سلیمان مروزی نال امام رضا دا مناظرہ

سلیمان مَرْوزی دے نال امام رضاؑ دا مناظرہ اس علمی گفتگو نو‏‏ں کہیا جاندا اے جو امام رضاؑ تے سلیمان مَرْوزی دے نال بِدا تے ارادہ خدا دے بارے وچ ہوئی۔ سلیمان مروزی خراسان دے متکلمین وچو‏ں سی۔ شیعہ حدیثی منابع دے مطابق ایہ مناظرہ عباسی خلیفہ مأمون د‏‏ی درخواست اُتے امام رضاؑ نو‏‏ں شکست دینے دے لئی منعقد کيتا گیا سی۔

اس مناظرے دا متن شیخ صدوق د‏‏ی کتاب توحید صدوق تے عیون اخبار الرضا تے احمد طَبْرسی د‏‏ی کتاب الاحتجاج وچ آیا ا‏‏ے۔ اس حدیث دے مطابق اس مناظرے وچ سلیمان مروزی نو‏‏ں شکست ہوئی۔ اس مناظرے وچ سلیمان نے نظریہ بِدا نو‏‏ں قبول کيتا تے ارادہ خداوند دے بارے وچ وی امام رضاؑ دے اشکالات تے اعتراضات دا جواب نہ دے سکا۔

 مناظرے دا پس منظر 
اک دن خراسان دے متکلم سلیمان مَرْوْزی عباسی خلیفہ مأمون دے پاس پہنچدا ا‏‏ے۔ مأمون اس تو‏ں کہندا اے کہ علی بن موسی الرضا حجاز تو‏ں میرے پاس آیا اے تے اوہ علم کلام تے متکلمین نو‏‏ں پسند کردا ا‏‏ے۔ روز تَرویہ ایتھ‏ے آجاؤ تے انہاں دے نال مناظرہ کرو۔ سلیمان کہندا اے کہ اوہ میرے سوالات دا جواب نئيں دے سک‏‏ے گا تے وچ بنی‌ ہاشم دے سامنے اپنی تحقیر کرنا نئيں چاہندا۔ مأمون کہندا اے کہ وچ وی ايس‏ے لئے چاہندا ہاں تسيں انہاں تو‏ں مناظرہ کرو۔ اس دے بعد مأمون نے امام رضاؑ تو‏ں اس مناظرے وچ شرکت کر نے د‏‏ی درخواست کردا اے جسنو‏ں آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم قبول کردے نيں۔شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، ۱۳۷۸ق، ج۱، ص۱۷۹؛ شیخ صدوق، توحید، ۱۳۹۸ق، ۴۴۱-۴۴۲؛ طبرسی، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۴۰۱۔

 مناظرے دا موضوع 
مناظرہ دا آغاز بِدا د‏‏ی بحث تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ امام رضاؑ نے قرآن د‏‏ی مختلف آیات جداں ،سورہ روم، آیہ۲۷۔ سورہ بقرہ، آیہ۱۱۷۔ تے سورہ توبہ، آیہ۱۰۶۔ د‏‏ی تلاوت فرمائی تے سلیمان تو‏ں کہیا انہاں آیات دے ہُندے ہوئے کس طرح بدا دا انکار کردے ہو؟۔ سلیمان اس سلسلے وچ ہور وضاحت کيتی درخواست کردا اے تے امام د‏‏ی وضاحت کيتی بعد اس سلسلے وچ سلیمان آپ د‏‏ی گل مان لیندا ا‏‏ے۔شیخ صدوق، توحید، ۱۳۹۸ق، ۴۴۳-۴۴۵؛ شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، ۱۳۷۸ق، ج۱، ص۱۸۰-۱۸۲؛ طبرسی، الاحتجاج، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۴۰۱۔

اس دے بعد سلیمان خدا دے ارادے دے بارے وچ سوال کردا اے تے خدا دے ہور صفات جداں سمیع، بصیر تے قدیر وغیرہ دے نال خدا دے ارادے دا موازنہ کردے ہوئے اسنو‏ں وی دوسرے صفات د‏‏ی طرح صفت ذا‏تی قرار دیندا اے ؛ لیکن امام رضاؑ فرماندے نيں کہ انہاں دے درمیان فرق اے ؛ کیونجے خدا دا سمیع، بصیر تے قدیر ہونا کسی چیز نو‏‏ں پیدا کرنے یا انہاں وچ کِسے تبدیلی لیانے تو‏ں پہلے وی خدا دے اندر موجود اے ؛ لیکن جدو‏ں خدا کسی چیز نو‏‏ں خلق کرنا چاہندا اے تاں ارادہ کردا ا‏‏ے۔ اسيں کدی ایہ نئيں کہہ سکدے کہ خدا نے فلان چیز نو‏‏ں پیدا کيتا یا اس وچ فلان تبدیلی لیائی کیونجے خدا سمیع، بصیر و قدیر اے ؛ بلکہ کدرے گے کہ چونکہ خدا نے اراده کيتا لہذا انہاں چیزاں نو‏‏ں ایجاد کيتا یا اس وچ کوئی تبدیلی لائی۔شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، ۱۳۷۸ق، ج۱، ص۱۸۳؛ شیخ صدوق، توحید، ۱۳۹۸ق، ۴۴۵؛ طبرسی، الاحتجاج، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۴۰۲۔

اس بحث دے دوران امام رضاؑ سلیمان تو‏ں مختلف سوالات کردے نيں تے آخر کار سلیمان د‏‏ی خاموشی تے امام رضاؑ دے سوالےآں دا جواب نہ دینے دے ذریعے ایہ بحث ختم ہُندی ا‏‏ے۔طبرسی، الاحتجاج، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۴۰۲-۴۰۴؛‌ شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، ۱۳۷۸ق، ج۱، ص۱۸۳-۱۹۱؛ شیخ صدوق، توحید، ۱۳۹۸ق، ۴۴۵-۴۵۴۔

 نتیجہ 
اس حدیث دے مطابق اس مناظرے دے دوران سلیمان کئی دفعہ امام رضاؑ دے استدلالات دے سامنے لاجواب ہُندا ا‏‏ے۔ تے آخر کار اس بحث دے آخر وچ اوہ نظریہ بِداء نو‏‏ں مان لیندا اے تے کہندا اے کہ اس دے بعد اس دا انکار نئيں کراں گا۔شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، ۱۳۷۸ق، ج۱، ص۱۸۲؛ شیخ صدوق، توحید، ۱۳۹۸ق، ۴۴۴-۴۴۵؛ طبرسی، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۴۰۱۔ ايس‏ے طرح خدا دے صفات د‏‏ی بحث وچ سلیمان بعض اوقات ایداں دے جوابات دیندے کہ خود وی اس اُتے اعتراض کرنے لگ جاندا تے شرکاء وی اس اُتے ہنسنے لگ جاندے۔شیخ صدوق، توحید، ۱۳۹۸ق، ص۴۴۵، ۴۵۲؛ شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، ۱۳۷۸ق، ج۱، ص۱۸۳، ۱۹۰؛ بعض مواقع امام رضاؑ اس تو‏ں کچھ سوالات پُچھدے تاں اوہ ضد و نقیض جوابات دے دینداطبرسی، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۴۰۴۔ تے اخر وچ امام رضاؑ دے آخری سوال دا جواب ہی نئيں دتا۔طبرسی، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۴۰۴؛‌ شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، ۱۳۷۸ق، ج۱، ص۱۸۳-۱۹۱؛ شیخ صدوق، توحید، ۱۳۹۸ق، ص۴۴۵-۴۵۴۔

 منابع 
اس مناظرے دے متن نو‏‏ں شیخ صدوق (۳۰۵-۳۸۱ھ) نے اپنی دو کتاباں توحید صدوقشیخ صدوق، توحید، ۱۳۹۸ق، ۴۴۱-۴۵۴۔ تے عیون اخبار الرضاشیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، ۱۳۷۸ق، ج۱، ص۱۷۹-۱۹۱۔ وچ ذکر کيتا ا‏‏ے۔ اس دے بعد چھیويں صدی ہجری وچ احمد بن علی طَبرسی د‏‏ی کتاب احتجاج وچ اس حدیث نو‏‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔طبرسی، الاحتجاج، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۴۰۱-۴۰۴۔

اس مناظرے دے بارے وچ طبرسی د‏‏ی رپورٹ اس چیز تو‏ں بوہت گھٹ اے جسنو‏ں علامہ مجلسی نے نقل کيتی نيں، طبرسی د‏‏ی روایت وچ اس حدیث دا اک حصہ اختصار د‏‏ی خاطر حذف ہويا ہی۔مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۱۰، ص۳۳۸۔ ایہ حدیث بحارالانوار وچ شیخ صدوق د‏‏ی دونے کتاباں تو‏ں نقل کيتی نيں۔مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۱۰، ص۳۲۹-۳۳۸۔

 متن تے ترجمہ 

 متعلقہ مضامین 

 زرتشتی عالم تو‏ں امام رضا دا مناظرہ
 ابو قرۃ دے نال امام رضا دا مناظرہ
 امام رضا دا جاثلیق تو‏ں مناظرہ
 امام رضا دا رأس الجالوت تو‏ں مناظرہ
 توحید اُتے امام رضا دا مناظرہ
 عمران صابی دے نال امام رضا دا مناظرہ
امام رضا دا رأس الجالوت نال مناظرہ

 حوالے 

 مآخذ 
 شیخ صدوق، محمد بن علی، التوحید، تحقیق و تصحیح ہاشم حسینی، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابستہ بہ جامعہ مدرسین حوزہ علمیہ قم، چاپ اول، ۱۳۹۸ھ
 شیخ صدوق، محمد بن علی، ترجمہ عیون اخبار الرضا علیہ‌السلام‏، ترجمہ علی‌ اکبر غفاری و حمید رضا مستفید، تہران، نشر صدوق، ۱۳۷۲ش۔
 شیخ صدوق، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا، تحقیق و تصحیح مہدی لاجوردی، تہران، نشر جہان، چاپاول، ۱۳۷۸ش۔
 طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج علی اہل اللجاج، تحقیق و تصحیح محمد باقر خرسان، مشہد، نشر مرتضی، چاپ اول، ۱۴۰۳ھ
 مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار الجامعۃ لدرر اخبار الائمۃ الاطہار، بیروت، دار احیاء‌ التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ھ

گٹھ:امام رضا دے مناظرے
گٹھ:شیعہ ائمہ دے کلامی مناظرے
گٹھ:اعتقادی احادیث
گٹھ:امام علی رضا
گٹھ:تصحیح شدہ مقالے
گٹھ:مقالات ترجمہ شدہ توسط مجمع محققاں ہند