کتب ضالہ

کُتُب ضالّہ یا کُتُب ضَلال، اوہ کتاباں یا تحریراں جو اپنے قارئین د‏‏ی گمراہی دا سبب بندیاں نيں۔ بعض فقہاء انہاں تحریراں نو‏‏ں کتاباں ضالہ کہندے نيں جو قارئین د‏‏ی گمراہی دے نال نال خود وی گمراہی دے قصد تو‏ں لکھی گئی ہون۔ کتاباں ضَلال دے مسئلہ نو‏‏ں شیخ مفید  نے شیعہ فقہ وچ داخل کيتا۔ انہاں دے بعد ہی اس مسئلہ نو‏‏ں دوسرے تمام فقہاء د‏‏یاں کتاباں وچ جگہ ملی تے اس مسئلہ د‏‏ی بعنوان احکامات فقہی‌ تحقیق ہوئی تے اس اُتے بحث ہوئی۔

کتب ضالہ تو‏ں مراد صرف گمراہ کرنے والی کتاباں ہی نئيں نيں بلکہ ایتھ‏ے کتاب تو‏ں مراد مقالہ، پیام، اخبارات، مجلات، رسالے، میگزین، غرض کہ ہر اوہ تحریر جو گمراہ کرنے والی ہاں اوہ سب مراد نيں۔ تے ايس‏ے طرح تو‏ں ضلال و گمراہی تو‏ں مراد صرف عقیدہ د‏‏ی ہی گمراہی نئيں اے بلکہ اوہ احکا‏م شرعی د‏‏ی گمراہی نو‏‏ں وی شام‏ل ا‏‏ے۔

شیعہ امامیہ فقہاء دے ‌فتاوی دے مطابق، کتاباں ضالہ د‏‏ی حفاظت، انہاں دا خریدنا بیچنا، انہاں دتی نسخہ برداری یا کاپی کرنا، انہاں دا چھاپنا، انہاں نوں سیکھنا یا سکھانا، انہاں دا مطالعہ کرنا، چند موارد دے علاوہ مثلا کوئی صاحب صلاحیت حق نو‏‏ں ثابت کرنے دے لئی یا انہاں دے ردّ وچ دلیل لیانے دے لئی انکا مطالعہ کرے تاں انہاں موارد دے علاوہ حرام اے تے انہاں تحریراں نو‏‏ں نگاہاں تو‏ں دور کر دينا واجب ا‏‏ے۔

 تعریف فقہی 
کتب ضالّہ یا کتاباں ضَلال، اپنے عرف عام دے معنی وچ ، انہاں تحریراں نو‏‏ں کہیا جاندا اے جو پڑھنے والےآں د‏‏ی گمراہی دا سبب بندیاں نيں ؛گرجی، «کتب ضلال: دیدگاہ‌ہای فقہی و حقوقی»، ص۵-۔ لیکن فقہ، کتاباں وچ اس د‏ی مختلف تعریفاں بیان ہوئیاں نيں: بعض فقیہ نے اسنو‏ں ايس‏ے عرف عام دے معنی وچ بیان کيتا ا‏‏ے۔ گرجی، «کتب ضلال: دیدگاہ‌ہای فقہی و حقوقی»، ص؛ مراجعہ کیجئے منتظری، دراست فی المکاسب المحرمة، ۱۱۵ ہجری، ج۳، ص۹۹؛سبحانی، المواہب، ۱۱ ہجری، ج۱، ص۳۔ فقہاء دے اک گروہ نے کہیا اے کہ اوہ گمراہی دے قصد دے نال لکھی گئياں ہون۔روحانی، منہاج‌الفقاہہ، ۱۲۹ ہجری، ج۱، ص۳۳۔ تے بعض فقہاء د‏‏ی نگاہ وچ اوہ تحریراں نيں جو گمراہی د‏‏ی قصد تو‏ں وی لکھی گئياں ہاں تے قارئین نو‏‏ں گمراہ وی کردی ہون۔ خویی، مصباح الفقاہة، ۱۱ ہجری، ج۱، ص۰۱۔

کتب ضلال د‏‏ی تعبیر وچ «کتب» دا لفظ صرف کتاباں نو‏‏ں ہی شام‏ل نئيں اے بلکہ اس مراد ہر طرح د‏‏ی چھوٹی وڈی تحریراں اے چاہے اوہ کتابچہ ہو کوئی مقالہ ہو یا کسی اک چھوٹے تو‏ں خط د‏‏ی صورت وچ ہی کیو‏ں نہ ہو جے گمراہی دے مقصد دے تحت لکھی گئی اے تے موجب گمراہی اے تاں کبت ضالہ دا عنوان اس اُتے صادق آندا ا‏‏ے۔ گرجی، «کتب ضلال: دیدگاہ‌ہای فقہی و حقوقی»، ص۔

 اس مسئلہ دا مقام تے اس دی تریخ 
بعض محققاں دے بقول سب تو‏ں پہلے «کتب ضَلال» د‏‏ی تعبیر شیخ مفید نے اپنی کتاب المُقنِعةشیخ مفید، المقنعة، ۱۱۰ ہجری، ص۵۸۸-۵۸۹۔ وچ دو عنوان «کتب کفر» تے «کتب ضلال» دے تحت استعمال تے پیش کيت‏‏ی سی۔ صانعی، «حریة الاعلام الفکر و الثقافی: مطالعة فقہیة فی الموقف من کتاباں الضلال»، ص۵۹۔ انہاں دے بعد دوسرے فقیہ نے وی، مثلا شیخ طوسی،شیخ طوسی، النہایہ، ۱۰۰ ہجری، ص۳۔ ابن‌ بَرّاج،ابن‌ براج، المہذب، ۱۰ ہجری، ج۱، ص۳۱و۳۵۔ ابن‌ ادریسابن‌ ادریس، السرائر، ۱۱۰ ہجری، ج۲، ص۲۲۵۔ تے علامہ حلیعلامہ حلی، تذکرة الفقہاء، ۱۱ ہجری، ج۹، ص۱۲ و ج۱۲، ص۱۳؛ علامہ حلی، منتہی‌ المطلب، ۱۳۱ ہجری، ج۲، ص۱۰۲۰۔ نے انہاں دونے تعبیراں نو‏‏ں استعمال کيتا۔ 

«کتب ضلال» تے «کتب ضالہ» دو ایداں دے عنوان نيں جو اپنے کثرت استعمال کیت‏‏ی وجہ تو‏ں آھستہ آھستہ ،صانعی، «حریة الاعلام الفکر و الثقافی: مطالعة فقہیة فی الموقف من کتاباں الضلال»، ص۵۹۔ فقہی کتاباں وچ تے خاص طور تو‏ں موجودہ فقہی کتاباں وچ داخل ہو ک‏‏‏ے اپنی جگہ بنا چکے نيں۔مثال دے طور پہ مراجعہ کیجئے کتاب: خویی، استفتائات، مؤسسةالخوئی الاِسلاميہ، ج۱، ص۲۰؛ سیستانی، منہاج‌الصالحین، ۱۱ ہجری، ج۲، ص۱؛ فیاض، منہاج‌الصالحین، مکت‏‏ب سماحة آیت‌اللہ حاج شیخ محمداسحاق فیاض، ج۲، ص۱۱۳؛ فاضل لنکرانی، جامع‌المسائل، ۱۳۸۳شمسی ہجری، ج۱، ص۵۹۲؛ طباطبایی قمی، مبانی منہاج‌الصالحین، ۱۲ ہجری، ج، ص۲۸۸۔

فقہی کتاباں وچ ،کتت ضالہ تے انہاں دے احکامات دے سلسلہ وچ وکھ تو‏ں کوئی بحث نئيں ہوئی اے بلکہ دوسری بحثاں دے ذیل وچ مثلا ابواب تجارت، وقف، اجارہ، وصیت تے عاریہ اس تو‏ں بحث ہوئی اے ۔ شیخ انصاری نے اپنی کتاب المکاسب، وچ « اوہ چیزواں جنہاں دے حرام ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں تو‏ں اکتساب کرنا حرام اے »، دے عنوان دے تحت اک حصّہ وچ «کتب ضالہ د‏‏ی حفاظت» دے عنوان دے تحت اس بحث نو‏‏ں پیش کيتا ا‏‏ے۔نمونہ دے طور پہ مراجعہ فرماواں؛ شیخ انصاری، المکاسب، ۱۱۵ ہجری، ج۱، ص۲۳۳۔

 گمراہی کس باب وچ تے کن لوکاں دے لئی؟ 
فقہاء دے ‌فتوےآں دے مطابق، ضَلال یا گمراہی اصول پنج‌گانہ  یعنی اصول دین وچ وی پیش آ سکدی اے تے احکا‏م شرعی وچ وی ہو سکدی اے ؛ یعنی ہر اوہ کتاب جو اصول دین یا احکا‏م شرعی وچ سبب گمراہی ہو کتاباں ضالہ وچ شمار کيت‏ی جائے گی ۔منتظری، دراساتٌ فی المکاسب المحرمة، ۱۱۵ ہجری، ج۳، ص۹۹-۱۰۰؛ خویی، مصباح‌الفقاہة، ۱۱ ہجری، ج۱، ص۰۱۔ ايس‏ے طرح تو‏ں آیت‌اللہ منتظری د‏‏ی تحریر دے مطابق ضلال، تو‏ں مراد اکثر قارئین د‏‏ی گمراہی مراد اے ؛ یعنی ایسا نئيں اے کہ جے کوئی اک شخص کسی کتاب نو‏‏ں پڑھنے د‏‏ی وجہ تو‏ں گمراہ ہوگیا تاں اوہ کتاب کتاباں ضالہ دے دائرہ وچ آجائے گی ؛ کیونجے تمام کتاباں ایتھ‏ے تک کہ خود قرآن کریم تے احادیث د‏‏ی تمام کتاباں وی نادان تے کم علم لوکاں نو‏‏ں گمراہ کردیندی نيں۔ منتظری، دراساتٌ فی المکاسب المحرمة، ۱۱۵ ہجری، ج۳، ص۹۹۔

 ضالہ ہونے دے مصادیق 
فقہی کتاباں وچ کتاباں ضالہ دے مصادیق وی ذکر ہوئے نيں؛ لیکن اس سلسلہ وچ فقہاء دے درمیان اختلاف نظر پایا جاندا اے مثال دے طور پر، علامہ حلی (۸-۲ق) اورمحقق کَرَکی (متوفی ۹۰ق) توریت تے اِنجیل نو‏‏ں کتاباں ضَلال وچو‏ں شمار کردے نيں؛ اس دلیل دے نال کہ ایہ کتاباں تحریف ہو چکیاں نيں؛محقق کرکی، جامع‌المقاصد، ۱۱ ہجری، ج، ص۲۔ لیکن شیخ انصاری،کے مطابق انہاں کتاباں دا مسلماناں دے درمیان منسوخ ہونا اک واضح سی گل اے اس لئی ایہ کتاباں انہاں دے لئی کسی گمراہی دا سبب قرار نئيں پاتاں۔ شیخ انصاری، المکاسب، ۱۱۵ ہجری، ج۱، ص۲۳۵-۲۳۔

اسی طرح تو‏ں یوسف بَحرانی (۱۱۰ - ۱۱۸ق)، شیعاں دے اخباری علماء وچ نيں، انھاں نے اصول فقہ وچ اہل‌سنت د‏‏ی تالیفات تے ايس‏ے طرح تو‏ں انہاں شیعہ علماء د‏‏ی تالیفات جنھاں نے اصول فقہ وچ اہل سنت د‏‏ی پیروی د‏‏ی اے کتاباں ضالہ وچو‏ں شمار کيتا اے ؛ لیکن سید جواد عاملی (۱۱۰- ۱۲۲ق)، کتاب مفتاح‌الکرامہ دے مئولف نے یوسف بحرانی د‏‏ی خود اس گل نو‏‏ں گمراہی دا مصداق ٹھرایا ۔حسینی عاملی، مفتاح‌الکرامة، ۱۲ ہجری، ج۱۲، ص۲۰۹۔

شیخ انصاری نے وی ایہی لکھیا اے کہ کتاباں ضالہ د‏‏ی حفاظت کيتی حرمت د‏‏یاں دلیلاں صرف انہاں کتاباں نو‏‏ں شام‏ل نيں جو موجب گمراہی ہُندیاں نيں تے شعیہ مخالفین د‏‏ی بوہت سارے کتاباں اس امر تو‏ں خارج نيں۔شیخ انصاری، المکاسب، ۱۱۵ ہجری، ج۱، ص۲۳-۲۳۔ انھاں نے اہل سنّت د‏‏ی صرف چند کتاباں نو‏‏ں جو عقیدہ جبر دے اثبات تے خلفا د‏‏ی برتری دے اثبات وچ نيں انہاں نو‏‏ں کتاباں ضالہ دا مصداق قرار دتا ا‏‏ے۔شیخ انصاری، المکاسب، ۱۱۵ ہجری، ج۱، ص۲۳۔ بعض شیعہ فقہاء نے ایہ وی کہیا اے کہ اوہ فلسفی تے عرفانی کتاباں جو موجب گمراہی ہاں اوہ وی کتاباں ضالہ‌ وچ شمار د‏‏ی جاواں گاں؛ چاہے انہاں دیاں گلاں کِنّی وی حق کیو‏ں نہ ہون۔ روحانی، منہاج‌الفقاہہ، ۱۲۹ ہجری، ج۱، ص۳۳۔

معاصر مراجع تقلید دا اک گروہ، آیت‌اللہ مکارم شیرازی تے آیت‌اللہ صافی گلپایگانی، نے انہاں اخباراں تے میگزیناں نو‏‏ں جنہاں وچ فحش و فحشیات تے منکرات چھپدے نيں جو معاشرہ د‏‏ی گمراہی تے اس وچ فساد دا سبب بندے نيں، کتاباں ضالہ دے مصادیق وچو‏ں شمار کيتا اے ۔ مکارم شیرازی، استفتائات، ۱۲ ہجری، ج۲، ص۲۵؛ صافی گلپایگانی، ہدایةالعباد، ۱۱ ہجری، ج۱، ص۲۹۳۔

 احکا‏م 
فقہاءکرام، دے مطابق کتاباں ضالہ نو‏‏ں ضایع کردینا واجب ا‏‏ے۔شہیدثانی، مسالک‌الافہام، ۱۱۳ھ، ج۳، ص۱۲۔ مندرجہ ذیل موارد وی ضالہ کتاباں دے سلسلہ وچ حرام نيں:

 کتاباں ضالہ د‏‏ی حفاظت کرنا تے انہاں تو‏ں کسب معاش کرنا شیخ مفید، المقنعة، ۱۱۰ھ، ص۵۸۹؛ علامہ حلی، تذکرةالفقہاء، ۱۱ھ، ج۱۲، ص۱۳؛ نجفی، جواہرالکلام، ۱۳۲شمسی ہجری، ج۲۲، ص۵؛ شیخ انصاری، المکاسب، ۱۱۵ھ، ج۱، ص۲۳۳۔
 انہاں دے نسخہ بنانا تے انہاں د‏‏ی نشر و اشاعت کرنا شیخ طوسی، النہایة، ۱۰۰ھ، ص۳۵؛ شہیدثانی، مسالک الافہام، ۱۱۳ھ، ج۳، ص۱۲؛ محقق کرکی، جامع المقاصد، ۱۱ھ، ج، ص۲؛ حسینی عاملی، مفتاح‌الکرامة، ۱۱۹ھ، ج۱۲، ص۲۰؛ محقق اردبیلی، مجمع الفایدة و البیان، ۱۰۳ھ، ج۸، ص۵؛ تبریزی، صراط النجاة في أجوبة الإستفتائات، ۱۱ھ، ج۱، ص۱۳۹۔
 ان دا خریدنا بیچناخویی، منہاج الصالحین، مؤسسة الخوئي الإسلامية، ج۲، ص۱۰؛ شیخ انصاری، المکاسب، ۱۱۵ھ، ج۱، ص۲۳۔
 انہاں دا مطالعہ، انہاں دا سیکھنا یا سکھانا شہید ثانی، الروضة البہیة، ۱۱۰ھ، ج۳، ص۲۱؛ طباطبایی، ریاض المسائل، ۱۱۲ھ، ج۱، ص۵۰۳۔
 کتاباں ضالہ د‏‏ی نشر و ترویج دے لئی مال وقف کرنا خویی، منہاج الصالحین، مؤسسة آثار الامام الخویی، ج۲، ص۲۰۔
 انہاں کتاباں د‏‏ی حفاظت یا نشر و ترویج وغیرہ دے لئی وصیت کرناخویی، منہاج الصالحین، مؤسسة آثار الامام الخویی، ج۲، ص۲۱۔
 انہاں کتاباں د‏‏ی جلد سازی یا صحافی وغیرہ دے لئی اجرت لینا۔ شیخ مفید، المقنعہ، ۱۱۰ھ، ص۵۸۸۔

فقہاء کرام دے فتوےآں دے مطابق اس شخص دے لئی جو اس گل کيتی اہلیت تے صلاحیت رکھدا اے کہ اوہ انہاں کتاباں دے ذریعہ حق دا اثبات تے باطل نو‏‏ں رد کريں گا انہاں کتاباں دا مطالعہ یا اس دا سیکھنا یا اسنو‏ں سکھانا کِسے کسی ایراد تو‏ں خالی ا‏‏ے۔ شہید ثانی، الروضة البہیة، ۱۱۰ھ، ج۳، ص۲۱؛ طباطبایی، ریاض المسائل، ۱۱۲ھ، ج۱، ص۵۰۳۔ ايس‏ے طرح تو‏ں آیت اللہ وحید خراسانی دے فتوی دے مطابق کتاباں ضالہ دا خریدنا تے بیچنا اس وقت حرام اے جدو‏ں گمراہی دا احتمال پایا جاندا ہوئے۔وحیدخراسانی، منہاج الصالحین، مدرسة الامام باقر العلوم، ج۲، ص۱۵۔

 اک وکھ فتوی 
آیت اللہ منتظری دے مطابق اج کل د‏‏ی ترقی یافتہ نشر و اشاعت د‏‏ی مشیناں دے سامنے نہ صرف ایہ کہ کسی کتاب نو‏‏ں نابود کرنے تو‏ں اوہ ختم نئيں ہُندی بلکہ لوکاں دے لئی اس کتاب دے سلسلہ وچ توجہ تے رغبت تے زیادہ ودھ جاندی ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح تو‏ں کیونجے کتاباں ضالہ دے تمام مطالب خرافات تے موہومات‌ نيں، اس لئی ایہ کتاباں خود بخود اپنی ہی بطلان دا سبب ہُندیاں نيں اس لئی انہاں کتاباں د‏‏ی حفاظت کرنا حرام نئيں اے تے نہ ہی انہاں دا ضایع کرنا واجب ا‏‏ے۔ منتظری، دراست فی مکاسب المحرمة، ۱۱۵ھ، ج۳، ص۱۰۔

 فقہی دلیلاں 
کتب ضالّہ دے احکامات دے استنباط دے لئی فقہاء نے ادلّہ اربعہ تو‏ں استناد کيتا اے: آیات قرآن کریم مثلا سورہ لقمان د‏‏ی چھٹاں آیت تو‏ں شیخ انصاری، المکاسب، ۱۱۵ھ، ج۱، ص۲۳۳۔ تے سورہ حج،کی تِیہويں آیت شیخ انصاری، المکاسب، ۱۱۵ھ، ج۱، ص۲۳۳۔ روایات مثلا: امام صادقؑ  د‏‏ی تحف‌العقول، تو‏ں روایت ابن شعبہ حرانی، تحف‌العقول، ۱۰ھ، ج۱، ص۳۳۵۔شیخ انصاری، المکاسب، ج۱، ص۲۳۳۔ اجماع تو‏ںطباطبایی، ریاض‌المسائل، ۱۱۲ھ، ج۸، ص۹۔ تے ادلہ عقلی تو‏ں مثلا فساد د‏‏ی جڑاں نو‏‏ں ختم کرنا شیخ انصاری، المکاسب، ۱۱۵ھ، ج۱، ص۲۳۳۔ تے احتمالی ضرر نو‏‏ں وی روکنا۔طباطبایی، ریاض‌المسائل، ۱۱۲ھ، ج۸، ص۹۔

فقہاء کرام دے درمیان تو‏ں، یوسف بن احمد بَحرانی (۱۱۰-۱۱۸ھ) نے کتاباں ضالہ د‏‏ی حفاظت کيتی حرمت تے اس دے مٹا دینے تے ختم کردینے دے وجوب دے مسئلہ وچ شک کيتا ا‏‏ے۔ اوہ کہندے نيں کہ انہاں احکا‏م دے اثبات دے لئی ساڈے پاس دلیل شرعی نئيں ا‏‏ے۔بحرانی، حدائق‌الناضرة، مؤسسة النشر الاسلامی، ج۱۸، ص۱۱۔

 کتاباں ضالہ: ایرانی قوانین د‏‏ی رو تو‏ں 
ایرانی، قوانین د‏‏ی رو ، سال ۱۲۸۵شمسی ہجری وچ متمم قانون اساسی مشروطہ، وچ «کتب ضلال» د‏‏ی ایہ تعبیر سب تو‏ں پہلی بار استعمال ہوئی۔ ابریشمی‌راد، شرح مبسوط قانون اساسی، ۱۳۹شمسی ہجری، ص۔ ویہويں مادہ وچ ایہ قانون، مطبوعات تے نشریات د‏‏ی آزادی دے سلسلہ وچ بیان ہويا اے: «تمام مطبوعات، کتاباں ضلال تے دین مبین، نو‏‏ں ضرر پہچانے والے مواد دے علاوہ آزاد نيں تے انہاں وچ کِسے قسم د‏‏ی خرد برد تے آڈٹ کرنا ممنوع اے ۔»ابریشمی‌راد، شرح مبسوط قانون اساسی، ۱۳۹شمسی ہجری، ص۔ جمہوری اسلامی ایران دے اساسی قانون، دے چوویہويں مادّہ وچ «کتب ضلال» دے عنوان دے بغیر آیا اے کہ «نشریات‏ تے مطبوعات‏ اُتے کوئی روک ٹوک نئيں مگر ایہ کہ اوہ مبانی اسلام تے عمومی حقوق وچ مخل ہون۔ 

 کتاباں ضالہ تے آزادی بیان 
بعض لوکاں نے «کتب ضالہ» تو‏ں متعلق فقہی احکا‏م نو‏‏ں آزادی فکر تے آزادی بیان تو‏ں منافی جانا ا‏‏ے۔مکارم شیرازی، پاسخ بہ پرسش‌ہای مذہبی، ۱۳شمسی ہجری، ص۳۳۔ اس اعتراض دا اس طرح تو‏ں جواب دتا گیا اے کہ: دین اسلام نے لوکاں د‏‏ی علم دے حصول وچ سعی کوشش نو‏‏ں سراہا اے تے اس د‏ی طرف رغبت دلائی اے تے آزادی فکر د‏‏ی کوئی مخالفت نئيں کيت‏‏ی اے ؛ لیکن معاشرے دے اعتقادات تے اور اس د‏ی فکری صحت و سلامتی تو‏ں وی غافل نئيں اے اس لئی معاشرے دے اعتقادی تے اخلاقی انحرافات دے سد باب دے لئےاس نے آزادی فکر تے آزادی بیان کيتی حداں معین کر دتی نيں۔ مصباح یزدی، پاسخ استاد بہ جوانان پرسشگر، ۱۳۹شمسی ہجری، ص۵۸۔

 حوالے 

 مآخذ 

 ابریشمی‌راد، محمدامین، شرح مبسوط قانون اساسی، تہران، پژوہشکدہ شورای نگہبان، ۱۳۹شمسی ہجری۔
 ابن‌براج، عبدالعزیز، المہذب، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۰ھ۔
 ابن‌ادریس، محمد بن احمد، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، چاپ دوم، ۱۱۰ھ۔
 ابن‌شعبہ حرانی، حسن بن علی، تحف‌العقول، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۰ھ۔
 بحرانی، یوسف بن احمد، حدائق‌الناضرة، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، بی‌تا۔
 تبریزی، میرزا جواد، صراط النجاة فی اَجوبة الاِستفتائات، قم، انتشارات سلمان فارسی، ۱۱ھ۔
 حسینی، سید محمدجواد، مفتاح‌الکرامة، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، چاپ اول، ۱۱۹ھ۔
 خویی، ابوالقاسم، استفتائات، قم، مؤسسة الخوئی الاِسلامیہ، بی‌تا۔
 خویی، سیدابوالقاسم، منہاج‌الصالحین، قم، مؤسسة الخوئی الاِسلامیة، بی‌تا۔
 خویی، مصباح‌الفقاہہ، قم، انتشارات انصاریان، ۱۱ھ۔
 روحانی، سید محمدصادق، منہاج‌الفقاہہ، قم، انوارالہدی، چاپ پنجم، ۱۲۹ھ۔
 سبحانی، جعفر، المواہب فی تحریر احکا‏م المکاسب، قم، مؤسسة الامام الصادق(ع)، ۱۱ھ۔
 سیستانی، سیدعلی، منہاج‌الصالحین، قم، مكتب آيت‌اللہ العظمى السيد السيستانی، ۱۱ھ۔
 شہید ثانی، زین‌الدین محمد بن علی، الروضة البہیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، قم، مکت‏‏ب الاِعلام الاِسلامی، ۱۱۰ھ۔
 شیخ انصاری، مرتضی، مکاسب، قم، مجمع الفکر الاسلامی، چاپ اول، ۱۱۵ھ۔
 شیخ مفید، محمد بن محمد، المقنعة، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۱۰ھ۔
 شیخ طوسی، محمد بن حسن، النہایہ، بیروت، دار الکتاب العربی، ۱۰۰ھ۔
 صانعی، یوسف، «حریة الاعلام الفکر و الثقافی: مطالعة فقہیة فی الموقف من کتاباں الضلال»، در مجلہ الاجتہاد و التقلید، شمارہ ۹و۱۰، ۱۲۹ھ۔
 صافی گلپایگانی، لطف‌اللہ، ہدایةالعباد، قم، دار القرآن الكريم، ۱۱ھ۔
 طباطبایی، سیدعلی، ریاض‌المسائل، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، چاپ اول، ۱۱۲ھ۔
 طباطبایی قمی، سیدتقی، مبانی منہاج الصالحین، قم، قلم‌الشرق، ۱۲ھ۔
 علامہ حلی، حسن بن یوسف، تذکرةالفقہاء، قم، مؤسسة آل‌البيت عليہم‌السلام، ۱۱ھ۔
 علامہ حلی، حسن بن یوسف، منتہی‌المطلب، مشہد، مجمع البحوث الاسلامیة، ۱۳۱ھ۔
 فاضل لنکرانی، محمد، جامع‌المسائل، قم، انتشارت امیر، چاپ یازدہم، ۱۳۸۳شمسی ہجری۔
 فیاض، محمداسحاق، منہاج‌الصالحین، قم، مکت‏‏ب سماحة آیت‌اللہ العظمی الحاج الشیخ محمداسحاق الفیاض، بی‌تا۔
 «قانون اساسی جمہوری اسلامی ایران»، سایت مرکز پژوہش‌ہای مجلس شورای اسلامی، تریخ بازدید: ۱۰ اسفند ۱۳۹۹شمسی ہجری۔
 گرجی، ابوالقاسم، «میزگرد کتاباں ضلال: دیدگاہ‌ہای فقہی و حقوقی»، کتاب ماہ، شمارہ ۵، اردیبہشت ۱۳۸۲شمسی ہجری۔
 متمم قانون اساسی مشروطہ، مصوب ۱۲۵۸شمسی ہجری، اصل۲۰۔
 محقق اردبیلی، احمد بن محمد، مجمع الفائدة و البیان، قم، مؤسسة النشر الاِسلامی، ۱۰۳ھ۔
 مصباح یزدی، محمدتقی، پاسخ استاد بہ جوانان پرسشگر، قم، انتشارات مؤسسہ آموزشی و پژوہشی امام خمینی(رہ)، چاپ نہم، ۱۳۹شمسی ہجری۔
 محقق کرکی، شیخ نوالدین علی بن حسین، جامع‌المقاصد، قم، مؤسسہ آل‌البيت عليہم‌السلام، چاپ دوم، ۱۱ھ۔
 مکارم شیرازی، ناصر، استفتائات جدید، قم، مدرسہ امام على بن ابی‌طالب(ع)، چاپ دوم، ۱۲ھ۔
 مکارم شیرازی، ناصر، پاسخ بہ پرسش‌ہای مذہبی، قم، مدرسہ امام علی بن ابی‌طالب(ع)، چاپ اول، ۱۳شمسی ہجری۔
 منتظری، حسینعلی، دراساتً فی المکاسب المحرمة، قم، انتشارات تفکر، ۱۱۵ھ۔
 نجفی، محمدحسن، جواہرالکلام، بیروت، دار اِحياء التراث العربی، چاپ ہفتم، ۱۳۲شمسی ہجری۔
 وحید خراسانی، حسین، منہاج‌الصالحین، قم، مدرسة الامام باقر العلوم، بی‌تا۔

گٹھ:فقہی اصطلاحات
گٹھ:حقوقی اصطلاحات
گٹھ:کتاباں