نوف بن فضالہ بکالی

نَوف بن فُضالَۃ بِکالی معروف بہ نوف بکالی، امام علی علیہ السلام دے دور حکومت وچ آپ دے دربان تے نگہبان سن ۔ نوف نے نہج البلاغہ دے بعض کلمات قصار تے نہج البلاغہ دے خطبات د‏‏ی لسٹ نقل کيتی ا‏‏ے۔ نوف دا ناں قدیمی رجالی کتاباں وچ ذکر نئيں ہويا اے لیکن بعض شیعہ روائی کتاباں وچ آپ تو‏ں حضرت علی د‏‏ی بعض روایتاں نقل ہوئیاں نيں۔

 مختصر حالات زندگی 
نوف بن فضالہ حضرت علیؑ دے صحابی نيں تے قبیلہ حمیر د‏‏ی اک شاخ قبیلہ بکالہ یا بکال تو‏ں منسوب ہونے د‏‏ی بناپر آپ نو‏‏ں نوف بکالی کہیا جاندا اے ابن ابی‌الحدید، شرح نہج البلاغہ، ۱۰ھ، ج۱۰، ص؛ مامقانی، تنقیح المقال، ۱۳۵۲ھ، ج۳، ص۲ بعض افراد آپ نو‏‏ں قبیلہ بنی ہمدان د‏‏ی فرد شمار کردے نيں لیکن مامقانی نے اپنی کتاب تنقیح المقال وچ اس قول نو‏‏ں رد کيتا اے مامقانی، تنقیح المقال، ۱۳۵۲ھ، ج۳، ص۲ بعض منابع وچ آپ دے والد دا ناں عبداللہ ذکر ہويا اے شیخ طوسی، الامالی، ۱۱ھ، ص۵۔ عمرو بکالی نو‏‏ں آپ دا بھائی کہیا گیا اے جو صحابی پیامبرؐ سن تے جنہاں د‏‏ی انگلیاں جنگ یرموک وچ قطع ہوگئی سن۔ابن حجر، الاصابہ، ۱۹۹۵ق-۱۱۵ھ، ج، ص۵۸۰۔
نوف شام دے رہنے والے سن ابن عساکر، تریخ مدینہ دمشق، ۱۱۸ھ، ج۲، ص۳۰۳۔ لہذا انہاں نو‏ں شامی لقب تو‏ں وی پہچانا جاندا ا‏‏ے۔ ابن عساکر نے نوف نو‏‏ں ملک شام دا باشندہ شمار کيتا اے تے آپ دے حالات زندگی تریخ مدینہ دمشق وچ نقل کيتے نيںابن عساکر، تریخ مدینہ دمشق، ۱۱۸ھ، ج۲، ص۳۰۳-۳۱۳۔ تے اس گل دا وی تذکرہ کيتا اے کہ بعض محققاں آپ نو‏‏ں فلسطین دا باشندہ جاندے نيں۔ابن عساکر، تریخ مدینہ دمشق، ۱۱۸ھ، ج۲، ص۳۰۳۔
نوف د‏‏ی کنیت، ابویزید سی طبری، تریخ الامم و الملوک، ۱۹م-۱۳۸ھ، ج۱۱، ص۳۸۳۔ آپ د‏‏ی کنیت ابوعمرو تے ابورشید وی ذکر ہوئی ا‏‏ے۔مامقانی، تنقیح المقال، ۱۳۵۲ھ، ج۳، ص۲؛ ابن عساکر، تریخ مدینہ دمشق، ۱۱۸ھ، ج۲، ص۳۰۳۔

بعض مؤرخین نے بیان کيتا اے کہ نوف د‏‏ی ماں نے آپ دے باپ دے وفات یا انہاں تو‏ں طلاق دے بعد کعب احبار نال شادی کيتیطبری، تریخ الامم و الملوک، ۱۳۸ھ، ج۱۱، ص۱،۔ نقل ہويا اے کہ ارمنیاں تے محمد بن مروان دے درمیان ہونے والی جنگ وچ نوف قتل ہوئے۔ابن عساکر، تریخ مدینہ دمشق، ۱۱۸ھ، ج۲، ص۳۱۳۔

 حضرت علی علیہ السلام نال تعلق 

نوف بکالی حضرت علیؑ دے دربان سن تے آپ امام علیؑ دے صاحب امین، اعیان الشیعہ، بی‌تا، ج۲، ص۳۵۰۔، حاجبابن ابی‌الحدید، شرح نہج‌البلاغہ، ۱۰ھ، ج۱۰، ص۔ یا خاص صحابی دے عنوان تو‏ں پہچانا جاندا ا‏‏ے۔مامقانی، تنقیح المقال، ۱۳۵۲ھ، ج۳، ص۲۔ آپ نے حضرت علیؑ د‏‏ی بعض مناجاتاںعلامہ مجلسی، بحارالانوار، ۱۰۳ھ، ج۳، ص۳۵۹۔ تے بعض خطبات نو‏‏ں وی نقل کيتا ا‏‏ے۔نہج‌البلاغہ، صبحی صالح، خطبہ۱۸۲؛ علامہ مجلسی، بحارالانوار، ۱۰۳ھ، ج۳۳، ص۳۹، ج۳، ص۱۲۔ نوف بکالی نے حضرت علیؑ تو‏ں نصیحت کيتی درخواست فرمائی ، امیرالمومنین نے آپ نو‏‏ں صلہ رحم ، ظالماں د‏‏ی مدد نہ کرنے ، اہلبیت علیہم السلام نال محبت، غیبت نو‏‏ں ترک کرنے ہور مکارم اخلاق د‏‏ی سفارش کيت‏ی ۔شیخ صدوق، الامالی، ۱۳ش، ص۲۰۹-۲۱۰۔
مامقانی نے حضرت علی علیہ السلام د‏‏یاں نصیحتاں تے مواعظ نو‏‏ں جو آپ نے نوف نو‏‏ں مخاطب کرکے انجام دتی نيں نوف دے بلند مقام و مرتبہ تے قوت ایمانی د‏‏ی دلیل قرار دتا اے ہور حضرت علی علیہ السلام د‏‏ی جانب تو‏ں نوف نو‏‏ں نیکوکاراں وچ شمار کيتے جانے نو‏‏ں شاہد دے طور اُتے پیش کيتا ا‏‏ے۔مامقانی، تنقیح المقال، ۱۳۵۲ھ، ج۳، ص۲۔

 روایتاں 
احادیث د‏‏یاں کتاباں وچ نوف بکالی تو‏ں روایتاں نقل ہوئیاں نيں: آپ نے نہج البلاغہ دے بعض کلمات قصار تے امیرالمومنین ؑ دے خطبات د‏‏ی لسٹ نو‏‏ں وی نقل کيتا ا‏‏ے۔نہج‌البلاغہ، صبحی صالح، خطبہ ۱۸۲؛ ابن ابی‌الحدید، شرح نہج‌البلاغہ، ۱۰ھ، ج۱۰، ص-۔ ايس‏ے طرح آپ نے خطبہ ہمام { تھوڑے فرق دے ساتھ} )علامہ مجلسی، بحارالانوار، ۱۰۳ھ، ج۵، ص۱۹۲-۱۹۳۔ تے شیعاں د‏‏ی خصوصیات دے بارے وچ حضرت علی د‏‏ی روایت نو‏‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔طوسی، الامالی، ۱۱ھ، ص۵۔

نوف نے عبداللہ بن عمرو عاص تے ابوایوب انصاری تو‏ں روایتاں سنی نيں۔ابن عساکر، تریخ مدینہ دمشق، ۱۱۸ھ، ج۲، ص۳۰۳۔ نیزابواسحاق ہمدانی، نُسَیر بن ذُعلُوق، خالد بن صبیح، عبدالملک بن حبیب جونی، عمارۃ بن جوین عبدی، شہر بن حوشب اشعری،ابن عساکر، تریخ مدینہ دمشق، ۱۱۸ھ، ج۲، ص۳۰۳۔ ابوعبداللہ شامی، عبدالاعلیٰشیخ صدوق، الخصال، ۱۳۲ش، ج۱، ص۳۳۔ و علقمۃ بن قیسشیخ مفید، الامالی، ۱۱۳ھ، ص۱۳۲-۱۳۳۔ نے آپ تو‏ں رویتاں نقل کيتياں نيں۔

آپ دا ناں قدیمی شیعہ رجالی کتاباں وچ نئيں ملدا آیت‌اللہ خویی نے آپ دے ناں دے تھلے شیخ صدوق تو‏ں اک روایت نقل کرنے اُتے اکتفا د‏‏ی اے تے کوئی اظہار نظر نئيں کيتا ا‏‏ے۔خویی، معجم رجال الحدیث، ۱۱۰ق-۱۳۹ش، ج۱۹، ص۱۸۵-۱۸۔ اہل سنت د‏‏ی بعض کتاباں وچ نقل ہويا اے کہ نوف نے حضرت موسی تے حضرت خضر دے قصہ وچ موسی تو‏ں مراد بنی اسرائیل دے نبی حضرت موسی دا انکار کيتا اے تے بیان کيتا اے کہ ایتھ‏ے موسی تو‏ں مراد دوسرے موسی نيں ايس‏ے بنا اُتے ابن عباس نے آپ نو‏‏ں جھوٹھا تے دشمن خدا کہیا اے ۔کرمانی، الکواکب الدراری، ۱۰۱ھ، ج۱، ص۵۰۔

 حوالے 

 مآخذ 
 ابن ابی‌الحدید، عبدالحمید بن ہبۃ‌اللہ، شرح نہج‌البلاغہ، ‏تصحیح: محمدابوالفضل ابراہیم، مکتبۃ آیۃ اللہ المرعشی النجفی، قم، ۱۰ھ۔
 ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، الاصابۃ فی تمییز الصحابہ، تحقیق: عادل احمد عبدالموجود و علی محمد معوض، بیروت، دارالکتب العلمیہ، ۱۹۹۵ق-۱۱۵ھ۔
 ابن عساکر، علی بن حسن، تریخ مدینۃ دمشق، تحقیق: علی شیری، دارالفکر، بیروت، ۱۱۸ق-۱۹۹۸م۔
 امین، سید محسن، اعیان الشیعہ، تحقیق حسن امین، بے‌تا۔
 خویی، سید ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، مرکز نشر آثار شیعہ، قم، ۱۱۰ق-۱۳۹ہجری شمسی۔
 شیخ صدوق، محمد بن علی، الامالی، کتابچی، تہران، ۱۳ہجری شمسی۔
 شیخ صدوق، محمد بن علی، الخصال، تصحیح: علی‌اکبر غفاری، جامعہ مدرسین، قم، ۱۳۲ہجری شمسی۔
 شیخ طوسی، محمد بن حسن، الامالی، تصحیح: مؤسسہ البعثہ، دارالثقافہ، قم، ۱۱ھ۔
 شیخ مفید، محمد بن نعمان، الامالی، تصحیح: علی اکبر غفاری و حسین ولی، کنگرہ شیخ مفید، قم، ۱۱۳ھ۔
 طبری، محمد بن جریر، تریخ الامم و الملوک، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراہیم، دارالتراث، بیروت، ۱۹م-۱۳۸ھ۔
 علامہ مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، داراحیا التراث العربی، بیروت، ۱۰۳ھ۔
 کرمانی، محمد بن یوسف، الکواکب الدراری فی شرح صحیح البخاری، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۰۱ھ/۱۹۸۱ء۔
 مامقانی، عبداللہ، تنقیح المقال فی علم الرجال، المطبعۃ المرتضویہ، نجف، ۱۳۵۲ھ۔
 نہج‌البلاغہ، تصحیح صبحی صالح، ہجرت، قم، ۱۱ھ۔

گٹھ:امام علی دے راوی
گٹھ:تابعین