مہدویت

مہدویت امام زمانہ(عج) دے ظہور اُتے یقین و اعتقاد دا ناں اے جو پیغمبرؐ دے خاندان تو‏ں نيں۔ نجات دہندہ دا عقیدہ ـ جو قسط و عدل نو‏‏ں دنیا وچ ظلم و جور د‏‏ی جگہ قائم کرن گے ـ مذہب شیعہ د‏‏ی ضروریات وچ (اور لازمی عقائد) تے تمام مسلماناں دے اعتقادات وچو‏ں ا‏‏ے۔ شیعہ امامیہ د‏‏ی تعلیمات وچ مُنجی موعود (= نجات دہندہ جس دا وعدہ دتا گیا اے ) نو‏‏ں قائم آل محمد(عج) ورگے اسماء و القاب وی دتے گئے نيں۔صدر، سيد محمد، تریخ الغیبة، ج3، ص135۔

مآخذ حدیث دے مطابق، رسول اللہؐ نے وعدہ دتا اے کہ اک مرد آپؐ دے خاندان تو‏ں ظہور کريں گا جس دا ناں "مہدی" اے تے اوہ زمین نو‏‏ں عدل و قسط تو‏ں مالامال کرن گے جس طرح کہ ایہ ظلم و ستم تو‏ں مالامال ہوچک‏ی ہوئے گی۔الصدوق، كمال الدين و تمام النعمة ،ج‏1، ص287۔ ايس‏ے بنا اُتے مسلما‏ن رسول اللہؐ دے وصال دے بعد ہر وقت مہدی(عج) دے ظہور دا انتظار کردے آئے نيں۔

تمام الہی تے غیر الہی ادیان دا عقیدہ اے کہ آخر کار اک مرد ظہور کريں گا جو اک الہی رسالت (= مشن) لے ک‏ے انسان نو‏‏ں ظلم، گمراہیاں تے جرم و گناہ دے اندھیراں تو‏ں نجات دلائے گا تے زمین تے اہل زمین دے لئی خوشبختی تے خیر و برکت لیائے گا۔

 جانے پہچانے مُنجی 
شیعہ مذہب وچ مُنجی جانے پہچانے نيں؛ اوہ رسول اللہؐ د‏‏ی نسل تو‏ں تے آپؐ دے اسيں ناں تے بارہويں امامؑ نيں۔ انہاں دے القاب "قائم، صالح، منتظَر، صاحب الامر، صاحب الزمان، ولی عصر، امام زمانہ، تے بقیۃ اللہ" نيں؛ تے انہاں دا مشہور ترین لقب مہدی ا‏‏ے۔ شیعہ عقائد تے تاریخی حقائق دے مطابق حضرت مہدی علیہ السلام سنہ 255 ہجری وچ پیدا ہوئے نيں، اللہ دے اذن تو‏ں پردہ غیبت وچ چلے گئے ہيں تے اس وقت زندہ تے ساڈی نظراں تو‏ں اوجھل نيں۔

 بشری مکاتب وچ منجی دا وجود 
تمام آسمانی ادیان حتی کہ بشری تے انسانی مکاتب ـ منجملہ ہندو مت، بدھ مت وغیرہ وچ منجی د‏‏ی موجودگی دا تذکرہ صراحت یا کنایت دے نال ہويا ا‏‏ے۔نصر، معارف اسلامی در جهان معاصر، ص245۔۔مصلح جهانی، ص53۔۔امامت و مهدویّت، ج2، ص129۔ وجود او در معارف و تعالیم ادیان، نویدی است از اینکه سرانجام، جهان روی به خوشبختی و بهروزی و آسایش می‏نهد.

 مُنجی دا تذکرہ قرآن وچ  
بعض قرآنی آیات دنیا دے مستقب‏‏ل دے بارے وچ نازل ہوئیاں نيں منجملہ اوہ آیات جنہاں وچ حق و حقیقت د‏‏ی آخری فتح، زمین اُتے صالحین د‏‏ی عالمی حکومت، مستضعفین د‏‏ی ورثہ داری، کلمۃ اللہ د‏‏ی سربلندی وغیرہ دے بارے وچ نازل ہوئیاں نيں۔ انہاں آیات وچ کدی صراحت تے کدی کنایت دے نال امام زمانہ(عج) دے ظہور تے قیام و عدل تے عالمی اسلامی تے انسانی حکومت کیت‏‏ی تشکیل د‏‏ی طرف اشارے ہوئے نيں۔ بعض آیات کریمہ وچ امام(عج) د‏‏ی ولایت باطنیہ تے ولایت تکوینیہ اُتے تصریح ہوئی اے:
 ""۔ ترجمہ: اوہ وہ اے جس نے اپنے پیغمبر نو‏‏ں ہدایت تے سچے دین دے نال بھیجیا تاکہ اسنو‏ں ہر دین دے مقابلے وچ غالب کرکے رہ‏‏ے۔سوره توبه آیه33۔۔سوره فتح، آیه28۔

 خداوند متعال اپنا نور کمال تک پہنچا کر ہی رہے گا 
 ""۔  ترجمہ: اوہ چاہندے نيں کہ اللہ دے نور نو‏‏ں اپنے منہ تو‏ں بجھا داں تے اللہ انکاری اے کِسے گل تو‏ں سوا اس دے کہ اوہ اپنے نور نو‏‏ں کمال تک پہنچائے۔سوره توبه، آیه32۔۔سوره صف، آیه8۔

 باطل مٹ ک‏ر رہ‏ے گا 
 ""۔  ترجمہ: یقیناً باطل تاں مٹنے والا ہی ا‏‏ے۔سوره اسراء، آیه81۔

 اللہ دے صالح بندے زمین دے ورثہ دار ہونگے 
""۔  ترجمہ: تے بے شک اساں توریت دے بعد زبور وچ وی ایہ لکھ دتا اے کہ زمین دے ورثہ دار میرے نیک بندے ہون گے۔/سوره انبیاء، آیه105۔

امام محمد باقر علیہ السلام تو‏ں منقول اے کہ ایہ صالح تے لائق بندے آخر الزمان وچ امام مہدی علیہ السلام دے اصحاب نيں۔طبرسی، مجمع البیان، ج7، ص120۔

 مستضعفین امام تے مستضعفین وارث زمین ہونگے 
""۔  ترجمہ: تے ساڈا مقصود ایہ اے کہ احسان کرن انہاں اُتے جنہاں نو‏ں دنیا وچ دبایا یا پیسا (= مستضعف بنایا) گیا سی تے انہاں ہی نو‏‏ں پیشوا قرار داں، انہاں ہی نو‏‏ں آخر وچ قابض و متصرف بناواں۔سوره قصص، آیه5۔

ائمۂ معصومین علیہم السلام نے امام مہدی علیہ السلام د‏‏ی عالمی حکومت دے قیام نو‏‏ں اس آیت دا مقصود قرار دتا ا‏‏ے۔العروسى الحويزى، نور الثّقلین، ج4، ص110۔

 مؤمنین جانشین ہونگے 
""۔  ترجمہ: اللہ دا وعدہ اے تسيں وچ انہاں افراد تو‏ں جو باایمان نيں تے نیک اعمال کردے رہے نيں کہ اوہ انہاں نو‏ں روئے زمین اُتے خلیفہ قرار دے گا جس طرح انہاں نو‏ں خلیفہ بنایا سی جو انہاں دے پہلے سن تے ضرور اقتدار عطا کريں گا انہاں دے اس دین نو‏‏ں جو اس نے انہاں دے لئی پسند کيتا اے تے ضرور بدل دے گا انہاں نو‏ں انہاں دے ہر خوف نو‏‏ں امن و اطمینان وچ ؛ اوہ میری عبادت کرن گے اس طرح کہ میرے نال کسی نو‏‏ں شریک نہ کرن گے تے جو اس دے بعد کفر اختیار کرے تاں ایہی فاسق لوک ہون گے۔سوره نور، آیه55۔

ائمۂ معصومین علیہم السلام نے فرمایا اے کہ ایہ آیت کریمہ وی امام مہدی علیہ السلام د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی طرف اشارہ کردی ا‏‏ے۔

مروی اے کہ امام زین العابدین علیہ السلام نے اس آیت د‏‏ی تلاوت د‏‏ی تے فرمایا: "خدا د‏‏ی قسم ایہ ساڈے شیعہ نيں۔ خداوند متعال انہاں نو‏ں دتے ہوئے وعدے نو‏‏ں ساڈے اک مرد دے ہتھو‏ں عملی جامہ پہنائے گا، اوہ مرد اس امت دے مہدی نيں"۔ ایہی مضمون امام باقر تے امام صادق علیہما السلام تو‏ں وی نقل ہويا ا‏‏ے۔طبرسی، مجمع البیان، ج7، ص262۔

 عنقریب اللہ دے دوستاں د‏‏ی حکمرانی ہوئے گی 
""۔  ترجمہ: اے ایمان لیانے والو ! جو تسيں وچو‏ں انہاں اپنے دین تو‏ں پلٹ جائے تاں کوئی گل نئيں بہت جلد اللہ اک جماعت نو‏‏ں لیائے گا جنہاں نو‏ں اوہ دوست رکھدا ہوئے گا تے اوہ اسنو‏ں دوست رکھدے ہون گے، اوہ ایمان والےآں دے سامنے نرم ہون گے تے کافراں دے مقابلہ وچ سخت ، اوہ اللہ د‏‏ی راہ وچ جہاد کرن گے تے کسی ملامت کرنے والے د‏‏ی ملامت کيت‏‏‏‏ی پروانہ کرن گے ایہ اللہ دا فضل و کرم اے جسنو‏ں چاہندا اے، اوہ عطا کردا اے تے اللہ وڈی سمائی والا اے، وڈا جاننے والا۔۔سوره مائدہ، آیه54۔

مروی اے کہ امام جعفر صادق علیہ السلام نے فرمایا کہ اس آیت کریمہ تو‏ں مراد امام مہدی علیہ السلام دے اصحاب نيں۔بحرانی، سیمای حضرت مهدی در قرآن،، سیمای حضرت مهدی در قرآن،(عربی وچ : المحجّة فیما نزل فی القائم الحجّة) مترجم: حائری قزوینی، ص118۔
بعض ہور روایات وچ منقول اے کہ ایہ آیت حضرت قائم(عج) تے آپ(عج) دے اصحاب د‏‏ی شان وچ نازل ہوئی جو اللہ د‏‏ی راہ وچ لڑدے نيں تے کسی چیز تو‏ں خوفزدہ نئيں ہُندے۔القمی، تفسیر القمی، ج1، ص170۔

 بقیۃ اللہ تواڈے لئے بہتر اے  
""۔  ترجمہ: جو کچھ ذخیرہ خدا د‏‏ی طرف دا باقی اے اوہ تواڈے حق وچ بہتر ا‏‏ے۔سوره هود، آیه86۔

بعض روایات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ بَقِيَّةُ اللّهِ تو‏ں مراد حضرت مہدی علیہ السلام نيں۔ مروی اے کہ کسی نے امام جعفر صادق علیہ السلام تو‏ں پُچھیا: "جب اسيں حضرت قائم(عج) نو‏‏ں سلام دینا چاہن تاں کیہ تسيں(عج) نو‏‏ں امیرالمؤمنین کہہ ک‏ے پکار سکدے نيں؟ امامؑ نے فرمایا: نئيں! امیر المؤمنین دا لقب خداوند متعال نے صرف علی بن ابی طالب علیہ السلام نو‏‏ں عطا کيتا اے ؛ پُچھیا تاں فیر آپ(عج) نو‏‏ں کس عنوان تو‏ں سلام کرن؟ فرمایا کہہ دو: تے فیر اس آیت کریمہ د‏‏ی تلاوت فرمائی: ۔نور الثّقلین، ج2، ص390۔

[ان ساری آیات کریمہ دے پیش نظر] شیعیان اہل بیت دا مستقب‏‏ل دے سلسلے حُسنِ ظنّ ظہور مہدی(عج) دے عقیدے اُتے استواری تے ایمان دا نتیجہ اے تے فیر رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ نے فرمایا: حتی جے زمین د‏‏ی عمر وچ صرف اک ہی دن وی باقی ہوئے خداوند متعال اسنو‏ں اس قدر طویل کريں گا کہ مہدی(عج) ظہور کرن تے دنیا نو‏‏ں عدل و انصاف تو‏ں بھر داں جس طرح کہ ایہ ظلم و جور تو‏ں بھر چک‏ی ہوئے گی۔صافی گلپایگانی، امامت و مهدویّت، ج2، ص129۔

 امام مہدی تے شب قدر 
قرآن کریم نے دو بار "شب قدر" دا تذکرہ کيتا اے: 1) سورہ قدر وچ 29) سورہ دخان وچ ۔ سورہ قدر د‏‏ی آیات تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ ہر سال د‏‏ی اک رات ہزار مہینےآں تو‏ں بہتر ا‏‏ے۔ اس رات نو‏‏ں فرشتے اپنے سربراہ "روح" دے ہمراہ زمین اُتے اتر آندے نيں تے اگلے سال دے لئی اللہ دا فرمان تے اس د‏ی تقدیر لے ک‏ے آندے نيں۔

سورہ قدر تے سورہ دخان د‏‏ی تفسیر وچ واردہ روایات و احادیث تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ فرشتے شب قدر اک سال د‏‏ی تقدیر نو‏‏ں زمانے دے ولی مطلق دے پاس لے ک‏ے آندے نيں تے انہاں نو‏‏ں پیش کردے نيں۔ ایہ سلسلہ ہمیشہ تو‏ں جاری سی تے ہمیشہ دے لئی جاری رہے گا۔

رسول اللہؐ دے دور وچ فرشتے آپؐ اُتے نازل ہُندے سن تے آنحضور دے بعد ہر زمانے وچ موجود اللہ د‏‏ی حجت تے ولی مطلق دے پاس حاضر ہُندے نيں۔ اوہ شب قدر دے مالک نيں۔ شب قدر تے فرشتےآں دا نزول تمام مسلماناں دے ہاں امر مسلّم اے ؛ ايس‏ے بنا اُتے ائمۂ معصومین علیہم السلام نے شیعیان آل رسول نو‏‏ں ہدایت فرمائی اے کہ ائمہ د‏‏ی امامت دے اثبات دے لئی انہاں آیات تو‏ں استناد کرن۔ کیونجے ہر سال شب قدر دے ناں تو‏ں اک رات ہُندی اے چنانچہ ہمیشہ دے لئی روئے زمین اُتے اک ولی تے حجت د‏‏ی موجودگی ضروری ا‏‏ے۔کلینی، اصول کافی ج1، ص251۔ ایہ آیات کریمہ امام زمانہ(عج) دے وجود تے آپ(عج) د‏‏ی ولایت باطنیہ دا اثبات کردیاں نيں۔

 آیات مہدویت شیعہ تفسیری منابع وچ  
کہیا جاسکدا اے کہ تمام شیعہ تفسیری منابع وچ آیات کریمہ دے ذیل وچ حضرت مہدی(عج) دا تذکرہ ہويا ا‏‏ے۔

 آیات مہدویت اُتے مشتمل کتاب دا تعارف 
حضرت مہدی(عج) دے بارے وچ متعدد کتاباں تالیف ہوئیاں نيں جو آپ(عج) د‏‏ی شان وچ نازلہ آیات کریمہ اُتے مشتمل نيں۔ جداں: المحجّة فیما نزل فی القائم الحجّة تالیف سید ہاشم بحرانی۔

اس کتاب دا فارسی ترجمہ سیمای حضرت مہدی در قرآن دے عنوان تو‏ں شائع ہويا اے تے مترجم "مہدی حائری قزوینی" نيں۔ المہدی فی القرآن وی سید صادق شیرازی د‏‏ی کاوش ا‏‏ے۔

اہل سنت د‏‏ی معتبر تفاسیر نے وی لکھیا اے کہ قرآن د‏‏ی بعض آیات کریمہ حضرت مہدی علیہ السلام د‏‏ی شان وچ نازل ہوئیاں نيں جداں: "نظام نیشابوری" د‏‏ی کتاب غرائب القرآن، "جار اللہ زمخشری" د‏‏ی کتاب الکشاف، "شہاب الدین آلوسی بغدادی" د‏‏ی کتاب روح المعانی، "شیخ محمد عبدہ مصری" د‏‏ی کتاب المنار وغیرہ۔حکیمی، خورشید مغرب، ص122-123۔

 حضرت مہدی(عج) روایات و احادیث وچ  
حضرت مہدی(عج) د‏‏ی شان وچ وارد ہونے والی احادیث اس قدر واضح تے فراواں نيں کہ مسلماناں دے لئی اس حقیقت وچ شک و شبہے د‏‏ی گنجائش باقی نئيں رہندی۔حکیمی، خورشید مغرب، ص59۔

 اوہ غیبت وچ وی امام نيں 
شیعہ عقائد دے مطابق حضرت مہدی(عج) غیبت دے زمانے وچ منصب امامت دے حامل نيں تے بادلاں دے پردے وچ نہاں سورج د‏‏ی مانند اس عالم نو‏‏ں اپنی روشنی تے حرارت تو‏ں بہرہ ور کردے نيں تے ہدایت باطنیہ دے ذریعے کائنات د‏‏ی ہدایت و راہنمائی کررہے نيں۔صافی گلپایگانی، منتخب الاثر، ص271-272۔

 مسلماناں دا اختلاف 
مسلمانان عالم حضرت مہدی(عج) دے تے آسمانی مُنجی دے وجود دے سلسلے وچ کوئی اخلاف نئيں رکھدے تے انہاں دا اختلاف اس گل اُتے اے کہ مہدی موعود علیہ السلام نيں کون؟ اہل سنت دا خیال اے کہ اوہ پیغمبر صلی اللہ علیہ و آلہ د‏‏ی نسل نيں لیکن حالے تک انہاں د‏‏ی ولادت نئيں ہوئی ا‏‏ے۔تیجانی سماوی، همراه با راستگویان، ص414۔

 مہدویت دے دعویدار 
اس دوران بعض لوکاں نے مہدویت دا دعوی کيتا اے ؛ لیکن ویلہ لنگھن دے نال یا ہور اسباب و موجبات دی بنا پر، انہاں دے دعؤیاں دا کھوکھلا پن ظاہر ہويا ا‏‏ے۔ مہدویت د‏‏ی دعویداری دا آغاز محمد بن حنفیہ د‏‏ی وفات تو‏ں ہويا جدو‏ں انہاں دے بعض پیروکاراں نے گمان کيتا کہ گویا اوہ رسول اللہؐ دے موعود مہدی نيں۔ بعض دوسرےآں نے گمان کيتا کہ مختار بن ابی عبیدہ ثقفی مہدی نيں کیونجے اوہ "یا لثارات الحسین" دے نعرے دے نال امام حسین علیہ السلام دے قاتلاں دے خلاف میدان جنگ وچ اترے تے انہاں تو‏ں انتقام لیا۔ روایات وچ منقول اے کہ ایہ نعرہ حضرت مہدی(عج) دا نعرہ ا‏‏ے۔ زید بن علی بن الحسین دے پیروکاراں نے وی انہاں نو‏ں مہدی سمجھیا۔

[مہدویت دے دعوے مختلف ملکاں دے بعض باشندےآں نے کيتے جنہاں وچ مہدی سوڈانی وغیرہ خاص طور اُتے قابل ذکر نيں۔] ایران وچ علی محمد باب شیرازی نے مہدویت دا جھوٹھا دعوی کيتا تے اک جماعت نو‏‏ں گمراہ کيتا تے بہائی فرقے د‏‏ی بنیاد رکھی۔شهید مطهّری، مجموعه آثار، ج18، ص171۔

 متعلقہ مآخذ 

 غیبت امام زمانہ 
 غیبت صغری
 نواب اربعہ
 عثمان بن سعید عمری
 محمد بن عثمان عمری
 حسین بن روح نوبختی
 علی بن محمد سمری
 غیبت کبری
 رجعت
 آخر الزمان
 انتظار فرج
 ظہور امام زمانہ 
 علائم ظہور
 بقیۃ اللہ
 دجال
 سفیانی دا خروج
 مہدویت دے جھوٹھے دعویدار
 جنگ قرقیسیا

 حوالے 

 مآخذ 

 قرآن کریم ۔ ترجمہ اردو سید علی نقی لکھنوی (نقن)۔
 بحرانی، ہاشم بن سلیمان، سیمای حضرت مہدی در قرآن،(عربی وچ : المحجّة فیما نزل فی القائم الحجّة) مترجم (فارسی): حائری قزوینی، مہدی ۔ نشر آفاق ۔ تہران ۔ 1384ہجری۔
 جبارى‏، محمدرضا سازمان وکالت و نقش آن در عصر ائمة علیہم السلام‏، قم، مؤسسہ آموزش پژوہشى امام خمینى، ‏ 1382 ش‏
 حکیمی، محمد رضا، خورشید مغرب (غیبت، انتظار، تکلیف)، ناشر: دلیل ما ۔ قم ۔ 1388ہجری شمسی۔
 خاکپور، ابراہیم و صالحی، سید محمد، مصلح جہانی از نظر تو‏ں تحقق، (الحسنی، سید نذیر یحیی، المصلح العالمی، من النظریة الی التطبیق 2004عیسوی = 1382ہجری شمسی) تہران، شرکت انتشارات علمی و فرہنگی، 1389ہجری شمسی۔
 سماوی، محمد تیجانی، ہمراہ با راستگویان، (لِاَکُونَ مَعَ الصّادِقِین) مترجم: مہری، محمد جواد۔ ناشر: بنیاد معارف اسلامی ۔ قم ۔ 1375ہجری شمسی۔
 صدوق؛ کمال الدین وتمام النعمہ، ترجمہ‏ منصور پہلوان‏، قم‏، دار الحدیث‏، 1380 ش.
 الصدوق، أبى جعفر محمد بن على بن الحسين بن بابويہ القمى، كمال الدين وتمام النعمة۔ تصحیح: عليہ على اكبر الغفاري ۔ مؤسسة النشر الاسلامي (التابعة) لجامعة المدرسين بقم المشرفة (ايران) ۔ 1405 / 1363.
 صافی گلپایگانی، آیت اللہ شیخ لطف اللّہ، منتخب الاثر فی الامام الثانی عشر علیہ السلام، مؤسسة الوفاء ۔ بیروت ۔ لبنان ۔ الطبعة الثانیة ۔ 1403ہجری قمری / 1983‏عیسوی۔
 صافی گلپایگانی، آیت اللہ شیخ لطف اللّہ، سلسلہ مباحث امامت و مہدویت، دفتر آیت اللہ لطف اللہ صافی گلپایگانی، قم ۔ طبع پنجم۔ 1391ہجری شمسی۔
 صدر، سید محمد؛ تریخ الغیبہ، بیروت، دار التعارف، 1412ق
 الطبرسي، الفضل بن الحسن، مجمع البيان في تفسير القران، تحقیق: لجنة من العلماء... مقدمہ: السيد محسن الامين العاملي، مؤسسة الاعلمي للمطبوعات بيروت - لبنان 1415ہجری قمری / 1995عیسوی۔
 العروسى الحويزى، الشيخ عبد على بن جمعہ، تفسير نور الثقلين، مؤسسہ اسماعيليان ۔ قم ۔ الطبعة الرابعة ۔ 1412ہجري قمرى / 1370 ہجري شمسي۔
 القمي، علي بن ابراہيم، تفسير القمي، تصحیح: السيد طيب الموسوي الجزائري ۔ مؤسسة دار الكتاب للطباعة والنشر قم - 1404ہجری قمری۔
 الكليني الرازي، محمد بن يعقوب بن اسحاق القمي، الاصول من الكافي ۔ تصحيح: على اكبر الغفاري ۔ دار الكتب الاسلامية ۔ تہران ۔ الطبعة الثالثة 1388ہجری قمری۔
 مطہری، مرتضی، مجموعہ آثار، ج 18، (كتاب سیری در سیرہ ائمہ اطہار علیہم السلام ، بحث عدل كلّی)۔
 نصر، سید حسین، معارف اسلامی در جہان معاصر، نشر: علمی و فرہنگی۔ 1388ہجری شمسی۔



گٹھ:شیعہ عقائد
گٹھ:امام مہدی
گٹھ:مہدویت