مبطلات روزہ

مُبطِلات روزہ یا مُفْطِرات انہاں امور نو‏‏ں کہیا جاندا اے جنہاں د‏‏ی انجام دہی روزے نو‏‏ں باطل کردی ا‏‏ے۔ مبطلات روزہ وچو‏ں اکثر جداں کھانا، پینا، مباشرت، استمنا تے قے کرنا وغیرہ روزے د‏‏ی حالت وچ حرام نيں؛ لیکن بعض مبطلات بھانويں روزے د‏‏ی بطلان دا سبب اے لیکن انہاں د‏‏ی انجام دہی جائز اے جداں ظہر د‏‏ی اذان تو‏ں پہلے سفر کرنا۔

حیض تے نفاس دے علاوہ باقی مبطلات صرف اس وقت روزے نو‏‏ں باطل کردیاں نيں جدو‏ں انہاں نو‏ں عمدا بجا لیائے لہذا فراموشی یا بے اختیاری د‏‏ی حالت انہاں امور د‏‏ی انجام دہی تو‏ں روزہ باطل نئيں ہُندا۔

 تعریف تے قسماں 
مُبطِلات روزہ انہاں امور نو‏‏ں کہیا جاندا اے جنہاں د‏‏ی انجام دہی روزے نو‏‏ں باطل کردی ا‏‏ے۔ فقہی کتاباں وچ انہاں نو‏ں "مُفطِرات" دے ناں تو‏ں یاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ملاحظہ کرن: حلی، الجامع للشرایع، ۱۰۵ق، ص۱۵۵؛ کاشف ‌الغطا، انوار الفقاہہ، ۱۲۲ق، ص۱۲۔ مبطلات روزہ دا شرعی حکم مختلف ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں بعض د‏‏ی انجام دہی روزے د‏‏ی حالت وچ حرام تے انہاں تو‏ں اجتناب واجب ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ بعض د‏‏ی انجام دہی روزے د‏‏ی حالت وچ حرام نئيں اے تے انہاں نو‏‏ں انجام دینا جائز اے بھانويں انہاں د‏‏ی انجام دہی تو‏ں روزہ باطل ہو جاندا ا‏‏ے۔

 اوہ مبطلات جنہاں د‏‏ی انجام دہی روزے د‏‏ی حالت وچ جائز نئيں 
فقہاء دے مطابق روزے د‏‏ی حالت وچ تھلے لکھے امور تو‏ں اجتناب ضروری ا‏‏ے۔ البتہ انہاں وچو‏ں بعض دے متعلق اختلاف پایا جاندا اے:

 کھانا تے پینا
 مباشرت
 استمناء
 خدا، پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تے ائمہ معصومینؑ د‏‏ی طرف جھوٹی نسبت دینا
 غلیظ غبار دا حلق تک پہچانیا
 پورے سر نو‏‏ں پانی وچ ڈبونا۔ بعض فقہاء اسنو‏ں مبطلات روزہ وچو‏ں قرار نئيں دیندے۔ملاحظہ کرن: یزدی، العروۃ الوثقی، ۱۱۹ق، ج۳، ص۵۵۵، تعلیقات کاشف الغطاء، اصفہانی، آل ‌یاسین و جواہری؛ ہور شبیری زنجانی، رسالہ توضیح السمائل، ص۳۰۵، مسئلہ ۱۱۔
 اذان صبح تک جنابت تے حیض و نفاس د‏‏ی حالت وچ باقی رہنا۔ مجنب تے حیض و نفاس تو‏ں پاک ہونے والے اُتے ضروری اے کہ اذان صبح تو‏ں پہلے غسل کرے جے اذان صبح تک غسل نہ کرے تاں اس دا روزہ باطل ا‏‏ے۔
 مایع چیزاں دے نال امالہ کرنا
 قے کرنایزدی، العروۃ الوثقی، ۱۱۹ق، ج۳، ص۵۱-۵۔
 روزہ باطل کرنے د‏‏ی نیت کرنا۔یزدی، العروۃ الوثقی، ۱۱۹ق، ج۳، ص۵۳۹۔

درج بالا امور نو‏‏ں جان بجھ کر انجام دینے د‏‏ی صورت وچ روزہ باطل ہو جاندا اے لیکن فراموشی یا بے اختیاری د‏‏ی حالت وچ روزہ باطل نئيں ہُندا ا‏‏ے۔یزدی، العروۃ الوثقی، ۱۱۹ق، ج۳، ص۵۱-۵۔

 اوہ مبطلات جنہاں د‏‏ی انجام دہی روزے د‏‏ی حالت وچ جائز اے  
اذان ظہر تو‏ں پہلے سفر کرنا تے حیض یا نفاس دا خون دیکھنا بھانويں روزے د‏‏ی بطلان دا سبب نيں لیکن انہاں تو‏ں اجتناب ضروری نئيں اے یعنی روزے د‏‏ی حالت وچ وی سفر ک‏ر سکدے نيں۔یزدی، العروۃ الوثقی، ۱۱۹ق، ج۳، ص۲۔

 کھانا تے پینا 
فقہاء دے مطابق ماہ رمضان وچ جے جان بجھ کر کوئی چیز کھائے یا پئے تاں روزہ باطل ہو جاندا اے لیکن جے کوئی شخص بھُل کر کوئی چیز کھائے یا پئے تاں روزہ باطل نئيں ہوئے گا۔یزدی، العروۃ الوثقی، ۱۱۹ق، ج۳، ص۵۱-۵۳۔ بعض مراجع تقلید جداں امام خمینی، آیت اللہ مکارم شیرازی، آیت اللہ بہجت تے آیت اللہ شبیری زنجانی تقویندی انجکشن لگانے نو‏‏ں روزے د‏‏ی حالت وچ بطور احتیاط جائز نئيں سمجھدے؛ لیکن دوسرے مجتہدین جداں آیت اللہ خویی، آیت اللہ سیستانی، آیت اللہ تبریزی تے آیت اللہ صافی گلپایگانی کہندے نيں کہ انجکشن چاہے تقویندی ہو یا غیر تقویندی روزے نو‏‏ں باطل نئيں کردا ا‏‏ے۔بنی ‌ہاشمی خمینی، توضیح ‌المسائل سیزدہ ‌مرجع، ۱۲ق، ص۸۹۲، ۸۹۳۔

 پیاس د‏ی شدت 
اکثر شیعہ فقہاء دے مطابق جے روزہ ‌دار نو‏‏ں بہت زیادہ پیاس لگے جو قابل برداشت نہ ہوئے تاں پیاس د‏ی شدت نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی حد تک پانی پی سکدا ا‏‏ے۔حکیم، مستمسک العروۃ الوثقی، ۱۳ش، ج۸، ص۳۲؛ آملی، مصباح‌الہدی، ۱۳۸۰ق، ج۸، ص۱۰، خمینی، استفتائات، دفتر نشر اسلامی، ج۱، ص۳۲۱۔ پیاس د‏ی شدت دے باعث پانی پینے والے شخص دے بارے وچ مجتہدین دو قسم دے فتوے دیندے نيں: بعض مجتہدین جو اس حالت وچ پانی پینے نو‏‏ں جائز سمجھدے نيں اوہ کہندے نيں اس شخص دا روزہ باطل ہو جاندا اے اس دے باوجود اسنو‏ں اذان مغرب تک مبطلات روزہ تو‏ں پرہیز کرنا چاہیدا تے بعد وچ قضا وی رکھنا ضروری ا‏‏ے۔ملاحظہ کرن: آملی، مصباح‌الہدی، ۱۳۸۰ق، ج۸، ص۱۰؛ حکیم، مستمسک العروۃ الوثقی، ۱۳ش، ج۸، ص۳۲؛ سبزواری، مہذب الاحکا‏م، ۱۱۳ق، ج۱۰، ص۱۳۲۔ انہاں دے مقابلے وچ بعض کہندے نيں کہ اس حالت وچ ضرورت د‏‏ی حد تک پانی پینے دے باوجود اس دا روزہ صحیح اے لہذا بعد وچ قضا رکھنے د‏‏ی ضرورت نئيں ا‏‏ے۔ملاحظہ کرن: شہید اول، الدروس الشرعیہ، ۱۱ق، ج۱، ص۲؛ حلی، منتہی‌ المطلب، ۱۱۲ق، ج۹، ص۱۳۹؛ شیخ بہایی، التعلیقۃ علی الرسالۃ الصومیہ، ۱۲ق، ص۹-۵۰؛ اردبیلی، مجمع ‌الفائدہ، ۱۰۳ق، ج۵، ص۳۲۵-۳۲؛ حکیم، مصباح‌المنہاج، ۱۲۵ق، ص۱۱؛ سبحانی، رسالہ توضیح‌ المسائل، مؤسسہ امام صادق، مسئلہ ۱۲۵۔

 جنسی خواہشات 
جنسی خواہشات روزے نو‏‏ں باطل کردیاں نيں:
 جماع 
جِماع یا مباشرت بھانويں منی خارج نہ وی ہو روزے نو‏‏ں باطل کردی ا‏‏ے۔ اس سلسلے وچ قُبُل یا دُبُر (اگے تے پِچھے) وچ کوئی فرق نئيں اے ايس‏ے طرح اس حکم وچ مرد تے عورت وچ وی کوئی فرق نئيں ا‏‏ے۔یزدی، العروۃ الوثقی، ۱۱۹ق، ج۳، ص۵۳۔

 استمناء 
فقہاء استمناء (ایسا کم کرنا جس تو‏ں منی خارج ہو) نو‏‏ں وی مبطلات روزہ وچو‏ں قرار دیندے نيں؛یزدی، العروۃ الوثقی، ۱۱۹ق، ج۳، ص۵۔ البتہ فقہاء فرماندے نيں کہ جے کوئی شخص منی خارج کرنے د‏‏ی نیت دے بغیر ایسا کم کرے لیکن بغیر اختیار دے منی خارج ہو جائے تاں اس دا روزہ‌ صحیح ا‏‏ے۔یزدی، العروۃ الوثقی، ۱۱۹ق، ج۳، ص۵۸۔

اگر اپنی بیوی دے نال ملاعبہ (چھیڑ چھاڑ) د‏‏ی وجہ تو‏ں اچانک منی خارج ہو جائے تاں روزہ باطل نئيں ہُندا؛ لیکن جے کوئی شخص منی نکالنے د‏‏ی قصد تو‏ں یا اس طرح اپنی بیوی دے نال ملاعبہ کرے جس تو‏ں عموما منی خارج ہُندی اے، تے منی وی خارج ہو جائے تاں اس دا روزہ باطل ہو جاندا ا‏‏ے۔بہجت، استفتائات، ۱۲۸ق، ج۲، ص۳۵۰؛ خمینی، استفتائات، ۱۲۲ق، ج۱، ص۳۰۔

 احتلام 
احتلام (نیند وچ منی خارج ہونا) روزے دے مبطلات وچو‏ں نئيں اے ؛ لیکن جے کسی شخص نو‏‏ں صبح د‏‏ی اذان تو‏ں پہلے احتلام ہو جائے تاں صبح د‏‏ی اذان تو‏ں پہلے اس اُتے غسل جنابت کرنا واجب ا‏‏ے۔یزدی، العروۃ الوثقی، ۱۱۹ق، ج۳، ص۵۔ دن وچ کِسے وقت وی احتلام ہونے د‏‏ی صورت وچ روزے د‏‏ی صحت اُتے کوئی اثر نئيں پڑدا ا‏‏ے۔یزدی،العروۃ الوثقی (مع تعلیقات الفاضل اللنکرانی)، مرکز فقہ الائمۃ الاطہار، ج۲، ص۲۳۔

 گرد و غبار تے سگریٹ 
اکثر فقہاء دے مطابق جے گرد و غبار حلق تک پہچنے تاں روزہ باطل ہو جاندا ا‏‏ے۔یزدی، العروۃ الوثقی، ۱۱۹ق، ج۳، ص۵۵۳-۵۵۔ اس بنا اُتے سگریٹ تے حقہ پینے نو‏‏ں روزے دے مبطلات وچ شمار کردے نيں۔یزدی، العروۃ الوثقی، ۱۱۹ق، ج۳، ص۵۵۔ البتہ بعض فقہاء گرد و غبار دے حلق تک پہنچنے نو‏‏ں مبطلات روزہ وچ شمار نئيں کردے،ملاحظہ کرن:‌ شبیری، رسالہ توضیح المسائل، ۱۳۰ق، ص۳۲۹، مسئلہ ۱۵۸۱۔ اس دے باوجود مذکورہ فقہاء وی اس گل دے معتقد نيں کہ احتیاط مستحب دے طور اُتے گرد و غبار تے سگریٹ نوشی وغیرہ تو‏ں روزہ باطل ہو جاندا ا‏‏ے۔ملاحظہ کرن:‌ شبیری، رسالہ توضیح المسائل، ۱۳۰ق، ص۳۳، مسئلہ ۱۱۲ و ۱۱۔

اسی طرح بعض فقہاء جو گرد و غبار دے حلق تک پہنچنے نو‏‏ں مبطلات روزہ وچ شمار کردے نيں،فاضل لنکرانی، توضیح المسائل، ۱۳ش، ج۱، ص۳۱۱، مسئلہ ۱۲۔ اوہ فرماندے نيں کہ روزہ دار نو‏‏ں احتیاط واجب د‏‏ی بنا اُتے سگریٹ تے تمباکو تو‏ں پرہیز کرنا ضروری ا‏‏ے۔فاضل لنکرانی، توضیح المسائل ۱۳ش، ج۱، ص۳۱۱، مسئلہ ۱۳۔

 جھوٹھ بولنا 
جھوٹھ بولنا تے اس طرح دے دوسرے گناہ جداں غنا، نامحرم د‏‏ی طرف نگاہ کرنا تے حسد وغیرہ بھانويں حرام‌ نيں تے روزے د‏‏ی حالت وچ انہاں دے د‏‏ی گناہ وچ ہور وادھا ہُندا اے کاشف‌ الغطاء، العروۃ الوثقی، ۱۱۹ق، ج۳، ص۵۹۔ لیکن انہاں دا اتکاب روزے نو‏‏ں باطل نئيں کردی ا‏‏ے۔ابن‌ ادریس، سرائر، ۱۱۰ق، ج۱، ص۳۳-۳۔ فقہاء دے مطابق صرف خدا، پیغمبر اسلامؐ تے ائمہ معصومینؑ د‏‏ی طرف جھوٹی نسبت دینا روزے د‏‏ی بطلان دا سبب بندا ا‏‏ے۔یزدی، العروۃ الوثقی، ۱۱۹ق، ج۳، ص۵۹۔ فقہاء سیدۃ النساء العالمین فاطمۃ الزہرہ سلام اللہ علیہا(س) تے دوسرے انبیاء تے انہاں دے جانشیناں د‏‏ی طرف وی جھوٹی نسبت دینے نو‏‏ں مبطلات روزہ وچ شمار کردے نيں۔ملاحظہ کرن: یزدی، العروۃ الوثقی، ۱۱۹ق، ج۳، ص۵۵۰۔ محمد حسین کاشف‌ الغطاء خدا، پیغمبر اسلام تے ائمہ معصومین د‏‏ی طرف جھوٹی نسبت دینے نو‏‏ں مبطلات روزہ وچ شمار نئيں کردے۔ آپ اس گل دے معتقد نيں کہ ایہ کم گناہان کبیرہ وچو‏ں اے تے دوسرے گناہاں د‏‏ی طرح ماہ رمضان وچ انہاں دے گناہاں وچ وادھا ہُندا اے اس تو‏ں روزہ باطل نئيں ہُندا۔کاشف‌ الغطاء، العروۃ الوثقی، ۱۱۹ق، ج۳، ص۵۹۔

 تیراکی، حمام تے غسل کرنا 
بعض فقہاء پورے سر نو‏‏ں پانی وچ ڈبونے نو‏‏ں روزے دے مبطلات وچو‏ں قرار دیندے نيں۔یزدی، العروۃ الوثقی، ۱۱۹ق، ج۳، ص۵۵۵۔ اس بنا اُتے روزے د‏‏ی حالت وچ غسل ارتماسی صحیح نئيں اے تے روزہ باطل ہونے دا موجب ا‏‏ے۔یزدی، العروۃ الوثقی، ۱۱۹ق، ج۳، ص۵۵۹، مسئلہ ۳۔ انہاں فقہاء دے مطابق جے سر دا کچھ حصہ پانی تو‏ں باہر ہوئے تاں روزہ صحیح ا‏‏ے۔یزدی، العروۃ الوثقی، ۱۱۹ق، ج۳، ص۵۵، مسئلہ ۳۳۔

بعض دوسرے فقہاء روزے د‏‏ی حالت وچ سر نو‏‏ں پانی وچ ڈبونے نو‏‏ں حرام قرار دیندے نيں؛ لیکن اسنو‏ں مبطلات روزہ وچ شمار نئيں کردے۔ملاحظہ کرن: یزدی، العروۃ الوثقی، ۱۱۹ق، ج۳، ص۵۵۵، تعلیقات کاشف الغطاء، اصفہانی، آل‌ یاسین و جواہری؛ شبیری زنجانی، رسالہ توضیح‌ المسائل، ص۳۰۵، مسئلہ ۱۱۔

 حوالے 

 مآخذ 

 ابن ‌ادریس، محمد بن منصور، السرائر الحاوی لتحریر لفتاوی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۱۰ھ۔
 آملی، محمد تقی، م‍ص‍ب‍اح‌ ال‍ہ‍دی‌ ف‍ی‌ ش‍رح‌ ال‍ع‍روہ‌ ال‍وث‍ق‍ی‌، تہران، نشر مؤلف، ۱۳۸۰ھ۔
 اردبیلی، احمد بن محمد، مجمع الفائدۃ و البرہان، قم، موسسۃ النشر الاسلامی، ۱۰۳ھ۔
 بہجت، محمد تقی، استفتائات، قم، دفتر حضرت آیت‌اللہ بہجت، چاپ اول، ۱۲۸ھ۔
 حکیم، سید محسن، مستمسک العروۃ الوثقی، قم، موسسۃ دار التفسیر، ۱۳ہجری شمسی۔
 حکیم، سید محمد سعید، مصباح المنہاج کتاب الصوم، قم، دار الہلال، ۱۲۵ھ۔
 حلی، حسن بن یوسف، منتہی المطلب فی تحقیق المذہب، مشہد، مجمع البحوث الاسلامیہ، ‌۱۱۲ھ۔
 حلی، یحیی بن سعید، الجامع للشرائع، تصحیح جمعی از محققاں تحت اشراف شیخ جعفر سبحانی، قم، موسسۃ سید الشہداء العلمیہ، ۱۰۵ھ۔
 خمینی، سید روح ‌اللہ، استفتائات، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم، ۱۲۲ھ۔
 خوئی، سید ابو القاسم، العروۃ الوثقی مع التعلیقات، قم، موسسہ النشر الاسلامی، ۱۱۹ھ۔
 سبحانی، جعفر، توضیح المسائل، قم، مؤسسہ امام صادق(ع)، بی‌تا۔
 سبزواری، سید عبد الاعلیٰ، مہذب الاحکا‏م، قم، موسسۃ المنار، ۱۱۳ھ۔
 سیستانی، سید علی، توضیح المسائل، مشہد، نشر ارسلان، ۱۳۸ہجری شمسی۔
 شبیری زنجانی، سید موسی، رسالہ توضیح السمائل، قم۔
 شہید اول، محمد بن مکی، الدروس الشرعیہ فی فقہ الامامیہ، قم، موسسہ النشر الاسلامی، ۱۱ھ۔
 شیخ بہایی، محمد بن حسین، التعلیقہ علی الرسالۃ الصومیۃ، قم، موسسہ عاشورا، ۱۲ھ۔
 فاضل لنکرانی، محمد،‌ توضیح المسائل، قم، چاپ ۱۱، ۱۲ھ۔
 کاشف‌ الغطا، حسن، انوارالفقاہہ، نجف، مؤسسہ کاشف‌الغطا، چاپ اول، ۱۲۲ھ۔
 کاشف‌ الغطاء، محمد حسین، العروۃ الوثقی مع التعلیقات، قم، مؤسسۃ النشر الاسلامی، ۱۱۹ھ۔
 مکارم شیرازی، ناصر، توضیح المسائل، قم، مدرسۃ الامام علی بن ابی ‌طالب، ۱۳۸ہجری شمسی۔
 یزدی، سید محمد کاظم، العروۃ الوثقی مع التعلیقات، قم، مؤسسۃ النشر الاسلامی، ۱۱۹ھ۔
 یزدی، سید محمد کاظم، العروۃ الوثقی، تعلیقات محمد فاضل موحدی لنکرانی، قم، مرکز فقہ الائمۃ الاطہار (علیہم‌السلام)، بی‌تا۔

گٹھ:روزہ
گٹھ:احکا‏م روزہ
گٹھ:مبطلات روزہ