حدیث قسیم النار و الجنہ

حدیث قَسیمُ النّار و الجنّۃ، پیغمبر اکرمؐ تو‏ں منقول فضیلت حضرت علیؑ دے لئی اک روایت اے جس وچ حضرت علیؑ نو‏‏ں جنت و جہنم نو‏‏ں تقسیم کرنے والے دے عنوان تو‏ں پہچنوایا گیا ا‏‏ے۔ ایہ حدیث شیعہ تے اہل سنت دے منابع وچ مختلف عبارات دے نال موجود ا‏‏ے۔

روایات تے علمائے اسلام دے نقطۂ نظر دے مطابق اس حدیث دے مضمون تو‏ں دو گلاں واضح ہُندیاں نيں: اک ایہ کہ حضرت علیؑ دے چاہنے والے جّنت تے انہاں دے دشمن جہنّم وچ جاواں گے۔ دوسری ایہ کہ حضرت علیؑ قیامت دے دن جنّتیاں تے جہنّمیاں نو‏‏ں معیّن فرماواں گے۔

علمائے شیعہ تے اہل سنت وچو‏ں بعض نے اس حدیث نو‏‏ں متواتر جانا اے لیکن بعض علمائے اہل سنت نے اس روایت کيتی خاص سند نو‏‏ں ذکر کردے ہوئے ضعیف شمار کيتا ا‏‏ے۔
حدیث قَسیمُ النّار و الجنّۃ نو‏‏ں عربی تے فارسی دے شاعر نے وی اپنے اشعار وچ استعمال کيتا ا‏‏ے۔

 متن حدیث 
حدیث قَسیمُ النّار و الجنّۃ اوہ حدیث اے جو پیغمبر اکرمؐ تو‏ں حضرت علیؑ دے بارے وچ مختلف عبارات دے نال نقل ہوئی اے:
 شیخ صدوق،‌ عیون اخبار الرضاؑ، ۱۳۸ھ، ج۲، ص۲؛ ابن‌ عقدہ کوفی، فضائل امیرالمؤمنینؑ، ۱۲ھ، ص۱۰۲؛‌ طبری آملی، بشارۃالمصطفیٰ، ۱۳۸۳ھ، ص۵ و۱۰۲ و۱ اے علی آپ جنّت و جہنم نو‏‏ں تقسیم کرنے والے نيں۔صحیفۂ امام رضاؑ وچ جہنم دا لفظ جنّت تو‏ں پہلے آیا اے صحیفہ امام رضاؑ، ۱۰ھ، ص۵ و ۵ بعض ہور منابع وچ اس حدیث دے اگے اس طرح وارد ہويا اے کہ خزاز رازی، کفایۃ الاثر، ۱۰۱ھ، ص۱۵۱و۱۵۲ آپ اپنے چاہنے والےآں نو‏‏ں جنّت تے دشمناں نو‏‏ں جہنم وچ داخل کرن گے۔

 شیخ صدوق،‌ عیون اخبار الرضاؑ، ۱۳۸ھ، ج۲، ص۸؛‌ کوفی، تفسیر فرات الکوفی، ۱۱۰ھ، ص۵۱۱، ح یا علی آپ جنّت نو‏‏ں تقسیم کرنے والے نيں، قیامت دے دن آتش دوزخ تو‏ں کدرے گے ایہ تواڈا ایہ میرا۔
 ابن ‌مغازلی، مناقب الامام علی بن ابی‌طالبؑ، ۱۲ھ، ص۱۰؛ خوارزمی،‌ مناقب،‌ ۱۱۱ھ، ص۲۹۵؛ حمویی جوینی، فرائد السمطین، مؤسسہ محمودی، ج۱، ص۳۲۵۔ اے علی آپ جہنم نو‏‏ں تقسیم کرنے والے نيں تے آپ جنّت وچ بغیر حساب داخل ہونے والے نيں۔
حضرت علیؑ نے وی مختلف مشابہ عبارات دے نال خود نو‏‏ں جنت و جہنم دا تقسیم کرنے والا دسیا ا‏‏ے۔صفار، بصائر الدرجات، ۱۰ھ، ص۱۵؛ ابن‌عساکر، تریخ دمشق، ۱۱۵ھ، ج۲، ص۲۹۸؛ حمویی جوینی، فرائد السمطین، مؤسسہ محمودی، ج۱، ص۳۲؛ ابن ‌مردویہ اصفہانی، مناقب علی بن ابی ‌طالب، ۱۲ھ، ص۱۳۳ جداں: کوفی، تفسیر فرات الکوفی، ۱۱۰ھ، ص وچ فاروق ہاں تے حق و باطل دے درمیان جدائی کرنے والا ہون۔ وچ اپنے چاہنے والے نو‏‏ں جنت تے دشمن نو‏‏ں جہنم وچ داخل کراں گا۔
«قسیم الجنۃ والنار» نو‏‏ں وی حضرت علیؑ دے القاب وچ شمار کيتا گیا ا‏‏ے۔خوارزمی،‌ مناقب،‌ ۱۱۱ھ، ص۱و۲؛ حمویی جوینی، فرائد السمطین، مؤسسہ محمودی، ج۱، ص۳۰۸ حضرت علیؑ د‏‏ی زیارات وچ وی اس حدیث د‏‏ی طرف اشارہ کيتا گیا ا‏‏ے۔کلینی، الکافی، ۱۰ھ، ج، ص۵۰؛ طوسی، رہتل الاحکا‏م، ۱۰ھ، ج، ص۲۹

 مفہومِ حدیث 
علمائے اسلام دے اعتبار تو‏ں عبارتِ «قسیم ِجنت وجہنم» د‏‏ی دو تفسیر پائی جاندی اے:
 اک ایہ کہ حضرت علیؑ دے چاہنے والے ہدایت یافتہ تے وارد بہشت ہون گے تے انہاں دے دشمن گمراہ تے داخل جہنم ہون گے۔ابن ابی‌ الحدید، شرح نہج البلاغہ، ۱۰ھ، ج۱۹، ص۱۳۹؛ مازندرانی، شرح الکافی، ۱۳۸۲ھ، ج۱۱، ص۲۸۹ وج۱۲،‌ ص۱۲؛ مجلسی،‌ بحار الانوار، ۱۰۳ھ، ج۳۹، ص۲۱۰؛ حمویی جوینی، فرائد السمطین، مؤسسہ محمودی، ج۱، ص۳۲ جدو‏ں کسی نے احمد بن حنبل (متوفی 241 ھجری) دے سامنے اس روایت (ماں قسیم جہنم ہاں) دا انکار کيتا تاں ابن حنبل نے پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی روایت جو حضرت علیؑ دے بارے وچ اے کہ (اے علی آپ دا چاہنے والا مؤمن تے آپ دا دشمن منافق ہوئے گا) تے جنت وچ مؤمن دا مقام تے جہنم وچ منافق دا مقام تو‏ں استدلال کيتا تے ایہ نتیجہ کڈیا کہ حضرت علیؑ ہی قسیم جہنم نيں۔ابن ابی ‌یعلی، طبقات الحنابلہ، دارالمعرفۃ، ج۱، ص۳۲۰
 دوسری ایہ کہ حضرت علیؑ قیامت دے دن واقعی جنت و جہنم نو‏‏ں تقسیم کرنے والے نيں تے لوکاں نو‏‏ں جنت یا جہنم وچ بھیجاں گے۔ابن ابی ‌الحدید، شرح نہج‌ البلاغہ، ۱۰ھ، ج۱۹، ص۱۳۹؛ ابن مغازلی، مناقب الامام علی بن ابی ‌طالبؑ، ۱۲ھ، ص۱۰؛ مجلسی،‌ بحار الانوار، ۱۰۳ھ، ج۳۹، ص۲۱۰

یہ دو مضمون بعض روایات وچ وی وارد ہوئے نيں۔شیخ صدوق،‌ عیون اخبار الرضاؑ، ۱۳۸ھ، ج۲، ص۸؛‌ شیخ صدوق، علل الشرایع، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۱۲؛‌ ابن ‌ابی ‌یعلی، طبقات الحنابلہ، دارالمعرفۃ، ج۱، ص۳۲۰۔
بعض نے ایہ وی کہیا اے کہ چونکہ حضرت علیؑ مقام امامت اُتے فائز نيں لہذا انہاں دا قول و فعل حجت ا‏‏ے۔ اس اعتبار تو‏ں انہاں د‏‏ی پیروی کرنے والے جنت تے دشمن جہنم وچ جاواں گے۔حسینی تہرانی، امام‌ شناسی، ۱۲ھ، ج۱،‌ ص۱۵۰۔

 اعتبار و سند 
حدیث قسیم النار و الجنّۃ علامہ مجلسیمجلسی،‌ بحار الانوار، ۱۰۳ھ، ج۳۹، ص۲۱۰ تے بعض علمائے اہل سنت دے اعتبار تو‏ں متواتر ا‏‏ے۔ابن مغازلی، مناقب الامام علی بن ابی ‌طالبؑ، ۱۲ھ، ص۱۰ جابر ابن عبداللہ انصاری،صفار، بصائر الدرجات،‌ ۱۰ھ، ص۱۵ و ۱۔ عبداللہ ابن عباس،طبری آملی، بشارۃ المصطفیٰ، ۱۳۸۳ھ، ص۱۰۲ و۱۵۳۔ عبداللہ بن عمر،طبری آملی، بشارۃ المصطفیٰ، ۱۳۸۳ھ، ص۵۔ عبداللہ بن مسعود،طبری آملی، بشارۃ المصطفیٰ، ۱۳۸۳ھ، ص۱۔ ابو الطفیل، خزاز رازی، کفایۃ الاثر، ۱۰۱ھ، ص۱۵۱۔ تے ابا صَلت ہِرَوی شیخ صدوق،‌ عیون اخبار الرضاؑ، ۱۳۸ھ، ج۲، ص۸۔ اس حدیث دے راوی نيں۔ اس دے باوجود وی علمائے اہلسنت دے اک گروہ نے اس حدیث د‏‏ی سلسلۂ سند نو‏‏ں ضعیف شمار کيتا ا‏‏ے۔دارقطنی، العلل الواردۃ فی الاحادیث النبوی، ۱۰۵ھ، ج، ص۲۳؛ ذہبی، میزان الاعتدال، ۱۳۸۲ھ، ج۲، ص۳۸ و ج، ص۲۰۸؛ ابن‌ عساکر، تریخ دمشق، ۱۱۵ھ، ج۲، ص۲۹۸-۳۰۱؛ ابن ‌حجر عسقلانی، لسان‌ المیزان، ۱۳۹۰ھ، ج۳، ص۲ و ج، ص۱۲۱؛ ابن ‌کثیر، البدایۃ و النہایۃ، ۱۰ھ، ج، ص۳۵۵؛ البانی، سلسلۃ الاحادیث الضعیفۃ، ۱۱۲ھ، ج۱۰، ص۵۹

 اشعار د‏‏ی روشنی وچ  
عربی اشعار وچ حدیث قسیم النار۔دیکھئے:‌ ابن شہرآشوب، آل ابی‌طالبؑ، ۱۳۹ھ، ج۲، ص۱۵۹و۱۰
نمونہ دے طور اُتے ایتھ‏ے اُتے محمد بن ادریس شافعی (متوفی 204 ھجری) جو شافعی مذہب دے امام نيں انہاں دا شعر پیش کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔

ترجمہ: علیؑ د‏‏ی محبّت جہنم د‏‏ی سپر اے تے اوہ جنت و جہنم نو‏‏ں تقسیم کرنے والے نيں، پیغمبر اکرمؐ دے جانشین تے جنّ و انس دے رہبر و پیشوا نيں۔

اسی طرح ایہ دو شعر شعیاں دے بزرگ محدث قطب الدین راوندی (متوفی 573 ھجری) دے نيں:

ترجمہ: حضرت علیؑ جہنم نو‏‏ں تقسیم کرنے والے تے صاحبِ خیر نيں۔ تے کتنا بہتر ہوئے گا کہ کل (قیامت وچ ) اسيں لوک جہنم تو‏ں نجات پا جاواں گے۔ محمد مصطفیؐ دین اسلام دے خورشید تے انہاں دے بعد حضرت علیؑ چاند د‏‏ی مانند روشن نيں۔

 حوالے 

 مآخذ 

 ابن ‌ابی‌ الحدید، عبدالحمید بن ہبۃ‌اللہ، شرح نہج‌البلاغہ، تصحیح محمد ابوالفضل ابراہیم، قم، مکتبۃ آیت‌اللہ مرعشی نجفی، چاپ اول، ۱۰ھ۔
 ابن ‌ابی‌ یعلی، محمد بن محمد، طبقات‌ الحنابلہ، تحقیق محمد حامد الفقی، بیروت، دارالمعرفۃ، بی‌تا۔
 ابن ‌حجر عسقلانی، احمد بن علی، لسان‌ المیزان، بیروت، مؤسسہ اعلمی، چاپ دوم، ۱۳۹۰ق/۱۹۱ء۔
 ابن‌ شہر آشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی ‌طالبؑ، قم، علامہ، چاپ اول، ۱۳۹ھ۔
 ابن ‌عساکر، علی بن حسن، تریخ دمشق، تحقیق عمرو بن غرامۃ العمروی، بیروت، دارالفکر، ۱۱۵ق/۱۹۹۵ء۔
 ابن‌ عقدہ کوفی، احمد بن محمد، فضائل امیرالمؤمنینؑ، تحقیق و تصحیح عبدالرزاق محمد حسین حرزالدین، قم،‌دلیل ما،‌ چاپ اول، ۱۲ھ۔
 ابن ‌کثیر، اسماعیل بن عمر، البدایۃ و النہایۃ، بیروت، دارالفکر، ۱۰ق/۱۹۸ء۔
 ابن ‌مردویہ اصفہانی، مناقب علی بن ابی‌طالب و ما نزل من القران فی علی، قم، دارالحدیث، چاپ دوم، ۱۲ھ۔
 ابن ‌مغازلی، علی بن محمد، مناقب الامام علی بن ابی‌طالبؑ، دارالاضواء، چاپ سوم، ۱۲ھ۔
 البانی، محمد ناصر الدین، سلسلۃ الاحادیث الضعیفۃ و الموضوعۃ و اثرہیا السیئ فی الأمۃ، ریاض، دارالمعارف، چاپ اول، ۱۱۲ق/۱۹۹۲ء۔
 حسینی تہرانی، سید محمد حسین، امام‌ شناسی، مشہد، علامہ طباطبایی، چاپ سوم، ۱۲ھ۔
 حمویی جوینی، ابراہیم بن محمد، فرائد السمطین، تحقیق محمد باقر محمودی، مؤسسہ محمودی، بی‌تا۔
 خزاز رازی، علی بن محمد، کفایۃ الاثر فی النص علی الائمۃ الاثنی عشر، تحقیق عبداللطیف حسینی کوہ‌کمری، قم، بیدار، ۱۰۱ھ۔
 خوارزمی،‌ موفق بن احمد، مناقب،‌ تحقیق شیخ مالک المحمودی، مؤسسہ نشرالاسلامی، چاپ دوم، ۱۱۱ھ۔
 دارقطنی، علی بن عمر، العلل الواردۃ فی الاحادیث النبوی، ریاض، دار طیبۃ، ۱۰۵ھ۔
 داوودی، یوسف بن جودۃ، مَنْہج الإمام الدارقطنی فی نقد الحدیث فی کتاب العِلَل، دار المحدثین، چاپ اول، ۲۰۱۱م/۱۳۲ھ۔
 ذہبی، شمس‌ الدین، میزان الاعتدال فی نقد الرجال، تحقیق علی محمد بجاوی، بیروت، دارالمعرفۃ، چاپ اول، ۱۳۸۲ق-۱۹۳ء۔
 شیخ صدوق، محمد بن علی، علل ‌الشرایع، تہران، کتاب فروشی داوری، چاپ اول، ۱۳۸۵ ہجری شمسی۔
 شیخ صدوق، محمد بن علی، معانی‌الاخبار، تصحیح‌ علی‌ اکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابستہ بہ جامعہ مدرسین حوزہ علمیہ قم، ۱۰۳ھ۔
 شیخ صدوق،‌ محمد بن علی، عیون اخبار الرضاؑ، تحقیق و تصحیح مہدی لاجوردی، تہران، ‌نشر جہان، چاپ اول، ۱۳۸ھ۔
 صحیفۃ الامام الرضاؑ، تحقیق محمد مہدی نجف، مشہد، گنگرہ جہانی امام رضاؑ، چاپ اول، ۱۰ھ۔
 صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات فی فضائل آل‌ محمد(ص)، تحقیق و تصحیح محسن کوچہ‌باغی،‌ قم، کتابخانہ‌ آیت ‌اللہ مرعشی نجفی، چاپ دوم، ۱۰ھ۔
 طبری آملی، عماد الدین محمد بن ابی القاسم، بشارۃ المصطفیٰ لشیعۃ المرتضی، نجف،‌ مکتبۃ‌الحیدریہ، چاپ دوم، ۱۳۸۳ھ۔
 طوسی، محمد بن حسن، تہذیب‌ الاحکا‏م، تحقیق حسن موسوی خرسان، تہران، دار الکتب الاسلامیہ، چاپ چہارم، ۱۰ھ۔
 قندوزی، سلیمان بن ابراہیم، ینابیع المودۃ لذوی القربی، دار الاسوہ، بی‌تا۔
 کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق و تصحیح علی‌ اکبر غفاری و محمد آخوندی، تہران، دار الکتب الاسلامیہ، چاپ چہارم، ۱۰ھ۔
 کوفی، فرات بن ابراہیم، تفسیر فرات الکوفی، تحقیق و تصحیح محمد کاظم، تہران، وزارت ارشاد اسلامی، چاپ اول، ۱۱۰ھ۔
 مازندرانی، محمد صالح بن احمد، شرح الکافی (اصول و روضہ)، تحقیق و تصحیح ابوالحسن شعرانی، تہران،‌ مکتبۃ الاسلامیۃ، چاپ اول، ۱۳۸۲ھ۔
 مجلسی،‌ محمد باقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۰۳ھ۔
 نوری، حسین بن محمد تقی، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم، مؤسسہ آل‌البیت، چاپ اول، ۱۰۸ھ۔

گٹھ:متواتر احادیث
گٹھ:فضائل امام علی
گٹھ:احادیث نبوی
گٹھ:علی