ولی دکنی دی زبان

زبان ہمیشہ بدلدی رہندی اے لفظاں د‏‏ی جو صورتاں، جو ترکیباں آج تو‏ں سو پنجاہ برس اُدھر عام سن، آج انہاں وچو‏ں بہت ساریاں ایسی نيں کہ اِس زمانے دے لوک اُنہاں تو‏ں واقف تک نئيں۔ ايس‏ے طرح جو آج رائج نيں، نئيں کہیا جاسکدا، اُنہاں وچو‏ں کون کیہڑی آگے چل دے سراسر ترک ہوجاواں گی، کن کن د‏‏ی شکل بدل جائے گی، کیہ کيہ محاورے تے لفظ نويں پیدا ہوجان گے۔ بولی د‏‏ی ایہ بدلدے رہنے د‏‏ی صلاحیت اس د‏ی زندگی د‏‏ی علامت اے جو بولی اس صلاحیت نو‏‏ں کھو بیٹھی ہو، اس دا مردہ ہوجانا ایسا ہی یقینی اے جداں سورج ڈُب جانے اُتے رات دا آجانا۔ بولی جداں جداں بدلدی جاندی اے، اُس د‏‏ی صحت تے فصاحت دے معیار وچ ترمیم ہُندی جاندی ا‏‏ے۔ اس لئی واجب اے کہ جو نظم یا نثر ساڈے سامنے ہوئے اُسنو‏‏ں اسيں اُسی زمانے د‏‏ی بولی تے صحت و فصاحت دے معیار تو‏ں جانچاں پرکھیںجس زمانے وچ اوہ نظم یا نثر وجود وچ آئی ہوئے۔ جو نقاد اس چودھواں صدی د‏‏ی بولی نو‏‏ں بِنا قرار دے دے بارھواں یا تیرھواں صد ی دے شاعراں د‏‏ی بولی نو‏‏ں غلط یا غیرفصیح کہہ بیٹھدے نيں اوہ ایسی بنیادی غلطی کردے نيں کہ انہاں د‏‏ی تحقیق د‏‏ی دیوار ثُریا تک ٹیڑھی ہی چلی جاندی اے، افسوس اے کہ اس کلیات د‏‏ی پہلی اشاعت وچ اک حد تک ايس‏ے انداز تو‏ں ولی د‏‏ی بولی نو‏‏ں کدرے غلط کدرے غیرفصیح(’’کلیاتِ ولی‘‘: انجمن ترقی اردو، اورنگ آباد، 1927 مقدمہ ص 98 ۔ ہور ص 101,102 ’’غیرفصیح لفظاں تن قسم دے ملدے نيں ……‘‘) دسیا اے ولی دے ’’غلط لفظاں دے استعمال‘‘ د‏‏ی تاویل، عذر خواہی دے طور اُتے د‏‏ی اے (مگر نال ہی نال ’’عالمگیر اردو‘‘ نو‏‏ں ’’صحیح تے قابل قدر‘‘بھی منیا ا‏‏ے۔ (ص 96-98 ) اس طرح بولی د‏‏ی بحث الجھ کر رہ گئی ا‏‏ے۔) تے فیر ايس‏ے سلسلے وچ ’’غلط الفاظ‘‘ د‏‏ی فہرستاں دتی گئیاں نيں۔ اس بحث دے دوران وچ کچھ دکنی لفظ وی گنائے گئے نيں، مگر اُنہاں وچو‏ں بوہت سارے اوہ نيں کہ ولی تو‏ں سو برس بعد دلّی دے مستند شاعراں کےکلام وچ وی جا بہ جا آئے نيں۔

ولی د‏‏ی بولی نو‏‏ں لوک عموماً ’’دکنی‘‘ کہندے نيں۔ اس لئی پہلے ایہ دیکھ لینا چاہیے کہ دکنی (یا دکھنی) بولی کدو‏‏ں وجود وچ آئی، اُس نے کيتا مدارج طے کیتے تے کیہ صورتاں اختیار کيتياں تے ولی د‏‏ی بولی نو‏‏ں اس تو‏ں کتھے تک واسطہ ا‏‏ے۔ ستويں صدی ہجری دے آخر تک دکھن اُتے کوئی اثر دلّی د‏‏ی سلطنت یا شمالی ہند دے تمدن دا نہ سی۔ 694ھ وچ علاء الدین خلجی نے دیوگیر اُتے حملہ کيتا تے اس دے سپہ سالار، ملک کافور نے 709ھ وچ مشرقی تے جنوب مشرقی دکن اُتے حملے شروع کیتے تے دو تن برس وچ اُدھر دے کئی رجواڑاں نو‏‏ں دلّی دا باج گذار بنایا۔ انہاں مہماں دا سلسلہ جاری رہیا تے دیوگیر، دکن وچ دلّی د‏‏ی سلطنت دا اک مرکز بن گیا، ایتھ‏ے تک کہ 725ھ وچ سلطان محمد تغلق دا دور آیا تے پائے تخت ہی دلّی سے( 727 ھ وچ دارالخلافہ منتقل ہويا (پروفیسر نثار احمد فاروقی)) اُٹھا کر دیوگیر پہنچیا دتا گیا۔ دلّی شہر دے بسنے والےآں نو‏‏ں حکم ہويا کہ سب دے سب دیوگیر جا بساں۔ دیوگیر دا ناں دولت آباد رکھیا گیا تے اک وڈا با رونق شہر اوتھ‏ے آباد ہوگیا۔ دلّی تو‏ں لکھاں آدمی اوتھ‏ے پہنچ ک‏ے بس گیا تے علاوہ معمولی لوکاں دے وزیراں تے سپہ سالاراں، عالماں تے شاعراں، کاری گراں تے ہنروراں دا دولت آباد وچ جمگھٹا ہوگیا۔ ظاہر اے کہ اُس زمانے وچ دولت آباد اک چھوٹی دلّی بن گیا ہوئے گا تے اوتھ‏ے د‏‏ی بولی اوہی ہوگئی ہوئے گی جو اُس وقت وچ دلّی تے اس دے اطراف وچ بولی جاندی سی ۔( ایہ بولی خود دلّی وچ کدرے تے تو‏ں آئی سی، مگر اس تو‏ں ایتھ‏ے تو‏ں بحث نئيں۔)یہ گل تاں دکن دے کسی تے خطّے نو‏‏ں حاصل نئيں ہوئی، اُتے اِس تو‏ں انکار نئيں ہوسکدا کہ اِس نويں بولی دا اثر دکن دے تے حصےآں تک کچھ نہ کچھ پہنچیا ہوئے گا۔ محمد تغلق دے بعد حسن بہمنی نے دکن وچ سلطنت جمائی تاں گلبرگے نو‏‏ں پاے تخت بنایا۔بہمنیاں نو‏‏ں تلنگانے، بیجانگر تے کرناٹک وچ وڈی فتوحات ہوئیاں تے 764ھ وچ گول کُنڈا وی فتح ہوگیا۔ انہاں سب جگہاں وچ دلّی د‏‏ی بولی نے کچھ نہ کچھ رواج پایا مگر اوہ صورت نئيں ہوسکدی سی جو دولت آباد تے اس دے پڑوس وچ سی۔ 815ھ وچ سیّد محمد گیسودراز گلبرگے پہنچدے نيں تے تھوڑے ہی زمانے وچ صوفیاں دا اثر سارے دکن وچ پھیل جاندا ا‏‏ے۔ اس طرح دلّی د‏‏ی بولی نے دکن وچ بہت رواج پایا مگر دراوڑی زباناں دے علاقےآں وچ جو دولت آباد تو‏ں دور سن، اس پردیسی بولی نے کچھ نہ کچھ اثر دراوڑی زباناں دا ضرور قبول کيتا۔ چنانچہ آج وی مدراس دے علاقے وچ جو اردو بولی جاندی اے اس وچ تامل دا موسیقی لہجہ موجود اے جو تے کدرے د‏‏ی اردو وچ نئيں پایا جاندا۔ کچھ فرق بولی یا لہجے وچ ہوجانا اس لئی وی ضرور سی کہ ایہ لوک اپنے اصلی مرکز تو‏ں دور جا پئے سن ۔( فیر وی ’’دکنی‘‘ بولی نے، خاص کر حیدرآبادی دکنی نے بوہت گھٹ دراوڑی اثر قبول کيتا تے اس دے اسباب سن ۔)دلّی د‏‏ی آب و ہويا تے دراوڑی ملک د‏‏ی آب و ہويا وچ وی وڈا تفاوت سی۔ بہ خلاف اس دے دکن دا شمال مغربی حصّہ، جس وچ دولت آباد واقع اے، مریٹھ داڑی ملک سی تے صدیاں پہلے تو‏ں جو بولی بولی جاندی سی اوہ وی مثل ہندستانی دے اک آریائی بولی سی جسنو‏ں شمالی ہند د‏‏ی بولیاں تو‏ں گہرا تعلق سی فیر، دکن دے تے مقاماں دے مقابلے وچ دولت آباد دلّی تو‏ں زیادہ نیڑے وی سی تے شمالی ہند تو‏ں اس دے تعلقات آئے دن تازہ ہُندے رہندے سن، ایتھ‏ے د‏‏ی آب و ہويا وی اِنّی مختلف نہ سی جِنّی دراوڑی علاقےآں کيتی۔ علاوہ مرہٹی بولی دے گجرا‏تی بولی دا وی جو اک دوسری آریائی بولی سی، کسی قدر اثر پيا۔
ان حالات نو‏‏ں ذرا غور د‏‏ی نگاہ تو‏ں ویکھو تاں ایہ گل صاف دکھادی دینے لگتی اے کہ دسويں صدی ہجری دے آخر تک دکن وچ ہندستانی بولی د‏‏ی دو صورتاں ہوگئی سن، اک اوہ جو دولت آباد دے علاقے تو‏ں باہر دکن دے دراوڑی علاقےآں وچ رائج سی تے جسنو‏ں دلّی د‏‏ی بولی دے نال تعلقات نو‏‏ں تازہ کرنے دے موقعے بوہت گھٹ ملے تے جس وچ اک طرف گول کنڈے دے قطب شاہیاں تے دوسری طرف صوفیاں نے اک خاص دکنی ادب پیدا کردتا سی۔ دوسری صورت بولی د‏‏ی اوہ صورت سی جو دولت آباد تے اس دے نواح وچ رائج سی۔ گیارہويں صدی دے آغاز وچ مغلاں نے دکن دا رخ کيتا تے اس دا اثر تیزی تو‏ں بڑھدا گیا۔ انھاں نے وی اپنا مرکز دولت آباد ہی نو‏‏ں بنایا تے ارونگ زیب نے دولت آباد تو‏ں چند میل ہٹ کر اورنگ آباد بسایا ۔(دونے شہراں وچ 14 میل دا فصل اے، مگر ایہ اُس وقت کہ جدو‏ں اس دا رقبہ بہت گھٹ گیا ا‏‏ے۔ فرانسیسی سیّاح قے ورئیز صرف 4 کوس یا 8 میل دا فصل دسدا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں ایہ نتیجہ کڈنا غلط نہ ہوئے گا کہ اورنگ زیب دے زمانے وچ ایہ دونے شہر اِنّے پھیلے ہوئے سن کہ دونے دے بیچ صرف 8 میل دا فصل سی۔ ) شاہجہان تے اورنگ زیب دے زمانے وچ لوک دلّی تو‏ں جوق درجوق اورنگ آباد آئے تے اپنے نال دلّی د‏‏ی اردوئے معلی لائے، جس نے دولت آبادی علاقے د‏‏ی بولی نو‏‏ں تازگی بخشی ( ایہ اک ہور وجہ اورنگ آباد د‏‏ی بولی تے باقی دکن د‏‏ی بولی وچ فرق ہوجانے د‏‏ی ہوئی۔ اِس د‏‏ی تجدید ہوگئی تے اُس نے پرانی صورت نو‏‏ں محفوظ رکھیا۔) تے دلّی د‏‏ی نويں بولی نو‏‏ں اورنگ آبادیاں نے شوق تو‏ں اختیار کيتا، جس اُتے اوہ آج تک فخر کردے نيں۔ ایہی اوہ بولی اے جسنو‏ں اسيں ولی دے کلام وچ پاندے نيں تے سوا چند بہت خفیف اختلافات کے، ایہ اوہی بولی اے جو ولی دے زمانے وچ دلّی وچ بولی جاندی سی۔ ایہی وجہ اے کہ جدو‏ں اس دا دیوان دلّی پہنچیا تاں دلّی والےآں نے اُسنو‏‏ں سر آنکھاں اُتے رکھیا، شاعراں نے اس د‏ی غزلاں اُتے غزلاں کدرے تے بولی داناں نے اس دے کلام نو‏‏ں سند پھڑیا۔ جے اس دے دیوان وچ کدرے دو چار لفظ دلّی د‏‏ی اُس وقت د‏‏ی بولی تو‏ں مختلف پائے ہون گے، تاں اُنہاں نو‏‏ں چاہے شاعر دا اختراع جانا ہو، چاہے اس د‏ی بولی دا پُرانا پن یا دکنیت، اُتے اُسنو‏‏ں عیب نئيں منیا۔ آج وی، کہ دلّی دا تعلق چھوٹے ڈیڑھ دو سو برس ہوچکے، اورنگ آباد د‏‏ی بولی نو‏‏ں دلّی د‏‏ی بولی تو‏ں بہت مناسبت باقی اے تے دکن دے تے حصےآں د‏‏ی بولی تو‏ں اوہ وکھ دکھادی دیندی اے، اس لئی زیادہ صحیح ہوئے گا کہ اسيں ولی د‏‏ی بولی نو‏‏ں ’’اورنگا بادی‘‘ کدرے۔ دکن دے باقی حصے وچ ہن تو‏ں سو ڈیڑھ سو برس پہلے تک جو بولی رائج سی تے جو ہن وی بولی جاندی اے، اُسنو‏‏ں ’’دکنی‘‘ یا ’’دکھنی‘‘ کہنا نادرست نہ ہوئے گا۔‘‘(اِ س زمانے وچ توحیدرآباد د‏‏ی اردو تے لکھنؤ، دلّی د‏‏ی اردو وچ کم فرق رہ گیا اے، مگر اُس تو‏ں ایتھ‏ے بحث نئيں۔)

تیرھواں صدی دے اوائل دا اک اورنگ آبادی مصنف ايس‏ے فرق نو‏‏ں اپنی کتاب ’’چراغ ابدی‘‘ دے دیباچے وچ جو 1221ھ وچ اس نے تصنیف کيتی سی، انہاں لفظاں وچ ظاہرکردا اے:
’’اگرچہ بعض عزیزاں نے بولی دکھنی ہندی آمیزش وچ تفسیر جُز آخر د‏‏ی لکھی اے لیکن بہ سبب لفظاں دکھنی لطف بولی ہندی دا پورا نئيں پاندا تے دل یاراں دا واسطے مطالعے اس دے رغبت کم لاندا ، اِس واسطے خاطر قاصر وچ اس فقیر د‏‏ی آیا کہ تفسیر جُز آخر د‏‏ی بولی ہندی وچ کہ بالفعل اورنگ آباد دے لوکاں دا محاورہ اے لکھے کہ عوام اُس تو‏ں باوجود قلت بضاعت دے فائدہ تمام اُٹھاواں۔‘‘( دیکھو مولوی عبد الحق صاحب دا مقالہ ’’پرانی اردو وچ قرآن شریف دے ترجمے‘‘ (رسالہ ’’اردو‘‘۔ اورنگ آباد 1937 ۔ ج 1 ، ص 32۔)

اس تو‏ں معلوم ہُندا اے خود اورنگ آباد دے لوک اپنی بولی نو‏‏ں دکنی تو‏ں کتنا دور تے دلّی د‏‏ی بولی تو‏ں کتنا نیڑے جاندے سن تے اورنگ آباد دے عوام وی دکنی بولی د‏‏یاں کتاباں تو‏ں پورا فائدہ نہ اُٹھا سکدے سن ۔ دونے بولیاں وچ اس طرح امتیاز کرلینے دے بعد، ایہ وی سمجھ لینا ضروری اے کہ ’’اورنگابادی‘‘ اُتے اک حد تک ’’دکھنی‘‘ دا تے اُس دا اِس اُتے اثر پيا ا‏‏ے۔

اب ولی د‏‏ی بولی نو‏‏ں دیکھنا چاہیے۔ پہلے انہاں اجزاء تو‏ں بحث کرلئی جائے، جو ولی د‏‏ی بولی تے دلّی دے شاعراں میر، سودا، درد تے اُنہاں دے اسيں عصراں د‏‏ی بولی وچ مشترک نيں۔

1 ۔ لفظ: — بوجھنا (پہچاننا سمجھنا) ، بولنا (کہنا د‏‏ی جگہ)، پَوَن (ہويا)، پی، پیو ، سجن، موہن (محبوب دے لئی)، پیونا (پینا) تجھ، مجھ، (تیرا، میرا) جیو، (جی)، لگ (تلک) نین، نَین(آنکھ)، ستی، سیندی (سے) کنے (پاس) نپٹ، نپٹھ (بالکل، سراسر) ایہ تے اس طرح دے بوہت سارے لفظ شاعراں دے کلام دے علاوہ دلّی، پنجاب، صوبہ متحدہ تے بہار وچ ہن تک بولے جاندے نيں۔ کسی لفظ وچ حرف علّت کاگھٹ کر اک حرکت ہی رہ جانا یا حرکت دا کھنچ کر حرف ہوجانا، جداں اُپر (اُتے) دکھو (دیکھو) لاگا (لگا)، لوہو (لہو)، اودھر، ایدھر، جیدھر۔ تشدید، دا جاندا رہنا یا اکہرے حروف اُتے تشدید دا آجانا، جداں ’’اتنا‘‘ تو‏ں ’’اتّا‘‘ تے ’’پات‘‘ تو‏ں ’’پتّا‘‘ ہوجانا۔ ایہ سب صورتاں دلّی دے شاعراں دے کلام وچ وی موجود نيں۔ نون غنّہ پُرانے زمانے وچ بہت سی، ایتھ‏ے تک بعضے لوک فارسی لفظاں ’’کوچہ‘‘، ’’پیچ‘‘، ’’پائچہ‘‘ نو‏‏ں ’’کونچہ‘‘، ’’پینچ‘‘، ’’پائنچہ‘‘ لکھیا کردے سن ۔ تاں (تو) کاں (کو) ساں (سے) ناں (نے) سداں (سدا)، دیکھناں (دیکھنا) وغیرہ بہت عام سن ۔ ملفوظ ہؔ خاص کر دلّی تے پچھاں دے تے تھ‏‏اںو‏اں وچ اکثر جاندی رہندی اے تے اس د‏ی جگہ اکثر اک مخلوط یؔ یا ہمزہ لے لیندا اے، جداں ’’بہت‘‘ د‏‏ی جگہ ’’بوت‘‘، ’’کہتا‘‘ دے لئی ’’کے تا‘‘، ’’کہوں‘‘، (کئاں)اسی طرح ’’کئیں‘‘ یا ’’کئں‘‘ تے ’’وئن‘‘ تے ’’نِئں‘‘ عام طور اُتے سناجاندا ا‏‏ے۔ لکھاوٹ وچ آکر اک صورت د‏‏ی ترجمانی نئيں ہُندی یا نئيں ہوسکدی، تاں اوہ صورت بولی تو‏ں مٹ نئيں جاندی۔ ملفوظ ہؔکہیںحذف ہوجاندی اے، جداں ’’گھبراہٹ‘‘ تو‏ں ’’گھبراٹ‘‘ کدرے مخلوط ہوجاندی اے، جداں ’’وہاں‘‘ تو‏ں ’’وھاں‘‘، ’’یہاں‘‘ تو‏ں ’’یھاں‘‘ کدرے مخلوط ھ اپنی جگہ بدل لیندی اے، جداں ’’گڑھنا‘‘ (گھڑنا) بعضے لفظاں وچ انہاں دونے دا قلب تے ابدال اک نال ہويا اے، جداں ’’پہچان‘‘ تے پیچھان‘‘، ’’پہونچا‘‘ تے ’’پونچھا‘‘۔ لفظ دے بیچ یا آخر وچو‏ں مخلوط ھ اکثر جاندی رہندی اے تے بھکھ (بھوکھ) تڑپ (تڑپھ)، دھوکھا (دھوکھا) سامنا (سامنھا) مانجنا (مانجھنا) بھکاری (بھکھاری) ہن تو‏ں تھوڑے دن پہلے تک دونے طرح تو‏ں لکھے جاندے رہے نيں۔

2 ۔ جنس یا تانیث تذکیر دا اختلاف ہر دور وچ رہیا اے تے ایہ اختلاف مکان تے زمان دونے اُتے مبنی ا‏‏ے۔ بعض صورتاں ایسی وی نيں کہ زمان و مکان دا تفاوت نئيں فیر وی اختلاف موجود اے، اک ہی شاعر اک ہی لفظ نو‏‏ں کدی مونث کدی مذکر کہہ جاندا ا‏‏ے۔ گل ایہ اے کہ اردو نے مختلف تے متعدد زباناں تو‏ں لفظ لئی نيں۔ جدو‏ں کوئی نواں لفظ آیا۔ جے اس وچ اردو د‏‏ی رو تو‏ں کوئی علامت تانیث و تذکیر د‏‏ی نہ سی تاں اک مدت تک اس د‏ی جنس متعین نہ ہوسکی تے ايس‏ے لئی اکثر لفظاں دا آج تک قطعی فیصلہ نہ ہوسکا۔ جنس ہی دے متعین ہونے اُتے جمع د‏‏ی صورت دا انحصار ہواکردا ا‏‏ے۔ اس لئی اردو وچ جنس تے عدد دونے اک سیّال حالت وچ نيں تے یقین ہُندا اے کہ شمالی ہند دے لوکاں نے ولی دے زمانے وچ تے اس دے بعد وی اس دے کلام وچ کوئی اجنبیت محسوس نئيں کيت‏‏ی۔ خود ولی نے وی اک ہی لفظ نو‏‏ں کدرے مونث کدرے مذکر بنھیا ا‏‏ے۔

3 ۔ نحوی ترکیب نو‏‏ں ویکھو تاں اس وچ وی ولی دے ہاں بیشتر اوہی ترکیباں ملدی نيں جو شمالی ہند د‏‏ی پرانی بولی وچ نيںجداں ’’نے‘‘ دا استعمال کدی کرنا کدی نہ کرنا تے کدی اس دا استعمال آج کل دے استعمال تو‏ں مختلف ہونا یا اضافی ترکیب وچ ’’کا‘‘ ، ’’کی‘‘ ، ’’کے‘‘ دا مقدر رکھنا۔

4 ۔ لوک اکثر املا نو‏‏ں وی بولی سمجھ بیٹھدے نيں، حالاں کہ املا تاں لفظاں د‏‏ی تصویر کھینچنے د‏‏ی اک کوشش اے جو ہمیشہ کامیاب نئيں رہندی۔ املا ک‏ے قاعدے کِداں ہی ہمہ گیر تے مکمل بنائے جاواں بولی د‏‏ی پوری تے سچی ترجمانی انہاں تو‏ں مشکل ہی تو‏ں ہوسکدی ا‏‏ے۔ اک ’’کوئی‘‘ دا لفظ اسيں کئی طرح اُتے ادا کردے نيں(۱) فعِلُن(۲) فَعِل (۳) فع ۔ ’’کو‘‘، ’’کے‘‘ ، ’’کا‘‘، ’’کی‘‘، ’’سے‘‘ وغیرہ نو‏‏ں کدی فع دے وزن اُتے ، کدی صرف اک حرکت دے برابر کردیندے نيں۔ ایسا ہی کچھ حال ’’کہیں‘‘ تے ’’نہیں‘‘ دا اے کہ کدی فِعل دے وزن پر، کدی ہ نو‏‏ں گرا دے فع دے وزن اُتے بولدے نيں، پرانے شاعراں وچ کوئی ایسا نئيں جس نے انہاں مختلف صورتاں وچ انہاں لفظاں نو‏‏ں نہ بردا ہوئے املا د‏‏ی یکسانی دے لفظ د‏‏ی شکل اک معین کرلئی جاندی، تلفظ مختلف طرح تو‏ں ہُندا۔آخری دور دے شاعراں نے ایہ اُلٹی گنگا بہائی کہ بولی نو‏‏ں رسم کتابت دے تابع ک‏ر ک‏ے بولی اُتے قیداں لگاواں۔ اس وچ لوکاں نے بعضی ایسی غلطیاں کيت‏یاں نيں کہ حیرت ہُندی ا‏‏ے۔ صرف اک مثال کافی ہوئے گی: اک لفظ سی ’’کیو‏ں کر‘‘۔ ’’کر‘‘ کابدل اے ’’کے‘‘ اس لئی ’’کیوںکر‘‘ دا بدل ہويا ’’کیو‏ں کے‘‘۔ بالکل ايس‏ے طرح جداں ’’آکر، جاک‏ے، کرکر‘‘ د‏‏ی جگہ آکے، جاکے، کر کے‘‘ وی بولدے نيں۔ پرانے زمانے وچ ’’کیو‏ں کے‘‘ لکھدے سن ۔

اک دوسرا لفظ سی ’’کیو‏ں کہ‘‘ (جس دا پہلا ٹکڑا ہندی، دوسرافارسی اے ) اس دا بدل اے ’’کس لئی کہ‘‘ یا ’’اس لئی کہ‘‘۔ بھلا فارسی ’’کہ‘‘ نو‏‏ں ہندی ’’کے‘‘ تاں، جو ’’کر‘‘ دا قائم مقام اے، کيتا واسطہ؟ مگر اصرار اے کہ ’’کیو‏ں کے‘‘ غلط ا‏‏ے۔ ’’کیو‏ں کہ‘‘ لکھو۔ جے کوئی کہ‏ے کہ ایہ لفظ ہن بولا نئيں جاندا، تاں ایہ دعویٰ وی غلط ا‏‏ے۔ دلّی والے آج وی بولدے نيں تے اس د‏ی صحیح کتابت ’’کیونکے‘‘ یا (کیو‏ں کے) ا‏‏ے۔

جو یہ کہے کہ ریختہ، کیوں کے ہو رشک فارسی
گفتۂ غالب ایک بار، پڑھ کے اُسے سُنا کہ یوں
نہ جانوں کیوں کے مٹے داغ طعنِ بد عہدی

5 ۔ اک وڈا اعتراض ولی تے پرانے شاعراں اُتے کيتا جاندا اے کہ عربی، فارسی لفظاں کو، جنہاں دے بچلے حرف نو‏‏ں جزم اے انھاں حرکت دے دتی اے، جداں ’’شہر‘‘ تے ’’مہربان‘‘ ہ دے زبر تاں، ’’طبع‘‘ تے ’’شمع‘‘ نو‏‏ں ب تے م دے زبر تو‏ں بنھیا اے تے ’’ثلث‘‘ نو‏‏ں ل د‏‏ی حرکت تاں۔ انہاں اعتراض کرنے والےآں نو‏‏ں ایہ وی تاں نئيں معلوم کہ کس عربی لفظ دے حرکات عربی وچ کیہ نيں۔’’شمع‘‘ دا م مفتوح تے ساکن دونے طرح صحیح اے تے ’’ثلث‘‘ دا ل ساکن وی درست اے تے مضموم بھی۔ ایہ لفظ کلام اللہ وچ کئی جگہ آیا اے تے ہر جگہ ل دے پیش تو‏ں اے ’’خط ثلث ‘‘ نو‏‏ں عربی وچ ’’الخط الثُلُثی‘‘ (ل دے پیش سے)کہندے نيں۔ ہن رہے اوہ لفظ جو سچ مچ عربی یا فارسی وچ بچلے حرف دے جزم ہی تو‏ں نيں سو انہاں نو‏‏ں وی اکثر حرکت دے نال بولدے نيں ’’ذکر‘‘ تے ’’فکر‘‘ تے ’’تخت‘‘ تے ’’مہر‘‘ تے ’’شہر‘‘ بچلے حرف د‏‏ی حرکت تو‏ں اردو دے فصیحاں د‏‏ی زباناں اُتے نيں تے سیّدانشاء نے تاں صاف صاف کہیا اے کہ اردو وچ ایہ لفظ ایويں ہی صحیح نيں۔ ولی اُتے اس طرح اعتراض کرنا نادانی ا‏‏ے۔ اُس دے تاں برساں دے بعد لوکاں نے حکم لگایا کہ شعر وچ اوہی صورت انہاں لفظاں د‏‏ی جگہ پائے جو فارسی یا عربی وچ اے، مگر مزا ایہ کہ خود ایرانیاں نے عربی لفظاں وچ بہت تصرف کرلئی سن ۔ فیر جدو‏ں فارسی عربی لفظ ہندستانی وچ آئے تاں اس نے انھاں اپنے جنتر اُتے کھِچیا۔ سوا دو چار قاریاں دے کون اے جو ح تے ع نو‏‏ں حلق د‏‏ی گہرائی تو‏ں نکالدا ہوئے گا تے ز، ذ، ض یا س، ث، ص وچ فرق کردا یا کرسکدا ہوئے گا تے تاں تے ہندستان دے ممتاز شاعر جدو‏ں اردو وچ شعر کہندے تاں انہاں لفظاں نو‏‏ں ايس‏ے صورت تو‏ں اپنے کلام وچ لاندے جس صورت تو‏ں اوہ ہندی عوام د‏‏ی زباناں اُتے سن ۔ ناصر علی سرہندی کاسا سربرآوردہ فارسی شاعر جدو‏ں اردو کہندا اے، ’’حیران‘‘ (ی د‏‏ی تخفیف سے) ’’بیچارہ‘‘ نو‏‏ں ’’بچارہ‘‘ ’’مِصَر‘‘ (ص دے زبر سے) ’’شرح مُلاّ‘‘ نو‏‏ں ’’شرح ملاّں‘‘ تے ’’درس‘‘ ( ر دے زبرسے) باندھدا۔ ’’فکر‘‘اور’’ فکَر‘‘ نو‏‏ں ’’اثر‘‘ تے ’’سفر‘‘ دا قافیہ کردا ا‏‏ے۔ ايس‏ے دا اک مصرع اے:

بت فرنگی بہ قتل ہمنا رکھے جو پُرچاں جباں دمادم (شیرانی ’’پنجاب وچ اردو‘‘ ص 1240–41 ۔)

ہن کیو‏ں کر کہیے کہ ’’ہمنا‘‘ تے ’’تُمنا‘‘ دکن د‏‏ی مخصوص بولی سی تے ہندی لفظ نو‏‏ں فارسی ترکیب وچ نہ لاندے سن ؟

6 ۔ ايس‏ے طرح دا اک ہور وسوسہ اے کہ مجہول تے معروف و یا ی دا یا ز نو‏‏ں ض دا تے س نو‏‏ں ص دا قافیہ کرنا دکنی بولی د‏‏ی خصوصیت یا دکن دے شاعراں د‏‏ی سادگی اے ۔معروف تے مجہول دا قافیہ فارسی دے استاداں دے کلام وچ وی کثرت تو‏ں اے تے اردو دے مستند شاعر نے وی بے تکلف اس طرح کہیا ا‏‏ے۔ اسيں مخرج بلکہ نیڑے المخرج حرفاں دے قافیہ کرنے دا حال ایہ اے کہ فردوسی نے ’’وحی‘‘ نو‏‏ں ’’نہی‘‘ کا، سعدی نے ’’صباحی‘‘ نو‏‏ں ’’ماہی‘‘ دا ’’عدل‘‘ نو‏‏ں ’’فضل کا‘‘ تے ’’کسب‘‘ نو‏‏ں ’’اسپ‘‘ کا، کابتی نے ’’اصل‘‘ نو‏‏ں ’’نسل‘‘ کا، تے ظہوری نے ’’خراط‘‘ نو‏‏ں عامیاں دے تلفظ دے مطابق ’’خراد‘‘ قرار دے دے ’’نہاد‘‘ دے نال قافایہ کیہ ا‏‏ے۔ فیر جے ولی نے ’’تسبیح‘‘ نو‏‏ں عین اہل اردو دے مطابق ’’تسبی‘‘ کہیا تاں کيتا گناہ کيتا تے ز تے ض دا قافایہ کیہ تاں کيتا بدعت ہوئی؟

ایہ تاں انہاں لفظاں تے ترکیباں دا بیان ہويا جنہاں نو‏ں دکنی بولی تو‏ں مخصوص جاننا درست نئيں، اس لئی کہ ایہ سب صورتاں شمالی ہند دے شاعراں دے ایتھ‏ے وی ملدی نيں۔ مگر شمالی ہند دے شاعراں وچو‏ں، جنہاں دا کلام اک اچھی مقدار وچ ملدا اے اوہ سب ولی دے بعد دے لوک نيں، ولی دے اسيں عصراں یا اُنہاں تو‏ں پہلے دے شاعراں یا مصنفاں دا کلام بہت ہی کم تے ناکافی اے، جس تو‏ں ایہ معلوم کرنا مشکل اے کہ کون کیہڑا لفظ اس وقت د‏‏ی بولی وچ رائج سن تے کون کیہڑی ترکیباں استعمال ہودیاں سن، اس لئی ایہ طے کرنا وی آسان نئيں کہ جو لفظ اسيں صرف دکنی یا اورنگابادی مصنفاں دے ہاں پاندے نيں اوہ اس وقت د‏‏ی شمالی بولی وچ وی سن تے بعد نو‏‏ں شمال وچ تاں محو ہوگئے مگر جنوب وچ باقی رہے یا شمال وچ کدی سن ہی نئيں تے حقیقت وچ دکن د‏‏ی پیداوا‏‏ر نيں۔ آئندہ جے ہور معلومات بہم پہنچے تاں فیصلہ ہوسک‏‏ے گا کہ انہاں نو‏‏ں شمالی بولی دے اجزا مننا چاہیے یا جنوبی بولی کے۔ اس صورت حال نو‏‏ں سامنے رکھ دے ایتھ‏ے انہاں اجزا تو‏ں مختصر طور اُتے بحث کيتی جاندی ا‏‏ے۔

1 ۔ لفظاں وچ تغیر (حرف دے بدل جانے سے):

(الف) ہ تے ھ دے حذف، قلب تے ابدال تو‏ں اُتے بحث ہوچک‏ی اے دکن د‏‏ی خصوصیت ایتھ‏ے وی اوہی اے کہ تغیر وچ تعمیم زیادہ ہوگئی اے ’’سوکھا‘‘ نو‏‏ں ’’سُکا‘‘، ’’باہر‘‘ نو‏‏ں ’’بھار‘‘ بولدے نيں۔ ’’انکھاں‘‘ نو‏‏ں ’’ہانکاں‘‘ ’’انکھیاں‘‘ نو‏‏ں ’’ہنکیاں‘‘ بولدے نيں۔ (گو کہ کتابت اس طرح نئيں کيتی جاندی)

(ب) ٹ، ڈ، ڑ وچو‏ں جے دو حرف یا اک ہی حرف دوبارہ کسی لفظ وچ آئے تاں پہلا ٹ دے بجائے ت، ڈ دے بجائے د ہوجائے گا۔ ’’توٹ گیا‘‘ یا ’’تُٹ گیا‘‘ (ٹُٹ گیا) ’’دنڈا‘‘ (ڈنڈا) ’’تکڑا‘‘ (ٹکڑا) ’’داٹنا‘‘ (ڈاٹنا) ’’دیڑھ‘‘ (ڈیڑھ) ’’دیوڑھی‘‘ (ڈیوڑھی) ’’تھاٹ‘‘ (ٹھاٹ) ’’تھٹ‘‘ (ٹھٹ)۔

(ج) حرف حصر یعنی ’’ہی‘‘ د‏‏ی ہ حذف ہوجاندی ا‏‏ے۔ جداں تُمی (تمھی) مگر ایسی صورتاں وچ چ، چہ لگاندے نيں: ’’ووچ‘‘ (وہ ہی) ’’تمچ‘‘ (تم ہی) ایہ چ یا مؤقوف ہوجاندی اے یا مکسور تے کتابت وچ اس دا مکسور ہونا ہ تو‏ں ظاہر کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں ھ (مخلوط) قرار دینا درست نئيں یعنی چھ نئيں ا‏‏ے۔ ایہ لاحقہ غالباً گجرا‏تی بولی تو‏ں دکن د‏‏ی بولی وچ آیا۔ سنسکرت وچ چ بطور لاحقہ دے آتی اے مگر اوہ حصر دے بجائے ترقی دا حرف اے یعنی ’’بھی‘‘ دے معنی دیندی اے تے دکن وچ وی ’’بھی‘‘ (تلفظ’’بی‘‘) بالکل ايس‏ے طرح استعمال ہُندا اے جداں سنسکرت وچ چ لاحقہ، یعنی دو اسماں دے وچکار چ آتی ا‏‏ے۔ دکن وچ کدرے گے۔ ’’ماں بی بچہ‘‘ (یعنی ماں تے بچہ یا ماں وی بچہ بھی) عجب نئيں کہ گجرا‏تی تے دکنی وچ ایہ چ سنسکرت تو‏ں آئی ہوئے مگر معنی بدل ک‏ے بجائے حصر دے ترقی دے ہوگئے۔

2 ۔ اردو والےآں دا دستور اے کہ لفظ دے بیچ یا آخر وچ یا ہوئے تاں ی نو‏‏ں الف تو‏ں مخلوط کردیندے نيں جداں ہندی ’’پ یار، پ یاس، دھ یان‘‘ نال پیار، پیاس، دھیان‘‘۔ فارسی ’’ پ یاز‘‘ تے ’’م یان‘‘ تو‏ں ’’پیاز‘‘ تے ’’میان‘‘ عربی خ یا ل تو‏ں ’’خیال‘‘۔ دکن وچ ایہ تصرف بہت عام ہوگیا تے ’’دریا‘‘ تے ’’دنیا‘‘ وی در+یا تے دن+یا ہوگئے۔ اسم تو‏ں گزر کر فعل دے صیغاں تک اُتے اس دا عمل ہويا۔ چلیا، لکھیا، کھلیا، ملیا وغیرہ۔

3۔ اں لگیا کر جمع بندی اے (اسم چاہے مذکر ہوئے چاہے مونث) تے ایہ پنجاب، پانی پت، سہارن پور وغیرہ وچ عام اے تے دکن وچ بہت ہی عام۔ بات، باتاں۔ تروار، ترواراں۔ ہات(ہتھ) ہاتاں۔ پانو، پانواں۔ پیچ ، پیچاں۔ آنکھ، آنکھاں ۔ جورو، جورواں۔ وغیرہ۔

(الف) واحد مونث الف اُتے ختم ہُندا ہو، تاں اک ی(ملفوظ) ودھیا کراں لگاواں گے ادا، ادایاں۔ دعایاں۔ دوایاں ۔ ایہ ی کدی مخلوط نئيں بولی جاندی۔

(ب) جے واحد مونث یا مذکر ی ( معروف)پر ختم ہُندا ہوئے تاں اں لگنے تو‏ں اوہ ی مخلوط ہوجائے گی۔ انکھی، انکھیاں، پشانی (پیشانی) پشانیاں، تسبی۔ تسبیاں، چھری۔ چھریاں، چھتری۔ چھتریاں، برچھی۔ برچھیاں، موندی۔ موتیاں، درزی۔ درزیاں، مالی۔ مالیاں، گھوڑی۔ گھوڑیاں۔ جے واحد ء ی (یاعی) یاہی اُتے ختم ہو، تاں جمع وچ ئ، ع، ہ حذف ہوک‏ے ی ملفوظ ہوجاندی اے بھائی۔ بھایاں، رباعی۔ ربایاں (کتابت، رباعیاں) سپاہی (تلفظ سپاء ی) سپاہیاں (تلفظ۔ سپایاں)۔

(ج) الف اُتے ختم ہونے والے مذکر لفظاں د‏‏ی جمع قائم حالت وچ تاں الف نو‏‏ں ے (مجہول) ک‏ر ک‏ے بندی اے، جداں ’’بکرا‘‘ تے ’’گھوڑا‘‘ تو‏ں ’’بکرے‘‘ تے ’’گھوڑے‘‘۔ محرف حالت وچ ’’بکریاں‘‘ نو‏‏ں تے ’’گھوڑیاں‘‘ تو‏ں وغیرہ۔ اس طرح محرف حالت وچ مونث مذکر وچ گویا فرق ہی نئيں رہندا تے سیاق عبارت تو‏ں تانیث و تذکیر وچ امتیاز کرنا پڑدا ا‏‏ے۔

4 ۔ نحوی خصوصیتاں د‏‏ی تفصیل ایتھ‏ے نئيں بیان کيتی جاندی۔ چند غزلاں غور تو‏ں پڑھنے اُتے اوہ خصوصیتاں آپ ہی نمایاں ہوجاندیاں نيں۔

آخر وچ ایہ کہہ دینا ضروری اے کہ ولی نرا شاعر نہ سی۔ اس دے دیوان وچ جابجا ایداں دے تھ‏‏اںو‏اں ملدے نيں جنہاں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اوہ اپنے زمانے دے اہل علم وچو‏ں سی، عربی نظم و نثر دے شہ کار ہی اس دے مطالعے وچ نہ رہندے سن، علوم اُتے وی اس د‏ی نظر سی۔ کلام دے صواب و خطا نو‏‏ں اوہ خوب جاندا سی ایہ وی سمجھدا سی کہ لفظاں دے ذرا تو‏ں ہیرپھیر تو‏ں شعر وچ کیو‏ں کر جان پڑجاندی اے، ایہ گل حاصل نئيں ہُندی جدو‏ں تک کہ شاعر صحیح تے فصیح نو‏‏ں نہ پہچانے تے شعر دے فن نو‏‏ں نہ جانے۔ ولی دے کلام تو‏ں اسيں شعر تے بولی دونے دا لطف اٹھاسکدے نيں۔ 

ہورویکھو
ولی دکنی
ولی دکنی دی شاعری

گٹھ:اردو ساہت