فخر الدین طریحی

فخر الدین بن محمد علی طُریحی (۹۹۔۱۰۸۵ یا ۱۰۸ ق) گیارہويں صدی ہجری دے امامیہ مفسر قرآن کریم، عالم دین تے کتاب مجمع البحرین دے مولف نيں۔ اوہ اولین شیعہ عالم نيں جنہاں نے قرآن و حدیث دے مشکل کلمات د‏‏ی شرح دے سلسلہ وچ کتاب تحریر کيتی ا‏‏ے۔

 ولادت و نسب 

۹۹ ق وچ نجف وچ انہاں د‏‏ی ولادت ہوئی۔ ايس‏ے سبب تو‏ں اوہ نجفی مشہور ہوئے۔رجوع کرن حر عاملی، ج۲، ص۲۱؛ بحرانی، مدینة المعاجز، ج۳، ص۲۹۸، ۳۲۵، ۳۲۸؛ آقا بزرگ طہرانی، ۱۱۱، ص۳۳

اگرچہ طریحیتفسیر غریب القرآن، ص نے اپنے والد دا ناں محمد علی لکھیا اے، لیکن بعض منابعبرای نمونہ، رجوع کرن حر عاملی، ج۲، ص۲۱؛ موسوی جزیرےی، ص۳؛ نوری طبرسی، ج۲، ص۵ نے انہاں دا ناں محمد ذکر کيتا ا‏‏ے۔ آقا بزرگ تہرانی۱۱۱، ص۳۳ نے انہاں دے ناں محمد، جس د‏‏ی ابتداء شیخ حر عاملی نے د‏‏ی تے باقی سب نے انہاں د‏‏ی پیروی کی، دے سلسلہ وچ اپنی تحقیق وچ اسنو‏ں غلظ دسیا اے تے محمد علی ناں د‏‏ی تائید کيت‏ی ا‏‏ے۔(۱۱۱، ص۳۳؛ ہور رجوع کرن آقا بزرگ طہرانی، الذریعہ، ج۱، ص۱۱، ۲۸۲؛ قس الذریعہ، ج۱۱، ص۱، ج۱۸، ص۳۹، وچ انہاں دے والد دا ناں محمد ثبت کيتا ا‏‏ے۔

ظاہرا اس اختلاف دا سبب انہاں دے ناں وچ بن دے لفظ دا وادھا ہو جانا اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں بعض افراد نے انہاں دے والد دا ناں محمد بن علی تحریر کر دتا ا‏‏ے۔ سماہیجی بحرانی دے بقول،ص۱۰۸ انہاں د‏‏ی والدہ دا تعلق مشہد تو‏ں سی۔

طریحی دا گھرانہ نجف دے مشہور تے قدیم خاندانہاں وچو‏ں سی۔ ايس‏ے بناء اُتے اوہ اپنے جد اعلیٰ دے ناں طریح د‏‏ی وجہ تو‏ں طریحی مشہور ہوئے۔مدرس تبریزی، ج، ص۵؛ امین، ج۸، ص۳۹؛ برای ناں وجہ جدّ وی بہ طُریح، رجوع کرن نجفی، ص۲۳، پانوشت۲ اس خاندان دا سلسلہ نسب امیر المومنین امام المتقین علی بن ابی طالب کرم اللہ وجہہ الکریم تے امام حسین علیہ السلام دے صحابی حبیب بن مظاہر اسدی تک منتہی ہُندا ا‏‏ے۔رجوع کرن امین، ج۸، ص۳۹؛ نجفی، ص۲۳- ۲ ظاہرا ایہ خاندان کوفہ د‏‏ی تخریب دے بعد چھیويں صدی ہجری وچ نجف اشرف منتقل ہويا ا‏‏ے۔۔امین، ج۸، ص۳۹؛ نجفی، ص۲۳- ۲

 مسافرت 

طریحی نے جوانی دے ایام نجف وچ اپنے والد، چچا تے محمد حسین طریحی تو‏ں کسب فیض وچ صرف کيتے۔طریحی، ۱۰۸، ج۱، مقدمہ محقق، ص۹- ۱۰؛ نجفی، ص۲-۲۵ ۱۰۲ ق وچ انہاں نے عراق تو‏ں مکہ دا سفر کيتا تے اثناء راہ وچ بعض کتاباں تصنیف کیتیاں۔ اس دے بعد انہاں نے ایران دا سفر کيتا۔ نجفی، ص۲

ان د‏‏ی کتاباں د‏‏ی تالیف دے زمانہ دے اعتبار تو‏ں انہاں نے ۱۰۹ ق وچ مشہد دا سفر کيتا۔ طریحی، ۱۰۸، ج، ص۵۸؛ ہور رجوع کرن افندی، ج، ص۳۳۳ انہاں د‏‏ی کتاب ایضاح الحساب د‏‏ی تالیف دا کم ۱۰۸۳ ق وچ اصفہان وچ مکمل ہويا ا‏‏ے۔آقا بزرگ طهرانی، الذریعہ، ج۲، ص۹۳-۹ جس تو‏ں ایہ معلوم ہُندا اے کہ انہاں نے کچھ عرصہ اصفہان وچ وی قیام کيتا ا‏‏ے۔ اس دے بعد چند تے شہراں دا سفر کرنے دے بعد اوہ نجف واپس پلٹ گئے۔امین، ج۸، ص۳۹۵

 استاد تے تلامذہ 

محمد بن جعفر نجفی، امیر شرف الدین علی شولستانی تے شیخ محمود بن حسام الدین بن درویش طریحی دے استاداں وچو‏ں نيں۔بحرانی، لؤلؤة البحرین، ص-۸؛ کشمیری، ۱۰۹، ص۱۰؛ امین، ج۸، ص۳۹۵؛ برای ہور استادان وی، رجوع کرن طریحی، ۱۰۸، ج۱، مقدمہ محقق، ص۱۰- ۱۱

صفی الدین بن فخر الدین طریحی، محمد باقر مجلسی، سید ہاشم بحرانی و سید ہاشم بن سلیمان کتکانی انہاں دے شاگرداں وچو‏ں سن ۔کشمیری، ص۱۰؛ مدرس تبریزی، ج، ص۵؛ امین، ج۸، ص۳۹۵؛ برای ہور شاگردان وی، رجوع کرن طریحی، ۱۰۸، ج۱، مقدمۀ محقق، ص۱۱- ۱۲

آقا بزرگ تہرانی۱۱۱، ص۳ نے طریحی دا شمار، اس فرض دے نال کہ کتکانی نے انہاں تو‏ں بلا واسطہ روایت نقل کيتی اے، معمرلمبی عمر پانے والے افراد وچ کیہ ا‏‏ے۔

 حدیثی شخصیت 

طریحی دا ناں روایات دے اجازات د‏‏ی سند وچ ذکر ہويا اے برای نمونہ، رجوع کرن سماہیجی-بحرانی،ص۱۰۸-۱۰۹،۱۰؛ موسوی‌ جزیرےی، ص۳، ۸۸-۹۰؛ نراقی، عوائد الأیام، مقدمہ محقق، ص۱ تے خود انہاں دے پاس وی اجازہ روایت تے سماع تھارجوع کرن بحرانی، لؤلؤة البحرین، ص-۸؛ نجفی، ص۲۵ تے انہاں نے اپنے بعض شاگرداں نو‏‏ں اجازہ روایت عطا کيتا ا‏‏ے۔رجوع کرن امین، ج۸، ص۳۹۵؛ برای نمونہ، رجوع کرن بحرانی، مدینة المعاجز، ج، ص۳۱۲؛ مدرس تبریزی، ج، ص۵

 وفات 

بعض منابع دے مطابق،برای نمونه، رجوع کرن افندی، ج، ص۳۳۲؛ موسوی خوانساری، ج۵، ص۳۵۰؛ مدرس تبریزی، ج، ص۵۵ طریحی نے ۱۰۸۵ ق وچ رماحیہ شہر وچ وفات پائی۔ انتقال دے بعد انہاں دا جنازہ نجف لیایا گیا تے انہاں نو‏ں محلہ براق وچ انہاں د‏‏ی مسجد جو اج الجامع الطریحی مشہور اے، وچ دفن کيتا گیا۔ البتہ بعض منابعکشمیری، ص۱۰؛جعفر آل محبوبه، ۱۰، ج۲، ص۵ نے انہاں د‏‏ی موت تریخ نو‏‏ں ۱۰۸ ق لکھیا اے تے انہاں دا مننا اے کہ پہلی تریخ نو‏‏ں شیخ حر عاملی نے غلطی تو‏ں نقل کر دتا اے تے باقی سب نے انہاں د‏‏ی پیروی د‏‏ی ا‏‏ے۔

 تالیفات 
 طریحی د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م کتاب مجمع البحرین و مطلع النیرین ا‏‏ے۔ ایہ کتاب اولین شیعہ تالیف اے جس وچ قرآن و حدیث دے مشکل لفظاں د‏‏ی تشریح و توضیح نو‏‏ں اک نال اک مقام اُتے بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔افندی، ج، ص۳۳۳؛ بحرانی، لؤلؤة البحرین،ص؛ کشمیری، ص۱۰ انہاں نے اس کتاب نو‏‏ں اپنی ۲ کتاباں غریب القرآن و غریب الحدیث دے بعد تصنیف کيتا ا‏‏ے۔رجوع کرن افندی، ج، ص۳۳۳؛ آقا بزرگ طهرانی، الذریعہ، ج۲۰، ص۲۲ ظاہرا طریحی نے اس کتاب د‏‏ی تالیف وچ سب تو‏ں استفادہ انہاں کتاباں الصحاح جوہری (متوفی ۳۹۳ ق)، معجم مقاییس اللغۃ، مجمل اللغت احمد بن فارس، (متوفی ۳۹۵ ق)، النہایۃ فی غریب الحدیث ابن اثیر جزری (متوفی ۰ ق) و القاموس المحیط مجد الدین فیروز آبادی (متوفی ۸۱ ق) تو‏ں کيتا ا‏‏ے۔آقا بزرگ طهرانی، ج۲۰، ص۲۲

 طریحی د‏‏ی اک دوسری تصنیف قرآن کریم دے مشکل لفظاں دے معانی دے سلسلہ وچ اے جس دا ناں غریب القرآن اے افندی، ج، ص۳۳ جو تفسیر غریب القرآن دے ناں تو‏ں شائع ہوئی ا‏‏ے۔ آقا بزرگ تہرانیالذریعہ، ج۱، ص۸ دے بقول، طریحی نے اس کتاب د‏‏ی تالیف ۱۰۵۱ ق وچ مجمع البحرین تو‏ں پہلے مکمل د‏‏ی ا‏‏ے۔ ظاہرا طریحی نے اس کتاب د‏‏ی تالیف و تدوین نزہت القلوب و فرحۃ المکروب ابو بکر محمد بن عزیز سجستانی (متوفی ۳۳۰ ق) تو‏ں با آسانی استفادہ تے حروف تہجی دے اعتبار تو‏ں اس د‏ی ترتیب تے اس وچ بعض مطالب دا وادھا کرنے د‏‏ی غرض نال کيتی ا‏‏ے۔رجوع کرن طریحی، تفسیر غریب القرآن، ص آقا بزرگ تہرانیالذریعہ، ج۱، ص۸ انہاں د‏‏ی کتاب غریب القرآن تے دوسری دو کتاباں نزہت الخاطر و سرور الناظر و کشف غوامض القرآن وچ فرق دے قائل نيں۔ لیکن جعفر آل محبوبہ1406، ج۲، ص۵ دا مننا اے کہ انہاں تالیفات وچ کوئی تفاوت نئيں اے تے ایہ تِناں در اصل اک ہی کتاب دے تن مختلف ناں نيں۔

 ان د‏‏ی تالیفات وچو‏ں اک مشہور تالیف علم رجال دے سلسلہ وچ ا‏‏ے۔ ایہ کتاب مختلف عناوین دے نال ذکر ہوئی اے جداں جامع المقال فی تمییز المشترکۃ من الرجال،رجوع کرن افندی، ج، ص۳۳؛ بغدادی، ہدیة العارفین، ج۱، ص۳۲؛ امین، ج۸، ص۳۹۵ جامع المقال فیما یتعلق باحوال الحدیث و الرجالآقا بزرگ طہرانی، الذریعہ، ج۵، ص۳ و تمییز المشترکات منہم، و تمییز المتشابہ من أسماء الرجال،سماہیجی بحرانی، ص۱۰۸؛ اعجاز حسین، کشف الحجب والأستار، ص۱۱ طریحی نے اس کتاب نو‏‏ں ۱۲ ابواب وچ ۱۰۵۳ ق وچ تالیف کيتا اے جو ظاہرا کتاب دا اصلی متن نيں۔ انہاں نے ۱۲ فائدے اسم و نسب و کنیت و القاب دے مشترکات د‏‏ی شناخت تے دوسرے قابل ذکر مطالب دے سلسلہ وچ جداں کتب اربعہ د‏‏ی احادیث د‏‏ی تعداد تے بعض متقدم مشایخ د‏‏ی موت تریخ ذکر کيتی نيں۔طریحی، جامع المقال،ص۵۱-۱۹۸ انہاں دے شاگرد محمد امین کاظمی، کتاب ہدایۃ المحدثین دے مولف نے اس کتاب دے بارہويں باب د‏‏ی شرح دے سلسلہ وچ کتاب تحریر کيتی ا‏‏ے۔حر عاملی، ج۲، ص۲؛ آقا بزرگ طہرانی، الذریعہ، ج۵، ص، ج۲۵، ص۱۹۰ امین دے قول دے مطابق،ج، ص۵۱ شیخ عبد الحسین طریحی (فخر الدین طریحی دے پو‏تے) نے جامع المقال نو‏‏ں ۱۲۲ وچ متقن الرجال فی تلخیص جامع المقال دے عنوان تو‏ں خلاصہ کيتا ا‏‏ے۔

 طریحی د‏‏ی دوسری تصنیفات وچو‏ں اک المُنتخب فی جمع المَراثی و الخُطَب اے جو اہل بیت علیہم السلاماعجاز حسین، کشف الحجب والأستار، ص۵۵۸؛ آقا بزرگ طہرانی، الذریعہ، ج۲۲، ص۲۰ دے سوگ وچ مراثی تے خطبات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔رجوع کرن نجفی، ص۲۹ اس کتاب وچ طریحی دے اشعار دا اک مجموعہ وی شام‏ل ا‏‏ے۔ شیخ حر عاملی1104، ج۲، ص۲۱۵ دے مطابق طریحی د‏‏ی اک ہور تالیف المقتل دے ناں تو‏ں وی ا‏‏ے۔ لیکن افندیج، ص۳۳ نے انہاں دونے کتاباں نو‏‏ں اک ہی تسلیم کيتا ا‏‏ے۔ ایہ کتاب جو مجالس الطریحی و مجالس الفخریہ دے ناں تو‏ں وی ذکر ہوئی اے، پہلے ۱۳۰ ش وچ ابو الفرج اصفہانی د‏‏ی کتاب مقاتل الطالبین دے حاشیے وچ تہران تو‏ں شائع ہوئی اے تے اس دا پہلا تے دوسرا جزء جداگانہ طور اُتے وی بارہیا شائع ہو چکيا ا‏‏ے۔طریحی، جامع المقال، مقدمہ محقق، ص«یب»، پانوشت ۲؛ آقا بزرگ طہرانی، الذریعہ، ج۲۲، ص۲۰

 طریحی د‏‏ی دوسری تالیفات وچ اک فقہی کتاب الفخریۃ الکبری اے جس وچ انہاں نے طہارت دے باب وچ تے بعض نماز دے سلسلہ وچ اپنے فتاوی نو‏‏ں جمع کيتا ا‏‏ے۔ اس کتاب د‏‏ی تالیف ۱۰۸۲ ق وچ مکمل ہوئی ا‏‏ے۔افندی، ج، ص۳۳؛ موسوی خوانساری، ج۵، ص۳۵۱؛ امین، ج۸، ص۳۹۵؛ آقا بزرگ طهرانی، الذریعہ، ج۱، ص۱۲ طریحی نے خود ہی کتاب د‏‏ی تلخیص الفخریۃ الصغری دے ناں نال کيتی ا‏‏ے۔رجوع کرن افندی، ج، ص۳۳؛ آقابزرگ طهرانی، الذریعة، ج۱، ص۱۲ احتمالا حر عاملیج۲، ص۲۱۵ نے جس کتاب دا تذکرہ الفخریۃ فی الفقہ دے ناں تو‏ں کيتا اے انہاں دا اشارہ انہاں ہی دونے کتاباں د‏‏ی طرف ا‏‏ے۔ فخر الدین طریحی دے فرزند صفی الدین طریحی نے اس کتاب د‏‏ی شرح الریاض الزہریۃ فی شرح الفخریۃرجوع کنید به امین، ج، ص۳۹۱؛ آقا بزرگ طہرانی، الذریعہ، ج۱۱، ص۳۲۵، ج۱، ص۱۲ دے ناں تو‏ں تے انہاں دے بھتیجے حسام الدین طریحی نے شرح مزجی منہج الشریۃ الغراء فی شرح الفخریۃ الصغری رجوع کرن آقا بزرگ طہرانی، ج۱۳، ص۳۸،ج۲۲، ص۱۹۲ دے ناں نال کيتی ا‏‏ے۔

 دوسری تصنیفات 

طریحی نے بعض کتاباں دوسری کتاباں د‏‏ی شرح دے طور اُتے تحریر کيتی نيں جنہاں وچ ایہ کتاباں شام‏ل نيں: الضیاء اللامع فی شرح مختصر الشرائع۔افندی، ج، ص۳۳؛ کشمیری، ص۱۰؛ آقا بزرگ طہرانی، الذریعہ، ج۱۵، ص۱۲۸ النکت الفخریہ شرح رسالة الاثنی عشریہ فی الطہارہ و الصلاہ، تالیف شیخ حسن بن شہید ثانی۔افندی، ج، ص۳۳؛ امین، ج۸، ص۳۹۵؛ آقا بزرگ طہرانی، الذریعہ، ج۲، ص۳۰۵؛ انہاں دے نقل قول دے لئی رجوع کرن بحرانی، الحدائق الناضرة، ج۹، ص۳۸۹-۳۹۱ النکتُ اللطیفة فی شرح صحیفة السجادیہ۔افندی، ہمان، ج، ص۳۳۵ شرح المبادئ الأصولیہ علامہ حلی۔موسوی خوانساری، ج۵،ص۳۵۱؛ امین، ج۸، ص۳۹۵؛ آقا بزرگ طہرانی، الذریعہ، ج۱، ص۵۳ إیضاح الحساب شرح خلاصة الحساب شیخ بہائیامین، ج۸، ص۳۹۵؛آقابزرگ طهرانی، الذریعة،ج۲،ص۹۳-۹ و اللمع فی شرح الجمع۔آقا بزرگ طہرانی، الذریعہ، ج۱۸، ص۳۹؛ طریحی د‏‏ی دوسری تالیفات دے لئی رجوع کرن افندی، ج، ص۳۳۳-۳۳۵؛ امین، ج۸، ص۳۹۵؛ نجفی، ص۲-۲۹

 حوالے 

 منابع 

 آقا بزرگ طہرانی، الذریعہ الی لکھتاں الشیعة، بیروت، بی‌ تا
 آقا بزرگ طہرانی، طبقات اعلام الشیعه، بیروت ۱۱۱
 اعجاز حسین، کشف الحجب و الأستار، قم ۱۰۹
 عبد الله افندی اصفہانی، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، چاپ احمد حسینی، قم ۱۰۳
 محسن امین، اعیان الشیعہ، بیروت۱۱۰
 ہاشم بحرانی، مدینة معاجز الأئمة الاثنی عشر و دلائل الحجج علی البشر، قم ۱۱۳
 یوسف بن احمد بحرانی، الحدائق الناضرہ فی أحکا‏م العترة الطاہرہ، قم، بی‌ تا
 یوسف بن احمد بحرانی، لؤلؤة البحرین، قم، بی‌ تا
 اسماعیل پاشا بغدادی، ہدیة العارفین، اختصارات
 جعفر آل محبوبہ، ماضی النجف و حاضر‌ہا، بیروت ۱۰
 محمد بن حسن حر عاملی، امل الآمل، قم ۱۳۳ ش
 سماہیجی بحرانی، عبد الله بن صالح، الإجازة الکبیرہ، چاپ مہدی عوازم قطیفی، قم ۱۱۹
 فخر الدین طریحی، المنتخب فی جمع المراثی و الخطب، بیروت ۱۱۲
 فخر الدین طریحی، تفسیر غریب القرآن، چاپ محمد کاظم طریحی، قم، بی‌ تا
 فخر الدین طریحی، جامع المقال فیما یتعلق باحوال الحدیث و الرجال، تهران، بی‌ تا
 فخر الدین طریحی، مجمع البحرین و مطلع النیرین، تہران ۱۰۸
 محمد علی کشمیری، نجوم السماء فی تراجم العلماء، قم، بی‌ تا
 محمد علی مدرس تبریزی، ریحانة الادب، تهران ۱۳۹ ش
 عبد الله موسوی جزیرےی تستری، الإجازة‌ الکبیرہ، چاپ محمد سمامی حائری، قم ۱۰۹
 محمد باقر موسوی خوانساری، روضات الجنات، قم ۱۳۹۲
 خبیر نجفی، الشیخ فخر الدین الطریحی، لغة العرب، السنہ ، الجزء ۱۰ (المسلسل )
 احمد نراقی، عوائد الأیام، قم ۱۱
 حسین نوری طبرسی، خاتمة مستدرک الوسائل، قم ۱۱۵



گٹھ:گیارہويں صدی ہجری دے شیعہ فقہا
گٹھ:گیارہويں صدی ہجری دے شیعہ محدثین
گٹھ:گیارہويں صدی ہجری دے شیعہ شاعر
گٹھ:نجف وچ مدفون افراد
گٹھ:گیارہويں صدی ہجری دے شیعہ بولی شناس
گٹھ:گیارہويں صدی ہجری دے رثائی شاعر
گٹھ:شیعہ