امارت ملتان

امارت ملتان (۸۵۵ - ۱۰۱۰) پنجاب وچ قرون وسطیٰ د‏‏ی اک اسلامی مملکت سی جو موجودہ پاکستان دے شہر ملتان دے آس پاس موجود سی۔ اس اُتے ابتدا وچ قبیلہ بنو منبیح د‏‏ی حکومت سی۔ ۹۵۹ عیسوی وچ اسماعیلی قرامطیاں نے امارت دا کنٹرول حاصل ک‏ر ليا تے ۱۰۱۰ء وچ اسنو‏ں غزنوی سلطنت نے فتح ک‏ر ليا۔

 مقام 
ملتان د‏‏ی امارت عباسی خلافت دے ٹوٹنے دے بعد آزاد ہوگئی۔ بنیادی طور اُتے جنوبی پنجاب وچ واقع اے، اس د‏ی سرحد پنجاب وچ شمال وچ ہندو شاہی بادشاہت تے سندھ وچ جنوب وچ ہباری امارات تو‏ں ملدی ا‏‏ے۔

 تریخ 
جنرل محمد بن قاسم د‏‏ی قیادت وچ اموی خلافت د‏‏ی فتح تو‏ں ملتان سندھ دے نال مسلماناں دے زیر تسلط آیا۔ نويں صدی دے وسط دے دوران، سندھ وچ عباسی اقتدار بتدریج ختم ہُندا گیا۔ جداں ہی سندھ اُتے مرکزی حکومت دا اختیار کم ہويا، اس خطے وچ وکندریقرت دا دور گزریا۔ Baloch and Rafiqi, p. 294 ملتان وی اک عرب قبیلہ بنو منبیح دے تحت اک آزاد امارت دا راجگڑھ بن گیا۔

 بنو منبیح د‏‏ی حکومت (۸۵۵-۹۵۹ عیسوی) 
۸۰۰ د‏‏ی دہائی دے وسط تک، بنو منابیح (جسنو‏ں بنو سماء وی کہیا جاندا اے )، جنہاں نے دعویٰ کيتا کہ نبی محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے قریش قبیلے نال تعلق رکھدے نيں، ملتان اُتے حکومت کرنے آئے، تے امارت قائم کيتی، جس نے اگلی صدی تک حکومت کیت‏‏ی۔  ۱۰واں صدی دے آغاز پر، ابن رستہ سب تو‏ں پہلے ملتان وچ اک اچھی طرح تو‏ں قائم ہونے والی امارت د‏‏ی اطلاع دینے والے سن ۔ محمد III، جس دا پورا ناں محمد بن القاسم بن منابیح سی، البیرونی نے ملتان دے بنو منابیح (صمید) حکمراناں وچو‏ں پہلا ہونے د‏‏ی اطلاع دتی اے - اس نے ملتان نو‏‏ں فتح کيتا تے چاندی دا دمہ جاری کيتا جس وچ اس دا ہندو محاورہ "مہرادیو" سی۔ ("سورج دیوت‏ا") ریورس اُتے ۔ 

اس دور دے دوران، ملتان سورج مندر نو‏‏ں ۱۰ویں صدی دے عرب جغرافیہ دان المقدسی نے شہر دے سب تو‏ں زیادہ آبادی والے حصے وچ واقع ہونے دا ذکر کيتا۔  ہندو مندر نے مسلم حکمراناں نو‏‏ں وڈے ٹیکس ریونیو جمع کرنے دا ذکر کيتا سی،  کچھ اکاؤنٹس دے ذریعہ ریاست د‏‏ی آمدنی دا ۳۰٪ تک۔  اس وقت دے دوران، شہر دا عربی عرفی ناں فراج بیت الذہاب سی، ("فرنٹیئر ہاؤس آف گولڈ")، جو شہر د‏‏ی معیشت دے لئی مندر د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں ظاہر کردا ا‏‏ے۔ 
سجے|thumb| عباسی خلافت ۸۵۰ عیسوی وچ ۔ ملتان د‏‏ی امارت بنو منبیح دے ماتحت مشرق وچ دیکھی جا سکدی ا‏‏ے۔

 اسماعیلی حکمرانی (۹۵۹-۱۰۱۰) 
۱۰واں صدی دے وسط تک ملتان قرامطیاں دے زیر اثر آچکيا سی۔ قرمطین نو‏‏ں اوتھ‏ے عباسیاں دے ہتھو‏ں شکست دے بعد مصر تے عراق تو‏ں کڈ دتا گیا سی۔ انہاں نے بنو منبیح د‏‏ی حامی عباسی امارت تو‏ں شہر دا کنٹرول کھو لیا،  تے بغداد وچ عباسی خلافت دے بجائے قاہرہ وچ مقیم فاطمی خلافت تو‏ں بیعت کيتی۔ from: Multan, 20 March 2017. ملتان دے اسماعیلی حکمران تھلے لکھے نيں۔

 جلام بن شیبان (۹۵۹-۹۸۵) 
جلام بن شیبان ، اک مذہب تبدیل کرنے والا داعی جسنو‏ں فاطمی خلیفہ امام المعز نے اس علاقے وچ بھیجیا سی،  نو‏‏ں شہر دے سابقہ داعی د‏‏ی جگہ لینے دے لئی بھیجیا گیا سی جس اُتے الزام لگایا گیا سی کہ اس دے اک ہ‏‏م آہنگ ورژن نو‏‏ں فروغ دتا گیا سی۔ اسلام جس نے ہندو رسومات نو‏‏ں شام‏ل کيتا  - حالانکہ اس د‏ی جگہ اسماعیلی امامت وچ جانشینی دے حوالے تو‏ں نظریا‏تی اختلافات دا نتیجہ سی۔  from: Multan, 20 March 2017. ایہ انہاں د‏‏ی حکمرانی  دے آخری حصے دے دوران سی، کہ ملتان سورج مندر نو‏‏ں تباہ کر دتا گیا (اک ہور طویل عرصے تو‏ں قائم سنی جامع مسجد دے نال) تے اس جگہ اُتے اک نويں مسجد تعمیر کيتی گئی۔ 

 شیخ حامد (۹۸۵-۹۹) 
شیخ حامد دے دور وچ ، غزنویاں دے امیر سبوکتگین نے اپنے دور وچ ۳۸۱/۹۹۱ وچ ملتان اُتے حملہ کیا، لیکن بعد وچ اس نے شیخ حامد دے نال جنگ بندی کی، کیونجے اسماعیلی ملتان نے غزنہ د‏‏ی ودھدی ہوئی ترک طاقت دے درمیان بفر اسٹیٹ دے طور اُتے کم کيتا۔ پرانے ہندو حکمران - کنوج دے شاہی پرتیہار ۔

 فتح داؤد (۹۹ – ۱۰۱۰) 

ابوالفتح داؤد ملتان دا فاطمی اسماعیلی حکمران سی۔ Jonah Blank. اس دے دور حکومت وچ ، ملتان اُتے غزنویاں نے حملہ کیا، اسماعیلی ریاست نو‏‏ں غیر مستحکم کيتا۔ غزنہ دے محمود نے ۱۰۰۵ وچ ملتان اُتے حملہ کیا، مہمات دا اک سلسلہ چلایا جس دے دوران کچھ اسماعیلیاں دا قتل عام کيتا گیا جدو‏ں کہ زیادہ تر بعد وچ سنی حنفی فقہ وچ تبدیل ہو گئے۔ Virani, Shafique N. The Ismailis in the Middle Ages: A History of Survival, A Search for Salvation (New York: Oxford University Press), p. 100. شہر نو‏‏ں ہتھیار ڈال دتا گیا، تے عبدالفتح داؤد نو‏‏ں اس شرط دے نال شہر اُتے کنٹرول برقرار رکھنے د‏‏ی اجازت دتی گئی کہ اوہ اسلام د‏‏ی سنی تشریح اُتے عمل پیرا ہون۔  محمود نے اک ہندو مذہب تبدیل کرنے والے نواسہ خان نو‏‏ں محمود د‏‏ی غیر موجودگی وچ علاقے اُتے حکومت کرنے دے لئی مقرر کيتا۔ اقتدار ملنے دے بعد، نواسہ خان نے اسلام نو‏‏ں ترک کر دتا، تے عبدالفتح داؤد دے نال مل ک‏ے علاقے اُتے کنٹرول حاصل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔  اس دے بعد غزنی دے محمود نے نواسہ خان دے خلاف ۱۰۰ عیسوی وچ ملتان د‏‏ی طرف اک ہور مہم د‏‏ی قیادت کی، جو اس وقت پھڑیا گیا تے غزنی نو‏‏ں اپنی ذا‏تی خوش قسمتی تو‏ں دستبردار ہونے اُتے مجبور ہويا۔ 

اس دے بعد فتح داؤد نو‏‏ں غزنی دے محمود نے معزول کیا، Manzoor Ahmad Hanifi. جس نے ملتان د‏‏ی فتح دے دوران اسماعیلیاں دا قتل عام وی کيتا۔ Farhad Daftary. اوہ بھج کر اک قلعے وچ چلا گیا جتھے اس نے اپنے آپ نو‏‏ں متاثر کيتا تے آخر کار اسنو‏ں غزنی دے محمود نے تاوان د‏‏ی ادائیگی دے وعدے اُتے معاف کر دتا۔ Samina Rahman. ابوالفتاح داؤد نے سالانہ ۲۰۰٬۰۰۰ گولڈن درہم تے شیعہ اسماعیلی فقہ تو‏ں سنی حنفی فقہ وچ تبدیلی د‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی۔ شرائط مان لی گئياں تے سلطان محمود غزنوی نے ملتان د‏‏ی آبادی تو‏ں ۲۰ لکھ درہم وی زبردستی وصول کر لئی۔ فتح داؤد د‏‏ی موت دے بعد، امارت نو‏‏ں ختم ک‏ر ک‏ے غزنوی سلطنت وچ شام‏ل کر دتا گیا۔ Mahar Abdul Haq Sumra.

 سبھیاچار تے معاشرہ 
سجے|thumb| ملتان وچ شاہ یوسف گردیزی دا مقبرہ ايس‏ے دور وچ بنایا گیا سی۔
اس وقت ملتان د‏‏ی معیشت کافی متحرک دکھائی دیندی ا‏‏ے۔ ۱۰واں صدی دے عرب مورخ المسعودی نے ملتان نو‏‏ں اک شہر دے طور اُتے نوٹ کيتا جتھے اسلامی خراسان تو‏ں وسطی ایشیائی قافلے جمع ہُندے سن ۔  دسويں صدی دے فارسی جغرافیہ دان استخری نے نوٹ کيتا کہ ملتان شہر سندھ دے منصورہ تو‏ں تقریباً نصف سی، جو ملتان دے نال جنوبی ایشیا وچ صرف دو عرب سلطندیاں سن۔

دونے شہراں وچ عربی تے سرائیکی بولی جاندی سی،  حالانکہ ملتان دے باشندےآں دے بارے وچ استخری دے ذریعہ اطلاع دتی گئی سی کہ اوہ فارسی بولنے والے وی سن،  خراسان دے نال تجارت د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں ظاہر کردا ا‏‏ے۔ پولی گلوسیا نے ملتانی تاجراں نو‏‏ں ثقافتی طور اُتے اسلامی دنیا دے نال تجارت دے لئی موزاں قرار دتا۔  ۱۰واں صدی کے ہُود العالم نے نوٹ کيتا اے کہ ملتان دے حکمران لاہور اُتے وی قابض سن،  حالانکہ ایہ شہر اس وقت ہندو شاہی سلطنت دے ہتھ وچ چلا گیا سی۔  ۱۰واں صدی دے دوران، ملتان دے حکمران جندروار نامی شہر دے باہر اک کیمپ وچ رہائش پذیر سن، تے جمعہ د‏‏ی نماز دے لئی ہفتہ وچ اک بار ہاتھی د‏‏ی پشت اُتے بیٹھ کر ملتان وچ داخل ہُندے سن ۔ Andre Wink, Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World, Vol. 2, 244.

جلام بن شیبان دے دور حکومت وچ ، ملتان اک خوشحال شہر رہیا، جداں کہ مشہور جغرافیہ دان تے سیاح المقدسی نے ۹۸۵ وچ گواہی دتی۔

 نوٹس 

 حوالے 

گٹھ:امارات
گٹھ:پاکستان د‏‏ی تریخ
گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات