وکیل (اخبار)

وکیل برطانوی راج وچ 1895ء وچ امرتسر تو‏ں جاری ہونے والا اردو بولی دا اخبار سی۔ ابتدا وچ ہفت روزہ سی، بعد وچ سہ روزہ ہو گیا۔مولوی محبوب عالم، اردو اخبارات د‏‏ی اک نادر تریخ یعنی لسٹ اخبارات ہند، مقدمہ و حواشی ڈاکٹر طاہر مسعود، مغربی پاکستان اردو اکیڈمی لاہور، 1992ء، 73 اس دے مالک شیخ غلام محمد سن ۔ مرزا حیرت دہلوی ایڈیٹر سن لیکن دو پرچےآں د‏‏ی ادارت دے بعد علاحدہ ہو گئے۔ ايس‏ے سال اکتوبر وچ مولوی انشاء اللہ خان ایڈیٹر مقرر ہوئے۔ وکیل نے صحیح معنےآں وچ انہاں ہی دے زمانہ ادارت وچ ترقی د‏‏ی تے اپنی انفرادیت تسلیم کرائی۔ صدی دے اختتام تک اخبار د‏‏ی ادارت انہاں ہی دے ہتھ وچ رہی۔ 1901ء وچ انشاء اللہ خان نے لاہور اپنا اخبار وطن جاری کيتا تاں شیخ غلام محمد نے ادارتی ذمہ داریاں وی خود سنبھال لاں۔ڈاکٹر طاہر مسعود، اردو صحافت انیہويں صدی وچ ، مجلس ترقی ادب لاہور، 2016ء، 717 اس اخبار تو‏ں وڈی وڈی شخصیتاں وابستہ رہیاں، جنہاں وچ مولا‏نا عبد اللہ العمادی، مولا‏نا ابو الکلام آزاد (اگست 1907ء تو‏ں اگست 1908ء تک وابستہ رہے)، آخری دور وچ مولا‏نا عبد اللہ منہاس ایڈیٹر مقرر ہوئے۔ اس دے علاوہ مولوی شجاع اللہ ، حکیم فیروز الدین فیروز وی مختلف ادوار وچ ایڈیٹر رہ‏‏ے۔ڈاکٹر عبد السلام خورشید، صحافت پاکستان و ہند وچ ، مجلس ترقی ادب لاہور، 2016ء، ص 322 وکیل بارہ صفحات اُتے مشتمل سی۔ اخبار لوح تے ڈیزائین وغیرہ وچ وقتاً فوقتاً تبدیلی لاندا رہندا سی۔ایہ اداریے دو صفحات اُتے تے بعض اوقات کئی قسطاں اُتے پھیل جاندا سی۔ اداریہ صفحہ اول اُتے شائع ہُندا سی۔ اداریے وچ کِسے اہ‏م مسئلے اُتے اخبار اپنی رائے تے تجزیہ پیش کردا تے فیر دوسرے سنجیدہ اخبارات دے مضامین تے اداریاں دے منتخب اقتباست نو‏‏ں ادارتی شذرے دے طور ہر جگہ دیندا سی۔ اداریے دے موضوعات عالمِ اسلام تے ہندوستان دے مسلماناں دے سیاسی، تہذیبی تے معاشرتی مسائل ہُندے سن ۔ تیسرے صفحے اُتے خبراں ہودیاں سن۔ چوتھے صفحے اُتے مشاہیرِ اسلام د‏‏ی سوانح عمریاں فیر مضامین تے مراسلات نو‏‏ں جگہ دتی جاندی سی۔ انہاں دے بعد فیر خبراں دا سلسلہ شروع ہو جاندا سی۔ انہاں دے مستقل عنوانات 'تار د‏‏ی لبراں' تے 'ہندوستان دیاں خبراں' وغیرہ سن ۔ غیر ملکی خبراں وچ فرانس، جنوبی امریکا، ترکی تے عالم اسلام دیاں خبراں ہودیاں سن۔اردو صحافت انیہويں صدی وچ ، 718 گلاسگو تو‏ں منشی عزیز احمد دا ڈسپیچ باقاعدگی تو‏ں زینت اخبار ہُندا سی۔ اخبار نے مکہ معظمہ، بغداد تے قاہرہ وغیرہ وچ اپنے نامہ نگار مقرر کر رکھے سن جنہاں تو‏ں خبراں موصول ہودیاں سن۔ ایہ اخبار مسلماناں وچ جدید تعلیم تے جدید خیالات د‏‏ی اشاعت دا اُتے زور حامی سی۔اردو صحافت انیہويں صدی وچ ، 719 مولا‏نا محمد علی جوہر وکیل دے بارے وچ رائے سی کہ 

 حوالے 

گٹھ:ہندوستان وچ 1895ء دیاں تاسیساں
گٹھ:بھارت دے کالعدم اخبارات
گٹھ:بھارت دے اردو اخبارات
گٹھ:اخبار