تفضل حسین کشمیری

علامہ تفضل حسین کشمیری (1727تا 1801) ، جنہاں نو‏ں خان علامہ دا لقب دتا گیا، اک شیعہ عالم ، طبیعات دان تے فلسفی سن ۔ شیخ محمد اکرام، ”رود کوثر“، صفحہ 639 تو‏ں 640، ادارہ سبھیاچار اسلامیہ، جون (2005)۔وہ علمی دنیا وچ آئزک نیوٹن د‏‏ی کتاب ” فلسفہ طبیعت دے ریاضیا‏تی اصول “اور کئی دوسرے علمی رسالےآں دا عربی ترجمہ کرنے دے لئی مشہور نيں۔

 مڈھلا جیون تے تعلیم 
علامہ تفضل حسین کشمیری 1727 وچ سیالکوٹ وچ اک بااثر کشمیری خاندان وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دے دادا ،کرم اللہ، اپنے وقت دے اک بہت وڈے عالم سن تے انہاں نے لاہور دے گورنر معین الملک (میر منو) دے دربار وچ وزیر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔13 سال دتی عمر وچ سن کہ علامہ تفضل دا خاندان دہلی منتقل ہوئے گیا جتھے انہاں نے ممتاز سنی عالم دین ملیا نظام الدین سہالوی دے شاگردملا وجیہ تو‏ں بنیادی منطق اورفلسفہ د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ انہاں نے میرزا محمد علی تو‏ںقدیم ریاضی د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ 18 سال دتی عمر وچ اس دا کنبہ لکھنؤ چلا گیا جتھے اوہ فرنگی محل دے مدرس‏ے وچ داخل ہوگئے۔ جلد ہی انہاں دے ذہن وچ سنی مسلک اورروايتی فلسفہ د‏‏ی تعلیمات دے بارے وچ شکوک و شبہات پیداہو گئے تے انہاں نے خودسے تحقیق شروع کردتی۔ اس دے بعد انہاں نے شیعہ مسلک اختیار کيتا اورمعقولات وچ بطلیموسی فلکیات د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے گئے۔ Rizvi, "A Socio-Intellectual History of Isna Ashari Shi'is in India", Vol. 2, pp. 227–228, Ma’rifat Publishing House, Canberra, Australia (1986). انہاں نے فرنگی محل وچ معروف شیعہ صوفی ملا صدرا دا فلسفہ سکھیا سی Syed Ali Nadeem Rezavi, "Philosophy of Mulla Sadra and its Influence on India", Religion in Indian History, pp.177–186, New Delhi (2007). ، لیکن جلد ہی اس خیالی شبہ علم نو‏‏ں ترک ک‏ر ک‏ے حقیقی تعقل وچ مشغول ہوئے گئے۔ سائنس کےتریخ دان سائمن شیفر لکھدے نيں:

”نیوٹن د‏‏ی وفات دے سال وچ شمالی سیالکوٹ وچ پیدا ہونے والے تفضل حسین دا تعلق اک نامور گھرانے تو‏ں سی جو مغل دربار دے نیڑے سن تے انہاں نے شیعہ مسلک اختیار ک‏ر ليا سی ۔ انہاں نے شاہی راجگڑھ دہلی وچ منطق ، ریاضی تے فلسفہ طبیعت کيتی تعلیم حاصل کيتی ۔ 1745 وچ انہاں دے والد اودھ منتقل ہوگئےاور نواب شجاع الدولہ دے دربار وچ جلد ہی بلند مقام حاصل ک‏ر ليا ۔تفضل نے لکھنؤ دے مشہور مدرسہ دار العلوم فرنگی محل وچ داخلہ لیا جو ولندیزی تجارتی کمپنی د‏‏ی متروک عمارت وچ قائم ہويا سی جسنو‏ں 1693 وچ بادشاہ اورنگ زیب نے قبضے وچ لے ک‏ے ملا نظام الدین سہالوی دے حوالے ک‏ے دتا سی۔ ملیا نظام الدین سہالوی دے تیار کردہ درس نظامی وچ طلبہ نو‏‏ں امور مملکت چلانے دے لئی یونانی عربی معقولات تے اسلامی فقہ د‏‏ی تعلیم دتی جاندی سی۔ دار العلوم دا تعلیمی معیار مغل دربار دے نال نال برطانوی دربار وچ وی قدر د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھیا جاندا سی۔نوجوان تفضل دے گھرانے دا تعلق شرفا دے طبقے تو‏ں سی تے انہاں د‏‏ی ہندی فارسی روایت وچ عقلی علوم تے بولی و ادب وچ مہارت سیاسی طاقت حاصل کرنے د‏‏ی اک لازمی شرط سی، جو انہاں نے دہلی تے لکھنؤ وچ تعلیم دے دوران حاصل کيتی۔ انہاں نے ارسطوئی منطق تے اقلیدس و بطلیموس د‏‏ی ریاضی د‏‏ی عربی شروحات وچ مہارت دے نال نال فقہ تے مدیریت دا علم حاصل کيتا۔ “Simon Schaffer, "The Asiatic Enlightenments of British Astronomy", in: "The Brokered World: Go-Betweens and Global Intelligence, 1770–1820", p. 53, Watson Publishing International LLC, (2009).

 علمی خدمات 
الہ آباد وچ نواب شجاع الدولہ نے انھاں اپنے بیٹے سعادت علی خان دوم دا اتالیق مقرر کيتا۔ اوتھ‏ے کچھ تے طلبہ وی انہاں دے شاگرد بنے جنہاں وچ اک نوجوان سید دلدار علی نقوی سن، جو بعد وچ نجف چلے گئے تے لکھنؤ واپس آ ک‏ے اہل تشیع دے مجتہد اعلم بنے تے غفران مآب دے لقب تو‏ں مشہور ہوئے ۔ نواب آصف الدولہ دے زمانے وچ علامہ کشمیری کلکتہ وچ ایسٹ انڈیا کمپنی دے دربار وچ اودھ دے سفیر مقرر ہوئے ۔ اوتھ‏ے انہاں نے یونانی ، لاطینی تے انگریزی زباناں سیکھاں اورمغرب وچ برپا ہونے والے سائنسی انقلاب تو‏ں آشنا ہوۓ ۔ انہاں نے بروقت مسلم تے ہندوستانی تعلیمی ادارےآں د‏‏ی علمی پسماندگی نو‏‏ں ختم کرنے دے لئےمغربی سائنسداناں د‏‏یاں کتاباں نو‏‏ں عربی وچ ترجمہ کرنا شروع کيتا۔ Rizvi, "A Socio-Intellectual History of Isna Ashari Shi'is in India", Vol. 2, pp. 227–228, Ma’rifat Publishing House, Canberra, Australia (1986). اٹھارويں صدی عیسوی دے یورپ وچ سائنس نے تعلیمی درسگاہاں دے علاوہ کافی ہاؤسز ، ہوٹلاں ، دکاناں ، میلےآں تے ہور عوامی تھ‏‏انو‏اں اُتے مختلف علمی موضوعات پرہونے والے عوامی مباحثے د‏‏ی وجہ تو‏ں ترقی کیتی۔ اٹھارہويں صدی عیسوی دے اختتام تک کلکتہ ايس‏ے قسم دے ثقافتی تبادلے دا اک اہ‏م مرکز بن گیا سی جتھے جیمز فرگوسن د‏‏ی کتاب ” بجلی د‏‏ی مبادیات “ ، ٹائیبیریس کیالو د‏‏ی کتاب ”بجلی اُتے اک مکمل رسالہ“ تے انہاں د‏‏ی ”بجلی دے طبی استعمال دا عملی تے نظری مطالعہ “، جارج ایڈمز کے”مضامین بجلی “، تھامس بیڈڈوس کی”مصنوعی گیساں “، جین انٹوئن چیپل د‏‏ی کتاب ” کیمسٹری“اور”فلسفیانہ میگزین“جداں علمی جریدے د‏‏ی گردش جاری سی، جنہاں د‏‏ی بولی انگریزی سی۔ ایشیاٹک سوسائٹی، جو 1784 وچ ولیم جونز نے قائم کيتی سی ، فلسفیانہ مباحثاں دا اہتمام کردی سی۔ Savithri Preetha Nair, “Bungallee House set on fire by Galvanism: Natural and Experimental Philosophy as Public Science in a Colonial Metropolis (1794–1806)”; In: The Circulation of Knowledge Between Britain, India and China; pp. 45–74, Brill, (2013).

ایداں دے ماحول وچ علامہ تفضل حسین کشمیری نے علم د‏‏ی ترقی یافتہ شکل نو‏‏ں عربی بولی وچ منتقل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ سائمن شیفر انہاں دے ذوق و شوق نو‏‏ں بیان کردے نيں:

”تفضل صاحب صبح دے وقت اسلامی روایت تے فلسفہ د‏‏ی تشریحات تے ریاضی دا درس دیندے سن ۔ دوپہر دا کھانا اپنے برطانوی دوستاں دے نال کھاندے۔ فیر سہ پہر تے شام نو‏‏ں اسلامی فقہ دے مختلف مسالک دا درس دیندے۔ کمپنی د‏‏ی بولی اُتے تسلط حاصل کرنے دے لئی پہلے تاں انہاں نے ’انگلینڈ د‏‏ی تاریخ‘نامی کتابپڑھنا شروع د‏‏ی لیکن جلد ہی اسنو‏ں چھڈ دتا۔ان دے سابق دوست ولیم بلین صاحب ، جوبعد وچ لکھنؤ وچ معالج تعینات ہوۓ ، نے انہاں دے لئی مترجم دا کردار ادا کيتا۔ بلین نے اینڈرسن دے ناں خط وچ لکھیا کہ

’عام طور اُتے تفضل صاحب روزانہ میری مدد تو‏ں انگریزی کتاباں پڑھنے وچ اک یا دو گھینٹے صرف کردے نيں … جدید فلکیات انہاں نو‏‏ں بہت پسند اے … کیہ تسيں انہاں دے لئی سائنس یا ریاضی د‏‏ی عالی شاخوںکی کچھ کتاباں بھیج سکدے نيں؟‘

ریوبن بورو صاحب تے انہاں دے دوستاں دے توسط تو‏ںتفضل صاحب نے زیادہ مشکل علوم اُتے کم شروع کيتا۔ ان وچ اٹھارہويں صدی د‏‏ی ریاضی تے نظری طبیعات د‏‏ی کتاباں تے رسالے شامل سن ، انہاں وچ ویرسائیڈ دے علاقے نال تعلق رکھنے والے ماہر ریاضی دان ولیم ایمرسن د‏‏ی کتاب مکینکس (چھاپ 1769) وی شامل سی ، اک ایسا کم جو طلباء کوگلیلیو دے نظریۂ حرکت اورریاضیا‏تی تعقل سکھانے دے سلسلے وچ قابل اعتماد منبع تھی۔تفضل صاحب نے وولویچ وچ رائل ملٹری اکیڈمی وچ ریاضی دے پروفیسر تھامس سمپسن کےرسالہ الجبرا (چھاپ 1745) تے فرانسیسی ریاضی دے تجزیہ کار گیلوم ڈی ایل ہاپیٹل دے رسالہ تکونی قطعات (چھاپ 1707) نو‏‏ں وی حل کيتا۔ “Simon Schaffer, "The Asiatic Enlightenments of British Astronomy", in: "The Brokered World: Go-Betweens and Global Intelligence, 1770–1820", p. 57, Watson Publishing International LLC, (2009).

 آثار 
انہاں نے مندرجہ ذیل کتاباں تصنیف کاں: Rizvi, "A Socio-Intellectual History of Isna Ashari Shi'is in India", Vol. 2, pp. 227–228, Ma’rifat Publishing House, Canberra, Australia (1986).

 اپولونس د‏‏ی تکونی قطعات د‏‏ی شرح
 الجبرا اُتے دو مقالے
 دیوفانت کی تکونی قطعات د‏‏ی شرح
 سر آئزک نیوٹن د‏‏ی فلسفہ طبیعت دے ریاضیا‏تی اصول کا ترجمہ
 فزکس اُتے اک کتاب
 مغربی فلکیات تو‏ں متعلق اک کتاب

سائمن شیفر لکھدے نيں:

”نیوٹن دا ترجمہ کرنے د‏‏ی امنگ یقیناًقابل تحسین اے ۔تفضل صاحب دے کلکتہ آمد دے وقت نیوٹن د‏‏ی لاطینی بولی وچ لکھی گئی کتاب دا انگریزی (اینڈریو موٹ ، 1729) تے فرانسیسی (مارکس دتی شاتلے، 1759)زباناں وچ ترجمہ ہوئے چکيا سی۔ بظاہر عربی ترجمے دا کم 1789 دے وسط وچ شروع ہويا اورریوبن بوروصاحب د‏‏ی حوصلہ افزائی دے نال جاری رہیا۔ ستمبر 1789 وچ ولیم جونز نے مرہٹہ سردار سندتا کےدربار وچ اس وقت دے برطانوی نمائندے دے ذریعہ ولیم پامر نو‏‏ں دسیا سی کہ ،’ان دے دوست ‘ تفضل صاحب نیوٹن دے عربی ترجمے د‏‏ی تیاری ک‏ر رہ‏ے سن ۔ کم د‏‏ی پیشرفت د‏‏ی اطلاعات تفضل صاحب اینڈرسن نو‏‏ں تے ریوبن بوروصاحب شور نو‏‏ں لکھ بھیجیا کردے سن ۔ ریوبن بورو دے آثار تو‏ں اندازا ہُندا اے کہ انہاں نے علامہ تفضل نو‏‏ں اس کتاب اُتے لکھے گئے اپنے حاشیے دا ترجمہ کرنے دا مشورہ وی دتا۔انہاں نے نومبر 1790 وچ ایشیاٹک سوسائٹی وچ کہیا کہ

’ تھوڑا بہت وقت جو وچ کڈ پایا ہاں … اوہ نیوٹن دے آثار اُتے حاشیہ لگانےاور اک بہت ہی باصلاحیت مقامی (یعنی تفضل صاحب) نو‏‏ں سمجھانے وچ صرف ہُندا رہیا اے، جو انہاں دا عربی بولی وچ ترجمہ کررہے نيں۔‘

تفضل صاحب دے لئی ایہ برطانوی عقلی فلکیات وچ مہارت حاصل کرنے تے انھاں اپنی علمی روایت وچ شامل کرنے دا موقعہ سی۔ انہاں دے شیعہ ساتھیاں نے اس فلکیات وچ پیشرفت، سیاسی طاقت تے درباری سرپرستی وچ تعلق د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں سمجھ لیا سی۔“Simon Schaffer, "The Asiatic Enlightenments of British Astronomy", in: "The Brokered World: Go-Betweens and Global Intelligence, 1770–1820", pp. 60-61, Watson Publishing International LLC, (2009).

انہاں وچو‏ں کچھ کتاباں انیہويں صدی دے لکھنؤ وچ شیعہ حلفےآں وچ پڑھائی گئياں۔ Rizvi, "A Socio-Intellectual History of Isna Ashari Shi'is in India", Vol. 2, pp. 227–228, Ma’rifat Publishing House, Canberra, Australia (1986). انہاں دے جانشین سعادت علی خان دوم نے لکھنؤ وچ اک رصد گاہ د‏‏ی بنیاد رکھی۔ نواب غازی الدین حیدر تے نواب نصیرالدین حیدر نےبھی انہاں علوم نو‏‏ں سیکھنے والےآں د‏‏ی حوصلہ افزائی کیتی۔ Mushirul Hasan, "Resistance and Acquiescence in North India: Muslim Response to the West", Rivista Degli Studi Orientali, Vol. 67, Fasc. 1/2, pp. 83-105, (1993).

 جیمز ڈن وڈی د‏‏ی شاگردی وچ  
1792 وچ سکاٹ لینڈ نال تعلق رکھنے والے سائنس دان جیمز ڈن وڈی نے چین وچ اپنی قسمت آزمائی لیکن اوہ شہنشاہ نو‏‏ں متاثر کرنے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ 1794 وچ اوہ بہتر امکانات د‏‏ی امید وچ کلکتہ آ گئے تے قدرتی سائنس دے سلسلے وچ عوامی دروس دا اک سلسلہ شروع کيتا تے سائنسی مظاہر دے تجربےمنعقد کیتے، جنہاں وچ شریک ہونے والےآں نو‏‏ں ٹکٹ خریدنا ہُندے سن ۔ انہاں نے ریاضی ، فلکیات تے جیومیٹری دے نسبتاًمشکل موضوعات اُتے خصوصی درس دا وی اہتمام کيتا۔ Savithri Preetha Nair, “Bungallee House set on fire by Galvanism: Natural and Experimental Philosophy as Public Science in a Colonial Metropolis (1794–1806)”; In: The Circulation of Knowledge Between Britain, India and China; pp. 45–74, Brill, (2013). انہاں دا خیال سی کہ ریاضی د‏‏ی بولی استعمال کيتے بغیر علم د‏‏ی گہرائی وچ نئيں اُتریا جا سکدا۔ انہاں نے کہیا:”علم دے صرف انہاں شعبےآں وچ جنہاں اُتے ریاضی دا اطلاق کيتا گیا اے ، فلسفہ طبیعت اپنی تحقیقات نو‏‏ں یقین ، کامیابی تے افادیت دے نال انجام دینےپر فخر کرسکدا اے ۔“ان دا مننا سی کہ ریاضی سیکھے بغیر کوئی شخص علمی طور اُتے سکول کےبچےآں د‏‏ی سطح تو‏ں اگے نئيں ودھ سکدا۔ Savithri Preetha Nair, “Bungallee House set on fire by Galvanism: Natural and Experimental Philosophy as Public Science in a Colonial Metropolis (1794–1806)”; In: The Circulation of Knowledge Between Britain, India and China; pp. 45–74, Brill, (2013). علامہ تفضل حسین کشمیری 1789 وچ ہی جناب آئزک نیوٹن د‏‏ی فلسفہ طبیعت دے ریاضیا‏تی اصول کا عربی وچ ترجمہ کر چک‏‏ے سن ۔ 24 دسمبر 1794 وچ جدو‏ں ڈن وڈی صاحب نو‏‏ں کلکتہ وچ تدریس دا آغاز کيتے اک ماہ ہوئے چکيا سی، بُڈھے علامہ تفضل نے انہاں دے خصوصی درس وچ داخلہ لے لیا۔ ڈن وڈی صاحب نے پہلےانہاں نو‏ں روشنی دے قواعد تے فیر جیومیٹری د‏‏ی تعلیم دی۔ علامہ تفضل نو‏‏ں ترقی یافتہ ریاضی سیکھنے وچ بہت محنت کرنا پڑدی سی۔ ڈن وڈی صاحب نے اپنی ڈائری وچ لکھیا اے:”وڈی عجیب گل اے کہ جو آدمی اِنّی نظریہ پردازی کردا اے وہ اطلاقی ریاضی تو‏ں اس قدر لاعلم کیو‏ں اے ؟“ Savithri Preetha Nair, “Bungallee House set on fire by Galvanism: Natural and Experimental Philosophy as Public Science in a Colonial Metropolis (1794–1806)”; In: The Circulation of Knowledge Between Britain, India and China; p. 67, Brill, (2013). 
علامہ اُتے اودھ د‏‏ی سفارت د‏‏ی ذمہ داریاں دا بجھ وی سی ، چنانچہ انہاں نو‏ں کچھ عرصہ دے لئی درس دا سلسلہ منقطع کرنا پيا۔ لکھنؤ وچ نواب جدید انہاں دے سائنسی علم دے سیکھنے تے ترجمہ کرنے وچ بہت زیادہ مشغول ہونے اُتے ناراض ہوئے گئے سن ۔ Savithri Preetha Nair, “Bungallee House set on fire by Galvanism: Natural and Experimental Philosophy as Public Science in a Colonial Metropolis (1794–1806)”; In: The Circulation of Knowledge Between Britain, India and China; p. 69, Brill, (2013). نومبر 1795 وچ درس دا سلسلہ دوبارہ شروع ہويا تے اس بار ڈن وڈی صاحب نے انہاں نو‏ں تجربا‏تی فلکیات د‏‏ی تعلیم دی۔ درس وچ دو طرفہ تبادلے دا پہلو وی سی ، علامہ تفضل نے وی ڈن وڈی صاحب نو‏‏ں قدیم ہندوستانی تے عربی فلکیات دے متعلق آگاہ کيتا سی۔ Savithri Preetha Nair, “Bungallee House set on fire by Galvanism: Natural and Experimental Philosophy as Public Science in a Colonial Metropolis (1794–1806)”; In: The Circulation of Knowledge Between Britain, India and China; pp. 45–74, Brill, (2013).

 قدامت پرستاں د‏‏ی مخالفت 
مشہور عالم شاہ عبد العزیز دہلوی ولد شاہ ولی اللہ دہلوی نے انہاں نو‏ں ’ ملحد کامل‘ قرار دتا سی۔ Rizvi, "A Socio-Intellectual History of Isna Ashari Shi'is in India", Vol. 2, pp. 229, Ma’rifat Publishing House, Canberra, Australia (1986).

 شاگرد 

 نواب سعادت علی خان دوم
 آیت اللہ دلدار علی نصیرآبادی

 وفات 
1799 وچ انہاں اُتے ذہنی دباؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں فالج دا حملہ ہويا جس دے نتیجے وچ جسم دے بیشتر حصے نے کم کرنا چھڈ دتا۔ اوہ 3 مارچ 1801 نو‏‏ں بنارس تو‏ں لکھنؤ جاندے ہوئے انتقال کر گئے۔ شیعہ سیاح میرزا ابو طالب خان نے لندن وچ انہاں د‏‏ی وفات د‏‏ی اطلاع ملنے اُتے اپنے سفرنامے وچ ایہ مرثیہ لکھیا۔Rizvi, "A Socio-Intellectual History of Isna Ashari Shi'is in India", Vol. 2, pp. 229, Ma’rifat Publishing House, Canberra, Australia (1986).

افسوس! علم کا جام تمام  ہوگیا

کان گہرے  مطالب سننےکی لذت  سے محروم ہو گئے

وہ کہ جس  کا ذائقہ ابھی تالو سے لگا ہوا ہے

خوش ذائقہ مشروب،  جو عقل کی پیاس کو اور بھڑکاتا ہے

یہ زندگی تو  عاریتاًلئے ہوۓ لباس کی مانند ہے

شب کی زلفیں پریشان ہیں

ستارے شبنم  کے آنسوبہا رہے ہیں

تر آنکھیں لئے  ،غم میں ڈوبے ہوۓ ہیں

چونکہ وہ ، ان کا محبوب فلسفی ، مر گیا ہے

بھلا کون؟

جس نے اسلام کے پیروکاروں کے لئے ان کے  قوانین بیان کئے

ان کے فاصلے ، ان کے مدار اور اوقات ،

جن کا ایک حصہ  عظیم کوپرنیکس  نے کشف کیا

اوراس سے  بیشتر عظیم   نیوٹن نے مقام ثبوت کو پہنچایا

لیکن ، اب  رونا بیکار ہے

اب  ہم بے جان ہاتھوں  اور خالی آنکھوں سے

ان کے آثار کو دیکھتے ہیں

ہمارا معلم اول چلا گیا ہے

 ہور دیکھیۓ 

 ریوبن بورو
 جیمس ڈن وڈی
 شجاع الدولہ
 شاہ ولی اللہ دہلوی
 مرزا ابو طالب خان
 سرسید احمد خان
 پرویز ہود بھائی

 حوالے 

 باہرلے جوڑ 

 حیات علامہ تفضل حسین کشمیری
 جیمس ڈن وڈڈی دا تحریک تے قوت دے بارے وچ لیکچر
گٹھ:1801 دیاں موتاں
گٹھ:1727 دے جم
گٹھ:پاکستان وچ شیعیت
گٹھ:بھارت وچ شیعیت
گٹھ:ہندوستانی شیعہ شخصیتاں