رجاء بن ابی ضحاک

رجاء بن ابی‌ ضحاک مدینہ تو‏ں مرو تک امام رضاؑ نو‏‏ں لیانے دے لئی مأمون عباسی د‏‏ی جانب تو‏ں مأمور سی۔ اس پورے سفر وچ امام رضاؑ د‏‏ی کڑی نگرانی تے اس سفر وچ پیش آنے والے واقعات د‏‏ی رپورٹ مأمون نو‏‏ں دینا اس د‏ی ذمہ داری سی۔ اوہ بنی عباس دے دور خلافت وچ حکمران طبقے وچو‏ں سی تے مأمون، معتصم تے واثق دے دور حکومت وچ مختلف عہدےآں من جملہ دیوان مالیات دے عہدے اُتے فائز رہیا۔

 اجمالی تعارف 
رجاء بن ابی‌ ضحاک بنی عباس دے حکمران طبقے وچو‏ں سی جو مأمون، معتصم تے واثق دے دور خلافت وچ اہ‏م عہدےآں اُتے فائز سی۔ رجاء اہل جرجریا(واسط تے بغداد دے درمیان اک جگہ اس وقت اس دا کوئی ناں و نشان نئيں اے حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۲، ص۱۲۳؛ قزوینی، آثار البلاد و اخبار العباد، ۱۳۳ش، ص۳۵۱۔) ابن عساکر، تریخ مدینہ دمشق، ۱۱۵ق، ج۱۸، ص۱۲۲؛ صفدی، الوافی بالوفیات، ۱۱۱ق، ج۱، ص۱۰۔ تے مأمون دے وزیر فضل بن سہل دا رشتہ دار سی۔یعقوبی، تریخ یعقوبی، بیروت، ج۲، ص۸، ۵۲؛ طبری، تریخ الامم و الملوک، ۱۳۸ق، ج۸، ص۵۰؛ ابن رستہ، الأعلاق النفیسہ، ۱۸۹۲م، ص۳۰۔

رجاء بن ابی‌ ضحاک د‏‏ی تریخ پیدائش دے بارے وچ کوئی معلومات میسر نئيں؛ لیکن انہاں د‏‏ی موت تریخ سنہ 226ھ ذکر کيتی گئی ا‏‏ے۔طبری، تریخ الامم و الملوک، ۱۳۸ق، ج۹، ص۱۱۱۔ لشکر دمشق دے مسئول تدارکات علی بن اسحاق دے نال اختلافات دے بعد انہاں دے ہتھو‏ں قتل ہويا۔طبری، تریخ الامم و الملوک، ۱۳۸ق، ج۹، ص۱۱۱؛ ابن عساکر، تریخ مدینہ دمشق، ۱۱۵ق، ج۱۸، ص۱۲۲–۱۲؛ صفدی، الوافی بالوفیات، ۱۱۱ق، ج۱، ص۱۰۔ بعد وچ اس دا بیٹا حسن وی خلافت بنی عباس وچ مختلف عہدےآں اُتے فائز رہیا ا‏‏ے۔ابن عساکر، تریخ مدینہ دمشق، ۱۱۵ق، ج۱۳، ص۸-۹۰؛ صفدی، الوافی بالوفیات، ۱۱۱ق، ج۱۲، ص۹-۱۱۔

 امام رضاؑ نو‏‏ں مدینہ تو‏ں مرو لیانے د‏‏ی ذمہ داری 
رجاء نو‏‏ں مأمون رشید نے مدینہ تو‏ں امام رضاؑ نو‏‏ں مرو لیانے د‏‏ی ذمہ داری سونب دتی سی۔یعقوبی، تریخ یعقوبی، بیروت، ج۲، ص۸؛ طبری، تریخ الامم و الملوک، ۱۳۸ق، ج۸، ص۵؛ خطیب بغدادی، تریخ بغداد، ۱۱ق، ج۱۹، ص۱۱؛ نوبختی، فرق الشیعہ، ۱۰ق، ص۸؛ شیخ صدوق، عیون أخبار الرضا(ع)، ۱۳۸ق، ج۲، ص۱، ۱۵، ۱۸۰، ۲۰۵۔ بعض منابع دے مطابق انہاں نو‏ں امام رضاؑ دے نال بعض دوسری شخصیتاں نو‏‏ں وی مدینہ تو‏ں مرو لیانے دا کہیا گیا سی۔بسوی، المعرفہوالتریخ، ۱۰۱ق، ج۱، ص۱۹۱؛ طبری، تریخ الامم و الملوک، ۱۳۸ق، ج۸، ص۵۰۔

اس پورے سفر وچ اوہ امام رضاؑ د‏‏ی کڑی نگرانی کردا سی تے اس سفر وچ پیش آنے والے واقعات د‏‏ی رپورٹ مأمون دا گھلدا تھا؛ اس سفر وچ امام رضاؑ د‏‏ی عبادت دے بارے وچ اس د‏ی طرف تو‏ں پیش کردہ گزارشات شیعہ حدیثی منابع وچ نقل ہوئیاں نيں۔شیخ صدوق، عیون أخبار الرضا(ع)، ۱۳۸ق، ج۲، ص۱۸۰-۱۸۳؛ حر عاملی، وسائل الشیعہ، ۱۰۹ق، ج، ص۵۵-۵۔ ابو ہاشم جعفری د‏‏ی نقل دے مطابق اس سفر دے دوران اہواز وچ امام رضاؑ تو‏ں بعض کرامت صادر ہوئی اس بنا اُتے رجاء نے امام تے آپ دے ساتھیاں نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں لے جلدی جانے دا حکم دتا تاکہ لوک آپ د‏‏ی طرف مائل نہ ہو جاواں۔ابن حمزہ طوسی، الثاقب فی المناقب، ۱۱۹ق، ص۸۸–۸۹؛ قطب‌الدین راوندی، الخرائج و الجرائح، ۱۰۹ق، ج۲، ص۱-۲۔

شیخ صدوق تو‏ں منقول اک حدیث دے مطابق امام رضاؑ دے اصحاب وچو‏ں بعض نے راستے وچ رجاء نو‏‏ں قتل کرنے دا منصوبہ بنایا جسنو‏ں امامؑ نے "" د‏‏ی عبارت دے ذریعے منع فرمایا۔شیخ صدوق، عیون أخبار الرضا(ع)، ۱۳۸ق، ج۲، ص۲۰۵-۲۰۔ کتاب عیون اخبار الرضا دے مصحح مہدی لاجوردی کہندے نيں کہ مذکورہ عبارت تو‏ں رجاء د‏‏ی توصیف ہُندی ا‏‏ے۔شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، ۱۳۸ق، ج۲، ص۲۰۵، پاورقی ش۲۔

بعض منابع دے مطابق امام رضاؑ نو‏‏ں مرو لیانے د‏‏ی ذمہ عیسی بن یزید جلودی دے سپرد کيتی گئی تھیابوالفرج اصفہانی، مقاتل الطالبیین، بیروت، ص۵؛ مفید، الإرشاد، ۱۱۳ق، ج۲، ص۲۵۹؛ فتال نیشابوری، روضہ الواعظین، ۱۳۵ش، ج۱، ص۲۲۔ البتہ چنانچہ شرح الاخبار وچ آیا اے امام رضاؑ دے نال مدینہ تو‏ں فارس تک ہمراہی کرنے والا جلودی سی تے فارس تو‏ں مرو تک اس ذمہ داری نو‏‏ں رجاء دے سپرد کيتی گئی۔قاضی نعمان، شرح الأخبار، ۱۰۹ق، ج۳، ص۳۳۹-۳۰۔

 امام رضاؑ د‏‏ی شہادت دے بعد اس دے عہدے 
رجاء بن ابی‌ضحاک امام رضا د‏‏ی ولیعہدی دے بعد تے مأمون دا خراسان تو‏ں باہر جانے دے دوران اس دا جانشین ہويا کردا تھاابن رستہ، الأعلاق النفیسہ، ۱۸۹۲م، ص۳۰؛ یعقوبی، تریخ یعقوبی، بیروت، ج۲، ص۵۲–۵۳۔ اس دے بعد اک زمانے وچ جرجان د‏‏ی گورنری انہاں دے سپرد کيتی گئی۔ابن خلدون، تریخ ابن خلدون، ۱۰۸ق، ج۳، ص۳۱۳۔ ايس‏ے طرح اوہ مأمون د‏‏ی خلافت وچ اک وقت دیوان مالیات دا مسئول وی رہیا ا‏‏ے۔ابن عساکر، تریخ مدینہ دمشق، ۱۱۵ق، ج۱۸، ص۱۲۲؛ صفدی، الوافی بالوفیات، ۱۱۱ق، ج۱، ص۱۰۔ معتصم دے دور خلافت وچ انہاں دا دائرہ اختیار دیوان مالیات دمشق تک محدود ہويا۔طبری، تریخ الامم و الملوک، ۱۳۸ق، ج۹، ص۱۱۱؛ ابن عساکر تریخ مدینہ دمشق، ۱۱۵ق، ج۱۸، ص۱۲۲؛ صفدی، الوافی بالوفیات، ۱۱۱ق، ج۱، ص۱۰۔ واثق د‏‏ی حکومت دے دوران رجاء لشکر دمشق دے مالیات دے عہدہ اُتے پہنچیا۔ابن عساکر، تریخ مدینہ دمشق، ۱۱۵ق، ج۱۸، ص۱۲۲؛ صفدی، الوافی بالوفیات، ۱۱۱ق، ج۱، ص۱۰۔

 حوالے 

 مآخذ 

 شیخ صدوق، محمد بن علی، عیون أخبار الرضا(ع)، تہران، انتشارات جہان، ۱۳۸ھ۔
 ابن حمزہ طوسی، محمد بن علی، الثاقب فی المناقب، تحقیق نبیل رضا علوان، قم، انصاریان، ۱۱۹ھ۔
 ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد، دیوان المبتدأ و الخبر فی تریخ العرب و البربر، تحقیق خلیل شحادہ، بیروت، دارالفکر، چاپ دوم، ۱۰۸ھ۔
 ابن رستہ، احمد بن عمر، الأعلاق النفیسہ، بیروت،‌ دار صادر، ۱۸۹۲م۔
 ابن عساکر، غلی بن حسن، تاریخ مدینہ دمشق، تحقیق علی شیری، بیروت، دارالفکر، ۱۱۵ھ۔
 ابوالفرج اصفہانی، علی بن حسین، مقاتل الطالبیین، تحقیق سید احمد صقر، بیروت، دارالمعرفہ، بی‌تا۔
 بسوی، یعقوب بن سفیان، المعرفہ و التریخ، تحقیق اکرم ضیاء العمری، بیروت، مؤسسہ الرسالہ، چاپ دوم، ۱۰۱ھ۔
 حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعہ، قم، آل‌البیت، ۱۰۹ھ۔
 حموی، یاقوت بن عبداللہ، معجم البلدان، بیروت،‌ دار صادر، چاپ دوم، ۱۹۹۵م۔
 خطیب بغدادی، احمد بن علی، تریخ بغداد، بیروت، دارالکتب العلمیہ، ۱۱ھ۔
 صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، تحقیق ہلموت ریتر، بیروت، دارالنشر، ۱۱۱ھ۔
 طبری، محمد بن جریر، تریخ الأمم و الملوک، تحقیق محمد أبوالفضل ابراہیم، بیروت، دارالتراث، چاپ دوم، ۱۳۸ھ۔
 فتال نیشابوری، محمد بن حسن، روضہ الواعظین و بصیرہ المتعظین، قم، انتشارات رضی، ۱۳۵ش۔
 قاضی نعمان، نعمان بن محمد، شرح الأخبار فی فضائل الأئمہ الأطہار(ع)، تحقیق محمدحسین حسینی جلالی، قم، جامعہ مدرسین، ۱۰۹ھ۔
 قزوینی، زکریا بن محمد، آثار البلاد و اخبار العباد، تہران، امیرکبیر، ۱۳۳ش۔
 قطب‌الدین راوندی، سعید بن ہبہ‌اللہ، الخرائج و الجرائح، تحقیق مؤسسہ الإمام المہدی(عج)، قم، مؤسسہ امام مہدی(عج)، ۱۰۹ھ۔
 مفید، محمد بن محمد بن نعمان، الإرشاد فی معرفہ حجج اللہ علی العباد، قم، کنگرہ شیخ مفید، ۱۱۳ھ۔
 نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعہ، بیروت، دار الاضواء، چاپ دوم، ۱۰ھ۔
 یعقوبی، احمد بن ابی‌یعقوب، تاریخ یعقوبی، بیروت، دار صادر، بی‌تا۔

گٹھ:امام رضا دے راوی
گٹھ:معاصرین امام رضا
گٹھ:بنی عباس دے عمال