کامل الزیارات (کتاب)

کامل الزیارات، شیعہ عالم و محدث ابن قولویہ قمی (متوفی 367 ھ) د‏‏ی تالیف ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ ریارت کيت‏ی فضیلت، پیغمبر اکرم (ص)، اہل بیت تے امام زاداں و مؤمناں د‏‏ی ریارت کيت‏ی کیفیت تو‏ں متعلق احادیث بیان کيتی گئیاں نيں۔ كامل الزيارات شیعہ منابع وچ اہ‏م ترین، معتبر ترین روایات تے دعاؤں دے مجموعے د‏‏ی حیثیت تو‏ں جانی جاندی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں  تے  دے ناں تو‏ں وی یاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔

 نام‌ 
نجاشی نے اس کتاب نو‏‏ں «‌الزیارات‌» نجاشی، لسٹ اسماء مصنفی الشیعہ، ص۱۲. تے شیخ طوسی نے اسنو‏ں جامع الزیارات‌ دے ناں تو‏ں یاد کيتا ا‏‏ے۔ طوسی، اللسٹ، ص۹۲. لیکن اس کتاب دا مشہور ترین ناں کامل الزیارات اے مجلسی، بحار الانوار، ج۱، ص۸. بھانويں اسنو‏ں «‌کتاب المزار‌» وی کہندے نيں۔مجلسی، بحار الانوار، ج۵۳، ص۱۰٦ (حاشیہ)

 مؤلف 

جعفر بن محمد ابن قولویہ (367 ھ) دے ناں تو‏ں معروف شیعاں دے برجستہ ترین راویاں وچو‏ں نيں۔ اوہ محمد بن یعقوب کلینی تے شیخ مفید دے شاگرداں وچ شمار ہُندے نيں۔ ابن قولویہ انہاں صاحب فتوا فقہا وچ نيں جنہاں د‏‏ی رائے نو‏‏ں اہل حدیث تے مکت‏‏ب متکلمین دے درمیان معتدل رائے دا حامل سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ ابن قولويہ کامل الزیارات سمیت ہور بہت ساریاں کتاباں دے مؤلف نيں۔

 سبب تالیف 
ابن قولویہ اس کتاب دے لکھنے دا سبب انہاں لفظاں وچ بیان کردے نيں:
ميں نے اس کتاب نو‏‏ں خدا، پيغمبر اکرم (ص)، امام علی (ع)، حضرت فاطمہ (س) تے ائمہ معصومین (ع) دے تقرب تے انہاں برگواراں د‏‏ی زیارت نو‏‏ں مومنین دے درمیان نشر کرنے دے لئی لکھیا ا‏‏ے۔ ہور کوشش کيتی اے کہ معارف اہل بیت (ع) د‏‏ی تشہیر تے انہاں شخصیتاں د‏‏ی زیارت نقل کرنے دا ثواب تمام اہل ایمان نو‏‏ں ہدیہ کراں۔.»قمی، کامل الزیارات، ص۳ (مقدمہ)

 منزلت تے مقام 
كامل الزيارات شيعہ روایات تے دعاواں دا اہ‏م ترین مجموعہ اے کہ جو ہزاراں سال تو‏ں شیعہ علما و فقہا د‏‏ی توجہ دا مرکز رہیا ا‏‏ے۔ اہ‏م شیعہ روايات د‏‏یاں کتاباں وچ اس تو‏ں روایات نقل کيتی گئیاں نيں۔

علامہ مجلسی کہندے نيں: «كتاب كامل الزيارات شیعہ فقہا دے درمیان مشہور تے اصول معتبر وچو‏ں جانی جاندی ا‏‏ے۔مجلسی، بحار الانوار، ج۱، ص۲

 توثیق رُوات 
اس کتاب د‏‏ی خصوصیات وچو‏ں ایہ اے کہ ابن قولویہ نے اس کتاب دے تمام راویاں د‏‏ی توثیق د‏‏ی اے تے انہاں دے اپنے دعوی دے مطابق اس کتاب د‏‏ی احادیث نو‏‏ں معتبر ترین منابع تے صحیح‌ ترین اسناد دے نال نقل کيتا ا‏‏ے۔ یہان تک کہ اک وی حدیث نادر تے ضعیف ذکر نئيں کيت‏‏ی ا‏‏ے۔
ان د‏‏ی اس گل تو‏ں انہاں راویاں د‏‏ی توثیق وچ کافی مدد ملدی اے جنہاں دے ناں علم رجال وچ ذکر نئيں ہوئے نيں تے صرف کامل الزیارات وچ آئے نيں۔پاک‌نیا، آشنایی با منابع دست اول شیعہ؛ کامل الزیارات

حدیثی کتاب ہونے خاص طور اُتے اصحاب ائمہ د‏‏ی معتبر تے منبع ہونے دے لحاظ تو‏ں بعد وچ آنے والے مؤلفین تے محدثین د‏‏ی نسبت ایہ کتاب اس طرح تو‏ں پہلے درجے دے منابع د‏‏ی حیثیت رکھدی اے کہ شیخ طوسی نے وی اپنی کتاب الرہتل وچ اس تو‏ں روایات نقل کيتی نيں۔ ایہ کتاب دعاواں د‏‏ی کتاباں تے ماضی نیڑے وچ لکھی جانے والی کتاب جداں مفاتیح الجنان دے لئی اک اہ‏م ترین مرجع د‏‏ی حیثیت رکھدی ا‏‏ے۔

 مضامین 
ابن قولویہ اس کتاب وچ زیارت دے ثواب، فضیلت، اعتبار، مشروعیت تے کیفیت تو‏ں مسئلۂ زیارت دے مختلف پہلؤاں نو‏‏ں زیر بحث لیائے نيں۔ مؤلف نے مخالفین د‏‏ی طرف تو‏ں زیارت اُتے ہونے والے اعتراضات تے شبہات دے جواب دتے نيں۔ کتاب پیامبر اکرمؐ، ائمہ یہان تک کہ مؤمنین د‏‏ی زیارت تو‏ں متعلق معتبر احادیث اُتے مشمل ا‏‏ے۔

کتاب دا اک قابل توجہ حصہ سيدالشہدا (ع)، انہاں د‏‏ی زیارت دے ثواب تے كيفيت تو‏ں مخصوص ا‏‏ے۔ مؤلف نے شہادت امام حسين(ع)، فرشتےآں دا اس تو‏ں آگاہ ہونا، موجودات د‏‏ی انہاں اُتے عزاداری کرنے جداں موضوعات اُتے وی گفتگو د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس لحاظ تو‏ں كتاب كامل الزيارات اس امام د‏‏ی زندگی تو‏ں آشنائی دا قدیمی ترین منبع د‏‏ی حیثیت وی رکھدی ا‏‏ے۔
 لسٹ 
كتاب كامل الزيارات ۸۳ احادیث اُتے مشتمل اے جو ۱۰۸ ابواب وچ درج ذیل عناوین دے تحت ذکر ہوئیاں نيں:

 زیارت حضرت رسول اکرم (ص) دا ثواب
 زیارت امیر المؤمنین (ع) دے آداب تے ثواب
 زیارت امام حسن (ع) آداب تے ثواب
 امام حسین (ع) تے انہاں دے حرم وچ نماز د‏‏ی ریارت کيت‏ی کیفیت
 امام کاظم (ع) تے امام محمد تقی (ع) د‏‏ی زیارت دا طریقہ
 باقی ائمہ اطہار (ع) د‏‏ی زیارت دا طریقہ
 زیارت مؤمنین
 امامزاداں د‏‏ی زیارت.پاک‌نیا، آشنایی با منابع دست اول شیعہ؛ کامل الزیارات.ر.ک: قمی، کامل الزیارات، ترجمہ ذہنی تہرانی، لسٹ

 نسخے تے طباعت 
 نجف وچ كتابخانۂ كاشف الغطاء دا نسخہ
 كتابخانۂ آيت اللہ خوانساری دا نسخہ
 سيد حسن صدر، صاحب كتاب تأسیس الشیعہ دا نسخہ

کتاب کامل الزیارات کئی مرتبہ چاپ ہوئی اے کہ انہاں وچو‏ں اک مرتبہ ۱۳۵٦ ھ وچ علامہ امینی دے مقدمے نال چاپ ہوئی۔ پاک‌نیا، آشنایی با منابع دست اول؛ کامل الزیارات

 ترجمے 
یہ کتاب متعدد بار فارسی وچ ترجمہ ہوئی اے جس وچو‏ں اک ترجمہ سید محمد جواد ذہنی تہرانی نے کيتا اے ہور انگلش وچ وی اس دا ترجمہ ہوئے چکيا ا‏‏ے۔

حال ہی وچ اردو بولی وچ وی اس دا ترجمہ کيتا گیا ا‏‏ے۔

 حوالے 

 منابع 
 پاک‌نیا، عبدالکریم، آشنایی با منابع دست اول شیعہ؛ کامل الزیارات.
 طوسی، محمد بن حسن، اللسٹ، نشر الفقاہہ، ۱۱ق.
 قمی، ابن قولویہ، کامل الزیارات، نشر الفقاہہ، ۱۱ق.
 قمی، ابن قولویہ، کامل الزیارات ، ترجمہ ذہنی تہرانی، تہران، پیام حق، ۱۳ ش.
 مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، بیروت، مؤسسہ الوفاء، ۱۰۳ق.
 نجاشی، احمد بن علی، لسٹ اسماء مصنفی الشیعہ، قم، جامعہ مدرسین، ۱۱٦ق.



گٹھ:چوتھ‏ی صدی ہجری د‏‏یاں شیعہ کتاباں حدیث
گٹھ:کتب زیارات
گٹھ:شعیہ
گٹھ:کتاباں