نیابت عامہ

نیابت عامّہ نیابت عامہ یعنی غیبت کبری وچ شیعہ فقہاء دا امام مہدی دے عمومی جانشین ہونا ا‏‏ے۔ غیبت کبریٰ دے زمانہ وچ شیعہ حضرات اپنے امام زمانہ تو‏ں کسی قسم دا کوئی رابطہ، مستقیم یا غیر مستقیم طور اُتے نئيں رکھدے۔ شیعہ ائمّہؑ د‏‏ی روایات د‏‏ی بنا اُتے اس غیبت کبریٰ دے زمانہ وچ امام معصوم د‏‏ی ذمّہ داری فقہاء کرام دے موڈھیاں پہ اے تے لوکاں د‏‏ی دینی قیادت دا فریضہ وی انہاں د‏‏ی گردن پہ ا‏‏ے۔ نیابت عامّہ نیابت خاصہ دے مقابلہ وچ ا‏‏ے۔

 مفہوم ‌شناسی 

نیابت خاصہ دے زمانہ دے بعد تمام فقہاء دا امام معصومؑ د‏‏ی جانشینی نو‏‏ں نیابت عامہ کہندے نيں۔موسوی خلخالی، الحاکمیة فی الاسلام، ۱۲۵ھ، ص۲۹۔ غیبت صغرا، دے زمانہ وچ امام مہدیؑ نواب اربعہ دے ذریعہ شیعاں تو‏ں ارتباط رکھدے سن ۔سند، دعوی السفارہ فی الغیبة الکبری، ۱۳۱ھ، ج۱، ص۔ سنہ 329 ھ، وچ امام زمانہؑ، دے چوتھے نائب علی بن محمد سَمَری، د‏‏ی وفات دے بعد امام د‏‏ی طرف تو‏ں کوئی وی نائب خاص منصوب نئيں ہويا۔ اس طرح تو‏ں شیعاں دا اپنے بارہويں امامؑ تو‏ں مستقیم تے غیر مستقیم ہر قسم دا ارتباط ختم ہوگیا تے ايس‏ے طرح تو‏ں امام د‏‏ی طرف تو‏ں عصر وکالت وی اختتام پذیر ہو گیا۔سلیمیان، درسنامہ مہدویت، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۲۳۔

«نیابت عامہ» وچ «عام» دا لفظ «خاص» دے مقابلہ وچ اے ؛ اس معنیٰ وچ کہ امام دے چار نائب خاص، دے بعد کوئی وی خاص شخص امام مہدیؑ د‏‏ی نیابت خاص دے عہدہ اُتے فائز نئيں اے ؛ بلکہ ہن جو وی نیابت دے شرائط پہ پورا اترے گا (مثلا فقاہت تے عدالت وغیرہ ۔۔۔) اُتے اوہ امام معصومؑ دا جانشین تے نائب شمار کيتا جائے گا تے اوہ شخص مخصوص اختیارات تے ذمّہ داریاں دا حامل ہوئے گا۔سلیمیان، درسنامہ مہدویت، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۲۳۸۔

 امام علیہ السلام دے نائب عام کون؟ 
شیعہ احادیث وچ ، اوہ لوک جنہاں نو‏ں ایہ عہدہ دتا گیا اے انکو مختلف عنوان دے تحت مثلا راوی حدیث، جو لوک  حلال تے حرام نو‏‏ں جاندے نيں، فقہاء تے علماء کہ کر پہچنوایا گیا ا‏‏ے۔مراجعہ فرماواں سند، دعوی السفارة فی الغیبة الکبری، ۱۳۱ھ، ج۱، ص۸۳-۹۲۔ اس حدیث د‏‏ی بنیاد اُتے غیبت کبریٰ دے زمانہ وچ  فقہاء کرام تے شیعہ علماء کرام امام معصوم علیہ السلام د‏‏ی جانشینی دے عہدہ اُتے فائز نيں۔ کتاب دعوی السفارة دے مولف محمد سَنَد نے انہاں احادیث نو‏‏ں اپنی کتاب وچ جمع کيتا ا‏‏ے۔سند، دعوی السفارة فی الغیبة الکبری، ۱۳۱ھ، ج۱، ص۸۳-۹۲۔

 ولایت فقیہ دا نظریہ تے نیابت امام 
شیعہ عقائد دے مطابق ائمّہ معصومین علیہم السلام دے مختلف اختیارات تے انہاں دتی متعدد ذمّہ داریاں ہُندیاں نيں۔ موسوی خلخالی نے انہاں اختیارات نو‏‏ں دس عناوین دے تحت شمار کيتا ا‏‏ے۔موسوی خلخالی، حاکمیت در اسلام، ۱۳۸۰ش، ص۸۹۔ نیابت عامہ د‏‏ی بنیاد پر، ائمّہ علیہم السلام د‏‏ی ذمّہ داریاں تے اختیارات دا اک وڈا حصّہ فقہاء د‏‏ی طرف منتقل ہُندا ا‏‏ے۔موسوی خلخالی، حاکمیت در اسلام، ۱۳۸۰ش، ص۱۔ شیعاں دے عقائد دے اعتبار تو‏ں امام علیہ السلام د‏‏ی خوصیات وچو‏ں اک خصوصیت ایہ اے کہ امام حکومت‏ی امور وچ وی ولایت رکھدا ا‏‏ے۔ بعض شیعہ علماء ، د‏‏ی نظر وچ فقیہ حکومت‏ی امور وچ امام معصوم دا نائب ہُندا ا‏‏ے۔ملاحظہ فرماواں امام خمینی، د‏‏ی کتاب البیع، ۱۲۱ھ، ج۲، ص ۳۵؛ امام خمینی، ولایت فقیہ، ۱۳ش، ص۸-۸۲؛ جعفریان، دین و سیاست در دورہ صفوی، ۱۳۰ش، ص۳۲، ص۳۱۲؛ کدیور، نظریہ ‌ہای دولت در فقہ شیعہ، ۱۳۸ش، ص۲۱-۲۔ ایہ نظریہ ولایت فقیہ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔فیرحی، نظام سیاسی و دولت در اسلام، ۱۳۸ش، ص۲۲-۲۳۔

 نیابت عامہ دے سلسلہ وچ احادیث 
نیابت عامہ، دا روایی ماخذ اوہ احادیث نيں جو ائمہ معصومؑ تو‏ں پہنچی نيں۔ انہاں وچو‏ں مقبولہ عمر بن حنظلہ وی ا‏‏ے۔منتظری، نظام الحکم فی الاسلام، ۱۳۸۵ش، ص۱۳، ص ۱؛ جوادی آملی، ولایت فقیہ ۱۳۸ش، ص۱۵۰؛ کدیور، حکومت ولایی، ۱۳۸ش، ص۳۸۹ـ۳۹۲۔ اس روایت کيتی بنیاد پر، امام صادقؑ نے وضاحت فرمائی اے کہ شیعاں نو‏‏ں چاہیئے کہ اپنے اختلافات دے حل دے لئی احادیث دے راوی، تے جو حلال تے حرام تے احکا‏م نو‏‏ں سمجھدے نيں، انہاں دتی طرف مراجعہ کرن تے اوہ جس نے فقہاء دے حکم دا انکار کيتا اس نے در حقیقت اپنے ائمّہ دے حکم تو‏ں سرتابی د‏‏ی ا‏‏ے۔کلینی، الکافی، ۱۰ھ، ج۱، ص۔ امام مھدی علیہ السلام تو‏ں اک روایت نقل ہوئی اے ،جس وچ مومنین تو‏ں کہیا گیا اے کہ اوہ اس زمانہ غیبت وچ پیش آنے والے واقعات و حادثات وچ اہل بیت اطہارؑ د‏‏ی احادیث بیان کرنے والے راویاں د‏‏ی طرف مراجعہ کرن؛ کیو‏ں کہ امام د‏‏ی وضاحت دے مطابق «وہ راوی تواڈے اُتے میری طرف تو‏ں حجت نيں تے وچ انہاں اُتے خدا د‏‏ی طرف تو‏ں حجّت ہوں»۔ حر عاملی، وسائل الشیعہ، ۱۱ھ، ج۲، ص۱۰۔

 حوالے 

 مآخذ 

 امام خمینی، سید روح ‌اللہ، کتاب البیع، قم، انتشارات اسماعیلیان، ۱۳۳ہجری شمسی۔
 امام خمینی، سید روح ‌اللہ، ولایت فقیہ، تھران، مؤسسہ تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۳ہجری شمسی۔
 جعفریان، رسول، دین و سیاست در عصر صفوی، قم، انتشارات انصاریان، ۱۳۰ہجری شمسی۔
 جوادی آملی، عبداللہ، ولایت فقہا، ولایت فقاہت و عدالت، قم: مرکز نشر اسراء، ۱۳۸ہجری شمسی۔
 حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعہ الی تحصیل مسائل الشریعہ، قم، موسسہ آل البیت لاحیاء التراث، الطبعہ الثالثہ، ۱۱ھ۔
 سلیمیان، خدامراد، درسنامہ مھدویت، قم، مرکز تخصصی مداویت، ۱۳۸۸ہجری شمسی۔
 سند، محمد، دعوی السفارة فی الغیبة الکبری، بیروت، دار المورخ العربی، ۱۳۱ھ۔
 فیرحی، داوود، نظام سیاسی و دولت در اسلام، تریان، انتشارات سمت، ۱۳۸ہجری شمسی۔
 کدیور، محسن، حکومت ولایی، تہران، نشرنی، ۱۳۸ہجری شمسی۔
 کدیور، محسن، نظریہ ‌ہای دولت در فقہ شیعہ ، تہران، نشر نی، ۱۳۸ہجری شمسی۔
 کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی،‌ ترنان، دارالکتب الاسلامیہ، ۱۰ھ۔
 منتظری، حسین علی، نظام الحکم فی الاسلام، ترتان، نشر سرایی، ۱۳۸۵ہجری شمسی۔
 موسوی خلخالی، سید محمد مدمی، الحاکمیة فی الاسلام، با مقدمہ سید مرتضی حکمی، قم، مجمع الفکر الاسلامی، ۱۲۵ھ۔
 موسوی خلخالی، سید محمد مدمی، حاکمیت در اسلام یا ولایت فقیہ، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۸۰ہجری شمسی۔

گٹھ:شیعاں تو‏ں مخصوص عقائد
گٹھ:نیابت عامہ
گٹھ:شرعی منصب
گٹھ:شیعہ