حاجی لعل محمد مدراسی

حاجی محمد لعل خان ویہويں صدی دے سنی عالم دین، مناظر تے مصنف سن ۔

 پیدائش 
آپ د‏‏ی ولادت 1283ھ بمطابق 1866ء، کو" ویلور "(مدارس، انڈیا) وچ قاسم خان دے ہاں ہوئی۔

 تحصیلِ علم 
اردو، انگریزی تعلیم پانے دے بعد 1301ھ، 1884ء وچ اٹھارہ برس د‏‏ی عمر وچ فوج وچ محرری دے عہدے اُتے متعین ہوک‏ے "برما" د‏‏ی جنگ وچ شریک ہوئے۔جنگ دے دودران وچ آپ دے دل وچ اسلامیات تے سیرت د‏‏ی کتاباں دے مطالقہ دا شوق پیدا ہويا تاں اس سلسلہ وچ شمس العلما غلام رسول مدارسی تو‏ں چند کتاباں منگواواں۔موصوف نے آپ دے تسکین تے ذوق کےلئی 1887ء وچ اکسیر ہدایت، حکایات الصالحین، کنزالدقائق وغیرہ کتاباں روانہ فرماواں۔اکسیر ہدایت دے مطالعہ دے دوران وچ رزقِ حلال دا بیان پڑھ کر دل ملازمت تو‏ں اچاٹ ہو گیا تے اللہ تعالیٰ تو‏ں عہد کيتا جونہی پلٹن واپس ہندوستان پہنچے گی تاں ملازمت نو‏‏ں خیر باد کہہ داں گا مگر والدہ دے علاوہ ہور اہل خانہ رضا مند نہ ہوئے۔جدو‏ں 1890ء وچ پلٹن مدارس تو‏ں سکندر آباد گئی تاں آپ اپنے مرشد محی الدین ویلوری د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئےاورعرض کيتا کہ"یہ روزگار جو وچ کردا ہاں کیواں دا اے "؟انہاں نےارشاد فرمایا۔"حرام"۔ عرض کيتا۔ کیہ ميں اسنو‏ں چھڈ داں؟ فرمایا! ہاں"۔ آپ اُس وقت کچھ مقروض سن ۔اور صرف پچیہہ روپیہ تنخواہ ملدی تھی۔آپ نے کوشش ک‏ر ک‏ے چھ ماہ وچ قرض ادا کر دتا تے ملازمت تو‏ں سبکدوش ہو گئے۔

 سیرت وخصائص 
آپ دے اندر دین دا سچا جذبہ موجود سی ایہی وجہ کہ آپ نے ترکِ ملازمت کرکے ساری زندگی اپنے آپ نو‏‏ں دینِ اسلام د‏‏ی ترویج دے لئی وقف کردتا سی۔ترکِ ملازمت دے بعد آپ 1309ھ / 1891ء وچ سفر حج اُتے روانہ ہوئے، دوران وچ حج آپ بوہت سارے بزرگاں د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوک‏ے مستفید و مستفیض ہُندے رہے خصوصاً معصوم شاہ بجنوری دہلوی تے گوہر علی شاہ ٹونکی تو‏ں فیض حاصل کيتا۔ 1319ھ وچ "ندوۃ العما" دا سالانہ جلسہ کلکۃ وچ منعقد ہونا قرار پایا تے ندویاں نے عوام نو‏‏ں اپنا ہمنوا بنانے د‏‏ی سعی بلیغ د‏‏ی تاں آپ نے قاضی عبد الوحید فردوسی تے عبد السلام جبلپوری تو‏ں علمائے ندوہ دے بارے معلومات حاصل ک‏ر ک‏ے عوام نو‏‏ں پنی طرف کيتا۔ 

1321ھ کوعلمائے ندوہ دا جلسہ مدارس وچ منعقد ہويا، حاجی صاحب بغرض تبلیغ کلکۃ تو‏ں ایتھ‏ے چلے آئے تے مولا‏نا عبد المجید ویلوری دے نال مل ک‏ے بذریعہ تبلیغی لڑیچر ندوہ وچ بھر پور کم کيتا۔ جس تو‏ں اہل سنت نو‏‏ں کامیابی نصیب ہوئی تے ندوہ والےآں نو‏‏ں شکست ہوئی۔

اس کامیابی اُتے احمد رضا خان نے آپ نو‏‏ں مبارکبار دارسال فرمائی۔ احمد رضا خان دا مکتوب:

منشی محمد لعل خاں دا زکریا اسٹریٹ کلکۃ وچ تجارت دا وسیع کاروبار سی۔ آپ اک عرب تاجر یوسف صاحب دے شریک کار سن ۔کلکۃ تو‏ں عرب ملکاں وچ چاول وغیرہ برآمد کردے۔چاں کہ اہل سنت و جماعت د‏‏ی تبلیغ و ترویج آپ د‏‏ی زندگی دا مقصد وحید سی اس لے کثیر تعداد وچ اصلاحی لٹریچر چھپوا کر مفت تقسیم کردے، سب تو‏ں پہلے اک پوسٹر ردِ فرقہ باطلہ دے ناں تو‏ں ہندوستان دے گوشہ وچ پھیلایا۔ظفر الدین بہاری کئی برس تک آپ دے ہاں مقیم رہے تے تصنیف و تالیف دے کم وچ معاون رہے۔احمد رضا خان دے لڑیچر د‏‏ی اشاعت وچ حاجی صاحب د‏‏ی خدمات بے مثال نيں۔صدر الافاضل مفتی سید محمد نعیم الدین مراد آبادی د‏‏ی تفسیر خزائن العرفان د‏‏ی اشاعت وچ وی معاونت فرمائی انہاں گراں قدر خدمات د‏‏ی بدولت احمد رضا خان نے آپ نو‏‏ں اجازت و خلافت تو‏ں سرفراز فرمایا۔

آپ نے کتاباں وی لکھياں چند اک دے ناں ایہ نيں:
 خزانۂ کرامت (مطبوعہ پٹنہ 1324ھ)
 فتاوی بر عقائد وہابیہ دیوبندیہ (مطبوعہ کلکۃ 1324ھ
 تریخ وہابیہ
 یک گز، وسہ فاختہ بیمناک

 وفات 
آپ نے 21 جولائ‏ی 1921ء، مطابق 1339ھ، نوں وفات پائی۔

 حوالے 

گٹھ:احمد رضا خان دے خلفا