اشعث بن قیس کندی

اَشْعَث بْن قَیس کِنْدی (متوفی 40ھ) جنگ صفین وچ امام علی دے لشک‏ر د‏ے سپہ سالاراں وچو‏ں سی جو حکمیت دے مسئلے وچ ابو موسی اشعری نو‏‏ں ثالث بنانے دا حامی تے معاویہ دے نال جنگ جاری رکھنے دا مخالف سی۔ جنگ صفین نو‏‏ں متوقف کرنے ہور حکمیت دے مسئلے وچ امام علیؑ تے عراقیاں د‏‏ی طرف تو‏ں عبداللہ بن عباس د‏‏ی جگہ ابو موسی اشعری دے ثالث بننے وچ اس دا وڈا کردار سی۔ جنگ نہروان وچ وی جدو‏ں امام علیؑ  معاویہ  دے نال جنگ جاری رکھنے نو‏‏ں کہیا تاں اس نے تھکاوٹ دا بہانہ بنا ک‏ے جنگ کرنے تو‏ں انکار کيتا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں آپ دے سپاہیاں دے حوصلے سست ہو گئے ایويں امام علیؑ جنگ تو‏ں منصرف ہونے اُتے مجبور ہوئے۔

تاریخی قرائن و شواہد تو‏ں پتہ چلدا اے کہ اشعث امام علیؑ نو‏‏ں شہید کيتے جانے دے منصوبے تو‏ں آگاہ سی تے امام صادقؑ تو‏ں منقول اک حدیث د‏‏ی بنا اُتے اس منصوبے وچ اوہ خود وی شریک سن ۔ اوہ قبیلہ کِندِہ دا سردار تے آذربایجان وچ عثمان بن عفان تے امام علی دا کارگزار سی۔

محمد تے قیس جو امام حسین دے قتل وچ ملوث سن تے جعدہ جس نے  معاویہ  دے کہنے اُتے امام حسنؑ نو‏‏ں زہر دتا، اشعث د‏‏ی اولاد نيں۔

 حالات زندگی 
اشعث بن قیس دا تعلق قبیلہ کندہ تو‏ں سی تے اوہ حَضرَموت یمن دے رہنے والے سی۔ابن عبدالبر، الاستیعاب، ۱۱۲ق، ج۱، ص۱۳۳۔ بعض مورخین اس دا ناں معدی‌ کرب، لقب اشعث (گنگریالے بال دے معنی وچ ) تے کنیت ابو محمد دسی ا‏‏ے۔ابن حجر، الاصابہ، ۱۱۵ق، ج۱، ص۲۳۹؛ ‌ابن اثیر، اسد الغابہ، ۱۰۹ق، ج۱، ص۱۱۸۔ دسويں صدی ہجریابن اثیر، اسد الغابہ، ۱۰۹ق، ج۱، ص۱۱۸۔ وچ اپنے قبیلے د‏‏ی بعض افراد دے نال پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہو ک‏ے اسلام قبول کيتا۔ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ۱۱۲ق، ج۱، ص۱۳۳۔ اس بنا اُتے اس دا شمار پیغمبر اکرمؐ دے اصحاب وچ وی ہُندا اے تے صحابہ تو‏ں متعلق منابع وچ اس دے حالات زندگی وی ذکر ہوئے نيں۔ملاحظہ کرن: ابن عبدالبر، الاستیعاب، ۱۱۲ق، ج۱، ص۱۳۳؛ ابن اثیر، اسد الغابہ، ۱۰۹ق، ج۱، ص۱۱۸-۱۱۹؛ ابن حجر، الاصابہ، ۱۱۵ق، ج۱، ص۲۳۹-۲۰۔ ايس‏ے طرح اہل ‌سنت منابع من جملہ صحیح بخاریملاحظہ کرن: بخاری صحیح البخاری، ۱۲۲ق، ج۹، ص۸ باب القسامہ۔ تے صحیح مسلم وچ احادیث موجود نيں جسنو‏ں اشعث نے رسول اکرمؐ تو‏ں نقل کيتی نيں۔ابن حجر، الاصابہ، ۱۱۵ق، ج۱، ص۲۳۹۔

پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی رحلت دے بعد ابوبکر د‏‏ی بیعت تو‏ں انکار کيتا۔ ابن قتیبہ، المعارف، ۱۹۹۲م، ص۳۳۔ ابوبکر نے اشعث نو‏‏ں گرفتار کرکے مدینہ لیانے دے لئی اپنے بعض سپاہیاں نو‏‏ں یمن بھیجیا۔ بعد وچ ابوبکر نے اشعث نو‏‏ں آزاد کيتا تے اپنی بہن ام فروہ دے نال انہاں د‏‏ی شادی کرائی۔ابن اثیر، اسد الغابہ، ۱۰۹ق، ج۱، ص۱۱۸؛ ابن حجر، الاصابہ، ۱۱۵ق، ج۱، ص۲۳۹؛ خلیفہ، تریخ خلیفہ، ۱۱۵ق، ص۰-۱۔

خلیفہ دوم دے دور خلافت وچ اشعث جنگ یرموک، فتح عراقابن عبدالبر، الاستیعاب، ۱۱۲ق، ج۱، ص۱۳۔ تے جنگ قادسیہدینوری، اخبار الطوال، ۱۳۸ش، ص۱۲۰۔ وچ شریک ہويا تے کوفہ وچ مقیم سی۔ابن عبدالبر، الاستیعاب، ۱۱۲ق، ج۱، ص۱۳۔ ايس‏ے طرح خلیفہ سوم دے دور وچ اوہ آذربایجان وچ انہاں دا کارگزار تھادینوری، اخبار الطوال، ۱۳۸ش، ص۱۵۔ تے امام علیؑ دے خلافت ظاہری وچ وی اسنو‏ں ايس‏ے منصب اُتے باقی رکھیا گیا۔یعقوبی، تریخ الیعقوبی، دارصادر، ج۲، ص۲۰۰۔ تیسری صدی ہجری دے مورخ ابن حبیب دے مطابق اشعث جنگ جمل وچ امام علیؑ دے نال تھاابن حبیب، المحبر، دار الآفاق الجدیدہ، ص۲۹۱-۲۹۔ لیکن امام علیؑ دا اس دے ناں خط تو‏ں پتہ چلدا اے کہ اوہ جنگ جمل وچ آپؑ دے نال نئيں سی۔منقری، وقعۃ صفین، ۱۳۸۲ق، ص۲۰-۲۱۔

اشعث 63 سال د‏‏ی عمر وچ فوت ہويا۔ابن حجر، الاصابہ، ۱۱۵ق، ج۱، ص۲۰۔ اس د‏ی موت سنہ 40خلیفہ، تریخ خلیفہ، ۱۱۵ق، ص۱۲۰؛ ابن اثیر، اسد الغابۃ، ۱۰۹ق، ج‏۱، ص۱۱۹؛ ابن قتیبہ، المعارف، ۱۹۹۲م، ص۳۳۔ یا 42 ہجری وچ ہوئی ا‏‏ے۔ابن اثیر، اسد الغابہ، ۱۰۹ق، ج۱، ص۱۱۹۔ کہیا جاندا اے کہ امام حسنؑ نے اس د‏ی نماز جنازہ پڑھائی۔ابن عبدالبر، الاستیعاب، ۱۱۲ق، ج۱، ص۱۳؛ ابن اثیر، اسد الغابہ، ۱۰۹ق، ج۱، ص۱۱۹۔

 جنگ صفین روکنے وچ اشعث دا کردار 

جنگ صفین وچ اشعث امام علیؑ دے لشکر وچ سی تے قبیلہ کندہ تے ربیعہ دے سپاہیاں دا سپہ سالار سی۔منقری، وقعۃ صفین، ۱۳۸۲ق، ص۱۳۔ نصر بن مزاحم دے مطابق امام علیؑ نے انہاں دو قبیلےآں د‏‏ی سپہ سالاری اس تو‏ں واپس لے ک‏ے حسان بن مخدوج دے سپرد د‏‏ی لیکن امام علیؑ د‏‏ی بعض یمنی سپاہی اس کم نو‏‏ں صحیح نئيں سمجھدے سن ايس‏ے بنا اُتے امام علیؑ دے لشکر وچ اختلاف پیدا ہويا۔ معاویہ اشعث نو‏‏ں اپنی طرف لے جانے د‏‏ی کوشش کرنے لگیا لیکن امام علیؑ نے اپنی فوج دے سجے بازاں د‏‏ی سپہ سالاری اشعث دے سپرد کيتی۔منقری، وقعہ صفین، ۱۳۸۲ق، ص۱۳۹-۱۰۔ جدو‏ں معاویہ دے سپاہیاں نے امام علیؑ دے لشکر اُتے فرات دا پانی بند کر دتا تاں اشعث نے فرات نو‏‏ں شام دے لشکر تو‏ں چھڑا لیا۔منقری، وقعۃ صفین، ۱۳۸۲ق، ص۱۵-۱۔

تاریخی منابع دے مطابق لیلۃ الہریر جس دن بہت سارے سپاہی مارے گئے سن تے جنگ تقریبا امام علیؑ تے آپ دے لشکریاں دے حق وچ ختم ہونے والی سی،منقری، وقعة صفین، ۱۳۸۲ق، ص-۸۰. اشعث نے جنگ جاری رکھنے تو‏ں انکار کيتا۔ منقری، وقعۃ صفین، ۱۳۸۲ق، ص۸۰۔ معاویہ نو‏‏ں جدو‏ں اشعث دے نظریات دا علم ہويا تاں اس نے قرآن‌ نو‏‏ں نیزےآں اُتے بلند کرکے ثالثی دا مطالبہ کيتا۔ منقری، وقعۃ صفین، ۱۳۸۲ق، ص۸۰-۸۱؛ دینوری، اخبارالطوال، ۱۳۸ش، ص۱۸۸-۱۸۹۔ معاویہ د‏‏ی طرف تو‏ں قرآن نیزےآں وچ اٹھائے جانے دے بعد اشعث نے امام علیؑ اُتے اعتراض کیایعقوبی، تریخ الیعقوبی، دار صادر، ج۲، ص۱۸۸-۱۸۹. تے آپ اُتے قرآن نو‏‏ں حاکم قرار دتے جانے د‏‏ی اس پیشکش نو‏‏ں قبول کرنے اُتے زور دتا۔منقری، وقعۃ صفین، ۱۳۸۲ق، ص۸۲۔ کہیا جاندا اے کہ جنگ صفین تو‏ں پہلے امام علیؑ نے اشعث دے ناں اک خط لکھیا سی جس دے بعد اس نے معاویہ دا نال دینے دا فیصلہ کيتا لیکن اس دے ساتھیاں نے اسنو‏ں اس کم تو‏ں منع کيتا سی۔منقری، وقعۃ صفین، ۱۳۸۲ق، ص۲۱۔

 ابو موسی اشعری نو‏‏ں ثالث بنانے د‏‏ی حمایت 
جنگ صفین وچ معاویہ د‏‏ی طرف تو‏ں شام تے عراق والےآں د‏‏ی طرف تو‏ں اک اک شخص نو‏‏ں ثالث بنائے جانے د‏‏ی پیشکش نو‏‏ں اشعث نے پسند کيتا۔ منقری، وقععۃ صفین، ۱۳۸۲ق، ص۹۹۔ لیکن اس نے امام علیؑ تے عراق والےآں د‏‏ی طرف تو‏ں عبداللہ بن عباس نو‏‏ں ثالث بنانے د‏‏ی مخالفت کيتی تے اپنی طرف تو‏ں ابو موسی اشعری نو‏‏ں دا ناں پیش کيتا۔ یعقوبی، تریخ الیعقوبی، دارصادر، ج۲، ص۱۸۹۔ تیسری صدی ہجری دے مورخ یعقوبی دے مطابق جدو‏ں صلح‌ نامہ لکھدے وقت امام علیؑ دے لئی امیرالمؤمنین دا لقب دتے جانے دے بارے وچ دونے لشکراں دے درمیان اختلاف ہويا تاں اشعث نے اس لقب نو‏‏ں مٹانے دا مطالبہ کيتا۔ یعقوبی، تریخ الیعقوبی، دار صادر، ج۲، ص۱۸۹۔

اشعث اس گل دا معتقد سی کہ معاویہ دے نال دوبارہ جنگ کرنے تو‏ں پہلے نہروان دے خوارج دے نال جنگ کرنا چاہیدا،طبری، تریخ الامم و الملوک، ۱۳۸ق، ج۵، ص۸۲۔ لیکن جدو‏ں جنگ نہروان دے بعد امام علیؑ نے اپنے لشکریاں نو‏‏ں معاویہ دے نال جنگ کرنے د‏‏ی دعوت دتی تاں اس نے تھکاوٹ دا بہانہ ک‏ر ک‏ے جنگ کرنے تو‏ں انکار کيتا۔ انہاں د‏‏ی گل امام علیؑ دے لشکریاں وچ وی اثرانداز ہوئی ایويں امام علیؑ جنگ تو‏ں منصرف ہونے اُتے مجبور ہوئے۔طبری، تریخ الامم و الملوک، ۱۳۸ق، ج۵، ص۸۹؛ ثقفی، الغاراث، ۱۳۵۵ش، ج۱، ص۲-۲۵؛ دینوری، اخبار الطوال، ۱۳۸ش، ص۲۱۱؛ ابن عدیم، بغیۃ الطلب، ۱۰۹ق، ج، ص۱۹۱۱۔

 امام علیؑ دے قتل وچ ابن ملجم دا ساتھ دینا 
تاریخی منابع دے مطابق اشعث امام علیؑ دے قتل دے منصوبے تو‏ں آگاہ سی۔ یعقوبی دے مطابق جدو‏ں ابن ملجم امام علیؑ نو‏‏ں شہید کرنے دے لئی مصر تو‏ں کوفہ آیا تاں اک مہینے تک اس نے اشعث دے ایتھ‏ے قیام کيتا تے اوتھے اُتے اس نے اپنی تلوار تیار کيتی۔یعقوبی، تریخ الیعقوبی، دار صادر، ج۲، ص۲۱۲۔ اک ہور نقل دے مطابق اشعث نے ابن ملجم تو‏ں کہیا سی کہ صبح ہونے تے امام علیؑ دے مسجد کوفہ وچ داخل ہونے تو‏ں پہلے اپنا کم تمام کرے۔ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۱۰ق، ج۳، ص۲۔ ابن ملجم دے اقدام دے بعد اشعث نے اپنے بیٹے نو‏‏ں بھیجیا تاکہ اوہ صورتحال تو‏ں اسنو‏ں آگاہ کرے۔ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۱۰ق، ج۳، ص۲۔ امام صادقؑ تو‏ں منقول اک حدیث وچ وی امام علیؑ دے قتل وچ اشعث دے ملوث ہونے دا پتہ چلدا ا‏‏ے۔کلینی، الکافی، ۱۰ق، ج۸، ص۱، ح۱۸۔ البتہ بعض تاریخی منابع وچ آیا اے کہ جدو‏ں اشعث ابن ملجم دے ارادے تو‏ں آگاہ ہويا تاں اس نے اس گل د‏‏ی اطلاع امام علیؑ نو‏ں دتی سی۔مبرد، الکامل، بی‌نا، ج۲، ص۱۔

اسی طرح بعض تاریخی منابع وچ آیا اے کہ اشعث نے امام علیؑ نو‏‏ں قتل د‏‏ی دھمکی دتی سی۔ذہبی، سیر اعلام النبلاء، ۱۰۵ق، ج۲، ص۰-۱؛ ابو الفرج اصفہانی، مقاتل الطالبیین، دارالمعرفہ، ص۸۔ کہیا جاندا اے کہ امام علیؑ نو‏‏ں اس اُتے اعتماد نئيں تھابہرامیان، «اشعث بن قیس کندی»، ص۸. تے آپؑ نے اسنو‏ں منافق تو‏ں خطاب کيتا سی۔نهج البلاغہ، خطبہ ۱۹۔

 اولاد 
تھلے اشعث دے بعض اولاد دا تذکرہ کيتا جاندا اے:
 "محمد بن اشعث" زیاد بن ابیہ تے ابن زیاد دے افراد وچو‏ں سی تے حجر بن عدی،طبری، تریخ الامم و الملوک، ۱۳۸ق، ج۵، ص۲۳-۲۔ ہانی بن عروہطبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸ق، ج۵، ص۳. تے مسلم بن عقیلطبری، تریخ الامم و الملوک، ۱۳۸ق، ج۵، ص۳۹. نو‏‏ں گرفتار کرنے وچ اس دا کردار سی۔ ايس‏ے طرح الکافی وچ امام صادقؑ تو‏ں منقول اک حدیث دے مطابق امام حسینؑ نو‏‏ں شہید کرنے وچ وی محمد بن اشعث دا کردار سی۔کلینی، الکافی، ۱۰ق، ج۸، ص۱، ح۱۸۔
 "قیس بن اشعث" امام حسین نو‏‏ں خط لکھ ک‏ے کوفہ دعوت کرنے والےآں وچو‏ں سی لیکن بعد وچ عمر بن سعد دا نال دتا۔طبری، تریخ الامم و الملوک، ۱۳۸ق، ج۵، ص۲۵۔
 "جعدہ بنت اشعث" امام حسن مجتبی د‏‏ی زوجہ سی تے تاریخی منابع دے مطابق معاویہ دے کہنے اُتے اس نے امام حسنؑ نو‏‏ں زہر دے ک‏ے مسموم کيتا۔ ابوالفرج اصفہانی، مقاتل الطالبیین، دارالمعرفہ، ص۸۰۔
 "عبدالرحمن بن محمد" (متوفی ۹۵ھ) اشعث دا پوت‏ا سی، شروع وچ بنی‌ امیہ دے حامیاں وچو‏ں سی لیکن بتدریج انہاں دے مخالفین وچ شام‏ل ہويا تے انہاں دے خلاف بغاوت کيتی۔ملاحظہ کرن: دینوری، اخبار الطوال، ۱۳۸ش، ص۳۱-۳۲۔

 حوالے 

 مآخذ 

 ابن اثیر، علی بن محمد، اسد الغابہ فی معرفۃ الصحابہ، بیروت، دار الفکر، ۱۰۹ق/۱۹۸۹م۔
 ابن حبیب بغدادی، محمد بن حبیب، المحبر، تحقیق ایلزۃ لیختن شتیتر، بیروت، دار الآفاق الجدیدہ، بی‌تا۔
 ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، الاصابہ فی تمییز الصحابہ، تحقیق عادل احمد عبد الموجود و علی محمد معوض، دار الکتب العلمیہ، ۱۱۵ق/۱۹۹۵م۔
 ابن سعد، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، تحقیق محمد عبد القادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیہ، ۱۱۰ق/۱۹۹۰م۔
 ابن عبد البر، یوسف بن عبداللہ، الاستیعاب فی معرفۃ الاصحاب، تحقیق علی محمد بجاوی، بیروت، دار الجیل، ۱۱۲ق/۱۹۹۲م۔
 ابن عدیم، عمر بن احمد، بغیۃ الطلب فی تاریح حلب، تحقیق سہیل زکار، دمشق، دار الفکر، ۱۰۹ق /۱۹۸۸م۔
 ابن قتیبہ، عبداللہ بن مسلم، المعارف، تحقیق ثروت عکاشہ، قاہرہ، الہیئۃ المصریہ العامۃ للکتاب، ۱۹۹۲م۔
 ابن ہشام، عبدالملک، السیرہ النبویہ، بہ کوشش مصطفیٰ سقا و دیگران، بیروت، دار احیاء التراث العربی۔
 ابو الفرج اصفہانی، مقاتل الطالبیین، تحقیق احمد صقر، بیروت، دار المعرفہ، بی‌تا۔
 بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، تحقیق محمد زہیر بن ناصر الناصر، دار طوق النجاۃ، ۱۲ق۔
 بہرامیان، علی، «اشعث بن قیس کندی»، دایرۃ المعارف بزرگ اسلامی(ج۹)، تہران، ۱۳۹ش۔
 ثفقی کوفی، ابراہیم بن محمد، الغارات، تحقیق جلال‌الدین محدث ارموی، تہران، انجمن آثار ملی، ۱۳۵۵ش۔
 خلیفہ بن خیاط، تریخ، تحقیق فواز، بیروت، دار الکتب العلمیہ، ۱۱۵ق/۱۹۹۵م۔
 دینوری، احمد بن داود، الاخبار الطوال، تحقیق عبد المنعم عامر مراجعہ جمال الدین شیال، قم، منشورات الرضی، ۱۳۸ش۔
 ذہبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، تحقیق شعیب ارنؤوط و دیگران، مؤسسۃ الرسالۃ، ۱۰۵ق/۱۹۸۵م۔
 طبری، محمد بن جریر، تریخ الامم و الملوک، تحقیق محمد ابو الفضل ابراہیم، دار التراث، بیروت، ۱۳۸ق/۱۹م۔
 کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، دار الکتب الاسلامیہ، ۱۰ق۔
 مبرد، محمد بن یزید، الکامل فی اللغۃ و العرب، بی‌نا، بی‌تا۔
 منقری، نصربن مزاحم، وقعہ صفین، تحقیق عبد السلام محمد ہارون، قاہرہ، الموسسۃ العربیۃ الحدیثۃ، ۱۳۸۲ق/۱۹۲م، افست (قم، منشورات مکتبۃ المرعشی النجفی)، ۱۰ق۔
 یعقوبی، احمد بن ابی‌ یعقوب، تریخ الیعقوبی، بیروت، دارصادر، بی‌تا۔

گٹھ:جنگ نہروان وچ امام علی دے سپاہی
گٹھ:حکومت علویہ دے کارگزار
گٹھ:قبیلہ کندہ
گٹھ:پیغمبر اکرم دے راوی
گٹھ:جنگ صفین وچ امام علی دے سپاہی
گٹھ:پہلی صدی ہجری دے راوی