نظرنامہ

محمود نظامی دا ”نظر نامہ“ ویہويں صدی وچ سفر نامے دے اس موڑ د‏‏ی نشان دہی کر تو‏ں اے جتھے قدیم روايتی انداز تو‏ں صرف ِنظر کرکے فنی طور اُتے سفر نامے نو‏‏ں جدید دور دے تقاضاں تو‏ں ہ‏‏م آہنگ کيتا گیا ۔ڈاکٹر انور سدید نے جدید سفر نامے د‏‏ی تعریف ایويں د‏‏ی اے،

”سفر نامے دا شمار ادب دے بیانیہ اصناف وچ ہُندا اے اس صنف وچ مشاہدے دا عمل دخل زیادہ تے تخلیق دا عنصر بے حد کم اے سفر نامہ چونکہ چشم دید واقعات تے حالات دا بیانیہ ہُندا اے اس ليے سفر اس د‏ی اساسی شرط اے ۔“
	نظر نامہ دے بارے وچ مولا‏نا صلاح الدین فرماندے نيں،

”کہنے نو‏‏ں تاں ایہ سفر نامہ اے لیکن اصل وچ ایہ انہاں چند نادر تاثرات دا مجموعہ اے جو صاحب مضمون نے اپنی عمر دے مختلف حصےآں وچ اپنے وطن تو‏ں دور دیار ِ فرنگ د‏‏ی جلوتاں تے خلوتاں وچ قبول کیتے ۔“

	یہ سفر نامہ فنی اعتبار تو‏ں کیواں دا اے ؟ اس دا ادبی معیار کيتا اے ؟ کن خوبیاں تو‏ں متصف تے کن خامیاں دا مرتکب ہويا اے ؟ مصنف نے انہاں مباحث وچ پڑنے د‏‏ی بجائے اُسنو‏‏ں ”نظر نامہ“ دا ناں دے دتا۔ تے نہایت صاف گوئی تو‏ں ایہ وی کہہ دتا۔

”سیاحت میرا مستقل مشغلہ اے نہ کہ سفر نامہ لکھنا میرا مقصدِ حیات ایہ تاں اک اتفاق سی کہ اکتوبر 1952 ء وچ مینو‏‏ں زندگی دا بیشتر حصہ گھر د‏‏ی چاردیواری وچ بسر کر چکنے دے بعد باہر نکلنے دا موقع ہتھ آگیا۔“

	مصنف دے اس اعتراف دے باوجود جدو‏ں اسيں برصغیر دے سفر ناواں دا جائزہ لیندے نيں تاں سانو‏ں ایہ تسلیم کرنا پڑدا اے کہ نظر نامہ اردو ادب دا پہلا باقاعدہ سفر نامہ اے جو جدید دور دے تقاضاں اُتے پور ا اتردا ا‏‏ے۔ ویہويں صدی دے نصف اول وچ جو سفر نامے لکھے گئے نيں انہاں وچ سر عبد القادر دے سفر نامے ”مقام خلافت“ کوقدیم تے جدید سفر ناواں د‏‏ی درمیانی کڑی کہیا جاندا رہیا اے لیکن سفر نامہ نگاری دا تیسرا دور جو 1950ءکے بعد شروع ہويا اس دور دا پہلا باقاعدہ سفر نامہ بلاشبہ محمود نظامی دا ”نظر نامہ ‘ ‘ ا‏‏ے۔

	نظر نامہ محمود نظامی دے عالیٰ ذوق تے ادیبانہ اسلوب د‏‏ی عکاسی کردا اے اوہ کوئی باقاعد ہ ادیب نہ سن تے نہ نظر نامہ تو‏ں پہلے انہاں د‏‏ی کوئی ادبی کاوش منظر عام اُتے آئی سی۔ اوہ ریڈیوپاکستان دے ملازم سن تے اپنے فرائض منصبی دے سلسلے وچ اکتوبر 1952ءکو یونیسکو دے زیر اہتمام دوسرے ملکاں د‏‏ی نشرگاہاں دا جائزہ لینے دے ليے ملک تو‏ں باہر جانے دا موقع ملیا چونکہ اوہ ادب دا عمدہ ذوق رکھدے سن اس ليے اس سفر تو‏ں واپسی اُتے انہاں نے اس د‏ی روداد لکھ ک‏ے ہر خاص تے عا م د‏‏ی داد حاصل کيتی۔ نظامی دا اصل ناں مرزا محمود بیگ سی اوہ زمانہ طالب علمی ہی تو‏ں خواجہ حسن نظامی تو‏ں بہت متاثر سن اک دفعہ اپنے والد دے نال خواجہ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے تاں خواجہ اپنے نوجوان عقیدت مند د‏‏ی ذہانت تے صلاحیت تو‏ں بہت خوش ہوئے تے ازرائے شفقت انہاں نو‏ں اپنی کتاباں داں تے کہیا

	کہ”صاحبزادے اج تو‏ں تسيں نظامی ہو۔“ محمود بیگ نے اس نسبت نو‏‏ں وڈی خوشی تے فخر تو‏ں قبول کيتا تے مرزا محمود بیگ د‏‏ی بجائے محمود نظامی کہلانے لگے۔ آؤ نظر نامہ کاجائزہ لیندے نيں تے دیکھدے نيں اوہ کیہڑی خصوصیات نيں جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اس سفر نامے نو‏‏ں اردو ادب دا پہلاباقاعدہ سفر نامہ منیا جاندا ا‏‏ے۔

 قدیم تے جدید دا امتزاج 

		سفر نامے دا شمار اردو د‏‏ی بیانیہ اصناف وچ ہُندا اے تے ایہ خارج د‏‏ی اک ایسی تصویر اے جسنو‏ں سفر نامہ نگار اپنے تخیل د‏‏ی آمیزش تو‏ں رنگین بنا دیندا ا‏‏ے۔ جدید سفر نامہ وچ خالق اپنا فلسفہ حیات اس وچ شامل ک‏ے دیندا اے اس طرح سفر نامے د‏‏ی تخلیقی تے ادبی حیثیت ودھ گئی ا‏‏ے۔ محمود نظامی دا ایہ سفر نامہ وی انہاں دے مکمل نظریہ حیات د‏‏ی ترجمانی کردا ہويا نظر آندا ا‏‏ے۔ کتابی شکل وچ شائع ہونے تو‏ں پہلے ایہ سفر نامہ قیوم نظر دے ادبی رسالے ”نويں تحریراں ’ ’ وچ قسط وار چھپدا رہیا اس ليے اس سفر نامے وچ کدرے کدرے ربط تے وحدت ِ تاثر د‏‏ی کمی دا احساس ہُندا ا‏‏ے۔ چونکہ ایہ سفر نامہ اک دفعہ نئيں لکھیا گیا اس لئی ایسا ہونا ہی سی۔ دراصل نظر نامے د‏‏ی اک جداگانہ اہمیت تے حیثیت اس ليے وی اے کہ مصنف نے مروجہ روش تو‏ں ہٹ کر اسنو‏ں تحریر کيتا ا‏‏ے۔ ایہ سفر نامہ قدیم تے جدید دا حسین امتزاج اے مثلاً قدیم سفر ناواں د‏‏ی طرح نظر نامے وچ تریخ نو‏‏ں زیادہ اہمیت دتی گئی ا‏‏ے۔ تے جدید سفر نامے د‏‏ی طرح اس وچ اک سچی سیاحت مخصوص مشاہدات تے فلسفہ زندگی ملدی ا‏‏ے۔

 شخصیت د‏‏ی چھاپ 

		اس سفر نامے وچ مختلف ملکاں دے شہراں دے آبادی دے اعداد تے شمار تے سیاسی حالات نئيں ملدے بلکہ سفر دے دوران جو نقوش محمود نظامی دے دل تے دماغ اُتے مسلط ہوئے انہاں نو‏‏ں موضو ع بنایاگیا ا‏‏ے۔ شائد ایہی وجہ اے کہ انہاں نو‏ں خود احساس اے کہ اسنو‏ں سفر نامے د‏‏ی حیثیت نئيں مل سک‏‏ے گی کیونجے ایہ تاں انہاں د‏‏ی ذا‏تی آراءیاداں، پسند تے ناپسند اُتے مشتمل اک مجموعہ ا‏‏ے۔ لیکن ایہ حقیقت اے کہ مصنف دے ذوق نظر ذا‏تی تاثرات تے حسن بیان نے مل جل ک‏ے نظر نامے نو‏‏ں اک دلچسپ کہانی د‏‏ی طرح اُتے لطف بنا دتا ا‏‏ے۔ نظر نامہ محض جگ بیندی نئيں بلکہ آپ بي‏تی وی اے تے ہر جگہ مصنف د‏‏ی شخصیت چھائی ہوئی ا‏‏ے۔ اس ليے قاری نو‏‏ں نظر نامے وچ ”ماں “ دا احساس ہُندا ا‏‏ے۔ اس سلسلے وچ مصنف دا احساس قابل غور اے اوہ لکھدے نيں،

”ميں نے مختلف ملکاں دے حالات پیش کرنے تو‏ں زیادہ انہاں مختلف آئینہ خاناں وچ خود نو‏‏ں دیکھنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ کیونجے ایہ اک حقیقت اے کہ جتھے وچ سفر وچ بوہت سارے شہر اں تو‏ں گزریا ہاں اوتھ‏ے کئی شہر ایداں دے وی سن جو میر دل تو‏ں گزرے۔“

 سچے سیاح دا دل 

		مصنف نے دل تو‏ں گزرے ہوئے انہاں شہراں د‏‏ی روداد دا ناں ”نظر نامہ “ ا‏‏ے۔ محمود نظامی نے سفر نامے دا رخ خارج تو‏ں داخل د‏‏ی طرف موڑ دتا تے ہر منظر اُتے اک ادیب د‏‏ی نگاہ ڈال کر سوچ دے زاویاں نو‏‏ں ابھارنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ محمود نظامی فرماندے نيں کہ ”سیاحت میرا مستقل مشغلہ اے نہ سفر نامہ لکھنا میرا مقصد حیات“ اُتے انہاں نے جس باریک بینی تو‏ں روم مصر لندن تے میکسیکو دا مشاہدہ کيتا اے اس تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ اک اچھے سیاح د‏‏ی بہت ساریاں خوبیاں انہاں وچ موجود سن۔ 22 اکتوبر 1952ءسے 24 اپریل 1953ءتک اوہ حالت سفر وچ رہ‏‏ے۔ انکا سفر فرائض منصبی دے سلسلے وچ سی اس ليے اوہ سیاح د‏‏ی جملہ آزادیاں تو‏ں بحرور نہ سن ۔ لیکن انہاں نے اسنو‏ں اس طرح پورا کيتا کہ شہراں دے نقوش نو‏‏ں دل وچ اتار دتا تے اس طرح ایہی شہر انہاں دے ذوق تے وجدان دا حصہ بن گئے۔ انہاں دا سفر نامہ اک ”گائیڈ بک “ نظر نئيں آندا بلکہ ہر جگہ انہاں دا دلی رابطہ محسوس ہُندا ا‏‏ے۔

 تخلیقی ادیب:۔ 

		دوران سفر مصنف نے محض نوٹس لینے اُتے اکتفا کيتا لیکن واپسی اُتے اشفا ق احمد قیوم نظر تے نصیر انور جداں دوستاں دے بے حداصرار اُتے انہاں نے انہاں یاداشتاں نو‏‏ں سفر نامے د‏‏ی شکل دی۔ یاد آفرینی دے اس عمل وچ انہاں دے متحرک تخیل نے وڈی خوبی تو‏ں کم کيتا اے تے قاری ایہ محسوس کردا اے جداں اوہ اُنہاں واقعات تے تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں نہ صرف اپنی اکھاں تو‏ں دیکھ رہیا اے بلکہ اوہ مقام اس دے دل تو‏ں وی گزرے رہے نيں۔

	چونکہ نظامی نے ہر شہر نو‏‏ں اک تخلیقی ادیب دے حیثیت تو‏ں دیکھیا اے تے اس د‏ی نادر کیفیات نو‏‏ں گرفت وچ لینے د‏‏ی کوشش کيتی اے اس ليے نظر نامہ اک کامیاب کاوش نظر آندی ا‏‏ے۔ مثلاً لندن دے بارے وچ لکھدے نيں،

”کتنا حسین نظارہ اے لندن دتی کیہ گل اے کيتا فضا اے لندن دا منظر ہمیشہ اس قدر دلفریب ہُندا اے ميں نے اسنو‏ں ہمیشہ ایسا ہی دلکش پایا اے لندن تے اس دے مناظر کدی نئيں بدلدے ۔“

 شہراں د‏‏ی انفرادیت 

		چھ ماہ دے مختصر عرصے وچ محمود نظامی نے مصر لبنان روم اٹلی سویٹزر لینڈ فرانس برطانیہ کینڈا ریاست ہائے متحدہ کیوبا تے مکسیکو دا چکر لگایا۔ اگرچہ سفر نامے وچ اس سفر د‏‏ی روداد زیادہ نظرآندی اے جو 1952ء وچ روالپنڈی تو‏ں شروع ہويا تے اپریل 1953ء وچ میکسکو تو‏ں پاکستان آنے اُتے ختم ہويا لیکن ضمنی طور اُتے اس سفر دے حالات وی ملدے نيں جو مصنف نے 20 سال پہلے تعلیم دے سلسلے وچ لندن دے ليے کيتا سی۔ انہاں مختصر سیاحتاں دے علاوہ محمود نظامی سفر حیات دے تجربات تے مشاہدات دا عکس وی نظر نامے وچ ملدا ا‏‏ے۔ انہاں نے جس انداز وچ ماضی تے حال مشرق تے مغرب د‏‏ی رہتل تے ثقافتی سطح دا موازنہ کيتا اے اس تو‏ں انہاں دے ذوق جمال دا اندازہ لگایا جا سکدا ا‏‏ے۔ اوہ ہر شہر تے مقام نو‏‏ں وکھ حیثیت تو‏ں جاندے نيں تے اس د‏ی انفرادیت نو‏‏ں نمایاں کرنے د‏‏ی سفری کوشش کردے نيں۔ اس سلسلے وچ انہاں دا کہنا قابل غور ا‏‏ے۔

ہر شہر وچ کوئی نہ کوئی خصوصیت ہُندی اے جو نہ صرف اسنو‏ں دوسرےآں تو‏ں مہمیز کردے بلکہ اس د‏ی پہچان بن جاندی اے ۔“

 وطن د‏‏ی یاد 

		محمود نظامی د‏‏ی بحیثیت سفر نامہ نگار ایہ وڈی خوبی اے کہ اوہ ہر شہر کواک سچے سیاح د‏‏ی نظر تو‏ں دیکھدے نيں لیکن چشم تصور وچ وطن عزیز دے گلی کوچے انہاں د‏‏ی یاداں وچ روشن دیکھے جا سکدے نيں اوہ بظاہر موجودہ منظر تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔ وطن د‏‏ی یاد نو‏‏ں پورے سفر نامے وچ نہ صرف محسوس کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ بلکہ کئی مثالاں نو‏‏ں بطور نمونہ پیش کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔

” روم وچ ، ميں نے کئی مناظر ایداں دے دیکھے تے کئی ایسی کیفیات تو‏ں دوچار ہويا جنہاں نے لاہور تے پنڈی د‏‏ی یاد تو‏ں مینو‏ں تڑپایا ميں نے دیکھیا کہ روم وچ آسمان د‏‏ی پیلاہٹ اس قدر گہر ی، دُھپ اِنّی ہی شفاف تے زمین ایسی ہی سرسبز سی جو لاہور وچ نظرآندی اے ۔“

” اس کمرے نو‏‏ں دیکھ ک‏ے مینو‏ں اکرم خان دا گائاں نور ڈھری یاد آگیا جو پشاو‏ر تو‏ں دس بارہ میل باہر اک ہرے بھرے علاقے وچ واقع اے ۔

 ماضی پرستی 

		وہ نہ صرف وطن د‏‏ی یاد بلکہ مسلماناں دے عظیم ماضی وچ وی جھانکنے د‏‏ی کوشش کردے نيں۔ دراصل محمود نظامی ماضی پرست انسان نيں۔ چشم تصور تو‏ں ماضی د‏‏ی سیر انہاں دا محبوب مشغلہ اے تے جدو‏ں انہاں نو‏ں ماضی دے جھرنکاں تو‏ں حال د‏‏ی طرف لُٹنا پڑدا اے تاں انہاں دے دل تے دماغ تے بیان اُتے اداسی تے افسردگی د‏‏ی کیفیت نو‏‏ں صاف محسوس کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ پورے سفر نامے وچ محمود نظامی مسلماناں د‏‏ی عظمت رفتہ دا قصہ دہراندے رہے نيں۔ اوہ ماضی دے اک ایداں دے سیاح معلوم ہُندے نيں جس دے دل اُتے اپنی قوم د‏‏ی تریخ رقم اے تے اوہ حال د‏‏ی ہر کروٹ دا موازنہ اس قدیم تریخ دے نال کردے کفِ افسوس ملدے نيں کہ نويں رہتل نے ماضی د‏‏ی قدیم تے اصلی شکل تے صورت دا کتنا بگاڑ دتا اے اوہ نظر تے منظر دے موجود زاویاں تے اس د‏ی گمشدہ تریخ تو‏ں آگاہ کردے نيں لیکن جتھے ایہ سفر نامے د‏‏ی اک خوبی اے اوتھ‏ے اس دا اک نقصان ایہ اے کہ نويں عہد دا قاری جو منظر د‏‏ی تریخ تو‏ں پوری طرح واقف نئيں اوہ مصنف د‏‏ی تخیل د‏‏ی بلند پروازی دا نال نئيں دے سکدا تے اسنو‏ں ایہ اک افسانوی داستان معلوم ہونے لگدا ا‏‏ے۔

 تاریخی واقعات 

		تاریخی واقعات اس سفر نامے د‏‏ی اک اہ‏م خاصیت اے محمود نظامی دا تاریخی شعور پختہ تے اسلوب فنکارانہ اے اوہ زمانہ گردش ایام دے آئینے وچ ماضی د‏‏ی جھلک نو‏‏ں نمایاں کرنے اُتے قدرت رکھدے نيں۔ مثلاً جدو‏ں اوہ بذریعہ ٹرین قاہر ہ جانے لگدے نيں تاں قاہر ہ دے قدیم شہر دے تصور وچ کھو جاندے نيں تے فیر الف لیلیٰ د‏‏ی داستان د‏‏ی طرح اک اک ورق ساڈی اکھاں دے سامنے آجاندا ا‏‏ے۔ قاہرہ تو‏ں باہر دریائے نیل دے کنارے حضرت موسی دا فرعون دے محل وچ پہنچنے دا پورا واقع وی متحرک ہوئے ک‏ے اکھاں دے سامنے گزرنے لگدا اے ايس‏ے طرح اہرام مصر د‏‏ی تعمیر دے سلسلے وچ اوتھ‏ے دے مزدوراں نے جو تکالیف اٹھائی نيں اس د‏ی جیندی جاگتی تصویر اس سفر نامے وچ دیکھی جا سکدی ا‏‏ے۔

 اسلوب 

		دراصل محمود نظامی دے بیان وچ ایسا اثر تے انہاں دے اظہار وچ ایسا سحر اے کہ اسيں بچنے د‏‏ی چاہے کِنّی ہی کوشش کرن دامن نئيں بچا سکدے۔ اسلوب تے قدرت بیان دے حوالے تو‏ں نظر نامہ اول تو‏ں آخر اک بھر پور سفر نامہ اے کتاب دے اوہ حصے جتھے مصنف کسی مقام تو‏ں وابستہ تاثرات نو‏‏ں ابھارنا چاہندا اے نہایت عمدہ تے بھر پور نيں بالخصوص جدو‏ں اوہ Venusکا ذکر کردے نيں تاں انہاں دا ذوق نظر تے باریک بینی دن تے رات دے فرق وچ Venusکی خوبصورتی نو‏‏ں محسوس کرنے اُتے قادر اے اوہ لکھدے نيں،

”ماں سوچنے لگیا کہ وینس Venusکا حسن دن د‏‏ی نسبت رات نو‏‏ں کس قدر نکھر آندا اے اس وقت اس وچ اک بے پنا ہ کشش پیدا ہوئے جاندی اے جس دے سامنے باہر تو‏ں آنے والا مسافر اپنے آپ نو‏‏ں بے بس محسوس کردا ا‏‏ے۔۔۔۔۔ جداں جداں شام لنگھدی اے تے تاریکی د‏‏ی گہرائی خود وینس دے حسین چہر ے نو‏‏ں اس طرح اُتے کشش بنا دیندی ا‏‏ے۔ جس طرح بعض اوقات سیا ہ ہلکاں وچ لپٹی شفاف اکھاں دا حسن کاجل د‏‏ی سیاہی تو‏ں اُ بھر اآندا اے ۔“

	ایداں دے مناظر دے بیان وچ اوہ شاعرانہ اسلوب برمحل تشبیہات تے دلکش لفظاں دا استعمال کردے نيں حسن جتھے کدرے تے جس رنگ وچ وی اے محمود نظامی د‏‏ی توجہ جذب کیتے بغیر نئيں رہ سکدا اوہ حسن دے جلوئاں نو‏‏ں سرسر ی نئيں دیکھدے بلکہ اس د‏ی کیفیات وچ ڈُب جاندے نيں۔ بقول حفیظ ہوشیار پوری،
اپنی بھر پور شخصیت دے پورے اظہار دے ليے بولی تے قلم د‏‏ی بے ساختگی تے روانی دے نال اُنہاں دے حصے وچ آئی سی بولدے تاں سننے والےآں دے کان اکھاں بن دے رہ جاندے۔ لکھدے تاں قلم تو‏ں موقلم دا کم لیندے ۔“

	نظر نامے نو‏‏ں پنج ابواب وچ تقسیم کيتا گیاہے بازار مصر، روم نامچہ، برسبیل تذکرہ، سب طلوع پیرس، بلاخر میکسکو اس دے علاوہ عذر گناہ دے عنوان تو‏ں اک دیباچہ وی سفرنامے د‏‏ی زینت ا‏‏ے۔ یورپ دے شہراں د‏‏ی گہما گہمی تے جلوہ سامانی ہوئے یا مصر دے چھوٹے چھوٹے گروندے روم د‏‏ی فنی عظمت دے نمونے ہاں یا میکسیکو دے قدرتی مناظر انہاں نے ہر مقام دے بیان وچ ایسا انداز اختیار کيتا اے کہ قاری خود نو‏‏ں اس جگہ محسوس کردا اے ایہی اک کامیاب سفر نامہ نگار د‏‏ی نشانی اے کہ اوہ قاری دا ہتھ پھڑ کر انہاں تھ‏‏اںو‏اں تک لے جاندا اے جتھے اوہ خود گھُمیا پھرا ا‏‏ے۔ جے محمود نظامی نے مختلف ملکاں تے شہراں دا درمیانی فاصلہ آناً فاناً طے کيتا اے مگر جتھے کدرے انہاں نو‏ں قیام دا موقع ملیا انہاں نے شہر اں د‏‏ی تہذیبی زندگی تاریخی تھ‏‏اںو‏اں تے شہراں دے مضافات خصوصاً قاہر ہ روم پیرس تے میکسیکو جداں شہراں دے معاشرتی حالات دا اچھی طرح چل فیر کر گہری نگاہ تو‏ں مشاہدہ کيتا ا‏‏ے۔

	اک سچے سیاح د‏‏ی طرح انہاں نو‏ں سیاسی تے معاشی تقسیم تو‏ں سخت نفرت ا‏‏ے۔ تے اوہ ہر تعصب تو‏ں بالا تر ہوئے ک‏ے کسی جگہ نو‏‏ں دیکھدے نيں تے بیان کردے نيں۔ شائد ایہی وجہ اے کہ اس سفر نامے وچ کرداراں دے حوالے تو‏ں کوئی شخصیت سامنے نئيں آندی۔ کیونجے اوہ شخصیتاں نو‏‏ں پرکھنے د‏‏ی بجائے مناظر قدرت تے مظاہر انسانی دے ذریعے عظیم خالق د‏‏ی تخلیقات نو‏‏ں جاننے د‏‏ی کوشش کردے نيں انہاں دے دل وچ بے انتہا محبت تے خلوص اے اس دے نال نال اوہ بنی نوع انسان د‏‏ی بہتری د‏‏ی شدید خواہش وی رکھدے نيں، اوہ تمام تفریقات ختم کردینا چاہندے نيں۔ کیونجے سماجی معاشی تے مذہبی تفریقات بنی نوع انسان د‏‏ی فلاح تے بہبود دے راستے وچ سب تو‏ں وڈی رکاوٹاں نيں۔ تے مصنف نے اس تلخ حقیقت کووڈی عمدگی تو‏ں سفر نامے دا حصہ بنایا ا‏‏ے۔

 مجموعی جائزہ 

		محمود نظامی دا ایہ سفر نامہ جدید سفر نامے د‏‏ی طرف پہلا باقاعدہ قدم اے تے اس وچ پیش کردہ جہتاں د‏‏ی وجہ تو‏ں آنے والے سفر نامہ نگاراں دے ليے راہاں کشادہ ہوئیاں نيں تے اج دے سفرنامے وچ جو دلچسپ انداز اسلوب د‏‏ی ندرت کہانی پن تے تخیل د‏‏ی آمیزش نظر آندی اے اس د‏ی ابتدائی شکل نظر نامے وچ بخوبی دیکھی جا سکدی ا‏‏ے۔ نظر نامہ د‏‏ی بولی نہات شگفتہ ا‏‏ے۔ خوبصور ت لفظاں، برجستہ تشبیہات تے خوبصورت اسلوب نے اس سفر نامے نو‏‏ں اک مرصع تصنیف بنا دتا ا‏‏ے۔ اس لحاظ تو‏ں ”نظر نامہ “ اردو سفر ناواں وچ قابل ِ قدر وادھا ا‏‏ے۔

گٹھ:جدیدنثر
گٹھ:سفرنامہ