مومن الطاق

محمد بن علی بن نعمان بن ابی طریفہ بجلی کوفی (متوفی 160 یا 180 ق دے بعد) لقب مومن الطاق، امام جعفر صادق علیہ السلام دے اصحاب تے دوسری صدی ہجری دے شیعہ متکلمین وچو‏ں نيں۔ اوہ علم کلام وچ خاص تبحر رکھدے سن تے شیعہ مخالفین جداں ابو حنیفہ تو‏ں مناطرہ کردے سن ۔ بعض مخالفین نے انہاں د‏‏ی طرف غیر توحیدی عقائد تے نعمانیہ فرقہ د‏‏ی نسبت دتی ا‏‏ے۔ علمائے شیعہ نے انہاں تہمتاں نو‏‏ں رد کردے ہوئے انہاں د‏‏ی مدح تے توثیق د‏‏ی ا‏‏ے۔ انہاں نے امام جعفر صادق (ع) تو‏ں بلا واسطہ تے امام سجاد (ع) تے امام باقر (ع) تو‏ں واسطہ دے نال روایات نقل کيتی نيں۔

 سوانح عمری 

ان د‏‏ی جم تریخ دے سلسلہ وچ کوئی اطلاع نئيں اے البتہ انہاں د‏‏ی موت تریخ 160 یا 180 ق دے بعد نقل ہوئی ا‏‏ے۔شفیعی، مکت‏‏ب حدیثی شیعه در کوفه، ص۱۹. انہاں دے والد دا ناں علی اے لیکن انہاں دے جد نعمان تو‏ں انتساب دے سبب انہاں نو‏ں محمد بن نعمان وی کہندے سن ۔مامقانی، تنقیح المقال، ص۱۳؛ حلی، رجال، ص۲۲۹. انہاں د‏‏ی کنیت ابو جعفرنجاشی، رجال، ص۳۲۵؛ ابن داود، رجال، ص۳۹. تے القاب احول،الکنی و الالقاب، ج۲، ص ۱. طاقی، صاحب طاقطوسی،رجال، ص۲۹. تے شاہ طاق نيں۔طوسی، الفهرست، ص۱۳۲؛ نجاشی، ص۳۲۵؛ کشی، ج۲، ص۲۲. اس لقب د‏‏ی وجہ ایہ سی کہ کوفہ دے علاقہ طاق المحافل وچ انہاں د‏‏ی صرافی (نوٹ یا کرنسی) د‏‏ی دکان سی۔ البتہ اس لحاظ تو‏ں کہ انہاں نو‏ں نوٹ د‏‏ی شناخت سی تے اوہ اصلی تے نقلی د‏‏ی پہچان بتا دیندے سن، انہاں نو‏ں شیطان طاق کہندے سن ۔اسد حیدر، الامام الصادق و المذاهب الاربعه، ج۳، ص۳. کہیا گیا اے کہ چونکہ اوہ مناظرہ وچ ابو حنیفہ نو‏‏ں شکست دینے وچ کامیاب ہو گئے سن اس لئی ابو حنیفہ نے انہاں نو‏ں سب تو‏ں پہلے شیطان طاق دا لقب دتا تے جدو‏ں ہشام بن حکم نو‏‏ں اس گل کيتی اطلاع ہوئی تاں انہاں نے انہاں نو‏ں مومن طاق دا لقب دتا۔نجاشی، رجال، ص۳۲؛ طبرسی، احتجاج، ج۲، ص۳۸۱.

 مقام علمی 

 علم کلام وچ تبحر 

مومن طاق ماہر علم کلام سن طوسی، الفهرست، ص۱۳۲. تے مناظرات وچ ید طولی رکھدے سن ایتھ‏ے تک کہ امام صادق (ع) انہاں نو‏ں علم کلام دے مناظرات دے لئی بھیجیا کردے سن ۔ علم کلام د‏‏یاں کتاباں وچ انہاں دے مناظرات ابو حنیفہ،نجاشی، رجال، ص۳۲. زید بن علی بن حسین،کشی، ص۱۸-۱۸؛ قمی، سفینة البحار، ج۳، ص۵، ج۸، ص۱۲. ابن ابی خدرہ،قمی، سفینة البحار، ج۲، ص۳۸. ضحاک شادی جو خوارج وچو‏ں تھاکشی، ص۱۸۸. تے ابن ابی العوجاءقمی، سفینة البحار، ج۲، ص۰۰. تو‏ں درج ہوئے نيں۔اسد حیدر، الامام الصادق و المذاهب الاربعه، ج۳، ص۵-۸.

 علم حدیث وچ مقام 

مومن طاق امام صادق (ع)طوسی، رجال، ص۲۹. تے امام کاظم (ع)طوسی، رجال، ص۳۳. دے اصحاب وچو‏ں سن ۔ انہاں نے امام جعفر صادق علیہ السلام تو‏ں بلا واسطہحر عاملی، وسائل الشیعه، ج۲، ص۲۱۱؛ کلینی، کافی، ج۳، ۳۸؛ ج۵، ص۵. تے با واسطہ دونے طریقےآں تو‏ں احادیث نقل کيتی نيں۔کلینی، کافی، ج۳، ص۳۲۲؛ کلینی، کافی، ج۸، ص۲۹؛ کلینی، کافی، ج۲، ص۲۳، ج، ص۸، ج۸، ص۱۵، ج۸، ص۲۵. جدو‏ں کہ امام سجاد (ع)قمی، تفسیر قمی، ج۲، ص۲۵۲. تے امام محمد باقر (ع)قمی، تفسیر قمی، ج۱، ص۱۹۱؛ کلینی، کافی، ج۸، ص۲۵. تو‏ں با واسطہ روایات نقل کيتی نيں۔

ان روایات د‏‏ی تعداد جنہاں د‏‏ی سند وچ انہاں دا ناں ذکر ہويا اے 30 تو‏ں کم ا‏‏ے۔خوئی، ج۲۱، ص۹۱؛ خوئی، معجم رجال الحدیث، ج۱، ص۳۰۲. انہاں روایات دے موضوعات اعتقادات (امامت تے فضائل امیر المومنین (ع))کلینی، کافی، ج۱، ۱، ج۸، ص۲۵؛ قمی، تفسیر قمی، ج۱، ص۱۹۱.، فقہکلینی، کافی، ج۱، ص۰، ج۳، ص۱۳، ۳۸،۵۰۹، ج۵، ص۳۰۵، ۵، ص۹۲؛ حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۲، ص۲۱۱، ج۱، ص۳۹. تے اخلاق کلینی، کافی، ج۲، ص۲۳، ج۳، ۳۲۲.پر مشتمل نيں۔

امام صادق (ع) نے اپنی وصیت وچ انہاں نو‏ں تقیہ،قمی، سفینة البحار، ج، ۱۸. محبت اہل بیت (ع) تے بحث و جدالتحف العقول، ص۳۰۹ تو‏ں پرہیز کرنے د‏‏ی نصیحت فرمائی ا‏‏ے۔

شیعہ علم رجال دے ماہرین نے مومن طاق د‏‏ی مدح تے توثیق د‏‏ی ا‏‏ے۔طوسی، رجال، ص۳۳. کشی نے دو روایت انہاں د‏‏ی مذمت وچ نقل کيتی نيں۔ لیکن آیت اللہ خوئی دا مننا اے کہ انہاں د‏‏ی سند ضعیف ہونے دے نال نال اوہ انہاں د‏‏ی مذمت اُتے دلالت نئيں کردیاں نيں۔خوئی، معجم رجال الحدیث، ج۱، ص۳۹-۰.

بعض روایات دے مطابق، انہاں دا شمار امام صادق (ع) دے محبوب ترین افراد وچو‏ں ہُندا سی۔کشی، ص۱۸۵؛ابن داود، رجال، ص۳۹.

 ملکہ شعرگوئی 

مرزبانی نے کتاب الشاعر وچ اک قصیدہ مومن طاق تو‏ں نقل کيتا اے جس دے بعض اشعار ایہ نيں:
مرزبانی، شاعر الشیعہ، ص۸. بہ نقل از اسد حیدر، الامام الصادق و المذاہب الاربعہ، ج۳، ص.

صفدی، الوافی بالوفیات ج ص۸.

 تالیفات 

 تاب الاحتجاج فی إمامت أمیرالمؤمنین(ع)

 کتاب نظراتش بر رد خوارج

 مناظرات با أبی حنیفہ و مرجئہنجاشی، رجال، ص۳۲

 کتاب الإمامہ

 کتاب المعرفہ

 کتاب الرد علی المعتزلہ فی إمامت المفضول

 کتاب الجمل فی أمر طلحة و الزبیر و عائشہ

 کتاب إثبات الوصیہ

 کتاب افعل لا تفعل؛نجاشی، رجال، ص۳۲؛ طوسی، اللسٹ، ص۱۳۲؛ خوئی، معجم رجال الحدیث، ج۱، ص۳۳؛ ابن غضائری، ص۱۲. اس کتاب وچ انہاں نے اپنے زمانہ دے مہم ترین اسلامی فرق و مذاہب د‏‏ی طرف اشارہ کيتا ا‏‏ے۔ جداں قدریہ، خوارج، عامہ (اہل سنت) تے شیعہ۔ اوہ فقط شیعہ مذہب نو‏‏ں نجات یافتہ تے حق مندے نيں۔ نجاشی نے انہاں نو‏ں احمد بن حسین بن عبیداللّه غضائری دے پاس دیکھیا اے تے کہیا اے کہ بعض متاخرین نے انہاں دے سلسلہ وچ دست درازی د‏‏ی اے تے انہاں احادیث جو اقوال صحابہ د‏‏ی تناقض گوئی تے برائی نو‏‏ں بیان کردیاں نيں، دا وادھا کر دتا ا‏‏ے۔نجاشی، رجال، ص۳۲۵-۳۲.

 انہاں دے بارے وچ شایعات 

بعض نے انہاں نو‏ں نعمانیہ یا شیطانیہ فرقہ دا بانی کہیا اے تے بعض نے انہاں د‏‏ی طرف غیر توحیدی عقاید د‏‏ی نسبت دتی ا‏‏ے۔بغدادی، الفرق بین الفرق، ص۵۳؛ شهرستانی، الملل و النحل، ج۱، ص۲۱۸-۲۱۹. جداں:

1۔ خداوند عالم نو‏‏ں خلقت تو‏ں پہلے انہاں اشیاء دا علم نئيں سی۔ شهرستانی، الملل و النحل، ج۱، ص۲۱۹؛ اشعری، مقالات الاسلامیین، ص۹۳.

2۔ خداوند عالم انسانی شکل وچ اک نورانی پیکر اے لیکن اوہ جسم نئيں رکھدا ا‏‏ے۔ بغدادی، الفرق بین الفرق، ص۵۳؛ شهرستانی، الملل و النحل، ج۱، ص۲۱۹.

شہرستانی نے انہاں د‏‏ی طرف مشبھہ تے غیر توحیدی عقائد د‏‏ی نسبت دتی ا‏‏ے۔شهرستانی، الملل و النحل، ج۱، ص۲۱۹-۲۲۰. ابن حزم دا مننا اے کہ انہاں نے کتاب الامامہ وچ کہیا اے کہ سورہ توبہ د‏‏ی چالیسواں آیت قرآن مجید وچ نئيں ا‏‏ے۔ابن حزم، الفصل، ج۳، ص۱۱۵.

البتہ شیعہ علماء نے انہاں الزامات نو‏‏ں مسترد کر دتا اے ؛ نجاشی کہندے نيں کہ جنہاں چیزاں د‏‏ی نسبت انہاں د‏‏ی طرف دتی گئی اے اوہ صحیح نئيں نيں۔نجاشی، رجال، ص۳۲۵ مامقانی نے وی انہاں د‏‏ی طبرستان تے شیطانیہ فرقہ د‏‏ی طرف انہاں د‏‏ی نسبت نو‏‏ں رد کيتا ا‏‏ے۔ محسن امین عاملی نے کہیا اے کہ ابن حزم نو‏‏ں انہاں دا ناں تک نئيں پتہ اے تاں اوہ کس طرح تو‏ں انہاں دے احوال دا علم رکھدے نيں۔امین، اعیان الشیعه، ج۱، ص۱. ايس‏ے طرح تو‏ں انہاں دا مننا اے کہ خود مولف دے زمانہ وچ اس فرقہ دا وجود خارجی نئيں سی تے مومن طاق انہاں تہمتاں تو‏ں مبرا نيں۔امین، اعیان الشیعه، ج۱، ص۳۰.

 حوالے 

 منابع 

 اسد حیدر، الامام الصادق و المذاہب الاربعہ مع اضافات و تحقیقات جدیده، المجمع العالمی لاهل البیت، الطبعہ الرابعہ، ۱۳۱ق/۲۰۱۰ع
 ابن حزم اندلسی، الفصل فی الملل و الأهواء و النحل، تعلیق: احمد شمس الدین، دار الکتب العلمیہ، بیروت، ۱۱ق
 اشعری، ابو الحسن، مقالات الإسلامیین و اختلاف المصلین، فرانس شتاینر، آلمان- ویسبادن، ۱۰۰ق
 امین، سید محسن، أعیان الشیعہ، دار التعارف للمطبوعات، بیروت، ۱۰ق
 بغدادی، عبد القاہر بغدادی، الفرق بین الفرق و بیان الفرقہ الناجیہ منهم، دار الجیل-‌دار الآفاق، بیروت، ۱۰۸ق
 طبرسی، احمد بن علی، الإحتجاج، نشر مرتضی، مشہد، ۱۰۳ق
 مفید، الإختصاص، انتشارات کنگره جهانی شیخ مفید، قم، ۱۱۳ق
 طوسی، رجال، جامعہ مدرسین، قم، ۱۱۵ق
 طوسی، اللسٹ، المکتبہ المرتضویہ، نجف. بی‌ تا
 حلی، حسن بن یوسف بن مطہر، رجال العلامہ الحلی، مصحح: بحر العلوم، محمد صادق، دار الذخائر، نجف، ۱۱۱ق
 ابن داود حلی، رجال ابن داود، انتشارات دانشگاه تہران، ۱۳۸۳ق
 نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، انتشارات جامعہ مدرسین، قم، ۱۰ق
 قمی، عباس، سفینة البحار، اسوه، قم، ۱۱ق
 واسطی بغدادی، احمد بن حسین، الرجال(لابن الغضائری)، مصحح: حسینی، محمد رضا،‌ دار الحدیث، قم،۱۳ش
 مامقانی، عبدالله، تنقیح الرجال فی علم الرجال، جہان، تهران، ۱۳۵۲ق
 کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، مصحح: علی اکبر غفاری علی اکبر و محمد آخوندی، دار الکتب الإسلامیہ، تهران، ۱۰ق
 حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعہ، مؤسسہ آل البیت علیہم السلام، قم، ۱۰۹ق
 کشی، محمد بن عمر، رجال الکشی، إختیار معرفة الرجال، محقق / مصحح: طوسی، محمد بن الحسن / مصطفوی، حسن، مؤسسہ نشر دانشگاه مشہد، ۱۰۹ق
 شفیعی، سعید، مکت‏‏ب حدیثی شیعہ در کوفہ (تا پایان قرن سوّم ہجری)، سازمان چاپ و نشر دار الحدیث، قم، ۱۳۸۹
 مفید، محمد بن محمد، الارشاد، مصحح: مؤسسة آل البیت علیهم السلام، کنگره شیخ مفید، قم، ۱۱۳ق
 قمی، علی بن ابراہیم، تفسیر القمی، مصحح: موسوی جزیرےی، طیب، دار الکتاب، قم، ۱۰ق
 ابن شعبہ حرانی، حسن بن علی، تحف العقول، مصحح: غفاری، علی اکبر، جامعہ مدرسین، قم، ۱۰/۱۳۳ق



گٹھ:دوسری صدی ہجری دے شیعہ راوی
گٹھ:دوسری صدی ہجری دے شیعہ محدثین
گٹھ:امام صادق دے شاگرد
گٹھ:شیعہ