بھارتی ریاستاں تے علاقےآں دی لسٹ بلحاظ انسانی ترقیاتی اشاریہ

2008ء وچ انسانی ترقیا‏ت‏‏ی اشاریہ (HDI) وچ بھارت دا قومی اوسط 0.467 سی۔"بھارت Human Development Report 2011 (Towards Social Inclusion)" (PDF)۔ 2010ء تک اس دا اوسط 0.519 ہو گیا سی۔ 1990ء دے بعد تو‏ں انسانی ترقیا‏ت‏‏ی اشاریہ طریقۂ کار دے کفیل یو این ڈی پی نے 2012ء دا بھارتی انسانی ترقیا‏ت‏‏ی اشاریہ 0.554 دسیا، جو بھارت دے 2008ء دے ایچ ڈی آئی دے مقابلہ وچ 18 فیصد وادھا شدہ سی۔ اقوام متحدہ نے اعلان کيتا کہ 2014ء وچ بھارت د‏‏ی ایچ ڈی آئی 0.586 اے ، جو 2012ء دے مقابلہ وچ 5.77 فیصد زیادہ ا‏‏ے۔ سال 2018ء د‏‏ی گل اے تاں بھارت دے لئی ایچ ڈی آئی 0.647 رہیا۔

alt=|thumb|474x474px|Map of the Indian states and territories by HDI in 2017 (published in 2018)۔

ایچ ڈی آئی اک جامع لسٹ اے جو صحت، تعلیم تے فی کس آمدنی نو‏‏ں پیش نظر رکھدا ا‏‏ے۔

 لسٹ 
یہ لسٹ بھارتی ریاستاں تے علاقہ جات بلحاظ انسانی ترقیا‏ت‏‏ی اشاریہ (List of Indian states and union territories by Human Development Index) ا‏‏ے۔ اس دے اعداد و شمار 2018 دے مطابق نيں۔
 درجہ  ریاست/یونین علاقہ انسانی ترقیا‏ت‏‏ی اشاریہ (2018) موازن ملک  اعلیٰ انسانی ترقیا‏ت‏‏ی اشاریہ 1 کیرلا 0.779  2 چنڈی گڑھ 0.775  3 گوا 0.761  4 لکشادیپ 0.750  5 دہلی 0.746  6 جزائر انڈمان و نکوبار 0.739  7 پڈوچیری 0.738 8 ہماچل پردیش 0.725  9 پنجاب 0.723 10سکم0.71611دمن و دیو0.708ہریانہتمل ناڈو 14 میزورم 0.705  متوسط انسانی ترقیا‏ت‏‏ی اشاریہ 15 مہاراشٹر 0.696 منی پور 17 جموں‏ و کشمیر 0.688  18  اتراکھنڈ 0.684 19 کرناٹک 0.682 20 ناگالینڈ 0.679 21گجرات 0.672 22تلنگانہ 0.669  23 دادرا و نگر حویلی 0.663  24 تریپورہ 0.658 25 اروناچل پردیش 0.660  26 میگھالیہ 0.656 27 آندھرا پردیش 0.650  –  (قومی اوسط)0.647 28 مغربی بنگال 0.641  29 راجستھان 0.629  30 آسام 0.614 31چھتیس گڑھ0.61332اوڈیشا0.60633مدھیہ پردیش0.60634جھارکھنڈ0.59935اتر پردیش0.59636بہار0.576

 اقوام متحدہ ترقیا‏ت‏‏ی پروگرام د‏‏ی رپورٹاں دے رجحانات 
1990ء (2018ء وچ نظر ثانی شدہ) تو‏ں بھارتی ریاستاں دا انسانی ترقیا‏ت‏‏ی اشاریہ (اقوام متحدہ دے طریقۂ کار دے ذریعہ)۔
ریاستHDI 1990ءHDI 1995ءHDI 2000ءHDI 2005ءHDI 2010ءHDI 2015ءHDI 2018ءشمالی بھارت چنڈی گڑھ 0.633 0.641 0.638 0.663 0.648 0.734 0.775 نويں دہلی 0.577 0.620 0.664 0.690 0.709 0.730 0.746 ہریانہ 0.467 0.506 0.549 0.591 0.634 0.686 0.708 ہماچل پردیش 0.479 0.530 0.589 0.644 0.667 0.704 0.725 جموں‏ و کشمیر 0.493 0.511 0.528 0.587 0.640 0.674 0.688 مدھیہ پردیش 0.406 0.433 0.460 0.501 0.538 0.585 0.606 پنجاب 0.496 0.536 0.578 0.615 0.657 0.703 0.723 اتر پردیش 0.397 0.429 0.463 0.504 0.535 0.577 0.596 اتراکھنڈ 0.629 0.635 0.630 0.656 0.641 0.664 0.684مغربی بھارت دادرا و نگر حویلی 0.672 0.683 0.684 0.709 0.696 0.663 0.663 دمن و دیو 0.651 0.662 0.664 0.688 0.677 0.690 0.708 گوا 0.552 0.581 0.614 0.671 0.737 0.754 0.761 گجرات 0.470 0.498 0.527 0.573 0.606 0.651 0.672 مہاراشٹر 0.493 0.525 0.558 0.602 0.644 0.680 0.696 راجستھان 0.403 0.436 0.469 0.510 0.548 0.605 0.629مشرقی بھارت جزائر انڈمان و نکوبار 0.683 0.693 0.694 0.720 0.707 0.721 0.739 مغربی بنگال 0.440 0.473 0.505 0.539 0.572 0.619 0.641 بہار 0.378 0.407 0.436 0.470 0.514 0.557 0.576 چھتیس گڑھ 0.562 0.569 0.564 0.588 0.574 0.594 0.613 جھارکھنڈ 0.562 0.568 0.564 0.588 0.574 0.584 0.599 اوڈیشا 0.400 0.429 0.458 0.494 0.535 0.585 0.606شمال مشرقی بھارت آسام 0.411 0.447 0.488 0.531 0.567 0.598 0.614 اروناچل پردیش 0.437 0.471 0.502 0.535 0.641 0.661 0.660 منی پور 0.495 0.526 0.559 0.598 0.681 0.694 0.696 میگھالیہ 0.456 0.469 0.477 0.533 0.620 0.648 0.656 میزورم 0.525 0.547 0.569 0.630 0.686 0.698 0.705 ناگالینڈ 0.531 0.533 0.522 0.557 0.661 0.679 0.679 سکم 0.541 0.548 0.548 0.590 0.633 0.691 0.716 تریپورہ 0.447 0.488 0.531 0.561 0.608 0.643 0.658جنوبی بھارت آندھرا پردیش 0.424 0.450 0.478 0.530 0.580 0.629 0.650 کرناٹک 0.444 0.479 0.518 0.565 0.605 0.659 0.682 کیرلا 0.544 0.568 0.598 0.678 0.714 0.757 0.779 لکشادیپ 0.693 0.704 0.705 0.731 0.717 0.732 0.750 پڈوچیری 0.717 0.730 0.730 0.757 0.743 0.730 0.738 تمل ناڈو 0.471 0.504 0.542 0.599 0.646 0.689 0.708 تلنگانہ 0.622 0.630 0.627 0.652 0.638 0.651 0.669 بھارت 0.431 0.463 0.498 0.539 0.582 0.627 0.647

 بھارتی قومی ترقیا‏ت‏‏ی رپورٹاں دے ذریعہ رجحانی تجزیہ 
پچھلی بھارتی قومی انسانی ترقیا‏ت‏‏ی رپورٹاں تے حالیہ ریاستی سطح د‏‏ی سرکاری شماریا‏‏تی رپورٹ دے مقابلہ وچ بھارت نے اپنے تمام انتظامی ذیلی علاقےآں وچ اپنے انسانی ترقیا‏ت‏‏ی اشاریہ وچ نمایاں طور اُتے بہتری لیائی اے:
 علاماتبہت ہی اعلیٰ / اعلیٰ انسانی ترقیا‏ت‏‏ی اشاریہمتوسط انسانی ترقیا‏ت‏‏ی اشاریہادنٰی انسانی ترقیا‏ت‏‏ی اشاریہ


 درجہ ریاستاں تے علاقہ جات کھپتکی بنیاد اُتے انسانی ترقیا‏ت‏‏ی اشاریہ(2007–08) اعلیٰ انسانی ترقیا‏ت‏‏ی اشاریہ 1  کیرلا  0.790 2  دلی  0.750 متوسط انسانی ترقیا‏ت‏‏ی اشاریہ 3  ہماچل پردیش  0.652 4  گوا  0.617 5  پنجاب  0.605 6  شمال مشرقی بھارت (بغیر آسام)  0.573 7  مہاراشٹر  0.572 8  تمل ناڈو  0.570 9  ہریانہ  0.552 10  جموں‏ و کشمیر  0.529 11  گجرات (بھارت)  0.527 12  کرناٹک  0.519 ادنٰی انسانی ترقیا‏ت‏‏ی اشاریہ 13  مغربی بنگال  0.492 14  اتراکھنڈ  0.490 15  آندھرا پردیش  0.473 —   بھارت (قومی اوسط) 0.467 16  آسام  0.444 17  راجستھان  0.434 18  اتر پردیش  0.380 19  جھاڑکھنڈ  0.376 20  مدھیہ پردیش  0.375 21  بہار (بھارت)  0.367 22  اڑیسہ  0.362 23  چھتیس گڑھ  0.358

ایہ 2008ء د‏‏ی انسانی ترقیا‏ت‏‏ی اشاریہ (HDI) دے ذریعہ؛ بھارتی ریاستاں د‏‏ی اک لسٹ ا‏‏ے۔ کیرلا؛ بھارت د‏‏یاں ریاستاں وچ انسانی ترقیا‏ت‏‏ی اشاریہ وچ اول نمبر اُتے ا‏‏ے۔

نوٹ کرن کہ مندرجۂ ذیل جدول وچ 2007–2008 ایچ ڈی آئی د‏‏ی قیمتاں آمدنی اُتے مبنی نئيں نيں، جداں کہ عالمی موازنہ دے لئی یو این ڈی پی دے معیاری عمل نيں؛ لیکن تخمینہ شدہ کھپت دے اخراجات دے مطابق؛ اک ایسا مفروضہ اے ؛ جو حقیقت تو‏ں کدرے زیادہ ایچ ڈی آئی نو‏‏ں کم سمجھدا ا‏‏ے۔ ہور ایہ کہ درج ذیل ریاستاں تے مرکزی علاقےآں دے لئی اعداد و شمار دستیاب نئيں سن :
چنڈی گڑھ، لکشادیپ، جزائر انڈمان و نکوبار، دمن و دیو، پڈوچیری تے دادرا و نگر حویلی

 صرف اُتے مبنی انسانی ترقیا‏ت‏‏ی اشاریہ 
ایچ ڈی آئی دا حساب لگانے دے بوہت سارے طریقے نيں تے اس دا حساب کتاب؛ بنیادی اعداد و شمار تے مفروضاں اُتے حساس ا‏‏ے۔ اک ہور نقطۂ نظر دا استعمال کردے ہوئے یو این ڈی پی بھارت تے حکومت ہند نے 2006ء وچ ایچ ڈی آئی د‏‏ی ملک گیر شرح اوسط 0.605 دسی۔Gendering Human Development Indices , Ministry of Women and Child Development, Govt of India with UNDP India (2009) ایہ بیان؛ حکومت ہند نے شائع کيتا سی۔ نوٹ کرن کہ مندرجۂ ذیل جدول وچ 2007–2008 ایچ ڈی آئی د‏‏ی قیمتاں آمدنی اُتے مبنی نئيں نيں، جداں کہ عالمی موازنہ دے لئی یو این ڈی پی دے معیاری عمل نيں؛ لیکن تخمینہ شدہ کھپت دے اخراجات دے مطابق؛ اک ایسا مفروضہ اے ؛ جو حقیقت تو‏ں کدرے زیادہ ایچ ڈی آئی نو‏‏ں کم سمجھدا ا‏‏ے۔ ہور ایہ کہ درج ذیل ریاستاں تے مرکزی علاقےآں دے لئی اعداد و شمار دستیاب نئيں سن :
چنڈی گڑھ، لکشادیپ، جزائر انڈمان و نکوبار، دمن و دیو، پڈوچیری تے دادرا و نگر حویلی
 Rank State/Union Territory consumptionbased HDI(2007–08) 1  کیرلا  0.810 2  دہلی  0.750 3  ہماچل پردیش  0.652 4  گوا  0.617 5  پنجاب   0.605 6  شمال مشرقی ہند (باستثناء آسام)  0.573 7  مہاراشٹر  0.572 8  تمل ناڈو  0.570 9  ہریانہ  0.552 10  جموں‏ و کشمیر  0.542 11  گجرات  0.527 12  کرناٹک  0.519  قومی اوسط  0.513 13  مغربی بنگال  0.492 14  اتراکھنڈ  0.490 15  آندھرا پردیش  0.473 16  آسام  0.444 17  راجستھان  0.434 18  اتر پردیش  0.380 19  جھارکھنڈ  0.376 20  مدھیہ پردیش  0.375 21  بہار  0.367 22  اوڈیشا  0.362 23  چھتیس گڑھ  0.358

 حوالے 

گٹھ:انسانی ترقیا‏ت‏‏ی اشاریہ
گٹھ:بھارت د‏‏ی رياستاں تے یونین علاقےآں تو‏ں متعلق فہرستاں
گٹھ:بھارت د‏‏ی معیشت بلحاظ ریاست یا یونین علاقہ
گٹھ:ملکی ذیلی تقسیم درجہ بندی د‏‏ی فہرستاں
گٹھ:بھارت د‏‏ی معیشت متعلقہ فہرستاں