک‏ے حیوانی شکل اختیار کردی ا‏‏ے۔سبحانی، منشور عقاید امامیہ،‌ ۱۳ش، ص۱۹۵۔

 مسخ تے انسانی ماہیت 
مسلم علما دا کہنا اے کہ انسانی ظاہری شکل و صورت وچ تبدیلی دا مطلب ایہ نئيں کہ انسانی حقیقت وی تبدیل ہوجاندی ہوئے۔مطہری،‌ مجموعہ آثار، ۱۳۸ش، ج، ص۰۳؛ جوادی آملی، تسنیم، ۱۳۸۸ش، ج۵، ص۱۸۔ لہذا مسخ دا مطلب ایہ نئيں کہ کوئی انسان ختم ہو جائے تے بندر دا اک فرد بن جائے یا انسانی روح کسی بندر دے بدن وچ پھونکيت‏ی جائےجوادی آملی، تسنیم، ۱۳۸۸ش، ج۵، ص۱۸۔ بلکہ مسخ تو‏ں مراد ایہ اے کہ اک شکل اُتے دوسری شکل آجائے؛ یعنی انسانی حقیقت اپنی جگہ باقی رہے تے بندر د‏‏ی شکل اختیار کرے۔ ايس‏ے لئی اس اُتے بندری انسان دا اطلاق ہونا چاہیے۔ جوادی آملی، تسنیم، ۱۳۸۸ش، ج۵، ص۱۳۲۔

شہید مطہری اس مطلب نو‏‏ں ایويں بیان کردے نيں: "قیامت دے دن جس شکل وچ وی ہونگا ايس‏ے بدن وچ یا کسی تے بدن وچ سو فیصد اوہ وچ ہی ہاں؛ صرف ایہ ممکن اے کہ میری شکل تبدیل ہوجائے۔ جے قیامت وچ مینو‏ں میری روحی خصوصیات دے مطابق مسخ وی کرن تے حیوانی شکل وچ محشور کرن تب وی اوہ وچ ہی ہاں لیکن کسی حیوانی شکل وچ ہون۔"مطہری،‌ مجموعہ آثار، ۱۳۸ش، ج، ص۰۳۔

 قرآن د‏‏ی نظر وچ مسخ 

قرآن مجید د‏‏ی بعض آیات وچ بعض انساناں دے مسخ د‏‏ی گل آئی ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے سورہ مائدہ د‏‏ی آیت نمبر 60 وچ بعض انساناں دا بندر تے خنزیر د‏‏ی شکل وچ بدلنے دا تذکرہ ہويا ا‏‏ے۔مکارم، شیرازی، تفسیر نمونہ، ۱۳ش، ج، ص۳۔ ايس‏ے طرح سورہ بقرہ د‏‏ی آیت 65 دے مطابق اللہ تعالی نے بنی اسرائیل دے اک گروہ اصحاب سبت نو‏‏ں اللہ د‏‏ی نافرمانی کردے ہوئے ہفتے دے دن مچھلی پھڑنے اُتے مسخ ک‏ر ک‏ے بندر د‏‏ی شکل وچ تبدلی کردتا۔مکارم، شیرازی، تفسیر نمونہ، ۱۳ش، ج۱، ص۲۹۔

 بعض حواریاں دا مسخ ہونا 
قرآنی آیات دے مطابق حضرت عیسی دے حواریون نے اللہ تعالی تو‏ں آسمانی مائدہ طلب کیتاسورہ مائدہ، آیہ ۱۱۲۔ تے اللہ تعالی نے انہاں دے دعا دی استجابت د‏‏ی خبر دینے دے بعد کہیا: جے آسمانی مائدہ نازل ہونے دے بعد کوئی کافر ہوگیا تاں اسنو‏ں ایداں دے عذاب وچ مبتلا کرے گا جس وچ کِسے نو‏‏ں وی مبتلا نئيں کيتا ا‏‏ے۔سورہ مائدہ، آیہ ۱۱۵۔ بعض مفسرین نے اس آیت دے تھلے کہیا اے کہ حواریاں نے آسمانی مائدہ نازل ہونے دے باوجود خیانت کيتی تے اللہ تعالی نے انہاں نو‏ں مسخ کیتا؛آلوسی، روح المعانی، ۱۱۵ق، ج۳، ص۳۲؛ عیاشی، کتاب التفسیر، ۱۳۸۰ق، ج۱، ص۳۵۱۔ لیکن علامہ طباطبائی ورگے بعض دوسرے مفسرین نے اس گروہ دے مسخ ہونے نو‏‏ں قبول نئيں کيتا اے تے کہیا اے کہ ایہ قرآن د‏‏ی ہور آیات دے خلاف ا‏‏ے۔طباطبائی، المیزان، ۱۱ق، ج، ص۲۳۹۔

 مسخ د‏‏ی کیفیت 
دنیا وچ مسخ کِداں وجود وچ آندا اے اس بارے وچ مختلف نظریات پائے جاندے نيں۔ اکثر مفسراں دا کہنا اے کہ قرآن وچ مسخ تو‏ں مراد ایہ اے کہ انسانی جسم وچ وی تبدیلی آندی اے ؛ لیکن بعض دا کہنا اے کہ مسخ وچ صرف باطنی شکل تبدیل ہُندی اے تے انسانی چہرہ اپنی جگہ باقی رہندا ا‏‏ے۔

مجاہد بن جبیر (متوفی 102 ھ) دا کہنا اے: قرآن وچ جس مسخ دا تذکر ہويا اے اوہ اک تمثیل اے جس طرح تو‏ں  (ان د‏‏ی مثال اس گدھے د‏‏ی سی اے جس نے وڈی وڈی کتاباں اٹھائی ہوئی ہاں)سورہ جمعہ، آیہ ۵۔ د‏‏ی آیت ا‏‏ے۔طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۲ش، ج۱، ص۲۔ عبدالرزاق کاشانی تو‏ں وی منقول اے کہ ایہ مسخ صرف انسان دے باطن تو‏ں مربوط ا‏‏ے۔ دوسرے لفظاں وچ مسخ شدہ یہودی ظاہری طور اُتے تاں انسان سن لیکن حقیقت وچ انہاں وچو‏ں نئيں سن ۔جوادی آملی، تسنیم، ۱۳۸۸ش، ج۵، ص۱۳۳۔

اہل سنت معاصر مفسرین رشید رضا تے محمد عبدہمغنیہ، تفسیر الکاشف، ۱۲ق، ج۱، ص۱۲۱۔ دا وی ایسا ہی نظریہ ا‏‏ے۔ملاحظہ کرن: رشید رضا، المنار، ۱۹۹۰م، ج۱، ص۲۸۵۔

البتہ کہیا جاندا اے کہ زیادہ تر مفسراں دا نظریہ ایہ اے کہ قرآن وچ مسخ اپنی حقیقی معنی وچ استعمال ہويا ا‏‏ے۔ یعنی جسم وچ وی مسخ انجام پاندا اے تے انسان د‏‏ی ظاہری شکل وی بدل جاندی ا‏‏ے۔مغنیہ، تفسیر الکاشف، ۱۲ق، ج۱، ص۱۲۱۔ علامہ مجلسی دا کہنا اے کہ متواتر روایات، مسخ دے اس معنی اُتے دلالت کردیاں نيں۔مجلسی، بحار الأنوار، ۱۰۳ش، ج۵۸، ص۱۱۱۔

اس نظریے دے حامیاں نے مسخ محال ہونے نو‏‏ں رد کردے ہوئے کہیا اے کہ جدو‏ں انبیاء ؑ تو‏ں معجزے نو‏‏ں مان لیا اے تاں کسی عمل دا خارق العادہ ہونا اس دے محال ہونے د‏‏ی دلیل نئيں بندی اے بلکہ معجزے د‏‏ی اک شرط وی خارق العادہ ہونا ہی ا‏‏ے۔شاکر و میری، «ماہیت عذاب مسخ در آموزہ‌ہای دینی»، ص۳۰۔

 قیامت وچ انسان دا مسخ ہونا 
بعض احادیث دے مطابق، قیامت وچ بعض گروہ مسخ ہو ک‏ے حیواناں د‏‏ی شکل وچ محشور ہونگے۔ مثال دے طور اُتے روایت وچ آیا اے کہ اک دن معاذ بن جبل نے آیت مجیدہ (جس دن صور پھونکا جائے گا تاں تسيں لوک فوج در فوج آؤ گے۔)سورہ نبأ، آیہ۱۸۔ دے بارے وچ رسول اللہؐ تو‏ں سوال کيتا۔ آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے فرمایا: «انہاں وچو‏ں بعض بندر د‏‏ی شکل وچ ، بعض خنزیر د‏‏ی شکل وچ ۔۔۔ محشور ہونگے۔قرطبی، الجامع لأحکا‏م القرآن، ۱۳ش، ج۱۹، ص۱۵۔

امام باقرؑ د‏‏ی اک روایت وچ وی آیا اے کہ جو لوک قدَر الہی نو‏‏ں جھٹلاندے نيں اوہ لوک اپنی قبراں تو‏ں بندر تے خنزیر د‏‏ی شکل وچ اٹھاں گے۔شیخ صدوق، ثواب الأعمال، ۱۰ق، ص۲۱۲۔

 روح مسخ ہونا 
بعض اسلامی دانشمنداں دا کہنا اے کہ انسان روحی تے معنوی اعتبار تو‏ں مسخ ہوک‏ے حیوان وچ بدل جاندا ا‏‏ے۔ بعض مفسراں نے قرآن مجید د‏‏ی تعبیر  (ایہ لوک چوپایاں د‏‏ی طرح نيں۔ بلکہ انہاں تو‏ں وی زیادہ گمراہ (تے گئے گزرے) نيں۔)سورہ اعراف، آیہ ۱۹۔ نو‏‏ں ايس‏ے طرف اشارہ قرار دتا ا‏‏ے۔میرجہانی، تفسیر ام الکتاب، ص۲۰۔

مرتضی مطہری دا کہنا اے کہ کسی وی انسان د‏‏ی انسانیت اس د‏ی اخلاقی خصوصیات تو‏ں وابستہ اے جے کسی وچ اک وحشی حیوان د‏‏ی صفات تے اخلاق ہوئے تاں اوہ حقیقت وچ مسخ ہوچکيا ا‏‏ے۔مطہری،‌ مجموعہ آثار، ۱۳۸ش، ج۲۳، ص۱۰۵۔

 روایات وچ مسخ دے بعض مصادیق 
شیعہ تے اہل سنت د‏‏ی بعض کتاباں دے مطابق، قرآن مجید وچ مذکور مسخ دے مصادیق دے علاوہ وی کچھ فرد یا افراد دے مسخ ہونے دیاں گلاں نظر آندیاں نيں۔ مثال دے طور اُتے شیخ صدوق نے اپنی کتاب الخصال وچ بچھو، چمگادڑ، ریچھ سمیت 13 حیوانات دا ناں ذکر کيتا اے جو پہلے انسان سن تے فیر مسخ ہوک‏ے اس شکل وچ تبدیل ہوئے نيں۔شیخ صدوق، الخصال، ۱۳۲ش، ج۲، ص۹۳۔اسی طرح تیسری تے چوتھ‏ی صدی ہجری دے اہل سنت عالم طبرانی نے وی رسول اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں اک حدیث نقل کيتی اے جس وچ مستقب‏‏ل وچ بعض مسلماناں دا مسخ ہوک‏ے بندر تے خنزیر د‏‏ی شکل وچ تبدیل ہونے دا تذکرہ ا‏‏ے۔طبرانی، المعجم الکبیر، ۱۱۵ق، ج،‌ ص۲۵و۲۔

 مسخ شدہ انساناں د‏‏ی عاقبت 
اسلامی احادیث دے مطابق قرآن وچ جنہاں لوکاں دے مسخ ہونے دا تذکرہ ہويا اے، اوہ صرف تن دن زندہ رہے تے انہاں د‏‏ی نسل باقی نئيں رہی ا‏‏ے۔شیخ صدوق، عیون أخبار الرضا، ۱۳۸ق، ج۱، ص۲۱۔ صدرالمتألہین دا کہنا اے کہ مسلماناں دا اجماع اے کہ موجودہ حیوانات حضرت آدم د‏‏ی نسل تو‏ں نئيں نيں تے مسخ شدہ افراد تن دن دے بعد مر گئے نيں پہلے اس دے کہ انہاں د‏‏ی حیوانی حالت وچ کوئی نسل پیدا ہوجائے۔صدرالمتألہین، تفسیر القرآن الکریم، ۱۳ش، ج۳، ص۸۔

 حوالے 

 مآخذ 

 ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، محقق و مصحح: میر دامادی، جمال‌الدین، بیروت، دار الفکر للطباعۃ و النشر و التوزیع،‌دار صادر، چاپ سوم، ۱۱ھ۔
 آلوسی، سید محمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، تحقیق: عطیۃ، علی عبدالباری، بیروت، دارالکتب العلمیۃ، چاپ اول، ۱۱۵ھ۔
 جوادی آملی، عبداللہ، تسنیم، قم،‌ اسراء، ۱۳۸۸شمسی ہجری۔
 رشید رضا، المنار، مصر، الہیئۃ المصریۃ العامۃ للکتاب، ۱۹۹۰ء۔
 سبحانی، جعفر، منشور عقائد امامیہ، ‌قم، موسسہ امام صادق(ع)، ۱۳شمسی ہجری۔
 شاکر، محمدکاظم، میری سیدسعید،‌ ماہیت عذاب مسخ در آموزہ‌ہای دینی، تحقیقات علوم قرآن و حدیث، شمارہ۲، ۱۳۸۸شمسی ہجری۔
 شیخ صدوق، الخصال، محقق و مصحح: غفاری، علی اکبر، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۳۲شمسی ہجری۔
 شیخ صدوق، محمد بن علی، ثواب الأعمال و عقاب الأعمال،‌ قم، دار الشریف الرضی للنشر، چاپ دوم، ۱۰ھ۔
 شیخ صدوق، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا(ع)، محقق و مصحح: مہدی لاجوردی، تہران، نشر جہان، چاپ اول، ۱۳۸شمسی ہجری۔
 صدرالمتألہین، محمد بن ابراہیم، تفسیر القرآن الکریم، تحقیق: محمد خواجوی، انتشارات بیدار، قم، چاپ دوم، ۱۳شمسی ہجری۔
 طباطبائی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم، ۱۱ھ۔
 طبرانی، أبوالقاسم، المعجم الکبیر، محقق: حمدی بن عبد المجید السلفی، قاہرہ، ابن‌تیمیہ، ۱۱۵ھ۔
 طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، مقدمہ:محمد جواد بلاغی، تہران، ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۲شمسی ہجری۔
 عیاشی، محمد بن مسعود، التفسیر، محقق و مصحح: ہاشم رسولی محلات‏‏ی، تہران، المطبعۃ العلمیۃ، چاپ اول، ۱۳۸۰ھ۔
 قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لأحکا‏م القرآن، تہران، انتشارات ناصر خسرو، چاپ اول، ۱۳شمسی ہجری۔
 مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، بیروت،‌ دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۰۳ھ۔
 مطہری، مرتضی، مجموعہ آثار، تہران، انتشارات صدرا، ۱۳۸شمسی ہجری۔
 مغنیہ، محمد جواد، تفسیر الکاشف،‌ تہران، دار الکتب الإسلامیۃ، چاپ اول، ۱۲ھ۔
 مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونہ، تہران، دارالکتب الإسلامیۃ، چاپ دہم، ۱۳۱شمسی ہجری۔
 میرجہانی سیدحسن، تفسیر ام الکتاب، تہران، صدر،‌ بی‌تا۔



گٹھ:کلامی اصطلاحات
گٹھ:فلسفی اصطلاحات
گٹھ:موت
گٹھ:قیامت