براء بن عازب

بَراءِ بن عازِب  (متوفی 71 یا 72 ھ)، حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تے حضرت امام علی علیہ السلام دے اصحاب وچو‏ں سن ۔ انہاں نے بوہت سارے غزوات وچ شرکت کيتی تے حدیث غدیر دے راویاں وچو‏ں نيں۔ ايس‏ے طرح انہاں نے حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی رحلت دے بعد ابوبکر د‏‏ی بیعت دے لئی سقیفہ بنی ساعدہ وچ لوکاں دے جمع ہونے د‏‏ی خبر بنی‌ ہاشم تک پہنچائی تے خود نے وی ابوبکر د‏‏ی بیعت تو‏ں انکار کيتا۔ اوہ واقعہ کربلا وچ وی حاضر سن ۔

 حسب و نسب تے کنیت 
براء مدینہ وچ موجود انصار تے قبیلہ اوس دے طائفہ بنی‌ حارثہ نال تعلق رکھدے سن ۔الطبقات، ج۱، ص۱۸؛ التریخ الکبیر، ج۱ (۲)، ص۱۱؛ برای سلسلہ نسب او، نک: رہتل الکمال، ج، ص۳-۳۵. انہاں د‏‏ی کئی کنیت ذکر ہوئیاں نيں، جنہاں وچ سب تو‏ں زیادہ مشہور ابو عمارہ ا‏‏ے۔الطبقات، ج۱، ص۳۰۳؛ الکنی و الاسماء، ص؛ معرفة الصحابة، ج۳، ص۱.

براء بن عازب شہر کوفہ وچ زندگی گزاردے سن التریخ، ج۱، ص۱۸؛ التریخ الکبیر، ج۱ (۲)، ص۱۱. تے عمر دے آخری حصے وچ نابینا ہو گئے سن المحبر، ص۲۹۸؛ المعارف، ص۵۸. تے انہاں نے عراق اُتے مصعب بن زبیر د‏‏ی حکومت دے دوران کوفہ یا مدینہ وچ وفات پائی۔التریخ، ج۱، ص۳۱؛ الطبقات الکبری، ج، ص۳۸.

 اسلام 
براء نے حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی مدینہ د‏‏ی طرف ہجرت تو‏ں پہلے اسلام قبول کيتا جدو‏ں کہ اس وقت اوہ نوجوانی دے عالم وچ سن ۔ الطبقات الکبری، ج، ص۳- ۳. احتمال دتا جاندا اے کہ انہاں دے والد انہاں تو‏ں پہلے مسلما‏ن ہو چکے سن ۔الطبقات الکبری، ج، ص۳۵.

 غزوات وچ شرکت 
براء تے کئی دوسرے افراد جداں عبداللہ بن عمر تے اسامۃ بن زید نو‏‏ں کمسنی د‏‏ی وجہ تو‏ں جنگ بدر وچ شرکت کرنے د‏‏ی اجازت نئيں ملی۔المغازی، ج۱، ص۲۱؛ الطبقات الکبری، ج، ص۳، ۳۸.اسی طرح قوی احتمال اے کہ غزوہ احد وچ وی حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے براء تے بعض دوسرے نوجواناں نو‏‏ں شرکت کرنے د‏‏ی اجازت نئيں دتی۔المغازی، ج۱، ص۲۱؛ انساب الاشراف، ج۱، ص۳۱؛ قس: المعجم الکبیر، ج۲، ص۸؛ معرفۃ الصحابۃ، ج۳، ص۳، نے خود براء تو‏ں نقل کيتا اے کہ اوہ جنگ احد وچ حاضر سن ۔

پہلی جنگ جس وچ انہاں نے براہ راست شرکت کيتی اوہ غزوہ خندق سی۔ اس وقت وی انہاں د‏‏ی عمر 15 سال تو‏ں زیادہ نئيں سی۔المغازی، ج۲، ص۵۳؛ السیرۃ النبویۃ، ج۳، ص۰؛ انساب الاشراف، ج۱، ص۳. بھانويں انہاں دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ انہاں نے 14 تو‏ں 18 غزوات وچ شرکت کيتیالتریخ الکبیر، ج۱ (۲)، ص۱۱؛ الطبقات الکبری، ج، ص۳۸؛ معرفۃ الصحابۃ، ج۳، ص۱. لیکن انہاں جنگاں وچ انہاں دا کوئی خاص کردار نقل نئيں ہويا ا‏‏ے۔الطبقات الکبری، ج، ص۳۵.

خود براء تو‏ں منقول اک حدیث دے مطابق حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے خالد بن ولید نو‏‏ں اسلام د‏‏ی تبلیغ دے لئی یمن بھیجیا تاں اس گروہ وچ براء وی خالد دے نال سن لیکن جدو‏ں ایہ کم حضرت علی(ع) دے ذمہ لگایا گیا تاں براء وی حضرت دے نال شام‏ل ہو گئے۔تریخ طبری، ج۳، ص۱۳۱-۱۳۲؛ الارشاد، ج۱، ص۲.

 ابوبکر د‏‏ی بیعت تو‏ں انکار 
یعقوبی د‏‏ی روایت دے مطابق حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی رحلت دے بعد براء نے سقیفہ بنی ساعدہ وچ ابوبکر د‏‏ی بیعت دی خبر بنی ہاشم تک پہنچائی تے اوہ خود وی ابوبکر د‏‏ی بیعت تو‏ں انکار کرنے والےآں وچ شام‏ل سن ۔تریخ یعقوبی، ج۲، ص۱۲.

 فتوحات وچ شرکت 
بعض احادیث دے مطابق براء بن عازب نے عمر دے دور خلافت دے اواخر تے عثمان د‏‏ی خلافت دے اوائل وچ ایران دے بعض علاقےآں جداں رے، قومس، زنجان، ابہر تے قزوین وغیرہ دے فتوحات وچ شرکت کيتی یا خود سپہ سالار رہ‏‏ے۔ چنانچہ انہاں فتوحات وچو‏ں اک انہاں دے ہتھو‏ں انجام پائی ا‏‏ے۔التریخ، ج۱، ص۱۰-۱۱؛ فتوح البلدان، ص۳۱- ۳۱۸. انہاں نے اہالی ابہر تو‏ں صلح کيتا تے قزوین والےآں تو‏ں وی مشکل تو‏ں صلح ہوئی تے اوتھ‏ے دے لوکاں نے اسلام قبول کيتا۔ فتوح البلدان، ص۳۲۱-۳۲۲. لیکن زنجان نو‏‏ں انہاں نے جنگ دے ذریعے فتح کيتا۔ التریخ، ص۳۲۲. ایہ ساری چیزاں اپنی جگہ لیکن فتوحات تو‏ں متعلق منقول روایات وچو‏ں اک روایت وچ انہاں دے تے براء بن مالک دے درمیان شک و تردید پائی جاندی ا‏‏ے۔الطبقات، ج۱، ص۹؛ قس: التریخ، ص۳۸.

 امام علی(ع) د‏‏ی بیعت 
کہیا جاندا اے کہ براء بن عازب انہاں لوک وچو‏ں سن جنہاں نے حضرت امیرالمؤمنین علی(ع) د‏‏ی بیعت کيتی۔الجمل، ص۱۰۲، ۱۰. بھانويں امیر المومنین امام المتقین علی بن ابی طالب کرم اللہ وجہہ الکریم دے دور خلافت وچ لڑی گئی جنگاں تو‏ں متعلق احادیث وچ انہاں تو‏ں متعلق کوئی خاص کردار نقل نئيں ہويا اے لیکن انہاں روایات وچو‏ں اک حدیث وچ آیا اے کہ جمل، صفین تے نہروان وچ شرکت دے علاوہ مذکورہ آخری جنگ وچ انہاں نو‏ں امام علی(ع) د‏‏ی طرف تو‏ں خوارج نو‏‏ں دوبارہ امام علی(ع) د‏‏ی طرف واپس آنے د‏‏ی دعوت دینے دا فریضہ انہاں دے سپرد کيتا گیا۔خطیب، ج۱، ص۱؛ نیزنک: ابن عبدالبر، ج۱، ص۱۵؛ رافعی، ج۱، ص۱؛ ابن حجر، ج۱، ص۱.

 نقل حدیث 
براء دے توسط تو‏ں حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں بعض احادیث نقل ہوئیاں نيں۔المسند، ج، ص۲۸۰، ۳۰؛ المعجم الکبیر، ج۲، ص۹-۱۰؛ تحفۃ الاشراف، ج۲، ص۱۳ بہ بعد؛ برای احادیث او در صحاح، سیر اعلام النبلاء، ج۳، ص۱۹. انہاں روایات وچو‏ں بعض احادیث تو‏ں پتہ چلدا اے کہ سیرت نبوی (ص) تو‏ں متعلق احادیث تو‏ں انہاں نو‏‏ں دلچسپی سی۔الطبقات الکبری، ج، ص۳۵-۳؛ انساب الاشراف، ج۱، ص۲۵؛ تریخ طبری، ج۲، ص۹۳، ۵۲، ۳.

انہاں دا شمار حدیث غدیر دے راویاں وچ وی ہُندا تھاالمسند، ج، ص۲۸۱؛ مناقب الامام امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب(ع)، ج۲، ص۳۸-۳۰؛ قس: معرفۃ الرجال، ص۵، دے مطابق انہاں نے اس حدیث نو‏‏ں چھپانا چاہیا ايس‏ے وجہ تو‏ں اوہ امیر المومنین امام المتقین علی بن ابی طالب کرم اللہ وجہہ الکریم د‏‏ی نفرین د‏‏ی وجہ تو‏ں نابینا ہو گئے؛ رجال ابن داوود حلی، ؛ قس: معجم رجال الحدیث، ج۳، ص۲-۲۹؛ قاموس الرجال، ج۲، ص۲۰.

براء نے بعض صحابہ تو‏ں وی روایت نقل کيتی ا‏‏ے۔نک: رہتل الکمال، ج، ص۳۵-۳. شعبی، عدی بن ثابت، ابو اسحاق سبیعی تے انہاں دے اپنے دو بیٹےآں نے انہاں تو‏ں روایت نقل کيتی ا‏‏ے۔الجرح و التعدیل، ج۱، ص(۱) ۳۹۹؛ برای فہرستی از راویان او، نک: رہتل الکمال، ج، ص۳-۳.

 واقعہ کربلا 
شیخ مفید کتاب ارشاد وچ نقل کردے نيں؛ اسماعیل بن زیاد کہندے نيں اک دن حضرت علی (ع) نے براء بن عازب تو‏ں فرمایا: اے براء میرا بیٹا شہادت دے مقام اُتے فائز ہوئے گا اس وقت تسيں زندہ رہے تاں اس د‏ی مدد کرنا۔

جد واقعہ کربلا رونما ہويا تاں براء نے کہیا؛ بیشک حضرت علی (ع) د‏‏ی پیشنگوئی درست ثابت ہوئی کیو‏ں کہ انہاں دا بیٹا شہید ہويا لیکن ميں نے انہاں د‏‏ی مدد نئيں کيت‏‏ی ایہ کہندے ہوئے اوہ اپنے کم تو‏ں پشیمان ہُندے سن ۔مفید، الإرشاد، ج‌۱، ص۳۳۲.

 حوالے 

 منابع 
 ابن ابی حاتم رازی، عبدالرحمان، الجرح و التعدیل، حیدرآباد دکن، ۱۳۱ق.
 ابن حبان، محمد، الثقات، حیدرآباددکن، ۱۳۹ق.
 ابن حبیب، محمد، المحبر، حیدرآباد دکن، ۱۳۱ق.
 ابن حجر عسقلانی، احمد، الاصابۃ، قاہرہ، ۱۳۲۸ق.
 ابن حزم، علی، جمہرۃ انساب العرب، بیروت، ۱۰۳ق.
 ابن داوود حلی، حسن، الرجال، بہ کوشش جلال الدین محدث، ارموی، تہران، ۱۳۲ش.
 ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، بیروت، دارصادر.
 ابن عبدالبر، یوسف، الاستیعاب، بہ کوشش علی محمد بجاوی، قاہرہ، ۱۳۸۰ق.
 ابن فقیہ، احمد، مختصر کتاب البلدان، بہ کوشش دخویہ، لیدن، ۱۸۵۵م.
 ابن قتیبہ، عبداللہ، المعارف، بہ کوشش ثروت عکاشہ، قاہرہ، ۱۹۰م.
 ابن قیسرانی، محمد، الجمع بین کتابی ابن نصر الکلاباذی و ابی بکرالاصبہانی، حیدرآباددکن، ۱۳۲۳ق.
 ابن ہشام، عبدالملک، السیرۃ النبویۃ، بہ کوشش مصطفیٰ سقا و دیگران، قاہرہ، ۱۳۵۵ق.
 ابونعیم اصفہانی، احمد، معرفۃ الصحابۃ، بہ کوشش محمدراضی ابن حاج عثمان، مدینہ، ۱۰۸ق.
 احمدبن حنبل، المسند، قاہرہ، ۱۳۱۳ق.
 بخاری، محمد، التریخ الکبیر، حیدرآباد دکن، ۱۳۸۲ق.
 بلاذری، احمد، انساب الاشراف، بہ کوشش محمد حمیداللہ، قاہرہ، ۱۹۵۹م.
 ہمو، فتوح البلدان، بہ کوشش دخویہ، لیدن، ۱۸۵م.
 تستری، محمدتقی، قاموس الرجال، قم، ۱۱۰ق.
 خطیب بغدادی، احمد، تریخ بغداد، قاہرہ، ۱۳۹ق.
 خلیفۃ بن خیاط، التریخ، بہ کوشش سہیل زکار، دمشق، ۱۳۸ق.
 ہمو، الطبقات، بہ کوشش سہیل زکار، دمشق، ۱۹م.
 خویی، ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، بیروت، ۱۰۳ق.
 ذہبی، محمد، سیراعلام النبلاء، بہ کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، مؤسسہ الرسالۃ.
 رافعی قزوینی، عبدالکریم، التدوین فی اخبار قزوین، حیدرآباد دکن، ۱۹۸م.
 “الرجال”، منسوب بہ احمد برقی، ہمراہ الرجال (نک: ہم، ابن داوود).
 شیخ طوسی، محمد، الرجال، نجف، ۱۳۸۰ق.
 شیخ مفید، محمد، الارشاد، قم، ۱۱۳ق.
 ہمو، الجمل، بہ کوشش علی میرشریفی، قم، ۱۱۳ق.
 طبرانی، سلیمان، المعجم الکبیر، بغداد، ۱۳۹۸ق.
 طبری، تریخ.
 کشی، محمد، معرفۃ الرجال، اختیار شیخ طوسی، بہ کوشش حسن مصطفوی، مشہد، ۱۳۸ش.
 محمد بن سلیمان کوفی، مناقب الامام امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب(ع)، بہ کوشش محمد باقر محمودی، قم، مجمع الثقافۃ الاسلامیۃ.
 مزی، یوسف، تحفۃ الاشراف، بمبئی، ۱۳۸ق.
 ہمو، رہتل الکمال، بہ کوشش بشار عواد معروف، بیروت، مؤسسۃ الرسالۃ.
 مسلم بن حجاج، الکنی و الاسماء، دمشق، ۱۰ق.
 واقدی، محمد، المغازی، بہ کوشش مارسدن جونز، لندن، ۱۹م.
 ونسینک، آ.ی.
 المعجم المفہرس للفظاں الحدیث النبوی، استانبول، ۱۹۸۸م.
 یعقوبی، احمد، التریخ، بیروت، دارصادر.



گٹھ:انصار
گٹھ:حدیث غدیر دے راوی
گٹھ:جنگ جمل وچ امام علی دے سپاہی
گٹھ:جنگ صفین وچ امام علی دے سپاہی
گٹھ:جنگ نہروان وچ امام علی دے سپاہی
گٹھ:شرکائے سقیفہ
گٹھ:شیعہ