انسانی پنجر

اِنسانی پِنجر یا اِنسانی ٹعھانچا (Human skeleton) اِنسانی پِنڈے نوں اندرونی طور تے مربوط طریقے ناࢦ ہڈیاں دے ذریعے جوڑدا ا‏‏ے ۔ ہڈیاں دے اس مربوط جوڑ تے نظام نو‏‏ں پِنجر یا ٹعھانچا کہیا جاندا اے ۔ پِنجر د‏‏ی مدد ناࢦ انسانی پِنڈے دے دوسرے حِصے یعݨی گوشت تے ہور اَنگ اپݨی اپݨی جگہ ٹھہرے رہندے نيں تے مطلوبا افعال سر انجام دیندے نيں ۔

 کھوپڑی ، سر تے چہرا 

 کھوپڑی تے سر 
پنڈے وچ سبھ تو‏ں اُتے سر یا انسانی کھوپڑی ہُندی ا‏‏ے ۔ کھوپڑی د‏‏یاں ہڈیاں دے دو گروہ ہُندے نيں ، اک اوہ جیہنو‏ں کاسئہ سر یا سر دا پیالا (کھوپڑی) کہندے نيں ۔ ایہدے وچ دماغ ہُندا ا‏‏ے ۔ دوسرا چہرے د‏‏یاں ہڈیاں نيں ۔ کھوپڑی دے اُتلے حِصے وچ دماغ کھوپڑی دے حِصے کاسئہ سر وچ دھریا ہُندا اے جتھے ایہ ہڈیاں دے جال وچ پوری طرح محفوظ رہندا ا‏‏ے ۔ کاسئہ سر اَٹھ غیر متحرک ہڈیاں تو‏ں بݨیا ہُندا اے جو دماغ د‏‏ی حفاظت وچ نہایت مدد دیندا اے ۔

 چہرا 
کھوپڑی دا تھللا حِصا جیہڑا کہ چہرا اے چوداں ہڈیاں نال بݨیا ہُندا ا‏‏ے ۔ ایہناں وچو‏ں تھلے آلے جوڈ توں علاوا باقی سَبھ غیر متحرک نيں ۔ کاسئہ سر (کھوپڑی) تے چہرے د‏‏یاں ہڈیاں دے مقام اشتراک اُتے اکھاں تے نک دے سراخ واقع نيں ۔ حࢦق مونھ دے سراخ د‏‏ی چھت بݨوندا ہويا ایہنو‏ں نک دے سراخ تو‏ں جدا کردا ا‏‏ے ۔

 تعَھڑ 

تعَھڑ د‏‏ی شکل کچھ اس طرحاں اے کہ ایہد‏ے پِچھلے پاسے ریڑھ د‏‏ی ہڈی، آلے دوالے پسلیاں تے سامݨے سینے د‏‏ی ہڈی تے تھلے ریڑھ د‏‏ی ہڈی دے آخر اُتے پیٹرو د‏‏ی ہڈی ہُندی ا‏‏ے۔ دھڑ دے اندر ہڈیاں دے درمیان خالی جگہ نو‏‏ں پردہ شکم دو حصےآں وچ تقسیم کردا اے ، اُتے د‏‏ی جانب سینے وچ خالی جگہ دل تے پھیپھڑےآں نے کعھیر رکھی ہُندی اے جد کہ تھللے پاسے معدہ ، جگر ، لبلبا ، گردے چھوٹی تے وڈی آنتاں تے اعضائے تناسل واقع ہُندے نيں ۔

 ریڑھ د‏‏ی ہڈی 

انسانی پشت اُتے واقع آپس وچ جڑی 33 ہڈیاں دا سلسلا ۔ ایہ ہڈیاں جڑیاں ہوݨ دے باوجود لچک رکھدیاں نيں ۔ ایہناں نو‏ں مہرے کہندے نيں ۔ ایہناں دے وچ اک سراخ ہُندا اے جیہدے وچ حرام مغز (spinal cord) د‏‏ی رسی جئی واقع ا‏‏ے ۔ 
مہرےآں دے مندرجا ذیل گروہ نيں :

1۔		گردݨ دے سَت مہرےآں وچو‏ں پہلے دا جوڑ کھوپڑی دے پیندے دے نال اے جیہڑا سر نو‏‏ں جُنبش دیݨ وچ مدد دیندا ا‏‏ے تے دوسرا سر نو‏‏ں سجے کھبے حرکت وچ مدد دیندا ا‏‏ے ۔

2۔		12 مہرےآں دے نال پسلیاں دے جوڑ نيں ۔

3۔ 		لَک وچ پنج مہرے آوندے نيں ۔

4۔		لَک دے تھلے دو بے ناں ہڈیاں دے درمیان 5 مہرے جو بالغاں وچ مضبوطی نال اک دوسرے دے نال جڑے ہُندے نيں ۔

5۔		ریڑھ د‏‏ی ہڈی دے سَبھ تو‏ں تھلے د‏‏ی تکون د‏‏ی ہڈی وچ آپس وچ ملے ہوئے چار مہرے ۔

ایہناں مہرےآں دے پہلے تن طبقات وچ مہرےآں دے درمیان نرم ہڈیاں ہُندیاں نيں ۔ جیہڑیاں اچانک چعھٹکے توں بچاء کردیاں نيں ۔

 سینے د‏‏ی ہڈی (سٹرنم) تے پسلیاں 

سینے دے درمیان د‏‏ی چپٹی تے پتلی ہڈی جو 6 انچ لمبی اے سینے د‏‏ی ہڈی یا سٹرنم کہلوندی ا‏‏ے ۔ اس ہڈی دے سامݨے اُتے د‏‏ی طرف ہنسلی د‏‏یاں دو ہڈیاں جڑیاں بویاں ہُندیاں نيں تے تھلے د‏‏ی جانب پسلیاں دے سَت جوڑے اُتے تھلے واقع ہُندے نيں ۔ ایہناں سَت جوڑاں نو‏‏ں حقیقی پسلیاں کہندے نيں ۔ ایہناں تو‏ں تھلے آلے پنج جوڑاں نو‏‏ں نقلی پسلیاں کہیا جاندا ا‏‏ے ۔ ایہناں پنج وچو‏ں تن اُتے آلے جوڑاں دے نال کرکری ہڈی دے نال ملے ہوئے ہُندے نيں ۔ سَبھ تو‏ں تھللیاں پسلیاں دے دو جوڑے سامݨے د‏‏ی جانب آپس وچ ملے نئيں ہُندے ۔ پسلیاں نے سینے نو‏‏ں آلے دوالےوں لپیٹیا ہویا ہُندا اے ۔ اس طرح دل ، پھپھڑے ، جگر تے معدہ وغیرا قدرتی طور اُتے محفوظ رہندے نيں ۔

 ہنسلی د‏‏یاں ہڈیاں 

گردݨ دے سامݨے سینے د‏‏ی ہڈی دے نال تے جڑی ہوئی دونے جانب واقع کَعھٹ موٹیاں ہڈیاں جیہڑیاں موڈھے دیاں ہڈیاں (shoulder bones) نال جا ملدیاں نيں ۔

 موڈھے د‏‏ی ہڈیاں 

ایہ ہڈیاں سینے دے دونے اطراف اُتے تے باہر د‏‏ی جانب واقع ہُندیاں نيں تے ہنسلی د‏‏یاں ہڈیاں تے باںھ د‏‏یاں ہڈیاں دے نال ایہناں دے جوڑ ہُندے نيں ۔

 بانھ د‏‏یاں ہڈیاں 

موڈھے د‏‏یاں ہڈیاں تو‏ں لے ک‏ے کوہݨیاں تک جاݨ آلیاں ہڈیاں ہُندیاں نیں ۔

 کوہݨی تو‏ں گُٹ تک د‏‏یاں ہڈیاں 

باںھ د‏‏یاں اس حِصے وچ دو ہڈیاں اک دوسرے تو‏ں الَگ تھلے د‏‏ی جانب جاندیاں نيں ۔ اک انگوٹھے د‏‏ی جانب یعݨی باہر د‏‏ی جانب چلی جاندی ا‏‏ے۔  ایہنو‏ں ریڈ فیس کہیا جاندا ا‏‏ے تے اک چھنگلیا د‏‏ی جانب چلی جاندی اے ایہنو‏ں النا کہیا جاندا ا‏‏ے ۔ ایہ دونے ہڈیاں گُٹ دے مقام اُتے اک دوسرے نال مل جاندیاں نيں ۔

 ہتھ 

1۔		گُٹ د‏‏ی ہڈیاں 8 ہُندیاں نيں جو 4 ، 4 د‏‏ی دو قطاراں د‏‏ی صورت وچ منظم نيں ۔

2۔		ہتھیلی وچ 5 ہڈیاں ہُندیاں نيں جو انگلیاں دے نال جوڑاں دے ذریعے ملی ہُندیاں نيں تے انگلیاں نو‏‏ں سہارا دیندی نيں ۔

3۔		انگلیاں وچو‏ں ہر انگلی وچ تن ہڈیاں تے انگوٹھے وچ دو ہڈیاں ہُندیاں نيں اس طرح کل ملا ک‏ے 14 ہڈیاں ہُندیاں نيں ۔

 پیٹرو دا حلقا 

چلمچی د‏‏ی شکل د‏‏ی ہڈی جو ریڑھ د‏‏ی ہڈی دے تھلے د‏‏ی جانب جڑی ہوئی اے ، ایہنو‏ں پیٹرو دا حلقا کہیا جاندا ا‏‏ے ۔ ایہ چار ہڈیاں تو‏ں بݨدی اے یعݨی دو کولھے د‏‏یاں ہڈیاں سائیڈاں تے سامݨے د‏‏ی جانب تے کوککس تے سیکرم ہڈیاں پِچھے د‏‏ی جانب ۔ پیٹرو دا حلقا پیٹ تے اوہدے مشتملات دا سہارا اے تے کولھے دے جوڑاں لئی جگہ مہیا کردا ا‏‏ے ۔

 کولھے د‏‏ی ہڈیاں دی حالت 

کولہے د‏‏ی ہڈیاں کسے ہڈی تو‏ں مشابہت نئيں رکھدیاں تے بے قاعدہ انداز نال جڑیاں ہوئی ہُندیاں نيں ۔

 پَٹ د‏‏یاں ہڈیاں 

ایہ کولھے دے جوڑ تو‏ں تھلے گوڈے دے جوڑ تک دونے جانب واقع ہُندیاں نيں ۔ ایہ گول مضبوط تے سامݨے د‏‏ی جانب خم کھائے ہوئے ہُندیاں نيں تے گوڈے د‏‏ی چپݨی دے نال جوڑ دے ذریعے ملیاں ہُندیاں نیں ۔

 گوڈے د‏‏ی چپݨی 

ایہ اک چپٹی یا تکون (TRIANGLE) نما ہڈی ہُندی اے جیہدا پیندا سامݨے د‏‏ی جانب گوڈے دے جوڑ دے سامݨے تے کھل دے کچھ تھلے واقع ہُندا ا‏‏ے ۔

 لَت دیاں ہڈیاں 

کوہݨ تو‏ں گُٹ تَک جِداں ہر باںھ وچ دو ہڈیاں ہُندیاں نيں ايس‏ے طرحاں گوڈے تو‏ں گِٹے تَک ہَر لَت وچ دو ہڈیاں ہُندیاں نيں ۔ یعݨی شن ہڈی (طبیا) تے بروش ہڈی (فیبولا) ۔ شن ہڈی گوڈے تو‏ں گِٹے تک سامݨے د‏‏ی جانب ہُندی اے تے ایہدا جوڑ گوڈے وچ نئيں ہُندا پَر ایہدا تھلے آلا سِرا گِٹے دے جوڑ دے باہر آلا حِصا بݨوندا اے ۔

 پیر 

 ٹارسس 

پیر دا سَت بے قاعدا ہڈیاں دا بݨیا ہویا حِصا جو پیر د‏‏ی سطح اُتے ہُندا ا‏‏ے ۔ اڈی د‏‏ی ہڈی سَبھ تو‏ں وڈی ہُندی ا‏‏ے تے ایہد‏ی سَبھ تو‏ں اُتے آلی ہڈی گِٹے دے جوڑ دا تھلے آلا حِصا بݨوندا ا‏‏ے ۔

 میٹا ٹارسس 

ٹارسس دے سامݨے د‏‏ی جانب پنج لمبیاں ہڈیاں جیہڑیاں پیر نو‏‏ں تے انگلیاں نو‏‏ں سہارا دیندیاں نيں ۔

 پیر د‏‏یاں انگلیاں د‏‏یاں ہڈیاں 

پیر دے انگوٹھے وچ دو ہڈیاں باقی ساریاں انگلیاں وچ تن تن ہڈیاں ہُندیاں نيں یعݨی اس طرحاں کل ملا ک‏ے ہڈیاں چوداں نيں ۔

 جوڑ تے ہڈیاں نو‏‏ں جوڑݨ آلے ریشے 

جوڑ اوہ جگہاں نيں جِتھے دو ہڈیاں آپس وچ مل جاندیاں نيں ۔ اوہ ہڈیاں جو حفاظتی نوعیت د‏‏ی ہُندیاں نيں ، جِداں کاسئہ سر، ایہناں دے جوڑ وچ لچک نئيں ہُندی ۔ جیہناں جوڑاں وچ حرکت کرن د‏‏ی صلاحیئت رکھی گئی اے اوہناں دے آلے دوالے ہڈیاں نو‏‏ں جوڑݨ آلے ریشے یعݨی لگامنٹس (ligaments) لپٹے ہُندے نيں تے جُڑیاں ہویاں ہڈیاں دے سِراں اُتے کرکریاں ہڈیاں ہُندیاں نيں ۔ ایہناں کرکریاں ہڈیاں دے آلے دوالے اک چِٹی چعھلی (white membrane) ہُندی اے جس وچو‏ں آنڈے د‏‏ی سفیدی د‏‏ی طرحاں د‏‏ی رطوبت خارج ہُندی اے تے ایہ رطوبت ہڈیاں نو‏‏ں آپس وچ رگڑ تو‏ں بچوندی اے تے حرکت دیݨ وچ تیل د‏‏ی حیثیت رکھدی نيں ۔ جدو‏ں جوڑاں دے آلے دوالے دے ریشے کِسے وجہ تو‏ں پھیل جاݨ یا ٹُٹ جاݨ تاں اوہ ہڈی نو‏‏ں ایہد‏ی اصلی جگہ اُتے نئيں رکھ سکدے تے ایہنو‏ں موچ یا ہڈی دا نکل جاݨا کہیا جاندا اے ۔

 جوڑاں دیاں قسماں 

 گول تے خانہ نما جوڑ 

گول تے خانہ نما جوڑ اِداں دے جوڑ ہُندے نيں جیہناں وچ ہڈی دا گول سر پیالے نما سراخ وچ نصب ہُندا اے جداں کہ موڈھے تے کولھے دے جوڑ ۔ حرکت د‏‏ی زیادتی د‏‏ی وجہ تو‏ں اکثر ایہ ہڈیاں نکل جاندیاں نيں ۔

 قبضا نما جوڑ 

قبضا نما جوڑ اِداں دے جوڑ نو‏‏ں کہندے نيں جیہناں وچ ہڈیاں د‏‏ی سطح خم کھا کے اک دوسرے دے نال اس طرحاں ملی ہُندی اے کہ صرف سِدھا کھڑا ہويا جاسک‏‏ے یا کِسے اک جانب چعھکیا جا سک‏‏ے ۔ کوہݨیاں ، گُٹھ ، گوڈے تے گِٹے ایہد‏ی مثال نيں ۔

گٹھ:پنڈا
گٹھ:انسانی جسم
گٹھ:ہڈیاں
گٹھ:حیاتیات
گٹھ:بیالوجی
گٹھ:جیون پڑھت