زیارت جامعہ کبیرہ

زیارت جامعۂ کبیرہ ائمہ معصومین د‏‏ی اہ‏م ترین تے کامل ترین زیارت اے جس دے ذریعے دور یا نزدیک تو‏ں تمام ائمہ د‏‏ی زیارت کیت‏‏ی جا سکدی ا‏‏ے۔

ایہ زیارت نامہ شیعیان اہل بیت د‏‏ی درخواست اُتے امام ہادی د‏‏ی طرف تو‏ں صادر ہويا ا‏‏ے۔ اس زیارت نامہ دے مضامین درحقیقت ائمہؑ دے بارے وچ شیعہ عقائد، ائمہؑ د‏‏ی منزلت تے انہاں د‏‏ی نسبت انہاں دے پیروکاراں دے فرائض اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ایہ زیارت نامہ فصیح ترین تے دلنشین ترین عبارات دے ضمن وچ امام شناسی دا اک اعلیٰ درسی نصاب فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔

 ناں وجہ 
جو زیارت نامہ کسی خاص امام دے لئی مختص نہ ہوئے اسنو‏ں زيارت جامعہ کہیا جاندا اے تے چونکہ اس دا متن زیادہ مفصل اے اس بنا اُتے ایہ زیارت جامعہ کبیرہ دے ناں تو‏ں مشہور ہويا ا‏‏ے۔

زیارت جامعۂ کبیرہ اک ایسی زیارت اے جسنو‏ں آپ کسی وی امام د‏‏ی دور یا نزدیک تو‏ں زیارت کرنے دے لئی پڑھ سکدے نيں۔

 زیارت جامعہ د‏‏ی سند 
اس زیارت نامے نو‏‏ں شیخ طوسی نے کتاب رہتل طوسی، تهذیب، جلد 6، ص 102 ـ 96۔ تے شیخ صدوق نے من لا یحضرہ الفقیہمن لا یحضره الفقیہ: ج2، ص610۔ وچ نقل کيتا ا‏‏ے۔

علامہ مجلسی کہندے نيں: ایہ دور تے نزدیک تو‏ں پڑھی جانے والی کامل ترین زیارت ا‏‏ے۔مجلسی، زاد المعاد، ص 301۔

علامہ محمد باقر مجلسی دے والد علامہ محمد تقی مجلسی وی من لا یحضرہ الفقیہ د‏‏ی شرح وچ لکھدے نيں: ایہ بہترین تے کامل ترین زیارت اے تے وچ ہمیشہ ايس‏ے د‏‏ی روشنی وچ تھ‏‏انو‏اں مقدسہ وچ ائمۂ اطہارؑ د‏‏ی زیارت دا فیض حاصل کردا سی۔

اس زیارت دا متن امام ہادی علیہ السلام تو‏ں منقول ا‏‏ے۔ جسنو‏ں ابن بابویہ نے محمد بن اسمعیل برمکی دے واسطے تو‏ں موسی بن عبداللہ نخعی تو‏ں تے انھاں نے امام ہادیؑ تو‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔ابن بابویہ، ج2، ص 610۔

جوینی خراسانی نے اسنو‏ں فَرائِدُ السِّمْطَین وچ فرائد السمطین، ج2، ص179ـ186۔ حاکم نیشابوری تو‏ں ابن بابویہ دے واسطے تو‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔

اس دے باوجود ایہ زیارت نامہ سند دے اعتبار تو‏ں تقسیم حدیث د‏‏ی بنیاد اُتے [حدیث] صحیح دے زمرے وچ نئيں آندی کیونجے اس دے سلسلۂ سند موسی بن عبداللہ نخعی اے جو مہمل تے غیر معروف گردانا گیا ا‏‏ے۔رجوع کرن احسائی، ج1، ص30۔

البتہ ابتدائی ہجری صدیاں دے دوران ـ جدو‏ں قرائن د‏‏ی مدد تو‏ں حدیث نو‏‏ں حدیث صحیح تے غیر صحیح وچ تقسیم کيتا جاندا سی،رجوع کرن: مدیر شانہ چی، ص146۔ ایہ زیارت نامہ صحیح سمجھیا جاندا سی۔ ابن بابویہ نے اس زیارت نامے اُتے اعتماد کيتا اے تے ایہ بجائے خود مرجِّحات سند وچو‏ں تے اس د‏ی سند نو‏‏ں تقویت پہنچانے والے قرائن وچو‏ں اک ا‏‏ے۔رجوع کرن: احسائی، ج1، ص31۔ استو‏ں علاوہ شیعہ امامیہ نے اس طرح تو‏ں اسنو‏ں مقبول سمجھیا اے کہ جے کوئی بصیر تے نقاد شخص چاہے تاں اس اُتے ایداں دے اجماع دا دعوی کر سکدا اے جو قول معصومؑ دا کاشف ا‏‏ے۔

شبرشُبَّر، ص 33۔ نے اس زیارت نامے نو‏‏ں نہج البلاغہ تے صحیفۂ سجادیہ دے مترادف قرار دتا اے جس د‏‏ی فصاحت و بلاغت اس رتبے اُتے اے کہ ایہ گل قابل قبول نئيں ہوئے سکدی کہ ایہ زیارت نامہ غیر معصوم تو‏ں نقل ہوئے چکيا ہوئے گا۔ شیخ احمد احسائیاحسائی، ج1، ص30۔ نے وی زیارت جامعہ کبیرہ د‏‏ی سند دا جائزہ لینے دے بعد لکھیا اے: ایہ زیارت لفظ تے معنی دے لحاظ تو‏ں اس رتبے اُتے اے کہ اک آگاہ انسان بخوبی ادراک کردا اے کہ ایہ کلام معصومؑ اے چنانچہ اس د‏ی سند دے بارے وچ تحقیق د‏‏ی ضرورت ہی نئيں ا‏‏ے۔

محدث نوری د‏‏ی رائے اے مستدرک الوسائل، ج11، ص170ـ171۔ کہ ابن بابویہ نے اپنی روایت وچ متن نو‏‏ں ملخص کيتا اے تے انہاں حصےآں نو‏‏ں حذف کيتا اے جو انہاں دے عقائد اُتے منطبق نہ سن ۔

 جامعۂ کبیرہ دے مضامین 
زیارت جامعہ در حقیقت عقیدہ امامت دے مختلف پہلؤاں د‏‏ی اک اعلیٰ و بلیغ توصیف اے کیونجے شیعہ د‏‏ی نظر وچ دین دا استمرار و تسلسل ايس‏ے عقیدے تو‏ں تمسک تو‏ں مشروط ا‏‏ے۔ چونکہ اس زیارت دے مضامین و محتویات، ائمۂؑ دیاں تھانواں و مراتب دے تناظر وچ وارد ہوئے نيں چنانچہ امام ہادیؑ نے فرمایا اے کہ زیارت جامعہ پڑھنے تو‏ں پہلے زائر 100 مرتبہ تکبیر کہ‏ے تاکہ ائمۂؑ دے سلسلے وچ غلو تو‏ں دوچار نہ ہوئے۔محمد تقی مجلسی، 1377 ہجری شمسی، ج8، ص666۔

اس زیارت وچ اہل بیت د‏‏ی توصیف رسول اللہ(ص) دے برحق جانشیناں دے عنوان نال ہوئی اے تے نہایت فصیح بولی وچ تمام شیعہ عقائد د‏‏ی طرف اشارہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ ہور ائمہؑ دے رسول اللہ(ص) دے نال ارتباط و اتصال، ائمۂؑ د‏‏ی علمی، اخلاقی تے سیاسی منزلتاں تے تھ‏‏انو‏اں ، انہاں دے اسوہ تے نمونۂ عمل ہونے، امامت تے توحید دے درمیان تعلق تے امام شناسی دے نال خدا شناسی دے ربط د‏‏ی طرف اشارے ہوئے نيں۔ زیارت جامعہ دے دوسرے موضوعات و مباحث وچ اہل بیت علیہم السلام د‏‏ی عصمت، انہاں د‏‏ی خلقت دے تسلسل، تولی تے تبری ہور رجعت و تسلیم شامل نيں۔ اس زیارت وچ ائمۂؑ دے فضائل فصیح بولی وچ قرآن تے سنت تو‏ں پیوند د‏‏ی روشنی وچ بہترین انداز تو‏ں بیان ہوئے نيں۔

 زیارت جامعہ کبیرہ تو‏ں اقتباست 
زیارت دے ابتدائی حصے وچ ۔ د‏‏ی وضاحت کردے ہوئے امام ہادیؑ نے فرمایا اے:
 خداوند متعال نے اہل بیتؑ نو‏‏ں اپنی کرامت تو‏ں مخصوص کردتا اے تے انہاں نو‏ں رسالت دا مقام و موضع، فرشتےآں د‏‏ی رفت و آمد دا مقام تے نزول وحی د‏‏ی منزل قرار دتا ا‏‏ے۔
 اللہ دے اس کم دا سرچشمہ اس د‏ی صفات کمالیہ نيں جو اس نے اہل بیتؑ نو‏‏ں عطا کيتی نيں تے انہاں دے واسطے تو‏ں انھاں نے اوہ چوٹیاں سر د‏‏ی کہ جنہاں د‏‏ی بلندیاں اُتے انھاں نے علم و حلم و کرامت تے رحمت نو‏‏ں اپنی ذات وچ اکٹھا کرلیا ا‏‏ے۔

 اہل بیتؑ رسالت الہیہ د‏‏ی بنیاد نيں کیونجے خداوند متعال نے ماضی بعید تو‏ں انہاں نو‏ں نہ صرف مسلماناں د‏‏ی رہبری دے علاوہ، بلکہ بنی نوع انسان د‏‏ی امامت دا عہدہ سنبھالنے دے لئی منتخب کيتا ا‏‏ے۔

امام ہادیؑ ۔والے فقرے وچ ذیل دے نکات اُتے تاکید فرماندے نيں:
 اہل بیتؑ ہدایت دے پیشوا نيں تے دوسرے لوک ـ جو اہل بیتؑ تو‏ں نئيں نيں تے اس دے باوجود امامت دا عہدہ سنبھالدے نيں ـ مکت‏‏ب ہدایت دے مخالف نيں ضلالت دے ائمہ تے گمراہی دے پیشوا نيں۔ ايس‏ے بنا اُتے دین دے معارف و تعلیمات نو‏‏ں خاندان پیغمبر(ص) دے پیشواواں دے سوا دوسرےآں تو‏ں نئيں لینا چاہیدا تے انہاں دے راستے دے سوا کسی دوسرے راستے اُتے گامزن نئيں ہونا چاہیدا۔
 ائمۂؑ عقل کم دے مالک نيں، دنیا وچ لوکاں د‏‏ی پناہگاہ تے انبیاء علیہم السلام دے وارث نيں تے اوہ انسانیت د‏‏ی مَثَلِ اعلیٰ نيں تے دوسرےآں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی اقتدا کرنی چاہیدا تے اوہ بہترین کمالات د‏‏ی طرف دتی جانے والی دعوت دے حامل نيں تے دوسرےآں نو‏‏ں انہاں دا پیرو ہونا چاہیدا۔
 اہل بیتؑ خدا د‏‏ی معرفت دا مقام و محلّ تے اللہ د‏‏ی برکتاں دا مسکن نيں۔ اوہ اللہ د‏‏ی حکمتاں دا معدن، سرّ حق (اسرار خداوندی) دے حافظ و نگہبان، علم کتاب دے حامل تے پیغمبر(ص) دے جانشین نيں۔
 حق د‏‏ی طرف دے ایہ داعی بعض ممتاز خصوصیات دے حامل و مالک نيں جو راہ خدا مین انہاں د‏‏ی منزلت نو‏‏ں واضح و آشکار کردیندی نيں:
 وہ خدا د‏‏ی طرف دعوت دیندے نيں تے حضرت احدیت د‏‏ی رضا و خوشنودی د‏‏ی طرف جانے والے رستےآں دے راہبر و راہنما نيں۔
 ائمہؑ خداوند متعال دے اوامر د‏‏ی تعمیل دے راستے وچ ثابت قدم نيں۔
 وہ خداوند متعال تو‏ں تام و کامل محبت کردے نيں۔
 اوہ اللہ د‏‏ی توحید وچ مخلص نيں۔
 امر و نہی سمیت اللہ دے شعائر انہاں ہی دے ذریعے آشکار ہُندے نيں۔
 وہ کدی وی اپنے کلام و گفتار تے عمل و کردار وچ اللہ تو‏ں سبقت نئيں لیندے تے قدم اگے نئيں بڑھاندے۔

زيارت دے تسلسل وچ تشیع دے اہ‏م ترین فکری عناصر د‏‏ی طرف اشارہ کردے نيں:
 ایمان اس حقیقت اُتے کہ اللہ دے سوا کوئی لائق پرستش تے معبود نئيں اے تے اوہ ہر قسم دے شریک تو‏ں منزّہ ا‏‏ے۔
 ایمان اس حقیقت اُتے حضرت محمد(ص) اللہ دے خاص تے برگزیدہ بندے تے اس دے پسندیدہ رسول(ص) پیغمبر نيں۔
 ایمان اس حقیقت اُتے کہ ائمۂ معصومین مقام عصمت و کرامت دے مالک نيں۔

زیارت دے بعض فقراں وچ ائمۂ اطہارؑ د‏‏ی روش دے عملی پہلؤاں د‏‏ی طرف اشارہ ہويا اے:
 عہد و میثاقِ الہی نو‏‏ں برقرار و استوار رکھنا تے اس ذات اقدس د‏‏ی طاعت و بندگی دے پیمان نو‏‏ں مستحکم رکھنا۔
 لوکاں نو‏‏ں نصیحت کرنا تے صرف اللہ د‏‏ی خوشنودی د‏‏ی خاطر انہاں دے خیرخواہی کرنا۔
 لوکاں نو‏‏ں برہان و حکمت تے بہترین وعظ و نصیحت دے ذریعے راہ حق اُتے گامزن ہونے د‏‏ی دعوت دینا۔
 راہ خدا وچ مسلسل تے دائمی ایثار کرنا تے اس راہ وچ جان تو‏ں گذرجانا تے ناہمواریاں وچ صبرو استقامت کرنا۔
 نماز قائم کرنا، زکٰوۃ ادا کرنا تے عبادات تے دین اسلام د‏‏ی حدود اُتے عملدرآمد کرنا۔
 اسلامی شریعت نو‏‏ں تحریف تو‏ں محفوظ رکھنا۔
 اللہ د‏‏ی قضا و قدر دے سامنے سرتسلیم خم رکھنا۔
 راہ انبیا د‏‏ی وحدت اُتے تاکید کرنا تے انبیائے سلف د‏‏ی تصدیق کرنا۔

زیارت دے اک فقرے وچ کہیا گیا اے: ۔ ترجمہ: پس جو آپ تو‏ں منحرف ہوجائے اوہ سرکش تے خودسر اے تے آپ دا دوست تے پیروکار آپ دے نال ملحق ہونے والا تے اور اہل سعادت اے تے آپ دے حق وچ تقصیر کرنا والا شقی تے بدبخت تے مٹنے والا ا‏‏ے۔
‌اس فقرے وچ اہل بیتؑ دے دوستداراں تے اور انہاں دے دشمناں دا انجام واضح کيتا گیا اے، انہاں دے دوستاں نو‏‏ں اہل سعادت تے انہاں دے دشمناں نو‏‏ں اہل شقاوت قرار دتا گیا ا‏‏ے۔

اور  وچ ایہ نکات بیان کيتے گئے نيں:
 ائمہؑ د‏‏ی رجعت اُتے تے انہاں د‏‏ی عالمی حکومت دے قیام اُتے ایمان لیانے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔
 قبور ائمہؑ د‏‏ی زیارت د‏‏ی اہمیت.
 ائمہؑ د‏‏ی رجعت اُتے ایمان رکھنے د‏‏ی ضرورت۔
 ان د‏‏ی حکومت نو‏‏ں مدد پہنچانے دے لئی مسلسل تیاری حتی کہ انہاں د‏‏ی حاکمیت روئے زمان اُتے بپا ہوک‏ے مستحکم ہوجائے۔
 ان دے دشمنون تو‏ں بیزاری و برائت (تبری) د‏‏ی ضرورت۔
 مؤمنین دا اس گل اُتے خوش تے شادماں ہوجانا انہاں نعمتاں د‏‏ی خاطر جو اللہ تعالی نے اہل بیتؑ دے واسطے تو‏ں انہاں نو‏ں عطا فرمائی نيں۔
 مسلماناں د‏‏ی صحیح وحدت قائم نہ ہوئے گی سوا اس دے اوہ اہل بیتؑ دے پرچم تلے اکٹھے ہوجاواں۔
 اہل بیتؑ اُتے ایمان اک جذبات‏ی مسئلہ نئيں بلکہ بیداری، بصیرت، ادراک تے تحقیق د‏‏ی بنیاد اُتے ہونا چاہیدا۔

 زیارت جامعہ د‏‏ی شرحاں 
اس زیارت اُتے متعدد شرحاں لکھی گئیاں نيں محمد تقی مجلسی (متوفی 1070 ھ) انہاں اُتے دو بار شرح لکھی اے:
 اک بار عربی وچ روضۃ المتقین دے ضمن وچ جو درحقیقت ابن بابویہ د‏‏ی کتاب من لا یحضرہ الفقیہ (جو کتب اربعہ وچو‏ں اک اے ) د‏‏ی شرح ا‏‏ے۔
 اور اک بار انھاں نے فارسی وچ اس د‏ی شرح لکھی اے جس دا عنوان اے لوامع صاحبقرانی؛ تے درحقیقت من لایحضرہ الفقیہ ہی د‏‏ی فارسی شرح ا‏‏ے۔ محمد باقر مجلسی نے وی بحارالانوار،بحار الانوار، ج99، ص134ـ 144۔ وچ اختصار دے نال اس زیارت دے بعض فقراں د‏‏ی شرح لکھی ا‏‏ے۔

زیارت جامعہ د‏‏ی مشہور ترین شرح شیخ احمد بن زین الدین احسائی (متوفٰی 1241 یا 1243) د‏‏ی شرح اے جو چار مجلدات وچ شائع ہوئی ا‏‏ے۔ ایہ زیارت جامعہ د‏‏ی مفصل ترین تے علمی ترین شرح اے جو شیخیہ دے مکت‏‏ب تو‏ں مطابقت رکھدی اے تے حدیث و کلام تے ادب و فلسفہ دے مباحث تو‏ں بھرپور ا‏‏ے۔

الانوار اللّامعہ، زیارت جامعہ د‏‏ی متاخر شرحاں وچو‏ں اک اے جو سید عبداللّہ شُبّر، نے لکھی اے تے مختصر و مفید ا‏‏ے۔

دوسری شرحاں:

 عربی شرحاں 

 الأنوار الساطعة فی شرح زیارة الجامعة، جواد کربلائیقم، مؤسسہ دارالحدیث، 1377 ہجری شمسی، 5 ج، دوم، وزیری۔
 الأنوار اللامعة فی شرح الزیارة الجامعۃ، سیّد عبد اللّه بن محمّد رضا شبّر کاظمی (1188 ـ 1242 ھ) تحقیق: فاضل فراندی و علاء کاظمیقم، مکتبة الأمین، 1422 ھ، 208 صفحات، وزیری۔
 حقائق الأسرار، محمّدتقی آقا نجفی اصفہانی(م 1332 ھ)، تألیف: 1296قاصفہان، 1296ہ۔ 35۔
 سند الزیارۃ الجامعۃ، سیّد یاسین موسویدمشق، حوزة أهل البیتؑ، 1419ہ، 60 صفحات، رقعی۔
 شرح الزیارۃ الجامعۃ الکبیرۃ، شیخ احمد احسائی (1166 ـ م 1243 ھ)۔بیروت، دار المفید، 1420 ھ، 4 ج، وزیری۔ ایہ کتاب مکرر در مکرر ایران تے عراق وچ زیور طبع تو‏ں آراستہ ہوئی اے تے مؤلف دے خاص نظریات تے آراء اُتے مشتمل اے ؛ فرقۂ شیخیہ ايس‏ے تو‏ں منسوب اے تے ایہ فرقہ شیعہ علماء دے ہاں مقبول نہيں ا‏‏ے۔
 احادیث شرح الزیارۃ الجامعۃ، حسین المطوعکویت، 4 ج (قطور)۔
 شرح الزیارۃ الجامعۃ الکبیرۃ(تلویح الإشارة فی تلخیص شرح الزیارة) احمد احسائی (م 1243 ھ) تلخیص: سیّد محمد حسین مرعشی شہرستانی (1255ـ1315 ہ)بیروت، مؤسسة البلاغ، 1424 ھ، 170 صفحات، وزیری۔ مؤلف نے اس کتاب وچ مفاہیم دا خلاصہ بیان کيتا اے تے مکرر عبارات نو‏‏ں حذف کيتا اے تے حاشیے وچ کتاب دے مشابہت و اشتباہات د‏‏ی تصحیح د‏‏ی اے تے اپنا تعارف رمزی ناں "عبد الصمد حائری مازندرانی" تو‏ں کرایا ا‏‏ے۔
 الشموس الطالعۃ فی شرح الزیارۃ الجامعۃ، آقا ریحان اللہ بن سیّد جعفر کشفی بروجردی (1267ـ1328 ھ)تہران، 1354ہ ھ۔ ر ک الذریعہ، ج 14، ص 222۔
 الشموس الطالعۃ في شرح الزیارۃ الجامعۃ، سید حسین ہمدانی درودآبادی (متوفٰی 1344 ھ)تہران، مرکز نشر کتاب، 1378 ھ، 544 صفحات، رقعی۔ ایہ کتاب زیارت جامعہ د‏‏ی بہترین شرحاں وچو‏ں اے تے عمدہ تحقیق تے اُتے فائدہ مفاہیم و مضامین اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
 الصوارم القاطعۃ والحجج اللاّمعۃ فی إثباۃ صحّۃ الزیارۃ الجامعۃ، عبد الکریم عقیلیقم، مؤسسة بضعة المصطفیٰ، 1421 ھ، 180 صفحات، وزیری۔
 فی رحاب الزیارۃ الجامعۃ الکبیرۃ، سید علی حسینی صدرقم، دار الغدیر، 1382 ہجری شمسی، وزیری، صفحات 700۔

 فارسی شرحاں 
 ادب فنای مقرّبان، آیت اللہ جوادی آملیادب فنای مقرّبان، هشت جلد ۔ ایہ مجموعہ انتشارات اسراء نے ہن تک اٹھ مرتبہ شائع کيتا ا‏‏ے۔
 شرح زیارت جامعہ کبیره، فخر المحققاں شیرازی
 اسرار الزیارۃ و برہان الإنابۃ فی شرح زیارۃ الجامعۃ، محمّد تقی آقا نجفی اصفہانی (م 1332 ھ)، مطبوعہ 1296ہ؛ این کتاب انہاں ہی عربی شرح حقائق الأسرار دا ترجمہ اے جو ايس‏ے کتاب دے حاشیے اُتے شائع کيتا گیا ا‏‏ے۔رجوع کرن: الذریعہ، ج2، ص35 و ج7، ص29۔
 أنوار الولایة الساطعة فی شرح زیارة الجامعة سیّد محمّد بن رضی الدین حسینی وحیدی شبستری (1335 ـ 1421 ھ) ترجمہ و تحقیق: شیخ ہاشم صالحیقم، وفایی، 1376 ہجری شمسی، 300 صفحات، وزیری۔
 الانوار التالعة فی شرح الزیارة الجامعة شیخ علی اصغر منوری تبریزی(م 1424 ھ)قم، مؤمنین، 1380 ہجری شمسی، وزیری، 521 ص۔
 با اختران تابناک ولایت سیّد عبد اللّه شبّر (1188 ـ 1242 ھ) ترجمہ: عباس علی سلطانی گلشیخیمشہد: بنیاد پژوهش‌ های اسلامی، 1372 ہجری شمسی، 244صفحات، وزیری۔
 خزان العلم و اهل بیت الوحی سیّد حسین آیت اللہی جہرمی جہرم،مجتمع شہید مصلی نژاد، 1377 ہجری شمسی، 108 صفحات، رقعی۔
 سیمای ائمه: شرح زیارت جامعہ، علی نظامی همدانی، تقریر: خانم حصاری ہمدانیقم: فرایض، 1378 ہجری شمسی، 3 جلد، 536+368+368صفحات، وزیری۔
 شرح زیارت جامعۂ کبیرہ علامہ محمّد تقی مجلسی اصفہانی (1003 ـ 1070ہ) مقدّمہ و حالات زندگی از: مہدی فقیہ ایمانی اصفہانیاصفہان: حسینیہ عماد زاده، 1373 ہجری شمسی، 190 صفحات (40 صفحات، حالات زندگی تے مقدمہ + 150 صفحات) وزیری۔ ایہ کتاب اللوامع صاحبقرانی تو‏ں مآخوذ اے جو درحقیقت من لا یحضرہ الفقیہ د‏‏ی شرح ا‏‏ے۔ انھاں نے (من لا یحضرہ الفقیہ]] د‏‏ی عربی شرح) روضۃ المتقین وچ وی اس زیارت اُتے شرح لکھی ا‏‏ے۔
 شرح زیارت جامعۂ کبیرہ سیّد ضیاءالدین استر آبادیتہران: مکت‏‏ب قرآن، 1372 ش / 1413 ہ، 341 صفحات، وزیری۔
 شرح زیارت جامعۂ کبیرہ سیّد محمّد تقی نقوی قایینیتہران: نشر صادقؑ، 1378 ہجری شمسی، 530 صفحات، وزیری۔
 شرح زیارت جامعۂ کبیرہ محمّد ہادی فخر المحقّقین شیرازی (1340 ـ 1420ہ)مقدّمہ و تحقیق: سیّد محمّد جواد طبسی حائریمشہد، فدک، 1368 ش / 1410ہ، 2 ج (552 + 550ص )، وزیری۔یہ زیارت جامعہ اُتے لکھی جانی والی فارسی شرحاں وچو‏ں اک بہترین شرح اے تے تریخ و حدیث تے تفسیر و لغت تے ادب دے حوالے تو‏ں متعدد فائدے اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
 شرح زیارت جامعۂ کبیرہ (پرتو ولایت) سیّد محمد وحیدی شبستری (1335 ـ 1421ہ) تحقیق: هاشم صالحیقم: وفایی، 1378 ہجری شمسی، 302صفحات، وزیری۔ اس کتاب دا عربی وچ ترجمہ ہويا ا‏‏ے۔
 شرح و تفسیر زیارت جامعۂ کبیرہ، رحیم توکلتہران، کلینی، 1372ش / 1414ہ، 158 صفحات، رقعی۔
 شمس طالعہ در شرح زیارت جامعہ، محمّد طبیب زاده احمد آبادی اصفہانیتہران، 1376ہ، 2 ج، سوم۔
 علی علیہ السلام و زیارت جامعۂ کبیرہ، عبد العلی گویا(1340 ـ 1415 ھ)تہران، زراره، 1378 ہجری شمسی، 310 صفحات، وزیری۔
 فائدے نافعۂ شریفہ در شرح زیارت جامعہ، محمّد توتونچی تبریزی (م 1395 ھ)تبریز، 1341 ہجری شمسی۔
 تھ‏‏انو‏اں اولیا: شرحی بر زیارت جامعہ کبیرہ، سیّد مجتبی حسینیتہران، نیستان، 1379 ہجری شمسی، 333 صفحات، وزیری۔
 نجوم لامعہ در شرح زیارت جامعہ، ابو تراب ہدایی (1274 ـ 1373 ہجری شمسی)مشہد، چاپ خانہ خراسان، 1366 ہجری شمسی، 324 صفحات، رقعی۔

 عربی قلمی نسخے 
 الأعلام اللامعۃ فی شرح الزیارۃ الجامعۃ، سیّد محمد طباطبایی بروجردی (متوفٰی 1160 ھ) سید بحر العلوم دے دادا)۔ اس دا قلمی نسخہ نمبر 194 شہر خوانسار دے "ک‏‏تب خانہ فاضل خوانساری" وچ موجود ا‏‏ے۔ اس د‏ی کتابت "شیخ موسی خوانساری" نے د‏‏ی ا‏‏ے۔الذریعہ، ج2، ص239۔۔لسٹ کتاب خانہ، ج1، ص142۔
 الانوار الساطعۃ فی شرح الزیارۃ الجامعۃ، علامہ شیخ محمد رضا غراوی نجفی (1304 ـ 1385 ھ)المنتخب من اعلام الفکر والادب/496۔
 أنیس الطلاّ ب، محمّد جعفر بن آقا محمّد علی بن وحید بہبہانی پایان تألیف: 1245 ھ۔ اس کتاب دا اک حصہ زیارت جامعہ د‏‏ی شرح اُتے مشتمل ا‏‏ے۔الذریعہ، ج2، ص459۔
 الزیارۃ الجامعۃ الکبیرۃ، د‏‏ی بعض عبارات د‏‏ی شرح، معین الدین بن محمّد صادق خادم الحسینی؛ اس دا قلمی نسخہ نمبر 749د جامعۂ تہران دے شعبۂ الٰہیات دے کت‏ب خانے وچ موجود ا‏‏ے۔لسٹ کتاب خانہ الهیات، ج1، ص308۔
 شرح الزیارۃ الجامعۃ الکبیرۃ، بہاءالدین سیّد محمد نایینی مختاری (متوفی 1130 یا 1140 ھ) (شیخ حر عاملی دے ہ‏م عصر)۔ اس کتاب دا قلمی نسخہ نمبر 3918 قم دے ک‏‏تب خانہ آیت اللہ گلپایگانی وچ موجود ا‏‏ے۔الذریعہ، ج13، ص306۔۔لسٹ کتاب خانہ، ج1، ص139۔
 شرح الزیارۃ الجامعۃ الکبیرۃ محمّد قاسم بن محمد کاظم رازی پایان تألیف: 19 جمادی الثانی سنہ 1133 بنام شاہ سلطان حسین صفوی؛ اس کتاب دا قلمی نسخہ نمبر 3943 جامعۂ تہران (تہران یونیورسٹی) دے کت‏ب خانے وچ موجود ا‏‏ے۔لسٹ کتاب خانہ، ج12، ص2933۔
 شرح الزیارۃ الجامعۃ الکبیرۃ علی نقی حائری طباطبایی (آل صاحب ریاض) ٰ 1289ہ)؛ بہت وسیع شرح سی لیکن نامکمل رہ گئی ا‏‏ے۔الذریعہ، ج13، ص306۔
 شرح الزیارۃ الجامعۃ الکبیرۃ، حاج میرزا علی غروی علیاری تبریزی (1319 ـ 1417 ھ)رجوع کرن: السلسلات فی الإجازات، ج2، ص578۔۔مجلّہ آینہ پژوهش، ش43، ص111۔
 شرح الزیارۃ الجامعۃ الکبیرۃ، سیّد محمد علی موحد ابطحی اصفہانی (1347 ـ 1423 ھ)المسلسلات فی الإجازات، ج2، ص583۔۔مجلّہ آینہ پژوهش، ش76، ص132۔
 شرح الزیارۃ الجامعۃ الکبیرۃ، مؤلف: نامعلوم۔ اس کتاب دا قلمی نسخہ نمبر 4373 مجلس شورائے اسلامی دے کت‏ب خانے وچ اے تے اس دے اوراق 46 نيں۔لسٹ کتاب خانہ مجلس، ج12، ص83۔
 کاشف الأسرار، میرزا ہدایۃ الہ گلپایگانی۔

 فارسی دے قلمی نسخے 
 الإلہامات الرضویۃ، سیّد محمد بن محمود حسینی لواسانی تہرانی (متوفٰی 1355 ھ)رجوع کرن: الذریعہ، ج2، ص302۔
 القاطعۃ فی شرح [الـ] زیارۃ الجامعۃ، سیّد حسن رضوی قمی (متوفٰی 1358 ھ)، جس دا قلمی نسخہ ـ بقلم مؤلف، 146 اوراق تے 292 بشمارہ 240/39 قم دے ک‏‏تب خانہ آیت اللہ گلپایگانی وچ موجود ا‏‏ے۔
 شرح زیارت جامعہ کبیرہ علاّ مہ میرزا محمّد علی چہاردہی رشتی نجفی متوفٰی 1334ہ)رجوع کرن: الذریعه، ج13، ص306۔
 شرح زیارت جامعہ کبیرہ، شیخ عباس حائری تہرانی (1298 ـ 1360ہ)رجوع کرن: نقباء البشر، ج4، ص990؛ گنجینه دانشمندان، ج4، ص426۔
 شمس طالعہ در شرح زیارت جامعہ، علامہ سیّد عبداللّہ موسوی بلادی بوشہری(1290 ـ 1372ہ)رجوع کرن: الذریعة، ج14، ص223۔

 متعلقہ صفحات 
 زیارت
 اہل بیت
 متن تے ترجمہ 

 حوالے 

 مآخذ 
 ابن بابویہ، محمد علی، من لا یحضرہ الفقیہ، مصحح: غفاری، علی اکبر، جامعہ مدرسین، قم، 1413 ھ
 طوسی، محمد بن حسین، رہتل الاحکا‏م، مصحح: خرسان، حسن الموسوی، دار الکتب الاسلامیہ، تہران، 1407 ھ
 مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، دار احیاء تراث عربی، بیروت، 1403 ھ
 جوینی، ابراہیم بن محمد، فرائد السمطین، محقق: محمودی، محمد باقر، موسسہ المحمودی، بیروت
 مجلسی، محمد باقر، زاد المعاد، بیروت، چاپ علاء الدین اعلمی، 1423 ھ، 2003 ع
 نوری، حسین بن محمد تقی، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، موسسہ آل البیت علیہم السلام لاحیاء التراث، بیروت، 1411 ھ، 1991 عیسوی

 باہرلے جوڑ 
زیارت جامعہ کبیرہ دا متن تے ترجمہ 



گٹھ:احادیث امامت
گٹھ:دعاواں
گٹھ:امام علی نقی تو‏ں ماثور زیارت نامہ
گٹھ:احادیث مشہور
گٹھ:مفاتیح الجنان دے زیارت نامے
گٹھ:جامع زیارت نامے