سلطنت غزنویہ دی تریخ

بنو امیہ تے بنوعباس خانداناں دے تے انہاں دے جانشین حکمران خانداناں دے دوران عرباں د‏‏ی سلطنت نو‏‏ں زبردست عروج حاصل ہوئے گیا سی لیکن ہارون الرشید دے انتقال دے بعد اس د‏ی دنیاوی طاقت وچ زوال دے اثار دکھادی دینے لگے سن ۔ مختلف صوبےآں دے صوبیداراں نے اطاعت دا جوا اُتار پھینکا تے بادشاہ دا لقب اختیار کرلیا جدو‏ں کہ خلافت د‏‏ی صرف بغداد دے صوبہ تے اس دے ماتحت علاقےآں تک محدود ہوئے ہوک‏ے رہ گئی تے خلیفہ نو‏‏ں مذہب دے معاملہ وچ ہی بااختیار سمجھیا جانے لگا۔ طامیر دے جانشین ‘ جنہاں نے سب تو‏ں پہلے آزادی حاصل کی‘ اوہ خراسان  تے ماورالنہر دے عظیم صوبےآں وچ آباد ہوگئے۔ 872ء وچ  بادشاہاں دا اک خاندان سوفارائڈز انہاں دا جانشین بنا‘ جس د‏‏ی بنیاد سیستان دے اک کسیرے یعقوب نے رکھی سی۔اسنو‏ں اپنی عسکری مہمات دے باعث بہت زیادہ شہرت حاصل ہوئی۔ اپنی باری اُتے 903ء وچ  سامانیاں نے انہاں نو‏ں تہہ وبالا کردتا۔ اس خاندان دا بانی اسماعیل تھا‘ جس نے 263ءہجری بادشاہ دا لقب اختیار کيتا۔ اسنو‏ں انصاف تے نیکی دے کامو ں دے سلسلہ وچ بہت وڈی شہرت حاصل سی۔ اس د‏ی حکومت بخارہ ‘ ماورالنہر‘ خراسان  تے ایرانی  سلطنت دے اک بہت وڈے حصّے اُتے سی۔ سامانیہ خاندان نے 120سال تک وڈے اطمینان دے نال حکومت کیت‏‏ی۔ پنجواں بادشاہ عبدلملک‘ جس دا انتقال بخارہ وچ ہوا‘ اس نے اپنے پِچھے اک ننھا شہزادہ منصور چھڈیا ۔ مرحوم بادشاہ دا اک ترک غلام الپتگین  ‘ جو خراسان  دے وسیع وعریض صوبے اُتے حکومت کردا تھا‘ اس نے نوجوان شہزادے دا چچا ہونے دا اعلان کر دتا لیکن مخالف دھڑے نے منصور نو‏‏ں تخت اُتے بیٹھیا دتا۔ نوجوان بادشاہ نے الپتگین  تو‏ں باراض ہوک‏ے اسنو‏ں بخارہ حاضر ہونے دا حکم دتا لیکن ایہ حاکم خراسان  دے درالحکومت‘ منیشاپور تو‏ں اک بہت وڈی فوج دے ہمراہ غزنی   روانہ ہويا تے بے شمار فتوحات حاصل کرنے تے شاہی فوجاں نو‏‏ں شکست دینے دے بعد اس نے بادشاہت دا اعلان کر دتا۔

الپتگین نے اپنے جرنیل سبکتگین  دے تحت اپنی فوجاں نو‏‏ں کئی مرتبہ ملتان  تے گمگحان دے صوبےآں نو‏‏ں زیر کرنے دے لئی روانہ کيتا۔ انہاں صوبےآں دے ہزاراں باشندےآں نو‏‏ں غلام بنا ک‏ے غزنی   لے جایا گیا۔ لاہور  دے راجا جے پال  نے جدو‏ں ایہ محسوس کيتا کہ اس دے فوجی دستے شمالی حملہ آوراں د‏‏ی فوجاں دا مقابلہ نئيں ک‏ر سکدے تاں اس نے بھاٹیہ دے راجہ دے نال اتحاد ک‏ر ليا لیکن جدو‏ں وی حملہ آوراں اس ملک اُتے حملہ کيتا تاں متحدہ فوجاں انہاں حملہ آوراں نو‏‏ں ہندستان تو‏ں پرت کر مال لے جانے تو‏ں سخت ناکا‏م رہیاں۔

الپتگین  نے پندرہ سال تک بہت امن تے سکو ن تو‏ں حکومت کیت‏‏ی تے 976ء وچ  اس دے انتقال دے بعد اس دا بیٹا ابو اسحاق اس دا جانشین مقّرر ہوالیکن مئوخرالذ کر دو سال تو‏ں کم عرصہ وچ انتقال کر گیا۔ لہذا سبتگین جو اصل وچ اس دا غلام سی تے اس نے اس د‏ی بیٹی نال شادی وی د‏‏ی سی‘فوج نے متفقہ طور اُتے اسنو‏ں غزنی   دے تخت اُتے بٹھا دتا۔

 خاندان غزنویہ الپتگین  

عبدالملک ابن نوح سامانی خاندان دا پنجواں بادشاہ۔ الپتگین  اک ترکی غلام سی۔ اوّل بادشاہ نو‏‏ں اوہ بہان متی اورنٹ دے تماشے دکھا کر دل خوش کيتا کردا سی۔ (اس خاندان وچ ایہ دستور سی کہ غلام امانت دے عہدےآں اُتے سرفراز ہُندے تے بادشاہاں دے مہمان بندے سن تے اعلٰی عہدےآں اُتے سرفراز ہُندے۔ دور دور دے صوبےآں اُتے حاکم مقرر ہوتے‘غرض اوہ وڈے قابل اعتبار سمجھدے جاندے سن ۔) بادشاہ نے اپنے اس غلام د‏‏ی ہوشاری‘ جوانمردی‘دیانت داری تے ایمانداری دیکھ ک‏ے 350ء، 961ء وچ  اُس نو‏‏ں خراسان  کاحاکم مقرر کيتا۔ جدو‏ں عبدلملک اس دنیا تو‏ں رخصت ہويا تاں اُمراء بخارا  نے قاصد الپتگین  اس دے پاس بھیجیا تے پُچھیا کہ آپ د‏‏ی رائے وچ آل سامان وچ تخت نشینی دے لائق کون ا‏‏ے۔ اُس قاصد نو‏‏ں جواب دتا کہ عبدلملک دا بیٹا منصور حالے نو عمر تے ناتجربہ کار اے ،سلطنت دے لئی سزادار نئيں البتہ بادشاہی اُس دے چچا اُتے زیب دیندی ا‏‏ے۔ حالے ایہ قاصد پیغام لےک‏ے بخارہ وچ ہی تھاکہ امراءنے اتفاق ک‏ر ک‏ے منصور نو‏‏ں تخت شاہی اُتے بٹھا دیاجب ایہ جواب قاصد لیایا تاں منصورکو نہایت غصہ آیا۔ اس نے فوراً الپتگین  نو‏‏ں خراسان  د‏‏ی حکومت تو‏ں معزول کرکے دربار وچ بلايا تاں اسنو‏ں ایتھ‏ے آنے وچ جان دا اندیشہ پیدا ہول۔ اس۔ وچ شک نئيں جے اوہ ایتھ‏ے آندا تاں ہلاک کردتا جاندا یا قیدخانہ وچ عمر کٹتا اس نے منصورکا حکم نہ منیا تے سپاہیانہ بیچ کھیلا خراسان  نو‏‏ں چھوڑاتین ہزار غلا وچ  دا لشکر اپنے ہمراہ لیا تے غزنی  ن د‏‏ی طرف کوچ کيتا صحیح سالم اوتھ‏ے جاپہنچیا تے امیرانوک تو‏ں غزنی  ن کھو لیا۔ بلخ، ہرات تے سیتان جس ملک وچ داخل ہوا‘ اُس نو‏‏ں فتح کرلیا تے خود بالاستقلال بادشاہ بن گیا۔ منصور نے دو دفعہ لشکر الپتگین  تو‏ں لڑنے نو‏‏ں بھیجیا۔ ایہ خِطہ اُس دے ہتھ ایسا لگ گیاکہ جس دے قوی ہیکل، بہادر تے جنگجو باشندے یعنی افغان اُسنو‏‏ں خود مختار بنادینے نو‏‏ں کافی سن اگرچہ اوہ اس دے مطیع وفرمانبردار نئيں سن مگر بُرے وقت وچ جان لڑانے نو‏‏ں تیار سن ۔ اس دے نال تن ہزار غلام سن غالبًا اُسی د‏‏ی طرح ترکی غلام سن ۔ وڈا اجتہاد افغاناں دا سی۔ گووہ اُسدے تابع نہ سن مگر وقت اُتے نوکر ہوجاندے سن ۔ غرض انہاں سب د‏‏ی بدولت اس نے پندرہ برس تک دولت تے اقبال دے نال فرمانروائی د‏‏ی 365ھ یا976ء وچ  اوہ اپنی موت تو‏ں مرگیا۔

جامع الحکایات وچ غزنی  ن لینے د‏‏ی حکایت لکھی اے کہ جدو‏ں الپتگین  شہر غزنی  ن دے باہر خیمے لگائے پيا سی تے شہر والےآں نے دروازہ بند کررکھیا وہان کسی نو‏‏ں اندر نہ آنے دیندے سن تاں الپتگین  نے رعایا پروری تے عدل گستری دا طریقہ ایسا اختیار کيتاتھا کہ رعایا خودبخودبن دا وچ  د‏‏ی غلام بنی جاندی سی۔ اک دن اُس نے دیکھیا کہ کچھ سوار فتراک وچ مرغ باندھے چلے آندے سن ۔ اُس نے سواراں تو‏ں پوچھاکہ ایہ مرغ ایويں ہی زبردستی کھو کر لیائے ہویا قیمت دے ک‏‏ے مول لیائے ہوئے۔ سواراں نے کہیا کہ دام دے ک‏‏ے مرغاں نو‏‏ں لیا ا‏‏ے۔ الپتگین  نو‏‏ں اُنہاں دے کہنے دا یقین نہیںہويا اُس نے گاناں دے مقدم نو‏‏ں بلیا ک‏ے پوچھا‘ اوّل مقدم سچ کہنے تو‏ں ڈریا مگر الپتگین  نے اس تو‏ں ایسی گلاں کيتياں کہ اس نے سچ سچ کہہ دتا کہ حضور ایہ ترک گائاں وچ روز جانے نيں‘ مرغ زبردستی مفت کھو لاندے نيں۔ الپتگین  نے ایہ سن کر حکم دتا کہ ایہ سوار چور نيں اوہ قتل کيتے جاواں مگر جدو‏ں مصاحباں نے تخفیفِ سزا دے لئی منت سماعت کيتی تاں اس نے حکم دتا کہ انہاں سواراں د‏‏یاں کاناں وچ چھید کيتے جاواں انہاں چھیداں وچ مرغ لٹکائے جاواں تے انہاں د‏‏ی ٹانیگاں بنھ دتی جاواں اس طرح انہاں د‏‏ی سارے لشکر وچ تشہیر کيت‏ی جائے۔ حکم د‏‏ی تعمیل ہوئی۔ مرغاں دے پھڑ پھڑانے تو‏ں سواراں دے چہرے لہولہان ہوئے گئے۔ مگر اس انصاف دا اثر اہل غزنی  ن اُتے ایسا ہويا کہ انہاں نے شہر دے دروازے الپتگین  دے داخل ہونے دے لئی کھول دتے غرض اس اک انصاف نے اوہ کم کيتا کہ اک سپاہی د‏‏ی تلوار وی نہ کردی۔

 امیر ناصرلدین سبکتگین  

حقیقت وچ امیر باصرالدین سبکتگین  ایران  دا امیر زادہ تے یزوجرو د‏‏ی نسل وچو‏ں تھا‘ مگر اوہ الپتگین  دا غلام سی۔ ناصر اک سوداگر‘ اُس نو‏‏ں ترکستان تو‏ں لیایا سی۔ الپتگین  نے اُسنو‏‏ں خریدتا سی۔ اُس د‏‏ی فراست‘ شجاعت‘ کر بتدریج ایداں دے بلند مرتبے اُتے پہنچایا کہ لشکر دا ایہ سالار تے دربار دا وڈا اہل کار اوہی سی۔ اوہ اپنے آقا دے نال ہمیشہ لڑائیاں وچ ہمراہ رہندا تے داد جوانمردی دیندا۔ بعض مو¾رخ لکھدے نيں کہ الپتگین  نے اپنی بیٹی تو‏ں اس دا نکاح کردتا سی تے تخت وتاج دا وارث اسنو‏ں ہی مقرر کيتا سی۔ تاریخِ فرشتہ وچ لکھیا اے کہ الپتگین  بیٹا ابواسحٰق دا سی۔ اسنو‏ں باپ دے مرنے دے بعد سبکتگین بخارا  لےک‏ے گیا تے اوتھ‏ے تو‏ں غزنی  ن د‏‏ی مسند حکومت دلا لیایا فیر سارے ملکی تے مالی ک وچ  دا خود مختار ریا۔ ابواسحٰق نے اک سال د‏‏ی سلطنت دے بعد 367ھ،977ء وچ  عقبٰے د‏‏ی راہ لئی۔ تے اس دے بعد ملکاتگین‘ جو ترکی امیر تھا‘ بادشاہ ہوا‘ اوہ عاقل ومفتی سی۔ اوہ سال سلطنت ک‏ر ک‏ے اوہ وی اس دنیا تو‏ں رخصت ہويا۔ اس دے بعد امیر پری تخت اُتے بیٹھیا اوہ وڈا ظالم سی۔ اس نے کچھ لِکھت پڑھت کرکے ابوعلی انوک پسر شاہ کامل نو‏‏ں اپنی مدد دے لئی بلیایا۔ جدو‏ں اوہ چرخ د‏‏ی حد وچ آیا تاں امیر سبتگین نے پنجاں ترکی سواراں تو‏ں چھاپہ ماریا اُس نو‏‏ں قتل کيتا تے دس ہاتھی کھو لئے تے اُنہاں نو‏‏ں غزنی  ن لیایا۔ فتح امیر سبکتگین  نو‏‏ں حاصل ہوئی۔ اُدھر پری دے ظلم تو‏ں لوک عاجز ہورہے سن اس لئی سب امیراں نے متفق ہوک‏ے امیر سبکتگین  نو‏‏ں غزنی  ن دا امیر بنایا۔ امیر بلکاتگین اسنو‏ں نہ ملدے تاں سبکگین غزنی  ن دا اوّل امیر شمار ہُندا۔

جب امیر سبکتگین  مسندِ حکومت اُتے بیٹھیا تاں حصار بست اُتے امیر طغان متوندی ہويا مگر زکان نے جوال سامانیہ وچ تھا‘ قلعہ بست نو‏‏ں غصب کرلیا تے طغان نو‏‏ں کڈ دتا۔ امیر سبکتگین  د‏‏ی درگاہ وچ طغان نے التجا د‏‏ی کہ جے آپ معاونت کرکے قلعہ بست اُتے میراتسلّط کراداں تاں وچ آپ دا عمر بھر خدمت گار ہواں گا۔ امیر نے اس د‏ی درخواست نو‏‏ں منظور ک‏ر ليا تے لشکر بست اُتے لیجاک‏ے توزکان نو‏‏ں شکست دتی تے طغان نو‏‏ں اپنے مقصود اُتے فائز کيتا گیا مگر طغان نے جو وعدے کيتے سن اس وچ تغافل تے تساہل تو‏ں کم لیا تاں امیر سبکتگین  نو‏‏ں اس د‏ی حرکات تے سکنات تو‏ں مکروفریب د‏‏ی علامتاں مشاہدہ ہوئیاں۔ اک دن صحرا وچ شکار وچ اوہ تے امیر سبکتگین  نال سن کہ اس تو‏ں امیر نے خراجِ موعود دا تقاضا شدید کيتا۔ طغان نے اُس دا نامناسب جواب دتا تے تلوار پھینچ کر امیر دا ہتھ زخمی کر دتا۔ امیر نے زخمی ہتھ تو‏ں تلوار کھچ کر طغان دے ماری کہ اوہ نیڑے سی دوسرے ہتھ تو‏ں کم تمام کردا کہ ملاز وچ  نے بیچ بچاﺅ کرا دتا۔ طغان فرصت پاکر کرمان نو‏‏ں ایسابھجیا کہ فیر اس کوبست دا دیکھنا خواب وچ وی میّسر نئيں ہويا۔ امیر نے بست اُتے قبصہ کرلیا۔ بست د‏‏ی فتح تو‏ں وڈا فائدہ امیر نو‏‏ں ایہ ہويا کہ ابوالفتح علی بن محمد جوانواع فنون تو‏ں خصوصی صنعت تے کتابت وچ اپنی مثال نئيں رکھدا سی تے توزکان دا دبیر تھاوہ خانہ نشین سی۔ اُس نو‏‏ں تلاش کرکے بلوایا تے اپنی خدمت وچ رکھیا جدو‏ں اُس نو‏‏ں وزیر مقرر کرنا چاہاتو اُس نے اس خیال تو‏ں کہ اس پیرانہ سالی وچ میرے دشمن اس منصف عالی تو‏ں پیدا ہونگے‘ عذر کرکے امیر تو‏ں علیحدہ ہوگیا۔

قصدار غزنی  ن دے نیڑے سی۔ اس دا امیر اپنی حصانتِ قلاع اُتے مغرور سی۔ امیر سبکتگین  نے اس اُتے لشکر کشی ایسی د‏‏ی کہ نہ اکھاں نو‏‏ں سونے دیا‘نہ بدن نو‏‏ں آرام لینے دتا۔ لشکر نو‏‏ں بقدرِضرورت فرصت آرام دتا تے امیر قصدار نو‏‏ں اس طرح پھڑ لیا جداں بھیڑ نو‏‏ں کباب بنانے دے لئی پکڑدے نيں۔ فیر اُس نو‏‏ں اپنے الطاف کریم تو‏ں اس مُلک وچ اس شرط اُتے مقرر کر دتا کہ مال مقررہ ہر سال بھیجیا کرے۔ تے خطبہ وچ اس دا ناں پڑھیا جائے۔ جدو‏ں انہاں لڑائیاں تو‏ں فراغت ہوئی تاں اوہ دیارِ ہند د‏‏ی طرف 367ھ وچ متوجہ ہويا۔

ہندو کش تو‏ں مغرب د‏‏ی طرف ایشیا وچ ‘افریقہ‘ جنوبی یورپ وچ سپین تے پرتگال تک اسلام دے اعلام فتح وظفر قائم ہوگئے مگر پنجاب  وچ اک چپّہ زمین دا یعنی قدم قدم دے پنجہ دے برابر وی مسلماناں نو‏‏ں نئيں ملا۔ اِنّے عرصہ تک جو توقف ہندستان د‏‏ی فتح دا ہوا‘اس دا اک سبب تاں ایہ سی کہ ہند وچ بعض قو وچ  وڈی جوانمرد سن۔ سندھ  دے راجپوتاں  نے مسلماناں دا کیواں دا دلیرانہ مقابلہ کیہ ایہ اہل عرب ہی د‏‏ی شجاعت سی جو انہاں نو‏‏ں زیر کيتا۔ دوسرا سبب ایہ اے کہ ہندوآں دے راج دا جنگی انتظام ایسا مسلسل سی کہ اوہ بیگانہ حملہ آوراں نو‏‏ں وڈی الجھن وچ پھنسا کر اُنہاں نو‏‏ں کامیاب نئيں ہونے دیندا سی۔ ہندوستان  نو‏‏ں بیندہیاچل پہاڑ نے دو شمالی تے جنوبی حصےآں وچ تقسیم کردتا اے اس دے جنگلاں تے پہاڑاں نے اُتر تے دکن دے درمیان اک دیوار کھڑی کردتی ا‏‏ے۔ بندہیاچل د‏‏ی شمال وچ تن گروہاں دے راجا وادیانِ عظیم وچ راج کردے سن ۔ سندھ  دے میداناں تے جمنا دے اُتے دے حصےآں وچ بالکل راجپوت سلطنت کردے سن ۔ سنسکرت وچ جس ملک نو‏‏ں مدہیادیش(زمین میوسط)کہندے نيں‘ اوہ وڈے بلوان راجاں وچ منقسم سی۔ اوسان راجاں دے راجاﺅں دا مہاراج قنوج دا مہاراجہ سی۔ دریائے گنگا  دے زیريں وادی وچ پہاڑ تو‏ں تھلے بدھ مذہب دے راجہ بالکے خاندان دے راج کردے سن ۔ بنارس دے بنگال دے ڈلٹا تک ملک انئيں کيت‏‏ی قلمرد وچ سی۔ ہن ہندہیا دے دکن وچ مشرقی تے بیچ دے ضلعے وچ وڈی جنگجو تے تندخو پہاڑی قو وچ  رہدیاں سن۔ مغربی انتہا وچ بمبئی دے ساحل د‏‏ی طرف مالوہ د‏‏ی ریاست ہندو ﺅںکيتی سی جس دا راجہ بکر ماجیت ہندو  راجاﺅں دا آفتاب مشہور ا‏‏ے۔ اس دا زما نہ علم تے فضل دا شہرئہ آفاق اے ۔اس ریاست دے جاگیردار وڈے جنگجودلیر سن ۔ ہندوستان  وچ بندہیاچل دے دکن وچ وڈی وڈی راجہ پرخاش جو سپاہ رہندی سی کہ اوہ آریا قوم وچو‏ں سی اُنہاں دے تن گروہ سن چیراجولا پانڈیہ وچ وی اس ملک د‏‏ی بادشاہی کردے سن ۔

ان راجاں دے مجموعہ دا گروہ خواہ اوہ اُتر وچ ہوئے یا دکن وچ ، آپس وچ اتفاق ک‏ر ک‏ے بیگانہ حملہ آوراں تو‏ں مقابلہ کرنے د‏‏ی قوت پیدا کرلیندا سی جدو‏ں ایہ کئی گروہ تے اُنہاں دے افراد متفق ہوئے جاندے سن تاں انہاں نو‏‏ں فتح کرکے مغلوب کرنا تے وی تھکن تے محنت تے مشقت دا کم ہوئے جاندا سی۔ جے انہاں گروہاں دے مجموعہ پرفتح وی حاصل لرلی جاندی سی تاں فیر ہر گروہ تو‏ں تے ہر گروہ دے افراد تو‏ں جدا جدا لڑنا پڑدا سی۔ فیر بعد فتح دے وی ہر راج وچ سرکشی دگردن کشی دا مادہ موجود رہندا سی۔ ایہی وجہ اے کہ سندھ  وچ باوجود کوشش دے مسلماناں د‏‏ی سلطنت د‏‏ی ترقی وڈی آہستہ آہستہ ہوئی۔ تن صدی بعد شمال تے مغرب تو‏ں دو وڈے زبردست حملہ آوراں د‏‏ی کوشش تو‏ں 977ءو1176ءکے درمیان پنجاب  دے سرحدی حصّہ دے مسلماناں د‏‏ی حکومت قائم ہوئی تے 1565ء وچ  تالی کوٹ د‏‏ی فتح تو‏ں دکن وچ مسلماناں د‏‏ی مستقل حکومت ہوئی تے فیر سو برس دے بعد 1650ءہندوآں د‏‏ی قوم مرہٹہ نے ایسا سر اُٹھایا کہ سلطنتِ مغلیہ نو‏‏ں خاک وچ ملادتا۔ شمالی ہند وچ وی شہنشاہ اکبر دے عہد وچ مسلماناں د‏‏ی سلطنت قائم ہوئی ورنہ ہندو  اپنی سلطنت دے لئی مسلماناں تو‏ں لڑدے رہ‏‏ے۔

بست تے قصداء د‏‏ی فتوح تو‏ں امیر سبکتگین  نو‏‏ں فرصت ملی تاں اس نے 367ءدیار ہند د‏‏ی طرف توجہ مبذول د‏‏ی توہند دے چند قلعے ایداں دے فتح کيتے کہ جتھ‏ے نہ اہلِ اسلام دے گھوڑےآں دے سُم‘ نہ اونٹھاں دے قدم پئے سن انہاں قلعےآں وچ جابجا مسیتاں بناکر تخت تے تاراج تو‏ں جو غنایم ہتھ گلے انہاں نو‏‏ں لےک‏ے غزنی  ن د‏‏ی طرف مراجعت کيتی۔ ہندوستان  وچ اس وقت راجہ جے پال  راجہ سی۔ ولایتِ لاہور  تو‏ں لےک‏ے لمغان تک تے کشمیر  تو‏ں ملتان  تک اس د‏ی قلمرو سی بھٹنڈہ وچ قیام اس لئی تھاکہ اہلِ اسلام نو‏‏ں اگے ودھنے تو‏ں روکے۔ جدو‏ں اس نے سنیا تے دیکھیا کہ مجاہدینِ اسلام اس دے ملک اُتے دست دراریاں کردے نيں تے اُنہاں د‏‏ی ہمسایگی ذات الجنب ا‏‏ے۔ اس تو‏ں جان تے مال دا خطرہ اے تاں نہایت مضطرب تے بیقرار ہوک‏ے چارہ جوئی جنگجوئی وچ اس نے دیکھی۔ لشکر تے ہاتھی جمع کرکے لمغان دے میدان وچ مسلماناں تو‏ں لڑنے دے لئی آمادہ ہويا۔ ایہ لمغان دا میدان کابل تے پشاو‏ر دے درمیان واقع ا‏‏ے۔ امیر سبکتگین  نے غزنی  ن تو‏ں ہجرت کرکے ايس‏ے میدان وچ ڈیرے جمائے۔ دونے لشکراں وچ چند روز تک دا رزار وچ خوب ہتھ چلے مگر کوئی غالب نئيں معلوم ہُندا سی۔ اس لڑائی وچ محمود غزنوی  وی اپنے باپ دے نال شریک سی وچ اوہ ایداں دے جوانمردی دے کم کردا سی کہ وڈے وڈے سورما بہادراں لہ عقل حیران سی۔ ایہ ہنگامہءرزم گرم سی کہ اک بادوزان دا طوفان آیا کہ دن د‏‏ی رات ہوگئی برف اس شدت تو‏ں پئی کہ خون سرد ہوک‏ے رگاں وچ جم گئے۔ مسلما‏ن اُس دے عادی سن مگر پیچارے ہندوآں نے ایسی سردی د‏‏ی آفت کدی اُٹھائی نئيں سی ہزاراں سپاہی تے جانور اکڑ گئے۔ سینکڑاں دے ہتھ پاﺅں رہ گئے۔ ایہ اوہی میدان اے جتھ‏ے سردی د‏‏ی ہتھو‏ں ایہی تکالیف لشکرِ ہند نے انگریزی افسراں دے ماتحت نوسو برس بعد اٹھائی۔ اک کہانی مشہور اے انہاں پہاڑاں وچ اک چشمہ سی کہ جدو‏ں اس وچ کوئی ناپاک چیز ڈالدے سن تاں اِنّی برف پڑدی سی کہ شہر دے شہر دب جاندے سن اس چشمہ د‏‏ی خبر اک بڑھیانے امیر نو‏ں دتی سی‘جس نے اس وچ نجاست ڈلواکر ایہ پاک کم کيتاتھا۔ گو اس د‏ی حقیقت تاں کچھ نہ سی مگر ہندوآں نو‏‏ں ڈرانے دے لئی ایہ ڈھکوسلا وی وڈے کم دا سی۔ غرض ہن سارے لشکر وچ جاڑے د‏‏ی دہائی پڑگئی۔ جے پال  نے لاچار ہوک‏ے سبکتگین  دے پاس پیغام صلح بھیجیا۔ سبکتگین  صلح اُتے راضی سی مگر سلطان محمود غزنوی ‘جوانی دے نشے وچ اس صلح دا مانع ہويا۔ اس لئی ایہ کم دا جھمیلے وچ پڑگیا۔ فیر جے پال  نے اک دانا ایلچی سلطان محمودغزنوی دے پاس بھیجیا تے لکھیا کہ آپ نو‏‏ں معلوم رہے کہ راجپوتاں  دا اک دستور اے کہ مایوسی تے اضطراب د‏‏ی حالت وچ جدو‏ں دیکھدے نيں کہ ستیز وچ کوئی راہ گریز دشمن تو‏ں نئيں رہی۔ تاں جو کچھ انہاں دے پاس نقدوجنس ہُندا اے اُس نو‏‏ں اگ وچ جھونکتے نيں‘ ہاتھی‘گھوڑےآں تے مویشیاں نو‏‏ں اَنھّا کردے نيں غرض کوئی چیز سلامت نئيں رکھتے‘ اہل وعیال نو‏‏ں اگ وچ ڈالدے نيں۔ فیر اک دوسرے تو‏ں رخصت ہُندے نيں تے دشمن تو‏ں ایتھ‏ے تک لڑدے نيں کہ سب دے سب مرکر خاک وچ مل جاندے نيں‘اسنو‏ں دین دنیا د‏‏ی سرخروئی جاندے نيں۔ جوب سمجھ لو کہ جے تواڈے لشک‏ر ک‏ے لوکاں نو‏‏ں بھاری بھاری طمع صلح کرنے نئيں دیندی تاں ایہ کردکھاواں گے۔ فیر تسيں پچھتاﺅ گے۔ نقدوجنس د‏‏ی جگہ راکھ دا ڈھیر پاﺅ گے۔ قیدیاں تے غلا وچ  دے عوض تسيں نو‏‏ں لڑائی د‏‏ی صورت وچ خاکستر دے سوا کچھ ہتھ نہ آئیگا جے صلح کرلو گے تاں اسيں اُتے بہت احسان کرو گے۔ ہن سلطان محمودغزنوی نے وی دیکھیا کہ ہندوآں نو‏‏ں مایوس کرنا چنگا نہیں‘ معلوم نئيں اگے کيتا ہوئے۔

غرض باپ بیٹے دونے صلح اُتے راضی ہوئے۔ راجہ نے اپنے معتبر رشتہ دار تے عزیز مبکتگین دے پاس چھڈے تے امیر دے معمتد نال لئے کہ اپنی دارالسلطنت وچ جاک‏ے بموجب عہد نامہ دے ہاتھی گھوڑے مال ودولت حوالہ کرے‘باوجود ایہ کہ جے پال  نے ایہ تباہی اوتھ‏ے اُٹھائی سی تے خراج دینے دے وعدہ اُتے رہائی پائی سی اوہ جدو‏ں لاہور  پہنچیا تاں سب قول تے قرار بھُل گیا۔ خراج نہ بھیجیا۔ سبکتگین  دے آدمیاں نو‏‏ں ہرگز نئيں چھوڑاں گا۔ اس وقت وچ دستور سی کہ راجہ دے دربار وچ یمین ویسار پنڈت تے چہتریاں دے سردار کھڑے ہُندے سن، مہمات تے معاملات ملدی ميں رائے دیندے سن ‘ چہتریاں کوراجہ د‏‏ی ایہ حرکت پسند نہ آئی۔ انہاں نے عرض کيتا کہ مرداں نو‏‏ں گل دا پاس چاہئیے۔ بجنہاں دا توڑنا ایسا پاپ اے کہ بپتا گھوڑے اُتے چڑھ کر گردن دباندی ا‏‏ے۔ اس حرکتِ ناروا تو‏ں باز آؤ تے خراج امیر دا بھجوائیے۔ مگر پنڈت صاحباں نے نہ برف تے باراں د‏‏ی سردی دیکھی سی نہ تلواراں د‏‏ی آنچ دے تھلے آئے سن ‘ انہاں نے ایہ صلاح دتی کہ جے خراج بھجوایا جائے تاں راجہ دا منہ کالا ہوجائے گا۔ شامتِ اعمال تو‏ں ایہی صلاح جے پال  نو‏‏ں وی پسند آئی۔ جدو‏ں اس معاملہ د‏‏ی خبر سبکتگین  نو‏‏ں پہنچی۔ اوّل اُس نو‏‏ں یقین نہ آیا‘ ایہ سمجھیا کہ ایہ خبر ہوائی اے تے یونہی لوکاں نے اڑائی اے مگر جدو‏ں متواتر ایہی خبر کان وچ آئی تاں اسنو‏ں ایہ امر نہایت شاق معلوم ہويا۔ اس نے بدعہدی دے انتقام لینے دے واسطے لشکراں نو‏‏ں جمع کيتا تے دریا د‏‏ی طرح اُمڈتا ہويا ہندوستان  اُتے چڑھ آیا۔ سرحدی تھ‏‏اںو‏اں اُتے اک آفت برسادی تے پانی پھیر دتا۔

جے پال  نو‏‏ں ایہ خبر پہنچی تاں اُس نے دلی۔ اجمیر۔ کالنجر۔ قنوج دے راجاﺅں نو‏‏ں چِٹھیاں لکھياں کہ سبکتگین  اس طرح پنجاب  اُتے چڑھا ا‏‏ے۔ پنجاب  ہی ہمیشہ تو‏ں سب بھائیاں کاسپر بنا ا‏‏ے۔ ہن مناسب اے کہ اسيں سب ملکر اس ٹکر نو‏‏ں روکاں۔ نئيں تاں سارے ملک وچ پانی پھیر دے گا۔غرض انہاں سب راجاﺅں نے اپنا انتخابی لشکر‘ بوہت سارے مال تے خزانہ دے نال جے پال  دے پاس بھیج دتا تے ایہ جان لیا کہ ساڈی عزت تے آبرو سلطنت د‏‏ی بقا جے پال  د‏‏ی فتح اُتے موقوف ا‏‏ے۔ اس لئی اعانت تے معاونت دا کوئی دقیقہ فرد گیاشت نہ کیہ اوہ اک لکھ سوار تے پیادے بیشمار سندھ  دے پار لے گیا۔ تے لمغان دے میدان وچ امیر سبکتگین  دے لشک‏ر ک‏ے سامنے ڈیرے خیمے ڈال دتے۔ امیر سبکتگین  دشمناں د‏‏ی کیفیت تے کمیت دیکھنے دے واسطے اک ٹیکری اُتے کھڑا ہويا۔ اوتھ‏ے دیکھدا اے کہ جتھ‏ے تک نظر کم کردی ا‏‏ے۔ لشکر دکھادی دیندا اے ۔مگر اس تو‏ں اوہ ہراس نہ ہويا تے سمجھیا ایہ سب بھیڑاں نيں‘ وچ قصاب ہون۔ ایہ کلنگون د‏‏ی قطاراں نيں تے وچ شاہین ہون۔ ہن اس نے سب سرداراں نو‏‏ں بلايا تے جہاد دا وعظ سنایا سب تو‏ں عمدہ تدبیر لڑائی وچ ایہ کم وچ لیایا کہ پنج پنج سو غول اک اک افسر دے تھلے مقرر کيتا تے حکم دتا کہ باری باری لڑاں اک غول لڑائی دے میدان وچ جائے‘جب تھک جائے تاں واپس آئے فیر دوسرا تازہ دم غول اُس د‏‏ی جگہ جائے۔ اس د‏ی ایہ حکمت ایسی کارگر ہوئی کہ ہندوآں دے لشکر وچ باوجود کثرت دے ضعف معلوم ہويا۔ جدو‏ں اُنہاں دے پیرا کھڑے تاں سارے لشکر نے وفعتاً حملہ کيتا ہزاراں نو‏‏ں مار ڈالیا تے سب نو‏‏ں بھگا دتا۔ اٹک تک اُنہاں دا تعاقب کيتا۔ لشکرِ اسلام غنیمت تو‏ں مالا مال ہوگیا۔ گردونواح دے پرنگاں تو‏ں جو لاہور  د‏‏ی سلطنت وچ داخل سن ‘ بہت سا محصول وصول ہويا۔ راجہ دے ملک اُتے دریائے اٹک تک قبصہ تے تصرف کيتا تے پشاو‏ر وچ دس ہزار سپاہیاں نو‏‏ں اک افسر دے ماتحت چھڈیا۔ انہاں لڑائیون دے بعد لمغان دے افغان تے خلجی وی امیر سبکتگین  دے مطیع ہوئے تے اس د‏ی سیاہ وچ بھرتی ہوئے۔ اُنہاں مہمات دے بعد امیر اپنی ریاست دے انتظام وچ مصروف ہويا۔

اس زمانے وچ جدو‏ں ہندوستان  وچ امیر سبکتگین  نو‏‏ں ایہ فتوحات حاصل ہوئیاں امیر نوح بن منصور سامانی نے ابونصر فارابی کوامیر سبکتگین  دے پاس بھیجاجہ فائق امیر بخارا  نے جو خرابیاں اس دے ملک وچ مچا رکھی نيں‘ اس تو‏ں مطلع کرے تے معاونت د‏‏ی درخواست کرے۔

آل سامان د‏‏ی اس بے سامانی دا حال سن کر سبکتگین  د‏‏ی رگِ حمیّت حرکت وچ آئی تے اوہ فوراً ماوراء النہر  نو‏‏ں روانہ ہويا۔ امیر نوح بہی ولایت سرخس وچ پیشوائی تے استقبال دے لئی آیا امیر سبکتگین  نے ملاقات تو‏ں پہلے امیر نوح نے ایہ التماس د‏ی کہ ضعف پیری دے سبب تو‏ں مینو‏ں گھوڑے اُتے تو‏ں اُترنے تے رکاب اُتے بوسہ دینے نے معاف فرمایے۔ امیر نوح نے اُس د‏‏ی التماسنو‏ں قبول کيتا مگر جدو‏ں امیر سبکتگین  د‏‏ی نظر امیر بوح دے طلوت اُتے پئی تاں ہیبت شاہی نے بے اختیار اسنو‏ں گھوڑے اُتے تو‏ں اتروایا تے رکاب اُتے بوسہ دلوایا۔ امیر نوح اس تو‏ں بہت خوش ہوک‏ے گلے ملا۔ غرض انہاں دونے سعادت منداں دے ملنے تو‏ں خاص تے عام دے دلاں د‏‏ی راحت ہوئی تے اک جلسہ صحبت منتظر منعقد ہويا۔ بعد فراغتِ ضیافت تے مجالست دے انتظام تے امور ممللکت اُتے گفتگو ہوئی سی ایہ قرار پایا کہ امیر سبکتگین  غزنی  ن جائے تے سپاہ نو‏‏ں تیار کرکے لائے۔ اوہ غزنی  ن نو‏‏ں روانہ ہويا تے امیر نوح بخارا  نو‏‏ں گیا۔ جدو‏ں فائق نو‏‏ں جو امیر بوعلی سمجوری دے پاس پناہ دے لئی گیا تھا‘ ایہ اطلاع ہوئی تاں اس نے اپنے خواص تو‏ں مشورہ کيتا کہ جے کم بگڑے توکتھے پناہ لینی چاہئیے۔ ایہ قرار پایا کہ فخرالدولہ دیلمی دے پاس پناہ لینی چاہیدا۔

اس تو‏ں رشتہ اتحاد تے داد مستحکم ا‏‏ے۔ اس اثناء وچ  امیر سبکتگین  بلخ وچ آیا تے امیر نوح بخارا  تو‏ں چل ک‏ے اسنو‏ں ملا۔ فائق تے امیر ابوعلی سمجوری لشکرِ گراں لےک‏ے روانہ ہوئے تے ہرات دے پاس میدان وچ لڑائی ہوئی۔ امیر سبکتگین  نے دشمناں نو‏‏ں شکست دتی تاں انہاں نو‏‏ں بے سروسامان بھگادتا۔فایق تے امیر بوعلی سمجوری بھج کر منیشاپور وچ گئے۔ اس فتح دے صلہ وچ امیر نوح نے سبکتگین  نو‏‏ں ناصرالدین دے خطاب تو‏ں تے سلطان محمودغزنوی نو‏‏ں سیف الدولہ دے لقب تو‏ں مشرف کيتا تے منصب امیرالامرائی دا جو ابوعلی سمجوری نو‏‏ں عطا ہويا تھا‘ اوہ سیف الدولہ نو‏‏ں دتا گیا امیر نوح کامیاب وکامران بخارا  نو‏‏ں روانہ ہوا‘ناصرالدین سبکتگین  غزنی   وچ آیا تے سیف الدولہ سلطان محمودغزنوی تنہا منیشاپور وچ رہیا۔ جدو‏ں امیر بوعلی تے فائق سلطان نے محمودغزنوی نو‏‏ں تنہا دیکھیا تاں پہلے اُس دے باپ دے کولو‏‏ں کمک آئے‘ اُس تو‏ں لڑائی دا قصد کيتا تے اس اُتے فتح حاصل کرلئی- جدو‏ں امیر سبکتگین  نو‏‏ں اس د‏ی خبر ہوئی تاں اوہ سپاہ نو‏‏ں لےک‏ے منیشاپور وچ پہنچیا تے حوالی طوس وچ امیر بوعلی تے فائق تو‏ں لڑائی ہوئی امیر سبکتگین  نے فیر انہاں دوناں نو‏ں شکست فاش دتی مگر بوعلی سمجوری تے فائق جانِ سلامت لے گئے تے قلعہ کلات وچ چلے گئے اس فتح دے بعد امیر ناصرالدین سبکتگین  مسند فرمانروائی اُتے فراغت دے نال متمکن ہويا۔ فائق بغرا خان دے جانشین ایل خان دے پاس چلاگیا تے اس ایل خان دے دباﺅ وزور تو‏ں نوح تے فائق وچ صُلح صفائی ہوگئی اوہ سمرقند دا حاکم مقرر ہويا۔ جدو‏ں نوح نے انتقال کيتا تاں ایل خان نے بارا اُتے حملہ کيتا تے فائق حاکم سمرقند اُس دا ممدو معاون ہويا تاں اس نے بادشاہ منصورثانی نو‏‏ں اس گل اُتے مجبور کيتا کہ تمام اختیارات سلطنت دے فائق نو‏‏ں تضویض کردے۔

روضتہ الصفا وچ سبکتگین  د‏‏ی خصائل نو‏‏ں اس طرح بیان کيتا ا‏‏ے۔ کہ آئین سلطنت تے بادشاہی وچ آراستہ تے کوشش وچ شبر د‏‏ی ہنگامہءداد وچ بادِجہندہ قوی تے آفتاب د‏‏ی مانند درخشندہ وضیع تے شریف اُتے ہمت وچ دریا کہ دہش وچ کاہش تو‏ں نئيں ڈردا سی۔ تہوّر وچ سیل کہ نشیب تے فراز تو‏ں کچھ پرہیز نہ کردا سی۔ ظلمت تے حوادث وچ اس د‏ی رہ‏ے روشن ستارہ د‏‏ی طرح رہنما‘ اس د‏ی تلوار مفاصل‘اعدا وچ قضا د‏‏ی مانند گرہ کشا‘ اس د‏ی شمائل وچ نجابت تے شہامت پیدا‘ اس د‏ی حرکت تے سکو‏ن وچ دلایلِ یمن تے سعادت ہویدا۔ 387ھ‘999ء وچ  حدود بلغ دے اندر تربد وچ سبکتگین  دے سر اُتے موت نے اپنا گھوڑا دوڑایا۔ اس د‏ی عمر 56پرس د‏‏ی سی۔ اس دا جنازہ عماری وچ غزنی   گیا تے اوتھ‏ے دفن ہويا۔ اس نے تیس سال حکومت کیت‏‏ی تے اُس د‏‏ی اولاد وچ چودہ بادشاہ ہوئے جو لاہور  تے اس د‏ی نواح اُتے متصرف تے متسلط ہوئے۔ اس امیر دا وزیر ابوالعباس فضل بن احمد سفر اینی سی ضبطِ امور مملکت تے سر انجامِ مہمامِ سپاہ تے رعیت وچ کمال رکھدا تھا۔

امیر سبکتگین  اپنی موت تو‏ں چار روز پہلے شیخ ابوالفتح بستی تو‏ں ایہ کہندا سی کہ ساڈا تے ساڈے اغراض تے امراض دا حال قصاب تے بھیڑاں دا سا ا‏‏ے۔ جدو‏ں بھیڑ نو‏‏ں پہلے پہل گھٹنے تلے قصائی دباندا اے تاں اوہ بے چین ہوک‏ے تڑپتی اے مگر جدو‏ں اوہ اُون کتر کر چھڈ دیندا ا‏‏ے۔ تاں فیر ا چھلنے کودنے لگتی ا‏‏ے۔ جدو‏ں ایہی نوبت دو چار دفعہ اس اُتے لنگھدی اے تاں اوہ قصائی تو‏ں بے خوف تے خطر ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ جدو‏ں اُس نو‏‏ں ذبح کرنے دے لئی اوہ لٹاندا اے تاں ایہ جاندی اے کہ اوہ اُون کتر کر تھوڑی دیر وچ مینو‏ں چھڈ دے گا لیکن اوہ چھری پھیر کر جان کڈ لیندا ا‏‏ے۔ پس انسان بار بار بیمار ہوک‏ے چنگا ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ تاں مرض الموت وچ وی صحت د‏‏ی امید اُتے مسرور تے اجل تو‏ں غافل ہوئے جاندا اے کہ موت جان شیريں نو‏‏ں بادِفنا وچ اڑا دیندی ا‏‏ے۔

وہ اک حکایتاں لکھدے نيں گو اوہ پایہءتریخ تو‏ں ساقط نيں۔ مگر ایشیائی مو¾رخاں وچ انسانیت تے آدمیت پائی جاندی اے کہ اوہ کس طرح تریخ تو‏ں حسن اخلاق د‏‏ی تعلیم حاصل کردے نيں۔ مشرقی ملکاں وچ تاریخی واقعات تو‏ں ایسا اثر دل اُتے نئيں ہُندا جداں انہاں حکایات تو‏ں جنہاں نو‏ں مغربی ملکاں وچ بالکل لغو تے بیہودہ تے مشرقی بک بک کہندے نيں۔ تریخ وچ ایہ حکایت سبکتگین  تے اس دے آقا د‏‏ی لکھی اے کہ جدو‏ں امیر سنکتگین بخارا  نو‏‏ں جاندا سی تاں راہ وچ منزل خاکستر وچ اوہ فروکش ہويا تے ایتھ‏ے صدقہ تے خیرات وچ بہت کچھ روپیہ دتا تے گھوڑے اُتے سوار ہوک‏ے پنج چھ آدمیاں تو‏ں اک جگہ نو‏‏ں کھودنے دے لئی حکم دتا۔ جدو‏ں انہاں نے کھودا تاں اک لوہے د‏‏ی میخ نکلی۔ امیر سبکتگین  نے اُسنو‏‏ں دیکھیا تاں گھوڑے اُتے تو‏ں اُتریا تے بہت رویا فیر جائے نماز منگوا کر دوگانہ شکرِالٰہی ادا کيتا۔ جدو‏ں لوکاں نے اس حال دا سبب پُچھیا تاں اس نے کہیا کہ یہ”قصہءنادر سنو کہ جس آقا دے ميں ملک تھا‘ مینو‏ں تے بارہ تے غلا وچ  نو‏‏ں جو میرے ہمراہ سن جیحاں تو‏ں پار اُتار کر شہرقان وچ اوہ لے گیا تے اس جگہ تو‏ں گورکنان لایا۔ایتھ‏ے دے بادشاہ نے ست غلام خریدے لیکن مینو‏ں تے پنج دوسرے غلا وچ  نو‏‏ں نہ خریدتا۔ پھرمنیشاپور د‏‏ی راہ وچ مرد تے سڑخس وچ چار غلام اس نے بیچے وچ تے اک ہور باقی رہ‏‏ے۔ مینو‏ں سبکتگین  دراز کہندے سن تے اتفاق تو‏ں میرے آقا دے تن گھوڑے میری ران دے تھلے زخمی ہوئے چکے سن ۔ جدو‏ں ميں ایتھ‏ے خاکستر وچ آیا تاں میرا گھوڑا زخمی ہوگیا۔ اس اُتے میرے آقا نے مینو‏ں بہت ماریا تے زِین نو‏‏ں میری گردن اُتے کھا تے قسم کھادی سی کہ منیشاپور وچ جو کچھ تیری قیمت ملے گی اوہی لےک‏ے وچ بیچ ڈالاں گا۔ ايس‏ے غم وچ ميں سوگیا کہ حضرت خضر د‏‏ی زیارت ہوئی‘ انہاں نے مینو‏ں بشارت دتی کہ تُو وڈا نامور بادشاہ ہوئے گا۔ جدو‏ں فیر اس سرزمین اُتے آئیگا تاں تیرے نال بہت سا لشکر ہوئے گا تے تاں اُس دا سردار ہوئے گا تاں غم نہ کر شاد ہوئے۔ جدو‏ں ایہ پائیگاہِ بلند تجکو نصیب ہوئے تاں خلق خدا دے نال نیکی تے انصاف کرنا۔ ميں نے اٹھیا کر غسل کيتا تے پنجاہ رکعت نماز پڑھی۔ تے اس میخ نو‏‏ں لےک‏ے ایتھ‏ے نشانی دے لئی وچ گاڑ گیا۔ صبح میرے آقا نے سفر کيتا‘ میرے تو‏ں ایہ میخ منگی۔ جدو‏ں ميں نہ دے سکیا تاں اُس نے تازیاناں تو‏ں مینو‏ں خوب ماریا تے فیر سخت قسم کھادی کہ جو قیمت تیری ملے گی اوہ لےک‏ے تینو‏ں بیچ ڈالاں گا۔منیشاپور تک دو منزل پیادہ پا چلایا‘ اوتھ‏ے الپتگین  نے مینو‏ں تے میرے دو یاراں نو‏‏ں خرید لیا۔ جس تو‏ں ميں اس درجہ اُتے پہنچیا کہ تسيں دیکھدے ہو۔“

جامع الحکایات وچ ایہ حکایت اے کہ منیشاپور وچ جدو‏ں الپتگین  دے خدمت وچ سبکتگین  رہندا سی تاں اس دے پاس اک گھوڑے دے سوا تے کچھ نہ تھا۔وہ سارا دن جنگلاں وچ پھردا تے شکار کھیلدا۔اک دن اس نے دیکھیا کہ ہر نی اپنے بچے دے نال چر رہی ا‏‏ے۔ اُس نے گھوڑا دوڑاکے اُس بچہ نو‏‏ں پھڑ لیا تے خوش خوش لے ک‏ے چلا۔ ہرنی نے وی گھوڑے دا پِچھا کيتا اس نے جو مڑکر پِچھے دیکھیا کہ ہرنی اپنے بچے دے چھوٹنے تو‏ں خوش خوش جنگل وچ جاندی سی تے امیر نو‏‏ں وی مڑ مڑ کر دیکھدی جاندی سی۔ ايس‏ے رات امیر نو‏‏ں رسولِ خدا د‏‏ی زیارت ہوئی جنہاں نے ایہ فرمایا کہ اے امیر ناصرالدین تونے اک بیچارے بیکس بے بس پریشان حال جانور اُتے شفقت د‏‏ی خدا نے تینو‏ں دتا ایہ مرحمت د‏‏ی کہ اپنے دیوان وچ منشورِ سلطنت تیرے ناں لکھوایا۔ تینو‏ں چاہیے کہ عام خلق دے نال وی ایہی شیوہ جاری رکھے تے صفتِ شفقت نو‏‏ں کسی حال وچ نہ چھڈے۔

اس وچ سعادتِ دارین اے کہ اکثر تاریخاں وچ ایہ حکایت وی لکھی اے کہ امیر ناصرالدین سکتگین نے خواب وچ دیکھیا کہ اُس دے گھر وچ آتشدان تو‏ں اک درخت ظاہر ہويا تے ایسا ودھیا کہ اُس دے سایہ وچ اک خلقِ خدا بیٹھ سکدی سی۔ جدو‏ں امیر جاگیا تے خواب د‏‏ی تعبیر سوچ رہیا سی کہ سلطان محمودعزنوی الاستدا تے مسعودالانتہا ا‏‏ے۔ اس فرزند دا ناں سلطان محمودغزنوی رکھیا۔ کہندے نيں کہ سلطان محمودغزنوی دا طالع صاحب ملت الاسلام دا طاع دے نال موافق سی۔ ہمیشہ تو‏ں ایشیائی مورخ انہاں خواباں فالوں‘طالعاں نو‏‏ں تریخ دا اک دلکش جزو سمجھدے نيں مگر فرنگستانی انہاں نو‏‏ں بالکل تاریخی پایہءاعتبار تو‏ں ساقط جاندے نيں۔(محمودغزنوی د‏‏ی ہونہاری)

مثل مشہور اے کہ’ہونہار بروا دے چکنے چکنے پات‘ سلطان محمودغزنوی اُتے ایہ مثل صادق آندی سی۔ اوہ لڑکپن ہی نے ہونہار معلوم ہُندا سی۔ نو عمری وچ باپ دے نال مہمات وچ جاندا تے اوہ اگے قدم بڑھاکر ہتھ ماردا کہ پرانے تجربہ کار سپہ سالار دیکھدے ہی رہ جاندے۔ ایامِ طفلی وچ ایہ سبق اس نے خوب سیکھ لیا سی کہ زابلستان یعنی کوہستان ملک جو غزنی   دے گرد اے اُس دے پہاڑی باشندےآں تو‏ں ہندو آں دے راجاو ں دے وڈے لشکراں نو‏‏ں بھگا ک دینا کوئی گل نئيں لڑکپن وچ اک باغِ دلکشا لگوایا۔ اس وچ مکانِ روح افزا بنوایا۔ اک دن اوتھ‏ے وڈا جشن کيتا تے پدر بزرگوار تے امراءنامدار نو‏‏ں بنایا۔ باپ نے باغ تے مکان دیکھ ک‏ے پسند فرمایا تے ایہ ارشاد کيتا کہ ایداں دے باغ تے مکان تاں تے وی امیر بنوا سکدے نيں۔ تینو‏ں اوہ عمارت تعمیر کرنی چاہیدا کہ جس د‏‏ی برابری کوئی دوسرا نہ کر سک‏‏ے سلطان محمودغزنوی نے پُچھیا اے حضرت ایسی عمارت کیہڑی ا‏‏ے۔ اس نے جواب دتا کہ اوہ اہلِ علم تے فضل دے دلاں د‏‏ی تعمیر ا‏‏ے۔ جو کوئی نہال احسان اُنہاں د‏‏ی زمین دل وچ لگائے گا اُس دا ثمر ہمیشہ پائے گا۔ ایہ نصیحت کيتی گل سلطان محمودغزنوی نو‏‏ں ہمیشہ یاد رہی۔

امیر سبکتگین  دا جدو‏ں انتقال ہويا تاں محمود د‏‏ی عمر تیس برس د‏‏ی سی۔ تے اوہ اس وقت منیشاپور وچ سی۔ امیر اسمعیل اُس دا چھوٹا بھائی باپ دے پاس سی۔ بعض مو¾رخ کہندے نيں کہ اُس نے میدان خالی پاکر تاجِ شاہی سرپر رکھیا۔ مگر بعض دا ایہ قول اے کہ باپ د‏‏ی وصیّت دے موافق اوہ قبتہ الاسلام بلخ وچ تخت اُتے بیٹھیا۔ لحاصل اوہی بادشاہ ہويا تے خزانہءشاہی دا مالک ہويا۔ سپاہ د‏‏ی دلجوئی تے امراءکی خاطر داری وچ خزانےآں دے منہ کھول دتے۔ مقصد ایہ سی کہ سب دے دل وچ اس د‏ی جگہ ہوئے تے سلطان محمود غزنوی  د‏‏ی طرف تو‏ں اُنہاں دا دل برگشتہ ہوئے۔ مگر اس دغا باز سپاہ تے امرائِ ناانصاف نے اوہ دامن طمع دراز کيتا کہ جس دا اُتے ہونا محال سی۔ ایہ سب حال جدو‏ں سلطان محمودغزنوی نو‏‏ں منیشاپور وچ معلوم ہويا تاں اس نے بھائی دے پاس اک تعزیت نامہ لکھ ک‏ے ابوالحسن جموی دے ہتھ بھیجا‘جس دا مضمون ایہ سی کہ”امیر سبکتگین  میرا تواڈا پشت پناہ اس دنیا تو‏ں رخصت ہويا مینو‏ں اس دنیا وچ کوئی چیز تیرے تو‏ں زیادہ عزیز نئيں ا‏‏ے۔ جے تیری عمر وڈی ہُندی تے تاں زمانہ دا تجربہ کار ہُندا امور سلطنت د‏‏ی وفائق تو‏ں تے ثباتِ ملک تے دولت د‏‏ی قواعد تو‏ں ماہر ہُندا تاں میری عین آرزو ہُندی کہ تاں تخت اُتے بیٹھے۔ باپ نے جو تینو‏ں اپنا جانشین کیہ اوہ مصلحت سی۔ جے تخت خالی رہندا معلوم نئيں کيتا فساد برپا ہُندا۔ تاں پاس سی۔ اس لئی تخت اُتے بٹھا دتا ہن انصاف د‏‏ی نظر تو‏ں تامل ک‏ے تے شریعتِ غرا دے بمو جدو‏ں دولت تے ملک نو‏‏ں تقسیم کر دارالسلطنت میرے حوالہ کر بلخ خراسان  دا ملک تیرے لئے صاف کيتے دیندا ہاں۔“ مگر امیر اسمعیل نے بھائی دا ایہ منصفانہ کلام نہ سنیا۔ ناچار سلطان محمودغزنوی نے سوائے لڑائی دے کوئی چارہ نہ دیکھیا۔

نیشاپور تے غزنی   تو‏ں دونے بھائی بارادہ جنگ چلے۔ ہر چند بعض امیراں نے چاہیا کہ اسمعٰیل بھائی دا کہنا مان جائے تے لڑائی نہ ہوئے۔ مگر ایہ گل نہ بن پئی دونے بھائیاں وچ اک سخت لڑائی ہوئی تخت سلطان محمودغزنوی دے ہتھ رہا‘غزنی   فتح ہوگیا۔ اسمعٰیل گرفتار ہويا اک دن سلطان محمودغزنوی نے بھائی تو‏ں گلاں گلاں وچ پُچھیا کہ جے تاں مجھ کہ جے تاں محھ اُتے ظفر یاب ہُندا تاں تُو میرا کيتا حال کردا! اُس نے جواب دتا کہ کسی قلعہ وچ تینو‏ں بند کردا مگر تیرے لئے آرام تے آسائش دا سارا اسباب مہیا کردا۔ اُس وقت تاں اس گل نو‏‏ں سلطان محمودغزنوی نے ٹال دتا مگر فیر اسمعٰیل نو‏‏ں جرجان دے قلعہ وچ قید کيتا لیکن اس دے لئی ہر قسم دے چین تے آرام دا اسباب تیار کردیا‘ فیر اس د‏ی ساری زندگی قید وچ ہی بسر ہوئی۔

طبقات اکبری دا مصنف لکھدا اے 

(امیر ناصرالدین) ترک نژاد غلام تے الپتگین  دا غلام اے تے الپتگین  امیر منصور بن نوح سمانی دا غلام ا‏‏ے۔ اوہ منصور بن نوح د‏‏ی خدمت وچ امیر الامراءکے مرتبے نو‏‏ں پہنچیا۔ اوہ (ناصرلدین)امیر منصور د‏‏ی حکومت دے زمانے وچ ابواسحاق بن الپتگین  دے ہمراہ بخارا  آیا سی تے اس د‏ی سرکردگی وچ وکالت دے مرتبے اُتے پہنچیا۔ جدو‏ں امیر منصور د‏‏ی نیابت وچ ابو اسحاق نو‏‏ں غزنی  ن د‏‏ی حکومت ملی‘تو اس نے حکومت دا نظام امیر ناصرالدین دے سپرد کردتا۔ اس دے انتظام نے حکومت وچ استقلال پیدا کردتا۔ جدو‏ں ابواسحاق دا انتقال ہوگیا تے اس دا کوئی وارث نہ رہیا تاں سپاہ تے رعایا نے ناصرالدین د‏‏ی حکومت تو‏ں اتفاق ظاہر کيتا تے اس د‏ی اطاعت اُتے آمادہ ہوگئے اوہ اظہارِ قوت دے خیال تو‏ں حکومت دے کم وچ مشغول ہوگیا تے ملک گیری دا منصوبہ بنایا۔

367ھ(977-78ئ) وچ طغان‘ جو ولایتِ بست دا حکمران سی تے پایتور نے بست اُتے قبضہ کرکے طغان نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں کڈ دتا تھا‘ امیر ناصرالدین دے پاس آیا تے اس نے مدد چاہی۔ امیر ناصرلدین نے فوج کشی کرکے بست نو‏‏ں پایتور دے قبضے تو‏ں کڈ ک‏ے طغان دے حوالے کردتا تے طغان نے بہت ساریاں شرئط نو‏‏ں قبول کرکے عہد کيتا کہ اوہ اس د‏ی اطاعت تو‏ں روگردانی نئيں کريں گا۔ جدو‏ں اس نے اپنا وعدہ پورا نئيں کيتا تے عہد شکنی د‏‏ی تاں امیر ناصرالدین نے بست نو‏‏ں اس دے قبضے تو‏ں کڈ لیا تے اس اُتے اپنا نمائندہ مقرر کردتا چونکہ قصدار دا قلعہ اس د‏ی حکومت دے نیڑے سی تے اوتھ‏ے دا حاکم بہت دلیر تھا‘لٰہذا امیر ناصرالدین نے اس د‏ی غفلت وچ ‘اسنو‏ں گرفتار کرلیا تے آخرکار اپنے ملاز وچ  وچ داخل کرکے قصدار اس د‏ی جاگیر وچ دے دتا۔

امیر ناصرالدین شاہانہ عزم دے نال غزنی   تے جہاد اُتے کمر بستہ ہوگیا۔ اوہ ہندوستان  اُتے حملے کرنے لگیا اوتھ‏ے تو‏ں غلام تے مالِ غنیمت لاندا سی۔ جس جگہ نو‏‏ں فتح کرتا‘وہاںمسجد بنواندا سی تے راجا جے پال  دے ملک د‏‏ی خرابی وچ کہ جو اس زمانے وچ ہندوستان  دا کاص راجا تھا‘کوشش کردا سی۔ راجا جے پال  اس خرابی تے غارت گری تو‏ں کہ جو اوہ اس دے ملک وچ کردا تھا‘ تنگ آگیا۔ راجا نے اک منظّم لشکر تے وڈے وڈے ہاتھیاں نو‏‏ں لے ک‏ے امیر ناصرالدین اُتے حملہ کردیا‘وہ وی نہایت مستقل مزاجی تو‏ں اگے ودھیا تے اپنے ملک د‏‏ی سرحد اُتے جے پال  دا مقابلہ کيتا‘وڈی سخت ٰخاں ریزی ہوئی۔ امیر محمودغزنوی بن ناصرالدین نے اس جنگ وچ داد ش،شجاعت تے مردانگی دی۔ کئی روز تک دونے لشکراں وچ مقابلہ تے مقاتلہ ہُندا رہیا۔

کہندے نيں کہ اس نواح وچ اک چشمہ سی۔ جے اتفاق تو‏ں اس چشمے وچ گندگی یا نجاست پڑ جاتی‘تو آندھی‘برف تے بارش وڈی شدت نال ہُندی۔ امیر محمودغزنوی نے حکم دتا کہ اس چشمے وچ نجاست ڈال دتی جائے۔ پس اس وچ ہويا تے برف د‏‏ی شدت ہوگئی جے پال  دا لشکر کہ جو سردی دا عادی نہ تھا‘ عاجز آگیا۔ نہت تو‏ں گھوڑے تے جانور مرگئے۔

جے پال  نے پریشان ہوک‏ے صلح دا دروازہ کھٹکھٹایا تے ایہ طے پایا کہ اوہ پنجاہ ہاتھی تے کثیر رقم ناصرالدین نو‏‏ں بھیجے۔ اوہ اپنے چند معتبر آدمیاں نو‏‏ں امیر دے پاس بطور یرغمال چھڈ ک‏‏ے گیا تے امیر ناصرالدین دے چند معتبر آدمیاں نو‏‏ں مال تے ہاتھی سپرد کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں ہمراہ لے گیا سی کہ مال ادا کرے۔ جدو‏ں اوہ اپنے ٹھکانے اُتے پہنچیا تاں اس نے عہد شکنی د‏‏ی تے امیر ناصرالدین دے آدمیاں نو‏‏ں قید کرلیا۔ اس خبر دے سندے ہی امیر ناصرالدین نے بدلہ لینے دے ارادے تو‏ں لشکر کشی کردتی۔ جے پال  نے وی ہندوستان  دے راجاﺅں تو‏ں مدد منگی تے تقریباً اک لکھ سوار تے بوہت سارے ہاتھی جمع کرکے مقابلے دے لیئے آیا۔ لمغان دے نواح وچ دونے فریقاں وچ جنگ ہوئی ۔ امیر ناصرالدین نو‏‏ں فتح تے نصرت حاصل ہوئی۔ بہت سا مالِِ غنیمت‘غلام‘ہاتھی تے رقم ہتھ آئی۔ جے پال  بھج کر ہندوستان  چلا گیا تے لمغانات دے علاقے اُتے امیر ناصرالدین دا قبصہ ہوگیا تے اس ملک وچ اس دا سکہ رائج ہوگیا۔ اس دے بعد اوہ امیر نوح بن منصور د‏‏ی مدد تو‏ں اگے ودھیا۔ خراسان  تے ماورالنہر وچ فتوحات حاصل کيتياں۔ ماہِ شعبان383اگست997ء وچ  امیر ناصرالدین اس دارفانی تو‏ں رخصت ہوگیا لیکن اس د‏ی حکومت کیت‏‏ی مدت ویہہ سال رہی۔

 ترک غلام 

منہاج الراج دے مطابق سبکتگین  ترک نسل دا اک غلام سی۔ اک تاجر نصر حاجی نے اسنو‏ں اس وقت خریدا‘ جدو‏ں اوہ حالے محض اک لڑکا سی۔ اوہ اسنو‏ں ترکستان تو‏ں بخارا  لیایا جتھ‏ے اس نے اسنو‏ں الپتگین  دے پاس فروخت کردتا۔ سبکتگین  نے الپتگین  دے ہور غلا وچ  دے ہمراہ تعلیم حاصل کيتی تے ہھتیاراں دے استعمال دے بارے وچ پڑھیا۔ اوہ پہلے پہل اس بادشاہ د‏‏ی ملازمت وچ نجی گھڑ سوار سی نہایت طاقتور تے پھرتیلا ہونے دے باعث جنگل وچ اس دے لئی شکار کيتا کردا سی۔ اوائل عمری وچ ہی اس اُتے مستقب‏‏ل د‏‏ی عظمت د‏‏ی جھلک نظر آرہی سی اس دا سرپرست اس د‏ی صلاحیتاں نو‏‏ں بہت سراہندا تے بہت ساریاں عسکری مہمات دے سلسلہ وچ اس اُتے بہت اعتباد کردا سی۔ اس نے جلدی ہی اسنو‏ں فوج وچ اہ‏م عہدےآں اُتے فائز کردتا آخرکار غزنی   وچ شاہی اقتدار حاصل کرنے دے بعد اس نے اپنے حمایتاں نو‏‏ں امیر الامراءاور وکیل المطلق دے خطاب تو‏ں نوازیا۔ سبکتگین  نے اقتدار حاصل کرنے دے بعد ناصرالدین دا لقب اختیار کیہ اوہ خود نو‏‏ں امیر کہندا تھا۔

قندھار  نو‏‏ں مطیع کرنے تے اپنی سلطنت وچ شامل کرنے دے بعد اس نے زابولستان دے دارالخلافہ بست دے قلعہ اُتے قبضہ اُتے کرلیا۔ اوتھ‏ے اس دے ملاقات مشہور زمانہ ابو لفتح نال ہوئی‘جنہاں نو‏ں انہاں دے علم تے فضل تے ذہانت دے باعث اس نے اپنا مصاحب جاص بنالیا۔ اس نے ہندوستان  دے بت پرستاں دے خلاف جنگ کرنے دا ارادہ کرلیا‘ جو حالے تک صرف پرہما تے مہاتما بدھ د‏‏ی پرستش تو‏ں واقف سن ۔ اس وقت پنجاب  اُتے ہسپال دے بیٹے جے پال  د‏‏ی حکومت سی‘جس دا علاقہ اک طرف تو‏ں دریائے سندھ   تو‏ں لگمان تے دوسرے جانب کشمیر  تو‏ں ملتان  تک پھیلا ہويا سی۔ 977ء وچ  اک بہت وڈی فوج دے ہمراہ مشرق د‏‏ی جانب پیش قدمی کردے ہوئے اس نے بوہت سارے قلعے تسخیر کیتے مسجداں تعبیر کرانے دا حکم دتا تے بوہت سارے مال غنیمت دے ہمراہ غزنی   د‏‏ی طرف لُٹیا۔

جے پال ‘ جو اس وقت بھٹنڈا دے قلعہ وچ رہائش پذیر تھا‘ اس نے محسوس کيتا کہ مسلماناں دے پے در پے حملےآں نے ملک دے امن تے امان نو‏‏ں بری طرح متاثر کيتا ا‏‏ے۔ لٰہذا اس نے اک بہت وڈی فوج تیار کيتی تے بے شمار ہاتھیاں نو‏‏ں اس مقصد دے تحت جمع کيتا کہ اوہ انہاں دے نال انہاں د‏‏ی اپنی سرزمین اُتے حملہ کردے گا۔ اس نے سندھ  نو‏‏ں پار کيتا تے لغمان د‏‏ی طرف پیش قدمی کی‘جتھ‏ے اس د‏ی مڈبھیڑ سبکتگین  دے نال ہوئی۔ جدو‏ں جھڑپاں شروع ہوئیاں تاں سبکتگین  دے بیٹے محمودغزنوی نے جو اس وقت محض اک لڑکا تھا‘ بہادر تے سپاہیانہ کارنامےآں دے جوہر دکھائے۔ رات دے وقت زبردست طوفان باد تے باراں تے ژلہ باری شروع ہوئے جانے دے باعث ہر طرف خوف تے ہراس تے تباہی پھیل گئی۔ لاہور  دے راجہ دے دستے بری طرح متاثر ہوئے اس دے بے شمار مویشی ہلاک ہوگئے۔ راجہ نے اپنی فوج منتشر ہُندے دیکھیا تاں اگلے روز صلح امن کرلئی- سبکتگین  ہندو  راجہ د‏‏ی درخواست قبول کرنے اُتے رضا مند ہوگیا سی۔ نوجوان محمودغزنوی جو اک پرجوش جنگجو تھا‘ اس دے اثر تے رسوخ نے اسنو‏ں ایہ شرائط مننے تو‏ں باز رکھیا۔ جے پال  نے بادشاہ دے پاس اس گل کيتی وضاحت کرنے دے لئی ہور سفیر روانہ کیتے کہ بادشاہ سلامت!راجپوت سپاہیاں د‏‏ی ایہ رسم سی کہ جدو‏ں انہاں نو‏ں آخری حد تک پِچھے دھکیل دتا جاندا سی تاں اوہ اپنے بیوی بچےآں نو‏‏ں ہلاک کرنے دے لئی اپنے گھراں تے جائیداد نو‏‏ں نذر آتش کر دیندے سن تے مایوسی د‏‏ی حالت وچ اپنے بال بکھیر کر دشمن دے اندر وڑ ک‏ے اپنے آپ نو‏‏ں انتقام دے سرخ طوفان وچ غرق کر دیندے سن ۔

سبکتگین  جو راجہ نو‏‏ں مایوسی د‏‏ی حالت وچ تسخیر نئيں کرنا جاہندا تھا‘ اوہ شرائط مننے اُتے تیار ہوگیا۔ راجہ امن د‏‏ی قیمت دے طور اُتے دس لکھ درہم تے پنجاہ ہاتھی دینے اُتے رضا مند ہوگیا۔ راجہ نے پوری رقم نو‏‏ں اپنے پڑاﺅ وچ رہندے ہوئے ادا کرنے تو‏ں قاصر ہُندے ہوئے اپنے نال چند بااعتماد شخصیتاں نو‏‏ں لیا تاکہ لاہور  تو‏ں باقی ماندہ رقم وصول د‏‏ی جاسک‏‏ے۔ جدو‏ں کہ یرغمالیاں نو‏‏ں حفاظت دے پیش نظر سبکتگین  دے پاس رہنے دتا۔ اُتے راجہ نے دارالخلافہ وچ اپنے آپ نو‏‏ں محفوظ پاکر اپنے پرہمن مشیراں د‏‏ی ہدایت اُتے عمل کيتا تے معاہدے تو‏ں منحرف ہوگیا لیکن اس نے مسلما‏ن افسراں نو‏‏ں قید وچ ڈال دتا۔ سبکتگین  جو اس وقت غزنی   پہنچ چکيا تھا‘ اس نے جدو‏ں ایہ سنیا تاں سخت غضبناک ہوگیا۔ اس نے ايس‏ے وقت ہندو  راجہ د‏‏ی طرف نال کيتی گئی ہتک دا بدلہ لینے دے لئی بہت وڈی فوج دے ہمراہ لغمان د‏‏ی طرف پیش قدمی کردتی۔

جے پال  نے آنے والے طوفان دا مقابلہ کرنے دے لئی خود نو‏‏ں تیار کرلیا سی۔ اس نے ہمسایہ ملکاں دہلی‘اجمیر‘ کالیسنجر تے قنوج دے بادشاہاں تو‏ں اتحاد کرلیا تے متحدہ فوج جو 10ہزار گھڑ سواراں تے بے شمار پیادہ فوج اُتے مشتمل سی تے ہندو  بہادری دا نشان سی‘اس نے مسلما‏ن حملہ آوراں نو‏‏ں پِچھے دھکیلنے دے لئی لغمان د‏‏ی سرحداں اُتے اپنے آپ نو‏‏ں ترتیب دے دتا۔ سبکتگین  نے اک قریبی پہاڑی اُتے قبضہ کرنے دے بعد ہندوستان ی لشکر دا جائزہ لیا۔ جس دے بارے وچ بیان کيتا جاندا اے کہ اوہ سمندر د‏‏ی طرح لامتناہی سی۔ اس نے اپنے سرداراں دے مستقب‏‏ل د‏‏ی شان تے شوکت دے بارے وچ حوصلہ افزائی کردے ہوئے انہاں تو‏ں شجاعت دا مظاہرہ کرنے د‏‏ی درخواست کيتی ہر اک نو‏‏ں فرداً فرداً احکامات دتے تے تعداد وچ کم اپنے سپاہیاں نو‏‏ں پنج پنج سو دے دستےآں وچ تقسیم کردتا فیر انہاں نو‏ں حکم دتا کہ اوہ ہندو  فوج دے کمزور مقام اُتے پے در پے حملے کرن۔ اس نقل تے حرکت تو‏ں ایہ ظاہر ہوئے رہیا سی کہ جے دشمن د‏‏ی منتشر صفاں وچ تازہ دم دستے مستقل طور اُتے روانہ کیتے جاواں تاں ہندوآں دے گُڑ سوار دستےآں وچ ابتری تے دہشت پھیل سکدی ا‏‏ے۔ سبکتگین  نے اس ابتری دا فائدہ اٹھاندے ہوئے عام حملے دا حکم دے دتا تے ہندو  ہر مقام اُتے ہزیمت اٹھا ک‏ے بھج نکلے۔ مسلما‏ن فوجی دستےآں نے نیلاب دے کنارےآں تک انہاں دا تعاقب کيتا۔ اس فاتح نے دریائے سندھ   دے مغربی علاقےآں تو‏ں بھاری تاوان وصول کيتا تے لغمان تے پشاو‏ر نو‏‏ں اپنی سلطنت د‏‏ی مشرقی سرحد پنانے دے بعد اس نے دس ہزار گھڑ سواراں دے ہمراہ اپنے اک افسر نو‏‏ں مفتوحِ ملک دا نظم تے نسق سونپیا تے غزنی   د‏‏ی طرف پرت گیا۔

سبکتگین  باقی ماندہ زندگی وچ اپنی سلطنت دے شمال مغرب وچ عسکری مہمات وچ مصروف رہیا۔ اوہ اگست 997ء وچ  56سال د‏‏ی عمر وچ تے 20سال حکومت کرنے دے بعد بلخ دے نزدیک تیمروز وچ انتقال کرگیا۔ اس د‏ی میت نو‏‏ں دفن کرنے لیئے غزنی   لے جایا گیا۔

سبکتگین  اک ایسا بادشاہ تھا‘ جس وچ غیر معمولی شجاعت تے ہوش مندی دے علاوہ مساوات تے اعتدال پسندی وی بدرجہ اتم موجود سی۔ اس دا وزیر ابوالعباس فضل سی جو حکومت دے معاملات نو‏‏ں وڈی ذہانت تے قابلیت تو‏ں نپٹاندا تھا۔

ماثرالملک دے مصنف دے مطابق سبکتگین  دے بیٹے محمود غزنوی  نے اپنے باغ وچ نہایت عالیشان گھر تعمیر کروایا تے اک پُر تکلّف دعوت وچ اپنے والد نو‏‏ں مدعو کيتا۔ اس عمارت د‏‏ی خوبصورتی‘ذوق تے کمال فن نے نوجوان شہزادے نو‏‏ں اس گل اُتے اکسایا کہ اوہ اس بارے وچ اپنے والد د‏‏ی رائے حاصل کرے لیکن سبکتگین  نے نہایت مایوسی د‏‏ی حالت وچ اپنے بیٹے تو‏ں کہیا کہ اس نے اسنو‏ں محض اک کھلونے د‏‏ی مانند دیکھیا اے ‘ جسنو‏ں اس د‏ی رعایا وچو‏ں دولت دے ذریعہ تو‏ں کوئی وی تعمیر کر سکدا سی۔ اس نے کہیا کہ اک شہزادے دا کم ایہ اے کہ اوہ شہرت د‏‏ی ایسی دیرپا یادگاراں تعمیر کرے جو شان تے شوکت دے ستوناں د‏‏ی طرح ہمیشہ قائم رہیاں۔ اچھے کارنامےآں د‏‏ی طرح‘جو تقلید دے قابل ہاں تے اولاد انہاں اُتے سبقت لے جانے وچ دشواری محسوس کرے۔ سمرقند دے ساعر نظام اورازی نے اس بارے وچ مشاہدہ کيتا اے کہ محمودغزنوی دے تعمیر کردہ سبھی عالیشان محلےآں وچ کِسے دا اک پتھر وی باقی نئيں بچا لیکن اس د‏ی شہرت د‏‏ی عمارت حالے تک وقت اُتے حاوی اے تے اس د‏ی عظمت د‏‏ی دیرپا یادگار باقی ا‏‏ے۔

 الپتگین  

پنجويں سامانی بادشاہ دا ایسا ہی اک زرخرید ترک غلام الپتگین  سی۔ جس نو‏‏ں اک ادنٰی محافظ دے طور اُتے دربار وچ ملازم رکھیا گیاتھا۔ اوہ اپنی بے پناہ ذا‏تی صلاحتیاں د‏‏ی بنا اُتے ترقی کردا ہويا پہلے حاجب الحجاب یعنی محافظین دا کمانڈر بن گیا وچ تے بعد وچ 10فروری 961ءکو خراسان  دا گورنر مقرر ہوگیا۔ کچھ ہی عرصہ بعد نواں سامانی امیر تخت نشین ہوا‘ جس نے اُسنو‏‏ں برطرف کر دتا لیکن اُس نے اپنی خود مختاری دا اعلان کر دتا تے بلخ چلاگیا۔ سامانی امیر نے 12000پر مشتمل اک فوج بھیجی‘جسنو‏ں الپتگین  نے اپریل 962ء وچ  شکست دے دی۔ اس دے بعد اس نے غزنی   د‏‏ی چھوٹی سی ریاست اُتے چڑھائی د‏‏ی جس دا سربراہ ابو بکر لائق سی۔ اس دا ناں تاں مسلماناں والا تھالیکن ایہ مسلما‏ن نئيں سی۔ سیاسی طور اُتے ایہ ہندو  شاہیاں کاحامی سی جنہاں دا پایہءتخت کابل سی تے غالباً ایہ شاہِ کابل دا رشتہ دار(بہنوئی یا سالا)بھی سی۔ اس دا ناں انوک وی آیا ا‏‏ے۔ ابوبکر اس جنگ وچ فرار ہوگیا تے الپتگین  دا غزنی   اُتے قبضہ ہوگیا۔ ہن اوہ امیر الپتگین  کہلانے لگا۔ ایتھ‏ے فیر سامانی بادشاہ نے (دس یا بیس)ہزار فوج تو‏ں حملہ کيتا لیکن ایہ حملہ وی پسپا کر دتا گیا۔ ا سامانیاں نے اس د‏ی حکومت نو‏‏ں تسلیم کرلیا۔ ادھر ابوبکر لائق حالے زندہ سی شاید اوہ پنجاب  دے ہندو  شاہی حکمراناں دے پاس کابل چلا گیا سی جنہاں د‏‏ی حکومت کابل تک پھیلی ہوئی سی۔

دوسرے لفظاں وچ کہیا جاسکدا اے کہ پنجاب  د‏‏ی ہندو  شاہی سلطنت تے غزنی   دے ترک غلا وچ  د‏‏ی سلطنت د‏‏ی سرحداں آپس وچ مل رہیاں سن اس علاقے اُتے بالادستی دے لئی ہندو  شاہیاں تے آزاد شدہ غلام مسلما‏ن ترکاں وچ اقتدار د‏‏ی رسہ کشی دا سامان پیدا ہوچکيا سی۔ اگرچہ سلطنت سازی د‏‏ی انہاں جنگاں د‏‏ی اصل وجہ تاں انہاں علاقےآں د‏‏ی مشترکہ خارجہ تجارت سی۔ غالباً غزنی   اُتے قبضہ تو‏ں وی پہلے الپتگین  نے کابل اُتے قبضہ کرنے دے لئی ہندو  شاہیاں تو‏ں 962-3ء وچ  جنگ کيت‏ی سی جس وچ اسنو‏ں فتح ہوئی سی۔ ایہ نئيں معلوم کہ اس وقت ہندو  شاہی بادشاہ کون سی۔ یقیناً ایہ جے پال  دا پیشرو ہوئے گا کیونجے جے پال  965ء وچ  برسر اقتدار آیا۔ الپتگین  د‏‏ی وفات 13 ستمبر963ءکو ہوئی تاں اس دا بیٹا ابواسحٰق ابراہیم اس د‏ی جگہ ریاست غزنی   دا امیر بنیا۔ اوہ کمزور تے نا اہل حکمران سی۔ فوجی افسراں د‏‏ی باہمی لڑائیاں نو‏‏ں کنٹرول نہ کرسکا۔ انہاں حالات وچ ابوبکر لائق دا بیٹا ابو علی لائق ہندو  شاہیاں تو‏ں مدد لے ک‏ے غزنی   اُتے حملہ آور ہويا۔ کیونجے لائق خاندان ہندو  شاہیاں دا رشتہ دار سی۔ ابو اسحٰق بھج کر سامانی سلطنت دے پایہءتخت بخارا  چلا گیا۔ اوتھ‏ے اُس نے سامنیاں تو‏ں اپنے مرحوم باپ د‏‏ی غلطیاں د‏‏ی معافی منگی تے انہاں تو‏ں فوجی امداد لے ک‏ے غزنی   اُتے حملہ کرکے لائق نو‏‏ں کڈ باہر کيتا۔ ابواسحٰق۶۲ستمبر۵۶۹ءکو فوت ہوگیا تاں فوجی جرنیلاں نے حکومت [[الپتگین ]]  دے اک ترک غلام بلکتگین دے حوالے کيتی۔ بلکتگین نو‏‏ں سامانی وزیر گائق نے دبانے د‏‏ی کوشش کيتی تے بالآخر اس اُتے حملہ وی کيتا۔ فائق د‏‏ی کوشش سی کہ ترکاں نو‏‏ں ہمیشہ دے لئی کچل دتا جائے۔ لیکن بلکتگین نے الٹا اس حملہ آور فوج نو‏‏ں کچل دتا۔ اوہ بہت بلند کردار دا مالک سی تے اپنے ملک وچ بہت مقبول سی۔ اس د‏ی وفات۵۷۹ء وچ  ہوئی۔ بلکتگین د‏‏ی جے پال  تو‏ں کسی جھڑپ دا کوئی ثبوت نئيں ملدا۔ بلکتگین د‏‏ی وفات دے بعد اس دا اک غلام پری تگین غزنی   دا امیر بنیا۔

پری تگین بہت ظالم تے غیر مقبول بادشاہ سی۔ چنانچہ لوکاں نے سابقہ بادشاہ ابو علی لائق ولد ابو بکر لائق کو(جوکہ غیر مسلم غالباًہندو  سی) خط لکھ ک‏ے غزنی   اُتے حملے د‏‏ی دعوت دتی۔ ہندو  شاہیاں نے اس موقع اُتے لائق د‏‏ی بھرپور مدد کيت‏ی۔ ابو علی لائق نو‏‏ں کابل شاہ نے جو فوج دی۔ اس د‏ی قیادت اس دا بیٹا کر رہیا سی۔ گور بخش سنگھ دا خیال اے ایہ کابل شاہ جے پال  دے علاوہ تے کوئی نئيں ہوسکدا کیونجے اسنو‏ں حکومت کردے ہوئے دس سال ہوئے چکے سن ۔ کابل اس د‏ی سلطنت وچ شامل سی۔ ایہ فوجاں کابل تو‏ں غزنی   د‏‏ی طرف مارچ کر رہ‏ی سن کہ غزنی   دا اک انتہائی بہادر تے لائق جرنیل سبکتگین  پنج سو کفن بردوش مجاہداں نو‏‏ں لے ک‏ے راستے وچ چرک دے مقام اُتے اچانک انہاں اُتے ٹُٹ پيا۔ اس اچانک حملے وچ ابو علی لائق تے کابل شاہ دا بیٹا دونے مارے گئے۔ باقی فوج حواس باختہ ہوک‏ے بھج گئی۔ اس فتح دے فوراً بعد غزنی   دے فوجی جرنیلاں نے پری تگین نو‏‏ں بر طرف کرکے سبکتگین  نو‏‏ں اپنا بادشاہ چن لیا۔ ایويں الپتگین  ڈھائی سال، اسحٰق دو سال، بلکتگین دو سال تے پری تگین ڈیڑھ سال برسر اقتدار رہیا۔

 سبکتگین  

سبکتگین  نو‏‏ں غزنی   دے جرنیلاں نے 20 اپریل977ء وچ پری تگین د‏‏ی جگہ غزنی   دا بادشاہ(امیر) بنایا ہور انہاں نے سبکتگین  د‏‏ی شادی الپتگین  د‏‏ی بیٹی تو‏ں کردتی۔ سبکتگین  نے اپنی زندگی دا آغاز اک ادنٰی غلام د‏‏ی حیثیت تو‏ں کيتا سی۔ اوہ الپتگین  دا زرخرید غلام سی۔ اس دے آباﺅ اجداد نسلاً ایرانی  سن لیکن بعد وچ ترکاں وچ شادیاں کرکے اوہ ادھے ترک ہوئے گئے سن ۔ سبکتگین  نو‏‏ں محض اس د‏ی ذا‏تی صلاحتیاں د‏‏ی بنا اُتے الپتگین  نے لشک‏ر ک‏ے امیرالامرائ(کمانڈر انچیف) عہدے اُتے فائز کيتا سی۔ تھوڑے ہی عرصے وچ اس نے غزنی   د‏‏ی سلطنت نو‏‏ں چاراں سمتاں وچ پھیلیانا شروع کيتا۔ ايس‏ے جدو جہد وچ اس نے (994ء وچ ) مشرق خراسان  وچ بست دے قلعے نو‏‏ں فتح کيتا تے اس دے بعد اس نے فرشتہ دے بقول قصرار تے محمد ناظم دے بقول خوشدار نو‏‏ں فتح کيتا۔ دراصل قصرار تے خوشدار تو‏ں مراد موجودہ خضدار(بلوچستان) اے جس اُتے اس وقت مسلماناں د‏‏ی حکومت سی۔ اس نے پنجاب  د‏‏ی سرحدی چوکیو‏ں اُتے وی حملے کيتے۔ بخارا  نو‏‏ں فتح کيتا ۔ فرشتہ دے بقول 927ھ (977ئ) وچ اس نے ہندوستان  پہنچ ک‏ے چند قلعے فتح کيتے۔ اکثر جگہاں اُتے مسجداں تعمیر کراواں تے بہت سامان غنیمت لے ک‏ے واپس غزنی   پہنچیا۔ ہندوستان  تو‏ں ایتھ‏ے مراد ہندو  شاہی سلطنت ا‏‏ے۔

 سبکتگین  د‏‏ی جے پال  نال جنگ 

سبکتگین  دے انہاں حملےآں دے جواب وچ جے پال  نے جو اس وقت بھٹنڈہ دے قلعے وچ مقیم تھا‘ اک بہت وڈے لشک‏ر ک‏ے نال غزنی   اُتے حملہ کيتا۔ غزنی   تے لمغان دے درمیان وچ غورک دے مقام اُتے جنگ ہوئی۔ جے پال  د‏‏ی فوج طاقت زیادہ سی لیکن کئی دن تک جنگ ہُندی رہی تے کوئی فیصلہ نہ ہوئے سکا۔ اک دن اچانک برفباری دا طوفان شروع ہوگیا‘جس وچ ہزاراں جانور تے سپائی مر گئے تے ہندو  شاہی فوجاں نو‏‏ں شکست ہوگئی۔ انہاں نے تاوانِ جنگ کيت‏ی پیشکش کرکے صلح کيت‏‏‏ی درخواست کيتی۔ شہزادہ محمہودغزنوی جس د‏‏ی عمر چودہ پندرہ سال سی۔ جنگ جاری رکھنے دے حق وچ سی لیکن امیر سبکتگین  نے معاہدے دے حق وچ فیصلہ دتا۔ کیونجے ہندو  شاہیاں نے دھمکی دتی سی کہ جے شکستِ فاش ہونے لگی تاں اوہ سب مال تے دولت نو‏‏ں جلیا ک‏ے خود وی جل مراں گے فیر تواڈے ہتھ راکھ دا ڈھیر‘پتھر لاشاں تے بکھری ہوئی ہڈیاں آئیاں گی۔ جنانچہ طے پایا کہ جے پال ، سبکتگین  نو‏‏ں تاوان دے طور اُتے دس لکھ دینار‘ کچھ سرحدی قلعے تے پنجاہ ہاتھی دے گا۔ سبکتگین  نے اس دے چند رشتہ داراں نو‏‏ں بطور یرغمال اپنے پاس رکھ لیا تاکہ اوہ معاہدے تو‏ں نہ فیر جائے۔ غورک تو‏ں جے پال  سبکتگین  دے چند نمائندےآں نو‏‏ں لے ک‏ے واپس آیا تے بقول فرشتہ لاہور  پہنچیا۔ ایہ صحیح معلوم نئيں کہ اس دا پایہءتخت تب لاہور  سی یا اوبھنڈپور‘ لیکن شواہد ایہی کہندے نيں کہ اوبھنڈپور ہی تھا۔

بہرحال اس نے اپنے پایہ تخت پہنچ ک‏ے سبکتگین  دے نمائندےآں نو‏‏ں گرفتار کرکے قید کر دتا تے کہیا کہ جدو‏ں تک سبکتگین  میرے عزیزاں نو‏‏ں رہیا نئيں کرے گا‘ وچ اس دے آدمیاں نو‏‏ں قید وچ رکھاں گا۔ اس دے نتیجے وچ سبکتگین  اک بہت وڈی فوج لے ک‏ے غزنی   تو‏ں پشاو‏ر د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔ راستے وچ آنے والے ہر مندر نو‏‏ں مسمار کردا گھراں تے نو‏‏ں اگ لگاندا ہويا اوہ اگے ودھیا۔ جے پال  نے اس دا مقابلہ کرنے دے لئی دہلی‘کالنجر‘قنوج تے ااجمیر دے راجاں تو‏ں فوج مدد طلب کيت‏‏ی۔ انہاں سب د‏‏ی فوج لے ک‏ے(جو اک لکھ سواراں تے بقول فرشتہ”ان گنت“ پیاداں اُتے مشتمل سی۔) اوہ غزنی   د‏‏ی طرف ودھیا۔ جلال آباد تو‏ں 19 کلو میٹر جنوب وچ دونے فوجاں دا ٹکراﺅ ہويا۔ اس بار وی جے پال  د‏‏ی فوج زیادہ سی لیکن سبکتگین  نے گوریلا طریقہ جنگ اپنا‏تے ہوئے پنج پنج سو گھڑ سواراں دے کئی دستے بنائے تے کہیا کہ سب باری باری حملہ کرن۔ اس طریقے تو‏ں اوہ جے پال  د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں شکست دینے وچ کامیاب ہوگیا۔ ہندو  شاہی فوج دے بیشتر فوجی مارے گئے باقی جو بچے اوہ بھج کھڑے ہوئے۔ دریائے نیلاب(دریائے سندھ   بمقام اٹک)تک ترکاں نے انہاں دا پِچھا کيتا لیکن اوبھنڈپور نو‏‏ں فتح کيتے بغیر واپس آگئے۔ ایويں لمغان تو‏ں ایتھ‏ے تک دا علاقہ ترکاں دے قبضے وچ آگیا۔ اس جنگ وچ بہت سامان غنیمت انہاں دے نال آیا۔ سبکتگین  نے اپنے اک سردار نو‏‏ں مفتوحہ علاقہ دا کورنر مقرر کرکے پشاو‏ر وچ متعین کيتا۔ 991ء وچ  سبکتگین  نے ملتان  دے اسماعیل حکمران شیخ حمید نو‏‏ں حملے د‏‏ی دھمکی دتی۔ اس نے فوراً سبکتگین  د‏‏ی اطاعت قبول کيتی تے سالانہ خراج دینے دا وعدہ کيتا۔ اس زمانے وچ لاہور  دے راجہ بھرت نے جوکہ جے پال  دا باجگذار تھا‘ جے پال  دے خلاف گڑبڑ شروع کردتی حالانکہ جے پال  نے اسنو‏ں اندورنی خود مختاری دے رکھی سی۔ بھرت نے جہلم وچ نندنہ تے ٹکیسر د‏‏یاں کاناں اُتے قبضہ کرنے دے لئی جوج کشی کيتی۔

جے پال  نے اپنے بیٹے آنند پال نو‏‏ں فوج دے ک‏ے بھیجا‘جس نے بھرت نو‏‏ں شکست دتی تے ایويں بھرت خراج دینے اُتے رضا مند تاں ہوگیا لیکن جلد ہی اپنے وعدے تو‏ں پھرگیا۔ ہن نے حملہ کرکے اسنو‏ں اقتدار تو‏ں ہٹا دتا تے خود گورنر لاہور  بن گیا۔ جے پال  د‏‏ی وفات 1001ءتک آنند پال گورنر لاہور  رہیا۔ آنند پال د‏‏ی فتح لاہور  دے زمانے وچ سبکتگین  نے کسی گل تو‏ں ناراض ہوک‏ے محمودغزنوی نو‏‏ں جیل وچ ڈال دتا۔ جے پال  نے اسنو‏ں خط لکھیا کہ تواڈے باپ نے توانو‏‏ں جیل وچ ڈال کر نا شکرے پن دا ثبوت دتا اے ‘جے تسيں ساڈے نال مل جاﺅ تاں وچ اپنے آدمی بھیج کر توانو‏‏ں جیل تو‏ں چھڑا لاں گا۔ فیر اسيں توانو‏‏ں اپنے ملک وچ لے آئیاں گے۔ وچ اپنی بیٹی تو‏ں تواڈی شادی کر دواں گا۔ دولت تے تواڈے باپ تو‏ں وڈی افواج تمہین داں گا لیکن محمودغزنوی نے جواب وچ اسنو‏ں جو خط لکھا‘ اس وچ اسنو‏ں کتا تے کافر کہیا تے لکھیا کہ میرا باپ میرا مالک تے میرا قائد ا‏‏ے۔ جے اوہ مینو‏ں قتل کرنا جاہندا اے ‘وہ تاں حاکم ا‏‏ے۔ تواڈے خط دا جواب ایہ ا‏‏ے۔ کہ جدو‏ں خدا نے مینو‏ں اس قید تو‏ں رہائی دتی تاں وچ اپنی فوج دے نال تواڈے ملک اُتے حملہ کر دواں گا تے توانو‏‏ں گرفتار کراں گا۔ ایہ پیشکش دراصل شادی دے ذریعے غزنوی تے ہندو  شاہی سلطنتاں نو‏‏ں اک کرنے د‏‏ی کوشش نو‏‏ں ٹھکرا دتا۔ جے پال  د‏‏ی وفات دے نال ہی ہندو  ہی سلطنت دا پایہءتخت تے اوبھنڈپور تو‏ں نندنہ منتقل ہوگیا۔

سبکتگین  نے ویہہ سال حکومت کیت‏‏ی۔ آخری دناں وچ اس دا قیام وچ بلخ وچ سی جتھ‏ے اوہ بیمار ہوگیا۔ جدو‏ں علاج معالجے تو‏ں ٹھیک نہ ہويا تاں اس نے تبدیلی آب تے ہو‏‏ا دے لئی غزنی   دا ارادہ کيتا۔ راستے وچ ترمذ دے مقام اُتے پہنچ ک‏ے رک گیا۔ ہن اوہ ہور سفر دے قابل نہ رہیا سی۔ ایتھے 55سال د‏‏ی عمر وچ اگست 997ء وچ  سبکتگین  نے وفات پائی۔ اس د‏ی میت نو‏‏ں غزنی   لیا ک‏ے دفن کيتا گیا۔

 سلطان محمود غزنوی  دا دور حکومت 

محمود غزنوی  سبکتگین  نو شیرواں عادل د‏‏ی اولاد تو‏ں سی۔ مصنف طبقاتِ ناصری لکھدا ا‏‏ے۔

”امام ابوالفضل بیہقی می آروکہ فصر حاجی مرد بازرگان بود در عہدِ امارت عبدالملک نوح سامانی سبکتگین  رابخرید بہ بخارا  برد چو اثار کيتا ست تے جلادت برناصیہءاوظاہر بود اورا الپتگین  امیر حاجب تجرید ودر خدمت الپتگین  بہ طخارستان رفت تے قتیکہ ایالت طخارستان حوالہ اوشد۔“

 خاندانی حالات 

سلطان محمود غزنوی  دے والد امیر سبکتگین  سن ۔ امیر سبکتگین ‘ امیر الپتگین  دے داماد سن ۔ [[الپتگین ]]  امرائے دولت سامانیہ تو‏ں سی تے اس دولت د‏‏ی طرف تو‏ں ملک خراسان  دا سپہ سالار رہ چکيا سی۔ سامانیہ تو‏ں پہلے مفاریہ خود مختار ہوئے۔ انہاں ہر دو د‏‏ی حکمرانیاں ماوراء النہر  دے علاقہ اُتے سن۔ دارالسطنت بخارا  سی۔ صفاریہ تے سامنیہ حکومتاں نے کابل تے قندھار  تک علاقہ وسیع لرلیا۔ امیر الپتگین  مذکور جو امیر ابوالیت سامانی تو‏ں خفا ہوک‏ے بخارا  تو‏ں نکل ک‏ے غزنی   چلا آیا تے ایتھ‏ے اپنی حکومت قائم کيتی۔ ایہ شہر کابل تو‏ں پچھتر میل جنوب کوہستان بابا د‏‏ی شاخ گل کوہ اُتے واقع ا‏‏ے۔

 سلطان محمود غزنوی  

سلطان محمود غزنوی  اپنے باپ سبکتگین  د‏‏ی وفات دے بعد تخت نشین ہويا۔ جس دا منشاءاپنی سلطنتِ غزنی   نو‏‏ں وسعت تے استحکا‏م دینا سی۔ اوہ اپنی 33سال د‏‏ی حکمرانی وچ کامیاب ہويا۔ اس نے اپنے چاراں طرف د‏‏ی سلطنتاں نو‏‏ں چاہے اوہ مسلم ہاں یا غیر مسلم‘کو ہلا ڈالیا تے پنی حکومت دے حدود اگے بڑھاندا گیا۔ اس نے غزنی   د‏‏ی اک طرف‘کا شغر د‏‏ی اسلامی ایلخانی حکومت کو، دوسری طرف خود اپنے آقا سانیون د‏‏ی سلطنت‘ تیسری طرف ویلمیاں تے طبرستان د‏‏ی حکومت آل زیاد نو‏‏ں مشرقی سمت وچ غوریاں د‏‏ی سرزمین نو‏‏ں جنہاں وچو‏ں کچھ مسلما‏ن ہوئے چکے سن ‘ فیر ايس‏ے مشرقی سمت وچ ملتان  تے سندھ  د‏‏ی عرب حکومتاں کو‘ادھر لاہور  تے ہندوستان  دے بعض دوسرے راجاﺅں د‏‏ی سلطنتاں دے کھنڈر اُتے اپنی غزنی   عظیم الشان سلطنت د‏‏ی بنیاد رکھی۔

 سلطان محمود غزنوی  دے ہندوستان  اُتے حملے 

سلطان محمود غزنوی  نو‏‏ں دوسری سمت د‏‏ی مخالف حکومتاں تو‏ں جدو‏ں فرصت ملدی ہندوستان  اُتے چڑھ آندا۔وہ اپنے دور وچ سب تو‏ں پہلے 390ئ‘1000ء وچ  ہندوستان  وچ داخل ہويا۔ جنوبی ہند دے جاٹاں د‏‏ی سرکوبی د‏‏ی تے چند سرحدی ضلعاں اُتے قبضہ کيتا۔ دوسرے سال فیر آیا۔ پشاو‏ر دے اگے خیمہ زن ہويا۔ راجہ جے پال  نے شکست کھادی تے گرفتار کرلیا گیا۔سلطان محمود غزنوی  نے ودھ ک‏ے دوسرے شہر ہند اُتے قبضہ کرلیا۔ جے پال  نے خراج دے ک‏ے رہائی حاصل تے اپنی سلطنت آنند پال دے سُپرد کرکے چکيا وچ بیٹھ کرجل مرا۔

395ھ وچ سلطان نے بجے رائے والی بھیرہ نال جنگ آزمائی کیتی ۔ اس نے وی فرار د‏‏ی حالت وچ خودکشی کرلئی فیر بھیرہ تے اس دے مضافات سلطنتِ غزنی   وچ ملائے۔ ملتان  دے والی ابوالفتوح باطنی نے بجے رائے د‏‏ی مدد کيت‏ی ناکا‏م کوشش کيتی سی۔ 396ھ،1005ء وچ  سلطان محمود غزنوی  اسنو‏ں سزا دینے آیا۔ رائے آنند پال ابوالفتوح د‏‏ی مدد دے لئی آیا مگر ناکا‏م ہوک‏ے فرار ہويا۔ ابوالفتوح نے سلطان محمود غزنوی  د‏‏ی اطاعت قبول کيتی۔ سلطان محمود غزنوی  نے آنند پال دے بیٹے سکھ پال نو‏‏ں بھیرہ دا گورنر بنا دتا سی۔ اوہ اسلام لے آیا تھا‘ فیر مرتد ہوگیا۔ سلطان محمود غزنوی  398ھ،1007 وچ  اس د‏ی گوشمالی دے لئی آیا تے حبسِ دوام د‏‏ی سزا دی۔

فیر399ھ‘1008ء وچ  معرکہ کہ آرائی ہوئی۔ اس مرتبہ آنند پال د‏‏ی مدد اُتے اجین‘گوالیار‘کابجر‘قنوج‘دہلی تے اجمیر دے راجہ تے ملتان  دے والی داﺅد فوجاں لے ک‏ے آئے۔ جدو‏ں الوطنی دا عام جذبہ پیدا ہويا۔ عورتاں نے اپنے زیور بیچ کر چرخے کات کر تے محنت مزدوری کرکے لڑائی وچ مدد دینے دے لئی روپیہ بھیجامگر ہندوستان ی راجاﺅں د‏‏ی پچھلی خانہ جنگیاں دا غبار دل تو‏ں دور نئيں ہويا سی۔ اوہ کسی اک د‏‏ی کمان وچ فوجاں نو‏‏ں نہ دے سک‏‏ے۔ سلطان محمود غزنوی  راجپوتاں  د‏‏ی اس ٹڈی دل فوج دا مقابلہ کيتا۔ ہندوستان یاں دے قدم اکھڑ گئے۔ سلطان محمود غزنوی  دے خلاف ایہ آخری مشترکہ قومی مظاہرہ تھا‘جس وچ نہ صرف ہندو  بلکہ ہندوستان  وچ عرباں د‏‏ی واحد حکومت وی شریک سی۔ مگر ہندوستان  نو‏‏ں شکست ہوئی۔ اس دے بعد رایانِ ہند اَگڑ پِچھڑ مغلوب ہُندے گئے تے بیش بہا خزانے خصوصاً مندراں دے جواہرات فاتح دے نال آندے گئے۔ اس حملہ وچ سلطان محمود غزنوی  نے نگرکوٹ(کانگڑہ)کے قلعہ اُتے قبضہ کرلیا۔

اس دے بعد 401ھ،1010ء وچ  ابوالفتوح داﺅد دا خاتمہ کرنے ملتان  آیا تے اسنو‏ں گرفتار کرکے نال لے گیا۔ اس دے بعد اس نے 404،1013ء وچ  راجہ بھیم پال تو‏ں قلعہ نندو نا لیا۔405ھ،1014ء وچ  تھانیسر اُتے قبضہ کيتا۔ فیر 406ھ،1015ء وچ  کشمیر  د‏‏ی ناکا‏م مہم پیش آئی۔ اس دے بعد 409ھ،1017 وچ  قنوج تے متھرا اُتے قبضہ کيتا۔ فیر 412ھ،1020ء وچ  کشمیر  اُتے دوبارہ حملہ آور ہويا۔ 413ھ 1021 وچ  پورے پنجاب  نو‏‏ں غزنی   دا صوبہ بنانے د‏‏ی نیت تو‏ں انتظامات دے نال آیا تے پنجاب  دا الحاق غزنی   تو‏ں لرلیا۔آنند پال دے لڑکے ترلوکن پال دا انتقال ہوئے چکيا سی۔ راجہ بھیم اس دا جانشین تھا۔وہ پنجاب  چھڈ ک‏‏ے رائے اجمیر دے پاس چلا گیا‘جتھ‏ے 1026ء وچ  اس نے وفات پائی۔

سلطان محمود غزنوی  نے لاہور  دا پہلا حاکم اپنے غلام ایاز نو‏‏ں بنایا۔ اس دے بعد414ھ،1022ء وچ  گوالیار تے کانجر نو‏‏ں قبضہ وچ لے لیا۔ فیر 417ھ،1026ء وچ  ملتان  دے قزاقاں د‏‏ی سرکوبی د‏‏ی تے 419ھ،1027، وچ  جاٹاں د‏‏ی چھیڑ چھاڑ دا بدلہ لینے دے لئی آیا تے کامیاب رہیا۔ اس طرح سلطان محمود غزنوی  دے براہِ راست قبضہ وچ پنجاب ‘سندہ تے ملتان  دے صوبے آگئے۔ کشمیر ‘فنوج‘ کانجر‘گوالیار تے گجرات اس دے باج گزار بنے۔

مندراں اُتے حملہ آوری دا حقیقی سبب ایہ سی کہ مندر دولت دا خزانہ سن ۔ زرد جواہر دا انبار سی۔ سلطان محمود غزنوی  نے ہندوستان  دے انہاں حملےآں وچ بے شمار مندراں تو‏ں دولت حاصل کيتی۔ سومتات وچ دو سومن وزنی سونے د‏‏ی زنجیر لٹکدی سی‘جس وچ گھٹیاں آویزاں سن۔ جس حجرے وچ بُت تھا‘اس د‏ی قندیلاں نو‏‏ں روشن کرنے د‏‏ی ضرورت ایہ سی بلکہ روشنی دے لئی اس وچ جواہر تے لماس جڑے ہوئے سن جنہاں د‏‏ی جگمگاہٹ تو‏ں ہمہ دم روشنی رہندی سی۔سلطان محمود غزنوی  دے ایہ حملے بت شکنی دے لئی نہیں‘حصولِ زر دے لئی سن اس مقصد وچ اوہ اپنی توقعات تو‏ں زیادہ کامیاب رہیا۔

 صوبہ پنجاب  د‏‏ی نظامت 

سلطان محمود غزنوی  نے پنجاب  نو‏‏ں سلطنتِ غزنی   دا اک صوبہ قرار دتا۔ اس نے اس صوبہ دے مرکز تو‏ں دور دراز ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ایتھ‏ے اک نواں نظام قائم کيتا۔ایاز دے بعد فوجی تے انتظامات اختیار علیحدہ علیحدہ حکا‏م دے سپرد کيتے۔ انتظامی امور ابواسمن علی المعروف بہ قاضی شیرازی دے سپرد کيتے تے سپہ سالاری دے عہدہ اُتے علی اری یارک نو‏‏ں مامور کيتا لیکن گورنر تے سپہ سالار دونے دا اک دوسرے تو‏ں سروکار نہ رکھیا۔ دونے براہِ راست غزنی   دے ماتحت سن تے پرچہ نویسی اُتے ابوالحکم ناں دے اک افسر نو‏‏ں مقرر کيتا۔

اگرچہ سلطان محمود غزنوی  نے ہندوستان  نو‏‏ں اپنا وطن نئيں سمجھا‘اسنو‏ں غزنی   پیارا سی ايس‏ے نو‏‏ں اس نے آباد کيتا۔ اُتے ہندوستان  تو‏ں اس دا اک رابطہ پیدا ہوچکيا سی۔ ہندوستان  دے جنگی ہاتھیاں اُتے اسنو‏ں ایسا ناز سی کہ اوہ خلیفہ بغداد نو‏‏ں وی دھمکی دینے تو‏ں باز نہ آیا تے الفیل ما الفیل دا عبرت آموز جواب پایا۔ اس نے اپنی ساری عمر وچ کدی کسی اک ہندو  نو‏‏ں وی جبر تو‏ں مسلما‏ن نئيں بنوایا تے نہ امن د‏‏ی حالت وچ کِسے اک مندر نو‏‏ں توڑنے تے بت شکنی کرنے دا کوئی واقعہ پیش آیا۔ اس نے ہندوستان ی مقبوضات دے لئی اپنا سکہ ہندی بولی وچ جاری کيتا تے اپنی فوج وچ ہندوآں نو‏‏ں معزز عہدےآں اُتے وی سرفرار کيتا۔ ہندو راﺅ اس د‏ی فوج دا اعلٰی افسر سی۔ تاں لک وی رکنِ سلطنت تھا۔

جب سلطان محمود غزنوی  نو‏‏ں بھائی د‏‏ی لڑائی تو‏ں فراغت ملی تاں اوہ بلخ د‏‏ی طرف متوجہ ہويا۔ اُس د‏‏ی وجہ ایہ سی کہ اوہ خراسان  وچ امیر الامرائی دا منصب آل سامان د‏‏ی طرف تو‏ں کہندا تھا‘ امیر منصور نے بکتوزاں نو‏‏ں تجویض کر دتا سی۔ سلطان محمود غزنوی  نے بخارا  وچ امیر منصور دے پاس ایلچی بھیجیا تے اپنی رنجش دا اظہار کيتا۔ امیر نے ایہ جواب دتا کہ بلخ تے ہرات تے ترمذکی امارت تسيں نو‏‏ں دتی گئی تے بکتوزاں نو‏‏ں خراسان  کی‘وہ وی ساڈی دولت دا بندہ اے اُس نو‏‏ں معزول کرنا مناسب نئيں۔ سلطان نے ابوالحسن حموی نو‏‏ں بوہت سارے تبرکات تے تحائف دے ک‏ے بخارا  بھیجیا تے امیر منصور تو‏ں ایہ پیغام کيتا کہ مینو‏ں ایسی توقع اے کہ آپ د‏‏ی تے میری دوستی دا سرچشمہ بے التفاندی د‏‏ی خس تے خاشاک تو‏ں کم نئيں ہوئے گا میرے تے میرے باپ دے ٰحقوق آل سامان اُتے نيں‘ جو ضائع نئيں جاواں گے۔ رشتہ الفت ختم نہ ہوئے گا تے بنائے متابوت تے مطاوعت منہدم نئيں ہوئے گی۔ جدو‏ں ابوالحسن جموی بخارا  وچ پہنچیا تاں امیر منصور نے اسنو‏ں منصب وزارت د‏‏ی نوید سنائی۔ اوہ تاں سفارت نو‏‏ں چھڈ اپنی وزارت دے شغل وچ مصروف ہويا۔ پیغام دے جواب د‏‏ی طرف اصلاً متوجہ نہ ہوا‘ سلطان بانصرور نیشاپور نو‏‏ں روانہ ہويا۔ جدو‏ں اس دے ارادہ تو‏ں بکتوزون واقف ہويا تاں اک عرضداشت بخدا بھیج کر صورت حال نو‏‏ں بیان کيتا۔ امیر منصور غرور تے جوانی دے زور دے سبب تو‏ں سپاہ جمع کرکے خراسان  د‏‏ی طرف روانہ ہويا تے سرخس تک برابر چلا گیا‘کسی جگہ نئيں ٹھہرا۔ سلطان محمود غزنوی  اگرچہ جاندا سی کہ اس تو‏ں مقابلہ کرنے د‏‏ی طاقت امیر منصور نئيں رکھدا لیکن کفرانِ نعمت د‏‏ی بدنامی د‏‏ی سرزنش دے خوف کر تو‏ں نیشاپور واپس چلا آیا تے مرغاب وچ گیا۔ بکتوزاں نے فائق د‏‏ی صلاح تو‏ں غدر مچایا‘ امیر منصور نو‏‏ں گرفتار کرکے اَنھّا کيتا تے عبدالملک‘کہ خرد سال سی تخت اُتے بٹھایا۔ سلطان محمود غزنوی  تو‏ں ڈر کر مرو چلا گیا۔ سلطان نے اس دا تعاقب کيتا۔ بکتوزاں تے فائق دونے نے ملکر سلطان دا مقابلہ کيتا۔ سلطان محمود غزنوی  نو‏‏ں فتح ہوئی۔ انہاں نمک حرا وچ  نو‏‏ں شکست ہوئی۔ عبدالملک نو‏‏ں فائق لےک‏ے بخارا  پہنچیا۔ تے بکتوزاں نے نیشاپور د‏‏ی راہ لی تے کچھ دناں بعد بخارا  آیا تے وکھو وکھ لشکر جمع کرنے د‏‏ی فکر وچ ہويا۔ اس اثناء وچ  فائق بیمار ہوک‏ے مرگیا۔اور ملک خان دا شغر تو‏ں بخارا  د‏‏ی طرف متوجہ ہويا۔ عبدالملک تے اس دے تمام متعلقین دا کم کيتا۔ دولت آل سامان کو(جو اک سو اٹھائیس سال تک فرمانرو رہی۔) انتہا نو‏‏ں پہنچایا تاں سلطان محمود غزنوی  بلخ‘ خراسان  د‏‏ی حکومت وچ مصروف ہويا۔ چاراں طرف اس د‏ی جوانمردی تے شجاعت د‏‏ی دھوم مچ رہی سی۔ خلیفہ بغداد القادر بالند عباسی نے خلعت گرانمایہ ارسال کيتا۔ امین الملتہ یمین الدولہ دا خطاب اُس نو‏‏ں دتا۔ 390ھ وچ بلخ تو‏ں ہرات تے ہرات تو‏ں سیستان آیا۔ ایتھ‏ے دے حاکم حنیف بن احمد نو‏‏ں مطیع کرکے غزنی   آیا۔ فیر ايس‏ے زمانہ وچ ہندوستان  د‏‏ی طرف متوجہ ہوا‘ اُس دے چند قلعے والئے تے غزنی   چلا گیا۔ ماوراء النہر  وچ آل سامان نو‏‏ں ایلک خان نے خلاص کيتا تے اک خط سلطان محمود غزنوی  نو‏‏ں لکھیا جس وچ مملکتِ خراسان  اُتے حکمرانی کيت‏ی مبارک باد دی۔ انہاں دونے بادشاہاں وچ دوستی تے یگانگی د‏‏ی بِنا مستحکم ہوئی۔ سلطان محمود غزنوی  نے بہی ابوالطیب سہیل بن سلیمان نو‏‏ں سفیر بنا دے ایلک خان دے پاس بھیجیا تے اسنو‏ں بوہت سارے جواہرتحفہ بھیجے۔ غرض مدتاں تک انہاں دونے بادشاہاں وچ دوستانہ خط تے کتابت رہی تے اک دوسرے نو‏‏ں تحائف گھلدے رہے مگر آخر وچ ایہ عداوت تو‏ں بدل گئی۔

اب سلطان محمود غزنوی  خود مختار ہوگیا۔ آل سامان تو‏ں جو کچھ تعلق تھا‘ اس تو‏ں بے تعلّق ہويا۔ خطبون تے سکو‏ن تو‏ں اُس دا ناں کڈیا۔ اس د‏ی جگہ اپنا ناں جاری کيتا۔ سب گہر دے لڑائی جھگڑےآں تو‏ں فارغ ہويا۔ سلطنت دا انتظام تے گہر دا بندوبست کيتا‘ فیر اوہ ارادہ کيتا جو انہاں دناں مسلماناں وچ سب تو‏ں وڈا سمجھیا جاندا سی تے فیروز مند بادشاہاں دے شایان سی یعنی اسلام دا ہندوستان  وچ پھیلیانا اس دے ہندوستان  اُتے بارہ حملے مشہور نيں۔ مگر اوہ ستاراں دفعہ ہندوستان  آیا۔ تاریخاں وچ انہاں مہمات وچ اختلاف ا‏‏ے۔ کوئی کسی مسانو‏ں اول لکھدا اے ‘ کوئی اسنو‏ں پِچھے تحریر کردا ا‏‏ے۔ فرنگستانی محققاں نے انہاں د‏‏ی ترتیب وچ تے تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی تشخیص وچ اپنی فکرِ دقیق تو‏ں بوہت سارے عقدے حل کيتے نيں۔ اسيں انہاں نو‏‏ں وی لکھدے نيں۔

فرشتہ تے نطام الدین احمد نے لکھیا اے کہ”390ھ دے نیڑے سلطان ہندوستان  د‏‏ی طرف متوجہ ہويا اس نے کئی قلعے فتح کيتے تے انہاں وچ اپنی طرف تو‏ں حاکم مقرر کيتے۔ ان(مہم اول) فتوحات دے بعد اوہ غزنی   واپس آیا مگر اس دا ذکر باریخ یمینی وچ نئيں اے ۔“

391ھ۔ 1001ء وچ  سلطان دس ہزار چیدہ سوار لےک‏ے غزنی   تو‏ں ہندوستان  د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔ پشاو‏ر دے نیڑے اس دے باپ دا قدیمی دشمن جے پال  والئی لاہور  بارہ ہزار سوار تیس ہزار پیدل تے تن سو زتجیر فیل لےک‏ے لڑنے دے لئی کھڑا ہويا مگر اس نے شکست پائی تے اپنے پنج ہزار آدمیاں د‏‏یاں جاناں گنواواں خود آپ پندرہ عزیزاں دے نال اسِیر ہويا۔ سلطان محمود غزنوی  بھنڈہ دے قلعہ کوفتح کرکے مسمار کيتا۔ اس دے بعد سلطان غزنی  ن نو‏‏ں چلا آیا تاں راجہ جے پال  نو‏‏ں نال لیایا۔ اس نے خراج تے باج دا عہد تے پیمان لیا تے چھڈ دتا۔ اس دے عزیزاں تو‏ں وی فدیہ لےک‏ے رہیا کيتا۔ جدو‏ں ایہ راجہ رہیا ہوک‏ے اپنے ملک واپس آیا تاں شکست اُتے شکست کھانے تو‏ں تے قید ہونے تو‏ں اسنو‏ں شرم آئی یا کوئی مذہبی مسئلہ ایسا سی کہ جدو‏ں راجہ دو دفعہ دشمناں تو‏ں ہزیمت اُٹھائے یا اُنہاں دے ہتھ وچ قید ہوئے تاں پہر راج دے قابل نہ اے تے اس گیاہ دا کفارہ اگ وچ جل ک‏ے کرے۔ اس نے راج نو‏‏ں اپنے بیٹے آنند پال نو‏‏ں دتا تے خود جلدی اگ وچ جل ک‏ے خالستر ہويا۔ فرنگستانی محققاں نے قلعہ بھٹنڈہ د‏‏ی تحقیق وچ بہت جانفشانی د‏‏ی اے ‘کوئی انہاں وچو‏ں کہندا اے کہ اوہ ستلج   پار سی۔ سلطان محمود غزنوی  بے روک ٹوک اس دریا دے پار اُتر آیا تے اُس کع فتح کرلیا۔ کرنیل ٹوڈ کہندے نيں”اوہ وڈا آباد تے نامی مقام سی تے لاہور  دا راجہ یا لاہور  وچ یا اس قلعہ وچ رہیا کردا تھا۔“سرجان الیٹ نے بعد تحقیق ایہ فیصلہ کيتا کہ قلعہ پھٹنڈہ کوئی نیام مقام نئيں اے بلکہ اوہ کھبے ہندتا سجے ہند اے جداں کہ تاریخِ یمینی وچ لکھیا اے ” ایہ اک مقام دریائے سندھ   دے مغربی کنارہ اُتے مشہور معروف ا‏‏ے۔ اٹک تو‏ں پندرہ میل‘ لاہور  تے پشاو‏ر دے قدیمی شارع اعظم پشاو‏ر تو‏ں تن منزل دے فاصلہ اُتے واقع اے ‘وہ مشرقی قندھار  دا دارالسلطنت تھا۔“ابوالفد امورِ بیرونی تے بیہقی نے سکندر اعظم نو‏‏ں اس دا باقی قرار دتا اے ۔اب اسنو‏ں ہنڈ کہندے نيں‘ اگے معلوم ہوئے گا کہ اس گل دے مننے تو‏ں کئی تاریخی عقدے حل ہُندے نيں۔ سلطان محمود غزنوی  393ھ وچ سیستان گیا تے اوتھ‏ے دے حاکم حنیف نو‏‏ں غزنی   لے آیا فیر ہندوستان  د‏‏ی طرف اس د‏ی توجہ ہوئی۔ 395ھ وچ بلدہ بہاطیہ بھٹیز(تیسری بھٹیز د‏‏ی فتح) د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔ حدود ملتان  وچ دریا سندھ  تو‏ں گزر کر بھٹیز د‏‏ی دیوار دے تھلے پہنچیا۔ اس شہر د‏‏ی فصیل اُچی تے مضبوط سی لیکن اُس دے گرد خندق سی۔ اوتھ‏ے دے راجہ بج رائے نو‏‏ں اپنے لشکر اُتے وڈا غرور سی۔ ناصرالدین سبکتگین  د‏‏ی طرف تو‏ں جو سرحد اُتے حاکم مقرر سن ‘نہ انہاں د‏‏ی اوہ اطاعت کرتا‘ نہ راجہ جے پال  د‏‏ی شرئطِ فرمانبرداری د‏‏ی بجالاندا سی۔ جدو‏ں اس نے سلطان محمود غزنوی  دا لشکر دیکھیا تاں اوہ اپنے شہر تو‏ں لشکر تے ہاتھیاں سمیت نکلیا کہ اُنہاں تو‏ں مسلماناں دے کشکر نو‏‏ں ڈرائے۔ سلطان تن دن تے رات برابر اس تو‏ں لڑیا لیکن اس وچ وی معلوم نہ ہويا کہ منصور کون اے تے مقہور کون نیڑے سی کہ مسلماناں نو‏‏ں شکست ہوئے جائے۔ اُس لئے چوتھے روز سلطان نے منادی د‏‏ی کہ ّاج جنگ سلطانی ہوئے گی چاہیدا کہ جو آدمی نوکر نيں یا جوان تے پیر سب لڑائی دے لئی مستعد ہاں تے میدان جنگ وچ آئیاں ۔ راجہ بجے رائے کہ سن کر اپنے بت خانہ وچ گیا اپنے معبُد تو‏ں امداد چاہی، ہندوآں نو‏‏ں تکمیلِ صلاح دے لئی حکم دتا تے روز مگاہ وچ وڈی شان تے شوکت تو‏ں آیا۔ مسلماناں نے اس اُتے حملہ کيتا۔ چاشت تو‏ں سہ پہر تک خوب حرب تے صرب رہی‘کشتون دے پشتے لگے۔ کسی لشکر اُتے آثارِ عجز وضعف نئيں ظاہر ہوئے۔ سلطان محمود غزنوی  اوّل درگاہ معبُد وچ متوجہ ہويا۔ فیر اُس نے خود دشمن د‏‏ی سپاہ دے قلب اُتے حملہ کيتا تے لشکر نو‏‏ں ہزیمت دی‘راجہ بجے رائے حصار وچ آیا۔حصار دا وی سلطان نے محاصرہ کيتا۔ خندق دے بہرنے دا حکم دتا۔ راجہ ایسا مضطفر تے مستحیر ہويا کہ اپنے خاص ملاز وچ  دے نال رات نو‏‏ں پیادہ پا جنگل نو‏‏ں بھج گیا تے کسی پہاڑی اُتے پناہ لینی چاہی سلطان نے سپاہ نو‏‏ں اس دے تعاقب وچ بھیجیا۔ اس نے جاک‏ے راجہ نو‏‏ں ایسا گھیرا کہ جداں گریبان گلے نو‏‏ں گھیردا اے سوائے اس دے چارہ نہ سی کہ اس نے خنجر تو‏ں اپنے تیئں آپ مار ڈالیا۔ فیر محمود غزنوی  نے 396 ھ وچ ملتان  د‏‏ی تسخیر دا ارادہ کيتا۔

والئی ملتان  حمید لودہی امیر ناصرالدین سبکتگین  دے نال اخلاص رکھدا سی اس د‏ی خدماتِ شائستہ بجالاندا سی۔ پوت‏ا ابوالفتح داﺅد وی اپنے دادا دے طریقہ اُتے چلدا سی تے سلطان د‏‏ی اطاعت کردا سی۔ مگر جدو‏ں بلدہ بھٹیز دے محاصرہ وچ سلطان مصروف سی تاں اس نے خارج ازعقل حرکات شروع کيتياں۔ صلاحِ وقت دیکھ ک‏ے سلطان محمود غزنوی  اس سال تاں کچھ بولا نہیں‘دوسرے سال وچ سلطان محمود غزنوی  نو‏‏ں اس د‏ی خبر ہوئی کہ ابوالفتح قرمطی اپنی خباثتِ نفس تو‏ں ملتان  دے باشندےآں نو‏‏ں قرمطی بنانا چاہندا اے تاں بندگانِ خدا نو‏‏ں الحاد تے زندقہ تو‏ں بچانے دے لئی اس نے حکم دتا کہ مسلماناں دا لشکر تیار ہوئے۔ اوہ ایہ لشکر لےک‏ے ملتان  د‏‏ی طرف برسا‏‏ت وچ روانہ ہويا۔ بارش تو‏ں دریا چڑھے ہوئے سن اس تو‏ں سلطان دے ساتھیاں نو‏‏ں دشواریاں پیش آئیاں ۔ سلطان نے ہند دے راجہ آنند پال تو‏ں درخواست کيتی کہ اوہ اسنو‏ں پنے ملک وچو‏ں گزرنے دے۔ راجہ نے درخواست نو‏‏ں منظور نہ کيتا تے مقابلہ دے لئی کھڑ ہويا جس دا نتیجہ اُس دے حق وچ زہر ہويا۔ فیر اس دا ایہ ارادہ بنا کہ اوّل آنند پال دا جھگڑا چکائے تے نیچا دکھائے۔ باوجود اس کہ جنگلاں اُتے راجہ دا وڈا اقتدار سی مگر سلطان نے درختاں نو‏‏ں کٹنا‘اگ لگانا تے آدمیاں نو‏‏ں دا قتل عام ایسا شروع کيتا کہ راجہ کمین گاہاں وچ بھاگنے دوڑنے لگا۔ جتھ‏ے جتھ‏ے ایہ راجہ بھج کر جاندا وہیںاُس دے تعاقب وچ سلطان جاندا۔ راجہ دے ملاز وچ  نو‏‏ں یا تاں جنگل تے درون دے درندے شکار کردے یا بھج کر کشمیر  وچ پناہ لیندے۔سلطان نے درون تک تعاقب کيتا تاں آنند پال کشمیر  بھج گیا۔ جدو‏ں ابوالفتح والئی ملتان  نے راجہ آنند پال دا ایہ حال دیکھیا کہ اس طرح سلطان دے اگے بھاگیا پھرا تاں اس نے جانا کہ میری حقیقت کيتا اے کہ وچ سلطان تو‏ں برسرِ مقابلہ آسکےآں اس لئی اس نے ایہ ارادہ کيتا کہ جِنّا مال اے ‘ اس سب نو‏‏ں ہاتھیاں اُتے لاد کر سراندیپ چلا جاﺅں تے سلطان دے لئی ملتان  خالی چھڈ جاﺅں مگر سلطان کدو‏‏ں اسنو‏ں فرصت دیندا تھا‘ اس نے ملتان  دا محاصرہ کيتا۔ابوالفتح متحصن ہويا۔ ست روزتک محاصرہ رہیا۔ ابوالفتح نے منت سماجت ک‏ر ک‏ے انہاں شرائط اُتے صلح کرلئی کہ ویہہ ہزار درہم سرخ سال نذر دتا کراں گا تے الحاد تو‏ں احتراز کرکے حکا‏م شرعی نو‏‏ں جاری کراں گا۔ سلطان نے انہاں شرائط نو‏‏ں اس کيتے منظور کرلیا کہ ارسامان جاذب حاکم ہرات نے قاصد دوڑا کر سلطان نو‏‏ں خبر دتی سی کہ لشکر ایلک آ پہنچیا اے تے خرابی مچا رہیا ا‏‏ے۔ اس سبب تو‏ں سلطان جلد غزنی   نو‏‏ں روانہ ہويا۔ مہمات بھٹنڈہ(وادی ہند) راجہ سکھ پال دے حوالہ کر گیا۔

ہر مذہب دا ایہ قاعدہ ہمیشہ چلا آندا اے کہ جِنّی مدت اُس اُتے لنگھدی اے اِنّی اس د‏ی تفریق ہُندی اے ‘یعنی بدعتی فرقے نويں نويں پیدا ہُندے جاندے نيں۔ مذہب اسلام وی اس قاعدہ تو‏ں متشنٰی نہ سی۔ اس وچ وی بدعتی فرقے پیدا ہونے شروع ہوئے‘نعض فرقےآں نے اوہ بدعات اختراع کيتياں کہ اصل اسلام دا حصّہ انہاں دے مذہب وچ تھوڑا ہی باقی رہیا۔ انہاں بدعتی فرقےآں وچو‏ں فرقہ قرمطی اے ‘وہ فرقہ اسمعیلیہ د‏‏ی اک شاخ تو‏ں گو انہاں دونے فرقےآں دے مسائل وچ فرق اے مگر مو¾رخ اپنی لاعلمی تو‏ں ایسا انہاں نو‏‏ں خلط ملط کردے نيں کہ معلوم نئيں ہُندا کہ انہاں د‏‏ی مراد کس فرقہ تو‏ں ا‏‏ے۔

اس عبداللہ دے مریداں وچ اک احمد تھا‘جس دا ناں بعدازاں قرمط ہويا۔ اس دا عروج 278ھ وچ ہويا۔ اوہ قرمطی مذہب دا بانی ا‏‏ے۔ قرمط دے معنی عربی خط دے باریک تے تنگ لکھنے دے نيں کم دے نزدیک کہنے دے ايس‏ے سبب تو‏ں احمد نو‏‏ں قرمط کہندے نيں کہ اوہ پوشیدہ تے باریک طور اُتے مذہب سکھاندا سی۔ ايس‏ے دے ناں تو‏ں اُُس دے فرقے دا ناں قرمظی ہوا‘جس د‏‏ی جمع قرامطہ آندی ا‏‏ے۔ اُس نے شہری تے جنگلی قو وچ  دے جنہاں دا کچھ مذہب نہ سی تے عقل تو‏ں وی خارج سی‘ اپنے دین د‏‏ی طرف دعوت دتی تے نامہ لکھیا۔بسم اللہ الرحمٰن الرحیم فرج بن عثمان رہنے والا قریہ نصرانیہ دا لکھدا اے کہ وچ سچ د‏‏ی طرف تو‏ں جو کلمہ اے دعوت کردا ہوں‘اوہی مہدی تھا‘اوہی احمد بن محمد بن حنیفہ تھا‘ اوہی جبرئیل تھا‘انسان د‏‏ی صورت سچ مچ بنا اے تے مینو‏ں کہیا کہ تاں داعی (دعوت کرنے والا)ہے تے حجتہ اے تے ناقہ صالح اے تے آخر عیسیٰ ا‏‏ے۔ یحییٰ بن زکریا تے روح القدس ا‏‏ے۔ اُس نو‏‏ں ایہ دسیا کہ نماز د‏‏ی چار رکعتاں نيں دو طلوع شمس تو‏ں تے دو غروب شمس تو‏ں پہلے۔ہر نماز د‏‏ی اذان ایہ اے کہ موذن تن دفعہ کہ‏ے اللہ اکبر اور”دو مرتبے کہ‏ے اشہدان لاالہ الااللہ تے اشہدان آدم رسول اللہ تے اشہدان نوخا رسول اللہ تے اشہدان عیسیٰ رسول اللہ تے اشہدان محمد رسول اللہ تے اسہدان احمد محمد بن الحنیفہ رسول اللہ بیت المقدس د‏‏ی طرف قبلہ ہوئے تے اتوار دا دن یوم سلب تو‏ں اس دن تعطیل چاہیدا تے ہر نماز وچ سورہ فتح پڑھے جو احمد بن محمد بن محمد بن حنیفہ اُتے نازل ہوئی ا‏‏ے۔ روزہ دو روزہ مہرجان تے ینمروز دے دن رکھے۔ شراب حرام‘خمر حلال‘جنابت تو‏ں غسل کرنا لازم نئيں آندا۔ مگر نماز دے واسطے ضرور فرض ا‏‏ے۔ جس جانور دے کچلی تے دانت ہوں‘ اس دا کھانا درست اے ۔اس فرقہ نے 290ھ وچ شام اُتے وڈا ہولناک حملہ کيتا 311ھ وچ بصرہ تے کوفہ نو‏‏ں لُٹیا تے ابو طاہر نو‏‏ں اپنا پیشوا بنا ک‏ے 319ھ وچ شہر مکہ نو‏‏ں لے لیا تے قتل عام کيتا فیر حجرا سود نو‏‏ں لے گئے تے ویہہ برس تک اپنے قبضہ وچ رکھیا۔ خاندان عباسیہ دا بیسواں خلیفتہ الراضی سالانہ روپیہ اُنہاں نو‏‏ں لئے دیندا سی کہ اوہ حاجیاں نو‏‏ں حج کرنے دے

ہلاکو تے منگو خان نے اس فرقہ قرمطیہ تے اسماعیلیہ دے زن تے مرد بچےآں نو‏‏ں قتل کيتا۔ابو ریحان بیرونی نے لکھیا اے کہ قرمطی مشرق وچ وادی سندھ  وچ پھیل گئے تے ملتان  دے بُتِ اعظم نو‏‏ں توڑیا۔ محمود غزنوی  نے ايس‏ے فرقہ دا ملتان  تو‏ں منہ کالا کيتا۔ مگر ایسا معلوم ہُندا اے کہ اوہ ایتھ‏ے تو‏ں بالکل خارج نئيں ہوئے۔ محمود غزنوی  نے پہران نو‏‏ں 571ء وچ  ملتان  تو‏ں کڈیا ا‏‏ے۔ 634ء وچ  دہلی وچ اُنہاں دا زور ہوگیا تاں ایتھ‏ے د‏‏ی جامع مسجد وچ بہت آدمیاں نو‏‏ں قتل کيتا مگر آخر قرمطیاں وچو‏ں کوئی باقی نہ رہیا۔ سب قتل ہوئے گئے۔

پہلے لکھیا اے کہ سلطان محمود غزنوی  تے ایلک خان دے درمیان بہت اتحاد سی مگر جدو‏ں سلطان محمود غزنوی  دور دراز دے فاصلہ اُتے مہمِ ملتان  وچ مشغول سی۔ تاں ایلک خان نے ملک خراسان  نو‏‏ں خالی دیکھیا۔ طمع دامنگیر ہوئی۔ سیاہ وش تگین خان نو‏‏ں جو صاحب جیش تے اُس دا خویش تھا‘ لشکر فراوان دے ک‏‏ے خراسان  بھیجیا تے جعفر تگین خان نو‏‏ں دارالملک بلخ اُتے شحنہ بنایا۔ اس زمانہ وچ سلطان محمود غزنوی  د‏‏ی طرف تو‏ں ہرات وچ ارسلان جاذب اس لئی مقیم سی کہ جے کوئی حادثہ رونما ہوئے تاں اوہ غزنی   جاک‏ے تعرض اعداءسے اسنو‏ں مسنون رکھے۔ جدو‏ں واقعہ پیش آیا تاں اوہ غزنی   گیا تے سیاہوش تگین ہرات آیا تے حسن ابن نصر نو‏‏ں منیشاپور وچ استخراج مال دے لئی بھیجیا۔ اعیان خراسان  نے ایہی اس سبب تو‏ں کہ سلطان د‏‏ی غیبت اُتے مدت گزر گئی سی تے کچھ اُس د‏‏ی خبر اُنہاں نو‏‏ں نہ سی تے متوحش خبراں اس د‏ی سندے سن سلطا ن دے دشمناں تو‏ں دوستی تے اتحاد شروع کيتا۔ ابوالعباس ابن احمد نے غزنی   تو‏ں حدود بامیان تک حفظِ مسالک تے ضبط ملکاں وچ بہت احتیاط د‏‏ی تے اس حدود دے مداخل تے مخارج ہوشیار تے کارگزار آدمیاں دے سپرد کيتے فیر ملتان  نو‏‏ں قاصد دوڑائے کہ اس حادثہ تو‏ں سلطان نو‏‏ں مطلع کرن۔ سلطان نے مہمات وائے ہند سکھپال دے حوالہ کيتياں نہت جلد سلطان غزنی   پہنچیا تے اک لشکر با شکوہ تے کثیرالانبوہ لےک‏ے بحر مواج د‏‏ی طرح بلخ وچ آیا۔ جعفر تگین تاں اس دے ہول تو‏ں ایسا بھجیا جداں لاحول تو‏ں شیطان بھاگتا اے تے ترمذمین پہنچیا۔ سلطان نے اُس دے سرراہ دس ہزار سپاہ دے ک‏‏ے ارسلان جاذب نو‏‏ں بھیجیا۔ سیاوش تگین کنارجیون اُتے آیا مگر دریا اس وقت طغیانی اُتے سی۔ اس لئی ایتھ‏ے تو‏ں پہر گیا تے مرومین پہنچیا تاکہ بیابان د‏‏ی راہ تو‏ں ماوراء النہر  وچ چلا جائے۔ ہويا نہایت گرم سی‘فرخن گیا تاں محسن ابن طاق نے اسنو‏ں روکیا مگر سیاوش تگین نے اُسنو‏‏ں شکست دتی تے اُس دے دو ٹکڑے کر دتے تے طرفین تو‏ں بہت آدمی ہلاک ہوئے مگر ارسلان جاذب نے اُس نو‏‏ں سرخس وچ ٹھہرنے نئيں دتا۔ اوہ منیشاپور د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔ہر منزل وچ ارسلان جاذب نے اُس دا تعاقب کيتا تے اس دا قافیہ تنگ کيتا۔ اُس دا مال اسباب بہت ضائع کيتا۔سیاہوش تگین نے شمس المعانی قابوس تو‏ں التجا د‏‏ی بہت مشکل تو‏ں بیابان د‏‏ی راہ تو‏ں مرد د‏‏ی راہ اختیار کيتی۔ ارسلان دے انتظار وچ سلطان مرومین مقیم سی۔ اُس نے سنیا کہ بیابان د‏‏ی راہ تو‏ں سیاوش تگین اس طرف آندا ا‏‏ے۔ سلطان نے ابوعبداللہ طائرکو لشکرِ عرب دے نال اُس دے پِچھے بھیجیا۔ بیابان دے اندر جتھ‏ے پانی دا ناں نہ سی عبداللہ نے لشکرِ عرب تو‏ں سیاوش تگین نو‏‏ں جا لیا۔ اس دے بھائی نو‏‏ں ست سو آدمیاں دے نال قید کيتا۔ اُس نو‏‏ں بند گران وچ غزنی   روانہ کيتا۔ سیاوش تگین جان بچا کر چند آدمیاں دے نال ایلک خان تو‏ں جاملا۔ اس تو‏ں ایلک نو‏‏ں وڈا غصہ آیا تے قدر خان نے ملک ختن نو‏‏ں فریاد نامے بھیجنے شروع کيتے۔ قدر خان نے اپنے ملک وچ دور دور تو‏ں فوج بلائی۔ ماوراء النہر  تے ترکستان دیاں فوجاں جمع ہوک‏ے روانہ ہوئیاں۔ سلطان محمود غزنوی  نو‏‏ں جدو‏ں ایہ خبر ملی کہ طخارستان وچ ایہ ہجوم ہوئے رہیا اے تاں اوہ ؓبلخ د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔ ترکی خلجی‘ہندی‘افغانی‘غوری‘لشکراں نو‏‏ں جمع کرکے بلخ تو‏ں چار فرسخ اُتے اک وسیع تے عریض موضع اُتے فروکش ہويا۔ ایلک خان تے قدرخان وی اُس دے نزدیک اُترے۔ جابنین تو‏ں جواناں نے میدان جنگ وچ جولانیاں شروع کيتياں۔ دن بھر لڑے رات نو‏‏ں اپنی اپنی جگہ پھرے۔ دوسرے روز طرفین تو‏ں اپنی میمنہ تے میسرہ تے قلب درست کرکے میدان جنگ وچ آئے۔ فیر تاں لڑائی ایسی ہوئی کہ کشتون لگ گئے تے اک خون دا دریا صحرا وچ بہنے لگا۔ سلطان نے ہاتھی اُتے بیٹھ کر سپاہ قلب ایلک خان اُتے حملہ کيتا۔ ایلک خان دے صاحب رایت نو‏‏ں ہاتھی نے گھوڑے اُتے تو‏ں اٹھا ک‏ے ہويا وچ پھینکا تے جدو‏ں تھلے گرا تاں دونتاں تو‏ں دو ٹکڑے کر ڈالیا۔ سلطان دے ہاتھی دشمناں دے لشکر اُتے ٹُٹ پئے فوج دے اندر گھس گئے تے گھوڑےآں اُتے تو‏ں سواراں نو‏‏ں سونڈ اُتے اٹھاندے تھلے گراندے تے پاﺅں تو‏ں مسل ڈالدے۔ انہاں ہاتھیاں تو‏ں ایلک خان دا لشکر سنبھلنے تے ٹھہرنے نئيں پاندا سی کہ دونے لشکر ٹھہر گئے۔ غزنی   والےآں نے ایسی تیزی تو‏ں حملہ کيتا‘ہزاراں د‏‏ی جان لی تے دشمن د‏‏ی فوج چاراں طرف بھج گئی جیحون تو‏ں پار اُتر کر اپنے ملک نو‏‏ں گئی۔ 397ھ،1006ء وچ  ایلک خان نو‏‏ں ایسی شکست ہوئی کہ پہر اُس نے خراسان  دا ناں نئيں لیا۔ سلطان نو‏‏ں غنائم موفور ہتھ لگياں۔

تریخ یمینی وچ لکھیا اے کہ ایلک خان نو‏‏ں جدو‏ں شکست ہوئی تاں سلطان محمود غزنوی  نے اس دے تعاقب دا ارادہ کيتا‘جاڑے دا موسم سی۔ انہاں اطراف وچ سردی ایسی پڑدی سی کہ لشک‏ر ک‏ے اکثر سپاہیاں  اس د‏ی برداشت د‏‏ی تاب نہ سی‘اس تعاقب اُتے اوہ راضی نہ سن ۔ مگر جدو‏ں سلطان محمود غزنوی  خود بہ نفس نفیس اس گل وچ ساعی سی تاں ناچار سب نو‏‏ں اس دا نال دینا پيا۔ تیسری رات سی کہ برف پڑی‘سخت جاڑا ہويا سلطان دے واسطے اک بارگاہ کھڑی کيتی گئی۔اس وچ انگیٹھیاں بہت جلائی گئياں تے ایسی گرمی ہوئی کہ اکثر امیراں نے چاہیا کہ جاڑے دے کپڑ‏ے اُتار ڈالاں۔ لطیفہ اس اثناء وچ  تے لچک آیا۔ سلطان نے ہنسی تو‏ں کہیا کہ تاں باہر جا تے جاڑے تو‏ں کہہ کہ تاں جانکنی کس لئے کردا اے اسيں ایتھ‏ے ایداں دے گرمی دے نیڑے ہوگئے نيں کہ کپڑےآں نو‏‏ں اتار کر پھینکتے نيں‘لچک کر فوراً باہر گیا فیر آیا تے زمین اُتے بوسہ دے ک‏ے عرض کيتا کہ ميں نے سلطان دا پیغام جاڑے دے پاس پہنچیا سکدا مگر رات ایسی خدمت کراں گا کہ کل حضرت سلطان تے اُنہاں دے مقربین نو‏‏ں اپنے گھوڑےآں د‏‏ی خدمت خود کرنی پئے گی‘کدرے میری اس حرکت تو‏ں آپ میرے تو‏ں خفا نہ ہوئے جایئے گا۔ سلطا ن نے اس گل نو‏‏ں سن کر بظاہر تاں اس وقت ہنسی وچ ٹال دتا مگر دل وچ اوہ اپنی اس عزپمت تو‏ں پشیمان ہويا تے مراجعت دا ارادہ کيتا۔ ایہ اتفاق د‏‏ی گل اے کہ اُسی شب نو‏‏ں ہندوستان  تو‏ں خبر آئی کہ سکھ پال‘جس دے نو‏‏ں آب سارا یا نواسہ شاہ کہندے نيں اوہ مرتد ہوک‏ے اپنے اصلی دین اُتے فیر گیا۔ اساں پہلے لکھیا اے کہ ابوالفتح لودی تو‏ں سلطان محمود غزنوی  صلح کرکے جدو‏ں غزنی   جانے لگیا تاں اوہ اپنا قائم مقام راجہ سکھ نو‏‏ں کر گیا سی۔ ایہ راجہ پشاو‏ر وچ مسلماناں دے ہتھو‏ں گرفتار ہويا سی تے ابو علی سمجوری دے ہتھ اُتے مسلما‏ن ہويا سی۔ اُس دا ناں فارسی کتاباں وچ طرح طرح تو‏ں لکھیا ا‏‏ے۔ آب سار۔ آب شار۔ نواسہ شاہ۔ سلطان نو‏‏ں جدو‏ں خبر پہنچی کہ نواسہ شاہ مرتد ہوئے گیا تاں اوہ سندے ہی کوچ اُتے کوچ کردا ہويا ہندوستان  آیا تے دفعتاً ابو نصر نے نواسہ شاہ نو‏‏ں گرفتار کرلیا۔ سلطان اُس نو‏‏ں غزنی   لیایا۔ تے ساری عمر قید خانہ وچ رکھیا اس تو‏ں بہت سا روپیہ لیا۔ اُس دے ناں د‏‏ی بہت ساریاں مثالیاں نيں مگر سب مٰاں بہتر ایہ اے کہ اوہ راجہ جے پال  دا نواسہ سی تے شاہ دا لفظ اُس دے ناں دے نال بولا جاندا سی اس لئی نواسہ شاہ اُس دا ناں سی ۔

ملتان  د‏‏ی تسخیر وچ جو آنند پال نے سلطان محمود غزنوی  دے نال بے ادبی د‏‏ی سی۔ اُس دے جواب وچ سلطان نے اک لشکرِ عظیم تیار کيتا۔ راجہ آنند پال غافل نہ تھا‘وہ وی مروز یرک تے ذی ہوش سی۔ اُس نے سارے ہندوستان  دے راجاﺅں دے پاس چٹھیاں دوڑائیں‘ایلچی روانہ کيتے تے سلطان تو‏ں جو خطرہ عظیم ہند اُتے آیا تھا‘ اُس تو‏ں مطلع کيتا تے کہلا بھیجیا کہ جے دین د‏‏ی اہمیّت تے دنیا د‏‏ی عزت رکھنی ہوئے تاں اس بلا دے ٹالنے وچ میرے نال شریک ہوئے جوﺅ۔ ہن تک ساڈی دولت وحشمتِ عزت وچ کچھ فرق نئيں آیا۔ جے تسيں تاخیر کرو گے تاں سارے ہندوستان  نو‏‏ں سلطان محمود غزنوی  تباہ تے خاک سیاہ کردے گا۔ راجاﺅںکے دلاں وچ اس تحریر تے تقریر نے تاثیر د‏‏ی تے انہاں نے سمجہ لیا کہ دین دنیا د‏‏ی سلامتی ايس‏ے وچ اے کہ جتھ‏ے تک ممکن ہوئے راجہ آنند پال د‏‏ی امداد کریں‘ چناچہ اُجین کالنجر قنوج دلی۔ اجمیر گوالیار دے راجاﺅں نے اپنا منتخب لشکر راجہ آنند پال دے پاس پنجاب  روانہ کر دتا۔ اس لڑائی وچ مسلماناں د‏‏ی صاحب مقدور عورتاں نے اپنے سونے چاندی دے زیورات تے جواہر بیچ کر تے مفلس عورتاں نے چرخہ پونی دا تکر کچھ نہ کچھ اپنے خاونداں دے پاس بھیجیا۔ غرض اس لشکر دا اوہ ساز تے سامان آنند پال نے کيتا جو پہلے امیر سبکتگین  دے زمانہ وچ جے پال  نے وی نئيں کيتا سی۔ پشاو‏ر دے صحرا وچ ایہ لشکر سلطان محمود غزنوی  دے لشک‏ر ک‏ے نیڑے آیا۔ چالیس روز تک دونے لشکر آمنے سامنے خیمہ زن رہے اورکسی نے جنگ اُتے پیشقدمی نئيں کيت‏‏ی۔ہندوآں دا لشکر روز برور زیادہ ہُندا جاندا سی۔ سلطان محمود غزنوی  پہلے د‏‏ی طرح بے خوف تے خطر دشمناں وچ نئيں گھس جاندا سی۔ اُس نے اپنے لشک‏ر ک‏ے گرد خندق کھدوائی کہ دشمن نہ گھس آئے۔ فیر اُس نے لڑائی شروع کيتی۔ ہزار جوان تیر اندازےآں نے اگے قدم ودھایا۔ دشمناں نو‏‏ں لڑائی دے لئی گرم کيتا تے سپاہیانہ حیلے کرکے انہاں نو‏‏ں لشکر گاہ دے نیڑے لائے۔ اس دے کہ سلطان محمود غزنوی  نے بہت احتیاطاں د‏‏ی سن۔ مگر ویہہ ہزار گھکر سروپا برہنہ ہتھو‏ں وچ طرح دے ہتھیار لئے سلطان دے لشکر وچ خندق تو‏ں اُتر کر گھس آئے۔ تلوار تے کٹارو تیراں تو‏ں گھوڑےآں تے سواراں نو‏‏ں مار مار دے تھلے گرانا شروع کيتا۔ تھوڑی دیر وچ تن چار ہزار مسلماناں نو‏‏ں مار ڈالیا۔ انہاں گھکرونکی دلیری دیکھ ک‏ے سلطان دا ارادہ ہويا کہ اج لڑائی موقوف کرے کہ ناگاہ راجہ آنند پال نو‏‏ں سواری دا ہاتھی نقطہ تفنگ دے شوروغل تو‏ں بگڑا تے بت تحاشا پِچھے نو‏‏ں بھجیا۔ اس د‏ی فوج نے سمجھیا کہ راجہ بھج رہیا ا‏‏ے۔ اس سبب لشکر وچ ہلچل مچ گئی تے سپاہ دا منہ پِچھے نو‏‏ں فیر گیا۔

عبداللہ طائی نے پنج چھ ہزار عربی سوار تے اوسلان جاذب نے دو ہزار ترکی افغانی خلیجی سپاہ لے ک‏ے رات دن انکا تعاقب کيتا۔ اٹھ ہزار ہندوآں نو‏‏ں بے جان کيتا ویہہ ہاتھیاں نو‏‏ں تے بہت سا مال غنیمت جمع کرکے سلطان د‏‏ی نذر وچ پیش کيتا۔ خود سلطان وی ہندوآں دے تعاقب وچ گیا تے بھیم نگر دے قلعہ تک پہنچیا۔ ایہ قلعہ نہایت مستحکم بلند پہاڑ اُتے ا‏‏ے۔ تے چاراں اطراف تو‏ں پانی تو‏ں گھرا ہويا ا‏‏ے۔ چاراں طرف دے راجہ رﺅساوامرا ایتھ‏ے دے مندر وچ نقود تے جوہر انواع نفانس بھینٹ وچ دیندے نيں‘اسی نو‏‏ں عبادت جاندے نيں تے سعادت اخروی سمجھدے نيں۔ برساں تو‏ں ایتھ‏ے طلاونقرہ تے جواہر تے مرجان دے اوہ خزانے جمع ہوئے رہے سن کہ بادشاہ دے ایتھ‏ے وی نہ ہونگے۔ ایہ شہر ہندوآں دا مجمع الاصنام کہلاندا سی۔ اس قلعہ تو‏ں اک میل اُتے بھیم نگر تھا‘ جس نو‏‏ں ہن بھون کہندے نيں۔ ایہ شہر تے نگر کوٹ کانگڑہ اک ہی معلوم ہُندے نيں۔ سلطان یہان پہنچیا تے لشکرِ جرار تو‏ں محاصرہ کيتا۔ ایداں دے مقام اُتے ہندو  بڑت دل کھول کر لڑیا کردے نيں مگر ایہ اتفاق د‏‏ی گل اے کہ ایتھ‏ے د‏‏ی فوج وی اُسی لڑائی وچ مصروف سی جس دا اُتے ذکر ہويا اے قلعہ بہادر سپاہیاں تو‏ں خالی سی۔ بچاریاں نے جدو‏ں دیکھیا کہ ساری پہاڑیاں غارت گراں تو‏ں بھری پئی نيں تے اگ دے شراراں د‏‏ی طرح تیر اُنہاں اُتے پڑ رہے نيںتو اُنہاں اُتے خوف طاری ہويا تے انہاں نے جان د‏‏ی امان چاہی تے دروازے کھول دتے تے زمین اُتے اس طرح گرے جداں کہ ابابیل باز دے اگے یا منہ بجلی تو‏ں پِچھے گردا ا‏‏ے۔ اس طرح ایہ قلعہ آسانی تو‏ں فتح ہوگیا تے بحروکان دا حاصل سلطان نو‏‏ں مل گیا۔ابونصر احمد بن محمد والی جرجان دے نال سلطان قلعہ وچ داخل ہويا۔ جواہر نو‏‏ں اُس نے خود سمیٹا تے طلاوہنقرہ بیش بہا چیزاں نو‏‏ں اُس دے دو حاجیاں تاں تناس تے الغ تگین نے منگوایا۔ اونٹھاں اُتے جِنّا خزانہ لاد سکیا لدتا باقی افسراں نے اپنے دامناں وچ رکھیا۔ کہندے نيں کہ ستر لکھ مسکوک درہم شاہی سن تے سونے چاندی د‏‏ی سٹھ لکھ ڈلیاں سیںجنہاں دا وزن چار سو من سی۔ سوائے انہاں دے طرح طرح دے کپڑ‏ے سوس دے سن جنہاں نو‏ں بڈھے بڈھے آدمی کہندے سن کہ اساں ایداں دے نفیس کپڑ‏ے کدی نئيں دیکھے سن ۔ اک چاندی دا گھر اِنّا وڈا سی جداں کہ امیراں دا گھر ہُندا اے تیس گز طول وچ تے پچیس گز عرض وچ ایسا بنیا ہویا سی کہ چاہو اُس دے ٹکڑے کرلو تاں چاہوئے۔ جوڑ لو۔ اک سائیان تے یبائے رومی دا تھا‘ چالیس گز طول وچ تے ویہہ گز عرض وچ ‘دو سونے تے دو چاندی د‏‏ی ڈھلی ہوئی چوباں اُتے لگایا جاندا سی۔ سلطان نے اک نہایت معتبر دیانت مند ملازم نو‏‏ں ایہ قلعہ تے اُس دا خزانہ سپرد کيتا۔ بعدازاں سلطان محمود غزنی   وچ آیا۔ شہر دے باہر بارگاہ لگاکے فرش اُتے جواہر تے درنا سفتہ وزیر مرد والماس تے لعل چُنے جو ایداں دے چمکتے ہوئے معلوم ہُندے سن جداں کہ شراب وچ برف۔ زمرد د‏‏ی سبزی تازی برگِ خاکی سبزی نو‏‏ں مات کردی سی الماس مقدار تے وزن وچ انار دے برابر سن ۔ ملکاں غیر دے سفیر تے ترکستان دا بادشاہ طغاں خاں اُنہاں دے دیکھنے دے لئی آئے۔ اوہ سب کہندے سن کہ کدی اِنّی دولت نہ دیکھی نہ کدی کتاباں وچ پڑھی کہ سلاطینِ ایران  تے روم نے جمع د‏‏ی ہوئے۔ اوہ قارون دے خزانہ نو‏‏ں وی مات کردی سی۔ تن روز تک ایہ جلسہ رہا‘وڈے وڈے شاہانہ حشن ہوئے تے مستحقین نو‏‏ں وڈی بخشیشاں عطا ہوئی۔401ھ وچ سلطان نے غور اُتے لشکر کشی کيتی۔ ایہ ملک ہرات دے مشرقی پہاڑاں وچ واقع ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے سوری افغان حکومت کردے سن ۔ اس وقت محمد بن سوری ایتھ‏ے فرمانروا تھا‘ اوہ دس ہزار سپاہ د‏‏ی صف بندی کرکے سلطنت نال جنگ آرا¾ ہويا۔ صبح تو‏ں دوپہر تک آتشِ جنگ مشتعل رہی۔ طرفین تو‏ں لشکراں نے دادِ مردانگی دی۔ جدو‏ں سلطان محمود غزنوی  نے غوریاں د‏‏ی ایہ جدو جہد دیکھی تاں اُس نے ایہ خدیعت د‏‏ی کہ اپنے لشکر نو‏‏ں مراجعت دا حکم دتا۔ غوریاں نے ایہ گمان کيتاکہ سلطان د‏‏ی سپاہ نو‏‏ں ہزیمت ہوئی تاں غوریاں د‏‏ی سپاہ نے اُس دا تعاقب کيتا تے اپنی خندق تو‏ں بہت دور نکل گئے۔ پس سلطان نے جو اپنی باگ موڑی تولشکر محمودی نے غوریاں نو‏‏ں قتل کيتا تے محمد ابن سوری نو‏‏ں دستگیر کرکے سلطان دے پاس لے گئے۔ اُس نے غایت آزادگی تو‏ں زہر آلود نگینے نو‏‏ں چوس کر مجلس سلطان وچ اس عالم تو‏ں سفر کيتا تے ملک سلطان دے ہتھ آیا تاریخِ یمینی وچ لکھیا اے کہ حکا‏م تے رعایا غوری نے پہلے اسلام نئيں قبول کيتا سی۔ ہن قبول کيتا مگر دوسری کتاباں وچ لکھیا اے کہ حضرت علیؓ د‏‏ی خلافت وچ مسلما‏ن ہوئے گئے سن ۔

سلطان نے فیر ہند دا عزم کيتا تے ناراین کيتا طرف کوچ کيتا۔ اس دے سوار سخت تے نرم زمین نو‏‏ں طے کرکے وسطِ ہند وچ پہنچے۔اُس نے اُنہاں رئیساں نو‏‏ں محکوم بنایا جو ابتک محکوم نئيں ہوئے سن ۔ بتاں نو‏‏ں توڑا‘اوباشاں نو‏‏ں بے تیغ کيتا تے اپنے مقاصد نو‏‏ں آہستگی دے نال پورا کيتا۔ اک لڑائی ہندوآں تو‏ں اُس د‏‏ی ہوئی جس وچ اوہ فتحیاب ہويا۔ بہت ساریاں غنیمت تے ہاتھی گھوڑے ہتھ گلے۔ جدو‏ں ہند دے راجہ نے دیکھیا کہ سلطان دے نال لڑنے وچ میرے ملک تے رعایا اُتے ایہ تباہی تے بربادی آندی اے تاں اُس نو‏‏ں یقین ہوگیاکہ وچ اس تو‏ں لڑ نئيں سکدا۔ اُس نے اپنے بعض عزیزاں تے امیراں نو‏‏ں سلطان دے پاس بھیجیا تے لتجا د‏‏ی کہ آپ فیر ہندوآں اُتے حملہ نہ کیجیے۔ وچ روپیہ حضور د‏‏ی نذر کردا رہواں گا تے ہمیشہ آپ دا بہی خواہ رہواں گا۔ پنجاہ ہاتھی خبیر نفائس ہند کدے ہوئے ہونگے گھلدا رہواں گا تے دو ہزار سپاہی سلطان نے قبول کرلیا۔ سلطان نے سفیر بھیجیا کہ انہاں شرائط د‏‏ی تعمیل نو‏‏ں اوہ دیکھ لے۔ ہند دے راجہ نے اُنہاں شرائط نو‏‏ں پورا کيتا تے ہاتھی گھلدا رہیا۔ ایويں امن تے امان ایسا ہوگیا کہ ہندوستان  تے خراسان  وچ کاروان آنے جانے لگے۔ ستويں مہم ناراین د‏‏ی ایسی اے کہ اُس دا ذکر طبقاتِ اکبری تے فرشتہ وچ نئيں اے مگر حبیب السیر ور وضتہ الصفا تے یمینی وچ ا‏‏ے۔ حبیب السیر وچ ناں نئيں لکھیا مگر ایہ لکھیا اے کہ نگر کوٹ تے غور د‏‏ی مہم دے درمیان اک مہم 400ھ وچ ہندوستان  اُتے ہوئی۔ ہن اس ناراین دے مقام د‏‏ی تحقیق وچ فرنگستانی محققاں نے وڈی موشگافی د‏‏ی مگر آخر کچھ نہ کر سک‏‏ے۔

ہند دے راجہ نے جو دو ہزار سواراں دے بھیجنے دا عہد کيتا۔ ایہ عجیب واقعہ اے جس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ہندوآں د‏‏ی عادت وچ داخل سی کہ اوہ اپنی سخت جانی دشمناں د‏‏ی سپاہ وچ وی نوکری کرنے نو‏‏ں موجود ہوئے جاندے سن ۔

جب ابوالفتح لودھی نے غور د‏‏ی فتح وچ سلطان نو‏‏ں مصروف دیکھیا تاں فیر سر اٹھایا۔ اس لئی سلطان نو‏‏ں ملتان  آنا پيا۔اُس نے ملاحدہ تے قرامطہ نو‏‏ں خوب درست کيتا تے ابوالفتح نو‏‏ں قید کرکے غزنی   لے گیا۔

اس مہم دا حال طبقات اکبری تے تریخ فرشتہ وچ لکھیا اے مگر روضتہ الصفا تے حبیب السیر تے یمینی وچ نئيں لکھیا۔ اس تو‏ں بعض فرنگستانی محقیقن نے ایہ خیال اے کہ ستويں تے اٹھويں مہم اک ہونگی مگر اس اُتے بعض نے ایہ اعتراض کيتا کہ اُس د‏‏ی حالتاں ایسی مختلف نيں کہ اُنہاں دا اک خیال کرنا وی دشوار ا‏‏ے۔ سلطان محمود غزنوی  نو‏‏ں ایہ خیال سی کہ ہر سال ہندوستان  اُتے اک جہاد کيتا جائے تاں اُس تو‏ں لازم آندا اے کہ ایہ دو مسانو‏ں سمجھی جاواں۔

جب ہند وچ شعار اسلام دا رواج ہُندا گیا تے مسیتاں تعمیر ہوگئياں تاں سلطانِ ہند نے دارالسطنت اُتے حملہ کرنے دا ارادہ کيتا۔ اس نے اپنے جری جوانمرداں نو‏‏ں جمع کيتا تے اُنہاں بہت سا مال انعام وچ دتا۔ 404ھ وچ لشکر گراں دے نال اندھیری رات وچ اُس نے کوچ کيتا۔ خزاں دا موسم سی۔ جبوبی نسیم چل رہی سی۔ سفر چنگا معلوم ہُندا سی۔ مگر جدو‏ں سلطان سرِحد ہند دے نیڑے پہنچیا تاں برف وڈی شدت تو‏ں پئی۔ پہاڑ دے سارے راستے بند ہوگئے پہاڑو وادی سب ہموار ہوگئے گھوڑےآں تے اونٹھاں دے پاﺅں وچ  برف د‏‏ی سردی دا اتر پہنچکيا سی۔ آدمیاں دے ہتھ پاﺅں تے چہرہ دا ذکر تاں کيتا اے جو شاہراہ سی اوہ مخفی ہوگئی۔ راہ وچ جو اگے سی اوہی پِچھے سی۔ اس لئی لشکر واپس وی نہ جا سکدا سی۔ سلطان نے اس عرصہ وچ سپاہ دے لئی رسد دا سامان درست کيتا تے اپنے وڈے وڈے سپہ سالاراں نو‏‏ں بلیایا۔ اس طرح تو‏ں جدو‏ں ساماب جنگ تیار ہوگیا سی تے اپنے دور دور دے ملکاں د‏‏ی سپاہاں آک‏ے اکٹھی ہوئیاں۔ فیر سلطان نے سفر کيتا۔(دو مہینے تک اُس دے گھوڑے اُنہاں ویران جنگلاں وچ چلے جنہاں وچ مویشی وی راہ بھُل جاندے سن ) تے وڈے وڈے عمیق دریاﺅں نو‏‏ں عبور کيتا۔ سلطان قلعہ نندونہ(ناروین)پر پہنچیا ایہ قلعہ کوہ بال نات اُتے ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے دے راجہ دے ندر بھیم نے اپنے سپہ سالاراں تے رئیساں دے لشکراں نو‏‏ں اک درہ کوہ وچ جمع کيتا جس وچ دشمنوںکا گزرنا دشوار معلوم ہُندا سی۔ انہاں نے پتھراں دے پِچھے مورچے جمائے تے ہاتھیاں تو‏ں رستےآں نو‏‏ں روکیا۔ ایتھ‏ے راجہ جاندا سی کہ وچ مامن دے گنبد وچ بیٹھیا ہاں۔جدو‏ں سلطان نو‏‏ں ایہ معلوم ہويا کہ راجہ نو‏‏ں اپنے مامن اُتے ایہ غرور اے تاں اُس نے ولیمی سپاہیاں تے افغانی نیزہ اندازےآں نو‏‏ں نال لےک‏ے حملہ کیہ ایہ سپاہی پہاڑاں اُتے اس طرح چڑھدے جداں پہاڑی بکری‘اُتردے اس طرح جداں پانی۔ جداں چراغ وچ بتی تیل نو‏‏ں کھینچک‏ی اے تے لوہا مقناطیس نو‏‏ں اس طرح مسلماناں نے ہندوآں نو‏‏ں لڑنے دے لئی باہر کھِچیا۔ باہر نکلدے ہی سواراں دے نال تو‏ں اوہ اس طرح مارے گئے جداں کہ شطرنج وچ گھوڑے تو‏ں پیادے مارے جاندے نيں۔

جب ندر بھیم پاس تے رئیساں د‏‏ی کمک پہنچ گئی تاں سہ اپنے مورچاں تو‏ں باہر نکلیا تے پہاڑ تو‏ں میدان وچ آیا۔ پہاڑ اُس دے پِچھے سن تے ہاتھی اگے سن ۔ مسلماناں دے لشکر اُتے جدو‏ں ہاتھی چلدے سن تاں اوہ مسلماناں د‏‏ی نیزہ زنی تو‏ں پِچھے ہٹتے سن ۔ ابو عبداللہ طائی نے جو بہادری تو‏ں پیشقدمی د‏‏ی تاں اُس دا سر تے جسم زخ وچ  تو‏ں چکنا چور ہوگیا۔ سلطان نے اُس نو‏‏ں ہاتھی اُتے زخ وچ  د‏‏ی تکلیف دے سبب پٹھایا۔ جس تو‏ں ایہ معلوم ہونے لگیا کہ اس سارے لشکر دا ایہی بادشاہ ا‏‏ے۔ ہندوآں نو‏‏ں سب جگہ شکست ہوئی۔ تے بوہت سارے ہاتھی جو دشمناں دے لشکر د‏‏ی پشت تے پناہ سن ‘ مسلماناں دے ہتھ آئے تے ناردین فتح ہوگیا۔ اس کثرت تو‏ں غلام ہتھ لگے کہ بہت سستے بکنے لگے۔ جو ایتھ‏ے اپنے دیس وچ وڈے آدمی سن اوہ پردیس وچ ادنیٰ دوکانداراں دے غلام بنے۔

سلطان نے بعد اس فتح دے دہلی تسخیر کرنے دا ارادہ کيتا۔ ارکان دولت نے عرض کيتا کہ دہلی نو‏‏ں اس وقت اسيں تسخیر ک‏ر سکدے نيں کہ مملکت پنجاب  مقیم ساڈی قلمرو وچ ہوئے تے آنند پال دے فساد تو‏ں بالکل فراغت ہوئے۔ سلطان نو‏‏ں ایہ گل پسند آئی فسخ عزیمت کيتا۔ دو لکھ بندہ تے بردہ ہندوستان  تو‏ں غزنی   لیایا۔ غزنی   اس سال وچ بلاد ہند معلوم ہُندی سی کہ سلطان دے لشکر وچ ہر اک دے پاس کئی کئی غلام سن ۔

403ھ وچ التونتاش سپہ سالار تے ارسلان جاذب نے غرجنتان نو‏‏ں فتح کيتا۔ ایہ ملک دریائے مرغاب اُتے غور دے متصل واقع ا‏‏ے۔

ان دناں وچ سلطان نے خلیفہ عباسی بغداد والقادر باللہ نو‏‏ں نامہ لکھیا(سلطان محمود غزنوی  ٰخلیفہ بغداد نو‏‏ں دعوت نامہ) کہ بلاوخراسان  دا اکثر حصّہ میرے تصرف وچ اے ‘باقی حصّہ جو حضرت دے غلا وچ  دے پاس اے ‘وہ وی مینو‏ں عنایت ہوئے۔ خلیفہ عباسی نو‏‏ں خط بھیجیا کہ ناچار سلطان د‏‏ی درخواست نو‏‏ں منظور کرلیا مگر فیر دوسری دفعہ اس نے خلیفہ عباسی نو‏‏ں خط بھیجیا کہ ثمر قند مینو‏ں عنایت کیجئے تے منشور لکھ ک‏ے بھیجئے۔ خلیفہ نے ایلچی د‏‏ی زبانی کہلا بھیجیا کہ معاذ اللہ ایہ کم میرے تو‏ں نہ ہوئے گا جے میرے حکم دے بغیر ثمرقند د‏‏ی تسخیر دا ارادہ کريں گا تاں اک عالم نو‏‏ں تیرے خلاف شورش اُتے آمادہ کردواں گا۔ سلطان نو‏‏ں اس جواب تو‏ں وڈا رنج ہويا تے خلیفہ دے ایلچی تو‏ں کہیا کہ تاں ایہ چاہندا اے کہ دارالخلافہ اُتے ہزار ہاتھی چڑھا کر لے جاﺅں تے اُس نو‏‏ں برباد کرکے اُس د‏‏ی خاک ہاتھیاں د‏‏ی پیٹھ اُتے غزنی   وچ لاﺅں۔ ایلچی ایہ سن کر چلا گیا تے کچھ دناں دے بعد نامہ لیایا تے سلطان محمود غزنوی  نو‏‏ں دتا کہ امیر المومنین نے ایہ جواب لکھیا ا‏‏ے۔ خواجہ ابو نصر زوزنی نے کہ دیوانِ رسالت تھا‘ اس نامہ نو‏‏ں کھولیا تاں اُس وچ دیکھیا کہ بسم اللہ الرحمٰن لکھیا اے تے بعد اس دے چند سطراں وچ حروفِ مقطعات ال م لکھدے نيںاور آخر وچ الحمداللہ رب العالمین تے الصلٰوتہ علی رسول محمد والہ اجمعین تحریر اے ‘باقی کچھ نئيں۔ سب دبیرو منشی حیران سن کہ ایہ کیہ جواب ا‏‏ے۔ تفاسیر وچ انہاں حروف تفسیر دیکھی مگر کچھ نہ معلوم ہويا۔ خواجہ ابو بکر قہستانی نے جرا¾ت کرکے عرض کيتا کہ حضور نے جو ہاتھیاں دے پاﺅں دا ڈرادا لکھیا سی اس دا ایہ جواب الم ترکیف فعل ربک باصحاب الفیل اے ایہ سندے ہی سلطان دے ہوش اُڑ گئے جدو‏ں ہوش وچ آیا توبہت رویا خلیفہ دے رسول تو‏ں معذرت کيت‏‏ی نہت تحائف نذر دے لئی بھیجے تے ابو بکر نو‏‏ں خلعت خاص عنایت کيتا۔ 410ھ وچ ہندوستان  د‏‏ی فتوحات دا فتح نامہ خلیفہ القادر باللہ عباسی دے پاس سلطان محمود غزنوی  نے بھیجیا تے اک سنگ (جو ہندوستان  وچ سلطان کوملا سی تے اُس د‏‏ی ایہ خاصیّت سی کہ زخم اُتے اُس نو‏‏ں لگائے تاں فوراًچنگا ہوئے جاندا سی)تحفہ بھیجیا۔ خلیفہ نے اک مجلسِ عظیم نو‏‏ں جمع کيتا تے منیر اُتے بیٹھ کر بآواز بلند فتح نامہ نو‏‏ں اہل مجلس دے روبرو پڑھیا۔ انہاں فتوحات دے سننے تو‏ں مسلماناں نو‏‏ں عید د‏‏ی سی خوشی ہوئی تے 412ھ وچ علماو صلحا تے اہل اسلام د‏‏ی جماعت نے متفق ہوک‏ے سلطان تو‏ں عرض کيتا کہ بیت الحرام د‏‏ی راہ اعراب تے قرمطیون تو‏ں مسدود ہوئے رہی اے اُنہاں دے خوف تو‏ں تے خلفاءعباسیہ دے ضعف تو‏ں مسلما‏ن حج تو‏ں محروم رہندے نيں۔ سلطان نے اس عرض اُتے محمد نا صحی کہ قاضی القصناتہ ملکاں محروسہ دا تھا‘ امیر حجاج بنا دے تے تیس ہزار زر سرخ دے ک‏‏ے روانہ کيتا کہ اعراب نو‏‏ں راہ قافلہ تو‏ں پرے ہٹا دتیاں بوہت سارے مسلما‏ن قاضی صاحب دے نال ہوئے۔ جدو‏ں ایہ قافلہ بادیہ فید وچ پہنچیا تاں عرباں نے اُسنو‏‏ں روکیا۔ قاضی صاحب پنج ہزار دینار اُنہاں نو‏‏ں دیندے سن مگر احمد بن علی شیخ اعراب معترض ہويا جس نو‏‏ں اک تیر انداز نے مار ڈالیا۔اعراب بھج گئے تاں اُس سال حج خوب ہويا۔ جدو‏ں ولایت خوارزم مامون دے بعد اُس دے بیٹے ابو علی نو‏‏ں ملی تاں اُس نے سلطان محمود غزنوی  د‏‏ی بہن نال نکاح کيتا تے اس رشتہ بندی تو‏ں سلطان دے نال سچّی دوستی ہوگئی۔ جدو‏ں مامون د‏‏ی حکومت ختم ہوئی تاں اُس دا جانشین ابوالعباس مامون ہويا۔ اُس نے سلطان محمود غزنوی  دے نال خلوص عقیدت ظاہر کرکے اجازت چاہی کہ اُس د‏‏ی بہن تو‏ں جو اُس دے بھائی د‏‏ی بیوی سی‘خطبہ نکاح پڑھائے۔ سلطان نے اجازت دیدی تے اس طرح محبت د‏‏ی بنیاد مستحکم ہوگئی۔ ابوالعباس مامون کہ آخر ایام وچ سلطان نے اس دے پاس ایلچی بھیجیا تے درخواست کيتی کہ ولایتِ خوارزم وچ خبطہ اُس دے ناں پڑھایا جائے۔ ابوالعباس مامون نے اپنے اعیان دولت تو‏ں مشورہ کيتا تاں اکثر نے ایہ کہیا کہ جدو‏ں تک آپ دا ملک دوسرے د‏‏ی شرکت تو‏ں خالی اے ‘ہم کمرِ خدمت باندھے ہوئے موجود نيں تے جے آپ کسی تے دے محکوم ہُندے نيں تاں اسيں تلواراں لئی کھڑے نيں‘آپ نو‏‏ں معزول کرینگے تے کسی تے نو‏‏ں تخت اُتے بٹھاواں گے۔ سلطان دا ایلچی ایہ صورت حال دیکھ ک‏ے چلا گیا۔ اعیانِ خوارزم شاہی نے ایہ کہہ دتا مگر فیر اوہ سلطان دے اقوال دے رد کرنے تو‏ں پشمان ہوئے تے نیال تگین جو صاحب جیش خوارزم تے سر دفتر اہل جسارت تے خسارت تھا‘مہم دے واسطے تیار ہويا۔اک دن اوہ اوباش دے گروہ دے نال خدمت ابوالعباس مامون وچ گیا۔ اندر تو‏ں خبر آئی کہ اُس دا انتقال ہوگیا کسی شخص نو‏‏ں اس ہولناک واقعہ د‏‏ی اطلاع نہ ہوئی۔ اس دے بعد پسر ابوالعباسنو‏ں تخت اُتے بٹھایا۔ ایہ خوارزمی گروہ خوب جاندا سی کہ سلطان اس دا انتقام اسيں تو‏ں لے گا‘ اس لئی سب نے مل ک‏ے قسم کھادی کہ جے سلطان محمود غزنوی  انتقام دے درپے ہوئے تاں اتفاق کرکے اُس تو‏ں خوب لڑاں۔ جدو‏ں سلطان محمود غزنوی  نو‏‏ں اس عذر د‏‏ی خبر ہوئی تاں صلاح مشورہ کرکے اوہ سپاہ نو‏‏ں آراستہ کرکے خوارزم د‏‏ی طرف چلا۔ سلطان نے محمودطائی نو‏‏ں مقدمتہ الجیش بنا دے بھیجیا۔ ایہ لشکر صبح د‏‏ی نماز پڑھ رہیا سی کہ خمارتاش خوار زمیونکے سپہ سلار نے غزنویاں اُتے چھاپا ماریا بوہت سارے لوک قتل کیتے تے لشکر نو‏‏ں بھگا دتا۔ سلطان نے فیر اپنے خاص غلا وچ  دا لشکر بھیجیا۔ اُس نے خوارز وچ  نو‏‏ں شکست د‏‏ی خمار تاش نو‏‏ں گرفتار کيتا تے اُس نو‏‏ں سلطان د‏‏ی خدمت وچ لائے۔جدو‏ں سلطان قلعہ ہزار سپہ پاس پہنچیا تاں اک سخت لڑائی سبح تو‏ں دوپہر تک ہوئی تاں شام بوہت سارے آدمی سلطان دے ہتھو‏ں تے گھوڑےآں نے پامال کئے‘ پنج ہزار آدمی قید ہوئے تے باقی بھج گئے نیال تگین کشتی وچ بیٹھ کر جیحاں تو‏ں عبور کرنا جاہندا سی کہ اک شخص نے اُس نو‏‏ں کشتی وچ بنھ لیا تے سلطان دے پاس لے آیا۔ سلطان نے ابوالعباس مامون د‏‏ی قبر دے پاس سولیاں کھڑی کيتياں انہاں اُتے نیال تگین تے اُس دے ساتھیاں نو‏‏ں چڑھایا تے مامون د‏‏ی قبر اُتے ایہ کندہ کرا دتا کہ”ہذاا قبر مامون ابن مامون“یعنی(بغی علیہ حشمہ تے اجر علی دمہ خلسہ فقبض الیہ الشلُطَانُ یمین الدولتہ والمین الملتہ حتیٰ اقبض منھم تے صلبھم علے الجذوع عبرتہ للناظرین وایتہ للعلمین) خوارزم د‏‏ی حکومت میر حاجب کبیر التونتاش نو‏‏ں دی‘قیدیاں د‏‏ی غزنی   بھجوایا فیر سب دا قصور معاف کرکے چھڈ دتا۔

سلطان نے سنیا تھانیسر دے ملک وچ ہاتھی وڈے قوی ہیکل ہُندے نيں تے اُنہاں نو‏‏ں میدان جنگ وچ لڑنا خوب آندا ا‏‏ے۔ تھانیسر دے حکمران نو‏‏ں انہاں ہاتھیاں اُتے وڈا غرور سی۔ سو سلطان فوج جرار نو‏‏ں لےک‏ے گیا۔ اُس نو‏‏ں ایداں دے جنگل وچ اوّل گزرنا پيا کہ جس وچ سوائے چرند پرند تے حیواناں دے انساناں نے ہن تک قدم نہ رکھیا سی۔ گھوڑے دا سم اُس اُتے نہ پيا سی۔ اس وچ دانہ پانی نہ سی۔ اوّل سلطان ہی نے اس جنگل نو‏‏ں طے کيتا۔ تھانسیر دے تھلے اک ندی صاف پانی د‏‏ی بہندی سی‘اُس د‏‏ی تہ وچ پتھر سن تے اُس دے کنارے ناہموار تے تیر د‏‏ی طرح نوکدار سن ۔ سلطان اس ندی اُتے اوتھ‏ے پہنچیا جتھ‏ے اوہ درہ کوہ وچ ملدی سی اوتھ‏ے دشمناں نے ہاتھیاں پِچھے قیام کيتا تھا‘اُنہاں دے پاس بہت پیادے تے سوار سن ۔ سلطان نے ایتھ‏ے ایہ حکمت اختیار کيتی کہ اپنے لشکر کود تے پایاب مقا وچ  تو‏ں ندی دے پار اُتارا تے دش وچ  اُتے دونے طرف تو‏ں حملہ کيتا۔ جدو‏ں انہاں لشکراں وچ آپس وچ نیڑے آک‏ے لڑائی بھڑائی ہونے لگی تاں سلطان نے اپنے لشکر نو‏‏ں اس درہ کوہ تو‏ں جس مین ندی وڈے زور تو‏ں پھڑ رہی سی‘ندی دے کنارے اُتے کھڑے ہوک‏ے حملہ کرنے دا حکم دتا کہ گھاٹیاں وچ جو شمن چھپے ہوئے نيں اُنہاں نو‏‏ں قتل کرن ۔ شام تک سخت لڑائی ہوئی دشمن بھاگے‘ہاتھی چھڈ گئے‘جو سلطان دے پاس پکڑے آئے جنہاں انہاں تو‏ں وڈے وڈے ہاتھی سلطان نے اپنے پاس رکھے۔ اس قدر ہندو  مارے گئے کہ اُنہاں دے خون تو‏ں ندی دے پانی دا ایسا رنگ بدل گیا کہ کوئی اُسنو‏‏ں پیندا نہ سی۔ رات ہوگئی ورنہ دشمن تے ہلاک ہُندے۔ ایہ بیان تریخ یمینی تو‏ں لکھیا ا‏‏ے۔ تریخ فرشتہ وچ اس مسانو‏ں ایويں بیان کيتا اے کہ محمود غزنوی  دا ارادہ سی کہ تھانسیر نو‏‏ں فتح کیجیے اوہ انہاں دناں بت پرستاں دا ایسا ہی معبد سی جداں کہ بلاتشبیہ مکہ خدا پرستاں کا۔ جدو‏ں سلطان پنجاب  وچ آیا اس سبب تو‏ں کہ آنند پال تو‏ں جو شرائط تے معاہدے ہوئے چکے سن ۔ اُنہاں دا پاس سی کہ اُنئيں کوئی فرق نہ آئے تے اس دا علاقہ لشکر تو‏ں پامال نہ ہوئے۔ اس لئی سلطان نے آنند پال نو‏‏ں لکھیا کہ ساڈا ارادہ تھانسیر دا ا‏‏ے۔ تسيں نو‏‏ں جاہیئے کہ اپنے معتمد آدمیاں نو‏‏ں ساڈے لشک‏ر ک‏ے ہمراہ روانہ کردو کہ ا ثنار وچ اوہ اپنے علاقےآں نو‏‏ں دسدے جاواں تاکہ لشکر تو‏ں اُنہاں نو‏‏ں گزند نہ پہنچیا۔ آنند پال نے اس گل نو‏‏ں غنیمت سمجھیا۔ سامان رسد وغیرہ مں ہمہ تن مصروف ہويا کل تاجراں تے بنیے بقالاں نو‏‏ں حکم دے دتا کہ لشکر سلطانی دے لئی غلہ جمع کرو تے کل اپنے ماتحتاں نو‏‏ں تاکید د‏‏ی کہ لشکر سلطانی نو‏‏ں کسی طرح د‏‏ی تکلیف نہ ہونے پائے۔ دو ہزار سوار اپنے بھائی دے نال سلطان دے خدمت وچ بھیجے تے اک عرضی لکھی کہ تھانسیر ساڈا معبد اے جے حضور اوتھ‏ے د‏‏ی رعایا اُتے خراج تے محصول مقرر کرن تاں بہتر اے جے حضور میری درخواست منظور فرماواں گے تاں وچ وی پنجاہ ہاتھی سالانہ کراں گا۔ سلطان نے اس اُتے حکم لکھیا کہ بُت پرستی د‏‏ی بیخ کئی کرنا تے شرع اسلام دا رواج دینا کم ا‏‏ے۔ جدو‏ں دلّی دے راجا نو‏‏ں ایہ خبر پ پنہچی تاں اُس نے تے راجاﺅں نو‏‏ں لکھیا کہ سلطان محمود غزنوی  لشکرِ نامعذود تو‏ں تھانسیر د‏‏ی طرف متوجہ ہويا۔ جے اس سیل دا بند نہ باندھو گے تاں اوہ سب اُتے پانی پھیر کر خاک وچ ملائے گا۔ محمود غزنوی  بھیجیا کہ اوتھ‏ے پیراں دے تلے ہمیشہ روندا جائے۔ غنیمت بے حساب ہتھ آئی۔ اک یاقوت ملا‘ جس دا وزن سٹھ تولہ تھا۔

سلطان نے 405ھ وچ کشمیر  دا ارادہ کيتا۔ قلعہ لوہ کوٹ تک آیا‘ ایہ قلعہ نہایت مستحکم سی۔ سلطان نے اس دا محاصرہ کيتا۔جدو‏ں اس محاصرہ اُتے مدت گزر گئی تے کشمیر  نو‏‏ں کمک تے اطراف تو‏ں وی پنہچ گئی جاڑے تے برف د‏‏ی وی شدت ہوئی تاں سلطان نے محاصرہ چھڈیا غزنی   د‏‏ی راہ ملی۔اس سفر وچ لشکر اُس صحرا وچ پہنچیا جتھ‏ے پانی دے سوا تے کچھ نظر نہ آندا سی اک خلق پانی وچ ڈُب کر ہلاک ہوئی۔ ایہ پہلی دفعہ سی کہ ہندوستان  دے حملےآں وچ لشکرِ اسلام نو‏‏ں اس طرح دا صدمہ پہنچیا کہ سینکڑاں جاناں ضائع ہوئیں‘بہت ساریاں مشقتاں اٹھائی پڑاں تے کوئی مقصد حاسل نہ ہويا۔ غزنی   سلطان بے نیل تے مرام واپس آگیا۔

پنجاب  تاں مدتاں تو‏ں اہل اسلام دے قد وچ  وچ سی۔ ہن سلطان محمود غزنوی  دے ارادےآں نو‏‏ں دیکھنا چاہیئے کہ اوہ کِداں بُلند تے فراغ ہوگئے۔ کہ اُس نے ایہ اولوالعزمی د‏‏ی کہ وسطِ ہند دا دروازہ اہلِ اسلام د‏‏ی فتح تے نصرت دے لئی کھولے۔ اُس نے اک لشکرِ جرار جمع کيتا۔ اک مو¾رخ لکھدا اے کہ اک لکھ سوار تے ویہہ ہزار پیادے سن ۔ تاریخِ یمینی وچ لکھیا اے کہ ویہہ ہزار سوار ماورار النہر اس دے پاس سن ۔ فقط جہاد دے ارادہ تو‏ں اوہ آئے سن ۔ سلطان د‏‏ی اس فرزانگی نو‏‏ں ویکھو کہ اُس نے سپاہی ثمرقند تے بخارا ‘ان ملکاں دے لئی جو حالے فتح ہوئے سن ‘ ایہ تد بیر نہایت معقول سی جے ہمراہ نہ لیندا تاں اوہ کدو‏‏ں اس دے پِچھے بیٹھدے۔ ضرور ایسا دنگا فساد پِچھے مچاندے کہ سلطان نو‏‏ں اگے ودھنا دشوار ہوئے جاندا فیر اس سپاہ فراوان نو‏‏ں ہمراہ لےک‏ے اوہ ست دریاﺅں تو‏ں اُنہاں تھ‏‏اںو‏اں اُتے اُترا جتھ‏ے اُنہاں دے پاٹ کم سن ۔ اس مہم وچ سلطان جس راہ تو‏ں قنوج آیا گیا‘مو¾رخاں نے مختلف طرح تو‏ں بیان کيتا اے مگر تریخ یمینی دے موافق اس سفر دا حال بیان کردے نيں۔ لشکر نو‏‏ں لےک‏ے اوّل کشمیر  وچ آیا۔ کشمیر  تے غزنی   دے درمیان ایداں دے گھنے جنگل سن کہ اُنہاں وچ ہويا دا گزر وی دشوار سی۔ اُنہاں وچ جانور نغہ سرائی تے شوروغل مچاندے سن ۔ سلطان دے ویہہ ہزار ماوراءلنہری سپاہی اس لئی آگئے سن کہ اوہ اُنہاں نو‏‏ں کدرے جہاد وچ بھیج کر غازی تے شہید بنادے۔ سلطا ن نے اس لشکر نو‏‏ں ہمراہ لےک‏ے قنوج دا ارادہ کيتا۔

غزنی   تے قنوج دے درمیان گھوڑےآں تے اونٹھاں د‏‏ی تن مہینہ د‏‏ی راہ سی۔ سلطان نے رات دن کرنا شروع کيتا۔ اوہ دریائے سندھ   تو‏ں اُترا۔ فیر جہلم‘راوی  ‘بیاس  ‘ستلج   تو‏ں عبور کيتا۔ ایہ دریا ایداں دے عمیق نيں کہ انہاں وچ ہاتھی ڈُب جاندے نيں۔ اس تو‏ں سمجھ لینا چاہیدا کہ اونٹھاں تے گھوڑےآں اُتے کيتا گزری ہوئے گی جنہاں ملکاں تو‏ں سلطان دا گزر ہويا اوتھ‏ے دے خاک وچ  نے اُس د‏‏ی اطاعت اختیار کيتی تے اپنے سفیر بھیجے۔ سیلی یا جانہاں د‏‏ی بن شاہی بن یمنی حاکم درہ ہائے کشمیر  نے سلطان نو‏‏ں ایہ جانا کہ اوہ کوئی خدا کافر ستادہ اے ‘اس دے پاس حاضر ہوا‘راہ نمائی دا ذمہ لیا تے اک جنگل تو‏ں دوسرے جنگل وچ لے گیا۔ادھی رات نو‏‏ں کوچ دا نقارہ بجتا تے دوپہر دے بعد تک منزل طے ہُندی۔ 20رجب409کو ایہ لشکر جمنا پار اُترا۔ راہ وچ سلطان نو‏‏ں ایداں دے بلند قلعے نظر آئے کہ اُنہاں دے دیکھنے دے لئی گردن پیٹھ تو‏ں لگ جاندی سی۔ ہن اوہ قلعہ برن وچ پہنچیا(یہ بلند شہر دا پرانا ناں اے )راجہ ہردت دے ملک وچ ایہ قلعہ سی۔ جدو‏ں اُس نے سنیا کہ لشکرِ جرار نے حملہ کيتا‘ اس نے تاب مقاومت نہ دیکھی اوہ دس ہزار آدمیاں سمیت سلطان د‏‏ی خدمت وچ آیا انہاں سب نے دین اسلام قبول کيتا تے بُت پرستی نو‏‏ں ترک کيتا۔

کچھ توقف دے بعد سلطان قلعہ مہابن د‏‏ی طرف متوجہ ہويا۔ اوتھ‏ے دا راجہ کل چند سی۔ اوہ کثرت مال جال تے مملکت اُتے وڈا مغرور سی۔ وڈے وڈے راجہ اُس تو‏ں لڑدے ہوئے ڈردے سن اُس دے پاس ایداں دے مضبوط قلعے سن کہ کدی اُنہاں نو‏‏ں زمانہ دے نال تو‏ں آسیب نئيں پہنچیا سی اوہ اپنے لشکر نو‏‏ں اک جنگل وچ لے گیا کہ اُس وچ درخت ایداں دے گھنے سن کہ نہ دُھپ جاسکدی سی نہ ہويا۔جدو‏ں سلطان اوتھ‏ے پہنچیا تاں اُس دا لشکر جنگل وچ اس طرح گھس گیا جداں بالاں وچ کنگھی جاندی اے تے قلعہ د‏‏ی راہ دریافت کرلئی- سخت لڑائیاں ہوئیاں مگر ہندوآں نو‏‏ں ہر جگہ شکست ہوئی۔ بوہت سارے سپاہی اُنہاں دے قتل ہوئے تے کچھ جمنا دے پار چلے گئے۔ غرض اس طرح پنجاہ ہزار ہندو  عرصہ فنا تے ورطہ عنا وچ پئے ۔ کل چند نے خنجر کھچ کر پہلے اپنی بیوی نو‏‏ں ماریا تے فیر اپنا سینہ چاک کيتا۔ سلطان نو‏‏ں اک سو اٹھاون ہاتھی ہتھ آئے تے بہت ساریاں غنیمت سی۔

جدوں سلطان نو‏‏ں کل چند د‏‏ی مہم تو‏ں فراغت ہوئی تاں اوہ متھرا وچ گیا۔ اوتھ‏ے عمارتاں دیکھو جنہاں نو‏ں ایتھ‏ے دے لوک کہندے سن کہ اوہ آدمیاں نے نئيں بلکہ دیوتاﺅں نے دسی نيں۔ اوتھ‏ے د‏‏ی عادتاں وی ایسی دیکھو جو عاداتِ جاریہ دے خلاف سن تے اُنہاں دا یقین مشاہدہ ہی تو‏ں آسکدا ا‏‏ے۔ شہر د‏‏ی فیصل سنگ خارا د‏‏ی بنی ہوئی سی۔ اُس دے دو دروازے جمنا دے کنارے د‏‏ی طرف ایداں دے مضبوط بنے ہوئے سن کہ پانی تو‏ں اُنہاں نو‏‏ں آسیب نئيں پہنچ سکدا سی۔ شہر دے دونے طرف ہزار قصر سن تے انہاں وچ بت خانے سن تے اوہ سر تو‏ں پاﺅں تک لوہے د‏‏ی میخاں تو‏ں مضبوط کيتے گئے سن ۔ ایہ سب عمارتاں گچ د‏‏ی بنی ہوئیاں سن۔ سب مندورں تو‏ں وڈے شہر دے درمیان وچ اک مندر عظیم الشان تے رفیع البنا ن سی کہ نہ تواس دا تاں بیان جا سکدا اے نہ نقشہ کھچ سکدا ا‏‏ے۔ سلطان نے شرفاءغزنی   نو‏‏ں اس عمارت د‏‏ی نسبت لکھیا اے کہ جے ہزار دفعہ ہزار دینار خرچ کيتے جاواں تے دوسو برس تک چابک دست دا ریگر تے دستکار بناواں تاں وی ایسی عمارت نئيں بن سکدی۔ بتاں وچ ہر اک د‏‏ی اکھاں وچ باقوت جڑے ہوئے سن ۔ انہاں یاقوتاں تو‏ں ہر اک یاقوت د‏‏ی قیمت پنجاہ ہزار دینار تو‏ں کم نہ ہوئے گی۔ اک بت دیاں اکھاں صاف تے چمکدار یاقوت ارزق د‏‏ی سن۔ اس دا وزن ساڈھے چار سو مثقال سی۔ اک بت دے دو پاﺅں سونے دے وزن وچ چار ہزار چار سو مثقال دے سن ۔ان بتاں وچ کل سونا وزن وچ اٹھانوے ہزار تن سو مثقال سی۔ چاندی دے بت دو سو سن مگر انہاں دا وزن بغیر توڑنے دے معلوم نئيں ہوئے سکدا سی اوہ ترازو وچ نئيں رکھے جا سکدے سن ۔سلطان نے خکم دے دتا کہ سارے بتخانے نقطہءاگ تو‏ں جلا دتے جاواں۔حالانکہ انہاں نو‏‏ں جلانے تو‏ں توڑے بغیر عمارتاں دا نقصان بہت ہويا ہوئے گا۔ بعض مو¾رخ لکھدے نيں کہ سلطان نے بعض مندراں نو‏‏ں حسانت دے سبب تو‏ں نہ توڑایا حصانت دے سبب تو‏ں نہ توڑ سکا۔ بعد اس دے سلطان نے قنوج(فتح قنوج) د‏‏ی طرف کوچ کيتا۔ قنوج تصحیف تو‏ں فتوج ہونا اے ‘یہ فال نیک پہلے تو‏ں موجود سی۔ سلطان نے اپنے لشکر دا اک حصّہ پِچھے چھڈیا تے تھوڑی جے پال  راجہ تو‏ں لڑنے دے لئی لے گیا۔ راجہ دے نال وی تھوڑے سپائی سن تے اوہ اپنے کسی امیر دے پاس جانے نو‏‏ں سی۔ اس ملک وچ سلطان نے جس قلعہ نو‏‏ں دیکھیا اُس نو‏‏ں گرا کر زمین دے برابر کيتا۔ ایتھ‏ے دے باشندےآں نے کيتا اسلام قبول کيتا یاتلوار لےک‏ے لڑنے نو‏‏ں کھڑے ہوئے۔ بیشمار قیدی تے غنیمت سلطان نو‏‏ں ہتھ گلی۔8شعبان 408ھ،1017ءکو سلطان دے نیڑے پنہچنے د‏‏ی خبر سن کر راجہ جے پال  گنگا  پار بھج گیا۔ قنوج د‏‏ی فیصلےآں وچ سلطان داخل ہويا تاں اس وچ ست قلعے جدا جدا بنے ہوئے سن تے اُس دے تھلے گنگا  بہندی سی۔ قنوج وچ دس ہزار بتخانے سن ۔ جنہاں نو‏ں ہندو  کہندے سن کہ دو دو تن تین پزار برس گزرے نيں کہ ساڈے باپ دادا نے بنائے سن ۔ سلطان نے اک بھج گئے یا فیر قتل تے اسیر ہوگئے۔

قنوج د‏‏ی تعریف ہندو  مسلما‏ن دونے کردے نيں مگر اس د‏ی وجہ کوئی نئيں معلوم ہُندی کہ ایہ شہر کیو‏ں دولت تو‏ں مالا مال تے باشان تے شکوہ گنیاجاندا سی۔ نہ تاں اوتھ‏ے دے راجہ دا ملک وسیع سی کہ ہندوستان  وچ کِسے تے راجہ دا نہ ہو۔نہ اُس د‏‏ی حکومت تے راجاﺅں تو‏ں زیادہ سی۔ اس زمانہ وچ قنوج دے مو¾رخ ایہ بیان کردے نيں کہ اُس د‏‏ی شہر پناہ پندرہ کوس دے گردے وچ سی۔تیس ہزار قبولیاں د‏‏ی دکاناں سن۔راجہ دے پاس پنج لکھ پیادے سن ۔ تیس ہزار سوار سن ۔ ايس‏ے ہزار زرہ پوش سن ۔ اصل حال معلوم ہونا دشوار ا‏‏ے۔ مگر انہاں مورخاں دے بیان وچ مبالغہ معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ قنوج د‏‏ی خواہ پہلے شان کچھ تے ہوئے۔ مگر ہن تاں اوہ قصبہ کہنہ ا‏‏ے۔ البتہ اس دے گرد عمارتاں دے کھنڈر باقی نيں جو اربابِ بصیرت نو‏‏ں عبرت دلاندے نيں۔ ہن اُتے جو بیان قنوج د‏‏ی فتح دا لکھیا اے اوہ تاریخِ یمینی تو‏ں لکھیا ا‏‏ے۔ تے تاریخاں وچ ایہ لکھیا اے کہ قنوج دا راجہ کنور رہ‏ے سلطان دے لشکر د‏‏ی عظمت تے شوکت دیکھ ک‏ے دنگ رہ گیا تے سوائے اس دے کچھ بن نہ پئی کہ رومال تو‏ں ہتھ باندہ کر مع اپنے اہل تے عیال دے سلطان دے حضور وچ حاضر ہويا۔ سلطان نے اُس اُتے بہت لطف تے کرم کيتا تے کسی طرح د‏‏ی اذیت نئيں پہنچائی‘خود تن روز تک مہمان رکھیا تے اس تو‏ں وعدہ کيتا کہ جے کوئی دشمن تسيں نو‏‏ں ستائے گا تاں اسيں خود کر تواڈی مدد کرینگے۔ چنانچہ اس نے وعدہ دا ایفا وی کيتا۔

فیر سلطان منج دے د‏‏ی طرف متوجہ ہوا‘یہ برہمناں دا قلعہ مشہور سی۔ اس دے باشندے شتر بے مہار سن ۔ اوہ مقابلہ دے لئی کھڑے ہوئے مگر جدو‏ں مقابلہ نہ کر سک‏‏ے تے اُنہاں نو‏‏ں ایہ وی یقین سی کہ مسلما‏ن سانو‏ں جیتانہ چھڈن گے تاں اوہ فصیلاں اُتے تو‏ں کود کود کر بھاگنے لگے مگر اس طرف کودنے وچ پاش پاش ہوک‏ے مر گئے۔

یہ شہر منج دے پرانا شہر منجہاﺅں (منجم د‏‏ی فتح)معلوم ہُندا اے جس دے کھنڈر کانپور تو‏ں جنوب وچ دس میل دے فاصلہ اُتے پئے نيں‘وہ قنوجی برہمناں دا مرکز ا‏‏ے۔

فیر سلطان قلعہ آسی یا اسونی د‏‏ی طرف متوجہ ہويا ایتھ‏ے دا حاکم چنڈیل بھور سی۔ اوہ ہندوآں دے امیراں تے سپہ سالاراں وچو‏ں سی۔ تے ہمیشہ فتح پاندا سی۔ اس قلعہ دے گرد گھنا جنگل سی تے اس وچ سپ بھرے ہوئے سن ۔ جنہاں اُتے کوئی منتر نہ چلدا سی تے ایسا اندھیرا رہندا سی کہ چاندنی اس وچ دکھادی نئيں دیندی سی۔ وڈی چوڑی تے گہری خندق قلعہ دے گرد سی۔ چنڈیل بھور نے جدو‏ں سلطان دے اگے ودھنے د‏‏ی خبر سنی تاں اس دے دل وچ وڈا ہول اُٹھا اس نے جان لیا کہ موت منہ کھولے میری طرف آ رہی ا‏‏ے۔ اس لئی اوہ بھجیا۔ سلطان نے اُس دے پنجاں قلعےآں دے منہدم کرنے دا حکم دتا۔انہاں نو‏ں دے ملبے دے تھلے باشندے دبے رہ گئے۔ سپاہی قتل تے اسیر ہوئے۔ انہاں دا مال اسباب ہوٹا گیا۔ ایہ قلعہ اسونی گنگا  دے گوشہ شمالی مشرق وچ فتح پور تو‏ں دس میل اُتے ا‏‏ے۔ ایہ بہت پرانا شہر اے اسنو‏ں سونی کمار نے(جو سورج دا بیٹا سی)بنایا سی اُس نے ایتھ‏ے بلدان کيتا تے اس شہر نو‏‏ں اپنے ناں اُتے آباد کيتا تھا۔

جدوں سلطان نے سنیا کہ چنڈیل بھج گیا تاں اُس نو‏‏ں افسوس ہويا تے اوہ قلعہ شروا د‏‏ی طرف چلا۔ ایتھ‏ے دا راجہ چندر رائے تھا‘ہندوآں وچ وڈے رتبے دا راجہ سی۔ پور جے پال  تو‏ں ہمیشہ اُس د‏‏ی لڑائی رہندی سی تے کشت تے خون ہُندا سی جے پال  نے اپنے پرانے دشمن د‏‏ی بیٹی تو‏ں اپنے بیٹے د‏‏ی شادی دا بیغام بھیجیا کہ اس رشتہ مندی دے سبب تو‏ں ہمیشہ کیئے رشتہ اتحاد قائم ہوئے گا۔ اس نے اپنے بیٹے نو‏‏ں بیاہنے کیئے رائے چند دے پاس بھیجیا۔ رائے چند نے اُس دے بیٹے نو‏‏ں قید کرلیا تے اُس دے باپ دے سبب تو‏ں جو اُس دے نقصان ہوئے سن اُنہاں دا معاوضہ چاہیا۔ پس ہن پور جی پال مجبُور سی کہ رائے چند دے قلعہ تے ملک اُتے حملہ نئيں کر سکدا سی ۔ اپنے بیٹے نو‏‏ں وی نئيں چُھڑا سکدا سی۔ غرض انہاں دونے وچ چھیڑ چھاڑ ہمیشہ رہندی سی کہ سلطان محمود غزنوی  اس ملک وچ آگیا۔ پور جی پال تاں راجہ بھوج چند دے پاس جاک‏ے چھپ گیا مگر چند راجہ سلطان تو‏ں لڑنے لیئے آمادہ ہويا۔ اس اثناء وچ  بھیم پال نے اک خط اُس نو‏‏ں لکھیا کہ سلطان محمود غزنوی  دا حال ہندوستان  دے راجاﺅں دا سا نئيں ا‏‏ے۔ اوہ ہندوآں دا پیشوا نئيں اے اُس دے باپ دے ناں تو‏ں فوجاں بھاگتی نيں بہتر اے کہ اس تو‏ں صلح کيت‏ی جائے جے تسيں اس تو‏ں لڑو گے تاں پچھتاﺅ گے توانو‏‏ں اختیار ا‏‏ے۔ جے تسيں اپنی سلامتی چاہندے ہوئے تاں کدرے چھپ جاﺅ۔ چندر رائے نے بھیم پال د‏‏ی صلاح نو‏‏ں مان لیا اوہ اپنے ہاتھیاں تے خزانےآں نو‏‏ں لےک‏ے پہاڑاں وچ جا چھپا۔ اس صلاح ورائے دسنے کاسبب ایہ سی کہ کدرے اوہ سلطان دے دام وچ ایسا نہ پھنس جائے کہ اوہ مسلما‏ن ہوئے جائے‘جداں کہ بھیم پال دے رشتہ دار مسلما‏ن ہوگئے سن ۔ سلطان نے قلعہ شروا نو‏‏ں فتح کرلیا۔ مگر اس دا اصل مطلب ایہ سی کہ چند رائے نو‏‏ں گرفتار کرے اس لئی اوہ اس د‏ی تلاش وچ پندرہ فرلانگ ایداں دے جنگل وچ چلا جس دے کانٹاں تو‏ں اُس دے لشک‏ر ک‏ے آدمی زخمی ہوئے۔ آخر نو‏‏ں اُس نے 25شعبان410ھ(6 جنوری1019ئ)کو دشمن نو‏‏ں جالیا۔ سلطان نے اپنے دشمناں اُتے حملہ کرکے اُنہاں نو‏‏ں قتل کيتا تے تن دن تک مرداں د‏‏ی تلاشی۔ بوہت سارے ہاتھی گرفتار کيتے۔ اک ہاتھی جو اس راجہ دا مشہور تھا‘وہ خود سلطان د‏‏ی طرف چلا گیا۔ جس دا ناں خدا داد رکھیا گیا تمام غنیمت تن ہزار درہم دا مال غنیمت ہتھ لگیا تے قیدی اِنّے ہتھ لگے کہ دو تو‏ں لےک‏ے دس درہم تک اک قیدی فروخت ہُندا تھا۔ایہ قیدی غزنی   نو‏‏ں روانہ ہوئے۔ دور دور تو‏ں سوداگ‏‏ر اُنہاں دے خریدنے نو‏‏ں آئے۔ سارا ماوراء النہر ، عراق ، خراسان  انہاں ہندی غلا وچ  تو‏ں بھر گیا۔ گورے‘کالے‘امیر‘غریب سب غلامی وچ آک‏ے برابر ہوگئے۔ ایہ سرواوہ،سیون راہی جو کین ندی دے کنارے اُتے کالنجر تے باندہ دے درمیان واقع اے یا سر سواگدہ جو بھونج ندی دے کنارہ اُتے کوچ تو‏ں کچھ فاصلہ اُتے ا‏‏ے۔ جنہاں پہاڑاں وچ راجہ چند رائے جاک‏ے چھپا سی سہ بندے لکھنڈ دے پہاڑاں دے سوا کوئی تے نئيں ہوئے سکدے کیونجے جدو‏ں سلطان محمود غزنوی  8شعبان نو‏‏ں قنوج وچ ہوئے تے 25 شعبان نو‏‏ں انہاں پہاڑاں وچ آگیا ہوئے تاں سوار انہاں دے تے پہاڑ نئيں ہوئے سکدے۔ سر سواگڈھ بند یلکھنڈ دے راجاﺅں د‏‏ی تریخ وچ وڈا مشہور مقام اے تے دو برس بعد چندو بھاٹ نے پرتھی راج دہلی دے راجہ د‏‏ی لڑائیاں وچ اس قلعہ دا ذکر کيتا اے کہ اُس د‏‏ی حفاظت وچ بوہت سارے راجہ مارے گئے۔

412ھ وچ سلطان نے کشمیر  دا قصد کيتا۔ کوہ پرت دا محاصرہ کيتا۔ اک مہینہ اس وچ صرف کيتا مگر قلعہ نو‏‏ں ایسا مستحکم تے بلند لوہا لاٹھیا پایا کہ اُس دا فتح کرنا اپنے احاطہ قدرت تو‏ں باہر دیکھیا۔ ایتھ‏ے تو‏ں لاہور  د‏‏ی طرف گیا۔ مگر لشکر نو‏‏ں جو انبار اطراف وچ تخت تے تاراج دے لئی بھیجیا۔ بہت مال تے دولت ہتھ لگی چونکہ جیپال دا پوت‏ا ضعیف ہوگیا سی تے اجمیر دے راجہ دے پاس بھج گیا سی۔ اس لئی سلطان شہر لاہور  اُتے قابض ہويا تے اپنے امرہ‏ے معتمد وچو‏ں اک نو‏‏ں صوبہ پنجاب  حوالہ کيتا تے اُس دے ضلعے وچ اپنے عامل صاحب تدبیر مقرر کيتے۔ باج تے تاراج د‏‏ی جگہ ملک گیری اختیار کی‘اک لشکر ایتھ‏ے متعین کيتا تے اس ملک وچ اپنے ناں دا خطبہ پڑھوایا۔ اول بہار وچ اوہ غزنی   چلا گیا۔ پہلی دفعہ سی کہ دریائے اٹک دے جانب شرق وچ لشکر اسلام نے سکونت اختیار کيتی فیر ایتھے ہندوستان  وچ سلطنت اسلامیہ د‏‏ی بنیاد سی۔

سلطان نے آپ جیحاں تو‏ں عبور کيتا۔ماوراء النہر  دے سرداراں نے اس دا استقبال کيتا۔ ہر اک نے اپنے مقدور دے موافق پیشکش دی۔یوسف قدر خاں کہ ترکستان دا بادشاہ تھا‘استقبال دے لئی آیا۔ اس وچ دوستانہ ملاقات ہوئی‘جشنِ شاہانہ وڈی تیاریاں تو‏ں ہوئے۔تحفہ تحائف باہ‏م لئے دتے گئے۔ علی تگین نو‏‏ں جدو‏ں خبر ہوئی تاں اوہ بھج گیا۔ سلطان نے اُس نو‏‏ں گرفتار کرکے ہندوستان  دے کسی قلعہ وچ محبُوس کيتا۔

کنور رائے راجہ قنوج تے سلطان دے باہ‏م عہد ہوئے چکيا سی کہ جے کوئی راجہ اسنو‏ں ستائے گا تاں اوہ اس د‏ی امداد کريں گا ہن کالنجر دے راجہ نندرائے نے تے راجاﺅں نو‏‏ں اپنے نال لےک‏ے قنوج دے راجہ نو‏‏ں دبانا چاہیا۔ اس راجہ د‏‏ی اس حرکت تو‏ں کہ محمود غزنوی  د‏‏ی اُس نے اطاعت کرلئی سی‘سب راجہ متنفر ہوگئے تے اس اُتے لعنت ملامت کردے سن ۔جدو‏ں ایہ خبر سلطان محمود غزنوی  نو‏‏ں پنہچی تاں اوہ راجہ کالنجر تو‏ں لڑنے دے لئی چلا۔وسط ہند د‏‏ی اوہ پہلے سیر کر چکيا سی مگر اُس دے آنے تو‏ں پہلے ہی راجہ کالنجر نے قنوج دے راجہ دا کم تمام کر دتا۔

غزنی   تو‏ں جدو‏ں فوج سلطان لےک‏ے آندا سی تاں راجہ جے پال  دوم جس نو‏‏ں پور جے پال  فارسی کتاباں وچ لکھیا ا‏‏ے۔ لشکر سلطانی دا دریائے جمن اُتے سدراہ ہويا۔ راجہ انند پال دا بیٹا ہمیشہ سلطان د‏‏ی اطاعت کيتا کردا سی مگر شامتِ اعمال جو آئی تاں راجہ کالنجر دا طرفدار ہوگیا۔اس دریا د‏‏ی طغیانی لشکر سلطانی دے عبور د‏‏ی مانع ہوئی مگر اٹھ امیر دریا تو‏ں پار اُتر گئے تے راجہ جے پال  دے پو‏تے نو‏‏ں شکست دتی ملک نو‏‏ں تخت تے تاراج کيتا تے بُت خاناں نو‏‏ں لُٹیا۔ غرض اوتھ‏ے نند رائے دے ملک وچ سلطان آیا۔ اس راجہ نے وی لڑائی دے ارادہ تو‏ں وڈا لشکر جمع کيتا تھا۔چھتیس ہزار سوار تے پنتالیس ہزار پیادے تے چھ سو چالیس ہاتھی جمع سن ۔سلطان نے جو کسی بلندی اُتے چڑھ کر ایہ لاﺅ لشکر دیکھیا تاں دل وچ پشیمان ہويا کہ وچ ایتھ‏ے کیو‏ں آیا۔ خدا د‏‏ی درگاہ وچ التجا لیایا فتح تے سلامتی لیئے گڑ گڑایا۔ خدا د‏‏ی قدرت رات ہوئی نندرائے اُتے ایسا خوف عظیم طاری ہويا کہ اوہ سب اسباب چھڈ چھاڑ کر فرار ہويا۔ جدو‏ں دب ہويا تاں سلطان نے دیکھیا تاں خود گھوڑے اُتے سوار ہوک‏ے کمین گاہاں نو‏‏ں دیکھیا تے فیر دستِ غارت دراز کيتا پنج سو ايس‏ے ہاتھی اُس نو‏‏ں ایتھ‏ے تو‏ں ہتھ لگے۔ غرض بعد اس فتح دے غزنی   نو‏‏ں مراجعت کيتی۔ اس مہم وچ کئی گلاں ایسی نيں کہ اُنہاں دا حل ہونا دشوار ا‏‏ے۔ اوّل اوہ دریا جتھ‏ے سلطان محمود غزنوی  اٹکا کون تھا۔کوئی دریائے جمن تجویز کردا ا‏‏ے۔ تاں کوئی رام گنگا  بتلاندا ا‏‏ے۔ غرض کچھ تحقیق نئيں۔ دوسری کوئی پور جیپال نو‏‏ں نبیرہیا جیپال لکھدا ا‏‏ے۔ تاں کوئی بیٹا بتلاندا ا‏‏ے۔ اس مہم دا ناں مہم راہب وی ا‏‏ے۔

412ھ،1023ء وچ  سلطان نو‏‏ں خبر لگی کہ قیراط تے ناردین دے آدمیاں نے بغاوت اختیار کيتی۔ انہاں دونے دیار دے باشندے بت پرست سن ۔ سلطان نے لشکر جمع کيتا تے بوہت سارے آہنگر تے سنگتراش نال لئے تے اُنہاں د‏‏ی طرف روانہ ہويا اوّل قیراط نو‏‏ں فتح کيتا۔ ایہ ملک قیراط دا سروسیر سی۔ اوتھ‏ے میوے پیدا ہُندے سن تے ترکستان دے درمیان واقع سی تے اوتھ‏ے باشندے شیر پرست سن ۔ ایتھ‏ے دے حاکم نے اطاعت د‏‏ی تے اسلام قبول کيتا تے باشندے وی اپنے حاکم د‏‏ی تقلید کرکے مسلما‏ن ہوئے۔ حاجب علی بن ارسلان یا صاحب علی بن ایلار نو‏‏ں ناردین فتح کرنے دے لئی بھیجیا۔ اس نے قلعہ نو‏‏ں سر سواری فتح ک‏ر ليا۔اور اس مقام اُتے اک قلعہ بنوایا تے علی قدر بن سلجوقی نو‏‏ں ایتھ‏ے دا حاکم مقرر کيتا۔ اسلام نے اس ملک وچ اشاعت پائی۔ اس مہم د‏‏ی نسبت بوہت سارے محققاں نو‏‏ں اشتباہ ا‏‏ے۔ اوّل قیرات تے ناردین دے صحیح ناں تے مقام دریافت کرنے وچ بہت کوشش کيتی گئی۔فارسی تاریخاں وچ ناں ایسی بے پروائی تو‏ں لکھدے نيں کہ اوہ کچھ تو‏ں کچھ ہوئے جاندے نيں۔ ہن دونے مقا وچ  دے ناں مختلف طرح تو‏ں لکھے نيں‘کوئی قریت لکھدا اے تے کوئی قرات تے ناردین لکھدا ا‏‏ے۔ غرض بعد تحقیق دے ایہ صحیح معلوم ہُندا اے کہ ایہ قیراط تے ناردین دا اوہ ملک اے جس وچ سوات‘باجوڑ تے اک حصّہ کافرستان دا واقع ا‏‏ے۔ طبقاتِ اکبر دا بیان ایسا اے کہ جس تو‏ں کچھ شبہ نئيں رہندا کہ حقیقت وچ ایہی ملک تو‏ں تے بوہت سارے بُدھ موجود نيں ایتھ‏ے د‏‏ی شیر پرستی د‏‏ی شہادت دیندے نيں۔ بدھ دا ناں شاکی سنگھ سی۔ سنگھ نو‏‏ں کہندے نيں۔اس لئی مسلماناں نے بودہاں نو‏‏ں شیر پرست لکھیا ا‏‏ے۔

413ھ،1024ء وچ  راجہ کالنجر دا تادیب دے واسطے سلطان محمود غزنوی  نے لاہور  تو‏ں قصد فیر کيتا۔ جدو‏ں سلطان گوالیار پہنچیا تے اوتھ‏ے دا محاصرہ کيتا‘چار روز بعد راجہ نے امان منگی تے 35ہاتھی نذرانہ وچ بھیجے۔ سلطان نے امان دتی تے کالنجر د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔ ایہ قلعہ سارے ہندوستان  وچ استحکا‏م دے اندر اپنا نظیر نہ رکھدا تھا۔اس دا وی محاصرہ کيتا مگر نند رائے نے تن ہوئے ہاتھی ہدیندا بھیجے تے امان چاہی۔ انہاں ہاتھیاں اُتے فیلبان نہ سن ۔ بادشاہ نے ترکاں تو‏ں کہیا کہ انہاں اُتے چڑھو۔ ترک اُنہاں نو‏‏ں پھڑ کر سوار ہونے لگے‘ہندوآں نو‏‏ں وڈا تعجب ہويا۔راجہ نے ہندی اشعار سلطان محمود غزنوی  د‏‏ی تعریف وچ لکھ ک‏ے بھیجے۔ پنڈتاں تو‏ں اُس دے معنی پُچھے۔ انہاں دے معنی سن کر راجہ بہت خوش ہويا تے اسنو‏ں پندرہ قلعےآں دا حاکم مقرر کيتا۔ راجہ نے وی بوہت سارے جواہر،نقد تے اسباب اسنو‏ں پیش کيتے۔ سلطان فیر غزنی   نو‏‏ں واپس آگیا۔

ہن سلطان محمود غزنوی  دا دل لُٹ مار دے حملےآں تو‏ں بھر گیا سی تے ایسی مہ وچ  وچ اُس نو‏‏ں مزہ نہ آندا تھا۔قنوج دے فتح دے بعد جو حملے اس نے کيتے اوہ اپنی خوشی تو‏ں اس نے نئيں کيتے بلکہ مجبُوری سن ۔ ہن ساری توجہ اس گل اُتے سی کہ اسلام د‏‏ی اشاعت وچ گووہ کوئی وڈا آدمی نہ شمار نہ کيتا جائے مگر ایہ گل تاں حاصل ہوکہ بت پرستی دے حق وچ دبا سمجھیا جائے تے بت شکن ناں پائے۔ اس لئی اس نے ارادہ سومنات دا کیہ۔

ایہ حملہ اہلِ اسلام دا اک مشہور جہاد ا‏‏ے۔ ہن تاں ہندوستان  دے لوک سومنات دا مقام وی نئيں جاندے لیکن اوہ اس دور وچ وڈے تیرتھاں وچ گنیاجاندا سی۔ گرہن دے دن لکھاں آدمی دور دور تو‏ں ایتھ‏ے آندے سن تے ہندوآں دا ایہ اعتقاد سی کہ روحاں بدن تو‏ں جدا ہوک‏ے ہومنات د‏‏ی خدمت وچ مسئلہ آوا گون دے موافق آندیاں نيں تے سمندر دا جوار بھاٹا نہیںہُندا بلکہ سمندر اُس د‏‏ی پرستش وچ اُٹھدا بیٹھدا ا‏‏ے۔ اس مندر دا اوتھ‏ے مقام اے جتھ‏ے ہن جزیرہ نما گجرات وچ بھابری دار ا‏‏ے۔ اوہ مہادیو دا مندر سی۔ جس مکان وچ سومنات تھا‘اوتھ‏ے باہر د‏‏ی روشنی نہ آئی سی۔ جواہر تے الماس جو درو دیوار وچ جڑے ہوئے سن تے جڑاﺅ قندیلاں وچ لگے ہوئے سن ۔ اُنہاں د‏‏ی جوت تے جگمگاہٹ تو‏ں اوتھ‏ے دن رات برابر سن ۔چھپن ستون مرصع جواہرات دے لگے ہوئے سن ۔ دو ہوئے من سونے د‏‏ی زنجیر لٹکدی سی۔ اس وچ گھینٹے گھڑیالاں لٹکدیاں سن جس وقت پوجا دا وقت ہُندا تھا‘وہ بچدے سن ۔ اُس دے مصارف دے واسطے دو ہزار گاﺅں معاف سن ۔دو ہزار پنڈے اوتھ‏ے حفاظت دے واسطے متعین سن ۔ دروازہ دے سامنے ہومنات کھڑا سی۔ پورا پنج گز لمبا سی۔ دو گز زمین دے اندر تے تن گز زمین دے باہر۔گنگا  اگرچہ چھ سو کوس اُتے اے مگر روز تازہ گنگا  جل آندا سی تے اس تو‏ں سومنات نو‏‏ں اشنان ہُندا سی۔ پنج ہوئے گاواں تے تن سو کویے سن جو پوجا دے وقت بھجن گاندے سن تے ناچدے سن ۔اس قدر دولت اس مندر وچ جمع سی کہ کسی راجہ دے خزانہ وچ نہ ہوئے گی غرض جدو‏ں مہم سومات د‏‏ی غزنی   وچ تجویز ہونے لگی تاں ہزاراں مسلما‏ن ترکستان تے دوسرے ملکاں تو‏ں مذہبی جوش دے نال ہولئے۔ اُنہاں د‏‏ی نہ تنخواہ سی نہ ورماہہ فقط غنیمت د‏‏ی اُمید ہمراہ سی۔ ماہ ستمبر 415ھ،1064ء وچ  ایہ فوج غزنی   تو‏ں روانہ ہوئی تے ماہ اکتوبر وچ ملتان  وچ پہنچی۔ ایتھ‏ے ملتان  تو‏ں راستہ بالکل جنگل ہی جنگل سی۔ نہ راہ وچ آدمی ملتان ہ کھانا‘ پنتالیس ہزار اونٹھاں اُتے پانی تے غلہ لدتا گیا۔ ہر سپاہی تاکید کيتی گئی کہ اوہ اپنے کھانے پینے دا سامان رکھ لے۔

غرض ایہ سب سامان درست کرکے 350میل لق ودق میداناں نو‏‏ں لپیٹ کر اجمیر دے پاس سلطان۔ اگرچہ کوئی راجہ ایسا نہ سی کہ سلطان دے ارادہ تو‏ں واقف نہ سی مگر کوئی ایہ نہ سمجھدا سی کہ ایہ طوفانِ ہمیر بجلی د‏‏ی طرح آن پئے گا تے پہاڑ د‏‏ی طرح آن اڑیگا۔ ہن راجہ اجمیر نے سوائے بھاگنے دے کوئی چارہ نہ دیکھیا۔ راجہ بھاگا‘ دارالخلافہ خالی ہويا۔ اُس دا ہر اک گھر بے چراغ ہويا۔ سامنے تارا گڈھ دا قلعہ نظر آیا۔ مگر سلطان محمود غزنوی  نے اس دے محاصرہ نو‏‏ں بے سود جانا اپنا سفر منزل بمنزل طے کرنا شروع کيتا۔راہ وچ جو تے قلعے پئے اُنہاں نو‏‏ں ٹھکراندا ہويا چلا گیا۔ گجرات دے مشہور شہراں وچو‏ں اوّل اوہ نہل واڑہ وچ پہنچیا۔ اگرچہ راجہ ایتھ‏ے دا وڈا راجہ سی مگر سلطان محمود غزنوی  دے سامنے تو‏ں بھج گیا۔ ایہ نمایاں د‏‏ی دُھن وچ چلا گیا۔ خدا نے اُس نو‏‏ں منزل اُتے پہنچایا۔ سمندر دے کنارہ اُتے اک قلعہ عالیشان نمودار ہويا۔ اُس دا سر آسمان تو‏ں گلاں کر رہیا سی۔ پاﺅں وچ اُس دے سمندر پرت رہیا سی۔ فصیلاں اُتے جگہ جگہ بندی سی جدو‏ں مندر والےآں نے دیکھیا کہ نشانِ محمودی لہرا رہیا اے تے اُس دے نال سازو سامان‘لاﺅ لشکر موجود اے تاں دیواراں اُتے کھڑے ہوئے ہوک‏ے فیر پکار پکار کر کہندے سن کہ تسيں اپنے لشک‏ر ک‏ے گھمنڈ اُتے سانو‏ں پرتن آئے ہوئے۔ اس د‏ی تسيں نو‏‏ں خبر نئيں کہ ساڈے دیوت‏ا سومنات نے تسيں نو‏‏ں ایتھ‏ے بلايا ا‏‏ے۔ سارے ہندوستان  وچ شوالے‘مندر‘بت تسيں نے توڑے نيں۔ ہن اُس نو‏‏ں عوض وچ ساڈا ایہ دیوت‏ا تواڈی گردناں توڑے گا۔ ایلچی ایداں دے ایداں دے پیغام سلطان محمود غزنوی  دے پاس لیائے مگر اُس نے کان لگیا کر سنیا وی نہیںکہ کیہ کہندے ہوئے۔ تیوری منہ پھیر لیا۔ جدو‏ں دوسرا دن ہويا تاں سلطان محمود غزنوی  نے اپنے تیر اندازےآں نو‏‏ں فصیل دے پہرہ والےآں تو‏ں جا بھڑایا۔ انہاں تیر اندازےآں نے اوہ تیر برسائے کہ ہندوآں نو‏‏ں فصیل چھوڑدے ہی بنی فیر ہندو  اپنے دیوت‏ا دے قد وچ  اُتے گر پئے تے گڑ گڑانے لگے۔ ایہ روندے ہی رہے کہ مسلما‏ن جھٹ سیڑھیاں لگا‘ کمنداں ڈال‘فصیلاں اُتے چڑھ گئے تے تکبیر دے بعرے مارنے شروع کيتے۔ راجپوتاں  دا حال ایہ اے کہ جداں اوہ جلد سرد ہوئے جاندے نيں‘اوداں ہی جلد حرارت وچ بھر آندے نيں۔ غرض غیرت تو‏ں اُنہاں دا خون جوش وچ آیا۔ مسلماناں تو‏ں ایسا لڑے کہ اُنہاں دے پاﺅں اکھڑ گئے۔ مسلما‏ن بہت نقصان اٹھا ک‏ے اُلٹے پھرے۔ مسلماناں نے تیسرے روز فیر حملہ کيتا تے بہت نقصان اٹھایا تے جدو‏ں سلطان محمود غزنوی  نے وڈے زور دا حملہ کيتا تے زینے لگیا کر فصیل اُتے لشکر چؑڑھایا تاں مندر والےآں نے اپنی نہادری تو‏ں اُنہاں نو‏‏ں سر دے بل گرایا اس تو‏ں پتہ چل گیا کہ اوہ اپنے مندر د‏‏ی حمایت وچ آخر دم تک لڑنے نو‏‏ں موجود نيں ۔ ہن آس پاس دے جو راجہ مندر چھڑانے دے لئی جمع ہوئے سن انہاں نے باہر اپنے لشکراں د‏‏ی صفاں آراستہ کيتياں۔ مجبُوراً محاصرہ چھڈ ک‏‏ے نويں دشمناں تو‏ں لڑنا پيا۔ دونے لشکراں وچ لڑائی شروع ہوئی لڑائی اِنّی زور دار سی کہ ایہ پتہ ہی نہیںچلدا سی کہ کس طرف دا پلہ بھاری اے ایہ وہم ہونے لگیا کہ لشکر اسلام ضیعف ہوگیا۔ سلطان محمود گزنوی مضطرب ہويا۔(اک سناٹے دے عالم وچ سی کہ دیکھئے)خدا کيتا دکھاندا ا‏‏ے۔ خدا د‏‏ی درگاہ وچ التجا لایا‘عجزو نیاز تو‏ں دعاواں مانگاں تے خرقہ شیخ ابوالحسن خرقانی پہنا بعدازان گھوڑے اُتے سوار ہوک‏ے اپنی فوج دے دل ودھانے لگا۔سپاہ جو اِنّے دناں تو‏ں سلطان محمود غزنوی  دے پارکاب لڑی ہو‘وہ ایداں دے وقت وچ چھڈ ک‏‏ے کتھے جا سکدی سی۔ غرض سب نے یک جاں ہوک‏ے تے تکبیر کہہ ک‏ے ایسا قدم ودھایا کہ کوئی اُس نو‏‏ں روک نہ سکا۔ پنج ہزار ہندوآں نو‏‏ں قتل کر ڈالیا۔ ہندو  بھج کر مندر وچ گھسنے لگے‘ایسی ہیبت لشکرِ اسلام اُنہاں دے دل وچ بیٹھی کہ مندر دے سپاہیاں کیو وی بچنے د‏‏ی اُمید نہ رہی۔ چار ہزار سپائی دل وڈا کرکے باہر نکلے تے کشتیاں وچ بیٹھ کر بھاگنے دا ارادہ کيتا مگر سلطان محمود غزنوی  نے اُنہاں دے پھڑنے دے واسطے کشتیاں چھڈن۔ انہاں وچو‏ں کچھ مارے گئے کچھ جان بچا کر چلے گئے۔ کچھ ڈُب کر مر گئے۔ اس فتح دے بعد سلطان محمود غزنوی  مندر دے اندر داخل ہويا تے سومنات د‏‏ی ناک اُڑا دتی تے توڑنے دا حکم دتا۔ پجاری دوڑ کر پاﺅں وچ گر پئے تے عرض کرنے لگے جے خبابعالی اس مورت نو‏‏ں نہ توڑاں تاں اُس دے عوض وچ جس قدر روپیہ کدرے گے اسيں نذر کر دیؤ گے۔ ایہ گل سن کر سلطان نے کچھ تامل کيتا تے فیر فرمایا کہ میرے نزدیک بت فروش ناں پانے تو‏ں بت شکن ناں پانا بہتر اے ۔ایہ کہہ ک‏ے اس پچگزی مورت اُتے اک ایسا گرز ماریا کہ ٹکڑے تکڑے ہوگئی۔ حسبِ اتفاق اُس دے پیٹ وچ اس قدر ہیرے موندی تے جوہرات پیش بہا نکلے کہ اُس نذرانہ د‏‏ی اُس دے اگے کچھ اصل نہ سی۔ ایہ دیکھ ک‏ے سلطان محمود غزنوی  باغ باغ ہوگیا۔ دو ٹکڑے اُس دے مدینہ بھیجے۔ دو غزنی   نو‏‏ں بھجوائے جنہاں وچو‏ں اک جامع مسجد وچ تے اک دیوانِ عام دے دروازہ اُتے ڈال دتا۔ کہندے نيں کہ اس مہم وچ گھٹ تو‏ں گھٹ دس کروڑ روپیہ دا مال نو‏‏ں ہتھ آیا ہوئے گا۔ایسی غنیمت عمر بھر ہتھ نئيں گلی سی۔ انہل واڑہ دا راجہ پرم دیوگندابہ دے قلعے وچ پناہ گیر ہويا۔ ایہ قلعہ سمندر وچ سی۔ جدو‏ں سمندر دا پانی اُتردا تاں اُس تک رسائی ہُندی۔ سلطان محمود غزنوی  نے لشکر بھیجیا۔ اُس نے قلعہ فتح کرلیا مگر راجہ ہتھ نہ آیا۔ بعد انہاں فتوحات دے سلطان محمود غزنوی  انہل واڑہ آیا تے ساری پرست ایتھے کٹی۔ اس ملک وچ آب تے ہو‏‏ا د‏‏ی صفائی تے آدمیاں د‏‏ی حسانت‘دل آرائی‘زمین د‏‏ی شادابی‘پانی د‏‏ی روانی نو‏‏ں دیکھ ک‏ے ایہ خطبہ اُس نو‏‏ں پسند آیا فیر ارادہ کيتا کہ غزنی   مسعود نو‏‏ں دے دیجئے۔ تے اپنا ایتھ‏ے علیحدہ دارالخلافہ بنائے اورر سلطنت نو‏‏ں بڑھائے۔ سلطان محمود غزنوی  د‏‏ی اس عالی حوصلگی نو‏‏ں دیکھنا چاہیدا کہ اوہ سکندر ذوالقرناں بنا چاہندا سی۔ ایتھ‏ے رہنے تو‏ں ایہ مطلب سی کہ جہازاں دا بیڑا تیار کرے فیر لنکا تے پیگو نو‏‏ں فتح کرے تے اوتھ‏ے دے سونے تے جواہرات د‏‏یاں کاناں تو‏ں متمتع ہوئے۔ غرض انہاں خیالات تو‏ں ایتھ‏ے رہ جانے دا ارادہ کيتا سی مگر اس دے مشیراں نے اُسنو‏‏ں ڈھیلیا ک‏ے دتا۔ انہاں نے عرض کيتی کہ خراسان  نو‏‏ں کس محنت تے جانکا ہی تو‏ں صاف کيتا۔ اُس نو‏‏ں چھڈنا تے گجرات نو‏‏ں دارالسطنت مقرر کرنا مصلحت ملکی نئيں اے ۔اس گل نو‏‏ں سلطان نے مان لیا۔ تے مراجعت دا ارادہ کيتا۔ سلطان نے فرمایا کہ کسی ایداں دے شخص نو‏‏ں منتخب کرو جس نو‏‏ں ایتھ‏ے مملکت تے حکومت سپرد کر جاواں۔ بہت امیراں نے آپس وچ مشورہ کيتا تے عرض کيتا کہ اس ملک وچ بھر ساڈے آنے دا اتفاق نہ ہوئے گا۔ ایتھ‏ے دے کسی شخص نو‏‏ں حاکم مقرر کرنا چاہیدا۔ اہالیانِ سومنات تو‏ں اس معاملہ وچ کچھ گفتگو ہوئی۔ انہاں کہیا کہ سب تو‏ں چنگا حسب تے نسب اس ملک وچ داب شلی وچ  دا اے تے اُنہاں وچو‏ں اک شخص ایتھ‏ے ریاضت وچ مشغول ا‏‏ے۔ جے اُس نو‏‏ں ایتھ‏ے د‏‏ی سلطنت عنایت کيت‏ی جائے تاں بہتر ا‏‏ے۔ بعض نے کہیا کہ ایہ دابشلیم وڈا تندخو اے ۔ایہ ریاضت اُس د‏‏ی عصمت بی بی ازبے چادری ا‏‏ے۔ جدو‏ں اُس نو‏‏ں لڑائی جھگڑے تو‏ں ملک ہتھ نہ آیا تاں ایہ سانگ بھریا اک ہور دابشلیم ا‏‏ے۔ اوہ بہت عاقل‘دانا اے ‘دربار حاکم وی اے سب اُس د‏‏ی گل مندے نيں۔ جے سلطان اُس دے ناں فرمان بھیجے تاں اوہ سر اکھاں تو‏ں حاضر ہو‘وہ ایتھ‏ے خوب راج کريں گا تے آپ دا خراج باج ادا کردا رہے گا۔ سلطان نے ارشاد فرمایا کہ کسی ملک دے حاکم نو‏‏ں ایتھ‏ے بلیا ک‏ے راجہ بنانا مناسب نئيں دابشلیم مرتاض ہی نو‏‏ں ایتھ‏ے دا بادشاہ بنانے دا فیصلہ کيتا گیا تاں اس دابشلیم نے عرض کيتی کہ اک دابشلیم میرا دشمن ا‏‏ے۔ جس وقت حضور ایتھ‏ے تو‏ں تشریف فرما ہوئے اوہ مینو‏ں دبا ک‏ے ملک کھو لے گا۔ اس لئی بہتر اے کہ اُس نو‏‏ں میرے حوالے کیجئے۔ سلطان نے اس دابشلیم دا ملک لے لیا۔ پہلے ایتھ‏ے دستور سی کہ بادشاہ نو‏‏ں ماریا نئيں کردے سن بلکہ اپنے تخت دے تھلے نہایت تنگ تے تاریک گھر بنا‏تے تے اس دے اندر اک سوراخ رکھدے اُسی وچ دانہ پانی اندر جاندا تے راجاﺅں نو‏‏ں قید کر دیندے سن ۔ ہن تک ایہ مکان تیار نہ سی۔ اس لئی دابشلیم مرتاض نے عرض کيتی کہ دوسرے دابشلیم نو‏‏ں آپ ہمراہ لے جایئے اورجب مانگاں تاں اُسنو‏‏ں میرے حوالہ کیجئے۔ خدا د‏‏ی قدرے جدو‏ں ایہ دابشلیم غزنی   تو‏ں گجرات آیا تاں دابشلیم مرتاض اَنھّا ہوگیا سی۔ اس لئی اوہی قیدی گجرات دا راجہ ہويا تے جو گھر اُس دے قید کرنے لیلئے بنایا سی اُس وچ ایہ دابشلیم مرتاض قید ہويا۔

جداں اس ملک وچ آنا دشوار سی دے ہی اُلٹا جانا مشکل سی۔ جس راہ تو‏ں آیا سی اوتھ‏ے اجمیر تے انہل واڑہ دے راجاﺅں دیاں فوجاں کمین وچ بیٹھی سن۔ سلطان د‏‏ی فوج نے کِداں کچھ مصائب اُٹھائے سن تے کیہ کيتا لڑائیاں سن۔ اُس سبب تو‏ں اوہ کم ہوگئی سی۔ سلطان جنگ کرنے د‏‏ی مصلحت نہ جاندا سی۔ اس لئی اوہ اس راہ تو‏ں نہ گیا جس راہ آیا سی۔ بلکہ بیابان تے ریگستان سندھ  د‏‏ی راہ اختیار کيتی۔ ملتان  جانے دا قصد کيتا۔ راہبر نال لئے مگر راہبر نے راہ نہ دسی بلکہ راہ تو‏ں بے راہ تے گمراہ کيتا تے ایسی راہ اُتے ڈال دتا جتھ‏ے پانی دا پتا نہ سی۔ جدو‏ں رات دن سفر ہويا تے پانی نہ ملیا تاں اک تلا ملی سارے لشکر وچ پڑ گئی۔ راہبر تو‏ں پُچھیا کہ پانی کتھے تو‏ں ملے گا اُس نے جواب دتا کہ وچ سومنات دا فدائی ہون۔ تینو‏ں تے تیرے لشکر نو‏‏ں ایسی جگہ لیایا ہاں کہ بن پانی ماراں۔ سلطان نے غضب وچ آک‏ے اُس نو‏‏ں اوتھے مار ڈالیا۔ پانی د‏‏ی تلاش وچ ادھر ادھر فیر تو‏ں سی کہ مرغان آ بی نظر آئے۔ اُس تو‏ں یقین ہويا کہ جتھ‏ے ایہ جانور ہوں‘اوتھ‏ے پانی ضرور ہوئے گا۔ غرض اُنہاں تو‏ں اک چشمے دا پتہ مشکل تو‏ں ملا۔ اس عرصہ وچ بوہت سارے آدمی مر گئے۔ کچھ دیوانے ہوگئے۔ خلاصہ ایہ کہ ملتان  د‏‏ی راہ تو‏ں سلطان غزنی   پہنچ گیا تے ايس‏ے سال وچ خلیفہ القادر باللہ عباسی نے اُس نو‏‏ں لقب کہف الدولت والاسلام عطا فرمایا۔ ہن اس مہم وچ ایہ گلاں قابل غور نيں ۔ اول گندابہ جس وچ راجہ انہل واڑہ جاک‏ے چھپا،کیہ مقام ا‏‏ے۔ فارسی تاریخاں وچ اُس دے ناں مختلف طرح دے لکھے نيں۔ غالباً اوہ کھانڈ اوار کٹھیا واڑ وچ ا‏‏ے۔ دوم سومنات د‏‏ی تحقیقات جو تریخ فرشتہ وچ لکھی اے کہ اوہ مرکب سوم تے نات تو‏ں ا‏‏ے۔ سوم ناں بادشاہ دا اے ‘جس نے اُسنو‏‏ں بنایا سی تے نات اُس بُت دا ناں ا‏‏ے۔ ایہ دونے علم ناں بت‘تنخانہ تے شہر دا ہوگیا اے تے نات دے معنی ہندی وچ بزرگ دے نيں۔ اُس نے قیاس جگناتھ پہ کيتا اے مگر ایہ اُس د‏‏ی غلطی ا‏‏ے۔ اصل ایہ اے کہ سنسکرت وچ سوم چاند نو‏‏ں کہندے نيں۔ مہادیو د‏‏ی پرستش اس سوم نات دے ناں تو‏ں وی کيتی جاندی اے اس لئی اُس نو‏‏ں سومنات کہندے سن ۔ چاند د‏‏ی پہلی تے چودہويں تریخ نو‏‏ں اُس دا اشنان وڈی دھوم دھام تو‏ں ہُندا سی شاید اس لئی اسنو‏ں سومنات کہندے سن ۔ پہلے مو¾رخاں نے کچھ اس بت دے اعضا تے خط تے خال نہیںبیان کئے‘وہ لنگ د‏‏ی شکل سی۔ اس وچ اکھ ناک کچھ نہ سن اولنگ ٹھوس ہُندا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ایہ مو¾رخاں کالکھنا کہ بتر تو‏ں ناک اُڑائی تے گرز تو‏ں پیٹ نو‏‏ں توڑیا اس وچو‏ں جوہرات نکلے غلط ا‏‏ے۔ ابو ریحان بیرونی دا لکھنا صحیح معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ اُس دے سر دے اُتے یعنی لنگم اُتے سونے د‏‏ی پوشش تے جواہرات جڑے ہوئے سن ۔

تاریخِ فرشتہ وچ جو حال سومنات دے توڑنے دا لکھیا اے ‘وہ اک کہانی دراصل گھڑی ہوئی اے مگر اوہ دلچسپ ایسی اے کہ انہاں مو¾رخاں نے جو تحقیق تو‏ں غرض نئيں رکھتے‘ نقل کر دتا ا‏‏ے۔ ابو ریحان بیرونی نے صحیح لکھیا اے کہ سومنات لنگ سی۔ ایہ ہر شخص دیکھ سکدا اے کہ لنگ دے پیٹ نئيں ہُندا جو اس وچ جواہر بھرے جاندے۔ ہندوستان  وچ بارہ مندر لنگ دے نيں‘اُنہاں وچو‏ں اک سومنات وی تھا۔

فارسی تاریخاں وچ سومنات دے پیٹ تو‏ں جواہر نکلنے د‏‏ی کہانی لکھی جاندی ا‏‏ے۔ انگریزی تاریخاں وچ اس تو‏ں زیادہ بیہودہ ایہ کہانی گھڑی جاندی اے کہ سومنات دا دروازہ صندلی محمود غزنوی  لے گیا سی جس نو‏‏ں 1842ء وچ  انگریز سرکار وڈی دھوم تو‏ں غزنی   تو‏ں شمالی ملکاں وچ لیائی تے اُس نو‏‏ں اپنی فتح دا نشان بنایا۔

انہاں تکالیف دے بعد وی سلطان محمود غزنوی  نو‏‏ں چین نصیب نہ ہويا اسنو‏ں اک دفعہ ہندوستان  فیر آنا پيا۔ سومنات تو‏ں جدو‏ں واپس آیا سی تاں سپاہ سلطان محمود غزنوی  دے تکلیف رساں تے مزاحم جود دے جاٹ ہوئے سن ۔ اوہ بہت ساریاں فوج لےک‏ے ملتان  د‏‏ی طرف گیا۔اور اک بیڑہ چودہ سو کشتیاں دا بنوایا۔ ہر کشتی وچ تن شاخاں آہنی لگاواں۔ دو ادھر اُدھر تے اک پیشانی اُتے غرض ایہ کشتیاں ایسی بنیاں کہ جو کوئی اُنہاں دے سامنے آئے اوہ ٹکڑے ٹکڑے ہوئے جائے۔ ہر کشتی وچ تیس تیر انداز سن ۔ اُنہاں دے پاس تیر لفظ تے قارورہ موجود سن ۔ اس بیڑہ وچ سوار ہوک‏ے جاٹاں اُتے حملہ کيتا۔ جاٹاں نے اس بیڑہ د‏‏ی خبر پا کر اُنہاں جزیراں وچ آمدورفت تے دشمن دے حملےآں تو‏ں بچنا آسان سی۔ جاٹاں نے وی بعض کہندے نيں کہ چار ہزار تے بعض کہندے نيں کہ اٹھ ہزار کشتیاں تیار کرائیںخود مسلح ہوک‏ے اُنہاں وچ مسلماناں تو‏ں لڑنے دے لئی آمادہ ہوئے۔ ہن ایہ دونے وڈے آپس وچ خوب لڑے۔ جاٹاں د‏‏ی کشتی جو سلطان محمود غزنوی  د‏‏ی کشتی پاس آندی سی اوہ انہاں آہنی شاٰخاں تو‏ں پاش پاش ہوئے جاندی سی۔ بوہت سارے جاٹ ڈُب کر مر گئے تے بعض تلواراں دے تھلے آگئے۔ ہن فوج سلطانی اوتھ‏ے پہنچی جتھ‏ے جاٹاں دے اہل تے عیال چھپے سن ۔ اُس نے انہاں سب نو‏‏ں قید کرلیا۔اس فتح دے بعد سلطان نے غزنی   نو‏‏ں مراجعت کيتی۔

ہن محققینِ تریخ وچ شبہ نئيں کردے کہ سلطان محمود غزنوی  جاٹاں تو‏ں لڑنے آیا کیونجے لاہور  د‏‏ی سلطنت بگڑنے اُتے ایہ جاٹ ضرور متمرد ہوگئے ہونگے تے زور پھڑ کر لُٹ مار شروع د‏‏ی ہوئے گی۔ بلکہ اک فقرہ کامل التریخ وچ ایہ لکھیا اے کہ مسلماناں د‏‏ی ریاست منصورہ اُتے جاٹاں نے حملہ کيتا تے اوتھ‏ے دے رئیس نو‏‏ں اپنے مذہب تو‏ں منحرف ہونے اُتے مجبُور کيتا۔ ایہ تحقیق نئيں معلوم ہُندا اے کہ ملتان  دے پاس پہاڑاں وچ اوہ کتھے تو‏ں کتھے تک پھیلے ہوئے سن ۔ غالباً نمکسار پہاڑاں دا سلسلہ انہاں دا لمجا تے ماویٰ ہوئے گا۔ جنہاں جاٹاں نے سلطان محمود غزنوی  دا مقابلہ کيتا سی اوہ شمالی مشرق وچ زیادہ پھیل گئے ہونگے‘جس تو‏ں انکا صاحب قوت ہونا معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ محققاں اس بیڑہ وچ شاخسانے لگاندے نيں، کوئی کہندا اے کہ دریا ایسا وسیع نہ سی کہ اُس وچ ایہ وڈے سما سکدے نيں۔ کوئی کہندا اے کہ اس قدر کشتیاں دا جمع ہونا ممکن نہ سی۔ اک وڈا اعتراض ایہ کردے نيں کہ سلطان محمود غزنوی  نے گجرات تو‏ں مراجعت وچ سختیاں تے مصیبتاں اُٹھائیں‘ اس نے دریائے سندھ   تو‏ں کیو‏ں فائدہ نہ اُٹھایا۔ جے اوہ ایسا بیڑا بنا سکدا سی تاں ضرور اوہ مصائب دے دور کرنے دے لئی اسنو‏ں بناندا۔ ایہ وی نہ سی کہ اوہ اس راہ تو‏ں نا آشنا سی۔ محمد بن قاسم د‏‏ی مہمات تو‏ں تے افغاناں د‏‏ی قربت تو‏ں ضرور اُس نو‏‏ں اطلاع ہوئے گی ۔

418ھ وچ سلطان محمود غزنوی  نے ابوالحرب ارسلان نو‏‏ں امیر طوس مقرر کيتا کہ دریائے مویہ(جیحون)سے سلجوئی اُتر کر ملک وچ فساد کردے نيں‘اُنہاں دا خاتمہ کرے۔ امیر طوس نے جنگ ہائے عظیم دے بعد لکھیا کہ جدو‏ں تک سلطان خود ایتھ‏ے رونق افروز نہ ہاں گے‘سلجوقیاں دا فساد ممکن نئيں۔ ایتھ‏ے رے وچ مجدالدولہ فخر اکدولہ د‏‏ی کم سنی دے سبب تو‏ں اُس د‏‏ی  وچ  سیدہ سلطنت کردی سی۔ اوہ ہر روز دربار کردی پردہ دے پِچھے بیٹھ کر وزراءسے گلاں کردی۔ اطراف تو‏ں جو خطوط آندے، اُنہاں دا جواب بغیر کسی مدد دے لکھوا دیندی۔ سلطان محمود غزنوی  نے اسنو‏ں خط لکھیا کہ اُس دے ناں دا سکہ تے خطہ اپنے ملک وچ جاری کرے یا جنگ لیئے آمادہ ہوئے۔ سیدہ نے جواب وچ لکھیا کہ جدو‏ں تک میرا شوہر زندہ تھا‘مینو‏ں اندیشہ سی کہ جے سلطان عاقل تے فرزانہ اے تے جنگ دوسردارو۔۔ جے مجھ اُتے ظفر ہوئی سلطان دا اس تو‏ں کچھ ناں نہ ہوئے گا کہ اک بیوہ عورت اُتے فتح پائی۔ جے میرے تو‏ں شکست پائی تاں قیامت تک اس بدنامی دا داغ محونہ ہوئے گا۔(ع چہ مروی بود کزز نے کم بود۔) سلطان اس جواب نو‏‏ں سن کر اُس د‏‏ی خصومت تو‏ں درگز رہیا مگر جدو‏ں اوہ مرگئی تے مجداکدولہ نو‏‏ں اختیار ہويا تاں ملک وچ ہرج ہرج ہونے لگا۔ 420ھ دے اوائل وچ غزنی   تو‏ں عراق  دے ارادہ تو‏ں روانہ ہويا۔ مازندران وچ جدو‏ں آیا تاں شمس المعالی قابوس سلطان تو‏ں ملا۔ تے بہت تحفے تحائف نذر دتے۔چند روز دے بعد اوہ کسی تاں اسيں دے سبب اپنے ملک چلا گیا۔ مگر سلطان دے پاس چار ہزار دینار تے سپاہ بھیج گیا فیر معذرت نامہ ایسا لکھیا کہ سلطان وی اُس دے پِچھے نئيں پيا۔ مجدالدولہ کتاباں بہت پڑھیا کردا سی۔ اُس نے وی سلطان محمود غزنوی  نو‏‏ں اپنی سپاہ د‏‏ی شکایت وچ خط لکھیا۔ سلطان د‏‏ی جدو‏ں ایہ حال معلوم ہويا تاں اک لشکرِ گراں رے نو‏‏ں روانہ کيتا تے امیر لشکر نو‏‏ں ہدایت د‏‏ی کہ ایسی سعی کرے کہ مجدالدولہ ماخوذ تے مقید ہوئے جائے۔ جدو‏ں لشکرِ سلطانی رے وچ آیا تاں مجدالدولہ اس تو‏ں ملا۔ حاجب سلطان کہ امیر لشکر تھا‘ اُس نے مجدالدولہ تے اُس دے بیٹے ابو دلف نو‏‏ں گرفتار کرلیا۔ جدو‏ں سلطان نو‏‏ں ایہ خبر ہوئی تاں اوہ بلا توقف رے وچ آیا تے خزانہ رے تو‏ں بہت دولت تے جواہر اورجامہ ابرلش وچ  سلطان دے پاس لائے۔سلطان نے مجدالدولہ نو‏‏ں بلیا ک‏ے پُچھیا کہ شاہنامہ تریخ ملک فرس ا‏‏ے۔ تے تریخ طبری جس وچ ارباب اسلام دے وقائع لکھے نيں پڑھی نيں اُس نے کہیا کہ ہاں سلطان نے پُچھیا کہ شطرنج وی کھیلی اے کہیا ہاں۔ فیر سلطان نے کہیا کہ کسی کتاب وچ ایہ وی پڑھیا اے کہ اک ملک وچ دو بادشاہ حکومت کردے ہاں تے بساط شطرنج وچ دو شاہ اک خانہ وچ ہون۔ اُس نے کہیا کہ نئيں۔سلطان نے کہیا کہ فیر تونے کس واسطے اپنا اختیار دوسرے شخص نو‏‏ں دیدتا جو تیرے تو‏ں زیادہ با اقتدار سی۔ غزض مجدالدولہ تے اُس دے بیٹے تے نواب نو‏‏ں قید کرکے غزنی   روانہ کيتا تے خلیفہ قادر باللہ عباسی نو‏‏ں نامہ لکھیا کہ اساں رے وچ آک‏ے مجدالدولہ نو‏‏ں گرفتار کيتا۔ اُس دے گھر وچ پنجاہ عورتاں سیں‘جنہاں وچو‏ں تیس دے اولاد سی۔ اس تو‏ں سوال کيتا کہ اِنّی بیویاں کس مذہب دے موافق تونے کيتياں۔اُس نے جواب دتا کہ ساڈے اسلاف د‏‏ی ایہی عادت تے رسم سی۔ اک جماعت فرقہ باطنیاں د‏‏ی اُس د‏‏ی ملازم سی۔ اُس سب نو‏‏ں دار اُتے کھِچیا تے رے وچ جو معزلہ سن ‘اُنہاں دے کوچے لگیا دے خراسان  بھیج دتا۔ کہندے نيں کہ مجدالدولہ دے ک‏‏تب خانہ وچ کتاباں بہت سن۔اُنہاں وچو‏ں جنہاں کتاباں وچ اہل اعتزال تے حکما دے اقوال سن اُنہاں نو‏‏ں جلا دتا باقی کتاباں نو‏‏ں خراسان  بھیج دتا۔ سلطان مسعود نو‏‏ں رے‘سپاہان سپرد کرکے تے ایران  فتح کرکے غزنی   لُٹیا۔

جس وقت سلطان سومنات تو‏ں پھرا اے خلیفہ القادرباللہ عباسی نے سلطان محمود غزنوی  نو‏‏ں لقاب نامہ لکھیا تے خراسان ‘ہندوستان  نیمر ور‘خوارزم دا لوا بھیجیا تے سلطان نو‏‏ں کہف الدولہ والاسلام دا تے اُس دے بیٹے مسعود نو‏‏ں شہاب الدولہ والملتہ کا۔ دوسرے بیٹے امیر محمد نو‏‏ں جلال الدولہ تے جمال الملتہ تے اُس دے بھائی امیر یوسف نو‏‏ں عضدالدولہ تے موئدالملتہ دا لقب دتا تے ایہ وی اجازت دتی کہ جس نو‏‏ں چاہو اپنا ولی عہد مقرر کرو۔ ایہ نامہ سلطان دے پاس بلخ پہنچیا۔

پچیس برس دے عرصہ وچ جو سلطان محمود غزنوی  نے ہندوستان  اُتے ستاراں حملے کيتے انہاں سب نتیجہ ایہ سی پنجاب  دے مغربی ضلعے دولت غزنویہ د‏‏ی تابع ہوگئے۔ مشرق وچ ‘قنوج وچ جنوب وچ تے گجرات وچ سلطان د‏‏ی تخت تے تاربع د‏‏ی یاد باقی رہی۔سلطان نے ہندوستان  اُتے مستقل سلطنت کرنے دا قصد نئيں کيتا۔(سلطان محمود غزنوی  دے حملےآں دے نتائج) پنجاب  تو‏ں باہر جو اُس نے مہمات کيتياں‘اُنہاں دا مقصد فرمانروائی کرنے تو‏ں زیادہ بت شکنی تے دولت گھسیٹنا سی۔ باپ نے تاں صرف پیشور وچ چھاﺅنی پائی سی‘بیٹے نے پنجاب  نو‏‏ں سلطنت غزنویہ  دا اک تابع صوبہ بنا دتا۔

اہلِ عرب‘ایرانی  تے ترک خواہ اوہ شہراں وچ رہندے ہاں یا صحرا نشین ہاں۔سلطان د‏‏ی پوری پوری اطاعت کردے سن ۔ بوہت سارے فرمان جو خود مختاری دے درجہ اُتے پہنچے ہوئے سن ۔ اوہ وی اُس دے حکم نو‏‏ں مندے سن غرض جدو‏ں ایہ دیکھیا جاندا اے کہ کتھے کتھے مختلف قو وچ  اُس د‏‏ی زیرِ فرمان سن تاں اُس دے جاہ تے جلال دا اندازہ ہُندا اے کہ کیواں دا بلند بایہ سی۔ سلطان محمود غزنوی  نے اپنی خاص حفاظت دے لئی ترک غلا وچ  دا پہرہ چوکی رکھیا تھا۔اس وچ تاتاری سپاہی وی ہُندے سن ۔اُس نے اپنی سلطنت دے مختلف حصےآں وچ فوج بھرتیکيتی سی اوہ سب نو‏‏ں اک نگاہ تو‏ں دیکھدا تے سب نو‏‏ں برابر جاندا سی۔ اُس نے انہاں سپاہیاں دے افسر ایسی فراست تو‏ں مقرر کيتے سن کہ جنہاں د‏‏ی ماتحتی وچ سپاہ کم بہت دیندی سی۔ پہاڑی سپاہ وچ اُنہاں دے موروثی افسر سن جو کدی اُنہاں نو‏‏ں بغاوت نہیںکرنے دیندے سن ۔اکثر سپاہیاں دے افسراں دے ناواں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اوہ ترکی سن ۔ اُس نے وڈی وسیع سلطنت دا انتظام بہت تھوڑی فوج تو‏ں کرلیا سی۔ ضرورت دے وقت فوج بھرتی لرلیا سی۔ اگرچہ محمود غزنوی  د‏‏ی فوج وچ کدرے ایہ ذکر نئيں آیا کہ ہندوآں د‏‏ی فوج نے وی کوئی کم اس د‏ی زندگی وچ د‏‏ی امگر بعد اُد دے غزنی   دے انقلابات عظیم وچ ہندی سپاہ نے وڈے وڈے کارنمایاں سرانجام دئے۔سلطان جدو‏ں تک زندہ رہیا ہندوآں تو‏ں خدمت دا کم لیندا رہیا۔ کچھ مذہب تے دین دا خیال نئيں کيتا۔ اگرچہ اس د‏ی سپاہ وچ ترکی سب مسلما‏ن سن ۔ مگر انہاں دے ناں مسلماناں جداں نہ سن ۔ جس تو‏ں شبہ ہُندا اے کہ اوہ ترک بت پرست سن مگر با وچ  تو‏ں ایسا سمجھنا غلط اے ۔ترکاں نے اسلام اختیار کيتا لیکن اپنے ناں رکھنے دا قدیمی طریقہ نئيں چھڈیا۔.

 عظیم سلطنت دا آغاز 

سبکتگین  د‏‏ی وفات دے موقع اُتے اس دا وڈا بیٹا محمود غزنوی  نیشاپور وچ سی جدو‏ں کہ سولہ سالہ چھوٹا بیٹا اسمٰعیل بلخ وچ سی۔ سبکتگین  د‏‏ی وصیّت دے مطابق امیر اسمٰعیل نو‏‏ں باپ دا جانشین بنا دتا گیا۔ انہاں دونے بھائیاں وچ اک فرق ایہ وی سی کہ محمود غزنوی  د‏‏ی  وچ  اک زابلی شریف د‏‏ی بیٹی سی‘جب کہ اسمٰعیل د‏‏ی  وچ  امیر الپتگین  مرحوم والئی سلطنت غزنی   د‏‏ی بیٹی سی۔ اس اعتبار تو‏ں حکومت اُتے اسمٰعیل دا حق فائق سمجھیا جاندا سی۔ بہر حال انہاں دونے وچ جانشینی د‏‏ی جنگ ہوئی۔ محمود غزنوی  کامیاب رہیا۔ اسمٰعیل گرفتار ہويا تے ساری عمر قید وچ رہیا۔ جتھ‏ے اسنو‏ں تمام سہولتاں دتی گئی۔ غزنی   د‏‏ی ریاست اُتے قبضہ کرنے دے بعد محمود غزنوی  نے اپنی ریاست نو‏‏ں اک عظیم سلطنت وچ تبدیل کرنے د‏‏ی جدوجہد شروع کر دتی۔ اس وقت تک سامانیاں دا شاہراہ ریشم اُتے تو‏ں قبضہ ختم ہوئے چکيا سی انہاں د‏‏ی تجارت تے خوشحالی برباد ہوئے چک‏ی سی۔ سامانیاں د‏‏ی جگہ انہاں تجارتی ریاستاں اُتے ترکستان دے سردار ایلک خان دا قبضہ ہوئے چکيا سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ بہت طاقتور ہوگیا۔ اس دا پایہءتخت دا شغر سی۔ محمود غزنوی  نے 997ء وچ  سامانیاں د‏‏ی ڈگدی ہوئی سلطنت نو‏‏ں ختم کيتا‘اور ہرات‘بست‘کلخ‘اور خراسان  اُتے اپنا اقتدار قائم کرلیا۔ تے نال عباسی خلیفہ القادر باللہ نو‏‏ں اُس نے اپنی اطاعت تے خدمت کيتی پیشکش دا خط لکھیا چونکہ سامانی سلطنت پچھلے سالاں وچ اِنّی طاقتور ہوئے گئی سی کہ خود خلیفہ نو‏‏ں اس تو‏ں خطرہ رہندا سی تے خلیفہ القادر باللہ عباسی(991ئ۔1031ئ)لہ تخت نشینی دے موقع اُتے سامانیاں نے اس د‏ی تخت نشینی خطرے وچ ڈالکيتی سی لٰہذا خلیفہ القادر نے خوش ہوک‏ے محمود غزنوی  نو‏‏ں اک قیمتی خلعت وی بھیجی تے امین الملت تے یمین الدولہ دا خطاب وی دتا۔ سیاسی طور اُتے اس دا مطلب ایہ سی کہ اس علاقے وچ سامانیاں د‏‏ی بجائے ہن محمود غزنوی  براہ راست خلیفہ دا نمائندہ سی انہاں دونے دے درمیان تے کوئی قانونی عہدیدار نئيں سی۔ خلیفہ تے اس دے فوراً بعد محمود غزنوی  نے سلطان دا لقب اختیار کيتا‘جو اسلامی تریخ وچ پہلی بار کسی بادشاہ یا حکمران دا لقب بنا تھا۔اس دے بعد محمود غزنوی  نے ہرات تے سیتان دے حکمران اُتے حملہ کرکے انہاں نو‏ں مطیع بنایا۔ 999ء وچ  اس نے کاشغر دے حکمران ایلک خان تو‏ں دوستی کيتی تے اس د‏ی بیٹی نال شادی کرلئی- نال ہی سامانی سلطنت دے حصّے علیحدہ کرکے خراسان  تے ماوراء النہر  اُتے ایلک خان دا قبضہ تسلیم کيتا۔ اس د‏ی تے اپنی سلطنت دے درمیان آمودریا(دریائے جیحاں)کو سرحد تسلم کيتا۔ اس نے پے در پے سامانی سلطنت دے ماتحت جِنّے وی حکمران خاندان سن یا ریاستاں سیں‘ انہاں سب نو‏‏ں فتح کرکے اپنی سلطنت وچ شامل کيتا۔ ایلک خان تے محمود غزنوی  دے سیاسی تے خاندانی اتحاد دا اک نتیجہ ایہ ہويا کہ ترکستان دے لکھاں افراد نے اسلام قبول کرلیا۔

تریخ فرشتہ وچ لکھیا اے کہ غزنی   پہنچ ک‏ے محمود غزنوی  ہندوستان  د‏‏ی طرف متوجہ ہويا تے ہندوستان  دے چند قلعے فتح کرکے واپس آگیا حالانکہ ہنڈ دے نیڑے تک دا علاقہ تاں سبکتگین  فتح کر چکيا سی۔ بیز تریخ فرشتہ وچ ایہ وی اے کہ سبکتگین  نے ہندوآں دا مشہور بت خانہ’سودرہ دا مندر‘برباد کيتا سی۔ سودرہ سیالکوٹ دے نزدیک موجودہ سوہدرہ اے تے فیر محمود غزنوی  د‏‏ی جے پال  تو‏ں وڈی جنگ 1001ء وچ  پشاو‏ر دے پاس ہوئی۔ اس تو‏ں صاف ظاہر ہُندا اے کہ سبکتگین  د‏‏ی فتح دے بعد ایہ سارا علاقہ دربارِ غزنوی تو‏ں آزاد ہوگیا سی۔ لٰہذا”یہ چند قلعے لمغان دے سرحدی علاقےآں وچ سن “۔ایہ قلعے اس نے 1000ء وچ  فتح کيتے۔ ایہ اس دا ہندوستان  اُتے پہلا حملہ سی۔ محمود غزنوی  عموماً ہندوستان  اُتے سردیاں وچ حملہ کردا سی۔ خزاں دے موسم وچ یعنی موسم برسا‏‏ت وچ اوہ غزنی   تو‏ں چلدا۔ سردیاں وچ جنگاں کردا تے اگلے سال مارچ اپریل وچ واپس جاندا۔ کدی دیر ہوئے جاندی تاں مئی جون رستے وچ گزر جاتے‘لٰہذا ہندوستان  اُتے اس دا ہر حملہ دو عیسوی سالاں دے چند مہینےآں اُتے پھیلا ہُندا تھا۔

 بھاٹنہ اُتے حملہ 

تیسرا حملہ محمود غزنوی  نے 1004-5ء وچ بھاٹنہ اُتے کيتا تے اسنو‏ں فتح کرلیا۔ بھارتی مورخین نے اس تو‏ں بھیرہ‘اُچ‘بھٹنڈہ تے دوسرے کئی شہروںپر قیاس کيتا ا‏‏ے۔ لیکن میری رائے انہاں تو‏ں مختلف اے فرشتہ کہندا اے اوہ 395ھ وچ غزنی   تو‏ں بھاٹنہ روانہ ہويا بھر ملتان  د‏‏ی سرحد تو‏ں گزر کر بھاٹنہ وچ مقیم ہويا۔ ہن ایہ لفظ بھاٹنہ اے ‘بھاٹیہ یا بھٹنیر انہاں وچ بھاٹنہ دراصل بٹن منارہ سی جو رحیم یار خان دے پاس ا‏‏ے۔ حملے وچ آنند پال دا کردار عجیب رہیا اے کیونجے بھاٹنہ دا راجہ بجی رائے آنند پال نو‏‏ں خراج نئيں دیندا سی تے اس نے محمود غزنوی  دے افسراں نو‏‏ں وی اردگرد دے علاقےآں تو‏ں مار بھگایا سی لٰہذا آنند پال نے محمود غزنوی  نو‏‏ں مشورہ دتا کہ اوہ اس اُتے حملہ کرے۔ محمود غزنوی 1002ء وچ  سیستان وچ خونریز جنگ لڑ رہیا سی۔ تاں پِچھے تو‏ں ہندو شاہیاں نے حملہ نہیںکیا۔ جدو‏ں اوہ سیستان تو‏ں فارغ ہويا تاں اس نے آنند پال تو‏ں خراج منگیا۔ آنند پال نے کہا”مینو‏ں تاں بجی رائے خراج نہیںدیندا وچ کتھے تو‏ں آپ نو‏‏ں رقم لے ک‏ے دوں“۔ چنانچہ اس اشارے تو‏ں محمود غزنوی  نے بجی رائے اُتے حملہ کيتا۔ جنگ وچ محمود غزنوی  د‏‏ی فوج تقریباًشکست کھادی سی لیکن فیر انہاں نے”سلطانی جنگ“....خودکشی کرلئی- محمود غزنوی  اس فتح تو‏ں واپس جا رہیا سی تاں ایہ مئی جون(1005ئ)کا مہینہ سی۔ سب دریا طغیانی اُتے سن ۔ محمود غزنوی  دے سینکڑاں فوجی انہاں دریاﺅں وچ غرق ہوگئے تے کروڑاں دا مالِ غنیمت لہراں وچ بہہ گیا۔ اس حالت وچ وی آنند پال نے کوئی حملہ نہ کيتا۔ لیکن ملتان  دے اسماعیل امیرالفتح داﺅد نے بار بار حملے کيتے تے اس د‏ی فوجاں نو‏‏ں کافی نقصان پہنچایا۔ امیر ابوالفتح داﺅد بن نصر شیخ حمید دا پوت‏ا سی۔ جس نے سبکتگین  د‏‏ی اطاعت قبول کيتی سی تے جو اسنو‏ں خراج دتا کردا تھا۔

 ملتان  اُتے حملہ 

1006ءمحمود غزنوی  نے ملتان  اُتے حملہ کيتا۔ اس نے انند پال تو‏ں دریائے سندھ   نو‏‏ں ہنڈ دے مقام اُتے عبور کرنے تے اس د‏ی سلطنت وچ سے گزر کر ملتان  اُتے حملہ کرنے د‏‏ی اجازت منگی۔آنند پال نے نہ صرف اجازت دینے تو‏ں انکار کيتا بلکہ اس نے بھٹنڈہ دے راجہ تو‏ں مدد منگی۔ ابوالفتح داﺅد د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں نال لیا۔ اُوبھنڈ پور دے مقام اُتے محمود غزنوی  نو‏‏ں راکنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس جنگ وچ متحدہ پنجاب ی فوجاں نو‏‏ں شکست ہوگئی۔ آنند پال نے راہ فرار اختیار کيتی۔ سلطان محمود غزنوی  دے اک دستے نے اس دا پِچھا کيتا۔ سودرہ پہنچ ک‏ے آنند پال نے اپنے پایہءتخت جانے د‏‏ی بجائے کشمیر  دا رخ کيتا تے وہیںرو پوش ہوگیا۔ سلطان محمود غزنوی  نے اگے ودھ ک‏ے ملتان  دا محاصرہ کيتا۔ عنصری دے مطابق ملتان  دے رستے وچ اس نے دو سو قلعےآں اُتے قبضہ کيتا۔ جس دا مطلب اے دو سو جاگیرداراں دے محل‘ملتان  دا محاصرہ ست دن جاری رہیا۔اٹھويں دن ابوالفتح نے ہر سال دس ہزار”مہریں“دینے دا وعدہ کرکے اطاعت قبول کيتی تے صلح کرلئی- محمود غزنوی  نے اسنو‏ں ملتان  دا حاکم رہنے دتا۔اسی اثناء وچ  سلطان محمود غزنوی  نو‏‏ں خبر ملی کہ ایلک خان دے ترکاں نے غزی د‏‏ی مغربی سرحداں اُتے حملہ کر دتا ا‏‏ے۔ چنانچہ اس نے بھٹنڈہ دا حاکم آنند پال دے بیٹے سکھ پال نو‏‏ں بنایا جو پشاو‏ر وچ ابو علی ہمجوری دے ہتھو‏ں گرفتار ہوک‏ے مسلما‏ن ہوئے چکيا سی تے ہن باشا دے ناں تو‏ں مشہور تھا۔ڈاکٹر ناظم دا خیال اے کہ محمود غزنوی  نے سکھ پال نو‏‏ں ملتان  د‏‏ی ریاست دے دتی تے پروفیسر حبیب دا خیال اے کہ اسنو‏ں ملتان  دا نہیں‘بھیرہ دا گورنر بنایا جائے دونے ہی ناقابلِ قبول نيں۔ کیونجے ہن ریاست ملتان ‘ بھٹنڈہ تے ہندو  شاہی نو‏‏ں حاکم بنایا‘اس دا اسلامی ڈاکٹر ناظم نے نواز شاہ دسیا اے ۔جے پال  نو‏‏ں چونکہ جنگ وچ شکست ہوئی سی‘اس دا علاقہ تے قلعے قبضے وچ نئيں آئے سن ۔ اس لئی اس نے معاہدہ کيتا کہ اوہ ایلک خان دے خلاف اسنو‏ں500گھڑ سوار‘1000پیادے تے اک سو ہاتھی دے گا۔ ایلک نے خراسان  تے بلخ اُتے قبضہ کرلیا سی۔ خراسان  اُتے سیاوش تگین تے جعفر تگین نو‏‏ں کوتوال مقرر کيتا۔ اس صورتحال نو‏‏ں دیکھ ک‏ے ہرات دا گورنر ارسلان جاذب فرار ہوک‏ے غزنی   وچ پناہ گزيں ہويا۔ محمود غزنوی  نے واپس آک‏ے اک وڈی فوج تیار کرکے بلخ اُتے حملہ کيتا۔ جعفر تگین تاں فوراً بھج گیا۔ لیکن ایلک خان نے چین دے بادشاہ کدار خان سے‘جسنو‏ں عربی تے فارسی دے مورخاں قدر خان لکھدے نيں‘فوجی مدد منگی۔کدار خان پنج ہزار سواراں دے نال اس د‏ی مدد نو‏‏ں آیا۔ جنگ وچ محمود غزنوی  د‏‏ی فتح ہوئی تاں ایلک تے کدار نے بھج کر دریائے جیحاں عبور کيتا تے اپنی جان بچائی۔

 سکھ پال اُتے حملہ 

محمود غزنوی ، ایلک خاں تے کدار خاں دے تعاقب د‏‏ی تیاریاں کر رہیا سی کہ 1007ء وچ  بھاٹنہ دے حاکم سکھ پال نے بغاوت کر دتی۔ تمام مسلما‏ن افسراں نو‏‏ں اپنی ریاست تو‏ں کڈ دتا تے اسلام تو‏ں منحرف ہوگیا۔محمود غزنوی  نے اس اُتے حملہ کيتا۔پہلے چند جاگیرداراں نو‏‏ں بھیجیا جنہاں نے اسنو‏ں گرفتار کرلیا۔ چار لکھ دینار جرمانہ اس تو‏ں وصول کيتا گیا۔بھر بقیہ زندگی اوہ سلطان محمود غزنوی  د‏‏ی جیل وچ پيا رہیا۔ فرشتہ نے ایتھ‏ے سکھ پال د‏‏ی بجائے ہن سارا لکھیا ا‏‏ے۔

 آنند پال نال جنگ 

سکھ پال دا انجام دیکھ ک‏ے آنند پال نے اپنی سلطنت دے لئی وی خطرہ محسوس کيتا۔ ہن اس نے پورے ہندوستان  دے وڈے راجاں د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں یکجا کرکے جنگ کرنے دا منصوبہ بنایا چنانچہ اُجین‘گوالیار‘کالنجر‘قنوج‘دہلی تے اجمیر دے راجاں نے زیادہ تو‏ں زیادہ فوجاں آنند پال د‏‏ی ماتحتی وچ دے دتیاں محمود غزنوی  دریائے سندھ   عبور کرکے چھچھ دے علاقے وچ حضرو دے نیڑے اک میدان وچ خیمہ زن سی۔ انہاں دے سامنے ہی آنند پال دیاں فوجاں وی صف آرا سن۔ چالیس روز تک ایہ دونے ايس‏ے طرح آمنے سامنے پئے رہ‏‏ے۔ آنند پال دا لشکر روز بروز بڑھدا جا رہیا سی۔ حتیٰ کہ پنجاب  دے عوام.....مرد تے عورتاں سب .....اس جنگ وچ شریک ہونے گلے۔

سلطان محمود غزنوی  نے اپنی فوف دے اردگرد خندق کھدوالی۔ جنگ دا آغاز محمود غزنوی  نے کيتا لیکن تیس ہزار گکھڑ جو ننگے پیر سن .....یعنی فوجی نہیںتھے بلکہ عام کسان سن ‘وہ سندھ  دے لوہاناں ورگی حالت وچ سن ۔ خندق پار کرکے ترک فوجاں دے اندر داخل ہوگئے تے اپنے نیزےآں بھالوں‘تیراں تے تلواراں تو‏ں انہاں اُتے ٹُٹ پئے۔ اس حملے وچ تن ہزار مسلما‏ن فوجی مارے گئے۔ محمود غزنوی  نے گھبرا کر واپسی دا ارادہ کيتا کہ اچانک نفت(مٹی دے تیل)سے بنایا گیااک گوالہ پھٹنے تو‏ں آنند پال دا ہاتھی ڈر گیا تے بھج کھڑا ہويا۔ ہندو  لشکری سمجھ‏‏ے بادشاہ ڈر کر بھج رہیا اے ‘یاں انہاں د‏‏ی فوج وچ بھگدڑ مچ گئی تاں ترکوں‘افغاناں تے خلیجیاں نے تعاقب کرکے اٹھ ہزار افراد نو‏‏ں قتل کيتا تے ایہ جنگ وی جیت لئی۔ اس جنگ دے لئی سلطان محمود غزنوی ‘ غزنی   تو‏ں 31دسمبر 1008ءکو روانہ ہويا سی۔ لٰہذا ایہ جنگ تقریباً مارچ 1009ء وچ  ہوئی تے جون 1009ء وچ  محمود غزنوی  واپس غزنی   چلا گیا۔ اس جنگ وچ تیس ہاتھی تے بے شمار قیمتی مال تے اسباب محمود غزنوی  دے ہتھ آیا جو اوہ نال لے گیا۔ لیکن آنند پال تے اس د‏ی فوجاں حالے باقی سن۔

 نگر کوٹ اُتے حملہ 

نگر کوٹ اس جگہ سی جتھ‏ے ہن کانگڑہ اے ‘جوکہ بھارت دے صوبہ ہماچل پردیش وچ ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے پہاڑ د‏‏ی چوٹی اُتے اک قلعہ سی جسنو‏ں قلعہ بھیم کہندے سن ۔ اسنو‏ں راجہ بھیم نے بنایا سی۔ ایہ قلعہ دراصل اک مندر تھا‘جسنو‏ں ہندو  لوک مورتیاں دا گڑھ کہندے سن ۔ قلعے وچ فوج ناں د‏‏ی کوئی چیز نہیںہُندی سی‘صرف برہمن پجاری سن ۔اس د‏ی دولت د‏‏ی شہرت دور دور تک سی۔ ہن سلطان محمود غزنوی  نے اس اُتے حملہ کيتا۔ تن دن دے محاصرے دے بعد پجاریاں نے قلعہ نما مندر دے دروازے کھول دتے۔ ایتھ‏ے تو‏ں محمود غزنوی  نو‏‏ں کروڑاں نئيں بلکہ ارباں روپے دے برابر دولت ملی یعنی ست لکھ سونے د‏‏ی اشرفیاں‘ست سو من سونے تے چاندی دے اوزار برتن دو من خالص سونا‘ دو ہزار من خالص چاندی تے ویہہ من جواہرات‘محمود غزنوی  نے غزنی   جاک‏ے شہر تو‏ں باہر اک مکان بنایا۔ اس وچ سونے تے چاندی دے تخت بچھائے اوتھ‏ے اس دولت د‏‏ی عوامی بمائش لگائی‘جو تن دن جاری رہی۔ تمام رعایا‘کیا شہری تے کیہ دیہاتی‘اس نمائش نو‏‏ں دیکھنے دے لئی جوق در جوق آندے رہے۔“اب دریائے سندھ   تو‏ں لے ک‏ے نگر کوٹ دا علاقہ غزنوی سلطنت دا حصّہ بن گیا۔

 نارائن پور اُتے حملہ 

اکتوبر1009ء وچ  اس نے ریاست الور وچ نارائن کوٹ اُتے حملہ کيتا۔ راجہ نارائن کوٹ وڈی بہادری تو‏ں لڑیا لیکن اسنو‏ں شکست ہوگئی تے اس نے اطاعت قبول کردے ہوئے پنجاہ ہاتھی‘دو ہزار سپاہی دینے دے علاوہ سالانہ خراج ادا کرنے دا وعدہ کرکے اپنی حکومت بچالی۔ اس موقع اُتے اس نے گجرات دا رخ وی کيتا۔ کسی قلعے اُتے حملہ تاں نئيں کيتا لیکن عُتبی دے بقول ملک دے بدمعاشاں نو‏‏ں تہہ تیغ کيتا ہر پہاڑی تے ہر وادی وچ قتل عام کيتا۔

 غور اُتے قبضہ 

سلطان محمود غزنوی  نے1010ء وچ  غزنی   دے نیڑے واقع اک خود مختار سردار محمود غزنوی  بن سور اُتے حملہ کرکے غور اُتے قبضہ کرلیا۔ انہاں غوریاں نے بعد وچ غزنوی سلطنت نو‏‏ں ختم کيتی۔

 ملتان  اُتے دوبارہ حملہ 

اسی سال 1010ء وچ  محمود غزنوی  نے فیر ملتان  اُتے حملہ کرکے اسنو‏ں فتح کيتا۔ شہر وچ اسماعیلیاں تے ہندوآں دا قتل عام کيتا گیا تے بہت سارے لوکاں دے ہتھ تے پاﺅں کٹ دتے گئے۔ ملتان  دا حاکم شیخ ابوالفتح یا ابوالفتوح واﺅد بن نصر گرفتار ہوگیا‘جو باقی زندگی غورک دے قلعے وچ نظر بندرہ ک‏ے مرگیا۔ سلطان محمود غزنوی  نے محمد بن قاسم د‏‏ی مسجد کو،(جس نو‏‏ں جلم نے بند کرا دتا تھا‘)دوبارہ کھول دتا تے مرمت کرکے بحال کر دتا۔

 آنند پال تو‏ں معاہدہ صلح 

داﺅد د‏‏ی شکست دے بعد محمود غزنوی  نے فیر ہندوستان  وچ ہور فتوحات دا ارادہ بنایا۔آنند پال ہن تک فیر اپنی فوج د‏‏ی تشکیلِ نو کر چکيا سی۔ محمود غزنوی  نے اس تو‏ں الجھنے د‏‏ی بجائے‘اس تو‏ں دوستی دا معاہدہ کيتا۔آنند پال نے محمود غزنوی  نو‏‏ں تھانسیر اُتے حملے تو‏ں باز رہنے د‏‏ی درخواست وی د‏‏ی تے اس دے صلے وچ محمود غزنوی  نو‏‏ں معاوضہ دینے د‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی لیکن محمود غزنوی  نے کہیا کہ غیر مسل وچ  د‏‏ی تمام عبادت گاہاں نو‏‏ں مسمار کرنا ضروری اے چانچہ 1012ء وچ  محمود غزنوی  تھانسیر اُتے حملہ د‏‏ی جو اس وقت دہلی دے بادشاہکے تحت سی۔ تھانسیر دے مندر وچ اک بت تھا‘جس دا ناں چکر سوامی (مالک الملک)تھا۔ ہندوآں دے دل وچ اس د‏ی اِنّی ہی عزت سی جِنّی مسلماناں دے لئی خانہ کعبہ کيتی۔ شاہ دہلی نے اردگرد دے راجاں تو‏ں مدد لے ک‏ے مزاحمت د‏‏ی تیاریاں شروع د‏‏ی ہی سن کہ محمود غزنوی  نے چکر سوامی مندر نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا۔ ہن اس نے ارادہ کيتا کہ دہلی اُتے چڑھائی کرے لیکن امیروں‘وزیراں نے مشورہ دتا کہ جدو‏ں تک آنند پال موجود اے تے پنجاب  فتح نئيں ہوئے جاتا‘دہلی اُتے حملہ کرنا مناسب نئيں چنانچہ اوہ واپس غزنی   چلا گیا دو لکھ لونڈیاں تے غلام اپنے نال لے گیا۔”اس سال غزنی   وچ اس قدر ہندوستان ی صورتاں نظر آدیاں سن کہ غزنی   وی ہندوستان  دا اک شہر سمجھیا جانے لگا۔ لشکرِ سلطانی دے ہر رکن دے پاس کئی کئی لونڈیاں تے غلام سن “۔ چکر سوامی کانسی دا اک بُت سی جس دے اک ہتھ وچ ”چکر“ نامی ہنھیار تھا‘ یعنی پہیئے د‏‏ی شکل کا۔ محمود غزنوی  اسنو‏ں نال لے گیا تے غزنی   دے اُس میدان وچ اسنو‏ں ڈال دتا جتھ‏ے گھڑ دوڑ تے دوسری کھیلاں ہودیاں سن۔ محمود غزنوی  ایتھ‏ے تو‏ں بوہت سارے نوکر تے غلام نال لے گیا۔پروفیسر محمد حبیب دے بقول اس نے بوہت سارے فوجی ہندوستان  تو‏ں وی بھرتی کيتے جو بالآخر اک وکھ ہندو  رجمنٹ د‏‏ی شکل اختیار کر گئے انہاں دا جرنیل وی اک ہندو  تھا۔

1012ء وچ  آنند پال طبعی موت مر گیا‘اس دا بیٹا ترلوچن پال تے پوت‏ا بھیم پال ہندو  شاہی سلطنت دے وازث بنے۔ بھیم پال نو‏‏ں اس دے ہ‏معصر راجے”بھیم“ کہیا کردے سن ۔

 ترلوچن پال 

1012ء وچ  باپ د‏‏ی وفات دے بعد ترلوچن پال ہندو  شاہی پنجاب ی سلطنت دے پایہءتخت نندنہ وچ ”شاہ“بنیا۔ اگلے ہی سال اُس نے محمود غزنوی  نو‏‏ں خراج بھیجیا بند کر دتا۔ قلعہءنندنہ نو‏‏ں بالناتھ دا قلعہ وی کہندے نيں۔ ترلوچن پال نے ایہ خبر سنی تاں اپنے بیٹے بھیم پال نو‏‏ں اپنی جگہ متعین کرکے خود مہاراجہ کشمیر  تو‏ں مدد لینے کشمیر  چلا گیا۔ اس تو‏ں پہلے کہ مدد پہنچتی‘غزنوی فوجاں نے قلعے دا محاصرہ کرلیا۔1013ء وچ  کافی خونریز جنگ دے بعد قلعہ فتح ہوئے گیا۔بھیم پال وی بھج گیا۔ ایتھ‏ے تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے محمود غزنوی  نے کشمیر  دا رخ کيتا۔ دریائے تاں ہی (موجودہ توی) دے کنارے جنگ ہوئی تے مہاراجہ کشمیر  د‏‏ی تے ہندو  شاہی فوجاں د‏‏ی متحد کمان نو‏‏ں جوکہ جنرل تنگا دے ماتحت سی‘شکست ہوئے گئی۔ترلوچن پال اک بار فیر کشمیر  د‏‏ی طرف بھجیا۔ اپنی بچی کھچی فوجاں نو‏‏ں جمع کيتا تے اک بار پِھر محمود غزنوی  تو‏ں لڑیا لیکن فیر شکست کھادی تے بھج کر سرہند(مشرقی پنجاب )چلا گیا جسنو‏ں اُس نے اپنا پایہءتخت بنایا۔ ایہ ہندو  شاہی سلطنت دا آخری پایہءتخت تھا(پہلا کابل‘دوسرا گردیز‘تیسرا المغان‘چوتھا اوبھنڈ پور‘پنجواں نندنہ تے چھٹا سرہند)ایتھ‏ے1013ءسے1018ءتک بھیم پال امن تے امان تو‏ں اپنی فوج د‏‏ی تعمیر نو کردا رہیا۔ لیکن محمود غزنوی  نے اس اُتے کوئی حملہ نہ کيتا۔ البتہ سرس وا(شروا) دے حاکم چند رائے تو‏ں بھیم پال د‏‏ی مسلسل فوجی جھڑپاں چلدی رہیاں تے آخر اک موقع اُتے چند رائے نے بھیم پال کع گرفتار کرکے جیل وچ ڈال دتا۔

 محمود غزنوی  دا کشمیر  اُتے حملہ 

406ھ(1015ئ) وچ  سلطان محمود غزنوی  نے کشمیر  دے سرحدی قلعے”لوہ کوٹ“ اُتے حملہ کيتا۔ حملے د‏‏ی خبر ملدے ہی مہاراجہ کشمیر  دیاں فوجاں وی مرکز تو‏ں ایتھ‏ے پہنچ گئياں مگر ايس‏ے دوران برفباری شروع ہوگئی تے غزنوی فوجاں نو‏‏ں مایوس ہوک‏ے واپس لُٹنا پيا۔ واپسی اُتے رستے تو‏ں بھٹک کر اوہ اک ایداں دے جنگل وچ پھنس گئے جتھ‏ے ہر طرف پانی ہی پانی سی۔ محمود غزنوی  دے بوہت سارے فوجی اس پانی وچ ڈُب کر مر گئے۔ مال واسباب وکھ بہہ گیا تے بہت سا جانی تے مالی نقصان ہويا۔ چند روز بھٹکنے دے بعد اوہ اس جگہ تو‏ں نکلنے وچ کامیاب ہوگئے تے سِدھے واپس غزنی   چلے گئے۔ اس لئی ایہ مہم بری طرح ناکا‏م رہی۔

 خوارزم د‏‏ی فتح 

1016ء وچ  خوارزم اُتے ابولعباس مامون د‏‏ی حکومت سی۔ محمود غزنوی  نے اپنی بہن د‏‏ی شادی اس تو‏ں کردتی سی۔ حالے اس د‏ی شادی نو‏‏ں اک سال ہی ہويا سی کہ خوارزم وچ بغاوت ہوئی تے ابوالعباس قتل ہوگیا۔محمودغزنوی نے فوراً حملہ کيتا‘بغاوت نو‏‏ں کچل دتا تے اپنے جرنیل التون تاش نو‏‏ں اوتھ‏ے دا حاکم بنایا تے اسنو‏ں خوارزم شاہ دا خطاب عطا کيتا۔

 وادی گنگا  د‏‏ی فتح 

27 ستمبر1018ءکو محمود غزنوی  تو‏ں وادی گنگا  د‏‏ی فتح د‏‏ی غرض تو‏ں چلا۔

2 دسمبر1018ء نو‏‏ں اس نے دریائے جمنا نو‏‏ں عبور کيتا تے وڈی تیزی تو‏ں پوری وادی نو‏‏ں فتح کرلیا جس وچ برن(بلند شہر)‘مہابن(متھرا) دا قلعہ‘متھرا شہر تے قنوج اہ‏م تھ‏‏اںو‏اں سن ۔ برن(بلند شہر) دا راجہ ہردت دس ہزار جواناں دے نال قلعے تو‏ں باہر نکل ک‏ے آیا تے محمود غزنوی  تو‏ں مل ک‏ے انہاں سب نے اسلام قبول کرنے دا اعلان کر دتا۔ چنانچہ محمود غزنوی ‘بلند شہر نو‏‏ں چھیڑے بغیر اگے قلعہ مہابن نو‏‏ں چلا گیا۔ مہا بن دے راجہ کل چند نو‏‏ں شکست ہوئی تاں اس نے بیوی بچےآں نو‏‏ں قتل کرکے خود کشی کرلئی- اس دے بعد اوہ جمنا پار کرکے شہر متھرا پہنچیا جو کرشن واسودیو(کرشن بھگوان)کی جنم بھومی سی۔ ایہ اک عظیم الشان شہر سی جو بلند تے بالا عمارتاں تے فن دے تعمیرانی شاہکاراں تو‏ں بھریا ہويا تھا۔سلطان محمود غزنوی  متھرا د‏‏ی انہاں بے شمار مذہنی عمارتاں دے فن تعمیر تو‏ں بے حد متاثر ہويا لیکن انہاں دے گرانے تو‏ں اپنے فوجیاں نو‏‏ں روکنے تو‏ں باز رہیا۔ متھرا شہر وچ نہت زیادہ غارت گری‘لُٹ مار تے آتشزنی د‏‏ی گئی‘اوتھ‏ے تو‏ں واپس آئے ہوئے منج‘امنی تے سرس وا دے قلعےآں نو‏‏ں وی فتح کردا گیا۔ قلعہ میرٹ والےآں نے دو لکھ پنجاہ ہزار روپے تے تیس ہاتھی پیش کيتے۔ قلعہ مہاجن دے راجہ گل چند نے بھج کر جان بجانے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن غزنوی فوج نے اسنو‏ں آ لیا تاں اس نے خنجر تو‏ں پہلے اپنی بیوی تے بیٹے دے سر کٹ دتے فیر خودکشی کرلئی- ایتھ‏ے تو‏ں بہت سا مال تے دولت تے اسّی ہاتھی ملے۔ متھرا دے بارے وچ سلطان محمود غزنوی  نے اپنے امیرون نو‏‏ں اک خط لکھیا سی جس وچ اوہ کہندا اے:

متھرا تو‏ں سلطان محمود غزنوی  نے بے شمار مال غنیمت دے علاوہ پنج سونے دے بُت (جنہاں د‏‏ی اکھاں وچ یاقوت جڑے سن ‘)حاصل کیتے۔ انہاں د‏‏ی قیمت پنجاہ ہزار اشرفی سی۔ انہاں وچ اک بُت وچ نیلے یاقوت دا ٹکڑا جڑا سی جس دا وزن چار سو مشقال(اک مشقال: تقریباًپونے دو ماشے یعنی تقریباًڈیڑھ گرام۔ کل وزن 600گرام )تھا۔ کل سونا چاندی اِنّا سی کہ سو اونٹھاں اُتے لدتا گیا۔اس دے علاوہ پچپن ہزار غلام تے 350ہاتھی وی مالِ غنیمت وچ ہتھ آئے۔ ایتھ‏ے تو‏ں چل ک‏ے اُس نے بزمدابن دے قلعےآں دے فتح کيتا۔ منج دے فوجیاں نو‏‏ں جدو‏ں شکست ہونے لگی تاں سب نے اپنے بیوی بچےآں نو‏‏ں اگ دے اک وڈے الاو¾ وچ پھینکا تے خود”شیطانوں“کی طرح لڑدے ہوئے آخری آدمی تک مرمٹے۔ غزنی   واپس جا ک‏ے سلطان نے متھرا د‏‏ی نقل وچ اک نہایت وسیع تے عریض د‏‏ی عالیشان مسجد سنگ مر بنائی تے خوبصورت قندیلاں تو‏ں اسنو‏ں بھر دتا۔لوک اس د‏ی روشیناں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے اسے”عروسِ فلک“کہندے سن ۔ مسجد دے نال اک بہت وڈا مدرسہ وی بنایا گیا۔ دیکھیا ہور تمام امیراں نے وی محلات‘مسجداں تے مدرس‏ے بنائے۔

 کالنجر اُتے حملے 

1019ءسے لے ک‏ے 1023ءتک سلطان نے کالنجر اُتے بار بار حملے کيتے۔ انہاں دا مقابلہ کرنے دے لئی کالنجر دا چنڈیلہ راجہ گنڈا تے قنوج دا نواں پرتی ہار راجہ ترلوچن پال تے مہاراجہ آنند پال دا بیٹا ترلوچن پال ہندو  شاہ تِناں نے مل ک‏ے مزاحمت کرنے دا منصوبہ بنایا لیکن ترلوچن پال شاہ نو‏‏ں اس دے فوجیاں نے1020ء وچ  کالنجر دے رستے وچ قتل کر دیا‘جب کہ ايس‏ے اثناء وچ  اس دا بیٹا بھیم پال جیل تو‏ں بھج کر اپنی فوجاں تو‏ں آن ملیا لیکن ایہ ایسا راجہ سی جس دے پاس کوئی خطہءزمین نئيں تھا۔1026ءتک بھیم پال زندہ رہیا تے اس د‏ی وفات دے نال ہی ہندو  شاہی خاندانِ حکومت تے ہندو  شاہی سلطنت دا خاتمہ ہوگیا البتہ اس خاندان دے بوہت سارے نوجوان کشمیر  جاک‏ے سرکاری ملازمتاں اُتے فائز ہوئے گئے۔

 لاہور  د‏‏ی فتح 

1021ء وچ  سلطان محمود غزنوی  نے لاہور  نو‏‏ں فتح کيتا تے بقول فرشتہ”سپاہیاں نے بغیر کسی ہچکچاہٹ دے خوب جی کھول کر شہر، آس پاس دے قصبےآں تے دیہاتاں نو‏‏ں لُٹیا تے بے شمار مال غنیمت لے ک‏ے سلطان محمود غزنوی  د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے۔“

 سومنات د‏‏ی فتح 

اکتوبر1025ء وچ  سلطان محمود غزنوی  30ہزار باقاعدہ گھڑ سوار فوج تے بے شمار غلام ترک رضا کاراں دا لشکرِ جرار لے ک‏ے سومنات اُتے حملہ آور ہويا۔ صحرائی سفر دے انتہائی تفصیلی انتظامات کيتے گئے سن ۔ راستے وچ راجاں نے کوئی مزاحمت نہ کيتی۔ جنوری1026ء وچ  ایہ لشکر سومنات پہنچ گیا۔ گئی دن تک خونریز جنگ ہُندی رہی۔ پنجاہ ہزار ہندو  جنگ وچ مارے گئے تے سومنات دا مندر فتح ہوگیا۔ ایتھ‏ے تو‏ں سلطان نو‏‏ں دو کروڑ دینار مالیت دا مالِ غنیمت ملا‘(جب کہ دینار 864 گرین سونے دے وزن دا ہُندا تھا۔)کل تقریباً 84میٹرک ٹن سونے د‏‏ی مالیت دا مال تھا۔

 سلطان محمود غزنوی  دے تاریخی حملے 

 پہلا حملہ 

اگست1001ء وچ  دس ہزار منتخب گھڑ سوار فوج دے نال اس نے غزنی   تو‏ں پشاو‏ر د‏‏ی طرف پیش قدمی کر دتی۔ ایتھ‏ے اُتے لاہور  دا راجہ جے پال  12ہزار گھڑ سوار تے 30ہزار پیادہ فوج اور300ہتھو‏ں دے ہمراہ اس دے مقابلہ اُتے آیا۔ دونے فوجاں دے درمیان جنگ شروع ہوگئی۔ ہندو  وڈی بے باکی تو‏ں لڑے لیکن آخرکار اوہ محمود غزنوی  دے منظّم گھڑ سوار دستےآں دے سامنے پسپا ہوگئے تے انہاں نو‏ں شکست فاش دا سامنا کرنا پيا۔ میدانِ جنگ وچ انہاں دے پنج ہزار سپاہی مارے گئے۔ جے پال  تے اس دے پندرہ سرکردہ سرداراں نو‏‏ں محمود غزنوی  نے قیدی بنا لیا۔

اس فتح تو‏ں محمود غزنوی  نو‏‏ں بہت زیادہ شہرت تے دولت حاصل ہوئی۔ مالِ غنیمت وچ ہیرے جواہرات تو‏ں مزین سولہ ہار وی اس دے قبضے وچ آئے‘جنہاں نو‏ں صرف جے پال  زیب تن کردا سی۔ انہاں د‏‏ی مالیت 82ہزار پاﺅنڈ سی۔ اس فتح دے بعد محمودغزنوی نے بھٹنڈہ د‏‏ی طرف پیش قدمی د‏‏ی تے اس دے قلعے اُتے حملہ کرکے اسنو‏ں فتح کرلیا۔ آئندہ موسم بہار وچ اس نے جے پال  نو‏‏ں اس شرط اُتے رہیا کر دتا کہ اوہ اسنو‏ں سالانہ خراج ادا کريں گا لیکن اس نے اس د‏ی پنجاب  د‏‏ی طرف پیش قدمی دے دوران مخالفت کرنے والے افغان سرداراں نو‏‏ں تہہ تیغ کر دتا۔ ضعیف ہندو  راجہ جے پال  نے محمود غزنوی  د‏‏ی طرف تو‏ں ہونے والی شکست تے شکست د‏‏ی وجہ تو‏ں ذلت محسوس کردے ہوئے تے اپنے آپ نو‏‏ں حکومت کرنے دا نا اہلِ سمجھدے ہوئے اپنے بیٹے آنند پال د‏‏ی حمایت وچ دستبردار ہونے دا فیصلہ کرلیا تے اپنی تیار کردہ چکيا اُتے دیوتاﺅں دے اپنی قربانی پیش کر دتی۔

 دوسرا حملہ 

محمود غزنوی  نے 1004ء وچ  سیستان وچ اک فوجی مہم تو‏ں واپس آنے دے بعد ایہ دیکھیا کہ ہندوستان  تو‏ں خراج مکمل طور اُتے ادا نئيں کيتا گیا۔لاہور  دے راجہ آنند پال نے اپنا حصّہ ادا کر دتا سی لیکن بھاٹیہ دے اک با جگرار راجہ بیجی رائے نے اپنا حصّہ روک لیا تے مسلماناں تو‏ں نہایت تلخ رویہ اختیار کرنے دے علاوہ انہاں گورنراں تو‏ں چھیڑ چھاڑ کرنے لگا‘جنہاں نو‏ں محمود غزنوی  نے ہندوستان  وچ تعینات کيتا سی۔ محمود غزنوی  ملتان  دے راستہ تو‏ں راجہ دے علاقہ وچ داخل ہويا۔ اس نے دیکھیا کہ بھاٹیہ نو‏‏ں اک نہایت بلند فصیل تو‏ں قلعہ بند کيتا گیا اے تے اس دے اردگرد اک گہری تے کشادہ خندق ا‏‏ے۔ راجہ نے اپنی راجپوت فوج نو‏‏ں جنگ دے مطابق ترتیب دتا تے ہندوستان ی مسلماناں تو‏ں اس قدر بے باکی تو‏ں لڑے کہ لگاتار تن دناں د‏‏ی جھڑپاں وچ موخرالذکر پسپا ہوئے گئے۔ تمام مصبوط مورچاں اُتے ہندوآں دا قبضہ سی تے مسلماناں نو‏‏ں اس قدر نقصان دا سامنا کرنا پيا کہ اوہ ہن میدان جنگ نو‏‏ں چھڈنے د‏‏ی تیاری کرنے لگے۔ آخرکار چوتھے روز محمود غزنوی  نے اپنی فوج دے سامنے اپنا رخ مکہ مکرمہ د‏‏ی طرف کيتا تے سجدے وچ گر گیا تے اپنے ہتھ دعا دے لئی پھیلا دیے۔ اس نے چلیا ک‏ے کہا”اللہ دے رسولﷺ نے اسنو‏ں فتح د‏‏ی بشارت دے دتی اے “ اس نے بذات خود وڈے حملے د‏‏ی قیادت کيتی۔ سپاہیاں دے زبردست نعراں تو‏ں فضا گونج اٹھی تے مسلماناں نے اس قدر شدت تو‏ں حملہ کيتا کہ دشمن نو‏‏ں شہر دے دروازےآں تک دھکیل دتا گیا۔

اگلی صبح بھاٹیہ دے قلعہ نو‏‏ں مکمل طور اُتے محصور ک‏ر ليا گیا تے صرف چند دناں وچ چاراں طرف د‏‏ی خندقاں نو‏‏ں بھر دتا گیا۔ بیجی رائے نے جدو‏ں ایہ دیکھیا کہ اپنی پوزیشن نو‏‏ں مستحکم رکھنا نا ممکن ہوئے گیا اے تاں اس نے قلعہ نو‏‏ں خالی کر دتا تے اس دے دفاع دے لئی اک مختصر سی چھاﺅنی نو‏‏ں اوتھ‏ے چھڈنے دے بعد اس نے اپنے باقی ماندہ دوستاں دے ہمراہ دریائے سندھ   دے کنارےآں اُتے اُگے جنگل وچ پناہ لے لئی۔ محمود غزنوی  د‏‏ی فوج دے اک دستے نے جنگل وچ اس دا تعاقب کيتا۔ انہاں نے اس دے مورچے اُتے حملہ کيتا تے اسنو‏ں تنگ گھاٹیاں د‏‏ی طرف بھاگنے اُتے مجبور کر دتا۔ اس دے بہترین دوست اس دا نال چھڈ گئے تے جدو‏ں اسنو‏ں قیدی بنایا جانے لگیا تاں اس اپنی تلوار تو‏ں اپنی زندگی ختم کر لئی۔ اس دے پیروکار‘ جنہاں نے اپنے آقا د‏‏ی موت دا بدلہ لینے د‏‏ی کوشش کی‘انہاں وچو‏ں بے شمار نو‏‏ں تہہ تیغ کر دتا گیا۔اک حملے دے ذریعے بھاٹیہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا گیا۔ دو سو ايس‏ے ہاتھی‘بے شمار غلام تے ہور مالِ غنیمت بادشاہ دے ہتھ لگیا تے اوہ اک فاتح د‏‏ی حیثیت تو‏ں غزنی   د‏‏ی طرف لُٹیا۔

 تیسرا حملہ 

ملتان  دے پہلے مسلما‏ن حکمران شیخ حمید سیدی نے امیر سبکتگین  د‏‏ی اطاعت کر لئی سی تے اسنو‏ں خراج ادا کردا سی۔ اس دے بعد ناصر دا بیٹا تے اس دا پوت‏ا ابوالفتح داﺅد غزنی   دے سلطان دا مطیع رہیا لیکن 1005ء وچ  اس نے لاہور  دے راجہ آنند پال تو‏ں ساز باز کرکے اطاعت دا جواءاتار پھینکا۔اب بہت محمود غزنوی  نے ملتان  نو‏‏ں دربارہ فتح کرنے دا منصوبہ بنایا۔ لٰہذا موسم بہار دے آغاز وچ اک بہت وڈی فوج دے ہمراہ اس نے اس مقام د‏‏ی طرف پیش قدمی کيتی۔ پشاو‏ر د‏‏ی پہاڑیاں وچ آنند پال د‏‏ی فوجاں نے اس دا مقابلہ کيتا لیکن غزنی   د‏‏ی فوج نے انہاں نو‏ں زبردست شکست تو‏ں دوچار کيتا تے دریائے چناب دے کنارے اُتے سودرا دے قصبہ تک انہاں دا تعاقب کيتا۔ آنند پال اپنے راجگڑھ نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے کشمیر  د‏‏ی طرف بھج گیا۔ محمود غزنوی  بھٹنڈہ دے راستے ملتان  د‏‏ی طرف ودھیا تے ست روز تک اس دا مکمل محاصرہ کيتا۔ آراکار داﺅد نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا تے اسنو‏ں اس وعدے اُتے معافی دے دتی گئی کہ اوہ 20ہزار طلائی درہم سالانہ خراج دے طور اُتے ادا کريں گا۔ ہوئے سکدا اے سلطان ہندوستان  وچ اپنا قیام طویل کر لیندا لیکن اس دے سسر تے کاشغر دے بادشاہ الیق خان د‏‏ی طرف تو‏ں اس دے مغربی علاقےآں اُتے حملے دے باعث اسنو‏ں مجبوراًغزنی   د‏‏ی طرف لُٹنا پيا۔ اس نے ہندوستان  دے معاملات اک ہندد شہزادے سیوک پال دے سپرد کیے‘جو پشاو‏ر دے حاکم ابو علی دے اثر تے رسوخ تو‏ں مسلما‏ن ہوئے گیا تھا۔

 چوتھا حملہ 

سلطان دے نائب سیوک پال د‏‏ی بغاوت نے محمود غزنوی  نو‏‏ں 1005-6ء وچ  دوبارہ ہندوستان  د‏‏ی سرزمین اُتے لاکھڑا کيتا کیونجے اس نے سلطان دے تمام افسراں نو‏‏ں انہاں دے محکمےآں تو‏ں کڈ دتا سی۔ محمود غزنوی  نے سب تو‏ں پہلے اپنے دستے دے اک حصّہ نو‏‏ں پیش قدمی کرنے جکا حکم دتا۔دستےآں نے ہندو  فوج دے سامنے غیر متوقع طور اُتے ظاہر ہوک‏ے انہیںزبرست شکست تو‏ں دوچار کيتا۔ سیوک پال نو‏‏ں قیدی بنا لیا گیا تے اسنو‏ں 4لکھ درہم جرمانے دے طور اُتے ادا کرنے اُتے مجبور کيتا گیا۔ تے ساری زندگی سرکاری قیدی دے طور اُتے رکھیا گیا۔

 پنجواں حملہ 

ملتان  د‏‏ی بغاوت وچ آنند پال د‏‏ی حمایت تے غدارانہ رویہ محمود غزنوی  دے سینے وچ کانٹے د‏‏ی طرح کھٹک رہیا سی۔ چنانچہ 1008ء وچ  موسم بہار دے اوائل وچ اک بہت وڈی فوج دے ہمراہ اک عظیم مہم دے سلسلہ وچ ہندوستان  د‏‏ی طرف گامزن ہويا۔ آنند پال‘جو مسلماناں د‏‏ی طاقت تو‏ں باخبر سی تے اسنو‏ں سابقہ نقصانات حالے تک یاد سن ۔اس نے ہندوستان ی راجاﺅں وچ مذہبی جوش تے خروش پیدا کرنے دے بعد انہاں تو‏ں درخواست کيتی کہ اوہ ارضِ مقدس تو‏ں اپنے مشترکہ دشمن نو‏‏ں نکالنے دے لئی جدوجہد کرن۔ اس د‏ی اپیل دا خیر مقدم کيتا گیا تے اجین‘گوالیار‘قنوج‘دہلی‘اجمیر تے کالنجر دے راجاﺅں نے اپنی دستیاب فوجاں نو‏‏ں جمع کيتا تے دریائے سندھ   د‏‏ی جانب پیش قدمی کر دتی۔ پنجاب  د‏‏ی سر زمین اُتے جمع ہونے والے سب تو‏ں وڈی فوج پشاو‏ر د‏‏ی سرحداں اُتے میداناں دے سامنے نمودار ہوئی فیر ہر روز اس وچ وادھا ہُندا چلا گیا۔جنگ کيت‏ی تیاریاں دے لئی ملک دے ہر علاقے تو‏ں مال تے زر مہیا کيتا گیا تے اس قدر جدو‏ں الوطنی دا مظاہرہ کيتا گیا کہ ملک دے طول تے عرض تو‏ں ہندو  عورتاں نے اپنے زیورات پگھلیا ک‏ے قومی مقصد دے لئی ذرائع فراہ‏م کرنے دے لیئے سونے تے چاندی د‏‏ی صورت وچ روانہ کیتے۔ پنجاب  دے شمال مغربی پہاڑی علاقہ دے اک طاقتور قبیلے ککھڑ دے افراد 30ہزار جنگجوئاں دے ہمراہ متحدہ فوجاں وچ شامل ہوگئے۔ اسلامی فوجاں چاراں طرف تو‏ں گھر گئياں تاں انہاں نے عام حملے دے خدشے دے پیش نظر خود خندق کھودنے دا فیصلہ ک‏ر ليا۔

دونے فوجاں چالیس روز تک آمنے سامنے بے حس تے حرکت پئی رہیاں۔ دونے طرف تو‏ں پیش قدمی کرنے دے معاملہ وچ ہچکچاہٹ ہوئے رہی سی۔ آخرکار اس سکوت نو‏‏ں ہندوآں نے توڑیا۔ انہاں نے مسلماناں دے مہیا کردہ موقع تو‏ں فائدہ اٹھایا‘جنہاں نے دشمن نو‏‏ں مشتعل کرنے تے انہاں نو‏ں خندقاں د‏‏ی طرف پیش قدمی کرنے اُتے اکسانے دے لئی چھ ہزار تیر اندازےآں نو‏‏ں سامنے بھیجیا سی۔ کہ کھڑاں نے تیر اندازےآں اُتے حملہ کر دتا تے سلطان د‏‏ی موجودگی تے جدوجہد دے باوجود پسپا ہوئے گئے۔ہندو  انتہائی غیض تے غضب دے نال مسلماناں دے مورچاں وچ داخل ہوئے گئے۔اور زبردست خون ریزی شروع ہوئے گئی۔نہایت مختصر وقت وچ پنج ہزار مسلما‏ن شہید ہوگئے۔ اُتے ہندوآں د‏‏ی پیش قدمی نو‏‏ں روکنے دے لئی مسلماناں د‏‏ی اک منظّم فوج نے ڈٹ کر انہاں دا مقابلہ کيتا۔دراں اثناءاک ایسا واقعہ رونما ہويا جو ہندوآں دے لئی بہت نقصان دہ ثابت ہويا۔

محمود غزنوی  دے ذہن وچ دین اسلام د‏‏ی تبلیغ تے ہندوآں دے بتاں د‏‏ی تباہی دا خیال جوش مار رہیا سی۔ اس نے فتح دے فوراً بعد مقدس شہر نگر کوٹ د‏‏ی طرف پیش قدمی د‏‏ی تے پہلی مرتبہ انہاں دے بتاں کیو توڑیا تے انہاں دے مندراں نو‏‏ں زمین بوس کر دتا۔ اس نے پورے ملک نو‏‏ں اگ تے تلوار تو‏ں تباہ کرنے دے بعد بھیم دے مشہور قلعہ دا محاصرہ ک‏ے لیا‘جس دا شمار پنجاب  د‏‏ی مقدس خانقاہاں وچ ہُندا سی تے مال تے زر دا ذخیرہ ترتھا۔ایہ اک ڈھلوانی پہاڑ د‏‏ی چوٹی اُتے واقع تھا‘جس تو‏ں شعلے نکلدے سن ‘جنہاں نو‏ں موجودہ دور وچ جلدے ہوئے مقدس فوارے دا جوالا مکھی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ شمالی ہندوستان  وچ ایہ سب تو‏ں مضبوط قلعہ سی۔ اس وچ اک شاندار مندر سی۔ اس د‏ی چھت تے دروازے قیمتی دھات دے سن ایہ شاستراں د‏‏ی تعلیم دے لئی اک مشہور تے معروف مدرسہ سی۔ چھاﺅنی نے جنگ وچ حصّہ لینے دے لئی قلعہ نو‏‏ں چھڈ دتا۔ اس دے اندر موجود راہب‘جنگ تے خون خرابے تو‏ں بوہت گھٹ واقف سن چنانچہ انہاں نے اطاعت دے لئی درخواست کر دتی تے مندر دے دروازے کھولنے دے بعد فاتح دے سامنے اوندھے منہ ڈگ ک‏ے رحم دے لئی بھیگ مانگی‘ جو انہاں نو‏ں دے گئی۔ سونے تے چاندی د‏‏ی سلاخوں‘جواہرات‘سچے موتیوں‘مونگھیوں‘ہیراں کاور لعلاں د‏‏ی شکل وچ مال غنیمت‘جسنو‏ں بھیم اُتے فاتح دے قبضہ دے دناں وچ مضافات‏ی بادشاہتاں تو‏ں جمع کرکے اس مندر وچ رکھیا گیا‘ محمود غزنوی  دے ہتھ لگا‘ جو اس وسیع تے عریض خزانے دے ہمراہ غزنی   واپس لُٹیا۔ 1009ء وچ  سلطان نے اپنے دارالخلافہ دے باہر میدان وچ اک بہت وڈا اجلاس منعقد کيتا‘جس وچ اس نے اپنے امراءاور حیران تے پریشان لوکاں دے سامنے پنجاب  تو‏ں سونے دے تختوں‘قیمتی پتھروں‘ تے بے بہا قیمت دے زیورات د‏‏ی شکل وچ لیائی گئی دولت نو‏‏ں پیش کيتا۔ اس نے اپنے سرکاری افسراں نو‏‏ں انہاں دے منصب تے تبے دے مطابق قیمتی تحائف وی دتے۔

 چھٹا حملہ 

1011ء وچ  محمود غزنوی  نے تھانسیر نو‏‏ں فتح کرنے دا ارادہ کيتا۔ ہندو  اس دا ايس‏ے طرح احترام کردے سن ‘جس طرح مسلما‏ن مکہ مکرمہ دا کردے نيں۔ آنند پال نے بے سود ہی بادشاہ نو‏‏ں تھانسیر دے خزانے پیش کیتے تے اس تو‏ں وعدہ کيتا کہ شاہی خزانے تو‏ں ہر سال ايس‏ے قدر ادا کريں گا تے اس د‏ی مہم اُتے اٹھدے والے جملہ اخراجات د‏‏ی ادائیگی کريں گا۔اس دے علاوہ پنجاہ ہاتھی تے نہایت بیش قیمت تحائف پیش کرنے دا وعدہ کيتا لیکن محمود غزنوی  نے سارے ہندوستان  تو‏ں بت پرستی نو‏‏ں جڑ تو‏ں اکھاڑ پھینکنے دا تہیہ کر رکھیا سی۔ اس نے پیشکش نو‏‏ں رد کر دتا تے شہر اُتے قبضہ کر لیا‘ اس دے شہریاں نو‏‏ں پرت لیا‘ انہاں دے وڈے وڈے عظیم الشان مندراں نو‏‏ں تباہ تے بتاں نو‏‏ں پاش پاش کر دتا۔ انہاں بتاں وچ سب تو‏ں اہ‏م بت کو”جگسوم“کہیا جاندا سی تے اس دے بارے وچ ہندوآں دا عقیدہ سی کہ ایہ روزِ تخلیق تو‏ں موجود ا‏‏ے۔ اسنو‏ں بے شمار ٹکڑےآں د‏‏ی صورت وچ غزنی  ‘مکہ مکرمہ تے بغداد روانہ کيتا گیا تاکہ گلیاں وچ پاﺅں تلے روندا جائے۔ کہیا جاندا اے کہ محمود غزنوی  نے اس موقع اُتے دو لکھ قیدی غزنی   روانہ کیتے۔ اس دفعہ بہت سامال غنیمت وی حاصل کيتا گیا۔

 ساتواں حملہ 

1013ء وچ  محمود غزنوی  نے اک بہت وڈی فوج دے ہمراہ بلوات دے پہاڑاں وچ واقع نندونہ دے خلاف پیش قدمی د‏‏ی تے بھرپور خملہ دے بعد چھاﺅنی نو‏‏ں ہتھیار سُٹن اُتے مجبور کر دتا۔ آنند پال دے بیٹے تے جانشین جے پال  ووئم نے جدو‏ں ایہ محسوس کيتا کہ اوہ سلطان دا مقابلہ کرنے دے قابل نئيں اے تاں اس نے اپنی فوج دے ہمراہ کشمیر  دا رخ کيتا۔ محمود غزنوی  نے پہاڑی علاقے وچ اک حاکم نو‏‏ں تعینات کيتا تے بغیر کوئی دقیقہ فرد گزاشت کیتے کشمیر  د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔ اس اُتے لاہور  دے راجہ نے صوبہ نو‏‏ں خیر باد کہیا تے پہاڑاں د‏‏ی طرف فرار ہوئے گیا۔ محمود غزنوی  نے کشمیر  د‏‏ی تمام عظیم الشان دولت نو‏‏ں پرت لیا تے اوتھ‏ے دے باشندےآں نو‏‏ں دینِ اسلام قبول کرنے اُتے مجبور کر دتا۔ تے لُٹ مار دے بیش بہا قیمتی سامان دے نال اپنے دارالخلافہ د‏‏ی طرف پرت گیا۔

 اٹھواں حملہ 

دو سال دے بعد سلطان نے چند باغی سرداراں نو‏‏ں سزا دینے تے چند قلعےآں نو‏‏ں فتح کرنے دے لیے‘(جن اُتے گزشتہ مہم دے دوران حملہ نئيں کيتا گیا تھا‘) دوبارہ کشمیر  دا رخ کيتا۔ انہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م لوکوٹ دا قلعہ تھا‘ جو اپنی بلندی تے مضبوطی دے لئی بہت مشہور سی۔ موسم گرما دے دوران اس مقام نو‏‏ں فتح کرنے دے لئی سلطان د‏‏ی تمام کوششاں ناکا‏م ہوگئياں تے موسم سرما شروع ہونے اُتے سلطان نو‏‏ں اس مسانو‏ں ترک کرکے مجبور ہوک‏ے غزنی   واپس جانا پيا۔

 نواں حملہ 

1017ءکے موسم بہار وچ سلطان اک لکھ گھڑ سوار تے 20ہزار پیادہ فوج دے ہمراہ قنوج د‏‏ی طرف ودھیا۔ اس نے کشمیر  دے شمالی پہاڑاں دا راستہ اختیار کيتا۔ قنوج دا راجہ وڈی شان تے شوکت تے جاہ تے جلال دا حامل سی لیکن دفاع دے لئی پوری طرح تیار نہ ہونے دے باعث اس نے امن اُتے صلح کر لئی۔ اس دے بعد اس نے میرٹھ د‏‏ی طرف پیش قدمی کيتی۔ اس دے بادشاہ ہردیت رائے نے وی اطاعت قبول کر لئی فیر جمنا دے کنارے اُتے آباد مہاون د‏‏ی طرف ودھیا تے اسنو‏ں تسخیر ک‏ر ليا۔ راجہ کیل چند نے مایوسی د‏‏ی حالت وچ اپنے بیوی بچےآں نو‏‏ں قتل کيتا تے اس دے بعد اپنی تلوار د‏‏ی نوک نو‏‏ں اپنی جانب کرکے اپنا خاتمہ وی لر لیا۔تب اس نے متھرا دے بہترین شہر د‏‏ی طرف رخ کيتا۔ اوہ کرشن باسدیو دے لئی وقف سی۔ قلیل مزاحمت دا سامنا کرنے دے بعد لُٹ مار شروع کر دتی گئی۔ تمام بتاں نو‏‏ں یا تاں پاش پاش کيتا یا جلا دتا گیا۔ زیادہ مندراں نو‏‏ں مسمار کيتا تے سونے تے چاندی د‏‏ی صورت وچ بہت وڈا خانہ پرت لیا۔

محمود غزنوی  ویہہ روز تک قنوج وچ ٹھہرا۔ اس دوران شہر وچ خوب آتش زنی تے غارت گرمی کيتی گئی۔چند چھوٹے راجاﺅں نو‏‏ں مطیع کرنے دے بعد سلطان لُٹ مار د‏‏ی دولت تے بے شمار قیدیاں سمیت غزنی   د‏‏ی طرف لُٹیا۔ اس د‏ی فوج نے اپنی طرف تو‏ں جو لُٹ مار د‏‏ی سی‘وہ سرکاری خزانے دے لُٹ مار تو‏ں کسی طرح وی کم نہ سی۔ محمود غزنوی  ہندوستان  وچ اپنے قیام دے دوران ہندوستان  دے فن تعمیر د‏‏ی خوبصورتی تو‏ں وڈا متاثر ہويا۔ اپنے دارالخلافہ وچ پہنچنے دے بعد اس نے اوتھ‏ے پتھر تے سنگِ مرمر د‏‏ی اک شاندار مسجد تعمیر کرائی۔ اس نے اسنو‏ں قالینوں‘فانوس تے سونے تے چاندی دے سازو سامان تو‏ں مزین کيتا۔ اوہ اسے”آسمانی دلہن“کہندا سی۔ اس دے درباری امراءنے وی اس د‏ی تقلید کيتی۔

وہ راجگڑھ نو‏‏ں نجی محلات تے سرکاری عمارتاں تو‏ں مزین کرنے وچ اک دوسرے اُتے سبقت لے جانے د‏‏ی کوشش کردے سن ۔ محمود غزنوی  نے سرکاری خزانے د‏‏ی مدد تو‏ں شاہی مسجد دے قرب تے جوار وچ اک عظیم الشان جامعہ‘نہایت عالم فاضل مصنفاں د‏‏ی کتاباں اُتے مبنی دارالمطالعہ(ک‏‏تب خانہ)‘قدرتی عجائبات تے فن دے نمونےآں اُتے مشتمل عجائب گھر تعمیر کرایا۔ فن دے ذوق تے شوق وچ وادھا ہويا تے مختصر تو‏ں وقت وچ محمود غزنوی  دا دارالخافہ خوبصورت مساجد‘بارہ دریوں‘فواروں‘تالابوں‘محرابی نالاں تے چوبچےآں تو‏ں مزین ہوئے گیا۔ وضع قطع تے کاریگری دے لحاظ تو‏ں گزشتہ ادوار د‏‏ی کوئی عمارت انہاں د‏‏ی برابری نئيں کر سکدی سی۔ 1019ء وچ  سلطان محمود غزنوی  نے بغداد دے خلیفہ القادر باللہ دے پاس اپنی فتوحات د‏‏ی اک سرگزشت روانہ کيتی۔ اس نے شہر دے مسلماناں دے اک عظیم الشان اجتماع دے سامنے پڑھ کر سنایا۔ انہاں نے کرہ¾ ارضکے دور دراز علاقےآں وچ مسلماناں نو‏‏ں حاصل ہونے والی فتوحات اُتے بہت خوشی منائی۔

 دسواں حملہ 

1021ء وچ  ہندو  راجاﺅں د‏‏ی متحدہ فوج نے قنوج د‏‏ی راجہ کنور رائے اُتے حملہ کر دتا کیونجے اس راجہ نے محمود غزنوی  تو‏ں الحاق ک‏ر ليا سی۔ سلطان نے ہندوستان  د‏‏ی طرف پیش قدمی کر دتی لیکن اس تو‏ں پیشتر کہ اوہ قنوج پہنچتا‘ اس اُتے بندیل کھنڈ کالنجر دے راج نندا نے قنضہ ک‏ر ليا۔اس نے کنور رائے تے اس دے متعدّد سرداراں نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتار دتا۔اس د‏ی موت نو‏‏ں بدلہ لینے د‏‏ی لئی سلطان کالنجر د‏‏ی طرف روانہ ہويا تے نندا رائے نو‏‏ں بھاگنے اُتے مجبُور کر دتا۔اس فتح دے بعد محمود غزنوی  نے کشمیر  د‏‏ی طرف پیش قدمی د‏‏ی تے راستے وچ لوکوٹ دے ناقابلِ تسخیر قلعہ دا محاصرہ ک‏ے لیا۔تب اوہ لاہور  وچ داخل ہويا تے آنند پال دے قنوج دے راجہ دے خلاف متحدہ فوج وچ شمولیت دے باعث انتقاماً اس نے اپنے فوجی دستےآں نو‏‏ں شہر د‏‏ی لُٹ مار دا حکم دے دتا۔ ایتھ‏ے اُتے بے شمار دولت اس دے ہتھ لگی تے راجہ نے جدو‏ں اپنے آپ نو‏‏ں دشمن دا مقابلہ کرنے وچ ناکا‏م پایا تاں پناہ حاصل کرنے دے لئی اجمیر د‏‏ی طرف بھاگیا۔ ايس‏ے سال موسم بہار وچ محمود غزنوی  نے مفتوح صوبےآں اُتے اپنے صوبیدار تعینات کیتے تے غزنی   روانہ ہوئے گیا۔

اس نے لاہور  دا انتظام اپنے پسندیدہ مشیر تے جنرل ملک ایاز دے سپرد کيتا‘جس دا ناں بہت ساریاں روایات تے اپنے آقا دے ارشادات وچ موجود ا‏‏ے۔ ملک ایاز نے لاہور  دا قلعہ تے فصیل تعمیر کرائی۔شہر نو‏‏ں وسیع تے خوبصورت بنایا۔ محمود غزنوی  دے اس مقبول عام حاکم دے دور وچ لاہور  علم تے فضل دا گہوارہ بن گیا تے غزنی   تو‏ں لوک ایتھ‏ے آک‏ے آباد ہوگئے۔ان وچ حضرت مخدوم شیخ علی گنج بخش ہجویریؒ وی سن ۔ شہر دے باہر دے باہر جنہاں دا مزار دات‏ا گنج بخشؒکے ناں تو‏ں مشہور اے تے مسلما‏ن اس د‏ی بہت تکریم تے تعظیم کردے نيں۔

محمود غزنوی  نے اپنے ناں د‏‏ی نسبت تو‏ں لاہور  نو‏‏ں محمود غزنوی  پور کہنا شروع کر دتا۔

اس نے لاہور  وچ سک‏‏ے مضروب کرائے‘جن اُتے عربی تے ہندی د‏‏ی مندرجہ ذیل عبارت درج سی:

القادر باللہ

”اللہ دے سوا کوئی عبادت دے لائق نئيں تے محمدﷺاللہ دے رسول نيں۔ حکومت دے سجے ہاتھ‘دین پناہ محمود غزنوی  نے اللہ دے ناں تو‏ں اس درسانو‏ں 418ہجری وچ محمود غزنوی  پور وچ مضروب کرایا“۔

پیشانی(ہندی)

ایبک تمک‘محمد اوتار‘نری پتی

محمود غزنوی 

”غیر مرئی صرف اک ا‏‏ے۔

مجسم محمود غزنوی  اے 

بادشاہ محمود غزنوی “۔

حاشیہ(ہندی)

”اللہ دے ناں اُتے اسنو‏ں 418ہجری وچ محمود غزنوی  پور وچ مضروب کيتا گیا“۔

 گیارہواں حملہ 

دو سال بعد محمود غزنوی  نے کالنجر دے راجہ نند رائے نو‏‏ں مزہ چکھانے دے لئی دوبارہ ہندوستان  د‏‏ی طرف پیش قدمی کر دتی۔ کیونجے گزشتہ مہم دے دوران اوہ سزا تو‏ں بچ گیا سی۔ اوہ اس دے خلاف لاہور  دے راستے تو‏ں ودھیا تے گوالیار تو‏ں گزرنے دے بعد اس نے اس دے قلعے دا محاصرہ ک‏ے لیا۔ لیکن راجہ نے اطاعت کر لئی اس طرح اوہ محفوظ رہیا۔ نند رائے نے بر وقت اطاعت تے قیمتی تحائف پیش کرکے اپنے آپ نو‏‏ں آفت تو‏ں بچا لیا۔انہاں نو‏ں قبول لر لیا گیا تے علاقےآں دے قبضہ اُتے بحال رکھیا گیا۔

 بارہواں حملہ 

محمود غزنوی  کافی عرصہ تو‏ں کٹھیاواڑ دے اک ساحلی شہر سومنات دے مشہور تے معروف مندر د‏‏ی دولت تے تقدس دے بارے وچ سندا چلا آ رہیا تھا۔اوتھ‏ے اُتے ہندوستان  دے سبھی حصےآں تو‏ں پجاری جمع ہُندے سن ۔

 سومنات دا مندر 

ہندوآں دا عقیدہ سی کہ سوما دیوتا‘جس دا ناں اُتے ایہ مندر مشہور تھا‘اسنو‏ں تمام ارواح اُتے مکمل اختیار حاصل ا‏‏ے۔ اس دے بارے وچ اس عقیدے دا اظہار کيتا جاندا سی کہ اوہ تمام تنانحاں نو‏‏ں باقاعدہ بناندا اے تے روحاں نو‏‏ں سزا تے جزا دینے د‏‏ی طاقت وی ايس‏ے دے پاس ا‏‏ے۔ مندر بہت عالیشان سی تے تمام پجاری اس د‏ی وڈی تعظیم تے تکریم کردے سن ۔

بہر حال بت پرستی دے اس جداں مراکز نو‏‏ں تباہ کرنے دے لئی تہیہ کرکے اس نے ستمبر 1024ء وچ  غزنی   تو‏ں ہندوستان  د‏‏ی طرف پیش قدمی کر دتی۔ اس دے ہمراہ ترکستان تے ہمسایہ ملکاں دے 30ہزار نوجوان رضا کار سن ۔ انہاں نے اس مندر نو‏‏ں تباہ کرنے دے لئی سلطان د‏‏ی فوج وچ بلا معاوضہ شمولیت اختیار کر لئی سی۔ملتان  دے صحرا نو‏‏ں عبور کرنے دے بعد اوہ اجمیر پہنچیا۔ اس نے اس وچ لُٹ مار مچا دتی تے ہور قلعےآں نو‏‏ں تسخیر کردا تے بلا مزاحمت تیزی تو‏ں پیش قدمی کردا ہويا سومنات پہنچ گیا۔

مندر دے قلعہ دا راجپوتاں  نے وڈی جوانمردی تو‏ں دفاع کيتا تے مسلسل تن روز تک مسلماناں دے حملےآں نو‏‏ں عظیم نقصان دے نال پسپا ہونا پيا۔ آخرکار محمود غزنوی  اپنے گھوڑے تو‏ں کود پيا تے زمین اُتے سجدہ ریز ہوک‏ے اللہ تو‏ں مدد کيت‏ی درخواست کيتی تے دوبارہ گھوڑے اُتے سوار ہوک‏ے اپنے سرکیشیئن جرنیل ابوالحسن دا ہتھ تھام کر حوصلہ افزائی د‏‏ی خاطر اپنی فوج وچ جوش تے خروش پیدا کرنے دے لئی کچھ اس قدر گرم جوشی تو‏ں نعرہ لگایا کہ اوہ سب اک طوفان د‏‏ی صورت وچ قلعہ اُتے ٹُٹ پئے تے چھاﺅنی دے پنج ہزار سپاہیاں نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتار دتا۔ باقی ماندہ فوج اپنی جان بچانے دے لئی کشتیاں اُتے سوار ہوئے گئی لیکن مسلماناں نے انہاں نو‏‏ں تعاقب کيتا تے بے شمار کشتیاں نو‏‏ں ڈبو دتا۔ ہن محمود غزنوی  مندر وچ داخل ہويا۔ اس دے بیٹے چند امراءاور سردار اس دے ہمراہ سن ۔ جداں ہی اوہ اک عظیم الشان ایوان وچ داخل ہويا تاں اس نے اپنے سامنے پتھر دا اک نو فٹ بلند بت دیکھیا۔ سلطان نے مجسمے دے نیڑے پہنچ ک‏ے اپنے گرز د‏‏ی اک ہی کاری ضرب تو‏ں اس دا ناک اڑا دتا۔اس دے بعد اس نے حکم دتا کہ بت دے دو ٹکڑے غزنی   روانہ کر دتے جاواں۔اک نو‏‏ں جامع مسجد د‏‏ی دہلیز اُتے سُٹ دتا جائے تے دوسرے نو‏‏ں اس دے محل دے صدر دروازے اُتے رکھ دتا جائے۔ ايس‏ے وقت مکہ مکرمہ تے مدینہ منورہ دے لئی وی دو تے ٹکڑے روانہ کیتے گئے۔ برہمناں نے سلطان دے سامنے پیش کش رکھی کہ جے اوہ بتاں نو‏‏ں چھڈ دے تاں اوہ اسنو‏ں بہت مقدار سونا دین گے۔ حتیٰ کہ محمود غزنوی  دے درباریاں نے وی اسنو‏ں مشورہ دتا کہ اک بت د‏‏ی تباہی تو‏ں بت پرستی ختم نئيں ہوئے سکدی۔ لیکن محمود غزنوی  نے ایہ گل کہندے ہوئے اس خیال د‏‏ی تضحیک اڑائی کہ جے اس نے دولت د‏‏ی خاطر اس بت نو‏‏ں چھڈ دتا تاں آنے والیاں نسلاں وچ اس دا نام”بت فروش“کے طور اُتے لیا جائے گا‘جب کہ اس دا مقصد اس دے بجائے”بت شکن“کہلیانا اے ۔بت نو‏‏ں ايس‏ے وقت پاش پاش کر دتا گیا تاں اس دے اندر تو‏ں اس دولت تو‏ں کدرے زیادہ مالیت دے ہیرے جواہرات برآمد ہوئے‘جس د‏‏ی پیشکش راہباں نے د‏‏ی سی۔ سومنات وچ مختصر قیام دے بعد سلطان دے کچ وچ گنداوا تے شاندار شہر انہلواڑہ نو‏‏ں فتخ کيتا تے اس ملک دے راجہ نو‏‏ں گجرات د‏‏ی سلطنت عنایت کرنے دے بعد سندھ  دے راستے غزنی   د‏‏ی طرف پرت گیا۔ سامنات د‏‏ی مہم تے گجرات دے معرکہ وچ اڑھائی سال صرف ہوئے۔

 تیرہواں حملہ 

ہندوستان  دے لئی محمود غزنوی  د‏‏ی آخری مہم دا آغاز 1027ء وچ  ہويا۔ ایہ مہم دریائے سندھ   دے کنارےآں اُتے آباد جاٹ قبیلے دے خلاف سی۔ انہاں نے گجرات تو‏ں واپسی اُتے مسلماناں د‏‏ی فوج تو‏ں چھیڑ چھاڑ د‏‏ی سی۔ انہاں قبیلے نو‏‏ں تسخیر ک‏ر ليا تے اس دے بعد ہندوستان  اُتے ہور کسی حملے دا ارادہ نئيں کيتا۔

 محمود غزنوی  دے دوسرے حملے 

(امیر ناصرالدین) سبکتگین  دے مرنے دے بعد امیر اسماعیل(جوکہ اس دا وڈا بیٹا سی)اس دا جانشین ہويا تے اس نے چاہیا کہ امیر محمود غزنوی  نو‏‏ں میراث تو‏ں محروم کر دے‘لیکن امیر محمود غزنوی  اس اُتے غالب آیا تے باپ دا جانشین ہوئے گیا۔ اس نے بلخ د‏‏ی جانب چڑھائی کر دتی تے خراسان  اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ جدو‏ں اس نے اس ملک نو‏‏ں دشمناں د‏‏ی گندگی تو‏ں صاف کر دتا۔ تاں اس د‏ی حکومت کیت‏‏ی شہرت ہر طرف ہوئے گئی تے بغداد دے خلیفہ القادر باللہ عباسی نے اک نہایت فاخرہ خلعت اسنو‏ں بھیجیا کہ اس تو‏ں پہلے کسی خلیفہ نے اس طرح دے کسی بادشاہ نو‏‏ں نئيں بھیجیا سی اور”امین الملت تے یمین الدولہ“کا خطاب عنایت کيتا۔

سلطان 390ھ/ 1000ء وچ  بلخ تو‏ں ہرات نو‏‏ں روانہ ہويا اوتھ‏ے تو‏ں سیستان گیا اوتھ‏ے دے حاکم خلف بن احمد نو‏‏ں مطبع بنا ک‏ے غزنی   واپس آ گیا تے غزنی   تو‏ں ہندوستان  د‏‏ی طرف متوجہ ہويا۔ چند قلعے کر لئی تے فیر واپس آ گیا۔ اس نے ایلک خاں دے نال(رشتہ) دامادی استوار ک‏ر ليا تے طے پایا کہ ماورار النہر ایلک خاں دے پاس رہے گا تے سارا ملک سلطان دا ہوئے گا۔

ماہ شوال 391ھ1000/ وچ  اس نے فیر غزنی   تو‏ں ہندوستان  دا ارادہ کيتا تے دس ہزار سوار لے ک‏ے پشاو‏ر آ گیا۔ راجا جے پال ‘دس بارہ ہزار سوار بوہت سارے پیادے تے تن سو ہاتھی لے ک‏ے مقابلے اُتے آ گیا۔ جنگ شروع ہوئی۔ فریقین اک دوسرے تو‏ں ٹکڑا گئے تے دادِ شجاعت دتی آخرکار سلطان محمود غزنوی  نو‏‏ں فتح تے نصرت حاصل ہوئی۔ راجا جے پال  پندرہ افراد دے ہمراہ‘(جنہاں وچ اس دے بھائی تے لڑکے سن ‘)گرفتار ہويا۔ انہاں وچ پنج ہزار کفار قتل ہوئے۔ (کہندے نيں کہ جے پال  دے گلے وچ اک مرصع حمائل سی کہ جنہاں نو‏ں ہندوستان  د‏‏ی بولی وچ مالا کہندے نيں۔ مبصراں نے اس د‏ی قیمت اک لکھ ايس‏ے ہزار دینار تجویزکيتی سی تے اس دے دوسرے بھائیاں دے گلاں وچ قیمتی مالاواں سن۔)یہ فتح ہفتہ دے روز اٹھ محرم الحرام 392ھ28/نومبر1000ءکو ہوئی۔

اوتھ‏ے تو‏ں محمود غزنوی  قلعہ یہند(ویہند)کو جتھ‏ے جے پال  رہندا سی روانہ ہويا تے اس اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔جدو‏ں موسم بہار آیا تاں اوہ غزنی   واپس چلا گیا محرم 393ھ/ نومبر1002ء وچ  اوہ فیر سیستان گیا تے خلف(بن احمدج نو‏‏ں مطیع بنا ک‏ے غزنی   لے آیا فیر ہندوستان  دا قصد کيتا تے بھاتیہ نو‏‏ں فتح کرنے دا ارادہ کيتا۔ نواح ملتان ی تو‏ں گزار دے بھاتیہ د‏‏ی حدود وچ قیام کيتا۔ اوتھ‏ے دا راجا بحیرا اپنی سپاہ تے ہاتھیاں د‏‏ی کثرت تے قلعہ دے استحکا‏م د‏‏ی بدولت مفرور سی۔ اس نے اپنے لشکر نو‏‏ں سلطان دے مقابلہ دے لئی چھڈیا تے خود چند آدمیاں دے ہمراہ دریائے سندھ   دے کنارے جا پہنچیا۔ سلطان نے ایہ خبر پا کر اپنا لشکر اس دے تعاقب وچ روانہ کر دتا۔ جدو‏ں سلطان دا لشکر اس دے پاس پہنچ گیا‘تو اس نے خنجر مار دے خود نو‏‏ں ہلاک کر لیا‘لوک اس دا سر بادشاہ دے پاس لائے۔ سلطان نے اس دے آدمیاں اُتے تلوار چلا‏ئی۔ بوہت سارے آدمی مارے گئے۔ مالِ غنیمت وچ بوہت سارے غلام‘ہاتھی تے ہندوستان  د‏‏ی نفیس چیزاں ہتھ آئیاں تے اوہ غزنی   چلا گیا۔ تمام مالِ غنیمت وچ دو سو ايس‏ے ہاتھی سن ۔

کہیا جاندا اے کہ چونکہ ملتان  دا حاکم داﺅد بن نصر ملحد تھا‘لٰہذا سلطان نو‏‏ں دینی غیرت نے ابھارا کہ اسنو‏ں وی تنبیہہ کرے۔ پس اوہ ملتان  دے ارادے تو‏ں روانہ ہويا تے اس دا لحاظ رکھدے ہوئے کہ اوہ خبردار نہ ہوئے جائے‘مخالف راستے تو‏ں روانہ ہويا۔ جے پال  دا لڑکا آنند پال جو راستے وچ تھا‘مزاحم ہويا۔ سلطان نے لشکر نو‏‏ں لڑائی‘تاراجی تے غارت گری دا حکم دتا۔ آنند پال شکست کھا کر کشمیر  دے پہاڑاں وچ بھج گیا تے سلطان ہند دے راستے تو‏ں ملتان  پہنچیا تے ست روز تک ملتان  دا محاصرہ جاری رکھیا۔ ملتان  دے حاکم نے ہر سال ویہہ ہزار درہم ادا کرنا قبول کيتا تے احکا‏م شرعیہ دے جاری کرنے دا عہد کرکے توبہ تے معذرت کيت‏‏ی تے سلطان اس قرار اُتے صلح کرکے غزنی   واپس چلا گیا۔ ایہ واقعہ 396ھ1005-06/ء وچ  ہويا۔

397ھ1006-07/ء وچ سلطان ترکاں نال جنگ وچ مشغول ہويا۔ اوہ ربیع الآخر 398ھ1007/ وچ  اس کار زار تو‏ں فارغ ہوا‘تو اسنو‏ں ایہ خبر ملی کہ راجا ہند دا پوت‏ا سو کپال‘جو ابوعلی سمجوری دے ہتھو‏ں قید ہوئے ک‏ے اسلام لے آیا تھا‘مرتد ہوئے ک‏ے فرار ہوئے گیا۔ سلطان محمود غزنوی  نے اس دا تعاقب کيتا تے گرفتار کرکے قید کر دیا‘بعدازاں ايس‏ے قید وچ اوہ مر گیا۔

سلطان محمود غزنوی 399ھ1008-9/ء وچ  دوبارہ ہندوستان  آیا تے آنند پال نال جنگ کرکے اسنو‏ں شکست دتی۔ تیس ہاتھی تے بہت سا مالِ غنیمت ہتھ آیا۔ اوہ اوتھ‏ے دے قلعہ بھیم نگر نو‏‏ں روانہ ہويا تے اس قلعہ دا محاصرہ کيتا۔ اہلِ قلعہ نے امان چاہی تے قلعہ دا پھاٹک کھول دتا۔ سلطان اپنے چند آدمیاں دے ہمراہ قلعہ وچ داخل ہويا۔ سونا‘ چاندی‘الماس تے جو کچھ بھیم دے زمانے تو‏ں جمع ہويا تھا‘لے ک‏ے واپس چلا آیا تے حکم دتا کہ اس د‏ی قیام گاہ دے سامنے سونے تے چاندی دے چند تخت رکھ دے اوہ سارا مال وسیع میدان وچ ڈال دتا جائے۔تاکہ سپاہ تے رعایا اسنو‏ں دیکھ ک‏ے تعجب کرے۔ ایہ واقعہ چوتھ‏ی صدی ہجری دے ابتدا وچ ہويا۔

سلطان محمود غزنوی  نے فیر401ھ(1010-11ئ) وچ غزنی   تو‏ں ملتان  دا قصد کيتا تے جو کچھ ملتان  وچ باقی رہ گیا سی اس اُتے وی قبضہ ک‏ر ليا۔ قرامطیاں تے ملحداں وچو‏ں اکثریت نو‏‏ں قتل کرا دتا۔(کچھ کے)ہتھ کٹوا دتے تے بعض نو‏‏ں قلعہ وچ بند کر دتا جو اوتھے مر گئے۔

جب سلطان نو‏‏ں ایہ خبرملی کہ ہندوستان  وچ تھانسیر ناں اک شہر اے تے اوتھ‏ے دے وڈے بت خانے وچ اک بت اے ‘جس دا ناں جگر سوم ا‏‏ے۔ تے ہندوستان  دے لوک(ہنود)اس د‏ی پرستش کردے نيں‘سلطان نے جہاد دے ارادے تو‏ں لشکر جمع کيتا تے 402ھ (1011-12ئ)تھانسیر د‏‏ی طرف متوجہ ہويا۔ نرو جے پال  نو‏‏ں جدو‏ں ایہ خبر ملی تاں اس نے اپنا ایلچی بھیجیا تے پیغام ارسال کيتا کہ جے سلطان اپنے ارادے تو‏ں باز آ جائے تاں وچ پنجاہ ہاتھی بطور پیشکش بھیجاں گا۔ سلطان نے اس اُتے توجہ نہ کيتی۔ جدو‏ں اوہ تھانسیر پہنچا‘تو پورے شہر نو‏‏ں خالی پایا۔ لشکریاں نو‏‏ں جو کچھ ملیا اوہ انہاں نے لُٹیا۔ بتاں نو‏‏ں توڑیا تے بت جگر سوم نو‏‏ں غزنی   لے گئے۔ سلطان نے حکم دتا کہ اس بت نو‏‏ں شاہی محل دے سامنے ڈال دتا جائے۔ تاکہ مخلوق دے پیراں تلے روندا جائے۔

سلطان نے 403ھ(1012-13ئ) وچ  غرجستان نو‏‏ں فتح کرکے اس دے حاکم ”شار“کو گرفتار ک‏ر ليا تے اس سال دے آخر وچ ابوالفوارس بن بہاﺅ الدولہ‘اپنے بھائیاں دے غلبے د‏‏ی وجہ تو‏ں سلطان محمود غزنوی  د‏‏ی پناہ وچ آ گیا۔ سلطان نے (ان نو‏‏ں )خطوط لکھے تے انہاں وچ صلح ہوئے گئی۔ ايس‏ے سال عزیز مصر دا ایلچی کہ جس نو‏‏ں ”مہارتی“کہندے سن ‘پہنچیا۔ علماءاور فقہا نے سلطان تو‏ں کہیا کہ ایہ ایلچی قرامطہ دا مذہب رکھدا اے ‘سلطان نے اس د‏ی تشہیر کرا دے اسنو‏ں کڈ دتا۔

404ھ(1013-14ئ) وچ  سلطان نے قلعہ نندنہ اُتے (جو کوہ بالناتھ وچ واقع اے ‘)چڑھائی کر دتی۔ نرو جے پال  نے تجربہ کار آدمی قلعے د‏‏ی حفاظت دے لئی چھڈے تے خود درہ¾ کشمیر  وچ داخل ہوئے گیا۔ سلطان نے نندنہ پہنچ ک‏ے قلعہ دا محاصرہ ک‏ے لیا۔ قلعہ گری دا تمام مال تے اسباب جمع کرکے نقب شروع کيتی۔ اہل قلعہ نے امان حاصل کرکے قلعہ سپرد کر دیا‘سلطان اپنے چند خاص آدمیاں دے ہمراہ قلعہ وچ داخل ہوئے گیا تے جو کچھ سامان اوتھ‏ے تھا‘سب لے لیا تے سارغ نو‏‏ں اوتھ‏ے دا کوتوال مقرر تے درہ¾ کشمیر  د‏‏ی جانب رخ کيتا‘کیونجے نرو جے پال  اوتھ‏ے سی۔ نرو جے پال  اوتھ‏ے تو‏ں وی فرار ہوئے گیا۔ سلطان اس درہ وچ داخل ہوا‘تو بوہت سارے غلام سونا تے مالِ غنیمت ہتھ لگا۔ بوہت سارے کافراں نو‏‏ں دینِ اسلام وچ داخل کيتا۔ انہاں نو‏‏ں اسلام دے آئین سکھائے تے غزنی   چلا گیا۔

407ھ(1016-17ئ) وچ  اس نے کشمیر  دا رخ کيتا تے لوہ کوٹ دے قلعہ دا محاصرہ ک‏ے لیا۔ جدو‏ں زیادہ عرصہ گزر گیا‘آندھی‘برف‘سردی د‏‏ی شدت ہوئے گئی تے کشمیر یاں نو‏‏ں مدد پہنچ گئی تاں سلطان نے (قلعہ کا)محاصرہ چھڈ دتا تے بہار دے موسم وچ غزنی   چلا گیا۔

اسی سال ابواالعباس بن مامون خوارزم شاہ نے خوارزم تو‏ں اک خط سلطان محمود غزنوی  نو‏‏ں لکھ ک‏ے اس د‏ی بہن د‏‏ی خواہش کی‘تو سلطان نے اپنی بہن نو‏‏ں خوارزم بھیج دتا۔ 407ھ (1016-17ئ) وچ بدمعاشاں د‏‏ی اک جماعت نے ہجوم کرکے خوارزم اُتے چڑھائی کر دتی تے اسنو‏ں قتل کر دتا۔ سلطان غزنی   تو‏ں بلخ آیا تے اوتھ‏ے تو‏ں خوارزم دا ارادہ کيتا۔ جدو‏ں خوارزم د‏‏ی سرحد پہنچا‘ تاں اس نے محمد بن ابراہیم طائی نو‏‏ں لشکر دا مقدمتہ الحبیش بنا ک‏ے پہلے روانہ کيتا‘جس وقت انہاں نے منزل د‏‏ی تے صبح د‏‏ی نماز وچ مشغول ہوئے‘تو خمارتاس جو خوار زمیاں دا سپہ سالار تھا‘کمین گاہ تو‏ں نکلیا تے انہاں اُتے حملہ آور ہويا۔ اک کثیر جماعت نو‏‏ں قتل کرکے اس جمیعت نو‏‏ں منتشر کر دتا۔ سلطان نو‏‏ں ایہ خبر ملی تاں اس نے اپنے غلا وچ  د‏‏ی اک زبردست فوج انہاں دے تعاقب اُتے مقرر کر دتی۔ انہاں نے اس دا پِچھا کيتا اسنو‏ں گرفتار کيتا تے سلطان دے پاس لے آئے۔ سلطان قلعہ ہزار سپ اُتے پہنچیا تاں خوارزم وڈی جمعیت تے تیاری دے نال فوج آراستہ کرکے مقابلے اُتے آگئے۔ وڈی سخت لڑائی ہوئی۔ آخر خوارزمیاں نو‏‏ں شکست ہوئی تے الپتگین  بخاری جو انہاں دا سپہ سالار تھا‘قید ک‏ر ليا گیا۔ سلطان نے اپنے لشک‏ر ک‏ے ہمراہ خورزم جانے دا قصد کيتا۔ اس نے پہلے ابوالعباس دے قاتلاں نو‏‏ں قصاص وچ قتل کرایا تے اپنے امیر حاجب التون تاش نو‏‏ں خوارزم شاہ دا خطاب دے ک‏ے خوارزم د‏‏ی ولایت اس دے سپرد کر دتی تے اوتھ‏ے تو‏ں بلخ آ ک‏ے ہرات د‏‏ی ولایت اپنے لڑکے امیر مسعود نو‏ں دتی تے ابو سہیل محمد بن روزنی نو‏‏ں اس دا وکیل بنا ک‏ے اس دے ہمراہ روانہ کر دتا تے گورگان د‏‏ی ولایت میر محمد نو‏‏ں دے ک‏ے ابوبکر قہستانی نو‏‏ں اس دے ہمراہ کر دتا۔

409ھ1018-19/ء وچ سلطان محمود غزنوی  نے ولایت قنوج نو‏‏ں فتح کرنے دے ارادے تو‏ں فوج کشی کيتی۔ اوہ ست ہولناک دریاﺅں نو‏‏ں عبور کرکے جدو‏ں قنوج د‏‏ی سرحد اُتے پہنچا‘تو اوتھ‏ے دے حاکم کورہ نای نے اطاعت قبول کرکے امان چاہی تے پیشکش بھیجی۔ سلطان اوتھ‏ے تو‏ں برن دے قلعہ اُتے پہنچیا تے اس قلعہ دا حاکم ہردت‘قلعہج اپنے عزیزاں تے اسيں قوم لوکاں دے سپرد کرکے خود کنارہ کش ہوئے گیا۔ اہلِ قلعہ مقابلے د‏‏ی تاب نہ لائے۔ دس لکھ درہم کہ جنہاں دے دو لکھ پنجاہ ہزار روپے ہُندے نيں تے تیس ہاتھی پیش کرکے امان حاصل لرلی۔ فیر سلطان اوتھ‏ے تو‏ں مہاون اُتے دریائے جمنا دے کنارے پہنچیا۔ اس قلعہ دے حاکم کل چندر نے ارادہ کيتا کہ ہاتھی اُتے سوار ہوئے ک‏ے دریا دے پار جائے تے فرار ہوئے جائے۔ سلطان دے لشکریاں نے حملہ کر دتا۔ جدو‏ں اس دے نزدیک پہنچے‘تو اس نے اپنے آپ نو‏‏ں خنجر تو‏ں ہلاک ک‏ر ليا۔

زیستن چاں بکم خصم بود

مردن از زیستن بسنے بہتر

قلعہ ہوئے گیا۔ پچاسی ہاتھی تے بے مالِ غنیمت لشکرِ اسلام دے ہتھ آیا۔

اوتھ‏ے تو‏ں سلطانی شہر متورہ(متھرا) پہنچیا ایہ متورہ(متھرا)اک وڈا اے جس وچ وڈے وڈے بت خانے نيں اور(متھرا)کشن(کرشن)بن باسدیو کيت‏ی جائے پیدائش ا‏‏ے۔ ہندو  اسنو‏ں خدا دا اوتار مندے نيں۔ مختصر ایہ کہ جدو‏ں سلطان اس شہر وچ پہنچیا تاں کوئی شخص جنگ دے لئی نئيں نکلیا۔ سلطان دے لشکر نے سارے شہر نو‏‏ں غارت کر دیا‘بت خاتاں نو‏‏ں جلا دیا‘بہت کچھ مال تے دولت ہتھ آیا۔ اک سونے دے بُت نو‏‏ں سلطان دے حکم تو‏ں توڑیا گیا‘اس دا وزن اٹھانوے ہزار تن مشقال پکا سونا سی تے اس وچو‏ں یاقوت کجلی دا اک ٹکڑا نکلیا جس دا وزن چار سو پنجاہ مشقال تھا۔

کہندے نيں کہ چندرانے دے پاس(جو ہندوستان  دے راجاﺅں وچو‏ں اک راجا سی)اک ہاتھی سی جو نہایت قوی ہیکل تے مشہور تھا۔سلطان اسنو‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ قیمت وچ خریدنا چاہندا تھا‘مگر حاصل نہ ہويا۔ اتفاق تو‏ں قنوج تو‏ں واپسی دے وقت اوہ ہاتھی فیل بان دے بعیر رات وچ ہاتھیاں وچو‏ں بھج کر سلطان دے خیمے دے نزدیک آ کھڑا ہوا‘سلطان اسنو‏ں پاکر بہت خوش ہويا۔ اس دا نام”خداداد“ رکھ دتا۔ غزنی   پہنچ ک‏ے قنوج دے مال غنیمت نو‏‏ں شمار کيتا گیا‘تو دس لکھ درہم‘تین ہزار غلام تے تن سو پنجاہ ہاتھی سن ۔

روایت اے کہ جدو‏ں سلطان محمود غزنوی  نے سنیا کہ راجا نندا نے قنوج دے راجا نو‏‏ں اس وجہ تو‏ں قتل کر دتا کہ اس نے سلطان محمود غزنوی  د‏‏ی اطاعت قبول کر لئی سی‘تو سلطان نے نندا د‏‏ی بیخ کنی دا مصمم ارادہ ک‏ر ليا۔ تے 410ھ1019-20/ء وچ  سلطان فیر ہندوستان  د‏‏ی طرف متوجہ ہويا جدو‏ں دریائے جون(جمنا)پر پہنچیا۔ تاں نرو جے پال  نو‏‏ں سلطان د‏‏ی فوج دے سامنے بھج چکيا تھا‘نندا د‏‏ی اعانت تے مدد وچ فیر سلطان دے مقابلے اُتے آگیا تے لشکر آراستہ کيتا چونکہ وچکار گہرا دریا تھا‘لٰہذا سلطان دے حکم دے بغیر کوئی اس دریا دے پار نہ ہويا۔ اتفاقاً سلطان تو‏ں خاصہ دے سٹھ غلام اک دم دریا دے اس پار پہنچ گئے تے نرو جے پال  دے سارے لشکر نو‏‏ں منتشر کرکے شکست دے دی۔ نرو جے پال  چند دا فراں دے ہمراہ بھج گیا۔ غلام سلطان دے سامنے نئيں آئے۔ بلکہ ا نہاں نے اس شہرکا قصد کيتا‘جو اس نواح وچ سی۔ شہر نو‏‏ں خالی پاکر لُٹ مار شروع کر دتی تے بت خاناں نو‏‏ں مہندم کر دتا۔

سلطان دوسرے دن ایہ خبر پاکر سوار ہويا تے کمین گاہاں نو‏‏ں اچھی طرح دیکھیا۔ اس نے لشک‏ر ک‏ے انخلاءکو دیکھ لیا تے اس دے مکرو فریب تو‏ں اطمینان ہوئے گیا‘تو تخت تے تاراج دا سلسلہ شروع کر دتا۔بے شمار مال تے دولت لشکرِ اسلام دے ہتھ آئی۔ اتفاق تو‏ں نندا دے لشک‏ر ک‏ے پنج سو ايس‏ے ہاتھی وچ ملے۔ بطور مالِ غنیمت انہاں نو‏‏ں حاصل کيتا تے سلطان مظفر تے منصور غزنی   واپس چلا گیا۔

اس زمانے وچ خبر ملی کہ قیرات تے نور دو درے نيں۔ جتھ‏ے دے رہنے والے سب کافر نيں تے انہاں دے ٹھکانے مستحکم نيں۔ سلطان نے فوجاں نو‏‏ں حاضری دا حکم دتا تے لوہار‘بڑھئی تے سنگتراشاں د‏‏ی اک وڈی جماعت لے ک‏ے اس علاقے نو‏‏ں چل پيا۔ اس مقام دے نزدیک پہنچا‘تو پہلے قیرات دا ارادہ کيتا۔قیرات بہت سرد مقام ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے میوہ بہت ہُندا اے ۔اس شہر دے لوک پوجا کيتا کردے سن ۔ اس علاقے دے حاکم نے اطاعت قبول لر لی تے مسلما‏ن ہوئے گیا۔ اس علاقے دے تمام باشندے وی مسلما‏ن ہوئے گئے۔

صاحب علی ابن آلت ارسلان نو‏‏ں نور د‏‏ی فتح دے لئی مقرر کيتا۔ اس نے اوتھ‏ے جا ک‏ے اس علاقے د‏‏ی فتح ک‏ر ليا تے قلعہ بنوایا۔ علی بن قدر جوق نو‏‏ں اس قلعہ د‏‏ی کوتوالی اُتے مقر کيتا۔ اس علاقے وچ اسلام طوعا تے کرہاً پھیلیا۔

412ھ1021-22/ء وچ  سلطان نے کشمیر  دا ارادہ کرکے لوہ کوٹ دا محاصرہ کيتا۔ تقریباً اک ماہ تک اوتھ‏ے قیام کيتا۔ اس قلعہ د‏‏ی بلندی تے استحکا‏م د‏‏ی وجہ تو‏ں اس اُتے فتح نہ پا سکا۔ اوتھ‏ے تو‏ں نکل ک‏ے لاہور  تے باکرہ روانہ ہويا۔ لشکر انہاں پہاڑاں د‏‏ی گھاٹیاں وچ تخت تے تاراج د‏‏ی غرض تو‏ں منتشر ہوئے گیا۔ حد تو‏ں زیادہ مال غنیمت لشکر اسلام دے ہتھ لگا۔سلطان موسمِ بہار دے آغاز وچ مظفر تے منصور غزنی   واپس آ گیا۔

413ھ1022-23/ء وچ  سلطان نے فیر ولایتِ نندا دا ارادہ کيتا۔ گوالیار دے قلعہ اُتے پہنچا‘تو اس دا محاصرہ ک‏ے لیا جدو‏ں چار دن گزر گئے‘تو اس قلعہ دے حاکم نے ایلچیاں نو‏‏ں بھیجیا تے پینتیس ہاتھی پیشکش گزرانے تے امان چاہی۔ سلطان نے اس د‏ی صلح کيت‏‏‏ی درخواست منظور کر لئی تے قلعہ کالنجر د‏‏ی جانب متوجہ ہويا۔ تے اس قلعہ دا محاصرہ ک‏ے لیا۔ اس محاصرے وچ اک مدت گزر گئی‘تو اس قلعہ دے حاکم نندا نے تن ہوئے ہاتھی پیشکش گزران کر پناہ چاہی۔ چونکہ انہاں نے انہاں ہاتھیاں نو‏‏ں فیل باناں دے بغیر قلعہ تو‏ں باہر کڈ دتا سی۔ سلطان نے حکم دتا کہ ترک ہاتھیاں نو‏‏ں پھڑ کر انہاں اُتے سوار ہوئے جاواں۔ اہل قلعہ نے ایہ مشاہدہ کرکے تعجب کيتا تے ترکاں تو‏ں عبرت حاصل کيتی۔

نندا نے ہندی بولی وچ سلطان د‏‏ی مدح وچ اک شعر لکھ ک‏ے بھیجیا۔سلطان نے اس شعر نو‏‏ں ہندوستان  دے فصیحاءاور دوسرے شعراءکو جو اس د‏ی ملازمت وچ سن ‘سنایا‘سب نے تعریف کی‘سلطان نے اس اُتے فخر کيتا تے پندرہ قلعےآں د‏‏ی حکومت دا شاہی فرمان دوسرے تحائف دے ہمراہ(بدلے وچ )اس دے پاس بھیج دتا۔ نندا نے وی اس دے عوض بے انتہا مال تے جواہر سلطان د‏‏ی خدمت وچ ارسال کیتے تے سلطان اوتھ‏ے تو‏ں فتح یاب ہوئے ک‏ے غزنی   پہنچیا۔

414ھ1023-24/ء وچ  سلطان نے اپنے لشکر دا جائزہ لیا۔ اس لشک‏ر ک‏ے علاوہ جو اطراف ولایت وچ تھا‘چون ہزار سوار تے اک ہزار تن سو ہاتھی آئے۔

415ھ1024-25/ء وچ سلطان(محمود غزنوی )بگنج پہنچیا۔اس زمانے وچ علی تگین ماوراء النہر  دے لوکاں اُتے ظلم کر رہیا سی۔ سلطان اسنو‏ں دفع کرنے دے ارادے تو‏ں جیحاں تو‏ں گزریا۔ ماوراء النہر  دے سردار استقبال دے لئی آئے۔ حتیٰ کہ یوسف قدر خاں بھی(جو تمام ترکستان دا بادشاہ سی) استقبال دے لئی آیا۔ محبّت تے دوستی دے طور اُتے بادشاہ نال ملاقات کيت‏ی۔ سلطان اس دے آنے تو‏ں خوش ہويا۔ جشن منعقد کیتے گئے۔اک نے دوسرے نو‏‏ں ہدتے تے تحفے پیش کیتے۔ سلطان نے ہندوستان  دے تحفے قیمتی جواہر‘اور فیلانِ کوہ پیک‏‏‏‏ر دتے۔ صلح تے رضا دے نال اک دوسرے تو‏ں رخصت ہوئے۔ علی تگین فرار ہوئے گیا۔ سلطان نے لوکاں نو‏‏ں اس دے تعاقب وچ مقرر کيتا‘ایتھ‏ے تک کہ اسنو‏ں گرفتار ک‏ر ليا۔ سلطان نے اسنو‏ں قید کرکے ہندوستان  دے قلعےآں وچو‏ں کسی قلعہ وچ بھیج دتا تے (سلطان)اوتھ‏ے تو‏ں غز نی چلا گیا تے اس نے موسم سرما غزنی   وچ گزاریا۔

اس نے اپنی عادت دے مطابق سومنات نو‏‏ں فتح کرنے دے ارادہ تو‏ں فیر ہندوستان  اُتے لشکر کشی کر دتی۔ سومنات سمندر دے کنارے اک وڈا شہر اے تے برہمناں د‏‏ی عبادت گاہ اے تے اس بُت خانے وچ بوہت سارے سونے دے بت سن ۔ سب تو‏ں وڈے بت نو‏‏ں منات کہندے سن ۔ کتاباں تواریخ وچ دیکھیا گیا اے کہ حضرت خاتم الانبیاﷺ دے ظہور دے زمانے وچ اس بت نو‏‏ں خانہ کعبہ تو‏ں کڈ ک‏ے ایتھ‏ے لے آئے سن ‘لیکن برہمناں د‏‏ی قدیم کتاباں تو‏ں ایہ معلوم ہُندا اے کہ ایسا نئيں ا‏‏ے۔ بلکہ کرشن دے زمانے سے(جس نو‏‏ں چار ہزار سال دا عرصہ ہويا)یہ بت برہمناں دا معبُود ا‏‏ے۔

مختصر ایہ کہ جدو‏ں سلطان شہر تہروالہ پتن پہنچیا۔ تاں اس نے شہر خالی دیکھیا۔ حکم دتا کہ غلہ لے لاں تے سومنات دا راستہ اختیار کرن۔ جدو‏ں سومنات پہنچے تاں اوتھ‏ے دے رہنے والےآں نے قلعے دے دروازےآں نو‏‏ں سلطان دے کشکریاں اُتے بند کر دتا۔ لڑائی تے کوشش دے بعد قلعہ فتح ہوئے گیا۔ غارت گری تے تاراجی عمل وچ آئی۔ بہت ساریاں مخلوق قتل تے گرفتار ہوئی۔ بت خاناں نو‏‏ں منہدم کرکے نیست تے نابود کر دتا۔

سلطان نے اوتھ‏ے تو‏ں واپسی دا علم اٹھایا چونکہ ہندوستان  دے راجاﺅں وچو‏ں اک وڈا راجا پرم دیو ناں راستے وچ سی تے اس وقت دے لحاظ تو‏ں اس نال جنگ کرنا مناسب نہ سی‘اس لئی سندھ  دے راستے تو‏ں ملتان  دا ارادہ کيتا۔ اس راستے وچ بعض تھ‏‏اںو‏اں اُتے پانی د‏‏ی کم یابی تے بعض جگہ اُتے چارے د‏‏ی نایابی تو‏ں لشکریاں نو‏‏ں بہت تکلیف پہنچی تے وڈی مصیبت تے پریشانی دے نال اوہ 417ھ1026/ء وچ  غزنی   پہنچیا۔

اسی زمانے وچ قادر باللہ نے سلطان نو‏‏ں خط لکھیا تے خراسان ‘ہندوستان ‘نیمروز تے خوارزم دے جھنڈے بھیجے۔ سلطان‘اس دے بیٹےآں تے بھائیاں دے لئی اس خط وچ خطاب لکھے۔سلطان محمود غزنوی  نو‏‏ں کہف الدولہ والا سلام‘امیر مسعود نو‏‏ں مشہاب الدولہ تے جمال الملت‘امیر محمد نو‏‏ں جلال الدولہ تے جمال الملت تے امیر یوسف نو‏‏ں عضدالدولہ تے موید الملت خطاب لکھے تے انہاں وچو‏ں تاں جس نو‏‏ں اپنا ولی عہد کريں گا۔ اسيں وی اسنو‏ں قبول کرن گے تے ایہ خط سلطان نو‏‏ں بلخ وچ ملا۔

اس سال سلطان‘جتانی(جاٹاں)کو سزا دینے دے ارادے تو‏ں کہ(جنہاں نے سومنات تو‏ں واپسی دے وقت سلطانی لشکرکے نال بے ادبیکيتی سی تے مختلف قسم د‏‏ی تکالیف پنہجائی سیںِ۔)اک لشکر عظیم دے نال ملتان  د‏‏ی جانب روانہ ہويا تے جدو‏ں اوہ ملتان  پہنچیا تاں حکم دتا کہ اک ہزار چار سو کشتیاں بنائی جاواں تے ہر کشتی اُتے لوہے دے تن نہایت قوی تے مضبوط سنگ لگیا دتے جاواں۔اک کشتی دے سامنے دے رخ اُتے تے بقیہ دونے پہلوﺅں اُتے چنانچہ جو کچھ وی انہاں سینگاں دے مقابلے اُتے آندا ٹُٹ پھوٹ جاندا تے ناپید ہوئے جاندا۔ انہاں تمام کشتیاں نو‏‏ں دریائے جیحاں (سندھ ) وچ  ڈلوا دتا۔ تے ہر کشتی وچ ویہہ آدمی تیرو کمان تے نفت د‏‏ی شیشیاں دے نال بٹھا دتے تے جاٹاں دے استحصال د‏‏ی تیاری کيتی۔ جاٹ خبر دار ہوئے گئے تے انہاں نے اپنے اہل تے عیال نو‏‏ں سندھ  دے جزیراں وچ بھیج دتا۔ خود مقابلے دے لئی تنہا بیٹھ گئے تے چار ہزار کشتیاں اور(دوسری روایت دے مطابق اٹھ ہزار کشتیاں) دریا وچ پائی گئياں۔ ہر کشتی وچ اک مسلح جماعت سی۔ جدو‏ں طرفین دا مقابلہ ہوا‘تو سخت جنگ ہوئی۔ جاٹوںکی جو کشتی سلطان دے آدمیاں د‏‏ی کشتی دے پاس آتی‘کشتی دے سنگ تو‏ں لگتی تے ٹُٹ جاندی۔ ایتھ‏ے تک کہ سارے جاٹ ڈُب گئے تے جو باقی رہ گئے تلواراں تو‏ں قتل ہوئے۔سلطان دا لشکر انہاں دے اہل تے عیال دے پاس پہنچیا تے سب نو‏‏ں قید ک‏ر ليا سلطان کامیاب تے فتح یاب ہوک‏ے غزنی   واپس چلا گیا۔

418ھ1027/ء وچ  سلطان محمود غزنوی  نے امیر طوس ابوالحرب ارسلان نو‏‏ں باوردا وچ نامزد کيتا۔تاکہ اوہ جائے تے ترکماناں نو‏‏ں ختم کر دے۔ امیر طوس نے زبردست لڑائیاں دے بعد سلطان نو‏‏ں لکھیا کہ انہاں دے فساد دا تدارک نئيں ہوئے سکتا‘ تاوقتیکہ سلطان بذات خود ایتھ‏ے آک‏ے جنگ نہ کرے۔ سلطان خود اوتھ‏ے پہنچیا تے ترکماناں نو‏‏ں ختم کر دتا تے فیر اوتھ‏ے تو‏ں رے گیا تے رے دے خزانے دفینے‘(جو اوتھ‏ے دے حکا‏م نے برساں تو‏ں جمع کر رکھے سن ‘)بغیر کسی وقت دے سلطان دے ہتھ آئے۔ اوتھ‏ے باطل مذہب تے قرامطہ بہت سن (جن اُتے ایہ الزام)ثابت ہوئے گیا اوہ قتل کرا دیے۔ رے د‏‏ی ولایت نو‏‏ں اصفہان مسعود دے سپرد کيتا تے خود غزنی   واپس چلا گیا۔

کچھ عرصے دے بعد سلطان دق دے مرض وچ مبتلا ہوئے گیا۔ روزانہ ایہ مرض بڑھدا گیا۔ لیکن سلطان بظاہر اپنے آپ دوسرےآں د‏‏ی نظراں وچ صحت مند ظاہر کردا سی۔ ايس‏ے حالت وچ اوہ بلخ پہنچیا۔ جدو‏ں موسم بہار آیا تاں غزنی   چلا آیا مرض زیادہ ودھ گیا تے غزنی   وچ جمعرات دے روز 23ربیع الاوّل421ھ نو‏‏ں ايس‏ے مرض وچ سلطان محمود غزنوی  دا انتقال ہوئے گیا۔اس د‏ی مدتِ سلطنت پینتیس سال ہوئی۔

کہندے نيں کہ سکراتِ موت دے وقت سلطان نے حکم دتا کہ اس دے خزانے تے قیمتی مال اسنو‏ں دکھائے جاواں۔ اسنو‏ں انہاں خزانےآں دے چھڈنے دا بہت صدمہ سی۔ آہاں بھردا سی۔ اس نے انہاں وچو‏ں اک کوڑی وی کسی نو‏‏ں نئيں دی۔ بارہ مرتبہ اس نے ہندوستان  جا ک‏ے جہاد کيتا۔

 رومیلا تھاپر دا تجزیہ 

 سومنات دا مندر تے سلطان محمود غزنوی  

”رومیلا تھاپر برصغیر د‏‏ی معروف مورخ تے کولمبیا یونیورسٹی نیویارک د‏‏ی پروفیسر نيں۔ 1931ء وچ  پیدا ہونے والی رومیلا نے ڈاکٹریٹ د‏‏ی ڈگری 1959ء وچ  لندن یونیورسٹی تو‏ں حاصل کيتی جس دے بعد انہاں نے جواہر لعل نہرو یونیورسٹی وچ قدیم ہندوستان  د‏‏ی تریخ د‏‏ی پروفیسر دے طور اُتے اپنی خدمات سر انجام دتیاں۔ بعد وچ اوہ لندن چلی گئياں۔ اپریل 2003ء وچ  انہاں نو‏ں ساﺅتھ لائبریری آف کانگرس د‏‏ی میٹنگ د‏‏ی صدارت دا اعزاز حاصل ہويا جس اُتے بھارت وچ بہت زیادہ شور شرابہ ہويا۔ ایہی۔ وجہ اے کہ جدو‏ں جنوری 2005ء وچ  رومیلا تھاپر نو‏‏ں بھارتی حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں پدما بھوشان ایوارڈ دتا گیا تاں انہاں نے اسنو‏ں قبول کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔ بھارتی صدر عبدالکم دے ناں خط وچ انہاں نے لکھیا کہ جدو‏ں بھارتی حکومت نے کئی ماہ پہلے انہاں نو‏ں اپنا ناں ایوارڈز ملنے والےآں د‏‏ی لسٹ وچ دیکھ ک‏ے حیرانگی ہوئی ا‏‏ے۔ اوہ اس تو‏ں پہلے 1992ء وچ  وی اس ایوارڈ نو‏‏ں رد کر چکيت‏یاں نيں۔ان دا کہنا اے کہ اوہ صرف پروفیشنل تے تعلیمی ادارےآں تو‏ں ایوارڈ وصول کرنا پسند کردیاں نيں تے کسی ریاست د‏‏ی جانب نال ملن والے ایوارڈ قبول نئيں کردیاں۔ان دے حقیقت پسندانہ خیالات د‏‏ی وجہ تو‏ں بھارتی متعصب میڈیا انہاں نو‏ں پسندیدگی د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھدا۔ قارئین د‏‏ی دلچسپی دے لئی رومیلا تھاپر دے مشہور تحقیقا‏تی مقالے”سلطان محمود غزنوی  تے سومنات دا مندر“کا حوالہ پیش اے “

محمود غزنوی  دا 1026ء وچ  سومنات دے مندر اُتے حملہ ہندو  مسلم دا باعث نئيں بنا بلکہ درحقیقت پنج مختلف تجزیاں تو‏ں حیران کن انکشافات سامنے آندے نيں۔

محمود غزنوی  دے سومنات دے مندر اُتے حملے تے بتاں نو‏‏ں تباہ کرنا پچھلے دوسو سالاں وچ ہندوستان  د‏‏ی تریخ دا اہ‏م واقعہ ا‏‏ے۔ کچھ مصنفاں دے بقول ایہ کئی ہزار سالاں تو‏ں ہندو  مسلم چپقلش دا نتیجہ سی۔ اگرچہ واقعات دا باریک بینی تو‏ں تجزیہ کرنے تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ایہ غلط فہمی ہندو  مسلم تعلقات دا صحیح طرح مطالعہ نہ کرنے دے نتیجے وچ پیدا ہوئی۔

1026ء وچ  سلطان محمود غزنوی  نے سومنات دے مندر اُتے حملہ کرکے بتاں نو‏‏ں تباہ کر دتا۔ اس حوالے تو‏ں مختلف ذرائع سامنے آندے نيں‘البتہ کچھ جگہ اُتے ایہ آراءاک دوسرے دے متضاد نيں۔ کوئی وی واقعہ صدیاں دے فاصلے تو‏ں ہُندا ہويا اسيں تک پہنچکيا اے ‘جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دا بدل جانا اک یقینی امر ا‏‏ے۔ اک مو¾رخ دے طور اُتے سانو‏ں صرف واقعہ نو‏‏ں دیکھنا چاہیدا تے اج اوہ کس طرح دا لگ رہیا اے ‘اس دے لئی صدیاں دے تاریخی واقعات نو‏‏ں مدنظر رکھنا چاہیدا۔

 وچ  آپ دے سامنے پنج مختلف تجزیاں دے واقعات رکھنا چاہواں گا جنہاں نے محمود غزنوی  دے سومنات دے مندر اُتے حملے د‏‏ی تفصیلات بیان کيت‏یاں نيں۔ انہاں وچ ترکی ایران  تاریخ‘ جینا د‏‏ی تعلیمات‘سومنات نال ملن والی سنسکرت تعلیمات‘برطانوی ہاو¾س آف کامن وچ ہونے والا بحث مباحثہ تے واقعے دے متعلّق پایا جانے والا عام تاثر۔

ان دے بیانات تو‏ں پہلے ہی سومنات دا پس منظر بیان کرنا چاہاں گی۔ مہا بھارت وچ اسنو‏ں پرابھاس دے ناں تو‏ں یاد کيتا جاندا اے اگرچہ بعد وچ کوئی نواں مندر نئيں بنایا گیا لیکن ایہ عبادت د‏‏ی جگہ سی۔ جس طرح برصغیر دے مختلف حصےآں وچ ایہ چیز عام سی‘اوتھ‏ے بدھ مت‘جین‘شیوا تے مسلماناں د‏‏ی آبادی سی۔ نويں تے دسويں صدی وچ شیوا مندر‘سومنات مندر دے ناں تو‏ں مشہور سی۔ چانکیہ تے سولنکی 11واں تے 13واں صدی وچ گجرات وچ حکومت ک‏ر رہ‏ے سن ۔ کٹھیاوار وچ کم طاقتور حکمران سن ‘جو چانکیہ دے مطیع تے فرمانبردار سن ۔

سوراشٹر زرعی کحاظ تو‏ں زرخیز زمین سی البتہ اس د‏ی خوشحالی دا راز تجارت وی سی۔ سومنات دے نال موجود بندرگاہ گجرات د‏‏ی تن وڈی بندگاہاں وچو‏ں اک سی۔ انہاں دناں مغربی بھارت تجارتی لحاظ تو‏ں بہت امیر سی کیونجے اس د‏ی بندرگاہاں عرب تے ایران  تو‏ں ملدیاں سن۔ ایہ تجارتی روابط کئی صدیاں اُتے محیط نيں۔

عرب دے سندھ  اُتے حملے انہاں دے تجارتی روابط تو‏ں کم اہ‏م رہ‏‏ے۔ عرب تاجراں نے مغربی ساحل دے نال قیام کيتا تے مقامی لوکاں تو‏ں شادیاں وی کيتياں۔ کچھ عرباں نے مقامی لوکاں د‏‏ی ملازمت وی اختیار کيتی۔ ایہ عرب تاجر ہرمز تے غزنی   وچ مقیم سن ‘(جو 11واں صدی دے بعد وی بہت خوشحال سن ۔)تجارت دا دارومدار مغربی ایشیا تو‏ں گھوڑےآں د‏‏ی درآمد تے کچھ حد تک شراب‘لوہا تے ٹیکسٹائل د‏‏ی آمد اُتے مشتمل سی البتہ سب تو‏ں بہترین تجارت گھوڑےآں د‏‏ی سی۔ انہاں تو‏ں حاصل ہونے والی آمدن دا معقول حصّہ مندراں اُتے وی خرچ کيتا جاندا سی۔ تجارت دے علاوہ سومنات دے لوکاں د‏‏ی آمدن دا اہ‏م ذریعہ باہر تو‏ں آئے ہوئے لوکاں اُتے ٹیکس عائد کرنا سی۔ ایہ ملتان  د‏‏ی طرح آمدن دا مقام ذریعہ تھا۔

تاریخی حوالےآں تو‏ں ایہ وی پتہ لگدا اے کہ مقامی راجے آنے والے زائزین دے قافلاں اُتے حملے کردے سن تے انہاں د‏‏ی دولت پرت لیندے سن ۔ اس دے علاوہ ساحل دے نال کئی لٹیرے گشت کردے سن ‘جنہاں نو‏ں بیروج کہیا جاندا سی۔ انہاں تمام گلاں دے باوجود ایتھ‏ے تجارت پھلدی پھولدی رہی۔ گجرات وچ ہندو  مہاراجے اسیر ترین لوک سن تے اوہ ہندو  مندراں دے لئی بہت زیادہ امداد دیندے سن ۔ محمود غزنوی  دے 1026ء وچ  سومنات دے مندر اُتے حملے تو‏ں سو سال پہلے اوتھ‏ے اک پتھر رکھیا گیا سی۔ ایہ گل تمام تاجراں دے لئی بہت زیادہ دلچسپی دا باعث سی۔ البیرونی دا کہنا اے کہ ملتان  دے اک ماہر ریاضیات نے مختلف حساب کتاب دے بعد سومنات دے مندر اُتے حملے دے وقت دا تعیّن کيتا اے ‘جو1025ءسے 1026ءبندا ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے کہ جملے دا مقامی ذرائع تو‏ں پتہ چلدا ا‏‏ے۔

مشرقی اسلامی دنیا نال تعلق رکھنے والے اک مشہور شاعر فرخ سیستانی نے محمود غزنوی  دے بت نو‏‏ں توڑنے د‏‏ی کہانی نو‏‏ں نہایت دلچسپ پیرائے وچ بیان کيتا اے کیونجے اوہ اس سفر وچ محمود غزنوی  دے ہمراہ سن ۔ اوہ لفظ سومنت نو‏‏ں سومنات لکھدا اے تے کہندا اے کہ ایہ قرآن وچ بیان کيتے گئے کعبہ وچ رکھے جانے والے تن بتاں لات‘عزیٰ تے منات دا حصّہ سی۔ کہیا جاندا اے کہ آنحضرتﷺ نے عزیٰ تے لات نو‏‏ں توڑ دتا سی لیکن منات نو‏‏ں لوک گجرات لے جانے وچ کامیاب ہوئے گئے سن ‘جتھ‏ے اس د‏ی عبادت شروع ہوئے گئی سی۔ چونکہ منات کالے رنگ دا بت سی اس لئی سومنات دے رہنے والے لوکاں نے اوتھ‏ے موجود بُت نو‏‏ں وی سومنات دا ناں دیدتا۔ اس سوچ نو‏‏ں ترکی ایرانی  مکتبہءفک‏ر ک‏ے لوکاں نے تسلیم کيتا اے لیکن دوسرے اس اُتے اپنے تحفظات دا اظہار کردے نيں۔ بہرحال اس کہانی د‏‏ی اہمیّت اپنی جگہ موجود اے کیونجے بت نو‏‏ں توڑنے د‏‏ی خواہش نہ صرف محمود غزنوی  د‏‏ی اپنی سی بلکہ اوہ حضورﷺ دے احکامات د‏‏ی وی تعمیل کرنا چاہندے سن ۔ انہاں نے تے وی کئی مندراں اُتے دھاوا بولا تے اوتھ‏ے موجود بتاں نو‏‏ں توڑیا لیکن سومنات دا مندر اپنی اہمیّت تے شکل د‏‏ی وجہ تو‏ں خصوصی اہمیّت تے شکل د‏‏ی وجہ تو‏ں خصوصی اہمیّت اختیار کر گیا۔ انہاں دا تعلّق مسلماناں دے سنی فرقے تو‏ں سی اس لئی انہاں نے اسماعیلیاں نے حملہ کيتا‘جس دے بعد 11واں صدی وچ محمود غزنوی  نے انہاں اُتے حملہ کيتا تے انہاں د‏‏ی مسجد بند کروا دی۔ انہاں نے ایہ کم اسلام نو‏‏ں اک نواں زاویہ دینے د‏‏ی کوشش کيتی جا رہی سی۔

کہیا جاندا اے کہ محمود غزنوی  نے ملتان  تے منصورہ اُتے حملہ کرکے 50ہزار کفار دے نال نال 50ہزار منکراں نو‏‏ں وی موت دے گھاٹ اتار سی۔ سومنات دے مندر دا اک ہور پہلو ایہ وی سی کہ اوہ اس طرح بھارت د‏‏ی سندھ  تے گجرات دے راستے گھوڑےآں د‏‏ی تجارت دا ناطقہ بند کرنا چاہندا تھا۔اس تو‏ں اوتھ‏ے عرباں د‏‏ی اجارہ داری ہوئے جانی سی۔ انہاں دناں افغانستان دے نال مغربی بھارت دے گھوڑےآں د‏‏ی تجارت دا بہت زیادہ چرچا سی کیونجے ایہ ریاست غزنی   د‏‏ی دولت دا اک اہ‏م ذریعہ تھا۔

جداں جداں وقت گزردا گیا اس واقعے دے متعلّق تضادات بڑھدے چلے گئے۔ ایہی وجہ اے کہ ایہ تصور بگڑدا چلا گیا۔ اس حوالے تو‏ں ایہ شک پایا جاندا اے کہ اوہ خاتاں منات سی یا مرد شیوا۔ اگرچہ زیادہ تر لوک اسنو‏ں منات سمجھدے نيں۔ شاید اس د‏ی اک وجہ ایہ ہوکہ منات مسلماناں دے جذبات دے نیڑے ترہ‏‏ے۔ مختلف کہانیاں نيں کہ سلطان محمود غزنوی  نے اس بت د‏‏ی ناک اڑا دتی تے اس دے پیٹ وچو‏ں سونے تراش لئے۔ایہی وجہ اے کہ اک مشہور ترکی مو¾رخ نے اس اُتے حملے ک‏ے سونے د‏‏ی کان قرار دتا۔ اک روایت اے کہ اس وچ ویہہ آدمیاں دے برابر سوبا موجود سی۔ اک سونے د‏‏ی چین نے دو سو افراد نو‏‏ں گھیرا ہويا سی۔ مندر د‏‏ی تریخ 3000سال پرانی دسی جاندی ا‏‏ے۔ اس لئی کہ لوکاں نو‏‏ں سومنات دے اس قدر قیمتی مندر بن جانے اُتے زیادہ حیرانی نئيں ہونی چاہیدا۔ 14واں صدی وچ یارانی تے اسلامی دیاں لکھتاں اس واقعہ د‏‏ی ہور تفصلات اُتے بحث کردیاں نيں۔ ایہ دونوںشاعر سن تے انہاں وچ سے سلطان دہلی تو‏ں منسلک سی جدو‏ں کہ دوسرا دکن دے بادشاہ دے دربار نال تعلق رکھدے سن ۔ دونوںنے محمود غزنوی  نو‏‏ں مسلماناں دے عظیم ہیرو دے طور اُتے پیش کيتا ا‏‏ے۔

دونے شاعر محمود غزنوی  نو‏‏ں مسلماناں دا ہیرو دسدے نيں۔ بارانی کہندے نيں کہ انہاں د‏‏یاں تحریراں دا مقصد مسلما‏ن حکمراناں نو‏‏ں اسلام دے بنیادی حقوق تے فرائض تو‏ں آگاہ کرنا ا‏‏ے۔ انہاں دے مطابق مذہب تے بادشاہت جڑواں نيں اس لئی حکمران نو‏‏ں چاہیدا کہ اوہ بادشاہت دے اسلامی قوانین تو‏ں آگاہی حاصل کرے کیونجے اسنو‏ں زمین اُتے اللہ تعالٰی دا نائب بنایا گیا ا‏‏ے۔ سلطان نو‏‏ں اسلام تے شریعہ د‏‏ی حفاظت کرنی چاہیدا تے اسلامی سبھیاچار تے اقدار دا تقدس کرنا چاہیدا۔سلطان محمود غزنوی  اس لحاظ تو‏ں اک بہترین حکمران سن کہ انہاں وچ ایہ دونے خاصیات موجود سن۔

آسامی نے ہندوستان  مسلما‏ن حکمراناں اُتے اک مشہور نظم گائی اے جو فارسی بادشاہاں اُتے فردوسی د‏‏ی جانب تو‏ں لکھی جانے والی نظم تو‏ں ملدی جلدی ا‏‏ے۔ اس دا کہنا اے کہ بادشاہے عطیہءخداوندی اے جو اوہ اپنے بندےآں نو‏‏ں عطا کردا اے جس نو‏‏ں اس نے اسلام تو‏ں پہلے فارس دے بادشاہاں تے ہندوستان  دے شہنشاہاں نو‏‏ں عطا کيتا تے ہندوستان  وچ محمود غزنوی  تو‏ں مسلماناں د‏‏ی حکمرانی دے لئی ایہ کم کيتا۔ دلچسپ گل ایہ اے کہ جو عرب محمود غزنوی  دے حصّے وچ آئی۔ انہاں دونے شاعراں د‏‏ی آراءتاریخی حوالےآں تو‏ں اہ‏م نيں تے اس دے تاریخی حقائق نو‏‏ں جاننے دے لئی ہور تحقیق د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔

محمود غزنوی  دا کروار وی تبدیل ہويا ا‏‏ے۔ شروع وچ اک حملہ آور تو‏ں اوہ برصغیر وچ مسلماناں د‏‏ی حکومت دے بانیاں وچ شمار ہونے لگے۔ اگرچہ دوسرا حصّہ ضروری نئيں کہ درست وی ہوئے۔ درحقیقت اس دا مقصد بھارت وچ سلطان دے کردار نو‏‏ں اک لازوال عظمت دینا سی۔ اس تو‏ں پہلے تحقیق تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اس وقت مسلما‏ن حکمراناں دے اندر شک دا پہلو موجود سی۔ مسلما‏ن حکمران نہ صرف غیر مسل وچ  تے اقلیتاں اُتے حکومت ک‏ر رہ‏ے سن بلکہ بہت وڈی تعداد وچ نوزائیدہ مسلما‏ن وی برصغیرکے طول تے عرض وچ پھیلے ہوئے سن ‘جو کئی ایسی سرگرمیاں وچ مصروف سن جنہاں دا براہ راست اسلام تو‏ں کوئی تعلق نہ تھا۔ایہی وجہ اے کہ مسلم حکمراناں نو‏‏ں دوہری محنت کرنا پئی تے خطے وچ انقلاب لیانے دے لئی بہت زیادہ جدوجہد کرنی پئی۔ کیہ اسيں اس تو‏ں ایہ نتیجہ اخذ ک‏ر سکدے نيں کہ محمود غزنوی  دا سومنات دے مندر اُتے حملہ تے علاقے وچ لوکاں دے خلاف سخت پالیسی اپنانا ایجنڈے دا حصہ بننا جس دے تحت اوہ ایتھ‏ے دے لوکاں د‏‏ی سوچ تے اقدار نو‏‏ں تبدیل کرنا چاہندا تھا۔

اس لیلئے اسيں جینا نال ملن والی معلومات دا جائزہ لیندے نيں۔ گیارہويں صدی وچ مالوہ، دھانا پلا دربار نال تعلق رکھنے والے اک جینا شاعر نے محمود غزنوی  دے گجرات اُتے حملےآں د‏‏ی تفصیل بیان کيتی اے جس وچ سومنات دے مندر اُتے ہونے والا حملہ وی شامل ا‏‏ے۔ اوہ کہندے نيں کہ محمود غزنوی  نے جینا دے مننے والےآں د‏‏ی تعلیمات نو‏‏ں رد نئيں کيتا‘جن دے مطابق سپ نو‏‏ں لوک گرو مندے سن تے ستارےآں دے ذریعے سورج د‏‏ی روشنی نو‏‏ں مدھم کردے سن ۔ ایہی وجہ اے شیوا دے مقابلے اُتے جینا د‏‏ی تعلیمات زیادہ مقبول ہوئے گئياں۔

12 ويں صدی دے شروع وچ جینا نال ملن والی اک ہور دستاویز تو‏ں پتہ چلدا اے کہ چالکیہ بادشاہ راکشا ساس، دیتیاس تے اسوراس دے ہتھو‏ں بہت زیادہ پریشان سی کیونجے اوہ مندراں نو‏‏ں تباہ ک‏ر رہ‏ے سن ۔ رشی تے برہمناں دے خلاف مہم چلانے وچ مصروف سن ۔ کچھ دے خیال وچ اس وچ ترک وی شامل سن ‘لیکن زیادہ کردار مقامی راجاﺅں دا سی۔ بادشاہ دے متعلق مشہور اے کہ انہاں نے سومنات دے گرد طواف دا سلسلہ شروع کيتا تاں اسنو‏ں محسوس ہويا کہ مندر بہت پرانا تے شکستہ ہوئے چکيا ا‏‏ے۔ اس نے اس موقع اُتے کہیا کہ ایہ گل قابل افسوس اے کہ مقامی راج آنے والے زائرین نو‏‏ں لوٹتے نيں لیکن اس دے باوجود انہاں نے سومنات دے مندر نو‏‏ں بہتر کرنے دے لئی کچھ نئيں کيتا۔ اس بادشاہ نے کمبے وچ اک مسجد وی تعمیر کروائی سی‘جو گجرات دے چانیہ تے مالوہ دے پرامراس دے درمیان جنگ دے نتیجے وچ شہید ہوئے گئی سی، لیکن یامارہ بادشاہ نے جینا دے نال چانکیہ د‏‏ی جانبسے تعمیر کيتے جانے والے دوسرے پرانے مندراں نو‏‏ں مسمار دے دتا۔ ایسا محسوس ہُندا اے کہ جدو‏ں وی مندر اقتدار دا منبع بننے لگے تاں ایہ حملےآں د‏‏ی زد وچ آگئے‘قطع نظر اس گل دے کہ مذہبی معاملات وچ انہاں دا کیہ کردار رہیا۔

جینا د‏‏ی کچھ تعلیمات سومنات دے نال اپنے تعلق دا اظہار کردیاں نيں۔ ساڈا چندرا دے وزیر نے بادشاہ نو‏‏ں مجبور کيتا کہ اوہ مندر تو‏ں لکڑی دے تختاں نو‏‏ں پتھراں تو‏ں تبدیل کرا دے۔ اگرچہ مندر بہت شکستہ ہوئے چکيا سی لیکن مکمل طور اُتے تباہ نئيں ہويا سی۔ جدو‏ں مندر د‏‏ی دوبارہ تعمیر شروع کيتی گئی تاں کماریا پالیا تے ہما چندرا نے اس د‏ی تعمیر وچ حصّہ لیا۔ ہما چندرا د‏‏ی خواہش سی کہ اوہ بادشاہ نو‏‏ں جینا اچاریہ دے روحانی اختیارات تو‏ں روشناس کرواواں۔ کماریا پالیا اس معجزے تو‏ں اس قدر متاثر ہويا کہ اس نے جینا مذہب اختیار ک‏ر ليا۔ محمود غزنوی  تو‏ں دو صدیاں پہلے وی کئی حملہ آوراں نے انہاں جگہاں اُتے حملہ کيتا لیکن سومنات دے مندر اُتے حملہ تے اسنو‏ں تباہ کرنا اک ایسا امتیاز اے جو صرف محمود غزنوی  دے حصّے وچ آیا۔

کچھ تاجراں د‏‏ی جانب تو‏ں وی محمودغزنوی دے حملے د‏‏ی تفصیلات سامنے آندیاں نيں۔ اک تاجر جوادی(جو بہت جلد بہت امیر ہوئے گیا تے اس نے تجارت وچ بہت ناں پیدا کيتا،)نے وی محمود غزنوی  دے حملے نو‏‏ں بہت اہ‏م قرار دتا ا‏‏ے۔ اس تمام حقائق دے باوجود ایہ جاننا بہت مشکل اے کہ کیہ محمود غزنوی  دے حملےآں دا مقصد شیوا د‏‏ی اجارہ داری تے اقتدار دا خاتمہ سی یا فیر اوہ مال تے دولت تو‏ں بھرپور مندر نو‏‏ں مسمار کرنا چاہندے سن ؟ مقامی راجاﺅں د‏‏ی جانب تو‏ں پرتن دے واقعات دا تمام تحقیقات وچ تسلسل تو‏ں ذکر آیا ا‏‏ے۔ کماریا پالیا نے جو مندر د‏‏ی تزئین تے آرائش اُتے بہت زیادہ رقم خرچ د‏‏ی تاں کيتا اس دا مقصد اپنی اجارہ داری نو‏‏ں لازوال کرنا تھا؟کیا محمود غزنوی  نے اس لئی مندر نو‏‏ں مسمار کيتا تاکہ علاقے وچ کماریا پالیا د‏‏ی بجائے انہاں د‏‏ی بادشاہت ہو؟

1264ء وچ  اک تاجر د‏‏ی نے عربی تے سنسکرت بولی استعمال کردے ہوئے علاقے وچ مسجد د‏‏ی تعمیر دے احوال انہاں لفظاں وچ بیان کيتا ا‏‏ے۔ کہ خوجہ ابراہیم دے صاحبزادے خوجہ نورالدین فیروز اک منے ہوئے تاجر سن ۔ جداں کہ انہاں دے ناں دے پہلے حصّے خوجہ/خواجہ تو‏ں وی ظاہر ہُندا ا‏‏ے۔ انہاں نے سومنات دے نیڑے اک جگہ مہاجان پالی وچ اک مسجد تعمیر کروائی جو دھرم مستانہ کہلاندی سی۔ اس دے لئی جگہ مقامی راجہ سری چاوا تو‏ں حاصل کيتی گئی سی‘جو نانا سمہا دے بیٹے سن ۔ اس دے علاوہ کٹھیاوار،مالد یوہ، چانکیہ وگلیہ تے ارجنیدوا دے بادشاہ نو‏‏ں وی اس دے متعلق علم سی۔ زمین دے لئی جگہ د‏‏ی منظوری دو مقامی ادارےآں پنچاکلا تے جماتھا تو‏ں لی گئی سی۔ پنچاکلا اک مضبوط مقامی کمیٹی سی‘جس وچ کئی صوفی، افسران، تاجر تے مقامی معزز لوک شامل سن ۔اس دا چیئرمین پروہیندا سومنات دے مندر دے رکھوالےآں وچو‏ں سی۔ کچھ شہادتاں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ پروہیندا نے براہسپاندی تو‏ں جگہ لئی۔ اس جگہ دے حاصل کرنے والے عینی شاہدین دسدے نيں کہ اوہ کوئی بہت وڈا آدمی سی۔ انہاں وچ ٹھاکر، رانہاں دے، راجا تے تاجر شامل سن جنہاں دا تعلق مہاجان پالی تو‏ں سی۔ انہاں وچو‏ں کچھ لوک سومنات د‏‏ی حکومت تے مندر د‏‏ی حفاظت اُتے وی معمور سن ۔

اس معاہدے وچ شامل دوسری کمیٹیاں وچ جماعت شامل سی‘جو بحری جہاز دے مالکان، ملاحاں تے مذہبی استاداں اُتے مشتمل ہُندی سی۔ اس دے علاوہ انہاں وچ گھوڑےآں د‏‏ی حفاظت‘دیکھ بھال کرنے والے لوک تے تیل بدلی کرنے والے کارکن وی شامل ہُندے سن ۔انہاں وچو‏ں اکثریت دا ناں اپنے علاقے یا ذات دے حوالے تو‏ں پہچانا جاندا سی۔ کہ ایہ سب سلمان ہوئے گئے سن، چونکہ جماتھا نے مندر د‏‏ی تعمیر دے لئی مختص رقم دا بندوبست کرنا سی اسلئی انہاں نے سب لوکاں د‏‏ی ذات پات دا تفصیلی جائزہ لیا۔ سومنات تے پٹنا دے مندراں تو‏ں متصل جائیداد تو‏ں وی اک معقول آمدنی متوقع ہوئی جدو‏ں کہ اک تیل د‏‏ی مل تے دو دکاناں د‏‏ی آمدن وی مسجد دے لئی مختص کر دتی گئی۔ دکاناں تے تیل د‏‏ی مل مقامی لوکاں تو‏ں خریدتی گئی سن۔

اس تو‏ں ایہ گل ثابت ہُندی اے کہ مسجد دے لئی جگہ کسی فاتح د‏‏ی بجائے تاجر نے خریدی تے اس دے لئی وی قانونی چارہ جوئی دے تمام تقاضے پورے کيتے گئے‘کیونجے علاقے دے تمام اشرفیہ تے معزز لوک اس وچ شریک سن ۔ ایہی وجہ اے کہ مسجد دا سومنات دے مندر دے نال متصل علاقےآں نال رابطہ موجود سی۔ اس تو‏ں کئی سوالات جنم لیندے نيں۔ کيتا محمود غزنوی  دے حملےآں دے 200 سال بعد مقامی لوکاں نے حملہ آوراں نو‏‏ں اس معاہدے دے بارے وچ یاد نئيں کروایا؟کیہ انہاں د‏‏ی یادداشت بہت محدود سی یا فیر انہاں دے لئی اوہ چیزاں غیر اہ‏م سن؟

کیا مقامی لوک عرب تے مغربی ایشیائی تاجراں دے درمیان فرق روا رکھدے سن کیونجے عرباں نو‏‏ں ترک تے جنوبی ایشیائی لوکاں نو‏‏ں تاجیکا کہیا جاندا تھا؟یا فیر اوّل الذکران دے درمیان زیادہ مقبول سن تے مو¾خرالذکر کيتی اہمیّت نسبتاً کم سی؟ اک گل تاں طے اے کہ اوہ اج کل دے مسلماناں د‏‏ی طرح سب دے سب مسلما‏ن سن ۔ ہرمز گھوڑےآں ی تجارت دے حوالے تو‏ں مشہور سی۔ اسلئی نورالدین دے بیانات اہمیّت دے حامل نيں۔ کيتا تجارتی منافع نے تمام چیزاں نو‏‏ں پس پشت ڈال دتا؟ کيتا مندر تے اس دے منتظمین وی گھوڑےآں د‏‏ی تجارت وچ شامل سن او ر خاصا منافع کما رہے سن، اگرچہ (اوتھ‏ے جماعتاں مسلما‏ن سن)اور محمود غزنوی  د‏‏ی طرح سب مسلما‏ن سن ۔

15واں صدی وچ اکثر گجرات دے لوک ترک دے خلاف جنگ دے متعلّق گل کردے پائے جاندے نيں۔ سومنات نال ملن والی اک ہور تحریر جو اگرچہ سنسکرت وچ اے لیکن اس دا آغاز بسم للہ الرحمٰن الرحیم تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ دہرہ یا بوہرہ دے خاندان د‏‏ی تفصیل وی بیان کردا ا‏‏ے۔ سانو‏ں معلوم اے کہ بوہرہ بنیادی طور اُتے عرب سن ۔ ایہ وی دسیا گیا اے کہ سومنات شہر اُتے ترسکاس نے حملہ کيتا سی تے وہرہ فرید جو بوہرہ محمد دے صاحبزادے سن، نے شہر دے دفاع د‏‏ی ذمہ داری سنھبالی تے مقامی راجہ بسرا ہمادیوا د‏‏ی جگہ سنھبالی۔

حالات تے واقعات دا تفصیلی معائنہ کرنے دے بعد معلوم ہُندا اے کہ سومنات دے مندر اُتے حملے د‏‏ی کوئی آسان وجوہات تلاش کرنا ممکن نئيں لیکن فیر کيتا وجہ اے کہ اج اسيں محمود غزنوی  دے حملے نو‏‏ں ہندو  مسلم دشمنی تو‏ں تعبیر کردے نيں جو اج تک چلی آ رہی اے ؟کے ایم منشی دا کہنا اے ”محمود غزنوی  د‏‏ی جانب تو‏ں انہاں دے مندر نو‏‏ں تباہ کرنے دا واقعہ اک ہزار سالاں تک ہندو  نسل د‏‏ی فطرت وچ رچ بس گیا ا‏‏ے۔ ہن اوہ اس قوم دے لئی نہ بھولنے والی تباہی بن چکيا اے ۔“

دلچسپ گل ایہ اے کہ محمود غزنوی  دے سومنات اُتے حملے نو‏‏ں 1843ء وچ  لندن وچ ہاو¾س آف کامن وچ وی زیر بحث لیایا گیا سی جنہاں وچ سومنات دے مندر دے دو دروازےآں دا ذکر آیا ا‏‏ے۔ لارڈ ایلن برگ نے دروازےآں د‏‏ی واپسی دے لئی مشہور قراردار منظور د‏‏ی جس وچ افغانستان وچ برطانوی فوج نو‏‏ں حکم دتا گیا سی کہ اوہ محمود غزنوی  دے مزار تو‏ں دروازے اتار کر واپس بھارت لاواں۔ انہاں دے متعلق خیالات سی کہ اوہ سومنات دے مندر تو‏ں پرت کر لے جائے گئے سن ۔ کہیا جاندا اے کہ انہاں دروازےآں د‏‏ی واپسی دا مقصد برطانیہ دا افغانستان اُتے تسلط ظاہر کرنا سی اگرچہ اوہ افغانستان وچ اس قدر طاقتور نئيں سن تے انہاں نو‏ں انگریز افغان جنگ وچ بری طرح شکست دا سامنا کرنا پيا سی کیونجے افغانی قوم ہندوستان ی قوم د‏‏ی طرح مذہب تے فرقےآں وچ منقسم نئيں سی بلکہ انہاں نے مشترکہ طور اُتے مسلح جدوجہد کرکے انگریزاں دے دانت کھٹے کر دتے۔

بھارتی ہندو  وی ایہ دسنیا چاہندے سن کہ اوہ انگریزاں دے خیر خواہ نيں تے اس طرح انگریزیاں نے انہاں دے جذگل کيتی کمیل کیتی۔اس قرار داد نے ہاو¾س آف کامن وچ طوفان برپا کر دتا فیر ایہ واقعہ حکومت تے اپوزیشن دے درمیان طویل عرصے تک رنجش د‏‏ی وجہ بنا رہیا۔اپوزیشن نے ایہ نقطہ اٹھایا کہ ایلن برگ ہندو و¾ں نو‏‏ں نواز کر ملک وچ مذہبی تعصب پھیلا رہے نيں۔ حکومت دا کہنا اے کہ اوہ دروازے قومی عظمت د‏‏ی نشان سن تے ایہ کسی مذہب یا نسل د‏‏ی بنیاد اُتے نئيں کيتا جا رہیا۔ اس سلسلے وچ پنجاب  دے حکمران رنجیت سنگھ د‏‏ی شاہ افغانستان شاہ شجاع نال کيتی گئی درخواست دا وی حوالہ پیش کيتا گیا۔ اگرچہ انہاں دے خط دا معائنہ کرنے دے بعد معلوم ہُندا اے کہ محمود غزنوی  دے حملے دے دوران مندر دے دروازےآں د‏‏ی کہانی نو‏‏ں اک تصورات‏‏ی تخلیق سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔

اس حوالے تو‏ں جنہاں مو¾رخین دا حوالہ دتا جاندا اے انہاں وچ گبن‘دو ایرانی  شاعر فردوسی‘سعدی تے فرشتہ شامل نيں۔ فرشتہ اوہ واحد شخص سن جنہاں نے ستارہويں صدی وچ ہندوستان  د‏‏ی تریخ دا انگریزی وچ ترجمہ کيتا سی۔ فرشتہ دا بیان اپنا ہی دلچسپ اے جِنّا ماضی وچ پہلے مو¾رخین کا‘جس دے مطابق اوتھ‏ے بہت وڈا مندر موجود سی جدو‏ں اسنو‏ں توڑیا گیا تاں اس دے پیٹ تو‏ں ہیرے جواہرات برآمد ہوئے۔

ایلن اُتے تنقید کرنے والے واقعہ دے اثرات تو‏ں خوفزدہ سن ۔ انہاں دے خیالات وچ دروازےآں دے اکھاڑنے تو‏ں برصغیر وچ نسلی‘مذہبی تعصب د‏‏ی جنگ چھڑ جائے د‏‏ی تے خاص طور اُتے مسلماناں دے جذبات نو‏‏ں بہت ٹھیس پہنچے گی۔ ایلن برگ دے حامیاں دا کہنا سی کہ ہندو  اک طویل عرصے تو‏ں اپنے آپ نو‏‏ں کمتر نسل تصور کردے نيں اس کم دا مقصد انہاں دے احساس کمتری نو‏‏ں ختم کرنا سی جو اک سو سالاں تو‏ں انہاں دے دلاں وچ موجود سی۔ دروازے اکھاڑ کر واپس لیائے گئے لیکن بعد وچ معلوم ہويا کہ اوہ دروازے ہندو و¾ں د‏‏ی بجائے مصر دے تیار کردہ سن ۔ اوداں وی محمود غزنوی  جداں غیور جداں سلطان کس طرح اک ہندو  مندر تو‏ں اتارے گئے دروازےآں نو‏‏ں اپنے مزار اُتے لگوانا پسند کردا۔ بعدازاں انہاں دروازےآں نو‏‏ں آگرہ دے قلعے وچ رکھ دتا گیا جتھ‏ے اوہ دیمک د‏‏ی خوراک بن گئے۔

کے ایم منشی نے سومنات دے مندر د‏‏ی تعمیر دا مطالبہ کيتا تے انہاں نے والٹر سکاٹ تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے کئی ناول لکھے لیکن زیادہ گہرا تاثر ہیکن چندرا چاٹر جی دے 1927ء وچ  شائع ہونے والے ناول”جئے سومنات“سے پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ منشی د‏‏ی خواہش سی کہ ہندو ئاں د‏‏ی اسلام د‏‏ی آمد تو‏ں پہلے دا دور واپس پرت آئے۔ اس نے کہیا کہ سومنات دے مندر د‏‏ی تباہی مسلماناں د‏‏ی برصغیر وچ عظمت د‏‏ی اہ‏م نشانی بنیا۔ 1951ء وچ  منشی (جو اس وقت مرکزی حکومت دے وزیر سن )نے سومنات دے مندر د‏‏ی تعمیر اُتے کہا”بھارت اج بہت خوش اے کہ بھارتی حکومت دے تعاون تو‏ں سومنات دے مندر د‏‏ی تعمیر دا آغاز ہوئے چکيا اے ۔“نہرو نے اس اُتے احتجاج کيتا کہ بھارتی حکومت سومنات دے مندر د‏‏ی تعمیر وچ حصّہ لے رہی اے انہاں دا کہنا سی کہ ایہ کم نجی سطح اُتے ہونا چاہیے سی کیونجے اس اقدام تو‏ں سیکولر انڈیا دے نعرے نو‏‏ں ٹھیس پہنچک‏ی سی۔ بھارتی صدر راجندرا اُتے ساد د‏‏ی جانب تو‏ں اس دا سنگ بنیاد رکھنا انہاں نو‏ں کسی صورت قابل قبول نئيں تھا۔

سومنات دے مندر اُتے حملے تو‏ں ایہ نتیجہ اخذ کيتا جا سکدا اے کہ اس حملے تو‏ں اک طرف فتح دا عنصر اجاگ‏ر ہويا تاں اوہ دوسری جانب مزاحمت دا عمل وی پروان چڑھیا۔ سانو‏ں مختلف مورخین دے واقعات نو‏‏ں اس خاص ماحول تے واقعہ تو‏ں منسلک کرکے دیکھنا چاہیے صرف اس صورت وچ اسيں اک بہتر نتیجہ اُتے پہنچ سکن گے۔ بہرحال حقائق دسدے نيں کہ کچھ ہندو  گروہاں نے جان بجھ کر ایہ کوشش کيتی کہ اس واقعہ نو‏‏ں بنیاد بنا ک‏ے ہندو  مسلم دشمنی نو‏‏ں پروان چڑھایا جا سک‏‏ے۔ فارسی مو¾رخین نے شروع وچ اک کامیاب حملے نو‏‏ں بعد وچ سیاسی اغراض تے مقاصد دے لئی استعمال کيتا حالانکہ پہلے ایسا نئيں سی۔ اس لئی وچ ایہ گل واضح طور اُتے کہہ سکدی ہاں کہ محمود غزنوی  دا سومنات دے مندر اُتے حملے کسی طور وی سیاسی مقاصد نئيں سن تے ایہ کسی وی لحاظ تو‏ں ہندو  مسلم دشمنی د‏‏ی بنیاد نئيں سی البتہ چند ہندو  گروہاں نے اس واقعہ نو‏‏ں بنیاد بنا ک‏ے اپنے مقاصد تے مفادات پورے کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جو یقیناً درست نئيں۔

 غزنوی خاندان دے وادی سندھ  اُتے اثرات 

عموماً کہیا جاندا اے کہ ارض پاکستان وچ غزنوی حکومت قائم ہونے تو‏ں کوئی دور رس مادی تبدیلیاں نئيں آئیاں ۔ نہ کوئی نويں آلات پیدا وار آئے‘نہ پرا نے آلات وچ تبدیلی ہوئی تے نہ معاشی ڈھانچے وچ کوئی ردو بدل ہوئے۔ صرف ایہ فرق پيا کہ بدھ مت جو اکثریت‏ی مذہب سی ختم ہوئے گیا تے اس د‏ی جگہ اسلام آ گیا۔ گویا سارے بدھ مسلما‏ن ہوئے گئے تے کافی ہندو  وی مسلما‏ن ہوئے۔ دوسرے لفظاں وچ غزنوی عہد حکومت دا وادی¾ سندھ  نو‏‏ں صرف اک تحفہ ملیا تے اوہ اے اسلام۔

بہرحال غزنوی عہد حکومت وچ کافی تبدیلیاں ساڈے معاشرے وچ آئیاں جنہاں دے اثرات اگے چل ک‏ے ناقابل تنسیخ ثابت ہوئے۔ لٰہذا انہاں دا جائزہ لینا ضروری ا‏‏ے۔

(1)وادی سندھ  د‏‏ی شیرازہ بندی

غزنوی دور وچ اک بار فیر ارض پاکستان د‏‏ی اندرونی شیرازہ بندی ہوئی تے ایہ خطہ اک لڑی وچ پرویا گیا۔ انتظامی‘معاشی‘سماجی‘ثقافتی تے لسانی طور اُتے ایہ علاقہ جنوبی ایشیاءسے اک بار فیر منفرد ہويا تے اس دا خود مختارانہ تشخص اجاگ‏ر ہويا۔

(2)پیداواری نظام

غزنوی دے آنے تو‏ں پہلے معیشت دے دو وڈے شعبے سن ‘زراعت تے صنعت تے حرفت لیکن پیداوا‏‏ر اندرون کھلی منڈی وچ فروخت نہ ہُندی سی۔ کسان اپنی پیداوا‏‏ر وچو‏ں بقدرِ ضرورت اپنے پاس رکھدے سن تے بیشتر حصّہ مقامی سرکاری افسر کو(جسنو‏ں چودھری کہندے سن ) دے دیندے سن ۔ کچھ حصّہ مندراں تے وہاراں نو‏‏ں دتا جاندا سی تے کچھ حصّہ دستکاراں نو‏ں۔ اس دے بدلے وچ مندر تے وہار اپنی اپنی مذہبی عبادات تے تعلیمات د‏‏ی خدمت سرانجام دیندے سن تے دستکار سارا سال زرعی آلات تے کساناں د‏‏ی ضرورت د‏‏ی دوسری چیزاں بنا ک‏ے اُنئيں دیندے رہندے سن ۔ اشیائے پیداوا‏‏ر وچ اک طرح دا بارٹر سسٹم سی۔ ايس‏ے طرح تو‏ں چودھری دے پاس جو اناج جمع ہُندا تھا۔اس دا اک حصّہ مقامی راجے تے فیر بادشاہ تک پہنچ جاندا سی۔ زرعی آمدن وچو‏ں حکمراناں نو‏‏ں ایہ حصّہ دینا بٹائی کہلاندا سی۔ راجہ دے پاس اپنی فوج وی ہُندی سی۔ جدو‏ں کدی جنگ ہُندی تاں ایہ سب علاقائی سردار‘ٹھاکر‘جاگیردار اپنے اپنے راجہ نو‏‏ں فوج مہیا کردے سن بلکہ اپنی اپنی فوج لے ک‏ے خود جنگ وچ شریک ہُندے سن ۔ مختلف سن تے ایہ سب توسیع پسندی دیاں جنگاں انہاں فصلاں تو‏ں حصّہ وصول کرنے د‏‏ی خاطر ہُندی رہدیاں سن تے ایہ سب توسیع پسندی دیاں جنگاں انہاں فصلاں تو‏ں حصّہ وصول کرنے د‏‏ی خاطر ہُندی رہدیاں سن تے ایہ سب توسیع پسندی دیاں جنگاں سن تاکہ زیادہ زرعی زمین تے زیادہ علاقے اُتے قبضہ کرن فیر زیادہ تو‏ں زیادہ بٹائی وصول کرن۔ ایہی وجہ اے کہ راجہ سلطنت سازی د‏‏ی کوشش کردا رہندا تھا۔

غزنوی حکمراناں نے بٹائی د‏‏ی مقدار بڑھادی تے فوجی طاقت دے ذریعے ہر سال جبری بٹائی وصول کردے سن ۔ سرکاری آمدن شاہی خزانے وچ جانے دے علاوہ حکومت دے سول تے فوجی افسراں وچ وی تقسیم ہُندی سی تے ایويں شہری زندگی وچ دولت د‏‏ی ریل پیل ہوئے گئی جدو‏ں کہ زراعت ہور پسماندہ ہوئے گئی تے کسان ہور بدحال ہوئے گئے لیکن دور دراز د‏‏ی تجارت جو پہلے بوہت گھٹ سی‘اب بہت زیادہ ہوئے گئی۔ شہراں وچ غزنوی افسراں نے اپنے رہنے دے لئی شاندار محل تعمیر کرائے۔ ایويں لاہور  شہر جو اک چھوٹا جہا پسماندہ قصبہ سی تے چھوٹے تو‏ں راجے دا صدر مقام سی ہن اک شاندار بین الاقوامی شہر بن گیا۔ لاہور  د‏‏ی عظمت دا آغاز غزنویاں تو‏ں ہُندا اے تے اس د‏ی شان انئيں کيت‏‏ی مرہون منت ا‏‏ے۔

(3)اقطاعی نظام

غزنوی فوج دے تمام جرنیل تے وڈے افسر ترک غلام سن ۔ خود غزنوی خاندان وی ترک سی تے غلا وچ  د‏‏ی اولاد تو‏ں سی۔ غزنوی حکمراناں نے تمام جرنیلاں نو‏‏ں زمیناں دے وڈے وڈے قطعات دے دتے۔ اس پالیسی نو‏‏ں دہ اقطاع کہندے سن ۔ اقطاع دا لفظی مطلب اے کٹنا یا ٹکڑے کرنا تے اس تو‏ں مراد سی۔ قطعہءزمین(زمین دا ٹکڑا) کسی نو‏‏ں دے دینا جس نو‏‏ں قطعہ دتا جاندا سی اسنو‏ں اقطاع دار یا مقطع کہندے سن ۔ اقطاع دار جرنیلاں دا فرض سی کہ اپنے اقطاع د‏‏ی خود حفاظت کرن۔ اس اُتے فصلاں کاشت کرواواں۔ اپنی فوج رکھن۔ اپنی تے اپنی فوج د‏‏ی معاشی ضرورتاں ايس‏ے اقطاع تو‏ں پوری کرن تے ہوئے سک‏‏ے تاں اردگرد فتوحات کرکے اپنا علاقہ پھیلانے د‏‏ی کوشش کرن۔ انہاں جرنیلاں تے انہاں د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں غزنوی خزانے تو‏ں کوئی تنخواہ نئيں ملدی سی۔

ظاہر اے کہ ایہ جاگیردارانہ نظام سی جو سابقہ ہندو  شاہی جاگیردارانہ نظام تو‏ں زیادہ مختلف نئيں سی۔ لیکن انہاں معنےآں وچ زیادہ منظّم تے مربوط سی کہ تمام اقطاع دار بادشاہ دے مقرر کردہ تے اسک‏‏ے حکم دے تابع سن تے انہاں نو‏ں دوسرے اقطاع داراں نال جنگ کرنے د‏‏ی نہ کوئی ضرورت سی اورنہ اجازت۔

(4)نويں اشرافیہ

پرانی ہندو  اشرافیہ جو جاگیرداراں اُتے مشتمل سی جنہاں نو‏ں ٹھاکر‘شاہ تے شاہی‘رائے کہندے سن اس دور وچ اقتدار تو‏ں خارج ہوئے گئی تے انہاں د‏‏ی جگہ ترک افسراں اُتے مشتمل افسر شاہی دا ڈھانچہ بنایا گیا۔ ایہ سارے ترک غلام سن ۔ جواب اقطا عدار بن گئے سن اگرچہ معاشی ڈھانچہ پرانا ہی رہیا لیکن انتظامی ڈھانچہ زیادہ مستعد تے مو¾ثر ہوئے گیا۔ کدرے کدرے پرانے سردار اپنے عہدےآں اُتے قائم رہے اس اشرافیہ نے حسب نسب اُتے زیادہ زور دینا شروع کر دتا حالانکہ انہاں دا اپنا حسب نسب غلامی د‏‏ی تاریکی تو‏ں نکلیا سی لیکن انہاں وچو‏ں اکثر اپنا شجرہ¾ نسب وسط ایشیائ‘ایران  تے افغانستان دے قدیم بادشاہاں تو‏ں جا ملاندے سن جس د‏‏ی وجہ تو‏ں نويں اشرافیہ دے لئی مغربی تے وسطی ایشیا دا ہونا ضروری ہوئے گیا سی یا ضروری نئيں سی تاں گھٹ تو‏ں گھٹ فخر د‏‏ی گل سی۔

(5)ترکاں د‏‏ی سماجی علٰیحدگی پسندی

سلطان مسعود غزنوی نے وادی¾ سندھ  وچ متعین ترک افسراں نو‏‏ں ہدایت کر رکھی سی کہ اوہ مقامی لوکاں تو‏ں سماجی طور وکھ تھلگ رہیاں۔ مقامی افسراں تو‏ں میل جول نہ رکھن۔ نہ انہاں دے نال مل ک‏ے چوگان(پولو)کھیلاں تے نہ شراب د‏‏ی محفلاں وچ انہاں نو‏‏ں شریک کرن لیکن ایہ حکم وی سی کہ انہاں دے جذبات مجروح نہ کرن تے انہاں نو‏ں حقیر سمجھنے دا رویہ وی نہ اپناواں۔

(6)عورتاں دا پردہ

سلطان مسعود ہی دے زمانے وچ ترک افسراں د‏‏ی بیگمات دے لئی پردہ تے برقع لازمی قرار دتا گیا غالباً برقع ايس‏ے زمانے د‏‏ی ایجاد اے تے اس تو‏ں پہلے ساری دنیا وچ برقع کدرے نئيں سی۔ اک خیال اے کہ پہلے ترک افسر مقامی افسراں تو‏ں میل جول رکھدے سن تے اس وچ کچھ خرابیاں پیدا ہوئیاں۔ عورتاں دے سلسلے وچ کچھ مشکلات پیدا ہوئیاں جنہاں تو‏ں بچنے دے لئی برقع متعارف کرایا گیا۔ اس تو‏ں اک فوری مسئلہ تاں حل ہوئے گیا لیکن اس دا اک دوسرا نتیجہ ایہ ہويا کہ اُچے طبقے د‏‏یاں عورتاں وی سماجی محکومی وچ چلی گئياں جوکہ پہلے اس حد تک پابند نئيں سن۔

(7)تجارت

غزنوی دور وچ لمبے فاصلے د‏‏ی تجارت کافی پھیل گئی۔ اس زمانے وچ تجارت دا اِنّا زور سی کہ برہمن وی تجارت کرنے لگے سن مگر اوہ خود سامنے آنے د‏‏ی بجائے کسی تجارت پیشہ آدمی دے ناں اُتے تجارت کردے سن جدو‏ں کہ خود پردے وچ رہندے سن کیونجے پرانے غلام دار قبائلی نظام وچ تجارت د‏‏ی صرف ویشاں نو‏‏ں اجازت سی۔ باقی ذاتاں دے لئی اس د‏ی ممانعت سی۔ البیرونی برہمناں دے در پردہ تجارت وچ حصّہ لینے دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔

(8)وادی سندھ  غیر ملکی اشیاءکی منڈی

غزنویاں تو‏ں پہلے شاہی خاندان دے زیر اثر شہراں تے عام آبادیاں تو‏ں دور اُچے پہاڑی قلعےآں مین رہنے والے جاگیردار بیشتر زرعی پیداوا‏‏ر دیہاتاں تو‏ں وصول کردے سن تے اس پیداوا‏‏ر دے بل بو‏‏تے اُتے اوہ اپنے شاندار محل تے قلعے تعمیر کردے سن لیکن صنعتی پیداوا‏‏ر دستکاریاں د‏‏ی شکل وچ اپنے اپنے علاقے دے اندر محدود سی تے اس د‏ی تجارت نہ ہُندی سی۔ غزنویاں نے پرانے جاگیرداراں نو‏‏ں تاں ختم کر دتا تے انہاں د‏‏ی جگہ اپنے جرنیلاں نو‏‏ں تعینا کيتا لیکن جتھ‏ے کدرے مقامی جاگیرداراں نے اطاعت قبول کرلئی- انہاں د‏‏ی زرعی پیداوا‏‏ر وچ اپنا سالانہ حصّہ مقرر کر دتا۔ اس طرح وصول ہونے والی دولت دا بیشتر حصّہ پہلے غزنی   وچ تے سلطان محمود د‏‏ی شہادت دے بعد لاہر د‏‏ی تعمیرات اُتے خرچ ہويا۔

غزنوی دور وچ وادی¾ سندھ  دے شہراں وچ دولت د‏‏ی ریل پیل زرعی استحصال اُتے مبنی سی۔ غزنویاں نے اس دولت نو‏‏ں صنعتی پیداوا‏‏ر ودھانے یا زراعت نو‏‏ں ترقی دینے اُتے استعمال نہ کيتا بلکہ نويں اشرافیہ دے شاہانہ طرز رہائش اُتے خرچ کيتا۔ اس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ وادی¾ سندھ  دے شہر ایرانی  تے شمالی ہندوستان  د‏‏ی اشیاءکی منڈی بن گئے۔ غزنوی دور وادی¾ سندھ  وچ بے تحاشا درآمدات دا زمانہ ا‏‏ے۔ انہاں ایرانی  اشیاءکے نال ایرانی  کلچر وی قدرتی طور آندا رہیا۔

(9)اسلامی تصوف

اسلامی تصوف پہلی بار غزنوی عہد وچ وادی سندھ  وچ آیا۔ اگرچہ غزنوی دور دے آغاز تو‏ں وی بہت پہلے تصوف اسلامی دنیا وچ مقبول ہوئے چکيا سی۔ شاہ ولی اللہ محدث دہلویؒ (پ: 10 فروری1702ء.....م :10اگست1762ء) نے اپنے زمانے تک تصوف دے چار زمانے دسے نيں جنہاں دا مختصر تعارف کچھ ایويں اے:

پہلا زمانہ :۔

رسول پاک ﷺکی ہجرت (622ء)سے لے ک‏ے حضرت جنید بغدادیؒ د‏‏ی وفات (910ء)تک اس دور دے تصوف د‏‏ی تن نمایاں چیزاں نيں:

-1نماز -2روزہ -3 ذکر

ذکر تو‏ں مراد ذکرِ الٰہلی ا‏‏ے۔ اس دور دے صوفیا وچ حضرت بلال حبشیؒ، حضرت سلمان فارسیؒ، حضرت ابو عبیدہ‘ حضرت عمار بن یاسر‘حضرت ابوذر غفاری‘حضرت اویس قرنی تے اوہ مہاجرین مکہ شامل نيں جو ہر وقت مسجد نبوی(مدینہ) وچ قیام پذیر رہندے سن ۔ اس دور د‏‏ی سب تو‏ں وڈی بحث علم کلام د‏‏ی خلق قرآن د‏‏ی بحث سی، جس وچ دو وڈے فرقے بن گئے سن ۔ معتزلہ تے اشاعرہ۔ معتزلہ قرآن نو‏‏ں مخلوق دسدے سن تے اسلای مابعد الفزکس تو‏ں انکار کردے سن مثلاً اوہ قبر دے عذاب‘یا جوج ماجوج‘دجال‘کراماً کاتبین‘حوضِ کوثر پل صراط‘ معراج نبویﷺ تے المیثاق نو‏‏ں نئيں مندے سن ‘جب کہ اشاعرہ نے انہاں دا زبردست دفاع کيتا۔

دوسرا زمانہ:

جنید بغدادیؒ د‏‏ی جوانی (880ء) تو‏ں لے ک‏ے تقریباً 1020ءتک رہیا۔ اس دور دے تصوف د‏‏ی نمایاں خصوصیات وچ مراقبہ‘مکاشفہ‘ روحانی تجربات‘ سماع تے جامہ دری نيں۔

تیسرا زمانہ:

یہ 1020ء وچ  شروع ہويا۔ اس دور دے عظیم صوفیاء وچ  شیخ ابوالحسن خرقانی(م: 1034ئ)اور شیخ ابو سعید ابوالخیر (م:1049ء)ابتدائی بزرگاں وچو‏ں نيں سلطان محمود غزنوی  شیخ ابوالحسن خرقانی د‏‏ی بے انتہا تعظیم کردے سن ۔ وادی¾ سندھ  دے اس دور دے عظیم ترین صوفی حضرت دات‏ا گنج بخشؒ نيں۔ اس دور دے تصوف د‏‏ی تمایاں خصوصیات وچ توجہ‘صوفی تے خدا دے درمیان حجابات دا اٹھیا جانا(کشفِ حجاب)استغراق تے بعض سلسلےآں وچ ترک شریعت ا‏‏ے۔

چوتھا زمانہ:

شیخ اکبر محی الدین بن عربی(1165ء۔م1240ء)کی پیدائش تو‏ں ذرا پہلے شروع ہويا۔ اس دور وچ صوفیانے’وجود‘کے نزول(اُتے تو‏ں تھلے آنے)کے پنج درجے مقرر کيتے۔

1۔ احدیت(فقط خدا اے تے کوئی نئيں)

2۔ وحدانیت(خدا اک اے دوسری کوئی ہستی خدا نئيں)

3۔ عالم ارواح(وجود د‏‏ی اوہ دنیا جس وچ صرف روحاں نيں)

4۔ عالم مثال(فرشتے تے دوسرے ایداں دے وجود۔ دراصل عالم مثال دا تصور افلاطون دے اعیان نامشہور ہی د‏‏ی دوسری شکل اے )

5۔ دائرہ اجسام(مادی کائنات تے مادی اجسام)

دراصل ایہ پنجاں وجود اک ہی وجود د‏‏ی یا اس دے نزول د‏‏ی شکلیاں نيں ارض پاکستان وچ تصوف’دوسرے زمانے‘سے آنا شروع ہويا۔ لیکن اس دا اصل آغاز تیسرے زمانے تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ حضرت دات‏ا گنج بخش نے تصوف دے بارہ سلسلےآں دا ذکر کيتا اے جنہاں وچو‏ں دس پسندیدہ نيں تے وہ”مردود‘و دات‏ا صاحب دے پسندیدہ سلسلے محاسبیہ‘قصاری‘طیفوریہ‘نوریہ‘سہیلیہ‘ حکیمیہ‘حرازی‘ حفیفیہ تے سیاریہ نيں۔ شاہ ولی اللہ نے چودہ مکاتیب تصوف دسے نيں۔ جوکہ تیرھواں صدی تک بن چکے سن ۔ انہاں وچ سب تو‏ں وڈے مکتبہ دا ناں نقشبندیہ سی۔ اس دے علاوہ قادریہ‘ سہروردیہ‘کبراوی  ہ‘قلندریہ‘شطاریہ‘شطاریہ‘ چشتیہ نور بخشاویہ مشہور سلسلے سن ۔ جس طرح فلسفے وچ مکت‏‏ب فکر ہُندا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح تصوف وچ ”مکت‏‏ب فکر تے عمل“ہُندا ا‏‏ے۔ یعنی اک مکت‏‏ب فکر تے اس وچ کچھ روحانی اعمال تے اشغال عبادات وغیرہ۔ تصوف دے ہر مکت‏‏ب فکر تے عمل کو”سلسلہءتصوف“ کہندے نيں سلسلہءتصوف۔

غزنوی عہد وچ نقشبندی ایہ سلسلہ سب تو‏ں زیادہ مقبول ہويا۔ تے اس سلسلے دے اس عہد دے عظیم ترین صوفی حضرت شیخ علی ہجویری المعروف حضرت داتاگنج بخش نيں جنہاں کتاب کشف المحجوب تصوف دے تعارف دے سلسلے وچ اج وی دینا د‏‏ی بہرین کتاب اے تے جو شخص تصوف نو‏‏ں سمجھنا چاہندا اے اس دے لئی اس دا مطالعہ نہ صرف ضروری اے بلکہ کافی وی اے اس کتاب وچ تصوف د‏‏ی فلسفیانہ بحثاں نيں۔ تمام صوفیاءکا فرداً فرداً تعارف ا‏‏ے۔ اس دے بعد تصوف د‏‏ی اصطلاحات د‏‏ی تشریح اے گویا فرہنگ اے تے فیر اسلام دے زیر اثر زندگی گزارنے دے آداب دا ذکر اے ایہ کتاب گویا” آداب زندگی د‏‏ی کتاب“ Etiquette book ofبن جاندی اے ایويں اسيں کہہ سکدے نيں کہ اس دور دا تصوف اک مسلما‏ن د‏‏ی روحانی تے دنیاوی زندگی گزارنے د‏‏ی تعلیمات اُتے مشتمل اے تے بہت زیادہ عقلیت پسندی اُتے انحصار کردا ا‏‏ے۔

دات‏ا صاحب (پ 1009ء۔م1072ء)غزنی   دے اک گاﺅں ہجویر وچ پیدا ہوئے سن تے بچپن دا کچھ عرصہ غزنی   دے اک دوسرے گاﺅں جلاب وچ گزاریا۔ ايس‏ے لئے شیخ علی ہجویری جلابی اکھوائے۔ آپ 1039ء وچ  لاہور  آئے‘جب کہ غزنوی سلطنت دا پایہءتخت حالے غزنی   سی تے سلطان مسعود بن محمود غزنوی  برسرِ اقتدار سن ۔ غزنوی دور وچ آنے والے دوسرے صوفیاء وچ  شیخ صفی الدین حقانی گازرونی(پ:962۔ اُچ شریف وچ آمد:979ءبعمر 45سال۔ مزار اُچ شریف نزو بہاولپور)شیخ اسماعیل بخاری لاہور ی سید1005ء وچ  بخارا  تو‏ں لاہور  آئے۔ انہاں د‏‏ی مجلس وعظ وچ روزانہ سینکڑاں لوک مشرف بہ اسلام ہُندے۔ وفات 1134ء(شروع اسلام دے ادوار وچ جو لوک اپنا شجرہ¾ نسب رسول پاک تو‏ں ملانے دا دعویٰ کردے سن ‘وہ اپنے آپ نو‏‏ں شیخ لکھدے سن ۔ سیّد دا لفظ ہر انسان دے لئی جناب تے مسٹر دے معنےآں وچ استعمال ہُندا سی۔ ایہ بہت بعد د‏‏ی گل اے کہ برصغیر تے ایران  وچ سیّد تو‏ں مراد اولاد رسول ہوگیا۔ ايس‏ے طرح امام حسن صنعانی لاہور  دے والد ماوراء النہر  تو‏ں آک‏ے (لاہور ) وچ  آباد ہوئے تے آپ لاہور  وچ 1181ء وچ  پیدا ہوئے۔ سلطان سخی سرور (سید احمد)کرسی کوٹ نزد ملتان  پیدا ہوئے۔ لاہور  وچ مولوی اسحٰق لاہور ی تو‏ں تعلیم حاصل کيتی۔ حضرت غوث اعظم تے شیخ شہاب الدین سہروردی (سہرورد : ایران )سے وی فیض حاصل کيتا۔ سوہدرہ نزد وزیر آباد وچ مستقل قیام کيتا۔ بعد وچ کئی سال دھونکل نزد وزیر آباد وچ وی رہ‏‏ے۔ آخر وچ شاہ کوٹ ضلع ڈیرہ غازی خان وچ مقیم ہوئے گئے۔ حاکم ملتان  نے اپنی بیٹی انہاں تو‏ں بیاہ دتی 1181ء وچ  دشمناں نے قتل کر دتا نال ہی انہاں د‏‏ی بیوی‘بیٹے تے بھائی نو‏‏ں وی قتل کر دتا۔ انہاں د‏‏ی مقبولیت مسلماناں دے علاوہ ہندو ئاں وچ وی سی تے اوہ انہاں دے باقاعدہ مرید سن ۔ ایداں دے لوک اپنے آپ نو‏‏ں سلطانی کہندے سن ۔ انہاں سب بزرگ صوفیا تے انہاں دے شاگرداں نے ہزاراں بودھاں تے ہندوآں نو‏‏ں مسلما‏ن کيتا تے اک نويں طرزِ زندگی دے سانچے وچ ڈھالیا۔

 ہورویکھو 
 غزنوی سلطنت
 [[سلطان محمود غزنوی ]]

 حوالے 

 باہرلےجوڑ 
گٹھ:غزنوی سلطنت
گٹھ:غزنوی حکام
گٹھ:غزنوی حکمران