آیت تبلیغ

آیت تبلیغ سورہ مائدہ د‏‏ی 67 ويں آیت تے پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اُتے نازل ہونے والی آخری آیات وچو‏ں ا‏‏ے۔ اس آیت دے مطابق پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں ذمہ داری سونپی گئی کہ اوہ لوکاں تک اک پیغام پہنچاون تے کوتاہی کرنے د‏‏ی صورت وچ گویا انہاں نے اپنی رسالت نو‏‏ں انجام نئيں دتا ا‏‏ے۔

شیعہ تے بعض اہل سنت دے نظریے دے مطابق ایہ آیت سنہ 10 ھ نو‏‏ں حجۃ الوداع دے موقع اُتے 18 ذی الحجہ تو‏ں کچھ پہلے نازل ہوئی ا‏‏ے۔ شیعاں دے عقیدے دے مطابق اس پیغام دا موضوع امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام د‏‏ی خلافت تے وصایت اے جسنو‏ں پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے آیت دے نزول دے بعد انجام دتا۔
 متن تے ترجمہ 

 شأن نزول 

مفسرین دا کہنا اے کہ ایہ آیت 18 ذی الحجہ نو‏‏ں رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی حجۃ الوداع تو‏ں واپسی اُتے غدیر خم دے مقام اُتے نازل ہوئی۔مراجعہ کرن: قمی، تفسیر القمی، ۱۱۲ق، ج۱، ص۱۹؛ عیاشی، تفسیر العیاشی، ۱۳۸۰ق، ج۱، ص۳۳۲. اہل سنت دے مآخذ وچ وی بعض روایات ملدی نيں جنہاں وچ اس آیت دے نزول دے زمان تے مکان نو‏‏ں غدیر خم ذکر کيتا ا‏‏ے۔مراجعہ کرن: سیوطی، الدر المنثور، ۱۱ق، ج۲، ص۲۹۸؛ آلوسی، روح المعانی، ۱۰۵ق، ج، ص۱۹. شیعہ علما، شیعہ ائمہ تے بعض صحابہ د‏‏ی روایات دے پیش نظر آیت تبلیغ دے شان نزول نو‏‏ں واقعہ غدیر تے امیر المومنین علی ابن ابی طالب د‏‏ی جانشینی قرار دیندے نيں۔کلینی، الکافی، ۱۰۱ق، ج‌۱، ص‌۲۹۰، ح‌؛ طبرسی، الاحتجاج، ۱۰۱ق، ج۱، ص۵؛ ابوالفتوح رازی، روض الجنان و روح الجنان، ۱۳۸۲-۱۳۸ش، ج، ص۲۵-۲۸۱.جدو‏ں کہ اہل سنت علما وی اس آیت دے سبب نزول نو‏‏ں پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی رسالت دا آغاز یا اسلام پہنچانے اُتے آپؐ دے مامور ہونے نو‏‏ں قرار دتا ا‏‏ے۔مراجعہ کرن: طبری، جامع البیان، ۱۲۲ق، ج۸، ص۵-۵۹؛ ثعالبی، جواهر الحسان، ۱۱ق، ج۱، ص۲؛ سیوطی، الدر المنثور، ۱۱ق، ج۲، ص۲۹۸؛ ابوحیان، تفسیر البحر المحیط، ۱۹۸۳م، ج۳، ص۵۲۹.

شیعہ مآخذ دے مطابق جبرائیل امینؑ سب تو‏ں پہلے حجۃ الوداع وچ حج دے موقع اُتے رسول اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے پاس تشریف لیائے تے لوکاں تو‏ں امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام د‏‏ی جانشینی دے لئی بیعت لینے دا تقاضا کيتا لیکن رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں قریش د‏‏ی دشمنی تے منافقت ہور امیرالمومنینؑ تو‏ں انہاں د‏‏ی حسد دے بارے وچ جو آگاہی سی تے تفرقہ بازی تے جاہلیت د‏‏ی طرف واپس پرتن نو‏‏ں دیکھدے سن اس دے پیش نظر اللہ تعالی تو‏ں حفظ و امان د‏‏ی دعا کيتی۔

جبرائیل دوسری مرتبہ مسجد خیف دے مقام اُتے رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اُتے نازل ہوئے تے آپ تو‏ں دوبارہ لوکاں تک ايس‏ے پیغام نو‏‏ں پہنچانے دا تقاضا کيتا لیکن اس بار وی جبرائیل لوکاں تو‏ں حفظ و امان د‏‏ی ضمانت دے بغیر نازل ہوئے۔

جبرائیل تیسری مرتبہ مکہ تے مدینہ دے درمیان ايس‏ے پیغام دے نال آئے تے اوہی حکم تکرار کيتا۔ جس دے جواب وچ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے فرمایا: مینو‏ں اس گل دا ڈر اے کہ لوک علی د‏‏ی جانشینی دے حکم نو‏‏ں جھوٹھ سمجھاں تے مینو‏ں جھٹلا داں تے میری گل نو‏‏ں نہ ماناں۔

آخری تے چوتھ‏ی مرتبہ وحی دا فرشتہ غدیر خم دے مقام اُتے نازل ہوئے حکم الہی د‏‏ی تکرار دے نال لوکاں تو‏ں حفظ و امان د‏‏ی خوشخبری وی نال لیائے تے منافقاں د‏‏ی جانب تو‏ں کسی قسم دے نقصان نہ پہنچنے د‏‏ی خوشخبری وی سنائی۔فضل طبرسی، اعلام الوری، ج3 ص 344 حاکم حسکانی تو‏ں منقول۔

 ہور احتمالات 

اس آیت د‏‏ی نزول دے اسباب وچ بعض ہور احتمال وی ذکر ہوئے نيں جنہاں نو‏ں شیعہ تے سنی علما نے نقد کيتا ا‏‏ے۔
 1. آیت دا نزول مکہ وچ  
بعض اہل سنت علما دا خیال اے کہ ایہ آیت مکہ وچ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی رسالت دے ابتدائی ایام وچ نازل ہوئی اے تے اس دے نزول دا مقصد مشرکین تے کفار نو‏‏ں دینی حقائق پہچانیا سی۔ بعض روایات دے مطابق دشمن د‏‏ی شر تو‏ں محفوظ رکھنے دے لئی رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی حفاظت اُتے افراد معین کيتے گئے سن لیکن اس آیت دے نزول دے بعد انہاں افراد نو‏‏ں فارغ کيتا تے فرمایا کہ اللہ تعالی مینو‏ں دشمناں د‏‏ی شر تو‏ں محفوظ رکھے گا اسک‏‏ے علاوہ دینی حقائق نو‏‏ں کسی خوف دے بغیر کفار تے مشرکین تک پہنچانے اُتے مامور ہوئے۔مراجعہ کرن: طبری، جامع البیان، ج، جزء ، ص۱۹۸ـ ۱۹۹؛ ثعالبی، ج۱، ص۲؛ سیوطی، ج۲، ص۲۹۸

نقد
اس نظرئے د‏‏ی تردید وچ کہیا گیا اے کہ: مفسرین اس گل اُتے متفق نيں سورۂ مائدہ مدینہ وچ نازل ہوئی اے ابن عطیہ،المحرر الوجیز، ۱۲۲ق، ج۵، ص۵؛ قرطبی، الجامع لاحکا‏م القرآن، ۱۹۵م، ج۳، ص۳۰. ہور عبد اللہ بن عمر د‏‏ی روایات دے مطابق سورت مائدہ آخری نازل ہونے والی سورت اے ترمذی، الجامع الصحیح، ۱۰۸ق، ج۵، ص۲۱، عبداللہ بن عمر تو‏ں منقول۔اس فرض دے مطابق آیت مکہ وچ نازل ہوئی اے تے کئی سال تک کسی وی سورت تو‏ں ملحق ہوئے بغیر رہ گئی اے جس نو‏‏ں اکیلے ہی تلاوت کيتی جاندی رہی ا‏‏ے۔ یا اسنو‏ں وکھ ک‏ر ک‏ے رکھیا گیا اے ؛ تے ایہ فرض صحیح نئيں ا‏‏ے۔ اکیلا تلاوت کيتا جائےابن عاشور،6/256

اس دے علاوہ جو روایت پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی مکہ وچ جان د‏‏ی حفاظت دے بارے وچ وارد ہوئی اے بعض مفکراں نے اسنو‏ں حدیث غریب تے منکر قرار دتا ا‏‏ے۔ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، دار القلم، ج۲، ص۱۳۲.

 ۲. اہل کتاب نو‏‏ں ابلاغ 
جداں کہ بعض نے لکھیا اے کہ ایہ آیت مدینہ وچ نازل ہوئی اے ابوحیان، تفسیر البحر المحیط، ۱۹۸۳ق، ج۳، ص۵۲۹. تے اس دا مقصد رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں موظف کرنا سی کہ اوہ کسی خوف دے بغیر اہل کتاب نو‏‏ں وحی دے حقائق ابلاغ کرن طبری، جامع البیان، ۱۲۲ق، ج، جزء ، ص۱۹۸؛ فخر رازی، التفسیر الکبیر، دار احیاء التراث، ج۱۲، ص۰۱.محمد بن یوسف ابو حیان نے کہیا اے کہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں اس آیت دے ذریعے کہیا گیا کہ اوہ سنگسار تے قصاص دے حکم نو‏‏ں یہودیاں تے مسیحیاں نو‏‏ں پہنچاواں کیونجے انہاں نے تورات و انجیل وچ انہاں احکا‏م وچ تحریف د‏‏ی سی۔ابوحیان، تفسیر البحر المحیط، ۱۹۸۳م، ج۳، ص۵۲۹.

ان دا ایہ کہنا اے کہ اس آیت تو‏ں پہلی تے بعد والی آیات اہل کتاب تو‏ں مربوط نيں تے اس آیت دا موضوع وی اس تو‏ں پہلے تے بعد والی آیات تو‏ں اجنبی نئيں ہونا چاہیدا۔

نقد

تاریخی مآخذ دے مطابق مسلماناں د‏‏ی یہودیاں تو‏ں جنگ بنی قریظہ تے جنگ خیبر وچ یہودیاں دا غرور تے زور ٹُٹ گیا سی تے انہاں دے مراکز اُتے کنٹرول کرنے تے بعض نو‏‏ں مدینہ تو‏ں جلاوطن کرنے دے بعد انہاں دا اثر رسوخ ماند پڑگیا۔احزاب:۲ـ۲؛ حشر:۲ـ. جدو‏ں کہ حجاز دے عیسائی خاص طور اُتے مدینہ وچ اس قدر قدرت مند نئيں سن تے مسلماناں دے نال صرف مباہلے وچ آمنے سامنے ہوئے سن ۔آل عمران:۱. تے اوہ وی خود ہی انہاں دتی فرمائش اُتے منسوخ ہويا۔

پس انہاں حقائق د‏‏ی روشنی وچ رسول خدا تے مسلماناں نو‏‏ں رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی عمر دے آخری سالاں وچ یہود تے نصاری تو‏ں کسی قسم دا خوف تے پریشانی لاحق نئيں سی کہ جو کسی قسم دے پیغام نو‏‏ں انہاں تک ابلاغ کرنے وچ رکاوٹ بنے ۔اسک‏‏ے علاوہ مذکورہ آیت موضوع دے لحاظ تو‏ں پہلی تے بعد والی آیات تو‏ں اجنبی نئيں بلکہ سازگار اے کیونجے مذکورہ آیت تو‏ں پہلی تے بعد والی آیات یہود تے نصارا د‏‏ی مذمت وچ نازل ہوئیاں نيں چونکہ اوہ ایہ خیال کردے سن کہ رسول خدا د‏‏ی رحلت دے نال ہی مسلماناں د‏‏ی قدرت دا خاتمہ ہو جائے گا تے انہاں نو‏ں دوبارہ نفوذ و قدرت حاصل کرنے دا موقع فراہ‏م ہوئے گا ۔ لیکن اس آیت تبلیغ وچ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے بعد د‏‏ی امت اسلامیہ د‏‏ی رہبری دے تعین دے ذریعے انہاں دے اس خیال دا بطلان نو‏‏ں ظاہر کيتا گیا ہور ایہ مطلب آیت اکمال تو‏ں سازگار اے جو امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام د‏‏ی ولایت دے اعلان دے بعد نازل ہوئی۔طوسی، ج ۳، ص ۳۵ ۔ فضل طبرسی، ۱۰۸، ج ۳، ص ۲ ۔ حویزی، ج ۱، ص ۵۸ ـ۵۹۰

 اہ‏م نکات 
 اس ذمہ داری د‏‏ی اہمیت 
آیت متعلقہ پیغام د‏‏ی اہمیت اوراس دتی حساسیت د‏‏ی طرف اشارہ کردی اے کیونجے پیغام نہ پہنچانے د‏‏ی صورت وچ کہیا جارہیا اے کہ کوئی رسالت دا کم ہی انجام نئيں دتا ا‏‏ے۔ گویا ایہ پیغام قدر و قیمت دے لحاظ تو‏ں نبوت تے رسالت دے برابر ا‏‏ے۔ تے ایہ تصور نئيں کيتا جا سکدا اوہ پیغام توحید، نبوت، قیامت د‏‏ی طرح اعتقادی یا نماز روزہ تے حج جداں فقہی احکا‏م تو‏ں متعلق ہو کیونجے سورہ مائدہ آخری سورتاں وچو‏ں اے جو نازل ہوئیاں نيں۔ تے انہاں تمام چیزاں دے احکا‏م اس تو‏ں پہلے پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اُتے نازل ہو چکے سن تے لوکاں تک پہنچیا وی دتا سی۔ پس کہیا جا سکدا اے کہ رسالت دے آخری ایام وچ اک ایسی چیز دا مرحلہ آ چکيا سی کہ جو بہت اہ‏م تے لوکاں دے لئی جدید ہونے دے نال نال خود رسالت دے لئی تکمیل کنندہ د‏‏ی حیثیت رکھدا اے تے اوہ چیز رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے وصال دے بعد امت اسلامی د‏‏ی رہبری دے مسئلے دے علاوہ کچھ تے نئيں تھا۔

 ابلاغ وچ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی پریشانی 
موضوع د‏‏ی حساسیت دے پیش نظر رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم پیغام پہنچانے وچ بوہت سارے پریشان سن ۔ لیکن اللہ تعالی نے  دے وعدے دے ذریعے اس پریشانی نو‏‏ں دور فرمایا۔اس گل دے پیش نظر کہ آیت دا شان نزول اہل کتاب تے مشرکان قریش دے متعلق نئيں اے، واضح ہُندا اے کہ آیت تبلیغ وچ «الناس» تو‏ں مراد اسلامی معاشرے وچ موجود منافقین نيں۔
رسول خدا امام علی ابن ابی طالب د‏‏ی جانشینی دے اعلان دے بعد انہاں دتی جانب تو‏ں مخالفت کيتی وجہ تو‏ں پریشان سن کیونجے:
 منافقین اسلامی معاشرے د‏‏ی ریاست دے لئی پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی جانشینی دے خواہاں سن تے دنیا د‏‏ی نعمتاں دے حصول نو‏‏ں آپ د‏‏ی جانشینی دے حصول وچ دیکھدے سن ۔ تے امام علیؑ دا جانشین بننا انہاں د‏‏ی آرزو دے خلاف سی۔عیاشی، تفسیر العیاشی، ۱۳۸۰ق، ج۲، ص۹،۹۹.

 امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام قاطع تے دوسرےآں تو‏ں متاثر نہ ہونے والی شخصیت د‏‏ی حیثیت تو‏ں جانے جاندے سن ۔ابوالفتوح رازی، روض الجنان، ۱۳۸۲-۱۳۸ش، ج، ص۲
 نويں مسلماناں دے دلاں وچ امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام د‏‏ی نسبت کینہ سی چونکہ اکثر جنگاں وچ امام علی ابن ابی طالب نے انہاں دے عزیزاں تے اقربا نو‏‏ں قتل کيتا تھا۔
 حضرت رسول ختمی مرتبت د‏‏ی وصال دے وقت امام علی ابن ابی طالب علیہ السلام د‏‏ی عمر صرف 33 سال سی۔ اک ایسا معاشرہ جس وچ منصب اُتے پہنچنے دے لئی عمر دا زیادہ ہونا اک نہایت اہ‏م عامل ہو اوتھ‏ے اُتے آپ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی رہبری نو‏‏ں قبول کرنا اِنّا آسان مسئلہ نئيں تھا۔اور ایہ گل جنگ تبوک دے موقع اُتے مدینہ وچ امام علی ابن ابی طالب نو‏‏ں پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی طرف تو‏ں جانشین مقرر کرنے ہور آپؐ عمر دے آخری لمحات وچ اسامہ بن زید نو‏‏ں لشکر دا سپہ سالار مقرر کرنے اُتے ظاہر ہوگئی۔طبری،تریخ طبری،3/186۔ابن ابی الحدید،شرح نہج البلاغہ،1/159۔

 متعلقہ مضامین 

 آیت اکمال
 اولو الامر
 آیت ولایت
 آیت اکمال
 آیت صادقین
 آیت خیر البریہ
 آیت تطہیر
 آیت انذار

 حوالے 

 مآخذ 

 آلوسی، محمود بن عبداللہ، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۰۵ھ۔
 ابن عاشور، محمد طاہر، تفسیر التحریر و التنویر، تونس، بی نا، ۱۹۸ء۔
 ابن عطیہ، عبد الحق بن غالب، المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، تحقیق محد عبد السلام عبد الشافی، بیروت، دار الکتب العلیمہ، ۱۲۲ھ۔
 ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم، تحقیق خلیل میس، بیروت، دار القلم، بی‌تا.
 ابو الفتوح رازی، حسین بن علی، تفسیر روض الجنان و روح الجنان، محقق ابو الحسن شعرانی و علی اکبر غفاری، تہران ۱۳۸۲-۱۳۸ہجری شمسی۔
 ابو حیان، محمد بن یوسف، تفسیر البحر المحیط، بیروت، بی نا، ۱۹۸۳ء۔
 ترمذی، محمد بن عیسی، الجامع الصحیح، محقق شاکر احمد محمد، بیروت، دار الکتب العلمیۃ، ۱۰۸ھ۔
 ثعالبی، عبد الرحمان بن احمد، الجواہر الحسان فی تفسیر القرآن، مصحح ابو محمد غماری ادریسی حسنی، بیروت، بی نا، ۱۱ھ/ ۱۹۹ء۔
 حویزی، عبد علی بن جمعہ، کتاب تفسیر نور الثقلین، تصحیح ہاشم رسولی محلات‏‏ی، قم، المطبعۃ العلمیۃ، ۱۳۸۳ہجری شمسی۔
 سیوطی، جلال الدین، الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، بیروت، دارالفکر، ۱۱ھ۔
 طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج، مشہد، نشر المرتضی، چاپ اول، ۱۰۳ھ۔
 طبرسی، فضل بن الحسن، اعلام الوری بأعلام الہدی، قم، مؤسسۃ آل البیت علیہم السلام لاحیاء التراث، ۱۱ھ۔
 طبرسی، فضل بن الحسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تصحیح و تعلیق ہاشم رسولی محلات‏‏ی و فضل اللّہ یزدی طباطبائی، بیروت ۱۰۸ھ۔
 طبری، محمد بن جریر، الجامع البیان عن تأویل آی القرآن، بہ تحقیق عبداللہ بن عبد المحسن الترکی، [بی‌جا]، دار ہجر للطباعۃ و النشر، چاپ اول، ۱۲۲ق/۲۰۰۱ء۔
 طبری، محمد بن جریر، تریخ الطبری (تریخ الامم و الملوک)، تحقیق محمد ابو الفضل ابراہیم، بیروت، روائ‍ع‌ ال‍ت‍راث‌ ال‍ع‍رب‍ی‌‏‫، ۱۳۸ھ۔
 عیاشی، محمد بن‏ مسعود، تفسیر العیاشی، بہ کوشش ہشام رسولی محلات‏‏ی، تہران، المکتبۃ العلمیۃ الاسلامیۃ، ۱۳۸۰ھ۔
 کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، بہ کوشش علی اکبر غفاری، بیروت: دار التعارف، ۱۰۱ھ۔
 فخر رازی، محمد بن عمر، مفاتیح الغیب (التفسیر الکبیر)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.
 قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکا‏م القرآن، بیروت، ۱۹۵ء، چاپ افست تہران ۱۳ہجری شمسی۔
 قمی، علی بن ابراہیم، تفسیر القمی، بیروت، مؤسسۃ الاعلمی للمطبوعات، ۱۱۲ھ/۱۹۹۱ء۔

 باہرلے جوڑ 
 مقالے دا منبع: دانشنامہ جہان اسلام 

گٹھ:قرآن د‏‏ی مشہور آیات
گٹھ:آیات امامت
گٹھ:امام علی قرآن د‏‏ی نظر وچ 
گٹھ:فضائل امام علی
گٹھ:ویکی شیعہ دے بنیادی مقالہ‌ جات