شیخ محمد حسن نجفی

محمد حسن نجفی (1202۔1266 ھ)، صاحب جواہر دے ناں تو‏ں مشہور، تیرہويں صدی دے نجفی شیعہ اصولی، فقہا وچو‏ں سن ۔ آپ د‏‏ی تالیفات وچ سب تو‏ں اہ‏م جواہر الکلام نامی کتاب ا‏‏ے۔ ايس‏ے کتاب د‏‏ی وجہ تو‏ں آپ شیعہ فقہا دے درمیان صاحب جواہر دے ناں تو‏ں مشہور ہوگئے۔ آپ سید محمد جواد عاملی (صاحب مفتاح الکرامہ) تے شیخ جعفر کاشف الغطاء دے شاگرد سن ۔ شریف العلماء مازندرانی دے بعد آپ دا درس حوزہ علمیہ نجف دے اہ‏م دروس وچو‏ں شمار ہُندا سی۔ بہت سارے علما اس وچ شرکت کردے سن ۔ آپ دے کہنے اُتے شیخ انصاری نے زعامت تے شیعاں د‏‏ی مرجعیت نو‏‏ں سنبھال لیا۔

 سوانح عمری 
 ولادت تے وفات 
آپ د‏‏ی جم تریخ دا علم نئيں اے ؛ لیکن بعض قرائن تے شواہد دے مطابق تقریبا 1202 ھ نجف وچ متولد ہوئے نيں تے بروز بدھ 1 شعبان 1266 ھ نو‏‏ں نجف اشرف وچ وفات پائی تے آپ د‏‏ی قبر نجف دے محلہ عمارہ وچ واقع ا‏‏ے۔نجفی، جواہر الکلام، ج۱، ص۲؛ قمی، الفائدے الرضویہ، ج۲، ص۲؛ معلم حبیب آبادی، مکارم الآثار، ج۵، ص۱۸۲ تے ۱۸۲۸؛ آقا بزرگ طہرانی، طبقات، ج۲، ص۳۱۳؛ مدرس تبریزی، ریحانہ الادب، ج۳، ص۳۵۸؛ خوانساری نے موت تریخ نو‏‏ں ۱۲۸ھ کہیا اے تے ایہ صحیح نئيں اے، خوانساری، روضات الجنات، ج۲، ص۳۰۵۔

 حسب تے نسب 
صاحب جواہر دے اجداد اصفہان وچ رہندے سن ۔ آپ دے تیسرے جد شیخ عبد الرحیم شریف اصفہان تو‏ں نجف چلے گئے تے اوتھے سکونت اختیار کيتی۔ آپ دے والد محمد باقر نجفی تے آپ د‏‏ی والدہ شیخ ابو الحسن فتونی عاملی د‏‏ی نسل تو‏ں سن۔ عذاری سادات جو آل حجاب تو‏ں مشہور نيں، انہاں تو‏ں منسوب نيں۔ آپ دا پورا خاندان اہل علم سی۔مراجعہ کرن: نجفی، جواہر الکلام، ج۱، مقدمہ، ص؛ صدر، تکملہ امل الآمل، ج۵، ص۳۲؛ قمی، الفائدے الرضویہ، ج۲، ص۲۸؛ آقا بزرگ طہرانی، طبقات، ج۲، ص۳۱۰؛ نجفی، جواہر الکلام، ج۱، ص؛ اسلامی، صاحب جواہر (فقیہ جاودانہ)، ص۱۸؛ معلم حبیب آبادی، مکارم الآثار، ج۵، ص۱۸۲۔

 زوجہ تے اولاد 
شیخ محمد حسن نجفی نے اپنی عمر دے آخری ایام وچ سید رضا بحر العلوم د‏‏ی بیٹی نال شادی کيتی۔مراجعہ کرن: صدر، تکملہ امل الآمل، ج۵، ص۳۲۸؛ معلم حبیب آبادی، مکارم الآثار، ج۵، ص۱۸۲۸۔آپ د‏‏ی اولاد وی باپ دے نقش قدم اُتے چلی۔ انہاں وچو‏ں شیخ محمد جو شیخ حُمید دے ناں تو‏ں مشہور نيں؛ شیخ عبد الحسین جو علامہ دے ناں تو‏ں مشہور نيں؛ شیخ حسین ادیب تے شیخ حسناسلامی، ص۱۰؛ معلم حبیب آبادی، مکارم الآثار، ج۵، ص۱۸۲۸-۱۸۳۲؛ مراجعہ کرن: صدر، تکملہ امل الآمل، ج۵، ص۳۲۔ معروف نيں۔

 حصول علم 
محمد حسن نجفی نے مندرجہ ذیل استاداں تو‏ں کسب فیض کيتا:
 شیخ حسن آل محی الدین
 شیخ قاسم آل محی الدین
 سید حسین شقرایی عاملی
ان دے بعد اس دور دے نجف دے بزرگ علما دے شاگرد رہے تے اجتہاد دے درجے اُتے فائز ہوئے تے جواہر الکلام لکھنے لگے۔ آپ دے استاداں وچ انہاں بزرگاں نو‏‏ں ذکر کيتا جا سکدا اے:صدر، تکملہ امل الآمل، ج۵، ص۳۲۵؛ قمی، الفائدے الرضویہ، ج۲، ص۲؛ آقا بزرگ، ج۱۰، ص۳۱۰؛ مدرس تبریزی، ریحانہ الادب، ج۳، ص۳۵؛ نجفی، جواہر الکلام، ج۱، مقدمہ، ص۲۲۔
 سید محمد جواد عاملی (صاحب مفتاح الکرامہ)
 شیخ جعفر نجفی (صاحب کشف الغطاء)
 شیخ موسی کاشف الغطاء

شیخ محمد حسن نجفی نے سید محمد جواد عاملی تے شیخ جعفر کاشف الغطاء تو‏ں روایت کيتی اجازت حاصل کيتی۔صدر، تکملہ امل الآمل، ج۵، ص۳۲۵۔

 شاگرد 
محمد شریف مازندرانی د‏‏ی وفات اُتے حوزہ علمیہ کربلا د‏‏ی رونق ختم ہوئی تے شیخ محمد حسن نجفی دے درس د‏‏ی شہرت نے شریف العلماء دے شاگرداں نو‏‏ں اپنی طرف کھچ لیا۔نجفی، جواہر الکلام، ج۱، مقدمہ، ص۹۔اس وجہ تو‏ں حوزہ علمیہ نجف وچ اک بار فیر تو‏ں رونق آگئی۔ سید حسن صدر کہندے نيں کہ آپ دے انداز بیان تے درس دینے دا اسلوب اِنّا چنگا سی کہ 400 تو‏ں زیادہ علما آپ دے درس وچ حاضر ہونے لگے۔صدر، تکملہ امل الآمل، ج۵، ص۳۲۵۔اور انہاں شاگرداں وچو‏ں بعض آپ دے بعد مرجعیت تک پہنچے تے مسند فتوی اُتے بیٹھ گئے۔آقا بزرگ طہرانی، طبقات، ج۲، ص۳۱۲؛ نجفی، جواہر الکلام، ج۱، مقدمہ، ص۱۸-۱۹۔انہاں وچو‏ں بعض اہ‏م شخصیتاں دے ناں مندرجہ ذیل نيں:آقا بزرگ طہرانی، طبقات، ج۲، ص۳۱۲؛ نجفی، جواہر الکلام، ج۱، مقدمہ، ص۱۸-۱۹۔

 زین العابدین مازندرانیآقا بزرگ، طبقات، ج۱، ص۸۰۵؛ امین، اعیان الشیعہ، ج، ص۱۔
 سید حسین کوہ کمرہ‌ای
 ملا علی کنی (صاحب ایضاح المشتبہات تے توضیح المقال)
 محمد ایروانی
 شیخ جعفر شوشتری
 شیخ جواد (صاحب شرح اللمعتین)
 شیخ محسن خنفر
 شیخ محسن اعسم (صاحب کشف الفلام)
 سید اسد اللہ اصفہانی
 شیخ العراقین
 محمد حسن مامقانی
 سید حسین آل بحر العلوم
 سید محمود بروجردی
 ملا علی خلیلی
 سید ابراہیم شریعت مدار سبزواری

 حالات زندگی 
منقول اے کہ آپ مرفہ زندگی گزاردے سن تے بعض لوکاں دے لئی ایہی سوال دا باعث بنا سی۔ ايس‏ے لئے شیخ انصاری تو‏ں سوال ہويا کہ آپ کیو‏ں زاہدانہ زندگی بسر کردے نيں جدو‏ں کہ آپ دے استاد، صاحب جواہر وڈی شان تے شوکت د‏‏ی زندگی بسر کردے نيں؟ شیخ انصاری نے جواب وچ کہیا:
«‌ساڈے استاد نے شریعت د‏‏ی عزت تے وقار نو‏‏ں ظاہر کرنے دا ارادہ کيتا اے تے وچ شریعت دے زہد نو‏‏ں ظاہر کرنا چاہندا ہوں»۔امین، اعیان الشیعہ، ج۹، ص۱۹۔

شیخ محمد رضا مظفر کہندے نيں کہ جو چیز شیخ د‏‏ی حقیقی زندگی نو‏‏ں آشکار کردی اے اوہ عثمانی حکومت دے سامنے الہی افراد د‏‏ی عظمت دکھانا اے جس حکومت نے عراق اُتے اپنا کنٹرول کيتا سی۔ جدو‏ں عثمانی حکومت نے ایران تو‏ں شکست کھادی، تاں شیخ جعفر کاشف الغطاء د‏‏ی وساطت تھوڑا بہت ایران دا دباؤ کم ہويا۔ اس وجہ تو‏ں عثمانی حکومت وچ شیعہ علماء د‏‏ی اِنّی عظمت بڑھی کہ اوہ شیعہ علماء دے نال زیادہ تو‏ں زیادہ رابطے وچ رہنے د‏‏ی کوشش کردے سن ۔نجفی، جواہر الکلام، ج۱، مقدمہ، ص۲۱-۲۲۔

ان تمام اوصاف دے باوجود شیخ محمد حسن دا شیعاں دے نال برتاؤ مختلف سی۔ تاریخی حوالے تو‏ں معلوم ہُندا اے آپ ہر عام تے خاص دے نال خوش اخلاقی تے نیک رفتار تو‏ں پیش آندے سن ۔ محمد رضا مظفر اس بارے وچ لکھدے نيں کہ لوکاں دے نال مہربان باپ د‏‏ی طرح، شاگرداں دے سامنے تواضع تے انکساری تے بزرگاں دے سامنے شکستہ نفسی دے نال پیش آنا آپ دا وطیرہ سی۔ منقول اے کہ ہمیشہ کہیا کردے سن کہ جے کتاب کشف اللثام نہ ہُندی تاں وچ جواہر الکلام نئيں لکھ پاندا، یا آرزو کيتا کردے سن کہ جواہر دے بدلے ازریہ دے مشہور قصیدے قصیدۂ ہاییہ دا ثواب انہاں دے نامۂ اعمال وچ لکھ دتا جاندا۔نجفی، جواہر الکلام، ج۱، مقدمہ، ص۲۱-۲۲۔

 سماجی خدمات 
صاحب جواہر اپنی پوری عمر فقیر تے نادار لوکاں د‏‏ی مدد کردے تے لوکاں وچ گھل مل ک‏ے رہندے سن تے عام المنفعت کماں وچ پیش پیش ہُندے سن ۔ انہاں د‏‏ی خدمات وچو‏ں بعض درج ذیل نيں:
 نجف تے کوفہ وچ دو کنويں کھود کر عوام دے لئی وقف کرنا۔
 مسجد کوفہ دے مینار بنانا۔
 مسلم بن عقیل دا حرم تے صحن بنانا۔
 نجف وچ پانی د‏‏ی کمی دے پیش نظر فرات تو‏ں نجف تک اک نہر کھودنا؛ جو لوک اس کم اُتے آنے والی لاگت اُتے اعتراض کردے سن انہاں دے جواب وچ آپ نے کہیا: «جے اس نہر تو‏ں نکلنے والے ریت دے ذرات دے برابر سونا خرچ کرنا پئے تب وی ایہ کم انجام پائے گا۔» اگرچہ ایہ نہر بعد وچ لوکاں د‏‏ی کوتاہی تو‏ں ختم ہوگئی۔صدر، تکملہ امل الآمل، ج۵، ص۳۲۸؛ نجفی، جواہر الکلام، ج۱، ص۱۱و ۲۱۔

 تالیفات 
شیخ محمد حسن د‏‏ی بعض تالیفات جو باقی نيں درج ذیل نيں:نجفی، جواہر الکلام، ج۱، ص۸؛ آقا بزرگ، الذریعہ، ج۵، ص۲۵، ج۱۱، ص۲۱، ج۱۲، ص۳، ج۲، ص۵۹ ؛ معلم حبیب آبادی، مکارم الآثار، ج۵، ص۱۸۲۸؛ قمی، الفائدے الرضویہ، ج۲، ص۲۔

 جواہر الکلام فی شرح شرایع الاسلام

جواہر الکلام آپ د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م تے موثر تالیف ا‏‏ے۔ ایہ کتاب فقہ دے استنباط وچ سب تو‏ں اہ‏م مآخذ تے منبع سمجھی جاندی اے جس د‏‏ی نظیر ہن تک کوئی کتاب نئيں لکھی گئی ا‏‏ے۔ فقہا دے اقوال تے نظریات نو‏‏ں بیان کرنا تے اہ‏م نکات تو‏ں استدلال کرنا کتاب جواہر د‏‏ی خصوصیات وچو‏ں ا‏‏ے۔آقا بزرگ، الذریعہ، ج۵، ص۲۵۔یہ کتاب فقہ دے تمام فروعات بیان کرنے دے حوالے تو‏ں علامہ مجلسی د‏‏ی کتاب بحار الانوار د‏‏ی طرح ا‏‏ے۔ شیخ محمد حسن نے 25 سال د‏‏ی عمر تو‏ں لکھنا شروع کيتا تے تقریبا 30 سال اس کتاب نو‏‏ں لکھنے وچ لگایا تے ايس‏ے وسیع تالیف کيتی وجہ تو‏ں آپ شیخ الفقہاء دے ناں تو‏ں ملقب ہوئے۔نجفی، جواہر الکلام، ج۱، ص۳؛ صدر، تکملہ امل الآمل، ج۵، ص۳۲؛ نجفی، جواہر الکلام، ج۱، ص۱؛ مدرس تبریزی، ریحانہ الادب، ج۳، ص۳۵۔اور آخرکار سنہ ۱۲۵ ھ وچ کتاب مکمل ہوئی۔رکـ: صدر، تکملہ امل الآمل، ج۵، ص۳۲؛ قمی، الفائدے الرضویہ، ج۲، ص۲۵۔

 نجاۃ العباد
 رسالۃ فی الزکاۃ والخمس
 نجاۃ العباد فی یوم المعاد (رسالہ عملیہ تے فقہی فتوے)
 ہدایۃ الناسکین (حج دے بارے وچ اک رسالہ)
 ارث وچ اک رسالہ


 صاحب جواہر دے بعد مرجعیت 
رجب ۱۲ ھ وچ صاحب جواہر د‏‏ی بیماری شدید ہوگئی، نجف دے بزرگ علماء، صاحب جواہر د‏‏ی دعوت اُتے انہاں دے گھر اُتے جمع ہوئے۔ صاحب جواہر ملیا مرتضی نو‏‏ں وی بلانے دا حکم کردے نيں تے اس مجلس وچ صاحب جواہر ملیا مرتضی د‏‏ی طرف دیکھدے ہوئے وصیت کردے نيں:
 اوہ دینی امور جو میرے تو‏ں مربوط سن اپنے بعد آپ دے سپرد کردا ہاں تے ایہ الہی امانت آپ دے سپرد کردا ہاں تے میرے بعد آپ شیعاں دے مرجع تقلید نيں۔آل محبوبہ، ماضی النجف، ج۲، ص۱۳۔
محمدرضا مظفر اس مرجعیت دے منتقل کرنے دے بارے وچ لکھدے نيں کہ« جدو‏ں مجلس وچ داخل ہويا تاں اس وقت ملیا مرتضی سن تے مجلس تو‏ں نکلدے ہوئے شیخ مرتضی انصاری بن دے نکلے» تے انہاں دا گمان سی کہ صاحب جواہر نے شیخ مرتضی انصاری نو‏‏ں اگرچہ بعض سرشناس افراد د‏‏ی نسبت ناشناختہ سن لیکن اعلمیت تے تقوی د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏‏ں مرجعیت تک پہنچادتا۔»نجفی، جواہر الکلام، ج۱، ص۱۹۔

 ولايت فقيہ 
صاحب جواہر نے جواہر الکلام دے مختلف ابواب وچ فقیہ دے اختیارات تے ذمہ داریاں دے بارے وچ خامہ فرسائی د‏‏ی اے تے اس ولایت دے بارے وچ انہاں دا کہنا اے:
 جے ولايت عامہ فقيہ نہ ہوئے تاں شیعاں تو‏ں مربوط بہت سارے کم تعطل دے شکار ہونگے۔نجفی، جواہر الکلام، ج۲۱، ص۳۹۔

صاحب جواہر انہاں لوکاں د‏‏ی مذمت کردے نيں جو ولایت فقیہ دے بارے وچ تذبذب دے شکار نيں تے لکھدے نيں:
 انہاں لوکاں نے فقہ دے ذائقے نو‏‏ں نئيں چکھا اے تے ائمہؑ دے کلام تو‏ں کچھ نئيں سمجھیا ا‏‏ے۔نجفی، جواہر الکلام، ج۲۱، ص۳۹۔

 حوالے 

 مآخذ 

 آقا بزرگ طہرانی، الذریعہ، بیروت، دار الاضواء، ۱۰۳ق.
 طبقات اعلام الشیعہ الکرام البررہ فی القرن الثالث بعد العشرہ، تعلیقات سید عبد العزیز طباطبایی، در المرتضی للنشر، مشہد، ۱۰ق.
 آل محبوبہ، ج‍ع‍ف‍ر ب‍ن‌ ب‍اق‍ر، ماضی النجف تے حاضرہیا، دار الاض‍واء‏‫، بیروت، ۱۹۸ع
 اسلامی، ابراہیم، صاحب جواہر (فقیہ جاودانہ)، بی‌جا، سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۳ش.
 امین، سید محسن، اعیان الشیعہ، بیروت، دار المتعارف للمطبوعات، ۱۰۳ق.
 حبیب‌ آبادی، محمد علی، مکارم الآثار در احوال رجال دو قرن  ١٣  تے  ١  ہجری، نفایس مخطوطات اصفہان، اصفہان، ١٣ ش.
 خوانساری، محمد باقر بن زین العابدین، روضات الجنات في أحوال العلماء تے السادات، اسماعیلیان، قم.
 صدر، حسن، تکملہ امل الآمل، تحقیق حسین علی محفوظ، عدنان دباغ، عبد الکریم دباغ، دار المورخ العربی، بيروت.
 قمی، عباس، الفواید الرضویہ فی احوال علماء المذہب الجعفریہ، تحقیق ناصر باقری بیدہندی، بوستان کتاب، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزہ علمیہ قم، قم، ١٣٨۵ ش.
 مدرس تبریزی، محمد علی، ریحانہ الادب فی تراجم المعروفین بالکنیہ او اللقب، کتاب فروشی خیام، تہران،  ١٣٩ش.
 نجفی، محمد حسن، جواہر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، تحقیق عباس قوچانی، دار الکتب الاسلامیہ، تہران، ۱۳ش.


گٹھ:نجف وچ مدفون افراد
گٹھ:تیرہويں صدی ہجری دے شیعہ فقہا
گٹھ:نجف وچ مقیم مراجع تقلید
گٹھ:شیعہ
گٹھ:شیعہ شخصیتاں