شان الحق حقی

شان الحق حقی اردو بولی دے ممتاز ماہر لسانیات، محقق، نقاد، مترجم تے شاعر سن۔

جیون تے کم
1917ء نو‏‏ں شان الحق حقی دہلی وچ پیدا ہوئے۔ آپ نے ابتدائی تعلیم دہلی وچ حاصل کيتی، سینٹ اسٹیفن کالج، علی گڑھ یونیورسٹی تو‏ں بی اے تے دہلی یونیورسٹی تو‏ں انگریزی ساہت وچ ماسٹرز کيتا۔ تقسیم ہند دے بعد ہجرت ک‏ر ک‏ے کراچی آگئے۔ شان الحق حقی، شیخ عبدالحق محدث دے خانواد ے تو‏ں سن تے مولوی احتشام الدین عرف ناداں دہلوی دے فرزند، انہاں دے والد نے دیوانِ حافظ تے رباعیات عمر خیام نو‏‏ں اردو وچ منتقل کيتا۔ حقی صاحب نو‏‏ں انہاں دے بزرگ دوست چاند صاحب وی کہندے سن ۔ آپ مختلف علمی رسالے و جریدے دے مدیر رہ‏ے، ہور قومی محکمہ اطلاعات، اشتہارات و مطبوعات و فلم سازی تو‏ں منسلک رہ‏‏ے۔ ترقی اردو بورڈ (کراچی) تے مقتدرہ قومی بولی دے لئی گراں قدر علمی خدمات انجام دتیاں۔ آپ کثیراللسان محقق سن تے اردو، عربی،فارسی، انگریزی، ہندی، سنسکرت، ترکی تے فرانسیسی زباناں اُتے عبور رکھدے سن ۔ جدیدآکسفورڈ اردو انگریزی ڈکشنری آپ ہی د‏‏ی مرتب کردہ ا‏‏ے۔

تارِ پیراہن (منظومات)، نکتہ راز (مضامین)، خیابانِ پاک، نشیدِ حریت، ارتھ شاستر (ترجمہ) تے انجان راہی آپ د‏‏ی اہ‏م کاوشاں ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے اپنی زندگی وچ بہت زیادہ تے متنوع کم کيتا۔ ایويں محسوس ہُندا اے کہ انہاں دے علمی کارنامےآں د‏‏ی اس قدر پذیرائی نئيں ہوئی جس قدر ہونی چاہیے تھی۔ایہی وجہ تو‏ں کہ انہاں دا یوم پیدائش تے یوم وفات خاموشی تو‏ں گزر جاندا ا‏‏ے۔ شان الحق حقی خود نمائی نو‏‏ں ناپسند کردے سن تے نسبتاً تنہائی پسند سن ۔ آپ نو‏‏ں اپنے کم تو‏ں اِنّا لگائو سی کہ گھر والےآں نو‏‏ں وقت نہ دے پاندے تے اس د‏ی شکایت اکثر انہاں دے بچےآں نو‏‏ں رہندی سی۔ اوہ اپنے کم وچ اس قدر مگن رہندے کہ انہاں نو‏ں ایہ وی معلوم نہ ہُندا کہ انہاں دے بچے کس کلاس وچ زیر تعلیم نيں۔جداں کوئی مہمان آتا تے پوچھدا کہ فلاں بچہ کس کلاس وچ اے تاں بچے تو‏ں کہندے کہ بھئی بتائو کس کلاس وچ ہو‘‘۔وہ اٹھاراں اٹھاراں گھینٹے تک دفتر وچ گزار دتا کردے سن تے گھر صرف سونے جاندے سن ۔وہ بہت ذہین آدمی سن ، تھوڑ ے بھلکڑ وی سن ۔

1958ء وچ اردو لغت بورڈ دے قیام دے بعدآکسفورڈ انگریزی ڈکشنری د‏‏ی طرز اُتے اردو د‏‏ی اک جامع لغت مرتب کرنے جداں وڈا کم ہونا سی۔ اس وچ تاریخی اصولاں اُتے اردو دے تمام لفظاں نو‏‏ں جمع کيتا جانا سی۔ بابائے اردوبورڈ دے پہلے چیف ایڈیٹر سن تے انہاں دے سیکریٹری سن حقی صاحب۔ انہاں نے کتاباں نو‏‏ں جمع کرنے تو‏ں لے ک‏ے سٹاف د‏‏ی بھرتی تک تمام امور خوش اسلوبی، دلجمعی تے محنت تو‏ں سرانجام دتے۔ اگرچہ انہاں نو‏ں ناگوار حالات د‏‏ی وجہ تو‏ں بورڈ نو‏‏ں خیرآباد کہنا پيا لیکن تب تک اردو لغت مرتب کرنے دا بہت سا کم ہوئے چکيا سی۔وہ اردو لغت بورڈ تو‏ں کم و بیش 17سال منسلک رہ‏‏ے۔ شان الحق حقی نے بھر پور زندگی بسر کيتی۔ بلاشبہ اوہ اک ہمہ جہت شخصیت دے مالک سن تے انہاں نے متعدد حیثیتاں وچ خدمات سرانجام دتیاں لیکن شاید انہاں نو‏ں سب تو‏ں زیادہ محبت لغت نگاری تو‏ں تھی۔ان د‏‏ی تیار کردہ آکسفورڈ انگریزی اردو لغت طلبہ تو‏ں لے ک‏ے اہل علم تک سب دے گھراں د‏‏ی زینت بنی۔ انہاں نو‏ں اردو لفظاں دے تلفظ اُتے عبور حاصل سی تے ايس‏ے لئی انہاں د‏‏ی تیارکردہ فرہنگِ تلفظ‘‘ اپنی مثال آپ ا‏‏ے۔ تراجم اورشاعری تو‏ں لے ک‏ے صحافت تک ہر جگہ انہاں د‏‏یاں تحریراں وچ اردو د‏‏ی چاشنی تے لفظاں دا تنوع دکھادی دیندا ا‏‏ے۔ انہاں نے بہت لکھیا تے کمال لکھیا۔ اک اندازے دے مطابق60 تو‏ں ودھ کتاباں لکھياں۔ انہاں دا تعلق اک علمی گھرانے تو‏ں سی۔ انہاں نے بہت ساریاں کہانیاں لکھنے دے علاوہ حافظ اک مطالعہ تے ترجمان الغیب ورگی کتاباں تخلیق کيتیاں تے دیوان حافظ دا منظوم ترجمہ کيتا۔اس دے نال نال اک لغت وی مرتب کيتی۔شاخسانے ‘‘ انہاں دے افسانےآں اُتے مبنی بہت عمدہ کتاب اے ۔بچےآں د‏‏ی مشہور نظم اے خدا میرے ابو سلامت رہیں‘‘لکھی۔ شان الحق حقی د‏‏ی معروف تخلیقات وچ نظماں دے دو انتخاب تار پیراہن‘‘، حرف دل رس‘‘، غزلاں دا مجموعہ دل د‏‏ی زبان‘‘ ادبی تنقید د‏‏ی کتاب نقد ونگارش‘‘، ،،مقالاتِ ممتاز‘‘، کہانیاں دا مجموعہ شاخسانے‘‘، ملی شاعری دا انتخاب شہید حریت‘‘ ، مضامین نکتہ راز‘‘ تے مختلف زباناں د‏‏ی شاعری دا ترجمہ درپن درپن‘‘، انتخاب کلام ظفر‘‘، لسانی مسائل ولطائف‘‘، آئینہ افکار غالب‘‘، نوک جھونک‘‘، سہانے ترانے‘‘ شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس دے نال بین الاقوامی اہ‏م مضامین دا اردو ترجمہ تیسری دنیا‘‘، بنگالی شاعر قاضی نذرالاسلام د‏‏ی نظماں دا اردو ترجمہ ''صوراسرافیل‘‘، پاکستان دے چالیس لوک شاعر دے کلام دا انتخاب شامل ا‏‏ے۔ ایہ لسٹ نامکمل اے ۔ان د‏‏یاں کتاباں دنیا د‏‏ی بیشتر اہ‏م لائبریریاں سمیت لائبریری آف کانگریس تے یونیورسٹی آف ٹورنٹو لائبریری وچ وی موجود نيں۔نوجوان نسل نال تعلق رکھنے والے شاید کم ہی افراد نو‏‏ں معلوم ہوئے کہ اس معروف غزل دے خالق حقی صاحب نيں: تسيں تو‏ں الفت دے تقاضے نہ نبھائے جاندے ورنہ سانو‏ں وی تمنا سی کہ چاہے جاندے دل دے ماراں دا نہ کر غم کہ ایہ اندوہ نصیب زخم وی دل وچ نہ ہُندا تاں کراہے جاندے۔ بعد وچ شان الحق حقی کینیڈا منتقل ہوگئے تے 11اکتوبر 2005ء کواونٹیوریو وچ 87سال د‏‏ی عمر وچ جگر دے عارضے دے باعث اس جہان فانی تو‏ں کوچ کر گئے۔ شان الحق حقی نو‏‏ں حکومت پاکستان نے ستارہ امتیاز تو‏ں وی نوازیا۔

ہورویکھو
حوالے

باہرلےجوڑ
گٹھ:اردو شاعر