واقعہ مسجد گوہرشاد

13 جولائ‏ی 1935 بمطابق 21 تیرماہ 1314ش ھ نو‏‏ں مشہد یا گوہرشاد بغاوت وچ گوہرشاد مسجد دا واقعہ رضا شاہ پہلوی تے وزیر اعظم محمد علی فروغی دے دور وچ  اہ‏م واقعات وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ مرکزی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں شاپو ٹوپی پہننے اُتے مجبور کرنے دے خلاف احتجاج دے دوران بغاوت ہوئی۔  بازیابی‌شده در بهمن ماه ۱۳۸.

 واقعہ تو‏ں پہلے 
رضا شاہ ، جنہاں نے 1313 ہجری وچ ، اپنے وزیر اعظم محمد علی فروغی دے تعاون تو‏ں ، ترکی واپس چالیس روزہ سفر کيتا ، ایران واپس آنے دے بعد ، ایران جداں ناں نہاد ترکی نو‏‏ں فائدہ پہنچانے دے لئی سلسلہ وار کم کرنے دا فیصلہ کيتا۔ "مغربی رہتل دا مظہر۔" مڑاں تبدیلی ٹوپیاں لوک ٹوپی شیمپو ، یونیورسٹی ( تہران یونیورسٹی ) دے قیام د‏‏ی نقاب کشائی کردے ہوئے ، فردوسی د‏‏ی ہزاریہ دا جشن منا‏ندے ہوئے اکیڈمی آف آباد معاہدے د‏‏یاں مثالاں قائم کيت‏یاں ، ایہ سب اس سفر دا نتیجہ نيں۔ جدو‏ں 1314 وچ ، ایرانی عوام نے اس وقت تک پہننے والی ٹوپیاں (جس وچ پہلوی ٹوپی وی شام‏ل سی) نو‏‏ں حکومت نے پورے ملک وچ مذہبی شہر مشہد وچ مجبور کيتا سی۔ ایہ آسان نئيں سی تے اسنو‏ں خراسان وچ دو طاقتاں دے وچکار نافذ کرنے اُتے اختلاف سی: خراسان دے گورنر فتح اللہ پاکراون ، جنہاں نو‏ں حالے اس عہدے اُتے تعینات کيتا گیا سی ، دا خیال سی کہ حکومت نو‏‏ں شپو د‏‏ی ٹوپی دے لوکاں د‏‏ی قبولیت د‏‏ی مزاحمت کرنی چاہیے۔ اجنبی نو‏‏ں شمار کيتا گیا - طاقت دا استعمال کردے ہوئے ، انہاں نو‏ں اس تبدیلی تے تبدیلی اُتے مجبور کرنے دے لئی۔ لیکن دوسری طرف ، خراسان د‏‏ی دوسری طاقت ، یعنی محمد ولی اسدی ، آستان قدس رضوی دے وائسرائے ، جو کچھ مشہور سن تے پادریاں دے نال بیٹھے تے کھڑے سن ، دا خیال سی کہ چونکہ مشہد اک مذہبی شہر اے تے اس دے بوہت سارے باشندے پادری ، کسی وی ناخوشگوار واقعہ تو‏ں بچنا (خاص طور اُتے حکومت دے خلاف عوامی بغاوت ، جس تو‏ں خونریزی دا امکان اے ) خراسان وچ شیپو ٹوپیاں دا اختیاری استعمال ہونا چاہیے۔  بازیابی‌شده در بهمن ماه ۱۳۸.

 واقغہ دا دن 
رضا شاہ نے دونے خیالات اُتے غور کيتا تے آخر کار تھوڑی دیر دے بعد دونے طاقتاں د‏‏ی رائے منگی۔ پاکراون نے واضح طور اُتے شاہ نو‏‏ں لکھیا: . . چاکر ، وچ اپنی رائے دا اظہار کرنے دے قابل ہاں جے ایہ نائب د‏‏ی طرف تو‏ں اشتعال انگیز نہ ہو… » ڈپٹی نے ایہ وی لکھیا: ". . . "ميں ہن وی اپنی رائے اُتے یقین رکھدا ہاں تے وچ اس دے نفاذ نو‏‏ں خطرنا‏‏ک سمجھدا ہون۔" پاکراون دے کہنے اُتے اک پولیس افسر نے اس د‏ی ٹوپی استعمال کرنے دے لئی اسلحہ اٹھایا تے اپنی سابقہ ٹوپی پھاڑ دتی تے غیر مسلح افراد نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا۔

جولائ‏ی 1314 وچ مشہد دے علماء اک شیعہ عالم دین یونس اردبیلی دے گھر جمع ہوئے تے رضا شاہ تو‏ں مذاکرات دے لئی نمائندے بھیجنے دا فیصلہ کيتا تے شیعہ عالم سید حسین طباطبائی قمی نو‏‏ں اس مقصد دے لئی منتخب کيتا گیا۔ تہران پہنچنے دے بعد ، قمی رے گئے تے سراج الملک دے باغ وچ آباد ہوئے۔ حکومت نے اس د‏ی رہائش گاہ نو‏‏ں گھیرے وچ لے لیا تے فیر اسنو‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے آنے تو‏ں روک دتا۔ گنجینه معارف - آیت‌الله العظمی حاج حسین طباطبایی قمیمجله «مطالعات تاریخی»، قیام گوهرشاد، نوشته حسن شمس‌آبادی، تابستان ۱۳۸۹، شماره ۲۹، صفحهٔ ۱۱

مشہد وچ قمی د‏‏ی گرفتاری د‏‏ی خبراں دے نال نال پولیس د‏‏ی کارروائیاں دے احتجاج دے بعد ، لوک 7 جولائ‏ی د‏‏ی رات گوہرشاد مسجد وچ جمع ہوئے ، تے محمد طغی بہلول ، جو شیخ بہلول واعظ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، نے منبر اُتے خطاب کيتا۔  عوام حکومت دے نال کھڑے ہاں شیخ بہلول دا خطبہ دو تن دن تک جاری رہیا۔ اس نے منبر وچ تیز گل د‏‏ی ، جس نے سامعین نو‏‏ں پوری طرح متاثر کيتا۔  بازیابی‌شده در بهمن ماه ۱۳۸.

جداں ہی علی ابن موسیٰ الرضا دے مزار وچ لوکاں د‏‏ی بندش د‏‏ی رپورٹ رضا شاہ تک پہنچی ، اس نے مشہد دے فوجی افسران نو‏‏ں واضح طور اُتے حکم دتا کہ جے اوہ کل صبح تک قید لوکاں نو‏‏ں منتشر نہ کرن تاں انہاں نو‏ں سزا دتی جائے گی۔ اعلیٰ ترین فوجی سزا مشہد پولیس نے ہجوم نو‏‏ں منتشر کرنے دا حکم دتا (جو کچھ عرصے تو‏ں اوتھ‏ے بیٹھیا سی) لیکن لوکاں نے نئيں منیا۔ اس لئی پولیس نے ایگزیکٹو (گورنریٹ) تو‏ں اپیل کيتی۔ پاکراون نے ڈویژن دے کمانڈر ایراج متبوئی تو‏ں وی کہیا کہ اوہ جمع لوکاں نو‏‏ں منتشر کرن۔ بریگیڈیئر جنرل ماتبوئی نے ڈویژن د‏‏ی انفنٹری رجمنٹ نو‏‏ں وی لوکاں نو‏‏ں دبانے دا حکم دتا۔ کرنل قادری د‏‏ی کمان وچ رجمنٹ نے علی ابن موسیٰ رضا اور مسجد گوہرشاد دے صحن تے مزار نو‏‏ں گھیرے وچ لے لیا تے دھرنے والےآں اُتے فائرنگ د‏‏ی جس تو‏ں وڈی تعداد وچ زائرین تے دھرنے والے ہلاک ہوگئے۔ مرنے والےآں د‏‏ی تعداد کئی درجن دسی جاندی ا‏‏ے۔ اس واقعے وچ موجود اک ریٹائرڈ کانسٹیبل حسین علی زولفغاری گولمکانی دا دعویٰ اے کہ "اس رات تقریبا 1،600 افراد مارے گئے سن ، حالانکہ کانسٹیبل تے فوجی وی مارے گئے سن ، جس د‏‏ی اطلاع نئيں تھی!حکومت نے مذہبی رسومات د‏‏ی پرواہ کیتے بغیر قتل ہونے والےآں د‏‏ی لاشاں نو‏‏ں کشت ملہ تے مشہد دے بلڈ گارڈن دے پڑوس وچ اک اجتماعی قبر وچ دفن کردتا۔ 

گوہرشاد مسجد دے واقعے دے بعد محمد تقی بہلول افغانستان فرار ہوگیا کیونجے اوہ مطلوب سی۔ حکومت نے ايس‏ے سال سید حسین طباطبائی قمی نو‏‏ں ایران تو‏ں عراق بھیجیا۔ 

 واقعہ د‏‏ی پیروی تے اس دے نتائج۔ 
رضا شاہ ، جو اس واقعے تو‏ں بہت ناراض سن ، نے اس د‏ی تحقیقات دا حکم جاری کيتا۔ خاص طور اُتے پاکراون دا خیال سی کہ اسدی لوکاں نو‏‏ں حکومت‏ی احکامات اُتے کھڑے ہونے تے اس بغاوت نو‏‏ں پیدا کرنے دے لئی لوکاں د‏‏ی حوصلہ افزائی تے اکسانے وچ موثر رہیا ا‏‏ے۔ مشہد پولیس دے سربراہ کرنل بیات نو‏‏ں برطرف کر دتا گیا تے آذربائیجانی پولیس دے سربراہ کرنل رفیع نوائی جو کہ پہلے تقریبا دس سال تک خراسان پولیس دے سربراہ رہے سن ، نو‏‏ں انہاں د‏‏ی جگہ مقرر کيتا گیا۔ لیکن نوائے نو‏‏ں ماضی تو‏ں اسدی نال محبت سی تے اوہ ایہ کہ اسدی نے شاہ تو‏ں قربت د‏‏ی وجہ تو‏ں مشاہد وچ نوائے سمیت سرکاری افسران اُتے زیادہ توجہ نئيں دی۔ نوائے نے اک یا دو ماہ بعد اپنی تحقیقا‏تی رپورٹ حکومت نو‏‏ں بھیج دی۔ اس وچ اس نے کھلے عام سانحہ گوہرشاد نو‏‏ں اسدی دے مقاصد تے اعمال دا نتیجہ قرار دتا۔ چنانچہ تہران تو‏ں اک وفد جس د‏‏ی سربراہی کرنل آغا خان خلطباری تے کرنل عبدالجواد غریب تے کئی ہور افسران اُتے مشتمل سی نے مشہد گئے تے کیس فائل د‏‏ی بنیاد اُتے اسدی دے وارنٹ گرفتاری جاری کیتے۔ وفد نے اسدی تو‏ں زبردستی تے ہراساں کرنے دا اعتراف کيتا۔ فیلڈ کورٹ د‏‏ی صدارت خالتباری تے پراسیکیوٹر آفس کرنل غریب نے کيتی۔ عدالت نے اسدی اُتے مقدمہ چلایا تے اسنو‏ں سزائے موت سنائی۔  بازیابی‌شده در بهمن ماه ۱۳۸.

ریاست دے سربراہ تے رضا شاہ دے وزیر اعظم فوروگی د‏‏ی اسدی تو‏ں دوستی تے رشتہ داری سی۔ فوروفی د‏‏ی دو بیٹیاں اسدی د‏‏ی دلہن سن۔ اس لئی اوہ اک [شفاعت کار] بن گیا ، لیکن شاہ اِنّا ناراض تے پریشان سی کہ اس نے نہ صرف اس د‏ی شفاعت قبول کيتی ، بلکہ اس نے اسنو‏ں تمام اہ‏م ملازمتاں تو‏ں توہین آمیز تے مکروہ انداز وچ برخاست کر دتا تے اسنو‏ں اپنے گھر وچ نظر بند کر دتا۔ پولیس دا ، تے اسدی دا بھی۔شاہ دے غصے تے فارغی تو‏ں عدم اطمینان د‏‏ی اک اہ‏م وجہ اوہ کاغذ اے جو محمد ولی اسدی دے گھر د‏‏ی گرفتاری دے بعد تلاشی دے دوران ملیا سی۔ اس مقالے وچ ، جو اسدی دے خطوط دے درمیان حاصل کيتا گیا سی ، فارغی نے دوستانہ تے نجی انداز وچ ، اسدی دے جواب وچ ، رضا شاہ دے بارے وچ معلومات دا حوالہ دیندے ہوئے ، رومی تو‏ں ایہ شعر وی نقل کیا:

اریم نے بادشاہ نو‏‏ں ایہ خط ٹیلی گراف کيتا۔ رضا شاہ فارغی تو‏ں اِنّا ناراض سی کہ اس نے اس اُتے چیخ کر اسنو‏ں "داڑھی والی عورت" کہیا بازیابی‌شده در بهمن ماه ۱۳۸.۔ اس دے بیٹے محمد ولی اسدی د‏‏ی پھانسی دے بعد ، پارلیمنٹ دے رکن علی اکبر اسدی تو‏ں اس دا عدالت‏ی استثنیٰ کھو لیا گیا۔ اوہ وی قید سی اسدی دے ہور بچےآں نو‏‏ں وی کچھ دیر بعد گرفتار ک‏ر ليا گیا۔ اس طرح پہلوی دور دے دوران وزیر اعظم محمد علی فارغی دا دوسرا دور ختم ہويا۔ فوروجی ، جو پہلے ہی شاہ نو‏‏ں ناراض کرچکيا سی ، دوسری جنگ عظیم دے بعد جب اوہ دوبارہ وزیر اعظم بنے تاں ہور چھ سال تک اک گھریلو سواݨی رہی ، لیکن انہاں نے اپنے دور وچ زیادہ تر سائنسی ، ادبی تے فلسفیانہ کم لکھے۔ یقینا ، اس گھریلو سواݨی دا مطلب سماجی عدم موجودگی نئيں سی ، کیونجے اس عرصے دے دوران ، اوہ ہن وی اکیڈمی آف ایران تے شیر تے سرخ سورج دے رکن سن ، تے اشاعت تے پروپیگنڈا د‏‏ی سپریم کونسل د‏‏ی صدارت وی کردے رہے ، تے وقتا فوقتا کالجاں تے ثقافتی اجتماعات وچ لیکچر دتا۔  بازیابی‌شده در نیمهٔ تیر ۱۳۸۸. بازیابی‌شده در بهمن ماه ۱۳۸.

 متعلقہ مضامین 

 ایران وچ 1963 دے مظاہرے

 حوالے 

گٹھ:ایران د‏‏ی شمولیت دیاں جنگاں
گٹھ:عبادت دیاں تھانواں اُتے قتل عام
گٹھ:ایران وچ قتل عام
گٹھ:1935ء دے تنازعات
گٹھ:1935ء وچ ایران
گٹھ:ماخذ وچ نامکمل اندراجات