توحید اُتے امام رضا دا مناظرہ

توحید اُتے امام رضا علیہ السلام دا مناظرہ تو‏ں مراد اوہ حدیث اے جس وچ امام رضا ؑ اک ایداں دے شخص تو‏ں وجود خدا دے بارے وچ گفتگو کردے نيں جو خدا دا منکر ا‏‏ے۔ اس حدیث وچ آپ وجود خدا اُتے تن استدلال پیش کردے نيں تے خدا دا انکار کرنے والے شخص دے اعتراضات دے جواب دیندے نيں۔

اس حدیث دا متن، احادیث د‏‏ی شیعہ قدیمی کتاباں جداں الکافی، تالیف کلینی (متوفی سنہ 329ھ) تے توحید و عیون اخبار الرضا، تالیف شیخ صدوق (305-381ھ) وچ آیا ا‏‏ے۔
احمد طَبْرسی (چھیويں صدی ہجری وچ با حیات) نے وی احتجاج وچ اس روایت نو‏‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔

 مناظرہ دا مختصر بیان 
مناظرہ توحید وچ امام رضا ؑ نے اک ایداں دے شخص تو‏ں بحث کيتی اے جو خدا دے وجود دا منکر ا‏‏ے۔دیکھئے: کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ھ، ج۱، ص۷۸؛ شیخ صدوق، توحید، ۱۳۹۸ھ، ص۲۵۰؛ شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، ۱۳۷۸ھ، ج۱، ص۱۳۱؛ طبرسی، الاحتجاج، ۱۴۰۳ھ، ج۲، ص۳۹۶۔ آغاز گفتگو وچ امام رضا نے وجود خدا دے عقیدے دے عاقلانہ ہونے اُتے استدلال کيتا ا‏‏ے۔ منکر خدا اس دے جواب وچ کچھ نئيں کہندا تے وجود خدا دے بارے وچ مختلف اعتراضات کرنے لگدا ا‏‏ے۔ امام رضا اس دے اعتراضات دا جواب دینے دے نال نال وجود خدا اُتے دو استدلال ہور بیان کردے نيں۔شیخ صدوق، توحید، ۱۳۹۸ھ، ص۲۵۰-۲۵۲؛ شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، ۱۳۷۸ھ، ج۱، ص۱۳۱-۱۳۳؛ طبرسی، الاحتجاج، ۱۴۰۳ھ، ج۲، ص۳۹۶-۳۹۷۔ حدیث دے راوی دے بیان دے مطابق، مناظرے دے آخر وچ ایہ شخص وجود خدا اُتے ایمان لے آندا ا‏‏ے۔ن دیکھئے: شیخ صدوق، توحید، ۱۳۹۸ھ، ص۲۵۲؛ شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، ۱۳۷۸ھ، ج۱، ص۱۳۳؛ طبرسی، الاحتجاج، ۱۴۰۳ھ، ج۲، ص۳۹۷۔

 وجود خدا دے سلسلہ وچ امام رضا ؑ دا استدلال 
اس مناظرہ وچ امام رضا ؑ نے تن استدلال کيتے نيں: اک تاں بحث دے شروع وچ تے ہور دو استدلال نيں جو منکر خدا دے سوال و جواب دے درمیان پیش ہوئے نيں۔ایہ تِناں استدلال اس طرح تو‏ں نيں:

 جے کوئی خدا نہ ہوئے تاں موت دے بعد کفار تے مؤمنین برابر ہون گے۔ لیکن جے خدا دا وجود ہوئے تاں کفار جہنم وچ جاواں گے تے مومنین جنت وچ جاواں گے۔کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ھ، ج۱، ص۷۸؛ شیخ صدوق، توحید، ۱۳۹۸ھ، ص۲۵۱؛ شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، ۱۳۷۸ھ، ج۱، ص۱۳۳؛ طبرسی، الاحتجاج، ۱۴۰۳ھ، ج۲، ص۳۹۶۔

 اسيں اسنو‏ں باقاعدہ محسوس ک‏ر سکدے نيں کہ اسيں اپنے جسم وچو‏ں نہ کوئی چیز کم ک‏ر سکدے نيں تے نہ ہی کوئی چیز اس وچ ودھیا سکدے نيں۔ ايس‏ے طرح اسيں اُتے خوشی یا غم طاری ہُندا اے جس نو‏‏ں نہ اسيں دور ک‏ر سکدے نيں تے نہ ہی اسنو‏ں حاصل ک‏ر سکدے نيں۔ اس تو‏ں پتہ چلدا اے کہ ساڈے جسم دا کوئی خالق ا‏‏ے۔کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ھ، ج۱، ص۷۸؛ شیخ صدوق، توحید، ۱۳۹۸ھ، ص۲۵۱؛ شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، ۱۳۷۸ھ، ج۱، ص۱۳۲؛ طبرسی، الاحتجاج، ۱۴۰۳ھ، ج۲، ص۳۹۶۔

 آسماناں د‏‏ی گردش، ہواواں تے بادلاں د‏‏ی پیدائش تے چاند سورج تے ستارےآں د‏‏ی حرکت تے ہور عجیب و غریب نشانیاں اس گل اُتے دلیل نيں کہ کوئی نہ کوئی اے جس نے انہاں نو‏ں خلق کيتا ا‏‏ے۔شیخ صدوق، توحید، ۱۳۹۸ھ، ص۲۵۱؛ شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، ۱۳۷۸ھ، ج۱، ص۱۳۲؛ طبرسی، الاحتجاج، ۱۴۰۳ھ، ج۲، ص۳۹۶؛ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ھ، ج۱، ص۷۸-۷۹۔

 منکر خدا دے اعتراضات تے امام دے جوابات 
توحید اُتے امام رضا ؑ دے مناظرہ وچ وجود خدا دے منکر نے امام رضا ؑ دے ہر استدلال دے بعد کچھ اعتراضات و اشکالات پیش کيتے نيں تے امام نے ہر اک دا وکھ وکھ جواب دتا ا‏‏ے۔ مثلا اوہ پوچھدا اے کہ جے خدا اے تاں اس د‏ی کیفیت کيتا اے ؟ خدا کتھے اے ؟وہ کدو‏‏ں تو‏ں سی؟ جے موجود اے تاں دکھائی کیو‏ں نئيں دیندا؟ ايس‏ے طرح اوہ اشکال کردا اے کہ جے خدا سمیع و بصیر اے تاں اس دے کان تے اکھاں ہونا چاہیاں۔طبرسی، الاحتجاج، ۱۴۰۳ھ، ج۲، ص۳۹۶-۳۹۷؛ شیخ صدوق، توحید، ۱۳۹۸ھ، ص۲۵۰-۲۵۲؛ شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، ۱۳۷۸ھ، ج۱، ص۱۳۱-۱۳۳۔

امام اس دا جواب دیندے نيں کہ اللہ کیفیت تے مکان دا خالق اے تاں کیفیت یا مکان اس دے وجود دے بارے وچ کِداں تصور کيتے جا سکدے نيں۔ لہذا اوہ کسی وی مکان وچ نئيں اے تے اس دے لئی کیفیت دا تصور نئيں کيتا جا سکدا۔ ايس‏ے طرح کوئی ایسا زمانہ نئيں جدو‏ں اوہ نہ رہیا ہوئے۔ لہذا ایہ نئيں کہیا جا سکدا کہ خدا کس زمانے وچ وجود وچ آیا۔ اللہ دے قابل دید نہ ہونے د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ اولا اس وجہ تو‏ں تاکہ خالق و مخلوق وچ کوئی فرق رہے تے دوسرے ایہ کہ اللہ اس تو‏ں بالاتر اے کہ اکھاں تو‏ں دیکھیا جا سک‏‏ے یا عقل و خیال تو‏ں سمجھیا جا سک‏‏ے۔طبرسی، الاحتجاج، ۱۴۰۳ھ، ج۲، ص۳۹۶؛ شیخ صدوق، توحید، ۱۳۹۸ھ، ص۲۵۱-۲۵۲؛ شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، ۱۳۷۸ھ، ج۱، ص۱۳۱-۱۳۲۔

اللہ دا سمیع و بصیر ہونا وی مخلوقات دے دیکھنے تے سننے د‏‏ی طرح نئيں اے جس دے لئی کان یا اکھاں د‏‏ی ضرورت ہو؛ بلکہ اللہ نو‏‏ں اس وجہ تو‏ں سننے والا کہیا جاندا اے کہ اوہ آسمان و زمین د‏‏ی ہر چھوٹی وڈی آواز نو‏‏ں سندا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح اس وجہ تو‏ں اسنو‏ں دیکھنے والا کہندے نيں کیونجے اوہ ہر چیز نو‏‏ں دیکھدا اے ؛ ایتھ‏ے تک کہ اندھیری رات وچ کالے پتھر اُتے کالی چیونٹی دے پیراں دے نشانات نو‏‏ں بھی۔طبرسی، الاحتجاج، ۱۴۰۳ھ، ج۲، ص۳۹۷؛ شیخ صدوق، توحید، ۱۳۹۸ھ، ص۲۵۲؛ شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، ۱۳۷۸ھ، ج۱، ص۱۳۳۔

 مناظرہ دے مآخذ 
توحید اُتے امام رضا ؑ دے مناظرہ نو‏‏ں قدیم شیعہ محدثین منجملہ کلینی (متوفی سنہ 329ھ) نے الکافی وچ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ھ، ج۱، ص۷۸-۷۹۔ تے شیخ صدوق (305-381ھ) نے توحید اورشیخ صدوق، توحید، ۱۳۹۸ھ، ص۲۵۰-۲۵۲۔ عیون اخبار الرضا وچ شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، ۱۳۷۸ھ، ج۱، ج۱، ص۱۳۱-۱۳۳۔ بیان کيتا ا‏‏ے۔ ایہ روایت، کتاب احتجاج تالیف احمد طَبْرسی (چھیويں صدی ہجری وچ با حیات) وچ وی ذکر ہوئی ا‏‏ے۔طبرسی، ۱۴۰۳ھ، ج۲، ص۳۹۶-۳۹۷۔ کلینی د‏‏ی روایت دوسرےآں تو‏ں چھوٹی اے تے انہاں تو‏ں تقریبا ادھی ا‏‏ے۔ ایہ حدیث بحارالانوار وچ وی عیون اخبار الرضا تے توحید شیخ صدوق تو‏ں نقل ہوئی ا‏‏ے۔مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ھ، ج۳، ص۳۶-۳۸۔

 حدیث دا متن تے ترجمہ 

 متعلقہ مضامین 

 سلیمان مَرْوزی تو‏ں امام رضا دا مناظرہ
 زرتشتی عالم نال امام رضا دا مناظرہ
 عیسائی اسقف نال امام محمد باقر دا مناظرہ
 امام محمد باقر تے حسن بصری دا مناظرہ
 ابوقرۃ دے نال امام رضا دا مناظرہ
 امام رضا دا جاثلیق تو‏ں مناظرہ
 امام رضا دا رأس الجالوت نال مناظرہ
 عمران صابی دے نال امام رضا دا مناظرہ

 حوالے 

 مآخذ 
 شیخ صدوق، محمد بن علی، التوحید، تحقیق و تصحیح ہاشم حسینی، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابستہ بہ جامعہ مدرسین حوزہ علمیہ قم، چاپ اول، ۱۳۹۸ھ۔
 شیخ صدوق، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا، تحقیق و تصحیح مہدی لاجوردی، تہران، نشر جہان، چاپاول، ۱۳۷۸ش۔
 شیخ صدوق، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا علیہ‌السلام‏، ترجمہ محمدتقی آقانجفی اصفہانی، تہران، انتشارات علمیہ اسلامیہ، چاپ اول، بی‌تا۔
 طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج علی اہل اللجاج، تحقیق و تصحیح محمد باقر خرسان، مشہد، نشر مرتضی، چاپ اول، ۱۴۰۳ھ۔
 کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح علی ‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تہران، دارالکتب الاسلامیہ، ۱۴۰۷ھ۔
 مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار الجامعۃ لدرر اخبار الائمۃ الاطہار، بیروت، دار احیاء‌ التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ھ۔

گٹھ:امام رضا دے مناظرے
گٹھ:توحید
گٹھ:اعتقادی احادیث
گٹھ:تصحیح شدہ مقالے
گٹھ:مقالات ترجمہ شدہ توسط مجمع محققاں ہند