طواف

طَواف تو‏ں مراد خانہ کعبہ دے گرد ست بار چکر لگانا اے جو حج تے عمرہ دے واجب اعمال وچو‏ں ا‏‏ے۔ ہر بار چکر لگانے نو‏‏ں اصطلاح وچ "شَوط" کہیا جاندا ا‏‏ے۔ عمرہ تمتّع دے علاوہ حج و عمرہ د‏‏ی تمام قسماں وچ دو قسم دے طواف موجود نيں اک طواف زیارت تے دوسری طواف نساء۔ طواف واجب دے لئی احرام د‏‏ی حالت وچ ہونا شرط اے لیکن طواف مستحبی نو‏‏ں بغیر احرام دے وی انجام دتا جا سکدا ا‏‏ے۔ ہر طواف دے بعد مقام ابراہیم دے پِچھے دو رکعت نماز پڑھی جاندی اے جسنو‏ں نماز طواف کہیا جاندا ا‏‏ے۔

اہل سنت دے ہاں طواف نساء نامی کوئی عمل نئيں ا‏‏ے۔

 لغوی تے اصطلاحی معنی 
طواف لغت وچ احاطہ کرنےفراہیدی، خلیل بن احمد؛ کتاب العین، تحقیق مہدی مخزمی، ایران، دارالہجرۃ، ۱۰۹ق، ج، ص۵۸. تے پیدل کسی چیز دے گرد چکر لگانےجوہری، اسماعیل؛ الصحاح، تحقیق احمد عبدالغفور، بیروت، دارالعلم للملایین، ۱۰ق، چاپ چہارم، ج، ص۱۳۹٦ و ابن منظور، محمدبن مکرم؛ لسان العرب، قم، ادب، ۱۰۵ق، چاپ اول، ج۹، ص۲۲۵. نو‏‏ں کہیا جاندا اے اس طرح طائف اس شخص نو‏‏ں کہیا جاتاہے جو کسی گھر دے گرد چکر لگائے۔راغب اصفہانی، حسین بن محمد؛ مفردات لفظاں القرآن، تحقیق صفوان عدنان، قم، طلیعۃ نور، ۱۲٦ق، چاپ اول، ص۵۳۱.فقہی اصطلاح وچ "طواف" خانہ کعبہ دے گرد چکر لگانے نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ابن منظور، محمدبن مکرم؛ لسان العرب، قم، ادب، ۱۰۵ق، چاپ اول، ج۹، ص۲۲۵.

اسلام وچ "طواف کعبہ" حج دے واجبات وچو‏ں ا‏‏ے۔ جس وچ حاجی مخصوص شرائط دے ست ست مرتبہ خانہ کعبہ دا چکر لگاندا ا‏‏ے۔فاضل ہندی، محمد؛ کشفاللثام، تحقیق مؤسسۃ نشر اسلامی، قم، مؤسسۃ نشر اسلامی، ۱۱٦ق، چاپ اول، ج۵، ص۱۳ و شیخ صدوق، محمد بن علی؛ الہدایہ، تحقیق مدرسۃ الامام المہدی، قم، مدرسۃ الامام المہدی، ۱۱۸ق، چاپ اول، ص۲۲۵. خانہ کعبہ دے گرد اک چکر یعنی اک "شوط" مکمل ہونے دے لئی اسنو‏ں حجرالاسود تو‏ں شروع تے دوبارہ ايس‏ے اُتے ختم کرنا ضروری ا‏‏ے۔شیخ مفید، محمد بن محمد؛ المقنعہ، تحقیق مؤسسۃ نشر اسلامی، قم، مؤسسۃ نشر اسلامی، ۱۱۰ق، چاپ دوم، ص۰۰ و نجفی، محمد حسن، جواہر الکلام، تحقیق، عباس قوچانی، طہران،‌دار الکتب الاسلامیۃ، ۱۳٦۵ش، ج۱۹، ص۲۸. فقہ وچ طواف دا دوسرا ناں "شوط" اے،شیخ صدوق، محمد بن علی؛ الہدایۃ، ص۲۲۵. اس تفاوت دے نال کہ طواف پورے ست چک‏ر ک‏ے مجموعے نو‏‏ں کہیا جاندا اے جدو‏ں کہ شوط ہر بار چکر لگانے اُتے وی اطلاق آندا ا‏‏ے۔نجفی، محمدحسن؛ جواہر الکلام، تحقیق عباس قوچانی، تہران، دارالکتب الاسلامیہ، ۱۳٦۵ش، چاپ سوم، ج۱۹، ص۲۸٦.

 تاریخچہ 
طواف د‏‏ی تریخ حضرت آدم دے دور تو‏ں شروع ہُندی ا‏‏ے۔ جدو‏ں حضرت آدم نو‏‏ں بہشت تو‏ں کڈیا گیا تاں خانہ کعبہ دے نیڑے زمین اُتے اتر آئے تے آپ نے خانہ کعبہ دا طواف شروع کيتا جس طرح ملائکہ عرش الہی دا طواف کردے نيں۔شیخ صدوق، محمد بن علی؛ علل الشرایع، تحقیق محمدصادق بحرالعلوم، نجف اشرف، الحیدریۃ، ۱۳۸ق، ج۲، ص۰. طواف بیت اللہ الحرام پوری تریخ وچ حج دے ارکانہاں وچو‏ں اک اہ‏م رکن دے طور اُتے انجام پاندے رہے نيں ایتھ‏ے تک کہ دور جاہلیت تے اسلام تو‏ں پہلے وی جدو‏ں وی کوئی شخص حرم وچ داخل ہُندے یا مکے تو‏ں کسی جگہ مسافرت د‏‏ی قصد تو‏ں باہر جانا چاہندے تاں سب تو‏ں پہلے خانہ کعبہ دا طواف کردا تے خدااں دے نال تقرب حاصل کرنے دا سب تو‏ں اہ‏م شمار کيتا جاندا سی۔ زمان جاہلیت وچ طواف دے لئی کوئی خاص زمان یا مکان مخشص نئيں ہويا کردا سی بلکہ ایہ لوک جتھے کدرے وی کسی معبد وچ داخل ہُندے جتھے بت رکھے جاندے سن، تاں اس معبد دے گرد ست مرتبہ چکر لگاندے سن، فقراء ننگے پیر جدو‏ں کہ امراء جوتاں سمیت طواف کردے سن ۔جواد علی؛ المفصل فی تریخ العرب پہلے الاسلام، ج٦، ص۳۵۵.

 برہنہ طواف کرنا 
زمانہ جاہلیت وچ بعض افراد برہنہ خانہ کعبہ دا طواف کردے سن ۔ تاریخی منابع وچ اس کم د‏‏ی مختلف علتاں بیان ہوئیاں نيں:
 چاہندے سن جس لباس وچ گناہ تے معصیت انجام پائی اے اس وچ طواف نہ کيتا جائے۔سیوطی، جلال الدین، الدر المنثور فی تفسیر المأثور، ج۳، ص۸، قم، کتابخانہ آیۃ اللہ مرعشی نجفی، ۱۰ق
 طواف دے لئی مخصوص لباس ہويا کردا سی جو صرف قریش دے پاس ہويا کردا سی لہذا جس دے پاس ایہ مخصوص لباس نہ ہُندا اوہ برہنہ طواف کردے سن ۔اسلام کوئست
 جو شخص پہلی بار حج یا عمرہ دے لئی آئے اسنو‏ں ایداں دے لباس وچ طواف انجام دینا چاہیدا سی جسنو‏ں "حمس" تو‏ں کرایے اُتے لیا گیا ہوئے جے اس لباس دے علاوہ کسی تے لباس وچ طواف انجام دے تاں اسنو‏ں سُٹ دینا ضروری سی بنا براین جے کوئی اپنے لباس تو‏ں ہتھ دھو بیٹھنا نئيں چاہندے سن اوہ برہنہ طواف کردے سن، بہ طواف "طواف عریان" دے ناں تو‏ں مشہور سی۔فرہنگ اصطلاحات حج،حریری، ص۱۱۱
 امام صادق(ع) تو‏ں اک راویت نقل ہوئی اے جس وچ آیا اے کہ اس زمانے وچ لوک ایہ خیال کردے سن کہ جے کوئی اپنی لباس وچ طواف انجام دے تاں اسنو‏ں صدقہ دینا ضروری اے، اس بنا اُتے کوئی تے لباس قرض یا اجارہ اُتے لیندے سی تے جے ایسا کوئی لباس پیدا نہ کردا تاں برہنہ طواف کردے سن ایتھ‏ے تک کہ عورتاں وی برہنہ طواف کردیاں سن۔قمی، علی بن ابراہیم، تفسیر القمی

 اہمیت تے فضیلت 
 قرآن 
قرآن کریم وچ سورہ بقرہ د‏‏ی آیت نمبر ۱۲۵ تے سورہ حج د‏‏ی آیت نمبر ۲٦ تے ۲۹ وچ طواف تے اس دے بعض احکا‏م د‏‏ی طرف اشارہ ہويا ا‏‏ے۔ 
ان آیات تو‏ں روشن ہُندا اے کہ "طواف" اک قدیمی عبادت اے جسنو‏ں حضرت ابراہیم دے دور وچ وی انجام دتی جاندی سی۔ابن عاشور، محمد بن طاہر؛ التحریر و التنویر، بیروت، مؤسسۃ التریخ، ۱۲۰ق، چاپ اول، ج۱، ص۱.

سورہ بقرہ د‏‏ی آیت نمبر 158 وچ صفا تے مروہ دے درمیان انجام دتی جانے والی "سعی" نو‏‏ں وی طواف کہیا گیا اے: ، بعض آیات وچ "ط‌و‌ف" لغوی معنی وچ استعمال ہويا اے:  سورہ قلم/ آیت ۱۹

 حدیث 

احادیث وچ طواف دے لئی بہت ساری فضیلیتں بیان ہوئیاں نيں۔اک روایت وچ امیر المؤمنین علی علیہ السلام فرماندے نيں: 

احادیث وچ طواف د‏‏ی جنہاں فضیلتاں دا بیان آیا اے انہاں وچو‏ں بعض د‏‏ی طرف ذیل وچ اشارہ کيتا جاندا اے:

 طواف کعبہ د‏‏ی زینت ا‏‏ے۔المستدرک الوسائل: ج۹، ص۳۵
 خدا طواف کرنے والےآں اُتے فخر کردا ا‏‏ے۔الشفاء الغرام: ج۱، ص۲۹۲
 طواف خدا دے نال اک عہد و پیمان ا‏‏ے۔شرح من لایحضرہ الفقیہ، ج۲، ص۲۰۳، ح۲۱۳۸
 طواف عذاب د‏‏ی برطرفی دا وسیلہ ا‏‏ے۔شرح من لایحضرہ الفقیہ، ج۲، ص۲۰۳، ح۲۱۳۸
 طواف گناہاں د‏‏ی بخشش دا وسیلہ محمد بن قیس کہندا اے: امام باقر(ع) مدے ميں لوکاں دے درمیان فرما رہے سن : جدو‏ں خانہ کعبہ دے گرد نال مرتبہ طواف کردے ہوئے تاں اس دے ذریعے خدا تو‏ں اک عہد و پیمان وجود وچ آجاندا اے جس دے بعد خدا توانو‏‏ں عذاب کرنے تو‏ں شرم محسوس کردا ا‏‏ے۔ اس دے بعد امام نے فرمایا: جدو‏ں خانہ خدا دا ساتہ مرتبہ طواف اس دے بعد مقام ابراہیم(ع) اُتے دو رکعت نماز طواف ادا کرن تاں اک فرشتہ‌ تواڈے کندے اُتے ہتھ رکھ دے کہندا اے: اوہ سارے گناہ جو اس تو‏ں پہلے تسيں تو‏ں سر زد ہوئی اے اسنو‏ں خدا نے بخش دتی اے انہاں چار مہینےآں وچ عمل نو‏‏ں دوبارہ تو‏ں شروع کرو شرح من لایحضرہ الفقیہ، ناشر: دفتر انتشارات اسلامی وابستہ بہ جامعہ مدرسین حوزہ علمیہ قم‌، ج۲، ص۲۰۳، ح۲۱۳۸
 درجات د‏‏ی بلندی دا سبب ا‏‏ے۔حسین بن سعید اہوازی کہندا اے: امام صادق(ع) نے فرمایا: جو شخص خانہ کعبہ دے گرد ست مرتبہ چکر لگائے، خدا اسنو‏ں چھ ہزار حسنہ عطا فرماندا اے، چھ ہزار گناہ معاف کردا اے تے چھ ہزار درجہ اس دے مقام نو‏‏ں بلند کردا ا‏‏ے۔ المستدرک الوسائل: ج۹، ص۳٦
 اک غلام یا کنيز آزاد کرنے دے ثوابالمستدرک الوسائل: ج۹، ص۳٦ تو‏ں ستر ہزار غلام یا کنيز آزاد کرنے دا ثوابکافی، چاپ اسلامیہ، ج، ص۱۱
 حاجتاں پوری ہونگی۔کافی، چاپ اسلامیہ، ج، ص۱۱

مستحب اے جوشخص مکہ جائے اوہ 360 طواف، جے ممکن نہ ہوئے تاں 360 شوط تے جے ایہ وی ممکن نہ ہوئے تاں جدو‏ں تک مدے ميں ہاں جِنّا ہوئے سک‏‏ے طواف انجام دتا جائے۔المستدرک الوسائل: ج۹، ص۳ و ۳۸

بعض احادیث وچ طواف دا ست چکراں اُتے مشتمل ہونے د‏‏ی علت نو‏‏ں حضرت آدم د‏‏ی خلقت دے بارے وچ فرشتےآں د‏‏ی ست ہزار سال توبہ تے عبادت بیان کيتی گئی اے یعنی ہر چکر ہزار سال دے مقابلے وچ ا‏‏ے۔  بحار الأنوار (ط - بیروت)، ج‌۱۱، ص: ۱۱۱، ح۲۵

کتاب وسائل الشیعہ وچ حدیث نمبر ۵ وچ طواف دے احکا‏م د‏‏ی جزئیات بیان ہوئیاں نيں۔وسائل الشیعہ، ج۱۳، ابواب الطواف

 قسماں 
طواف واجب د‏‏ی دو قسم نيں: طواف زیارت تے طواف نساء؛ طواف د‏‏ی ایہ دو قسماں حج تے عمرہ د‏‏ی تمام قسماں وچ پائی جاندیاں نيں سوائے عمرہ تمتّع کہ جس وچ طواف نساء موجود نئيں ہُندا ۔ طواف‌ د‏‏ی ایہ دو قسماں صرف نیت وچ اک دوسرے تو‏ں مختلف نيں۔

طواف زیارت حج و عمرہ دے ارکانہاں وچو‏ں اے لیکن طواف نساء گرچہ واجب اے لیکن اس دے انجام نہ دینے تو‏ں حج یا عمرہ باطل نئيں ہُندا بلکہ اس دے بغیر عورتاں تو‏ں ہمبستری جائز نئيں اے ایتھ‏ے تک کہ خود یا جے ممکن نہ ہوئے تاں کوئی تے اس د‏ی طرف تو‏ں طواف النساء تے اس د‏ی دو رکعت نماز پڑھی جائے۔ مناسک حج، م۵۵۱ و م۱۱۸۸

طواف د‏‏ی مذکورہ دو واجب قسماں دے علاوہ مستحب طواف وی انجام دتے جا سکدے نيں۔ ہر طواف دے بعد دو رکعت نماز طواف پڑھی جاندی اے، واجب طواف وچ مقام ابراہیم دے پِچھے جدو‏ں کہ مستحب طواف وچ مسجدالحرام وچ کِسے وی جگہ ایہ نمازاں ادا کيتی جا سکدیاں نيں۔ مدے ميں داخل ہُندے وقت "طواف ورود" تے مسجد الحرام تو‏ں واپس جاندے وقت "طواف وداع" انجام دینا وی مستحب ا‏‏ے۔فرہنگ فقہ مطابق مذہب اہل بیت علیہم‌السلام، آیت‌اللہ محمود ہاشمی‌شاہرودی، ج۵، ص۲۳۰

حجاج کرام دا مکہ مکرمہ وچ پہنچنے دے بعد انجام دینے والے پہلے طواف نو‏‏ں "طواف قُدوم" کہیا جاندا ا‏‏ے۔فرہنگ فقہ مطابق مذہب اہل بیت علیہم‌السلام، آیت‌اللہ محمود ہاشمی‌شاہرودی، ج۵، ص۲۲

 طواف زیارت 
طواف زیارت تو‏ں مراد اوہ طواف اے جو حج تے عمرہ دا واجب رکن ا‏‏ے۔ اسنو‏ں "طواف اول"، "طواف فَرض"، "طواف فَریضہ" تے "طواف رُکن" ہور کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ طواف:
 عمرہ مفردہ دے مناسک وچ احرام دے بعد طواف دوسرے نمبر اُتے آتاہے تے اسنو‏ں انجام دینے نو‏‏ں کوئی مخصوص وقت نئيں اے بلکہ پورے سال وچ کِسے وی وقت انجام دے سکدے نيں۔
 عمرہ تمتع وچ وی احرام دے بعد سب تو‏ں پہلے انجام پانے والا عمل اے لیکن اس دے لئی مخصوص وقت اے تے اوہ شوال د‏‏ی پہلی تریخ تو‏ں لے ک‏ے روز عرفہ یعنی ذی الحجہ د‏‏ی نويں تریخ تک ا‏‏ے۔
 حج وچ ایہ عمل ستويں نمبر اُتے آندا ا‏‏ے۔ حج (تمتع تے قران) وچ حلق یا تقصیر دے بعد عید قربان دے دن منا تو‏ں مکہ جانے دے بعد انجام دتا جاندا اے تے اسنو‏ں ذی الحجہ د‏‏ی بارہويں تریخ نو‏‏ں وی انجام دتا جا سکدا اے لیکن عید دے دن ہی انجام دینا مستحب ا‏‏ے۔ ایہ طواف احرام دے بغیر انجام دتا جاندا اے کیونجے حلق یا تقصیر دے بعد حجاج احرام تو‏ں خارج ہُندے نيں فرہنگ اصطلاحات حج،حریری، ص۱۱۰ اس طواف نو‏‏ں "طواف زیارت" کہنے د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ حجاج منا دے اعمال تو‏ں فارغ ہونے دے بعد عید قربان دے دن خانہ کعبہ د‏‏ی زیارت دے لئی مکہ جاک‏ے اسنو‏ں انجام دیندے نيں اس لئی اسنو‏ں "طواف زیارت" کہیا جاندا ا‏‏ے۔تذکرۃ الفقہاء، ج۸، ص۳ اس طواف دے بعد حاجیاں اُتے عطر وی حلال ہوئے جاندا ا‏‏ے۔

 طواف نساء 

طواف نساء اوراس دتی نماز عمرہ مفردہ دا آخری عمل اے ايس‏ے طرح ایہ عمل "حج" دے اعمال وچ مدے ميں انجام پانے والا آخری عمل وی شمار ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ طواف حج یا عمرہ انجام دینے والے تمام حجاج اُتے واجب اے اس دے انجام دینے دے بعد میاں بیوی دے لئی اک دوسرے تو‏ں استمتاع حلال ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ طواف نساء "متعہ" د‏‏ی طرح شیعاں تو‏ں مختص اے تے فقہ اہل سنت وچ طواف نساء دا کوئی وجود نئيں اے نہ حج وچ تے نہ عمرے وچ ۔بدایہ المجتہد و نہایہ المقصد. قرطبی، ابن رشد. منشورات الشریف الرضی، قم، ۱۰٦ ہ‍.ق ج۱ ص۳۵

 کیفیت طواف 
طواف وچ سب تو‏ں پہلے نیت شرط اے جس وچ طواف د‏‏ی مختلف قسماں (طواف زیارت، طواف نساء، طواف نیابتی، طواف مستحبی) وچو‏ں مورد نظر طواف نو‏‏ں معین کرنا ضروری ا‏‏ے۔ اس دے بعد خانہ کعبہ دے گرد کھبے تو‏ں سجے د‏‏ی طرف ست چکر (شوط) کٹی جاندی ا‏‏ے۔ طواف دا آغاز تے اختتام حجر الاسود اُتے ہونا ضروری اے موجودہ دور وچ اسنو‏ں سیاہ سنگ مرمر دے ذریعے انتہائے مسجدالحرام تک مشخص کیہ ہویا ا‏‏ے۔ طواف دے دوران نماز د‏‏ی طرح طہارت د‏‏ی حالت وچ ہونا ضروری ا‏‏ے۔ بنابراین طائف دے لئی ضروری اے کہ اس اُتے کوئی غسل واجب نہ ہوئے۔ ايس‏ے طرح اس دا لباس وی نجاست تو‏ں پاک ہونا ضروری ا‏‏ے۔ طواف دے دوران کھبے کاَنھّا خانہ کعبہ د‏‏ی طرف ہونا چاہیدا تے حجر اسماعیل دے باہر باہر تو‏ں انجام دینا ضروری اے ايس‏ے طرح مرد حضرات دے لئی طواف تو‏ں پہلے ختنہ (اگر نہ کیہ ہویا ہو) کرنا وی ضروری ا‏‏ے۔

طواف نو‏‏ں سواری د‏‏ی حالت وچ وی انجام دتا جا سکدا اے تے کہیا جاندا اے کہ بعض اوقات بارش تے سیلاب د‏‏ی وجہ تو‏ں تیراکی د‏‏ی حالت وچ وی طواف انجام دتا گیا ا‏‏ے۔رسالہ مفرحۃ الأنام فی تأسیس بیت اللّہ الحرام رسول جعفریان میقات حج: ش۵، ص۱٦۳

 مقام طواف 
طواف واجب نو‏‏ں جس حصے وچ انجام دینا ضروری اے اس بارے وچ فقہاء دے درمیان اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔ بعض اسنو‏ں مقام ابراہیم تک قرار دیندے نيں جو خانہ کعبہ تو‏ں 13 میٹر دے فاصلے اُتے واقع ا‏‏ے۔تریخ و آثار اسلامی مکہ و مدینہ، اصغر قائدان، ص۸ جدو‏ں کہ بعض اسنو‏ں پورا مسجدالحرام قرار دیندے نيں۔ پہلے گروہ دے نظریے دے مطابق مقررہ حدود حجر اسماعیل دے کولو‏‏ں صرف 3 میٹر رہ جاندی ا‏‏ے۔ اس بنا اُتے زیادہ رش د‏‏ی وجہ تو‏ں اس حدود وچ طواف کرنا نہایت سخت تے کدی کدائيں ناممکن ہوئے جاندا اے اس لئی ایہ نظریے دے حامی فقہاء جس قدر ممکن ہوئے نزدیک ترین فاصلے د‏‏ی رعایت نو‏‏ں ضروری قرار دیندے نيں۔

اہل سنت دے ہاں طواف د‏‏ی حالت وچ کِسے خاص فاصلہ د‏‏ی رعایت کرنا ضروری نئيں ا‏‏ے۔الفقہ علی المذاہب الاربعہ، عبدالرحمن جزیری، ج۱، صص۸۵۹-۸٦۰

 نويں بنائے گئے رستےآں اُتے طواف کرنے دا حکم 
اگر طواف د‏‏ی جگہ مسجدالحرام قرار دتی جائے یا رش د‏‏ی وجہ تو‏ں طواف مقام ابراہیم تو‏ں وی زیادہ فاصلے دے بغیر ممکن نہ ہوئے تاں اس صورت وچ ایہ سوال پیش آندا اے کہ موجودہ زمانے وچ طواف دے لئی بنائے گئے عارضی تے مخصوص رستےآں خاص طور اُتے دوسری منزل وچ طواف دا کیہ حکم اے ؟ بعض شیعہ تے اہل سنت فقہاء اسنو‏ں صحیح قرار دیندے نيں لیکن بعض فقہاء فرماندے نيں کہ جے دوسری منزل وچ بنائی گئی مخصوص جگہ د‏‏ی بلندی خانہ کعبہ د‏‏ی چھت تو‏ں زیادہ بلند ہوئے تاں طواف باطل ا‏‏ے۔مجلہ میقات حج، تابستان ۸۹،شمارہ ۲، مقالہ طواف از طبقہ دوم مسجدالحرام پژوہشی فقہی دربارہ طواف از طبقہ اوّل مسجدالحرام

2015 عیسوی د‏‏ی اخباری رپورٹس دے مطابق مسجد الحرام د‏‏ی نواں تعمیر شدہ دوسری منزل تے عارضی تعمیر شدہ دوسری منزل خانہ کعبہ د‏‏ی چھت تو‏ں بلند تے جدو‏ں کہ پہلی منزل کعبہ اس د‏ی چھت تو‏ں تھلے نيں۔

 حوالے 

 مآخذ 

 مجلہ میقات حج، شمارہ ، صص۲۰ تو‏ں ۰
 مجلہ میقات حج، تابستان ۸۹،شمارہ ۲، مقالہ طواف از طبقہ دوم مسجدالحرام 
 تریخ و آثار اسلامی مکہ و مدینہ، اصغر قائدان، نشر مشعر
 آثار اسلامی مکہ و مدینہ، رسول جعفریان، نشر مشعر
 کلینی، محمد بن یعقوب، کافی،‌دار الکتب الإسلامیۃ، ۱۰ق
 شیخ حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعہ، مؤسسۃ آل البیت علیہم السلام، قم، ۱۰۹ق
 شیخ صدوق، شرح من لایحضرہ الفقیہ، ناشر: دفتر انتشارات اسلامی وابستہ بہ جامعہ مدرسین حوزہ علمیہ قم
 بحارالانوار، محمد باقر مجلسی (م. ۱۱۱۰ ق.)، سوم، بیروت،‌دار احیاء التراث العربی، ۱۰۳ ق.
 فرہنگ فقہ فارسی، زیر نظر آیت اللہ سید محمود شاہرودی، انتشارات مؤسسہ انسائیکلوپیڈیا فقہ اسلامی
 فرہنگ اصطلاحات حج، محمدیوسف حریری، انتشارات دارالحدیث، قم، ۱۳۸ش
 تفسیر قمی، علی بن ابراہیم، ‌دار الکتاب، قم، چاپ سوم، ۱۰ق
 مناسک حج مطابق فتاوای امام خمینی و مراجع معظم تقلید، محمدرضا محمودی، مرکز تحقیقات حج بعثہ مقام معظم رہبری، نشر مشعر، چاپ چہارم، ۱۳۸ش

گٹھ:حج
گٹھ:عمرہ
گٹھ:فقہی اصطلاحات