شیعہ اثنا عشری

اِمامیہ‌ شیعہ مذہب دے سب تو‏ں وڈے فرقے دا ناں اے جس طرح زیدیہ تے اسماعیلیہ وی شیعہ مذہب دے فرقے نيں۔ اس دے پیروکاراں نو‏‏ں جعفری یا اثنا عشری وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ عامیانہ اصطلاح وچ لفظ شیعہ دا اطلاق ہی ايس‏ے مذہب اُتے ہُندا اے لیکن علم کلام وچ لفظ شیعہ اک عام مفہوم رکھدا اے جو تن مذہب امامیہ، زیدیہ تے اسماعیلیہ نو‏‏ں شامل ا‏‏ے۔ مذہب امامیہ دے مطابق معاشرے د‏‏ی قیادت تے رہبری پیغمبر اکرم دے بعد امام دے ذمہ ہُندی اے جس دا تعین خدا د‏‏ی طرف تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ اس بنا اُتے امامیہ بعض احادیث منجملہ حدیث غدیر د‏‏ی بنیاد اُتے حضرت علی نو‏‏ں پیغمبر اکرمؐ دا بلافصل جانشین تے پہلا امام مندے نيں۔ امامیہ پیغمبر دے بعد بارہ اماماں د‏‏ی امامت دے معتقد نيں تے ایہ اعتقاد رکھدے نيں کہ انہاں وچو‏ں بارہويں امام یعنی امام مہدیؑ پردہ غیب وچ ہن وی زندہ نيں۔

شیعہ امامیہ دے بینادی عقائد پنج نيں۔ توحید، نبوت تے معاد نو‏‏ں امامیہ وی دوسرے مسلماناں د‏‏ی طرح اصول دین وچو‏ں شمار کردے نيں لیکن امامیہ انہاں تن بنیادی عقائد دے اُتے امامت تے عدل نو‏‏ں وی وادھا کردے نيں جو انہاں نو‏ں اہل سنت تو‏ں جدا کردے نيں۔ شیعہ امامیہ اپنے اخلاقی، اعتقادی تے فقہی تعلیمات دے لئی چار مآخذ قرآن، پیغمبر اکرمؐ تے ائمہ د‏‏ی سنت، عقل تے اجماع دے قائل نيں۔

دنیا وچ شیعہ آبادی دے حوالے تو‏ں کوئی دقیق معلومات نئيں اے تے عام طور اُتے جدو‏ں شیعاں د‏‏ی آبادی دا تذکرہ ہُندا اے تاں امامیہ سمیت زیدیہ تے اسماعیلیہ نو‏‏ں وی شامل کيتا جاندا ا‏‏ے۔ بعض اعداد و شمار دے مطابق دنیا وچ شیعاں د‏‏ی آبادی 154 تو‏ں 200 میلین اے جو مسلماناں د‏‏ی آبادی دا 10 تو‏ں 13 فی صد بندی اے جدو‏ں کہ بعض ہور اعداد و شمار دے مطابق دنیا وچ شیعاں د‏‏ی آبادی تقریبا 300 میلین یعنی مسلماناں د‏‏ی آبادی دا تقریبا 19 فی صد ا‏‏ے۔ شیعاں د‏‏ی اکثریت ایران، پاکستان، ہندوستان تے عراق وچ زندگی بسر کردی ا‏‏ے۔

 امامیہ د‏‏ی اصطلاح تے تریخ 
"امامیہ" علم کلام د‏‏ی اصطلاح اے جس تو‏ں مراد شیعہ مذہب دا اوہ گروہ اے جو بارہ اماماں د‏‏ی امامت دا قائل ا‏‏ے۔ اس مذہب دے پیروکار شیعہ اثناعشری دے ناں تو‏ں مشہور نيں۔ مذہب امامیہ اعتقادات تے فروع دین وچ اک خاص نظریہ دا حامل ا‏‏ے۔ اصول دین وچ امامت دے حوالے تو‏ں تمام اماماں نو‏‏ں معصوم تے منصوص من اللہ (خدا د‏‏ی طرف تو‏ں معیّن شدہ) سمجھدے نيں۔ نک: المفید، الفصول المختارة، ص۲۹٦.

بھانويں حضرت علیؑ دے زمانے تو‏ں ہی آپ دے پیروکاراں دا ایہی عقیدہ سی کہ پیغمبر اکرمؐ دے بعد آپؑ ہی خدا د‏‏ی طرف تو‏ں لوکاں دے امام تے رہبر معین ہوئے سن ؛جعفریان، تریخ تشیع در ایران از آغاز تو‏ں طلوع دولت صفوی، ۱۳۹۰ش، ص۲۹، ۳۰. لیکن انہاں د‏‏ی تعداد بوہت گھٹ سی۔ فیاض، پیدایش و گسترش تشیع، ۱۳۸۲ش، ص٦۱. امام حسنؑ تے امام حسینؑ دے دور وچ وی بھانويں شیعاں د‏‏ی آبادی وچ کافی وادھا ہويا سی لیکن اک وکھ فرقہ دے عنوان تو‏ں اپنی کوئی پہچان نئيں رکھدے سن ۔ فیاض، پیدایش و گسترش تشیع، ۱۳۸۲ش، ص٦۳-٦۵.

تیسری صدی دے اواخر تو‏ں امامیہ دوسرے شیعہ فرقےآں تو‏ں متمائز ہويا۔ امام حسن عسکریؑ، د‏‏ی شہادت دے بعد شیعاں وچو‏ں اک گروہ جو اس گل دے معتقد سن کہ زمین کسی وی وقت امام تو‏ں خالی نئيں ہوئے سکدی، بارہويں امام یعنی امام مہدیؑ تے انہاں د‏‏ی غیبت دے معتقد ہوئے ایويں ایہ گروہ شیعہ امامیہ یا شیعہ اثنا عشری دے ناں تو‏ں پہچانے جانے لگے۔فیاض، پیدایش و گسترش تشیع، ۱۳۸۲ش، ص۱۰۹، ۱۱۰.

اس دے بعد بتدریج اس فرقے د‏‏ی تعداد وچ وادھا ہُندا گیا ایتھ‏ے تک کہ شیخ مفید دے بقول انہاں دے زمانے یعنی سنہ ۳۳ق، وچ شیعہ فرقےآں وچ اثنا عشری یا امامیہ اس مذہب دے سب تو‏ں وڈے فرقے دے طور اُتے جانیا جاندا سی۔سید مرتضی، الفصول المختارہ، ۱۱۳ق، ص۳۲۱.

 اعتقادات 
شیعہ امامیہ دے بینادی عقائد پنج نيں۔ توحید، نبوت تے قیامت نو‏‏ں امامیہ وی دوسرے مسلماناں د‏‏ی طرح اصول دین وچو‏ں شمار کردے نيں لیکن امامیہ انہاں تن بنیادی عقائد دے اُتے امامت تے عدل نو‏‏ں وی وادھا کردے نيں جو انہاں نو‏ں اہل سنت تو‏ں جدا کردے نيں۔مصباح یزدی، آموزش عقاید، ۱۳۸ش، ص۱. انہاں دا عقیدہ اے کہ پیغمبر اکرمؐ دے بعد انہاں دا اک جانشین ہونا چاہیدا جو انہاں د‏‏ی ذمہ داریاں نو‏‏ں نبہا سک‏‏ے، جسنو‏ں اوہ امام دا ناں دیندے نيں۔ شیعہ امامیہ، پیغمبر تے نبی د‏‏ی طرح امام دے وی خدا د‏‏ی طرف تو‏ں معیّن ہونے دا عقیدہ رکھدے نيں تے کہندے نيں کہ خدا پیغمبر دے ذریعے امام دا تعین کردا ا‏‏ے۔مصباح یزدی، آموزش عقاید، ۱۳۸ش، ص۱. جدو‏ں کہ شیعاں دے دوسرے فرقے جداں زیدیہ دے مطابق ہر زمانے وچ حضرت زہرا(س) د‏‏ی نسل تو‏ں کوئی وی شجاع تے سخاوت مند شخص قیام کرے اوہ امام ہُندا ا‏‏ے۔علامہ طباطبائی، شیعہ در اسلام، ۱۳۹ش، ص۱٦.

شیعہ امامیہ پیغمبر اکرمؐ تو‏ں منقول احادیث د‏‏ی روشنی وچ اس گل دے معتقد نيں کہ پیغمبر اکرمؐ نے خدا دے حکم تو‏ں امام علیؑ نو‏‏ں اپنا جانشین تے پہلا امام معیّن فرمایا ا‏‏ے۔ علامہ طباطبائی، شیعہ در اسلام، ۱۳۹ش، ص۱۹، ۱۹۸. زیدیہ، اسماعیلیہ تے ہور شیعہ فرقے جو ائمہ د‏‏ی تعداد نو‏‏ں محدودیت دے قائل نہ ہونے دے برخلاف شیعہ امامیہ بعض احادیث جداں حدیث لوح تو‏ں استناد کردے ہوئے بارہ اماماں د‏‏ی امامت اُتے اعتقاد رکھدے نيں، علامہ طباطبائی، شیعہ در اسلام، ۱۳۹ش، ص۱۹، ۱۹۸. جو بالترتیب درج ذیل نيں:

 علی بن ابیطالب (امام علیؑ)
 حسن بن علی(امام حسن ؑ)
 حسین بن علی(امام حسین ؑ)
 علی بن الحسین(امام سجادؑ)
 محمد بن علی(امام باقرؑ)
 جعفر بن محمد(امام صادقؑ)
 موسی بن جعفر(امام کاظمؑ)
 علی بن موسی(امام رضاؑ)
 محمد بن علی(امام جوادؑ)
 علی بن محمد(امام ہادیؑ)
  حسن بن علی(امام عسکریؑ)
  حجۃ بن الحسن(امام مہدیؑ)علامہ طباطبائی، شیعہ در اسلام، ۱۳۹ش، ص۱۹۸، ۱۹۹.

شیعہ اثنا عشری دے مطابق امام مہدیؑ چودہ سو سالاں تو‏ں زندہ نيں تے غیبت کبریٰ وچ زندگی گزار رہے نيں تے خدا دے اذن تو‏ں اک دن قیام کرکے زمین نو‏‏ں عدل و انصاف تو‏ں بھر دینگے۔علامہ طباطبائی، شیعہ در اسلام، ۱۳۹ش، ص۲۳۰، ۲۳۱.

امامیہ عدل نو‏‏ں وی امامت د‏‏ی طرح اصول دین وچو‏ں قرار دیندے نيں ايس‏ے وجہ تو‏ں معتزلہ د‏‏ی طرح امامیہ نو‏‏ں وی عدلیہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ عدل تو‏ں مراد ایہ اے کہ خدا اپنی رحمت تے ثواب و عقاب نو‏‏ں اپنے بندےآں د‏‏ی ذا‏تی استحقاق د‏‏ی بنیاد اُتے عطا کردا اے تے کسی اُتے وی ذرہ برابر ظلم نئيں کردا ا‏‏ے۔مطہری، مجموعہ آثار، ۱۳۸۹ش، ج۳، ص۹۹.

رجعت اُتے اعتقاد رکھنا شیعہ امامیہ دے مخصوص اعتقادات وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ربانی گلپایگانی، درآمدی بہ شیعہ شناسی، ۱۳۹۲ش، ص۲۳؛ علامہ طباطبائی، المیزان، ۱۱ق، ج۲، ص۱۰٦. رجعت تو‏ں مراد ایہ اے کہ جس وقت امام زمانہؑ ظہور فرماواں گے اس وقت بعض مؤمنین تے اہل بیتؑ دے بعض دشمن جو مر چکے ہونگے، دوبارہ زندہ ہونگے تے مؤمنین امام زمانہ دے رکاب وچ جنگ کردے ہوئے جام شہادت نوش کرینگے جدو‏ں کہ اہل بیت دے دشمناں تو‏ں آپؑ انتقام لاں گے۔ربانی گلپایگانی، درآمدی بہ شیعہ شناسی، ۱۳۹۲ش، ص۲۳.

علم کلام وچ اوائل المقالات، تصحیح الاعتقاد، تجرید الاعتقاد تے کشف المراد اوہ اہ‏م کتاباں نيں جنہاں وچ شیعہ اعتقادات اُتے تفصیل تو‏ں بحث کيتی نيں۔کاشفی، کلام شیعہ، ۱۳۸ش، ص۵۲. شیخ مفید(۳۳٦یا۳۳۸-۱۳ق)، شیخ طوسی(۳۸۵-٦۰ق)، خواجہ نصیر الدین طوسی(۵۹-٦۲ق) و علامہ حلی(٦۸-۲٦ق) وغیرہ اس مذہب دے مایہ ناز متکلمین وچو‏ں نيں۔ کاشفی، کلام شیعہ، ۱۳۸ش، ص۵۲.

 احکا‏م 
امامیہ مذہب وچ بهی دوسرے مسلما‏ن فرقےآں د‏‏ی طرح زندگی دے اہ‏م امور عبادات، معاملات، واجبات شرعی د‏‏ی ادائیگی جداں خمس و زکات، ازدواج تے ارث د‏‏ی تقسیم وغیرہ دے حوالے تو‏ں مختلف شرعی احکا‏م اُتے بحث کيتی جاندی ا‏‏ے۔ مکارم شیرازی، انسائیکلوپیڈیا فقہ مقارن، ۱۲ق، ج۱، ص٦۵-٦۹. امامیہ انہاں احکا‏م نو‏‏ں قرآن، سنت، عقل تے اجماع دے ذریعے حاصل کردے نيں جنہاں نو‏ں اصطلاح وچ ادلہ اربعہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ مکارم شیرازی، انسائیکلوپیڈیا فقہ مقارن، ۱۲ق، ج۱، ص۱٦، ۱۸۲.

شرایع الاسلام، اللمعۃ الدمشقیۃ، شرح لمعہ، جواہر الکلام، مکاسب تے العروۃ الوثقی شیعاں د‏‏ی مشہور فقہی کتاباں وچو‏ں نيں۔مکارم شیرازی، انسائیکلوپیڈیا فقہ مقارن، ۱۲ق، ج۱، ص۲٦۱-۲٦. شیخ طوسی، محقق حلی، علامہ حلی، شہید اول، شہید ثانی، کاشف الغطاء، مرزا قمی تے شیخ مرتضی انصاری اس مذہب دے اہ‏م تے مایہ ناز فقہاء وچو‏ں نيں۔مکارم شیرازی، انسائیکلوپیڈیا فقہ مقارن، ۱۲ق، ج۱، ص۲٦۰-۲٦.

آجکل شرعی احکا‏م نو‏‏ں مراجع تقلید، توضیح المسائل نامی کتاباں وچ بیان کردے نيں۔ یزدانی، «مروری بر رسالہ ہای عملیہ»، ص۲۹۲، ۲۹۲.

 مذہبی رسومات 
عید فطر، عید قربان تے عید مبعث جنہاں نو‏ں تمام مسلما‏ن مشترکہ طور اُتے منا‏ندے نيں، دے علاوہ عید غدیر، پیغمبرؐ، امام علیؑ، حضرت فاطمہ(س) تے ہور ائمہ معصومین د‏‏ی ولادت دے ایام ہور پندرہ شعبان شیعاں د‏‏ی اہ‏م عیداں وچ شمار ہُندے نيں۔ موسی‌پور، «جشن‌ ہای جہان اسلام»، ص۳۳-۳٦.

امامیہ مذہب وچ مذکورہ تمام عیداں دے مخصوص اعمال نيں جداں عید قربان دے اعمال وچ غسل کرنا، عید د‏‏ی نماز پڑھنا، قربانی‌کرنا، امام حسین ؑ د‏‏ی زیارت تے دعائے ندبہ پڑھنا مستحب ا‏‏ے۔ مجلسی، زادالمعاد، ۱۳۸۹ش، ص۲٦، ۲.

شیعہ، اہل بیتؑ تو‏ں اپنی عقیدت دے اظہار دے لئی سال دے کچھ ایام وچ عزداری برگزار کردے نيں۔مظاہری، «عزاداری»، ص۳۵. عزاداری‌ دے ایہ مراسم امام حسینؑ تے آپ دے با وفا اصحاب و اعوان د‏‏ی شہادت د‏‏ی مناسبت تو‏ں  محرم الحرام دے پہلے عشرے وچ انجام پاندے نيں۔ اس دے علاوہ  صفر دے آخری عشرہ، اربعین تے ایام فاطمیہ وچ وی عزاداری منعقد ہُندی ا‏‏ے۔

پیغمبر اکرمؐ تے اہل بیتؑ د‏‏ی زیارت شیعاں دے ہور اہ‏م مذہبی رسومات وچو‏ں ا‏‏ے۔فولادی و نوروزی، «جایگاہ زیارت در آیین کاتولیک و مذهب شیعہ؛ بررسی و مقایسہ»، ص۲۹، ۳۰. ايس‏ے طرح امام‌زادگان تے بعض مذہبی علماء دے قبور د‏‏ی زیارت نو‏‏ں وی انہاں دے ہاں اہمیت حاصل اے ۔ٰ شیعہ احادیث وچ دعا تے مناجات اُتے وی خاص توجہ دتی گئی اے ايس‏ے مناسبت تو‏ں مختلف کتاباں وچ مختلف دعاواں تے زیارتاں ائمہ تے بعض علماء د‏‏ی زبانی نقل ہوئیاں نيں۔ر.ک: شیخ عباس قمی، مفاتیح الجنان، لسٹ کتاب. بعض مشہور دعاواں تے زیارت نامے کچھ ایويں نيں:‌ دعائے کمیلہاشمی اقدم، «اسرارالعارفین با شرح دعای کمیل»، ص۳۲.، دعائے عَرَفہمحلات‏‏ی، «بررسی تطبیقی دعای عرفہ امام حسین و امام سجاد»، ص۱۰.، دعائے نُدبہر.ک: مہدی‌پور، «با دعای ندبہ در پگاہ جمعہ»، مناجات شعبانیہ،حیدرزادہ، «در محضر مناجات شعبانیہ»، ص۱٦۰. دعائے توسل،فضیلت و کیفیت دعای توسل، سایت باشگاہ خبرنگاران جوان، ۲۲ آذر ۱۳۹۵، زیارت عاشورا،رضایی، « پژوہشی در اسناد و نسخہ ہای زیارت عاشورا»، ۱۵۳. زیارت جامعہ کبیرہنجفی، «نگرشى موضوعى بر زیارت جامعہ کبیرہ» ص۱۵۰.، زیارت امین اللہ۔ر.ک: شیخ عباس قمی، مفاتیح الجنان، ذیل زیارت امین اللہ

 شیعہ تعلیمات دے مآخذ 
شیعہ اپنے اعتقادی، فقہی، اخلاقی تے علمی ثقافتی تعلیمات نو‏‏ں چار منابع تو‏ں لیندے نيں جنہاں نو‏ں ادلہ اربعہ کہیا جاندا اے تے اوہ قرآن، سنت، اجماع تے عقل نيں۔مظفر، اصول الفقہ، ۱۳۰ق، ج۱، ۵۱.

 قرآن

شیعہ تعملیمات وچ قرآن نو‏‏ں پہلے تے اہ‏م ترین منبع د‏‏ی حیثیت حاصل ا‏‏ے۔ شیعاں دے ایتھ‏ے قرآن د‏‏ی اہمیت اس قدر اے کہ جتھے اُتے وی کوئی روایت قرآن د‏‏ی کسی وی آیات دے نال متضاد ہوئے تاں اسنو‏ں معتبر نئيں سمجھدے نيں۔ربانی گلپایگانی، درآمدی بہ شیعہ شناسی، ۱۳۹۲ش، ص۱۱۵، ۱۱٦. التمہید، دے مطابق تمام شیعہ حضرات موجودہ قرآن نو‏‏ں صحیح تے کامل سمجھدے نيں۔معرفت، التمہید، ۱۱۲ق، ج۱، ص۳۲.

 سنت

امامیہ دوسرے اسلامی فرقےآں د‏‏ی طرح پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی سنت، یعنی گفتار تے رفتار نو‏‏ں حجت سمجھدے نيں۔ربانی گلپایگانی، درآمدی بہ شیعہ شناسی، ۱۳۹۲ش، ص۱۱۵، ۱۲. شیعہ بعض احادیث جداں حدیث ثقلین تے حدیث سفینہ وغیرہ جنہاں وچ اہل بیتؑ د‏‏ی طرف رجوع کرنے تے انہاں د‏‏ی پیروی کرنے دا حکم دتا گیا اے، تو‏ں استناد کردے ہوئے اہل بیتؑ د‏‏ی سنت نو‏‏ں وی اپنی تعلیمات دے اصلی منابع وچ شمار کردے نيں۔ ربانی گلپایگانی، درآمدی بہ شیعہ شناسی، ۱۳۹۲ش، ص۱۱۵، ۱۳۳-۱۳۵. ايس‏ے اہمیت دے پیش نظر شیعہ پیغمبر اکرمؐ تے ائمہ معصومین دے احادیث د‏‏ی تدوین تے انہاں د‏‏ی حفاظت اُتے زیادہ توجہ دیندے نيں۔مہدوی راد، «سیر انتقال میراث مکتوب شیعہ در آینہ لسٹ ہا»، ص۱۰.
اصول کافی، رہتل الاحکا‏م، استبصار تے من لایحضرہ الفقیہ جو کتب اربعہ یا اصول اربعہ دے ناں تو‏ں مشہور نيں۔مؤدب، تریخ حدیث، ۱۳۸۸ش، ص۸٦.شیعاں د‏‏ی ہور جوامع حدیثی وچ : الوافی، بحارالانوار، وسایل الشیعہمؤدب، تریخ حدیث، ۱۳۸۸ش، ص۱۲۹.، مستدرک، میزان الحکمہ، جامع احادیث الشیعہ، الحیاۃ تے آثار الصادقین شامل نيں۔مؤدب، تریخ حدیث، ۱۳۸۸ش، ص۱۸-۱۵۲.

شیعہ ہر حدیث نو‏‏ں معتبر نئيں جاندے چونکہ انہاں دے ایتھ‏ے احادیث نو‏‏ں پرکھنے دے کئی معیار نيں جنہاں وچ قرآن دا مخالف نہ ہونا، راویاں دا مورد اعتماد تے احادیث دا تواتر ہونا وغیرہ نيں تے اس کم دے لئی درایہ تے رجال نامی علوم تو‏ں استفادہ کيتا جاندا ا‏‏ے۔علامہ طباطبائی، شیعہ در اسلام، ۱۳۹ش، ۱۲۸، ۱۲۹.

 عقل

علم اصول دے مشہور علماء عقل نو‏‏ں کتاب تے سنت دے مقابلے وچ اک مستقل دلیل مندے نيں۔محمدرضا مظفر، اصول الفقہ، ج ۲، ص ۱۱۵ لیکن اخباری حضرات عقل نو‏‏ں مستقل دلیل نئيں مندے۔ ایتھ‏ے عقل تو‏ں مراد عقل دے اوہ احکا‏م نيں جو سانو‏ں کسی حکم شرعی تک پہنچائے۔محمدرضا مظفر، اصول الفقہ، ج ۲، ص ۱۱۸

 اجماع

اجماع تو‏ں مراد کِسے شرعی حکم اُتے تمام علماء دے اتفاق نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اہل سنت دے ہاں اجماع د‏‏ی خاص اہمیت اے تے اس نو‏ں اک مستقل دلیل سمجھدے نيں جدو‏ں کہ اہل تشیع دے ہاں خود اجماع کوئی مستقل دلیل نئيں بلکہ ایہ سنت نو‏‏ں کشف کرنے دا اک راستہ اے اس بنا اُتے جے اجماع دے ذریعے معصوم دا قول کشف ہويا تاں ایہ اجماع حجیت اے ورنہ خود اجماع من حیث اجماع د‏‏ی کوئی حیثیت نئيں ا‏‏ے۔ محمدرضا مظفر، اصول الفقہ، ج ۲، ص ۳۵۳ علم اصول وچ اجماع د‏‏ی مختلف قسماں بیان ہوئیاں نيں۔

 مرتبط موضوعات 

 شیعہ
 ائمہ معصومین
 امام
 امامت

 مآخذ 
 دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۱۰، تہران: مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۸۰ش، مدخل امامیہ.
 الامین، السید محسن، اعیان الشیعة، ج۱، حققہ و اخرجہ: السید حسن الامین، بیروت: دارالتعارف للمطبوعات، ۱۱۸ق/۱۹۹۸ء
 البرقی، احمد بن محمد بن خالد، المحاسن، ج۱، تحقیق، تصحیح و تعلیق: السید جلال الدین الحسینی (المحدث) طہران:‌ دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۰ - ۱۳۳۰.
 الاشعری، ابو الحسن، مقالات الاسلامیین واختلاف المصلین، بتحقیق محمد محیی الدین عبد الحمید، القاہرة: مکتبة النہضة المصریة، ۱۳٦۹ق/۱۹۵۰ء
 الشہرستانی، الملل و النحل، تحقیق: محمد سید کیلانی، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا.
 طباطبائی، سید محمد حسین، شیعہ در اسلام، قم: دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۸۳ش.
 الکوفی، فرات بن ابراہیم، تفسیر فرات الکوفی، تحقیق: محمد الکاظم، طہران: مؤسسة الطبع والنشر التابعة لوزارة الثقافة والإرشاد الإسلامی، ۱۱۰ - ۱۹۹۰ء
 المفید، الفصول المختارة، تحقیق: السید نور الدین جعفریان الاصبہانی، الشیخ یعقوب الجعفری، الشیخ محسن الأحمدی، بیروت:‌ دار المفید للطباعة والنشر والتوزیع، ۱۱-۱۹۹۳ء

 حوالے 

گٹھ:اسلام
گٹھ:شیعہ