ابو سعید خدری

سعد بن مالک بن سنان (متوفی 74 ھ/612/613 ء) ابو سعید خُدری دے ناں تو‏ں مشہور، رسول خدا (ص) و امام علی (ع) دے معروف صحابی تے راوی احادیث نيں۔ انصار دے بزرگانہاں وچو‏ں گنے جاندے نيں ہور حدیث غدیر دے راویاں وچو‏ں نيں۔ انہاں دے والد وی صحابہ رسول اللہ وچو‏ں سن ۔ مختلف  غزوات وچ پیامبر (ص) دے نال شریک رہے تے جنگ صفین و نہروان وچ امام علی (ع) د‏‏ی ہمراہی کیتی۔ مورخین انہاں نو‏ں فقیہ سمجھدے نيں تے شیعہ رجال وچ انہاں د‏‏ی تعریف مذکور ا‏‏ے۔ اکثر منابع تاریخی انہاں د‏‏ی وفات  ھ لکھدے نيں لیکن بعض واقعہ حرّه دے اک سال بعد ٦ ھ کہندے نيں۔ بعض مآخذ نے انہاں کيت‏ی جائے دفن مدینہ دا قبرستان بقیع ذکر کيتا ا‏‏ے۔

 نسب 
تریخ اسلام دے منبع وچ ایويں انہاں دا ذکر آیا اے: سعد بن مالک بن سنان بن عبید بن ثعلبہ بن [عبید بن] الأبجر.الاستیعاب، ج۲،ص:٦۰۲. کنیت‌ ابو سعید تے اپنے جد خُدره دے ناں تو‏ں منسوب نيں جو ابحر تو‏ں مشہور سن ۔طبری، المنتخب من کتاب ذیل المذیل، ج۱۱، ص۵۲۵. بنو خدره انصار دے بنی عوف د‏‏ی شاخ سی۔ انہاں دے والد مالک بن سنان صحابہ پیغمبر (ص) سن جو جنگ احد وچ شہید ہوئے۔الاستیعاب، ج۲، ص۱۳۵۲. ماں دا ناں انیسہ بنت ابی حارثہ اے جو قبیلۂ بنی نجار تو‏ں سی۔خلیفہ بن خیاط، الطبقات، ج۱، ص۲۱٦.

 ذا‏تی فضیلتاں تے مذہبی مقام 
تریخ و سیرت نگاری دے منابع ابو سعید نو‏‏ں انصار دا اک بزرگ سمجھدے نيں ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص٦۰۲؛ خطیب بغدادی، تریخ بغداد، ج۱، ص۱۸۰؛ ابن اثیر، اسد الغابہ، ج۲، ص۲۸۹.اس دتی فقاہت د‏‏ی تاکید کردے نيں۔ابن سعد، طبقات، ج۲، ص۳۲؛ خطیب بغدادی، تریخ بغداد، ج۱، ص۱۸۰؛ ابواسحاق شیرازی، طبقات الفقہاء، ص۵۱؛ نووی، رہتل الاسماء و اللغات، ج۲، ص۲۳؛ ذہبی، سیر اعلام النبلاء، ج۳، ص۱۰؛ ابن حجر عسقلانی، الاصابہ، ج۲، ص۳۵. ابو سعید صحابہ دے درمیان زہد و پارسائی وچ مشہور سن ۔ اسک‏‏ے متعلق ابونُعیم نے حلیۃ الاولیاءابونعیم اصفہانی، حلیۃ الاولیاء، ج۱، صص۳۱ ۳٦۹. تے ابن جوزی در صفۃ الصفوةابن جوزی، صفۃ الصفوة، ج۱، صص۱۵۱. انہاں دتی شخصیت اُتے گفتگو د‏‏ی ا‏‏ے۔ شیعہ رجال شناساں نے نے وی اسنو‏ں بزرگ تے بہت زیادہ تعریف کيت‏ی ا‏‏ے۔برقی، الرجال، ص۲. انہاں نو‏ں اصحاب پیامبر(ص) وچ سلمان و ابوذر دے ردیف وچ قرار دتا اے تے اصحاب امام علی (ع) دے اصحاب وچ «اصفیاء» دے زمرے وچ گنیاہے انہاں نو‏ں امام علی برگزیدہ اصحاب کہیا اے برقی، احمد بن محمد، الرجال، ص۳. رجال کشی وچ امام صادق (ع) تو‏ں منقول اے کہ ابو سعید دین دا پابند تے حق تو‏ں آشنا سی ہور فضل بن شاذان تو‏ں مروی اے کہ ابو سعید اپنے زمانے دے سابقین اصحاب وچ سن ۔طوسی، اختیار معرفۃ الرجال، صص۳۸-۳۰.
 روایت 
ابو سعید پیامبر(ص) اسلام دے انہاں برجستہ ترین اصحاب وچو‏ں اے جس مہاجر و انصار نے روایت نقل کيتی ا‏‏ے۔الاستیعاب،ج۲،ص:٦۰۲. پیغمبر(ص) د‏‏ی ۱۱۰ احادیث اس تو‏ں منقول نيں۔ بعض انہاں نو‏ں راوئ صحاح ستہ کہندے نيں چونکہ مسلم تے بخاری وغیرہ نے اس نقل کيتا اے نووی، رہتل الاسماء و اللغات، ۲/۲۳. بقی بن خلد ہور دیگران نے اپنی مسند کبیر وچ انہاں تو‏ں مروی روایات نو‏‏ں اکٹھا کيتا ا‏‏ے۔ذہبی، سیر اعلام النبلاء، ج۳، ص۱۱. ابو سعید تو‏ں منقول روایات وچ حدیث غدیر شیعاں دے نزدیک زیادہ اہمیت د‏‏ی حامل ا‏‏ے۔ اس نے ہور مشہور اصحاب تو‏ں وی اسنو‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔ جنہاں نے اس تو‏ں روایات نقل کيتی نيں رسول دے مشہور اصحاب وچو‏ں عبداللہ بن عباس، عبداللہ بن عمر، جابر بن عبداللہ انصاری، زید بن ثابت تے انس بن مالک ہور بوہت سارے تابعین جداں سعید بن مسیب، عطاء بن یسار تے نافع اس وچ شامل نيں نووی، رہتل الاسماء و اللغات، ج۲، ص۲۳؛ ابن اثیر، اسد الغابہ، ج۲، ص۲۸۹.

 سیاسی مقام 
ابو سعید نبی اکرم(ص) تے امام علی(ص) دے زمانے وچ سیاسی تے فوجی لحاظ تو‏ں کافی متحرک سن ۔ جنگ احد دے موقع اُتے اس دے والد انہاں نو‏ں ۱۳ سال د‏‏ی عمر وچ رسول د‏‏ی خدمت وچ لے گئے کہ انال جنگ وچ شرکت کيتی اجازت داں لیکن رسول اللہ نے چھوٹی عمر د‏‏ی وجہ تو‏ں شرکت کيتی اجازت نئيں دی۔ اس دے بعد مختلف غزوات وچ شریک ہوئے طبری، المنتخب من کتاب ذیل المذیل، ج۱۱، صص۵۲٦ ۵ ۵۲؛ حاکم نیشابوری، مستدرک الصحیحین ۳/۵٦۳؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص٦۰۲ دوسری تے تیسری صدی دے سیرت نگار واقدی تو‏ں منقول اے: جنگ خندق پہلی جنگ اے جس وچ ابو سعید خدری نے شرکت کيتی۔نک: الاستیعاب، ج۱،ص:۱۵٦.ابن کثیر (م. ق.) دے مطابق بارہ جنگاں وچ رسول دے نال شریک ہوئے۔البدایہ والنہایہ،ج۹،ص:.
خلافت حضرت علی (ع) دے دور وچ صفین و نہروان وچ علی دا نال دتا۔ابن حبیب، المُحبّر، ص۲۹۱؛ خطیب بغدادی، تریخ بغداد، ج۱، ص۱۸۰.

ابو سعید دا بنی امیہ دے نال دوستانہ رابطہ نئيں سی مختلف اوقات وچ فرصت ملنے اُتے انہاں اُتے تنقید کردے سن ۔ انہاں وچو‏ں اک موقع خطبۂ عید دا اے جدو‏ں مروان بن حکم نے خطبۂ عید نو‏‏ں نماز اُتے مقدم کيتا تاں اسنو‏ں ابو سعید د‏‏ی تنقید دا سامنا کرنا پيا۔صفدی، الوافی بالوفیات، ج۱۵، ص۱۸. ايس‏ے طرح خلافت معاویہ اس دے ناجائز کماں اُتے تنقید کرنے دے لئی شام گئے ابن عساکر، تریخ مدینہ دمشق،ج، صص۱۸۳ ۱۸۲؛ معاویہ تو‏ں اس د‏ی انتہائی مخالفت دیکھنے دے لئی دیکھو: نصر بن مزاحم منقری، وقعہ صفین، ص۲۱٦. این خبر کہ ابو سعید نے ۳ق اک خط دے ضمن وچ عبدالملک بن مروان د‏‏ی بیعت کيتی ہور عبدالملک نے خلافت تو‏ں پہلے حدیث سنی سی، ابن سعد، طبقات، ج۵، صص۲۳-۲۲۹، زمانی لحاظ تو‏ں تے بنو امیہ تو‏ں خراب رابطے د‏‏ی بنا اُتے قابل تردید ا‏‏ے۔

ابن قتیبہابن قتیبہ، الامامۃ و السیاسۃ، ج۱، ص۲۱۳. دے بقول ابوسعید واقعہ حرّه دے موقع اُتے شامی فوجیاں دے مدینہ وچ حملہ دے وقت خانہ نشین رہے۔لیکن اسک‏‏ے باوجود شامیاں نے اس دے گھر اُتے حملہ کيتا تے اس تو‏ں رقم تے مال دا مطالبہ کيتا۔ انہاں نے اسنو‏ں شکنجہ کيتا۔ اک روایت دے مطابق ابو سعید نے اس دن اک غار وچ پناہ حاصل کيتی۔ اک ہور روایت دے مطابق اس نے غار وچ پناہ لی ہوئی سی کہ اک شامی اسنو‏ں قتل د‏‏ی نیت تو‏ں آیا،اس نے ابو سعید نو‏‏ں پہچان لیا تاں اسنو‏ں چھڈ دتا تے کہیا کہ میرے لئے استغفار کرنا۔ذهبی، تریخ الاسلام، ج۳، صص۲۲۱ ۲۲۰

 وفات 
اکثر مؤرخین انہاں د‏‏ی وفات  ھ لکھدے نيں خلیفہ بن خیاط، الطبقات، ج۱، ص۲۱٦؛ ابن قتیبہ، المعارف، ج۱۱، صص۲٦ و ۵۲٦؛ طبرانی، المعجم الکبیر، ج٦، ص۰؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۲، ص٦۰۲؛ خطیب بغدادی، تریخ بغداد،ج۱، ص۱۱۸. لیکن بعض نے واقعہ حره دے اک سال بعد ٦ق کہی ا‏‏ے۔ابن حیان، مشاہیر علماء الامصار، ص۱۱. کہندے نيں: ابو سعید دا وقت احتضار تن دن تک رہیا۔ انہاں دے محل دفن وچ بعض نے تصریح د‏‏ی اے انہاں نو‏ں مدینہ دے قبرستان جنت البقیع وچ دفن کيتا گیا۔حاکم نیشابوری، محمد بن عبداللہ، مستدرک الصحیحین، ج۲، ص۲۳. لیکن ایہ گل قابل ذکر اے کہ انہاں دے ناں دا مزار اس وقت ترکی دے شہر استنبول وچ موجود ا‏‏ے۔ایشلی، ۰-۳ isli, Necdet, Istanbul‘da sahabe kabir ue makamlan, Ankara, Renk ofset matbaacilik.

 حوالے 

 منابع 

 ابن اثیر، علی بن محمد، اسد الغابہ، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
 ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی، صفۃ الصفوة، محمود فاخوری و محمد رواس قلعجی، بیروت، ۱۰٦ق/ ۱۹۸٦م.
 ابن حبیب، محمد، المُحبّر، حیدرآباد دکن، ۱۳٦۱ق/ ۱۹۲م.
 ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، الاصابۃ، قاہره، ۱۳۲۸ق.
 ابن حیان، محمد، مشاہیر علماء الامصار، تحقیق فلایشہامر، قاہره، ۱۳۹ق/ ۱۹۵۹م.
 ابن سعد، محمد، طبقات، بیروت، دارصادر.
 ابن عبدالبر، یوسف بن عبداللہ، الاستیعاب، قاہره، ۱۳۸۰ق/ ۱۹٦۰م.
 ابن عساکر، علی بن حسن، تریخ مدینہ دمشق، عمان، دارالبشیر.
 ابن قتیبہ، المعارف، تحقیق ثروت عکاشہ، قاہره، ۱۹٦۰م.
 ابن قتیبہ، عبدالله بن مسلم، الامامہ و السیاسہ، قاہره، ۱۳۸۸ق/ ۱۹٦۹م.
 ابواسحاق شیرازی، ابراہیم بن علی، طبقات الفقہاء، تحقیق احسان عباس، بیروت، ۱۰۱ق/ ۱۹۸۱م.
 ابونعیم اصفہانی، احمد بن عبداللہ، حلیۃ الاولیاء، قاہره، ۱۳۵۱ق/ ۱۹۵۹ م.
 برقی، احمد بن محمد، الرجال، تحقیق جلال الدین محدث، تہران، ۱۳۲ ش.
 حاکم نیشابوری، محمد بن عبداللہ، مستدرک الصحیحین، حیدر آباد دکن، ۱۳۲ ق.
 خطیب بغدادی، احمد بن علی، تریخ بغداد، قاهره، ۱۳۹ ق.
 خلیفہ بن خیاط، الطبقات، تحقیق سہیل زکار، دمشق، ۱۹٦٦ م.
 ذہبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، تحقیق شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، ۱۰۵/ق ۱۹۸۵ م.
 ذہبی، محمد بن احمد، تریخ الاسلام، قاہره، ۱۳٦۸ ق.
 صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات،تحقیق برند راتکہ ویسبادن، ۱۳۹۹ق/ ۱۹۹ م.
 طبرانی، سلیمان بن احمد، المعجم الکبیر، تحقیق حمدی عبدالمجید سلفی، بغداد، ۱۳۹۹ ق/ ۱۹۹ م.
 طبری، «‌المنتخب من کتاب ذیل المذیل »، ہمراه تریخ طبری.
 طوسی، محمد بن حسنِ، اختیار معرفة الرجال، تحقیق حسن مصطفوی، مشہد، ۱۳۸ ش.
 نصر بن مزاحم منقری، وقعۃ صفین، تحقیق عبدالسلام محمد ہارون، قاہره، ۱۳۸۲ ق.
 نووی، یحیی بن شرف، رہتل الاسماء و اللغات، قاہره، ادارة الطباعہ المشیریہ.



گٹھ:انصار
گٹھ:بقیع وچ مدفون افراد
گٹھ:صحابہ