معارج الوصول الی معرفۃ فضل آل الرسول و البتول (کتاب)

مَعارجُ الوُصول إلی مَعرفَۃ فَضل آلِ الرّسول و البَتول علیہم السلام عربی بولی وچ محمد بن یوسف زرندی حنفی (متوفا ۵۰ق) د‏‏ی تالیف ا‏‏ے۔ مؤلف نے اس کتاب نو‏‏ں اپنی مشہور تالیف نظم درر السمطین دے بعد تصنیف کيتا۔ اس نے اس مختصر رسالے وچ آئمہ اثنا عشر دے حالات زندگی، امہات المومنین  تے صحابہ د‏‏ی فضیلت بیان کيتی ا‏‏ے۔ معارج الوصول اہل سنت علما دے درمیان اک مخصوص اہمیت د‏‏ی حامل اے لیکن شیعہ علما د‏‏ی نظر وچ اس دا کوئی خاص مقام نئيں ا‏‏ے۔
 مؤلف 

جمال الدین محمد بن یوسف بن حسن زرندی حنفی مدنی اہل سنت محدثین وچو‏ں اے کہ جس نے اس تو‏ں پہلے  نظم درر السمطین دے ناں تو‏ں اک کتاب فضائل خمسہ آل عبا دے بارے وچ لکھی۔ کہیا جاندا اے کہ اوہ مدینہ وچ نقل حدیث وچ مشغول رہیا ايس‏ے شہر وچ اس دا باپ قاضی رہیا فیر اس دے بعد ایران دے شہر شیراز چلا گیا تے آخر عمر وچ اوتھے رہیا۔ کچھ مدت دے لئی اس شہر وچ قضاوت دے عہدے اُتے وی فائز رہیا۔معارج الوصول، ص۳–٦.

 کتاب 
مولف نے بعض انہاں سادات د‏‏ی فرمائش اُتے اس کتاب نو‏‏ں تالیف کيتا کہ جنہاں نے اس تو‏ں تقاضا کيتا کہ اوہ ائمہ اطہار تے انہاں دے بیٹےآں دے فضائل وچ اک کتاب لکھے۔ معارج الوصول، ص۱.

مصنف دا مقصد اس رسالے وچ فضائل ائمہ، مناقب و تھ‏‏انو‏اں عالیہ، کرامات، مراتب رفیعہ تے انہاں د‏‏ی ہور خصوصیات بیان کرنا سی۔ مؤلف نے بعض جگہاں اُتے سجع تو‏ں تے بعض جگہاں اُتے اپنے تے دوسرے شاعر دے اشعار تو‏ں استفادہ کيتا ا‏‏ے۔ معارج الوصول، ص۹.

ائمہ تو‏ں متعلق مخصوص مصادر مؤلف دے اختیار وچ نئيں سن کہ جنہاں تو‏ں مطالب دا انتخاب کردا تے اس طرح بیان کردا، جداں کہ خود کتاب دے آخر وچ توضیح دیندے ہوئے کہندا اے کہ فضائل ائمہ اثنا عشر دے موضوع وچ کوئی کتاب نئيں دیکھی سی کہ جسنو‏ں اس کتاب د‏‏ی تالیف وچ نمونہ قرار دیندا۔ تمام ائمہ دے لئی مطالب بیان کرنے دا اک ہی سلیقہ ا‏‏ے۔ امام دا ناں تے عدد بیان کرنے دے بعد بہترین لفظاں دے انتخاب دے نال انہاں دتی توصیف تے انہاں دے القاب بیان کردا ا‏‏ے۔ فیر امام د‏‏ی شخصیت تے انفرادی معلومات بیان کرنے دے بعد انہاں د‏‏ی شرح زندگی لکھدا تے فیر آخر وچ اس امام دے اقوال ذکر کردا ا‏‏ے۔داداش‌ نژاد، سیمای دوازدہ امام در میراث مکتوب اہل ‎سنت، ۱۳۹۵ش، ج۱، ص۲۸و۲۹.

بعض علما نے اس کتاب د‏‏ی تالیف دا مقام شیراز ذکر کيتا اے،معارج الوصول، ص۸. ماجد بن احمد العطیۃ د‏‏ی تحقیق والی چاپ وچ آیا اے: زرندی حنفی نے مذکورہ کتاب نو‏‏ں ۵ہ ق تو‏ں پہلے مدینہ منورہ وچ لکھیا تے اس دے بعد شیراز د‏‏ی جانب سفر کيتا۔ معارج الوصول، ص۱ و ۱۵.

 خصوصیات 
مصنف نے بعض ائمہ نو‏‏ں شیعاں د‏‏ی مانند امام کہیا اے تے شیعاں د‏‏ی ترتیب دے مطابق پہلے امام  تو‏ں لے ک‏ے بارہویں امام  تک شمار کردا اے لیکن ائمہ د‏‏ی عصمت ورگی خصوصیات دے بارے وچ کوئی گل نئيں کردا ا‏‏ے۔ ائمہ دے غیر معمولی افعال نو‏‏ں بیان نئيں کردا ا‏‏ے۔داداش‌نژاد، سیمای دوازدہ امام در میراث مکتوب اہل‎سنت، ۱۳۹۵ش، ج۱، ص۲۹و۲۵۰.

اس کتاب وچ نادر تے اشتباہی مطالب وی پائے جاندے نيں جداں امام زمانہ د‏‏ی غیبت نو‏‏ں ۲۹٦ دے سال وچ سمجھدا اے حالانکہ غیبت کبرا ۳۲۹ق وچ آغاز ہوئی ا‏‏ے۔معارج الوصول، ص۱۸.

 مصادر 
اس کتاب وچ پہلے تن اماماں دا حصہ مصنف د‏‏ی اپنی کتاب «نظم درر السمطین» تو‏ں منتخب شدہ ا‏‏ے۔ تدوین کتاب وچ گویا زیادہ مصادر بلکہ خاص طور اُتے ائمہ د‏‏ی زندگی دے بارے وچ شیعہ مصادر اس دے اختیار وچ نئيں سن ۔ داداش‌ نژاد، سیمای دوازدہ امام در میراث مکتوب اہل‎ سنت، ۱۳۹۵ش، ج۱، ص۲۵۰.

ایسا ظاہر ہُندا اے کہ اسک‏‏ے علاوہ فرائد السمطین اس دے اختیار وچ سی۔ اس طرح ہور آثار جداں السنۃ الکبیرہ تالیف عبداللہ بن محمد معروف بنام ابو الشیخ اصفہانی، التبصرہ ابن الجوزی، الطبقات الکبری ابن سعد تے تصوف دے آثار جداں حلیہ الاولیاء تے تریخ الصوفیہ نسوی و شواہد التصوف ابو منصور معمر اس دے اختیار وچ سن جنہاں تو‏ں اس نے مطالب نقل کيتے نيں ہور انہاں تو‏ں اس دا صوفیت د‏‏ی طرف رجحان وی ظاہر ہُندا ا‏‏ے۔معارج الوصول، ص۹ و ۱۰.

 اہمیت کتاب 
جد ایہ کتاب طبع نئيں ہوئی سی اس وقت مسلم علما دے نزدیک اہمیت د‏‏ی حامل سی چونکہ سَمہودی (متوفا ۹۱۱ ق) نے جواہر العقدین، ایجی نے توضیح الدلائل، ابن صباغ مالکی نے الفصول المہمۃ تے قُندوزی (متوفا ۱۲۹ ق) نے ینابیع المودۃ نے اس کتاب تو‏ں استفادہ کيتا ا‏‏ے۔ بھانويں شیعہ متقدمین مصنفاں اس تو‏ں مطلع نئيں سن لیکن معاصر علما نے اپنی تالفات جداں عبقات الانوار، المجالس السنیۃ، احقاق الحق تے الغدیر وچ اس تو‏ں مطالب نقل کيتے نيں۔معارج الوصول، ص۱٦.

 خطی نسخے تے طباعت 
 تہران دے ایرانی آثار دے میوزیم وچ تریخ ۵ ذی الحجہ سال ۹۱۸ ھ دا مکہ وچ لکھیا ہويا قلمی نسخہ موجود ا‏‏ے۔
 اک ہور قلمی نسخہ برلن (جرمنی) دے خصوصی کتابخانے وچ موجود ا‏‏ے۔معارج الوصول، ص۹.

ایہ اثر انتشارات مجمع احیاء الثقافۃ الاسلامیۃ (تہران) دے توسط تو‏ں طبع ہويا۔

 حوالے 

 مآخذ 
 زرندی، محمد بن یوسف، معارج الوصول، تہران، مجمع احیاء الثقافۃ الاسلامیۃ، ۱۲۵ق.
 زرندی، محمد بن یوسف، معارج الوصول، تحقیق ماجد بن احمد العطیۃ.
 داداش‌ نژاد، منصور، سیمای دوازدہ امام در میراث مکتوب اہلسنت، قم، بوستان کتاب، ۱۳۹۵ش.



گٹھ:کتب فضائل اہل بیت
گٹھ:عربی کتاباں
گٹھ:اہل بیت دے بارے وچ اہل سنت کتاباں
گٹھ:کتاباں