تاج العلماء

علی محمد بن محمد بن دلدار علی نقوی نصیر آبادی (1262۔1312 ھ) تاج العلماء دے ناں تو‏ں معروف بر صغیر ہندوستان دے فقیہ، اصولی تے کثیر التالیف مصنف سن ۔ انہاں نے علم کلام وچ تشیع دے دفاع وچ متعدد کتاباں تصنیف کيتياں تے مذہب دا دفاع کيتا۔ تاج العلماء معتدل اخباری سن تے اس زمانہ وچ ہندوستان وچ رایج شدت پسند اخباریت اُتے تنقید کيتا کردے سن ۔ اوہ سیاسی و سماجی مسائل تے برطانوی و انگریزی استعمار تو‏ں مقابلے وچ فعال سن ۔ ايس‏ے طرح تو‏ں اوہ اردو بولی د‏‏ی تقویت جسنو‏ں اوہ ہندوستان دے مسلماناں دے اتحاد دا سبب سمجھدے سن، د‏‏ی راہ وچ اپنی تالیف و ترجمہ دے ذریعہ سعی کردے سن ۔

 ںسب 
تاج العلما د‏‏ی ولادت لکھنو (ریاست یو پی دے موجودہ مرکز) دے نیڑے نصیر آباد دے علمی و فقہی خاندان می ہوئی۔برای اختلاف در تریخ تولد، نك‌: لکهنوی، ج۲، ص۱۵۳؛ صدر الافاضل، ص۳۵؛ آقا بزرگ، طبقات، ج۱ ()، ص۱۲؛ حسینی، ج۱، ص۱۲ انہاں دے والد سلطان العلما بزرگ علما وچو‏ں سن ۔ بعض افراد انہاں دا شمار اپنے زمانے دے مجتہد و مروج دین دے عنوان تو‏ں کردے نيں۔ آقا بزرگ، الذریعة، ج، ص۱۲۰ان دے جد اعلیٰ سید دلدار علی نقوی (غفران مآب) وی علما وچو‏ں سن تے نہایت شہرت یافتہ سن ۔

 تعلیم 
تاج العلما نے ابتدائی تعلیم محمد علی لكهنوی، ملقب بہ قائمة الدین، محمد عباس شوشتری و احمد علی احمد آبادی جداں بزرگاں تو‏ں حاصل کيتی۔ اس دے بعد انہاں نے اپنے والد تو‏ں فقہ و اصول تے دوسرے علوم نقلی و عقلی د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ 1284 یا 1285 ھ وچ والد دے انتقال دے بعد انہاں نے عتبات عالیات د‏‏ی زیارت تے اوتھ‏ے تو‏ں علما تو‏ں کسب فیض دے لئی کربلا دا سفر کيتا۔ اس وقت تک اوہ علمی اعتبار تو‏ں کافی رشد تے متعدد کتاباں تالیف کر چک‏‏ے سن، اوتھ‏ے اوہ میرزا علی نقی طباطبائی جداں بزرگ عالم د‏‏ی طرف تو‏ں مورد احترام قرار پائے۔لکهنوی، ج۲، ص۱۵۳-۱۵

اسی طرح تو‏ں انہاں نے اوتھ‏ے زین العابدین مازندرانی، علی بحر العلوم، راضی نجفی و حسین فاضل اردكانی جداں شیعہ علما نو‏‏ں درک کيتا تے انہاں تو‏ں اجازہ روایت اخذ کيتا۔ لکهنوی، ج۲، ص۱۵-۱۵؛ صدر الافاضل، ص۳؛ حسینی، ج۱، ص۱۲ انہاں اجازات د‏‏ی تریخ تقریبا ماہ شوال تو‏ں ذی القعدہ تک د‏‏ی اے جس تو‏ں ایہ معلوم ہُندا اے کہ انہاں دا قیام اوتھ‏ے چند ماہ تو‏ں وی کم سی۔حسینی، ج۱، ص۱۲ ظاہرا اس سفر دے بعد اوہ اپنے وطن واپس آ گئے تے اس دے بعد کسی تے زمانہ وچ انہاں نے حج بیت اللہ دے لئی حجاز دا سفر کيتا ا‏‏ے۔صدر الافاضل، ص۳

 علمی و سماجی شخصیت 
ان د‏‏ی علمی زندگی دے سلسلہ وچ منابع وچ کوئی خاص معلومات ذکر نئيں ہوئی اے لیکن مختلف علوم وچ انہاں د‏‏ی تالیفات تو‏ں ہندوستانی معاشرہ وچ انہاں د‏‏ی علمی و سماجی حیثیت دا پتہ چلدا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ آقا بزرگ تہرانی شیعاں دے نزدیک علم قرآن و تفسیر دے مرتبہ دے ذکر وچ انہاں دا شمار سید مرتضی، امین الاسلام طبرسی، قطب راوندی و فخر الدین طریحی جسیی ہستیاں دے نال کيتا ا‏‏ے۔الذریعة، ج، ص۲۳۳ جس تو‏ں انہاں دے بلند علمی مرتبے دا پتہ چلدا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح تو‏ں انہاں نے اخباریت تو‏ں مقابلہ دے لئی اصولی مجتہدیننگاه کرن: لکهنوی، ج۲، ص۳-۳۸ تربیت کيتے تے اس سلسلہ وچ کئی کتاباں تصنیف کیتیاں۔

انہاں نے بوہت سارے شاگرداں د‏‏ی تربیت دے علاوہ جنہاں دا تذکرہ منابع وچ ہويا اے، مدتاں مسجد جامع نواب باغ وچ امام جماعت دے فرایض انجام دتے تے ایہ سلسلہ انہاں د‏‏ی رحلت تک جاری رہیا۔لکهنوی، ج۲، ص۱۵-۱۵۹

فکری مسائل د‏‏ی تبیین 

وہ تمام فکری و نظریا‏تی میدان وچ حاضر نظر آندے نيں۔ مثلا اوہ اخباریت دے سلسلہ وچ متعدل رویہ اخذ کرکے شدت پسند اخباریاں اُتے تنقید کردے نيں۔ ايس‏ے طرح تو‏ں اوہ سر سید احمد خان دے افکار و نظریات و دین نو‏‏ں ماڈرن بنانے دے مقابلہ وچ کئی کتاباں تالیف کرکے اظہار نظر کردے نيں۔ دوسرے ادیان دے سلسلہ وچ کتاباں تصنیف کرکے اوہ ہندوستان دے اسلامی معاشرہ نو‏‏ں انہاں وچ موجود ہور ادیان دے سماج تو‏ں پیش آنے والے خطرات تو‏ں محفوظ کرنے د‏‏ی کوشش کردے نيں۔

برطانوی استعمار تو‏ں مقابلہ

وہ سماجی امور وچ وی فعال سن ۔ برطانوی استعمار دے خلاف اوہ غیر مسلحانہ مقابلہ دا نظریہ رکھدے سن تے اس سلسلہ وچ فعالیت انجام دیندے سن ۔

اردو بولی د‏‏ی ترویج

انیہويں صدی عیسوی دے آخر برساں وچ انگریز ہندوستان وچ ہندی بولی نو‏‏ں فروغ دینا چاہندے سن تے انہاں دے مقابلے وچ مسلما‏ن اردو بولی نو‏‏ں فروغ دینا چاہندے سن ۔احمد، ص۲۰-۲۱ اس ماحول وچ سر سید احمد خان نے انجمن حمایت اردو تے اس دے بعد جامعہ دفاع اردو تے اس جداں ہور جامعہ لکھنو وچ معرض وجود وچ آئے تو‏ں کہ اردو بولی نو‏‏ں فروغ دے سکن۔زکریا، ۱۳ff؛ هاردی، ص۱۸۹ به بعد تاج العلما نے وی اس مسانو‏ں انجام دینے د‏‏ی غرض تو‏ں اردو بولی وچ تالیف و ترجمہ دا آغاز کيتا۔ 

 تصنیف و تالیف 
تاج العلما نے فقہ، اصول، کلام و سیاست جداں مختلف موضوعات اُتے بہت ساریاں کتاباں تالیف کيتی نيں۔

 فقہی و اصولی کتاباں 
 عماد الاجتہاد: ایہ کتاب فقہ استدلالی دے موضوع اُتے اے تے انہاں د‏‏ی اہ‏م ترین فقہی و اصولی تالیف وچ شمار ہُندی ا‏‏ے۔ انہاں نے اس کتاب وچ ہندوستان وچ رائج اخباری تفکر دا جواب دتا ا‏‏ے۔ البتہ اس سلسلہ وچ انہاں نے معتدل رویہ اختیار کيتا ا‏‏ے۔لكهنوی، مدرس، ج۲، ص۱۲؛ آقا بزرگ، طبقات، ج۱ ()، ص۱۲۵
فقہ و اصول وچ انہاں د‏‏ی بعض ہور تالیفات مندرجہ ذیل نيں:

 رسالہ حكمیہ
 رسالہ در نماز جمعہ
 رسالہ قصاص
 مسئلہ ربائیہ
 مناسک الحج
 وقایہ الذمار
 ارشاد الصائمین الی احکا‏م الدین
 رسالہ ای در حلیت طعـام (ظاهراً اہل کتاب)
 فصل الخطاب
 گوهر شب چراغ۔ن ك‌: الذریعہ، ج۵، ص۱۹۱، ج۱۸، ص۲۵۰؛ لکهنوی، ج۲، ص۱۱-۱۲؛ ہور صدر الافاضل، ص۳۸؛ مدرس، ج۱، ص۳۱۹
 المتن المتین: انہاں نے اس کتاب وچ غبار و دخان تو‏ں روزہ باطل نہ ہونے دے سلسلہ وچ اپنی رائے و حکم نو‏‏ں بیان کيتا ا‏‏ے۔ محمد حسین شہرستانی نے الشرح المبین نامی کتاب وچ اس کتاب اُتے تنقید د‏‏ی اے تے تاج العلما نے اپنا دفاع کردے ہوئے التعلیق الانیق نامی کتاب تحریر کيتی۔ ایہ کتاباں اک نال اک مجموعہ وچ لکھنو تو‏ں سنگی شکل وچ طبع ہو چکیاں نيں۔ن ك‌: لكهنوی، ج۲، ص۱۰-۱۳؛ صدر الافاضل، ص۳۸؛ آقا بزرگ، الذریعہ، ج۱۹، ص۱-۲

 تالیفات علم کلام 
ان د‏‏ی علم کلام دے سلسلہ د‏‏ی تالیفات نو‏‏ں کئی حصےآں مین تقسیم کيتا جا سکدا اے:

دینی نو اندیشی اُتے تنقید

جو کچھ نظریہ عقل گرائی دے عنوان تو‏ں سر سید احمد خان دے نظریہ فطرت و طبیعت انسانی دے عنوان تو‏ں انہاں دے عقائد وچ ظاہر ہويا اے تے جو دینی اصول و مبانینک: دایرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۹، ص۲؛ اسمیث، ص۱۵ دے سلسلہ وچ مکمل طور اُتے انہاں دے عقلی افکار نال تعلق رکھدا اے تے جو نظریہ نیچر و طبیعت دے ناں تو‏ں شہرت رکھدا اے، تاج العلما اس دے سخت مخالف سن تے انہاں نے اس نظریہ دے خلاف دو کتاباں تالیف کاں:

 حواشی القرآن (مطبوعہ)، سر سید احمد خان د‏‏ی تفسیر و هو الهدی و الفرقان دے ضمن وچ انہاں دے نظریات اُتے تنقید۔
 الاحتجاج العلوی یا ضربت علویہ (فارسی) بہ رد آراء نیچـری۔لكهنوی، ج۲، ص۱۱؛ آقا بزرگ، الذریعة، ج۱، ص۲۸۳؛ ج۱۵، ص۱۱

اہل کتاب دے رد وچ 

تاج العلما نے نقد اہل کتابصدر الافاضل، ص۳-۳ دے سلسلہ وچ ہونے والے جلست وچ حاضری دے علاوہ اس موضوع اُتے کئی کتاباں وی تالیف کيتی نيں۔ انہاں وچو‏ں بعض ایہ نيں:

 احتجاج علوی: ہور ادیان و فرق دے نال امام علی علیہ السلام دے مناظرات۔
 رد بر كشیش عماد الدین۔
 رسالہ فی السم الیهودیہ للنبی۔
 الصول العلویہ للذب عن الملة المحمدیہ (فارسی)۔
 عماد الدین ملاذ المؤمنین: مسیحیت دے رد وچ ۔
 لحن داوودی: مسیحی مولف د‏‏ی كتاب نغمۀ طنبوری دے رد وچ ۔
 یهودیہ۔لكهنوی، ج۲، ص۱۱-۱۲؛ صدر الافاضل، ص۳۸؛ آقا بزرگ، اوہی، ج۱۲، ص۲۳۲، ج۱۵، ص۳۳۱، ج۱۸، ص۲۹
 اثنا عشریہ فی بشارة الاحمدیہ، (عهدین وچ رسول خدا (ص) دے بارے بشارات)۔مشار، فهرست...، ص۱۸، مؤلفین...، ج، ص۵۹
 عدیمة المثالیة فی تجویز التصویر غیر المجسم (جواز ترسیم چہره انبیا)۔لکهنوی، ج۲، ص۱۰؛ آقا بزرگ، طبقات، ج۱ ()، ص۱۲

علم کلام د‏‏ی ہور کتاباں

 الزاد القلیل (طبع ۱۳۲۸ ھ): توحید و عدل جداں موضوعات پر۔
 جواب المسائل الزنجباریہ: عصمت حضرت آدم (ع) دے موضوع پر۔
 طریق النجاة فی بعض المسائل الكلامیہ (فارسی)آقابزرگ، الذریعة، ج۱۵، ص۱۹-۱۰
 رسالہ کلامی: سر مونڈھنے دے بارے وچ ۔لكهنوی، ج۲، ص۱۲

 تالیفات اردو 
جداں کہ اشارہ کيتا گیا انہاں نے ہندوستان دے مسلماناں دے درمیان اتحاد دے تقویت دے لئی اردو بولی د‏‏ی ترویج کيتی۔ اس مقصد تو‏ں انہاں نے اردو وچ کئی کتاباں تالیف و ترجمہ کیتیاں۔ ذیل وچ انہاں وچو‏ں بعض دا ذکر کيتا جا رہیا اے:

 ترجمہ قرآن کریمآقابزرگ، الذریعه، ج، ص۱۲
 ترجمہ مفاهیم نماز
 ترجمہ الفیہ شہید ثانی
 الارشادیہ (المواعظ الجنفوریہ)
 تحفة الواعظین
 دُرّ بی‌ بها
 شرح زیارت ناحیہ
 مواعظ اکبر پوریہ
 مواعظ جوادیہ
 مواعظ یونسیہ۔نگاه کرن: لکهنوی، ج۲، ص۱۰-۱۲؛ صدر الافاضل، ص۳۸؛ مدرس، ج۱، ص۳۲۰؛ ہور منزوی، ج، ص۲۲۳

ان د‏‏ی اردو د‏‏ی اکثر تصنیفات مواعظ و اخلاق دے موضوعات اُتے مشتمل نيں۔

آثار سیاسی

تاج العلما وی سر سید احمد خان د‏‏ی طرح انگریزاں تو‏ں غیر مسلحانہ مقابلہ دے حامی سن برای چنین موضعی از سوی سیداحمد، نگاه کنید: فخرداعی، ج۱، (ص) «ج» تے ہندوستان دے مسلماناں دے سیاسی افکار وچ موجود مشکل تے اس ضعف دے سبب نو‏‏ں حس ک‏ر رہ‏ے سن ۔ انہاں ہی نظریات د‏‏ی بنا اُتے انہاں نے کتاباں تالیف کیتیاں۔ جنہاں دا ذکر ذیل وچ کیہ جا رہیا اے:

 اسلامی ریاست دے ضعف دے اسباب تے اس دا علاج۔لكهنوی، ج۲، ص۱۲
 سیاست مدنی دے عجیب مسائل (سیاست و حکومت دے موضوع پر)۔لكهنوی، ج۲، ص۱۲
 امام زمان (عج) وچ جہاد دے عدم جواز اُتے رسالہ۔صدرالافاضل، ص۳۸
 رسالہ جہادیہ (فقہ)۔لكهنوی، ج۲، ص۱۱؛ آقا بزرگ، همان، ج۵، ص۲۹

 ہور کتاباں 
 علم منطق وچ کتاب تحریر کيتی ا‏‏ے۔ن ک: لکنهوی، ج۲، ص۱۰-۱۱؛ آقا بزرگ، الذریعخ، ج۲۱، ص۲۸۲؛ مشار، فهرست، ص۲۵
 نہج البلاغہ و بعض ہور ادعیہ دے ترجمے و شروح تے تقیہ و غدیر خم وغیرہ دے سلسلہ وچ ائمہ اہل بیت دے افکار انہاں دے بیانات د‏‏ی روشنی وچ تاج العلما د‏‏ی تالیفات وچ قابل تحقیق نيں۔نقوی، ج۱، ص۱۰۵؛ لکهنوی، ج۲، ص۱۱-۱۲؛ آقا بزرگ،‌ اوہی، ج، ص۱۸، ج۱۰، ص۱۳، ج۱۳، ص۲۱، ۲۲
 دعائے عدیلہ دا فارسی ترجمہ و زیارت ناحیہ مقدسہ د‏‏ی شرح، موعظہ عظیم آباد دے عنوان تو‏ں اردو بولی وچ ۔آقا بزرگ، ج، ص۱۰۲؛ ج۱۳، ص۲۵؛ ج۲۳، ص۲۱
 قاسم بن حسن د‏‏ی شادی دے اثبات وچ کتاب۔آقا بزرگ، ج، ص۲، ج۱، ص
 اخلاق دے موضوع اُتے کتاب جداں خلق حسنی، الخلق الحسینی، خلق محمدی، و رسالة فی الاخلاق و شرح اخلاق ناصری خواجہ نصیر الدین طوسی۔آقا بزرگ، ج، ص۲۵؛ لکهنوی، ج۲، ص۱۲

 حوالے 

 مآخذ 

 آقا بزرگ، الذریعہ
 آقا بزرگ، طبقات اعلام الشیعہ، بخش نقباء البشر، مشهد، ۱۰ق
 حسینی، احمد، تراجم الرجال، قم، ۱۱ق
 صدر الافاضل، مرتضی حسین، مطلع انوار، کراچی، ۱۰۲ق/۱۹۸۲ ع
 فخر داعی گیلانی، محمد تقی، مقدمہ بر ترجمہ و تفسیر القرآن سید احمد خان، تهران، علمی
 لکهنوی، محمد مهدی، نجوم السماء، قم، ۱۳۹ق/۱۹ ع
 مدرس، محمد علی، ریحانة الادب، تبریز، انتشارات شفق
 مشار، خان بابا، فهرست کتابهای چاپی عربی، تهران، ۱۳ش
 اوہی، مؤلفین کتاباں چاپی فارسی و عربی، تهران، ۱۳۲ش
 منزوی، خطی مشترک
 نقوی، حسین عارف، فهرست آثار چاپی شیعہ در شبہ قاره، اسلام آباد، مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان
 ہاردی، پ، مسلمانان هند بریتانیا، ترجمۀ حسن لاهوندی، مشهد، ۱۳۹ش

Ahmad, A., Studies in Islamic Culture in the Indian Environment, Lahore, ۱۹۰.*

A Socio- intellectual History of the Isnā ‘Asharī Shī’īs in India, New Delhi, ۱۹۸;Rizvi, A. A.*

Smith, W. C., Modern Islam in India, London, ۱۹.*

Zakaria, R., introd. Glimpses of Urdu Literature, *Bombay, ۱۹۱.*

گٹھ:تیرہويں صدی ہجری دے شیعہ فقہا
گٹھ:چودہويں صدی ہجری دے شیعہ فقہا
گٹھ:تیرہويں صدی ہجری دے شیعہ اصولی
گٹھ:چودہويں صدی ہجری دے شیعہ اصولی
گٹھ:لکھنو وچ مدفون افراد
گٹھ:علماء پاک و ہند
گٹھ:برصغیر دے علما
گٹھ:سید دلدار علی نقوی
گٹھ:شیعہ