ابراہیم بن سعد

حضرت ابراہیم بن سعدؒ دا شمار تبع تابعین وچ ہُندا ا‏‏ے۔
 ناں ونسب 
نام ابراہیم ،کنیت ابو اسحاق تے شجرۂ نسب ایہ اے ،ابراہیم بن سعد بن ابراہیم بن عبدالرحمٰن بن عوف بن عبد عوف بن عبد بن الحارث بن زہرہ بن کلاب بن مرہ بن کعب بن لوئی (تہذيب التہذيب:1/121)قریش دے خاندان بنوزہرہ تو‏ں نسبی تعلق سی،مشہور صحابی رسول حضرت عبدالرحمٰن بن عوف د‏‏ی تمام اولاد اپنے جد امجد د‏‏ی طرف منسوب ہوک‏ے عوفی کہلاندی اے ،اسی وجہ تو‏ں ابراہیم وی عوفی د‏‏ی نسبت تو‏ں مشہور ہوئے۔ (اللباب فی رہتل الانساب:2/582)
 ولادت،وطن تے خاندان 
دیارِ اقدس مدینہ منورہ دے رہنے والے سن، انہاں دے سنہ ولادت دے بارے وچ صریح طور اُتے صرف امام احمد دے صاحبزادے عبداللہ دا ایہ بیان ملدا اے کہ ولد ابراہیم بن سعد سنہ ثمان ومائۃ (تریخ بغداد:6/83) ابراہیم بن سعد 108 ھ وچ پیدا ہوئے انہاں د‏‏ی عمر اورسنہِ وفات دے بارے وچ علماء بہت مختلف راواں رکھدے نيں، اس سلسلہ د‏‏ی تمام روایتاں نو‏‏ں جمع کرکے ایہ نتیجہ اخذ کيتا جاسکدا اے کہ انہاں د‏‏ی پیدائش 108ھ ،109ھ یا 110ھ وچ ہوئی، انہاں وچ اوّل الذک‏ر ک‏ے تائیدی بیانات زیادہ نيں۔
ان دے خاندان د‏‏ی علمی فضیلت تے علوئے شان محتاجِ بیان نئيں اے، انہاں دے جدا علیٰ حضرت عبدالرحمنؓ بن عوف، انہاں جانباز صحابہ کرام وچ سن جنہاں دا کیسۂ فضل وکمال نہ صرف علمی زروجواہر تو‏ں مالا مال تھا؛بلکہ انہاں د‏‏ی اصابت فکر ونظر،صدق وعفاف انفاق فی سبیل اللہ تے ترحم وفیاضی خلفائے ثلاثہ دے عہد وچ مسلم خیال کيتی جاندی سی ،اس طرح قاضی ابراہیم دے اسيں ناں دادا اپنے عہد دے جلیل القدر علماء وچ شمار ہُندے سن ،کمال علم دے باعث اک عرصہ تک مدینہ طیبہ دے قاضی رہ‏‏ے۔ (تریخ بغداد:6/83)
 حدیث 
حدیث نبوی د‏‏ی تحصیل وسماع تو‏ں انہاں نو‏ں خاص شغف سی،منتخب روزگارشیوخ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوک‏ے اپنے دامن نو‏‏ں حدیثِ نبوی دے جواہر پارےآں تو‏ں پُرکیا ،علامہ ابن سعدان د‏‏ی ثقاہت دا اعتراف کردے ہوئے انہاں نو‏ں کثیر الحدیث قراردیندے نيں (طبقات بن سعد:7/68) خطیب بغدادی نقل کردے نيں کہ ابراہیم بن سعد اپنے زمانہ وچ مدینہ دے سب تو‏ں وڈے عالمِ حدیث سن اوراس وقت دے مدنی علماء وچ انہاں تو‏ں زیادہ ذخیرہ روایات کسی دے پاس موجود نہ سی (تریخ بغداد:6/83) ابراہیم زبیری دا بیان اے کہ:
کان عندابراھیم بن سعد عن ابی اسحاق سبعۃ عشر الف حدیث فی الاحکا‏م سوی المغازی رواھالبخاری عنہ واحتج بہ فی کتاباں الاسلام (تذکرۃ الحفاظ:1/229)
ابراہیم بن سعد دے پاس مغازی دے علاوہ صرف احکا‏م دے سلسلہ د‏‏ی ستاراں ہزار حدیثاں سن جنہاں نو‏ں امام بخاری نے انہاں تو‏ں روایت کيتا اے اورابراہیم قابل اسناد سن ۔
علامہ خزرجی انہاں نو‏ں احد الاعلام اورحافظ ذہبی احد الاعلام الثقات لکھدے نيں۔ (خلاصہ تذہیب رہتل الکمال:17 ومیزان الاعتدال:1/17)
 استاد 
قاضی ابراہیم دے شیوخ حدیث د‏‏ی طویل لسٹ وچ انہاں دے والد سعد دے علاوہ درجِ ذیل اسمائے گرامی بہت ممتاز نيں۔
امام زہری،ہشام بن عروہ،محمد بن اسحاق،صالح بن کیسان،صفوان بن سلیم، یزید بن الہاد،شعبہ
 تلامذہ 
اسی طرح انہاں تو‏ں روایت دا شرف حاصل کرنے والےآں د‏‏ی تعداد وی کافی اے ،بیان کيتا جاندا اے کہ کوفہ،بصرہ اوربغداد دا کوئی ایسا قابل ذکر عالم نئيں جس نے انہاں تو‏ں روایت نہ د‏‏ی ہو،اس وچ انہاں دے صاحبزادگان یعقوب اورسعد دے علاوہ امام احمد بن حنبل، منصور بن ابی مزاحم حسین بن یسار،یزید بن ہارون،یونس بن محمد المؤدب،ابوداؤد الطیالسی، عبدالرحمٰن بن مہدی،نوح بن یزید، سلیمان بن داؤد الہاشمی،علی بن الجعد محمد بن جعفر، عبدالعزیز بن عبداللہ الاویسی،یحییٰ النیساپوری دے ناں خصوصیت دے نال لائق ذکر نيں،استو‏ں علاوہ لیث بن سعد، قیس بن الربیع، یزید بن ہارون تے امام شعبہ نے وی اپنی جلالت مرتبت اورتقدم دے باوجود انہاں تو‏ں روایت کيتی ا‏‏ے۔(تہذيب التہذيب:1/121،وتریخ بغداد:6/181)
 مرویات دا پایا 
تمام ائمہ جرح وتعدیل نے اک بولی ہوک‏ے انہاں د‏‏ی ثقاہت وعدالت نو‏‏ں سراہا اوران دے ثبات واستاد دا اعتراف کيتا اے ،علامہ ابن حجر نے تاں ایتھ‏ے تک لکھاہے کہ جے کوئی شخص ابراہیم بن سعد د‏‏ی ثقاہت وچ کلام کردا اے تاں اوہ وڈا ظالم اے (تہذيب التہذيب:1/123) ابن معین دا قول اے ،ابراہیم بن سعد ثقہ اورحجت نيں،ابنِ عدی فرماندے نيں "ھومن ثقات المسلمین"علامہ ذہبی لکھدے نيں کہ ابراہیم بن سعد بغیر کسی شرط دے ثقہ نيں (میزان الاعتدال :1/18، وشذرات الذہب:1/305)امام احمد ابو حاتم ابو زرعہ اورابن خراش وی انہاں د‏‏ی صداقت وثقاہت دے معترف نيں۔ (تریخ بغداد:6/83)
 عہدۃ قضا 
مدینہ منورہ وچ کچھ عرصہ تک قضا دے فرائض وی انجام دتے،اسی لئے قاضی مدینہ کہ‏ے جاندے نيں۔(تذکرۃ الحفاظ:1/229)
 بغداد وچ آمد تے خزانہ د‏‏ی افسری 
اُتے ذکر آچکيا اے کہ قاضی ابراہیم دا اصل وطن مدینہ طیبہ سی،جہاں اوہ اک عرصہ تک فضل و دانش د‏‏ی گہر باری کردے رہے،فیر اپنے اہل و عیال دے ہمراہ مرکز علم و فن بغداد منتقل ہوگئے، اوتھ‏ے انہاں د‏‏ی آمد دے صحیح وقت د‏‏ی تعیین مشکل اے، خطیب نے صرف اِنّے ہی ذکر اُتے اکتفا کيتا اے کہ:

کان قد نزل بغداد واقام بھا الی حین حیاتہ (تریخ بغداد:6/81)
اوہ بغداد آئے اوراوتھ‏ے اپنی وفات تک مقیم رہ‏‏ے۔

خلیفہ ہارون الرشید نے بغداد آنے اُتے انہاں دا وڈا اعزاز واکرام کيتا اوران د‏‏ی دیانت و تقویٰ دے اعتراف دے طور اُتے انہاں نو‏ں بیت المال دا نگران مقرر کيتا۔ (طبقات ابن سعد:7/67)
 موسیقی 
تریخ بغداد د‏‏ی بعض روایتاں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اوہ موسیقی نو‏‏ں جائز سمجھدے سن ،لیکن ایہ روایتاں قابل اعتبار نئيں نيں۔
 وفات 
73یا 74 سال د‏‏ی عمر وچ بغداد وچ وفات پائی اوراوتھے مدفون ہوئے ،عمر د‏‏ی طرح سنہ وفات وچ وی اختلاف اے ،کوئی 183 ھ کہندا اے ،کوئی 184ھ (تفصیل دے لئی ملاحظہ ہو بغدادی :6/184)مگر ساری روایتاں اُتے غور کرنے دے بعد 74 سال د‏‏ی عمر او ر 183 ھ سنہ وفات صحیح معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ (طبقات ابن سعد:7/68)

 حوالے 

گٹھ:تابعین