عبد اللہ بن سبا تے دوسرے تاریخی افسانے جلد 2

عبد اللہ بن سبا تے دوسرے تاریخی افسانے

دوسری جلد

علامہ سید مرتضیٰ عسکری

مترجم:سید قلبی حسین رضوی

دوسری جلد تو‏ں مربوط خطوط اورمقدمے

 - جلد اول دے مطالعہ دے بعد دانشور مرحوم محمود ابوریہ دے لکھے گئے دو خطوط

 - اس کتاب د‏‏ی پہلی جلد دے بارے وچ ڈاکٹر احسان عباس دا خط

 - دوپیش لفظ

 - مطالعات دا نتیجہ

 - سیف د‏‏ی روایتاں دے بارے وچ بحث دا محرک

دانشور مرحوم جناب ابور ایہ دے دو خطوط

مصری دانشور مرحوم د‏‏ی اک یاد!

گزشتہ دس برساں دے دوران مصر دے اک دانشور تے عالم اسلام دے اک مشہور عالم و محقق مرحوم شیخ ابور ریہ دے نال میری اک طویل خط و کتابت رہی ، انہاں نے میرے دو خطوط دا جواب اپنی کتاب ” اضواء علی السنة المحمدیہ “ وچ شائع کيتا ، وچ وی یادگار دے طور اُتے مرحوم د‏‏ی پہلی برسی اُتے انہاں دے دو خطوط نو‏‏ں اس کتاب د‏‏ی ابتداء وچ شائع کررہیا ہاں ، خدا مرحوم نو‏‏ں اپنی رحمت تے بہشت جاوداں تو‏ں نوازے۔

پہلا خط

دانشور استاد جناب سید مرتضیٰ عسکری

سلام علیکم و رحمة اللہ وبرکاتہ

اک دن آزاد فکر اسلامی علماء و دانشوراں د‏‏ی اک میٹینگ وچ مفکر دانشوراں تے انہاں د‏‏ی سبق آموز تے فائدہ بخش کتابو ں د‏‏ی گل چھڑگئی، انہاں وچو‏ں اک شخص نے آپ دا ذکر کيتا تے کہیا کہ استاد علامہ عسکری نے ” عبد اللہ بن سبا “ دے بارے وچ اک کتاب لکھی اے ، جو انتہائی عمیق تے حقائق نو‏‏ں واضح کرنے والی کتاب اے ، اس کتاب وچ انہاں نے علم و تحقیق دے دلداداں دے لئی چند نظریات پیش کيتے نيں کہ انہاں تو‏ں پہلے کوئی وی دانشور حقائق تک نئيں پہنچیا اے ، انہاں نے ایداں دے حقائق واضح کيتے نيں کہ منجمد فک‏ر ک‏ے حامل تے مقلّد علما اس قسم دے حقائق دے اظہار کرنے د‏‏ی جرات نئيں رکھدے ۔

اس د‏ی گلاں نے مینو‏ں اس اُتے مجبور کيتا کہ اس کتاب نو‏‏ں لبھ کر اس دے جدید علمی مباحث تو‏ں استفادہ کراں ، خداوند عالم تو‏ں خیر و صلاح دا متمنی ہاں تے ہن اس کتاب دے اک نسخہ د‏‏ی خود حضرت عالی تو‏ں درخواست کردا ہاں ، امید اے میری درخواست نو‏‏ں منظور فرما کر اسنو‏ں ارسال کرکے مجھ اُتے مہربانی فرماواں گے ۔ وچ آپ د‏‏ی محبتاں دا شکرگزار ہاں ۔

آپ اُتے خداوند عالم دا درود اوراس د‏ی رحمت ہو

مخلص

محمود ابوریہ ، مصر ، جیزہ۔

۱ محرم ۱۳۸۰ ئھ ۱۱ جنوری ۱۹٦۰ ئئ

مذکورہ خط مرحوم شیخ ابو ریہ دا پہلا خط سی جو مینو‏ں ملیا ، جدو‏ں ميں نے مرحوم د‏‏ی درخواست دے مطابق انھاں کتاب ” عبد اللہ بن سبا “ د‏‏ی جلد اول تحفہ دے طور اُتے بھیج دتی تاں انہاں نے اک ہور خط مینو‏ں لکھیا جو حسب ذیل اے :

دوسرا خط

سرورگرامی و دانشور عالیقدر ، حضرت استاد عسکری

سلام علیکم و رحمة اللہ و برکاتہ

خداوند متعال آپ نو‏‏ں ہمیشہ خوشحالی ، صحت و سلامتی تے عافیت عطاکرے ، وچ بے حد خوشحال ہاں کہ اج مینو‏ں توفیق حاصل ہوئی کہ آپ د‏‏ی گراں قدر کتاب ” عبداللہ بن سبا “ نو‏‏ں دقت دے نال اک بار مطالعہ کرنے دے بعد چند جملے آپ نو‏‏ں لکھاں لیکن اس مفید کتاب دا اک بار فیر مطالعہ کراں گا ، فی الحال آپ د‏‏ی خدمت وچ ایہ عرض کرنا چاہندا ہوئے کہ جس بلند تے جدید روش تو‏ں آپ نے اس کتاب وچ کم لیا اے اوہ اک بے مثال ، علمی تے اکیڈمک روش اے جسنو‏ں آپ تو‏ں پہلے کسی نے اس صورت وچ انجام نئيں دتا ۔ وچ اپنے دل د‏‏ی گہرائیاں تو‏ں آپ د‏‏ی اس کامیابی اُتے مبارک باد پیش کردا ہاں کیونجے اس کامیابی تے نعمت نو‏‏ں خداوند عالم نے صرف آپ دے نصیب کيتا اے تے آپ نو‏‏ں ایہ توفیق عطا کيتی اے کہ اس قسم دے اہ‏م تے بنیادی موضوع دے بارے وچ بحث و تحقیق کرکے ایہ واضح تے قابل قدر تاریخی نتائج حاصل کرن ۔

آپ نے اس بحث و تحقیق دے ذریعہ اسلام د‏‏ی تریخ وچ ایسی چیزاں کشفکیتیاں نيں کہ گزشتہ چودہ صدیاں دے دوران کسی دانشمند نو‏‏ں ایہ حقائق کشف کرنے وچ توفیق حاصل نئيں ہوئی اے تے آپ د‏‏ی اس بحث کيتی اک یورپی دانشور (کہ شائد اس کانام ” ولز‘ اے ) نے تائید کيت‏ی اے ، اوہ کہندا اے :

” تریخ سراپا جھوٹھ اے “ افسوس اے کہ ” ولز“ دا کہنا اسلام د‏‏ی تریخ دے بارے وچ وی صحیح ثابت ہوتاہے ، کیونجے ہر زمانے وچ نفسانی خواہشات تے اندھے تعصبات نے اسلام د‏‏ی تریخ نو‏‏ں الٹ پلٹ کر اپنی صحیح راہ تو‏ں ایداں دے منحرف کرکے رکھ دتا اے کہ اج مسلما‏ن اس گل کيتی ضرورت دا شدت دے نال احساس کررہے نيں کہ اسلام د‏‏ی تریخ تے انہاں دے دین دے بارے وچ گہرائی تو‏ں تحقیق و بحث کيت‏ی جائے ۔

حقیقت وچ آپ د‏‏ی کتاب ” عبد اللہ بن سبا “ نو‏‏ں اس قسم د‏‏ی تحقیقات دے بارے وچ اک راھنما شمار کيتا جاسکدا ، آپ نو‏‏ں خداوند عالم دا شکر بجالیانا چاہیدا کہ اس نے اس تحقیقی بحث نو‏‏ں آپ دے لئی محفوظ رکھیا اے تے ايس‏ے تو‏ں مدد طلب کرکے اپنے لئے منتخب کيتی گئی راہ و روش وچ مستحکم تے مؤثر قدم بڑھاواں ،ا وراس سلسلہ نو‏‏ں جاری رکھن تے اپنی علمی تحقیقات تو‏ں حقائق نو‏‏ں کشف کرنے دے بعد نتائج ملائم و نرم لہجہ وچ دوسرےآں دے سامنے پیش کرن تے فیصلہ قارئین دے ذمہ چھڈ داں ، خاص کر ابو بکر ، عمر تے خلافت تو‏ں مربوط مسائل نو‏‏ں بیشتر ملائم تے مناسب حالت وچ بیان کرن ،کیونجے حالے لوکاں دے اذہان اس حد تک آمادہ نئيں نيں کہ انہاں دے بارے وچ حقائق صاف ا ور واضح لفظاں وچ سن کر انھاں قبول کرن ۔

وا لسلام علیکم

خیر اندیش

محمود ابور یہ

مصر، جیزہ ، شارع قرة بن شریک

۲۰ رجب ۱۳۸۰ ئھ ،  نومبر ۱۹٦۱ ئئ

خرطوم یونیورسٹی وچ شعبہ تریخ دے پروفیسر ڈاکٹر حسن عباس دا خط

ميں نے کتاب ” عبد اللہ بن سبا‘ دا مطالعہ ، کيتا، ” احادیث سیف بن عمر“ دے موضوع دے تحت آپ نے جو واقعی نو‏‏ں شش د‏‏ی اے ، خاص کر جو سیف د‏‏ی روایتاں تے دوسرے مؤرخین د‏‏ی روایتاں دے درمیان موازنہ کرکے انہاں د‏‏ی مطابقت د‏‏ی اے ، اس تو‏ں ميں ، انتہائی خوش ہويا۔

آپ د‏‏ی کتاب نے میرے ذہن وچ چند سوالا ت پیدا کيتے ، جنہاں نو‏ں آپ د‏‏ی خدمت وچ پیش کردا ہاں :

۱ ۔ کيتا علم رجال دے بعض علماء د‏‏ی طرف تو‏ں سیف دے خلاف حکم جاری کرکے اس د‏ی روایتاں نو‏‏ں ضعیف اورمتروک کہنے اُتے اکتفاء کرکے اس د‏ی تاریخی روایتاں نو‏‏ں کالعدم قرار دتا جاسکدا اے ؟ علم حدیث دے دانشوراں دے پاس حدیث دے راویاں د‏‏ی پہچان دے لئی خاص معیار موجود اے کہ جس دے ذریعہ بعض د‏‏ی تعدیل و توثیق کردے نيں کہ اخبار دے راویاں دے لئی ایہ اعتراضات کوئی مشکل پیدا نئيں کردے ۔ مثلا ” قول بہ قدر‘کا الزام بعض اوقات سبب بندا اے کہ کسی شخص دے بارے وچ جرح کرکے اس د‏ی حدیث نو‏‏ں مردود قرار داں ۔ اس قسم دے الزامات ساڈے اج کل دے معیار دے مطابق زیادہ مشکل دا سبب نئيں بن سکدے نيں ۔

۲ ۔ کیہ ایہ ممکن اے کہ سیف نے انہاں تمام مطالب نو‏‏ں پہلے تو‏ں خود ہی گڑھ لیا ہوئے گا ؟ یعنی اک پوری تریخ نو‏‏ں فرضی طور اُتے لکھیا ہوئے گا؟ جے آپ دا ایہ مفروضہ صحیح اے توانسان اس وسیع خیال طاقت اُتے تعجب تے حیرت وچ پڑدا اے !

۳ ۔ سیف نے بعض روداداں نو‏‏ں مفصل طور اُتے تالیف کيتا اے اس د‏ی ایہ تفصیل نویسی اس د‏ی تیز بینی تے ذرہ بینی د‏‏ی دلیل اے جس دا اس نے اہتمام کيتا اے تے دوسرےآں نے انہاں چیزاں د‏‏ی طرف توجہ نئيں کيت‏‏ی اے ۔ اسنو‏ں انہاں تفصیلات د‏‏ی وجہ تو‏ں بعض ناواں دے ذکر کرنے اُتے اعتراض کيتا جاندا اے کہ اوہ ذہناں تو‏ں نکل ک‏ے فراموش ہوئے گئے سن اس سلسلہ وچ آپ دے لئی اک مثال پیش کردا ہاں :

آپ بلاذری د‏‏ی کتاب ”فتوح البلدان “ نو‏‏ں اٹھا کرابن عبد الحکیم د‏‏ی کتاب ” فتوح مصر “ تو‏ں موازنہ کرن ۔ پہلی کتاب عام موضوع اُتے لکھی گئی اے تے دوسری کتاب خاص تے صرف مصر دے بارے وچ لکھی گئی اے ۔ کيتا ابن عبد الحکیم نے انہاں تمام چیزاں نو‏‏ں ---- جو آپ د‏‏ی تے ساڈی نظر وچ قابل اعتماد نيں --- لیایا اے جنہاں دے بارے وچ بلاذری نے وی ذکر کیہ اے ؟ فیر اس صورت وچ کِداں ممکن اے کہ ابن عبد الحکیم د‏‏ی روایتاں نو‏‏ں بلاذری د‏‏ی روایتاں تو‏ں موازنہ کيتا جائے ؟ میرا عقیدہ ایہ اے کہ سیف د‏‏ی ایسی ہی حالت سی ، کیونجے اس کاارادہ سی کہ اک مفصل تے جامع کتاب تالیف کرے جس وچ تمام روداداں نو‏‏ں درج کرے تے عام گلاں تے خلاصہ اُتے اکتفا نہ کرے بلکہ جو کچھ دوسرےآں دے قلم تو‏ں سہواً یا عمداً چھُٹ گیا اے انہاں سب چیزاں نو‏‏ں درج کرے ۔ مناسب نئيں اے کہ صرف سیف د‏‏ی کتاب نو‏‏ں ابن سعد د‏‏ی طبقات --- جس دا مقصد لوک دے طبقات ، درجے ، تے مراتب لکھنا سی ---- یا اس دے بعد والی کتاباں جداں اسد الغابہ تے الاصابہ تو‏ں موازنہ کرن ،ہاں انہاں تو‏ں آگاہی پیدا کرے اوریہ اندازہ کرنے دے لئی کہ انہاں وچ سیف د‏‏ی کس طرح روایتاں نقل ہوئیاں نيں تے سلسلہ جاری رہیا اے ۔

ماں ہر چیز تو‏ں پہلے سیف د‏‏ی روایتاں نو‏‏ں ---ابو مخنف یا دوسرےآں د‏‏ی روایتاں ، جنہاں تو‏ں طبری نے روایتاں نقل کيتی نيں ---- ترجیح دیندا ہاں تو‏ں کہ میرے لئے ایہ امر روشن ہوجائے کہ کیہ گزریا اے صرف اوہی اے جس نے اک موضوع نو‏‏ں نقل کيتاہے ، شائد ایسا نہ ہوئے گا کہ نقل کيتے گئے موضوع وچ سیف د‏‏ی تنہائی دا سبب اس دا خیال تے وہم ہوئے گا یا اس نے چاہیا ہوئے گا کہ انہاں بزرگاں دا دفاع کرے جنہاں دے دامن اُتے تریخ د‏‏ی روداداں د‏‏ی گردِ ملامت بیٹھی ہوئے۔

 ۔ انہاں مواقع دے بارے وچ آپ دا نظرایہ کیہ اے جتھے سیف د‏‏ی روایتاں دوسرےآں د‏‏ی روایتاں تو‏ں ہ‏‏م آہنگ نيں ؟ کيتا اس دے باوجود وی اسنو‏ں داستان گھڑھنے والا سمجھدے نيں ؟ مثلا ایہ روایت کہ گمان نئيں کردا ہاں کہ طبری نے اسنو‏ں نقل کيتا ہوئے گا :

سیف بن عمر نے عبد الملک ابن جریح ، اس نے نافع تو‏ں اس نے ابن عمر تو‏ں روایت کيتی اے اوہ کہندا اے : ميں نے عمر تو‏ں کہیا کہ اپنے لئے اک جانشین مقرر کرو ، ورنہ اپنے خدا نو‏‏ں اس وقت کيتا جواب دو گے، جدو‏ں اس نال ملاقات کرو گے ، جدو‏ں کہ امت محمدصلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں بے سرپرست چھڈ گئے ہوگے ؟

اس نے جواب دتا : جے ميں اپنے لئے جانشین منتخب کراں ، تاں ميں نے ایداں دے شخص دا سا عمل کيتا اے جو میرے تو‏ں بہتر سی تے اس نے اپنے لئے جانشین مقرر کيتا اے (یعنی ابو بکر کہ جس نے اپنے بعد مینو‏ں مقرر کيتا) تے جے کسی نو‏‏ں مقرر نہ کراں تاں وی ميں نے اس شخص دا سا عمل کيتا اے جو میرے تو‏ں بہتر سی کہ اس دے بقول اس نے اپنے لئے کسی نو‏‏ں جانشین مقرر نہ کيتا اے (اس دا مقصود پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نيں جنہاں نے اس دے بقول کسی نو‏‏ں جانشین دے طور اُتے معین نہ کيتا سی)

یہ عین اوہی عبارت اے جسنو‏ں ابن ابی بکر نے سیف تو‏ں روایت کيتی اے تے جے ابن سعد د‏‏ی طبقات د‏‏ی طرف رجوع کرن گے تاں ايس‏ے روایت نو‏‏ں دوسرےآں دے ذریعہ ملاحظہ فرماواں گے (ج ۳/ ص ۳۸) ۔

امید کردا ہاں کہ آپ روایتاں د‏‏ی چھان بین کردے نيں ، مہربانی کرکے بتائیے کہ کیہ سیف د‏‏ی تمام روایتاں مردود نيں یا انہاں وچو‏ں بعض نو‏‏ں آپ قبول کردے نيں ؟

۵ ۔ آپ نے سیف اُتے تاریخی واقعات دے سالاں وچ تحریف کرنے د‏‏ی نسبت دتی اے لفظ تحریف دا ظاہری مفہوم ایہ اے کہ اس نے اس موضوع وچ عمداً ایہ کم کيتا اے جدو‏ں کہ تاریخی واقعات وچ اختلاف صرف انہاں تو‏ں ہی مخصوص نئيں اے ، تنہا اوہی نئيں تھاکہ تاریخی واقعات وچ اختلاف رکھدا ہوئے ۔ جے آپ غزوات تے جنگاں دے راویاں ، جداں موسی بن عقبہ ، ابن شہاب زہری ، واقدی تے ابن اسحاق اُتے ذر اغور فرماواں گے تاں جنگاں دے سالاں تے لشکر بھیجنے د‏‏ی تاریخاں دے بارے وچ کافی اختلافات مشاہدہ کرن گے تے جے ذرا سا اگے ودھ ک‏ے تریخ طبری وچ فتح دمشق تے شام دے ہور شہراں دے بارے وچ وکھ وکھ روایتاں ملاحظہ کرن تاں وچ نئيں سمجھدا ہاں کہ انہاں اختلافات دا مطالعہ و مشاہدہ کرنے دے بعد وی آپ ايس‏ے اعتقاد اُتے قائم رہن گے کہ سیف نے انہاں سالاں تے تاریخاں وچ عمداً تغیر دے ک‏ے تحریف کيتا اے ۔

نمونہ دے لئی طاعون عمواس دے حادثہ نو‏‏ں مد نظر رکھن ، ابن اسحاق و ابو معشر کہندے نيں کہ ایہ حادثہ ۱۸ ھ ء وچ پیش آیا تے سیف کہندا اے ۱ ھء وچ پیش آیا اے ۔ انہاں اختلافات وچو‏ں بعض اس لئی رونما ہوئے نيں کہ تریخ د‏‏ی ابتداء وچ اختلاف سی، عمر نے ہجرت د‏‏ی ابتداء نو‏‏ں اول محرم تو‏ں حساب کيتا اے جدو‏ں کہ پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی ہجرت ربیع الاول وچ واقع ہوئی اے اس بنا اُتے جے مورخ کہندا اے کہ ایہ تاریخی روداد ۱ ھء وچ واقع ہوئی اے تے دوسرا کہندا اے ۱۸ ھء وچ تاں ایہ انہاں چند مہینےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں اے ، کیونجے بعض راویاں نے پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم د‏‏ی ہجرت د‏‏ی حقیقی ہجرت نو‏‏ں تریخ د‏‏ی ابتداء قرار دتا اے تے بعض نے اس زمانے نو‏‏ں قرار دتا اے کہ عمر نے مقرر کيتا اے یعنی جے کوئی موضوع ماہ محرم یا صفر وچ واقع ہوئے ا ہوئے گا تاں اک آدمی کہہ سکدا اے ۱۸ ھء وچ واقع ہويا اے تے دوسرا کہہ سکدا اے ۱ ھء دے آخری ماہ وچ واقع ہويا اے ۔

اور ايس‏ے طرح سیف دے بعض دوسرے تاریخی اختلافات نيں جو دوسرےآں تو‏ں مختلف نيں تریخ دے ذکر وچ اس قسم دے اختلافات دا بدنیندی تو‏ں کوئی ربط نئيں اے تے ایہ تحریف د‏‏ی دلیل نئيں بن سکدے نيں ، فرض کیجئے جے سیف اک مسئلہ وچ دوسرے راویاں تو‏ں اختلاف وی رکھدا ہوئے تاں ایہ دلیل نئيں بن سکدا اے کہ اس نے خطا د‏‏ی اے ، تے دوسرے صحیح راستہ اُتے چلے نيں اسيں مجبور نيں کہ ہر اک موضوع د‏‏ی دقیق، تحقیق و تحلیل کرن تے جو وی صحیح تے زیادہ ترمستحکم ہوئے اسنو‏ں قبول کرن ۔

٦ ۔ماں چاہندا سی کہ آپ سیف د‏‏ی روایتاں وچ موجود اسناد و مآخذ جنہاں اُتے سیف نے تکایہ کیہ اے د‏‏ی جانچ پڑتال کردے، تو‏ں کہ اسيں دیکھدے کہ کیہ انہاں اسناد وچ آپ د‏‏ی نظر وچ اشکال موجود اے یا نئيں جے اے تاں کس دلیل د‏‏ی بنا اُتے ؟ شائد بحث اک تازہ نتیجہ اُتے پہنچ جاندی تے آپ دے نقطہ نظر نو‏‏ں تقویت ملدی ۔

یہ سن اوہ چند مسائل جو آپ د‏‏ی کتاب دے مطالعہ نو‏‏ں مکمل کرنے دے بعد میرے ذہن وچ پیدا ہوئے ، اس امید دے نال کہ سانو‏ں اک ایداں دے متحیر سوال کنندہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں جان لاں جو حقیقت د‏‏ی جستجو وچ اے نہ اک ہٹ دھرم تنقید تے سرزنش کرنے والے د‏‏ی حیثیت تو‏ں ، اسيں سب اس چیز دے متمنی نيں کہ حقیقت تک پہنچ ک‏ے قلب ور روح نو‏‏ں مطمئن کرن ۔

والسلام علیکم و رحمة اللہ و برکاتہ

مخلص

احسان عباس

۲ /۱/ ۱۹۵ ئئ

ساڈا جواب جو جواب اساں دتا ، اوہ حسب ذیل اے :

آپ دا ۲/۱/ ۱۹۵ ءء نو‏‏ں لکھیا گیا خط ملیا ، کتاب ” عبد اللہ بن سبا “ اُتے آپ د‏‏ی تنقید و بحث میرے لئے خوشنودی و مسرت دا سبب بنی ، کیونجے تنقید اک ایسی چیز اے جو مصنف نو‏‏ں اس امر د‏‏ی طرف توجہ دلاندی اے جس دے بارے وچ اس نے غفلت د‏‏ی ہوئے ، تو‏ں کہ اسنو‏ں پورا کرکے اپنی بحث نو‏‏ں اختتام تک پہنچیا کر فائدہ حاصل کرسک‏‏ے آپ نے اس تنقید دے ذریعہ میری اس کوشش وچ شرکت کيتی اے تے ساڈی اس جانچ پڑتال تے علمی تحقیق وچ تعاون فرمایا اے وچ آپ جداں دانشوراں دا شکر گزار ہاں کہ آپ نے اپنے بھائی دے بارے وچ اپنا فریضہ انجام دتا اے ۔

لیکن ، جوآپ نے چند سوالات کرکے عنایت د‏‏ی اے ، اس سلسلے وچ عرض اے:

اولاً: آپ نے سوال کيتا اے کہ کیہ سیف دے بارے وچ علم حدیث دے دانشوراں دا ایہ کہنا کہ اوہ ضعیف تے مردود اے ، سانو‏ں اس گل اُتے مجبور کردا اے کہ اس د‏ی تاریخی روایتاں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے اس اُتے عمل نہ کرن تے اہل حدیث ----مثلاً کسی ایداں دے شخص نو‏‏ں جو عقیدہ قدریہ تو‏ں مہتم ہوئے ---ضعیف جان ک‏ے اس د‏ی روایتاں اُتے عمل نئيں کردے نيں ؟

ہم اس سوال دے جواب وچ کہندے نيں : نئيں ، کیونجے اہل حدیث د‏‏ی تمام روایتاں دے راوی نو‏‏ں ضعیف ہونے دا الزام نئيں لگاندے نيں تے انھاں یکبارگی رد نئيں کردے نيں بلکہ انہاں دے ضعیف ہونے دے بارے وچ مطالعہ کردے نيں تے دقیق نظر ڈالدے نيں کہ جے کسی نو‏‏ں کسی سبب دے بغیر ضعیف کہیا گیا ہوئے تاں انہاں دے نظریہ د‏‏ی تائید نہ کردے ہوئے اس اُتے عمل نئيں کردے نيں ، لیکن جے جرح و تضعیف د‏‏ی علت بیان کيتی گئی ہوئے تاں اس علت اُتے توجہ کردے نيں تے جے اسيں درک کر لیندے نيں کہ مثلاً انہاں مطالب نو‏‏ں علت قراردتا اے کہ ” فلاں مرجئہ “ اے اس لئی اس د‏ی حدیث متروک اے ”فلاں شیعہ اے تے اس اُتے رافضی ہونے دا الزام اے “ فلاں ضعیف اے ، کیونجے خلق قرآن دا قائل اے یا متروک اے کیونجے فلسفیاں د‏‏یاں گلاں د‏‏ی ترویج کردا اے “ اس صورت وچ اسيں اس قسم د‏‏ی تضعیفاں اُتے اعتنا نئيں کردے نيں ۔

لیکن جے اسيں دیکھدے نيں کہ جرح وچ اس قسم دے لفظاں کہ‏ے گئے نيں ” جعل کرنے والا اے “ ایداں دے افراد تو‏ں روایت کردا اے جنہاں نو‏ں خود اس نے نئيں د یکھا اے ، ” حدیث نو‏‏ں گڑھ لیندا اے تے غیر معروف لوک تو‏ں انہاں د‏‏ی نسبت دیندا اے “ جدو‏ں کہ ایہ کہنے والا راوی دا ہ‏معصر یا اس دے عقیدہ دا مخالف نہ ہوئے تے اس دے بارے وچ خود غرضی نہ رکھدا اے تے مذہب دے سلسلے وچ وی اس تو‏ں اختلاف نہ رکھدا ہوئے ، جداں جے اک اشعری ہوئے تاں دوسرا معتزلی نہ ہوئے ، تاں ایسی صورت وچ دانشور د‏‏ی گل نو‏‏ں رد نئيں کرسکدے نيں تے ایسا نئيں اے کہ جرح د‏‏ی دوسری وجوہات د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دے نال اختلاف رکھنے د‏‏ی بناء اُتے اس خاص جرح دے سلسلے وچ اعتناء نہ کرن ۔

اس بناء اُتے ميں نے علمائے حدیث دے بیان نو‏‏ں سیف بن عمر دے بارے وچ نقل کيتا اے تے ميں نے اسنو‏ں قبول کيتا اے کیونجے انہاں نے اس دے بارے وچ کہیا اے :

” اوہ حدیث جعل کردا سی “ خود حدیث گڑھ لیندا سی تے اپنی گڑھی ہوئی حدیثاں نو‏‏ں باوثوق راویاں د‏‏ی زبانی نقل کردا سی “ جنہاں نے اس دے بارے وچ ایہ لفظاں کہ‏ے نيں اوہ علمائے حدیث وچو‏ں گوناگون افراد اس دے بعد والی صدیاں دے دوران مختلف طبقات نال تعلق رکھدے سن ، اسک‏‏ے علاوہ ميں نے صرف علمائے حدیث اُتے اکتفاء نئيں کيتا اے بلکہ اس د‏ی روایتاں نو‏‏ں دوسرےآں د‏‏ی روایتاں تو‏ں موازنہ وی کيتاہے تے ايس‏ے موازنہ تے تحقیق کانتیجہ ایہ سی کہ ميں نے علمائے حدیث د‏‏ی گل کيتی سیف دے بارے وچ تائید کيت‏ی اے ۔

آپ نے اپنے دوسرے سوال وچ ایہ کہیا اے کہ کیہ ایہ ممکن اے کہ سیف نے انہاں سب چیزاں نو‏‏ں خود گڑھ لیا ہوئے گا ؟

ماں کہندا ہاں : اس وچ کیہڑی مشکل اے ، جدو‏ں کہ آپ خود جرجی زیدان تے اس د‏ی جعلی داستاناں ، حریری تے اس دے تھ‏‏اںو‏اں ، عنترہ ، الف لیلیٰ تے کلیلہ و دمنہ جداں افسانےآں دے لکھنے والےآں تے ادبی و اخلاقی ہزار داستاناں اُتے اعتقاد رکھدے نيں تے ایہ گمان کردے نيں کہ انھاں بعض داستان نویساں تے ادیباں نے مختلف ملتاں تو‏ں جعل کرکے اپنے زور قلم تو‏ں خیالات اُتے مبنی شخصیتاں تے سورماواں نو‏‏ں نہ صرف لباس وجود تو‏ں آراستہ کيتا اے بلکہ انہاں نو‏ں خلق کيتا اے تاں کيتا مشکل اے اسيں سیف نو‏‏ں وی انہاں جداں اک افسانہ ساز جان لاں تے ا س وچ کِسے قسم دا تعجب ہی نئيں اے تعجب تاں انہاں تریخ نویساں دے بارے وچ اے جنہاں نے سیف د‏‏ی داستاناں نو‏‏ں با اعتبار جان ک‏ے دوسرےآں د‏‏ی صحیح تے سچی روایتاں نو‏‏ں نقل نہ ک‏ر ک‏ے انھاں چھڈ دتا اے جدو‏ں اسيں انہاں دے اس کم دے بارے وچ متوجہ ہوئے تاں خود اس دے کم دے بارے وچ وی کوئی تعجب تے حیرت باقی نئيں رہی(۱)

____________________

۱۔ اس دا سبب اساں اس تو‏ں پہلے ايس‏ے کتاب د‏‏ی آخر وچ بیان کيتا اے ۔

تیسرے سوال وچ بیان کيتے گئے مطلب دے بارے وچ خلاصہ حسب ذیل اے :

سیف نے روداداں نو‏‏ں مفصل طور اُتے بیان کيتا اے تے بلاذری نے اجمالی تے خلاصہ دے طورپر ، اس د‏ی روایتاں وچ تریخ نو‏‏ں مفصل طور اُتے بیان کيتا گیا اے جداں ابن عبد الحکیم د‏‏ی کتاب ” فتوح مصر “ د‏‏ی روایتاں دے مقابلہ وچ بلاذری د‏‏ی ” فتوح البلدان “ اول الذکر کتاب تریخ فتوح مصر تو‏ں مخصوص اے تے مؤخر الذکر کتاب تمام تریخ تے تمام فتوحات دا ذکر کيتا اے ، اک خاص علاقے د‏‏ی تریخ د‏‏ی بارے وچ تالیف کيتی گئی کتاب وچ ناواں د‏‏ی تفصیل ذکر اے تے دوسری کتاب وچ ایہ تفصیل لکھنا بھُل گئے نيں یا ذہن تو‏ں تفصیلات محو ہوگئیاں نيں تاں کوئی مشکل نئيں اے اس لحاظ تو‏ں بلاذری د‏‏ی ”فتوح “ دے کم نو‏‏ں ابن عبد الحکیم دے کم تو‏ں کِداں قیاس کرن گے !!

ماں کہندا ہاں :ان سب فاصلےآں تے دوریاں دے باوجود سیف د‏‏ی ” فتوح “ نو‏‏ں ابن عبدالحکیم د‏‏ی ”فتوح “ تو‏ں موازنہ نہ کرناکِداں جائز اے ؟!! کیونجے اولاً اسيں دیکھدے نيں کہ علم حدیث دے دانشوراں نے ابن عبد الحکیم د‏‏ی انہاں لفظاں وچ تاں صیف د‏‏ی اے : ” اس وچ کِسے قسم د‏‏ی تشویش نئيں اے ،” اوہ سچ بولنے والا ، قابل اعتماد تے علم تریخ دا دانشور اے “ تے اس قسم دے دوسرے الفا ظ بیان کيتے نيں تے کوئی اس دے بارے وچ اشکال نئيں رکھدا اے ہور اسنو‏ں ضعیف نئيں کہیا گیا اے لیکن سیف دا قضیہ اس دے برعکس اے ، دانشوراں نے اس د‏ی ملامت کيت‏‏‏‏ی اے تے اس د‏ی روایتاں نو‏‏ں ضعیف جانا اے ۔

اس د‏ی ملامت کرنے والےآں وچ : ابن معین ، ابو حاتم ، ابو داؤد، دار قطنی ، ابن عدی ، ابن حیان برقانی ، ابن عبد البر ، ذہبی ، ابن حجر ، سیوطی ، فیروز آبادی تے زبیدی شامل نيں ۔

ثانیاً : انہاں دو لوک د‏‏یاں تحریراں وچ واضح تے آشکار فرق اے :

ابن عبد الحکیم ” فتوح مصر “ وچ صرف اسلام تاں پہلے تے بعد وچ اسلام دے بارے وچ لکھدا اے مؤرخین اسلام نے جو کچھ اسلام تاں پہلے دے بارے وچ لکھیا اے اس اُتے اعتراض نئيں کرسکدے کیونجے انہاں نے دوسرےآں تو‏ں نقل کيتا اے تے انہاں دے اکثر تاریخی منابع و مآخذ اسرائیلی سن بلکہ انہاں د‏‏ی تریخ دے اس حصہ دے بارے وچ تحقیق د‏‏ی جانی چاہیدا جو انہاں نے اسلام دے بارے وچ لکھیا اے تریخ دا ایہ حصہ کئی گروہاں وچ تقسیم ہُندا اے :

انہاں وچو‏ں بعض حقیقت گو، مؤرخین نے اپنیاں تحریراں وچ واقعی روداداں نو‏‏ں لکھیا اے تے انہاں وچو‏ں بعض نے جذبات دے زیر اثر آک‏ے الٹ پلٹ تے کم و بیش کردتا اے، اک گروہ نے ایسا نئيں کيتا اے لیکن اپنی نفسانی خواہشات دے مطابق جو مورخ تو‏ں وی ہوئے روایتاں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے انھاں نقل کيتا اے ایہ لوک بعض اوقات اس مطلوبہ چیز نو‏‏ں ایداں دے افراد دے پاس پاندے سن کہ اوہ تریخ نویسی وچ امین نئيں سن تے روایتاں وچ کم و زیادتی کردے سن اس حالت نو‏‏ں جانے دے باوجود وی اس گروہ تو‏ں نقل کردے سن 

اک ہور گروہ دے افراد غفلت د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں تو‏ں نقل کردے سن تے جے اسيں تریخ ابن عبد الحکیم د‏‏ی تحقیق کرن تاں دیکھو گے کہ حدیث دے علماء نے اس دے بارے وچ حقیقی گواہی دتی اے کیونجے اوہ تریخ لکھنے وچ حقیقت دا متلاشی سی تے فتوح مصر وچ جو کچھ حقیقت وچ گزریا سی اسنو‏ں لکھیا اے جے اسيں اس د‏ی کتاب نو‏‏ں بلاذری د‏‏ی کتاب دے نال موازنہ کرن گے تاں معلوم ہوئے گا کہ انہاں وچ جو فرق پایا جاندا اے اوہ اجمال تے تفصیل دے درمیان اے لیکن سیف بن عمر دے حالت ایسی نئيں اے جس اُتے اساں اس د‏ی نکتہ چینی د‏‏ی اے تے کتاب ” عبدا للہ بن سبا “ وچ اس اُتے اعتراض کيتا اے اوہ دو قسم اُتے مشتمل اے :

پہلی قسم : تحریف تے جابجا ک‏ے دتا اے ، جداں کہ علی ابن ابیطالب علیہ السلام دے بارے وچ کہندا اے کہ اوہ اپنے گھر وچ بیٹھے سن ، خبر دتی گئی کہ ابو بکر لوکاں تو‏ں بیعت لینے دے لئی مسجد وچ بیٹھے ہوئے نيں تاں بغیر عبا قبا دے حضرت صرف اک کردا پہن کر مسجد د‏‏ی جانب روانہ ہوئے گئے تو‏ں کہ ابو بکر د‏‏ی بیعت کرنے وچ پِچھے نہ رہیاں اس طرح آک‏ے انہاں د‏‏ی بیعت کيتی اس دے بعد بیٹھ گئے تے کسی نو‏‏ں بھیجیا تو‏ں کہ انہاں دا لباس لے آئے فیر لباس پہن کر اپنی جگہ اُتے بیٹھ گئے ۔

جدو‏ں کہ طبری اس داستان نو‏‏ں دوسری جگہ اُتے عائشہ تو‏ں ایويں نقل کردا اے : کہ علی تے بنی ہاشم نے چھ مہینہ تک بیعت نئيں کيت‏‏ی ، ایتھ‏ے تک کہ فاطمہ زہراء (سلام اللہ علیھا) دنیا تو‏ں رحلت کرگئياں(۱) اسيں ايس‏ے روایت نو‏‏ں صحیح بخاری ، مسلم تے حدیث د‏‏ی دوسری کتاباں وچ سیف د‏‏ی روایت دے برعکس پاندے نيں ۔ بالکل ایہی قضیہ سعد بن عبادہ د‏‏ی بیعت دے بارے وچ وی اے ايس‏ے طرح خالد بن سعید اموی د‏‏ی بیعت تو‏ں انکار دے بارے وچ جو کچھ کہیا اے (۲)

”حواب“(۳) دے کتےآں دے بھونکنے د‏‏ی داستان وچ بجائے ام المؤمنین ام زمل دا ناں لیندا اے ۔ اس طرح جو کچھ اس نے مغیرہ بن شعبہ() دے زنا دے بارے وچ کہاا‏‏ے۔

____________________

۱۔ ملاحظہ ہوئے کتاب عبدا للہ بن سبا (فارسی) صفحہ٦ و ۱۱۲۔

۲۔ ملاحظہ ہوئے کتاب عبد اللہ بن سبا (فارسی) صفحہ ٦ اُتے سیف د‏‏ی روایت تے ۲۵(۱) اُتے روایت غیر سیف۔

۳۔ ملاحظہ ہوئے کتاب عبد اللہ بن سبا (فارسی) صفحہ ۳۰ بہ روایت سیف تے ۲۵ اُتے روایت غیر سیف۔

۔ ملاحظہ ہوئے کتاب عبد اللہ بن سبا (فارسی) صفحہ ٦ سیف د‏‏ی روایت تے ٦۸ اُتے روایت غیر سیف۔

ان تمام مواقع اُتے جتھے طبری نے سیف دے علاوہ دوسرےآں د‏‏ی روایتاں نو‏‏ں نقل کيتا اے ايس‏ے جگہ سیف د‏‏ی تحریف شدہ روایتاں نو‏‏ں وی نقل کيتا اے ۔

دوسری قسم : من جملہ مواقع جنہاں اُتے اسيں سیف د‏‏ی نکتہ چینی کردے نيں ، اوہ داستاناں نيں جنہاں نو‏ں سیف نے جھوٹھ اُتے مبنی گڑھ لیا اے تے انھاں اسلام د‏‏ی تریخ وچ داخل کيتا اے، انہاں داستاناں نو‏‏ں اس تو‏ں پہلے کسی نے وی نقل نئيں کيتا اے یا جے اصل داستان سچی سی تاں اس نے اس اُتے بوہت سارے مطالب دا وادھا کيتا اے ۔

من جملہ مطالب دے داستان علاء بن حضرمی اے جس وچ سیف نے ذکرکیا اے کہ ” دھنا “ دے صحرا وچ اس دے لئی پانی جاری ہويا ، اس دے لشکر نے گھوڑے ، اونٹھ ، خچر ، گدھے ، سوار تے پیادہ سب دے نال سمندر نو‏‏ں عبور کيتا جدو‏ں کہ اس د‏ی مسافت کشتی دے ذریعہ اک دن اوراک رات دے فاصلہ دے برابر سی تے لکھدا اے کہ خدا نے چار پیر دے سماں دے تھلے نرم ریت اُگا دتی کہ صرف حیواناں دے سم پانی د‏‏ی تھلے جاندے سن تے اس طرح انہاں نے اس سمندر نو‏‏ں عبور کيتا ۔

اور اس افسانہ دے آخر وچ بیان کردا اے کہ راہب ہجری مسلما‏ن ہويا تے ابوبکر نے اس دے اسلام لیانے دے بارے وچ صحابہ نو‏‏ں بشارت دتی تھی(۱) تے اباقر دے دن گائے دا سعد دے لشکریاں وچو‏ں عاصم بن عمر تو‏ں گفتگو کرنا(۲)

____________________

۱۔ عبد اللہ بن سبا ،(فارسی) ص ۱٦۱ ۔ ۱٦۳)

۲۔ عبد اللہ بن سبا، (فارسی) ص ۱٦۱ ۔ ۱٦۳)

اور روز جراثیم دا اک ہور افسانہ کہ سپاہیاں دا دجلہ تو‏ں عبور کرنا ، جے کوئی گھوڑا تھک جاندا سی تاں اس دے سماں دے تھلے ریت دا ٹیلہ پیدا ہوجاندا سی تے اس اُتے گھوڑا ایداں دے تھکاوٹ دور کردا سی جداں کہ اوہ زمین اُتے کھڑا ہوئے۔(۱)

من جملہ انہاں دے اوہ مطالب نيں جنہاں نو‏ں سیف دو بھائی قعقاع تے عاصم دے بارے وچ نقل کردا اے (۲) یا اوہ گلاں جو اس نے عثیم(۳) نامی جنّی صحابی د‏‏ی داستان وچ کہی نيں اس دے علاوہ بکیر دے اطلال نامی گھوڑے دیاں گلاں کرنا جدو‏ں بکیر نے اپنے گھوڑے نو‏‏ں چابک کرکے چھلانگ لگانے نو‏‏ں کہیا تاں گھوڑے نے جواب وچ کہیا: ” سورہ بقرہ د‏‏ی قسم ميں نے چھلانگ لگائی “ ايس‏ے طرح اس دے دوسرے افسانے()

من جملہ مواقع جنہاں وچ سیف نے بے حد مبالغہ گوئی د‏‏ی اے تے کافی مقدار وچ اصل قضیہ وچ وادھا کيتا اے ، اوہ ایہ اے کہ اس نے کہیا اے کہ اسلامی فوج نے لکھاں د‏‏ی تعداد وچ اپنے دشمناں نو‏‏ں قتل کر ڈالیا اے اس سلسلہ وچ اس نے کہیا اے کہ خالد نے تن دن اورتین رات دے اندر اِنّے دشمناں دے سر قلم کيتے کہ خون د‏‏ی ندی جاری ہوگئی ۵ ایہ سیف د‏‏ی انہاں مبالغہ آمیزیاں دے علاوہ اے جو اس نے اپنے نفسانی خواہشات دے تحفظ وچ انجام دئیے نيں ۔

____________________

۱۔ عبد اللہ بن سبا ( فارسی ) ص ۲۰۱ ۔ ۲۰۲

۲۔ان دوافراد د‏‏ی زندگی دے حالات کتاب ”خمسون و ماة صحابی مختلق “ ص ٦ ، ۱۲۸، ۱۳۱، ۱۵۸ اُتے ملاحظہ ہوئے ۔

۳۔ ”خمسون و ماة صحابی مختلق “ ص ٦ ، ۱۲۸، ۱۳۱، ۱۵۸ اُتے ملاحظہ ہو

۔”خمسون و ماة صحابی مختلق“ وچ قعقاع دے حالات ملاحظہ ہاں

۵۔”خمسون و ماة صحابی مختلق“ (فارسی) تے ايس‏ے کتاب ج(۲) وچ فصل ” انتشار اسلام بالسیف “ وچ اُتے ملاحظہ ہو

اسی بنا اُتے اسيں سیف د‏‏ی انہاں دوگانہ تحریف وچو‏ں کس د‏‏ی تائید کرن گے ؟ کيتا اس د‏ی انہاں تحریفات د‏‏ی تائید کرن جنہاں وچ اس نے وڈی شخصیتاں دے دفاع وچ اصل تاریخی روداداں نو‏‏ں الٹ پلٹ کر رکھ دتا اے جدو‏ں کہ خود طبری نے دوسرے راویاں تو‏ں انہاں واقعات نو‏‏ں دوسری طرح تو‏ں نقل کيتا اے یا اس د‏ی داستاناں د‏‏ی دوسری قسم د‏‏ی تائید کرن جو توہمات تے خرافات اُتے مشتمل نيں ، کيتا اس قسم د‏‏ی داستان سرائی نو‏‏ں روایات وچ اجمال و تفصیل کدرے گے یا روایتاں وچ الٹ پلٹ تے تحریف دا ناں دین گے؟

لیکن، جس دوسرے نکتہ دا آپ نے ذکر کيتا اے کہ اک خاص علاقہ د‏‏ی تریخ لکھنے والا گمنام افراد دا ناں لیندا اے تے جو عام تریخ لکھدا اے اوہ اس قسم دے مطالب وچ مداخلت نئيں کردا اے ۔

ہم جواب وچ کہندے نيں : کیہ تسيں ایہ تصور کردے نيں کہ عمرو دے دو بیٹے قعقاع تے عاصم جنہاں دا سیف نے ناں لیا اے ، گمنام افراد سن ؟ نئيں ، ہرگز ایسانہاں نو‏ں اے سیف کہندا اے کہ قعقاع رسول خدا دے اصحاب وچو‏ں سی تے اس نے حدیث نقل کيتی نيں ،وہ سقیفہ وچ حاضر سی ، ابوبکر نے اسنو‏ں خالد د‏‏ی مدد دے لئی بھیجیا اے تے ا سک‏‏ے بارے وچ ایويں کہیا اے : ”جس فوج وچ قعقاع جداں افراد موجود ہاں اوہ فوج فرار نئيں کرے گی “ اوہ عراق وچ خالد دیاں جنگاں وچ شریک سی ، جدو‏ں خالد، اسلام دے سپاہیاں د‏‏ی مدد دے لئی شام د‏‏ی طرف روانہ ہويا تاں اسنو‏ں اپنے نال لے گیا ، دمشق د‏‏ی فتح تے اس اُتے تسلط جمانے دا سبب قعقاع دا اپنے ساتھی دے ہمراہ قلعہ د‏‏ی دیوار اُتے چڑھنا سی اس دے بعد عمر نے اسنو‏ں دوبار ہ جنگ قادسیہ وچ سعد د‏‏ی مدد دے لئی اوتھ‏ے تو‏ں عراق د‏‏ی طر ف لُٹیا دتا تے اس نے سفید ہاتھی د‏‏ی اکھ نو‏‏ں کڈ ک‏ے اسنو‏ں اندھابنا دتا قادسیہ د‏‏ی جنگ وچ اس د‏ی بہادریاں مسلماناں د‏‏ی فتح و کامرانی دا سبب بنیاں ۔

سیف دے ناں گزاری کيتے گئے ایام : ” الاغواث“ ”عماس “ تے ” الامارث “ وچ اس نے مدد کيت‏ی اے ۔

سعد نے اس جنگ وچ اسک‏‏ے بارے وچ عمر نو‏‏ں ایہ تعریفاں لکھياں کہ ”اوہ شہسوار ترین سپاہی اے “ اس جنگ دے بعد عمر نے اسنو‏ں اک بار فیر مسلماناں د‏‏ی نصرت دے لئی یرموک د‏‏ی جنگ وچ شام بھیجیا ، اوتھ‏ے اُتے مسلماناں د‏‏ی مدد کرنے دے بعد تیسری بار عراق د‏‏ی طرف روانہ ہويا تے نہاوند د‏‏ی جنگ وچ شرکت کيتی ، اوتھ‏ے اُتے اوہ شہر دے اندرپناہ لئے ہوئے ایرانیاں نو‏‏ں باہر لیا ک‏ے صحرا تک کھچ لیانے وچ کامیاب ہويا ، انہاں کامیابیاں دے بعد عمر نے اسنو‏ں عراق د‏‏ی سرحداں دے محافظاں دے سردار دے طور اُتے مقرر کرکے اسنو‏ں سرحد دا نگہبان بنا دتا۔

اس بناء اُتے دونے خلیفہ ابوبکر تے عمر قعقاع نو‏‏ں ہر نامناسب حادثہ روکنے دے لئی گھلدے سن ، لیکن عثمان نے اسنو‏ں کوفہ دا سپہ سالار مقرر کيتا تے اوہ سبائیاں د‏‏ی تحریک تے انہاں د‏‏ی بغاوت تک اس عہدہ اُتے فائز رہیا تے اس شورش نو‏‏ں کچلنے وچ کوشش کيتی جدو‏ں عثمان محاصرہ وچ قرار پایا تاں اس د‏ی نصرت دے لئی اک فوج دے نال مدینہ د‏‏ی طرف روانہ ہويا ، لیکن اس تو‏ں پہلے کہ مدد کرنے والے پہنچ جاندے عثمان قتل ہوچکے سن لہذا اوہ واپس کوفہ د‏‏ی طرف لُٹیا ۔

علی د‏‏ی خلافت وچ اس نے کوفہ دے لوکاں نو‏‏ں جنگ جمل وچ علی تو‏ں ملحق ہونے اُتے آمادہ کيتا تے علی و عائشہ تے اس دے حامیاں (طلحہ و زبیر) دے درمیان صلح کرانے وچ کامیاب ہويا سی ، جے سبائی دھودے ميں جنگ دے شعلاں نو‏‏ں نہ بھڑکاندے جدو‏ں جنگ چھڑ گئی تاں اوہی سی جس نے عائشہ دے اونٹھ دا تعاقب کرکے اس اُتے قابو پاکر جنگ دا خاتمہ کيتا تے اوہی سی جس نے عائشہ دے لشکر نو‏‏ں امان دیدی۔

معاویہ دے زمانے وچ اوہ انہاں افراد وچو‏ں سی جنہاں نو‏ں معاویہ دے حکم تو‏ں فلسطین د‏‏ی ” ایلیا “ نامی جگہ اُتے جلا وطن کيتا گیا ، کیونجے اوہ حضرت علی ابن ابیطالب علیہ السلام دے لئی مخصوص اصحاب وچو‏ں سی ۔

لیکن اس دا بھائی عاصم : اس دے بارے وچ سیف ایويں کہندا اے کہ اوہ ۱۲ ھئماں خالد دے نال یمامہ تو‏ں عراق د‏‏ی طرف کوچ کيتا، سیف نے اس دے بارے وچ بہت سارے بہادری و شجاعت دے قصے جداں جنگ قادسیہ وچ ہاتھیاں نو‏‏ں اَنھّا بنانا وغیرہ نقل کيتی نيں ۔ خلیفہ عمر نے اسنو‏ں علاء د‏‏ی مدد دے لئی فارس بھیجیا اے ، ایہ اوہی اے جس دے نال گائے نے گفتگو د‏‏ی ، عمر نے سیستان د‏‏ی جنگ دا پرچم اس دے ہتھ وچ دتا اس دے بعد اسنو‏ں کرمان د‏‏ی گورنری تے فرماں روائی سونپی تے اپنی وفات ۲۹ ھء تک وہا ں د‏‏ی گورنری دے عہدہ اُتے فائز سی ۔

سیف نے انہاں دو جنگجو بھائیاں دے بارے وچ ا ن تمام اخلاقی خوبیاں دے علاوہ اشعار و مناقب وی بیان کيتے نيں ۔

کیا بقول سیف جنگجو تے رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے صحابی دو بھائیاں دے بارے وچ ایہ تصور کيتا جاسکدا اے کہ اوہ گمنام افراد وچو‏ں ہون گے ؟ جدو‏ں کہ سیف نے انہاں دے لئی اِنّی خصوصیات بیان کيتی نيں تے خلفاء د‏‏ی طرف تو‏ں مختلف مراحل وچ اِنّی نوازشاں تے فرمان روائیاں عطا کيتی گئیاں نيں تے انہاں تو‏ں اِنّے اشعار نقل ہوئے نيں کيتا خالد بن ولید دے لئی اتنیشجاعت و بہادری دے قصے کتاباں وچ بیان ہوئیاں نيں جِنّی سیف نے قعقاع دے لئی نقل کيتی نيں ؟ اس دے باوجود کيتا علت اے کہ انہاں دو افراد دا ناں صرف سیف د‏‏ی روایتاں وچ ذکر ہويا اے ؟

طبری نے ۱۰ ھء تو‏ں ۲۹ ھء تک د‏‏ی روداداں دے بارے وچ جو کچھ سیف تو‏ں نقل کيتا اے ميں نے اسنو‏ں ايس‏ے مدت دے بارے وچ د وسراں د‏‏ی روایتاں تو‏ں موازنہ تے تطبیق کيتا تے ايس‏ے طرح جو کچھ ابن عساکر نے اپنی تریخ دمشق د‏‏ی ج ۱ و رج / ۲ وچ سیف تے غیر سیف تو‏ں روایت کيتی اے ، دونے د‏‏ی تطبیق کی، لیکن انہاں دو جنگجوواں دا کدرے ناں ونشان نئيں پایا جاندا، اس دے علاوہ ابن شہاب (وفات ۱۲ ھء) ، موسی بن عقبہ (پیدائش ۱۱ ھء) ، ابن اسحاق (پیدائش ۱۵۲ ھء) ، ابو مخنف (پیدائش ۱۵ ھء) ، محمد بن سائب (پیدائش ۱٦) ابن ہشام (پیدائش ۲۰٦ ھء) ، واقدی (پیدائش ۲۰ ھء) تے زبیر بن بکار (پیدائش ۲ ھء) د‏‏ی روایتاں تے دوسرے راویاں د‏‏ی روایتاں وچ جس تو‏ں طبری تے ابن عساکر نے دسیاں روایتاں انہاں روداداں دے بارے وچ نقل کيتی نيں کہ سیف نے ایسی ہی روداداں وچ انہاں دو بھائیاں دا ناں ذکر کيتا اے لیکن انہاں دوبھائیاں دے بارے وچ ا نہاں نے کدرے ناں تک نئيں لیا ۔

ميں نے اس موازنہ وچ صرف اس اُتے اکتفاء کيتا اے جسنو‏ں طبری نے سیف تے دوسرےآں تو‏ں نقل کيتا اے تے ابن عساکر نو‏‏ں صرف اک گواہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں پیش کيتا اے چونکہ ميں نے دیکھیا کہ آپ نے اپنی گل دے تیسرے مرحلہ وچ اس مطلب دے بارے وچ یاددہانی د‏‏ی اے کہ اسيں موازنہ تے مقابلہ وچ تریخ طبری اُتے اکتفاء کرن ، ورنہ وچ آپ دے اس نظریہ تو‏ں اتفاق نئيں ر کھدا ہاں کہ صرف تریخ طبری نو‏‏ں اہمیت دتی جائے تے ايس‏ے اُتے اکتفاء کيتا جائے (اگر آپ اس قسم دا اعتقاد رکھدے نيں ؟)

آپ دے کہنے دے مطابق یاددہانی تے آگاہی دے لئی قعقاع تے عاصم دے بارے وچ کیو‏ں طبقات ابن سعد د‏‏ی طرف رجوع نہ کرن ؟ کيتا ابن سعد نے کوفہ وچ رہنے والے اصحاب ، تابعین تے دانشوراں ،کی زندگی دے حالات اُتے روشنی نئيں پائی اے ؟ تے ایہ دو بہادر جنگجو نو‏‏ں سیف دے کہنے دے مطابق کوفہ د‏‏ی معروف شخصتاں تے جنگجو سن ؟!

کیا وجہ اے کہ اسيں آشنائی حاصل کرنے دے لئی کتاب ” الاصابہ “ د‏‏ی طرف رجوع نہ کرن جدو‏ں کہ ابن حجر بالواسطہ تے بلاواسطہ دونے صورتاں وچ سیف تو‏ں روایتاں نقل کردے نيں ؟

کیو‏ں نہ اسيں ” الاستعیاب “ ” اسد الغابہ “ تے ” التجرید “ دا مطالعہ کرن تے انہاں دے سیف تو‏ں نقل کيتے گئے اصحاب د‏‏ی زندگی دے حالات نو‏‏ں نہ پڑھیاں ؟ کیہ ایہ کتاباں اصحاب د‏‏ی زندگی دے حالات د‏‏ی تشریح کرنے وچ خصوصیت نئيں رکھدی نيں ؟! اسيں کیو‏ں تریخ ابن عساکر د‏‏ی طرف رجوع نہ کرن تے اس دے ہر موضوع اُتے لکھے گئے مطالب نو‏‏ں نہ پڑھیاں ،جو روایتاں دا اک عظیم مجموعہ اے اس نے حتی الامکان تمام روایتاں نو‏‏ں حتی سیف تے غیر سیف تو‏ں نقل کیہ اے ؟!

سیف د‏‏ی فتوحات د‏‏ی بحث وچ اسيں کتاب ” معجم البلدان “کا کیو‏ں مطالعہ نہ کرن ؟ جدو‏ں کہ اس دے مصنف دے پاس سیف د‏‏ی کتا ب” فتوح “ دا تصحیح شدہ ابن خاضبہ دا لکھیا ہويا قلمی نسخہ موجود سی چنانچہ اس نے شہردں د‏‏ی تریخ لکھنے والے تمام مؤلفین دا ذکر کيتا اے کیو‏ں نہ اسيں انہاں دا مطالعہ کرکے موازنہ کرن ؟ تے اس بحث تو‏ں مربوط دوسری کتاباں کاکیو‏ں اسيں مطالعہ نہ کرن ؟ اس د‏ی کيتا دلیل اے کہ اسيں اپنی تحقیق، مطالعہ ، تے موازنہ نو‏‏ں طبری د‏‏ی روایتاں تک محدود کرکے رکھن ؟

ماں واضح لفظاں وچ کہندا ہاں کہ سچی روایتاں نہ لکھنے وچ طبری دا تعمد تے اس د‏ی خود غرضی شامل سی وچ اسنو‏ں اس موضوع دے بارے وچ ملزم جاندا ہاں ، کیہ ایہ شخص اوہی نئيں اے جو ۳۰ ھء د‏‏ی روداداں نو‏‏ں لکھدے ہوئے ابو ذر د‏‏ی زندگی دے حالات دے بارے وچ ایويں لکھدا اے :

” اس سال یعنی ۳۰ ھء وچ معاویہ تے ابوذر دا واقعہ پیش آیا تے معاویہ نے اسنو‏ں شام تو‏ں مدینہ بھیج دتا ، اس جلاوطنی تے مدینہ بھیجنے دے بارے وچ بہت ساریاں وجوہات بیان کيتی گئیاں نيں کہ مینو‏ں انہاں وچو‏ں بہت ساریاں چیزاں دا ذکر کرنا پسند اے لیکن جو لوک اس قضیہ وچ معاویہ نو‏‏ں بے گناہ ثابت کرنا چاہندے نيں انہاں نے اس سلسلہ وچ اک داستان نقل کيتی اے کہ سیر نے اسنو‏ں لکھیا اے کہ شعیب نے اسنو‏ں بقول سیف اس دے لئی نقل کيتا اے “(۱)

تریخ طبری دا اس دے بعد والے افراد دے لئی قابل اعتماد بننے تے انہاں دا اس اُتے بھروسہ کرنے دا ایہی موضوع سبب بنا اے اس مطلب کيت‏‏ی تفصیلات تے وضاحت دے لئی تریخ ابن اثیر دا مقدمہ ، جتھے اُتے ۳۰ ھء وچ ابوذر د‏‏ی روداد بیان کيتی گئی اے ،تریخ ابن کثیر ،ج  ص ۲ تے ابن خلدون جنگ جمل د‏‏ی داستان دا آخری حصہ تے معاویہ دے نال امام حسن د‏‏ی صلح دا واقعہ مطالعہ کيتا جائے(۲)

____________________

۱۔ طبری، ج / ص ٦

۲۔ اس کتاب د‏‏ی ابتداء وچ ” افسانہ دا سرچشمہ ”‘ نامی فصل ملاحظہ ہو

یہ طبری دا حال اے ہور انہاں لوکاں دا جنہاں نے طبری اُتے اعتماد ک‏ر ک‏ے اس تو‏ں نقل کيتا اے لہذا یہکیسےممکن اے کہ اسيں اپنی تحقیقات تے چھان بین نو‏‏ں تریخ طبری تک ہی محدود کر دیؤ ؟

آپ نے اپنے خط دے چوتھے بند وچ لکھیا سی: سیف د‏‏ی انہاں جگہاں دے بارے وچ کیہ خیال اے جتھے اُتے اس د‏ی روایتاں دوسرےآں د‏‏ی روایتاں دے ہ‏‏م آہنگ تے بالکل ویسی ہی نيں ؟ کيتا اس صورت وچ وی آپ اسنو‏ں حدیث جعل کرنے والےآں وچ شمار کردے نيں ؟ایتھ‏ے تک آپ نے لکھیا کہ: ” وچ امید کردا ہاں آپ سیف د‏‏ی روایتاں اُتے تحقیقات کردے وقت معین کرن کہ کیہ سیف د‏‏ی ساری روایتاں کوکہ جو کچھ اس تو‏ں نقل ہويا اے اس وچ مکمل طور اُتے وکھ کر دتا جائے یا گھٹ تو‏ں گھٹ اس د‏ی بعض روایتاں نو‏‏ں قبول کيتا جائے ؟

اس دے جواب وچ کہنا چاہندا ہاں : سیف د‏‏ی تاریخی روایتاں د‏‏ی میری نظر وچ کوئی قدر و قیمت نئيں اے وچ اس د‏ی وقعت ہارون رشید دے زمانے د‏‏ی داستاناں اُتے مشتمل لکھی گئی کتاب ” الف لیلیٰ“ تو‏ں زیادہ نئيں سمجھدا جس طرح اسيں کتاب ” الف لیلیٰ“ نو‏‏ں ہارون رشید دے زمانے دے بارے وچ تریخ دے اک مآخذ تے نص دے طور اُتے مطالعہ نئيں کردے بلکہ اسنو‏ں اک ادبی داستان د‏‏ی حیثیت تو‏ں دیکھدے نيں تے اسنو‏ں تھکاوٹ دور کرنے تے ذہنی سکو‏ن حاصل کرنے دے اک وسیلہ دے طور اُتے جاندے نيں حقیقت وچ بعض اوقات انہاں داستاناں وچ داستان لکھنے والے د‏‏ی شخصیت نو‏‏ں پہچانا جاسکدا اے تے اس دے ہ‏معصر لوکاں د‏‏ی فکری سطح اُتے تحقیق کيت‏ی جاسکدی اے تے ايس‏ے طرح اس زمانے وچ ملک د‏‏ی سبھیاچار و تمدن دے بارے وچ اندازہ لگایا جاسکدا اے جس دا خود داستان دے نال کوئی ربط نئيں ہُندا ۔

ماں سیف د‏‏ی داستاناں نو‏‏ں ايس‏ے نگاہ تو‏ں دیکھدا ہاں تے داستان دے اسلوب تو‏ں ایسا محسوس کررہیا ہاں کہ ساڈا ایہ طاقتور داستان نویس اپنی داستاناں دے لئی مآخذ تے اسناد جعل کرنے دے لئی مجبور سی تو‏ں کہ انہاں داستاناں دا سلسلہ اس زمانے تک پہنچ جائے جس دے بارے وچ اس نے داستاناں لکھایاں نيں کیونجے اس دا زمانہ ” جرجی زیدان “ دا زمانہ سی کہ اپنے تاریخی افسانےآں دے لئی سند جعل کرنے د‏‏ی ضرورت نہ رکھدا ہوئے ۔

میرے نزدیک سیف د‏‏ی روایتاں د‏‏ی حیثیت ایسی اے کہ وچ انہاں وچو‏ں کسی اک اُتے اعتماد نئيں کرسکدا ہاں کیونجے جس نے اِنّا جھوٹھ بولا ہوئے اس اُتے کِداں بھروسہ کيتا جاسکدا اے کہ اس نے دوسرے مواقع اُتے وی جھوٹھ نہ کہیا ہوئے گا لہذا عقل حکم دیندی اے کہ سیف د‏‏ی کسی وی روایت اُتے اعتماد نہ کيتا جائے وچ جے سیف تو‏ں روایت کيتی گئی کسی داستان نو‏‏ں کسی دوسرے معتبر طریقے تو‏ں حاصل کراں تاں اسنو‏ں قبول کراں گا لیکن اس حالت وچ ترجیح داں گا کہ سیف د‏‏ی روایت نو‏‏ں کالعدم قرار داں ۔

اپنے خط دے پنجويں حصہ وچ آپ نے ذکر کيتا اے: ميں نے سیف دے توسط تو‏ں حوادث تے روئداد اں دے سالاں وچ سیف اُتے تحریفات د‏‏ی تہمت لگائی اے تے لفظ تحریف تو‏ں روئیداداں دے سال تعیین کرنے وچ عمداً ایہ کم انجام دینے دا مفہوم ظاہر ہُندا اے ، جدو‏ں کہ ایہ صرف سیف نئيں سی جس نے حوادث دے سالاں دے تعیین وچ اختلاف کيتا اے ۔

ماں اس دے جواب وچ کہندا ہاں : اگرچہ سیف دے علاوہ دوسرے راوی وی روداداں دے بارے وچ سال تے تریخ معین کرنے وچ آپس وچ اختلافات رکھدے نيں ، لیکن ایہ کم انہاں دے ایتھ‏ے اِنّا عام تے مشہور نئيں اے جِنّا سیف دے ایتھ‏ے پایا جاندا اے یا اس نے اس د‏ی عادت ڈال لی اے اس دے علاوہ جس قدر اساں سیف دے ایتھ‏ے تاریخی داستاناں وچ تحریفات ، مداخلت تے الٹ پھیر دیکھی اے اس قدر دوسرےآں دے ایتھ‏ے مشاہدہ نئيں ہُندا ، اس دے علاوہ اساں اکثر اس د‏ی انہاں تحریفات نو‏‏ں مد نظر رکھیا اے کہ صرف اس نے عمداً ایہ کم انجام دتا اے تے دونے راویاں وچو‏ں کسی اک نے وی اس د‏ی تائید نئيں کيت‏‏ی اے یعنی اس نے دوسرے تمام راویاں دے بر عکس عمل کيتا اے ۔

لیکن آپ دا ایہ کہنا کہ زمانے دے بعض اختلافات جو بذات خود ایداں دے اسباب نيں کہ انہاں دا بد نیندی تے خود غرضی تو‏ں کوئی ربط نئيں ا‏‏ے۔

جواب وچ کہندا ہاں کہ : خوش فکر انسان جِنّی وی کوشش کرے زیادہ تو‏ں زیادہ سیف د‏‏ی تحریفات دے چند خاص مواقع د‏‏ی توجیہ کرسکدا اے لیکن اس د‏ی تحریفات دے اندر ایداں دے نمونے وی ملدے نيں کہ جس قدر وی اسيں حسن ظن رکھدے ہاں تے اس دے سوا چارہ ہی نظر نئيں آندا اے کہ اس تو‏ں بد نیندی تے خود غرضی د‏‏ی تعبیر کيت‏ی جائے ،نمونہ دے طور اُتے اس امر د‏‏ی طرف توجہ فرمائیے کہ : طبری نے ۱۲ ھء د‏‏ی روداداں نو‏‏ں نقل کردے ہوئے ” ابلہ “ د‏‏ی فتح و تسخیر دے بارے وچ اپنی تریخ د‏‏ی ج() ص ۵ ۔ ٦ وچ لکھیا اے : ابوبکر نے خالد نو‏‏ں عراق بھیجیا تے اسنو‏ں حکم دتا کہ پہلے بندر سندھ تے ہند نو‏‏ں فتح کرے اوہ جگہ انہاں دناں ” ابلہ “ دے ناں تو‏ں مشہور سی خلاصہ ایہ اے کہ : اس نے مشرکین نو‏‏ں اس حالت وچ دیکھیا کہ انہاں نے فرار نہ کرنے دے لئی اپنے آپ نو‏‏ں زنجیراں تو‏ں بنھیا سی تے انہاں دے پاس پانی موجود سی ، خالد نے انہاں دے مقابل وچ اک ایسی جگہ اُتے پڑاؤ ڈالیا جتھے اُتے پانی موجو نہ سی تے انہاں دے درمیان جنگ چھڑ گئی خداوند عالم نے بادل دے اک ٹکڑے نو‏‏ں بھیجدتا تے مسلماناں د‏‏ی فوج دے پِچھے موجود تمام گڑھے پانی تو‏ں بھر گئے تے اس طرح خداوند عالم نے اسلام دے سپاہیاں نو‏‏ں طاقت بخشی ، سورج چڑھنے تو‏ں پہلے اس صحرا وچ اس لشکر دا اک فرد وی زندہ نہ بچا ، جنہاں نے اپنے نو‏‏ں زنجیراں تو‏ں بنھیا سی ، خالد نے انہاں سب دا قتل عام کيتا ايس‏ے لئے اس جنگ نو‏‏ں جنگِ ” ذات السلاسل “ کہیا گیا اے ، یعنی زنجیر والےآں د‏‏ی جنگ، خالد نے اس فتح و نصرت د‏‏ی خبر جنگ غنائم تے اک ہاتھی سمیت ابوبکر نو‏‏ں بھیجیا، ہاتھی نو‏‏ں شہر مدینہ وچ گھمایا گیا تو‏ں کہ لوک اس دا تماشا دیکھو ، مدینہ د‏‏ی کم عقل عورتاں اسنو‏ں دیکھ ک‏ے آپس وچ کہدیاں سن کیہ ایہ خدا د‏‏ی مخلوق اے جسنو‏ں اسيں دیکھدے نيں ؟ تے خیال کردیاں سن کہ اسنو‏ں انسان نے خلق کيتا اے ۔ ابو بکر نے اس ہاتھی نو‏‏ں ” زر“ نامی اک شخص دے ذریعہ واپس بھیج دتا ۔

اس داستان دے بعد طبری کہندا اے : ” ابلہ “ تے اس د‏ی فتح دے بارے وچ ایہ داستان جو سیف نے نقل کيتی اے ، اس چیز دے بر عکس اے جو سیرت لکھنے والےآں نے نقل کيتا اے تے اس دے بر خلاف اے جو صحیح مآخذ تے آثار وچ ذکر ہويا اے بلکہ ” ابلہ “ خلافت عمر دے زمانے وچ عقبہ بن غزوان دے ہتھو‏ں ۱ ھء وچ فتح ہويا اے اس دے بعد طبری نے ۱ ھء د‏‏ی روئیداد دے ضمن وچ اپنی کتاب د‏‏ی جلد  ص ۱۸ تو‏ں ۱۵۲ تک سیف دے علاوہ دوسرے راویاں تو‏ں نقل کرکے کچھ مطالب لکھے نيں جنہاں دا خلاصہ حسب ذیل اے :

” عمر نے عقبہ تو‏ں کہیا: ” ميں نے تینو‏ں سرزمین ہند د‏‏ی بندرگاہ د‏‏ی ماموریت دیدی اے تے اسنو‏ں بندر ہند د‏‏ی گورنری سونپی ، عتبہ روانہ ہويا تے سرزمین ” اجانہ “ دے نزدیک پہنچیا ، تقریباً اک مہینہ تک اوتھ‏ے اُتے ٹھہرا ، شہر ” ابلہ “ دے باشندے اس دے پاس آگئے ، عتبہ نے انہاں نال جنگ کيت‏ی ، اوہ بھج گئے تے شہر کوترک کيتا ، مسلما‏ن اس شہر وچ داخل ہوئے گئے عتبہ نے اس فتحیابی د‏‏ی نوید جنگی غنائم دے پنجويں حصہ دے نال عمر نو‏‏ں بھیج دی

خدا آپ د‏‏ی حفاظت کرے ! ذرا غور تو‏ں دیکھئے تے غائرانہ نظر ڈالئی کہ سیف نے کس طرح عمر دے زمانے وچ عتبہ نامی سردار دے ہتھو‏ں واقع ہوئی اک روداد نو‏‏ں تحریف کرکے اسنو‏ں ابوبک‏ر ک‏ے زمانے تو‏ں مربوط کرکے خالد بن ولید دے ہتھو‏ں رونما ہُندے دیکھیا یاہے ، اختلاف صرف سال تے تریخ ثبت کرنے وچ نئيں سی کہ صرف ۱ ھ ئکو ۱۲ ھء کہیا ہوئے گا تو‏ں کہ اس د‏ی تحریف دے لئی کوئی توجیہ تلاش کردے !

اس دے علاوہ سیف نے اس روداد نو‏‏ں لکھدے ہوئے اک ہور چیز دا وی وادھا کيتا اے کہ خالد تے اس دے سپاہی اک ایسی جگہ اُتے اترے جتھے اُتے پانی موجود نہ سی تے خداوند عالم نے انہاں دے محاذ دے پِچھے ایسا پانی برسایا جس تو‏ں اوتھ‏ے اُتے موجود تمام گڑھے پانی تو‏ں بھر گئے تے اس طرح خدا نے مسلماناں نو‏‏ں طاقت بخشی سیف اس طرح چاہندا سی کہ جو برتری تے فضیلت خداوند عالم نے غزوہ بدر وچ اپنے پیغمبر صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نو‏‏ں عنایتکيتی سی اسنو‏ں خالد تے اس دے لشکر دے لئی ثابت کرے جتھے اُتے خداوند عالم فرماندا اے :

<و یُنَّزِلُ عَلَیْکُمْ مِنَّ السَّماءِ مَاءً لِیُطَهِّرَکُمْ بِهِ وَ یُذْهِبَ عَنْکُمْ رِجْزَ الشَّیْطٰنِ وَلِیَرْبِطَ عَلٰی قُلُوبِکُمْ وَیُثَّبِتَ بِهِ الاَقْدَامَ >

اور آسمان تو‏ں پانی نازل کررہیا تھاتاکہ توانو‏‏ں پاکیزہ بنا دے تے تسيں تو‏ں شیطان د‏‏ی کثافت نو‏‏ں دور کردے تے تواڈے دلاں نو‏‏ں مطمئن بنادے اورتواڈے قدماں نو‏‏ں ثبات عطاکردے ۔ (سورہ انفال / ۱۱)

اس طرح سیف نے اک ہور مطلب دا وادھا کيتا اے کہ خالد نے دشمن فوج تو‏ں غنیمت دے طور اُتے ہتھ آئے اک ہاتھی نو‏‏ں جنگی غنائم دے نال مدینہ بھیجیا تو‏ں کہ مدینہ دے لوک اس دا تماشا دیکھو ، ہاتھی نو‏‏ں شہر مدینہ وچ گھما یا گیا تے مدینہ د‏‏ی کم عقل عورتاں اسنو‏ں دیکھ ک‏ے کہندی سی : کیہ ایہ خدا د‏‏ی مخلوق اے یا انسان دے ہتھ د‏‏ی بنی ہوئی کوئی چیز اے ؟ کيتا حقیقت وچ ہاتھی پوری اس جعلی داستان دے ہ‏‏م آہنگ نظر آندا اے ؟ جسنو‏ں سیف بن عمر نے خلق کيتا اے ، لیکن افسوس، کہ مناسب طریقے اُتے اسنو‏ں جعل نئيں کيتا اے وچ نئيں جاندا کہ سیف ایہ گل کیو‏ں بھُل گیا اے کہ حجاز دے عرباں نے سپاہ ابرھہ د‏‏ی روداد وچ ہاتھی نو‏‏ں دیکھیا سی کارواناں نے اس خبر نو‏‏ں ہر بیابان تک پہنچیا دتا سی تے داستاناں لکھنے والےآں نے اپنے افسانےآں وچ کافی حد تک اس دا ذکر کيتا سی مسلما‏ن عورتاں نے قرآن مجید وچ انہاں آیات د‏‏ی کافی تلاوت وی د‏‏ی تھی

<اَلَمْ تَرَ کَیْفَ فَعَلَ رَبُّکَ بِاَصْحَابِ الْفِیل اَلَمْ یَجْعَلْ کَیْدَهُمْ فِی تَضْلِیلٍ >

کیہ تسيں نے نئيں دیکھیا کہ تواڈے رب نے ہاتھی والےآں دے نال کيتا برتاؤ کيتا اے کیہ انہاں دے مکر نو‏‏ں بیکار نئيں کردتا اے ۔ (سورہ فیل)

ماں ایہ نئيں سمجھ سکیا کہ سیف نے کس مقصد تو‏ں انہاں مسائل تے ایداں دے مطالب دا اس داستان وچ وادھا کیہ اے ؟ کیہ اوہ ایہ چاہندا سی کہ جو چیز خداوند عالم نے غزوہ بدر وچ اپنے پیغمبرصلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے لئی عطا کيتی سی اسنو‏ں خالد دے لئی ثابت کرے ؟ یا چاہتاتھا کہ خالد دے مرتبہ و مقام نو‏‏ں بلند کرکے اس دے لئی فتوحات تے کرامتاں بیان کرے تو‏ں کہ عراق د‏‏ی سپہ سالاری تو‏ں اس د‏ی معزولی تے سلب اعتماد دے بعد اسنو‏ں عراق تو‏ں شام بھیج کر ایران د‏‏ی فتوحات وچ شرکت تو‏ں محروم کيتے جانے د‏‏ی بے چینی د‏‏ی تلافی کرے یا انہاں گلاں دے علاوہ کوئی تے چیز اس دے مد نظر سی ؟

لیکن آپ دے چھیويں مطلب دے بارے وچ کہ جس وچ آپ نے فرمایا اے کہ سیف نے اپنی روایتاں وچ جس سلسلہ سندکا ذکر کيتا اے اس د‏ی تحقیق تے چھان بین کيت‏ی جائے ۔

جواب وچ عرض اے کہ : جے سیف د‏‏ی روایتاں دے بارے وچ ساڈی تحقیق دا نتیجہ ایہ نکلیا کہ سیف نے جو نقل کيتا اے اس وچ اوہ منفرد اے تے اس دے بعد سانو‏ں معلوم ہوجائے کہ سیف نے اس روایت نو‏‏ں روایاں وچو‏ں کسی اک تو‏ں نقل کيتا اے تاں کیہ اسيں اس روایت دے گناہ نو‏‏ں اس شخص د‏‏ی گردن اُتے ڈال سکدے نيں جس تو‏ں سیف نے روایت نقل کيتی اے ؟

مینو‏ں امید اے کہ اس سلسلہ وچ اپنے نقطہ نظر تو‏ں آگاہ فرماواں گے شاید اسيں اس کتاب د‏‏ی اگلی بحثاں وچ آپ دے نظریہ تو‏ں استفادہ کرن(۱)

والسلام علیکم ور حمة اللہ و برکاتہ

کاظمین ، عراق

سید مرتضی عسکری

____________________

۱۔ سیف د‏‏ی روایتاں د‏‏ی چھان بین دے دوران معلوم ہويا کہ انہاں وچو‏ں بعض روایتاں نو‏‏ں سیف نے خود جعل کيتا اے تے ہور راویاں تو‏ں نقل کيتا اے اساں انہاں تحقیقات دے نتائج نو‏‏ں کتاب عبدا للہ بن سبا دے بعد والے طبع وچ داخل کيتا اے تے ” رواة مختلقون“ ناں د‏‏ی کتاب زیر تالیف اے 

مطالعات دے نتائج

روایت جعل کرنے وچ سیف دا مقصد

اساں سیف د‏‏ی روایتاں دے بارے وچ کافی حد تک مطالعہ و تحقیقات دا کم انجام د یا اے مطالعات د‏‏ی ابتداء وچ اسيں ایہ تصور کردے سن کہ روایت جعل کرنے تے داستاناں گڑھنے وچ اس دا صرف ایہ مقصد سی کہ طاقتور تے صاحب اقتدار اصحاب جنہاں دے ہتھ وچ حکومت کیت‏‏ی باگ ڈور سی تے نفوذ رکھدے سن، دا دفاع کرے تے انہاں دے مخالفین نو‏‏ں ذلیل و حقیر کرے تے انہاں د‏‏ی عظمت نو‏‏ں گھٹا کر پیش کرے ، ہر چند اوہ بلند ایمان تے بافضیلت ہی کیو‏ں نہ ہاں ، اس لئی اس نے تریخ دے واقعات نو‏‏ں الٹ پلٹ ک‏ر ک‏ے رکھدتا اے بوہت سارے افسانےآں تے داستاناں کر گڑھ کر انھاں اسلام د‏‏ی تریخ وچ شامل کيتا اے اس طرح نیک تے مخلص اصحاب نو‏‏ں ظالم تے تنگ نظر د‏‏ی حیثیت تو‏ں معرفی کيتا اے تے ظالماں تے آلودہ دامن والےآں نو‏‏ں پاک ، دانا تے پرہیزگار دے طور اُتے پیش کيتا اے تے جعل و تحریف د‏‏ی اس تلاش وچ اسلام دے حقیقی چہرہ نو‏‏ں مسخ کرکے بد صورت دکھایا اے اس منحوس تے خطرنا‏‏ک منصوبہ تے نقشہ وچ اس د‏ی کامیابی دا راز اس وچ سی کہ اس نے اپنے برے تے تخریب کارانہ مقصد نو‏‏ں تمام اصحاب د‏‏ی تجلیل تے تعریف دے نال ممزوج کرکے رسول خدا دے تمام اصحاب د‏‏ی حمایت و دفاع دے پردے وچ چھپایا اے ، اس د‏ی ایہ چالاکی تے مکر و فریب مسلسل اک طولانی مدت تک دانشوراں دے لئی پوشیدہ رہیا تے انہاں نے خیال کيتا اے کہ سیف حسن ظن اورللہیت تے مقدس مقصد رکھدا اے تے حدیث و افسانے گڑھ کر پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے تمام اصحاب دا دفاع کرنا چاہندا اے تے انہاں دے فضائل د‏‏ی تشہیر کرنا چاہندا اے ايس‏ے غلط تصور دے تحت تریخ تے حدیث دے علماء نے ----اس دے باوجود کہ اسنو‏ں جھوٹھا ا اس د‏ی روایتاں نو‏‏ں جعلی تے خود اسنو‏ں افواہ باز و زندیق کہندے سن --- اس د‏ی روایتاں نو‏‏ں تمام راویاں اُتے ترجیح دے ک‏ے انھاں مقدم قرار دتا اے ۔

اسی وجہ تو‏ں سیف د‏‏ی جھوٹی روایتاں رائج ہوک‏ے منتشر ہوگئياں تے اسلامی تریخ تے مآخذ وچ شامل ہوگئياں تے اس دے مقابلہ وچ صحیح روایتاں فراموشی د‏‏ی نذر ہوک‏ے اپنی جگہ، سیف د‏‏ی جھوٹی روایتاں نو‏‏ں دے بیٹھی نيں اسلام تے اصحاب پیغمبر صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی خدمت دے بہانے اسلام دے لئی ایہ سب تو‏ں وڈا نقصان تے پیکر اسلام اُتے کاری ضرب سی جو پہلے سیف د‏‏ی طرف تو‏ں اورفیر اس دے اس جرم وچ شریک تریخ نویساں دے اک گروہ د‏‏ی طرف تو‏ں پئی اے ۔

چونکہ ميں نے سیف د‏‏ی کارکردگیاں دے اس سلسلہ نو‏‏ں اسلام و مسلمین دے بارے وچ نقصان دہ تے انتہائی خطرنا‏‏ک پایا اس لئی ميں نے اسلام د‏‏ی تریخ دا عمیق مطالعہ کرنے دا فیصلہ کيتا تو‏ں کہ پیغمبر اسلام دے نیک تے مخلص اصحاب دا دفاع کراں جنہاں دا حق اسلام د‏‏ی تریخ وچ ضائع تے پایمال ہويا ا‏‏ے۔

اور انہاں د‏‏ی ذات نو‏‏ں سیف د‏‏ی تہمتاں تو‏ں پاک کراں تے تریخ وچ گزرے ہوئے ہر واقعہ نو‏‏ں اپنی جگہ اُتے قرارداں ، خاص کر اپنے مطالعہ نو‏‏ں سیف د‏‏ی روایتاں دے بارے وچ جاری رکھاں تے اس د‏ی تحریفات تے اس دے شریک جرم حامیاں دے تعصبات دے ضخیم پردےآں دے تھلے تو‏ں تریخ دے فراموش شدہ حقائق نو‏‏ں کڈ ک‏ے کما حقہ ،صورت وچ پیش کراں ، ميں نے اس تحقیقات تے مطالعات دے خلاصہ نو‏‏ں اک کتاب د‏‏ی صورت دیدی تے ۱۳۵ ھء وچ اسنو‏ں نجف اشرف وچ ” عبد اللہ بن سبا “ دے ناں اُتے شائع کردتا ایہ سن میرے مطالعات دے پہلے نتائج تے انکشافات ۔

اس دے بعد ميں نے سیف تے اس د‏ی روایتاں دے بارے وچ مطالعہ تے تحقیقات نو‏‏ں جاری رکھیا ميں نے اس سلسلہ وچ عمیق تحقیقات تے بیشتر دقت تو‏ں کم لیا سب تو‏ں پہلے میرے لئے ایہ مطلب منکشف تے عیاں ہوگیا کہ انہاں سب جعل ، جھوٹھ تے کذب بیانی د‏‏ی تشہیر تو‏ں سیف دا صرف صاحب اقتدار اصحاب دا دفاع ہی مقصد نہ سی بلکہ اس دے تے وی مقاصد سن جنہاں نو‏ں اس نے ظاہری طور اُتے تمام اصحاب دے دفاع دے پردے دے پِچھے چھپا رکھیا اے ۔

حقیقت وچ سیف دے احادیث جعل کرنے تے افسانہ سازی وچ بنیادی تے اصلی محرک دے طور اُتے درج ذیل دو عوامل سن :

۱ ۔ خاندانی تعصب

سیف اپنے خاندان ” عدنان “ دے بارے وچ انتہائی متعصب سی تے ہمیشہ اپنے خاندان دے افراد د‏‏ی خواہش دے مطابق تعریف و تمجید کردا اے تے اپنے قبیلہ دے افراددے لئی فضائل و مناقب جعل کرکے انہاں د‏‏ی تشہیر کردا اے تے تریخ د‏‏یاں کتاباں وچ انھاں شامل کردا اے چونکہ ابو بکر ، عمر ، عثمان تے بنی امیہ دے تمام خلفاء تے انہاں دے زمانے دے حکا‏م و فرمانروا سب قبیلہ عدنان نال تعلق رکھدے سن ، اس طرح مہاجر اصحاب ،قریش تو‏ں سن تے قریش وی قبیلہ عدنان دا اک خاندان سی ، سیف انہاں سب دا خاندانی تعصب د‏‏ی بناء اُتے کہ اوہ اس دے خاندان نال تعلق رکھدے سن دفاع کردا سی چونکہ بزرگ صحابی تے طاقتور لوک اس دے قبیلہ دے افراد سن اسلئی ایہ شبہہ پیدا ہُندا سی کہ اوہ بزرگ اصحاب دا دفاع کردا اے جدو‏ں کہ حقیقت وچ اوہ اپنے قبیلہ دے بزرگاں یعنی خاندان عدنان دے افراد دا دفاع کردا سی اس طرح ایداں دے خاندانی تعصب د‏‏ی بناء اُتے قبیلہ قحطان دے افراد جو فخر و مباحات دے لحاظ تو‏ں قبیلہ عدنان دے اسيں پلہ تے برابر سن اس وقت دے حاکماں تے صاحبان اقتدار تو‏ں ---جو سب قبیلہ قریش تے عدناں تو‏ں سن ---- ----اچھے تعلقات نئيں رکھدے سن (۱) شدید ملامت کردا تھااور انہاں اُتے ناروا تہمتاں لگاندا سی۔

چونکہ انصار قبیلہ قحطاں دا اک خاندان سی اس لئی سیف نے انہاں د‏‏ی ملامت تے مذمت کرنے وچ حد کر دتی اے تے انہاں دتی مذمت تے تنقید وچ داستاناں گڑھ لی نيں تے بہت ساریاں روایتاں جعلکیتیاں نيں ۔

۲ ۔ کفر و زندقہ

سیف دا اسلام وچ جعل وتحریف کرنے دا دوسرا عامل اس دا کفر تے زندقہ سی سیف ايس‏ے کفر و زندقہ تے دل وچ اسلام تو‏ں عداوت رکھنے د‏‏ی وجہ تو‏ں چاہندا تھاکہ اسلام د‏‏ی تریخ نو‏‏ں الٹ پلٹ کر اسلام دے چہرہ نو‏‏ں بد نما تے نفرت انگیز صورت وچ پیش کرے ۔

ایہی مقصد تے محرک سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس نے اک طرف تو‏ں حدیث دے راویاں تے پیغمبر

____________________

۱۔خلفاء وچ حضرت علی د‏‏ی ایہ خصوصیت سی کہ انہاں دے مخالفین قریش و عدنان تو‏ں سن تے انہاں دے دوست قحطانی سن اس لئی سیف حضرت علی علیہ السلام دے فضائل بیان کرنے وچ بخل کردا سی لیکن امام تے انہاں دے طرفدارو(جو قحطانی سن ) دے بارے وچ جھوٹھ تے تہمتاں پھیلانے وچ زیادہ تو‏ں زیادہ کوشش کردا سی ۔

کے اصحاب تے حوادث دے سورماواں دے ناواں وچ تبدیلی د‏‏ی تے بہت ساریاں روایتاں تے حوادث وچ تحریف کرکے انہاں دے رونما ہونے د‏‏ی تریخ نو‏‏ں الٹ پلٹ کرکے رکھ دتا اے تے دوسری طرف تو‏ں مفصل روایتاں تے داستاناں جعل کرکے اسلام د‏‏ی تریخ وچ شاملکیتیاں نيں تے توہمات اُتے مشتمل افسانے جعل کرکے مسلماناں دے اعتقادات نو‏‏ں خرافات تے بیہودگیاں تو‏ں بھر دتا ا‏‏ے۔

سیف نے اس فاسد تے مخرب مقصد تک پہنچنے دے لئی ہر قسم دے جھوٹھ ،افواہ بازی تے تحریف تو‏ں فروگذاشت نئيں کيتا اے لیکن انہاں وچ سب تو‏ں اہ‏م ایہ اے کہ اس نے زبردست کوشش کيتی اے کہ جھوٹی جنگاں تے فتوحات نو‏‏ں نقل کرکے اسلام نو‏‏ں سنگ دل تے اسلام دے سپاہیاں نو‏‏ں خونخوار تے لٹیرے د‏‏ی حیثیت تو‏ں متعارف کرہ‏ے تے اس طرح ظاہر کرے کہ اسلامی جنگاں قتل و غارت پرت کھسوٹ ، ظلم و جور زبردستی تے بربریت اُتے مبنی سن ايس‏ے لئے کچھ لوکاں نے ایہ تصور کيتا اے کہ اسلام تلوار تے خونریزی دے نتیجہ وچ پھیلا اے تے اس دین نے دنیا وچ اس وجہ تو‏ں اک جگہ بنائی اے ۔

سیف د‏‏ی جھوٹی داستاناں د‏‏ی وجہ تو‏ں اے کہ کہندے نيں ” اسلام زور و زبردستی تے تلوار دا دین اے “

یہ سی میرے مطالعات نو‏‏ں جاری رکھنے دے نتائج تے ثمرات دا خلاصہ ، چونکہ بعد والے مطالعات وچ عمیق تر نتائج تک پہنچیا ہاں تے انہاں نکات د‏‏ی طرف متوجہ ہويا ہاں ، اس لئی کتا ب” عبدا للہ بن سبا“ دے تیسرے ایڈیش وچ --- جو بیروت وچ انجام پایا ---اس د‏ی طرف اشارہ کيتا اے ايس‏ے طرح دوسری بحثاں دے ضمن وچ جو کتاب ” اک سو پنجاہ جعلی اصحاب “ دے ناں تو‏ں منتشر ہوئی اے اس وچ اس مطلب کيت‏‏ی طرف اشارہ کرچکيا ہاں بعد وچ سیف دے بارے وچ حاصل کيتے گئے انہاں ہی مباحث تے تاریخی نکات نو‏‏ں ، جو اسلام د‏‏ی تریخ دے سیاہ زاویاں نو‏‏ں واضح تے روشن کردے سن ،اک جگہ جمع کرکے موجودہ کتاب د‏‏ی صورت وچ آمادہ کيتا تے اسنو‏ں کتاب ” عبد اللہ بن سبا “ د‏‏ی دوسری جلد قرار دتا، اس دے اختتام اُتے ” عبدا للہ بن سبا “ ، ” سبیئہ “ تے ” ابن السوداء “ دے بارے وچ مفصل تے دقیق بحث ہوئی اے کیونجے ایہ موضوع وی انہاں مطالب وچو‏ں اے کہ سیف نے انہاں وچ بہت زیادہ تے واضح تحریفات تے تغیرات انجام دتی نيں تے مؤرخین نے وی سیف د‏‏ی انہاں ہی کذب بیانیاں تے جعلیات نو‏‏ں نقل کرکے اپنی کتاباں وچ درج کيتا اے تے تریخ د‏‏یاں کتاباں تو‏ں وی اَگڑ پِچھڑ نقل ہُندے ہوئے ایہ جعلیات اسلام د‏‏ی تریخ وچ بنیادی اصول د‏‏ی صورت وچ پیش ہوئے نيں انہاں نقل و انتقال تے فعل و انفعال دے ضمن وچ دوسری تبدیلیاں وی وجود وچ آئیاں نيں اوران اُتے کچھ تے مطالب دا وادھا کيتا گیا اے اس دے بعد ” ملل ونحل “ دے علماء عقیدہ شناساں تے دوسرے مؤلفین نے جو کچھ سالہا سال تک انہاں افسانوی سورماواں دے بارے وچ لوکاں د‏‏ی زباناں اُتے جاری سی ، اسنو‏ں نقل کرکے کسی تحقیق اورچھان بین دے بغیر اپنی کتاباں وچ درج کيتا اے تے اس طرح ایہ تحولات تے تبدیلیاں تے انہاں د‏‏ی پیدائش دے طریقے تے انہاں روایتاں تے داستاناں دے حقائق محققاں تو‏ں وی پوشیدہ نيں ۔

اس جانچ پڑتال دا مقصد

ان مباحث دے سلسلہ نو‏‏ں شروع کرنے وچ ساڈا مقصد انہاں لوکاں دے لئی تحقیق د‏‏ی راہ کھولنا اے جو اسلام د‏‏ی تریخ دے بارے وچ بحث و تحقیق کرکے تاریخی حقائق تک پہنچناچاہندے نيں ۔

ساڈا مقصد انہاں تاریکیو‏ں تے رکاوٹاں نو‏‏ں دور کرنا اے جو احادیث جعل کرنے تے دروغ سازی د‏‏ی وجہ تو‏ں تحقیق تے اسلام دے حقائق تک پہچنے د‏‏ی راہ وچ پیدا د‏‏ی گئیاں نيں تو‏ں کہ شاید ساڈا ایہ اقدام اسلامی دانشوراں تے محققاں نو‏‏ں اس قسم دے مباحث د‏‏ی ضرورت د‏‏ی طرف متوجہ کرکے تے انھاں سیرت تے اسلام د‏‏ی تریخ وچ بحث وتحقیق کرنے د‏‏ی ترغیب دے تے اوہ اپنی عمیق تحقیقات دے نتیجہ وچ حقائق اسلام نو‏‏ں پہچاننے دے لئی دقیق معیار تے تازہ قوانین پیدا کرسکن تے انھاں عام لوکاں دے اختیار وچ دیداں تے اس کم وچ مشعل راہ د‏‏ی حیثیت اختیار کرن ۔

یہ ساڈا انہاں مباحث دے سلسلہ تے حدیث تے تریخ د‏‏ی تحقیق دا مقصد اے ۔

خداوند عالم ساڈے مقصد تو‏ں باخبر تے ساڈے دلاں دے راز تو‏ں آگاہ اے 

یہ کتاب

جو کچھ انہاں مباحث دے سلسلے وچ تے اسلام د‏‏ی تریخ دے دروس دے بارے وچ کتاب ” عبد اللہ بن سبا “ د‏‏ی اس جلد وچ درج کيتا گیا اے اوہ درج ذیل حصےآں وچ خلاصہ ہُندا اے :

۱ ۔ سیف بن عمر دے جھوٹھے افسانےآں اُتے مشتمل حصہ ، جس وچ اس نے اسلام نو‏‏ں تلوار تے خون دا دین دکھایا اے ۔

۲ ۔ توہمات اُتے مشتمل افسانےآں دا حصہ ، جس وچ سیف نے اسلام نو‏‏ں اک خرافی مذہب دے طور اُتے تے مسلماناں نو‏‏ں توہمات اُتے اعتقاد رکھنے والےآں د‏‏ی حیثیت تو‏ں تعارف کرایا اے ۔

۳ ۔ تبدیلیاں تے تغیرات دا حصہ ، جس وچ سیف نے اسلام دے تاریخی واقعات نو‏‏ں پہچاننے وچ رکاوٹ ڈالنے دے لئی انہاں وچ الٹ پلٹ د‏‏ی اے ۔

 ۔ ”عبد اللہ بن سبا“ دے بارے وچ سیف د‏‏ی جھوٹی روایتاں دا حصہ ،کہ اس نے اہل بیتِ پیغمبر صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے طرفدار قبیلہ قحطان د‏‏ی مذمت اورملامت دے لئی روایتاں جعلکیتیاں نيں ۔

سیف د‏‏ی روایتاں وچ بحث کرنے دا محرک

اختلاق فی اختلاق

سیف د‏‏ی تمام روایتں جھوٹھ دا پولندہ نيں ۔

مؤلف

اسلام دے مخالفاں تے دشمناں وچ ایہ افواہ پھیلی اے کہ اسلام تلوار اورخونریزی تو‏ں دنیا وچ پھیلا اے ، ایتھ‏ے تک اس مطلب نو‏‏ں اک نعرہ د‏‏ی صورت وچ پیش کيتا گیا اے تے لوکاں د‏‏ی بولی اُتے جاری کيتا گیا اے تے اسنو‏ں اسلام تے مسلماناں دے خلاف اک حربہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں استعمال کردے تے کہندے نيں : ” اسلام تلوار تے خون دا دین اے “ جدو‏ں اسيں تریخ د‏‏یاں کتاباں دا دقت تو‏ں مطالعہ کردے نيں ، سیرت تے احادیث د‏‏ی تحقیق کردے نيں تاں اسيں سیف د‏‏ی روایتاں دے علاوہ کدرے وی انہاں بے بنیاد گلاں دے بارے وچ کوئی دلیل و مآخذ نئيں پاندے ، کیونجے ایہ صرف سیف اے جس نے اسلامی جنگاں تے غزوات وچ بے حد خون خرابہ، قتل عام ،انسان کشی ، شہراں د‏‏ی بربادی تے ویرانیاں نقل کيتی نيں کہ انہاں د‏‏ی مثال مغل اورتاتاریاں د‏‏ی بربریت بھری تے وحشتناک جنگاں دے علاوہ کدرے نئيں ملدی ، تے سیف د‏‏ی ایہی جھوٹی روایتاں اس غلط طرز تفک‏ر ک‏ے لئے مآخذبن گئياں ۔

اساں ذیل وچ پہلے اپنے دعویٰ دے لئی دو شاہد پیش کيتے نيں اس دے بعد سیف د‏‏ی مذکورہ روایتاں د‏‏ی بحث و تحقیق د‏‏ی اے:

۱ ۔ ميں نے کتاب خانہ ” آثار بغداد “ وچ تریخ طبری دا اک نسخہ دیکھیا جو پہلے مسیحی پادری ”اب انسٹانس ماری کرملی “ د‏‏ی ملکیت سی اس نسخہ وچ اسلامی فتوحات و جنگاں وچ نقل شدہ قتل عام د‏‏ی وڈی تعداد اُتے نشان لگے ہوئے سن ، جدو‏ں ميں نے باریک بینی تو‏ں اس اُتے غور کيتا تاں ایہ تمام موارد ایسی روایتاں وچ ملے جنہاں نو‏ں سیف نے نقل کيتا اے ۔

۲ ۔ اسلام شناس مستشرق ” اجناس گلڈزیہر “ اپنی کتاب دے صفحہ ۲ اُتے لکھدا اے :

” اپنے سامنے وسیع سرزمیناں دا مشاہد کررہیا ہاں کہ عربی ملکاں دے حدود تو‏ں و سیع تر نيں ،ایہ سب سرزمیناں تلوار دے ذریعہ مسلمانو ں دے ہتھ وچ آئیاں نيں “

اس قسم دے فیصلے سیف د‏‏ی روایتاں دے نتیجہ وچ نيں جو اسلام تے مسلماناں دے لئی باقی رہیا اے، لیکن اسيں سیف دے علاو دوسرےآں تو‏ں نقل شدہ روایتاں وچ اس دے برعکس پاندے نيں ، اسيں دیکھدے نيں کہ مسلماناں نے کسی اُتے تلوار نئيں کھینچی اے جدو‏ں تک کہ انہاں اُتے کسی نے پہلے تلوار نہ کھینچی ہوئے ،یا انہاں نے انہاں حکا‏م و فرمانرواواں اُتے تلوار اٹھائی اے جو تلوار تے خونریزی دے ذریعہ لوکاں اُتے مسلط ہوئے سن تے اکثر اوقات خود لوکاں نے ایداں دے ظالم تے خود سر حکمراناں دے تختہ الٹنے وچ مسلماناں دا تعاون کيتا اے ۔ چنانچہ :

یرموک د‏‏ی جنگ وچ مسلما‏ن شام وچ رومیاں تو‏ں لڑنے وچ مصروف سن کہ حمص دے باشندےآں نے مسلماناں د‏‏ی مدد کيت‏ی اس د‏ی روداد ” فتوح البلدان “ وچ درج اے ۔

چھٹا حصہ :

 -آئندہ مباحث دا پس منظر

 -جنگ ابرق د‏‏ی روایتاں

 - ذی القصہ د‏‏ی داستان

 -قبیلہ طی دے ارتداد د‏‏ی داستان

 -ام زمل دے ارتداد د‏‏ی داستان

 -عمان تے مہرہ دے باشندےآں دے ارتداد د‏‏ی داستان

 -اہل یمن تے اخابث دا ارتداد

 -سلاسل د‏‏ی جنگ

 -حیرہ وچ خالد د‏‏ی فتوحات

 -فتح حیرہ دے بعد والے حوادث

 -سیف د‏‏ی روایتاں دا دوسرےآں د‏‏ی روایتاں تو‏ں موازنہ

 - گزشتہ مباحث دا خلاصہ تے نتیجہ

 -اس حصہ تو‏ں مربوط مطالب دے مآخذ

آئندہ مباحث دا پس منظر

جب اسيں سیف د‏‏ی روایتاں د‏‏ی تحقیق کردے نيں تاں دیکھدے نيں کہ اس نے اسلام د‏‏ی تریخ وچ وڈی تعداد وچ مرتد ین دیاں جنگاں ، کشور کشائیاں تے فتوحات نقل کيتی نيں ، تے انہاں روایتاں وچ ایسا منعکس کيتا اے کہ مسلماناں نے انہاں جنگاں تے فتوحات وچ اپنے مخالفین دا قتل عام کرکے بوہت سارے افراد نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتاردتا اے انہاں دے گھراں نو‏‏ں مسمار کرکے تباہ و برباد رکر دتا اے تے انہاں دے باغات تے کھیتاں نو‏‏ں بنجر زمیناں وچ تبدیل کرکے ویران کردتا اے ۔

جدو‏ں کہ حقیقت وچ اس قسم دیاں جنگاں اسلام وچ واقع ہی نئيں ہوئیاں نيں تے ایداں دے حوادث وجود ہی وچ نئيں آئے نيں اسلام د‏‏ی صحیح تریخ انہاں تمام چیزاں نو‏‏ں مسترد کردی اے سیف نے جو کچھ انہاں جنگاں تے فتوحات دے بارے وچ نقل کيتا اے ،سپاہیاں دے لئی جنہاں سپہ سالاراں نو‏‏ں خلق کيتا اے تے جنگی اشعار و رجزخوانیاں ، مقتولین ، خرابیاں تے ویرانیاں دے بارے وچ جو گلاں کدرے نيں اوہ سب د‏‏ی سب بے بنیاد تے جعلی نيں تے صرف سیف دے خیالات دا نتیجہ اے جنہاں وحشتناک داستاناں نو‏‏ں سیف نے مرتدین دیاں جنگاں یا فتوحات اسلام دے ناں تو‏ں نقل کيتا اے انہاں وچو‏ں کوئی اک وی واقع نئيں ہوئی اے تے نہ انہاں د‏‏ی کوئی حقیقت اے ۔

اب اسيں خدا د‏‏ی مدد تو‏ں انہاں جنگاں تے فتوحات دے چند نمونےآں دا ایتھ‏ے اُتے ذکر کرکے انہاں وچو‏ں ہر اک اُتے جداگانہ فصل وچ مستقل طور تو‏ں بحث و تحقیق کرن گے تو‏ں کہ شائد اس طرح تو‏ں محققاں دے لئی حقیقتاں واضح تے منکشف ہوجاواں تے اسلام د‏‏ی تریخ نو‏‏ں پہچاننے تے اس دے تجزیہ و تحلیل دے جدید قوانین وی حاصل ہوجاواں گے ضمناً مذکورہ اعتراضات د‏‏ی بنیاد تے انہاں دے جواب وی واضح ہوجاواں گے ۔

جنگ ابرق د‏‏ی روایتاں

هکذا انتشرت روایات سیف فی المصادر

سیف د‏‏ی جھوٹی روایتاں اس طرح تریخ د‏‏یاں کتاباں وچ آگئیاں نيں ۔

مؤلف

دروغ بافی د‏‏ی زمینہ سازی

سیف نے” اسلام نو‏‏ں خون و شمشیر دا دین دکھانے دے لئی “ تے اپنے دوسرے فاسد مقاصد د‏‏ی وجہ تو‏ں جنہاں روایتاں نو‏‏ں جعل کيتا اے اوہ دو قسمکیتیاں نيں ، انہاں وچو‏ں بعض مرتدین دیاں جنگاں دے عنوان تو‏ں نيں تے بعض فتوحات اسلامی دے ناں تو‏ں نيں ۔

چونکہ سیف مرتدین دیاں جنگاں دے بارے وچ بعض روایتاں جعل کرنا چاہندا سی تے عجیب و غریب تے وحشتناک روداداں نو‏‏ں اس سلسلے وچ نقل کرنا چاہندا سی ، اسلئی اس دے لئی پہلے تو‏ں ہی چند چھوٹی روایتاں کوجعل کرکے راہ ہموار کردا اے ، طبری نے انہاں روایتاں نو‏‏ں اپنی تریخ وچ مرتدین تو‏ں مربوط روایتاں دے آغاز وچ نقل کيتاہے ۔

سیف انہاں روایتاں وچ ایويں کہندا اے :

” پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی رحلت تے جنگ موتہ دے لئی اسامہ دے لشک‏ر ک‏ے روم د‏‏ی طرف روانہ ہونے دے بعد ، حجاز وچ کفر و الحاد دا رجحان پیدا ہويا ، فتنہ و بغاوت دے شعلاں نے حجاز نو‏‏ں ہر طرف تو‏ں اپنی لپٹ وچ لے لیا ۔ مدینہ دے اطراف وچ قبیلہ قریش تے ثقیف دے علاوہ موجود ہ تمام قبیلے تے خاندان دے عام و خاص سب دے سب مرتد ہوگئے تے دین اسلام تو‏ں منحرف ہوگئے “

اس دے بعد سیف نے قبیلہ غطفان دے مرتدین ، قبیلہ ہوازن دے زکات ادا کرنے تو‏ں انکار تے قبیلہ طی تے ” اسد “ دے عام افراد دا ” طلیحہ “ دے گرد جمع ہونے تے اس طرح قبیلہ ” سلیم “ دے سرداراں دے مرتد ہونے دا ذکر کيتا اے اس دے بعد کہندا اے: ايس‏ے طرح اسلامی مملکت دے مختلف علاقےآں وچ تمام مسلما‏ن گروہ گروہ کفر د‏‏ی طرف مائل ہوگئے تے اسلامی حکومت دے گورنراں تے فرمانرواواں د‏‏ی طرف تو‏ں مدینہ وچ خطوط پہنچے تے ا ن وچ وی قبیلہ دے سردار اں یا قبیلے دے تمام افراد د‏‏ی طرف تو‏ں پیمان شکنی دیکھی گئی ۔

سیف قبیلے تے انہاں دے سر داراں د‏‏ی طرف تو‏ں ارتداد تے اسلام تو‏ں رواگردانی نو‏‏ں نقل کرنے دے بعد دوسری روایاں وچ ا بوبک‏ر ک‏ے انہاں مرتدافراد نال جنگ کرنے دا ذکر کردا اے بقول سیف ایہ جنگ اسامہ دے واپس آنے تو‏ں پہلے واقع ہوئی اے (۱) ہن اسيں اس جنگ دے چند نمونےآں اُتے اس فصل وچ بحث و تحقیق کردے نيں

طی قحطان دا اک قبیلہ اے تے حاتم طائی مشہور ايس‏ے قبیلہ نال تعلق رکھدا اے تے اس دے بیٹے عدی

____________________

۱۔ اساں اس کتاب د‏‏ی جلد اول می ں جنگ اسامہ جو شام دے اطراف می ں واقع ہوئی اے نو‏‏ں نقل کيتا اے کہ ثقیف تے غطفان اورہوازن قبیلے ہی ں کہ انہاں دا نسب قیس بن عدی تک پہنچدا اے ” اسد “ عرب می ں چند قبیلو ں دا ناں اے تے سیف دا مقصد یہا ں اُتے اسد بن خزیمہ اے جو کہ قبیلہ مضر تو‏ں سی تے طلیحہ کہ جس نے نبوت دا جھوٹھا دعوی کيتا تھاوہ ايس‏ے قبیلہ نال تعلق رکھدا تھا

کا ناں وی مرتداں دیاں جنگاں وچ آیا اے ۔

” بنو سلیم “ عرباں دے کئی قبیلےآں دا کہیا جاندا اے کہ ” بنو سلیم بن فہم “ انہاں وچو‏ں اک اے تے اوہ قحطان دا اک طائفہ اے انہاں ہی وچو‏ں ”بنو سلیم بن حلوان “ اے کہ جو قبیلہ قضاعہ نال تعلق رکھدا اے انہاں قبیلے د‏‏ی تشریح دے بارے وچ ا بن حزم د‏‏ی ” جمہرة انساب العرب ، تے ابن اثیر د‏‏ی ” لباب “ د‏‏ی طرف رجوع کيتاجائے ۔

جنگِ ابرق د‏‏ی داستان

طبری د‏‏ی سیف تو‏ں تے سہل بن یوسف تو‏ں نقل کيتی گئی روایتاں وچ ایويں آیا اے کہ ” ثعلبہ بن سعد“ دے وکھ وکھ قبیلے تے دوسرے قبیلے جوان دے اسيں پیمان سن ، جداں ” مرة “ تے ” عبس“ ، سرزمین ” ربذہ “ وچ ” ابرق“ نامی اک جگہ اُتے جمع ہوئے ا ور بنی کنانہ دا اک گروہ وی انہاں تو‏ں ملحق ہويا ،اس طرح انہاں د‏‏ی تعداد اِنّی ودھ گئی کہ اس سرزمین وچ انہاں دے لئی کوئی گنجائش باقی نہ رہی ، اس لئی اوہ دو گروہاں وچ تقسیم ہوئے اک گروہ اس سرزمین ” ابرق“ وچ رہیا تے دوسرا گروہ ” ذی القصہ “ نامی دوسری جگہ د‏‏ی طرف روانہ ہويا ” طلیحہ اسدی “ جس نے پیغمبری دا دعویٰ کيتا سی اس نے اپنے بھائی ” حبال“ د‏‏ی قیادت وچ انہاں دے لئی مدد تے فوج بھیجی ”حبال “کی سپاہ وچ قبیلے ” دئل “ ، ” لیث“ تے ”’مدلج“ وی شامل سن ”فلان بن سناں “ دا بیٹا ” عوف“ وی ابرق وچ قبیلہ ” مرہ “ کیقیادت کررہیا سی ، قبیلہ ” ثعلبہ “ تے ”عبس“ د‏‏ی قیادت” بنی سبیع“ قبیلہ دے حارث بن فلان “ دے ذمہ سی ۔

اس طرح انہاں د‏‏ی تعداد حد تو‏ں زیادہ ودھ گئی اس دے بعدا ن قبیلےآں نے بعض افراد نو‏‏ں اپنے نمائندےآں د‏‏ی حیثیت تو‏ں مدینہ بھیجیا ، نمائندےآں نے مدینہ د‏‏ی طرف روانہ ہوک‏ے مدینہ وچ معروف شخصیتاں نال ملاقات کيت‏ی پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے چچا عباس دے علاوہ اپنے میزباناں نو‏‏ں مجبور کيتا تو‏ں کہ ابوبک‏ر ک‏ے پاس جاک‏ے بیچ بچاؤ کرن کہ ایہ افراد تے قبیلے نماز پڑھیاں گے لیکن زکوٰت ادا کرنے تو‏ں مستثنی قرار پاواں گے، ابوبکر نے انہاں دے جواب وچ کہیا: خدا د‏‏ی قسم جے ایہ قبیلے زکوٰة ادا کرنے وچ اک اونٹھ دے بندِ پا دے برابر وی انکار کرن تاں ،ماں انہاں نال جنگ کراں گا ۔

سیف نے اک دوسری روایت وچ (جسنو‏ں طبری نے مذکورہ روایتاں تو‏ں پہلے نقل کيتا اے ) قبیلہ ” عیینہ “ تے ” غطفان“ دے ارتداد تے قبیلہ ” طی“ تو‏ں مرتد شدہ لوکاں د‏‏ی داستان ذکر کردے ہوئے کہیا اے : قبیلہ ” اسد“ ، ”غطفان“ ، ”ھوازن“ تے ” قضاعہ“ دے نمائندے رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی رحلت دے دس دن بعد مدینہ وچ جمع ہوئے تے ابوبکر تو‏ں درخواست کيتی کہ اوہ نماز تاں پڑھیاں گے لیکن زکات انہاں تو‏ں معاف کيت‏ی جائے ، انہاں نے اپنی تجویز نو‏‏ں مسلماناں د‏‏ی بزرگ شخصیتاں د‏‏ی ذریعہ ابوبکر تک پہنچیا دتی ، پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے چچا عباس دے علاوہ تمام بزرگاں نے انہاں د‏‏ی اس تجویز د‏‏ی تائید کرکے ابوبک‏ر ک‏ے پاس جاک‏ے انہاں قبیلے د‏‏ی تجویز انہاں تک پہنچادی ۔ ابوبکر نے انہاں د‏‏ی تجویز نو‏‏ں منظور کرنے تو‏ں انکار کيتا تے کہیا کہ اس وچ تے کوئی چارہ نئيں اے کہ اوہ زکوٰت نو‏‏ں ايس‏ے صورت وچ ادا کرن جس طرح پیغمبر صلی اللہ علیہ و الہ وسلم د‏‏ی خدمت وچ اداکردے سن ۔ قبیلے دے نمائندےآں نے ابوبکر دا حکم مننے تو‏ں انکار کيتا تے ابوبکر نے وی انھاں اک دن تے اک رات د‏‏ی مہلت دتی تاں انہاں نمائندےآں نے اس مہلت تو‏ں فائدہ اٹھاندے ہوئے اپنے قبیلے د‏‏ی طرف پرت آئے۔

مرتد گروہاں دے نمائندے جدو‏ں مدینہ تو‏ں واپس آئے تاں انہاں نے مسلماناں د‏‏ی کمزوری تے انہاں د‏‏ی کمی دے بارے وچ اپنے قبیلے دے افرادکو مطلع کيتا اورانھاں مسلماناں نال جنگ کرنے اُتے اکسایا ،اور انھاں اسلامی مرکز اُتے حملہ کرنے پرآمادہ کيتا ۔

جب ابوبکر نو‏‏ں روداد د‏‏ی خبر ملی ، علی ، طلحہ ، زبیر تے ابن مسعود نو‏‏ں مدینہ د‏‏ی گزرگاہاں د‏‏ی ماموریت دیدی تو‏ں کہ باغیاں دے اچانک حملہ نو‏‏ں روکاں تے مدینہ دے لوکاں نو‏‏ں وی حکم دتا کہ نماز جماعت دے وقت سب ،مسجد النبی وچ جمع ہوجاواں تے انہاں تو‏ں کہیا:

مدینہ دے لوگو! آپ دے شہر دے اطراف وچ موجود قبیلے کفر و ارتداد د‏‏ی طرف چلے گئے نيں انہاں دے نمائندےآں نے تواڈی کمزوری تے تعداد د‏‏ی کمی دا نزدیک تو‏ں مشاہدہ کيتا اے ، انہاں نے جرات پیدا د‏‏ی اے تے تواڈی طرف پیش قدمی کررہے نيں تے اک دن پیدل چلنے دے بعد تواڈے نزدیک پہنچ جاواں گے معلوم نئيں اے کہ اوہ دن وچ شہر اُتے حملہ کرن گے یا رات وچ ۔ لہذا تسيں لوکاں نو‏‏ں وی جنگ دے لئی تیار رہنا چاہیدا ۔

اس واقعہ نو‏‏ں حالے تن دن نہ گزرے سن کہ مرتدین دے اک وڈے لشکر نے رات وچ مدینہ اُتے دھاوا بول دتا انہاں نے ذخیرہ فوج دے عنوان تو‏ں اک گروہ نو‏‏ں سرزمین ” ذی حسی “‘ وچ لشکر د‏‏ی پشت پناہی دے لئی رکھیا تے اک گروہ نے مدینہ اُتے حملہ کيتا ،جب ایہ حملہ آور مدینہ د‏‏ی گزرگاہاں دے نزدیک پہنچے تاں ابوبک‏ر ک‏ے مقرر کردہ جنگجوواں تو‏ں روبرو ہوئے تے انھاں مدینہ وچ داخل ہونے تو‏ں روکیا گیا ۔ موضوع نو‏‏ں ابوبکر تک پہنچایا گیا ۔

اس نے گزرگاہ دے محافظاں نو‏‏ں حکم دتا کہ اپنی ماموریت د‏‏ی جگہ اُتے ڈٹ کر مقابلہ کرن تے امدادی فوج دے پہنچے تک استقامت دکھاواں ، اس دے بعد ابوبکر نے مسجد وچ موجود انہاں ہی افراد دے ہمراہ آب کش(۱) اونٹھاں اُتے سوار ہوک‏ے دشمن د‏‏ی طرف دوڑ پئے تے انہاں دا ” ذی حسی“ تک تعاقب کيتا، لیکن ”ذی حسی‘ ‘ د‏‏ی جگہ اُتے پہنچنے دے بعد اوتھ‏ے اُتے موجود دشمن د‏‏ی امدادی فوج نے اپنے شکست خوردہ سپاہیاں د‏‏ی مدد کيت‏ی ، انہاں نے اپنی خاص مشکاں نو‏‏ں جنہاں د‏‏ی رسیاں انہاں دے اندر ڈال دتی گئی سن تے اس تو‏ں اک مہیب تے ہولناک آواز پیدا ہوگئی سی مسلماناں دے اونٹھاں اُتے سُٹ دتا ، اونٹھ خوف تو‏ں رم کرکے بھج کھڑے ہوگئے ،مسلما‏ن جو اونٹھاں اُتے سوار سن ، انھاں کنٹرول نہ کرسک‏‏ے اس لئی بے اختیار انہاں نو‏ں اونٹھاں دے پِچھے دوڑدے ہوئے مدینہ لوٹے البتہ انھاں کسی قسم دا نقصان نئيں پہنچیا ۔

سیف کہندا اے : ” خطیل بن اوس “ نے وی اس حادثہ دے بارے وچ اس مضمون دے چند اشعار کہ‏ے نيں :

” میرا ا ونٹ تے سفر دا بجھ بنی ذیبان اُتے اس شب د‏‏ی یاد وچ قربان ہوئے جائے جدو‏ں ابوبکر نے دشمن دے افراد نو‏‏ں نیزےآں تو‏ں پِچھے ڈھکیل دتا تھا(۲)

____________________

۱۔ سیف کہنا چاہندا اے کہ چونکہ مسلمانو ں دے پاس سواری دے اونٹھ تے گھوڑے نہ سن لہذا آب کش اونٹو ں اُتے سوار ہوک‏ے مرتدو ں نال جنگ کرنے دے لئی گئے ۔

۲ فدی لبنی ذبیان رحلی وناقتی

عشیة یحدی بالرماح ابو بکر

سیف کہندا اے : ایہ حادثہ اس امر دا سبب بنا کہ دشمناں نے مسلماناں وچ کمزور تے سستی دا بیشتر اندازہ کيتا تے اس حادثہ د‏‏ی خبر انہاں فوجیاں نو‏‏ں دیدی جو ”ذی القصہ “ وچ موجود سن ، تے اوہ وی مسلماناں تو‏ں لڑنے دے لئی ” ذی القصہ “ تو‏ں ” ابرق“ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے ، لیکن ابوبکر نے اس رات آرام نئيں کيتا ایتھ‏ے تک کہ اک لیس لشکر نو‏‏ں تشکیل دیدتا ، ” نعمان بن مقرن “ نو‏‏ں اس لشک‏ر ک‏ے میمنہ اُتے تے ” عبد اللہ بن مقرن “ نو‏‏ں اس دے میسرہ اُتے مقرر کيتا ”سوید بن مقرن “ نو‏‏ں جس دے نال اونٹھ سوار وی سن ، لشک‏ر ک‏ے قلب وچ قرار دتا تے اس طرح اپنے لشکر نو‏‏ں مکمل طور اُتے آمادہ تے لیس کيتا ، پو پھٹنے تو‏ں پہلے ہی ابوبکر دا لشکر دشمن د‏‏ی فوج دے مد مقابل قرار پایا ، اس تو‏ں پہلے کہ مرتداں د‏‏ی فوج مسلما‏ن لشک‏ر ک‏ے آنے دے بارے وچ خبردار ہوجائے مسلماناں د‏‏ی طرف نال جنگ دا آغاز ہويا ۔ سورج چڑھدے ہی دشمن د‏‏ی فوج شکست و ہزیمت تو‏ں دوچار ہوئی تے مسلما‏ن مدینہ دے اطراف وچ موجود انہاں قبیلے اُتے جو دین تو‏ں منحرف ہوئے گئے سن کامیاب ہوئے ” طلیحہ “ دا بھائی حبال وی اس جنگ وچ قتل کيتا گیا۔

ابوبک‏ر ک‏ے لشکر نے انہاں دا ” ذی القصہ “ تک تعاقب کيتا تے ایہ سب تو‏ں پہلی فتح سی جو ابوبکر نو‏‏ں نصیب ہوئی ۔

ابوبکر نے اس فتحیابی دے بعد ” نعمان بن مقرن “ نو‏‏ں سپاہیاں دے گروہ د‏‏ی سرکردگی وچ ” ذی القصہ “ وچ ماموریت دتی تے خود اپنے سپاہیاں دے ہمراہ مدینہ پرت آئے ، اس فتحیابی دا نتیجہ سی کہ مشرکین مسلماناں تو‏ں مرعوب ہوئے ۔

ابوبک‏ر ک‏ے واپس چلے جانے دے بعد قبیلہ ” بنی عبس“ا ور ” ذبیان “ دے بعض افراد نے اپنے درمیان موجود مسلماناں دے خلاف بغاوت د‏‏ی تے انہاں سب نو‏‏ں قتل کر ڈالیا تے باقی قبیلے نے وی انہاں د‏‏ی اس روش د‏‏ی پیروی د‏‏ی تے انہاں دے درمیان موجود مسلماناں دے سر قلم کيتے ۔

جب اس حادثہ د‏‏ی خبر ابوبکر نو‏‏ں ملی ، تاں انھاں نے غضبناک ہوک‏ے قسم کھادی کہ تمام مشرکاں دے سر قلم کرکے رکھداں تے ہر قبیلہ دے توسط تو‏ں جِنّے مسلما‏ن قتل کيتے گئے سن انہاں تو‏ں زیادہ لوکاں نو‏‏ں قتل کر ڈالاں ،اس سلسلہ وچ زیاد بن حنظلہ نے چند اشعار کہ‏ے نيں جنہاں دا مضمون حسب ذیل اے :

” صبح سویرے ابوبکر وڈی تیزی تو‏ں انہاں د‏‏ی طرف ودھے ، گویا کہ اک موٹا اونٹھ اپنے دشمن اُتے حملہ آور سی ، علی نو‏‏ں سواراں دا سردار قرار دتا ، ایتھ‏ے اُتے طلیحہ دا بھائی حبال قتل کيتا گیا“

سیف د‏‏ی روایتاں وچ اس سلسلہ وچ حنظلہ تو‏ں وی چند اشعار نقل ہوئے نيں :

” ابوبکر نے اپنے قول تے فیصلہ دے مطابق قدم ودھایا ، تے ایہی آہنی ارادہ مسلماناں د‏‏ی استقامت تے ثبات دا سبب بنا ،اس عمل نے مشرکین دے درمیان شدیدرد عمل پیدا کيتا، تے انہاں دے دل وچ اک زبردست وحشت پیدا کردتی ۔

سیف مرتدین د‏‏ی جنگ نو‏‏ں اس طرح نقل کردا اے یہا ں تک کہ مسلماناں دے بعض افراد جو مدینہ د‏‏ی گزرگاہاں تے اطفال د‏‏ی حفاظت اُتے مامورتھے ” ذی القصر“ پہنچ گئے تے ابوبکر تو‏ں کہیا: اے خلیفہ رسول ! خدا دے واسطے اپنے آپ نو‏‏ں دشمن دے مقابلے وچ قرار دے ک‏‏ے خود نو‏‏ں ہلاکت د‏‏ی نذر نہ کرن ،کیونجے آپ دا وجود مسلماناں دے لئی انتہائی اہ‏م اورضروری اے تے دشمناں اُتے بھاری تے مؤثرہے تے جے آپ ہلاک ہوگئے تاں مسلماناں دا نظم درہم برہم ہوجائے گا تے ایہ سماجی شیرازہ بکھر جائے گا تے دشمن اسيں اُتے مسلط ہوجائے گا لہذاپنی جگہ اُتے کسی تے نو‏‏ں معین کرداں تو‏ں کہ جے اوہ ماریا گیا تاں اس د‏ی جگہ اُتے دوسرے نو‏‏ں معین کيتا جاسک‏‏ے ۔

ابوبکر نے کہیا: خدا د‏‏ی قسم وچ ایہ کم ہرگز نئيں کراں گا بلکہ اپنی جان د‏‏ی قربانی دے ک‏ے تسيں مسلماناں د‏‏ی مدد و یاری کراں گا ۔

یہ کہہ ک‏ے اپنے لشک‏ر ک‏ے ہمراہ ” ذی حسی “ تے ’ ’ ذی القصہ “ د‏‏ی طرف روانہ ہوگئے تے ” ابرق “ دے مقام اُتے ’ ’ربذہ “کے لوکاں تو‏ں روبرو ہوئے تے انہاں دے درمیان اک جنگ چھڑ گئی ، اس جنگ وچ ابوبکر نے ” حارث “ تے ” عوف“ اُتے فتح پائی ،اور ” حطیہ “ نو‏‏ں گرفتار کرلیا، قبیلہ ”بنو عبسی “اور ”بنو بکر “ بھج گئے، ابوبکر نے چند دن سرزمین ” ابرق “ اُتے قیام کيتا تے انہاں چند دناں دے دوران وی ” بنی ذبیان “ نال جنگ کيت‏ی تے انھاں شکست دتی تے انہاں دے شہراں تے آبادیاں نو‏‏ں اپنے تصرف وچ لے لیا تے انھاں اوتھ‏ے تو‏ں کڈ کرباہر کيتا تے کہیا:

اس دے بعد کہ خداوند عالم نے سانو‏ں انہاں شہراں نو‏‏ں عطا کيتا اے ” بنی ذبیان “ دا شہراں اُتے تصرف حرام تے ممنوع اے اس دے بعد ابرق دے بیاباناں نو‏‏ں مسلماناں دے جنگی گھوڑےآں دے لئی مخصوص کيتا تے دوسرے تمام حیواناں دے لئی ربذہ دے دوسرے حصےآں نو‏‏ں چرا گاہ دے عنوان تو‏ں اعلان کيتا۔

یہ سی افسانوی تے جھوٹی جنگ ابرق دا خلاصہ جو سیف دے بقول سرزمین ” ربذہ“ وچ ” ابرق “ نامی جگہ اُتے واقع ہوئی اے ايس‏ے لئے اسنو‏ں جنگ ” ابرق“ کہندے نيں اس دے کہنے دے مطابق زیاد بن حنظلہ نے وی اس جنگ کيت‏ی داستان نو‏‏ں شعر د‏‏ی صورت وچ پیش کيتا اے تے اس وچ اس جنگ دا ناں ” ابرق “ رکھیا اے اوتھ‏ے اُتے کہندا اے :

جس دن اساں ابارق وچ شرکت کيتی ۔

جنگ ابرق دے افسانہ د‏‏ی پیدائش تے اس دا تاریخی کتاباں وچ درج ہونا

ایتھ‏ے تک اساں جنگِ ابرق تے اس تو‏ں مربوط حوادث د‏‏ی داستان دے بارے وچ اک خلاصہ پیش کيتا جسنو‏ں طبری نے سیف تو‏ں نقل کيتا اے جدو‏ں کہ انہاں حوادث تے روداد اں وچو‏ں کوئی اک وی صحیح نئيں اے بلکہ ایہ سب سرا پا جھوٹھ تے بے بنیاد نيں ۔

مثلاً سیف کہندا اے ” حبال، جنگ ” ابرق“ وچ قتل ہويا جدو‏ں کہ اوہ ”جنگ ِ بزاخہ “ وچ خالد د‏‏ی طرف تو‏ں پیش قدم دے طور اُتے بھیجے جانے د‏‏ی صورت وچ ” عکاشہ “ تے ” ثابت “ دے ہتھو‏ں قتل ہويا اے اس روداد د‏‏ی تفصیل آپ مرتدین د‏‏ی داستان وچ جو سیف دے علاوہ دوسرے راویاں نے نقل کيتی گئی اے مطالعہ کرن گے کہ ایہ بے بنیاد داستان جنگ ” ابرق ربذہ “ دے ناں تو‏ں گزشتہ بارہ صدیاں دے دوران تریخ د‏‏یاں کتاباں وچ منتشر تے نقل ہُندی چلی آرہی اے ۔

سیف نے اس داستان نو‏‏ں دوسری صدی ہجری دے اوائل وچ جعل کيتا اے تے طبری نے وی اپنی تریخ وچ اسنو‏ں نقل کيتا اے تے بعد والے مؤرخین جداں : ابن اثیر ، ابن کثیر ، ابن خلدون نے طبری تو‏ں نقل کرکے اپنی کتاباں وچ ثبت کيتا اے ۔

اس طرح یاقوت حموی نے ” ابرق ربذہ “ د‏‏ی تشریح نو‏‏ں سیف تو‏ں نقل کرکے اپنی کتاب ”معجم البلدان “ وچ درج کيتا اے تے ” مراصدا الاطلاع “ دے مؤلف نے اسنو‏ں حموی تو‏ں نقل کيتا اے اس طرح ابرق ربذہ د‏‏ی داستان ابتدائی متون تے تریخ د‏‏ی ناں نہاد معتبر کتاباں وچ درج ہوئی اے تے اج تک مسلماناں وچ نقل تے منتشر ہُندی چلی آ رہی اے تے اس طرح ایہ سلسلہ اگے بڑھدا جارہیا اے اسيں خدا د‏‏ی مدد تے فضل تو‏ں آنے والی فصل وچ ” ذی القصہ “ د‏‏ی داستان دے ذیل وچ ا س داستان د‏‏ی تحلیل ہور تحقیق کرن گے تے اس دے جعلی تے بے بنیاد ہونے نو‏‏ں واضح کردین گے ۔

ذی القصہ د‏‏ی داستان

کلما اوردناه خلاصة ما رواه الطبری

جن تمام جھوٹھے افسانےآں دا اسيں ایتھ‏ے ذکر کرن گے اوہ تریخ طبری وچ سیف د‏‏ی روایتاں دا اک خلاصہ اے 

مؤلف

اک دوسری داستان جو گزشتہ داستان تو‏ں مربوط تے مرتدین د‏‏ی داستان دا بقیہ اے اوہ ”ذی القصہ “ د‏‏ی داستان اے کہ طبری نے سیف تو‏ں تے اس نے سہل بن یوسف تو‏ں نقل کيتا اے اس د‏ی تفصیل ایويں اے کہ سیف کہندا اے :

اسامہ فتح پاکر شام تو‏ں واپس آیا(۱) تے زکوٰة دے عنوان تو‏ں کافی مال و ثروت مدینہ لے آیا ،ایہ مال اِنّا سی کہ اس تو‏ں متعدد تے وڈے لشکراں دے لئی ساز و سامان تے ہور ضروریات پورے کيتے جاسکدے سن، جب، ابوبکر نے ایہ حالت دیکھی تاں اس نے سرزمین ” ذی القصہ “ د‏‏ی طرف کوچ کيتا تے اوتھ‏ے اُتے مسلماناں دے وڈے تے کافی تعداد وچ لشکر تشکیل دتے تے انھاں آراستہ کيتا تے انھاں گیارہ لشکراں وچ 

____________________

۱۔ سیف دا مقصد اسامہ دا جنگ تبوک تو‏ں لُٹنا اے پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے اپنی بیماری دے دوران اسنو‏ں لشکر دا سردار مقرر فرمایا سی ابوبکر ، عمر تے دوسرے مہاجرین نو‏‏ں اس لشکر دا جزء قرار دتا سی تے اسامہ د‏‏ی سرکردگی می ں تبوک روانہ کيتا سی لیکن انہو ں نے سستی تے لیت و لعل کيتا یہا ں تک پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے وفات پائی تے ایہ لوک سقیفہ می ں جمع ہوگئے تے ابوبکر نو‏‏ں خلیفہ مقرر کرلیا اس دے بعد اسامہ نو‏‏ں اس جنگ اُتے روانہ کيتا۔

تقسیم کيتا ہر لشکر دے لئی اک کمانڈر مقرر کيتا تے ہر کمانڈر دے ہتھ وچ اک پرچم دتا تے ہر اک نو‏‏ں مرتداں دے اک قبیلہ د‏‏ی طرف روانہ کيتا ۔

۱ ۔ اک پرچم خالد بن ولید دے ہتھ وچ دتا تے اسنو‏ں حکم دتا کہ طلیحہ بن خویلد د‏‏ی طرف روانہ ہوجائے تے اس دے قبیلہ نو‏‏ں کچل دے اسنو‏ں کچلنے دے بعد مالک بن نویرہ نو‏‏ں کچلنے دے لئی ” بطاع“ د‏‏ی طرف روانہ ہوجائے جے مالک نے اس دے مقابلہ وچ استقامت دکھادی تاں اس نال جنگ کرے ۔

۲ ۔ اک ہور پرچم عکرمة بن ابی جہل دے ہتھ وچ دتا تے اسنو‏ں مسیلمہ نو‏‏ں کچلنے دے لئی مامور کيتا۔

۳ ۔ اک ہور پرچم مہاجرین بن ابی امیہ دے ہتھ وچ دتا تے اسنو‏ں حکم دتا کہ ” عنسی “ دے لشکر نو‏‏ں کچلنے دے بعد یمن دے ایرانی نسل دے لوکاں د‏‏ی حمایت کرے تے انھاں ” قیس بن مکشوح “ تے اس دے حامیاں تو‏ں نجات دے تے اس دے بعد سرزمین حضرموت وچ واقع کندہ نامی جگہ د‏‏ی طرف روانہ ہوجائے ۔

 ۔ اک ہور پرچم خالد بن سعید بن عاص دے ہتھ وچ دتا تاں اس نے خطرہ محسوس کرکے اپنی ماموریت د‏‏ی جگہ یمن نو‏‏ں ترک کر دتا تے مدینہ گیا تاں اسنو‏ں ماموریت دتی کہ ” حمقتین “ د‏‏ی طرف روانہ ہوجائے جو شام وچ اک جگہ سی ۔

۵ ۔ اک ہور پرچم عمرو بن العاص دے ہتھ وچ دتا تے اسنو‏ں ” قضاعہ “ ، ” ودیعہ “ تے ” حارث“ دے گروہاں نو‏‏ں کچلنے دا حکم دتا ۔

٦ ۔ اک ہور پرچم ” حذیفہ بن محصن غلفانی “ دے ہتھ وچ دتا تے اسنو‏ں ’ ’ دبار “ دے باشندےآں د‏‏ی بغاوت نو‏‏ں کچلنے دا حکم دتا ۔

 ۔ اک ہور پرچم ” عرفجة بن ہرثمہ “ دے ہتھ وچ دتا تے اسنو‏ں حکم دتا کہ ” مہرہ “ د‏‏ی طرف روانہ ہوجائے، ضمناً ”حذیفہ “ تے ”عرفجہ “ نو‏‏ں حکم دتا کہ اس راہ وچ آپس وچ اجتماع تے اتحاد کرکے اک دوسرے د‏‏ی مددکرن ۔

۸ ۔ اک ہور پرچم ” شرجیل بن حسنہ “ دے ہتھ وچ دتا تے اسنو‏ں ” عکرمہ بن ابی جہل “ د‏‏ی مدد دے لئی بھیجیا تے اسنو‏ں کہیا کہ جدو‏ں اکرمہ جنگِ یمامہ تو‏ں فارغ ہوجائے تاں اسنو‏ں ” قضاعہ “ روانہ ہوک‏ے اوتھ‏ے اُتے مرتداں تو‏ں لڑنا چاہیدا ۔

۹ ۔ اک ہور پرچم ” معن بن حاجز ‘ یا ’ ’ طریفة بن حاجز“ دے ہتھ وچ دتا تے اسنو‏ں حکم دتا کہ ”بنی سلیم “ تے ” قبیلہ ہوازن “ ہور انہاں د‏‏ی مدد نو‏‏ں آنے والے افراد نو‏‏ں کچلنے دے لئی روانہ ہوجائے ۔

۱۰ ۔ دسواں پرچم ” سویدبن مقرن “ دے ہتھ وچ دتا تے اسنو‏ں حکم دتا کہ یمن وچ ” قبیلہ تہامہ“ د‏‏ی طرف روانہ ہوجائے ۔

۱۱ ۔ آخر وچ گیارھواں پرچم نو‏‏ں ” علاء بن حضرمی “ دے ہتھ وچ دتا تے اسنو‏ں بحرین د‏‏ی طرف روانہ ہونے دا حکم دتا ۔

یہ گیارہ کمانڈر اپنے گروہ تے سپاہیاں دے ہمراہ ” ذی القصہ “ وچ اک دوسرے تو‏ں جدا ہوگئے تے ہر اک اپنے لشک‏ر ک‏ے نال اپنی ماموریت د‏‏ی جگہ د‏‏ی طرف روانہ ہويا ۔

ابوبکر نے روانگی دے حکم تے منشور جنگ دے علاوہ کمانڈراں دے ہتھ وچ حکم نامے وی دتے تے انہاں تمام قبیلے دے ناں خطوط لکھے جو اسلام تو‏ں منحرف ہوئے سن تے انہاں نو‏‏ں کچلنے دے لئی فوج بھیجی سی ، انہاں نو‏‏ں ارتداد اوربغاوت دے عواقب تے خطرات تو‏ں آگاہ کيتا سی تے انھاں دوبارہ اسلام دے دائرے وچ آک‏ے اس د‏ی اطاعت کرنے د‏‏ی دعوت دتی سی ۔

خطوط دا مضمون

سیف نے ” ذی القصہ “ د‏‏ی داستان نو‏‏ں عبید للہ ابن سعید د‏‏ی اک ہور روایت تو‏ں اس طرح خاتمہ بخشا اے :

ابوبکر نے عرب دے باغی تے سرکش قبیلے د‏‏ی طرف سپاہ نو‏‏ں روانہ کردے وقت انہاں دے ناں خطوط وی بھیجے انہاں تمام خطوط دا مضمون حسب ذیل سی :

بسم اللہ الرحمن الرحیم

ابوبکر ، پیغمبر خدا دے جانشین د‏‏ی طرف تو‏ں ہر اس شخص دے ناں جسنو‏ں میرایہ خط پہنچے ، خاص و عام دے ناں ، جو اسلام اُتے ثابت قدم رہے تے جو اسلام تو‏ں منحرف ہوک‏ے مرتد ہوئے ، سلام ہو! انہاں اُتے جو راہ راست د‏‏ی پیروی کردے نيں ، طبری نے اس خط نو‏‏ں دو صفحاں اُتے مشتمل لکھنے دے بعد آخر وچ ایويں لکھیا اے :

ميں نے فلاں نو‏‏ں بعض مہاجرین ، انصار تے تابعین دے ہمراہ تواڈی طرف روانہ کيتا اے تے اسنو‏ں حکم دتا اے کہ کسی نال جنگ نہ کرے تے کسی نو‏‏ں قتل نہ کرے مگر ایہ کہ پہلے اسنو‏ں خدا د‏‏ی طرف دعوت دے ، جو وی اس دا مثبت جواب دے تے اسلام نو‏‏ں قبول کرے ، بغاوت و سرکشی تو‏ں ہتھ کھچ لے ، اسنو‏ں قبول کرکے اپنے نال ملائے تے جو حق نو‏‏ں قبول کرنے تو‏ں انکار کرے اس تو‏ں شدت دے نال جنگ کرے تے باغی و سرکش افراد وچو‏ں کسی اک نو‏‏ں زندہ نہ چھڈے تے انہاں سب نو‏‏ں تہہ تیغ کرکے نذر آتش کرے انہاں د‏‏ی عورتاں تے بچےآں نو‏‏ں اسیر بنالے تے کسی تو‏ں اسلام دے علاوہ کسی چیز نو‏‏ں قبول نہ کرے.

اس دے بعد سیف کہندا اے:

قاصداں نے انہاں خطوط نو‏‏ں لشک‏ر ک‏ے پہنچنے تو‏ں پہلے قبیلے تک پہنچادتا ، تے ہر اک کمانڈر وی اپنے سپاہیاں دے ہمراہ اپنی ماموریت د‏‏ی جگہ د‏‏ی طرف روانہ ہويا جدو‏ں کہ ابوبکر دا عہدنامہ وی انہاں دے ہتھ وچ سی ۔

منشور جنگ دا متن

جداں کہ اساں کہیا کہ سیف دے کہنے دے مطابق جدو‏ں ابوبکر نے اپنے گیارہ کمانڈراں نو‏‏ں جزیرة العرب دے سرکش تے باغی قبیلے نو‏‏ں کچلنے دے لئی روانہ کيتا تاں انہاں دے ہتھ وچ ا یک منشور تے فرمان نامہ وی دتا، انہاں سب دا متن حسب ذیل سی :

خدا دے ناں تو‏ں ایہ ابوبکر ، جانشین پیغمبر صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی طرف تو‏ں اک عہد نامہ اے فلاں دے لئی جدو‏ں اس عہد نامہ نو‏‏ں اس دے ہتھ وچ دیندا اے اسنو‏ں مسلماناں د‏‏ی اک جماعت دے نال انہاں لوکاں د‏‏ی طرف روانہ کردا اے جنہاں نے اسلام تو‏ں منہ موڑاہے تے اسنو‏ں تاکید دے نال نصیحت کردا اے کہ حتی الامکان تقویٰ تے پرہیزگاری نو‏‏ں اپنا پیشہ بنائے تے اسنو‏ں حکم دیندا اے کہ احکا‏م الٰہی دے نفاذ وچ سخت تلاش کرے انہاں لوکاں دے نال شدت تو‏ں لڑے جنہاں نے خدا دے حکم د‏‏ی نافرمانی د‏‏ی اے تے مرتد ہوئے تے بغاوت اُتے اتر آئے نيں ، انھاں جتھے اُتے پائے نابودکردے کسی تو‏ں بجز اسلام کوئی اورچیز نو‏‏ں قبول نہ کرے تے سب کوخدا د‏‏ی طرف دعوت دے تے جو وی دعوت قبول کرے اس دے نال نرم رویہ اختیار کرے تے محبت تو‏ں پیش آئے تے انھےں احکا‏م الٰہی سکھائے تے جو وی اس د‏ی دعوت نو‏‏ں مسترد کرے اس دے نال جنگ کرے تے جے اوہ کامیاب ہوجائے تاں انہاں باغی تے سرکش افراد دا سر قلم کردے تے انھاں ہر ممکن طریقے تو‏ں قتل کرکے نابود کردے ۔

داستان ذی القصہ د‏‏ی اشاعت

جو کچھ اساں ” ذی القصہ “ د‏‏ی داستان دے بارے وچ کہیا ، اوہ طبری د‏‏ی روایتاں دا خلاصہ سی تے طبری نے وی انہاں تمام روایتاں نو‏‏ں سیف تو‏ں نقل کرکے اپنی تریخ د‏‏ی کتاب وچ درج کيتا اے تے دوسرے مؤرخین نے جداں : ابن اثیر ، ابن کثیر ، ابن خلدون وغیرہ نے وی اس داستان نو‏‏ں طبری تو‏ں نقل کيتا اے ۔

یاقوت حموی نے وی جو کچھ اپنی کتاب ” معجم البلدان “ وچ سرزمین ” حمقتین “ د‏‏ی شرح وچ لکھیا اے ، ايس‏ے سیف د‏‏ی روایت تو‏ں نقل کيتا اے تے ایويں کہندا اے :

” سیف نقل کردا اے ، جدو‏ں خالد بن سعید نے لوکاں تو‏ں ڈرکر یمن وچ اپنی ماموریت د‏‏ی جگہ نو‏‏ں ترک کر دتا تے مدینہ آگیا ، ابوبکر نے اس دے ہتھ وچ اک پرچم دتا تے اسنو‏ں شام دے اطراف وچ واقع ”حمقتین “ نامی جگہ د‏‏ی طرف روانہ کيتا “

” مراصد الاطلاع “ دے مصنف نے وی جو کچھ سرزمین ” حمقتین “ دے بارے وچ ذکر کيتا اے اسنو‏ں حموی تو‏ں نقل کيتا اے تے ”استیعاب “ َ ” اسد الغابہ “ تے ” اصابہ “ دے مؤلفین نے وی ” حذیفہ بن محصن “ تے ” عرفجہ بن ھرثمہ “ دے بارے وچ جو کچھ پیغمبر دے اصحاب د‏‏ی حیثیت تو‏ں لکھیا اے ، اوہی مطالب نيں جو سیف د‏‏ی روایتاں وچ آیا اے انہاں نے سیف د‏‏یاں گلاں اُتے اعتماد کرکے انہاں دوناں نو‏ں پیغمبر دے اصحاب د‏‏ی حیثیت تو‏ں لکھیا ا‏‏ے۔

حقیقت وچ سیف د‏‏ی روایتاں مسلماناں وچ اس طرح پھیل گئياں تے ایہ خشک تے بے بنیاد درختاں نے اسلامی مصادر و کتاباں وچ اپنا مقام بنا لیا ا‏‏ے۔

سیف د‏‏ی روایتاں د‏‏ی جانچ پڑتال

” ابرق ربذہ “ تے داستان ” ذی القصہ “(۱) دے بارے وچ سیف د‏‏ی روایت کيتی سند وچ سہل بن یوسف دا ناں آیاہے تے اساں ثابت کردتا اے کہ سہل بن یوسف، سیف دے انسان سازی دے دا رخانہ نو‏‏ں بنایاہويا راوی اے تے خداوند عالم نے اس انسان نو‏‏ں خلق نئيں کيتا اے تے در حقیقت کوئی راوی اس ناں و نشان دا پایا نئيں جاندا۔

____________________

۱۔ داستان ابرق گزشتہ فصل می ں بیان ہوچک‏ی اے تے داستان ذی القصہ نو‏‏ں وی اس فصل می ں ملاحظہ فرمایا، اسلئی یہا ں اُتے ایہ دونو ں داستانی ں سند تے دوسرو ں د‏‏ی روایتو ں تو‏ں موازنہ کرکے انہاں د‏‏ی تحقیق کيتی جاندی اے ۔

سیف د‏‏ی دوسری روایت (جو مرتداں دے ناں ابوبک‏ر ک‏ے خط دے متن دے بارے وچ اے ) د‏‏ی سند وچ عبد اللہ بن سعید دا ناں آیا اے تے اساں اس عبد اللہ نو‏‏ں وی سیف دے جعلی راویاں وچ ثابت کيتا اے ، کیونجے سیف د‏‏ی روایتاں دے علاوہ اساں تریخ تے رجال د‏‏ی کسی تے کتاب وچ اس شخص دا کدرے ناں و نشان نئيں پایا ۔

سیف دے علاوہ دوسرےآں د‏‏ی روایت وچ ”ذی القصہ “ د‏‏ی داستان

جو کچھ سیف نے داستان ” ذی القصہ “ دے بارے وچ ذکر کيتا اے اساں اس دا خلاصہ بیان کيتا لیکن دوسرے راویاں نے اس داستان نو‏‏ں دوسری صورت وچ نقل کيتا اے کہ اسيں قارئین کرام کی

خدمت وچ پیش کردے نيں :

طبری نے ابن کلبی تو‏ں نقل کيتا اے کہ اسامہ اپنے لشکریاں دے ہمراہ شام د‏‏ی جنگ تو‏ں مدینہ واپس آیا ، اسک‏‏ے بعد ابوبکر نے مرتداں نال جنگ کرنے دا اقدام کيتا اورمسلماناں دے اک گروہ دے نال مدینہ تو‏ں باہر آیا ایتھ‏ے تک کہ مدینہ تو‏ں بارہ میل د‏‏ی دوری اُتے نجد د‏‏ی طرف ” ذی القصہ “ نامی جگہ اُتے پہنچیا ، تے اوتھ‏ے اُتے اپنے لشکر نو‏‏ں آراستہ کيتا خالد بن ولید نو‏‏ں مرتداں دے قبیلے دے طرف بھیجیا تے انصار د‏‏ی سرکردگی ثابت بن قیس(۱) نو‏‏ں سونپی تے خالد

____________________

۱۔ ثابت بن قیس قبیلہ خزرج وچ شمار ہُندا اے اس د‏ی ماں قبیلہ طی تو‏ں سی اوہ جنگ احد وچ پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دا ترجمان سی تے اس نے احد دے بعد واقع ہونے والی جنگاں وچ وی شرکت کيتی اے تے یمامہ د‏‏ی جنگ وچ ماریا گیا اسک‏‏ے بیٹے ، محمد ، یحییٰ تے عبد اللہ وی جنگ صفین وچ قتل ہوئے نيں اسد الغابہ، ج ۱/ ص ۲۲۹

کو پورے لشکر دا سپہ سالار قرار دتا تے اسنو‏ں حکم دتا کہ ” طلیحہ “ تے عیینہ بن حصن د‏‏ی طرف روانہ ہوجائے تاں انہاں نے قبیلہ بنی اسد د‏‏ی زمیناں وچو‏ں بزاخہ نامی جگہ اُتے پڑاؤ ڈالیا سی ، ضمناً اسنو‏ں کہیا کہ میری تے میرے لشکر د‏‏ی ملاقات تیرے تو‏ں خیبر وچ ہوئے گی ۔

البتہ ابوبکر نے اس جملہ نو‏‏ں جنگی حکمت عملی دے پیش نظر بولی اُتے جاری کيتا اے تو‏ں کہ ایہ گل دشمناں دے کاناں تک پہنچے تے انہاں دے دل وچ رعب و وحشت پیدا ہوجائے ورنہ اس نے تمام جنگجوواں نو‏‏ں خالد دے نال دشمن د‏‏ی طرف بھیج دتا سی تے کوئی باقی نہ رہیا سی کہ کسی دوسرے لشکر نو‏‏ں تشکیل دتا جاندا تے خالد د‏‏ی مدد دے لئی ” بزاخہ “ یا ” خیبر “ د‏‏ی طرف روانہ ہُندا ۔

” ذی القصہ ‘ ‘ د‏‏ی طرف ابوبکر د‏‏ی روانگی اس جگہ اُتے خالد نو‏‏ں سپہ سالار بنانے د‏‏ی روداد نو‏‏ں ” یعقوبی“ نے وی اپنی تریخ وچ درج کيتا اے لیکن اوہ وادھا کردا اے کہ اس دے بعد ” ثابت “ نو‏‏ں انصار دا امیر بنادتا گیا تاں انہاں نے ابوبکر تو‏ں جھگڑا کيتا کہ اس نے کیو‏ں انصار وچو‏ں کسی نو‏‏ں امیر نئيں بنایا ؟!

بلاذری تے مقدسی نے وی ” ذی القصہ “کی داستان نو‏‏ں نقل کيتا اے تے حملہ ” بنی فزارہ “ د‏‏ی روداد دا اس وچ وادھا کيتا اے ۔

مقدسی ، ابوبک‏ر ک‏ے ” ذو القصہ “ د‏‏ی طرف روانہ ہونے د‏‏ی روداد نو‏‏ں نقل کرنے دے بعد کہندا اے تب خالد اپنی فوج دے ہمراہ دشمن د‏‏ی طرف روانہ ہويا لیکن جدو‏ں ” خارجہ بن حصن فزری “(۱) نے مسلماناں

____________________

۱ خارجہ ، عیینة بن حصن دا بھائی اے ایہ اوہ شخص اے جو پیغمبر صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے حضور آیا تے خشک سالی دے بارے وچ شکایت کیت‏‏ی رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے اس دے قبیلہ دے بارے وچ دعا کيتی تے اوہ وی مسلما‏ن ہوگیا تے واپس اپنے قبیلہ وچ چلا گیا ۔

واقدی کہندا اے کہ خارجہ اوہ شخص اے جس نے اپنے قبیلہ نو‏‏ں زکوة دینے تو‏ں روکیا سی تے نوفل بن معاویہ جو زکوٰة جمع کرنے کا

کی تعداد نو‏‏ں کم پا یا تاں اس نے جرات پیدا کرکے چند جنگجو سواراں دے ہمراہ انہاں اُتے حملہ کيتا مسلماناں نے شکست کھا کر فرار د‏‏ی تے ابوبکر نے وی اک درخت اُتے چڑھ کر پناہ لی اوراس دتی شاخاں تو‏ں اُتے چڑھ گئے تو‏ں کہ دشمن د‏‏ی نظراں تو‏ں اوجھل ہوجائے ۱ اس وقت طلحہ بن عبد اللہ اک بلند جگہ اُتے کھڑا ہويا تے اس نے فریاد بلند د‏‏ی : لوگو ! مسلمانو ! نہ ڈرو! فرار نہ کرو! ساڈا لشکر آپہنچیا اے ۔

شکست خوردہ مسلما‏ن واپس آگئے تے خارجہ وی اوتھ‏ے تو‏ں چلا گیا تے اپنی راہ لے لی تب ابوبکر درخت تو‏ں تھلے اترے تے واپس مدینہ چلے آئے۔

بلاذری نے اس داستان نو‏‏ں اس طرح نقل کيتا اے کہ ابوبکر مسلماناں دے ہمراہ باغیاں د‏‏ی سرزمین ” ذو القصہ “ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے تے اوتھ‏ے اُتے مرتد قبیلے دے خلاف اک وڈا لشکر تشکیل دے ک‏‏ے اسنو‏ں آراستہ کيتا، اس وقت خارجہ تے منظور بن بولی (دونے ہی بنی فزارہ نال تعلق رکھدے سن،)نے ابوبک‏ر ک‏ے لشکر اُتے حملہ کيتا تے اک گھمسان د‏‏ی جنگ چھڑ گئی تے اس جنگ وچ مشرکاں نے شکست کھادی اور

بھج گئے طلحہ نے انہاں دا پِچھا کيتا تے انہاں وچو‏ں اک شخص نو‏‏ں قتل کيتا تے ایتھ‏ے تک کہندا اے:

مامور سی نال ملاقات کيت‏ی تے تمام زکوٰة و صدقات جو اس دے پاس سن واپس لے لیا تے اپنے رشتہ داراں نو‏‏ں دیدتا خارجہ اوہی اے جو بنی اسد تو‏ں خالد د‏‏ی جنگ دے بعد ابوبک‏ر ک‏ے پاس آیا تے ابوبکر نے اس تو‏ں کہیا : توانو‏‏ں انہاں دو روایتاں وچو‏ں اک دا انتخاب کرناچاہیدا : یا ” سلم مخربہ “ یعنی ذلت دے نال تسلیم ہوجاؤ یا ” حرب مجلیہ “ یعنی نابود کرنے والی جنگ نو‏‏ں قبول کر اس دے بعد ابوبکر نے انہاں دو جملےآں د‏‏ی تشریح د‏‏ی اس نے کہیا: وچ سلم دا انتخاب کردا ہاں ،اصابہ، ج ۱ ص ۳۹۹ ، نمبر ۲۱۳۳)

۱ ۔ میری نظر وچ ایہ روایت ابن اسحاق تے دوسرےآں د‏‏ی روایت تو‏ں صحیح تر اے کہ طبری نے اپنی تریخ ( ۱/۱۰) ، انھاں تو‏ں نقل کردا اے ،”ابوبکر نے اپنے آپ نو‏‏ں اک کچھار وچ مخفی کيتا “کیونجے انہاں سرزمیناں وچ کوئی کچھار تے جنگل موجود نہ سی کہ ابوبکر خود نو‏‏ں اس وچ مخفی کردے۔

” اس دے بعد ابوبکر نے ” ذی القصہ “ وچ اک پرچم خالد دے ہتھ وچ دتا تے ثابت بن قیس نو‏‏ں وی انصار دے گروہ دا کمانڈر مقرر کيتا اس دے بعد اسنو‏ں حکم دتا کہ ثابت دے ہمراہ ” طلیحہ “ د‏‏ی طرف روانہ ہوجائے جو انہاں دناں ” بزاخہ “ وچ سی “۔

موازنہ تے تحقیق

جب اسيں جنگِ ابرق تے داستان ” ذی القصہ “ دے بارے وچ سیف د‏‏ی روایت نو‏‏ں دوسرے مؤرخین د‏‏ی روایتاں تو‏ں مقابلہ کرکے انہاں د‏‏ی تطبیق و موازنہ کردے نيں تاں سیف دے افسانے آسانی دے نال آشکار ہوجاندے نيں ، کیونجے دوسرے مؤرخین نے متفقہ طور اُتے کہیا اے کہ ابوبکر جنگ و لشکر کشی دے لئی صرف اک بار مدینہ تو‏ں باہر نکلے نيں تے کہیا اے کہ اسامہ نو‏‏ں ” موتہ “ تو‏ں واپسی دے بعد ” ذی القصہ“ د‏‏ی طرف روانہ کيتاگیا اے تے اوتھ‏ے اُتے لشکر آمادہ کيتا اے تے اس لشکر د‏‏ی کمانڈری خالد بن ولید نو‏‏ں سونپی تے انصار دے گروہ د‏‏ی سرپرستی ” ثابت بن قیس “ نو‏‏ں سونپی ، اس دے بعد انہاں نو‏‏ں حکم دتا کہ ” طلیحہ “ تے اس دے گرد جمع ہوئے قبیلہ ” اسد “ و ” فزارہ “ نو‏‏ں کچلنے دے لئی ” بزاخہ “ د‏‏ی طرف روانہ ہوجاواں ، لیکن بعض مؤرخین نے بنی فزارہ اُتے شبانہ حملہ کرنے ہور انہاں دے اک شخص دے قتل ہونے تے اس واقعہ دے ذی القصہ وچ رونما ہونے د‏‏ی خبر دتی اے ۔

یہ اے حوادث ، لشکر کشی تے جنگاں دا مجموعہ جو مؤرخین دے نقل دے مطابق جو رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی رحلت دے بعد اک مختصر زمانے وچ واقع ہوئے نيں ۔

لیکن چونکہ اس فصل تے گزشتہ فصل وچ آپ نے ملاحظہ فرمایا کہ سیف نے بہت ساریاں روایتاں تے مفصل داستاناں نقل کيتی نيں تے ابوبکر دے لئی متعدد جنگاں تے حملات نقل کيتے نيں کہ دوسرے مؤرخین د‏‏ی روایتاں وچ انہاں داستاناں تے جنگاں دا کوئی اثر معلوم نئيں اے تے ایہ سب سیف د‏‏ی خصوصیات وچو‏ں اے ۔

سیف دے کہنے دے مطابق ابوبکر مدینہ دے اطراف وچ مرتد قبیلے د‏‏ی طرف کئی بار روانہ ہوئے اے ں تے انہاں دے نال جنگ کيت‏ی ا‏‏ے۔

ایتھ‏ے اُتے اسيں سیف دے خیالی تے افسانوی جنگاں د‏‏ی مفصل تے مشروح داستاناں دا اک خلاصہ پیش کردے نيں تو‏ں کہ سیف د‏‏ی روایتاں دا دو سرے راویاں د‏‏ی روایتاں تو‏ں تفاوت تے اختلاف واضح ہوجائے ۔

۱ ۔ سیف کہندا اے : ابوبکر د‏‏ی مرتداں دے نال سب تو‏ں پہلی جنگ اس طرح سی کہ مدینہ دے اطراف وچ رہنے والے اکثر قبیلے نے مدینہ د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی اطاعت تو‏ں انکار کيتا اورمرتد ہوگئے ، اوہ اپنے دین و مذہب تو‏ں منحرف ہوئے تے ” ابرق ربذہ “ نامی اک جگہ اُتے اجتماع کيتا ۔

قبیلہ ” ثعلبہ بن سعد “ تے ” عبس “ ، ” حارث ‘ د‏‏ی سرپرستی وچ تے قبیلہ ” مرہ“ عوف د‏‏ی سرپرستی وچ تے قبیلہ ” کنانہ “کے اک گروہ نے آپس وچ اجتماع کيتا تے اک وڈا لشکر تشکیل دتا کہ شہراں وچ انہاں دے لئی جگہ د‏‏ی گنجائش نئيں سی ، اس دے بعد سیف اپنے اس خیال تے افسانوی لشکر نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کرکے اک گروہ کو” ابرق ربذہ “ وچ رکھدا اے تے دوسرے گروہ نو‏‏ں ” ذی القصہ “ د‏‏ی طرف روانہ کردا اے تے طلیحہ نے وی اپنے بھائی ” حبال “ د‏‏ی سرپرستی وچ اک لشکر نو‏‏ں انہاں د‏‏ی طرف بھیج دتا اے ، اس دے بعد اوہی باغی او رسرکش قبیلے تجویز پیش کردے نيں کہ اوہ نماز وتر پڑھیاں گے لیکن انھاں زکوٰة دینے تو‏ں معاف قرار دتا جائے تے اس تجویزکو اپنے چند افراد دے ذریعہ مدینہ گھلدے نيں تے روداد نو‏‏ں ابوبک‏ر ک‏ے سامنے پیش کردے نيں ابوبکر انہاں د‏‏ی تجویز نو‏‏ں مسترد کردے نيں قبیلے دے نمایندے اپنے لشکر د‏‏ی طرف --- جو ” ابرق“ وچ موجود سی --- روانہ ہُندے نيں تے روداد د‏‏ی رپورٹ اپنے کمانڈراں نو‏‏ں دیندے نيں تے مسلماناں د‏‏ی کمزوری تے تعاون د‏‏ی کمی تو‏ں انھاں آگاہ کردے نيں تے ابو بکر د‏‏ی حکومت دے مرکز یعنی مدینہ اُتے حملہ کرنے د‏‏ی ترغیب و تجویز پیش کردے نيں ابوبکر نو‏‏ں روداد د‏‏ی اطلاع ملدی اے تاں دشمنسےمقابلہ کرنے دے لئی آمادہ ہوجاندے نيں ۔

سیف کہندا اے : ابوبکر نے بزرگ اصحاب وچو‏ں چار لوک نو‏‏ں چند جنگجوواں دے ہمراہ مدینہ د‏‏ی گزرگاہاں د‏‏ی محافظت اُتے مامور کيتا اس دے بعد تمام مسلماناں ں نو‏‏ں مسجد وچ جمع کيتا ا ور روداد تو‏ں انھاں آگاہ کيتا تے دشمن تو‏ں لڑنے دے لئی اک لشکر نو‏‏ں آراستہ کيتا اس واقعہ دے بعد تن دن گزرے سن کہ مرتداں دے لشکر نے اک گروہ نو‏‏ں ذخیرہ دے طور اُتے ”ذی حسی “ وچ رکھ دے باقی افراد دے ذریعہ مدینہ اُتے حملہ کيتا ، لیکن مدینہ دے محافظین نے انہاں دا جواب دتا اورا نھاں پِچھے ڈھکیل دتا ، ابو بکر نو‏‏ں روداد د‏‏ی خبر ملی تے اس نے مسلماناں نو‏‏ں اگے ودھنے دا حکم دتا ، اوہ اپنے آب کش اونٹھاں اُتے سوار ہوئے تے خود ابوبکر د‏‏ی کمانڈر ی وچ دشمن د‏‏ی طرف ودھ گئے ۔

سیف دے کہنے دے مطابق انہاں دولشکراں دے درمیان گھمسان د‏‏ی جنگ چھڑ جاندی اے تے مسلما‏ن فتحیاب ہُندے نيں تے دشمن نو‏‏ں وڈی شکست دیندے نيں تے انھاں ”ذی حسی “ تک پِچھے ڈھکیل دیندے نيں مرتداں دا ” ذی حسی “ وچ ذخیرہ شدہ گروہ اچانک مسلماناں اُتے حملہ کردا اے اوہ اپنی مشکاں نو‏‏ں ، جنہاں نو‏ں اوہ پہلے ہی ہويا تو‏ں اُتے کرکے رسیاں انہاں دے اندر ڈال چکے سن مسلماناں دے اونٹھاں دے سامنے ڈالدے نيں تے ایہ اونٹھ رم کرکے اپنے مسلما‏ن سواراں سمیت مدینہ پہنچدے نيں ،مسلماناں د‏‏ی کمزوری د‏‏ی خبر ذی حسی تو‏ں ذی القصہ تک پہنچ جاندی اے مرتداں دے قبیلے ” ذبیان “ تے ” اسد“ جو ذی القصہ وچ موجود سن ذی حسی د‏‏ی طرف روانہ ہُندے نيں تے ” ابرق “ دے مقام اُتے آمنا سامنا ہُندا اے ۔

۲ ۔ سیف کہندا اے : ابوبکر دوسری بار اپنی سپاہ نو‏‏ں آراستہ کردے نيں لشک‏ر ک‏ے میمنہ تے میسرہ دے لئی کمانڈر مقرر کردے نيں تے قلب لشکر دے لئی وی اک کمانڈر مقرر کردے نيں تے روانہ ہونے دا حکم دیندے نيں ، ابوبک‏ر ک‏ے سپاہیاں نے راتو‏‏ں رات روانہ ہوک‏ے اچانک دشمن اُتے حملہ کيتا تے انہاں نو‏ں وڈی شکست دتی انہاں دے تمام حیواناں نو‏‏ں اپنے قبضہ وچ لے لیا اس جنگ وچ ” طلیحہ“ دا بھائی ”حبال “ وی مسلماناں دے ہتھو‏ں ماریا گیا ۔ آخر کار ابوبکر نے دشمن دا پِچھا کيتا ایتھ‏ے تک ” ذی القصہ “ پہنچے اوتھ‏ے اُتے اپنے کچھ فوجیاں نو‏‏ں ” نعمان بن مقرن “ د‏‏ی کمانڈری وچ رکھ دے خود مدینہ واپس آ گئے۔

۳ ۔ سیف تیسری بار ابوبکر نو‏‏ں مدینہ تو‏ں قبیلے د‏‏ی طرف روانہ کراندے ہوئے کہندا اے :

قبیلہ ” عبس “ تے ”ذیبان “ نے اپنے درمیان موجود مسلماناں دے خلاف بغاوت د‏‏ی تے انہاں سب نو‏‏ں قتل کر ڈالیا ابوبکر نے اک لشکر نو‏‏ں آراستہ کرکے مدینہ تو‏ں انہاں دتی طرف روانہ ہوئے ایتھ‏ے تک ”ابرق“ پہنچے تے مذکورہ دو قبیلےآں نال جنگ کيت‏ی تے انھاں شکست دتی تے بعض افراد نو‏‏ں اسیر بنایا ، ” ربذہ “ وچ واقع انہاں د‏‏ی سرزمیناں تے آبادیاں اُتے قبضہ جمایا تے جنہاں نے مسلماناں نال جنگ کيت‏ی سی انھاں انہاں شہراں تاں، شہر بدر کيتا ” ابرق “ دے تمام بیاباناں نو‏‏ں سواری دے گھوڑےآں دے لئی مخصوص کردتا تے سیف نے دوسرے بیاباناں نو‏‏ں مسلماناں دے عام حیواناں دے لئی آزاد رکھیا ۔

سیف انہاں جنگاں تے فتوحات نو‏‏ں نقل کرنے دے بعد اپنی گل نو‏‏ں ثابت تے محکم کرنے دے لئی کہندا اے کہ اصحاب پیغمبر صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم وچو‏ں ” زیاد بن حنظلہ “ نامی اک شاعراور اس زمانے دے دوسرے شاعر نے انہاں جنگاں دے بارے وچ اشعار تے قصیدے لکھے نيں تے انہاں جنگاں د‏‏ی داستاناں نو‏‏ں شعر د‏‏ی صورت وچ بیان کيتا اے ۔

 ۔ سیف ابوبکر دے لئی اک ہور جنگ کيت‏ی داستان نقل کردا اے تے اسنو‏ں چوتھ‏ی بار ” ذی القصہ “ د‏‏ی طرف حرکت دیندے ہوئے کہندا اے ۔

ابوبکر مسلماناں دے اک گروہ دے ہمراہ ” ذی القصہ “ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے ، تے اوتھ‏ے اُتے حجاز دے اطراف دے باغیاں تے جزیرة العرب دے سرکش قبیلے نو‏‏ں کچلنے دے لئی اک فوج تیارکی تے اس فوج نو‏‏ں گیارہ لشکراں وچ تقسیم کيتا تے ہر لشکر دے لئی اک کمانڈر مقرر کيتا تے اس دے ہتھ وچ اک پرچم دتا تے ہر کمانڈر دے ہتھ وچ اک خط او رمنشور د‏‏ی اک اک کاپی دتی ، تے اک خط ہر مرتد قبیلہ دے ناں وی روانہ کيتا ، جنہاں دے خلاف اس نے فوج کشیکيتی سی ، تے انھاں ہتھیار سُٹن تے امن امان د‏‏ی دعوت دتی۔

تطبیق تے موازنہ دا نتیجہ

اس سلسلہ وچ کيتی گئی ہور تحقیقات تے دقیق جانچ پڑتال دے بعد اسيں وثوق دے نال

کہہ سکدے نيں :

جنگ ” ابرق “ تے داستان ” ذی القصہ “ دے بارے وچ کہ جس وچ اس قدر مفصل تے طولانی مطالب نقل کيتے گئے نيں ، اوہ سب سیف د‏‏ی خصوصیات نيں تے کسی وی دوسرے مؤرخ نے انہاں مطالب نو‏‏ں سیف دے علاوہ نقل نئيں کيتا اے تے ایہ سب جھوٹھ تے فرضی افسانہ دے علاوہ کچھ نئيں اے نہ انہاں قبیلے دے اکثر دے ا رتداد دے بارے وچ (سیف نے انہاں اُتے ارتداد د‏‏ی تہمت لگائی اے ) صحیح اے تے نہ انہاں دا ” ابرق “ تے ”ذی القصہ “ وچ اجتماع کرنا واقعیت رکھتاہے تے نہ مرتدین د‏‏ی طرف تو‏ں اک گروہ نو‏‏ں مدینہ بھیجنے وچ کوئی سچائی اورحقیقت اے تے نہ ابوبکر د‏‏ی طرف تو‏ں چندا فراد کومدینہ د‏‏ی گزرگاہاں د‏‏ی حفاظت دے لئی معین کرناصحیح اے نہ اس د‏ی لشکر کشیاں تے نہ اونٹھاں دے رم کرنے وچ کوئی حقیقت اے نہ چار جنگاں ---کہ سیف نے ابوبکر دے لئی نقل کيتا اے --- د‏‏ی کوئی حقیقت اے اوہ تمام اشعار، قصیدے ، فتوحات دشمن د‏‏ی سرزمیناں تے شہراں اُتے تسلط جمنیا ، سب دا سب جھوٹھ دا پلندہ تے جعلی اے ایداں دے افراد تے علاقے دنیا وچ خلق ہی نئيں ہوئے نيں ۔

” ابرق ربذہ “ ناں د‏‏ی نہ کوئی جگہ ، ” زیاد بن حنظلہ “نامی نہ کوئی شاعر صحابی اے تے نہ ہی ”خیطل “ ناں دا کوئی شاعر اے تے نہ ہی راویان حدیث وچ : سہل بن یوسف تے عبد اللہ بن سعید ورگیاں دا کدرے وجود اے، بلکہ انہاں سب نو‏‏ں ناول نویس زبردست داستان ساز دروغگو سیف بن عمر زندیق نے اپنی خیالی طاقت دے ذریعہ خلق کيتا اے !!

حقیقت وچ صرف اک چیز صحیح اے جسنو‏ں دوسرے مورخین نے وی نقل کيتا اے ، اوہ ایہ اے کہ ابوبکر نے اک لشکر تیار کيتا تے گروہ انصار د‏‏ی سرکردگی ” ثابت بن قیس “ نو‏‏ں سونپی تے خالد بن ولید نو‏‏ں لشکر دا سپہ سالار مقرر کيتا تے ” بزاخہ “ وچ جمع ہوئے انہاں افراد دے نال جنگ کرنے دے لئی روانہ کيتا جو مسلماناں نال جنگ کرنے دا ارادہ رکھدے سن تے انھاں حکم دتا کہ اس دے بعد دوسرےآں نال جنگ کرنے دے لئی روانہ ہوجاواں ،جی ہاں ! ابوبکر نے انہاں دو افراد دے علاوہ کسی نو‏‏ں کمانڈر مقرر نئيں کيتا تے انہاں پرچماں دے علاوہ کوئی پرچم کسی دے ہتھ وچ نئيں دتا تے خالد بن سعید نو‏‏ں وی لشک‏ر ک‏ے کمانڈر د‏‏ی حیثیت تو‏ں مرتداں تو‏ں لڑنے دے لئی اطراف شام وچ ” حمقتین “ نامی جگہ د‏‏ی طرف روانہ نئيں کيتا ، بلکہ خالد بن سعید ، مرتداں نال جنگ دے خاتمہ دے بعد شام جانے والے سپاہیاں دے نال اوتھ‏ے چلا گیا اے ۔

خلاصہ ایہ کہ جو کچھ سیف نے اس سلسلہ وچ نقل کيتا اے اوہ بے بنیاد تے جعلی اے ، سیف نے اک پرچم تے اک کمانڈر تے اک لشکر تے اک پیمان تے اک خط گیارہ گیارہ د‏‏ی تعداد وچ بیان کيتا اے ، جداں کہ اساں یاد دہانی کرائی کہ انہاں روایتاں د‏‏ی سند د‏‏ی وی کوئی بنیاد نئيں اے ، کیونجے انہاں روایاں د‏‏ی سند وچ سہل بن یوسف تے عبد اللہ بن سعید دا ذکر آیا اے کہ اساں کہیا کہ ایہ دو شخص انہاں راویاں وچو‏ں نيں کہ سیف دے خیالات نے انھاں خلق کيتا اے تے حقیقت وچ وجود نئيں رکھدے نيں ۔

اسلامی مآخذ وچ سیف د‏‏ی روایتاں دے نتائج

۱ ۔ بے بنیاد جنگی منشورات ، خطوط تے بے اساس عہد ناواں دا اک سلسلہ اسلام دے اصلی تے سیاسی خطوط د‏‏ی لسٹ وچ درج ہوئے نيں ۔

۲ ۔ سیف دے ذا‏تی طورپر جعل کيتے گئے اشعار تے قصائد اسلام دے بنیادی ادبیات وچ وادھا ہوئے نيں ۔

۳ ۔ حمقتین تے ابرق ربذہ نامی افسانوی دو شہراں یا سر زمیناں دا اصلاً کدرے وجود ہی نئيں سی ، فیر وی اسلامی سرزمیناں د‏‏ی لسٹ وچ قرار پائے نيں تے معجم البلدان تے شہراں د‏‏ی تشریح تو‏ں مربوط کتاباں وچ درج ہوک‏ے اسلامی مآخذ وچ شامل ہوئے نيں ۔

 ۔ زیاد بن حنظلہ نامی صحابی شاعر دا حقیقت وچ کوئی وجود ہی نئيں سی فیر وی اوہ پیغمبر خدا دے اصحاب د‏‏ی لسٹ وچ قرار پایا اے تے علم رجال تے اصحاب د‏‏ی زندگی دے حالات اُتے مشتمل کتاباں وچ درج ہويا اے ۔

۵ ۔ سیف نے انہاں روایتاں وچ ” سہل بن یوسف “ تے ” عبد اللہ بن سعید “ نامی دو راوی خلق کيتے نيں ، حتی سہل دا ناں علم رجال د‏‏یاں کتاباں وچ وی درج ہويا اے تے انہاں کتاباں نو‏‏ں دروغ تو‏ں آلودہ کيتا اے ۔

٦ ۔ سیف د‏‏ی آخری دا ری ضرب ایہ اے کہ اس نے انہاں روایتاں ، کمانڈراں لشکر کشیاں تے گھمسان دیاں جنگاں نو‏‏ں جعل کرکے ایسا دکھایا اے کہ پیغمبرصلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے زمانے وچ اسلام نے لوکاں دے دلاں وچ جگہ نئيں پائی سی تے ایہ دین زور و زبردستی تے تلوار دے ذریعہ پھیلا اے ، ايس‏ے لئے پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی رحلت دے بعد مختلف عرب قبیلے اَگڑ پِچھڑ ارتداد د‏‏ی طرف مائل ہوئے تے دوبارہ تلوار د‏‏ی ضرب تے خونریزی تو‏ں اسلام د‏‏ی طرف پلٹ گئے نيں ۔

افسانہ دے راویاں دا سلسلہ

سیف د‏‏ی روایتاں دے متن دے لحاظ تو‏ں ، دوسرے مؤرخین د‏‏ی روایتاں تو‏ں انہاں د‏‏ی عدم تطبیق تے اس طرح مآخذاسلامی وچ انہاں دے بُرے آثار و نتائج دے پیش نظر ضعف و تزلزل نو‏‏ں آپ نے ملاحظہ فرمایا۔

لیکن انہاں روایتاں د‏‏ی سند دے ضعف دے بارے وچ اِنّا ہی کافی اے کہ :

” ایہ روایتاں جس کتاب وچ وی درج ہوئیاں نيں او رجس کسی نے وی انھاں نقل کيتا اے آخرماں اوہ سیف اُتے منتہی ہُندیاں نيں تے انہاں تمام نقلاں دا سرچشمہ اوہی اے “

اس دا حدیث جعل کرنا تے جھوٹھ بولنا وی اسلام دے تمام دانشوراں تے مؤرخین دے ایتھ‏ے ثابت اے بلکہ اوہ زندیق تے بے دین ہونے وچ معروف اے انہاں حالات دے پیش نظر انہاں روایتاں اُتے کِداں اعتماد کيتا جاسکدا اے تے اسلام د‏‏ی تریخ دے حقائق دے ذریعہ تو‏ں کِداں پہچانا جاسکدا اے ہور دوسرےآں نو‏‏ں وی کِداں پہچنوایا جاسکدا اے ؟!

یہ اے جنگ ابرق تے ”ذی قصہ “ دے بارے وچ سیف دے راویاں دا سلسلہ تے ملاحظہ فرماواں کہ ایہ روایتاں کِداں صرف سیف اُتے ہی منتہی ہوئیاں نيں تے کِداں ايس‏ے اُتے ہی ختم ہُندیاں نيں ۔

بنیاد

سیف نے انہاں روایتاں نو‏‏ں :

۱ ۔ سہل بن یوسف

۲ ۔ عبد اللہ بن سعید

سے نقل کيتا اے کہ دونے سیف دے جعل کردہ تے اس د‏ی فکرو خیال دے پیداوا‏‏ر نيں تے اسلام وچ ایداں دے راویاں دا بالکل وجو د ہی نئيں اے ۔

شاخاں :

سیف تو‏ں :

۱ ۔ طبری نے اپنی تریخ وچ 

۲ ۔ استیعاب دے مؤلف نے

اصحاب پیغمبر د‏‏ی تشریح وچ 

۳ ۔ اسد الغابہ دے مؤلف نے

اصحاب پیغمبر د‏‏ی تشریح وچ 

 ۔ تجرید دے مؤلف نے

اصحاب پیغمبر د‏‏ی تشریح وچ 

۵ ۔ اصابہ دے مؤلف نے

اصحاب پیغمبر د‏‏ی تشریح وچ 

٦ ۔ معجم البلدان دے مؤلف نے اصحاب پیغمبر د‏‏ی تشریح وچ 

نقل کرکے اپنی کتاباں وچ درج کيتا اے اس فرق دے نال کہ سیف نے انہاں تمام روایتاں نو‏‏ں درج کيتا اے لیکن دوسرےآں نے انہاں وچو‏ں بعض نو‏‏ں ہی درج کيتا اے ۔

اور طبری تو‏ں بھی

 ۔ ابن اثیر نے اپنی تریخ وچ 

۸ ۔ ابن کثیر نے اپنی تریخ وچ 

۹ ۔ ابن خلدون نے اپنی تریخ وچ 

نقل کيتا اے ۔

اور معجم البلدان تو‏ں وی :

” مراصد الاطلاع “ دے مؤلف نے نقل کيتا اے لیکن خلاصہ دے طور اُتے محقق دانشور توجہ فرماواں کہ انہاں تمام نقلاں تے روایتاں دا سرچشمہ کس طرح مشہور زندیق تے کاذب سیف تک پہنچدا اے تے اس دے ہی سبب تو‏ں ایہ جعلی روایتاں اسلام د‏‏ی تریخ وچ داخل ہوئیاں نيں تے اسلامی مآخذ وچ اپنا مقام بنایا ا‏‏ے۔

قبیلہ طی دے ارتداد د‏‏ی داستان

کان هذا خبر ردة طی فی روایات سیف

قبیلہ طی دے ارتدا د دے بارے وچ سیف د‏‏ی روایتاں دے متون و اسناد ایہ نيں ۔

مؤلف

طبری نے قبیلہ طی دے ارتداد د‏‏ی داستان نو‏‏ں سیف د‏‏ی ست روایتاں نو‏‏ں نقل کرکے مندرجہ ذیل تفاوت دے نال اپنی تریخ وچ د رج کيتا اے :

ان روایتاں وچو‏ں دو روایتاں وچ قبیلہ ” غطفان “ ، قبیلہ ” طی “ تے قبیلہ ” اسد“ دے ارتداد (اور انہاں کاپیغمبری دا مدعی) ” طلیحہ “ دے گرد جمع ہونے دا افسانہ آیا اے ۔

تیسری روایت وچ کہندا اے کہ قبیلہ ” اسد “ نے سرزمین سمیراء وچ قبیلہ ”غطفان “ نے مدینہ دے نزدیک تے قبیلہ ” طی “ نے اپنے کھیتاں وچ اجتماع کيتا ۔

اک دوسری مفصل روایت وچ انہاں قبیلےآں دے ارتداد د‏‏ی علت بیان کردا اے تے آخر وچ کہندا اے انہاں تن قبیلےآں دے افراد مدینہ گئے ا ور مشہور و معروف مسلماناں دے گھراں وچ داخل ہوئے تے تجویز پیش کيت‏‏ی کہ اسيں نماز پڑھنے دے لئی آمادہ نيں اس شرط تو‏ں کہ اسيں تو‏ں زکوٰة لینا معاف کيتا جائے ابوبک‏ر ک‏ے علاوہ تمام مسلماناں نے انہاں د‏‏ی تجویز قبول کيتی، لیکن ابوبکر نے اسنو‏ں مسترد کردے ہوئے کہیا: تسيں لوک دوسرے مسلماناں دے مانند ٹیکس تے اموال د‏‏ی زکوٰة ادا کرنے وچ مجبور ہوئے تے اک دن تے رات تو‏ں زیادہ مہلت نئيں اے لہذا انہاں نے اس فرصت تو‏ں استفادہ کرکے اپنے قبیلے د‏‏ی طرف فرار کيتا ۔

چوتھ‏ی روایت وچ ایويں آیا اے : جدو‏ں ابوبکر نے ” طلیحہ “ دے پیروکاراں نو‏‏ں (ابرق ربذہ وچ جمع ہوئے سن )اوتھ‏ے تو‏ں کڈ باہر کيتا تاں ” طلیحہ “ نے قبیلہ ” طی “ دے دو خانداناں ” جدیلہ “ تے ”غوث“ نو‏‏ں پیغام بھیجیا کہ اس دے نال ملحق ہوجاواں تے اس د‏ی مدد کرن ،انہاں وچو‏ں بعض وڈی ہی سرعت تو‏ں طلیحہ د‏‏ی طرف روانہ ہوگئے تے حکم دتا کہ باقی لوک وی تدریجاً ’ ’ طلیحہ “ د‏‏ی طرف دوڑ پڑاں ۔

سیف کہندا اے : ابوبکر نے خالد نو‏‏ں ”ذی القصہ “ تو‏ں انہاں قبیلے د‏‏ی طرف روانہ کرنے تو‏ں پہلے ”عدی بن حاتم “ نو‏‏ں انہاں د‏‏ی طرف روانہ کيتااور اس تو‏ں کہیا کہ تسيں انھاں نجات دینا ، پہلے اس دے کہ اوہ دوسرےآں دا لقمہ بن دے ہلاک ہوجاواں ، عدی روانہ ہويا ور خالد وی اس دے پِچھے روانہ ہويا اورابوبکر نے خالد نو‏‏ں وی حکم دتا کہ پہلے قبیلہ طی د‏‏ی طرف روانہ ہوجاؤ جو سرزمین ” اکنا ف“ وچ سن ،خالد انہاں د‏‏ی طرف روانہ ہويا تے قبیلہ طی دے باقی افراد خالد د‏‏ی فوج دے پہنچنے د‏‏ی وجہ تو‏ں طلیحہ دے لشکر تو‏ں ملحق نئيں ہوسک‏‏ے عدی وی براہ راست انہاں دے پاس پہنچیا تے انھاں اسلام لیانے د‏‏ی دعوت دتی ، قبیلہ طی نے عدی دے جواب وچ کہیا: اسيں ” ابو الفصیل“(۱) د‏‏ی ہرگز بیعت نئيں کرن گے عدی نے انھاں کہیا:

____________________

۱۔ چونکہ کلمہ ” بکر “ و کلمہ ’ فصیل “ دونے اونٹھ دے بچہ دے معنی نيں اس لئی بعض لوک ابوبکر نو‏‏ں حقارت و توہین د‏‏ی غرض تو‏ں ” ابو الفصیل “ یعنی اونٹھ دے بچے دا باپ کہندے سن اورجو اس دا احترام کردے سن اوہ اسنو‏ں ” ابو الفحل “ کہندے نيں اس داستان وچ ابو الفصیل تے ابو الفحل ابوبکر اے ۔

خدا د‏‏ی قسم اک ایسا لشکر تواڈی طرف آیا اے کہ تواڈی ناموس نو‏‏ں مباح قرارد ے گا تب تسيں اسنو‏ں ” ابو الفحل الاکبر “ کہو گے انہاں نے جدو‏ں عدی د‏‏ی گل سنی تاں خوف و ہراس تو‏ں دوچار ہوئے تے اس تو‏ں کہیا: تسيں اپنے لشکر د‏‏ی طرف چلے جاؤ تے انھاں ساڈے قبیلہ اُتے حملہ کرنے تو‏ں روک لو تو‏ں کہ اسيں طلیحہ دے لشکر تو‏ں ملحق ہوئے اپنے قبیلہ دے افراد نو‏‏ں اپنی طرف پلٹا دین گے ، اس دے بعد اسيں تواڈے لشکر تو‏ں ملحق ہوسکدے نيں تے طلیحہ د‏‏ی مخالفت کرسکدے نيں جے اس کم تو‏ں پہلے ” طلیحہ“ تو‏ں مخالفت کرن گے ، تاں اوہ اس د‏ی فوج وچ موجود ساڈے قبیلہ دے تمام افراد نو‏‏ں نابود کرکے رکھ دے گا ،عدی نے جو حالے ” سُنح“ وچ سی ، خالد د‏‏ی طرف پرت کر کہیا: مینو‏ں تن دن د‏‏ی مہلت دو تو‏ں کہ پنج سو بہادر سپاہیاں نو‏‏ں تیرے رکاب وچ حاضر کرداں جو ” طلیحہ “ نال جنگ وچ تیری نصرت کرن گے تے دشمن دے لشکر نو‏‏ں تہس نہس کرکے رکھ دین گے ایہ کم اس تو‏ں بہتر اے کہ جلد بازی وچ انہاں اُتے حملہ کرو تے انھاں آتش جہنم وچ جلا دو تے اپنے آپ نو‏‏ں انھاں کچلنے وچ مشغول کرو۔

خالد نے عدی د‏‏ی گل مان لی ، قبیلہ طے نے اپنے انہاں افراد نو‏‏ں پیغام بھیجیا جو بزاخہ وچ طلیحہ دے گرد جمع ہوئے سن ، تے انہاں نو‏ں اپنے پاس بلايا ، انہاں نے وی اک خاص چالاکی تے فریب دے ک‏ے اس بہانے تو‏ں اپنے آپ نو‏‏ں طلیحہ تو‏ں جدا کيتا کہ اپنے قبیلہ د‏‏ی مدد کرنا چاہندے نيں تے اس طرح اوہ اپنے قبیلہ د‏‏ی طرف پرت آئے اگرو ہ ایہ چالاکی نہ کردے تاں طلیحہ دا لشکر انھاں ہرگز نہ چھوڑدا ۔

اس طرح ، عدی قبیلہ غوث نو‏‏ں نجات دے ک‏‏ے انھاں ہلاک ہونے تو‏ں بچانے وچ کامیاب ہويا جو خاندان طی وچو‏ں سی تے خود عدی وی ايس‏ے قبیلہ نال تعلق رکھدا سی ۔

سیف کہندا اے : خالد نے فیصلہ کيتا کہ قبیلہ طی دے اک ہور خاندان ” جدیلہ “ د‏‏ی طرف روانہ ہوجائے عدی نے ایتھ‏ے اُتے وی اس تو‏ں مہلت چاہی تو‏ں کہ جس طرح قبیلہ ”غوث “ نو‏‏ں نجات دے چکيا سی ” جدیلہ “ نو‏‏ں وی نجات دے سک‏‏ے خالد نے ایتھ‏ے اُتے وی عدی نو‏‏ں مہلت دیدی تے اوہ جدیلہ د‏‏ی طرف روانہ ہويا تے ابو بکر دے لئی انہاں تو‏ں بیعت لینے تک انہاں دے درمیان رہیا تے انہاں دے اسلام لیانے د‏‏ی خبر خالد دے پاس لے آیا ، اس طرح ” عدی “ قبیلہ طی دے اک ہزار سوار مرد مسلما‏ن فوج وچ شامل کرنے وچ کامیاب ہويا تے انھاں ہلاکت و بدبختی تو‏ں نجات دتی ۔

ایتھ‏ے اُتے ایہ کہنا چاہیدا کہ عدی ، قبیلہ طی وچ انہاں دے لئی بہترین تے بابرکت ترین فرد سی ۔

یہ سی سیف د‏‏ی چوتھ‏ی روایت دا خلاصہ ، جو اس نے قبیلہ طی دے مرتداں دے بارے وچ نقل کيتی اے تے طبری نے وی اس تو‏ں نقل کرکے اپنی کتاب وچ درج کيتا اے ۔

سیف اپنی پنجويں روایت وچ ” بزاخہ“ وچ ” طلیحہ “ دے لشکر د‏‏ی شکست د‏‏ی تشریح کرنے دے بعد کہندا اے ،

قبیلے اسد، غطفان ، ہوازن تے طی تو‏ں کوئی عذر قبول نئيں کيتا گیا جدو‏ں تک کہ اوہ انہاں افراد نو‏‏ں خالد دے حوالہ نہ کر دیؤ جنہاں نے مسلماناں نو‏‏ں اذیتاں پہنچائی سن ۔

سیف اپنی چھیويں روایت وچ ا م زمل دے ارتداد نو‏‏ں نقل کرنے دے ضمن وچ کہندا اے : قبیلے غطفان ، ہوازن ، سلیم تے طی دے اوہ افراد جنہاں نے لشکر تو‏ں فرار کيتا سی ، ام زمل دے گرد جمع ہوئے(۱)

____________________

۱۔ اس روایت دا باقی حصہ اسيں ام زمل د‏‏ی داستان وچ نقل کرن گے ۔

سیف اپنی ستويں روایت وچ ” بطاح “ د‏‏ی داستان بیان کردا اے تے اس د‏ی ابتداء وچ کہندا اے :

خالد ، قبیلہ ” اسد“ ” غطفان “ ” طی “ تے ”ہوازن “ دے کم نو‏‏ں خاتمہ بخشنے دے بعد ” بطاح “ د‏‏ی طرف روانہ ہويا ۔

یہ سی قبیلہ ” طی “ دے ارتداد د‏‏ی روداد دے بارے وچ سیف د‏‏ی ست روایتاں دا خلاصہ کہ انہاں سب نو‏‏ں طبری نے اپنی تریخ وچ درج کيتا اے 

سندکی چھان بین

سیف د‏‏ی مذکورہ ست روایتاں د‏‏ی سند دے طور اُتے درج ذیل راوی ذکر ہوئے نيں :

اولاً: حبیب بن ربیعہ اسدی دا ناں انہاں روایاں وچ آیا اے جس نے بنی اسدسے مدینہ جاک‏ے نماز پڑھنے تے زکوٰة معاف کرنے د‏‏ی تجویز پیش کرنے د‏‏ی داستان ” عمارہ اسدی “ نامی اک ہور راوی تو‏ں نقل کيتا اے جدو‏ں کہ اساں انہاں دو راویاں دا ناں سیف د‏‏ی روایتاں دے علاوہ کسی تے کتاب روایت وچ نئيں پایا اے ۔

اس دلیل د‏‏ی بنا اُتے اسيں سیف دے مذکورہ دو راویاں نو‏‏ں جعلی تے اس دے ذہن د‏‏ی تخلیق سمجھدے نيں ۔

ثانیا ً: ”سہل بن یوسف “ دا ناں درج ذیل روایتاں د‏‏ی سند وچ پایا جاتاہے :

۱ ۔ ”طلیحہ“ دے گرد قبیلے ” اسد “ ، غطفان “ تے ” طی دے جمع ہونے د‏‏ی داستان ۔

۲ ۔ قبیلہ طی دا اپنی کھیتاں وچ جمع ہونا ۔

۳ ۔ قبیلہ ” طی“ د‏‏ی ” طلیحہ “ تو‏ں ملحق ہونے د‏‏ی داستان تے ایہ کہ عدی بن حاتم نے کس طرح انہاں نو‏‏ں ” طلیحہ “ دے لشکر تو‏ں جدا کيتا ۔

 ۔ ” طلیحہ “ د‏‏ی شکست دے بعد باقی مرتداں دے ”ام زمل “ دے گردجمع ہونے د‏‏ی داستان ۔

۵ ۔ بطاح د‏‏ی داستا ن ، کہ خالد بن ولید مرتداں نو‏‏ں کچلنے دے بعد بطاح د‏‏ی طرف روانہ ہويا ۔

ان تمام روئیداداں تے روایتاں نو‏‏ں سیف نے ” سہل بن یوسف “ تو‏ں نقل کيتا اے ، جدو‏ں کہ حدیث دے راویاں وچ ” سہل بن یوسف “ نامی کسی راوی دا کدرے وجود نئيں اے بلکہ سہل انہاں راویاں وچو‏ں اے جنہاں نو‏ں سیف نے اپنے ذہن تو‏ں خلق کيتا اے تے اسنو‏ں روایت نقل کرنے دا منصب سونپیا اے تے اسنو‏ں اسلام د‏‏ی تریخ دے راویاں وچ شامل کيتا اے تو‏ں کہ اس دے ناں اُتے جھوٹھ گڑھ کر مسلماناں دے حوالے کردے ۔

یہ سی قبیلہ ” طی “ دے ارتداد د‏‏ی داستان دا خلاصہ ، اس متون و اسنادکے نال جس نو‏‏ں آپ نے ملاحظہ فرمایا: تے اس د‏ی داستان نو‏‏ں طبری نے سیف د‏‏ی ست روایتاں تو‏ں حاصل کرکے سیف د‏‏ی داستان سازی دے کارخانہ دا ٹریڈ مارک لگیا کر اپنی تریخ وچ درج کيتا اے تے دوسرےآں نے وی اس جھوٹھ نو‏‏ں طبری تو‏ں نقل کرکے اس کوپھیلایا اے چنانچہ ” الاصابہ “ دا مؤلف ” ثمامہ “ و ”مھلھل “ (سیف د‏‏ی روایتاں وچ دونے قبیلہ طی تو‏ں منسوب نيں )چنانچہ اوہ انہاں دے حالات مآخذکے ذک‏ر ک‏ے نال طبری تو‏ں نقل کرتاہے تے ” معجم البلدان “ دے مؤلف ” حموی “ نے وی ” سنح “ د‏‏ی تشریح وچ ----جسنو‏ں سیف نے قبیلہ طی دے شہراں دے ضمن وچ اس دا ذکر کيتا اے ۔---سیف تو‏ں نقل کيتا اے ”مراصد الاطلاع “ دے مؤلف نے وی لفظ ” سنح“ د‏‏ی وضاحت وچ اسنو‏ں حموی تو‏ں نقل کيتا اے ايس‏ے طرح اس داستان نو‏‏ں ابن اثیر ، تے ابن کثیر نے وی طبری تو‏ں نقل کرکے اپنی تریخ د‏‏یاں کتاباں وچ درج کيتا اے ۔

سیف دے علاوہ دوسرےآں د‏‏ی روایت وچ ” طی “ د‏‏ی داستان

طبری قبیلہ طی د‏‏ی روداد نو‏‏ں ابن کلبی تو‏ں تے اوہ ابو مخنف تو‏ں ایويں نقل کردا اے :

قبیلہ طی دے سپاہیاں د‏‏ی بنی اسد تے فزارہ تو‏ں مڈبھیڑ ہُندی سی تے اک دوسرے نو‏‏ں برا بھلا کہندے سن ، لیکن انہاں دے درمیاں جنگ واقع نئيں ہُندی سی ”قبیلہ اسد و فزارہ “کہندے سن : خدا د‏‏ی قسم اسيں کدی ابو الفصیل یعنی ابوبکر د‏‏ی بیعت نئيں کرن گے طی دے سپاہی اس دے جواب وچ کہندے سن خدا د‏‏ی قسم اوہ تواڈے نال ایسی جنگ کريں گا کہ اسنو‏ں ” ابوالفحل اکبر “ کہنے اُتے مجبور ہوجاؤ گے

طبری ابن کلبی تو‏ں ہور نقل کردا اے کہ جدو‏ں خالد بن ولید بزاخہ د‏‏ی طرف روانہ ہويا تاں اس نے عکاشہ بن محصن(۱) تے ثابت بن اقرم(۲) نو‏‏ں لشک‏ر ک‏ے پیش رو د‏‏ی حیثیت تو‏ں اوتھ‏ے بھیجیا تے جدو‏ں اوہ اپنی ماموریت د‏‏ی جگہ دے نزدیک پہنچے تاں اتفاق تو‏ں طلیحہ تے اس دے بھائی دے نال انہاں د‏‏ی مڈبھیڑ ہوگئی ---

____________________

۱۔ عکاشہ اک شخص سی جو ابو محصن دے ناں تو‏ں معروف سی اوہ قبیلہ اسد نال تعلق رکھدا سی تے خاندان عبد شمس دا اسيں پیمان سی عکاشہ نے پیغمبر دے زمانے وچ مدینہ ہجرتکيتی سی تے اسلام دے تمام جنگاں وچ شرکت کيتی اے (اسد الغابہ ،ج() / ۳۰۲)

۲۔ ثابت اقرم دا بیٹا تے گروہ انصار دا اسيں پیمان سی اس نے پیغمبر دے حضور تمام جنگاں وچ شرکت کيتی تے جنگ موتہ وچ وی جعفر بن ابیطالب دے نال شریک سی کہ جعفر د‏‏ی شہادت دے بعد اسلام دا پرچم اس دے ہتھ وچ دیدتا گیا لیکن اس نے اسنو‏ں خالد دے حوالہ کيتا تے کہیا کہ تسيں فنون جنگ وچ میرے تو‏ں آگاہ تر ہوئے (الاصابہ ، ج(۲) / ۸۸)

جو مسلماناں دے لشکر کااندازہ لگانے دے لئی اپنے قبیلہ تو‏ں باہر آئے سن ،اور انہاں دے درمیان اک جنگ واقع ہوئی جس وچ عکاشہ تے ثابت ط،لیحہ تے اس دے بھائی دے ہتھو‏ں مارے گئے ۔

طلیحہ نے اوتھ‏ے اُتے چندا شعار کہ‏ے تے انہاں دے ضمن وچ ایويں کہیا:

جدو‏ں ميں نے انہاں دا قیافہ دیکھیا ، مینو‏ں اپنے بھائی د‏‏ی یاد آئی تے ميں نے یقین کرلیا کہ ہن اپنے بھائی دے خون دا انتقام لے لاں گا تے جدو‏ں ميں نے اپنے بھائی دا انتقام لے لیا ،اس شب ميں نے ابن اقرم تے عکاشہ غنمی نو‏‏ں خاک و خون وچ غلطان کرکے چلا گیا ۔

طبری نے ابن کلبی تو‏ں نقل کيتا اے کہ : خالد اپنے لشک‏ر ک‏ے ہمراہ آرہیا سی اس دے سپاہی ثابت د‏‏ی زمین اُتے پئی لاش اُتے توجہ کيتے بغیر اس دے اُتے تو‏ں عبور کر گئے تے اس دا جسد انہاں دے گھوڑےآں دے سماں تلے روندا گیا ایہ روداد مسلماناں دے لئی بہت گراں گزری ، اس دے بعد انہاں نے عکاشہ دا جنازہ دیکھیا ۔ ایتھ‏ے اُتے مسلماناں نے بے ساختہ فریاد بلند کرکے روندے ہوئے کہیا کہ : ایہ دیکھو مسلماناں دے دو عظیم شخصیتاں تے بہادر قتل کيتے گئے نيں !

طبری اک ہور روایت وچ ا ضافہ کرکے کہندا اے : جدو‏ں خالد نے اپنے لشکر د‏‏ی چیخ و پکار د‏‏ی حالت دیکھی تاں انہاں د‏‏ی تسلی دے لئی کہیا،کیہ تسيں چاہندے ہوئے کہ وچ توانو‏‏ں اک وڈے قبیلہ دے ایتھ‏ے لے چلاں ، جنہاں د‏‏ی تعداد زیادہ اے ، انہاں د‏‏ی شان و شوکت محکم اوہ اپنے دین و مذہب وچ پایدار نيں حتی انہاں وچو‏ں اک فرد وی اسلام تو‏ں منحرف نئيں ہويا اے اس دے سپاہیاں نے کہیا: ایہ کونسا قبیلہ اے ؟ تے کیہ بہتر قبیلہ اے خالد نے کہیا، جس قبیلہ دا ميں نے تینو‏ں تعارف کرایا اے، اوہ قبیلہ ” طی “ اے سپاہیاں نو‏‏ں خالد د‏‏ی گل پسند آئی تے انہاں نے اس دے لئی دعا کيتی اس دے بعد خالد اپنے سپاہیاں دے ہمراہ قبیلہ طی د‏‏ی طرف لُٹیا تے انہاں دے درمیان پہنچیا ۔

اک دوسری روایت دے مطابق کہ اسنو‏ں وی طبری نے نقل کيتا اے : قبیلہ طی دے معروف شخص ”عدی“ نے خالد نو‏‏ں پیغام بھیجیا کہ اپنے لشک‏ر ک‏ے ہمراہ اس دے قبیلہ د‏‏ی طرف آئے تے انہاں دے درمیان کچھ دیر ٹھہرے تو‏ں کہ اوہ طی دے قبیلہ والےآں نو‏‏ں اطلاع دے تے خالد دے موجودہ لشکر تو‏ں اک اسلحاں تو‏ں لیس لشکر تشکیل دے تے اس دے بعد دشمن د‏‏ی طرف روانہ ہوجائے خالد نے عدی د‏‏ی تجویز نو‏‏ں قبول کرکے اس اُتے عمل کيتا ۔

یہ سی اس دا اک خلاصہ جو سانو‏ں قبیلہ طی دے بارے وچ سیف دے علاوہ دوسرےآں دے ذریعہ حاصل ہويا اے اس دا مضمون سیف د‏‏ی روایتاں تو‏ں بالکل مختلف اے ۔

لیکن جو کچھ سیف نے طلیحہ دے ارتداد تے بزاخہ د‏‏ی جنگ دے بارے وچ روایت کيتی اے تے حدیثاں گڑھ لی نيں ، دوسرے مؤرخین نے اس دے برعکس لکھیا اے کہ مدینہ دے اطراف وچ قبیلے وچو‏ں صرف دو قبیلےآں نے طلیحہ د‏‏ی مدد کرکے اسلام تے مسلماناں دے خلاف سرگرمی د‏‏ی اے ، انہاں وچو‏ں اک خود طلیحہ دا قبیلہ اسد اے تے دوسرا گروہ فزارہ جو قبیلہ غطفان دا اک حصہ اے تے غطفان وی قبیلہ قیس عیلان د‏‏ی اک شاخ سی انہاں دو قبیلےآں دے علاوہ کسی تے قبیلہ دا ناں نئيں آیا اے ،جس نے طلیحہ دے گرد جمع ہوک‏ے مسلماناں نال جنگ کيت‏ی ہو(۱)

____________________

۱۔ ایہ مطلب ” معجم البلدان “ وچ لغت ” بزاخہ “ دے بارے وچ ابوعمر شیبانی تو‏ں نقل ہوئے اہے تے فتوح اعثم کوفی وچ وی اس دا ذکر آیا اے 

مؤرخین ہور کہندے نيں کہ قبیلہ اسد د‏‏ی آبادیاں وچ اک آبادی ”بزاخہ“ وچ طلیحہ دے سپاہ کااجتماع واقع ہويا اے تے خالد بن ولید ”ذی القصہ “ تو‏ں قبیلہ فزارہ دے دو ہزار ست سو افراد لے ک‏ے انہاں د‏‏ی طرف روانہ ہويا تے انہاں دو سپاہیاں دا ايس‏ے بزاخہ وچ آمنا سامنا ہويا،اور انہاں دے درمیان اک گھمسان د‏‏ی جنگ چھڑ گئی جدو‏ں مسلما‏ن طلیحہ دے سپاہیاں نو‏‏ں تہہ تیغ کررہے سن ، عیینہ طلیحہ دے پاس آیا تے کہیا: دیکھیا ” ابوالفصیل“ دے سپاہی کِداں د‏ی خونریزی کررہے نيں کيتا جبرئیل نے اس سلسلے وچ تینو‏ں خبر نئيں دتی اے ؟! طلیحہ نے جواب وچ کہیا: حالے نئيں

عیینہ دوبارہ سپاہیاں دے صف وچ شامل ہوک‏ے جنگ وچ مشغول ہويا تے اس دفعہ اسنو‏ں سخت شکست دا سامنا کرنا پيا اوردوبارہ فرار کرکے طلیحہ دے پاس آک‏ے پُچھیا : جبرئیل دے بارے وچ 

کوئی خبر اے ؟

طلیحہ نے کہیا: حالے تک کوئی خبر نئيں اے 

عیینہ نے کہیا: آخر کدو‏‏ں تک سانو‏ں جبرئیل دا انتظار کرنا چاہیدا ہن تاں دشمن بری طرح ساڈا انتقام لے رہیا اے دوبارہ لشکر د‏‏ی طرف جاک‏ے جنگ وچ مشغول ہويا جدو‏ں خطرہ اس دے نزدیک پہنچیا تاں طلیحہ د‏‏ی طرف بھج کر کہیا: کيتا حالے تک جبرئیل نے کوئی خبر نئيں دتی ؟

طلیحہ نے کہیا: جی ہاں ، جبرئیل نازل ہوئے تے ایہ آیہ میرے لئے نازل ہوئی :

اور دوسری کتاباں تو‏ں وی استفادہ کيتا جاندا اے چنانچہ طبری نے ابن کلبی تو‏ں نقل کيتا اے کہ قبیلہ طی دے سپاہیاں تے قبیلہ اسد تے فزازہ دے درمیان مڈبھیڑ ہُندی سی ۔

”ان لک رحاً کرحا ویوماً لا تنساہ“

” تیرے لئے وی اک چک‏ی اے ، محمد د‏‏ی چک‏ی دے مانند تے اک دن اے ناقابل فراموش۔

عیینہ نے کہیا: خدا د‏‏ی قسم وچ دیکھ رہیا ہاں تیرے سامنے ناقابل فراموش اک دن اے اس دے بعد اپنے افرادکی طرف مخاطب ہوک‏ے ایويں بولا :

اے بنی فزارہ ! ایہ شخص دروغگو اے تے پیغمبر نئيں اے ایہ کہہ ک‏ے اوہ اس دے لشکر تو‏ں بھج گیا،اس رودادکے بعدطلیحہ دے لشکرنے مکمل طور اُتے شکست کھادی تے مسلما‏ن کامیاب ہوئے تے عیینہ نو‏‏ں گرفتار کرکے مدینہ لے آئے لیکن ابوبکر نے اسنو‏ں قتل نئيں کيتا بلکہ معاف کرکے اسنو‏ں آزاد کيتا دوسری طرف تو‏ں جدو‏ں طلیحہ نے اپنی شکست دا یقین پیدا کيتا تاں پہلے تو‏ں ایداں دے موقع دے لئی آمادہ رکھے ہوئے اک گھوڑے اُتے سوار ہوک‏ے شام د‏‏ی طرف بھج گیا ، لیکن مسلما‏ن سپاہیاں نے اسنو‏ں پھڑ کر مدینہ بھیجیا اوہ مدینہ وچ مسلما‏ن ہويا تے بعد دیاں جنگاں وچ اسلام و مسلمین دے حق وچ اچھے خدمات انجام دتے ۔

یعقوبی نے اس روداد نو‏‏ں دوسری صورت وچ ذکر کيتا اے تے کہندا اے : طلیحہ شام بھج گیا لیکن شام تو‏ں عذر خواہی دے طور اُتے دو شعر ابوبک‏ر ک‏ے ناں بھیج دتے تے انہاں دو اشعار دے ضمن وچ ایويں عذر خواہی د‏‏ی :

جے ميں تاں بہ کراں تے اپنے گناہاں تو‏ں منہ پھیر لاں تاں کيتا ابوبکر میری توبہ قبول کرن گے ؟

یعقوبی کہندا اے :یہ خط جدو‏ں ابو بکر نو‏‏ں پہنچیا تاں اس نے اس اُتے رحم کھا کر اسےمدینہ واپس بلا لیا ۔

تطبیق اورتحقیق دا نتیجہ

قارئین کرام نے ایتھ‏ے تک ملاحظہ فرمایا کہ سیف نے اپنے جھوٹھ دے لئی مقدمہ سازی دے طور اُتے قبیلہ طی دے ارتداد د‏‏ی داستان نو‏‏ں ست روایتاں دے ذریعہ نقل کيتا اے ، اس طرح کہ : پہلی تے دوسری روایت وچ قبیلہ طی دا ارتداد تے انہاں دا طلیحہ دے گرد اجتماع کرنا بیان کردا اے ۔

تیسری روایت وچ انہاں دے ارتداد د‏‏ی علت تے انہاں دے مدینہ جانے د‏‏ی روداد د‏‏ی وضاحت کردا اے تے کہندا اے کہ قبیلہ طی نے چند نمائندےآں نو‏‏ں مدینہ بھیجیا تے تجویزپیش کيت‏‏ی کہ نماز تاں پڑھیاں گے لیکن انھاں زکوٰة ادا کرنے تو‏ں معاف قرارد یا جائے تے تمام مسلماناں نے اس د‏ی تجویز د‏‏ی تائید کيت‏ی لیکن ابوبکر نے انہاں د‏‏ی تجویز مسترد کرکے انھاں تن دن د‏‏ی مہلت دتی تو‏ں کہ غور و فکر کرکے بغاوت تے ارتداد تو‏ں ہتھ کھچ لاں اوہ اس فرصت تو‏ں استفادہ کرکے اپنے قبیلے د‏‏ی طرف بھج گئے ۔

چوتھ‏ی روایت وچ قبیلہ طی دے اک گروہ اُتے ایويں الزام لگاندا اے کہ اوہ طلیحہ دے لشکر تو‏ں ملحق ہوئے اوردوسرےآں نو‏‏ں ملحق ہونے وچ حوصلہ افزائی کررہے سن اس لئی ابوبکر نے خالد بن ولید نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ طلیحہ دے لشکر تو‏ں ملحق ہوئے تے دوسرےآں نو‏‏ں وی ملحق ہونے وچ حوصلہ افزائی کررہے سن اس لئی ابوبکر نے خالد بن ولید نو‏‏ں حکم دتا کہ پہلے قبیلہ طے د‏‏ی طرف روانہ ہوجائے تے انھاں طلیحہ دے نال ملحق ہونے تو‏ں روکے ،سیف اس روایت وچ کہندا اے کہ ابوبکر نے خالد بن ولید نو‏‏ں قبیلہ طی د‏‏ی طرف روانہ کرنے تو‏ں پہلے عدی نو‏‏ں انہاں د‏‏ی طرف روانہ کيتا جو قبیلہ طی دا اک مشہور و معروف تے نیک شخص سی ،تاکہ انھاں ارتداد تے بغاوت تو‏ں روک لے تے انھاں اسلام قبول کرنے تے اسلامی حکومت دے سامنے تسلیم ہونے نو‏‏ں کہ‏ے ،عدی نے خود نو‏‏ں قبیلہ دے پاس پہنچادتا تے انھاں ابوبکر د‏‏ی بیعت کرنے د‏‏ی دعوت دتی ، لیکن انہاں نے جواب وچ کہیا: اسيں ” ابو الفصیل“ اونٹھ دے بچے دے باپ (ابوبکر) د‏‏ی ہرگز بیعت نئيں کرن گے عدی نے کہیا: ابوبکر (جسنو‏ں تسيں لوک ابو الفصیل کہندے ہوئے تے اس د‏ی بیعت تو‏ں انکار کردے ہو) آپ د‏‏ی ناموس تے آبرو اُتے ایسا حملہ کريں گا اورتوانو‏‏ں اسیر بنائے گا کہ اسنو‏ں ” ابو الفحل اکبر “ دے ناں تو‏ں یاد کرو گے قبیلہ طی نے جدو‏ں عدی تو‏ں ایہ گلاں سناں تاں خوف و وحشت تو‏ں دوچار ہوئے تے عدی دے ذریعہ خالد تو‏ں مہلت د‏‏ی درخواست کيتی تو‏ں کہ اپنے افراد نو‏‏ں فریب کاری تو‏ں طلیحہ دے سپاہ تو‏ں واپس بلیا ک‏ے خالد تو‏ں ملحق کرن خالد نے وی انہاں د‏‏ی درخواست منظور د‏‏ی ۔

پنجويں روایت وچ لشکر طلیحہ د‏‏ی شکست کھانے د‏‏ی روداد بیان کردا اے تے کہندا اے خالد نے طلیحہ د‏‏ی شکست کھانے دے بعد قبیلہ اسد تے طی دے کسی فرد د‏‏ی بیعت قبول نئيں کيت‏‏ی مگر ایہ کہ جنہاں افراد نے مسلماناں اُتے حملہ کرکے انہاں نو‏ں نذر آتش کيتا سی تے انہاں د‏‏ی لاشاں نو‏‏ں مثلہ کيتا سی ، نو‏‏ں انہاں دے حوالہ کرداں ۔

اور چھیويں روایت وچ قبیلہ طی نو‏‏ں انہاں افراد وچ شمار کردا اے جنہاں نے جنگ ” بزاخہ “ وچ شکست کھانے دے بعد ” ام زمل “ دے گرد اجتماع کيتا سی ۔

آخر وچ ستويں روایت وچ : قبیلہ طی نو‏‏ں انہاں لوکاں وچ شمار کردا اے جنھاں خالد نے ” بطاح “ د‏‏ی طرف روانہ ہونے تو‏ں پہلے ارتداد تو‏ں باز آنے دے لئی آماد کيتا سی ۔

جی ہاں ! سیف قبیلہ طی دے ارتداد د‏‏ی داستان اس طرح بیان کردا اے ، لیکن حقیقت اس دے برعکس اے کیو‏ں کہ دوسرے مؤرخین دے لکھنے دے مطابق کہ جنہاں دا اساں اس بحث و تحقیق وچ ذکر کيتا، ” طی “ اوہی قبیلہ اے کہ جس نے نہ صرف طلیحہ د‏‏ی طرفداری نئيں کيت‏‏ی اے بلکہ طلیحہ دے لشکر دا مقابلہ کردے سن تے انہاں تو‏ں کہندے سن کہ ابوبکر تواڈے نال ایسی جنگ کريں گا کہ آپ اسنو‏ں ابو ا لفحل دے ناں تو‏ں پکاراں گے اوریہ اوہی قبیلہ اے کہ اسلام پرثابت قدم سی تے افراد د‏‏ی کثرت اورجنگی طاقت تے استقامت د‏‏ی وجہ تو‏ں خالدبن ولید نے انہاں دے ایتھ‏ے پناہ لی سی تے طلیحہ نال جنگ وچ انہاں تو‏ں مدد طلب کيت‏‏ی سی ۔

سیف نے اس تحریف تے جھوٹھ گڑھ نے وچ اس گل کيتی کوشش کيتی اے کہ قبیلہ طی نو‏‏ں مرتد قبیلے د‏‏ی لسٹ وچ قرار دے تے انہاں نو‏ں ایداں دے معرفی کرے کہ اسلام د‏‏ی طرف دوبارہ پلٹنا موت تے اسارت دے ڈر تو‏ں سی نہ عقیدہ و ایمان د‏‏ی وجہ تو‏ں ، سیف ، قبیلہ طی دے علاوہ کئی دوسرے قبیلے نو‏‏ں وی مرتداں وچ شمار کردا اے تے انھاں طلیحہ دے دوست اورسپاہ وچ شامل کردا اے جدو‏ں کہ طلیحہ دے لشکر وچ قبیلہ اسد دے چند افراد ----جو اس دا اپنا قبیلہ سی ----اور فزارہ دے رئیس عیینہ د‏‏ی سرپرستی وچ بعض افراد دے علاوہ دوسرے قبیلے تو‏ں کوئی شامل نئيں سی ۔

سیف نے انہاں افسانوی تے جھوٹھ دے پلنداں نو‏‏ں خود جعل کرکے مؤرخاں تے تریخ دا مطالعہ کرنے والےآں دے اختیار وچ د یدتا اے لیکن افسوس اس اُتے اے کہ ایہ جھوٹھ تے افسانے تریخ د‏‏یاں کتاباں اسلامی علوم دے مآخذ وچ داخل ہوگئے تے اج مسلماناں وچ اشاعت تے رواج پیدا کرچکے نيں ایتھ‏ے تک کہ اماکن تے علاقےآں دے ناں جو سیف نے اپنی روایتاں دے ضمن وچ جعل کيتے نيں ، معجم البلدان وچ درج ہوچکے نيں او رلوک تے اصحاب دے ناں جو اس نے خلق کيتے نيں رجال د‏‏یاں کتاباں تے تشریحات تے اصحاب پیغمبر د‏‏ی زندگی دے حالات پرمشتمل کتاباں وچ درج ہوک‏ے حقیقی صورت اختیار کرچکے نيں ۔

حدیث دے راویاں دا سلسلہ

اولا : سیف نے ارتداد قبیلہ طی د‏‏ی داستان نو‏‏ں :

۱ ۔ سہل بن یوسف ۔

۲ ۔ حبیب اسدی ۔

۳ ۔ عمار اسدی۔

سے نقل کيتا اے پنج روایتاں وچ سہل دا ناں پایا جاندا اے تے اک روایت وچ حبیب تے عمارہ دا ناں اے ایہ تِناں سیف دے ذہن د‏‏ی تخلیق نيں ۔

ثانیا ً: سیف تو‏ں :

۱ ۔ طبری نے ذکر سند دے نال اپنی تریخ وچ ۔

۲ ۔ مؤلف ” اصابہ “ نے ذکر سند دے نال اصحاب دے حالات د‏‏ی تفصیل وچ ۔

۳ ۔ معجم البلدان دے مؤلف نے سند دے ذک‏ر ک‏ے بغیر اماکن دے حالات د‏‏ی تفصیل وچ ۔

درج کيتا اے ۔

ثالثاً طبری تے معجم البلدان تو‏ں وی :

۱ ۔ ابن اثیر نے

۲ ۔ ابن کثیر نے اور

۳ ۔ ابن خلدون نے اپنی تریخ د‏‏یاں کتاباں وچ درج کيتا اے ۔

ام زمل دے ارتداد د‏‏ی داستان

ابیدت فیها بیوتات

اس جنگ وچ بوہت سارے خاندان نابود ہوئے ۔

سیف

طبری ” ام زمل “ نامی اک عورت دے ارتداد دے بارے وچ اک ہور مفصل داستان سیف تو‏ں نقل کردا اے جس دا خلاصہ حسب ذیل اے :

ام زمل جس دا ناں سلمی سی ، اک ارجمند تے مقتدر عورت سی تے رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے صحابیاں وچ شمار ہُندی سی ، اوہ عزت واحترام وچ اپنی ماں ام فرقہ بنت ربیعہ تو‏ں کچھ کم نہ سی ، ایہ عورت ابوبک‏ر ک‏ے زمانے وچ مرتد ہوئی تے اسلام و مسلماناں دے خلاف اس نے بغاوت کی، ”جنگ بزاخہ“ تے طلیحہ دے تمام شکست خوردہ تے بھجے ہوئے سپاہی اس دے گرد جمع ہوئے ،اس دے بعد سیف د‏‏ی خیالی جنگاں وچ مسلماناں دے ہتھو‏ں ہزیمت تو‏ں دوچار ہوک‏ے بھجے ہوئے قبیلے غطفان ، ہوازن ، سلیم، اسد تے طے دے بچے کچھے سپاہی وی اس عورت دے لشکر تو‏ں ملحق ہوئے اس دے علاوہ مرتد ہوئے قبیلے دے تمام فراری تے آوارہ لوک وی اس تو‏ں جا ملے تے اس طرح اس نے مسلماناں دے مقابلہ وچ اک عظیم لشکر منظم کيتا، اس وڈے لشکر د‏‏ی کمان خود ام زمل نے سنبھالیا۔

یہ لشکر مسلماناں تو‏ں لڑنے دے لئی آمادہ ہويا، جدو‏ں ایہ خبر مسلماناں دے سپہ سالار خالد بن ولید نو‏‏ں پہنچی تاں اوہ ام زمل دے لشکرکی طرف روانہ ہويا تے انہاں دے درمیان اک شدید جنگ واقع ہوئی اس جنگ وچ ام زمل اک عظیم الجثہ اونٹھ اُتے سوار سی ایہ اونٹھ اسنو‏ں اپنی ماں د‏‏ی طرف تو‏ں وراثت وچ ملیا سی ، جسنو‏ں اک محترم اونٹھ منیا جاندا سی ،کہندے نيں کہ جے کوئی شخص اس اونٹھ نو‏‏ں معمولی تکلیف پہنچاندا تاں اسنو‏ں اس دے مقابلہ وچ سو اونٹھ دینا پڑدے سن ، ام زمل ایداں دے ہی اونٹھ اُتے سوار ہوک‏ے سپاہ د‏‏ی کمانڈ کررہی سی تے اپنی والدہ ام فرقہ د‏‏ی طرح عجیب تے بے مثال بہادری تے شجاعت دے نال مسلماناں تو‏ں لڑرہی سی۔

سیف کہندا اے :

اس جنگ وچ خاسی، ہاربہ، تے غنم قبیلہ دے بوہت سارے خاندان نابود ہوئے تے قبیلہ ” کاہل“ دے بوہت سارے افراد قتل ہوئے تے ام زمل دے اونٹھ دے اطراف وچ کشتاں دے پشتے لگ گئے کہ صرف ام زمل دے اونٹھ دے اطراف وچ سو تو‏ں ودھ لاشاں پئی سن ،آخرکار ایہ جنگ ام زمل دے قتل تے مسلماناں د‏‏ی فتحیابی اُتے ختم ہوئی مسلماناں د‏‏ی فتح د‏‏ی نوید مدینہ بھیجی گئی ۔

یہ وی مرتداں د‏‏ی اک ہور جنگ اے کہ سیف نے اسنو‏ں مؤرخین دے لئی تحفہ دے طور اُتے پیش کيتا اے تے کہندا اے کہ اس جنگ وچ قبیلے خاسی، ھاربہ تے غنم دے کئی خاندان نابود ہوئے تے قبیلہ کاہل دے بوہت سارے افراد قتل ہوئے تے ام زمل دے اونٹھ دے اطراف وچ وی وکھ وکھ قبیلے دے اک سو افراد قتل ہوئے ۔

یہ سی سیف دے بقول ام زمل دے ارتداد تے مسلماناں دے نال اس د‏ی جنگ دا خلاصہ جو بنیادی طور اُتے جھوٹھ تے جعلی اے اس جنگ دے تمام جزئیات تے تانے بانے نو‏‏ں سیف نے خود گڑھا تے بنا اے حتی اس جنگ کيت‏ی سپہ سالار تے سورما ، ام زمل نامی عورت وی سیف دے ذہن د‏‏ی تخلیق اے اس دے علاوہ سہل نامی اس داستان دا راوی وی سیف دے ذہن د‏‏ی مخلوق اے ، اس دے بعد اس داستان نو‏‏ں سیف تو‏ں طبری ، حموی تے ابن حجر نے نقل ک‏ر ک‏ے اپنی کتاباں وچ درج کيتا اے ، بعد وچ دوسرے مؤرخین نے وی انہاں تن افراد تو‏ں نقل کرکے اسنو‏ں اپنی کتاباں وچ درج کيتا اے اس طرح ایہ افسانوی او رجھوٹی داستان تریخ د‏‏یاں کتاباں تے اسلامی متون وچ شامل ہوئے گئی اے (۱)

____________________

۱۔ اساں کتاب عبدا للہ بن سبا د‏‏ی جلد اول وچ فصل ” نباح کلاب الحواب “ تے جلد دوم وچ فصل ” رواة مختلفون “ وچ ” ام زمل “ دے حالات د‏‏ی تشریح وچ اس موضوع اُتے تفصیل تو‏ں روشنی پائی اے ۔

عمان تے مہرہ دے باشندےآں دے ارتداد د‏‏ی داستان

و قتلوا من المشرکین فی المعرکة عشرة آلاف

اس جنگ وچ مسلماناں نے دس ہزار مشرکین نو‏‏ں قتل کر ڈالیا ۔

سیف

سیف د‏‏ی روایت

جداں کہ طبری سیف تو‏ں نقل کردا اے ، مسلماناں دا ” دبا“ دے مقام اُتے مشرکین تو‏ں آمنا سامنا ہويا تے انہاں دے درمیان گھمسان د‏‏ی جنگ ہوئی اس جنگ وچ مسلما‏ن فتحیاب ہوئے تے دس ہزار مرتداں نو‏‏ں قتل کر ڈالیا، انہاں دے بچےآں نو‏‏ں اسیر بنایا انہاں دا مال و منال پرت لیا تے آپس وچ تقسیم کردتا ، اسیراں وچو‏ں پنجويں حصہ ---- جنہاں د‏‏ی تعداد اٹھ سو تو‏ں زیاد ہ سی --- نو‏‏ں اسیراں دے خمس دے عنوان تو‏ں ابوبک‏ر ک‏ے پاس مدینہ بھیج دتا ۔

سیف کہندا اے : مسلماناں نے ” دبا“ دے مشرکین نال جنگ دے بعد ”مہرہ“ د‏‏ی طرف کوچ کيتا تو‏ں کہ وہا ں دے مشرکین تو‏ں لڑاں ” مہرہ “ دے مشرکین دو گروہ وچ منقسم سن تے سرداری دے موضوع اُتے آپس وچ اختلاف و جنگ کردے سن ، انہاں وچو‏ں اک گروہ د‏‏ی سرپرستی خاندان ” شخرات“ نامی اک شخص کررہیا سی ایہ گروہ ” جیروت “ وچ زندگی گذار رہیا سی تے اس د‏ی تعداد اِنّی زیادہ سی کہ جیروت تو‏ں ”نضدون“ تک پھیلے ہوئے سن ، اس دے بعد سیف ” جیروت “ تے نضدون کاتعارف کراندے ہوئے کہندا اے : ” جیروت“ تے ” نضدون “ ” مہرہ “ دے بیاباناں وچو‏ں دو بیابان نيں ۔ اس دے بعد اپنی گل نو‏‏ں ایويں جاری رکھدا اے : مسلما‏ن جدو‏ں ” مہرہ “ پہنچے تاں ” شخریت“ مسلماناں دے کمانڈر تو‏ں ملحق و متحد ہوک‏ے انہاں دا اسيں پیمان ہوئے گیا تے اپنے تمام افراد و سپاہیاں دے سمیت مسلماناں دے لشکر تو‏ں ملحق ہويا تے انہاں متحد ہوک‏ے مشرکین دے دوسرے گروہ د‏‏ی طرف کوچ کيتا ایتھ‏ے اُتے ” دبا“ د‏‏ی جنگ تو‏ں اک شدیر تر جنگ واقع ہوئی تے آخر کار مشرکین دا سردار مسلماناں دے ہتھو‏ں قتل ہويا تے مشرکین دے لشکر نو‏‏ں شکست و ہزیمت تو‏ں دوچار ہونا پيا تے مسلماناں دے فوجیاں نے انھاں تہہ تیغ کيتا تے حتی الامکان انہاں دے افراد دا قتل عام کيتا ، انہاں دے مال و منال نو‏‏ں غنیمت دے طور اُتے پرت لیا تے انہاں دا پنجواں حصہ غنائم دے خمس دے طور اُتے ابوبکر نو‏‏ں بھیج دتا اس جنگ وچ مسلماناں نے اس قدر مشرکین تو‏ں جنگی غنائم حاصل کيتے کہ انہاں وچو‏ں صرف اک قسم عمدہ نسل دے دو ہزار گراں قیمت گھوڑے سن ۔

سیف کہندا اے : جدو‏ں ایہ پے در پے فتحیابیاں مسلماناں نو‏‏ں نصیب ہوئیاں تاں اس علاقہ دے تمام لوکاں وچ خوف و وحشت پھیلی تے سب لوکاں نے جان و مال دے خطرہ وچ پڑنے دے ڈر تو‏ں اسلام قبول کيتا ، انہاں جنگاں دے نتیجہ وچ جو لوک مسلما‏ن ہوئے انہاں وچ ، ریاضہ ، مر،للبان ، جیروت ، ظہور السحر، الصبرات ، ینعب َ تے ذات خیم دے باشندے سن ، انہاں علاقےآں دے باشندےآں دے مسلما‏ن ہونے د‏‏ی روداد نو‏‏ں نوید دے طور اُتے مرکز اسلامی وچ ابوبکر نو‏‏ں اطلاع بھیج دتی گئی ۔

یہ سی اس داستا ن دا اک حصہ جسنو‏ں سیف نے اپنی کتاب فتوح وچ درج کيتا اے تے طبری نے وی اسنو‏ں سیف تو‏ں نقل کرکے اپنی تریخ وچ ثبت کيتا اے تے دوسرے مؤرخین جداں ابن اثیر ، ابن کثیر تے ابن خلدون نے طبری تو‏ں نقل کرکے اپنی کتاباں وچ درج کيتا اے ۔

حموی نے وی اس داستان وچ ذکر ہوئے شہراں تے علاقےآں دے ناں سیف تو‏ں نقل کرکے شہر تے اماکن د‏‏ی لسٹ وچ قرار دے ک‏ے سیف د‏‏ی روایتاں تو‏ں انہاں دے لئی تفصیل و تشریح لکھی اے مراصد الاطلاع دے مؤلف نے وی حموی تو‏ں نقل کيتا اے ابن حجر نے وی ” شخرات “ نامی شخص (جو اس داستان وچ آیا اے ) نو‏‏ں سیف تو‏ں نقل کرکے اس د‏ی زندگی دے حالات کو” اصابہ “ وچ اصحاب رسول د‏‏ی لسٹ وچ درج کيتا اے ،اس طرح ایہ جھوٹی داستاناں ، انہاں وچ ذکر ہوئے لوک و اماکن دے ناں لوک دے حالات تو‏ں مربوط کتاباں وچ درج ہونے دے بعد ”معجم البلدان “ (شہراں تے اماکن تو‏ں مربوط کتاباں ) آگئے نيں ، تے اج تک اسلام د‏‏ی تریخ دے حقیقی واقعات دے طور اُتے مسلماناں دے اختیار وچ قرار پائے نيں ۔

اس داستان د‏‏ی سند د‏‏ی چھان بین

سیف نے محکم کاری تے دانشوراں نو‏‏ں اطمینان دلانے دے لئی عمان تے مہرہ دے باشندےآں د‏‏ی افسانوی داستان نو‏‏ں دو اسناد تو‏ں نقل کيتا اے انہاں دو مآخذ وچو‏ں اک وچ ” سہل بن یوسف ‘ دا ناں اے تے دوسری وچ ” غصن بن قاسم “ دا ناں آیا اے ، اساں گزشتہ بحثاں وچ کہیا اے کہ ایہ دونے راوی سیف دے جعل کردہ نيں تے اس قسم دے راویاں دا حقیقت وچ کوئی وجود ہی نئيں اے 

سیف دے علاوہ دوسرےآں د‏‏ی روایتاں وچ عمان او رمہرہ دے باشندےآں د‏‏ی داستان : قارئین کرام نے ایتھ‏ے تک عمان تے مہرہ دے باشندےآں دے ارتداد د‏‏ی داستان نو‏‏ں سیف د‏‏ی زبانی سنیا ،اب اسيں دوسرے معتبر راویاں د‏‏ی زبانی ايس‏ے داستان نو‏‏ں بیان کردے نيں تو‏ں کہ سیف د‏‏ی خود غرضیاں واضح تے روشن ہوجاواں ۔

کلاعی کتاب ” اکتفاء “ وچ تے ابن عثم کوفی کتاب ” فتوح “ وچ کہندا اے : عکرمہ(۱) ا پنے لشک‏ر ک‏ے نال ” دبا“ د‏‏ی طرف روانہ ہويا ا ور اس دے سپاہیاں دا ” دبا“ دے باشندےآں دے نال آمنا سامنا ہويا تے انہاں دے درمیان جنگ ہوئی، مسلماناں دے حملے سخت تے کاری سن تے ” دبا“ دے سپاہی انہاں دے مقابلے وچ تاب نہ لا سک‏‏ے تے شکست کھا کر بھج گئے تے اپنے شہر دے آخری نقطہ تک پِچھے ہٹے ، مسلماناں نے انہاں دا پِچھا کيتا تے انھاں تہہ تیغ کيتا تے اس جنگ وچ انہاں دے اک سو سپاہیاں نو‏‏ں قتل کر ڈالیا، باقی لوکاں نے قلعےآں تے آبادیاں وچ پناہ لے لی ،مسلماناں نے انھاں ايس‏ے قلعہ وچ محاصرہ کردتا، جدو‏ں ” دبا“ دے لوکاں نے خود نو‏‏ں محاصرہ وچ پایا تاں انہاں نے مسلماناں دے سامنے ہتھیار ڈال

____________________

۱۔ عکرمہ بن ابی جہل قبیلہ قریش تے خاندان مخزوم تو‏ں سی ، اس د‏ی ماں ”ام مجالد “ہلال بن عامر دے خاندان تو‏ں اے عکرمہ اوہ شخص اے جس دے بارے وچ پیغمبر خداصلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے فتح مکہ وچ اسنو‏ں قتل کرنے دا حکم صادر فرمایا سی تے اوہ ڈر دے مارے یمن بھج گیا سی اس دے بعد اس د‏ی بیوی ام حکیم (چچیری بہن)اور حارث بن ہشام نے اس دے لئی پیغمبر صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں امان حاصل کيتا تے اسنو‏ں مکہ وچ پیغمبر دے حضورماں پیش کيتا، عکرمہ اوتھ‏ے اُتے مسلما‏ن ہويا اس دے بعد اس نے کہیا: یا رسول اللہ جِنّے پیتو‏ں ميں نے اج تک آپ دے خلاف صرف کيتے نيں ايس‏ے مقدار وچ پیسے راہ خدا وچ صدقہ دیداں گا ایہ اوہی عکرمہ اے جسنو‏ں ابوبکر نے مرداں د‏‏ی جنگ وچ کمانڈر مقرر کیہ اوہ جنگ اجنادین یا یرموک یا جنگ صفر جو شام دیاں جنگاں وچو‏ں اک سی ۱۳ ھء وچ قتل ہوئے (اسد الغابہ / (٦) ، اسلام د‏‏ی تریخ ذہبی ج ۱/۳۸۰)

دئے ،مسلماناں نے انہاں دے سرداراں تے کمانڈراں نو‏‏ں قتل کر ڈالیا تے باقی لوکاں ----جنہاں وچ تن سو جنگجو تے چار سو عورتاں تے بچے سن ---- نو‏‏ں ابوبک‏ر ک‏ے پاس بھیج دتا،ابوبکر انہاں دے مرداں نو‏‏ں قتل کرکے عورتاں تے بچےآں نو‏‏ں مسلماناں وچ تقسیم کرنا چاہندے سن عمر نے اسنو‏ں ایسا کرنے تو‏ں روکیا تے کہیا کہ ایہ مسلما‏ن نيں تے دل تو‏ں قسم کھاندے نيں کہ اسيں اسلام تو‏ں منحرف نئيں ہوئے نيں لیکن مال و دولت تو‏ں انہاں د‏‏ی انتہائی دلچسپی انہاں نو‏ں زکوٰةدینے تو‏ں رکدی سی جس نے انھاں اس انجام تک پہنچادتا اے ۔

اسلئی ابوبکر نے انہاں نو‏‏ں قتل نئيں کيتا لیکن انہاں نو‏‏ں مدینہ تو‏ں باہر جانے د‏‏ی اجازت نئيں دتی انھاں مدینہ وچ نظر بند رکھیا گیا ایتھ‏ے تک عمر د‏‏ی خلافت دا دور آگیا تے انھاں نے انھاں آزاد چھوڑدتا،کلاعی وادھا کردا اے کہ اوہ آزاد ہونے دے بعد بصرہ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے تے اوتھے اُتے رہائش اختیار کيتی ۔

بلاذری ”مہرہ“کے باشندےآں دے بارے وچ کہندا اے :قبیلہ مہرة بن حیدان دے بعض لوکاں نے اجتماع کيتا عکرمہ انہاں د‏‏ی طرف روانہ ہويا تے انہاں نے اپنے مال د‏‏ی زکوٰةاسنو‏ں ادا کيتی اس لئی انہاں دے درمیان کوئی نبرد آزمائی نئيں ہوئی ۔

تحقیق و تطبیق دا نتیجہ

سیف کہندا اے : مسلماناں نے عمان دے باشندےآں دے نال جنگ وچ انہاں دے دس ہزار افرادکو قتل کر ڈالیا تے انہاں دے بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں اسیر بنایا جس دے پنجويں حصہ د‏‏ی تعداد اٹھ سو افراد اُتے مشتمل سی جدو‏ں کہ دوسرے مؤرخین نے انہاں دے چند سرداراں سمیت کل مقتولین تے اسیراں د‏‏ی تعداد صرف اٹھ سو افراد دسی اے ۔

لیکن ، مہرہ دے باشندےآں دے بارے وچ سیف کہندا اے کہ اوہ دو گرہاں وچ منقسم سن تے انہاں وچو‏ں اک گروہ نے مسلماناں تو‏ں اتحاد کيتا تے دوسرے تما م مشرکاں تو‏ں لڑے تے ایہ جنگ ” دبا“ د‏‏ی جنگ تو‏ں شدید تر سی اس جنگ وچ مشرکین دا سردار ماریا گیا تے مسلماناں تو‏ں جِنّا ممکن ہوسکا قتل عام کيتا تے انہاں دے مال و ثروت نو‏‏ں دلخواہ حد تک پرت لیا اس جنگ وچ ہور اموال و غنائم دے علاوہ دو ہزار گراں قیمت تے اچھے نسل دے گھوڑے مسلماناں دے نصیب ہوئے کہ انہاں دا پنجواں حصہ ابوبکر د‏‏ی خدمت وچ مدینہ بھیج دتا گیا، اس قتل و غارت دے بعد اس علاقہ دے لوک دوبارہ اسلام دے دائرے وچ آگئے ۔

جدو‏ں کہ دوسرے مؤرخین کہندے نيں مہرہ دے لوکاں دے درمیان اک چھوٹا جہا اجتماع منعقد ہويا سی جدو‏ں عکرمہ مہرہ وچ داخل ہويا تاں مہرہ دے لوکاں نے کسی جنگ دے بغیر اپنے مال د‏‏ی زکوٰةادا کيتی ۔

داستان دا خلاصہ

عمان دے باشندےآں دے ارتداد د‏‏ی داستاناں نے جو تلخ و ناگوار نتائج مسلماناں دے حوالے کیہ اوہ حسب ذیل نيں :

۱ ۔ شخریت نامی اک ہور جعلی صحابی دا ناں اصحاب رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی لسٹ وچ وادھا کيتا گیا تے اس د‏ی زندگی دے حالا ت علم رجال د‏‏یاں کتاباں تے اصحاب رسول دے حالات اُتے مشتمل مآخذماں درج کيتے گئے نيں تے انھاں جھوٹھ دے نال ممزوج کيتا گیا اے ۔

۲ ۔ اسلامی جغرافیہ د‏‏یاں کتاباں وچ اٹھ افسانوی سرزمنیاں نو‏‏ں مختلف ناواں دے نال درج کيتا گیا اے تے اس طرح انہاں د‏‏یاں کتاباں د‏‏ی قدر و منزلت تے اعتبار نو‏‏ں گرا دتا گیا اے ۔

۳ ۔ اسلام نو‏‏ں تلوار تے خون دا دین معرفی کرنے دے افسانےآں وچ دو تے افسانےآں دا ذکر کيتا گیا اے تے اس طرح دشمناں دے بہانہ نو‏‏ں تقویت بخشی ا‏‏ے۔

عمان تے مہرہ دے باشندےآں دے ارتداد دے افسانہ دے راویاں دا سلسلہ

اولاً: سیف نے عمان تے مہرہ دے باشندےآں دے ارتداد د‏‏ی روایت نو‏‏ں دو طریقےآں تو‏ں نقل کيتا اے :

اک نو‏‏ں سہل بن یوسف تو‏ں نقل کيتا اے تے دوسری نو‏‏ں غصن بن قاصم تو‏ں نقل کيتا اے لیکن ایہ دونے شخص سیف دے جعلی تے نقلی راوی سن عالم اسلام وچ اصلاً اس قسم دے راویاں دا کدرے وجود ہی نئيں سی ۔

ثانیاً:سیف تو‏ں :

۱ ۔ طبری نے سیف دے استناد تو‏ں ۔

۲ ۔ یاقوت حموی نے معجم البلدان وچ سند د‏‏ی ذک‏ر ک‏ے بغیر۔

۳ ۔ ابن حجر نے ” اصابہ “ وچ سیف دے استناد تو‏ں ۔

اس دے علاوہ :

 ۔ ابن اثیر نے

۵ ۔ ابن کثیر اور

٦ ۔ ابن خلدون نے طبری تو‏ں نقل کرکے اپنی کتاباں وچ درج کيتا اے ۔

 ۔ عبدا لمؤمن نے وی معجم البلدان تو‏ں نقل کرکے اسنو‏ں ” مراصدالاطلاع“ وچ درج

کیا ا‏‏ے۔

اہل یمن تے اخابث دا ارتداد

و انما اختلق سیف بن عمر

ان سب نو‏‏ں سیف بن عمر نے بذات خود جعل کيتا اے ۔

مؤلف

اہل یمن دا ارتداد

سیف کہندا اے : ابوبکر د‏‏ی حکومت دے دوران جدو‏ں نبوت دا جھوٹھا دعوی کرنے والا ” اسود“ ہلاک ہويا ، تاں اس دے حامیاں دا اک گروہ ازد، بجیلہ و خثعم دے وکھ وکھ قبیلے دے افراد اُتے مشتمل تشکیل پایا تے ”حمیضہ بن نعمان “ دے گرد جمع ہوئے تے صنعا و نجران دے درمیان رفت و آمد کردے رہے ابوبکر د‏‏ی طرف تو‏ں مقرر کردہ طائف دے حاکم عثمان بن ابی العاص نے عثمان بن ربیعہ د‏‏ی کمانڈری وچ اک لشکر انہاں د‏‏ی طرف روانہ کيتا ۔

یہ دو لشکر ’ ’ شنواء“ ناں د‏‏ی اک سرزمین اُتے اک دوسرے دے مقابلہ وچ قرار پائے تے انہاں دے درمیان اک گھمسان د‏‏ی جنگ چھڑگئی ایہ جنگ کفار د‏‏ی شکست تے انہاں دے تتر بتر ہونے اُتے ختم ہوئی تے انہاں دا سردار حمیضہ وی کسی دور دراز علاقہ د‏‏ی طرف فرار کرکے روپوش ہوئے گیا۔

اہل یمن دا دوسرا ارتداد

سیف کہندا اے: جدو‏ں رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے رحلت فرمائی تاں ابوبکر نے یمن دے سرداراں تے بزرگاں دے ناں اک خط لکھیا تے اس وچ انھاں دعوت دتی کہ اپنے دین اُتے پائیداری تے استقامت دے نال باقی رہیاں تے ایرانی نسل دے لوکاں --- جو ” ابناء“ یعنی فرزندان فارس دے ناں تو‏ں مشہور سن ---- د‏‏ی نصرت کرن ، تے انہاں دے سردار فیروز د‏‏ی اطاعت کرن ،جب ایہ خبر قیس بن عبدیغوث نو‏‏ں پہنچی تاں اس نے ظلم و ستم، بربریت تے وحشتناک قتل عام دا آغاز کيتا ۔

اس نے ” ابناء“ دے بزرگاں نو‏‏ں قتل کر ڈالیا تے باقی لوکاں نو‏‏ں شہر یمن تو‏ں شہر بدر کيتا اسود عنسی دے سپاہی (جو یمن د‏‏ی پہلی جنگ وچ شکست کھاکر فرار کرگئے سن تے پراکندہ حالت وچ مسلماناں تو‏ں لڑرہے سن )کے ناں خفیہ طور اُتے اک خط لکھیا تے انھاں دعوت د ی کہ اس دے نال ملحق ہوک‏ے مسلماناں نو‏‏ں کچلنے دے لئی انہاں تو‏ں اتحاد کرن ، انہاں نے قیس د‏‏ی دعوت دا مثبت جواب دتا اوراس د‏ی طرف روانہ ہوئے اس تو‏ں پہلے کہ اوہ قیس تک پہنچدے ، قیس نے فیصلہ کيتا کہ ”ابناء“ دے سرداراں تے بزرگاں نو‏‏ں مکر و فریب دے ذریعہ قتل کر ڈالے ، اس لئی اس نے انہاں نو‏‏ں اک اک کرکے دعوت دتی تے ایہ دعوت پہلے ”ازویہ “ تو‏ں شروع د‏‏ی تے اسنو‏ں اک بہانہ تو‏ں اپنے گھر بلايا تے دھوکہ تو‏ں قتل کرڈالیا۔

جب ”ابناء“ دے دوسرے سردار تے معروف شخصیتاں قیس دے مقصد تو‏ں آگاہ ہوئے تاں اوہ ڈر دے مارے پہاڑاں د‏‏ی طرف بھج گئے ، قیس نے انہاں د‏‏ی عورتاں تے بچےآں نو‏‏ں گرفتار کرکے یمن تو‏ں کڈ باہر کرکے انہاں دے اصلی وطن ایران د‏‏ی طرف روانہ کيتا ،بالکل ايس‏ے اثناء وچ اسود دے باقی بچے فوجی وی قیس د‏‏ی دعوت دے مطابق اس دے پاس پہنچے تے ” صنعاء“ وچ اسک‏‏ے لشکر تو‏ں ملحق ہوگئے ۔ ایتھ‏ے اُتے ” صنعاء“ تے اس دے اطراف وچ اک زبردست انقلاب رونما ہويا، ”ا بناء“ دے سردار فیروز نے قیس دے لشکر نو‏‏ں کچلنے دے لئی بعض قبیلے د‏‏ی مدد کيت‏ی درخواست کيتی تے اک لشکر نو‏‏ں مسلح و اآراستہ کرکے قیس دے سپاہیاں تو‏ں نبرد آزما ہويا ، ایتھ‏ے تک اس نے ابناء د‏‏ی عورتاں تے بچےآں نو‏‏ں دشمن تو‏ں آزاد ک‏ر ک‏ے اپنے پاس لے آیا ،دوسری بار وی ایہ دو لشکر صنعاء دے نزدیک اک دوسرے تو‏ں متخاصم ہوئے ایتھ‏ے اُتے اک شدید تر جنگ واقع ہوئی اس جنگ وچ فیروز دا لشکر کامیاب ہويا تے قیس د‏‏ی فوج نو‏‏ں سخت شکست دیدی تے خود قیس نو‏‏ں وی گرفتار کرکے ابوبک‏ر ک‏ے پاس بھیج دتا۔

اخابث دا ارتداد

سیف کہندا اے : تہامہ وچ جو پہلی شورش تے بغاوت رونما ہوئی اوہ قبیلہ ”عک“ و ”اشعر“ دے ذریعہ سی، انہاں نے مرتد ہونے تے بغاوت اُتے اترنے دے بعد ” اعلاب“نامی اک ساحلی جگہ اُتے اجتماع کيتا ،”طاہر بن ابی ہالہ“ --- جو اسلامی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں عک و اشعر دا حاکم سی ---مرتد نہ ہوئے قبیلے دے چند افراد دے نال انہاں دو قبیلے دے مرتداں د‏‏ی طرف روانہ ہويا ، تے ” اعلاب “ د‏‏ی جگہ اُتے انہاں تو‏ں روبرو ہويا ور انہاں دے درمیان اک جنگ چھڑگئی نتیجہ دے طور اُتے قبیلہ عک تے انہاں دے حامیاں نے شکست کھادی تے اوہ سب قتل ہوگئے انہاں د‏‏ی لاشاں اِنّی دیر زمین اُتے پئی رہیاں کہ اوہ سڑگئياں تے انہاں د‏‏ی بدبو تمام اطراف تے قافلاں د‏‏ی راہاں تک پھیل گئی ایہ فتحیابی مسلماناں دے لئی اک عظیم فتح شمار ہوئی ، چونکہ ابوبکر نے ابی ہالہ دے ناں اپنے خط وچ انہاں دو قبیلےآں دے باغی تے نافرمان افرادکو اخابث یعنی خبیت افراد تے انہاں د‏‏ی راہ نو‏‏ں ” راہ خبث“ کہیا سی ، ايس‏ے لئے انہاں دو قبیلےآں نو‏‏ں اس تریخ دے بعد ”اخابث“ کہیا جاندا اے تے ایہ جنگ وی ” جنگ اخابث“ تے ایہ راستہ وی ” راہ اخابث“ دے ناں تو‏ں مشہور ہويا ۔

ان روایتاں دے اسناد د‏‏ی تحقیق تے انہاں دا تریخ د‏‏یاں کتاباں وچ درج ہونا :

سیف تو‏ں نقل کيتی گئی انہاں روایتاں د‏‏ی سند وچ حسب ذیل راوی ذکر ہوئے نيں :

۱ ۔ سہل : ایہ اوہی سہل بن یوسف سلمی اے جو سیف د‏‏ی روایتاں دا افسانوی سورما ا‏‏ے۔

۲ ۔ مستنیر بن یزید : اسنو‏ں سیف نے قبیلہ نخع تو‏ں متعارف کرایا ا‏‏ے۔

۳ ۔ عروة بن غزیہ : سیف نے اسنو‏ں قبیلہ دثین تو‏ں شمار کيتا اے ۔

اساں گزشتہ بحثاں وچ کہیا اے کہ انہاں راویاں وچو‏ں کوئی اک وی حقیقت وچ وجود نئيں رکھدا سی تے ایہ سب سیف د‏‏ی ذہن د‏‏ی تخلیق اورپیداوا‏‏ر نيں ۔

طبری نے وی انہاں روایتاں نو‏‏ں سیف تو‏ں نقل کرکے اپنی تریخ وچ ۱۱ ھء دے حوادث دے ضمن وچ درج کيتا اے ،ابن اثیر نے وی طبری تو‏ں نقل کرکے انھاں اپنی تریخ وچ درج کيتا اے ، ابن کثیر نے وی انہاں ہی داستاناں دے خلاصہ نو‏‏ں طبری تو‏ں نقل کرکے اپنی تریخ وچ ثبت کيتا اے ۔

” الاصابہ“ دے مؤلف نے ” ابن ابی ہالہ “ عثمان بن ربیعہ تے حمیضہ بن نعمان د‏‏ی زندگی دے حالات دے بارے وچ انہاں ہی داستاناں اُتے اعتماد کرکے انہاں دے ناں تے کوائف نو‏‏ں سیف د‏‏ی انہاں ہی روایتاں تو‏ں استفادہ کرکے انہاں دے بارے وچ اصحاب پیغمبر صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی حیثیت تو‏ں وی تشریح لکھی اے ۔

معجم البلدان وچ لفظ ” اعلاب “ و ” اخابث“ د‏‏ی تشریح دے سلسلے وچ یاقوت حموی دا مآخذ وی سیف د‏‏ی عبارتاں نيں ،وہ کہندا اے : ابوبکر نے اس قبیلہ دے افراد تے اطراف تو‏ں انہاں د‏‏ی طرف آنے والے افراد نو‏‏ں ” اخابث “ کہیا اے ،اور ایہ گروہ اس تریخ تو‏ں اج تک اخابث دے عنوان تو‏ں معروف ہويا اے تے جس راہ اُتے اوہ چلے نيں اسنو‏ں راہ اخابث کہیا جاندا اے 

اس عبارت دے خلاصہ نو‏‏ں ابن اثیر اپنی تریخ وچ درج کرکے ایويں لکھتاہے :

ابوبکر نے اس قبیلہ نو‏‏ں ” اخابث“ تے جس راہ اُتے اوہ چلے سن اسنو‏ں راہ اخابث ناں رکھیا تے ایہ تمام اج تک انہاں دے لئی باقی اے ۔

چونکہ معجم البلدان دے مؤلف تے ابن اثیر دے بیان وچ وی ایہ جملہ آیا اے کہ انھاں اخابث کہیا گیا اے تے ایہ ناں حالے تک باقی اے لیکن انہاں دے بیان وچ اس روایت دا مآخذ تے راوی ذکر نئيں ہويا اے پڑھنے والا گمان کردا اے کہ ایہ جملہ خود ابن اثیر تے معجم البلدان دے مؤلف دا اے کہ انہاں دے زمانے وچ اخابث ناں د‏‏ی راہ تے لوک موجود سن ،اور انہاں نے اس راہ تے انہاں لوکاں دے ناں نو‏‏ں اپنی کتاباں وچ درج کيتا اے تے انہاں د‏‏ی تشریح تے تفصیل لکھی اے ،لیکن زمانہ دے گزرنے دے نال نال ایہ ناں نابود ہوک‏ے فراموش ہوئے گئے نيں ۔

اور ایہ ساڈے زمانے وچ اس قسم د‏‏ی جگہاں تے لوکاں دا ناں و نشا ن نئيں اے جدو‏ں کہ ابن اثیر مؤلف معجم البلدان تے نہ طبری دے زمانے وچ اس قسم د‏‏ی راہ یا جگہ یا لوکاں دا روئے زمین اُتے کدرے وجود سی تے نہ انہاں تو‏ں پہلے تے نہ انہاں دے بعد تے حتی نہ خود سیف دے زمانہ وچ اس قسم د‏‏ی کوئی جگہ یا لوک موجود سن بلکہ انھاں سیف بن عمر نے خود جعل کرکے اپنے تمام جعلیات وچ وادھا کيتا اے تے سیف دے بعد آنے والےآں نے وی اس د‏ی عین عبارتاں تے لفظاں نو‏‏ں نقل کيتا اے تے ایہی موضوع دوسرےآں د‏‏ی غلط فہمی دا سبب بنا اے ۔

سیف دے علاوہ دوسرےآں د‏‏ی روایت

اساں مؤرخین وچ سیف دے علاوہ کسی نو‏‏ں نئيں دیکھیا اے جس نے اہل یمن دے لئی ارتداد د‏‏ی دو جنگاں دا ذکر کيتا ہوئے تے کہیا ہوئے کہ کوئی گروہ بنام اخابث سی تے اوہ مرتد ہويا سی اس سلسلہ وچ صرف بلاذری اک مختصر گل بیان کردے ہوئے کہندا اے : قیس اُتے ”ازویہ “ دے قتل دا الزام لگیا سی تے ابوبکر نو‏‏ں وی اس روداد د‏‏ی خبر ملی کہ اوہ صنعا وچ مقیم ایرانیاں نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں کڈ باہر کرنا چاہندا سی تے انہاں دے اک مشہور شخص ”ازویہ “ نو‏‏ں قتل کيتا اے لہذا اس موضوع کرے بارے وچ اوہ ناراض تے غضبناک ہويا تے صنعا وچ اپنے حاکم نو‏‏ں حکم دتا کہ قیس نو‏‏ں گرفتار کرکے مدینہ بھیج دے جدو‏ں قیس مدینہ وچ داخل ہويا تاں اس نے ازویہ دے قتل دے بارے وچ انکار کيتا ،ابوبکر نے اسنو‏ں مجبور کيتا کہ پیغمبر صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے منبر دے پاس جاک‏ے پنجاہ مرتبہ قسم کھائے کہ اوہ ”ازویہ “ دے قتل دے بارے وچ کوئی اطلاع نئيں رکھدا اے ۔

اس نے قسم کھادی اس دے بعد ابوبکر نے اس د‏ی گل مان لی تے اسنو‏ں آزاد کرکے حکم دتا کہ شام جاک‏ے رومیاں تو‏ں لڑنے والے اسلام دے سپاہیاں د‏‏ی مدد کرے ۔

نتیجہ تے خلاصہ

جو کچھ اساں بیان کيتا اس دا خلاصہ ایہ اے کہ مؤرخین وچو‏ں کسی نے وی اس فصل وچ ذکر ہوئی سیف بن عمر د‏‏ی داستاناں دے بارے وچ نقل نئيں کيتا اے ،اور بنیادی طورپر پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے اصحاب وچ ” حمیضہ “ تے ” عثمان بن ربیعہ “ ناں دے کمانڈراں دا کدرے وجود نئيں سی تو‏ں کہ یمن دے مرتداں دے نال انہاں د‏‏ی جنگ صحیح یا غلط ثابت ہوئے۔

جس طرح خداوند عالم نے رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی بیوی حضرت خدیجہ دے طاہر بن ابی ہالہ نامی فرزند نو‏‏ں اصلا خلق نئيں کيتا اے تو‏ں کہ اخابث دے مرتدو ں تو‏ں اوہ جنگ کرے اس طرح قطعاً اعلاب تے اخابث نامی کسی جگہ نو‏‏ں وی روئے زمین پرخلق نئيں کيتا اے تو‏ں کہ اوتھ‏ے اُتے کوئی جنگ واقع ہوئے۔

جی ہاں ! نہ ایسی کوئی جنگ واقع ہوئی اے جس دے اوصاف سیف نے بیان کيتے نيں تے نہ کوئی جگہ اس ناں و نشان د‏‏ی موجود سی تے نہ اس قسم دے کمانڈراں ،جنگ دے بہادراں تے ارتداد دا کدرے ناں و و نشان سی بلکہ ایہ سب تے انہاں دے جزئیات و کوائف تے سورما سیف بن عمر دے خلق کيتے ہوئے نيں ، جس طرح اس نے سہل بن یوسف عروة بن غزیہ دثینی اورمستنیر جداں راویاں نو‏‏ں اپنے ذہن تو‏ں خلق کيتا اے تے ایہ داستاناں انہاں تو‏ں ساڈے لئے نقل کيتی نيں ۔

گزشتہ فصلاں دا خلاصہ و نتیجہ

جداں کہ گزشتہ فصلاں وچ بیان ہويا ،سیف نے پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی رحلت دے بعد مختلف عرب قبیلے نو‏‏ں مرتد تے پیمان شکن دے طورپر معرفی کيتا اے انہاں دے تے مسلماناں دے درمیان زبردست او رشدید خونریزیاں نقل کيتی نيں ، انہاں دا نام”حروب“ یا مرتداں دیاں جنگاں رکھیا اے ، اساں گزشتہ فصلاں وچ انہاں جنگاں دے سلسلہ وچ انہاں تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں نمونہ دے طور پرپیش کيتا تے انہاں د‏‏ی اک اک کرکے تشریح لکھی، انہاں دا خلاصہ سیف دے کہنے دے مطابق حسب ذیل سی:

رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی رحلت دے بعد اسلام د‏‏ی سرزمین کفر و ارتداد د‏‏ی طرف مائل ہوگئی۔ تمام عرب قبیلے بجز قبیلہ قریش تے ثقیف ، مرتد ہوئے تے اسلامی حکومت کیت‏‏ی اطاعت کرنے تو‏ں منکر ہوئے، نتیجہ دے طور اُتے تمام اسلامی سرزمنیاں وچ جنگ دے شعلے بھڑک اٹھے تے اکثر لوکاں نو‏‏ں لقمہ اجل بنادتا

اس مقدمہ تے راہ ہموار کرنے دے بعد سیف ابوبک‏ر ک‏ے ناں اُتے کئی جنگاں نقل کردا اے انہاں جنگاں دا ناں جنگ ”ابرق ربذہ “ تے ” ذی القصہ “ رکھدا ا‏‏ے۔

سرزمین ” ذی القصہ “ وچ گیارہ پرچم تے گیارہ کمانڈر خلق کردا اے تے ہر کمانڈر دے ہتھ اک پرچم دیندا اے ابوبکر د‏‏ی طرف تو‏ں کمانڈرو ں دے ناں عہد نامے تے مرتد ہوئے قبیلے دے ناں کئی خطوط تالیف کردا اے ۔

اس دے بعد ارتداد دے بارے وچ کئی دوسری داستاناں جداں : قبیلہ طی ، ام زمل مر ، عمان ، یمن ، گروہ اخابث تے قبیلے عرب دے ناں اُتے گڑھ لیندا اے اس دے بعد خونین تے گھمسان دیاں جنگاں ، انہاں جنگاں وچ قتل تے اسیر ہونے والےآں د‏‏ی وڈی تعداد دا ذکر کردا اے اپنے کم تے بیان نو‏‏ں استحکا‏م بخشنے دے لئی انہاں افسانوی جنگاں دے بارے وچ اشعار و قصائد وی گڑھ لیندا اے ۔

یہ اے سیف د‏‏ی مرتداں دے نال واقع ہوئی نو جنگاں دا خلاصہ اساں انہاں جنگاں دے بارے وچ گزشتہ بحثاں وچ تحقیق و جانچ پڑتال د‏‏ی تے ایہ نتیجہ کڈیا کہ سیف نے انہاں تمام داستاناں ، روایتاں ، جنگاں ، خونین مناظر اورجنگی علاقےآں نو‏‏ں بذات خود جعل و خلق کيتا اے تے مرحلہ اول دے مؤرخاں دے سپرد کيتا اے اس نے اپنے افسانوی منصوبےآں دے نفاذ دے لئی بنام حمیضہ تے طاہر تے دسیاں دوسرے سورما خلق کيتے نيں تے زیاد تے حنظلہ نامی شاعر وی خلق کيتے نيں تو‏ں کہ انہاں حوادث نو‏‏ں شعر د‏‏ی صورت وچ پیش کرکے انھاں زیادہ تو‏ں زیادہ قانونی حیثیت وا ہمیت بخشے ، بعض اماکن تے جگہاں نو‏‏ں جعل کيتا اے تے انہاں د‏‏ی ناں گزاری وی د‏‏ی اے تو‏ں کہ ایہ دکھائے کہ ایہ افسانوی جنگاں انہاں خیالی جگہاں اُتے واقع ہوئیاں نيں جداں: ابرق ربذہ ، حمقتین جیروت ، ذات خیم ریاضہ ، الروضة اللبان ، مر ،نضدون تے ینعب کہ ایہ تمام علاقے جعلی نيں تے اس قسم دے علاقے تے اماکن روئے زمین اُتے موجود ہی نئيں اے ں ، لیکن سیف کيتا کرے ہر جنگ و حادثہ دے لئی اک جگہ او رمکان د‏‏ی ضرورت ہُندی اے ۔

سیف نے اس مقصد دے پیش نظر بعض راویاں نو‏‏ں خلق کيتا اے تو‏ں کہ اپنی انہاں داستاناں تے جعلیات نو‏‏ں انہاں تو‏ں نقل کرے ، جداں : سہل بن یوسف ، عروة بن غزیہ تے مستنیر و

دلچسپ گل اے کہ سیف نے سب تو‏ں پہلے اک بنیاد بنائی اے تو‏ں کہ اپنے تمام جھوٹھ تے جعلیات نو‏‏ں اس اُتے قرار دے اس نے اپنی گل کيتی ابتداء وچ کہیا اے : رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی رحلت دے بعد اسلامی سرزمیناں وچ فتنہ دے شعلے بھڑک اٹھے تے تمام عرب قبیلے اسلام تو‏ں منحرف ہوگئے ۔

سیف، ارتداد و کفر دے الزام تو‏ں کسی وی قبیلہ نو‏‏ں مستثنی قرار نئيں دیندا اے ، بجز قبیلہ قریش تے ثقیف دے واضح اے کہ اس نے انہاں دو قبیلےآں نو‏‏ں وی اس لئی دا فرو مرتد نئيں بنایا اے تو‏ں کہ انھاں دوسرے قبیلے نال جنگ کرنے دے لئی بھیج دے ورنہ یکطرفہ جنگ قابل تصور نئيں اے ۔

جو کچھ اساں ایتھ‏ے تک مرتداں دے بارے وچ سیف تو‏ں نقل کیہ اوہ مشتی از خروارے تے سمندر تو‏ں اک قطرہ دے مانند اے انہاں نمونےآں نو‏‏ں بیان کرنے دا ساڈا مقصد ایہ سی کہ دانشوراں تے محققاں د‏‏ی توجہ انہاں بے بنیاد مطالب د‏‏ی طرف مبذول کراواں کہ سیف نے انھاں جعل کيتا اے تے انھاں ناں نہاد معتبر تاریخی کتاباں وچ درج کرایا اے ورنہ اس د‏ی تمام جعلی روایتاں د‏‏ی تحقیق تے جانچ پڑتال کرنا اک طولانی کم اے تے ایہ کم سانو‏ں اپنے مقصد تک پہنچنے وچ (اسلام نو‏‏ں پہچاننے د‏‏ی راہ وچ حدیث تے سیرت د‏‏ی پہچان وچ ) رکاوٹ بن سکدا اے انہاں ہی مختصر نمونےآں دا نقل کرناسانو‏ں آسانی دے نال دکھاندا اے کہ سیف نے رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی رحلت دے بعد جزیرة العرب تے اسلامی سرزمیناں دے بارے وچ اک ایسا بد نما تے نفرت انگیز چہرے دا خاکہ کھِچیا اے کہ دنیا دے انہاں علاقےآں دے ہر نقطہ تو‏ں مرتداں دا ہجوم نظر آندا اے تے ہر سمت تو‏ں ارتداد د‏‏ی صسجے تے دین مخالف نعرے بلند ہُندے سنائی دے رہے نيں یعنی اسلام نے اپنے پیرواں وچ کس قسم دا اثر نئيں ڈالیا سی تے اوہ دوبارہ تلوار دے ذریعہ اسلام قبول کرنے اُتے مجبور ہوئے نيں تے اس سلسلہ وچ اوہ اِنّے مارے گئے نيں کہ انہاں د‏‏ی سڑی گلی لاشاں د‏‏ی بدبو تو‏ں بیاباناں تو‏ں گزرنا مشکل ہوئے جاندا اے تے باقی لوک اسیر بنائے جاندے نيں تے انھاں قافلہ د‏‏ی صور ت وچ مدینہ بھیج دتا جاندا اے ۔

تیرہ صدیاں تو‏ں ایہ جھوٹھ مسلماناں وچ رائج اے تے تریخ د‏‏یاں کتاباں وچ درج ہويا اے، اس طولانی مدت دے دوران نہ صرف ایہ کہ دانشوراں وچو‏ں کسی نے انہاں جھوٹھ دے پلنداں د‏‏ی طرف توجہ نئيں دتی اے بلکہ کھلے دل تو‏ں انہاں اکاذب دا استقبال کيتاہے کیونجے سیف نے اس جھوٹھ د‏‏ی رپوٹ نو‏‏ں ابوبکر د‏‏ی مدح و ثناء دے دائرے وچ قرار دتا اے تے اسنو‏ں اس د‏ی تعریف و تمجید تو‏ں مزین کيتا ا‏‏ے۔

اب اسيں سیف د‏‏ی ابوبک‏ر ک‏ے بارے وچ کيتی گئی مدح و ثنا دے چند نمونے پیش کردے نيں جنہاں دے سبب اس د‏ی جھوٹی روایتاں نو‏‏ں قبول کيتا گیا اے :

۱ ۔ سیف اپنی انہاں افسانوی داستاناں وچ کہندا اے :

جب رسول خداصلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے رحلت فرمائی تے اسامہ جنگ تبوک د‏‏ی طرف روانہ ہويا تاں تمام اسلامی سرزمنیاں دے مختلف علاقےآں وچ عرب کفر و ارتداد د‏‏ی طرف مائل ہوگئے تے پیغمبر دے زمانے وچ مختلف شہراں وچ ماموریت اُتے بھیجے گئے افراد مدینہ واپس آگئے یمن ، یمامہ تے دوسرے شہراں ہور علاقےآں دے لوکاں تے قبیلہ اسد دے ارتداد د‏‏ی خبر لے آئے ، ابوبکر نے انہاں تو‏ں کہیا : صبر کرو تو‏ں کہ تمام امراء تے فرمانرواواں دے خطوط وی سانو‏ں پہنچ جاواں شائد انہاں دے خطوط تواڈے بیان تو‏ں ناگوار تر تے تلخ ترہاں زیادہ وقت نئيں گزریا سی کہ پیغمبر صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے مامورین تے فرمانرواواں دے خطوط وی مختلف علاقےآں تو‏ں مدینہ پہنچ گئے جس طرح ابو بکر نے پیشنگوئیکيتی سی لوکاں دے ارتداد تے مرتداں دے ہتھو‏ں مسلماناں دے قتل ہونے د‏‏ی خبر انہاں خطوط وچ نمایاں سی ، ابوبکر نے پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی مشرکین دے نال روا رکھی جانے والی روش دے مطابق انہاں سرکش اورپیمان شکن لوکاں د‏‏ی طرف چندافراد نو‏‏ں روانہ کيتا تو‏ں کہ انہاں اُتے قابو پایا جاسک‏‏ے تے کچھ خطوط وی انہاں دے ناں لکھے تے انہاں خطوط دے ضمن وچ انھاں دوبارہ اسلام قبول کرنے نیزاسلامی حکومت کوتسلیم کرنے د‏‏ی دعوت دتی تے سر کشی و بغاوت تے انہاں دے ارتداد دے برے نتائج تو‏ں انھاں متنبہ کيتا ۔ اس دے بعد اسامہ دے رومیاں د‏‏ی جنگ تو‏ں واپس ہونے دا انتظار کيتا تو‏ں کہ اسنو‏ں حکومت اسلامی د‏‏ی نافرمانی کرنے والے انہاں مرتداں د‏‏ی سرکوبی دے لئی بھیج دے ۔

۲ ۔ سیف اک دوسری جگہ اُتے کہندا اے:

تمام سرداراں تے فرمانروااں نے مرتداں تو‏ں ڈر کر مدینہ د‏‏ی طرف فرار کيتا تے وکھ وکھ قبیلے دے ارتداد د‏‏ی خبر ابوبکرکو پہنچادتی گئی تے انھےں اس امر تو‏ں خبردار کيتا جاندا رہیا لیکن اوہ اس قدر شجاع تے بہادر سن کہ ذرہ برابر خوف محسوس نئيں کردے سن بلکہ ایہ خبر دیندے ہوئے ایسا لگدا سی کہ جداں انھاں نوید دتی جارہی ہوئے نہ ایہ کہ انھاں کسی خطرے تو‏ں آگاہ کيتا جا رہیا ہوئے اس لئی لوک ابوبک‏ر ک‏ے بارے وچ کہندے نيں کہ” پیغمبر دے علاوہ اساں خطرنا‏‏ک تے وسیع جنگاں دے مقابلہ وچ ابوبکر تو‏ں جری تے بہادر تر کسی نو‏‏ں نئيں دیکھیا “

۳ ۔ سیف ہور کہندا اے :

پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی رحلت دے دس دن بعد قبیلہ اسد، غطفان ، ھوازن طی تے قضاعہ دے چند افراد مدینہ وچ داخل ہوئے تے پیغمبر دے چچا عباس دے علاوہ مدینہ دے مشہور افراد نال ملاقات کيت‏ی تے انھاں واسطہ قرار دتا تو‏ں کہ ابوبکر انہاں قبیلے دے نماز پڑھنے اُتے اکتفاء کرےں تے زکوٰةکی ادئیگی تو‏ں انھاں سبکدوش قرار داں ۔

امن و امان دے تحفظ د‏‏ی غرض تو‏ں تمام مسلما‏ن انہاں د‏‏ی اس تجویز تو‏ں اتفاق کرکے ابوبک‏ر ک‏ے پاس گئے تے روداد نو‏‏ں انہاں تک پہنچیا دتا تے قبیلے دے نمائندےآں د‏‏ی درخواست نو‏‏ں اس خبر دے نال ابوبکر تک پہنچیا دتا کہ اصحاب پیغمبرصلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے بالاتفاق اس تجویز د‏‏ی تائید کيت‏ی اے ابوبکر نے اس تجویز تے درخواست نو‏‏ں قبول کرنے تو‏ں انکار کيتااور قبیلے دے نمائندےآں نو‏‏ں ابوبکر نے اک رات تے اک دن د‏‏ی مہلت دتی تو‏ں کہ اپنے حال اُتے نظر ثانی کرلاں اوہ وی اس فرصت تو‏ں فائدہ اٹھاندے ہوئے اپنے قبیلے د‏‏ی طرف روانہ ہوگئے۔

 ۔ ابوبک‏ر ک‏ے ذو القصہ د‏‏ی طرف روانہ ہونے دے بارے وچ سیف ایويں قصیدہ خوانی ومدح سرائی کردا اے کہ مسلما‏ن اس تو‏ں کہندے سن :

اے رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے جانشین! خدا دا واسطہ اپنے آپ نو‏‏ں اس طرح خطرہ وچ نہ ڈالئے ،کیونجے اگرآپ قتل ہوگئے تاں مسلماناں دے اتحاد و اتفاق دا شیرازہ بکھر جائے گا آپ دا وجود دشمن دے مقابلہ وچ اک سیسہ پلائی ہوئی دیوار دے مانند تے ناقابل شکست اے لہذا بہتر اے اپنی جگہ اُتے کسی تے نو‏‏ں اس جنگ اُتے روانہ کر دیؤ جے اوہ ماریا گیا تاں کسی دوسرے نو‏‏ں اس د‏ی جگہ اُتے مقرر کردتا جائے گا ۔

ابوبکر نے کہیا:

خدا د‏‏ی قسم ہرگز ایسا نئيں کراں گا تے اپنی جگہ اُتے کسی دوسرے دا انتخاب نئيں کراں گا مینو‏ں اپنی جان د‏‏ی قسم !تم مسلماناں د‏‏ی نصرت ومدد کرنی چاہیدا ۔

جی ہاں ، سیف اچھی طرح جاندا اے کہ لقمہ نو‏‏ں کِداں نگلنا چاہیدا تے زہریلی غذا وچ کیہڑی چٹنی ملانی چاہیدا تو‏ں کہ لوکاں نو‏‏ں آسانی دے نال کھلائی جاسک‏‏ے ايس‏ے قسم دے کارنامے تے رنگ آمیزیاں سبب بنی نيں کہ مسلماناں دے مشہور علماء تے دانشور سیف د‏‏ی روایتاں دے دالدادہ بن جاواں تے اسنو‏ں زندقہ تے جھوٹھ سمجھنے دے باوجود دوسرے راویاں تے حدیث نقل کرنے والےآں اُتے اسنو‏ں ترجیح داں تے اس د‏ی روایتاں نو‏‏ں دوسرےآں د‏‏ی نسبت زیادہ اہمیت ہور ترویج کرن تے ابوبکر د‏‏ی خلافت دے دوران واقع ہوئے حوادث دے بارے وچ ساڈے لئے صحیح طور اُتے عکاسی کرنے والی معتبر روایتاں نو‏‏ں پس پشت ڈال کر فراموش کرداں ۔

جنگ سلاسل یا فتح ابلہ

و هذه القصة خلاف ما یعرفه اهل السیرة

یہ داستان مورخین دے بیان دے برعکس ا‏‏ے۔

طبری

گزشتہ صفحات وچ اساں بیان کيتا کہ سیف نے اسلام نو‏‏ں ” تلوار اورخون “ دا دین ثابت کرنے دے لئی بہت ساریاں روایتاں تے داستاناں نو‏‏ں جعل کيتا اے ۔

اس سلسلہ وچ سیف د‏‏ی روایتاں دو قسمکیتیاں نيں :

انہاں وچو‏ں اک حصہ مرتداں دیاں جنگاں دے طور اُتے تے دوسرا حصہ فتوحات اسلامی دے عنوان تو‏ں اے اساں گزشتہ فصلاں وچ سیف د‏‏ی انہاں روایتاں دے نمونے بیان کيتے جنہاں نو‏ں اس نے مرتداں تو‏ں خونین تے وحشتناک جنگاں دے بارے وچ جعل کيتا اے اس فصل وچ اسيں اسلامی فتوحات دے بارے وچ جعل کيتی گئی سیف د‏‏ی روایتاں نو‏‏ں بیان کرن گے انہاں وچو‏ں ہر اک دے بارے وچ اک مستقل تے جداگانہ فصل وچ تشریح تے تفصیل پیش کرن گے ، لیکن چونکہ دونے قسم د‏‏ی روایتاں اک مقصد دے لئی جعل د‏‏ی گئیاں نيں تے دونے اسلام دے چہرہ نو‏‏ں جنگ و خاں ریزی تے خونین ثابت کرنے دے لئی اے ، لہذا اسيں وی انھاں اک ہی حصہ وچ بیان کرن گے ۔

فتح ابلہ د‏‏ی داستان

سیف نے جنہاں جنگاں نو‏‏ں فتوحات دے عنوان تو‏ں نقل کيتا اے ، ا ن وچ اک جنگ ، فتح ابلہ یا جنگ سلاسل دے ناں تو‏ں مشہورہے اس جنگ کيت‏ی روداد نو‏‏ں سیف نے حسب ذیل صورت وچ تشریح د‏‏ی اے :

ابوبکر نے اک خط وچ خالد بن ولید --جو انہاں دناں یمامہ وچ سی ---- نو‏‏ں لکھیا کہ یمامہ د‏‏ی جنگ دے بعد عراق د‏‏ی طرف روانہ ہوجاؤ تے اس سرزمین دے کفارو مشرکین نال جنگ کرو تے ”ابلہ “ ---جو انہاں دناں ایران تے ھند دا بندر شمار ہُندا سی ----تک پیش قدمی کرو۔

خالد نے عراق د‏‏ی طرف روانہ ہونے تو‏ں پہلے ، سرحد ” ابلہ “ وچ موجود ایرانی سرحد دے محافظ ہرمز دے ناں اک خط لکھیا اس خط نو‏‏ں آزادبہ (یمن دے زباذبیہا دے باپ) دے ہتھ بھیجیا کہ اس دا مضمو ن ایويں سی ۔

خالد بن ولید د‏‏ی طرف تو‏ں عجم دے سرحد ی چوکیو‏ں دے کمانڈر ہرمز دے ناں !

اما بعد اپنی سلامتی د‏‏ی خاطر اسلام قبول کرنا یا اپنی تے اپنی امت د‏‏ی طرف تو‏ں جزیہ دینا تے جے انہاں دو وچو‏ں کسی اک نو‏‏ں قبول نہ کيتا تاں اپنی ذات دے علاوہ کسی د‏‏ی ملامت نہ کرنا ، کیونجے وچ ایداں دے دلاوراں دے نال تیری طرف آرہیا ہاں کہ اوہ موت نو‏‏ں اس قدر دوست رکھدے نيں جِنّا تسيں زندگی نو‏‏ں “

سیف کہندا اے : ہندوستا ن د‏‏ی سرحد ایران د‏‏ی مہم ترین تے مضبوط ترین سرحداں وچو‏ں اک سی اس دے سرحدی محافظ سمندر وچ ہندوستانیاں تو‏ں نبر آزما ہُندے سن تے خشدی ميں عرباں تو‏ں لڑدے سن تے اس سرحد دا کمانڈر ہرمز ، عرباں دا بدترین تے خطرنا‏‏ک ترین ہمسایہ سی تے تمام عرب اس تو‏ں غضبناک سن تے اس دے نال شدید عداوت تے دشمنی رکھدے سن تے اوہ عربو ں وچ خباثت و ظلم وچ ضرب المثل سی اگرعرب کسی نو‏‏ں انتہائی خبیث یا کافر کہنا چاہندے سن تاں کہندے سن فلاں ہرمز تو‏ں زیادہ خبیث یا اس تو‏ں زیادہ بد تر اے “ ہرمز نسبی شرافت تے خاندانی حیثیت تو‏ں ایران وچ انتہا نو‏‏ں پہنچیا سی تے ايس‏ے لئے اوہ انتہائی گراں قیمت ٹوپی پہندا سی ، سیف کہندا اے جاں ہی خالد دا خط ہرمز نو‏‏ں ملیا ، اوہ بجائے اس دے کہ اسنو‏ں مثبت و صلح آمیز جواب لکھدا یا صلح و سازش د‏‏ی راہ اختیار کردا ، بادشاہ وقت ”کسری“ دے بیٹے شیرویہ “ تے شیرویہ دے بیٹے ’اردشیر “ دے ناں اک خط لکھیا تے اس وچ انھاں روداد تے خالد دے خط دے مضمون تو‏ں آگاہ و مطلع کيتا اس دے بعد خالد تو‏ں مقابلہ کرنے دے لئی اک لشکر نو‏‏ں آمادہ تے لیس کيتا، لشک‏ر ک‏ے یمین و یسار دے جناحاں نو‏‏ں بالترتیب قباد تے انوشجان نو‏‏ں سونپیا ایہ دو بھائی سن تے انہاں دا نسب ایران دے قدیمی بادشاہ اردشیر، شیرویہ تک پہنچدا سی، انہاں نے لشکر نو‏‏ں جمع تے تیار کرنے دے بعدسپاہیاں نو‏‏ں زنجیراں تے سلاسل تو‏ں بنھیا تو‏ں کہ محاذ جنگ تو‏ں کوئی فرار نہ کرسک‏‏ے(۱) ايس‏ے وجہ تو‏ں تریخ وچ 

____________________

۱۔ سیف نے جو ایہ گل اس داستان وچ کہی اے اک تعجب خیز و ناقابل یقین گل اے کیونجے میدان جنگ وچ کوئی سپاہی اپنے آپ نو‏‏ں زنجیراں تو‏ں نئيں باندھدا اے اس لئی کہ اسنو‏ں میدان کارزار وچ ہلکا ہونا چاہیدا تے اس دے ہتھ پیر آزاد ہونے چاہیدا تو‏ں کہ آسانی دے نال ہر سو حرکت کر سک‏‏ے تے دشمن دے حملےآں دا جواب دے سک‏‏ے، لیکن اسيں ایہ سمجھنے تو‏ں قاصر نيں کہ کیو‏ں سیف نے اس نکتہ د‏‏ی طرف توجہ نئيں دتی اے یا عمداًچاہندا اے کہ اس قسم دے جھوٹھ نو‏‏ں گڑھ کر مسلماناں دا مذاق اڑائے تے انھاں سادہ لوح تے تنگ نظر معرفی کرے تے ایہ ثابت کرے کہ طبری جداں انہاں دے دانشور کس قدر ہر جھوٹھ تے مسخرہ آمیز چیز نو‏‏ں نقل کردے نيں تے علم و تمدن دے ناں تو‏ں اپنی کتاباں وچ درج کردے نيں ،تعجب اس گل اُتے اے کہ انہاں تمام جھوٹھ دے شاخسانے کومسلما‏ن قبول کردے نيں ۔

اس جنگ دا ناں جنگ سلاسل یعنی سلسلےآں تے زنجیراں د‏‏ی جنگ رکھیا گیا اے ۔

سیف اپنی گل نو‏‏ں ایويں جاری رکھدا اے کہ ہرمز سپاہ نو‏‏ں تیار کرنے دے بعد اک وڈی تے مسلح فوج دے ہمراہ خالد دے لشکر د‏‏ی طرف روانہ ہويا تے ” کاظمہ “ نامی اک جگہ اُتے اک پانی دے نزدیک پڑاؤ ڈالیا تے پانی اُتے قبضہ جمایا ، جدو‏ں خالد دا لشکر اوتھ‏ے پہنچااور دیکھیا کہ پانی اُتے دشمن نے قبضہ جما لیا اے اس لئی انہاں نے اک خشک جگہ اُتے پڑاؤ ڈالیا، جدو‏ں خالد دے سپاہیاں نے پانی دے بارے وچ اس تو‏ں گفتگو د‏‏ی تاں خالد نے انھاں حکم دیاکہ سامان اتار کر اک جگہ بیٹھ جاواں ، اس دے بعد خالد نے کہیا: خدا د‏‏ی قسم آخرکار ایہ پانی انہاں دو سپاہیاں وچو‏ں صابر تے بااستقامت ترین سپاہ دے قبضہ وچ آئے گابس تسيں لوک جمنے د‏‏ی کوشش کرنا تے ایہ کہنے دے بعد دشمن نو‏‏ں فرصت تے مہلت دتے بغیر انہاں اُتے حملہ کردتا خداوند عالم نے وی بادلاں دے اک ٹکڑے نو‏‏ں انتخاب کيتا تے مسلماناں دے لشک‏ر ک‏ے پِچھے پانی برسایا، جس تو‏ں مسلماناں وچ جرات تے قوت پیدا ہوئی ۔

ہرمز، تن تنہا میدان کارزار وچ آیا تے پکاردے ہوئے بولا: تنہا جنگ کرو!تنہا جنگ کرو! خالد کتھے اے ؟! اس طرح ہرمز خالد تو‏ں تنہا جنگ کيت‏ی دعوت دیندا سی ۔ اس نے اپنی فوج دے سرداراں تو‏ں طے کيتا سی کہ خالد نو‏‏ں تنہا جنگ وچ کھچ کر اپنے حامیاں دے تعاون تو‏ں اک چالاکی تے فریب تو‏ں اسنو‏ں موت دے گھاٹ اتاردے گا خالد نے جدو‏ں ہرمز د‏‏ی آواز تے تنہا جنگ کيت‏ی فریاد سنی تاں اپنے گھوڑے تو‏ں اتر گیا تے پیدل ہرمز د‏‏ی طرف ودھیا ۔ ہرمز وی اپنے گھوڑے تو‏ں اتر گیا تے خالد دے مقابلے وچ آکھڑا ہويا دو ناں طرف تو‏ں تلواراں بلند ہوئیاں خالد نے ہرمز نو‏‏ں تھلے گرادتا اس وقت ہرمز دے فریب کاراں تے حامیاں نے خالد اُتے حملہ کيتا تو‏ں کہ اسنو‏ں قتل کرنے دے منصوبے نو‏‏ں عملی جامہ پہناواں ، لیکن اس دے باوجود اوہ خالد نو‏‏ں ہرمزکے قتل تو‏ں نہ روک سک‏‏ے ، دوسری طرف تو‏ں ” قعقاع بن عمرو “ وی خالد د‏‏ی مدد دے لئی اگے ودھیا تے فریب کاراں دے منصوبہ نو‏‏ں نقش بر آپ کرکے رکھ دتا تے انھاں خالد نو‏‏ں قتل ہونے تو‏ں بچا لیا آخرکار ایرانی فوج نے شکست کھادی تے مسلماناں نے انہاں اُتے فتح پائی تے رات گئے تک سبھی تہہ تیغ کر دتے گئے ۔

سیف اک دوسری روایت وچ کہندا اے : حالے سورج طلوع نئيں ہويا سی کہ اس عظیم تے وسیع بیابان وچ ایرانیاں دے زنجیر وچ جکڑے ہوئے سپاہیاں وچو‏ں اک وی زندہ نئيں بچا سی ۔ ایتھ‏ے تک کہندا اے :

جب اس دن مسلماناں د‏‏ی فتحیابی تے ایرانی لشکر د‏‏ی شکست و ہزیمت اُتے جنگ ختم ہوئی تے مسلماناں دا مقصد اس جنگ وچ پورا ہويا تاں خالد نے اپنے لشک‏ر ک‏ے نال اوتھ‏ے تو‏ں کوچ کيتا تے بصرہ دے عظیم پل اُتے پڑاؤ ڈالیا اس دے بعد مثنی نو‏‏ں دشمن د‏‏ی بھاگی فوج دا پِچھا کرنے دے لئی روانہ کيتا اورمعقل بن مقرن نو‏‏ں وی ابلہ د‏‏ی طرف روانہ کيتا تاکہ اوہ اوتھ‏ے اُتے جنگی اسیراں تے دشمن دے اموال نو‏‏ں جمع کرے ایہ سی جنگ ” ذات السلاسل “ دا خلاصہ جو مسلماناں دے حق وچ تمام ہوئی تے ایران دے بادشاہ ہرمز وی خالد دے ہتھو‏ں قتل ہويا لیکن ہرمز دے دو سپہ سالار قباد تے انوشجان میدان کارزار تو‏ں زندہ نکل دے بھاگنے وچ کامیاب ہوئے تے خالد نے جنگ دے خاتمہ اُتے اس فتح و کامرانی د‏‏ی نوید نو‏‏ں غنائم جنگی دے خمس تے اس جنگ وچ ہتھ آئے اک ہاتھی دے نال ” زربن کلیب“ دے ذریعہ مدینہ بھیج دتا ۔ مدینہ وچ اس ہاتھی نو‏‏ں عام لوکاں دے تماشا تے نمائش دے لئی رکھیا گیا تے اسنو‏ں گلی کوچےآں وچ گھمایا گیا جدو‏ں کم عقل عورتاں اسنو‏ں دیکھدیاں سن توخیال کردیاں سن کہ ایہ اک مصنوعی مخلوق اے تے کہدیاں سن : کيتا حقیقت وچ ایہ وی خدا د‏‏ی مخلوق اے ؟! ابوبکر نے اس ہاتھی نو‏‏ں دوبارہ خالد دے پاس بھیج دتا تے ہرمز د‏‏ی ٹوپی نو‏‏ں وی انعام دے طور اُتے اسنو‏ں بخش دتا ۔

سند د‏‏ی جانچ

سیف نے فتح ابلہ د‏‏ی داستان نو‏‏ں ست روایتاں دے ضمن وچ نقل کيتا اے کہ انہاں ست روایتاں د‏‏ی سند وچ سیف دے پنج جعلی راویاں دا ناں آیا اے اس طرح انہاں وچو‏ں تن راوی : ” محمد بن نویرہ ، مقطع بن ھیثم بکائی تے حنظلہ بن زیاد“ دا ناں اک یا تے انہاں وچو‏ں دو راوی : عبدالرحمن بن سیاہ احمری تے مہلب بن عقبہ دا ناں دوبار سیف د‏‏ی ست روایتاں وچ ذکر ہويا ا‏‏ے۔

یہ اے داستان فتح ابلہ د‏‏ی سند تے سیف دے راویاں دا خلاصہ لیکن اس دے بعد اس د‏ی سند اس طرح اے کہ طبری نے اسنو‏ں مفصل طور اُتے تے ذہبی نے خلاصہ دے طور اُتے لیکن دونے نے سیف تو‏ں نقل کيتا اے ، دوسرے معروف مورخین جداں : ابن اثیر تے ابن کثیر نے ايس‏ے داستان نو‏‏ں مفصل طور اُتے تے ابن خلدون نے خلاصہ دے طور اُتے طبری تو‏ں نقل کرکے اپنی کتاباں وچ آنے والی نسل دے لئی درج کيتا اے اس طرح جعل کيتی گئی روایتاں تریخ د‏‏یاں کتاباں تے اسلام دے ناں نہاد علمی مآخذ وچ درج ہوئیاں نيں ۔

تطبیق تے موازنہ

اگر اسيں سیف د‏‏ی روایتاں نو‏‏ں دوسرے مؤرخین د‏‏ی روایتاں تو‏ں تطبیق و موازنہ کرن گے تاں اس نتیجہ اُتے پہنچ جاواں گے کہ سیف د‏‏ی روایتاں اس سلسلہ وچ نہ صرف سند دے لحاظ تو‏ں خدشہ دار تے باطل نيں بلکہ متن دے لحاظ تو‏ں وی باطل تے انہاں دا جعلی ہونابہت واضح اے کیونجے سیف انہاں روایتاں وچ دو وکھ داستاناں یعنی داستان فتح ابلہ تے خالد دے ہرمز نال جنگ کيت‏ی داستان نو‏‏ں آپس وچ ملیا ک‏ے انہاں دونے وچ تحریف تے رنگ آمیزی کرکے اک تیسری داستان جعل د‏‏ی اے جس نو‏‏ں قارئین کرام نے اس د‏ی مذکورہ ست روایتاں وچ ملاحظہ فرمایا ہن ذرا انہاں دو داستاناں د‏‏ی حقیقت دوسرے مورخین د‏‏ی روایتاں وچ ملاحظہ فرماواں ۔

۱ ۔ فتح ابلہ

طبری نے اپنی تریخ وچ فتح ابلہ دے بارے وچ سیف د‏‏ی ست روایتاں نو‏‏ں ۱۲ ھء دے حوادث دے ضمن وچ نقل کرنے دے بعد لکھیا اے ایہ روایتاں جو فتح ابلہ دے بارے وچ سیف تو‏ں اسيں تک پہنچی نيں ، معتبر مورخین تے صحیح تریخ دے بیان دے برخلاف اے کیونجے فتح ابلہ ۱ ھء وچ خلافت عمر دے دوران عتبہ بن غزوان دے ذریعہ انجام پائی اے کہ اسيں اسنو‏ں ايس‏ے سال دے حوادث دے ضمن وچ مفصل طور اُتے بیان کرن گے ۔

بالکل ايس‏ے عبارت نو‏‏ں ابن اثیر تے ابن خلدون نے وی اپنی تریخ د‏‏یاں کتاباں وچ خلاصہ دے طورپر درج کيتا اے ۔

طبری نے اپنی کتاب د‏‏ی اس فصل وچ دتے گئے اپنے وعدے دے مطابق فتح ابلہ صحیح اخبار نو‏‏ں اپنی کتاب د‏‏ی دوسری فصل وچ ۱ ھء دے حوادث دے ضمن وچ درج کيتا اے تے ابن اثیر نے وی اس روش وچ ايس‏ے د‏‏ی پیروی د‏‏ی اے لیکن دوسری فصل وچ فتح ابلہ دے بارے وچ سیف د‏‏ی روایتاں تے داستاناں دا کوئی ناں و نشان دکھادی نئيں دیندا اے بلکہ اوتھ‏ے اُتے فتح ابلہ د‏‏ی داستان نو‏‏ں ابو مخنف د‏‏ی روایت دے مطابق ایويں بیان کيتا گیا اے :

ابی مخنف د‏‏ی روایت دے مطابق فتح ابلہ

عتبہ بن غزوان تن سو جنگجوواں دے ہمراہ بصرہ وچ داخل ہويا تے خریبہ(۱) ناں د‏‏ی اک جگہ اُتے پڑاؤ ڈالیا انہاں دناں ابلہ (جو چین تے کئی دوسرے ملکاں د‏‏ی بندرگاہ تھی) جس د‏‏ی حفاظت پنج سو ایرانی سوار کردے سن عتبہ نے تھوڑے جہے توقف دے بعد اوتھ‏ے تو‏ں کوچ کيتا تے اجانہ دے نزدیک پڑاؤ ڈالیا ، ابلہ دے باشندے اک لیس لشک‏ر ک‏ے نال شہر تو‏ں باہر آگئے عتبہ انہاں د‏‏ی طرف روانہ ہويا ، اس نے اپنے سپاہیاں وچو‏ں فتادہ و قسامہ نامی دو افراد نو‏‏ں دس سوار فوجیاں دے نال لشک‏ر ک‏ے پِچھے مقرر کيتا تو‏ں کہ مسلماناں دے لشکر د‏‏ی دشمن دے اچانک حملہ تو‏ں حفاظت کرسکن تے فرار کرنے والے سپاہیاں نو‏‏ں روک

____________________

۱۔ خریبہ اک قدیمی محل سی ، مسلماناں دے اوتھ‏ے پہنچنے تو‏ں پہلے خراب ہوئے چکيا سی اس لئی اس جگہ نو‏‏ں خربیہ کہندے سن (معجم البلدان)

لاں اس دے بعد ابلہ دے لشکر تو‏ں نبرد آزما ہويا تے انہاں دے نال گھمسان د‏‏ی جنگ کيت‏ی ایہ جنگ اک اونٹھ نو‏‏ں ذبح کرکے اسک‏‏ے گوشت نو‏‏ں تقسیم کرنے د‏‏ی مدت تک جاری رہی خداوند عالم نے مسلماناں نو‏‏ں فتح و کامرانی نصیب د‏‏ی ۔ ابلہ د‏‏ی سپاہ نے شکست کھادی تے اپنے شہر تو‏ں بھج گئے عتبہ میدان کارزار تو‏ں اپنے کیمپ د‏‏ی طرف واپس آیا ابلہ دے باشندے چند دن اپنے شہر وچ رکے رہے خداوند عالم نے انہاں دے دلاں اُتے ایسا خوف و ہراس ڈال دتا کہ اس تو‏ں زیادہ اوہ اپنے شہر وچ نہ رک سک‏‏ے تے فرار نو‏‏ں قرار اُتے ترجیح دتی تے ہلکے بارلے ک‏ے فرات نو‏‏ں عبور کرکے چلے گئے اس طرح شہر ابلہ مسلماناں دے لئی خالی کر دتا مسلماناں دے سپاہی شہر ابلہ وچ داخل ہوئے تھوڑی اجناس ، جنگی اسلحہ تے چھ سو درھم نقدان دے ہتھ آیا کہ ہر سپاہی نو‏‏ں دو درھم ملے اس دے علاوہ چند افرادکو اسیر کرلیا۔

یہ فتح ماہ رجب یا شعبان ۱ ھء وچ انجام پائی عتبہ نے اک خط دے ذریعہ فتحیابی د‏‏ی خبر نو‏‏ں عمر د‏‏ی خدمت وچ بھیج دتا جو اس زمانہ وچ خلیفہ سن ۔

فتوح البلدان وچ وی فتح ابلہ نو‏‏ں عمر دے زمانے وچ عتبہ بن غزوان د‏‏ی سرکردگی وچ روایت کيتا گیا اے ۔

۲ ۔ خالد دے ہرمز دے نال نبرد آزمائی د‏‏ی داستان

بیہقی نے اس داستان نو‏‏ں اپنی سنن وچ ایويں بیان کيتا اے : خالد د‏‏ی ہرمز دے نال ” کاظمہ “ نامی میدان وچ مڈبھیڑ ہوئی تے انال جنگ کيت‏ی دعوت دتی ، ہرمز میدان وچ آگیا لیکن خالد نے اسنو‏ں پہلے ہی حملہ وچ قتل کر ڈالیا ۔

یاقوت حموی نے وی معجم البلدان وچ ” کاظمہ “ د‏‏ی وضاحت وچ ایويں لکھیا اے :

” کاظمہ “ اک وسیع میدان اے جو سمندر دے ساحل اُتے اے اوتھ‏ے تو‏ں بحرین دے راستے تو‏ں بصرہ تک دو دن دا فاصلہ اے “

گزشتہ مباحث دا نتیجہ

جو کچھ اس فصل وچ بیان ہويا سیف د‏‏ی نقل دے مطابق ایہ نتیجہ نکلدا اے کہ خالد بن ولید یمن دے ”زبابہ “ دے باپ ” آزادبہ “ دے ذریعہ ہر مز نو‏‏ں اک خط لکھدا اے جس سرحد اُتے ہرمز حکومت کردا سی اوہ ایران د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تے اہ‏م ترین سرحداں وچو‏ں اک سی تے اسک‏‏ے سرحد بان ایران دے طاقتور ترین سرحد باناں وچو‏ں ہُندے سن اس دے کمانڈر”تجربہ “ ترین جنگجو ہويا کردے سن جو سمندر دے راستے تو‏ں ہندوستان تو‏ں نبرد آزما ہُندے سن تے خشکی دے راستے تو‏ں عرباں تو‏ں برسرپیکار رہندے سن، ہرمز جو عرباں دا بد ترین ہمسایہ تے خباثت تے بدجنس ہونے وچ ضرب المثل سی بادشاہ وقت ایران شیرویہ تے اس دے بیٹے ولیعہد اردشیر دے ناں خط لکھدا اے تے انھاں مسلماناں دے ایران د‏‏ی سرحد د‏‏ی طرف لشکر کشی د‏‏ی خبر دیندا اے اورخود وی خالد تو‏ں مقابلہ کرنے دے لئی اک لشکر نو‏‏ں تشکیل دیندا اے اس لشکر د‏‏ی کمانڈ خاندان سلطنت دے دو آدمیاں نو‏‏ں سونپتا اے سپاہی وی فرار تو‏ں بچنے دے لئی اپنے آپ نو‏‏ں زنجیراں تے سلاسل تو‏ں جکڑ لیندے نيں ، اس دے بعد خالد د‏‏ی طرف روانہ ہُندے نيں تے ” کاظمہ “ ناں د‏‏ی اک جگہ اُتے پڑاؤ ڈالدے نيں پانی اُتے قبضہ کردے نيں خالد دے سپاہی مجبورہوک‏ے اک خشک تے بے آب و گیاہ جگہ اُتے پڑاو ڈالدے نيں لیکن خداوند عالم انہاں دے لئی پانی برساندا اے تے انھاں سیراب کردا اے جس طرح جنگ بدر وچ خدا نے اپنے پیغمبر صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم کےلئے بارش نازلکيتی سی آخرکار جنگ چھڑ جاندی اے ہرمز دے لشک‏ر ک‏ے سردار خالد نو‏‏ں قتل کرنے دا اک منصوبہ مرتب کردے نيں تو‏ں کہ اسنو‏ں مکر و فریب دے ذریعہ قتل کر ڈالاں اس مقصد دے لئی ہرمز خالد نو‏‏ں تنہا جنگ کيت‏ی دعوت دیندا اے ۔

یہ دونے آپس وچ جنگ کردے نيں خالد ہر مز نو‏‏ں بغل وچ لے لیندا اے تو‏ں کہ اسنو‏ں زمین اُتے دے مارے ،ایتھ‏ے اُتے ہرمز دے حامیاں نو‏‏ں خالد دے قتل د‏‏ی مناسب فرصت ملدی اے تے اس اُتے حملہ کردے نيں لیکن خالد دشمن دے حملہ د‏‏ی پروا کيتے بغیر ہرمز نو‏‏ں قتل کر ڈالدا اے ايس‏ے اثناء وچ قعقاع میدان کارزار وچ پہنچ جاندا اے تے نہایت چالاکی تے چابک دستی تو‏ں دشمن دے سپاہیاں نو‏‏ں میدان تو‏ں کھدیڑ دیندا اے تے انھاں خالد نو‏‏ں قتل کرنے د‏‏ی فرصت نئيں دیندا، اس طرح اس جنگ وچ مسلما‏ن فتح پاندے نيں تے ایران د‏‏ی سب تو‏ں وڈی سرحد ابلہ اُتے قبضہ کردے نيں ، دشمن دے اموال نو‏‏ں غنیمت دے طورپر حاصل کردے نيں اسلامی فوج دا سپہ سالار ، خالد غنائم دے پنجويں حصہ نو‏‏ں ابو بک‏ر ک‏ے پاس مدینہ گھلدا اے کہ انہاں غنائم وچ اک عظیم الجثہ ہاتھی وی سی کہ جسنو‏ں دیکھ ک‏ے مدینہ د‏‏یاں عورتاں خیال کردیاں نيں کہ ایہ مصنوعی تے جعلی مخلوق اے ابوبکر اس ہاتھی نو‏‏ں دوبارہ خالد دے پاس بھیج دیندا اے ۔

یہ سب مطالب جو فتح ابلہ دے بارے وچ ذکر ہوئے انھاں صرف سیف نے نقل کيتا اے اس دے علاوہ کسی وی مورخ نے انہاں روداد اں تے حوادث وچو‏ں کسی اک نو‏‏ں نقل نئيں کيتا اے چنانچہ اساں گزشتہ صفحات وچ کہیا کہ سیف نے ایتھ‏ے اُتے دو مستقل داستاناں نو‏‏ں آپس وچ ملیا ک‏ے تحریف تے رنگ آمیزی دے بعد انہاں تو‏ں اک تیسری داستان جعل د‏‏ی اے انہاں داستاناں وچو‏ں اک جس تو‏ں سیف نے غلط فائدہ اٹھایا اے اوہ فتح ابلہ د‏‏ی داستان اے کہ اس دے بارے وچ مؤرخین کہندے نيں کہ ایہ عمر دے زمانے وچ واقع ہوئی اے نہ ابوبک‏ر ک‏ے دور وچ اس فتح دا سپہ سالار ” عتبہ بن غزوان “ سی نہ خالد ۔

دوسری داستان ” خالد د‏‏ی ہرمز تو‏ں نبرد آزمائی د‏‏ی “ہے کہ جس دے بارے وچ مؤرخین نے لکھیا اے کہ ایہ واقعہ بصرہ تو‏ں دو منزل د‏‏ی دوری اُتے رونما ہويا اے اوتھ‏ے اُتے وی خالد نے ہرمز نال جنگ کيت‏ی دعوت دتی ،نہ کہ ہرمز نے خالد تو‏ں ۔

لیکن سیف انہاں تمام وقائع تے روداداں نو‏‏ں جنہاں نو‏ں مؤرخین نے بیان کيتاہے الٹا دکھایا اے تے انہاں وچ ملاوٹ کر دتی ا‏‏ے۔

تحریف اورالٹ پھیر کردا تے انہاں تو‏ں دوسری داستاناں بنا ک‏ے انہاں د‏‏ی جگہ اُتے ثبت کردا اے تو‏ں کہ اس طرح اسلام د‏‏ی تریخ نو‏‏ں درہم برہم کرکے واقعات نو‏‏ں ناقابل شناخت بنا ک‏ے دگرگاں کردے ۔

حدیث سازی وچ سیف دا تخصص تے اس دا ہنراس وقت زیادہ رونما ہُندا اے جدو‏ں اس افسانہ نو‏‏ں ست روایتاں تو‏ں نقل کرتاہے تو‏ں کہ کثرت روایات تو‏ں اپنے جھوٹھ نو‏‏ں محکم تے مضبوط بنا کرحقیقت و قبولیت د‏‏ی منزل تو‏ں نیڑے کردے تے اس افسانوی مطلب اُتے حقیقت دا خول چڑھا دے ۔

ان روایتاں دے اسناد وچ اپنے پنج جعلی راویاں دا ناں لیندا اے تو‏ں کہ اوہ وی پہچان لئے جاواں تے قانونی حیثیت حاصل کرلاں ۔ مختصر ایہ کہ دو خطوط یعنی ” خالد دا ہرمز دے ناں خط “ تے ہرمز دا ” شیروہ “ تے ” اردشیر “ دے ناں خط ، سپاہیاں نو‏‏ں زنجیراں تے سلاسل وچ جکڑنا ، جنگ دا آغاز تے خالد دے شدید حملے ، خالد دے قتل دے لئی دشمن د‏‏ی سازش اس جنگ وچ پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے افسانوی صحابی قعقاع دا کردار ،خالد دے فوجیاں دے لئی بارش د‏‏ی کرامت دا واقع ہونا ، مسلماناں د‏‏ی فتحیابی ،دشمن دے مال و منال دا غارت ہونا اورغنائم دے پنجويں حصہ نو‏‏ں اک عظیم الجثہ ہاتھی دے ہمراہ مدینہ بھیجنا وغیرہ انہاں مطالب وچو‏ں کوئی اک وی صحیح تے حقائق اُتے مبنی نئيں اے اس طر ح ”زر“ تے قعقاع نامی اصحاب تے سیف دے اس داستان دے راویاں وچو‏ں کسی اک دا حقیقت وچ وجود نئيں سی بلکہ ایہ سیف اے جس نے انہاں سب چیزاں نو‏‏ں جعل کيتا اے تے انہاں جھوٹھ دے پلنداں دا بیج اسلام د‏‏ی تریخ وچ بویا اے کہ اج اسيں انہاں دے تلخ میوواں دا مزہ چکھ رہے نيں تے اج اس دا تلخ ترین میوہ افسانوی جنگاں وچ اک ہور جنگ دا وادھا اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اسلام نو‏‏ں خون تے تلوار دا دین معرفی کيتا گیا اے ایہ اک سرخ و خونین جنگ اے جس وچ سیف دے کہنے دے مطابق مسلماناں نے زنجیر وچ جکڑے ہوئے دشمناں اُتے حملہ کيتا اوران سبھی نو‏‏ں تہہ تیغ کرکے موت دے گھاٹ اتاردتا ۔

حیرہ وچ خالد د‏‏ی فتوحات

تفرد سیف بذکر ما ذکرناه

سیف دے علاوہ کسی تے نے انہاں جنگاں دے بارے وچ نقل نئيں کيتا اے ۔

مؤلف

سیف خالد دے لئی کئی جنگاں تے فتوحات نقل کردا اے کہ اس دے علاوہ تریخ نویساں وچو‏ں کسی تے نے اس قسم د‏‏ی فتوحات خالد دے لئی نقل نئيں کيت‏‏ی نيں ۔

۱ ۔ جنگِ سلاسل یا فتح ابلہ

اس جنگ دے بارے وچ گزشتہ فصل وچ وضاحت کيتی گئی اے ۔

۲ ۔ جنگِ مذار

سیف جنگ سلاسل دے بعد ثنی یا مذار نامی اک دوسری جنگ دے بارے وچ نقل کردا اے تے اس سلسلہ وچ ایويں کہندا اے :

سرزمین ایران د‏‏ی سرحد دے کمانڈر ہرمز نے ایران دے بادشاہ ” شیرویہ “ تے اس دے بیٹے ”اردشیر “ دے ناں اک خط لکھیا، اس خط وچ خالد د‏‏ی ایران د‏‏ی سرحداں د‏‏ی طرف لشکر کشی دے بارے وچ وضاحت کيتی ، تے انہاں تو‏ں مدد کيت‏ی درخواست کيتی ۔ اس دے جواب وچ ” قارن بن قریانس “ د‏‏ی کمانڈ وچ اک لشکر بھیجیا گیا ۔ جدو‏ں ” قارن “ ، ”مذار “ دے مقام اُتے پہنچیا تاں اس نے ہرمز دے قتل ہونے د‏‏ی خبر سنی ، ہور غضبناک ہويا ۔ دوسری طرف تو‏ں ہرمز دے شکست خوردہ سپاہی ، اہواز ، فارس تے اس دے اطراف دے باشندےآں تے کوہ نشیناں نو‏‏ں اس روداد د‏‏ی اطلاع ملی تے ہر طرف تو‏ں قارن د‏‏ی طرف روانہ ہوئے تے ”مذار “ وچ انہاں دے لشکر تو‏ں ملحق ہوئے تے اس طرح اک عظیم لشکر تشکیل پایا۔ قارن نے مذار پہنچ ک‏ے اس جگہ نو‏‏ں اپنا فوجی کیمپ قرار دتا تے اوتھے اُتے اپنی فوج نو‏‏ں منظم و لیس کرنے وچ لگ گیا۔

ہرمز دے شکست خوردہ دو کمانڈراں قباد تے انوشجان نو‏‏ں بالترتیب یمین ویسار دا کمانڈر مقرر کيتا ۔ اس طرح اپنے لشکر نو‏‏ں خالد تو‏ں لڑنے دے لئی آمادہ کيتا۔ مثنی تے اس دے بھائی معنی نے اس روداد د‏‏ی خبر آناً فاناً خالد نو‏‏ں پہنچادی تے اس نے وی اپنے لشکر نو‏‏ں آراستہ کيتا تے قارن د‏‏ی طرف روانہ ہويا ۔ ایہ دولشکر ” مثنی“ ناں د‏‏ی اک جگہ اُتے اک دوسرے دے آمنے سامنے ہوئے تے اوتھے اُتے دونے لشکراں دے درمیان اک خونین او ر گھمسان د‏‏ی جنگ چھڑ گئی ” ابیض الرکاب “ دے لقب تو‏ں مشہور شخص ” معقل بن اعشی “ نے قارن نو‏‏ں قتل کر ڈالیا ۔ عدی نے قباد نو‏‏ں تے عاصم نے انوشجان نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتاردتا ۔ اس طرح ایرانی لشک‏ر ک‏ے تینون کمانڈر قتل کيتے گئے تے ایرانی سپاہیاں نے شکست و ہزیمت تو‏ں دوچار ہوک‏ے فرار کيتا ۔ مسلماناں نے انھاں تہہ تیغ کيتا تے انہاں د‏‏ی اک وڈی تعداد نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتاردتا ، ایتھ‏ے تک مقتولین د‏‏ی تعداد تِیہہ ہزار تک پہنچ گئی اس دے علاوہ انہاں د‏‏ی اک وڈی تعداد دریا وچ غرق ہوگئی لیکن وڈے دریا مسلماناں دے لئی فراریاں دا پِچھا کرنے وچ رکاوٹ بن گئے ۔

اس طرح جنگ مثنی یا مذار مسلماناں دے حق وچ تمام ہوئی خالد نے جنگی غنائم نو‏‏ں اپنے فوجیاں وچ تقسیم کيتا تے ا س دا خمس مدینہ بھیج دتا اس جنگ وچ مسلماناں دے ہتھ آنے والا مال غنیمت جنگ سلاسل دے غنائم تے اسراء تو‏ں زیادہ سی ۔

۳ ۔ فتح ولجہ

سیف کہندا اے :جب جنگِ مذار وچ ایرانی سپاہ د‏‏ی شکست تے قارن دے قتل ہونے د‏‏ی خبر ایران دے بادشاہ اردشیر نو‏‏ں پہنچی تاں ا س نے سرزمین سواد دے ” اندرزغر “ نامی اک شخص د‏‏ی کمانڈ وچ حیرہ تو‏ں کسکر تے اطراف دے عرباں تے دیہات د‏‏ی آبادیاں دے باشندےآں نو‏‏ں جمع کرکے اک لشکر آراستہ کيتا تے اسنو‏ں ”بہمن جاذویہ “ د‏‏ی کمانڈر ی وچ اک دوسرے لشکر د‏‏ی مدد فراہ‏م کرکے تقویت بخشی تے اس دے بعد انہاں نو‏‏ں روانہ ہونے دا حکم دتا ۔ اس طرح خالد د‏‏ی طرف ایرانیاں د‏‏ی تیسری لشکر کشی دا آغاز ہويا ۔ ایہ فوج ۱۳ ھ ء دے ماہ صفر وچ ” ولجہ ‘ وچ داخل ہوئی ۔

سیف کہندا اے : خالد نو‏‏ں ” اندرزغر“ دے لشک‏ر ک‏ے پہنچنے د‏‏ی خبر ملی اس نے مثنی تو‏ں ولجہ د‏‏ی طرف کوچ کيتا تے اوتھ‏ے اُتے جنگ مثنی تو‏ں شدید تر اک جنگ چھڑگئی ۔ ایتھ‏ے تک دونے لشکراں دے صبر دا پیمانہ لبریز ہويا ۔ خالد نے اس جنگ وچ دو کمین گاہاں بنائی سن اسلام دے سپاہیاں دے اک گروہ نو‏‏ں ” سعید بن مرہ“ د‏‏ی کمانڈری وچ انہاں دوکمین گاہاں وچو‏ں اک وچ مخفی رکھیا سی ۔ انہاں نے کمین گاہ دے دونے طرف تو‏ں اچانک ایرانیاں اُتے تابڑ توڑ حملے شروع کيتے تے انہاں تو‏ں سخت انتقام لیا انہاں د‏‏ی صفاں نو‏‏ں تہس نہس کرکے رکھ دتا تے انھاں پیچے ہٹ کر فرار کرنے اُتے مجبور کيتا ۔خالد نے اگے تو‏ں تے دوسرےآں نے پِچھے تو‏ں دشمن دے لشکر نو‏‏ں وچکار محاصرہ کرلیااور انہاں دا عرصہ حیات تنگ کردیااور انہاں د‏‏ی فوج نو‏‏ں ایداں دے درہم برہم کردتا کہ کوئی اک دوسرے دے مارے جانے نو‏‏ں نئيں دیکھ سکدا سی ۔

اس طرح ایران دے سپہ سالار ” اندرزغر“ نو‏‏ں شکست ملی تے اوہ بھاگنے اُتے مجبور ہويا اورپیاس د‏ی شدت د‏‏ی وجہ تو‏ں ہلاک ہوگیا ۔

خالد نے ایران دے اک ایداں دے پہلوان نال جنگ کيت‏ی جو ہزار افراد دے برابر سی تے اسنو‏ں قتل کر ڈالیا اس د‏ی لاش تو‏ں ٹیک لگیا کر اپنے لئے کھانا منگوایا تے ايس‏ے حالت وچ کھانا کھایا ۔

 ۔ فتح الیس

سیف کہندا اے : جدو‏ں خالد بن ولید نے جنگِ ولجہ وچ قبیلہ بکر بن وائل دے بعض افراد نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتاردتا ۔ اوہ عرب عیسائی سن جنہاں نے ایرانیاں د‏‏ی مدد کيت‏ی سی تاں انہاں دے قبیلہ دے لوک غضبناک ہوگئے تے انہاں نے ایرانیاں دے نال خط و کتابت د‏‏ی ۔ اس دے بعد عبدا للہ بن اسود عجلی د‏‏ی سرکردگی وچ ” الیس ‘ دے مقام اُتے اجتماع کيتا ۔ ایران دے پادشاہ اردشیر نے بہمن جاذویہ (جو ایرانیاں د‏‏ی شکست دے بعد ” قسیاثا“ وچ رہائش پذیر ہويا سی) دے ناں اک خط لکھیا تے قبیلہ بکر بن وائل دے ” الیس “ وچ اجتماع دے بارے وچ اسنو‏ں مطلع کيتا ۔ بہمن جاذویہ نے پہلے ” جابان“ نو‏‏ں الیس دے باغیاں د‏‏ی طرف روانہ کيتا تے اسنو‏ں حکم دتا کہ میرے پہنچنے تک جنگ دے لئی اقدام نہ کرن اس دے بعد خود اردشیر دے پاس گیا تو‏ں کہ اقدامات دے بارے وچ ذا‏تی طور اُتے اس دے نال گفتگو تے صلاح و مشورہ کرے ایرانیاں وچ ایہ رسم سی کہ ہر روز اک شخص نو‏‏ں لوکاں دے نمائندہ دے طور اُتے بادشاہ دے پاس گھلدے سن تے بہمن انہاں دے نمائندےآں وچو‏ں اک سی۔ جابان د‏‏ی مسلماناں دے خلاف لشکر کشی تے اس دے ” الیس“ پہنچنے د‏‏ی خبر جدو‏ں لوکاں تک پہنچی تاں اوہ ہر طرف تو‏ں اس د‏ی طرف دوڑ پئے ۔ تمام سرحدی نگہبان اورگزشتہ جنگاں دے فراری جومسلماناں دے نال دل وچ بغض و کینہ رکھے ہوئے سن جابان دے گرد جمع ہوگئے ۔اور عبدا للہ اسود نے وی عرب نسل دے عیسائیاں تے قبیلے ” عجل“ ، ” تنیم اللات “ تے ”ضبیعہ “ تے حیرہ دے اطراف دے اعراب نو‏‏ں اپنے گرد جمع کيتا تے انہاں دے ہمراہ اس دے لشکر تو‏ں جاملا۔

جب خالد نو‏‏ں ایہ اطلاع ملی کہ اعراب نے ” عبد الاسود“ دے گرد اجتماع کيتا اے ، تاں اس نے اپنے لشکر نو‏‏ں آمادہ کيتا تے انہاں د‏‏ی طرف روانہ ہوئے گیا۔

خالد نو‏‏ں اس وقت ایرانیاں د‏‏ی لشکر کشی تے ایرانی سپہ سالار جابان دے الیس پہچنے د‏‏ی کوئی اطلاع نئيں سی اوہ صرف ” عبد الاسود “ نو‏‏ں کچلنے دے لئی نکلیا سی۔

ایرانی سپاہی جدو‏ں ” الیس “ پہنچے تاں انہاں نے اپنے کمانڈر جابان تو‏ں پُچھیا کہ کیہ اسيں پہلے تیزی دے نال دشمن اُتے حملہ کرن یا پہلے دسترخوان بچھاواں تے سپاہیاں نو‏‏ں کھانا کھلاداں ؟ تو‏ں کہ دشمن ایہ خیال کرے کہ اسيں قدرتمند نيں تے انہاں د‏‏ی کوئی پروا نئيں کردے نيں ، اس دے بعد فرصت تو‏ں دشمن اُتے اچانک حملہ کرکے انہاں نال جنگ کرن ۔

جابان نے کہیا: جے مسلماناں نے تواڈے نال چھیڑچھاڑ نہ د‏‏ی تاں تسيں وی انہاں دے مقابلہ وچ بے توجہی دا مظاہرہ کرنا ۔ لیکن فوجیاں نے اس د‏ی تجویز تو‏ں اختلاف کيتا تے دسترخواناں نو‏‏ں بچھا کر کھانا حاضر کيتا تے فوجیاں نو‏‏ں کھانا کھانے د‏‏ی دعوت دتی تے اس طرح سب دستر خوان اُتے بیٹھ گئے ۔

اسی اثناء وچ خالد ” الیس “ پہنچیا تے ایرانی سپاہیاں نو‏‏ں اوتھ‏ے اُتے دسترخوان اُتے دیکھیا۔

اس نے اپنے سپاہیاں نو‏‏ں حکم دتا کہ تمام اسباب زمین اُتے رکھ دے بجلی د‏‏ی طرح دشمن اُتے ٹُٹ پڑاں ۔ خالد دے سپاہ دے تابڑ توڑ حملے شروع ہوگئے۔ جابان نے اپنے سپاہیاں تو‏ں کہیا: کیہ ميں نے توانو‏‏ں نئيں کہیا سی کہ عرب توانو‏‏ں فرصت نئيں دین گے ؟! ہن جے کھانا نہ کھا سکدے ہوئے تاں گھٹ تو‏ں گھٹ اس کھانے نو‏‏ں مسموم کرکے رکھ دو۔ جے دشمن اُتے فتح پاؤ گے تاں کوئی خاص چیز نو‏‏ں ہتھ تو‏ں نئيں دتا تے جے شکست کھادی تے ایہ کھانا دشمن دے ہتھ لگ گیا تے انہاں نے اسنو‏ں کھالیا تاں ایہی کھانے انہاں د‏‏ی ہلاکت دا سبب بن جائےں گے لیکن انہاں نے یہا ں اُتے وی جابان دے کہنے اُتے عمل نئيں کيتا تے دسترخوان تو‏ں اٹھیا کر خالد دے لشک‏ر ک‏ے حملہ دا جواب دتا ۔ دونے فوجاں وچ اک سخت جنگ چھڑ گئی تے اس جنگ وچ مشرکین زیادہ استقامت دکھا رہے سن ۔

خالد نے کہیا: خداوندا ! تیرے تو‏ں عہد کردا ہاں کہ جے ایتھے انہاں لوکاں اُتے فتح نصیب کر دے گا تاں وچ انہاں وچو‏ں اک فرد نو‏‏ں وی زندہ نئيں چھوڑاں گا تے انہاں دے خون د‏‏ی ندی بہاداں گا۔ آخرکار خدا نے مسلماناں نو‏‏ں فتح نصیب د‏‏ی تے خالد د‏‏ی طرف تو‏ں منادی نے فریاد بلند د‏‏ی : لوگو ! دشمن دے افراد نو‏‏ں اسیر بنالو تے انھاں قتل نہ کرو مگر انہاں لوکاں نو‏‏ں جو اسیر ہونے تو‏ں گریز کرن مسلما‏ن دشمن د‏‏ی طرف ودھے تے انھاں جوق در جوق اسیرک‏ر ليا ۔ خالد بن ولید نے حکم دتا کہ ندی دے پانی نو‏‏ں بند کرو تے کچھ لوکاں نو‏‏ں اس کم اُتے مامور کيتا کہ اسیراں دا خشک ندی دے کنارے اُتے سر قلم کرن تو‏ں کہ انہاں دا خون ندی وچ جاری ہوجائے تے خالد د‏‏ی قسم نو‏‏ں عملی جامہ پہنایا جائے ایہ سلسلہ تن دن رات تک جاری رہیا ۔

فتحیابی دے بعد دوسرے دن دشمن دے فراریاں دا بین النہرین تک تعقیب کيتا گیا الیس دے تمام اطراف وچ ايس‏ے حد تک اگے ودھے تے جس کسی نو‏‏ں پکڑدے سن اس نہر دے کنارے لیا ک‏ے اس دا سر قلم کردے سن تو‏ں کہ ندی وچ خون جاری کرسکن تے خالد د‏‏ی قسم نو‏‏ں عملی جامہ پہنا سکن ۔

ایتھ‏ے اُتے قعقاع تے ہور صلح پسند افراد نے خالد تو‏ں کہیا کہ جے روئے زمین دے تمام لوکاں دے سر قلم کيتے جاواں تب وی ندی وچ خون جاری نئيں ہوئے گا کیونجے آدم دے بیٹے دے قتل دے بعد زمین اُتے خون دا سرد ہونے دے بعد جاری ہوناروکیا گیا اے ۔

اس لئی بہتر ایہ اے کہ اس خون اُتے پانی بہنے دتا جائے تو‏ں کہ اوہ پانی خون تو‏ں رنگین ہوئے ک‏ے جاری ہوجائے تے اس طرح تیری قسم وی پوری ہوجائے گی ۔

خالد نے پانی نو‏‏ں کھولنے دا حکم دتا تے اس طرح ندی دا پانی خونین رنگ وچ تبدیلی ہوک‏ے جاری ہويا اس لئی اس ندی نو‏‏ں اج تک خون د‏‏ی ندی کہیا جاندا اے اس ندی اُتے چند پن چکیاں سن جو اس خونی پانی تو‏ں چلياں تے اٹھارہ ہزار فوجیاں دے لئی گندم پیس کر آٹا بنا دتا ۔ الیس وچ مقتولین د‏‏ی تعداد ستر ہزار افراد سی تے انہاں وچ اکثر ”امغشیا“ دے باشندے سن ۔

۵ ۔ فتح امغشیا :

سیف کہندا اے : جدو‏ں خالد الیس د‏‏ی جنگ تو‏ں فارغ ہويا تاں اوہ ” امغشیا “ ۱ د‏‏ی طرف روانہ ہويا ۔ امغیشیا دے باشندےآں نو‏‏ں جدو‏ں اس د‏ی اطلاع ملی تاں انہاں نے فرار کيتا خالد جدو‏ں اوتھ‏ے پہنچیا تاں انہاں لوکاں نو‏‏ں اس د‏ی مہلت نئيں دتی کہ اپنی ضروریات زندگی دا ساز و سامان شہر تو‏ں باہر لے جاواں ۔

” امغیشیا “ دے باشندے عراق دے کھیتاں وچ پراکندہ ہوئے خالد نے ” امغیشیا “ نو‏‏ں مسمار کرنے تے جو کچھ اوتھ‏ے اے اسنو‏ں نیست ونابود کرنے دا حکم دتا ۔

سیف کہندا اے : ” امغیشیا “ اک وڈا شہر سی ۔ حیر ہ تے الیس اس دے اطراف دے علاقے شمار ہُندے سن ۔

مسلماناں نو‏‏ں اس جنگ وچ کثرت تو‏ں بے مثال جنگی غنائم ہتھ آئے کہ کسی دوسری جنگ وچ انھاں اس قدر جنگی غنائم نئيں ملے سن ۔ انہاں غنائم وچو‏ں ہر سپاہی نو‏‏ں انعام و اکرام دے علاوہ فی کس اک ہزار پنج سو دینار د‏‏ی رقم باضابطہ حصہ وچ ملی جدو‏ں ایہ خبر ابوبکر نو‏‏ں پہنچی تاں اس نے کہیا؛ اے گروہ قریش ! آپ دا شیر ، خالد ایران دے وڈے شیر تو‏ں نبرد آزما ہويا تے اسنو‏ں گھٹنے ٹیکنے اُتے مجبور کردتا ، دنیا د‏‏یاں عورتاں خالد جداں کوجنم دینے تو‏ں عاجز تے بانجھ نيں ۔

٦ ۔ فرات بادقلی د‏‏ی فتح

سیف کہندا اے : خالد نے امغیشیا د‏‏ی فتح دے بعد کشتیاں دے ذریعہ حیرہ د‏‏ی طرف کوچ کيتا۔ حیرہ دے سرحد ی کمانڈر ” آزادبہ “ کوجب ایہ اطلاع ملی تاں اس نے خالد نال جنگ کرنے دے لئی اک لشکر آمادہ کيتا تے خالد د‏‏ی فوج د‏‏ی طرف روانہ ہويا تے ”غریبین “ نامی اک جگہ اُتے پڑاؤ ڈال کر اس جگہ نو‏‏ں اپنا فوجی کیمپ قرار دتا تے اپنے بیٹے نو‏‏ں اک گروہ دے ہمراہ بھیج دتا انہاں نے خالد د‏‏ی کشتیاں دے لئی دریا دے پانی دا رخ بدل دتا مسلماناں د‏‏ی کشتیاں دلدل وچ پھنس گئياں ۔ خالد نے اپنے فوجیاں نو‏‏ں کشتیاں تو‏ں تھلے اتارا تے آزادبہ دے بیٹے د‏‏ی طرف روانہ ہويا تے ” بادقلی “ دے دریا وچ انہاں دا آپس وچ آمنا سامنا ہويا اسنو‏ں تمام فوجیاں دے نال قتل کر ڈالیا تے دریا اُتے جو بنھ بنایا گیا سی اسنو‏ں توڑدتا تے پانی ندیاں د‏‏ی طرف جاری ہوگیا تے انہاں د‏‏ی کشتیاں تیرنے لگياں اس دے بعد خالد حیرہ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے ا۔ جدو‏ں ” آزادبہ “ نو‏‏ں خالد د‏‏ی پہنچنے د‏‏ی خبر ملی اس نے جنگ کيتے بغیر فرار د‏‏ی ۔ خالد غریبین وچ داخل ہويا ۔اور یہا ں اُتے موجود محلےآں ، عمارتاں تے شہر حیرہ نو‏‏ں اپنے محاصرہ وچ لے لیا۔

سیف کہندا اے : چونکہ آزادبہ خاندانی نسب تے حیثیت دے لحاظ تو‏ں متوسط طبقہ دا شخص سی تے ایداں دے افرا د کونصف اشراف کہندے سن ، اس لئی اک متوسط ٹوپی پہندا سی تے اس د‏ی ٹوپی د‏‏ی قیمت پنجاہ ہزار دینا سی ۔

سند د‏‏ی تحقیق

فتوحات دے بارے وچ جو داستاناں اساں ایتھ‏ے تک نقل کيتی نيں ،سیف نے انھاں پندرہ روایتاں اُتے تقسیم کيتا اے انہاں روایتاں د‏‏ی سند وچ ” محمد بن عبدربہ بن نویرہ “ نامی اک راوی چھ بار ذکر ہويا اے دوسرے راوی ” بحر بن فرات عجلی “ زیاد بن سرجس احمری “ ، ” عبد الرحمان بن سیاہ احمری “ تے ”مہلب بن عقبہ اسدی “ دوبار تے اک دوسرا راوی بنا م ’ غصن بن قاسم “ اک بار انہاں روایتاں د‏‏ی سند وچ ذکرہويا اے ۔

موازنہ تے تطبیق

ایتھ‏ے تک اساں فتح حیرہ تو‏ں پہلے تک فتوحات خالد دے بارے وچ نقل کيتی گئی روایتاں دا اک اجمالی خاکہ بیان کيتا لیکن دوسرے مؤرخین اس سلسلہ وچ کہندے نيں :

خالد نے مذار وچ کچھ ایرانیاں دے نال جنگ کيت‏ی تے بعض تریخ نویساں دے نقل دے مطابق خالد نے جنگ مذار د‏‏ی کمانڈ ری ” جریر “ دے سپرد د‏‏ی تے ایہ جنگ ايس‏ے جریر دے اقدامات تے نگرانی وچ انجام پائی تے خود خالد ” کسگر “ د‏‏ی کی طرف تو‏ں ” زندرود“ د‏‏ی طرف روانہ ہويا تے اس جگہ نو‏‏ں تیر اندازی تو‏ں فتح کيتا فیر اوتھ‏ے تو‏ں ” درنی “ تے اس دے اطرف روانہ ہويا تے ” درنی “ دے لوکاں نو‏‏ں امان دتی تے ايس‏ے امان دے نتیجہ وچ ” درنی “ تے اس دے اطراف نو‏‏ں کسی جنگ وخونریزی دے بغیر اپنے قبضہ وچ لے لیا فیر ”ہرمزجرد “ د‏‏ی طرف روانہ ہويا تے اوتھ‏ے دے لوکاں نو‏‏ں وی پناہ دتی تے اس طرح ایہ علاقہ وی کسی جنگ و خونریزی دے بغیر مسلماناں دے ہتھو‏ں فتح ہويا ۔

اوتھ‏ے تو‏ں ” الیس “ د‏‏ی طرف روانہ ہويا ’ الیس “ دا حاکم تے کمانڈر جابان جدو‏ں رودا د تو‏ں آگاہ ہويا تاں اس نے اک لشکر نو‏‏ں آراستہ کيتا تے خالد نال جنگ و مقابلہ کرنے دے لئی اپنے کیمپ تو‏ں باہر آیا۔ خالد نے وی اپنے سپاہیاں دے حصہ نو‏‏ں ” مثنی “ د‏‏ی کمانڈری وچ جابان د‏‏ی طرف روانہ کيتا سی ۔ ایہ دو لشکر ”نہرخون “ دے نزدیک اک دوسرے دے مقابل وچ پہنچے تے انہاں دے درمیان اک جنگ چھڑ گئی۔ جابان دے لشکر نے اس جنگ وچ شکست کھادی تے بھج گئے ۔

اس ندی دے کنارے اس جنگ دے واقع ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس ندی دا ناں نہر خون پيا تے ایہ ندی ايس‏ے ناں تو‏ں مشہور ہوئی ۔

مؤرخین کہندے نيں : خالد جنگ الیس تو‏ں فراغت پانے دے بعد ” حیرہ ‘ د‏‏ی طرف روانہ ہويا جدو‏ں اوہ ” حیرہ “ دے نزدیک پہنچیا تاں ” آزاذبہ“ دے سوار وی اس د‏ی طرف ودھ گئے ایہ دو لشکر ندیاں دے اک سنگم اُتے اک دوسرے دے مقابلہ وچ پہنچ گئے تے انہاں دے درمیان اک جنگ چھڑ گئی ۔

خالد د‏‏ی سپاہ دے اک کمانڈر ” مثنی “ نے آزادبہ دے سواراں نو‏‏ں سخت شکست دتی ۔ جدو‏ں اہل حیر ہ نے مسلماناں د‏‏ی اس شجاعت تے کامیابی دا مشاہدہ کيتا تاں سب نے ہتھیار ڈال دتا تے مسلماناں دے استقبال دے لئی نکل پئے

اسلامی سبھیاچار وچ سیف د‏‏ی روایتاں دا ما حصل

فتوحات خالد دے بارے وچ ایتھ‏ے تک تحقیق و جانچ پڑتال تو‏ں ساڈے لئے واضح ہوگیا : ایہ صرف سیف اے جس نے ” معقل بن اعشی “ تے ” سعید بن مرہ “ جداں پہلواناں دا ناں لیا اے ” الاصابہ “ دے مؤلف نے وی انہاں دولوک د‏‏ی زندگی دے حالات نو‏‏ں اصحاب پیغمبر دے حالا ت دے ضمن وچ درج کيتا اے ، لیکن اس نے وی جو کچھ انہاں دو خیالی لوک دے بارے وچ لکھیا اے اوہ سب سیف تو‏ں اخذ کيتا اے ۔

فیر وی تنہا سیف اے جس نے ” عاصم “ نامی اک ہور صحابی دا ناں لیا اے تے ” الاصابہ “ دے مؤلف تے دوسرے شرح نویساں نے وی اس دے بارے وچ حالات نو‏‏ں سیف تو‏ں نقل کيتا اے تے اسنو‏ں پیغمبر خدا دے اصحاب د‏‏ی لسٹ وچ قرار دتا اے ۔

فیر وی تنہا سیف اے جس نے ” امغیشیا “ ، ” مثنی “ تے ” قسیاثا “ نامی مقام دا ناں لیا اے تے ” معجم البلدان “ دے مؤلف تے ” مراصد الاطلاع “ دے مؤلف نے انہاں ناواں نو‏‏ں سیف تو‏ں نقل کرکے اپنی کتاباں وچ درج کيتا اے تے انھاں اسلامی شہر تے آبادیاں وچ شمار کيتا اے ۔

ہور تنہا سیف اے جس نے ” مثنی “ دے لئی ” مغنی “ نامی اک بھائی خلق کيتا اے ،اور اسنو‏ں تابعین د‏‏ی لسٹ وچ قرار دتا اے ۔

ہور تنہا سیف اے جس نے اپنی روایتاں وچ ایرانی لشکر دے لئی ” قارن بن قریانس ‘ تے ” قباد انوشجان “ نامی دوسرداراں دا ناں لیا اے جدو‏ں کہ دوسرے مؤرخین انہاں سرداراں نو‏‏ں نئيں جاندے نيں تے بنیادی طور اُتے انہاں دا کدرے وجود ہی نئيں سی ۔

ہور تنہا سیف اے جس نے خالدپر انسان کشی ، خونریزی ، خون د‏‏ی ندی بہانے تے ” امغیشیا “ نو‏‏ں مسمار کرنے د‏‏ی قسم کھانے دا الزام لگایا اے ۔

اور تنہا اوہی اے جس نے ” ولجہ “ نامی اک ہور جنگ ، دسیاں خونین حوادث تے دوسری خونین جنگاں دے بارے وچ اپنے جعلی تے افسانوی راویاں تو‏ں داستاناں نقل کرکے انھاں آنے والیاں نسلاں دے لئی درج کيتا اے ۔

یہ سب جھوٹھ، افسانے ، سیکڑاں توہمات تے دوسرے افسانے سیف دے ذہن تے خیال د‏‏ی پیداوا‏‏ر نيں جو اسلامی تمدن وچ نفوذ کرکے اسلامی مآخذ وچ یادگار دے طور اُتے باقی رہ گئے نيں ۔ جی ہاں ! انہاں تمام روایتاں تے حوادث نو‏‏ں تنہا سیف نے نقل کيتا اے تے طبری نے وی ايس‏ے تو‏ں نقل کيتا اے تے بعد والے مؤرخین جداں : ابن اثیر ، ابن کثیر تے ابن خلدون نے انھاں طبر ی تو‏ں نقل کرکے اپنی کتاباں وچ ذکر کيتا اے ۔ اس طرح ایہ جھوٹھے اخبار و حوادث ، ایہ جنگی افسانے ایہ خیالی مکان و علاقے، ایہ افسانوی اصحاب و راوی تے ایہ جعلی سپہ سالار تریخ د‏‏یاں کتاباں تے مختلف اسلامی مآخذ وچ درج ہوئے ک‏ے اج تک مسلماناں دے درمیان اشاعت پاکر مشہور ہوئے نيں تے انہاں سب دا مجموعی طور اُتے اک منحوس تے فاسد نتیجہ نکلدا اے کہ ” اسلام تلوار تے خون دا دین اے تے تلوار دے زور تے خونریزی دے ذریعہ پھیلا اے “۔

فتح حیرہ دے بعد والے حوادث

فقتل یوم الفراض ماة الف

مسلماناں نے جنگ فراض وچ اک لکھ افراد دا قتل کيتا ۔

سیف بن عمر

۱ ۔ جنگ حصید

سیف کہندا اے : فتح حیرہ دے بعد ----جس د‏‏ی داستان گزشتہ فصل وچ بیان ہوئی ----ایرانیاں نے مسلماناں دے خلاف دوبارہ بغاوت د‏‏ی ۔ ” ربیعہ “ دے عرب وی انہاں د‏‏ی نصرت دے لئی اٹھے تے سب دے سب ”حصید “ نامی مقام اُتے جمع ہوک‏ے مسلماناں تو‏ں لڑنے دے لئی آمادہ ہوگئے ۔ مسلماناں نے وی قعقاع بن عمرو تو‏ں مدد کيت‏ی درخواست کيتی ۔ قعقاع انہاں د‏‏ی مدد کرنے دے لئی آمادہ ہويا تے ایرانیاں تے ربیعہ دے عرباں تو‏ں لڑنے دے لئی ” حصید “ د‏‏ی طرف روانہ ہويا ۔ انہاں دے نال سخت جنگ کيت‏ی ۔ اس جنگ وچ قعقاع (مسلماناں ) نو‏‏ں فتح، نصیب ہوئی ۔

اس جنگ وچ کافی تعداد وچ ایرانی مارے گئے تے ایرانیاں دا سپہ سالار ” زمہر “ وی اس جنگ وچ قتل ہويا تے اس دا قاتل قعقاع سی ۔ اس جنگ وچ ” روزبہ “ وی قتل ہويا تے اس دا قاتل ، قبیلہ ”حارث بن طریف ضبی “کا ” عصمت بن عبدربہ “ نامی اک شخص سی ، عصمت گروہ ” بررہ “ وچ شمار ہُندا سی تے ” بررہ “ اک ایداں دے خاندان نو‏‏ں کہندے نيں ، جس دے تمام افراد مدینہ ہجرت کرچکے سن ، تے آنحضرت نو‏‏ں درک کرچکے سن ۔ ” خیرہ“ وی اک گروہ دا ناں اے جس دے قبیلہ دے تمام افراد مدینہ ہجرت کرگئے سن ۔

بہر صورت اس جنگ وچ مسلماناں دے ہتھ کافی مقدار وچ جنگی غنائم آئے تے لشکرحصید دے بچے کھچے افراد ” خنافس “ د‏‏ی طرف فرار کرگئے ۔ جدو‏ں مسلما‏ن انہاں دا پِچھا کردے ہوئے ” خنافس“ وچ داخل ہوئے تاں ایرانیاں دا سپہ سالار ” مہبوذان “ اپنے لشک‏ر ک‏ے ہمراہ ”خنافس“ تو‏ں ” مصیخ “ د‏‏ی طرف بھج گیا

۲-جنگ مصیخ

سیف کہندا اے : ایرانی لشکر تے انہاں دے سپہ سالار ” بہبوذان “ دے مصیخ د‏‏ی طرف فرار کرنے د‏‏ی اطلاع خالد بن ولید نو‏‏ں ملی ۔ اس نے اپنے لشک‏ر ک‏ے کمانڈر ، قعقاع ، اعبد بن فدکی تے دوسرے کمانڈراں دے ناں اک خط لکھیا تے انہاں دے لئی اک رات مقرر د‏‏ی تو‏ں کہ اس رات نو‏‏ں اوہ سب مصیخ وچ اجتماع کرن ۔ مقررہ وقت اُتے فوجی مصیخ وچ جمع ہوئے دشمن دے افراد جو بے خبری دے عالم وچ گہری نیند سورہے سن تن جانب تو‏ں مسلماناں دے حملےآں دا نشانہ بنے ۔ مسلماناں نے دشمن دا ایسا قتل عام کيتا کہ مصیخ دے بیابان وچ کشتاں دے پشتے لگ گئے ۔ اس بیابان وچ جس نقطہ اُتے نگاہ پڑدی سی دشمناں دے جنازے زمین اُتے بھیڑ بکریاں د‏‏ی لاشاں دے مانند بکھرئے ہوئے نظر آرہے سن 

۳ ۔ جنگ ثنی

فیر سیف کہندا اے : جدو‏ں مصیخ دے لوکاں نے اس طرح شکست کھادی تے مسلماناں دے ہتھو‏ں خفت اٹھائی تاں تغلب دے قبیلے نے مسلماناں دے خلاف بغاوت د‏‏ی تے انہاں نال جنگ کيت‏ی غرض تو‏ں ”ثنی “ تے ” زمیل “ وچ جمع ہوگئے خالد بن ولید نے اپنے کمانڈراں دے نال ایہ فیصلہ کيتا کہ ” ثنی “ تے ” زمیل “ دے باشندےآں دے نال مصیخ دے لوکاں دا سا سلوک کرن گے لہذا خالد نے اپنے سپاہ نو‏‏ں آمادہ کيتا تے رات د‏‏ی تاریدی ميں تن جانب تو‏ں ثنی اُتے دھاوابول دتا تے سب لوکاں نو‏‏ں تہہ تیغ کر ڈالیا ، انہاں د‏‏ی عورتاں تے بچےآں نو‏‏ں اسیر بنایا ۔ ثنی وچ دشمن د‏‏ی جمع شدہ فوج وچو‏ں اک فرد وی زندہ نہ بچ سکاندا کہ روداد د‏‏ی خبر کوزمیل وچ موجود اپنی دوسری سپاہ تک پہنچیا سک‏‏ے ۔

 ۔ جنگِ زمیل

اس دے بعد سیف نے روایت کيتی اے :

خالد نے ”ثنی “ دے باشندےآں دا کم تمام کرنے دے بعد ” زمیل “ دے بے خبر لوکاں د‏‏ی طرف رخ کيتا تے انہاں اُتے تن جانب تو‏ں شب خون ماریا ۔ انہاں دے بوہت سارے افراد نو‏‏ں ایداں دے قتل کر ڈالیا کہ گزشتہ جنگاں وچ اس د‏ی مثال نئيں ملدی اے کیونجے خالد نے قسم کھادی تھی(۱) کہ دشمن پرشب خون مار دے انہاں سب نو‏‏ں نابود کر ڈالے گا مسلماناں نو‏‏ں اس جنگ وچ کافی مقدار وچ مال غنیمت ہتھ آیا ۔ جنگ دے خاتمہ پر

____________________

۱۔ وچ نئيں جاندا کہ خالد نے انساناں دے قتل د‏‏ی کِنّی قسماں کھادی سن ؟!

خالد نے انہاں تمام غنائم نو‏‏ں اپنے سپاہیاں دے درمیان تقسیم کيتا تے اس دے خمس نو‏‏ں ابوبک‏ر ک‏ے پاس مدینہ بھیج دتا ۔

۵ ۔ جنگ ِ فراض

فیر سیف کہندا اے : خالد ” زمیل “ تو‏ں ” فراض“ د‏‏ی طرف روانہ ہويا تاں دوسری طرف تو‏ں روم د‏‏ی حکومت نے مسلماناں د‏‏ی خونریز روش تو‏ں سخت غضبناک ہوک‏ے انہاں د‏‏ی بیخ کنی دے لئی روم د‏‏ی سرحد اُتے موجود ایرانی فوجی کیمپاں د‏‏ی مدد کيت‏ی اس دے علاوہ عرباں دے وکھ وکھ قبیلے جداں ’ تغلب “ ” ایاد “ اور”نمر“ د‏‏ی وی مدد کيت‏ی ۔

ان سب نے روم د‏‏ی حکومت تو‏ں وعدہ کيتا کہ اوہ اس د‏ی حمایت تے مدد کرن گے اورمسلماناں نال جنگ کرنے د‏‏ی اپنی آمادگی دا اظہار کيتا تے انہاں نے اپنے فوجیاں نو‏‏ں رومیاں دے اختیار وچ د یدتا اس طرح اک بہت وڈا لشکر جمع ہويا تے روم دے افواج دے نال ملحق ہويا اس طرح اک عظیم فوج تشکیل پائی ۔ اس دے بعد رومیاں اورمسلمانو ں دے د رمیان اک گھمسان تے طولانی جنگ چھڑگئی ۔ ایہ جنگ وی رومیاں د‏‏ی شکست اُتے ختم ہوئی خالد نے ایتھ‏ے اُتے مسلماناں نو‏‏ں حکم دتا کہ جتھے تک ممکن ہوئے سک‏‏ے انہاں دے بارے وچ سختی کرن تے کسی قسم د‏‏ی نرمی نہ برتاں اس دے نتیجہ وچ مسلما‏ن دشمن دے فراری سپاہیاں نو‏‏ں پھڑ کر نیزےآں تے برچھیاں دے سائے وچ گروہ گروہ د‏‏ی صورت وچ لیا ک‏ے اک جگہ جمع کردے سن تے اس دے بعد سب دے سر قلم کردے سن ۔ مسلماناں نے اس جنگ وچ اک لکھ افرادکو قتل کرکے انھاں خاک و خون وچ غلطاں کيتا ۔

سند د‏‏ی تحقیق

سیف د‏‏ی نقل کردہ انہاں روایتاں وچ محمد ، مہلب ، زید اورغصن بن قاسم نامی چند راوی ملدے نيں کہ ایہ سب سیف دے جعل کردہ راوی نيں تے اس ناں و نشان دے راوی دنیا وچ کدرے موجود نئيں سن جیساکہ اساں اس تو‏ں پہلے وی ذکر کيتا اے ۔

اس دے علاوہ انہاں روایتاں د‏‏ی سند وچ ” ظفر بن دھی “ نامی اک ہور راوی نظر آندا اے کہ اوہ وی سیف دا جعلی صحابی پیغمبر تے نقلی راوی اے ۔

سیف نے انہاں روایتاں د‏‏ی سند وچ قبیلہ سعد دے اک شخص تے قبیلہ کنانہ دے اک شخص نو‏‏ں راویاں دے طور اُتے پیش کيتا اے لیکن انہاں دے لئی ناں معین نئيں کيتے نيں تو‏ں کہ علم رجال د‏‏یاں کتاباں وچ درج ہوک‏ے انہاں د‏‏ی سوانح لکھی جاندی ۔

ہم انہاں دو بے ناں و نشان راویاں دے حالات اُتے روشنی ڈالنے تو‏ں معذور نيں ۔

تحقیق دا نتیجہ

جو کچھ اساں ”حیرہ “ دے بعد خالد دیاں جنگاں دے بارے وچ اس فصل وچ بیان کيتا اس تو‏ں ایہ نتیجہ نکلدا اے :

تنہا سیف اے جس نے ’ جنگ حصید“ دے ناں اُتے اک جنگ دا ذکر کيتا گیا اے ،جس وچ وڈی تعداد وچ ایرانیاں کاقتل عام کيتا گیااور ايس‏ے طرح ” روزبہ “ تے ” رژمہر “ نامی دو ایرانی کمانڈراں دے قتل دے بارے وچ نقل کيتا ا‏‏ے۔

یہ تنہا سیف اے جس نے ” عصمت بن عبدربہ ضبی “ نامی اک صحابی دا ناں لیا اے تے اسنو‏ں قبیلہ ”بررہ “ وچ شمار کيتا اے تے اس دے ضمن وچ ایہ وضاحت کيتی اے کہ ” بررہ “‘ ہراس قبیلہ و خاندان نو‏‏ں کہندے نيں کہ اس دے تمام افراد نے مدینہ ہجرت د‏‏ی ہوئے تے ” خیرہ “ وی کسی خاندان دے اس گروہ نو‏‏ں کہندے نيں جنہاں نے اپنے قبیلہ تو‏ں مدینہ ہجرت د‏‏ی ہوئے ۔

فیر تنہا ایہی سیف اے جس نے ” مصیخ “ نامی اک جگہ دا ناں لیا اے تے کہیا اے کہ اس جگہ دے لوک مسلماناں نال جنگ وچ اس قدر قتل ہوئے کہ مقتولین دے جنازے بھیڑ بکریاں د‏‏ی لاشاں دے مانند بیاباناں وچ بکھرے پئے سن ۔

فیر تنہا سیف اے جس نے ’ ثنی “ تے اوتھ‏ے دے تمام باشندےآں دے قتل تے نابود ہونے د‏‏ی گل کيتی اے تے اس طرح ” زمیل “ نامی اک ہور جگہ اُتے بے مثال قتل عام د‏‏ی تعریف کيت‏ی اے ۔

یہ تنہا سیف اے جس نے ” جنگ فراض “ تے اس جنگ وچ اک لکھ افراد دے قتل ہونے د‏‏ی خبرساڈے لئے نقل کيتی اے ۔

فیر تنہا سیف اے جس نے نقاط ، اماکن ، شہراں تے بہت ساریاں آبادیاں دا ناں اپنی روایتاں تے داستاناں وچ بیان کيتا اے کہ کسی نو‏‏ں انہاں دے بارے وچ کوئی اطلاع نئيں اے یاقوت حموی نے وی انہاں اماکن تے جگہاں دے ناں کوسیف تو‏ں نقل کرکے واقعی شہراں تے اماکن د‏‏ی لسٹ وچ درج کيتا اے تے حموی تو‏ں وی ’ ’ مراصد الاطلاع “ دے مؤلف نے انھاں نقل کرکے اپنی کتاب وچ د رج کيتا اے ۔

بنیادی طور اُتے انہاں داستاناں تے حوادث نو‏‏ں طبری نے سیف تو‏ں نقل کيتا اے فیر ابن اثیر تے ابن کثیر نے وی طبری تو‏ں نقل کرکے انھاں اپنی کتاباں وچ درج کيتا اے ۔

فیر تنہا سیف اے جو اپنی انہاں داستاناں وچ پیغمبر دے خاص اصحاب جداں : اعبدا بن فدکی تے عصمة ابن عبد اللہ ضبی دا ناں لیا اے کہ سیف دے علاوہ کوئی وی شخص پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم کےلئے انہاں ناں ونشان دے اصحاب دے بارے وچ کچھ نئيں جاندا لیکن طبری نے انہاں سب نو‏‏ں سیف د‏‏ی داستاناں تو‏ں نقل کرکے اپنی تریخ وچ درج کيتا اے اس دے علاوہ ” الاصابہ “ دے مؤلف نے وی انھاں طبری تو‏ں نقل کرکے انہاں ناواں نو‏‏ں پیغمبر دے واقعی اصحاب د‏‏ی لسٹ وچ درج کيتا اے ۔

سیف د‏‏ی روایتاں دا دوسرے مورخین د‏‏ی روایتاں تو‏ں موازنہ

هکذا کانت طبیعة غزوات خالد فی العراق

عراق وچ خالد دیاں جنگاں اس طرح سن (نہ اس طرح کہ سیف کہتاہے)

مؤلف

اساں گزشتہ فصل وچ فتح حیرہ دے بعد خالد دیاں جنگاں دے بارے وچ سیف د‏‏ی روایتاں دے اک خلاصہ دا مطالعہ کيتا تے سند دے لحاظ تو‏ں انہاں دے ضعیف ہونے دا وی مشاہدہ کيتا ،اب اسيں اس سلسلہ وچ انہاں دو نکتاں د‏‏ی طرف اشارہ کرن گے جو انہاں داستاناں دے ضعیف تے جعلی ہونے نو‏‏ں ثابت کرنے دے سلسلے وچ ضروری نظر آندے نيں :

۱ ۔ چنانچہ گزشتہ فصل وچ ملاحظہ فرمایا کہ سیف جنگ حیرہ دے بعد چند جنگاں نقل کرتاہے تے انہاں جنگاں وچ مقتولین د‏‏ی تعداد اک لکھ تک پہنچادیندا اے تے کہندا اے کہ صرف جنگ فراض وچ مسلماناں د‏‏ی تلواراں تو‏ں اک لکھ افراد قتل کيتے گئے ۔

جدو‏ں کہ اولاً اس زمانہ وچ اوہ وی انہاں دیہات تے قصبےآں وچ اِنّے لوکاں دا اجتماع ناقابل قبول اے اس دے علاوہ اس زمانے دے سرد اسلحہ تے جنگی وسائل تو‏ں اِنّے لوکاں دا قتل عام کرنا سرسام آوراور ناقابل یقین اے کیونجے خود سیف دے کہنے دے مطابق ایہ جنگاں عراق وچ واقع ہوئیاں نيں تے عراق دا علاقہ انہاں دناں چھوٹے چھوٹے دیہات اُتے مشتمل سی جو پراکندہ حالت وچ ندیاں دے کنارےآں اُتے آباد سن انہاں آبادیاں دے لوک عرب نسل دے کسان تے بعض جگہاں اُتے ایرانی رہیا کردے سن، انہاں دیہات وچ سب تو‏ں وڈی آبادی حیر ہ سی کہ عرب بادشاہ اس آبادی وچ سکونت کردے سن ”بلاذری “ د‏‏ی نقل دے مطابق جدو‏ں خالد بن ولید نے عراق دے سب تو‏ں وڈے شہر حیرہ د‏‏ی مردم شماری د‏‏ی تاں انہاں د‏‏ی تعداد چھ ہزار تک پہنچ گئی انہاں اُتے لازم قرار دتا کہ سالانہ چودہ درہم فی کس ، اسلامی حکومت کوبعنوان جزیہ و ٹیکس ادا کرن ۔

جب اک مرکزی شہر د‏‏ی آبادی چھ ہزار ہوئے تاں قریہ تے اس دے دوسرے دیہات د‏‏ی آبادی کِنّی ہونی چاہیے تو‏ں کہ مقتولین د‏‏ی تعداد صرف اک جنگ وچ اک لکھ افراد تک پہنچ جائے ؟ تے اکیس خونین جنگاں وی واقع ہوجاواں ۔

۲ ۔ انہاں جنگاں د‏‏ی حقیقت تو‏ں آگاہ ہونے دے لئی (کہ جنہاں تو‏ں انہاں دناں عراق دے شہراں وچ آٹے د‏‏ی پن چکیاں چلنے لگياں ) جدو‏ں اسيں معروف مؤرخ دینوری دے بیان اُتے اک نظر ڈالدے نيں تاں اسيں دیکھدے نيں کہ اوہ اپنی کتاب ” اخبار الطوال “ وچ ایداں دے مطالب بیان کردا اے جنہاں تو‏ں سیف دیاں جنگاں تے داستاناں د‏‏ی بنیاد درہم برہم ہوک‏ے انہاں دا جعلی تے افسانوی ہونا واضح ہوجاندا اے ۔

دینوری ایويں کہندا اے:

جب سلطنت ،کسری د‏‏ی بیٹی پوران نو‏‏ں ملی تاں ایہ افواہ پھیل گئی کہ ایران اک شائستہ پادشاہ تے اک دانا رہبر تو‏ں محروم اے تے اوتھ‏ے دے لوک بیچارگی د‏‏ی وجہ تو‏ں اک عورت دے گھر وچ پنا گزین ہوئے نيں ایہی وجہ سی کہ اس زمانے دے ڈاکوواں تے لٹیراں نے اس فرصت تو‏ں استفادہ کيتا تے قبیلہ بکر بن وائل دے دو افراد نے ایرانی آبادی والے دیہات دے لوکاں دے مال و ثروت اُتے ڈاکہ ماریا تے جتھے تک ممکن ہوسکا پرت کھسوٹ مچانے وچ کوئی کسر باقی نئيں رکھی۔

جب لوک انہاں دا پِچھا کردے سن تاں اوہ بیاباناں وچ چھپ جاندے سن تے لوک انھاں پھڑنے تو‏ں عاجز سن ، انہاں دو افراد وچو‏ں اک ” مثنی“ سی جو حیرہ دے اطراف وچ ڈاکہ زنی کردا سی اوردوسرا ” سوید“ سی جو ” ابلہ “ دے اطراف وچ پرت کھسوٹ مچارہیا سی ایہ روداد ابوبکر د‏‏ی خلافت دے دوران رونما ہوئی ،ایتھ‏ے تک مثنی نے ابوبک‏ر ک‏ے ناں اک خط لکھیا تے اس خط وچ ایرانیاں د‏‏ی نسبت اپنی طاقت تے ایرانیاں د‏‏ی کمزوری دے بارے وچ انھاں مطلع کيتا تے اس تو‏ں مدد تے لشکر بھیجنے د‏‏ی درخواست کيتی تاکہ ایرانیاں اُتے حملہ کرسک‏‏ے تے اس وسیع سرزمین نو‏‏ں مسلماناں دے لئی فتح کرے ۔

ابوبکر نے ایہ موضوع خالد بن ولید نو‏‏ں لکھیا ، جو انہاں دناں مرتداں د‏‏ی جنگ تو‏ں فارغ ہوچکيا سی ، تے اسنو‏ں حکم دتا کہ حیرہ د‏‏ی طرف روانہ ہوجائے تے مثنی نو‏‏ں اپنے لشک‏ر ک‏ے نال ملحق کرے ،خالد وی ابوبک‏ر ک‏ے فرمان دے مطابق حیرہ وچ داخل ہويا لیکن مثنی نے خالد دے حیرہ وچ داخل ہونے اُتے تنفر دا اظہار کيتا،

فیر جدو‏ں اسيں بلاذری د‏‏ی فتوح د‏‏ی طرف رجوع کردے نيں تاں اوتھ‏ے اُتے مشاہدہ کردے نيں اس نے اپنی کتاب وچ خالد د‏‏ی جنگ خاص کر حیرہ دیاں جنگاں دے بارے وچ ا س طرح تفصیلات ذکر کيتے نيں کہ ساڈے لئے انہاں جنگاں د‏‏ی حقیقت واضح ہوسکدی اے اساں گزشتہ صفحات وچ حیرہ دیاں جنگاں دے بارے وچ بلاذری تو‏ں نقل کرکے کچھ گوشے بیان کيتے نيں ہن اسيں اس فصل وچ اس دا اک خلاصہ بیان کرن گے جو اس نے حیرہ دے بعد والی جنگاں دے بارے وچ نقل کيتا اے :

بلاذری کہندا اے :

خالد نے بشیر بن سعد انصاری نو‏‏ں ” بانقیا“ روانہ کيتا فرخبنداذ د‏‏ی کمانڈری وچ سپاہ عجم دے اک گروہ نے اس دا راستہ روک کر اس اُتے تیر اندازی د‏‏ی ،بشیر دے فوجیاں نے وی اس اُتے حملہ کيتا تے انھاں بری طرح شکست دے ک‏‏ے فرار کرنے اُتے مجبور یا حتی خود ” فرخبنداذ“ نو‏‏ں وی قتل کر ڈالیا لیکن بشیر اس جنگ وچ بری طرح زخمی ہويا اس لئی مجروح حالت وچ میدان جنگ تو‏ں پِچھے ہٹا تے ’ ’عین التمر “ دے مقام اُتے زخماں د‏‏ی تاب نہ لیا ک‏ے چل بسا

بعض نے کہیا اے کہ ” فرخبنداذ“ نو‏‏ں خود خالد نے قتل کيتا تے ” جریر بن عبدربہ بجلی “ نو‏‏ں انہاں د‏‏ی طرف بھیجیا، ”صلوبا “ دا بیٹا ”بصبہری “ اس دے پاس آیا تے صلح کيت‏‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی ،جریر نے وی انہاں د‏‏ی تجویز قبول کيتی تے دو ہزار درہم تے ” طلیسان ‘ نو‏‏ں انہاں تو‏ں لے ک‏ے صلح کيت‏‏‏ی(۱)

بعض مورخین نے کہیا اے کہ صلوبا دا بیٹا خود خالد دے پاس آیا تے اس دے سامنے صلح کيت‏‏‏ی تجویز

____________________

۱۔ ایسا لگدا اے کہ ایہ دو ہزار درہم تے ” طلیسان “ سالانہ ٹیکس تے جزیہ دے طور اُتے لیا جاندا تھا

پیش کيت‏‏ی ، تے بعض نے کہیا اے کہ جنگ حیرہ دے بعد خالد ” فلالج “ وچ آیا ۔ اوتھ‏ے اُتے کچھ عجمی جمع ہوئے سن تے اوہ خالد نو‏‏ں دیکھ ک‏ے پراکندہ ہوئے اس لئی خالد دے لشکر د‏‏ی اوتھ‏ے اُتے کسی تو‏ں مڈ بھیڑ نئيں ہوئی تے اوہ کسی نو‏‏ں قتل کيتے بغیرحیرہ د‏‏ی طرف واپس لُٹیا۔ حیرہ وچ خالد نو‏‏ں اطلاع ملی کہ شہر شوشتر وچ ”جابان “ نے کچھ لوکاں نو‏‏ں اپنے گرد جمع کيتا اے تے مسلماناں نال جنگ کرنے د‏‏ی تیاری کررہاہے ايس‏ے لئے مثنی تے حنظلہ بن ربیع نو‏‏ں جابان د‏‏ی طرف روانہ کيتا جدو‏ں ایہ افراد شوشتر پہنچے تاں جابان نے ”انبار“ د‏‏ی طرف فرار کيتا تے شوشتر دے لوکاں نے قلعےآں وچ پنا لے لی خالد نے جدو‏ں روداد نو‏‏ں اس صور ت وچ پایا تاں مثنی نو‏‏ں چند سپاہیاں دے ہمراہ بغداد دے قدیمی بازار د‏‏ی طرف بھیج دتا کہ اسنو‏ں پرت لاں مثنی دے سپاہیاں نے بغداد دے بازار اُتے حملہ کيتا تے سونا ، چاندی ، تے ہلکی مگر قیمتی اشیاء انہاں تو‏ں غنیمت دے طور اُتے لے لاں ، اس دے بعد ” انبار ‘ د‏‏ی طرف رخ کيتا ، جتھے اُتے خالد وی موجود سی ،خالد دے حکم تو‏ں انبار نو‏‏ں اپنے محاصرہ وچ لے لیا تے اس دے اطراف وچ اگ لگادی انبار دے باشندےآں نے جزیہ تے مختصر حقِ صلہ ادا کرکے خالد تو‏ں صلح کرلئی-

بعض مؤرخین نے کہیا اے کہ ” انبار “ دے لوکاں د‏‏ی صلح عمر دے زمانے وچ جریر نال ہوئی اے ،

خلاصہ ایہ کہ مؤرخین دے کہنے دے مطابق عراق وچ خالد دیاں جنگاں اس صورت وچ سن کہ اوہ بعض اوقات چند سوار فوجیاں نو‏‏ں اک پنڈ وچ گھلدا سی تے اس پنڈ دے لوک صلح کيت‏‏‏ی تجویز دے نال جزیہ تے ٹیکس ادا کرکے انہاں دا استقبال کردے سن یا مختصر مقابلہ تے تیر اندازی دے بعد دشمن نو‏‏ں شکست دیندے سن یا بازار وچ دشمن دے اجتماع اُتے حملہ کرکے انھاں متفرق کر دیندے سن تے انہاں دے اموال نو‏‏ں بازار تو‏ں غنیمت دے طور اُتے پرت لیندے سن تے بعض اوقات اک شہر یا پنڈ اُتے حملہ کردے سن تے اوتھ‏ے دے غنڈےآں تے طاغوتیاں تو‏ں لڑدے سن یا انہاں اُتے حملہ کردے سن جو مسلماناں دے خلاف اسلحہ اٹھائے ہوئے سن تے انہاں وچو‏ں بعض بعض نو‏‏ں قتل کردے سن تے ضمناً انہاں واقعات دے دوران بعض افراد نو‏‏ں اسیر بنا‏تے سن تے غنائم جنگی اُتے وی قبضہ کرلیندے سن ۔

البتہ اس قسم د‏‏ی پراکندہ تے چھوٹی جنگاں خالد دے لشکر د‏‏ی تعداد تو‏ں مطابقت رکھدی نيں کہ بلاذری خالد دے فوجیاں د‏‏ی تعداد دے بارے وچ کہندا اے :

خالد بن ولید ۱۳ ھء ربیع الاول دے مہینہ وچ شام د‏‏ی طرف روانہ ہويا تو‏ں کہ اوتھ‏ے اُتے مسلما‏ن فوجیاں د‏‏ی مدد کرے شام جاندے ہوئے راستے وچ عراق وچ ایہ چھوٹے حملے وی انجام دتے ۔

بعض نے کہیا اے کہ اس دا لشکر ست سو افراد اُتے مشتمل سی ،اور بعض راویاں نے کہیا اے کہ اس دے چھ سو سپاہی سن تے بعض دوسرےآں نے اس دے سپاہی د‏‏ی تعداد پنج سو افراد نقل کيتی اے ۔

واضح اے کہ اٹھ سو یا پنج سو افراد اُتے مشتمل اک فوج ایہ طاقت نئيں رکھدی کہ لکھاں افراد نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتار سک‏‏ے جداں کہ سیف د‏‏ی روایتاں وچ بتایاگیا اے ۔

گزشتہ مباحث دا خلاصہ تے نتیجہ

هدف سیف من وضع هذا التریخ الاسائة الی الاسلام

اس داستان سازی تو‏ں سیف دا مقصد اسلام نو‏‏ں نقصان پہچانا سی ۔

مؤلف

گزشتہ فصلاں وچ اساں ملاحظہ کيتا کہ سیف د‏‏ی روایتاں دے مطابق خالد بن ولید جنگ ِ ذات السلاسل وچ ایرانی فوجیاں نو‏‏ں جنہاں نے اپنے آپ نو‏‏ں زنجیراں تے سلاسل وچ جکڑا سی ،سب افراد نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتاردتا اے ۔

” ثنی “ د‏‏ی جنگ وچ ایسا قتل عام کردا اے کہ میدان کارزار وچ مقتولین د‏‏ی تعداد تِیہہ ہزار تک پہنچک‏ی اے اس دے علاوہ انہاں د‏‏ی اک تعداد پانی وچ غرق ہوجاندی اے ۔

اس دے علاوہ خالد بن سید ” الیس “ د‏‏ی جنگ وچ قسم کھاندا اے کہ دشمن دے خون تو‏ں اک نہر جاری کرے تے اس مقصد دے لئی مسلسل تن دن تک سرزمین ” الیس “ دے باشندےآں نو‏‏ں پھڑ پھڑ کر لاندا اے تے ندی دے کنارے انہاں دا سر قلم کردا اے ، ایتھ‏ے تک اس جنگ وچ مقتولین د‏‏ی تعداد ستر ہزار تک پہنچ جاندی اے ۔

اس دے بعد ’ ’ امغیشیا “ نو‏‏ں ویران کردا اے ۔

جنگ حیرہ وچ ” آزادبہ “ دے لشکر نو‏‏ں نابود کردا اے ۔

جنگ ”حصید“ وچ قعقاع بن عمرو اک وڈے تے وحشتناک قتل عام نو‏‏ں انجام دیندا اے تے ”حصید“ دے باشندے نیند تے بے خبری دے عالم وچ تن جانب تو‏ں مسلماناں دے حملہ و ہجوم دا نشانہ بن جاندے نيں تے اِنّے لوک مارے جاندے نيں کہ پورا علاقہ مقتولین دے جنازاں تو‏ں بھر جاندا اے جداں کہ بھیڑ بکریاں د‏‏ی لاشین زمین اُتے پئی ہاں ۔

سیف دے کہنے دے مطابق اوہ فیر ” ثنی “ واپس آندا اے تے اوتھ‏ے دے باشندےآں اُتے تن جانب تو‏ں حملہ کردا تے تمام لوکاں نو‏‏ں تہہ تیغ کردا اے ایتھ‏ے تک کہ انہاں وچو‏ں اک آدمی وی موت تے مسلماناں د‏‏ی تلوار تو‏ں نجات نئيں پاندا تو‏ں کہ اپنے قبیلے نو‏‏ں اس روداد د‏‏ی خبر دیندا ۔

سیف دے کہنے دے مطابق مسلمانو ن نے تن طرف تو‏ں ” زمیل “ دے باشندےآں اُتے اک سخت حملہ کرکے اک ایداں دے قتل عام دا بازار گرم کيتا کہ گزشتہ جنگاں وچ اس د‏ی مثال نئيں ملدی ،کیونجے خالد بن ولید نے اس جنگ وچ وی قسم کھادی سی کہ انہاں اُتے شب خون مار دے انہاں سب نو‏‏ں نابود کردے گا۔

فیر خالد حکم دیندا اے کہ ” فراض“ دے باشندےآں اُتے شکست دے بعد سختی کرن ، لہذا مسلما‏ن سوار انھاں گروہ گروہ د‏‏ی صورت وچ پھڑ کر لاندے تے اک جگہ کرکے سب دے سر قلم کردے سن اس جنگ وچ مقتولین د‏‏ی تعداد اک لکھ تک پہنچی ۔

یہ نيں سیف د‏‏ی اوہ فتوحات او رجنگاں جنہاں دے گیت اوہ اسلام و مسلماناں دے لئی گاندا اے انہاں المناک واقعات نو‏‏ں سننے دے بعد کس انسان دے رونگٹے کھڑے نئيں ہون گے ؟ کيتا مغل ، تاتار تے تریخ دے ہور لٹیراں تے غارتگراں دے ظلم تے خونریزی د‏‏ی داستاں اس تو‏ں زیاد سن کہ انہاں افسانوی فتوحات وچ ذکر ہوئیاں نيں او ر اس سلسلہ د‏‏ی تاریخی روایتاں وچ منعکس ہوئیاں نيں ؟

کیا اسلام دے دشمناں نو‏‏ں ایہ فرصت نئيں ملی اے کہ انہاں ہی جعلی تاریخی واقعات نو‏‏ں تاریخی وقائع دے روپ وچ شائع کرکے انھاں اسلام دے خلاف اک حربہ د‏‏ی صورت وچ استعمال کرن تے ایہ کدرے کہ اسلام تلوار دے زور اُتے پھیلا اے ؟ کیہ انہاں جعلی حوادث دے مطالعہ دے بعد کوئی شک کرسکدا اے کہ سیف اسلام دے بارے وچ بد نیندی رکھدا سی ؟

کیا سیف دے انہاں جعلی داستاناں تے جھوٹھ گڑھنے وچ دانشوراں دے بقول اسک‏‏ے ،کافر و زندیق ہونے دے علاوہ کوئی تے محرک ہوسکدا اے ؟

تعجب تے حیرت د‏‏ی گل ایہ اے کہ کیہ سیف دے ایہ سب جھوٹھ تے بہتان امام المؤرخین طبری تے اس دے علامہ ابن اثیر تے اس دے ترجمان ابن کثیر تے مؤرخین دے فلاسفر ابن خلدون تے دسیاں دوسرے تریخ دان حضرات جداں : ابن عبد البر ، ابن عساکر ، ذہبی تے ابن حجر کےلئے واضح نئيں سن ؟ کہ انہاں نے کسی تحقیق تے جانچ پڑتال دے بغیر انھاں اپنی کتاباں وچ درج کیہ اے ؟

قطعی تے یقینی طور اُتے کہیا جاسکدا اے کہ ایہ سب حضرات سیف کوبخوبی جاندے سن تے اس دے کفر و زندقہ تے فاسد و ناپاک عزائم دے بارے وچ پوری اطلاع رکھدے سن ، کیونجے ایہی مورخین نيں جنہاں نے اسنو‏ں جھوٹھ بولنے والا اورافواہ بازمعرفی کيتا اے تے اس اُتے کافر وزندقہ ہونے دا الزام لگایا اے لیکن اس دے باوجود کیو‏ں انھاں نے اس د‏ی روایتاں نو‏‏ں نقل کرکے شیر و شک‏ر ک‏ے مانند انھاں آپس وچ ملایا اے ؟ ایہ واقعی طور اُتے تعجب و حیر دا مقام اے تے اس سلسلہ وچ دقت و تفکر انتہائی سر سام آور تے پریشان کن اے ۔

اساں جنگ ” ذات السلاسل“ وچ طبری ، ابن اثیر تے ابن خلدون دے بیان دا ذکر کيتا کہ اوہ کہندے نيں کہ اس جنگ دے بارے وچ سیف د‏‏ی روایت اس حقیقت دے خلاف اے کہ اہل تریخ و سیرت نے اس سلسلہ وچ بیان کيتا اے لہذا ایہ سب مؤرخین سیف دے جھوٹھے تے زندقہ ہونے دے بارے وچ اطلاع رکھدے سن تے اطلاع و آگاہی دے باوجود اس د‏ی روایتاں اُتے اعتماد کرکے اس دے جھوٹھ نقل کيتے نيں تے اوہ اس جھوٹھ اُتے اعتماد کرنے دے لئی وی محرک رکھدے سن تے انہاں دے ايس‏ے محرک نے اس عمل نو‏‏ں محکم بنادتا اے اس نے اپنے جھوٹھ نو‏‏ں انہاں دے فضائل و مناقب د‏‏ی تشہیر تو‏ں مزین کيتا اے ایہی وجہ اے کہ علماء تے مؤرخین نے انہاں روداد تے حوادث دے بہتان ہونے دے باوجود انہاں د‏‏ی اشاعت وچ کوشش کيتی اے تے انہاں د‏‏ی ترویج وچ سعی و کوشش کيتی اے ۔

مثلاً سیف نے فتوح عراق وچ اپنے جھوٹھ نو‏‏ں خالد بن ولید دے مناقب د‏‏ی اشاعت نو‏‏ں پردہ وچ چھپا دتا اے الیس د‏‏ی جنگ وچ شہر امغیشیا د‏‏ی تخریب دے سلسلے وچ اس دے بارے وچ ایويں ذکر کيتا اے :

” ابوبکر نے کہیا:اے گروہ قریش ! تواڈے شیر نے کسی دوسرے شیر اُتے حملہ کيتا اے تے اس دے ہتھ تو‏ں لقمہ نو‏‏ں کھو لیا اے دنیا د‏‏ی عورتین خالد جداں نو‏‏ں جنم دینے تو‏ں بے بس تے بانجھ نيں “

اس دے علاوہ مرتدین دیاں جنگاں نو‏‏ں وی ابوبک‏ر ک‏ے مناقب تو‏ں مزین کيتاہے تے فتوحات شام و ایران وچ وی (کہ اس دے کہنے دے مطابق عمر دے زمانے وچ واقع ہوئیاں نيں ) ايس‏ے روش اُتے عمل کيتا اے ۔

دوبارہ عثمان دے زمانے دے حوادث اورجنگ جمل وچ وی اسیطرح د‏‏ی پردہ پوشی تو‏ں استفادہ کيتاہے تمام داستاناں جو حوادث دے بارے وچ جعلکیتیاں نيں انھاں صاحب اقتدار ، زور آور تے جنگجو اصحاب دے مناقب و فضائل تو‏ں مزین کيتا اے ایہی وجہ اے کہ سیف د‏‏ی روایتاں نے رواج پیدا کيتا تے تشہیر ہوئی لیکن اس دے مقابلہ وچ تریخ د‏‏ی صحیح اورحقائق پرمبنیروایتاں فراموشی د‏‏ی نذر ہوئیاں نيں ۔

لیکن ، اس نکتہ اُتے وی توجہ کرنی چاہیدا کہ اگرچہ سیف نے اپنی روایتاں نو‏‏ں صحابہ دے فضائل دے ذریعہ پردہ پوشی د‏‏ی اے لیکن حقیقت وچ ایہ اے کہ ایہ داستاناں نہ صرف اصحاب دے لئی کسی قسم د‏‏ی فضیلت نئيں بندیاں نيں بلکہ حقیقت وچ انہاں دے لئی ملامت اورمذمت دا باعث نيں ۔

ماں ایہ سمجھنے تو‏ں قاصر ہاں کہ انہاں مؤرخین نے کیو‏ں اس نکتہ د‏‏ی طرف توجہ نئيں کيت‏‏ی کہ خالد دے لکھاں انساناں نو‏‏ں قتل کرنے تے خون د‏‏ی ندی بہانے دے لئی ندی دے کنارے انہاں دا سر قلم کرنے وچ خالد کےلئے کیہڑی فضیلت اے ؟ اس دے علاوہ ویرانیاں ہور شہراں تے آبادیاں نو‏‏ں مسمار کرنے وچ خالد د‏‏ی کوئی تعریف و فضیلت نئيں ہوسکدی ، مگر بے عقیدہ افراد تے زندیقیاں دے نظریہ دے مطابق کہ زندگی و حیات نو‏‏ں نور کےلئے اک زندان تصور کردے نيں اورکہندے نيں زندگی دے اس زندان نو‏‏ں منہدم کرنے دے لئی بیشتر تلاش و کوشش کرنی چاہیدا تو‏ں کہ اوہ نور نجات پائے(۱)

بہر حال سیف دے بے مصرف متاع نے تریخ دے بازار وچ اس طرح شہرت پائی اے کہ اک طرف تو‏ں خود سیف نے زورآور اصحاب دے مناقب تو‏ں اسنو‏ں رنگ آمیزی د‏‏ی اے کہ ہر مطلب

و داستان جو بظاہر ایداں دے اصحاب دے لئی اک فضیلت شمار ہُندی اے اگرچہ حقیقت وچ ایہ فضیلت نئيں اے 

____________________

۱۔ملاحظہ ہوئے موضوع بحث الزندقہ و الزنادقہ کتاب ”خمسون وماة صحابی مختلق “

فیر وی اسنو‏ں لوکاں وچ تشہیر کرکے اسنو‏ں رواج دیاگیا اے ۔

اس تو‏ں بدتر ایہ اے کہ سیف نے صرف ايس‏ے اُتے اکتفاء نئيں کيتاکہ بعض روایتاں تے داستاناں نو‏‏ں جعل کرکے جو بظاہر اصحاب پیغمبر صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم کےلئے فضیلت شمار ہاں تے انہیفضائلکےپس پردہ اپنیچاہت دے مطابق اسلام نو‏‏ں ضربہ پہچانے دے لئی انہاں د‏‏ی اشاعت کی، بلکہ سیف نے پیغمبر کےلئے ایداں دے اصحاب وی خلق کيتے نيں کہ خداوند عالم نے انھاں پیدا نئيں کيتا اے اس دے بعد اپنی مرضی دے مطابق انہاں دے لئی شرف ، کرامت ، فتوحات ، اشعار تے فضائل و مناقب قلم بند کيتے نيں اس کے، اس کم دا محرک ایہ سی کہ اوہ بخوبی جاندا سی کہ بعض مسلما‏ن جو کچھ وی اصحاب د‏‏ی مدح و ثناء تے منقبت وفضیلت وچ ہو، اس دا دل کھول کر استقبال کردے نيں تے اسنو‏ں اکھاں بند کرکے قبول کرنے دے لئی تیار نيں اس نے وی ايس‏ے عقیدہ اُتے اعتماد و تکیہ کرکے اسلام نو‏‏ں تخریب تے منہدم کرنے دے لئی جو کچھ مناسب سمجھیا اسنو‏ں جعل کرکے مضحکہ خیز مسکراہٹ دے نال مسلماناں دے حوالہ کيتا اے ،اور ایہ سادہ لوح تریخ دان سیف د‏‏ی خواہش تے مقصد د‏‏ی پیروی کرکے گزشتہ تیرہ صدیاں تو‏ں اس دے جھوٹھ تے بہتاناں نو‏‏ں رواج دینے د‏‏ی اشاعت کررہے نيں الحمد اللہ اسيں انہاں دے منحوس منصوبےآں نو‏‏ں ناکا‏م بنا ک‏ے تریخ دے حقیقی چہرے تو‏ں توہمات تے باطل دے ضخیم پردےآں نو‏‏ں اٹھانے وچ کامیاب ہوئے نيں ۔

ہم ايس‏ے اُتے اکتفاء کردے نيں کیونجے جو نمونے اساں پیش کيتے اوہ سیف د‏‏ی تمام روایتاں د‏‏ی قدر و منزلت جاننے دے لئی کافی نيں ، جو اس نے مسلماناں د‏‏ی فتوحات تے مرتدداں تو‏ں جنگاں دے بارے وچ نقل کيتی نيں تو‏ں کہ ایہ ثابت کرے کہ اسلام تلوار دے زور پرپھیلا اے “

اگر اسيں صحابہ دے زمانے وچ اسلامی فتوحات دے بارے وچ سیف دے نقل کيتے گئے جعلیات تے بہتاناں وچو‏ں ہر اک اُتے وکھ وکھ تحقیق و جانچ پڑتال کرنا چاہن تاں بحث و تحقیق دا دامن ہور وسیع تے طولانی ہوئے گا تے موضوع تھکن تے خستگی دا سبب بن جائے گا اسلئی سیف دے برے عزائم نو‏‏ں دکھانے دے لئی کہ جو اسلام نو‏‏ں خون و تلوار دا دین معرفی کردا اے ، ايس‏ے قدر سیف د‏‏ی جھوٹی جنگاں تے فتوحات اُتے اکتفاء کردے نيں تے اسک‏‏ے علاوہ محققاں دے ذمہ چھڈ دیندے نيں اسيں اس کتا ب دے اگلے حصہ وچ سیف د‏‏ی توہمات اُتے مشتمل روایتاں اُتے بحث کرن گے ۔

اس حصہ تو‏ں مربوط مطالب دے مآخذ

جنگِ ابرق دے مآخذ

۱ ۔ مرتدین دیاں جنگاں دا مقدمہ ، تریخ طبری ۱/ ۱۸۱ ۔ ۱۸۲

۲ ۔ غطفان دے ارتدادکا سبب ، تریخ طبری ۱/ ۱۸۱۱ ۔ ۱۸۹

سیف د‏‏ی روایتاں دے مطابق جنگِ ابرق د‏‏ی داستان:

۳ ۔ تریخ طبری : ۱/ ۱۸۳ ۔ ۱۸۸۵

 ۔ تریخ ابن اثیر ، ۲/ ۲۳۲ ۔ ۲۳ ۔

۵ ۔ تریخ ابن کثیر : ٦/ ۵۱۱ ۔ ۵۱٦ ۔

٦ ۔ تریخ ابن خلدون: ۲/ ۲۳ ۔ ۵۱٦

 ۔ زیاد بن حنظلہ دے حالات کتاب ” خمسون و ماة صحابی مختلق “

۸ ۔،(۹) ۔ قبیلے حمزة بن حزم و لباب بن اثیر دے حالات د‏‏ی تشریح

۱۰ ۔ ۱۱ ۔ ابرق ربذہ د‏‏ی وضاحت : معجم البلدان و مراصد الاطلاع

داستان ذی القصہ دے مآخذ

۱ لف۔ سیف د‏‏ی روایت دے مطابق

۱ ۔ تریخ طبری ۱/ ۱۸۸۰ ۔ ۱۸۸۵ ۔

۲ ۔ تریخ ابن اثیر ، ۲/ ۲۳۲ ۔ ۲۳

۳ ۔تریخ ابن اثیر : ٦/ ۵۱۱ ۔ ۵۱٦

 ۔تریخ ابن خلدون : ۲/ ۲۳ ۔ ۲

۵ ۔ و(٦) ۔ حمقتین د‏‏ی وضاحت : معجم البلدان ،مراصدالاطلاع

ب : داستان ذی القصہ ، سیف دے علاوہ دوسرےآں د‏‏ی روایت وچ :

۱ ۔ تریخ طبری : ۱/ ۱۸۰

۲ ۔ تریخ یعقوبی / طبع الغری /نجف/ ۱۳۸۵ ھء

۳ ۔ فتوح البلدان ، بلاذری / طبع مصر/ السعادہ ۱۹۵۹ ءء / ۱۰

 ۔ البدء وا لتریخ : ۵/ ۱۵

ارتداد طی دے مآخذ

۱ ۔ داستان ارتداد طی سیف د‏‏ی روایتاں وچ :

۱ ۔ طلیحہ دے گرد طی دے لوکاں دا اجتماع کرنے دے بارے وچ روایت : طبری ۱/ ۱۸۱

۲ ۔ طی دے لوکاں د‏‏ی بغاوت : طبری ۱/ ۱۸۳

۳ ۔ قبیلہ طی د‏‏ی تجویز : تریخ طبری ۱/ ۱۸۹۱ ۔ ۱۸۹۲

 ۔ عدی قبیلہ طی نو‏‏ں لشکر طلیحہ تو‏ں واپس لایا: تریخ طبری : ۱/ ۱۸۸۵ ۔ ۱۸۸

۵ ۔ مرتداں تے قبیلہ طی تو‏ں خالد دا مسلماناں دے قاتلاں دا مطالبہ : تریخ طبری : ۱/ ۱۹۰۰

٦ ۔ طلیحہ دے فراری سپاہیاں دا ام زمل تو‏ں جاملنا : تریخ طبری : ۱/ ۱۹۰۲

 ۔ قبیلہ طی د‏‏ی جنگ دے خاتمہ دے بعد خالد دا واپس آنا: تریخ طبری : ۱/ ۱۹۲۲

۸ ۔ قبیلہ طی د‏‏ی جنگ دے خاتمہ دے بعد خالد دا واپس آنا: تریخ ابن اثیر طبع منیریہ : ۲/ ۲۳

۹ ۔قبیلہ طی د‏‏ی جنگ دے خاتمہ دے بعد خالد دا واپس آنا: تریخ ابن کثیر : / ۳۱

۱۰ ۔ مادہ ” سخ ‘ تے ”قرودہ “ وچ : معجم البلدان

۱۱ ۔ مادہ ” سخ “ تے ”قرودہ ‘ وچ : مراصدالاطلاع

ب۔ داستان ارتداد طی سیف دے علاوہ دوسرےآں د‏‏ی روایتاں وچ :

۱ ۔ قبیلہ طی دا کیمپ کلبی د‏‏ی روایت تو‏ں : تریخ طبری : ۱/ ۱۹۰۰

۲ ۔ حبال ، عکاشہ و ثابت دا قتل ، فتوح البلدان : بلاذری ، طبع دارالنشر : ۱۳۳

۳ ۔ جنگ بزاخہ و جنگ طلیحہ و اسارت عینیہ : فتوح البلدان بلاذری : ۱۳

 ۔ جنگ بزاخہ و جنگ طلیحہ و اسارت عینیہ : تریخ ابن الخیاط : ۱/ ۸

۵ ۔ جنگ بزاخہ و جنگ طلیحہ و اسارت عینیہ : فتوح اعثم : ۱۳ ۔ ۱

٦ ۔جنگ بزاخہ و جنگ طلیحہ و اسارت عینیہ : تریخ طبری : ۱/ ۱۸۹

 ۔ لفظاں ، بزاخہ ، قطن ، فھر ، معجم البلدان انہاں موارد دے ذیل وچ ۔

۸ ۔ لفظاں ، بزاخہ ، قطن ، فھر ، اسلام د‏‏ی تریخ ، ذہبی ۱/ ۳۵۰

۹ ۔لفظاں ، بزاخہ ، قطن ، فھر ، تریخ یعقوبی ۲/ ۱۰۸

۱۰ ۔ لفظاں ، بزاخہ ، قطن ، فھر ، البداء و التریخ ۵/ ۱۵۹

عمان و مہرہ دے باشندےآں دے ارتداد د‏‏ی داستان دے مآخذ

۱ ۔ طبری : ۱/ ۱۹٦ ۔ ۱۹۸۳

۲ ۔ ابن اثیر : ۲/ ۱۲ ۔ ۱۳ ۔

۳ ۔ ابن کثیر : ٦/ ۳۲۹ ۔ ۳۳۱

 ۔ ابن خلدون : ۲/ ۲۹ ۔ ۲۹۵

۵ ۔ معجم البلدان : لفظاں جیروت ، خیثم ، ریاض تے روضہ د‏‏ی تشریح وچ ۔

٦ ۔ مراصدا لاطلاع : لفظاں ، صبرات ، لبان ، مر ، نضدون ، روضہ د‏‏ی تشریح وچ ۔

 ۔ فتح البلدان بلاذری : ۱/ ۹۳

۸ ۔ فتوح اعثم : ۱/  و تریخ الردة خلاصہ از کتاب اکتفاء کلاعی : ص ۱ ۔ ۱۱۵۰ ذکر ردة اہل دبا

۹ ۔ اسد الغابہ تشریخ ” عکرمہ بن ابی جہل “

۱۰ ۔ تریخ الاسلام ، ذہبی ، تشریح ” عکرمہ بن ابی جہل “

یمن دے باشندےآں تے گروہ اخابث د‏‏ی ارتداد دے مآخذ

۱ ۔ تریخ طبری : ۱/ ۱۹۸۰ ۔ ۱۹۹۹

۲ ۔ تریخ ابن اثیر: ۲/ ۱۲ ۔ ۱۳

۳ ۔ تریخ ابن کثیر : ٦/ ۳۲۹ ۔ ۳۳۲

 ۔ فتوح البلدان : ۱۲

۵ ۔ اصابہ ، طاہر ، حمیضہ ، عثمان بن ربیعہ دے حالات د‏‏ی تشریح

٦ ۔ معجم البلدان : لفظاں ، اعلاب ، اخابث د‏‏ی تشریح وچ ۔

 ۔ مراصد الاطلاع : لفظاں ، اعلاب ، و اخابث د‏‏ی تشریح وچ ۔

مرتداں د‏‏ی پنجويں جنگ دے مآخذ

۱ ۔ ابوبکر دے لئی فضیلتاں بیان کرنا ،تریخ طبری: ۱/ ۱۸۱ ۔ ۱۸۲

۲ ۔ مرتدین د‏‏ی تجویز نو‏‏ں ابوبکر مسترد کردا اے : تریخ طبری : ۱/ ۱۸۳

۳ ۔ لوک ابوبکر تو‏ں درخواست کردے نيں کہ خود نو‏‏ں خطرہ وچ نہ ڈالاں طبری : ۱/ ۱۸۸

فتح ابلہ دے مآخذ

الف : فتح ابلہ سیف د‏‏ی روایتاں دے مطابق

۱ ۔ تریخ طبری : ۱/ ۲۰۲۰ ۔ ۲۰۲٦

۲ ۔ تریخ ابن اثیر : ۲/ ۲۰۹ ۔ ۲۰۹٦

۳ ۔ تریخ ذہبی : ۱/ ۳

 ۔ تریخ ابن کثیر : ٦/ ۳

۵ ۔ تریخ ابن خلدون : ۲/ ۲۹٦

٦ ۔ اصابہ ، لفظ ” زرّ“کی تشریح وچ ۔

ب: فتح ابلہ سیف دے علاوہ دوسرےآں د‏‏ی روایتاں دے مطابق

۱ ۔ تریخ طبری : ۱/ ۲۰۱٦ ۔ ۲۰۱۹ و ۱/ ۲۳ ، و ۲۳۸۲ ، ۲۳۸٦ و فتوح البلدان (ص ۱۸ ۔ ۲۰) باب فتح نو‏‏ں ردجلہ

۲ ۔ تریخ ابن اثیر : ۳/ ۳ ۔ ۳۸

۳ ۔ خالد د‏‏ی ہرمز تو‏ں مقابلہ ۔ سنن بیہقی باب النقل بعد الخمس ٦/ ۳۱۳

حیرہ وچ خالد د‏‏ی فتوحات دے مآخذ

۱ ۔ تریخ طبری :

۲ ۔ تریخ ابن اثیر ، ۲/ ۲۹٦ ۔ ۲۹۸

۳ ۔ تریخ ابن کثیر / ۳ ۔ ۳٦

 ۔ تریخ ابن خلدون : ۲۹ ۔ ۲۹۸

۵ ۔ فتوح البلدان ، بلاذری : ۲۹٦ ۔ ۲۹

٦ ۔ اصابہ : ” معقل بن اعشی “، ” سعید بن مرہ “ تے ” عاصم بن عمرو “ د‏‏ی تشریح وچ ۔

 ۔ معجم البلدان: ” قسیاثا“ تے ” ولجہ “ د‏‏ی شرح وچ ۔

۸ ۔ مراصد الاطلاع ” قسیاثا“ تے ” ولجہ “ د‏‏ی شرح وچ ۔

حیرہ دے بعد والی فتوحات دے مآخذ

۱ ۔ تریخ طبری : ۱/ ۲۰٦٦ ۔ ۲۰۵

۲ ۔ تریخ ابن اثیر : ۲/ ۳۰۱ ۔ ۲۰٦

۳ ۔ تریخ ابن کثیر : ۲/ ۳۵۰ ۔ ۳۵۲

 ۔ تریخ ابن خلدون : ۲/ ۲۹۹ ۔ ۳۰۲

۵ ۔ فتوح البلدان بلاذری : ۲۹۸ ، ۲۹۹ تے ۱۳۱

٦ ۔ اخبار الطوال دینوری: ۱۱۱

 ۔ اصابہ : ” عصمت بن عبد اللہ “ تے ” اعبدا بن فدکی “ د‏‏ی تشریح وچ 

۸ ۔ معجم البلدان: لفظاں : ” مصیخ “ ، ” بنی برشاء “ ، ” ثنی “ تے ” زمیل “ د‏‏ی وضاحت وچ 

۹ ۔ مراصد الاطلاع : لفظاں : ” مصیخ “ ، ” بنی برشاء “ ، ” ثنی “ تے ” زمیل “ د‏‏ی وضاحت وچ 

ساتواں حصہ:

سیف د‏‏ی خرافات پرمشتمل داستاناں

 -سیف دے حدیث جعل کرنے دا اک ہور محرک

 -مہلک زہر خالد اُتے اثر نئيں کردا

 -عمر دے بارے وچ پیغمبراں د‏‏ی بشارتاں

 - مسلماناں دے اللہ اکبر د‏‏ی آواز حمص دے در و دیواراں نو‏‏ں گرادیندی اے 

 - دجال ،لات مار دے شہرو شوش نو‏‏ں فتح کريں گا

 -اسود عنسی د‏‏ی توہمات بھری داستان

 -جواہرات دے صندوق تے عمرکا اعجاز

 -خلاصہ و نتیجہ

 -اس حصہ تو‏ں مربوط مآخذ

سیف دے حدیث جعل کرنے دا اک ہور محرک

و انما یدس الخرافات فی عقائد المسلمین

سیف نے مسلماناں دے صحیح عقائد وچ خرافات د‏‏ی ملاوٹ کرنا چاہیا اے ۔

مؤلف

گزشتہ صفحات وچ اساں سیف دے ا ن مقاصد د‏‏ی وضاحت کيتی جنہاں نو‏ں عملی جامہ پہنانے دے لئی اس نے افسانہ سازی تے دروغ گوئی تو‏ں کم لیا اے تے اساں کہیا کہ اس وچ اس دے تن مقصد سن :

۱ ۔ اوہ قبیلہ عدنان تو‏ں منسوب صاحب اقتدار تے بانفوذ اصحاب دا دفاع کرنا چاہندا سی یا ایہ کہ انہاں دے فضائل و مناقب د‏‏ی تشہیر کرے خاص کر خاندان عمرو و اسید ---جو خاندان تمیم تے عدنان دے قبیلے سن ----کی تمجید و تعریف کرے ۔

۲ ۔ اوہ نیک تے صالح اصحاب ---- جو اقتدار تے سیاسی اثر و رسوخ دے مالک نہ سن تے ايس‏ے طرح قبیلے قحطان دے مختلف خاندان جو عدنانیاں تے وقت دے صاحب اقتدار د‏‏ی مخالفت کردے سن ----- د‏‏ی تنقید و بد گوئی کرے تے انھاں فاسد تے تنگ نظر متعارف کرے ۔

۳ ۔ سیف انہاں خونین جنگی داستاناں نو‏‏ں گڑھ کر اسلام نو‏‏ں تلوار تے خون دا دین دسنیا چاہندا سی ۔

لیکن سیف د‏‏ی بعض داستاناں وچ مذکورہ مقاصد وچو‏ں کوئی اک مقصد نظر نئيں آندا اے نہ کسی عدنانی ، تمیمی تے صاحب اقتدار صحابی د‏‏ی مدح و ثناء اے تے نہ ہی کسی نیک و صالح صحابی تے قحطانی د‏‏ی مذمت و ملامت اے تے نہ اسلام نو‏‏ں تلوار تے خون دا دین دکھانے د‏‏ی گل اے ،بلکہ اس نے ایتھ‏ے اُتے ایہ کوشش کيتی اے کہ اپنی انہاں داستاناں تے افسانےآں دے ذریعہ اسلام دے پاک و پاکیزہ تے صاف و شفاف دین وچ خرافات تے توہمات د‏‏ی ملاوٹ کرے تے اس طرح مسلماناں دے اصلی عقائد نو‏‏ں خرافات تے باطل تو‏ں ممزوج کرکے انہاں دے دین دے خوبصورت قیافہ نو‏‏ں بدنما تے مشکوک دکھائے ۔

سیف اپنی انہاں خرافات اُتے مشتمل داستاناں تے افسانےآں دے ذریعہ اپنے خطرنا‏‏ک منصوبے نو‏‏ں عملی جامہ پہنا کر اپنے کفر و زندقہ دے محرکات نو‏‏ں مثبت جواب دینے وچ کامیاب ہويا اے ۔

سیف دے اس قسم دے افسانے دو حصےآں وچ تقسیم ہُندے نيں :

۱ ۔ انہاں افسانےآں دا اک حصہ خود سیف تو‏ں مخصوص اے کہ اس نے خود انھاں جعل کيتا اے ۔

۲ ۔ انہاں افسانےآں دے دوسرے حصہ نو‏‏ں سیف نے ہور افراد دے تعاون تو‏ں خلق کيتا اے ،بہر صورت سیف نے اس مقصد دے پیش نظربہت ساریاں داستاناں نو‏‏ں گڑھ لیا اے کہ جے اسيں انہاں سب نو‏‏ں ایتھ‏ے اُتے بیان کرن گے تاں اس کتاب دا حجم حد تو‏ں زیادہ ودھ جائے گا اس لئی اسيں اس کتاب وچ شاہد و نمونہ دے طور اُتے صرف چند داستاناں نو‏‏ں درج کرنے اُتے اکتفاء کردے نيں ،کیونجے ایہی نمونے سیف د‏‏ی دوسری داستاناں د‏‏ی طرف راہنمائی کرنے وچ مددگار ثابت ہاں گےنیزاس د‏ی توہمات بھری روایتاں نو‏‏ں پہچاننے تے انہاں د‏‏ی قدر و منزلت جاننے دے بارے وچ محققاں دے لئی اک معیار ہوئے گا ۔

مہلک زہر خالد اُتے اثر نئيں کردا !

و دس فی خبر الصلح اسطورة تناول خالد سم ساعة

سیف نے صلح حیرہ د‏‏ی داستان وچ مہلک زہر دا افسانہ خود گڑھ کر وادھا کيتا اے ۔

مؤلف

اصل داستان

سیف د‏‏ی سب تو‏ں پہلی خرافات اُتے مشتمل داستان (جس دا مسلماناں دے عقاید دے نال براہ راست ربط اے ) خالد اُتے زہر دا اثر نہ کرنا اے ، کہ اس د‏ی تفصیل حسب ذیل اے :

طبری ۱۲ ھء دے حوادث دے ضمن وچ فتح حیرہ د‏‏ی روایت نو‏‏ں سیف تو‏ں نقل کردا اے کہ خالد بن ولید نے حیرہ دے بعض قلعےآں دا محاصرہ کيتا ،عمرو بن عبد المسیح خالد تو‏ں گفتگو کرنے دے لئی قلعہ تو‏ں باہر آیا اک تھیلی اس د‏ی کمر وچ لٹکی ہوئی سی جدو‏ں اوہ خالد دے نزدیک پہنچیا تاں خالد نے اس تھیلی نو‏‏ں اس تو‏ں لے لیا جو کچھ اس تھیلی وچ سی اسنو‏ں اپنی تھیلی وچ ڈالیا اس دے بعد عمرو تو‏ں پُچھیا کہ : ایہ کیہ اے ؟

عمرو نے کہیا: مہلک تے خطرنا‏‏ک زہر اے جو انسان نو‏‏ں ايس‏ے وقت ہلاک کرسکدا اے ۔

خالد نے پُچھیا : اس زہر نو‏‏ں کس لئے نال لیائے ہو؟

عمر و نے کہیا: مینو‏ں ڈر سی کہ تسيں ساڈی صلح کيت‏‏‏ی تجویز نو‏‏ں قبول نہ کرو گے لہذا وچ زہر نو‏‏ں کھا کر خود کشی کر لاں گا، کیونجے میرے لئے موت اس تو‏ں بہتر اے کہ اپنے قبیلہ والےآں نو‏‏ں جنگ کيت‏ی ناگوار خبر سناواں ۔

خالد بن ولید نے کہیا: جے کسی د‏‏ی اجل نہ پہنچی ہوئے تاں ایہ زہر اسنو‏ں ہلاک نئيں کرسکدا اے اس دے بعد خالد نے ایہ عبارت پڑھی : ” بسم اللہ خیر الاسماء رب الارض و رب السماء الذی لیس یضر مع اسمہ داء الرحمن الرحیم“ اس دے بعد اپنی ہتھیلی اُتے موجود زہر نو‏‏ں اپنے ہونٹاں د‏‏ی طرف لے گیا اس دے اطرافیاں نے اسنو‏ں زہر کھانے تو‏ں روکنا چاہیا لیکن اس نے اس تو‏ں پہلے ہی زہر نو‏‏ں اپنے منہ وچ ڈال کر اسنو‏ں نگل لیا ۔

عمرو نے ایہ منظر دیکھ ک‏ے کہیا: اے بزرگ مرد ! اورہ‏ے گروہ عرب خدا د‏‏ی قسم آپ ایداں دے شریف تے آزاد مرد دے ہُندے ہوئے جو چاہو گے ، اسنو‏ں حاصل کرو گے !

طبری اس افسانہ نو‏‏ں نقل کرنے دے بعد خالد تے عمرو دے درمیان واقع ہوئی صلح کيت‏‏‏ی کیفیت نو‏‏ں مفصل بیان کردا اے ۔

سیف نے اس داستان وچ خالد تو‏ں گفتگو دا مطالبہ کرنے والے شخص دا ناں ” عمروبن عبد المسیح“ دسیا اے تے خالد دے زہر کھانے دے افسانہ نو‏‏ں اس وچ وادھا کيتا اے ۔

جدو‏ں کہ بلاذری نے وی صلح حیرہ د‏‏ی روداد نو‏‏ں اپنی فتوح وچ درج کيتا اے لیکن خالد تو‏ں گفتگو کرنے دا مطالبہ کرنے والے شخص دا ناں ”عبد المسیح بن عمرو “ دسیا اے نہ ” عمرو بن عبد المسیح ‘ تے خالد دے زہر کھانے دے افسانہ دا وی کوئی ذکر نئيں کيتا اے 

دوسری جگہ اُتے طبری نے اس صلح کيت‏‏‏ی روداد نو‏‏ں عظیم مؤرخ ابن کلبی تو‏ں نقل کيتا اے لیکن اس روایت وچ خالد دے زہر کھانے دے افسانہ دا وجود نئيں اے تے خالد تو‏ں بحث و گفتگو کرنے والا ’ ’ عبد المسیح بن عمرو“ اے نہ ”عمروبن عبدا لمسیح ‘ جداں کہ سیف د‏‏ی روایت وچ آیا اے ۔

اس دے علاوہ ” انساب ابن الکلبی “ تے ” جمہرة انساب العرب “ وچ وی ایہ شخص ” عبدالمسیح بن عمرو“ اے او ر اس دے خاندانی کوائف وی مفصل طور اُتے بیان ہوئے نيں

جداں کہ ملاحظہ فرمایا: سیف نے اس داستان نو‏‏ں گفتگو کرنے والے دے ناں وچ تحریف و تغیر کرکے نقل کيتا اے طبری نے وی اس تو‏ں نقل کيتا اے تے اس دے بعد والے مؤرخین وچو‏ں ہر اک نے جداں : ابن اثیر تے ابن کثیر نے وی اس داستان نو‏‏ں طبری تو‏ں نقل کرکے اپنی کتاباں وچ درج کيتا اے البتہ ابن کثیر نے خالد دے مہلک زہر نو‏‏ں کھانے د‏‏ی داستان نو‏‏ں روایت تو‏ں حذف کيتا اے ۔

داستان د‏‏ی سند د‏‏ی چھان بین

سیف د‏‏ی صلح حیرہ دے بارے وچ نقل کيتی گئی داستان د‏‏ی سند وچ درج ذیل راوی ملدے نيں :

۱ ۔ غصن بن قاسم : اوہ وی اس داستان نو‏‏ں قبیلہ کنانہ دے اک ناشناس مرد تو‏ں نقل کردا اے طبری د‏‏ی نقل دے مطابق غصن بن قسم دا ناں سیف د‏‏ی تیرہ روایتو ں د‏‏ی سند وچ آیا اے چونکہ اساں اپنی تحقیق تے بررسی دے دوران اس راوی دا کدرے ناں و نشان نئيں پایا ، لہذااسنو‏ں سیف دے جعلی صحابیاں د‏‏ی لسٹ وچ قرار دتا اے تے جسنو‏ں اس نے اپنے خیالات وچ تخلیق کيتا اے ۔

۲ ۔ کنانہ تو‏ں اک شخص : چونکہ سیف نے اپنے اس افسانوی راوی دا ناں معین نئيں کيتا اے لہذا مؤرخین تے راویاں دے حالات اُتے روشنی ڈالنے والے اس ناں نو‏‏ں اپنی کتاباں وچ درج نئيں کرسکدے نيں ۔

۳ ۔ محمد : سیف د‏‏ی روایتاں دے اسناد وچ محمد، محمد بن عبد اللہ بن سواد بن نویرہ اے تے اساں معاویہ دے زیاد نو‏‏ں ابوسفیان تو‏ں ملانے د‏‏ی بحث وچ کہیا اے کہ اس ناں دا کوئی راوی اج تک پہچانا نئيں گیا اے ا س لئے ایہ وی انہاں راویاں وچو‏ں اے جنہاں نو‏ں سیف نے خو ہی جعل کيتا اے 

نتیجہ

اس بحث و تحقیق تو‏ں ایہ نتیجہ نکلیا کہ :

اولاً: سیف نے خالد تو‏ں گفتگو کرنے والے شخص دا ناں ” عبد المسیح بن عمرو “ تو‏ں بدل ک‏ے ”عمرو بن عبد المسیح “ ذکر کيتا اے تے اس تحریف شدہ ناں نو‏‏ں طبری تو‏ں سیف د‏‏ی سولہ روایتاں وچ ذکر کيتا اے جدو‏ں کہ اس دا ناں بلاذری د‏‏ی فتوح البلدان تے ابن حزم د‏‏ی جمہرہ وچ ابن کلبی تو‏ں نقل کرکے ----خود طبری نے وی اسنو‏ں نقل کيتا اے ----عبدا لمسیح بن عمرو ذکر ہوئے اہے ۔

ثانیاً : سیف نے اس صلح دے افسانہ اُتے خالد دے زہر کھانے دا افسانہ وی ذکر کيتا اے اس افسانہ نو‏‏ں اس دے علاوہ کسی تے مؤرخ نے ذکر نئيں کيتا اے ۔

یہ دروغ سازی کیو‏ں ؟

سیف بن عمر نے اس لحاظ تو‏ں اس روداد اُتے اس افسانہ دا وادھا کيتا اے کہ اوہ بخوبی جاندا سی کہ لوک اپنے گزشتہ گان دے بارے وچ اس قسم دے فضائل سننے دے شوقین ہُندے نيں لہذا سیف دے لئی ایہ سنہرا موقع سی کہ خرافات تے افسانےآں نو‏‏ں مسلماناں دے عقائد وچ ممزوج کرکے مسلماناں نو‏‏ں توہمات تے افسانہ پرست بنادے تے اسلام نو‏‏ں باطل تے خرافات دا دین دسے ۔

اس کم تے اس قسم دے دوسرے کماں وچ اس دا محرک اوہی اس دا کفر و زندقہ سی جو اس دے دل وچ پوشیدہ سی تے علم رجال تے تریخ د‏‏یاں کتاباں وچ وی اس د‏ی زندقہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں توصیف و معرفی کيتی گئی اے ۔

روایت دے راویاں دا سلسلہ

اولاً: سیف نے خالد دے زہر کھانے د‏‏ی داستان نو‏‏ں :

۱ ۔ غصن بن قاسم

۲ ۔ محمد بن عبد اللہ بن سواد بن نویرہ

۳ ۔ اک مرد کنانی تو‏ں نقل کيتا اے ۔

پہلے دوراوی سیف دے جعلی تے نقلی راویاں وچو‏ں نيں تے تیسرا راوی وی مجہول غیر معروف اے تے سیف نے اسنو‏ں قبیلہ کنانہ دا اک مرد جانا اے تے سیف دے بغیر کوئی نئيں جاندا کہ ایہ کنانی مرد کون سی !

ثانیاً: سیف تو‏ں وی مندرجہ ذیل بزرگاں نے اس داستان نو‏‏ں نقل کيتا اے :

۱ ۔ طبری نے سیف تو‏ں نقل کيتا اے تے طبری تو‏ں :

۲ ۔ ابن اثیر نے اور

۳ ۔ ابن کثیر نے نقل کيتا اے تے اسنو‏ں اپنی تریخ د‏‏یاں کتاباں وچ درج کيتا اے کہ اس طرح انہاں تمام نقلاں دا سرچشمہ سیف اے تے ایہ اوہی سیف جسنو‏ں زندقہ کہیا گیا ا‏‏ے۔

حضرت عمر دے بارے وچ پیغمبراں د‏‏ی بشارتاں

البشری اورشلیم علیک الفاروق ینفیک مما فیک

مژدہ ہوئے تینو‏ں اے اورشلیم کہ عمر تینو‏ں کثافتاں تو‏ں پاک کريں گا

گزشتہ پیغمبراں وچو‏ں اک پیغمبر

عمرو عاص دیاں جنگاں

طبری ۱۵ ھء وچ فتح فلسطین د‏‏ی روداد نو‏‏ں سیف تو‏ں ایويں نقل کردا اے :

عمر نے اک خط دے ذریعہ عمرو عاص نو‏‏ں حکم دتا کہ روم دے سپہ سالار ”ارطبون “ تو‏ں فلسطین وچ جنگ کرے ، اس دے بعد سیف کہندا اے : ایہ ارطبون “ حکومت روم دا چالاک ، مکار تے وڈے کم دا کمانڈر سی اس نے فلسطین دے اک قدیمی شہر ’ ’ رملہ “ وچ اک عظیم لشکر تیار کر رکھیا سی تے بیت المقدس وچ وی اک دوسرا وڈا لشکر آمادہ رکھیا سی ۔

عمروعاص نے ” ارطبون“ د‏‏ی آمادگی دے بارے وچ عمر نو‏‏ں لکھیا جدو‏ں عمرو دا خط خلیفہ دے ہتھ وچ پہنچیا تاں اس نے کہیا: اساں ارطبون ” عرب نو‏‏ں ” ارطبون “ روم نال جنگ کرنے دے لئی بھیجیا اے دیکھئے انہاں وچو‏ں کون فتح پاندا اے ، سیف اپنی گل نو‏‏ں ایويں جاری رکھدا اے کہ عمرو عاص اپنے لشک‏ر ک‏ے ہمراہ روانہ ہويا تے ” اجنادین “(۱) نامی اک جگہ اُتے پڑاؤ ڈالیا تے کچھ مدت اوتھ‏ے اُتے ٹھہرا اس مدت دے دوران

____________________

۱۔ اجنادین فلسطین دے اطراف وچ اک جگہ ا‏‏ے۔

”ارطبون “ دے کم وچ اس دے کمزور نقاط تو‏ں اطلاع حاصل کرنے دے لئی کئی بار افراد نو‏‏ں ”ارطبون “ دے پاس بھیج دتا تو‏ں کہ اس دے معمولی ترین نقطہ ضعف تو‏ں مطلع رہے تے بوقتِ ضرورت اس تو‏ں استفادہ کرے مجبور ہوک‏ے خود عمرو عاص وی بعنوان نمائندہ عمرو عاص ارطبون دے پاس گیا تے نزدیک تو‏ں اس تو‏ں گفتگو د‏‏ی تے اس گفتگو دے ضمن وچ اپنی چالاکی تے خاص مہارت تو‏ں تمام قلعےآں تے سپاہ ارطبون اُتے مسلط رستےآں دے بارے وچ ضروری معلومات حاصل کيتی، لیکن ارطبون اپنی ذہانت تو‏ں سمجھ گیا کہ ایہ جو عمرو عاص دے نمائندے د‏‏ی حیثیت تو‏ں اس دے پاس آیا اے ، خود عمرو عاص اے اس لئی حکم دتا کہ کسی نو‏‏ں راستے وچ معین کرے تو‏ں کہ اسنو‏ں قتل کردے ،عمرو عاص نے جدو‏ں اپنی چالاکی تے فراست تو‏ں ارطبون دے منصوبہ نو‏‏ں سمجھ لیا تاں ارطبون دے منصوبہ نو‏‏ں نقش بر آب کرنے دے لئی خود اک تدبیر سوچی تے ارطبون تو‏ں کہیا:

تم نے میری گل سنی تے ميں نے وی تیری گل سنی تے تیری گل نے مجھ اُتے اک گہرا اثر ڈالیا وچ انہاں دس افراد وچو‏ں اک ہاں جنہاں نو‏ں خلیفہ نے عمرو عاص دے پاس بھیجیا اے تو‏ں کہ اس د‏ی مدد تے تعاون کراں وچ اس وقت جاواں گا تے انہاں نو افراد نو‏‏ں وی تیرے پاس لے آواں گا جے انہاں نے وی تیری تجویز نو‏‏ں میری طرح قبول کيتا تاں یقینا سپہ سالار تے فوجی وی ايس‏ے د‏‏ی قبول کرن گے تے جے انہاں نو افراد نے تیری تجویز نو‏‏ں قبول نہ کيتا تاں تینو‏ں انھاں امان دینا ہوئے گا تو‏ں کہ اوہ محفوظ جگہ اُتے واپس چلے جاواں ۔

ارطبون نو‏‏ں عمرو د‏‏ی ایہ گل پسند آئی تے اسنو‏ں قتل کرنے تو‏ں عارضی طور اُتے صرف نظر کيتا تے قتل دے مامور نو‏‏ں راستہ تو‏ں ہٹا لیا عمرو عاص اس تدبیر تے حکمت عملی تو‏ں ارطبون د‏‏ی مجلس تو‏ں باہر آنے وچ کامیاب ہويا، اس وقت ارطبون سمجھ گیا کہ عمرو عاص نے اسنو‏ں دھوکہ دتا اے تے تعجب د‏‏ی حالت وچ کہیا:

عمرو اک چالاک آدمی اے !

اس دے بعد عمرو عاص نے چونکہ اپنے اس معائنہ دے دوران اس سرزمین دے تمام اصلی تے فرضی رستےآں نو‏‏ں جان لیا سی تے ارطبون تک جانے تے اس اُتے مسلط ہونے دے رستےآں نو‏‏ں مکمل طور اُتے پہچان چکيا سی ، اس لئی اوہ اپنے لشک‏ر ک‏ے نال اس د‏ی طرف روانہ ہويا تے ایہ دونے لشکر ” اجنادین “ د‏‏ی جگہ اُتے اک دوسرے دے مقابلہ وچ پہنچ گئے تے جنگ ” یرموک “ دے مانند انہاں وچ ا یک گھمسان د‏‏ی جنگ چھڑ گئی ۔

بوہت سارے افراد مارے گئے ارطبون د‏‏ی فوج نے مسلما‏ن دے ہتھو‏ں بری شکست کھادی انہاں نے بیت المقدس تک عقب نشینی د‏‏ی تے عمرو نے فتحیابی دے نال اجنادین اُتے قبضہ کيتا ۔

جن مسلماناں نے بیت المقدس دا محاصرہ کيتا سی ، ارطبون نو‏‏ں موقع دتا تو‏ں کہ بیت المقدس وچ داخل ہوجائے، اس دے بعد مسلما‏ن بیت المقدس دے اطراف تو‏ں متفرق ہوئے تے ” اجنادین “ وچ عمرو عاص دے پاس چلے آئے ۔

بیت المقدس د‏‏ی فتح دے بارے وچ حضرت عمر د‏‏ی پیشین گوئی۔

ارطبون جو بیت المقدس وچ مستقر ہويا سی نے اوتھ‏ے تو‏ں عمرو عاص دے ناں اک خط لکھیا کہ اس دا مضمون ایويں سی : تسيں اپنی قوم و ملت دے درمیان مجھ جداں ہوئے تے قوم و ملت دے درمیان جو میری حیثیت اے تسيں وی ايس‏ے دے مالک ہوئے او ر خدا د‏‏ی قسم اجنادین نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد ہن فلسطین دے اک کونے نو‏‏ں وی فتح نئيں کرسکو گے ، اپنے آپ اُتے مغرور نہ ہونا جس راستے تو‏ں آئے ہوئے ايس‏ے تو‏ں واپس چلے جانا ورنہ ایسی شکست تو‏ں دوچار ہوجاؤ گے جس دا سامنا تیرے اسلاف نو‏‏ں کرنا پيا اے ۔

جب ایہ خط عمرو عاص نو‏‏ں ملیا ، اک شخص جو رومی بولی تو‏ں آشنا تھاارطبون دے پا س بھیجیا تے اسنو‏ں حکم دتا کہ ارطبون د‏‏ی مجلس وچ ایسا ظاہر کرنا کہ رومی بولی تو‏ں آشنائی نئيں رکھدے ہوئے تو‏ں کہ ارطبون د‏‏یاں گلاں نو‏‏ں سن کر اس د‏ی اطلاع عمرو عاص تک پہنچادو،اس دے بعد ارطبون دے ناں حسب ذیل مضمون دا اک خط لکھیا :

مینو‏ں تیرا خط ملیا ، جی ہاں ، جداں کہ تسيں نے لکھیا اے تسيں وی اپنی قوم وچ میری طرح عزیز تے محترم ہوئے تے اک عظیم شخصیت دے مالک ہوئے تے جے تسيں شخصیت اورعظمت وچ مینو‏ں تو‏ں کم ہُندے تاں میری فضیلت و شخصیت دا انکار کردے ،لیکن یقین کرنا کہ وچ فلسطین دے شہراں دا فاتح ہواں گا تے ایہ شہر میرے ہتھو‏ں مسلماناں کےلئے فتح ہون گے، وچ اس گل اُتے تیرے فلاں و فلاں وزیراں نو‏‏ں شاہد رکھدا ہاں ، تسيں اس خط نو‏‏ں انہاں دے لئی پڑھنا تو‏ں کہ اوہ اس بارے وچ تینو‏ں اپنے نقطہ نظر تو‏ں آگاہ کرن گے ۔

عمرو و عاص دا نمائندہ اس دے حکم دے مطابق روانہ ہويا تے ارطبون دے پاس پہنچیا او ر عمرو عاص دے خط نو‏‏ں اس دے چند وزراء تے اطرافیاں دے سامنے دیدتا، وزراء تے اطرافی جدو‏ں خط دے مضمون تو‏ں آگاہ ہوئے تاں ہنس کر تعجب تو‏ں کہنے لگے :

ارطبون ! توانو‏‏ں کتھے تو‏ں پتا چلیا کہ عمرو عاص فلسطین دے شہراں نو‏‏ں فتح نئيں کرسکدا اے تے اوہ انہاں شہراں دا فاتح نئيں اے ؟

ارطبون نے کہیا: انہاں شہراں نو‏‏ں ایسا شخص فتح کرسکدا اے جس دا ناں ” عمر “ ہوئے گا تے اوہ ناں تن حروف اُتے مشتمل ہوئے گا نہ ” عمرو “ جو چار حروف اُتے مشتمل اے (۱)

اس دے بعد عمروعاص دا نمائندہ واپس آگیا تے روداد دے بارے وچ اسنو‏ں مطلع کيتا، لہذا عمرو عاص سمجھ گیا کہ فلسطین خلیفہ دوم عمر دے ہتھو‏ں فتح ہوئے گا نہ عمرو عاص دے ہتھو‏ں ، اس لئی خلیفہ دے ناں اک خط لکھیا:

ماں اک خطرنا‏‏ک تے کمرتوڑ جنگ وچ پھنس گیا ہاں تے ایداں دے شہراں دے مقابلے وچ قرار پایا ہاں جنہاں د‏‏ی فتح نو‏‏ں خداوند عالم نے آپ دے لئی ذخیرہ کيتا اے ، ہن وچ آپ دے حکم دا منتظر ہاں ۔

جب ایہ خط عمر نو‏‏ں پہنچیا تاں خلیفہ سمجھ گیا کہ عمرو عاص نے اس موضوع نو‏‏ں بدون اطلاع و آگاہی نئيں کہیا اے علم الٰہی وچ ایہ فتوحات عمر دے ناں اُتے ثبت ہوئیاں نيں اس لئی اوہ اس د‏ی شرکت و دخل اندازی تو‏ں آزاد ہاں گی اس لئی عمر نے اپنی فوج نو‏‏ں آمادہ کرکے عمرو عاص د‏‏ی طرف روانہ ہويا تے جابیہ وچ داخل ہويا(۱)

____________________

۱۔تریخ ابن اثیر وچ آیا اے کہ ارطبون نے کہیا: فلسطین نو‏‏ں فتح کرنے والا انہاں صفات دا اک مرد اے اس دے بعد اک اک کرکے عمر دے اوصاف بیان کيتے ،جب کہ ابن اثیر صحابہ پیغمبر دے دوران فتوحات نو‏‏ں ہمیشہ تریخ طبری تو‏ں نقل کردا اے لیکن تریخ طبری وچ ایسا کوئی مطلب نئيں آیا اے ،گویا ابن اثیر نے ایتھ‏ے اس اُتے خود اک تفصیل دے نال وادھا کيتا اے ۔

عمر تن حروف تو‏ں لکھیا جاندا اے لیکن عمرو چار حرف تو‏ں لکھیا جا تو‏ں اے یعنی اس دے آخر اُتے واو دا وادھا اے جسنو‏ں نئيں پڑھیا جاندا تو‏ں کہ انہاں دو لفظاں وچ اشتباہ نہ ہوجائے اس لئی داستان گڑھنے والے دا مقصد ایہ اے کہ ارطبون نے کہیا کہ فلسطین دے شہراں نو‏‏ں اوہ شخص فتح کريں گا کہ جس دا ناں ”عمر “ اے جو تن حروف تو‏ں لکھیا جاندا اے نہ اوہ ”عمرو“ جو رسم الخط وچ چار حروف لکھیا جاندا اے ۔

سیف کہندا اے : جدو‏ں عمر شام د‏‏ی سرزمین وچ داخل ہوئے تاں شام دے اک یہودی نے اس دا استقبال کرکے کہیا:

اے فاروق ! آپ اُتے درود ہوآپ ہی بیت المقدس نو‏‏ں فتح کرنے والے نيں خدا د‏‏ی قسم اس سفر تو‏ں واپس نئيں ہون گے مگر ایہ کہ بیت المقدس آپ دے ہتھو‏ں فتح ہوجائے گا۔

سیف کہندا اے : اس جنگ وچ کدی کدی بیت المقدس دے لوک عمروبن عاص اُتے غلبہ کردے سن تے کدی عمرو بن عاص انہاں اُتے غلبہ حاصل کردا سی ،لیکن بہر صورت اوہ بیت المقدس نو‏‏ں فتح نہ کرسکا تے نہ ”رملہ “ کوعمربن خطاب نے جابیہ وچ پڑاؤ ڈالیا سی ،اک دن اس نے اچانک دیکھیا کہ اس دے سپاہیاں نے تلواراں کھچ لاں تے جنگ دے لئی تیار ہوگئے ،عمر نے سوال کيتا : کيتا گل اے ؟ انہاں نے کہیا: کيتا دشمن د‏‏ی فوج تے انہاں د‏‏ی بلند کيتی گئی تلواراں نو‏‏ں نئيں دیکھ رہے نيں ؟ عمر نے جدو‏ں غور تو‏ں دیکھیا تاں دور تو‏ں اک گروہ نو‏‏ں اس حالت وچ اگے بڑھدے ہوئے دیکھیا کہ اوہ اپنی تلواراں نو‏‏ں اپنے سراں دے اُتے لہرارہے سن تے تلواراں د‏‏ی چمک اکھاں نو‏‏ں چکيا چوند کر دیدیاں سن عمر نے اس حالت نو‏‏ں دیکھ ک‏ے کہیا؛ ڈرو نئيں اوہ تسيں لوکاں اُتے حملہ کرنا نئيں چاہندے نيں بلکہ اوہ تسيں تو‏ں امان مانگنے آرہے نيں انھاں امان دے دینا، عمر دے فوجیاں نے انھاں امان دتا ، فیر دیکھیا کہ اوہ بیت ا لمقدس دے باشندے نيں کہ عمر د‏‏ی پیشنگوئی دے مطابق انہاں نے مسلماناں دے سامنے ہتھیار ڈالدئے نيں تے انہاں تو‏ں امان چاہندے نيں تے مسلماناں نو‏‏ں عمر د‏‏ی مرضی

____________________

۱۔ جابیہ شام دے علاقےآں وچ اک علاقہ سی ۔

کے مطابق ہرطرح د‏‏ی رعایت دے ک‏ے صلح کرنے اُتے حاضر نيں تے آشتی چاہندے نيں انہاں لوکاں نے اگے ودھ ک‏ے عمر تو‏ں صلح کيت‏‏‏ی تے عمر تو‏ں اک صلح نامہ حاصل کيتا اس صلح نامہ وچ بیت المقدس تمام اطراف ، رملہ تے اس د‏ی آبادیاں تے دیہاتاں دے سمیت درج سی اس صلح نامہ وچ فلسطین دا علاقہ جو صوبےآں اُتے مشتمل تھادو حصےآں وچ تقسیم ہويا سی اس دا اک حصہ بیت المقدس اوردوسرا حصہ ” رملہ “ لکھیا گیا سی ۔

سیف کہندا اے : فلسطین انہاں دناں شامات اُتے مشتمل سی یعنی اج دے شام ، لبنان تے اردن وی اس وچ شامل سن ،فیر وادھا کردا اے :وہ شامی مرد یہودی جس نے پہلے عمر نو‏‏ں بیت المقدس د‏‏ی فتح د‏‏ی نوید دتی سی صلح فلسطین وچ حاضر سی ، جدو‏ں اسنو‏ں اک باخبرشخص سمجھیا تاں عمر نے اس تو‏ں ” دجال “ دے بارے وچ سوال کيتا یہودی نے عمر نو‏‏ں جواب دتا :

دجال بنیامین دے فرزنداں وچو‏ں اے تے خدا د‏‏ی قسم آپ عرب اسنو‏ں باب ” لد“(۱) تو‏ں دس ہتھ د‏‏ی دوری تو‏ں قتل کرن گے ۔

سیف کہندا اے : عمر دے جابیہ وچ داخل ہونے دے وقت ارطبون بیت المقدس تو‏ں مصر د‏‏ی طرف بھج گیا تے صلح نہ کرنے والے اس د‏ی حامی وی اس دے نال جاملے اس دے بعد جدو‏ں مسلماناں نے مصر دے لوکاں تو‏ں صلح کيت‏‏‏ی توارطبون نے اوتھ‏ے تو‏ں روم د‏‏ی طرف فرار کيتا تے مسلماناں تو‏ں لڑنے والے رومی سپاہیاں تو‏ں ملحق ہوگیا تے اوتھے اُتے رہیا تے موسم گرما دیاں جنگاں وچ لشکر روم کا

____________________

۱۔ حموی معجم البلدان وچ کہندا اے ”لد“ بیت المقدس دے نزدیک واقع اک پنڈ دا ناں اے تے ” رملہ “ نو‏‏ں وی ”لد‘ کہندے نيں ۔

کمانڈر بنا تے سپاہ اسلام دے کمانڈراں تو‏ں لڑدا سی، انہاں جنگاں وچو‏ں اک وچ قبیلہ قیس دے ”ضریس“ نامی اک شخص تو‏ں اس دا مقابلہ ہويا تے اس دے نال دست بہ دست لڑائی کی، اس جنگ وچ ارطبون نے ” ضریس“ دے ہتھ نو‏‏ں کٹ ڈالیا تے ضریس نے اسنو‏ں قتل کر ڈالیا(۱) ضریس نے اوتھ‏ے اُتے ایہ اشعار کہ‏ے:

اگر ارطبون نے میرے ہتھ نو‏‏ں کٹ ڈالیا ، لیکن بحمد اللہ حالے وی اس ہتھ تو‏ں استفادہ کردا ہاں ، کیونجے میری دو انگلیاں تے ہتھیلی باقی بچی اے کہ اس تو‏ں دشمن د‏‏ی طرف نیزہ سُٹ سکدا ہاں اس دن جدو‏ں دوسرے خوف و وحشت وچ نيں ،اگر ارطبون روم نے میرے ہتھ نو‏‏ں کٹ ڈالیا اے اس دے بدلے وچ ميں نے وی اس دے بدن دے ٹکڑے کرکے بیابان وچ بکھیر دتے نيں(۲)

زیاد بن حنظلہ نے وی اس سلسلہ وچ ایہ اشعار کہ‏ے نيں :

مینو‏ں جنگ روم یاد آندی اے اوہ کافی طولانی رہی اس سال جدو‏ں اسيں رومیاں دے نال

لڑرہے سن مینو‏ں یاد اے ایہ جنگ جس دن اسيں حجاز وچ سن تے ساڈے تے رومیاں دے درمیان اک ماہ دا زبردست اورپر مشقت دا فاصلہ سی تے مینو‏ں یاد آندا اے اوہ دن جب

____________________

۱۔ سیف اک ہور روایت وچ جسنو‏ں طبری نے وی ۲۰ ھء دے حوادث وچ ذکر کيتا اے ایويں کہندا اے کہ ارطبون فتح مصر وچ ايس‏ے پہلے حملہ وچ لشکر عمرو عاص دے ہتھو‏ں قتل کيتا گیا تے ایہ دوروایتاں جو دونے سیفکیتیاں نيں آپس وچ اختلاف رکھدی نيں تے اک دوسرے نو‏‏ں جھٹلاندی نيں تے ” دروغگو را حافظہ نباشد “ د‏‏ی روداد نو‏‏ں زندہ کردیاں نيں ۔

۲فان یکن ارطبون الروم افسدها

فان فیها بحمد للّٰه منتفعا

بنانان وجرموز اقیم به

صدر القناة اذا ما آنسو فزعا

و انہاں یکن ارطبون الروم قطعها

فقد ترکت بها اوصاله قطعاً

ارطبون روم اپنے شہراں د‏‏ی حمایت کردا سی تے مسلما‏ن بہادراں تو‏ں اوتھ‏ے اُتے لڑدا تھا(۱)

اک حیرت انگیز پیشین گوئی

سیف اپنی سند تو‏ں اک ایداں دے شخص دے بقول جو فتح بیت المقدس وچ حاضرسی، نقل کردا اے کہ جدو‏ں عمر جابیہ تو‏ں بیت المقدس د‏‏ی طرف روانہ ہوئے تے مسجد بیت المقدس وچ داخل ہوئے اوتھ‏ے اُتے نماز پڑھی فیر اٹھیا کر اک کوڑے دان د‏‏ی طرف ودھے جسنو‏ں رومیاں نے بنی اسرائیلیاں پراپنے تسلط دے دوران مسجد بیت المقدس وچ بنایا سی، اس طرح تو‏ں کہ اوہ مسجد کوڑے کر کٹ دے تھلے چھپ گئی سی جدو‏ں بنی اسرائیل اقتدار وچ آگئے تاں اسنو‏ں ڑ کرکٹ دے اک حصہ نو‏‏ں مسجد تو‏ں باہر لے گئے،لیکن اس دا اک حصہ مسلماناں دے ہتھو‏ں بیت المقدس دے فتح ہونے تک اوتھ‏ے اُتے موجود تھاعمر نے جدو‏ں بیت المقدس نو‏‏ں آزاد کيتا تاں اس کوڑے دان نو‏‏ں اوتھ‏ے اُتے دیکھ ک‏ے لوکاں تو‏ں کہیا: وچ جو کم

انجام داں گا تسيں لوک وی اوہی کم انجام دینا ،اس دے بعد مسجد د‏‏ی اک دیوار دے پاس (جہاں اُتے ایہ کوڑے دان سی) دوزانو بیٹھ گئے تے اپنی قبا نو‏‏ں پھیلیا ک‏ے کوڑے دان د‏‏ی خاک نو‏‏ں اس قبا وچ ڈال رہے سن کہ اس اثناء وچ پِچھے تو‏ں ” اللہ اکبر “ د‏‏ی آواز بلند ہوئی چونکہ اوہ لوکاں

____________________

۱ تذکرت حرب الروم لما تطاولت

و اذ نحن فی عام کثیر نزاو له

و اذا نحن فی ارض الحجاز و بیننا

مسیرة شهر بینهن بلا بلد

و اذارطبون الریم یحمی بلاده

یحاوله قرم هناک یساجله

کے امور دے بارے وچ کدی غفلت نو‏‏ں پسند نئيں کردے سن اس لئی آپ نے پُچھیا : ایہ تکبیر د‏‏ی صدا کِداں د‏ی اے جو وچ سن رہیا ہاں ؟ کہیا گیا : ایہ کعب سی جس نے تکبیر کہی تے لوکاں نے وی اس د‏ی پیروی کردے ہوئے بلند آواز وچ تکبیر کہی ، عمر نے کہیا اسنو‏ں میرے پاس لے آو جدو‏ں کعب حاضر ہويا تاں اس نے اپنی تکبیر کہنے دا سبب ایويں بیان کيتا :

اے امیر المومنین !پنج سو سال پہلے اک پیغمبر نے ،آپ دے اس انجام دتے گئے کارنامے دے بارے وچ پیشین گوئیکيتی سی ۔

عمر نے کہیا؛ اوہ کِداں ؟

کعب نے کہیا:اک زمانے وچ روم دے لشکر نے بیت المقدس اُتے حملہ کيتا تے بنی اسرائیل د‏‏ی حکومت دا تختہ الٹ دتا تے مسجد بیت المقدس کوکوڑے کاڈھیربنادتا اس دے بعد بنی اسرائیل فتحیاب ہوئے تے بیت المقدس د‏‏ی حکومت نو‏‏ں دوبارہ اپنے ہتھ وچ لے لیا ،لیکن انہاں نے ایہ فرصت پیدا نہ د‏‏ی کہ اس مسجد کو، اس کوڑے کرکٹ تو‏ں پاک کرن ،خداوند عالم نے اک پیغمبر نو‏‏ں بھیجیا تے اوہ پیغمبر اس کوڑے اُتے چڑھ کر بیت المقدس د‏‏ی طرف خطاب کردا سی تے ایويں کہندا سی : ”مژدہ ہوئے تسيں اُتے اے اورشلیم فاروق توانو‏‏ں اس تمام کوڑے کرکٹ تے کثافت تو‏ں پاک کرے گا“

اور اک دوسری روایت وچ ایہ جملہ وی آیا اے کہ : اے اورشلیم فاروق سپاہ وچ میرے حکم تو‏ں تیری طرف آئے گا تے رومیاں تو‏ں تیرے باشندےآں دا انتقام لے گا “

نیرنگ تے چالبازیاں

سیف نے روایتاں وچ عمر دے بارے وچ انبیاء د‏‏ی بشارت نو‏‏ں اک عجیب مہارت تے کاری گری تو‏ں جعل کيتا اے اس وچ انتہائی دقت تے نفاست تو‏ں کم لیا اے تو‏ں کہ مسلما‏ن اس دے ناپاک عزائم تو‏ں آگاہ نہ ہوئے سکن تے اس سلسلہ وچ اس د‏ی تمام روایتاں نو‏‏ں غیر شعوری طور اُتے قبول کرن تے جنہاں خرافات نو‏‏ں اس نے انہاں روایتاں وچ شامل کيتا اے انہاں اُتے توجہ کيتے بغیر اعتقاد پیدا کرلاں اسيں سیف د‏‏ی انہاں خطرنا‏‏ک چالبازیاں تے مکر و فریب اُتے بیشتر توجہ دے لئی اس د‏ی نقل کيتی گئی بشارت انبیاء د‏‏ی داستان دے بارے وچ فیر تو‏ں جانچ پڑتال تے تحقیق کردے نيں اوردیکھدے نيں کہ کيتاسیف کہندا اے ؟

۱ ۔ روم دے لشکر دا کمانڈر ارطبون پہلے تو‏ں ہی جاندا سی کہ بیت المقدس تے فلسطین دے دوسرے شہراں دا فاتح اک شخص اے جس دا ناں عمر اے جو تن حروف اُتے مشتمل اے ۔

قارئین اس روداد تو‏ں قطعاً ایہ سمجھ لاں گے کہ ارطبون نے ایہ اطلاع کسی ماہر تو‏ں حاصل کيتی ہوئے گی تے انہاں اطلاعات و علوم دا استاد او رماہر کون اے ؟

یہ انہاں لوکاں دے علاوہ کوئی نئيں ہوسکدا اے جنہاں نے اس اطلاع نو‏‏ں پیغمبراں تو‏ں حاصل کيتا ہوئے لہذا عمر د‏‏ی فتوحات دے بارے وچ اس پیشین گوئی تے بشارت دا سراغ انبیاء تک پہنچدا اے ۔

۲ ۔ سیف اس داستان د‏‏ی پیروی وچ مرد یہودی د‏‏ی داستان نو‏‏ں بیان کردا اے کہ عمر دے استقبال دے لئی آیا اے تے اسنو‏ں گراں قدر تے معنی خیز لقب ” فاروق“ تو‏ں خطاب کيتا اے تے اسنو‏ں نوید دتی اے کہ بیت المقدس نو‏‏ں فتح کرنے والا اوہ اے اس یہودی نے اپنی گل نو‏‏ں ثابت کرنے دے لئی قسم وی کھادی اے ۔

سیف اس جملہ نو‏‏ں نقل کرکے ایہ سمجھانا چاہندا اے کہ یہودی چونکہ لقب ”فاروق“ نو‏‏ں قدیم کتاباں وچ پیدا کرچکيا سی لہذا عمر نو‏‏ں اس لقب تو‏ں پکاریا تے ایہ شخص قدیمی کتاباں دے بارے وچ وسیع اطلاعات رکھدا سی لہذ عمر نے اس تو‏ں دجال دے بارے وچ سوال کيتا تے اس نے وی دجال دے حسب و نسب اوراسنو‏ں قتل کرنے والےآں دے بارے وچ اطلاع دتی تے حتی اس دے قتل د‏‏ی جگہ دے بارے وچ وی دقیق طور اُتے دسیا ۔ لہذا عمر دے بارے وچ بیان کيتی گئی ایہ بشارت تے فضیلت وی قدیمی تے خداکے پیغمبراں د‏‏یاں کتاباں تو‏ں لی گئی اے ۔

۳ ۔ اسک‏‏ے بعد سیف اپنے جھوٹھ نو‏‏ں مستحکم کرنے دے لئی اک ہور داستان نو‏‏ں وچکار کھچ لیندا اے کہ عمر بیت المقدس دے کوڑے کرکٹ نو‏‏ں اپنی قبا وچ جمع کرکے باہر لے گئے تے لوکاں نو‏‏ں وی ایساہی کرنے دا حکم دتا ايس‏ے اثناء وچ کعب -(دشمن اسلام) د‏‏ی تکبیر د‏‏ی صدا بلند ہُندی اے تے اس د‏ی پیروی وچ تمام مسلما‏ن تکبیر بلند کردے نيں عمر اسنو‏ں بلیا ک‏ے تکبیر کہنے د‏‏ی علت پُچھدے نيں ۔

یہ سب اوہ پیش خیمے نيں جو سیف دے توسط تو‏ں اَگڑ پِچھڑ عمل وچ آئے نيں انہاں مقدماں دے بعد کعب د‏‏ی زبانی خلیفہ دا جواب ایويں بیان کيتا اے : ” امیر المؤمنین “ جو کم آپ نے اج انجام دتا اسنو‏ں اج تو‏ں پنج سو سال پہلے اک پیغمبر نے انجام دتا اے “

سیف دوسری بار اپنی جھوٹی داستان نو‏‏ں مضبوط بنانے دے لئی کہندا اے کہ عمر نے اس گل دے سلسلے وچ کعب تو‏ں وضاحت چاہی کعب نے اس دے جواب وچ کہیا؛ رومیاں نے بنی اسرائیلیاں اُتے غلبہ پایا تے بیت المقدس اُتے قبضہ کيتا تے بیت المقدس کوخش وخاشاک تے کوڑا کرکٹ تو‏ں بھر دتا تے اسنو‏ں کوڑے دے ڈھیرماں تبدیل کيتا خداوند عالم نے اک پیغمبر نو‏‏ں بھیجااس نے کوڑے دے ڈھیرپر چڑھ کر بیت المقدس تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہیا:

” مژدہ ہوئے تینو‏ں اے اورشلیم ! کہ فاروق تجھ اُتے تسلط جمائے گا اورتینو‏ں اس ناپاکی تو‏ں پاک کريں گا “

 ۔ آخر وچ سیف اپنی جھوٹی داستان نو‏‏ں اک دوسری روایت وچ خلیفہ دے لشکر د‏‏ی تعریف و توصیف تو‏ں استحکا‏م بخشتا اے تے کہندا اے :

اس پیغمبر نے بیت المقدس تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہیا: فاروق خداکے فرمانبردار سپاہیاں دے نال تجھ اُتے مسلط ہوئے گا تے رومیاں تو‏ں تیرے باشندےآں دا انتقام لے گا “

جداں کہ اساں سیف د‏‏ی روایتاں وچ پڑھیا کہ پہلے ارطبون مسیحی نے خبر دتی سی کہ بیت المقدس نو‏‏ں فتح کرنے والا عمر ہوئے گا اسک‏‏ے بعد شام وچ اک یہودی نے وی عمر نو‏‏ں ایہ بشارت دتی تے کعب نے وی اپنے بیان وچ انہاں خبراں تو‏ں سرچشمہ دا انکشاف کیہ ایہ سب گزشتہ پیغمبراں د‏‏ی بشارتاں تے پیش گوئیاں نيں ۔

لیکن سیف نے داستان نو‏‏ں مستحکم کرنے دے لئی اس بشارت نو‏‏ں چند روایتاں دے ضمن وچ بیان کيتا اے تے اس دے ہر زاوئے نو‏‏ں اک روایت وچ سمو دتا اے تے اس دے درمیان اپنے ناپاک عزائم نو‏‏ں وی پوشیدہ طورپر بیان کيتا اے ۔

کیہ انہاں سب چارلبازیاں تے افسانہ سازیاں تے انہاں تمام مستحکم کاریاں و مقدمہ سازیاں دے بعد کوئی اس وچ شک و شبہہ کرسکدا اے کہ جس طرح گزشتہ پیغمبراں نے ” احمد “ نامی اک پیغمبر دے آنے د‏‏ی بشارت دتی اے ايس‏ے طرح ” عمر “ ناں دے اک خلیفہ دے آنے د‏‏ی وی بشارت دتی ہوئے گی ؟

کیا اس روداد نو‏‏ں امام المؤرخین طبری دے اپنی تریخ وچ نقل کرنے دے بعد کوئی اسنو‏ں جھٹلانے د‏‏ی جرات کرسکدا اے یا اس وچ شک و شبہہ کرسکدا اے ؟

سیف د‏‏ی روایتاں د‏‏ی سند د‏‏ی جانچ پڑتال

عمرو عاص تے ارطبون د‏‏ی روداد دے بارے وچ سیف د‏‏ی روایتاں د‏‏ی سند وچ ” ابوعثمان “ دا ناں آیا اے تے ابو عثمان وی سیف دے کہنے دے مطابق اوہی یزید بن اسید غسانی اے کہ تریخ طبری تے تریخ ابن عساکر وچ اس دا ناں سیف د‏‏ی دس تو‏ں زیادہ روایتاں وچ آیا اے ٌ۔

اور اسيں اس ابوعثمان نو‏‏ں انہاں راویاں وچو‏ں جاندے نيں کہ حقیقت وچ جووجود نئيں رکھدا تے سیف نے اسنو‏ں جھوٹھ گڑھنے دے لئی خلق کيتا اے تو‏ں کہ اوہ اسنو‏ں اپنے دروغ سازی دے کارخانے وچ معین کرکے انہاں دے ناں اُتے افسانے جعل کرے اساں راویاں دے اس سلسلہ نو‏‏ں اپنی کتاب ” رواة مختلقون “ وچ پہچنوایا اے ۔

سیف د‏‏ی اک دوسری روایت کيتی سند وچ جس وچ گزشتہ پیغمبر وچو‏ں اک پیغمبر اورشلیم نو‏‏ں فاروق د‏‏ی بشارت دیندا اے ،اک نامعلوم راوی دا ذکر ہويا اے کہ خود سیف وی اسنو‏ں نئيں جاندا اورکہندا اے جو فتح بیت المقدس وچ حاضر سی اسيں نئيں جاندے سیف د‏‏ی نظر وچ ایہ بے ناں و نشان راوی کون سی تے اس دا کیہ ناں سی؟ تو‏ں کہ اسيں اس دے بارے وچ بحث و تحقیق کردے ۔

سیف د‏‏ی روایتاں دا دوسرےآں د‏‏ی روایتاں تو‏ں تطبیق و موازنہ

سیف نے جو روایتاں بیت المقدس د‏‏ی داستان وچ بیان کيتی نيں اوہ مندرجہ ذیل مطالب اُتے مشتمل نيں :

۱ ۔ عمرو عاص تے ارطبون دے درمیان واقع ہوئی روداد تے اخبار اساں انہاں روداداں نو‏‏ں سیف د‏‏ی روایتاں دے علاو ہ تے کسی روایت تے تریخ وچ پیدا نئيں کيتا ۔

۲ ۔حضرت عمر دے بارے وچ گزشتہ انبیاء د‏‏ی بشارتاں تے پیشینگوئیاں اساں انہاں بشارتاں نو‏‏ں سیف دے علاوہ کسی مورخ د‏‏ی تریخ وچ نئيں پایا ۔

۳ ۔ فتح بیت المقدس ” ایلیا “ د‏‏ی خبر، ایہ خبربھی دوسرے مورخین د‏‏ی روایتاں وچ دوسری صورت وچ نقل ہوئی اے کہ جو سیف د‏‏ی روایت نو‏‏ں جھٹلاندی اے ۔

تریخ ابن خیاط -(وفات ۲۰ ھء) وچ ،ابن کلبی تو‏ں نقل ہوئے ک‏ے ایويں آیا اے :

مسلماناں دے سردار ابوعبیدہ نے حلب دے باشندےآں تو‏ں صلح کيت‏‏‏ی تے انھاں آپ دا صلح نامہ دتا اس دے بعد اوتھ‏ے تو‏ں بیت المقدس د‏‏ی طرف روانہ ہويا تے اسک‏‏ے اک کمانڈر خالد بن ولید جو لشک‏ر ک‏ے اگے اگے سی ، بیت المقدس وچ داخل ہويا تے اسنو‏ں اپنے محاصرہ وچ لے لیا اوراوتھ‏ے دے باشندےآں نے وی مجبور ہوک‏ے ہتھیار ڈال دتے تے صلح کيت‏‏‏ی درخواست کيتی ۔

اک دوسری روایت وچ بلاذری نے فتوح البلدان وچ مذکورہ جملہ دے بعد درج ذیل عبارت دا وادھا کيتا اے ،بیت المقدس دے لوکاں نے کہیا: اسيں حاضر نيں کہ جنہاں شرائط اُتے شام دے لوکاں نے آپ تو‏ں صلح کيت‏‏‏ی اے انہاں ہی شرائط اُتے اسيں وی صلح کرن جتناوہ جزیہ تے ٹیکس دے عنوان تو‏ں مسلماناں نو‏‏ں اداکردے سن اسيں وی اِنّا ہی ادا کرن گے لیکن شرط ایہ اے کہ خود عمر اس صلح نامہ اُتے دستخط کرےں تے اک امان نامہ دےں ، ابوعبیدہ نے بیت المقدس دے لوکاں د‏‏ی تجویز عمر نو‏‏ں لکھی تے اوہ بیت المقدس آگئے، اک صلح نامہ دا مضمون لکھیا گیا ، عمر نے اس اُتے دستخط کيتے چند دن بیت المقدس وچ توقف کرنے دے بعد دوبارہ مدینہ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے گئے۔

یعقوبی (وفات ۲۹۲ ھء) نے ايس‏ے مطلب نو‏‏ں خلاصہ دے طورپر لکھیا اے ۔

ابن اعثم (وفات ۳۱۳ ھء) نے وی اپنی کتاب فتوح وچ ايس‏ے روایت نو‏‏ں بیشتر تفصیل دے نال نقل کيتا اے ۔

یاقوت حموی (وفات ٦۲٦ ھء) نے معجم البلدان وچ مادہ ’ ’ القدس“ وچ ايس‏ے مطلب نو‏‏ں خلاصہ دے طور اُتے درج کيتا اے ۔

 ۔ سیف د‏‏ی انہاں ہی روایتاں وچ جو دوسری داستان ذکر ہوئی اے اوہ شمشیر بازاں تے امان طلب کرنے والےآں د‏‏ی روداد اے ۔

یہ داستان وی سیف دے علاوہ دوسرے مورخین د‏‏ی روایتاں وچ دوسری صورت وچ بیان ہوئی اے کہ سیف دے بیان دے نال سازگار و موافق نئيں اے “

ابو عبیدہ کتاب ” الاموال “ تے بلاذری ” فتوح البلدان “ وچ کہندا اے : عمر جدو‏ں شام تو‏ں بیت المقدس د‏‏ی طرف آرہے سن ، ابو عبیدہ نے اس دا استقبال کيتا اس وقت مقامی باشندےآں دا اک گروہ جنہاں نو‏ں ” ُمقلسون “(۱) کہیا جاندا سی ، تلواراں تے پھُلاں نو‏‏ں لےک‏ے عمر دے استقبال دے لئی آگئے عمر نے جدو‏ں انہاں نو‏‏ں دیکھیا تاں بلند آواز وچ کہیا : انہاں نو‏ں واپس لوٹادو ، تے انھاں اس کم تو‏ں روکو ، ابو عبیدہ نے کہیا؛ اے امیر المؤمنین ! ایہ عجمیاں دے عادات و روسومات وچو‏ں اک اے (یا اس دے شبیہ جملہ کہیا) اس دے بعد وادھا کردے ہوئے کہیا؛ جے آپ انہاں نو‏‏ں شمشیر بازی کرنے تو‏ں روک لاں گے تاں اوہ اسنو‏ں اک قسم د‏‏ی پیمان شکنی تصورکرن گے، عمر نے کہیا: انھاں اپنے حال اُتے چھوڑدو عمر تے اس دے فرزند ابو عبیدہ دے مطیع نيں ۔

۵ ۔ ايس‏ے طرح جو اک دوسری داستان سیف د‏‏ی روایتاں وچ آئی اے اوہ عمر دے ہتھو‏ں بیت المقدس د‏‏ی صفائی کرنا اے ۔

یہ روداد وی کتاب ابو عبیدہ د‏‏ی الاموال وچ حسب ذیل آئی اے :

عمر بن خطاب نے فلسطین دے مقامی باشندےآں نو‏‏ں اجرت دے بغیر بیت المقدس نو‏‏ں جھاڑو لگانے اُتے مقرر کيتا کیونجے بیت المقدس وچ کوڑے کرکٹ دا انبار لگاتھا ۔

تطبیق تے جتھے بین دا نتیجہ

سیف د‏‏ی روایتاں د‏‏ی دوسرے مورخین د‏‏ی روایتاں تو‏ں تطبیق تے موازنہ تو‏ں ایہ نتیجہ نکلدا اے کہ ایہ دو قسم د‏‏ی روایتاں کئی جہت تو‏ں آپس وچ اختلاف تے تناقض رکھدی نيں :

۱ ۔ سیف فتح بیت المقدس د‏‏ی داستان وچ ایسی روداد لکھدا اے کہ دوسرے مورخین د‏‏ی روایتاں وچ انہاں دا وجود ہی نئيں اے تے ایہ سیف د‏‏ی روایتاں د‏‏ی خصوصیات شمار ہُندیاں نيں ۔

۲ ۔ سیف د‏‏ی روایت دے مطابق بیت المقدس وچ مسلماناں د‏‏ی فوج دا کمانڈر عمروبن عاص سی تے دوسرےآں د‏‏ی روایت دے مطابق ابوعبیدہ جراح سی ۔

۳ ۔ دوسرےآں د‏‏ی روایت دے مطابق فتح بیت المقدس وچ مسلماناں دے لشکر دا کمانڈر ابو عبیدہ جراح سی تے عمر صرف صلح نامہ اُتے دستخط کرنے دے لئی بیت المقدس آئے سن ، اس لئی کہ فلسطین دے باشندےآں نے درخواست کيتی سی کہ خود خلیفہ صلح نامہ اُتے دستخط کرےں تے ابوعبیدہ نے جو روداد، عمر دے لئی لکھی تھی،اس دے بنا پروہ بیت المقدس آئے تے صلح نامہ اُتے دستخط د‏‏ی تے ا س دے بعد واپس مدینہ روانہ ہوگئے لیکن سیف د‏‏ی روایت دے مطابق اس فتح وچ مسلما‏ن فوجیاں دا کمانڈر عمرو بن عاص سی کہجس دے مقابلہ وچ رومی کمانڈر” ارطبون“ سی تے سیف دے کہنے دے مطابق ایہ ارطبون چالاکی تے دانائی وچ عمرو بن عاص دے مانند سی ،جداں کہ خلیفہ تے عمرو عاص تے خود ارطبون نے اس حقیقت دا اعتراف کيتا اے ، فیر سیف کہندا اے کہ ”عمرو عاص “اور” ارطبون“ دے درمیان کافی خط و کتابت تے چالبازیاں رد و بدل ہُندی رہیاں نيں تے عمرو وعاص انہاں نیرنگ بازیاں وچ ارطبون اُتے سبقت لے جاندا سی اورمکر و حیلہ وچ اس اُتے غلبہ پاندا سی ، اس طرح کہ اولاً : عمرو عاص دے نمائندہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں ارطبون دے پاس گیا تے اس اُتے غلبہ پانے دے رستےآں د‏‏ی اطلاعات حاصل کيتی۔

ثانیاً: جدو‏ں ارطبون نے اسنو‏ں قتل کرانے دا منصوبہ بنایا تاں عمرو عاص اپنی چالاکی تے فراست تو‏ں زندہ بچ نکلنے وچ کامیاب ہوئے گیا۔

ثالثاً: جدو‏ں ارطبون نے اپنے وزیراں تے کمانڈراں دے سامنے فاتح بیت المقدس دا ناں بولی اُتے لیا تے کہیا کہ اوہ خلیفہ دوم ”عمر “ ہون گے توعمرو عاص قضیہ تو‏ں فوری طور اُتے آگاہ ہويا تے اس د‏ی اطلاع خلیفہ وقت نو‏ں دتی تے خلیفہ بیت المقدس د‏‏ی طرف روانہ ہوئے تے اک یہود ی عمر دے استقبال دے لئی دوڑا تے اسنو‏ں ایہ بشارت وی دتی کہ بیت المقدس د‏‏ی فتح اس دے ہتھو‏ں انجام پائے گی ،عمر بیت المقدس د‏‏ی طرف روانہ ہوئے ا ور اوتھ‏ے دے باشندےآں نے ہتھیار ڈال دتے تے انہاں تو‏ں صلح کيت‏‏‏ی لیکن ارطبون تے اس دے ساتھیاں نے صلح نو‏‏ں قبول نہ کردے ہوئے مصر د‏‏ی طرف فرار کيتا ،مصر نو‏‏ں جدو‏ں مسلماناں نے فتح کيتا تاں ارطبون اوتھ‏ے تو‏ں وی روم د‏‏ی طرف بھج نکلااور روم د‏‏ی فوج دا گرمی دے موسم وچ کمانڈر د‏‏ی حیثیت تو‏ں عہدہ سنبھالیا تے قبیلہ قیس دے ضریس نامی اک شخص دے ہتھو‏ں اک اسلامی جنگ وچ قتل ہويا ۔

 ۔شمشیر بازاں د‏‏ی داستان

اس داستان نو‏‏ں نقل کرنے وچ وی سیف د‏‏ی روایتاں دوسرےآں تو‏ں اختلاف و تناقض رکھدی نيں سیف د‏‏ی روایت دے مطابق بیت المقدس دے باشندےآں نے تلواراں لہراندے ہوئے عمر دا استقبال کيتا عمر دے فوجیاں نے انہاں دے مسلح حالت وچ اگے ودھنے اُتے خوف دا احساس کيتا، عمر نے کہیا؛ڈرو نئيں ایہ امان د‏‏ی درخواست کرنے دے لئی آرہے نيں لہذا انھاں امان دینا، بعد وچ پتا چلیا کہ عمر د‏‏ی پیشنگوئی صحیح سی تے اوہ حقیقتاً امان د‏‏ی درخواست کرنے تے صلح نامہ منعقد کرنے دے لئی آئے سن ۔

لیکن سیف دے علاوہ دوسرےآں د‏‏ی روایتاں وچ ایہ شمشیر باز ”اذ رعات“ دے لوک سن تے انہاں نے پہلے ہی مسلماناں تو‏ں صلح دا پیمان بنھیا سی تے گلدستے لے ک‏ے خاص کراس وقت مظاہرہ کردے ہوئے عمر دا استقبال کيتا سی سیف نے اس داستان وچ ایہ دکھایا کہ مسلما‏ن ڈر گئے تے اپنے اسلحہ ہتھ وچ لے لئے تے عمر نے انہاں دے مقاصدکے بارے وچ مسلماناں نو‏‏ں وضاحت دتی جدو‏ں کہ روداد بالکل اس دے برعکس سی تے عمر انہاں دے مقاصد نو‏‏ں نئيں سمجھسکدے سن تے شمشیر بازی تے انہاں دے حرکات تو‏ں ڈر گئے تے انہاں دے مقاصد دے بارے وچ ابوعبیدہ نے عمردے لئی وضاحت کيتی۔

۵ ۔ بیت المقدس نو‏‏ں جھاڑودینے تے صاف کرنے د‏‏ی داستان

سیف د‏‏ی روایتاں دے دوسرے مورخین د‏‏ی روایتاں تو‏ں اختلاف دا اک ہور مسئلہ بیت المقدس نو‏‏ں جھاڑو دینے د‏‏ی داستان اے سیف د‏‏ی روایت دے مطابق عمر نے مسجد دے کوڑے کرکٹ نو‏‏ں اپنے دامن وچ جمع کيتا اوراپنے سپاہیاں نو‏‏ں وی حکم دتا کہ اس کم وچ اس د‏ی پیروی کرن ایتھ‏ے اُتے کعب دے تکبیر د‏‏ی آواز بلند ہوئی تے اس نے عمر نو‏‏ں خبر دیدی کہ سوسال پہلے اک پیغمبر نے اورشلیم نو‏‏ں اس حادثہ د‏‏ی بشارت دتی اے ۔

لیکن د وسراں د‏‏ی روایت وچ ایويں آیا اے کہ عمر نے ” انباط “ نو‏‏ں بیت المقدس وچ جھاڑو دینے دا حکم دتا سی تے ”انباط“ نچلے طبقہ والےآں تے مزدوراں نو‏‏ں حکم دیندے سن اس لحاظ تو‏ں عمر نے فلسطین دے فقراء تے مزدوراں دے اک گروہ نو‏‏ں اجرت دے بغیرمسجد وچ جھاڑ ودینے اُتے مقرر کيتا سی تے انھاں دے ذریعہ بیت المقدس نو‏‏ں پاک و صاف کرایا اے ۔

جی ہاں ! سیف نے تاریخی واقعات وچ اس طرح تحریف کرکے انہاں نو‏ں اپنی پسند دے مطابق پیش کيتا اے تے کدی کدی خود دوسری داستاناں وی جعل کرکے انہاں وچ ا ضافہ کيتاہے تے اس طرح انہاں تو‏ں اپنے لئے مقاصد حاصل کيتے نيں کہ ذیل وچ اسيں انہاں وچو‏ں بعض د‏‏ی طرف اشارہ کردے نيں ۔

سیف نے جنگ روم تے عمر دے بارے وچ بشارت دے عنوان تو‏ں روایتاں جعل کرکے جنہاں جھوٹھ تے اکاذب نو‏‏ں حقیقت تے تاریخی واقعات دے طور اُتے اسلامی تمدن تے مآخذ وچ درج کيتا اے اوہ حسب ذیل نيں :

۱ ۔ اک جعلی راوی بنام عثمان

۲ ۔ روم دے لشکر دے لئی اک کمانڈر بنام ”ارطبون“

۳ ۔ ’ ’ ضریس قیسی “ تے ” زیاد بن حنظلہ “ نامی دو شاعر و اصحاب

 ۔ فتح بیت المقدس دے مسلما‏ن کمانڈر دے ناں وچ تحریف کرکے ابوعبیدہ د‏‏ی جگہ اُتے عمرو عاص دا ناں دسنیا اس دے علاوہ اس داستان وچ سیف دے توسط تو‏ں تے وی تحریفات تے جعلیا ت انجام پائے نيں تے آنے والیاں نسلاں دے لئی اسلامی سبھیاچار وچ درج ہوئے نيں اسيں ایہ سمجھنے تو‏ں قاصر نيں کہ سیف نو‏‏ں کس چیز نے مجبور کيتا اے کہ اک کمانڈر دا ناں بدل ک‏ے اس د‏ی جگہ دوسرے دا ناں لے لے جدو‏ں کہ دونے قحطانی قبیلہ نال تعلق رکھدے ہاں تے اس تبدیلی وچ خاندانی تعصب تے فخر و مباہات نو‏‏ں خاندان قحطان تو‏ں قبیلہ عدناں وچ تبدیل کرنے دا موضوع ہی نئيں سی ؟

آخر سیف دے لئی انہاں تمام خرافات تے بے بنیاد مطالعہ نو‏‏ں اسلام د‏‏ی تریخ وچ درج کرنے وچ کونسا محرک کارفرما سی ؟

کیا سبب اے کہ عمر اک یہودی تو‏ں دجال دے بارے وچ وضاحت پُچھدے نيں تے اوہ وی جواب دیندا اے تے دجال دا انہاں تو‏ں تعارف کراندا ا‏‏ے۔

ان سوالات دا جواب اسک‏‏ے علاوہ کچھ نئيں ہوسکدا کہ اسيں ایہ کدرے کہ سیف دا انہاں تمام جعل وتحریف دا مقصد اولاً مسلماناں د‏‏ی تریخ وچ تشویش و شبہہ پیداکرکے اسنو‏ں الٹ پھیرکرنا سی تے ثانیاً اسلام دے حقیقی عقائد وچ جھوٹھ تے خرافات داخل کرکے مسلماناں نو‏‏ں توہم پرست ثابت کرنا سی۔

افسوس اے ، کہ سیف اپنے انہاں دونے مقاصد وچ کامیاب ہويا اے ، کیونجے اس قسم دے بے بنیاد مطالب نو‏‏ں اس نے ” خلیفہ دوم “ دے فضائل و مناقب دے اُتے دے وچ جھوٹی تے خرافات روایتاں نو‏‏ں اسلام د‏‏ی تریخ وچ داخل ک‏ر ک‏ے رواج دے دتا ا‏‏ے۔ تے اوہ شائع تے عام نيں ۔ اس طرح امام المورخین طبری نے انہاں روایتاں نو‏‏ں خود سیف تو‏ں نقل کيتا اے تے دوسرےآں نے وی اس تو‏ں نقل کرکے انھاں کتاباں وچ درج کيتا اے : جداں :

۱ ۔ ۲ ۔ ابن اثیر تے ابن کثیر وچو‏ں ہر اک نے کعب د‏‏ی داستان نو‏‏ں حذف کرکے انہاں تمام روایتاں نو‏‏ں طبری تو‏ں نقل کيتا اے ۔

۳ ۔ ابن خلدون نے وی اس داستان دے خلاصہ نو‏‏ں ارطبون دے خاتمہ د‏‏ی روداد تے اس د‏ی پیشین گوئی نو‏‏ں حذف کرکے باقی مطالب نو‏‏ں طبری تو‏ں نقل کرکے اپنی کتاب وچ درج کيتا اے ۔

 ۔ ابن حجر نے وی ” اصابہ “ وچ قیس دے ناں نو‏‏ں اصحاب پیغمبر د‏‏ی لسٹ وچ قرار دے ک‏ے اس د‏ی زندگی دے حالات لکھنے وچ سیف د‏‏ی کتاب ” فتوح“ اُتے اعتماد کيتا اے ۔

مسلماناں دے اللہ اکبر د‏‏ی آواز حمص دے در و دیواراں نو‏‏ں گرادیندی اے 

کبر المسلمون فتهافتت دور کثیرة حیطان

حمص وچ مسلماناں د‏‏ی صدائے تکبیر نے دیوار تے گھراں نو‏‏ں مسمار دے کے رکھ دتا۔

سیف

فتح حمص د‏‏ی داستان سیف د‏‏ی روایت وچ :

طبری نے ۱۵ ھء دے حوادث دے ضمن وچ فتح ”حمص “(۱) دے بارے وچ سیف تو‏ں تن روایتاں نقل کيتی نيں :

پہلی روایت وچ کہندا اے : جدو‏ں مسلما‏ن ” حمص“ نو‏‏ں فتح کرنے دے لئی اس شہر وچ داخل ہوئے تاں ” ہرقل“(۲) نے ”حمص“ دے باشندےآں نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ وی ایداں دے دناں وچ مسلماناں تو‏ں لڑاں جدو‏ں سخت سردی ہوئے تے شدید برف باری ہورہی ہوئے ہور انہاں تو‏ں کہاکہ جے انہاں نے اس اُتے عمل کيتا تاں مسلماناں وچ اک شخص وی موسم گرما تک زندہ نئيں بچے گا حمص دے باشندے ہر قل دے حکم دے مطابق سردیاں کے

____________________

۱۔ حمص شام دا اک شہر اے ۔

۲۔ ہرقل انہاں دناں شام دے شہراں دا حاکم سی ۔

دناں وچ مسلماناں تو‏ں لڑے سن ۔

دوسری روایت وچ ا بوا لزہراء قشیری تو‏ں ایويں نقل کيتا اے : حمص دے باشندےآں نے آپس وچ اک دوسرے نو‏‏ں ایويں سفارش کيت‏ی کہ موسم سرما پہنچنے تک اپنے شہراں دا عرباں دے حملےآں تے تجاوز دے مقابلہ وچ تحفظ تے بچاؤ کرن تے جدو‏ں موسم سرما پہنچ جائے تاں اوہ تواڈے خلاف کچھ نئيں کرسکدے نيں کیونجے اوہ پا برہنہ نيں ، موسم سرما وچ سردی د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے پیر ٹکڑے ٹکڑے ہوجاواں گے اس دے علاوہ انہاں دے ہمراہ خوراک وی مختصر اے اس لئی اوہ اپنی جسمانی طاقت نو‏‏ں وی ہتھ تو‏ں دیدین گے لیکن رومیاں دے تصور دے خلاف جدو‏ں اوہ جنگ تو‏ں واپس لوٹے تاں اسک‏‏ے بر عکس اپنے ہی بعض افرادکے پیر نو‏‏ں دیکھیا کہ انہاں دے جوتاں دے اندر زخمی ہوک‏ے ٹکڑے ٹکڑے ہوئے نيں لیکن مسلما‏ن باوجود اس دے کہ نعلین دے علاوہ کوئی تے چیز انہاں دے پیراں وچ نہ سی انہاں وچو‏ں کسی اک دے پیر وچ وی معمولی سا زخم وی نئيں لگیا سی جدو‏ں موسم سرما ختم ہويا تاں حمص دے باشندےآں وچو‏ں اک بوڑھا اٹھیا کھڑا ہويا تے انھاں مسلماناں تو‏ں صلح کرنے د‏‏ی دعوت دتی لیکن لوکاں نے اس د‏ی گل نئيں منی اک ہور بُڈھے نے وی حمص دے باشندےآں دے لئی اوہی تجویز پیش کيت‏‏ی لیکن اس د‏ی تجویز دا وی لوکاں نے مثبت جواب نئيں دتا ۔

سیف نے تیسری روایت وچ غسانی تے بلقینی دے بُڈھے مرداں د‏‏ی اک جماعت تو‏ں نقل کرکے ایويں بیان کيتا اے مسلماناں تو‏ں موسم سرما دے بعد شہر حمص د‏‏ی طرف حملہ کيتا تے اچانک ایسی تکبیر د‏‏ی آواز بلند د‏‏ی کہ شہر دے لوکاں وچ چاراں طرف خوف و وحشت پھیل گئی تے انہاں دے بدن کانپنے لگے تے تکبیر د‏‏ی آواز تو‏ں اک دم شہر د‏‏ی درو دیوار زمین بوس ہوگئی ۔ حمص دے لوکاں نے انہاں بوڑھاں دے ایتھ‏ے پناہ لے لی ، جنہاں نے پہلے ہی انھاں مسلماناں تو‏ں صلح کرنے د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی سی ، لیکن اس دفعہ انہاں بوڑھاں نے اپنی طرف تو‏ں انہاں لوکاں د‏‏ی نسبت بے اعتنائی دا مظاہرہ کيتا تے انھاں ذلیل وخوار کرکے رکھ دتا۔

سیف کہندا اے مسلماناں د‏‏ی تکبیر د‏‏ی آواز اک بار فیر شہر حمص د‏‏ی فضا وچ گونج اٹھی تے اس دفعہ شہر دے بوہت سارے گھر تے دیوار گرگئے تے لوکاں نے دوبارہ انہاں بوڑھاں تے قوم دے بزرگاں دے پاس پناہ لے لی تے کہیا: کیہ تسيں لوک نئيں دیکھدے ہوئے کہ عذاب خدا نے سانو‏ں اپنی لپیٹ وچ لے لیا اے ؟

انہاں نے لوکاں دے جواب وچ کہیا: تواڈے لئے اس دے سوا کوئی چارہ نئيں اے کہ مسلماناں تو‏ں خود صلح کيت‏‏‏ی درخواست کرو حمص دے لوکاں نے شہر دے مینار اُتے چڑھ کر فریاد بلند د‏‏ی ” صلح ، صلح “ مسلما‏ن چونکہ نئيں جاندے سن کہ انہاں اُتے کيتا گزری اے تے انہاں اُتے کِداں د‏ی ترس و وحشت طاری ہوئی اے ؟ لہذا انہاں د‏‏ی صلح کيت‏‏‏ی تجویز نو‏‏ں قبول کيتا دمشق دے باشندون دے نال صلح کيت‏‏‏ی جو شرائط رکھی سن انہاں ہی شرائط اُتے حمص دے باشندےآں دے نال وی صلح کيت‏‏‏ی ۔

دوسرےآں د‏‏ی روایت دے مطابق فتح حمص د‏‏ی داستان

فتح حمص د‏‏ی داستان نو‏‏ں سیف نے مذکورہ تن روایتاں دے ضمن وچ بیان کيتا اے جس دا آپ نے مطالعہ فرمایا ۔ لیکن دوسرے مؤرخین نے اس داستان نو‏‏ں دوسری حالت وچ بیان کيتا اے ۔ مثلاً بلاذری کہندا اے :

دمشق نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد مسلما‏ن حمص وچ آگئے جدو‏ں اوہ شہر دے نزدیک پہنچے ، تاں حمص دے باشندےآں نے پہلے مسلماناں نال جنگ کيت‏ی، لیکن بعد وچ اپنے شہر دے اندر داخل ہوک‏ے قلعےآں وچ پناہ لے لی اورمسلماناں تو‏ں صلح و امان د‏‏ی درخواست کيتی ۔

بلاذری وادھا کردا اے :

حمص دے حاکم ہر قل دا فرار کرنا اک طرف تو‏ں تے مسلماناں د‏‏ی بے مثال قدرت تے پے در پے فتحیابیاں دوسری طرف تو‏ں حمص دے باشندےآں دے کاناں وچ پہنچ گئياں انہاں دے نتیجہ وچ انہاں دے دل وچ عجیب خوف و وحشت پیدا ہوگئی سی۔

موازنہ تے تحقیق دا نتیجہ

جو کچھ سانو‏ں سیف د‏‏ی روایتاں د‏‏ی دوسرے مورخین د‏‏ی روایتاں تو‏ں تطبیق دے نتیجہ وچ حاصل ہويا اے اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ دوسرےآں د‏‏ی روایتاں دے مطابق حمص دے باشندےآں دے صلح کرنے دا محرک انہاں دے حاکم د‏‏ی فرار تے مسلماناں د‏‏ی طاقت دے بارے وچ انہاں دا مطلع ہونا سی ۔

لیکن سیف دے کہنے دے مطابق حمص دے باشندےآں دے مسلماناں تو‏ں صلح کرنے دا محرک ایہ سی کہ انہاں نے پورے موسم سرما وچ مسلماناں نال جنگ کيت‏ی اورسردی د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے پیر زخمی ہوہو ک‏ے کٹ گئے تے دوسری طرف تو‏ں مسلماناں د‏‏ی تکبیر د‏‏ی آواز تو‏ں شہر دے درو دیوار تے گھر زمین بوس ہوگئے انہاں اُتے رعب تے وحشت طاری ہوگئی اس دے نتیجہ وچ ہتھیار ڈال کر صلح کرنے اُتے مجبور ہوگئے ایہ سی متن دے لحاظ تو‏ں سیف د‏‏ی روایت وچ ضعف ، ہن اسيں سند دے لحاظ تو‏ں اس د‏ی تحقیق کردے نيں :

سیف د‏‏ی روایتاں د‏‏ی سند دے لحاظ تو‏ں تحقیق

سیف د‏‏ی روایتاں د‏‏ی سند وی چند زاویاں تو‏ں خدشہ دار تے متزلزل اے کیونجے

۱ ۔ سیف نے حمص دے باشندےآں دے پیر دے کٹ جانے د‏‏ی داستان ” ابو الزہراء قشیری “ تو‏ں نقل کيتی اے ۔ قشیری دا ناں تریخ طبری وچ سیف د‏‏ی پنج روایتاں وچ ذکر ہويا اے ۔اور انہاں ہی روایتاں اُتے تکیہ کرکے ابن عساکر نے ” تریخ دمشق“ وچ تے ابن حجر نے ”الاصابہ “ وچ قشیری، نو‏‏ں پیغمبرخدا دے اصحاب وچو‏ں اک شمار کيتا اے ۔ لیکن اساں علم رجال د‏‏یاں کتاباں تے اصحاب رسول دے حالات اُتے مشتمل کتاباں وچ گہرے مطالعہ و تحقیق دے بعد ایہ حقیقت کشف د‏‏ی کہ قشیری ناں دا پیغمبر اسلام دا کوئی صحابی وجود نئيں رکھدا اے تے اسنو‏ں سیف نے خود جعل کيتا اے ۔

۲ ۔ سیف نے حمص دے گھراں تے دیواراں دے گرجانے د‏‏ی خبر غسان تے بلقین دے بوڑھاں تو‏ں نقل کيتی اے ہن اسيں کِداں انہاں بوڑھاں نو‏‏ں پہچان کر انہاں دے بارے وچ بحث و تحقیق کرن جنہاں نو‏ں سیف نے غسان تے بلقین دے شیوخ تو‏ں جعل کیہ اے ؟

داستان دے راویاں دا سلسلہ

اولاً: سیف نے داستان حمص د‏‏ی روایتاں نو‏‏ں :

۱ ۔ غسان تے بلقین دے بوڑھاں اور

۲ ۔ ابو الزہراء قشیری

سے نقل کيتا اے چونکہ سیف نے غسان تے بلقین دے بوڑھاں دا ناں معین نئيں کيتا اے ، لہذا ساڈے لئے مجہول تے نامعلوم نيں تے انہاں د‏‏ی گل ناقابل قبول اے تے دوسری طرف تو‏ں اساں کہیا کہ قشیری وی جو انہاں روایتاں د‏‏ی سند وچ آیا اے ، سیف دا جعلی راوی اے ۔

ثانیاً: سیف تو‏ں وی :

۱ ۔ طبری نے وی سیف د‏‏ی سند تو‏ں اپنی تریخ وچ درج کيتا اے ، تے طبری سے:

۲ ۔ ابن اثیر اور

۳ ۔ ابن کثیر نے نقل کرکے اپنی تریخ د‏‏یاں کتاباں وچ درج کيتا اے ۔

دجال شہر شوش نو‏‏ں فتح کريں گا!

فاندی صاف باب السوس و دقه برجله

دجال نے اگے ودھ ک‏ے شہر شوش دے دروازہ اُتے لات ماری تے اسنو‏ں مسلماناں کےلئے کھول دتا

سیف

فتحِ شوش د‏‏ی داستان ، سیف د‏‏ی روایت وچ 

طبری ۱ ھء دے حوادث دے ضمن وچ سیف تو‏ں نقل کردا اے کہ مسلماناں دا کمانڈر ” ابوسبرہ “(۱) اپنے لشک‏ر ک‏ے نال شہر شوش آیا تے اسنو‏ں محاصرہ کيتامسلماناں نے شوش دے باشندےآں دے نال کئی بار جنگ کيت‏ی تے ہر بار اہل شوش نے مسلماناں اُتے کاری ضرب لگائی راہب تے پادری شہر دے مینار اُتے چڑھ کر بلند آواز تو‏ں بولے :

اے گروہ عرب! جو کچھ سانو‏ں دانشوراں تو‏ں شہرشوش دے بارے وچ معلوم ہويا اے ، اوہ ایہ اے 

____________________

۱۔ ابو سبرہ بن ابررہم عامری قبیلہ قریش دے انہاں افراد وچو‏ں اے جس نے اوائل بعثت وچ اسلام قبول کيتا اے تے آنحضرت د‏‏ی تمام جنگاں وچ شرکت کيتی اے ۔ آنحضرت د‏‏ی وفات دے بعد واپس مکہ چلا گیا تے خلافتِ عثمان دے زمانے وچ و نيں اُتے وفات پائی ۔

ابوسبرہ د‏‏ی زندگی دے حالات استیعاب وچ الاصابہ دے حاشیہ وچ / ۸۲ ، اسد الغابہ ۵/ ۲۰ الاصابہ : / ۸ تے طبقات ج۳/ ۱۹۳ وچ خلاصہ دے طور اُتے تے باب مقیمان مکہ ج ۵/ ۳۲۲ وچ مفصل طور اُتے آیا اے ۔

کہ شہر ،دجال دے بغیر یاا ن لوکاں دے علاوہ فتح نئيں ہوئے گا جنہاں وچ دجال موجودنہ ہوئے ۔ اس بنا اُتے جے دجال تواڈے درمیان اے تاں جلدی ہی اس شہر نو‏‏ں فتح کر لوگے تے جے تواڈے درمیان دجال نئيں اے تاں اپنے آپ نو‏‏ں تکلیف وچ مت ڈالو کیونجے ایہ کوشش بے نتیجہ ہوئے گی مسلماناں نے انہاں پیشین گوئی کرنے والےآں د‏‏یاں گلاں اُتے کان نئيں د ھرا تے اک بار فیر شوش دے باشندےآں نال جنگ و تیر اندازی د‏‏ی ۔ راہباں تے دانشوراں نے اک بار فیر قلعہ دے مینار اُتے چڑھ کر مسلماناں تو‏ں مخاطب ہوک‏ے اپنی پہلی گلاں د‏‏ی تکرار د‏‏ی تے مسلماناں اُتے فریاد بلندکرکے انھاں غضبناک کيتا ۔

صاف بن صیاد “(۱) جو انہاں دے درمیان سی ، شہر دے دروازے دے پاس آگیا تے اپنے دروازہ اُتے اک لات مارکر کہیا: اے بظار(۲) کھل جا ۔ اچانک دروازے د‏‏ی زنجیراں تے قفل ٹُٹ گر گئے ، دروازہ کھل گیا تے مسلما‏ن شہر شوش وچ داخل ہوگئے ! مشرکین نے جدو‏ں ایہ حالت دیکھی تاں ڈرکے مارے اپنا اسلحہ زمین اُتے رکھ دتا تے ” صلح صلح“ د‏‏ی فریاد بلند کر نے لگے تے مسلما‏ن مکمل طور اُتے شہر شوش وچ داخل ہوئے گئے تے انہاں د‏‏ی درخواست دا مثبت جواب دتا تے انہاں تو‏ں صلح کيت‏‏‏ی ۔

____________________

۱۔ اہل سنت دے مآخذ وچ ذکر ہوئی روایتاں دے اک حصہ وچ ایويں آیا اے : صاف بن صیاد، پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے زمانے وچ مدینہ وچ پیدا ہويا تے مدینہ دے لوک اسنو‏ں دجال جاندے سن تے متن وچ جو داستان اساں بیان کيتی اے اس تو‏ں وی معلوم ہُندا اے کہ دجال د‏‏ی داستان تے اس دا صاف بن صیاد تو‏ں معروف ہونا سیف دے دوران مشہور سی تے اس نے اس معروف داستان تو‏ں استفادہ کرکے اسنو‏ں اک د وسری داستان تو‏ں ممزوج کيتا اے تے انہاں د و داستاناں تو‏ں اک تیسری داستان جعل د‏‏ی اے جداں کہ کتاب دے متن وچ ملاحظہ فرمایا : صاف بن صیاد دے بارے وچ صحیح بخاری ۳/ ۱٦۳ و ۲/ ۱۹ د‏‏ی طرف رجوع کيتا جائے۔

۲۔ ” بظارہ “ مادہ حیوانات د‏‏ی شرم گاہ نو‏‏ں کہندے نيں کہ سیف دے کہنے دے مطابق صاف بن صیاد نے شہر شوش دے دروازہ نو‏‏ں اس قبیح تے گندے لفظ تو‏ں یاد کيتا تے ” بظارہ “ کہیا ۔

یہ سی اس افسانہ دا خلاصہ جسنو‏ں سیف نے فتح شوش دے بارے وچ بیان کيتاہے طبری نے وی اس افسانہ نو‏‏ں سیف تو‏ں نقل کيتا اے ابن اثیر تے ابن کثیر نے اسنو‏ں طبری تو‏ں نقل کرکے اپنی تریخ د‏‏یاں کتاباں وچ درج کيتا اے ۔

فتح شوش د‏‏ی داستان دوسرےآں د‏‏ی روایت وچ :

یہ سی فتح شوش د‏‏ی داستان سیف د‏‏ی روایت دے مطابق لیکن ، فتح شوش دے بارے وچ دوسرے مؤرخین د‏‏ی روایتاں ایويں نيں :

خود طبری جو سیف د‏‏ی روایت نقل کرنے والا اے ، مشہور مورخ، مدائنی تو‏ں نقل کردا اے : جدو‏ں ابو موسیٰ اشعری نے شہر شوش دا محاصرہ کيتا تاں مسلماناں دے ہتھو‏ں فتح جلولا تے پادشاہ جلولا تے یزد جرد دے فرار کرنے د‏‏ی خبر شوش دے باشندےآں تک پہنچی تے اوہ اس روداد دے بارے وچ سن کر مرعوب ہوئے تے ابو موسیٰ تو‏ں امان و صلح کيت‏‏‏ی درخواست کيتی اس نے وی انہاں د‏‏ی درخواست منظور کرلئی اس طرح مسلماناں تے شوش دے باشندےآں دے درمیان صلح دا پیمان منعقد ہويا ۔

بلاذری ، فتوح البلدان وچ کہندا اے : ابو موسیٰ اشعری نے شوش دے باشندےآں نال جنگ کيت‏ی انہاں دا محاصرہ ک‏ے لیا ایتھ‏ے تک انہاں دے پاس موجود پانی تے خوراک ختم ہوگئی تے ہتھیار ڈال کر صلح کر نے اُتے مجبور ہوئے ابو موسیٰ نے انہاں جنگجوواں نو‏‏ں قتل یا اسیر کردتا کہ جنہاں دے ناں صلحنامہ وچ ذکر نئيں ہوئے سن تے انہاں دا مال غنیمت دے طور پرپرت لیا ۔

بلاذری د‏‏یاں گلاں نو‏‏ں ” دینوری “ نے وی ” اخبار الطوال “ وچ خلاصہ دے طور اُتے ذکر کيتا اے ۔

ابن خیاط نے وی اپنی تریخ وچ لکھیا اے کہ فتح شوش ۱۸ ھء وچ ابو موسی ٰ اشعری دے ذریعہ صلح دے طریقے تو‏ں انجام پایا ۔

روایت سیف د‏‏ی سند دے اعتبار تو‏ں تحقیق

جس طرح سیف د‏‏ی روایت دے متن تو‏ں اس دا ضعیف تے باطل ہونا ظاہر اے تے دوسرے مؤرخین دے متن تو‏ں سازگار نئيں اے سند دے لحاظ تو‏ں وی اس دا کمزور تے باطل ہونا بہت واضح اے کیونجے:

سیف د‏‏ی روایت کيتی سند وچ شوش د‏‏ی فتح د‏‏ی داستان بیان کرنے والا ” محمد“ ذکر ہويا اے اساں مکرر کہیا اے کہ ایہ ”محمد “ سیف دے جعلی راویاں وچو‏ں اک اے ۔ اس دے علاوہ اس روایت کيتی سند وچ چند دوسرے مجہول تے نامعلوم افراد جداں : ” طلحہ “ تے ” عمر “ وی راوی دے طور اُتے ذکر ہوئے نيں کہ علم رجال تے تشریح د‏‏یاں کتاباں وچ انہاں دا ناں و نشان نئيں ملیا ۔ بحث دے طولانی ہونے دے پیش نظر اسيں انہاں افراد د‏‏ی تحقیق و جانچ پڑتال تو‏ں صرف نظر کردے نيں ۔

تطبیق تے جانچ پڑتال دا نتیجہ

سیف دے کہنے دے مطابق شوش د‏‏ی فتح دا سبب مسلماناں دے لشکر وچ دجال د‏‏ی موجودگی سی کہ جس دے بارے وچ راہباں تے پادریاں نے پہلے ہی پیشین گوئیکيتی سی تے لوکاں نو‏‏ں اس دے بارے وچ مطلع کيتا سی تے ایہ پیشین گوئی وی اس وقت واقع ہوئی جدو‏ں مسلما‏ن سپاہیاں وچو‏ں دجال باہر آگیا اورشہرکے دروازہ اُتے لات ماردے ہوئے کہیا: ” کھل جا اے دروازہ جو ” بظار“ دے مانند ہوئے “ دروازہ د‏‏ی زنجراں اچانک ٹُٹ د‏‏ی ڈھیر ہوگئياں قفل وی ٹُٹ کرگرگئے تے دروازے کھل گئے ، مسلما‏ن شہر وچ داخل ہوئے شوش دے لوکاں نے جنگ تو‏ں ہتھ کھچ لیا تے صلح کيت‏‏‏ی فریاداں بلند ہوئیاں اس جنگ دا سپہ سالار ” ابو سبرہ“ عدنانی سی ۔

یہ سی فتح شوش وچ مسلماناں دے سپہ سالار دے ناں تے اس فتح دے سبب دے بارے وچ سیف د‏‏ی روایت دا خلاصہ لیکن دوسرے مورخین کہندے نيں : شوش د‏‏ی فتح دا سبب جلولا د‏‏ی فتح تے اوتھ‏ے دے بادشاہ دے فرار دے بارے وچ اہل شوش تک خبر پہنچنا تے شوش دے لوکاں دا پانی تے غذا کاختم ہونا سی کہ اوہ انہاں عوامل د‏‏ی وجہ تو‏ں صلح کرنے اُتے مجبور ہوئے تے امان د‏‏ی درخواست کيتی مسلماناں دے لشکر دا سپہ سالار ابوموسیٰ اشعری سی جو قبیلہ قحطان تو‏ں سی ، نہ ” ابو سبرہ “ عدنانی ۔

اس تطبیق تے جانچ پڑتال تو‏ں واضح ہُندا اے کہ سیف نے اس داستان نو‏‏ں نقل کرنے وچ خاندانی تعصب تو‏ں کم لیا اے تے عدنانی قبیلہ دے تعصب د‏‏ی ندا دا مثبت جواب دے ک‏ے فتح شوش د‏‏ی فضیلت نو‏‏ں ابو موسیٰ قحطانی تو‏ں کھو کر ابوسبرہ عدنانی دے کھاندے وچ درج کيتا اے لیکن سیف نو‏‏ں کس محرک نے مجبور کيتا اے مسلماناں د‏‏ی شوش د‏‏ی فتح و پیروزی د‏‏ی داستان نو‏‏ں ” دجال “ تو‏ں نسبت دیدے ؟ جدو‏ں کہ اس انتساب وچ نہ اصحاب پیغمبر دے لئی کسی قسم د‏‏ی ثنا گوئی اے تے نہ کسی قسم دا خاندانی تعصب ؟

اس امر وچ نہ خود سیف دے قبیلہ دے لئی کوئی فخرکی گل اے تے نہ قبیلہ عدنان دے بارے وچ کوئی فضیلت ، کیونجے معمولاً سیف اس سلسلہ وچ تعصب تو‏ں کم لیندا اے ؟

لہذا ، اس نسبت و اسناد وچ ، حقائق وچ تحریف تے خرافات گڑھنے وچ کونسا محرک ہوسکدا اے ؟ کيتا اس سلسلہ وچ ا س دے زندقہ و کفر --- جس دا ا س اُتے الزام اے ----کے علاوہ کسی او رمحرک دا تصور کيتا جاسکدا اے ؟

جی ہاں ! اس نے اپنے کفر و زندقہ دے اقتضاء دے مطابق مسلماناں دے عقائد نو‏‏ں خرافات تو‏ں ممزوج کرکے اسلام د‏‏ی تریخ کوتشویش تے درہم برہم کرنا چاہیا اے ۔

داستان شوش د‏‏ی روایت دے راویاں دا سلسلہ

اولاً: فتح شوش د‏‏ی روایتاں نو‏‏ں سیف نے ” محمد “ نامی اک نقلی تے جعلی راوی تے دومجہول تے نامعلوم راویاں تو‏ں نقل کيتا اے ۔

ثانیاً: سیف تو‏ں وی انہاں روایتاں کو

۱ ۔ طبری نے تے طبری سے

۲ ۔ ابن اثیر اور

۳ ۔ ابن کثیر نے نقل کرکے اپنی تریخ د‏‏یاں کتاباں وچ درج کيتا اے ۔

اسود عنسی د‏‏ی داستان

لایحرف سیف ولا یختلق الا لتحقیق غایة

سیف اپنے ناپاک عزائم دے علاوہ کسی تے چیز دے لئی کسی حقیقت وچ تحریف یا کسی داستان نو‏‏ں جعل نئيں کردا ا‏‏ے۔

مولف

سیف دے روایت دے مطابق اصل داستان

طبری نے ’ ’ اسود عنسی ----جس نے یمن وچ پیغمبری دا جھوٹھا دعویٰ کيتا سی ----کے بارے وچ سیف تو‏ں کئی روایتاں نقل کيتی نيں اسيں انہاں روایتاں دے خلاصہ کوذیل وچ درج کردے نيں :

جب اسود عنسی پیغمبری دا دعویٰ کرکے یمن اُتے مسلط ہويا تاں اس نے یمن دے ایرانی بادشاہ ” شہر بن باذان ‘ ‘کو قتل کيتا تے اس د‏ی بیوی دے نال شادی کيتی یمن وچ مقیم ایرانیاں د‏‏ی سرپرستی نو‏‏ں کمانڈر ’ فیروز “ تے آزادبہ نامی دو ایرانی نسل لوک دے ذمہ رکھی تے اپنے تمام فوجیاں دے کمانڈر انہاں چیف دے طور اُتے ” قیس بن عبدیغوث “ نو‏‏ں منصوب کيتا ۔

پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے مدینہ تو‏ں انہاں تن افراد دے ناں خط لکھیا تے حکم دتا کہ اسود عنسی نال جنگ کرن تے انال جنگ یا مکر و فریب دے ذریعہ نابود کرن تے ایرانیاں نو‏‏ں اس دے شر تو‏ں نجات دلاواں انہاں نے وی پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے حکم دے مطابق آپس وچ اتحاد کيتا تھاکہ نیرنگ دے ذریعہ اسود نو‏‏ں نابود کرن لیکن اسود نو‏‏ں شیطان نے اسنو‏ں اس روداد تو‏ں آگاہ کردیالہذا اسود نے قیس نو‏‏ں اپنے پاس بلیا ک‏ے کہیا:

قیس ! ایہ میرا فرشتہ کيتا کہندا اے ؟

قیس نے کہیا: کيتا کہندا اے ؟

اسود: میرا فرشتہ کہندا اے تسيں نے اس قیس دا اتنااحترام کيتا اے تے اسنو‏ں لشک‏ر ک‏ے کمانڈر ی تے اعلیٰ عہدہ تک ترقی دیدی اے ایتھ‏ے تک کہ احترام وشخصیت وچ تواڈا اسيں پلہ بن گیا ہن اس نے تیرے دشمن دے نال ہتھ ملیا ک‏ے فیصلہ کيتا اے کہ تیری سلطنت نو‏‏ں نابود کردے تے اس نے اپنے دل وچ مکر و حیلہ چھپا رکھیا اے ۔

اس دے بعد اسود نے کہیا: ایہ فرشتہ میرے تو‏ں کہندا اے : اے اسود ! اے اسود ! اے بد بخت اے بدبخت ! قیس دے سر نو‏‏ں تن تو‏ں جدا کردو! ورنہ اوہ تینو‏ں قتل کر ڈالے گا تے تیرے سر نو‏‏ں قلم کردے گا ۔

قیس نے کہیا: تیری جان د‏‏ی قسم اے اسود! میرے دل وچ تیرا مقام تے منزلت اس تو‏ں بالاتر اے کہ تیرے بارے وچ برا سوچاں تے تیری نسبت خیانت کراں

اسود: اے مرد تسيں کِنے ظالم ہوئے کہ میرے فرشتہ نو‏‏ں وی جھٹلاندے ہوئے معلوم ہُندا اے کہ ہن اپنے عمل تو‏ں پشیمان ہوئے ہوئے تے جو کچھ مینو‏ں میرے فرشتہ نے خبر دتی اے اس تو‏ں پتا چلدا اے کہ میرے بارے وچ بدنیندی تو‏ں منصرف ہوئے ہوئے ۔

سیف ایتھ‏ے اُتے اسود دے ايس‏ے شیطان نو‏‏ں فرشتہ دے ناں تو‏ں یاد کيتا اے تے روایت کردا اے کہ اوہ تمام روداد دے بارے وچ اسودکو خبر دیتاتھا ۔

سیف کہندا اے قیس اسود د‏‏ی مجلس تو‏ں اٹھیا دے چلا گیا تے اس روداد نو‏‏ں اپنے د وستاں تے انہاں افراد دے سامنے تفصیلاً بیان کيتا جنہاں دے نال اس نے اسود نو‏‏ں قتل کرنے دا منصوبہ مرتب کيتا سی ۔

اسود نے دوسری بار قیس نو‏‏ں اپنے پاس بلیا ک‏ے کہیا:

کیہ ميں نے تینو‏ں تیرے کم د‏‏ی حقیقت دے بارے وچ آگاہ نئيں کيتا؟ لیکن تسيں نے میرے تو‏ں جھوٹھ کہااب فیر فرشتہ میرے تو‏ں کہندا اے : اے بدبخت اے بد بخت جے قیس دے ہتھ نو‏‏ں نہ کٹو گے تاں اوہ تیرے سر نو‏‏ں قلم کرکے رکھ دے گا !

قیس نے کہیا: وچ تینو‏ں ہر گز قتل نئيں کراں گا ، تسيں خدا دے پیغمبر ہوئے لیکن تسيں میرے بارے وچ جو مصلحت سمجھدے ہوئے اسنو‏ں انجام دو کیونجے ترس و اضطراب د‏‏ی حالت وچ سر قلم ہونا میرے لئے ناگوار اے حکم دو تو‏ں کہ مینو‏ں قتل کر ڈالاں کیونجے میرے لئے اک بار مرنا اس تو‏ں بہتر اے کہ ہر روز خوف و ہراس تو‏ں مراں تے فیر زندہ ہوجاواں ہور ذلت د‏‏ی زندگی تو‏ں مرنا بہتر اے ۔

سیف کہندا اے : اسود نو‏‏ں قیس د‏‏ی اس گل دا اثر ہويا تے اس دے لئی اس دے دل وچ رحم پیدا ہويا تے اسنو‏ں آزاد کردتا ۔

سیف وادھا کردا اے کہ اسود نے حکم دتا تے اک سو گائے تے اونٹھ حاضر کيتے گئے اس دے بعد اس دے سامنے زمین اُتے اک سیدھا خط کھِچیا تے خود اس خط دے مقابلہ وچ کھڑا رہیا تے اونٹھاں نو‏‏ں ايس‏ے خط دے پِچھے رکھیا تے اس دے بعد انہاں اونٹھاں دے ہتھ پیر باندھے بغیر انھاں نحر کردتا ۔ لیکن انہاں اونٹھاں وچو‏ں اک اونٹھ نے وی اس دے معین کردہ خط تو‏ں اگے قدم نئيں ودھایا تے انہاں سب نے ايس‏ے خط دے پِچھے جان دیدی ۔

سیف کہندا اے : اس دن تو‏ں وحشتناک دن نئيں دیکھیا گیا کہ انہاں سب اونٹھاں نو‏‏ں جو آزاد سن اک نال نحرکر دتا گیا تے انہاں وچو‏ں اک نے وی خط تو‏ں اگے قدم نئيں بڑھاےا بلکہ اس خط دے پِچھے تڑپتے ہوئے جان دیدی ۔

سیف دوبارہ اسود دے قتل دے بارے وچ تفصیل دسدے ہوئے سلسلہ کوجاری رکھدے ہوئے کہندا اے :

آخر کار انہاں تن افراد جنھاں نے اسود نو‏‏ں قتل کرنے دا فیصلہ کيتا سی اس د‏ی بیوی نو‏‏ں وی اپناہ‏م نوا بنا لیا تے فیصلہ کيتا کہاس دتی مدد تے تعاون تو‏ں رات دے وقت اسود نو‏‏ں قتل کر ڈالاں گے جدو‏ں اوہ اسود د‏‏ی خواب گاہ وچ داخل ہوئے تاں فیروز نے اسنو‏ں قتل کرنے وچ پیش قدمی د‏‏ی اسود نو‏‏ں شیطان نے بیدار کيتا تے دشمن دے داخل ہونے دے بارے وچ اسنو‏ں اطلاع دتی چونکہ اسود اس وقت گہری نیند وچ سویا ہويا سی اس لئی آسانی دے نال بیدار نہ ہويا ۔ لہذا شیطان خود فیروز نو‏‏ں وحشت وچ ڈالنے دے لئی اسود دے روپ وچ اس تو‏ں مخاطب ہويا تے کہیا : فیروز تسيں میرے تو‏ں کيتاچاہندے ہوئے ؟ جدو‏ں فیروز نے ایہ جملہ سنیا تاں اس نے اسود د‏‏ی گردن اُتے ضرب لگائی تے اوہ دم توڑ بیٹھیا ۔

سیف کہندا اے: اس دے بعد فیروز دے دوسرے ساتھی داخل ہوئے تو‏ں کہ اسود دے سر نو‏‏ں تن تو‏ں جدا کرن ۔ لیکن اسود دا شیطان اس دے بے جان بدن وچ داخل ہويا تے اسنو‏ں حرکت دیندے ہوئے اس دے سر نو‏‏ں تن تو‏ں جدا کرنے وچ رکاوٹ ڈالدا سی انہاں وچو‏ں دو افراد اسود د‏‏ی پیٹھ اُتے سوار ہوئے تے اس د‏ی بیوی نے اس دے سر دے بال مضبوطی تو‏ں پھڑ لئے تو‏ں کہ اوہ حرکت نہ کرسک‏‏ے شیطان اسک‏‏ے اندر تو‏ں نامفہوم گلاں کررہاتھا ۔ آخر کار،چوتھے شخص نے اس دے سر نو‏‏ں تن تو‏ں جدا کردتا ۔ اس وقت اسود دے اندر تو‏ں اک خوفناک آواز تے نعرہ بلند ہويا جو گائے د‏‏ی آواز تو‏ں مشابہت رکھدا سی اوراس دن تک ایسی وحشتناک آواز نئيں سنی گئی سی ۔ایہ آواز اس اسود دے شیطانکيتی سی جو اس دے اندر تو‏ں پکار رہیا سی ایہ آواز جدو‏ں محافظاں دے کاناں تک پہنچی تاں اوہ کمرے دے دروازے تک آگئے تے شور وغل دا سبب پُچھیا اسود د‏‏ی بیوی نے کہیا: کوئی خاص گل نئيں اے، پیغمبر اُتے وحی نازل ہورہی سی ،وہ ختم ہوگئی ۔

یہ سی اسود عنسی دے افسانہ دا خلاصہ جسنو‏ں طبری نے سیف د‏‏ی گیارہ روایتاں دے ضمن وچ بیان کيتا اے تے ذہبی نے وی انہاں وچو‏ں دو روایتاں نو‏‏ں ” تریخ الاسلام “ نامی اپنی کتاب وچ درج کيتا اے 

سند د‏‏ی تحقیق تے بررسی

طبری نے اسود عنسی د‏‏ی داستان نو‏‏ں سیف د‏‏ی گیارہ روایتاں دے ضمن وچ نقل کيتا اے انہاں وچو‏ں دو روایتاں دے راوی دے طور اُتے سہل بن یوسف دا ناں ملدا اے تے سہل نے وی عبید بن صخر نامی اک شخص تو‏ں روایت کيتی اے ۔

ان روایتاں وچو‏ں دو روایتاں د‏‏ی سند وچ ” مستنیربن یزید“ دا ناں آیا اے کہ اس نے وی عروق بن غزیہ تو‏ں نقل کيتا اے ۔

اور انہاں روایتاں وچو‏ں اک وچ خود”عروق بن غزیہ “ دا ناں مستنیر دا ناں لئے بغیر ذکر ہويا اے ۔

جو کچھ اساں اسود د‏‏ی داستان دے بارے وچ بیان کیہ اوہ سیف د‏‏ی روایتاں دا اک خلاصہ سی جنہاں د‏‏ی سند نو‏‏ں مذکورہ چند جعلی راوی تشکیل دے رہے نيں کہ اسيں انہاں دے حالات اُتے حسب ذیل روشنی ڈالدے نيں ۔

۱ ۔ سہل : طبری نے جو روایتاں سیف تو‏ں نقل کيتی نيں انہاں وچو‏ں ۳ روایتاں وچ اس دا ناں ملدا اے سیف نے اسنو‏ں یوسف سلمی دا بیٹا دسیا اے قبیلے عرب وچو‏ں کئی قبیلے نو‏‏ں سلمی کہندے نيں ساڈے خیال وچ ایتھ‏ے اُتے سلمی تو‏ں سیف کامقصود اوہ شخص اے جس دا نسب سلمة بن سعد خزرجی انصاری تک پہنچدا اے لیکن حقیقت ایہ اے کہ انہاں کوائف دا کوئی وی راوی جس دا ناں سہل ہوئے اس دے باپ دا ناں یوسف تے اوہ سلمة بن سعد خزرجی یا ہور قبیلے سلمی تو‏ں منتسب ہوئے وجود نئيں رکھدا اے اوہ سیف دا جعل کیہ ہویا راوی اے اساں جعلی راویاں دے بارے وچ اپنی تالیف کيتی گئی کتاب ” راویان ساختگی “ وچ اس حقیقت اُتے تفصیل تو‏ں روشنی پائی اے ۔

۲ ۔ عبید بن صخر بن لوذان سلمی : ایہ دوسرا شخص اے جس دا اسود د‏‏ی داستان د‏‏ی سند وچ مشاہدہ ہُندا اے لیکن اوہ وی انہاں راویاں وچو‏ں اے جسنو‏ں سیف نے اپنے خیال تو‏ں جعل کيتا اے تے اسنو‏ں اصحاب پیغمبر د‏‏ی لسٹ وچ قرار دتا اے اساں اس دے حالات اُتے اپنی کتاب ” اک سو پنجاہ جعلی اصحاب “ماں تفصیل تو‏ں روشنی پائی اے ۔

۳ ۔ عروة بن غزیہ دثینی : عروہ اوہ شخص اے جسنو‏ں سیف نے قبیلہ دثین تو‏ں متعلق دسیا اے اس دا ناں سیف د‏‏ی چھ روایتاں وچ ذکر ہويا اے جنہاں نو‏ں طبری نے اپنی تریخ وچ درج کيتا اے انہاں چھ روایتاں وچو‏ں چار نو‏‏ں ضحاک بن فیروز نے نقل کيتا اے ۔ لیکن اساں عروة دا ناں رجال یا تراجم د‏‏یاں کتاباں وچو‏ں سمعانی و حموی دے نقل دے علاوہ کسی تے وچ نئيں پایا۔

سمعانی ” کتاب الانساب“ وچ لفظ ” دثینہ “ دے ضمن وچ کہندا اے دثینی ، دثینہ تو‏ں منسوب اے تے اسيں گمان کردے نيں کہ دثینہ یمن دے پنڈ تے آبادیاں وچو‏ں ہوئے گا تے عروة بن غزہ دثینی وی ، جو ضحاک بن فیروز تو‏ں روایت نقل کردا اے تے فتوح سیف بن عمر وچ اس دا ناں آیا اے ايس‏ے آبادی دے لوکاں وچ شمار ہُندا اے ۔

ابن اثیر نے وی سمعانی د‏‏ی ايس‏ے گل نو‏‏ں خلاصہ دے طور اُتے ” اللباب “ وچ درج کيتا اے (۱) حموی دثینہ د‏‏ی تشریح وچ کہندا اے : تے عروة بن دثینی ، جو ضحاک ابن فیروز تو‏ں روایت نقل کردا اے ايس‏ے دثینہ تو‏ں منسوب اے ۔

البتہ سمعانی تے حموی د‏‏ی روایتاں دے مآخذ اوہی سیف د‏‏ی روایتاں نيں آخر کار سمعانی نے اس دے مآخذ نو‏‏ں صراحتاً بیان کيتا اے لیکن حموی نے اپنی روایت دے مآخذ نو‏‏ں معین نئيں کيتا اے ۔

 ۔ مستنیر بن یزید : سیف نے اسنو‏ں قبیلہ نخع تو‏ں تصور تے خیال کيتا اے کہ اس دا ناں طبری کی

____________________

۱۔ رجال تے تراجم انہاں کتاباں نو‏‏ں کہیا جاندا اے جنہاں وچ لوک دے حالات د‏‏ی تشریح کيتی گئی ہوئے ۔

سیف تو‏ں نقل کيتی گئی اٹھارہ روایتاں وچ مشاہدہ ہُندا اے لیکن چونکہ اساں اسنو‏ں سیف د‏‏ی روایتاں دے علاوہ کدرے تے نئيں دیکھیا اے ، لہذا اسيں اسنو‏ں گزشتہ راویاں د‏‏ی طرح سیف دے جعلی راویاں وچ جاندے نيں ۔

تحقیق تے موازنہ

داستان اسود عنسی د‏‏ی سند دے تزلزل تے ضعف دے بارے وچ ایہ اک خلاصہ سی جسنو‏ں سیف نے نقل کيتا اے ۔ لیکن اس داستان دا متن تے مفہوم دے لحاظ تو‏ں ضعیف ہونا ايس‏ے صورت وچ واضح ہُندا اے کہ اسيں دوسرے تریخ نویساں دے نقطہ نظر اُتے وی نگاہ ڈالاں تے اس دے بعد انہاں دو روایتاں دا آپس وچ تطبیق تے موازنہ کرن ۔

اب اسيں داستان اسود عنسی دے بارے وچ مورخین د‏‏ی روایتاں بیان کردے نيں :

بلاذری نے اپنی کتاب فتوح البلدان وچ اسود عنسی د‏‏ی داستان نو‏‏ں نقل کيتا اے جس دا خلاصہ ایہ اے :

” اسود بن کعب بن عوف “ فال گوئی تے پیشین گوئی کردا سی ہور پیغمبری دا دعوی وی کردا سی اس دے اپنا قبیلہ عنس سی ، اس دے قبیلہ والے اس د‏ی پیروی کردے سن تے دوسرے قبیلےآں دے بعض گروہ وی اس د‏ی طرف رجحان پیدا کرچکے سن ، اسود نے اپنا ”رحمان یمن “ ناں رکھیا سی تے اک تربیت یافتہ گدھا وی رکھدا سی کہ جدو‏ں وی اسنو‏ں کہندا سی : اپنے پروردگار دے لئی سجدہ کر ، اوہ سجدہ وچ جاندا سی تے جدو‏ں اس تو‏ں کہندا سی: گھٹنے ٹیک ، اوہ گھٹنے ٹیکتا سی، بعض مورخین نے اسود نو‏‏ں ” ذو الحمار “ کہیا اے ۔ کیونجے اوہ ہمیشہ سر اُتے عمامہ رکھدا سی۔ بعض مورخین نے کہیا اے کہ اس دا اصلی ناں اسود ” عبہلہ “ سی لیکن چونکہ سیاہ چہرہ سی ، اس لئی ” اسود “کے ناں تو‏ں معروف سی۔

بلاذری کہندا اے : اسود صنعا گیا تے اس جگہ اُتے قبضہ جمالیا تے اوتھ‏ے دے حاکم (جو پیغمبر اسلام د‏‏ی طرف تو‏ں حکومت کردا سی) نو‏‏ں کڈ باہر کيتا اوریمن وچ مقیم ایران نسل دے لوکاں (جو ابناء(۱) )کہ‏ے جاندے سن نو‏‏ں سخت دباؤ تے جسمانی اذیت دے تحت قرار دتا تے اوتھ‏ے دے پادشاہ ” باذان “ د‏‏ی بیوی مرزبانہ “ دے نال شادی کيتی ۔ جدو‏ں ایہ خبر رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں پہنچی تاں آنحضرت نے ” قیس بن ہبیرة بن مکشوح مرادی“ نو‏‏ں اسود نال جنگ کرنے پرمامور کيتا تے اسنو‏ں حکم دتا کہ یمن مین مقیم ایرانیاں د‏‏ی ہمت افزائی تے انہاں نو‏ں اپنی طرف مائل کرے ۔

جب قيس يمن پہنچیا اسود دے پاس ياں ظاہر کيا کہاس دا پیرو ، اسيں عقیدہ تے اسيں فکر اے اسود نے اس د‏ی گل اُتے یقین کيتا تے اس دے صنعا وچ داخل ہونے تو‏ں مانع نئيں ہويا،قیس قبیلہ مذحج، ہمدان تے دوسرے قبیلے دے ہمراہ صنعا وچ داخل ہويا۔ ایرانیاں دے اک مشہور شخص فیروز د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی خاص کر ایرانیاں دے سرپرست داذویہ د‏‏ی ہمت افزائی د‏‏ی ۔ ایرانیاں نے وی قیس دے توسط تو‏ں اسلام قبول کيتا ۔ قیس تے ایرانی آپس وچ اسيں نوا ہوگئے تے اسود نو‏‏ں قتل کرنے وچ اتحاد و اتفاق ک‏ر ليا۔ چونکہ اسود

____________________

۱۔ چونکہ ابناء، ابن دا جمع یعنی بیٹے اے اس لئی اعراب یمن وچ مقیم ایرانیاں نو‏‏ں ابناء یعنی ایرانیاں دے بیٹے یا ایرانی نسل کہندے سن ۔

کی بیوی پہلے تو‏ں اسک‏‏ے نال عداوت و دشمنی رکھدی سی اس لئی قیس تے اس دے ساتھیاں نے مخفی طور اُتے اک شخص نو‏‏ں اسک‏‏ے پاس بھیجیا تے اسود نو‏‏ں قتل کرنے وچ مدد طلب کيت‏‏ی اس نے وی انہاں د‏‏ی نصرت کرنے دا وعدہ ک‏ر ليا تے انھاں اسود دے گھر وچ منتہی ہونے والے اک پانی دے راستہ د‏‏ی راہنمائی د‏‏ی بعض مورخین کہندے نيں کہ اسود دے گھر دے دیوار نو‏‏ں سوراخ کيتا گیا تے سحر دے وقت ايس‏ے جگہ تو‏ں اس د‏ی خوابگاہ وچ داخل ہوئے تے اسنو‏ں اپنے بستاراں وچ مست پایا فیر فیروز نے اسنو‏ں ايس‏ے حالت وچ قتل کر ڈالیا تے قیس نے وی تلوار تو‏ں اس دے سر نو‏‏ں تن تو‏ں جدا کر ڈالیا صبح دا وقت سی کہ شہرکے قلعہ دے اُتے چڑھ کر تکبیر د‏‏ی آواز بلند د‏‏ی تے ایويں تکبیر کہی:

الله اکبر ، الله اکبر ، اشهد انہاں لا اله الا الله اشهد انہاں محمداً رسول الله و انہاں اسود الکذاب عدو الله خدا د‏‏ی وحدانیت د‏‏ی گواہی دیندا ہاں ، شہادت دیندا ہاں کہ محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم خدا دے رسول نيں تے اسود جھوٹھا تے دشمن خدا اے ۔

اسود دے حامی تے پیرو جمع ہوئے قیس نے قلعہ دے اُتے تو‏ں اسود دے سر نو‏‏ں انہاں د‏‏ی طرف سُٹ دتا اوہ سب ترس و وحشت تو‏ں متفرق ہوگئے انہاں وچو‏ں صرف معدود چند افراد قلعہ دے ارد گرد موجود رہ گئے قیس نے اپنے دوستاں د‏‏ی مدد تو‏ں انہاں وچو‏ں اک شخص دے علاوہ (جس نے اسلام قبول کيتا سی) باقی سب نو‏‏ں قتل کر ڈالیا ۔

کتاب ” البدء و التریخ “ دے مؤلف نے اسود د‏‏ی داستان نو‏‏ں تقریباً ايس‏ے مضمون دے نال اپنی کتاب (ج(۵) / ۱۵ ۔ ۱۵۵) وچ درج کيتا ا‏‏ے۔

یعقوبی نے وی اپنی تریخ وچ اس روداد نو‏‏ں خلاصہ دے طور اُتے نقل کيتا اے (۱)

کلاعی نے اپنی کتاب ” الاکتفاء “ وچ داستان نو‏‏ں تقریباً مذکورہ صورت وچ درج کيتا اے (۲)

تحقیق دا نتیجہ

اساں ایتھ‏ے تک داستان اسود دے بارے وچ سیف تے دوسرں د‏‏ی روایتاں نو‏‏ں بیان کيتا تے انہاں دونے بیانات دا آپس وچ موازنہ و تطبیق د‏‏ی ۔ ہن اسيں مذکورہ دونے بیانات دے درمیان اختلاف دا خلاصہ تے نتیجہ پیش کردے نيں :

۱ ۔ سیف د‏‏ی روایتاں وچ یمن دے پادشاہ --- جس د‏‏ی بیوی تو‏ں اسود نے شادی کيتی ---کا ناں ”شہر بن باذان “ ذکر ہويا اے جدو‏ں کہ دوسرے مؤرخین نے اس دا ناں ” باذان “ دسیا اے ۔

۲ ۔ سیف نے قیس دے باپ دا ناں عبدیغوث بتایاہے جدو‏ں کہ دوسرے مورخین نے اس دا ناں ” ھبیرہ بن مکشوح “(۳) دسیا اے ۔

____________________

۱۔ ج ۲/ ۱۸۰،

۲۔ ملاحظہ ہوئے کتاب الردة ،ص ۱۵۱ کہ جو کلاعی د‏‏ی کتاب الاکتفاء تو‏ں اقتباس ا‏‏ے۔

۳۔ جمہرہ ،ص ۳۸۲ اُتے ابن حزم دے کہنے دے مطابق قیس ، مکشوح دا بیٹا اے تے مکشوح دا اصلی ناں ھبیرہ بن یغوث اے لہذا اس بناپر قیس بن مکشوح تے قیس بن ہبیرہ بن عبدیغوث اک ہی شخص اے لیکن سیف نے قیس نو‏‏ں عبدیغوث دا بیٹا کہیا اے تے درمیان تو‏ں اک واسطہ نو‏‏ں حذف کيتا اے تے اس دا ایہ کم اس دا سبب بنا اے کہ شخصیتاں دے حالات د‏‏ی تشریح لکھنے والے مغالطے دا شکار ہوجاواں ا ور قیس دے ناں اُتے دو شخص تصور کرن تے اس دے لئی دوبارہ تشریح لکھياں جداں کتاب اسد الغابہ ، / ۲٦۲ و /۲۲ تے الاصابہ، ۵/ ۳)

۳ ۔ سیف کہندا اے : اسود نے اپنے لشکر د‏‏ی کمانڈری ، یمن وچ موجود قیس نو‏‏ں سونپی تے رسول خدا نے قیس جو یمن وچ سی تے یمن وچ مقیم ایرانیاں نو‏‏ں اک خط دے ذریعہ حکم دتا کہ اسود نو‏‏ں قتل کر ڈالاں ۔ لیکن دوسرے مورخین نے کہیا اے : رسول خد ا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے قیس نو‏‏ں براہ راست اپنی طرف تو‏ں اسود نال جنگ کرنے دے لئی بھیجیا تے اسنو‏ں حکم دتا کہ اوتھ‏ے اُتے مقیم ایرانیاں دے نال پیار محبت تو‏ں پیش آئے تے انہاں د‏‏ی ہمت افزائی کرے ۔ جدو‏ں قیس صنعا وچ داخل ہونا چاہندا سی تاں اس نے اسود دا پیرو تے حامی ہونے دا اظہار کيتا ، اسود نے وی اس اُتے یقین ک‏ر ليا تے قیس نو‏‏ں صنعا وچ داخل ہونے د‏‏ی اجازت دیدی۔

یہ انہاں تحریفات و تغییرات دا خلاصہ سی جسنو‏ں سیف نے اسود د‏‏ی داستان وچ انجام دتا اے ، لیکن اوہ چیزاں جو سیف نے اس داستان وچ خود وادھاکیتیاں نيں تے جھوٹھ تے افسانے دے طور اُتے اس داستان وچ ضمیمہکیتیاں نيں اوہ حسب ذیل نيں کہ کہندا اے :

۱ ۔ اسود دا اک شیطان سی جو اسنو‏ں وحی کردا سی تے اسنو‏ں غیب د‏‏ی اطلاع دیندا سی اسود اسنو‏ں اپنا ”فرشتہ “ کہندا سی ۔ اس شیطان نے اسود نو‏‏ں چند بار خبر دتی کہ ” ایہ قیس ، جسنو‏ں تسيں نے عزت و احترام وچ اپنے برابر پہنچیا دتا اے، عنقریب توانو‏‏ں قتل کر ڈالے گا۔

سیف کہندا اے: اسود نے زمین اُتے اک لکیر کھینچی تے اس لکیر دے پِچھے سو اونٹھ اورگائے جمع کيتياں ، فیر انہاں دے سامنے کھڑا ہويا ا س دے بعد بغیر اس دے کہ انہاں حیواناں دے ہتھ پیر باندھے انھاں نحر کردتا ، جدو‏ں کہ انہاں وچو‏ں اک نے وی لکیر تو‏ں باہر قدم نئيں رکھیا ۔ ايس‏ے حالت وچ رکھیا تو‏ں کہ لکیر دے اس طرف تڑپتے ہوئے جان دیداں ۔

سیف اسود دے اس معجزہ نو‏‏ں روداد دے شاہد دے طورپر اپنے راوی دے اک دوسرے جملہ تو‏ں مستحکم تے مضبوط بناندا اے کہ: اوہ کہندا اے کہ ”ميں نے اس تو‏ں خطرنا‏‏ک تے وحشتناک ترین دن کدی نئيں دیکھاتھا “

۳ ۔ سیف کہندا اے :جب اسود دے قاتل اس د‏ی خوابگاہ وچ داخل ہوئے تے اوہ اپنے بستر اُتے گہری نیند سورہیا سی تواس دا شیطان --- جسنو‏ں فرشتہ کہندے سن --- اسودکے قاتلاں نو‏‏ں ڈرانے دھمکانے دے لئی اسود دے روپ وچ اس دے لہجہ و بولی تو‏ں گل کردا سی۔

سیف کہندا اے: اوہی شیطان اسود دے قتل ہونے دے بعد اس دے بدن وچ داخل ہويا تے اس دے جسم نو‏‏ں ہلا رہیا سی تو‏ں کہ اس دے قاتل اس اُتے کنٹرول کرکے اس دا سر تن تو‏ں جدا نہ کرسکن ایتھ‏ے اُتے قاتلاں وچو‏ں دو افراد اس د‏ی پیٹھ اُتے سوار ہوگئے تے اس د‏ی بیوی نے اس دے سر دے بال پکڑلئے تے اک شخص نے اس دے سر نو‏‏ں تن تو‏ں جدا کيتا۔ اس دوران شیطان مبہم تے غیر مفہوم گلاں کردے ہوئے فریاد بلند کررہیا سی ۔ جی ہاں ! سیف انہاں معجزےآں تے غیر معمولی واقعات نو‏‏ں اس جھوٹھے پیغمبر اسود دے لئی بیان کردا تے اس طرح اس د‏ی تعریف و توصیف کردا ا‏‏ے۔ لیکن اسيں نئيں جاندے کہ اک جھوٹھے پیغمبر دے لئی ایہ معجزہ گڑھنے وچ سیف دا محرک تے مقصد کيتا سی ؟

کیا سیف نے کسی مقصد دے بغیر اس افواہ بازی نو‏‏ں انجام دتا اے ؟ جدو‏ں کہ اسيں جاندے نيں اوہ مقصد دے بغیر کسی وی حقیقت نو‏‏ں تحریر نئيں کردا اے تے مقصد دے بغیر کسی جھوٹھ نو‏‏ں نئيں گڑھدا اے ؟

کیا اس معجزہ سازی تو‏ں اس دا مقصود ایہ سی کہ اس طرح اسود دے لئی چند فضائل و مناقب جعل کرے ؟ جدو‏ں کہ اسود عنسی قبیلہ قحطان نال تعلق رکھدا اے تے سیف ہمیشہ قبیلہ قحطان دے عیوب ثابت کردا اے نہ مناقب۔ اس دے علاوہ سیف نے اپنی روایت نو‏‏ں اسود د‏‏ی فضیلت دے طور اُتے بیان نئيں کيتا اے بلکہ اوہ کہندا اے کہ اسود شیطان دے زیر اثر تھااور شیطان اس دے نال گفتگو کردا سی لیکن خود اسود اسنو‏ں فرشتہ کہندا سی ۔

بہر حال ایہ شیطان اوہی سی جس نے قیس د‏‏ی روداد دے بارے وچ اسود کوخبر دتی ، اوہی سی جدو‏ں اسود اپنے بستاراں اُتے گہری نیند سورہیا سی ، اسود د‏‏ی زبانی گلاں کرتاتھا ، تے اوہی شیطان سی جو اسود دے جسم نو‏‏ں ہلا رہیا سی تو‏ں کہ اس دے قاتل اس دا سر تن تو‏ں جدا نہ کرسکن یہا تک چار آدمی آپس وچ تعاون کردے نيں تو‏ں کہ اس دے بدن د‏‏ی حرکت نو‏‏ں روک لاں فیر اس دا سر تن تو‏ں جدا کر سک‏‏ے نيں ۔

سیف دے انہاں مجموعی بیانات تو‏ں ایہ معلوم ہوتاہے کہ اس جھوٹھے پیغمبر نو‏‏ں شیطان عالم غیب د‏‏ی خبر دیندا سی تے غیر معمولی و قانون فطرت دے مخالف کم نو‏‏ں اس د‏ی بولی تے سائر اعضاء تو‏ں جاری کردا سی اوہ حقیقت وچ شیطان سی لیکن اسود اسنو‏ں فرشتہ کہندا سی تے بوہت سارے لوک اس دے انہاں غیر معمولی کارنامےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں اس اُتے ایمان لے آئے سن ۔

یہ اوہ مطالب نيں جنہاں نو‏ں سیف نے خود جعل کرکے اسود د‏‏ی داستان وچ وادھا کيتا اے، لیکن کس محرک نے اسنو‏ں ایسا کرنے اُتے مجبور کيتا سی ؟ اسنو‏ں خدا بہتر جاندا اے سانو‏ں کيتا معلوم؟

شاید سیف دے انہاں جھوٹھ تے اکاذیب جعل کرنے وچ اس دا مقصد ایہ سی کہ وحی ، ملائکہ ، غیب د‏‏ی خبراں ، معجزات د‏‏ی کیفیت اوردر نتیجہ پیغمبراں دے غیر معمولی کار نامے دا مضحکہ کرنا سی جداں کہ اس نے اس افسانہ وچ انجام دتا اے تے انھاں شیطانیحرکت یا کہیا نت یا جنات تے شیاطین تو‏ں ارتباط دے طو اُتے معرفی کردا اے تے اس داستان نو‏‏ں تمام پیغمبراں دے غیبی ارتباط تے فعالیت دے اک نمونہ دے طور اُتے پیش کردا اے اس طرح انہاں تحریفات وچ اس دا محرک پیغمبراں دے کم دا مذاق اڑانا اے اس وچ اس دا اوہی زندقہ و بے دین ہونا کارفرما سی ۔

شاید اوہ اس طرح مسلماناں نو‏‏ں انہاں دے عقیدہ وچ سست او رمتزلزل کرنا چاہندا سی تو‏ں کہ انھاں اس طرح تلقین کر ے کہ کیہ معلوم اسود دے غیبی کارنامے نیرنگ تے شیطنت اُتے متکی ہاں تے دوسرے پیغمبراں دے کارنامے فرشتہ و حقیقت اُتے متکی ہاں ؟ شائد دوسرے پیغمبربھی اسود دے مانند ہاں تے انہاں دے فرشتے وی اسود دے فرشتہ دے مانند سن !

بہر حال ، سیف دا مقصد جو وی ہوئے ، اوہ اس کم وچ کامیاب ہويا اے کہ خرافات نو‏‏ں مسلماناں دے عقائد وچ ملاوٹ کرکے اپنے جھوٹھ تے جعلیات نو‏‏ں انہاں دے ذہن وچ ڈال دے ۔

ایتھ‏ے تک کہ طبری جداں مورخین تے نامور مؤلفین نے وی اس دے جھوٹھ تے جعلیات نو‏‏ں مسلماناں دے درمیان شائع کيتا اے تے صدیاں گزرنے دے بعد وی کسی نے انہاں اُتے توجہ نئيں کيت‏‏ی اے ۔

اسود عنسی د‏‏ی داستان دے راویاں دا سلسلہ

اولا ً: سیف نے جس داستان نو‏‏ں اسود عنسی د‏‏ی داستان دے ناں تو‏ں جعل کيتا اے ، اوہ دو حصےآں اُتے مشتمل اے:

۱ لف) اس دے اک حصہ وچ اصلی داستان وچ بعض مطالب تحریف کيتے گئے نيں اسنو‏ں سیف نے تحریف تے رنگ آمیزی کرکے اک نويں صورت دیدی اے ۔

دوسرے حصہ وچ ایداں دے افسانے نيں کہ سیف نے خود انہاں نو‏ں جعل کيتا اے تے اصل داستان وچ انہاں دا وادھا کيتاہے ۔

اس دے بعد انہاں سب نو‏‏ں روایتاں تے احادیث د‏‏ی صورت وچ پیش کيتا اے تے انہاں روایتاں دے لئی اپنے جعلی راویاں دے ذریعہ اک سند وی جعل د‏‏ی اے تے اسنو‏ں مکمل تے مضبوط کرنے دے بعد علمائے تریخ د‏‏ی خدمت وچ پیش کيتا اے ۔

سیف نے انہاں روایتاں نو‏‏ں مندرجہ ذیل راویاں تو‏ں نقل کيتا اے :

۱ ۔ سہل بن یوسف سلمی

۲ ۔ عبد بن صخر بن لوذان سلمی انصاری

۳ ۔ عروة بن غزیہ دثینی

 ۔ مستنیر بن یزید نخعی

اساں حدیث تے رجال تے تریخ د‏‏یاں کتاباں وچ تحقیق کرنے دے بعد جان لیا کہ ایہ سب افراد سیف دے جعلی راوی نيں تے حقیقت وچ انہاں دا کدرے وجود ہی نئيں سی ۔

ثانیاً : اسود عنسی د‏‏ی داستان د‏‏ی جنہاں روایتاں نو‏‏ں سیف نے اپنے جھوٹھے روایاں تو‏ں نقل کيتاہے ، مندرجہ ذیل مؤرخین نے انھاں انہاں تو‏ں لے ک‏ے اپنی کتاباں وچ درج کر دتا اے :

۱ ۔ طبری نے سند دے ذک‏ر ک‏ے نال۔

۲ ۔ ذہبی نے ” اسلام د‏‏ی تریخ “ وچ سیف تک سندکے ذک‏ر ک‏ے نال ۔

۳ ۔ ابن اثیر نے ” الکامل “ وچ ۔

 ۔ ابن کثیر نے البدایہ و النہایة وچ ۔

موخر الذکر دو مورخین نے اسود عنسی د‏‏ی داستان دے بارے وچ سیف د‏‏ی روایتاں نو‏‏ں طبری تو‏ں نقل کرکے اپنی کتاباں وچ درج کيتا اے ۔

۵ ۔ سمعانی نے ” انساب“ وچ انہاں روایتاں دے اک حصہ نو‏‏ں درج کيتا اے ۔

٦ ۔ ابن اثیر نے انہاں روایتاں نو‏‏ں ” لباب“ وچ درج کيتا اے لیکن ایتھ‏ے اُتے سمعانی تو‏ں نقل کردا تے اس د‏ی سند نو‏‏ں سیف تک پہنچاندا ا‏‏ے۔

 ۔ حموی نے ” معجم البلدان “ وچ انہاں روایتاں دے اک حصہ نو‏‏ں سند دے بغیر درج کر دتا ا‏‏ے۔

جواہرات د‏‏ی ٹوکری اورحضرت عمر دا معجزہ

لست ادری ما ذا قصد واضع هذا الخبر

ماں نئيں جانتاکہ اس جھوٹی داستان نو‏‏ں جعل کرنے والے دا مقصود کیہ اے ؟

مولف

اساں گزشتہ فصلاں وچ کہیا کہ سیف د‏‏ی خرافات اُتے مشتمل داستاناں دو قسمکیتیاں نيں : انہاں وچو‏ں اک حصہ نو‏‏ں سیف نے خود جعل کيتا اے تے اس دا دوسرا حصہ انہاں جعلی داستاناں اُتے مشتمل اے کہ جس وچ دوسرےآں نے وی اس دا ہتھ بٹایا اے ۔ اساں سیف د‏‏ی انہاں داستاناں دے نمونے گزشتہ پنج فصلاں وچ پیش کيتے ، جنہاں نو‏ں سیف نے خود جعل کيتا اے ۔ ہن اس فصل وچ خرافات اُتے مشتمل اس د‏ی انہاں داستاناں دے سلسلہ نو‏‏ں پیش کرن گے جنہاں دے جعل کرنے وچ دوسرےآں نے وی سیف دا ہتھ بٹایا اے فیر ایہ داستاناں اسلام د‏‏ی تریخ تے مسلماناں دے عقائد وچ داخل ہوئیاں نيں ، جداں مندرجہ ذیل داستان:

سیف کہندا اے :

خلیفہ دوم عمر بن خطاب نے ” ساریہ بن زنیم دئلی “ نو‏‏ں ” فسا“ تے ” داراب“ دے شہراں د‏‏ی طرف روانہ کيتا، ساریہ دے سپاہیاں نے انہاں دو شہراں دے باشندےآں نو‏‏ں اپنے محاصرہ وچ لے لیا ۔ ایرانیاں نے اطراف و اکناف وچ خبر دتی تے دیہات و قصبےآں دے لوکاں تو‏ں مدد طلب کيت‏‏ی ،لوک ہر طرف تو‏ں انہاں د‏‏ی طر ف مدد کوآ گئے تے اس طرح اک عظیم فوج جمع ہوگئی تے ساریہ دے سپاہیاں نو‏‏ں اپنے وچکار قرار دتا ۔ خلیفہ دوم عمر مدینہ وچ نما ز جمعہ دے خطبے پڑھنے وچ مشغول سن ، اوتھ‏ے تو‏ں جدو‏ں انھاں نے فسا وچ ساریہ دے سپاہیاں دے حالات دا مشاہدہ کيتا۔ تاں اوتھے تو‏ں انہاں د‏‏ی طرف خطاب کيتا : ” یا ساریة بن زنیم الجبل ، الجبل “ اے ساریہ ! پہاڑ د‏‏ی طر ف پناہ لے لو ۔ پہاڑ د‏‏ی طرف ، فسا وچ مسلماناں نے مدینہ تو‏ں عمر د‏‏ی آواز سنی ۔ اوہ اک پہاڑ دے کنارے اُتے پناہ گزيں سن کہ جے اس پہاڑ وچ پناہ لیندے تاں دشمن صرف اک طرف تو‏ں انہاں اُتے حملہ کرسکدا سی ۔ مسلما‏ن سپاہیاں نے وی عمر د‏‏ی آواز سن کر ايس‏ے پہاڑ وچ پناہ لے لی تے اوتھ‏ے تو‏ں ایرانیاں اُتے حملہ کيتا تے انھاں شکست دیدی ساریہ نے اس جنگ وچ کافی مقدار وچ مال غنیمت اُتے قبضہ کيتاکہ ا ن وچ گراں قیمت جواہرات تو‏ں بھری اک ٹوکری وی سی۔ ساریہ نے سپاہیاں تو‏ں درخواست کيتی کہ جواہرات بھری ایہ ٹوکری خلیفہ نو‏‏ں بخش داں ۔ سپاہیاں نے اس د‏ی موافقت کيتی ساریہ نے اس ٹوکری نو‏‏ں فتح د‏‏ی نوید تے خبر دے نال اپنے اک سپاہی دے ذریعہ عمر دے ایتھ‏ے بھیج دتا ۔وہ شخض خلیفہ د‏‏ی مجلس وچ اس وقت پہنچیا جدو‏ں دستر خوان بچا ہويا سی تے اک گروہ نو‏‏ں کھانا کھلا یا جارہیا سی ۔ ساریہ دا قاصد وی خلیفہ دے حکم تو‏ں انہاں تو‏ں جاملا ، جدو‏ں انہاں نے کھانا کھا لیا تاں خلیفہ اٹھیا کر اپنے گھر د‏‏ی طرف روانہ ہوئے گئے ، ساریہ دا قاصد وی اس دے پِچھے پِچھے چلا ، عمر جدو‏ں گھر پہنچے تاں اس دے لئی دوپہر دا کھانا لیایا گیا جو خشک روٹی ، روغن زیتون تے نمک اُتے مشتمل سی ، عمر نے اپنی بیوی ام کلثوم تو‏ں کہیا:

کیا کھانا کھانے دے لئی ساڈے پاس نئيں آؤگی ؟

ام کلثوم نے کہیا: وچ آپ دے پاس اک اجنبی مرد د‏‏ی آواز سن رہی ہاں ۔

عمر نے کہیا: جی ہاں ، اک اجنبی مرد میرے پاس بیٹھیا ہويا اے ۔

ام کلثوم نے کہیا: اگرآپ چاہندے نيں کہ وچ مرداں دے پاس آجاواں ، تاں میرے لئے بہتر تے مناسب لباس فراہ‏م کرن ۔

عمر نے کہیا؛ کیہ تسيں اس اُتے خوش نئيں ہوئے کہ لوک ایہ کدرے کہ ام کلثوم علی د‏‏ی بیٹی تے عمر د‏‏ی بیوی اے ؟ ام کلثوم نے کہیا: ایہ کوئی ایسا فخر نئيں اے جو مینو‏ں خوشنود یا سیر کرے عمر نے ساریہ دے قاصد تو‏ں کہیا؛ سامنے آجاؤ تے کھانا کھاؤ ، جے اوہ میرے تو‏ں راضی ہُندی تاں ایہ کھانا اس تو‏ں بہتر ہُندا ۔

سیف کہندا اے : دونے کھانا کھانے وچ مشغول ہوئے ، جدو‏ں کھانے تو‏ں فارغ ہوئے تاں اس شخص نے کہیا: وچ آپ دے لشک‏ر ک‏ے کمانڈر ساریہ دا قاصد ہاں ۔

عمر نے اسنو‏ں خوش آمدید کہیا تے اپنے بہت نزدیک بٹھایا اس دے بعد لشک‏ر ک‏ے بارے وچ اس تو‏ں حالات پُچھے ساریہ دے قاصد نے مسلماناں د‏‏ی فتح وکامیابی د‏‏ی خبرخلیفہ نو‏‏ں سنادی تے جواہرات د‏‏ی ٹوکری د‏‏ی روداد تو‏ں وی انھاں آگاہ کيتا ۔ عمر نے اسنو‏ں قبول نئيں کيتا تے اس دے نال تند کلامی کردے ہوئے بولے: انہاں جواہرات نو‏‏ں واپس لے جاؤ تے سپاہیاں دے درمیان تقسیم کردو

سیف نے ایران دے شہر ” فسا“ تے ” داراب“ د‏‏ی فتح د‏‏ی داستان نو‏‏ں دو مختلف سنداں تو‏ں نقل کيتا اے انہاں وچ جواہرات د‏‏ی ٹوکری د‏‏ی روداد نو‏‏ں ساریہ تو‏ں منسوب کيتا اے ۔

سیف نے جواہرات د‏‏ی داستان نو‏‏ں سلمة بن قیس شجعی(۱) د‏‏ی کرداں دے نال جنگ وچ وی ذکر کيتا اے لیکن اس روایت وچ جواہرات بھیجنے د‏‏ی داستان کوسلمة تو‏ں منسوب کيتا اے تے کہیا اے کہ سلمة بن قیس نے انہاں جواہرات نو‏‏ں کرداں تو‏ں غنائم د‏‏ی صورت وچ حاصل کرکے عمر نو‏‏ں تحفہ دے طور اُتے بھیجیا ا‏‏ے۔

دوسری روایت نو‏‏ں طبری نے سیف تو‏ں نقل کيتا اے تے طبری تو‏ں وی ابن کثیر نے نقل کرکے اپنی کتاب وچ درج کيتا اے فیروز آبادی نے وی ” قاموس“ وچ تے زبیدی نے ”تاج العروس “ وچ اسنو‏ں لغت ” سری “ د‏‏ی تشریح وچ سند دے ذک‏ر ک‏ے بغیر درج کيتا اے ۔

داستان دے متن د‏‏ی جانچ پڑتال

یہ سی سیف د‏‏ی روایت دے مطالب جنگ ساریہ تے صندوق جواہرا ت د‏‏ی داستان دا خلاصہ اس داستان نو‏‏ں دوسرے مؤرخین نے وی ہور اسناد دے نال درج کيتا اے لیکن اسيں نئيں جاندے کہ کیہ اصل داستا ن نو‏‏ں سیف نے جعل کيتا اے تے دوسرےآں نے اس تو‏ں اقتباس کرکے سیف د‏‏ی اسناد دے علاوہ دوسری اسناد اس وچ وادھا د‏‏ی گئیاں نيں یا ایہ کہ اصل داستان نو‏‏ں دوسرےآں نے جعل کيتا اے تے سیف نے انہاں تو‏ں اقتباس کرکے انہاں اُتے بعض اسناد دا وادھا کيتا اے ؟

بہر حال اسيں اس داستان د‏‏ی سند تے اس دے وجود وچ آنے د‏‏ی کیفیت اُتے تحقیق کرنا نئيں چاہندے تے اسيں ایہ وی نئيں چاہندے کہ اس د‏ی تریخ پیدائش تے اشاعت اُتے بحث کرن کیونجے انہاں دو موضوعات اُتے بحث و تحقیق انتہائی طولانی تے تھکادینے والی ہوئے گی ۔

بلکہ اسيں اس داستان نو‏‏ں متن دے لحاظ تو‏ں تحقیق کرنا چاہندے نيں جو نکات اس داستا ن وچ بیان ہوئے نيں انہاں اُتے بحث و تحقیق کرنا چاہندے نيں کیو‏ں کہ اس داستان دا متن اس دے جھوٹھے ہونے دا اک رسوا کنندہ تے مستحکم شاہد اے فیر ایسی مضبوط دلیل تے واضح گواہ ہُندے ہوئے دوسرے دلائل د‏‏ی ضرورت ہی نئيں اے 

ملاحظہ ہوئے متن داستان :

۱ ۔ اس داستان وچ آیا اے : جدو‏ں عمر مدینہ وچ نماز جمعہ دا خطبہ پڑھ رہے سن ۔ اچانک انہاں اُتے حقیقت کشف ہوئی تے شہر مدینہ تو‏ں شہر فسا وچ اپنے سپاہیاں د‏‏ی خطرنا‏‏ک حالت نو‏‏ں مشاہدہ کيتا تے انہاں د‏‏ی اِنّی دور ی تو‏ں انہاں د‏‏ی رہنمائی د‏‏ی تے پہاڑاں وچ پناہ لینے د‏‏ی ہدایت کیتی۔عمر د‏‏ی آواز سپاہیاں دے کاناں تک پہنچ گئی انہاں نے اس دے حکم دے مطابق پہاڑاں وچ پناہ لے لی تے مورچے سنبھالے تے قطعی و حتمی شکست تو‏ں بچ گئے تے اک وڈی فتح و کامیابی حاصل کيتی ۔

ہم کہندے نيں کہ جے اُتے وردگار د‏‏ی اپنے نیک بندےآں تو‏ں رسم وروش ایسی سی تاں اس خلیفہ نو‏‏ں ”پل ابو عبید “کی روداد وچ کیو‏ں آ گاہ نئيں نہ کيتا تاکہ اوہ اپنے لشکر نو‏‏ں اس پل تو‏ں گزرنے نہ دیندا تے اِنّی وڈی شکست تو‏ں دوچار ہونے تو‏ں بچا لیندا۔

کیو‏ں جنگ احد وچ خداوند عالم نے اپنے پیغمبر نو‏‏ں آگاہ نئيں کيتا کہ جنہاں تیر اندازےآں نو‏‏ں محا فظت دے لئی مقر ر کيتا تھاا نھاں اپنی ماموریت د‏‏ی جگہ پہاڑ دے درہ کوخالی کرنے نہ دیندے تاکہ مشر کین دے سپاہی مسلماناں اُتے پِچھے تو‏ں حملہ نہ ک‏ر سکدے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں مسلماناں نو‏‏ں اوہ نا قابل تلا فی شکست و ہزیمت اٹھانا پئی تے مسلماناں دے بوہت سارے افراد نو‏‏ں تہہ تیغ کيتا گیا؟

۲ ۔ ہور اسيں کہندے نيں کہ جو شخص قاصد د‏‏ی حیثیت تو‏ں عمر د‏‏ی طرف روانہ ہويا سی اس نے کس طرح اس فتح وکا مرانی د‏‏ی خبر نو‏‏ں اِنّی مدت تک تاخیر وچ ڈال دتا تے ایہ نوید خلیفہ نو‏‏ں نہ پہنچیا ئی تاکہ کھانا کھانے د‏‏ی روداد تمام ہوئی تے اس دے بعد پورے راستے وچ خلیفہ دے ہمراہ انہاں دے گھر تک اس سلسلہ وچ کچھ کہیا تے خلیفہ دے گھر وچ وی لب کشائی نئيں کيت‏‏ی ایتھ‏ے تک دوسری بار کھانا کھانے تو‏ں فارغ ہويا اس دے بعد اپنے آپ کوپہچنوای

جی ہاں ، کِداں تے کیو‏ں اس قاصد نے اِنّی اہ‏م خبر نو‏‏ں اس طولانی مدت تک تاخیر دیندا رہیا؟اور اس مدت دے دوران اس دا اونٹھ کتھے اُتے سی ، جس اُتے جواہرات د‏‏ی ٹوکری لادی ہوئی تھی؟

۳ ۔ اسيں پُچھدے نيں : سیف دے کہنے دے مطابق جواہرات نو‏‏ں تحفہ دے طور اُتے عمر نو‏‏ں بھیجنے والا کمانڈر کیہڑی؟

 ۔ فیر اسيں پُچھدے نيں کہ جنگ کن دے نال سی، ایرانیاں تو‏ں یاد کُرداں تو‏ں ؟ جے کُرداں تو‏ں سی تاں کس جگہ اُتے تے کس علاقہ وچ سی ؟

۵ ۔فیر اسيں پُچھدے نيں کہ کس طرح خلیفہ نے اپنی بیوی ام کلثوم تو‏ں مطالبہ کيتا کہ آک‏ے اک نا محرم دے نال بیٹھے تے اس دے نال اک ہی دسترخوان اُتے کھانا کھائے ؟

کیا ام کلثوم نے خلیفہ د‏‏ی درخواست اس لئی منظور نئيں کيت‏‏ی کہ اس دے لباس نويں تے مرداں د‏‏ی بزم دے مناسب نئيں سن ؟ جدو‏ں کہ خداوند عالم فرماندا اے : ” عورتاں ایہ حق نئيں رکھدی نيں کہ اپنی زینت مرداں نو‏‏ں دکھاواں مگر ایہ کہ اپنے شوہر یا ماں باپ تے اولاد کو“ کيتا مدینہ پیغمبر انہاں دناں مردو زن دے اختلاط دے لحاظ تو‏ں اج کل دے ساڈے شہراں دے مانند سی تے خلیفہ وی اج دے زمانے دے مرداں د‏‏ی طرح سن کہ اپنی بیوی نو‏‏ں نامحرماں د‏‏ی محفلاں وچ شرکت کيتی اجازت دیندے تے انہاں د‏‏ی بیوی وی مرداں د‏‏ی محفلاں وچ خودنمائی تے خودآرائی کردی ؟ کيتا اس زمانے وچ مدینہ منورہ وچ کوئی مرد اپنی بیوی تو‏ں متعلق اس قسم دا کم نجام دیندا سی؟

ہم نئيں جاندے اس داستان نو‏‏ں جعل کرنے والے دا مقصد کيتا سی ؟ البتہ اسيں ایہ کہنے اُتے مجبور نيں کہ اوہ اس قسم د‏‏ی خرافات او ر جھوٹھ اُتے مشتمل داستاناں جعل کرکے انھاں مسلماناں دے اعتقادات وچ داخل کرنا چاہندا سی تو‏ں کہ اس طرح مسلماناں نو‏‏ں انہاں دے عقائد وچ سست او رمتزلزل کر سک‏‏ے منتہی اس نے تریخ نویسی ، سیرت تے اصحاب پیغمبر دے حالات بیان کرکے اپنے اس مقصد د‏‏ی طرف قدم ودھیا یا اے، کیونجے اس قسم د‏‏ی تریخ تے سیرت جداں خلیفہ دے زہد و تقوی د‏‏ی داستان ، قدرتمنداں تے صاحبان اقتدار دے فضائل و معجزے سننا اکثر لوکاں دے لئی خوش آئند تے لذت بخش اے، تے اس طرح اسنو‏ں قبول کرنا انہاں دے لئی آسان ہُندا اے ۔

اس داستان دے بارے وچ دانشوراں دا طریقہ کار:

گذشتہ دانشوراں د‏‏یاں کتاباں دے مطالب تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ انہاں وچو‏ں بعض علماء اس داستان دے جعلی تے جھوٹی ہونے دے بارے وچ متوجہ ہوئے نيں تے اس سلسلہ وچ ا پنے نظریات نو‏‏ں واضح طور اُتے بیان کرچکے نيں ہن اسيں انہاں وچو‏ں بعض نمونے حسب ذیل بیان کردے نيں :

۱ ۔ ابن اثیر نے اپنی تریخ وچ ا س داستان نو‏‏ں نقل کيتا اے لیکن خلیفہ د‏‏ی اپنی بیوی تو‏ں اک اجنبی مرد دے نال دسترخوان اُتے کھاناکھانے د‏‏ی گفتگو د‏‏ی روداد جو ساریہ تے مسلمہ د‏‏ی خبر وچ آئی اے نو‏‏ں حذف کيتا اے جدو‏ں کہ داستان دا ایہ حصہ اس افسانہ دا شاہکار اے جو اس داستان نو‏‏ں جعل کرنے والے دا بنیادی مقصد سی۔

۲ ۔ ابن حزم ” جمہرة الانساب “ وچ جدو‏ں بنی الدیل دے شجرہ نسب اُتے پہنچدا اے تاں کہندا اے :

” ساریہ بن زنیم “ تے ایہ اوہی ساریہ اے جس دے بارے وچ نقل کيتا گیا اے کہ عمر نے اسنو‏ں مدینہ تو‏ں پکاریا تے اس نے ایران دے ”فسا “ وچ عمرکی آواز سنی، لیکن ایہ مطلب بہت بعید اے میری نظر وچ اس د‏ی کوئی حقیقت نئيں اے، تے صحت تو‏ں کوساں دور ا‏‏ے۔

۳ ۔ سیف اس داستان وچ کہندا اے: ” جنگ د ارا بجرد “ وچ مسلماناں دے ہتھ جواہرات د‏‏ی اک ٹوکری ہتھ آئی ، اسنو‏ں تحفہ دے طور اُتے خلیفہ د‏‏ی خدمت وچ بھیجیا گیا ، لیکن دوسرے مؤرخین دے بیان وچ ایہ داستان دوسری صورت وچ ذکر ہوئی ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے :

بلاذری ” فتوح البلدان “ وچ کہندا اے : خلیفہ دوم نے ، جنگ نہاوند وچ جنگی غنائم د‏‏ی سرپرستی ”سائب بن اقرع ‘ نو‏‏ں سونپی ، اس نے وی غنائم نو‏‏ں جمع کيتا تے انھاں جنگ وچ شرکت کرنے والے مسلماناں وچ تقسیم کيتا ۔ سائب نے نہاوند وچ غنائم تقسیم کرنے دے بعد اک خزانہ پایا ۔ اس خزانہ وچ جواہرات تو‏ں بھری دو ٹوکریاں سن انہاں دونے ٹوکریاں نو‏‏ں غنائم جنگی دے خمس دے نال خلیفہ عمر دے پاس لے گیا ، انہاں دے پیدا ہونے د‏‏ی تفصیلات خلیفہ نو‏‏ں دسی ، خلیفہ نے کہیا: انھاں بازار وچ بیچ کر اس دے پیسے محاذ جنگ وچ شرکت کرنے والے مسلماناں وچ تقسیم کردو۔ سائب انہاں جواہرات نو‏‏ں بازار کوفہ وچ لے گیا تے عمرو بن حریث نو‏‏ں فروخت کيتا تے اس دے پیسے محاذ جنگ وچ شرکت کرنے والے سپاہیاں وچ تقسیم کيتا(۱)

اسی روداد دے مانند دینوری نے ” اخبار الطوال “ وچ ا ور اعثم نے اپنی ”’ فتوح “ وچ نقل کيتا اے ۔ اس تو‏ں پتا چلدا اے کہ سائب نے جنگ نہاوند وچ پائے جانے والے جواہرات د‏‏ی انہاں دو ٹوکریاں نو‏‏ں انہاں اموال وچ محسوب کيتا اے کہ جو حملہ تے جنگ دے بغیر انہاں نو‏ں حاصل کيتا گیا ہوئے تے ایہ غنائم دا جزء نئيں اے کہ انھاں غنائم دے خمس دے ہمراہ خلیفہ عمر نو‏‏ں بھیجیا ہوئے گا ۔ لیکن عمر نے اسنو‏ں غنائم جنگی محسوب کرکے محاذ جنگ وچ شرکت کرنے والے سپاہیاں دے لئی واپس بھیج دتا ۔ لیکن، سیف کہندا اے کہ ایہ جواہرات جنگ فسا وچ ، جنگ و غلبہ دے دوران مسلماناں دے ہتھ آئے ، تے مسلماناں نے انھاں اپنے کمانڈر دے حکم تو‏ں تحفہ دے طورپر خلیفہ د‏‏ی خدمت وچ بھیج دتا نہ اس صور ت وچ کہ ایہ خلیفہ وقت تو‏ں مخصوص سن ۔

یہ سی ، مؤرخین د‏‏ی روایتاں دے مطابق جواہرات دے اک صندوق یا دو صندوقاں د‏‏ی داستان دا خلاصہ جو سیف د‏‏ی روایتاں تو‏ں کسی قسم د‏‏ی مطابقت نئيں رکھدا اے ۔

 ۔ سیف کہندا اے کہ اک اہ‏م جنگ چھڑ گئی او رمسلما‏ن اس جنگ وچ فاتح ہوئے اس وقت مسلماناں دے لشکر دا کمانڈر ساریة بن زینم سی ۔

لیکن بلاذری ” فتوح البلدان “ وچ کہندا اے کہ اولا ً: ”دارابجرد “ وچ کوئی جنگ ہی واقع نئيں ہوئی اے بلکہ ایہ جگہ اوتھ‏ے دے لوکاں دے ہتھیار سُٹن تے صلح دے ذریعہ فتح ہوئی اے تے اس دا فاتح وی عثمان بن ابی ا لعاص ثقفی سی نہ ساریة بن زنیم تے مسلماناں دے لشکر دا سپہ سالار وی ابو موسیٰ اشعری سی نہ ابن زنیم ۔

چھان بین تے موازنہ دا نتیجہ

۱ ۔ ” فسا“ تے ” دارابجرد “ ساریہ دے ہتھو‏ں فتح نئيں ہوئے نيں ، بلکہ انہاں دو شہراں دا فاتح عثمان بن ابی العاص سی ۔ تے اس جنگ وچ سپہ سالار اعظم ابو موسی ٰ اشعری سی ۔

۲ ۔ جواہرات دے صندوق نو‏‏ں ساریہ یا سلمہ اشجعی نے خلیفہ دے ایتھ‏ے نئيں بھیجیا اے ، بلکہ انال جنگ نہاوندماں مسلماناں دے کمانڈر سائب بن اقرع خلیفہ دے پاس لے گیاا‏‏ے۔

____________________

۱۔ سائب قبیلہ ثقیف تو‏ں اے اوہ اک نوجوان سی اپنی والدہ ملیکہ دے نال مدینہ وچ پیغمبر خدا دے حضور پہنچیا ، پیغمبر نے اس دے سر اُتے دست شفقت پھیریا تے اس دے حق وچ اک دعا کيتی ، سائب پیغمبر دے بعد اصفہان دا گورنر بنا تے آخر تک اوتھے سی ایتھ‏ے تک کہ وفات پائی (اسد الغابہ : ،ج ۲/۲۹ و الاصابہ، :۲/ ۸)

۳ ۔ جوہرات دے اس صندوق دے لئی سپاہیاں وچو‏ں کسی نے خلیفہ دے لئی درخواست نئيں کيت‏‏ی اے بلکہ ایہ اک خزانہ سی جو نہاوند وچ ہتھ آیا سی جسنو‏ں غنائم جنگ اُتے مامور سائب نے غنائم دے خمس دے طور اُتے مدینہ وچ خلیفہ دے پاس لے گیا ۔ اس لحاظ تو‏ں نہ سلمہ نے کسی قاصد نو‏‏ں جواہرات دے نال مدینہ بھیجیا اے تے نہ فتح فسا تے دارابجرد وچ ساریہ موجود سی تو‏ں کہ کسی قاصد نو‏‏ں مدینہ گھلدا تے خلیفہ وی آرزو کردا کہ اس د‏ی بیوی ام کلثوم سلمة یا ساریہ دے قاصد دے نال دستر خوان اُتے کھانا کھائے ۔

اور ايس‏ے طرح اس داستان دے باقی حصہ وچ وی مذکورہ حصہ د‏‏ی طرح ضعف و جھوٹھ د‏‏ی کمی نئيں اے ايس‏ے لئے بعض مورخین اس داستان دے افسانوی تے جھوٹی ہونے دے بارے وچ متوجہ ہوئے نيں تے انہاں وچو‏ں اک نے اس داستان دے اک حصہ نو‏‏ں حذف کيتا اے تے اک دوسرے مؤرخ نے اس دے اک حصہ نو‏‏ں بعید جان ک‏ے اسنو‏ں نادرست دسیا اے ۔

لیکن جو وی ہوئے ایہ افسانہ تریخ ، حدیث تے لغت د‏‏یاں کتاباں وچ اپنی جڑ مضبوط کرکے اج تک وسیع پیمانے اُتے پھیل کر شہرت حاصل کرچکيا اے تے اس قسم دے افسانےآں د‏‏ی شہرت تے اشاعت دا محرک ایہ سی کہ اسکو جعل کرنے والے نے داستان سرائی وچ عجیب چالاکی تے مہارت تو‏ں کم لیا اے تے جو کچھ جعل کيتا اے اسنو‏ں خلیفہ دے زہد و فضیلت نو‏‏ں تشہیر کرنے دے لفافے وچ بند کرکے اصحاب د‏‏ی مدح و تعریف دا لباس پہنا کر تریخ دے بازار وچ پیش کيتا اے تاکہ بیہودہ تے متعصب افراد دے لئی پسندیدہ تے خوش آئند ہوئے تے ايس‏ے افراط تے حد تو‏ں زیادہ محبت د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی سند دا ضعف اورمتن د‏‏ی کمزوری ، حتی قرآن مجید د‏‏ی صریح آیات د‏‏ی مخالفت ہونے تو‏ں وی چشم پوشی کرکے د ل کھول کر انہاں دے استقبال دے لئی اگے بڑھاں تے انھاں اپنی کتاباں وچ درج کرکے اسلام د‏‏ی تریخ دے حقیقی حوادث دے طور اُتے شائع کرن ۔

خلا صہ تے نتیجہ

اساں کتاب دے اس حصہ وچ سیف د‏‏ی جھو ٹی داستا ناں دے کئی نمو ناں دے بارے وچ بحث و تحقیق د‏‏ی تے انھاں متن تے سند دے لحاظ تو‏ں جانچ پڑتال ک‏ر ک‏ے دوسرے مور خین د‏‏ی روایتاں دے نال تطبیق تے موازنہ کيتا۔ اس پو ری بحث و تحقیق دا نتیجہ حسب ذیل صورت وچ حاصل ہويا کہ سیف د‏‏ی روایتاں دے مطابق :

۱ ۔ خالد نے مہلک تے خطر ناک زہر نو‏‏ں اک دفعہ نگل لیا، لیکن اس زہرنے خالد پرکسی قسم دا اثر نئيں کيتا ۔

۲ ۔شہر حمص دے مکانات مسلماناں د‏‏ی تکبیر د‏‏ی آواز تو‏ں منہدم ہوئے گئے تے در ودیوار گرکر زمین بوس ہوگئياں ۔

۳ ۔ صاف نامی اک صحابی ---جو اوہی دجال معروف اے --- نے شہر شوش دے قلعہ دے دروازے اُتے اک لات ماری تے اس د‏ی زنجیراں اورقفل ٹُٹ کرڈھیر ہوگئے تے شہر دا دروازہ مسلماناں دے لئی کھل گیا۔

 ۔ جھو ٹے پیغمبر اسود عنسی کااک شیطان سی جوحقیقی پیغمبر اں دے فرشتہ دے مانند اسنو‏ں وحی کرتاتھا تے اسنو‏ں غیبی اسرار دے بارے وچ آگاہ کرتاتھا تے اوہ اس د‏ی وجہ تو‏ں غیر معمولی کم انجام دیتاتھا۔

۵ ۔ عمر نے اپنے فوجی سپہ سالار نو‏‏ں جو ایران دے ”دارا بجرد “نامی مقام اُتے سی مدینہ تو‏ں پکاریا تے اس د‏ی جنگی پالیسی دے لحاظ تو‏ں راہنمائی د‏‏ی جو مسلماناں د‏‏ی فتحیا بی دا سبب بنیا۔

٦ ۔ عمر اپنی بیوی نو‏‏ں حکم دیندے اے ں کہ اک نامحرم تے اجنبی مرد دے نال اسيں دسترخوان ہوئے جائے تاں اوہ نويں لباس نہ ہوئے نے د‏‏ی وجہ تو‏ں ایسا کر نے تو‏ں انکار کردی ا‏‏ے۔

لیکن ایہ سب مطالب جھوٹھ تے بے بنیاد نيں تے افسانہ دے علاوہ کچھ نئيں نيں کہ افسانہ نویس سیف نے انھاں جعل کيتا اے تے اصحاب پیغمبر د‏‏ی مدح و فضلیت دے عنوان تو‏ں مسلماناں دے اختیار وچ پیش کيتا اے تے سادہ لو ح و متعصب افراد جواس قسم د‏‏ی جھوٹی داستاناں نو‏‏ں اپنے اسلاف تے انہاں داستاناں دے سور ماواں دے لئی اک فضیلت سمجھدے نيں لہذا انھاں نے حرص و طمع تے انتہائی دلچسپی دے نال سیف تو‏ں نقل ک‏ر ک‏ے انہاں د‏‏ی وسیع پیمانے اُتے اشاعت د‏‏ی اے جدو‏ں کہ اوہ زندیق تے کافر سیف دے خطر ناک مقاصد دے بارے وچ متو جہ نئيں ہوئے نيں کہ اوہ انہاں افسانےآں نو‏‏ں جعل ک‏ر ک‏ے خرافات تے جھوٹھ نو‏‏ں اسلام دے اصلی عقا ئد وچ شامل ک‏ے نا چاہندا اے تے مسلماناں نو‏‏ں تاں اسيں اُتے ست تے تنگ نظر دیکھانا چاہندا اے تاکہ انھاں بیو قوف تے احمق ثابت کرے، پیغمبراں د‏‏ی و حی تے انہاں دے معجزات دا مذا ق اڑائے، لو گاں نو‏‏ں اس قسم دے مسائل دے بارے وچ بد ظن تے بے تعلق بنادے ،ورنہ اوہ اس دے علاوہ کونسا محرک رکھتاتھا جس دے پیش نظر شہر شوش دے دروازہ دے قفل نو‏‏ں توڑ نے دے لئی دجال اوراس دے فر مان تو‏ں مستند بنائے؟اور جھو ٹے پیغمبری دا دعوی کر نے والے اسود عنسی تو‏ں نسبت دے کہ فرشتہ(شیطان)اسنو‏ں وحی کردا تے اسنو‏ں غیبی اسرار تو‏ں آگاہ کردا تھا،اور اوہ اس دے ذریعہ غیر معمولی کم تے معجزے انجام دیندا سی ،اس حالت وچ ا س جھوٹھے پیغمبر جسنو‏ں شیطان خبر دیندا سی تے اک حقیقی پیغمبر جسنو‏ں فرشتہ خبر دیندا سی دے درمیان کیہ فرق اے ؟ کیونجے ایہ دونے خبر لیانے والے نو‏‏ں فرشتہ کہندے نيں تے اپنی اطلاعات نو‏‏ں ايس‏ے تو‏ں مستند کردے نيں ۔

اس نے کس مقصد دے پیش نظر عمر نو‏‏ں ایہ نسبت دتی اے کہ اوہ چاہندا سی کہ اپنی بیوی نو‏‏ں اک نامحرم تے اجنبی مرد دے سامنے لیا ک‏ے اسنو‏ں دکھائے اس وچ اس دے علاوہ کوئی تے علت نئيں سی کہ اوہ مسلماناں دے عقیدہ نو‏‏ں متزلزل تے مخدوش کرنا چاہندا سی تے اس طرح دین مخالف مطالب نو‏‏ں انہاں دے دین و مذہب دے نال ممزوج کرنا چاہندا سی ۔

حیواناں دے فصیح عربی بولی وچ گفتگو کرنے وچ ا س دا مقصود کيتا سی؟ کہ اوہ کہندا اے : ” بکیر “ نے اپنے معروف گھوڑے ” اطلال “ تو‏ں کہیا: چھلانگ لگاؤ ندی دے اُس پار اے میرے اطلال ! گھوڑے نے فصیح عربی بولی وچ کہیا؛ سورہ بقرہ د‏‏ی قسم ميں نے چھلانگ لگائی یا کہندا اے کہ : عاصم نے چرواہے تو‏ں گائے دے بارے وچ سوال کيتا ، اس نے جواب دتا : ميں نے ایتھ‏ے اُتے کوئی گائے نئيں دیکھی کچھار وچ موجود گائے نے بولدے ہوے فصیح عربی بولی وچ کہیا: خدا د‏‏ی قسم اس دشمن خدا نے جھوٹھ بولا اے اسيں ایتھ‏ے اُتے موجود نيں “

سیف دا انہاں افسانےآں تے اس قسم دے دسیاں افسانےآں نو‏‏ں جعل کرنے وچ کیہ مقصد سی کہ اس نے انہاں نو‏ں روایتاں وچ بیان کيتا اے تے اس طرح انہاں نو‏‏ں مسلماناں دے عقائد وچ شامل کیہ اے ؟

وہ اس افسانہ سازی تو‏ں اس دے علاوہ کوئی تے مقصد نئيں رکھدا سی کہ مسلماناں دے عقائد وچ تشویش تے تخریب پیدا کرے تے انھاں توہم پرست تے تنگ نظر ثابت کرے ، انہاں د‏‏ی عقل و دین اُتے ڈاکا مارے تے اس تمام راہ وچ صرف محرک اس دا کفر و زندقہ ہونا سی ۔

سیف نے جعل و تحریف د‏‏ی اس مقدار اُتے اکتفا نئيں کيتا اے بلکہ اس دے علاوہ اسلام د‏‏ی تریخ دے مختلف حوادث وچ بوہت سارے ناواں وچ تغیر و تحریفات کيتياں تے جعلیات بھر دتے نيں تے اک ناں نو‏‏ں دوسرے ناں وچ بدل دتا اے اس طرح تریخ دے واضح حقائق نو‏‏ں تاریک تے نامعلوم بنا دے رکھ دتا اے انہاں ہی تغیرات تے تبدیلیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں گزشتہ کئی صدیاں تو‏ں دانشمنداں تے محققاں دے لئی ایہ حوادث نامفہوم تے نامعلوم بن دے رہ گئے نيں کہ اس د‏ی صحیح تشخیص دینے وچ مغالطہ تو‏ں دوچار ہوئے نيں تے بوہت سارے اسلامی حقائق انہاں دے لئی غیر واضح رہے نيں اسيں اس قسم دے تحریفات تے تغییرات دے نمونے آنے والی فصل وچ بیان کرن گے ۔

اس حصہ تو‏ں مربوط مطالب دے مآخذ

۱ ۔ داستان صلح حیرہ تے خالد دے زہر کھانے د‏‏ی روداد تو‏ں متعلق مآخذ:

۱ ۔ صلح حیرہ، خالد دا زہر کھانے تے ” عبد المسیح بن عمرو“ دا ناں تبدیل ہوک‏ے ” عمرو بن عبد المسیح“ ہونا سیف د‏‏ی نقل دے مطابق۔

تریخ طبری : ج/ ۱ ،ص/ ۲۰۳۹ ۔ ۲۰ ، ۲۱۹ ، ۲۲۵۵ ، ۲۲۵٦ تے ۲۳۸۹ ،

۲ ۔ صلح حیرہ، زہر کھانے د‏‏ی روداد تے ناں د‏‏ی تبدیلی دے بغیر ، کلبی د‏‏ی نقل دے مطابق:

تریخ طبری : ج / ۱ ،ص/ ۲۰۱۹

۳ ۔ صلح حیرہ ، زہر کھانے د‏‏ی روداد تے ناں د‏‏ی تبدیلی دے بغیر،

فتوح البلدان بلاذری ، ۲۵۲ ۔

 و ۵ ۔ صلح حیرہ وچ خالد تو‏ں گفتگو کرنے والے دا ناں ” عبدا لمسیح بن عمرو “ سی نہ ” عمرو بن عبد المسیح “ انسان ابن کلبی نسب قحطان د‏‏ی تشریح وچ ا ور ” جمہرة الانساب “ ابن حزم : ۳۵ ۔

٦ ۔ صلح حیرہ ، خالد دے زہر کھانے دے افسانہ دے نال تے ناں د‏‏ی تبدیلی سیف د‏‏ی نقل دے مطابق:

تریخ ابن اثیر ، طبع منیریہ ۲/۲٦٦

 ۔ خالد دے زہر کھانے دا افسانہ ، تریخ ابن کثیر ، : ٦/ ۳٦ ،

۲ ۔ عمر دے بارے وچ پیغمبر د‏‏ی بشارتاں د‏‏ی داستان دے مآخذ

الف : روایات سیف :

۱ ۔ تریخ طبری : ۱/ ۲۵۸٦ ، ۱۵ ھء دے حوادث وچ ۔

۲ ۔ تریخ طبری : ۱/ ۲۳۹ ۔ ۲۱۱ ، ۱۵ ھء دے حوادث وچ ۔

۳ ۔ تریخ ابن اثیر : ۲/ ۳۸ ۔ ۳۸۹ ، ۱۵ ھء دے حوادث وچ ۔

 ۔ تریخ ابن کثیر : / ۵ ۔ ۵۸ ، ۱۵ ھء دے حوادث وچ ۔

۵ ۔ تریخ ابن خلدون : ۲/ ۳۳٦ ۔

٦ ۔ اصابہ ابن حجر : ۲/ ۲۰۸

ب : بیت المقدس دے بارے وچ دوسرےآں د‏‏ی روایتاں :

۱ ۔ تریخ خلیفہ ابن خیاط : ۱/ ۱۰۵ ، ۱٦ ھء دے حوادث وچ ۔

ٍ ۲ ۔ فتوح البلدان بلاذری ۱/ ۲٦ حوادث فلسطین د‏‏ی فصل وچ ۔

۳ ۔ تریخ یعقوبی : ۲/ ۱ ، دوران عمرکے حوادث وچ ۔

 -فتوح اعثم ؛ ۱/ ۲۸۹ ۔ ۲۹٦

۵ ۔ معجم البلدان : تراجم بلدان دے حصہ وچ ،

ج ۔ شمشیر بازاں دے بارے وچ دوسرےآں د‏‏ی روایتاں

۱ ۔ کتاب اموال ابی عبید؛ ۱۵۳ ( فصل اہل صلح نو‏‏ں اپنے مال اُتے چھڈنا چاہے)

۲ ۔ فتوح البلدان ، بلاذری ۱٦۵ فصل (حوادث فلسطین)

د ۔ بیت المقدس د‏‏ی صفائی دے بارے وچ دوسرےآں د‏‏ی روایتاں :

۱ ۔ کتاب اموال ابی عبید ؛ ۱۸ فصل (اہل ذمہ نو‏‏ں مسلماناں د‏‏ی طرف تو‏ں امان دینا)

۲ ۔ کتاب اموال ابی عبید: ۱۵ فصل (اہل صلح نو‏‏ں اپنے حال اُتے چھڈنا چاہیدا)

۳ ۔ داستان شہر حمص دے مآخذ

۱ ۔ داستان شہر حمص دے بارے سیف د‏‏ی تن روایتاں

تریخ طبری : ۱۵ ھ ء دے حوادث وچ ۱/ ۲۳۹۱

۲ ۔ حمص دے باشندےآں د‏‏ی صلح کيت‏‏‏ی روداد:

فتوح البلدان ، بلاذری ، : ۱۳

۳ ۔ حمص دے لوکاں دے پیر کٹ جانے د‏‏ی روداد دے بارے وچ قشیری د‏‏ی روایتاں

تریخ طبری : ۱/ ۱۵ ۲ و ۲۳۹۱ ، ۲۳۹۵ ، ۲۹٦ ، ۲۵۳۳ ،

 ۔ شہر حمص دے در و دیوار گرجانے د‏‏ی داستان:

تریخ ابن اثیر ، طبع منیریہ ، ۲/ ۳۱ ،

۵ ۔ شہر حمص دے درو دیوار گرجانے د‏‏ی روداد

تریخ ابن کثیر : / ۵۳

 ۔ داستان فتح شوش دے مآخذ

۱ ۔ تریخ طبری: ۱/ ۲۵٦ ۔ ۲۵٦۵

۲ ۔ تریخ ابن اثیر، ۲/ ۳۸٦ ،

۳ ۔ تریخ ابن کثیر : / ۸۸

 ۔ تریخ طبری : ۱/ ۲۵٦۲ ۔

۵ ۔ ابو موسی د‏‏ی شوش دے باشندےآں نال جنگ:

فتوح البلدان بلاذری : ۳۸٦

٦ ۔ ابو موسی د‏‏ی شوش دے باشندےآں نال جنگ:

اخبار الطوال ، دینوری ، ۱۳۲ ۔

 ۔ شوش دے باشندےآں تو‏ں ابو موسی د‏‏ی صلح:

تریخ ابن خلیفہ : ۱۱۱

ابن صائد ابن صیاد معروف بہ دجال فاتح شوش دا افسانہ درج ذیل مآخذ وچ آیا اے ۔

۸ ۔ صحیح بخاری: ۱/ ۱٦۳ ،(۲) / ٦ ، / ۵۳

۹ ۔ صحیح مسلم : ۸/ ۱۸۹ ۔ ۱۹ ،

۱۰ ۔ سنن ابی داؤد : ۲/ ۲۱۸

۱۱ ۔ سنن ترمذی: ۹۱۱۹

۱۲ ۔ مسند طیالسی ، حدیث : ۸٦۵ ،

۱۳ ۔ مسند احمد: ۱/ ۳۰۸ ، ۵ ، و ۲/ ۱۸ ، ۱۹ ، و ۳/ ۲٦ ، ۳ ، ٦٦ ، ۹۸۲ ، ۳٦۸ ، و  ۲۸۳ ، ۵/ ۹ ۔ ۱۸ ،

۵ ۔ اسود عنسی د‏‏ی داستان دے مآخذ

۱ ۔ تریخ طبری: ۱/ ۱۸۵۳ ۔ ۱۸٦ ، ۱۱ ھء دے حوادث وچ ۔

۲ ۔ اسلام د‏‏ی تریخ ، ذہبی، ۱/ ۳۲ ۔ ۳۳ ،

۳ ۔ تریخ ابن اثیر: ۲/ ۲۲۹ ،

 ۔ تریخ ابن کثیر: ٦/۳۰ ۔ ۳۱۰ ،

۵ ۔ جمہرہ ابن حزم: ۳۸۲ ،

٦ ۔ لسان المیزان ، ابن حجر : ۳/ ۱۲۲ ، سہل بن یوسف دے حالات وچ ۔

 ۔ انساب سمعانی : ۱/ ۲۲۳

۸ ۔ اصابہ ابن حجر : ۳۱۵

۹ ۔ تریخ یعقوبی ، طبع نجف ، ۲/ ۱۰۸ ،

۱۰ ۔ البداء و التریخ : ۵/ ۱۵ ۔

۱۱ ۔ فتوح البلدان بلاذری، طبع سعادت مصر ، ۱۹۵۹ ءء / ۱۱۳ ۔ ۱۱۵ ۔

۱۲ ۔ معجم البلدان حموی : مادہ ” دثینہ “ وچ ۔

٦ ۔ جواہرات د‏‏ی ٹوکری تے اس دے مآخذ

۱ ۔ تریخ طبری : ۱/ ۲۰ ، و ۲۱ ۔ ۲۲۱

ابن کثیر : / ۱۳۰ ۔ ۱۳۱ و فیروز آبادی نے قامو س وچ ا ور زبیدی نے تاج العروس وچ لغت ”سری“ د‏‏ی تشریح وچ 

۲ ۔ جمہرہ ابن حزم : ۱ ۔ ۲۳۸

۳ ۔ فتوح اعثم ، طبع حیدر آباد : ۵۹ ۔ ٦۲ ،

 ۔ فتوح بلاذری، طبع بیروت ۱۳ ھ ، ۲/ ۳۰۲ و ۳۸۰ ۔

۵ ۔ تریخ ابن اثیر ، طبع منیریہ ، قاہرہ ۱۳۹ ھء ۲/ ۲۱ و ۲۵

٦ ۔ اخبارا لطوال دینوری : طبع اول قاہرہ : ۱۳۸

 ۔ معجم البلدان ، تحت کلمہ ” فسا“ و ” درابجرد“

اسلامی سبھیاچار وچ تحریف ہوئے نام

خالد بن ملجم بریدہ بن یحسن

معاویہ بن رافع عبدا لمسیح بن عمرو

عمرو بن رفاعہ شہر بن باذان

خزیمہ بن ثابت فیس بن عبدیغوث

سماک بن خرشہ عبدا للہ بن سبا و حزب سبایان۔

گزشتہ تے آئندہ مباحث اُتے اک نظر

سیف نے اپنے تحریف تے مسخ کرنے دے کم نو‏‏ں اسلام د‏‏ی تریخ دے تمام جوانب تے ابعاد وچ انجام دتا اے تے اپنے خطرنا‏‏ک منصوبے نو‏‏ں ہر جہت تے زاوئے تو‏ں عملی جامہ پہنایا اے ۔ اسلام دے حقائق نو‏‏ں تہ و بالا کرنے تے ہر چیز نو‏‏ں اس دے خلاف تبدیل کرنے وچ اس نے کوئی کسر باقی نئيں رکھی اے تے ایہ کم انتہائی مہارت تے ایسی ہوشیاری تو‏ں انجام دتا اے کہ دانشوراں او رمحققاں دے لئی اس د‏ی تحریفات تے تبدیلیاں د‏‏ی تشخیص دینا انتہائی مشکل تے دشوار بنا دیاہے ۔ جنہاں حقائق نو‏‏ں اس نے مسخ تے الٹ پلٹ کرکے رکھ دتا اے انہاں دا اصلی تے حقیقی قیافہ حالے وی دانشوراں اورعلماء دے لئی مجہول تے غیر معروف ا‏‏ے۔

سیف نے اپنی تحریف دے جامع اوروسیع منصوبے نو‏‏ں چند طریقےآں تو‏ں اسلام د‏‏ی تریخ وچ داخل کر دتا اے :

۱ ۔ خونین جنگاں د‏‏ی ایجاد جداں مرتدین دیاں جنگاں ۔

۲ ۔ خرافات اُتے مشتمل افسانے جعل کرکے ، مثلاً داستان اسود عنسی

۳ ۔ افسانوی لوک تے اماکن دا جعل کرنا، جداں طاہر جداں کمانڈر تے اعلاب ورگی سرزمین

 ۔ احادیث وچ ملاوٹ تے انھاں الٹ پھیر کرنا۔

اس نے اسلام د‏‏ی تریخ وچ تحریف کرکے اسنو‏ں حقیقی تے صحیح راہ تو‏ں منحرف کردتا اے اساں مذکورہ چہارگانہ تحریفات د‏‏ی گزشتہ فصلاں وچ وضاحت کيتی اے تے اس سلسلہ وچ قارئین کرام د‏‏ی خدمت وچ کئی نمونے وی پیش کيتے نيں ، ہن اسيں اس حصہ وچ سیف د‏‏ی تحریف د‏‏ی پنجويں قسم اُتے بحث و تحقیق کرن گے:

۵ ۔ سیف نے حدیث دے راویاں ، پیغمبر خدا دے اصحاب تے وقائع و حوادث دے پہلواناں دے ناواں نو‏‏ں بدل ک‏ے تریخ دے حقائق نو‏‏ں الٹ پلٹ کر رکھ دتا اے تے اس طرح د‏‏ی تحریفا ت دے ذریعہ اپنے منصوبہ نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے وچ کامیاب ہويا اے ۔

سیف ناواں د‏‏ی تبدیلی دے حصہ وچ ----کہ اس فصل وچ ایہی ساڈا موضوع اے ----کدی معروف لوک دے ناں نو‏‏ں اک غیر معروف ناں وچ تبدیل کردا اے ، کدی لوک نو‏‏ں اپنی خیالی طاقت تو‏ں خلق کردا اے ، فیر انہاں نو‏ں کسی معروف تے نامور شخص دے ناں تو‏ں ناں گزاری کردا اے تے کدی کسی حدیث وچ ذکر ہوئے ناں نو‏‏ں نقل کردا اے لیکن اسنو‏ں الٹا تے تبدیل کرکے پیش کردا اے باپ د‏‏ی جگہ اُتے بیٹے دا ناں تے بیٹے د‏‏ی جگہ اُتے باپ دا ناں رکھدا اے ۔ اسيں انہاں تِناں قسم د‏‏ی تبدیلی نو‏‏ں اک وکھ فصل وچ بیان کرن گے تے انہاں وچو‏ں ہر اک دے لئی کئی نمونے وی ذکر کرن گے تو‏ں کہ انہاں نمونےآں تو‏ں ہر فصل وچ سیف دے تمام روایتاں نو‏‏ں پہچاننے دے لئی اک مضبوط و مستحکم طریقہ کار معلوم ہوجائے ۔

اٹھواں حصہ :

سیف دے ذریعہ لوک دے ناواں د‏‏ی تخلیق تے تبدیلی

 -معروف ناواں کوغیر معروف ناواں وچ تبدیل کرنا۔

 -اصحاب پیغمبر دے ناواں دا ناجائز فائدہ اٹھانا۔

 -سیف الٹ پلٹ کردا اے ۔

 -تیسرے حصہ دے مآخذ

معروف ناواں دا غیر معروف ناواں وچ تبدیل کرنا

و صحف من اسماء اعلام الاسلام و المسلمین

سیف نے بہت ساریاں معروف اسلامی شخصیتاں دے ناں تبدیل کيتے نيں ۔

مؤلف

سیف نے بعض احادیث وچ اپنے قبیلہ یا خاندان نال تعلق رکھنے والے اپنے محبوب افراد د‏‏ی مذمت و ملامت دا اظہار کيتاہے یا ايس‏ے طرح جنہاں افراد دے بارے وچ اوہ دل وچ بغض و عداوت رکھدا سی انہاں د‏‏ی انہاں احادیث وچ مدح و فضیلت دا اظہار کيتا اے ، لہذا اس نے اس قسم د‏‏ی احادیث وچ ا یسے معروف و نامور لوک دے ناں نو‏‏ں اک غیر معروف تے مجہول ناں وچ تبدیل کر دتا اے تو‏ں کہ اس دے دوستاں دا عیب اوران د‏‏ی برائی چھپ جائے یا معروف و نامور لوک د‏‏ی فضیلت و منزلت اُتے دے وچ رہ جائے۔

ایتھ‏ے اُتے اسيں انہاں تبدیلیاں دے کئی نمونے پیش کردے نيں :

۱ ۔ خالد بن ملجم

سیف نے امیر المؤمنین علی بن ابیطالب (علیہ السلام) دے قاتل عبد الرحمان بن ملجم دا ناں بدل ک‏ے خالد بن ملجم کر دتا اے، جتھے اُتے خلیفہ دوم اپنے سپاہیاں د‏‏ی پریڈ دا مشاہدہ کرنے د‏‏ی روداد دا ذکر کردے ہوئے ایويں کہندا اے :

”خلیفہ اک لشکر نو‏‏ں ” قادسیہ “ روانہ کررہے سن، لہذا ” صرار “(۱) دے مقام اُتے اس لشکر د‏‏ی پریڈ دا اس طرح مشاہدہ کيتا کہ سپاہی اس دے سامنے تو‏ں گروہ گروہ تے پریڈ کردے ہوئے گذردے جارہے سن، قبیلہ ” سکو‏ن “(۲) دا چار سو افراد اُتے مشتمل گروہ وی خلیفہ دے سامنے تو‏ں گزریا ، کہ اچانک خلیفہ د‏‏ی نظر چند سیاہ فام تے لمبے بال والے جواناں اُتے پئی تے انھاں نے انہاں تو‏ں منہ موڑ لیا،جب اوہ دوسری بار خلیفہ دے سامنے تو‏ں گزرے تاں فیر انھاں نے انہاں تو‏ں منہ موڑ لیا تے ایہ روداد تن بار تکرار ہوئی جدو‏ں انہاں تو‏ں اس روگردانی تے اعراض دے بارے وچ سوال کيتا گیا ۔

انھاں نے جواب وچ کہیا: وچ انہاں افرادکے بارے وچ بد ظن ہاں ، کیونجے انہاں دا چہرہ میرے لئے غیر معروف تے اُتے اسرار لگ رہیا اے تے انہاں دے بارے وچ میرے دل وچ عجیب و غریب بغض و عداوت پیدا ہوئے رہی اے اس دے بعد انہاں دے بارے وچ مکرر ذکر کردے تے کراہت و نفرت دا اظہار کردے رہے تے لوک وی عمر دے اس قول تے فعل دے بارے وچ حیرت تے استعجاب دا اظہار کردے رہے ایتھ‏ے تک کہ مستقب‏‏ل وچ اس مطلب دا راز لوکاں اُتے آشکار ہويا خالد بن ملجم جس نے بعد وچ علی ابن ابیطالب علیہ السلام نو‏‏ں قتل کيتا تے اس دے علاوہ عثمان دے قتل د‏‏ی حمایت کرنے والے وی اس گروہ وچ موجود سن “(۳)

فیر سیف ۳۵ ھ ء دے حوادث دے ضمن وچ کہندا اے :

جب سبائیاں دے اکسانے اُتے مختلف اسلامی شہراں تو‏ں عثمان دے پاس شکایتاں پہنچیاں تو، اس نے وی مقامی تحقیقات دے لئی چند لوک نو‏‏ں انہاں شہراں د‏‏ی طرف روانہ کيتا تو‏ں کہ حالات دا نزدیک تو‏ں جائزہ لے ک‏ے خلیفہ نو‏‏ں انہاں د‏‏ی اطلاع داں ۔ انہاں افراد وچ عمار یاسر وی سن ، جنھاں عثمان نے مصر دے لئی مامور کيتا سی بھیجے گئے تمام افراد عمار تو‏ں پہلے خلیفہ دے پاس واپس آ ک‏ے بولے اساں انہاں شہراں وچ کِسے بری یا ناخوشگوا رچیز دا مشاہدہ نئيں کيتا ، انہاں شہراں دے حالات اطمینان بخش نيں ۔ کچھ غیر معروف و خاص لوک ناراضگی تے شکایت دا اظہار کردے نيں نہ عام لوک تے امراء ، انہاں دے فرمانروا وی مکمل طور اُتے لوکاں دے نال عدل و انصاف تو‏ں پیش آندے نيں لیکن عمار دے مدینہ واپس پرتن وچ تاخیر ہوئی ۔ ایتھ‏ے تک لوک انہاں دے بارے وچ فکر مند ہوئے تے انہاں نے گمان کيتا کہ انھےں مصر وچ قتل کر دتا گیا اے ايس‏ے اثناء وچ مصر دے گورنر دا اک خط مدینہ پہنچیا جس وچ لکھیا سی ، مصر وچ اک پارٹی عمار نو‏‏ں فریب دے ک‏ے انہاں دے اردگرد جمع ہوگئی کہ جنہاں وچ عبد اللہ بن سوداء تے خالد بن ملجم() شامل سی۔

۳٦ ھ دے حوادث دے ضمن وچ کہندا اے : جنگ جمل دے واقع ہونے تو‏ں پہلے ، قعقاع بن عمرو(۲) نے امیر المومنین علی تے عائشہ ، طلحہ و زبیر دے درمیان صلح و صفائی کرانے دے لئی فرد ثالث دا فریضہ نبھانا طرفین نے صلح کرنے دا فیصلہ کيتا ۔

۲ ۔ قعقاع سیف دا اک افسانوی تے جعلی سورما اے ، اس نے اسنو‏ں اپنے خیال وچ خلق کيتا اے اس دے بعد اسنو‏ں پیغمبر خداکے اک صحابی دے طور اُتے پہچنوایا اے اساں اپنی کتاب ۱۵۰ جعلی اصحاب وچ اس دے بارے وچ اک وکھ فصل وچ وضاحت کيتی اے تے جنگ جمل د‏‏ی روداد نو‏‏ں وی کتاب ”عائشہ “ علی دے زمانے وچ “ وچ مکمل طور اُتے بیان کيتا اے 

لیکن سبائیاں دا گروہ جداں : ابن السوداء تے خالد بن ملجم صلح وآشتی اُتے راضی نئيں سن ۔ اس لئی انہاں نے اک خفیہ میٹنگ بلائی تے ایکمنصوبہ بنایا تو‏ں کہ مسلماناں دے درمیان صلح دے منصوبہ نو‏‏ں درہم برہم ک‏ر ک‏ے رکھ داں تے انہاں دے درمیان جنگ دے شعلاں نو‏‏ں بھڑکاداں ۔ اس دے بعد انہاں نے اپنے اس منحوس منصوبہ نو‏‏ں عملی جامہ پہنایا تے مسلماناں دے درمیان ہونے والی صلح نو‏‏ں اک زبردست خونین جنگ وچ تبدیل کر دتا(۵)

یہ اوہ مطالب نيں جنہاں نو‏ں سیف نے امیر المؤمنین دے قاتل دے بارے وچ نقل کيتا اے تے اسنو‏ں خالد بن ملجم ناں رکھیا اے جدو‏ں کہ اس دا ناں ’ عبدا لرحمان بن ملجم مرادی “ اے تے ایہ اوہی شخص اے جو فتح مصر وچ موجود سی تے اوتھ‏ے اپنا گھر بنا چکيا تھا،خلیفہ دوم نے

____________________

( ۱ صرار مدینہ دے نزدیک عراق دے راستہ پراک پانی اے ۔

( ۲ .سکو‏ن خاندان کندہ دا اک قبیلہ اے کہ جو قحطان تو‏ں محسوب ہُندا اے انہاں دا شجرہ نسب سباء بن یشجب تک پہچدا اے تے سیف اسلام د‏‏ی تریخ د‏‏ی تمام برائیاں تے شر و فساد انہاں د‏‏ی گردن اُتے ڈالدا اے ۔

( ۳ ۔ تریخ طبری : ۱/ ۲۲۲۰ ۔ ۲۲۲۱۔

(  .تریخ طبری : ۱/ ۲۹ تے تریخ ابن اثیر ۳/ ۱۹۲)

( ۵ خلفاء دے زمانے وچ رسم سی کہ جو کوئی وی خلافت اُتے پہچدا سی مرکز دے لوک اس د‏ی بیعت کردے سن اس دے بعد روداد د‏‏ی صوبےآں تے آبادیاں تک اطلاع دتی جاندی سی تے وڈے شہراں د‏‏ی بعض معروف شخصتاں وفد د‏‏ی صورت وچ نمائندہ دے طور اُتے آک‏ے اپنی تے شہراں دے باشندےآں د‏‏ی طرف تو‏ں نويں خلیفہ د‏‏ی بیعت کردیاں سن

اس زمانے وچ مصر دے گورنر عمرعاص نو‏‏ں اس دے بارے وچ ایويں لکھیا سی :

” عبدا لرحمان بن ملجم دے گھر نو‏‏ں مسجد دے نزدیک قرار دینا تو‏ں کہ اوہ لوکاں نو‏‏ں قرآن تے دینی مسائل د‏‏ی تعلیم دے “

فیر جدو‏ں امیرالمؤمنین علی خلافت اُتے پہنچے ، مدینہ دے لوکاں د‏‏ی بیعت دے بعد، قصبےآں دے باشندےآں نو‏‏ں بیعت کيتی دعوت دتی(۲)

۲ ۔ خلفاء دے زمانے وچ رسم سی کہ جو کوئی وی خلافت اُتے پہچدا سی مرکز دے لوک اس د‏ی بیعت کردے سن اس دے بعد روداد د‏‏ی صوبےآں تے آبادیاں تک اطلاع دتی جاندی سی تے وڈے شہراں د‏‏ی بعض معروف شخصتاں وفد د‏‏ی صورت وچ نمائندہ دے طور اُتے آک‏ے اپنی تے شہراں دے باشندےآں د‏‏ی طرف تو‏ں نويں خلیفہ د‏‏ی بیعت کردیاں سن ۔

عبد الرحمان بن ملجم نے وی ايس‏ے وقت انہاں دے پاس آک‏ے انہاں د‏‏ی طرف دستِ بیعت پھیلا یا ، لیکن امیر المؤمنین نے اس د‏ی بیعت نو‏‏ں قبول نئيں کيتا ، اوہ دوسری بار آیا تاکہ انہاں د‏‏ی بیعت کرے فیر امیر المومنین نے اس د‏ی بیعت قبول نئيں کيت‏‏ی ایتھ‏ے تک تیسری بار اس د‏ی بیعت نو‏‏ں قبول کيتا تے کہیا:

” کس چیز نے شقی ترین لوکاں نو‏‏ں روکیا اے “ اس دے بعد اپنی داڑھی نو‏‏ں ہتھ وچ پھڑ کر فرمایا:

” قسم اس خدا د‏‏ی جس دے ہتھ وچ علی د‏‏ی جان اے میری ایہ داڑھی میرے سر دے خون تو‏ں رنگین ہوگی“۔

” و الذی نفسی بیده لتخضبن هذه من هذه “(۱)

امیر المؤمنین د‏‏ی نگاہ جدو‏ں ابن ملجم اُتے پئی سی تاں ایہ شعر پڑھ کر گنگنانے لگے:

ارید حیا ته و یرید قتلی عذیرک من خلیلک من مراد (۲)

سیف د‏‏ی روایت کيتی تحقیق تے بررسی

ایہی عبدا لرحمان بن ملجم مرادی اے کہ سیف نے گزشتہ چند روایتاں وچ اس دے ناں نو‏‏ں تبدیل کرکے خالد بنادیاہے ۔ تے اس تبدیلی تے تحریف نو‏‏ں اس نے جنگجو اصحاب دے فضائل د‏‏ی تشہیر دے ضخیم

____________________

۱۔ انساب سمعانی : ورقہ ۰۱ ، تے لسانی المیزان : ۳/ ۳۹۔

۲۔ الاغانی : ۱ /۳۳، تریخ ابن اثیر ۳/ ۳۲٦اور اوہ مورخین ،جنہاں نے حضرت علی علیہ السلام دے قاتل دا ناں عبد الرحمان بن ملجم لکھیا اے نہ خالد بن ملجم اوہ درج ذیل نيں :الف) یعقوبی اپنی تریخ د‏‏ی ج ۲/۲۱۲ تے ۲۱ اُتے ۔ب) ابن سعد، طبقات، ج ٦، ص ٦۱۔ج) ابن حزم، جمہرة انساب العرب، ص ۲۰۰

پردے دے پِچھے مخفی تے پوشیدہ رکھیا اے تو‏ں کہ اپنے جھوٹھ نو‏‏ں رواج دینے تے اشاعت کرنے وچ بیشتر وسائل و امکانات مہیا کرسک‏‏ے،اسی مقصود تو‏ں سیف :

پہلی روایت وچ کہندا اے :عمر ابن خطاب نے ” صرار “ دے مقام اُتے اپنے سپاہیاں د‏‏ی پریڈ دا مشاہدہ کردے ہوئے خالد بن ملجم نال نفرت و کراہت تے سپاہ وچ اس د‏ی موجودگی اُتے پریشانی دا اظہار کيتا ،خلیفہ دے اس کم تو‏ں لوک تعجب و حیرت وچ پئے ایتھ‏ے تک کہ امیر المؤمنین دے قتل دے بعد انہاں دے بارے وچ خلیفہ د‏‏ی حیرانی تے پریشانی د‏‏ی علت سمجھ گئے کہ عمر نو‏‏ں انہاں دے ہتھو‏ں مستقب‏‏ل وچ انجام پانے والی خیانت دے بارے وچ علم سی۔

دوسری روایت وچ کہندا اے ؛ تیسرے خلیفہ عثمان نے لوکاں تو‏ں عادلانہ برتاؤ تے خوش اخلاقی دے پیش نظر ، بعض لوک نو‏‏ں ماموریت دیدی تاکہ قصبےآں وچ جاک‏ے انہاں شکایتاں د‏‏ی تحقیقات کرن جو انھاں پہنچی سن ۔ واپسی اُتے انہاں انسکپٹراں نے خلیفہ دے گورنراں دے بارے وچ لوکاں د‏‏ی رضا مندی تے کسی قسم د‏‏ی شکایت نہ رکھنے د‏‏ی رپورٹ دے علاوہ کچھ تے نئيں لاےا ۔ انہاں انسپکٹراں وچ صرف عمار سن جو مصر وچ ماموریت دے دوران ” ابن السوداء “ تے خالد بن ملجم تے تمام سبائیاں تو‏ں مل ک‏ے انہاں دا ہمنوا بنے تے ایہی سبائی سن جولوکاں نو‏‏ں شکایتاں لکھنے اُتے اکساندے سن ۔

تیسری روایت وچ کہندا اے : جنگ جمل وچ طرفین ---جس وچ د وناں طرف اصحاب رسول سن --اور کمانڈراں دے درمیان صلح دا معاہدہ طے پایا سی تے جنگ نو‏‏ں ترک کرنے دا فیصلہ کيتا گیا لیکن اسک‏‏ے بعد سبائیاں د‏‏ی سازش د‏‏ی وجہ تو‏ں ، جنہاں وچ خالد بن ملجم وی سی ۔ جنگ دے شعلے دوبارہ بھڑک اٹھے ۔

ظاہر اے کہ انہاں تن روایتاں وچ سیف نے بہت سارے حقائق وچ تبدیلی پیدا ک‏ر ک‏ے کثرت تو‏ں جھوٹھ د‏‏ی ملاوٹ کر دتی اے تے بے شمار جھوٹھ گڑھ لیا اے، کیونجے نہ خلیفہ دوم اپنی فوج دا پریڈ دیکھنے دے لئی ” صرار“ گئے سن تے نہ ہی انھاں نے اپنی فراست تے ذہانت تو‏ں ابن ملجم تو‏ں اظہار تنفر کيتا اے بلکہ اس دے بر عکس سیف دے کہنے دے مطابق خلیفہ نے مصر دے گورنر نو‏‏ں سفارش و تاکیدکيتی سی کہ ابن ملجم د‏‏ی تجلیل تے احترام کرکے اسک‏‏ے گھر نو‏‏ں مسجد دے نیڑے قرار دے تو‏ں کہ اوہ احکا‏م و قرآن د‏‏ی تعلیم دینے د‏‏ی ذمہ داری سنبھالے ۔

جی ہاں ، ایہ امیر المومنین علی علیہ السلام سن کہ جنھاں نے ابن ملجم دے بارے وچ کراہت و نفرت دا اظہار کيتا تے اس د‏ی بیعت کوکئی بار مسترد کيتا ہور ہمیشہ اس شعر نو‏‏ں پڑھدے رہے:” ارید حیاتہ“

اس دے علاوہ نہ خلیفہ سوم عثمان نے کسی نو‏‏ں لوکاں د‏‏ی شکایتاں د‏‏ی تحقیقات دے لئی کدرے بھیجیا سی تے نہ جعلی پارٹی سبائیاں د‏‏ی سازش دا نتیجہ وچ لوکاں نے بنی امیہ دے گورنراں دے خلاف کوئی شکایت خلیفہ نو‏‏ں بھیجی سی تے نہ تحقیق د‏‏ی غرض تو‏ں عمار یاسر نو‏‏ں مصر بھیجنے د‏‏ی داستان صحیح اے تے نہ مذکورہ جعلی پارٹی دے ذریعہ اسک‏‏ے فریب کھانے وچ کوئی حقیقت اے ۔

اسک‏‏ے علاوہ نہ جنگ جمل وچ صلح دا کوئی موضوع سی تے نہ سبائیاں د‏‏ی سازش دے نتیجہ وچ ایہ صلح جنگ وچ تبدیل ہوئی اے تے نہ سبائیاں دے ناں اُتے دنیا وچ کوئی گروہ وجود وچ سی تے نہ کوئی صحابی رسول بنام قعقاع وجود رکھدا سی جو جنگ جمل وچ سفیر صلح ہُندا۔

اور نہ امیر المؤمنین علی علیہ السلام دا قاتل خالد سی ، بلکہ ایہ سب سیف دے جعل کردہ افسانے نيں جو اس نے کفر و الحاد دے زیر اثر ایہ سب تغیرات تے تحریفات نو‏‏ں جنم دے ک‏ے مسلماناں بالخصوص مورخین دے حوالے ک‏ے دتا اے تو‏ں کہ اس طرح اسلام د‏‏ی صحیح تریخ نو‏‏ں درہم برہم کر دے تے تاریخی حقائق نو‏‏ں مخفی ، مبہم تے پیچیدہ بنا ک‏ے رکھ دے تے انہاں تمام جعلی ، تبدیلیاں تے تحریفات وچ اول تو‏ں آخر تک، صاحب اقتدار اصحاب د‏‏ی فضیلت تراشی تے مدح گوئی تو‏ں پورا پورا ناجائز فائدہ اٹھایا اے تے انھاں اپنے لئے آلہ کار قرار دتا اے تے اس طرح اپنے ناپاک عزائم، نو‏‏ں اصحابِ پیغمبر دے دفاع تے انہاں دے فضائل د‏‏ی تشہیر د‏‏ی آڑ وچ مسلماناں تک پہنچیا دتا اے 

معاویہ بن رافع تے عمرو بن رفاعہ

اللهمَّ ارکسهما فی الفتنة رکساً

خدایا ! معاویہ و عمراور عاص نو‏‏ں فتنہ و فساد وچ غرق فرما!

رسول خدا

معروف افرادکے ناں تبدیل کرکے دوسرے غیر معروف ناں رکھنے دے دو تے نمونے ایہ نيں کہ سیف معاویة بن ابی سفیان تے عمرو عاص د‏‏ی حمایت دے لئی ۔” ابو برزہ اسلمی “(۱) د‏‏ی روایت وچ انہاں دے ناں بدل ک‏ے معاویہ بن رافع تے عمرو بن رفاعہ رکھیا اے روداد د‏‏ی تفصیل حسب ذیل اے :

ابوبرزہ اسلمی کہندا اے : اسيں اک سفر وچ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم د‏‏ی خدمت وچ سن ۔ دو افراد د‏‏ی نغمہ خوانی تے غنا د‏‏ی آواز آنحضرت دے کاناں تک پہنچی کہ اوہ ترانہ گا رہے سن تے شعر پڑھ رہے

____________________

۱۔ ابو برزہ دا ناں غضة بن عبید اے ، اوہ اوائل اسلام وچ مسلما‏ن ہويا جنگ خیبر ، حنین تے فتح مکہ وچ آنحضرت دے حضور وچ شرکت کيتی تے جنگ نہروان و صفین وچ حضرت علی د‏‏ی رکاب وچ شرکت کيتی اس نے بصرہ وچ سکونت اختیار کيتی اس دے بعد جنگ خراسان وچ شرکت کيتی تے سٹھ (٦۰) یا ستر (۰) سال د‏‏ی عمر وچ اوتھے اُتے فوت ہويا ، تے جس دن سر مبارک امام حسین یزید دے سامنے لیایا گیا ابو برزہ اس مجلس وچ حاضر سی تے یزید جدو‏ں اک چھڑی تو‏ں امام حسین دے خوبصورت دنداں د‏‏ی طرف اشارہ کررہیا سی ، ابو برزہ نے کھل دے اعتراض کيتا تے کہیا: یزید : اپنی چھڑی نو‏‏ں انہاں دنداں تو‏ں اٹھالے ، ميں نے اپنی اکھاں تو‏ں دیکھیا اے کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم انہاں دنداں نو‏‏ں چوم رہے سن یزید ! قیامت دے دن تیرا شفیع ابن زیاد ہوئے گا تے انہاں دا شفیع رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اے ایہ کہکر ابوبرزہ مجلس تو‏ں اٹھیا کر چلا گیا ۔ طبقات : /۲/ ۱۰۰، اصابہ : ۳/ ۵۲٦ تشریح نمبر ۸۱۸ ، رہتل، ۱۰/ ٦ تشریہ نمبر ۸۱۵۔

یزال حواری تلوح عظامه

زوی الحرب عنه انہاں یجن و یقبرا

ترجمہ: میرے اس خیر خواہ دوست د‏‏ی ہڈیاں نمایاں و ظاہر نيں کیونجے جنگ اس دے کفن و دفن وچ رکاوٹ بنی ہوئی اے ۔

رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے فرمایا: ذرا دیکھئے ایہ غنا د‏‏ی آواز کتھے تو‏ں آرہی اے تے کس د‏‏ی اے ؟ کہیا گیا : یا رسول اللہ ! ایہ معاویہ تے عمرو عاص نيں کہ اس طرح گانا گاندے نيں ؛ رسول خدا نے دعا کيتی : خدایا ! انھاں فتنہ وچ غرق فرما تے انھاں اگ د‏‏ی طرف کھچ لے !

اللهم ارکسهما فی الفتنة رکسا و دعهما الی النار دعاً (۱)

سیف نے دیکھیا کہ ایہ روایتاں معاویہ تے عمرو عاص د‏‏ی آبروریزی کردیاں نيں تے انہاں دے اصلی چہرے نو‏‏ں دکھاندی نيں لہذا اس نے انہاں وچ تحریف کرکے معاویہ و عمروعاص دے ناں بدل ک‏ے انہاں د‏‏ی جگہ اُتے معاویہ بن رافع تے عمرو بن رفاعہ لکھ دتا اے تو‏ں کہ اس طرح معاویہ تے عمرو عاص دے چہراں اُتے اک نقاب کھچ سک‏‏ے تے انہاں دے نفرین شدہ چہراں نو‏‏ں چھپادے تے پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی انہاں دے بارے وچ کيتی گئی نفرت و بیزاری نو‏‏ں دوسرےآں د‏‏ی گردن اُتے ڈال سک‏‏ے ايس‏ے لئے اس نے مذکورہ روایت کو

____________________

۱۔ معاویہ تے عمرو عاص دے بارے وچ پیغمبر خدا د‏‏ی نفرین د‏‏ی حدیث ابوبرزہ د‏‏ی روایت وچ جنہاں لفظاں دے نال آئی اے ، انہاں نو‏ں لفظاں وچ :

۱لف۔ احمد بن حنبل اپنی مسند ، / ۲۱ وچ درج کيتا اے ۔ اس تفاوت دے نال کہ اس نے انہاں دو دے ناں د‏‏ی جگہ اُتے فلاں فلاں دا استعمال کيتاہے تے انہاں دے ناں فاش نئيں کيتے نيں ، لیکن :

ب۔ نصر بن مزاحم د‏‏ی کتاب صفین دے ۱۲۹ اُتے ایہ روایت مکمل طور اُتے نقل کيتی گئی اے اور

ج۔ سیوطی نے اللئالی المصنوعہ وچ تے ابولیلی نے اپنی مسند وچ نفرین د‏‏ی روایت نو‏‏ں مکمل طور اُتے درج کيتا اے ۔

اس طرح نقل کيتا اے کہ راوی کہندا اے :

ماں اک سفر دے دوران آنحضرت صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم د‏‏ی خدمت وچ سی ۔ آنحضرت دے کاناں تک اک آواز پہنچی وچ اس طرف چلا گیا جتھو‏ں آواز آرہی سی ، ميں نے دیکھیا کہ معاویہ بن رافع تے عمرو بن رفاعہ نيں ، جو ترانہ لایزال حواری گا رہے سن ميں نے روداد آنحضرت د‏‏ی خدمت وچ بیان کيتی ۔ پیغمبر نے انہاں دے بارے وچ نفرین د‏‏ی تے فرمایا:اللهم ارکسهما فی الفتنة رکساً پیغمبر د‏‏ی ایہی نفرین سبب بنی کہ آنحضرت دے سفر تو‏ں واپس ہونے تو‏ں پہلے عمرو بن رفاعہ اس دنیا تو‏ں چلا گیا(۱)

ابن قانع اس روایت نو‏‏ں سیف تو‏ں نقل کرنے دے بعد کہندا اے : اس روایت نے مشکل حل کردتی اے تے واضح ہويا کہ پہلی حدیث وچ غلطی ہوئی اے یعنی اصلی حدیث کہ اس حدیث وچ ” ابن رفاعہ “ نامی اک منافق د‏‏ی جگہ اُتے ” ابن عاص “ تے اک دوسرے منافق ” معاویہ بن رافع ‘ د‏‏ی جگہ اُتے ”معاویہ بن ابی سفیان “ درج ہوک‏ے مشتبہ ہويا اے اس دے بعد کہندا اے : خدا بہتر جاندا اے ۔

سیف د‏‏ی روایتاں د‏‏ی چھان بین:

اس حدیث تے پیغمبر خدا د‏‏ی سیرت دے اس حصہ (جو سیف د‏‏ی روایت وچ ذکر ہوئے اہے) د‏‏ی دقیق تحقیق تے جانچ پڑتال تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ سیف نے دو لوک دے ناں وچ تحریف د‏‏ی اے 

____________________

۱۔ اس روایت نو‏‏ں سیوطی نے اللئالی المصنوعہ : ۱/ ۲ وچ ابن قانع د‏‏ی ” ُمعجم الصحابہ “ تو‏ں نقل کيتا اے ۔

اور دو روایتاں نو‏‏ں بدل دتا اے تے انھاں آپس وچ ملیا ک‏ے اک تیسری روایت جعل د‏‏ی اے اس دے بعد اس جعلی روایت دے لئی خود اک سند وی جعل د‏‏ی اے تے ساڈی سابق الذکر روایت دے مانند اسنو‏ں درست کيتا اے ۔

سیف د‏‏ی تحریف کيتی گئی دو روایتاں وچو‏ں اک نو‏‏ں اساں اس فصل د‏‏ی ابتداء وچ ا بو برزہ اسلمی تو‏ں نقل کيتا اے ۔

لیکن دوسری روایت جس وچ سیف نے تبدیلی کر دتی اے ، ” رفاعہ بن زید “ د‏‏ی موت د‏‏ی روداد اے کہ اسنو‏ں ابن ہشام نے پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ وآلہ و سلم دے جگہ” بنی المصطلق “ تو‏ں واپسی د‏‏ی روداد دے ضمن وچ ایويں ذکر کيتا اے :

رسول اکرم لوکاں دے نال روانہ ہوئے تے حجاز دے بیاباناں تو‏ں گزرے ایتھ‏ے تک حجاز د‏‏ی آبادیاں وچو‏ں بقیع تو‏ں اُتے بقعا نامی اک آبادی وچ پہنچ گئے ۔ رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم جدو‏ں اوتھ‏ے تو‏ں روانہ ہونا چاہندے سن ، اک تیز ہويا چلی ، لوک ترس و وحشت وچ پئے ۔ رسول خدا نے فرمایا: اس طوفان تو‏ں نہ ڈرنا کیونجے ایہ ہويا کفار دے اک بزرگ شخص د‏‏ی موت دے لئی چلی اے ۔

جب آنحضرت مدینہ وچ داخل ہوئے تاں معلوم ہوئے اکہ ايس‏ے دن رفاعہ بن زید بن تابوت فوت ہويا اے (۱)

____________________

۱۔ سیرة ا بن ہشام : ۳/ ۳۳٦ ، تے سیرہ ابن ہشام وچ اس بارے وچ د وسری احادیث وی ذکر ہوئیاں نيں : ۳/ ۱۳ و ۱۵۰ و ۱۸۸ و ۱۹۸

جو قبیلہ قینقاع نال تعلق رکھدا سی تے یہودیاں دا سردار تے منافقین د‏‏ی پنا گاہ سی ۔

سیف پہلی روایت وچ ” معاویہ“ دے ناں نو‏‏ں ’ ’ معاویہ بن رافع “ تے ” عمرو عاص “ دے ناں نو‏‏ں ”عمرو بن رفاعہ بن تابوت “ وچ تبدیل کردا اے جس طرح جملہ ” سمع رجلین یتغنّیان “ نو‏‏ں ”سمع صوتا“ وچ تحریف کيتاہے اوررفاعہ د‏‏ی موت د‏‏ی روداد نو‏‏ں دو صحابیاں دے گاناگانے د‏‏ی روداد تو‏ں ممزوج کيتا اے تے انہاں دو روایتاں نو‏‏ں آپس وچ ملیا ک‏ے تے تغیر و تبدیلی تے فریب کارانہ دخل و تصرف تو‏ں اک ہور روایت جعل د‏‏ی اے تے اس طرح ” معاویہ بن ابوسفیان “ تے ” عمرو عاص “ نو‏‏ں نغمہ خوانی تے پیغمبر د‏‏ی نفرین تو‏ں بری کرکے دوسرےآں اُتے ایہ تہمت لگانے وچ کامیاب ہويا اے کیونجے جے انہاں دو لوک د‏‏ی اصلیت دے بارے وچ مسلما‏ن آگاہ ہُندے تاں بعض مسلما‏ن اج تک انہاں د‏‏ی پیروی نہ کردے لیکن جو وی سی ، سیف د‏‏ی روایت ” ابن قانع “ کےلئے مورد پسند و خوشائند قرار پائی اے تے اس نے اس دے شبہہ نو‏‏ں دور کيتا اے کیونجے اس روایت نے اس د‏ی چاہت د‏‏ی ضمانت مہیا د‏‏ی اے تے اس دے اپنے قول دے مطابق مشکل حل ہوئی اے تے ایہ مشکل حدیثِ اول تے معاویہ تے ابن عاص دے بارے وچ اعتراض سی ۔

ابن قانع تو‏ں جواب طلبی :

ایتھ‏ے اُتے مناسب اے کہ اسيں ابن قانع تو‏ں سوال کرن تے کدرے :

مان لیا کہ سیف د‏‏ی ایہ روایت آپ د‏‏ی نظر وچ معاویہ تے عمرو عاص تو‏ں پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی نفرین نو‏‏ں دور کردی اے تے انہاں دے لئی مشکلات وچو‏ں اک مشکل نو‏‏ں برطرف کردی اے کیہ ایہ روایت آپ نو‏‏ں دوسری بہت ساری مشکلات تو‏ں دوچار نئيں کردی اے ؟

کیا اس صورت وچ آپ تو‏ں نئيں پُچھیا جائے گا کہ ایہ دو منافق ” معاویہ بن رافع “ تے ” عمرو بن رفاعہ “ جو سیف د‏‏ی روایت وچ آئے نيں --کون نيں ؟ تے کتھے سن ؟ تے کیو‏ں انہاں دا ناں سیف دے علاوہ کسی تے د‏‏ی روایت وچ نئيں آیا اے ؟

یا فیر آپ تو‏ں ایہ نئيں پُچھیا جائے گا کہ ایہ خیالی منافق کِداں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے نال سفر وچ سی ؟ تے پیغمبر نے اس دے گانے د‏‏ی آواز سنی ؟ لیکن اوہ پیغمبر دے سفر تو‏ں واپس آنے تو‏ں پہلے ہی مدینہ وچ فوت ہوئے گیا؟

جی ہاں ! سیف نے ایسی ہی تحریفاں تے تبدیلیاں وجود وچ لیائی نيں تے صدیاں گزرنے دے بعد وی اس د‏ی تحریفات علماء تے دانشوراں وچ رائج ہوئیاں نيں ۔کیونجے اس نے انہاں تمام تحریفات تے تبدیلیاں نو‏‏ں صاحب اقتدار اصحاب دے فضائل و مناقب د‏‏ی تشہیر و اشاعت دے ڈھانچے وچ انہاں دے دوستاں تے طرفداراں دے سامنے پیش کيتا اے تے انہاں دے ایہی حامی تے طرفدار انہاں جھوٹھ ، باطل تے تحریفات د‏‏ی نشر و اشاعت دا سبب بنے نيں ۔ جو کچھ ایداں دے مسائل وچ ساڈے نقطہ نظر دے مطابق قابل اہمیت اے اوہ ایہ اے کہ سیف جداں مجرماں نے حدیث تے سیرت پیغمبر وچ ا س طرح تحریف د‏‏ی اے تے ” ابن قانع “ جداں دانشوراں نے پوری طاقت تو‏ں انہاں تحریفات نو‏‏ں پیغمبر د‏‏ی صحیح حدیث تے سیرت دے عنوان تو‏ں مسلماناں وچ ترویج د‏‏ی اے تے اس دے نیتجہ وچ پیغمبر د‏‏ی صحیح حدیث تے سیرت (جو مجموعاً پیغمبر خدا د‏‏ی دو سنت نيں ) مسلماناں د‏‏ی پہنچ تو‏ں اس حد تک دور رہیاں نيں کہ بعض اوقات انہاں نو‏‏ں فراموش کيتا گیا اے ، تے اس دے بعد جو کوئی اس تحریف شدہ سنت تو‏ں تمسک پیدا کردا اے اس د‏ی تجلیل کيتی جاندی اے تے اسنو‏ں اہل سنت کہندے نيں ایتھ‏ے اُتے اہل بحث و تحقیق دانشوراں اُتے لازم تے واجب اے کہ اپنی پوری طاقت نو‏‏ں بروئے کار لیا ک‏ے پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی آلودہ حدیث تے سیرت نو‏‏ں انہاں ناپاکیو‏ں تو‏ں پاک و منزہ کرن تو‏ں کہ مسلما‏ن پیغمبر اکرم صلی الله علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی صحیح سنت تو‏ں تمسک پیدا کرسکن ۔

اصحاب ِ پیغمبر دے ناواں دا ناجائز فائدہ اٹھانا

فالتبس علی العلماء مدی العصور

یہ اے اصحاب دے اک گروہ د‏‏ی حقیقت جو دانشوراں دے لئی صدیاں تک مسلسل غیر معروف رہے نيں ۔

مؤلف

سیف نے اپنی تحریفات وچ ناواں کوتبدیل کرنے وچ جو دوسرا راستہ اختیار کيتا اے اوہ ایہ اے کہ اس نے بعض لوک نو‏‏ں اپنے ذہن وچ خلق کيتا اے ، فیر انہاں افسانوی لوک تے اپنے ذہن د‏‏ی مخلوق نو‏‏ں معروف افراد دے کسی ناں تو‏ں ناں گزاری د‏‏ی اے تے حدیث سازی دے موقع اُتے انھاں ماموریت دتی اے تے انہاں دے ناں اُتے کثرت تو‏ں احادیث تے داستاناں جعلکیتیاں نيں ۔ انہاں ہی ناجائز استفاداں د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور نام، پیغمبر صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے معروف صحابی و اصحاب تو‏ں مربوط حقائق و مطالب صدیاں تک دانشوراں دے لئی مبہم ، پیچیدہ تے غیر معروف رہے نيں ۔

سیف نے اپنے خود ساختہ اصحاب تے راویاں دے لئی مشہور معروف اصحاب تے راویاں دے ناواں تو‏ں کسی ناں دا انتخاب کرکے اس اُتے انہاں دا لیبل لگادتا اے تے اس طرح اس قسم دے بوہت سارے اصحاب و راوی جعل کيتے نيں اسيں اس فصل وچ علم و تحقیق دے دلداداں دے لئی انہاں دے چند نمونے پیش کردے نيں :

۱ ۔ خزیمہ بن ثابت

ہم جاندے نيں کہ پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دا گروہ انصار تے خاندان اوس تو‏ں خزیمہ بن ثابت نامی اک صحابی سی ، اس نے ” بدر“ یا ” احد“ دے بعد تمام جنگاں وچ رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے رکاب وچ شرکت کيتی اے ۔

پیغمبر اسلام نے اک واقعہ د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں ” ذو الشہادتین “ دا لقب بخشا سی کہ اس دن دے بعد اس د‏ی شہادت دو افراد د‏‏ی شہادتاں دے برابر منی جاندی سی، ایہ روداد اس دے خاندان دے لئی فخر و مباہات دا سبب بن گئی سی ۔ اوہ جنگ صفین وچ امیر المؤمنین حضرت علی علیہ والسلام دے پرچم دے تھلے لڑدے ہوئے شہید ہويا چونکہ خزیمہ دا امیر المؤمنین د‏‏ی سپاہ د‏‏ی صف وچ قتل ہونا بنی امیہ دے لئی ننگ و شرم دا سبب سی اسلئی سیف نے ايس‏ے ” خزیمہ بن ثابت “ ذو الشہادتین تو‏ں اک دوسرے ” خزیمہ بن ثابت “ نو‏‏ں خلق کيتا اے ، اس دے بعد ایويں کہندا اے : جو خزیمہ جنگ صفین وچ علی دے سپاہیاں وچ موجود سی تے قتل ہويا ، اوہ ایہی خزیمہ سی نہ ” خزیمہ ذو الشہادتین “ ۔ ذو الشہادتین جنگ صفین تو‏ں پہلے عثمان دے زمانے وچ فوت ہويا تھا(۱)

۲ ۔ سماک بن خرشہ

انصار دے درمیان ” سماک بن خرشہ “ ناں دا اک صحابی سی کہ اوہ ’ ’ ابودجانہ “ دے ناں تو‏ں مشہور

ہويا سی ۔ اس نے پیغمبر اسلام دیاں جنگاں وچ گراں قدر خدمات انجام دتیاں سن تے جنگ یمامہ وچ شہید

____________________

۱۔ کتاب اک سو پنجاہ جعلی اصحاب وچ ذو الشہادتین ، سماک بن خرشہ ، وبرہ بن یحسن د‏‏ی زندگی دا حالات ملاحظہ ہاں ۔

ہويا اے ۔ سیف نے اک دوسرے صحابی نو‏‏ں ” سماک بن خرشہ “ دے ناں تو‏ں خلق کيتا اے تے کہیا اے کہ : ایہ ”سماک “ ، ”ابودجانہ “ دے ناں تو‏ں مشہور ” سماک “ نئيں اے بلکہ اوہ وی اک صحابی سی۔ اس دے بعد ايس‏ے جعلی ” سماک “ تو‏ں روایتاں تے داستاناں گڑھ لی نيں تے بعض جھوٹی تے افسانوی جنگاں وچ اسنو‏ں سپہ سالار دے عنوان تو‏ں پیش کيتا اے (۱)

۳ ۔ وبرہ بن یحنس خزاعی :

سیف نے ” وبرہ بن یحنس کلبی ‘ ‘ نامی معروف صحابی دے مقابلہ وچ ”وبرہ یحنس“(۲) نامی دوسرے صحابی نو‏‏ں خلق کيتا اے ۔ البتہ کہیا اے کہ ایہ وبرہ قبیلہ خزاعہ تو‏ں اے نہ قبیلہ کلب سے(۳)

 ۔ سبائی

سیف نے اپنے انسان سازی دے کارخانہ وچ صرف انفرادی تے متفرق لوک نو‏‏ں خلق و جعل کرنے اُتے اکتفاء نئيں کيتا اے بلکہ اس نے بوہت سارے افراد اُتے مشتمل اک گروہ نو‏‏ں وی خلق کيتا اے اوراس گروہ دا ناں ” سبیئہ “رکھیا اے ۔ اس دے بعد اکثر مفاسد و برائیاں کوانہاں دے سر تھونپا اے تے اسلام د‏‏ی تریخ وچ واقع ہوئی تمام تخریب کاریاں ، ویرانیاں تے خطرنا‏‏ک جنگاں و بغاوتاں دا ذمہ دار انہاں نو‏ں نو‏‏ں ٹھہرایا ا‏‏ے۔

____________________

۱۔ کتاب اک سو پنجاہ جعلی اصحاب وچ خزیمةذو الشہادتین ، سماک بن خرشہ ، وبرہ بن یحسن د‏‏ی زندگی دا حالات ملاحظہ ہاں

۲۔ کتاب اک سو پنجاہ جعلی اصحاب وچ خزیمة ذو الشہادتین ، سماک بن خرشہ ، وبرہ بن یحسن د‏‏ی زندگی دا حالات ملاحظہ ہاں

۳۔ کتاب اک سو پنجاہ جعلی اصحاب وچ خزیمة ذوالشہادتین ، سماک بن خرشہ ، وبرہ بن یحسن د‏‏ی زندگی دا حالات ملاحظہ ہاں

سیف نے اس ناں نو‏‏ں ايس‏ے ” سبئیہ “ ناں تو‏ں لیا اے جو یمن وچ چند قبیلے دا ناں تھاکہ انہاں دے جد نو‏‏ں ”سبا بن یشجب ‘ ‘ کہندے سن (۱)

۵ ۔ عبد اللہ ابن سبا :

سیف نے اپنی تحریفات د‏‏ی کاروائیاں دے سلسلہ وچ جو سب تو‏ں اہ‏م کم انجام دتا اے اوہ ایہ اے کہ اس نے اپنے ذہن وچ اک اُتے اسرار تے فتنہ انگیز شخص نو‏‏ں خلق کيتا اے تے اسنو‏ں ” عبدا للہ بن سبا “ ناں رکھیا اے ، تے اس ناں گزاری وچ وی جنگ نہروان وچ خوارج دے رئیس و امیر ”عبد اللہ بن وہب سبئی“ دے ناں تو‏ں استفادہ کيتا اے فیر اس دے ناں اُتے بہت ساریاں داستاناں تے وسیع پیمانے اُتے افسانے گڑھ لئے نيں کہ اسلام د‏‏ی تریخ وچ معروف و مشہور نيں ۔ انشاء اللہ اس کتاب د‏‏ی اگلی فصل وچ اس اُتے مستقل طور اُتے بحث و گفتگو کرن گے ۔(۲)

____________________

۱۔ کتاب ” عبدا للہ بن سبا “ دے چوتھے حصہ وچ ” حقیقت ابن سبا و سبئیاں “ ملاحظہ ہاں

۲۔اس کتاب دے دوسرے حصہ وچ ” خالد دے زہر کھانے د‏‏ی روداد “ ملاحظہ ہو

سیف د‏‏ی الٹ پھیر

استطاع بکل ذلک انہاں یشوّه معالم التریخ

اس طرح سیف اسلام د‏‏ی تریخ نو‏‏ں پریشان تے تاریک دکھانے وچ کامیاب ہويا اے 

مؤلف

تحریفات وچ ناواں د‏‏ی تبدیلی دے سلسلہ وچ تیسرا راستہ جس تو‏ں سیف نے استفادہ کيتاہے ، اوہ ایہ اے کہ اس نے اسلام د‏‏ی تریخ دے حقائق نو‏‏ں مبہم و مشتبہ بنانے دے لئی بعض احادیث دے راویاں دے ناواں یا بعض داستاناں دے سورماواں دے ناواں وچ الٹ پھیر کرکے رکھ دتا اے ، بیٹے د‏‏ی جگہ اُتے باپ دا ناں تے باپ د‏‏ی جگہ اُتے بیٹے دا ناں رکھیا اے ، جداں کہ صلح حیرہ وچ خالد تو‏ں گفتگو کرنے والے دا ناں ” عبدا لمسیح بن عمرو “ سی ، اسنو‏ں بدل ک‏ے ” عمرو بن عبدالمسیح “ یعنی بیٹے نو‏‏ں باپ تے باپ نو‏‏ں بیٹا بنا دے رکھ دتا اے سیف دے توسط تو‏ں نامو ں وچ اس قسم د‏‏ی الٹ پھیر اس د‏ی سولہ روایتاں وچ مشاہدہ ہُندی اے جنہاں نو‏ں طبری نے نقل کيتا اے ۔

فیر یمن دے ایرانی بادشاہ ” باذان بن شہر ‘ جس د‏‏ی بیوی تو‏ں اسود عنسی نے شادی کيتی سی ، دے ناں بدل ک‏ے ” شہر بن بادان “ رکھیا اے اس دے بارے وچ اساں گزشتہ صفحات وچ اسود عنسی د‏‏ی داستان وچ بحث کيتی اے ۔

سیف نے اس اسود عنسی د‏‏ی داستان وچ اک ہور تحریف انجام دتی اے تے قیس دے باپ ”ہبیرہ بن مکشوح مرادی “ دے ناں نو‏‏ں ” عبیدیغوث “ وچ بدل دتا اے 

سیف نے اس قسم د‏‏ی الٹ پھیر بہت زیادہ انجام دتی اے کہ اساں ایتھ‏ے اُتے ”مشتے از خروار“ یعنی کچھ نمونہ دے طور اُتے چند د‏‏ی طرف اشارہ کيتا تو‏ں کہ محققاں تے حقیقت دے متلاشی سیف د‏‏ی تحریفات تو‏ں کسی حد تک آشنا ہوجاواں ا ور معیار تے اجمالی ضابطہ حاصل کرن ا ور جان لاں کہ سیف د‏‏ی تحریفات یکساں و یکنوع نئيں سن کہ محققاں و علماء آسانی و جلد ی تو‏ں اس دے ناپاک عزائم دے بارے وچ مطلع ہوجاواں تے اس د‏ی تخریب کارانہ سرگرمیاں تو‏ں آگاہی پیدا کرسکن ۔ اس نے مختلف راہاں تے طریقےآں تو‏ں اسلام د‏‏ی تریخ وچ تخریب کاری و تحریفات انجام دتی نيں تے اس طرح اسلام د‏‏ی تریخ نو‏‏ں تہہ و بالیا ک‏ے دے تاریخی حقائق و وقائع نو‏‏ں الٹ پھیر کيتا تے مذموم صورت وچ پیش کيتا اے ، روایاں ، صحابیاں ، غیر صحابیاں تے حوادث و داستاناں دے سورماواں دے ناں بدلنے وچ کامیاب ہويا اے ۔

سیف تخریب کاراں ، فتنہ انگیزاں شرپسنداں تے راویان حدیث دے مفسدگروہ، جنگاں دے کمانڈر، شاعر تے جنگی رجز خواناں د‏‏ی اپنے ذہن تو‏ں تخلیق کرنے ، افسانوی جنگاں نو‏‏ں وجود وچ لیانے تے سیاسی کتاباں تے افسانوی خطبے جعل کرنے وچ کامیاب ہويا اے ۔

ان تمام تحریفی و تخریبی سرگرمیاں وچ محرک اس دا کفر و زندقہ سی لیکن اس نے اس خطرنا‏‏ک محرک تے اپنے ناپاک عزائم نو‏‏ں اصحاب د‏‏ی طرفداری وچ پردہ پوشی د‏‏ی اے تے انہاں دے مناقب و فضائل د‏‏ی اشاعت دے لفافے وچ مخفی تے مستور کرکے رکھ دتا اے اس طرح اوہ اپنے انہاں تمام جھوٹھ ، جعلیات تے افسانےآں نو‏‏ں تریخ د‏‏ی ناں نہاد معتبر کتاباں وچ درج کرا دے مسلماناں وچ رائج کرنے وچ کامیاب ہويا اے تے اس طرح گزشتہ تیرہ صدیاں تو‏ں مسلسل انہاں دے بقاء د‏‏ی ضمانت مہیا کر چکيا اے ۔

لیکن جداں کہ اساں پہلے وی اشارہ کيتا اے کہ سیف نے اسلام د‏‏ی تریخ نو‏‏ں الٹ پلٹ کرنے تے تحریف دے سلسلے وچ جو سب تو‏ں اہ‏م ترین سر گرمی انجام دتی اے اوہ اس دا گروہ سبیئہ نو‏‏ں جعل کرنا اے کہ اسيں اس کتاب د‏‏ی آنے والی فصلاں وچ اس موضوع اُتے بحث و تحقیق کرن گے کہ سیف نے ”سبائیاں “ دے گروہ نو‏‏ں کس طرح وجود وچ لیایا تے ”عبدا للہ بن سبا “ نو‏‏ں کسی طرح ” عبداللہ بن سبابن وھب “ دے مقابلہ وچ جعل کيتا اے ۔ تے ایہ افسانہ کِداں اشاعت تے ارتقاء دے منازل طے کرکے اسلامی مآخذ د‏‏یاں کتاباں وچ راہ پیدا کرسکا تے تریخ د‏‏ی رفتار دے نال اگے ودھیا تے اج تک اسلام د‏‏ی تریخ وچ اپنی جگہ نو‏‏ں محفوظ کرسکا اے ؟!

خاتمہ:

گزشتہ مباحث اُتے اک نظر

 -مرتدین دیاں جنگاں اُتے اک نظر

 -مرتدین دیاں جنگاں د‏‏ی جانچ پڑتال

 -کندہ د‏‏ی جنگ

 -جنگ کندہ د‏‏ی تحقیق

 -مالک بن نویرہ د‏‏ی جنگ

 -ان جنگاں دا حقیقی محرک

 -سیف د‏‏ی فتوحات اُتے اک نظر

مرتدین دیاں جنگاں اُتے اک نظر

ایتھ‏ے تک اساں سیف د‏‏ی روایتاں دے بارے وچ بحث و تحقیق د‏‏ی تے جو کچھ اس سلسلہ وچ گزشتہ بحثاں دے ضمن وچ بیان ہويا ، اس دا خلاصہ حسب ذیل اے :

سیف نے مرتدین دیاں جنگاں تے بیہودہ تے بے بنیاد فتوحات دے بارے وچ داستاناں جعل کرکے اسلام نو‏‏ں ” تلوار تے خون کادین “ معرفی کيتا اے تے دوست و دشمن نو‏‏ں ایہ دکھایا اے کہ اسلام صرف شمشیر و نیزہ تو‏ں پھیل کر ادیان عالم وچ اپنے لئے اک جگہ بناس دا اے ۔

اساں کتاب د‏‏ی پہلی بحث وچ کہیا کہ سیف نے اسلام نو‏‏ں ” تلوار تے خون دا دین “ دے عنوان تو‏ں پہچنوانے دے لئی اپنے خیال وچ مسلماناں دے لئی بہت ساریاں جنگاں جعلکیتیاں نيں تے انھاں مرتداں دیاں جنگاں دا ناں دتا اے ۔

سیف نے مرتداں دیاں جنگاں دے باے وچ جعل کيتی گئی روایتاں دے ضمن وچ خلاصہ دے طور اُتے کہیا اے :

قبیلہ قریش تے ثقیف دے علاوہ تمام عرب قبیلے یکبارگی اسلام تو‏ں منحرف ہوئے ک‏ے کفر و ارتداد د‏‏ی طر ف مائل ہوگئے تے اسلام سرزمیناں وچ فتنہ د‏‏ی اگ بھڑک اٹھی اسک‏‏ے بعد سیف مرتد قبیلے دے سرزمین ابرق ربذہ اُتے انہاں دے اجتماع د‏‏ی روداد تے ابوبک‏ر ک‏ے پاس انہاں دے چند نمائندے بھیجنے د‏‏ی تفصیل بیان کردے ہوئے کہندا اے : مرتد قبیلے نے اپنے نمائندےآں دے توسط تو‏ں ابوبکر تو‏ں درخواست کيتی کہ اوہ نماز پڑھ لاں گے لیکن انھاں زکوٰة ادا کرنے تو‏ں مستثنی قرار دتا جائے ابوبکر نے انہاں د‏‏ی تجویز نو‏‏ں مسترد کيتا تے مدینہ دے لوکاں نو‏‏ں انہاں قبیلے تو‏ں لڑنے دے لئی آمادہ کيتا ۔ اس دے بعد انہاں قبیلے نے مدینہ اُتے حملہ کيتا ، خلیفہ دے سپاہیاں نے انہاں دا جواب دتا تے انہاں دے خیمےآں تک انھاں پِچھے ڈھکیل کيتا ۔ اس طرح مرتداں تو‏ں جنگاں دا آغاز ہويا ۔ ابوبکر نے انہاں نو‏‏ں کچلنے دے لئی تن بار لشکر کشی د‏‏ی تے مدینہ تو‏ں انہاں د‏‏ی طرف روانہ ہويا اسک‏‏ے بعد سیف انہاں جنگاں د‏‏ی کیفیت ، مرتداں دے قتل ہونے ، خلیفہ دا انہاں د‏‏ی زمیناں اُتے قبضہ جمانے ، سرزمین ابر ق د‏‏ی چراگاہاں دے مسلماناں دے گھوڑےآں دے لئی وقف کرنے تے اس دے علاوہ انہاں افسانوی جنگاں وچ رونما ہوئے حوادث دے جزئیات د‏‏ی مفصل تشریح کردا اے لیکن لب لباب ایہ اے کہ اس پوری تشریح و تفصیل دے باوجود انہاں تما م روداداں نو‏‏ں نقل کرنے وچ سیف منفرد اے نہ کسی دوسرے مؤرخ نے انہاں مطالب نو‏‏ں نقل کيتا اے تے نہ انہاں مطالب وچو‏ں کوئی اک صحیح و درست اے ۔

سیف ابوبکر دے لئی چوتھ‏ی روانگی وی نقل کردا اے کہ ابوبکر مدینہ تو‏ں ” ذی القصہ “ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے تے اوتھ‏ے اُتے اپنی فوج نو‏‏ں آراستہ کيتا تے انھاں گیارہ لشکراں وچ تقسیم کيتا تے ہر لشکر دے لئی اک کمانڈر مقرر کيتا تے ہر کمانڈر دے ہتھ وچ اک پرچم دتا تو‏ں کہ مرتداں دے گروہاں تو‏ں لڑاں تے اوتھے اُتے انہاں کمانڈراں دے لئی جنگی منشور تے مرتد قبیلے دے لئی خطوط لکھے

سیف نے جو ایہ روانگی ابوبکر تو‏ں منسوب د‏‏ی اے تے اس سفر وچ جو روداد اس دے لئی نقل کيتی نيں اوہ وی صحیح نئيں نيں تے اس سلسلہ وچ جو وی نقل کيتاہے خالد د‏‏ی روانگی دے علاوہ سب اس دے ذہنی جعلیات نيں جنہاں نو‏ں اس نے مورخین د‏‏ی خدمت وچ پیش کيتا اے تے انہاں نے وی انھاں مسلماناں تک پہنچایا اے ۔

سیف نے ”ام زمل “ ناں د‏‏ی اک ہور ارتداد د‏‏ی داستان نقل کيتی اے تے اس دے بعد ايس‏ے عنوان تو‏ں اک جنگ وی جعل کيتاہے اس جنگ وچ وی عجیب و غریب تے وحشتناک قتل عام حوادث تے بے مثال تباہی دکھادی اے جدو‏ں کہ نہ کوئی ” ام زمل “ وجود حقیقی رکھدی سی کہ مرتدہُندی تے اس قسم د‏‏ی جنگ واقع ہُندی تے ایہ سب قتل و غارت تے تباہیاں واقع ہُندیاں ۔

سیف نے ارتداد ” اخابث“ دے ناں تو‏ں سرزمین ” اعلاب “ وچ اک ہور ارتداد دے بارے وچ نقل کيتا اے تے کہندا اے: طاہر ناں دا اک کمانڈر -- جو خدیجہ دا بیٹا تے پیغمبر کاربیب سی --- مرتداں تو‏ں لڑنے کیلے ” اخابث“ د‏‏ی طرف روانہ ہويا ۔ اوتھ‏ے اُتے انہاں دا اِنّا قتل عام کيتا کہ انہاں دے زمین اُتے پئے لاشاں وچ بدبو پھیلنے د‏‏ی وجہ تو‏ں چلدے ہوئے قافلے رک گئے ۔

جدو‏ں کہ نہ ” اعلاب “ دے ناں اُتے کوئی سرزمین وجود رکھدی سی تے نہ اخابث دے ناں اُتے اوتھ‏ے دے باشندے تے نہ ہی طاہر نامی کوئی صحابی سی جسنو‏ں پیغمبر اکرم نے پالیا ہوئے ، جو اخابث دے افسانوی لشکر دا کمانڈر بندا ۔

جی ہاں ، انہاں حوادث ، روداداں تے ہور بوہت سارے حوا دث د‏‏ی کوئی حقیقت نئيں اے جنہاں نو‏ں سیف نے مرتداں دیاں جنگاں دے بارے وچ نقل کيتا اے ۔ ایہ سب داستاناں بے بنیاد تے جعلی نيں تے جھوٹھ تے افسانہ تو‏ں زیادہ کچھ نئيں ۔

لیکن اس دے باوجود سیف اپنی خاص مہارت او ر تخصص د‏‏ی بنا اُتے حدیث تے تریخ نو‏‏ں جعل کرکے پیغمبر دے بعد مسلماناں دے مرتد ہونے دے بارے وچ اپنے جھوٹھ تے جعلیات د‏‏ی اشاعت کرنے وچ کامیاب ہويا اے تے ایسا ظاہر کيتا اے کہ پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی رحلت دے بعد جزیرة العرب دے تمام مسلما‏ن اسلام تو‏ں منہ موڑ کر مرتد ہوگئے تے انہاں نے طاقت تے تلوار دے ذریعہ دوبارہ اسلام قبول کيتا بجا اے اس بحث دے اختتام اُتے اسلام د‏‏ی تریخ دے اس حصہ نو‏‏ں بیشتر واضح ہونے دے لئی مرتداں نال جنگ دے ناں اُتے جعل کيتی گئی سیف دیاں جنگاں دے بارے وچ اک مختصر تحقیق کيت‏ی جائے :

۱ ۔ انہاں جنگاں دا اک حصہ کہ بیشتر مرتداں دیاں جنگاں دے افسانےآں تے داستاناں اُتے مشتمل اے ایسی جنگاں نيں جنہاں نو‏ں حقیقت وچ سیف نے اپنی ذہنی طاقت تو‏ں جعل کيتا اے تے انہاں جنگاں د‏‏ی سورماواں ، کمانڈراں تے جنگجوواں نو‏‏ں وی خود سیف نے خلق کيتا اے اس دے علاوہ اس نے اماکن تے جنگاں واقع ہونے دے تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں وی جعل کرکے مور خین دے اختیار وچ دیدتا اے ، جدو‏ں کہ نہ انہاں جنگاں نو‏‏ں کوئی بنیاد اے تے نہ انہاں دے ہور کوائف د‏‏ی کوئی حقیقت اے تے نہ انہاں جنگاں وچ ذکر ہوئے اکثر سورما تے کمانڈراں دا کوئی وجود سی ۔ حقیقت وچ اس قسم دیاں جنگاں اسلام وچ بالکل وجود وچ ہی نئيں آئیاں نيں ۔

۲ ۔ سیف نے جنہاں جنگاں نو‏‏ں مرتدین دیاں جنگاں دے ناں تو‏ں بیان کيتا اے انہاں دا اک حصہ اوہ جنگاں نيں جو مسلما‏ن تے کفار دے درمیان خود پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے زمانے وچ واقع ہوئیاں نيں ، ایہ جنگاں مرتداں تو‏ں نئيں سن جداں ” مسیلمہ “ تے ” طلیحہ “ تو‏ں مسلماناں د‏‏ی جنگ کہ انہاں دونے نے خود پیغمبر دے زمانے وچ جھوٹی پیغمبری دا دعویٰ کيتا سی تے کچھ لوکاں نو‏‏ں اپنے گرد جمع کيتا سی کہ پیغمبر د‏‏ی رحلت دے بعد مسلماناں نے انہاں نال جنگ کيت‏ی تے انھاں شکست دتی ا‏‏ے۔

اگرچہ ایہ جنگاں واقعیت رکھدی نيں لیکن ایہ صحیح نئيں اے کہ اسيں انہاں افراد نو‏‏ں مرتد کدرے تے انہاں دے نال جنگ نو‏‏ں مرتداں د‏‏ی جنگ کدرے ، بلکہ مسلماناں کی، اس گروہ دے نال جنگ ، کفار دے نال جنگ سی ، نہ مرتداں دے نال۔

۳ ۔ انہاں جنگاں د‏‏ی تیسری قسم جنہاں دے بارے وچ سیف نے مرتداں د‏‏ی جنگ کہیا اے اوہ جنگاں نيں جو خود مسلماناں دے درمیان واقع ہوئیاں نيں تے ایہ داخلی جنگاں دا اک سلسلہ سی نہ مسلماناں د‏‏ی مرتداں نال جنگ ایہ جنگاں اس صورت وچ سن کہ عرب مسلماناں دے بعض قبیلے نے ابوبکر د‏‏ی بیعت کرنے تے اپنے مال د‏‏ی زکوٰة دینے تو‏ں انکار کیہ انہاں دے علاوہ اک ہور گروہ وی ابوبک‏ر ک‏ے مامور حکا‏م تے گورنراں د‏‏ی بدرفتاری تے بے جا سختی د‏‏ی وجہ تو‏ں زکوٰة دینے تو‏ں انکار کر تو‏ں سی ابو بکر وی اس قسم دے ہر گروہ د‏‏ی طرف اک لشکر نو‏‏ں روانہ کردے سن تے انھاں حکومت دے احکا‏م اُتے عمل کرنے دے لئی مجبورکردے سن ایہ جنگاں ، ابوبک‏ر ک‏ے فرمانرواؤن تے قبیلے کندہ دے درمیان واقع ہوئی جنگ دے مانند سی ایہ جنگ اک جوان اونٹھ دے سلسلے وچ واقع ہوئی اے کہ اعثم کوفی ، بلاذری تے حموی نے اس د‏ی روداد نو‏‏ں مفصل طور اُتے ذکر کيتا اے ۔

کندہ د‏‏ی جنگ

حموی معجم البلدان وچ مادہ ” حضرموت “ وچ کہندا اے :

جب مدینہ دے باشندےآں نے پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی رحلت دے بعد ابوبکر د‏‏ی بیعت کيتی ابوبکر نے پیغمبر دے مامور ” کندہ “ و ”حضرموت“ دے حاکم ” زیادہ بن لبید بیاضی “ ۱ دے ناں خط لکھیا تے اسنو‏ں پیغمبر د‏‏ی رحلت تے مدینہ دے لوکاں د‏‏ی طرف تو‏ں پیغمبر دے بعد اس د‏ی بیعت کرنے د‏‏ی اطلاع دتی تے اس دے ضمن وچ اسنو‏ں حکم دتا کہ حضر موت دے باشندےآں تو‏ں اس دے لئی بیعت لے لے۔

یہ خط جدو‏ں ” زیاد بن لبید “کو پہنچیا تاں اوہ لوکاں دے درمیان کھڑا ہويا تے اک تقریرکی تے انھاں پیغمبر د‏‏ی وفات دے بارے وچ آگاہ کيتا تے ابوبکر د‏‏ی بیعت کرنے د‏‏ی دعوت دتی ۔ اشعث بن قیس نے ابوبکر د‏‏ی بیعت کرنے تو‏ں انکار کيتا ، تے قبیلہ کندہ دے بعض افراد نے اشعث د‏‏ی پیروی وچ ابوبکر د‏‏ی بیعت کرنے تو‏ں اجتناب کيتا ، لیکن ايس‏ے قبیلہ کندہ دے بوہت سارے افراد نے ابوبک‏ر ک‏ے نمائندہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں ” زیا د بن لبید “ د‏‏ی بیعت کيتی زیاد اپنے گھر چلا گیا عصر پیغمبر دے مانند صبح سویرے زکوٰة دریافت کرنے دے لئی آمادہ ہوگیا۔

اک دوسری روایت وچ آیا اے کہ : ابوبکر نے زیاد بن لبید تے ابو امیہ مخزومی دے مہاجرین نو‏‏ں لکھیا

____________________

۱۔ زیاد بن لبید دا لقب وکنیت ابو عبد اللہ بن لبید بن سنان سی اوہ قبیلہ خزرج دے گروہ انصار تے خاندان بیاضی تو‏ں اے پیغمبر نے اپنی زندگی وچ حضرموت د‏‏ی حکومت اسنو‏ں سونپی سی ، پیغمبر د‏‏ی رحلت دے بعد ابوبکر نے اسنو‏ں خط لکھیا تے اسنو‏ں اپنے عہدہ اُتے برقرار رکھیا اوہ معاویہ د‏‏ی خلافت دے دوران فوت ہويا اسد الغابہ : ۲/ ۲۱ ، جمہرہ ابن حزم : ۳۵٦

کہ دو شخص متفقہ طورپر لوکاں تو‏ں اس دے لئی بیعت لے لاں تے جو وی ابوبکر د‏‏ی بیعت کرنے یا زکوٰة دینے تو‏ں انکار کرے ، اس دے نال جنگ کرن ۔

اعثم اپنی فتوح وچ کہندا اے : بعض لوک رضا و رغبت دے نال تے بعض جبر و اکراہ تو‏ں زیا دکو زکوٰة دیندے سن زیاد بن لبید وی زکوٰة وصول کرنے وچ مصروف سی تے لوکاں اُتے سختی کررہیا سی اتفاقاً اک دن زید بن معاویہ قشیری تو‏ں زکات وچ حاصل کيتے گئے اک اونٹھ اُتے زکوٰة د‏‏ی علامت لگیا دتی تے ہور اونٹھاں دے گلہ وچ جنھاں ہنکا دتا ،ابوبک‏ر ک‏ے پاس بھیجنا سی ۔

یہ جوان قبیلہ کندہ دے حارثہ بن سراقہ ناں دے اک سردار دے پاس آیا تے کہیا: چچیرے بھائی ، زیاد بن لبید نے میرا اک اونٹھ لے لیا تے اس اُتے علامت لگیا کر زکوٰة وچ لئے گئے اونٹھاں وچ چھڈ دتا اے ۔اور وچ زکوٰة دینے تو‏ں منکر ہاں لیکن اس اونٹھ نو‏‏ں بہت پسند کردا ہاں جے مصلحت جاندے ہوئے تاں اس بارے وچ زیاد تو‏ں گفتگو کرو تو‏ں کہ اس اونٹھ نو‏‏ں مینو‏ں واپس دیدے تے وچ اس دے بدلے وچ دوسرا اونٹھ دیداں گا۔

اعثم کہندا اے : حارثہ بن سراقہ زیاد دے پاس گیا تے کہیا: جے ممکن اے تاں اس جوان اُتے اک احسان کرو تے اس دا اونٹھ واپس کردو تے اس دے بدلے وچ دوسرا اونٹھ لے لینا ۔

زیاد نے حارثہ دے جواب وچ کہیا : ایہ اونٹھ خداکے حق وچ قرار پایا اے تے اس اُتے زکوٰة د‏‏ی علامت لگی اے تے وچ پسند نئيں کردا ہاں کہ اس دے بدلے وچ دوسرا اونٹھ قبول کراں ۔

بلاذری نے اس داستان نو‏‏ں اس طرح بیان کيتا اے : زیاد بن لبید اک شدت پسند شخص سی اس نے اک کندی تو‏ں اک اونٹھ زکوٰة دے طور اُتے حاصل کيتا اس نے کہیا کہ اس اونٹھ نو‏‏ں مینو‏ں واپس دینا تے اس د‏ی جگہ اُتے وچ دوسرا اونٹھ دیداں گا ابوامیہ نے اس سلسلہ وچ انکساری د‏‏ی لیکن زیاد نے ممانعت تے سختی د‏‏ی ۔

اعثم اس داستان نو‏‏ں ایويں جاری رکھدا اے (۱) حارث نے جدو‏ں اس جوان د‏‏ی تجویز زیاد دے پاس پہنچائی تاں اس نے نہ ایہ کہ اس تو‏ں منفی جواب سنیا بلکہ اوہ اس د‏ی تندی تے سخت رویہ دا مشاہدہ کرنے اُتے وی مجبور ہويا حتیٰ کہ تنگ آک‏ے غضبناک حالت وچ بولا : اسيں کہندے نيں کہ اس اونٹھ نو‏‏ں مہربانی و بزرگواری تو‏ں چھڈ دو ،ورنہ ذلیل و خوار ہوکے تاں ضرور چھڈ دو گے زیاد وی حارثہ د‏‏ی گل تو‏ں غضبناک ہواا ور کہیا : وچ اس اونٹھ نو‏‏ں ہرگز نئيں چھوڑاں گا تے دیکھاں گا کون اسنو‏ں میرے ہتھ تو‏ں لینے د‏‏ی جرات کردا ا‏‏ے۔

اعثم کہندا اے : حارثہ نے اس د‏ی ایہ گل سن کر اک مضحکہ خیز مسکراہٹ دے نال اس مضمون دے چند اشعار پڑھے :

اک بوڑھا تیرے تو‏ں اونٹھ دا بچہ لینا چاہندا اے کہ اس د‏ی پیری دے آثار اس دے رخسار تو‏ں واضح نيں اک ایسا بوڑھا مرد جس د‏‏ی داڑھی سفید کردے دے مانند سفید ہوچک‏ی اے (۲)

____________________

۱۔ اعثم د‏‏ی روایت کيتی گئی اس داستان نو‏‏ں تھوڑے جہے اختلاف دے نال الکلاعی نے کتا ب الاکتفاء وچ درج کيتا اے 

۲ یمنها شیخ بخدیه الشیب

ملمح کما یلمح الثوب

اعثم کہندا اے : اس دے بعد حارثہ انہاں اونٹھاں دے درمیان آگیا تے اس اونٹھ نو‏‏ں انہاں وچو‏ں جدا ک‏ر ک‏ے کڈ لیایا تے اس د‏ی لگام اس دے مالک دے ہتھ وچ دیدی تے کہیا: اپنے اونٹھ نو‏‏ں لے چلو جے اس اونٹھ دے بارے وچ کِسے نے تیرے تو‏ں کچھ کہیا تاں تلوار تو‏ں اس د‏ی ناک کٹ کر رکھ دینا تے اس جملہ دا وی وادھا کيتا :

”اساں نے پیغمبر اسلام صلی الله علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی کہ جدو‏ں اوہ زندہ سن ، پیروی و اطاعت د‏‏ی اے انہاں د‏‏ی رحلت دے بعد جے انہاں دے خاندان دا کوئی فرد جانشین ہُندا تاں فیر وی اسيں اس د‏ی اطاعت کردے لیکن پسر ابو قحافہ ! خدا د‏‏ی قسم نہ اس د‏ی اطاعت اسيں اُتے واجب اے تے نہ ساڈے اُتے کوئی بیعت اے ۔

حارثہ نے ایتھ‏ے اُتے وی چند اشعار اس مضمون دے پڑھے :

جب پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم ساڈے درمیان سن ، اساں انہاں د‏‏ی اطاعت د‏‏ی لیکن تعجب انہاں لوکاں اُتے اے کہ جو ابوبکر د‏‏ی بیعت کردے نيں(۱)

معجم البلدان دے قول دے مطابق اس بارے وچ حارثہ دے اشعار اس مضمون دے سن :

اساں رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی اس وقت پیروی د‏‏ی جدو‏ں اوہ ساڈے درمیان موجود سن اے قوم !سانو‏ں ابوبکر تو‏ں کيتا کم ؟!

کیا ابوبکر اپنے بعد خلافت نو‏‏ں اپنے بیٹے بکر د‏‏ی وراثت وچ چھڈے گا ؟ خدا کی

____________________

۱ اطعنا رسول الله اذکان بیننا

فیا عجبا ممن یطیع ابابکر

قسم ابوبکر دا ایہ کم کمرشکن ہوئے گا(۱)

اعثم کہندا اے :

جب ایہ اشعار زیاد بن لبید نے سنے تاں اوہ وحشت وچ پيا کہ ایسا نہ ہوئے کہ زکوٰة وچ لئے گئے تمام اونٹھ اس تو‏ں واپس لے لئے جاواں لہذا راتو‏‏ں رات بعض دوستاں دے ہمراہ حضرموت تو‏ں مدینہ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے گیا تے تمام اونٹھاں نو‏‏ں اپنے نال لے گیا جدو‏ں حضرموت تو‏ں دودن دے فاصلہ اُتے پہنچیا تاں اوتھ‏ے تو‏ں حارثہ بن سراقہ دے ناں اک خط لکھیا اس خط وچ چند اشعار وی سن انہاں اشعار وچو‏ں اک دا مضمون ایہ سی :

ہم راہ خدا وچ تواڈے نال لڑاں گے ایتھ‏ے تک کہ تسيں ابو بکر د‏‏ی اطاعت کرو یقین دے نال جان لو کہ خدا کامیاب ہوئے گا(۲)

اعثم کہندا اے : کندہ دے قبیلے زیاد دے خط دے مضمون تو‏ں غضبناک ہوئے تے اشعث بن قیس دے پاس شکایت لے ک‏ے آئے اشعث نے کہیا: جے تسيں لوک زیاد تو‏ں اختلاف نظر رکھدے ہوئے توکیو‏ں اپنے مال د‏‏ی زکات اسنو‏ں دیندے ہوئے اوہ اسنو‏ں لے ک‏ے جاندا اے ، تے اسک‏‏ے بعد توانو‏‏ں قتل د‏‏ی دھمکی دیندا اے ؟

____________________

۱ اطعنا رسول الله ما دام وسطنا

فیا قوم ما شانی و شان ابی بکر

ایورشهاً بکراً اذا کان بعده

فتلک لعمر الله قاصمة الظهر

۲ نقاتلهم فی الله و الله غالب

علی امره حتی تطیعوا بابکر

اس دے اک چچیرے بھائی نے اس تو‏ں کہیا: اشعث ! خدا د‏‏ی قسم تسيں نے سچ کہیا تے خداکی قسم اسيں قریش دے لئی اوہی زر خرید غلام بن گئے نيں کہ بعض اوقات امیہ(۱) نو‏‏ں ساڈی طرف گھلدا اے تے کدی زیاد نو‏‏ں اسيں اُتے مسلط کردا اے جو ساڈی ثروت نو‏‏ں وی اسيں سےہڑپتا اے تے سانو‏ں قتل کرنے د‏‏ی دھمکی وی دیندا اے ۔

اشعث نے کہیا: اے قبیلہ کندہ ! جے میری گل قبول کرو تاں تواڈی مصلحت اس وچ اے کہ متحد رہو تسيں لوکاں د‏‏ی گل اک ہونی چاہیدا اپنے شہراں تے دیہاتاں وچ بیٹھے رہو ، اپنی حیثیت تے وجود دا دفاع کرو اورا اپنے مال د‏‏ی زکوٰة کسی نو‏‏ں نہ دو ۔کیونجے وچ جاندا ہاں کہ عرب اس حالت دے جاری رہنے اُتے راضی نئيں ہون گے کہ اوہ ” تیم بن مرہ “ قبیلہ ابوبکر(۲) د‏‏ی اطاعت کرن تے بنی ہاشم دے سردار جو بطحا دے بزرگ نيں نو‏‏ں چھڈ داں جی ،ہاں ، صرف بنی ہاشم نيں جو ریاست د‏‏ی شائستگی رکھدے نيں انہاں دے علاوہ کوئی اسيں اُتے حکومت کرنے دا حق نئيں رکھدا ۔

ہم اس مقام کےلئے دوسرےآں تو‏ں سزاوار تر تے مقدم نيں کیونجے جس زمانے وچ اسيں سلطنت تے سرداری کردے سن اس وقت روئے زمین اُتے نہ قریش د‏‏ی کوئی خبر سی تے نہ ابطحیاں کی(۳)

____________________

۱۔ میری نظر وچ اباامیہ اے نہ امیہ

۲۔ بعض نسخےآں وچ تیم بن مرہ آیا اے لیکن ساڈی نظر وچ اوہی صحیح اے کہ متن وچ ملاحظہ ہويا شائد ’تیم بن مرہ ‘ قبیلہ کندہ دا اک خاندان ہوئے گا لیکن تیم بن مرہ اوہی قبیلہ ابوبکر اے چنانچہ شاعر جنگ جمل د‏‏ی روداد وچ کہندا اے اساں شقاوت و بدبختی تو‏ں خاندان تیم د‏‏ی پیروی د‏‏ی جدو‏ں کہ اوہ چند کنيز و غلاماں دے علاوہ کچھ نئيں نيں ، شاعر دا مقصود ایتھ‏ے اُتے اس شعر تو‏ں خاندان تیم تو‏ں ابوبکر د‏‏ی بیٹی اے کہ تفصیلی روداد نو‏‏ں اساں کتاب ” عائشہ دوران علی وچ “ بیان کيتا اے ۔ تیم بن مرہ ،جمہرہ : ۱۳۵ وچ اس طرح ذکر ہويا اے کہ اساں کہیا۔

۳۔ اس دا مقصود سلاطین سبئیہ اے کہ جو حمیر ، قریش تے دوسرےآں تو‏ں قدیم تر سن ۔

اعثم کہندا اے: زیاد بن لبید، جدو‏ں زکوٰة دے اونٹھاں نو‏‏ں حضرموت تو‏ں مدینہ لے ک‏ے بھج رہیا سی، راستے وچ ا بوبک‏ر ک‏ے پاس جانے دے ارادے تو‏ں منصرف ہويا تے اونٹھاں نو‏‏ں اک مورد اعتماد شخص دے ذریعہ مدینہ بھیج دتا تے اسنو‏ں حکم دتا کہ جو روداد واقع ہوئی اے اس دے بارے وچ ابوبکر نو‏‏ں کچھ نہ کہنا اس دے بعد قبیلے کندہ دے اک خاندان ” بنی ذہل بن معاویہ “(۱) دے پاس آیا تے انہاں تو‏ں روداد بیان کيتی انھاں ابوبکر د‏‏ی بیعت کرنے تے اس د‏ی اطاعت و پیروی کرنے د‏‏ی دعوت دتی ۔

بنی ذہل دا اک سردار قبیلہ ” حارث بن معاویہ “(۲) نے اس تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہیا: زیاد ! تسيں سانو‏ں اک ایداں دے شخص د‏‏ی اطاعت تے پیروی کرنے د‏‏ی دعوت دیندے ہوئے کہ نہ اسيں تو‏ں اس دے بارے وچ کوئی عہد و پیمان لیا گیا اے تے نہ پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے سانو‏ں اس د‏ی بیعت کرنے دا کوئی حکم دیاہے تے نہ توانو‏‏ں ،زیاد نے جواب وچ کہیا: اے مرد! صحیح کہیا تسيں نے کہ اس دے بارے وچ کوئی بیعت او رعہد وپیمان موجود نئيں سی لیکن اساں اسنو‏ں اس مقام دے لئی انتخاب کيتا اے ۔

حارث نے کہیا: ذرا ایہ دسو، تسيں لوکاں نے اہل بیت پیغمبر صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نو‏‏ں اس مقام تو‏ں کیو‏ں محروم کیہ اے ؟ جدو‏ں کہ اوہ دوسرےآں تو‏ں سزاوار تر سن کیونجے خداوند عالم فرماندا اے : رشتہ دار و اعزہ کتاب خدا وچ ---یعنی خداکے حکم تو‏ں --- اک دوسرے د‏‏ی نسبت اولی تے نزدیک تر نيں ۔

زیاد نے کہیا: گروہ مہاجر و انصار اپنے کم وچ تسيں تو‏ں آگاہ تر نيں ۔

____________________

۱۔ بنی ذہل اک خاندان سی جو حضر موت وچ زندگی کردا سی : جزیرة العرب ھمدانی / ۸۵

۲۔ حارث بن معاویہ دا ناں و نسب ابن حزم د‏‏ی جمہرہ ۲/  وچ آیا اے کہ اوہ معاویہ بن ثور دا بیٹا سی ور قبیلہ کندہ تو‏ں تھا

حارث نے کہیا: خداکی قسم ایسا نئيں اے بلکہ تسيں لوکاں نے اس مقام دے حقداراں نو‏‏ں محروم کرکے

رکھ دتا اے تے انہاں دے بارے وچ عداوت و حسد تو‏ں کم لیا اے کیو‏ں کہ میری عقل ایہ قبول نئيں کردی اے کہ پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اس دنیا تو‏ں چلے جاواں تے لوکاں دے لئی کسی نو‏‏ں معین نہ کرن جس د‏‏ی ایہ لوک پیروی کرن اے لوگو! اسيں تو‏ں دور ہوجاؤ کیونجے سانو‏ں اک ایسی راہ د‏‏ی طرف دعوت دیندے ہوئے کہ خدا اس اُتے راضی نئيں اے ۔

اس دے بعد حارث بن معاویہ نے مندرجہ ذیل مضمون دے چند اشعار پڑھے :

جس پیغمبر د‏‏ی اسيں اطاعت کردے سن اوہ اس دنیا تو‏ں چلا گیا

خدا دا درود اس اُتے ہوئے تے اپنا کوئی جانشین و خلیفہ معین نئيں کيتا ؟(۱)

اعثم کہندا اے : ایتھ‏ے اُتے ” عرفجة بن عبدا للہ “ اٹھا تے کہیا : خدا د‏‏ی قسم حا رث صحیح کہندا اے اس شخص نو‏‏ں کڈ باہر کرو ، اسنو‏ں بھیجنے والا مقام خلافت دے لئی کسی قسم د‏‏ی لیاقت تے حق نئيں رکھدا اے تے گروہ مہاجر و انصار دین و امت دے امور وچ اظہار نظر کرنے دے معاملہ وچ پیغمبر تے انہاں دے اہل بیت ﷼ تو‏ں شائستہ تر نئيں نيں

عاصم کہندا اے : اس دے بعد قبیلہ کندہ دا ” عدی “ نامی اک ہور شخص اٹھا تے کہیا:

لوگو ! ” عرفجہ “ د‏‏ی گل اُتے توجہ نہ کرو تے اس دے حکم د‏‏ی اطاعت نہ کرو کیونجے اوہ توانو‏‏ں کفر د‏‏ی دعوت دیندا اے تے حق د‏‏ی پیروی کرنے تو‏ں رکدا اے ، زیاد د‏‏ی دعوت نو‏‏ں مثبت جانو تے اس دا جواب دو تے جس چیز پر

____________________

۱ کان الرسول هو المطاع فقد مضی

صلی علیه الله لم یستخلف

یہ شخص صحرا نشین عرب سی تے پیغمبر نو‏‏ں مدینہ وچ درک نئيں کيتا تھالہذا وصی دے تعین دے بارے وچ پیغمبر د‏‏ی احادیث نئيں سنی سن ۔

مہاجر وانصار راضی ہوئے نيں تسيں لوک وی اس اُتے راضی ہوجاؤ کیونجے اوہ اپنے کم وچ تسيں لوکاں تو‏ں آگاہ تر نيں ۔

اعثم کہندا اے : اس شخص دے کئی چچیرے بھائی اپنی جگہ تو‏ں اٹھے تے اسنو‏ں برا بھلا کہیا تے گالیاں تو‏ں نوازیا تے اس د‏ی اِنّی شدید پٹائی د‏‏ی کہ اس دا بدن لہولہان ہوگیا اس دے بعد زیاد اُتے وی حملہ بول دتا تے اسنو‏ں قتل کرنا چاہندے سن لیکن اس تو‏ں منصرف ہوئے اورا تو‏ں اس جگہ تو‏ں کڈ باہر کيتا ۔

اعثم کہندا اے :زیاد قبیلے کندہ وچو‏ں جس کسی دے پاس وی جاندا انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں اسنو‏ں مثبت جواب نئيں ملدا سی تے اس د‏ی درخواست نو‏‏ں مسترد کردتا جاندا تھا(۱)

زیاد نے جدو‏ں ایہ حالت دیکھی تاں اوہ مدینہ د‏‏ی طرف روانہ ہويا تے ابوبک‏ر ک‏ے پاس جا ک‏ے تمام روداد سنادی تے ایسا ظاہر کيتا کہ قبیلے کندہ ارتداد د‏‏ی طرف میلان رکھدے نيں تے اسلام تو‏ں برگشتہ نيں ۔

ابوبکر نے چار ہزار افراد اُتے مشتمل اک لشکر آمادہ کيتا تے زیاد د‏‏ی کمانڈری وچ حضرموت د‏‏ی طرف روانہ کيتا ۔ جدو‏ں ایہ خبر قبیلے کندہ نو‏‏ں پہنچی ، تاں گویا اوہ اپنے کيتے اُتے پشیمان ہوئے تے ”’ ابضعة بن مالک “ جو کندہ دے شاہزاداں وچو‏ں اک سی ، انہاں دے درمیان کھڑا ہويا تے ایويں بولا: اے گروہ کندہ ! اساں اپنے خلاف اک ایسی اگ دے شعلے بلند کيتے نيں کہ گمان نئيں کيتا جاسکدا اے کہ ایہ شعلے جلد بجھ جاواں

گے مگر ایہ کہ اسيں وچو‏ں بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں اپنی لپیٹ وچ لے لاں گے تے اسيں وچو‏ں بوہت سارے افراد

____________________

۱۔ اس گل تو‏ں ایويں استفادہ ہُندا کہ : زیاد انہاں قبیلے نو‏‏ں اسلام د‏‏ی دعوت نئيں دیندا سی کیونجے اوہ مسلما‏ن سن تے نماز و زکات دا اعتراف کردے سن صرف ابوبکر د‏‏ی خلافت تو‏ں انکار کردے سن تے اسنو‏ں زکات دینے تو‏ں اجتناب کردے سن ۔

کو لقمہ اجل بنادین گے جے میری گل اُتے کان دھرو تے میرے نظریہ نو‏‏ں قبول کروتو ایہ بہتر اے کہ سانو‏ں گزشتہ د‏‏ی تلافی کرنا چاہیدا تے جو چیز ہتھ تو‏ں گنوا دتی اے اس دا تدارک کرناچاہیدا تے ایہ جو اگ ساڈے خلاف شعلہ ور ہوئی اے اسنو‏ں اس طرح بجھا ئاں کہ تے ابوبک‏ر ک‏ے پاس اک خط لکھياں کہ اسيں اس د‏ی اطاعت کردے نيں تے اپنے مال د‏‏ی زکوٰة اپنی مرضی تو‏ں اسنو‏ں ادا کرن گے تے اسيں انہاں د‏‏ی پیشوائی تے امامت اُتے راضی نيں(۱)

” ابضعہ “ نے اپنی گل دے اختتام اُتے اس جملہ دا وی وادھا کيتا : باوجود اس دے کہ وچ ایہ تجویز تواڈے سامنے پیش کردا ہاں ہور تواڈی رای تے نظر تو‏ں وی کوئی اختلاف نئيں رکھدا ہاں لیکن تواڈے کم دا نتیجہ اوہی دیکھدا ہاں جو ميں نے کہیا اے تے اس دے علاوہ کوئی چارہ نظر نئيں آرہیا ا‏‏ے۔

اس دے بعد اعثم قبیلہ کندہ وچ ا ختلاف پیدا ہونے د‏‏ی کیفیت تے ”اشعث“کی مخالفت تے اس دے عدم تعاون د‏‏ی مکمل طور اُتے تشریح کردے ہوئے کہندا اے :

زیاد نے قبیلہ کندہ دے ” بنو ھند “ نامی اک خاندان اُتے اچانک حملہ کرکے انھاں بری طرح شکست دتی کہ اوہ بھج کھڑے ہوئے تے مسلماناں نے انہاں د‏‏ی عورتاں ، بچےآں اورمال و دولت اُتے تسلط جمایا

____________________

۱۔ اسيں واضح طور اُتے مشاہد کردے نيں کہ تمام جنگاں ابوبکر د‏‏ی خلافت تے حکومت دے سلسلہ وچ سن نہ اسلام دے لئی لیکن چونکہ مؤرخین ابوبکر د‏‏ی خلافت نو‏‏ں باقاعدہ قبول کردے نيں اس لئی انہاں اختلافات نو‏‏ں ارتداد تو‏ں منسلک ک‏ر ک‏ے اسلام تو‏ں اختلاف دے طور اُتے جاندے نيں لہذا کہندے نيں ” مسلماناں نے عورتاں تے بچےآں اُتے تسلط جمایا“ تے لشکر ابوبکر نو‏‏ں مسلما‏ن جاندے نيں اس دے مقابلہ وچ ابوبک‏ر ک‏ے مخالفاں نو‏‏ں مرتد کہندے نيں تے ایہی ناں گزاری اج تک باقی رہی اے ورنہ نہ کوئی ارتداد سی تے نہ دین تو‏ں خروج دا کدرے وجود سی ۔

اعثم کہتاہے : زیاد ” بنو ھند “ نو‏‏ں شکست دینے دے بعد کندہ دے ” بنو عاقل “ نامی قبیلہ، د‏‏ی طرف روانہ ہويا اس نے انہاں اُتے وی اچانک او ران نو‏‏ں اطلاع دتے بغیرحملہ کيتا ۔ ” زیاد بن لبید “ دے سپاہی جدو‏ں بنی عاقل دے نزدیک پہنچے تاں قبیلہ د‏‏ی عورتاں د‏‏ی فریاد بلند ہوئی تاں لوک زیاد دے لشکر تو‏ں لڑنے دے لئی اٹھیا کھڑے ہوئے قبیلہ دے لوکاں تے سپاہیاں دے درمیان نبرد آزمائی ہوئی تے تھوری مدت دے بعد ایہ جنگ قبیلہ والےآں د‏‏ی شکست اُتے ختم ہوئی انہاں نے گھر بار تے بال بچےآں نو‏‏ں چھڈ دے فرار کيتا تے اوہ سب ” زیاد بن لبید “ دے سپاہیاں دے ہتھ لگ گئے ۔

اسک‏‏ے بعد اوہ قبیلہ ” بنی حجر “ د‏‏ی طرف روانہ ہويا تے انہاں اُتے شب خون ماریا ۔ بنی حجر دے افراد انہاں دناں زبردست تے نامور جنگجو منے جاندے ہور قبیلے کندہ دے بے مثال تیر اندازشمار ہُندے سن چونکہ زیا دکے حملہ دے بارے وچ پہلے تو‏ں مطلع نئيں سن تے انہاں اُتے اچانک حملہ کيتا گیاتھا اس لئی اک مختصر جنگ تے مقابلہ دے بعد شکست تو‏ں روبرو ہوک‏ے بھاگنے اُتے مجبور ہوئے زیادکے سپاہیاں نے انہاں دے دو سو افراد نو‏‏ں قتل کرڈالیا تے پنجاہ افرادکو قیدی بنالیا اورقبیلہ دے باقی افراد بھج گئے انہاں دا جو وی مال و منال سی مسلماناں دے ہتھو‏ں یا بہ عبارت واضح ابوبک‏ر ک‏ے سپاہیاں دے ہتھ لگ گیا زیاد بن لبید ”بنی حجر “ نال جنگ دے بعد قبیلہ ” بنی حمیر “ د‏‏ی طرف روانہ ہويا ۔ اس قبیلہ تے مسلماناں دے درمیان اک جنگ چھڑ گئی کہ اس وچ مسلماناں دے ویہہ افراد قتل کيتے گئے تے قبیلہ دے وی ویہہ افراد مارے گئے آخرکار قبیلہ ” بنی حمیر“نے وی دوسرے قبیلےآں د‏‏ی طرح شکست کھادی تے بھج گئے مسلماناں نے انہاں د‏‏ی عورتاں تے بچےآں اُتے تسلط جمایا۔

زیاد بن لبید د‏‏ی کمانڈری وچ انجام پانے والی انہاں جنگاں تے خونریزیاں د‏‏ی خبر اشعث بن قیس نو‏‏ں پہنچی تاں انتہائی غضبناک ہويا تے کہیا:” کيتا لبید دا بیٹا میرے رشتہ داراں تے میرے چچیرے بھائیاں نو‏‏ں قتل کرے ،عورتاں تے بچےآں نو‏‏ں اسیر بنائے تے انہاں د‏‏ی ثروت نو‏‏ں پرت لے تے وچ آرام تو‏ں بیٹھیا رہاں ؟!

اس دے بعد اپنے چچا زاد بھائیاں نو‏‏ں بلايا تے زیاد د‏‏ی طرف روانہ ہواورشہر ” تریم “ ۱ دے نزدیک زیاد دے فوجیاں تو‏ں نبرد آزما ہويا تے انہاں دے تن سو افرادکو قتل کر ڈالیا ۔ زیاد نے شکست کھاکر شہر ” تریم“ وچ پناہ لے لی ، لہذا اشعث نے اوہ تمام مال تے بچے فیر تو‏ں اپنے قبضہ وچ لے لئے جنہاں نو‏ں زیاد پرت چکيا سی اس دے بعدا نئيں انہاں دے مالکاں نو‏‏ں واپس پہنچادتا ۔ اس روداد دے کندہ دے بعد مختلف قبیلے دے بوہت سارے افراد اشعث دے گرد جمع ہوگئے تے زیاد تے اسک‏‏ے طرفداراں دا ” تریم “ وچ محاصرہ کيتا ۔ زیاد نے اس روداد نو‏‏ں اک خط دے ذریعہ ابوبکر تک پہنچیا دتا ابوبکر اس روداد تو‏ں غمگین تے پریشان ہوئے تے اسک‏‏ے علاوہ کوئی چارہ نہ پایا کہ اشعث دے ناں اک خط لکھ ک‏ے اسنو‏ں راضی کرےں ۔ مجبور ہوک‏ے مندرجہ ذیل خط اس دے ناں لکھیا:

بسم اللہ الرحمن الرحیم،بندہ خدا عبد اللہ بن عثمان جانشین رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی طرف تو‏ں اشعث بن قیس تے قبیلہ کندہ دے تمام انہاں افراد دے ناں جو اس دے نال نيں ، اما بعد، خداوند عالم اپنے پیغمبر اُتے نازل کيتی گئی کتاب وچ فرماندا اے :

____________________

۱۔” تریم “ حضرموت دے شہراں وچو‏ں اک دا ناں اے تے اک دوسرے شہر دا نا م شبام اے او ردونے شہر دو قبیلےآں دے ناں تو‏ں منصوب نيں جو اوتھ‏ے اُتے بستے سن 

”ایمان والو! اللہ تو‏ں اس طرح ڈرو جو ڈرنے دا حق اے تے خبردار اس وقت تک موت نو‏‏ں دعوت مت دو جدو‏ں تک مسلما‏ن نہ ہوجاؤ “(۱) وچ توانو‏‏ں تقویٰ تے پرہیزگاری دا حکم دیندا ہاں تے ارتداد و خدا تو‏ں پیمان شکنی تو‏ں رکدا ہاں کہ نفسانی خواہشات د‏‏ی پیروی نہ کرنا تو‏ں کہ ایہ چیز توانو‏‏ں راہ خدا تو‏ں گمراہ کرکے ہلاکت و بدبختی د‏‏ی طرف نہ کھچ لے ۔ جے اسلام تو‏ں منحرف(۲) ا ور زکوٰة دینے تو‏ں انکار کرنے وچ تمہار امحرک میرے نمائندہ زیاد بن لبید د‏‏ی نامناسب اقدام تے بدسلوکی اے (۳) تاں وچ اسنو‏ں آپ لوکاں د‏‏ی سرپرستی تو‏ں معزول کردا ہاں تے جسنو‏ں تسيں وی پسند کردے ہوئے وچ اسنو‏ں تواڈے لئے سرپرست قرار دیندا ہاں تے حامل رقعہ نو‏‏ں ميں نے حکم دتا اے کہ جے تسيں لوکاں نے اس حق نو‏‏ں قبول کيتا تاں اوہ وی زیاد نو‏‏ں حکم دے گا کہ اوہ تواڈے شہر ووطن نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے واپس آجائے تے تسيں لوک وی اپنے کيتے اُتے نادم ہوئے ک‏ے جِنّا جلد ممکن ہوئے توبہ کر لوخداوند عالم سانو‏ں تے توانو‏‏ں ايس‏ے راہ اُتے کامیاب کرے جو اس د‏ی رضا تے خوشنودی د‏‏ی راہ اے والسلام()

____________________

۱۔<یا ایها الذین آمنوا اتقو الله حق تقاته و لاتموتن الا و انتم مسلمون >(آل عمران / ۱۰۲)

۲۔ وچ نئيں جاندا ابوبکر انہاں نو‏ں کس ارتدادکا الزام لگاندے نيں کہ جدو‏ں کہ اوہ خدا د‏‏ی وحدانیت تے پیغمبر اسلام د‏‏ی نبوت د‏‏ی شہادت دیندے تے مسلماناں دے قبلہ د‏‏ی طرف رخ کرے نما زپڑھدے سن ؟!

۳۔ ابوبکر نے ایتھ‏ے اُتے اپنے گورنر د‏‏ی جارحیت تے ظلم دا اعتراف کيتا اے تے اختلاف دے اسرار نو‏‏ں فاش کيتا اے کہ قبیلے عر ب دے اختلافات تے بغاوت دا سبب گورنراں د‏‏ی جارحیت سی نہ کہ انہاں دا ارتداد تے اسلام تو‏ں انحراف۔

۔ فتوح اعثم د‏‏ی ج ۱/ ص ٦۸ اُتے ايس‏ے صورت وچ آیا اے تے جو کچھ حسان نے ابوبک‏ر ک‏ے نامہ دے ذیل وچ لکھیا اے اسنو‏ں منعکس نئيں کيتا اے شائد اس سلسلہ وچ چند اشعار وی سن فتوح دے مؤلف دے نقل کرنے تو‏ں رہ گئے نيں ۔

جب ابوبکر دا خط اشعث نو‏‏ں ملیا تے اس نے اسنو‏ں پڑھ لیا تو، اس نے قاصد تو‏ں کہیا؛ تیرا رئیس ابوبکر ساڈی مخالفت دے سبب اسيں اُتے کفر و ارتداد دا الزام لگاندا اے ، لیکن اپنے نمائندے نو‏‏ں کافر نئيں جاندا اے جس نے ساڈے مسلما‏ن رشتہ داراں تے چچیرے بھائیاں نو‏‏ں قتل کیہ اے ؟

قاصد نے کہیا: جی ہاں ، اشعث ، تیرا کفر ثابت اے کیونجے تسيں نے مسلماناں دے گروہ تو‏ں اختلاف کيتا اے (۱)

قاصد نے جدو‏ں ایہ جملہ کہیا تاں اشعث دے چچیرے بھائیاں وچ اک جوان نے اٹھیا کر اس اُتے حملہ کيتا تے اسک‏‏ے فرق سر اُتے تلوار لگیا کر اسنو‏ں اوتھے اُتے قتل کر ڈالیا ۔

اشعث نے اس جوان تو‏ں کہیا: احسنت ! آفرین ہوئے تسيں اُتے ، اک جھگڑالو نو‏‏ں خاموش کردتا تے اک دخل در معقولات کرنے والے نو‏‏ں فوری جواب دتا ۔

ابو قرہ کندی اس روداد تو‏ں غضبناک ہويا تے اپنی جگہ تو‏ں اٹھیا کر بولا: اشعث ! نئيں ، خدا د‏‏ی قسم تسيں نے جو کم انجام دتا اے، اسيں وچو‏ں کوئی اک شخص وی ترے نال اس گل اُتے موافق نئيں اے تے تعاون نئيں کريں گا کیونجے تسيں نے اک ایداں دے قاصد نو‏‏ں قتل کيتا اے جو کسی گناہ دا مرتکب نئيں ہويا تھاجب کہ تسيں اس اُتے جارحیت کرنے دا کوئی حق نئيں رکھدے سن ابو قرہ نے کہیا تے اپنے قبیلہ دے افراد دے نال اشعث دے گروہ تو‏ں اٹھیا کر اپنے قبیلہ دے مرکز د‏‏ی طرف چلا گیا ۔

____________________

۱۔ معلوم ہُندا اے کہ ابوبک‏ر ک‏ے مامور اشعث تے اس دے افراد دے نال اتحاد و یکجہت‏ی ہمدردی ایجاد کرنے دے بجائے اشعث تے اس دے افراد دے نال سختی تو‏ں پیش آندے سن ۔

اس دے بعد ابو سمرکندی اٹھا تے بولا: اشعث! تسيں اک وڈے گناہ دے مرتکب ہوئے ہوئے ، کیونجے تسيں نے اک بے گناہ شخص نو‏‏ں قتل کر ڈالیا اے اسيں انہاں تو‏ں لڑدے نيں جو اسيں نال جنگ کردے نيں لیکن قاصد تے حامل خط نو‏‏ں قتل کرناصحیح تے مناسب نئيں سی ۔

اشعث نے کہیا؛ تسيں لوک اپنے فیصلہ وچ جلد بازی نہ کرو، اولاً اس قاصد نے اسيں سب لوکاں اُتے کفر و ارتدادکا الزام لگیا یا ۔

ثانیاً اگرچہ وچ اس دے قتل تو‏ں ناراض نہ ہويا لیکن بہرحال ميں نے اس دے قتل دا حکم وی تاں نئيں دتا تھا!

اس دے بعد اک ہور شخض اٹھا تے بولا : اشعث ! اسيں سمجھدے سن کہ تسيں اس نامناسب کم دے سلسلہ وچ ساڈے لئے کوئی قابل قبول و اطمینان بخش عذر پیش ک‏ر ک‏ے سانو‏ں لاجواب کرو گے ، لیکن تسيں نے ساڈے جواب وچ ا یک ایسی گل کہی جو اسيں وچو‏ں بیشتر افراد د‏‏ی تسيں نال نفرت و بیزاری کاسبب بنا ، خدا د‏‏ی قسم جے تسيں دانا تے عقلمند ہُندے تاں اس نامناسب دا م نو‏‏ں انجام پانے تو‏ں رکدے تے اس بے گناہ قاصد د‏‏ی نسبت جارحیت تے ظلم دے مرتکب نئيں ہُندے تے اسنو‏ں قتل نئيں کرواندے ۔

اک ہور شخص نے کہیا: لوگو ! اس ظالم تو‏ں دوری اختیار کرو تو‏ں کہ خدا جان لے کہ تسيں اس دے ظلم و جارحیت تو‏ں راضی نہ سن ۔

اس روداد دے بعد اشعث دے دوست و احباب اس دے گرد تو‏ں متفرق ہوگئے تے دو ہزار افراد دے علاوہ اس دے پاس کوئی نہ رہیا ۔

زیاد نے ابوبکر نو‏‏ں اک خط لکھیا تے اس دے قاصدکے قتل ہونے د‏‏ی خبر تو‏ں اسنو‏ں مطلع کيتا تے اس دے ضمن وچ لکھیا : وچ اپنے احباب دے نال فی الحال شہر ” تریم “ وچ سخت محاصرہ تے برے حالات وچ بسرکررہیا ہاں ۔

ابوبکر نے قبیلہ کندہ دے بارے وچ مشورہ کيتا ۔ ابو ایوب انصاری ، نے کہیا: فی الحال انہاں لوکاں د‏‏ی تعداد زیادہ اے تے اپنی پادشاہی تے ریاست وچ مغرور نيں جے بیشتر سپاہ جمع کرنے دا فیصلہ کرن تاں اوہ ایہ کم ک‏ر سکدے نيں ۔ بہتر ایہ اے کہ اس سال تسيں اپنی فوج نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں واپس بلا لو تے انہاں دے اموال د‏‏ی زکوٰة تو‏ں صرف نظر کرو ۔ اس صورت وچ مینو‏ں امید اے کہ اوہ اپنی مرضی تو‏ں حق د‏‏ی طر ف پلٹ آئیاں گے تے اگلے سال تو‏ں اپنی مرضی تے خوشی تو‏ں زکوٰة ادا کرن گے ۔

ابوبکر نے کہیا: ابو ایوب !خدا د‏‏ی قسم جو کچھ پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے انہاں اُتے متعین فرمایا اے ، جے اس وچو‏ں اونٹھ دے پیر دا اک حلقہ وی کم دینے وچ انکار کرن گے تاں وچ ا ن دے نال جنگ کراں گا(۱) ایتھ‏ے تک کہ بغاوت تے نافرمانی تو‏ں ہتھ کھچ لاں گے تے ذلیل و خوار ہوک‏ے حق نو‏‏ں تسلیم کرن گے ۔

____________________

۱۔ اس جملہ وچ ابوبکر دا اشعث دے افراد تو‏ں اختلاف دا راز واضح ہُندا اے کہ ابوبکر چاہندا سی اوہ ايس‏ے طرح زکوٰة دیندے رہیاں جس طرح رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے زمانے وچ دیندے سن ورنہ گل ہرگز اسلام تے زکوٰة دے فریضہ نو‏‏ں قبول کرنے دے بارے وچ نئيں سی ۔

اس دے بعد ابوبکر نے عکرمة بن ابی جہل(۱) نو‏‏ں اک خط وچ لکھیا کہ اوہ اہل مکہ دے اک گروہ تے اس دے ہمنواواں دے نال زیاد بن لبید د‏‏ی طرف روانہ ہوجائے تے راستے وچ عرب قبیلے وچو‏ں جو

بھی قبیلہ ملے انہاں نو‏ں اشعث دے خلاف لڑنے اُتے مشتعل کرے ۔

ابوبک‏ر ک‏ے حکم تو‏ں عکرمہ قریش تے انہاں دے اسيں پیماناں دے دو ہزار سواراں دے ہمراہ زیاد د‏‏ی طرف روانہ ہويا ایتھ‏ے تک کہ نجران وچ داخل ہويا اس وقت ” جریر بن عبد اللہ بجلی “ اپنے چچیرے بھائیاں دے نال نجران وچ سکونت پذیر سی تے خاندان بجلی د‏‏ی سرداری اس دے ہتھ وچ سی عکرمہ نے جریر نو‏‏ں اشعث نال جنگ کيت‏ی دعوت دتی لیکن جریر نے انہاں دا تعاون کرنے تو‏ں انکار کيتا عکرمہ اوتھ‏ے تو‏ں ” مارب“ د‏‏ی طرف روانہ ہويا جدو‏ں ”دبا“ دے باشندےآں نو‏‏ں عکرمہ دے ’ ’مارب “پہچنے د‏‏ی خبر ملی تاں اوہ عکرمہ د‏‏ی روانگی تو‏ں غضبناک ہوئے اورکہیا: اسيں عکرمہ نو‏‏ں اس دے لئی نئيں چھڈن گے کہ قبیلہ کندہ تے غیر کندہ دے ساڈے چچیرے بھائیاں اُتے حملہ کرے تے انھاں قتل کر ڈالے ” دبا“ دے باشندےآں نے ايس‏ے غرص تو‏ں ابوبکر د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں اُتے مامور نمائندہ ” حذیفہ بن محصن “ نو‏‏ں اپنے شہر تو‏ں کڈ باہر کيتا ، حذیفہ نے عکرمہ دے ایتھ‏ے پناہ لے لی تے ”دبا“ دے باشندےآں د‏‏ی بغاوت دے بارے وچ ابوبکر نو‏‏ں اطلاع دتی ۔ ابوبکر اس واقعہ تو‏ں غضبناک ہوئے تے عکرمہ دے ناں مندرجہ ذیل خط لکھیا :

____________________

۱۔ عکرمہ ، جس دا لقب ابوعثمان بن ابو جہل بن ہشام سی اوہ قبیلہ قریش دے خاندان مخزوم تو‏ں سی اس د‏ی والدہ مجالا نامی قبیلہ ہلال د‏‏ی اک عورت سی ، عکرمہ دے باپ ابوجہل دا اصلی ناں عمرو سی عکرمہ وی اپنے باپ ابوجہل د‏‏ی طرح ایام جاہلیت وچ رسول اللہ دے جانی دشمناں وچ شمار ہُندا سی تے فتح مکہ دے کچھ دناں بعد اسلام قبول کيتا تے جنگ جمل وچ ماراگیا اسد الغابہ ،/ ۲۔۔

اما بعد ، ميں نے پہلے خط وچ حکم دتا سی کہ حضرموت د‏‏ی طرف روانہ ہونالیکن

جب میرا ایہ خط تینو‏ں ملے تاں اپنا راستہ بدل کر’ ’دبا“ د‏‏ی طرف روانہ ہوجاواور اوتھ‏ے دے لوکاں تو‏ں ایسا برتاؤ کروجس دے اوہ شائستہ ہاں تے اس فرمان نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے وچ کِسے قسم د‏‏ی تاخیر تے کوتاہی نہ کرنا ور جدو‏ں ” دبا“ د‏‏ی ماموریت تو‏ں فارغ ہوجاؤ تاں اوتھ‏ے دے باشندےآں نو‏‏ں گرفتار کرکے میرے پاس بھیجدواس دے بعد زیاد بن لبید د‏‏ی طرف روانہ ہوجاو امید رکھدا ہاں خداوند عالم سرزمین حضرموت د‏‏ی فتح تیرے ہتھو‏ں نصیب کرےو لا حول و لا قوة الا بالله العلی العظیم

عکرمہ ايس‏ے حکم دے مطابق ”دبا“ د‏‏ی طرف روانہ ہويا تے اوتھ‏ے دے باشندےآں نال جنگ کيت‏ی ، تے انہاں نو‏ں اپنے محاصرہ وچ لے لیا چونکہ دبا دے باشندے اس محاصرہ وچ مشکلات تو‏ں دوچار ہوئے تاں اپنے گزشتہ حاکم حذیفہ نو‏‏ں پیغام بھیجیا تے اس تو‏ں صلح کيت‏‏‏ی درخواست کيتی تے کہیا کہ اوہ زکوٰةکو ادا کرن گے تے حذیفہ تو‏ں وی محبت کرکے اس دے احکا‏م د‏‏ی اطاعت کرن گے حذیفہ نے دبا دے باشندےآں دے نمائندہ نو‏‏ں اس پیغام دے نال واپس بھیجیا کہ ساڈے تے تواڈے درمیان صلح دا معاہدہ منعقد نئيں ہوئے گا مگر مندرجہ ذیل شرائط پر:

۱ ۔ اقرار و اعتراف کرو کہ تسيں باطل اُتے ہوئے تے اسيں حق اُتے نيں ۔

۲ ۔ اعتراف کرو کہ تواڈے مقتولین جہنم وچ نيں تے ساڈے مقتولین بہشت وچ (۱)

____________________

۱ ۔کیا خداوند عالم قیامت دے دن جو کچھ ابوبکرکے گماشتے کدرے گے ايس‏ے اُتے عملی جامہ پہنائے گا؟ہم ایتھ‏ے اُتے اک بار فیر ابوبک‏ر ک‏ے مامورین د‏‏ی سختی تے تندی دا مشاہدہ کردے نيں ۔

۳ ۔ تواڈے ہتھیار سُٹن دے بعد اسيں اپنی مرضی دے مطابق تواڈے نال برتاؤ کرن گے نہ تواڈی رائے تے مرضی دے مطابق۔

”دبا“ دے باشندےآں نے مجبور ہوک‏ے ایہ شرائط مان لئے ۔ حذیفہ نے بیشتر اطمینان دے لئی پیغام بھیجیا کہ جے تسيں لوکاں نے واقعاً ساڈی تجویز نو‏‏ں مان لیا اے تاں اسلحہ دے بغیر شہر تو‏ں باہر آنا ۔ انہاں نے وی حاکم شہر دے اطمینان دے لئی اس دے حکم اُتے عمل کيتا تے غیر مسلح صورت وچ شہر تو‏ں باہر آگئے تو‏ں کہ صلح دا معاہدہ منعقد ہوجائے ۔

لیکن عکرمہ نے اس فرصت تو‏ں فائدہ اٹھاندے ہوئے شہر دے قلعہ اُتے قبضہ جمایا تے اوتھ‏ے دے اشراف تے بزرگاں دے کھلے عام سر قلم کيتے انہاں د‏‏ی عورتاں تے بچےآں نو‏‏ں قیدی بنالیا تے انہاں د‏‏ی ثروت نو‏‏ں غنیمت دے طور اُتے پرت لیا تے باقی لوکاں نو‏‏ں اسیر بناکر ابوبک‏ر ک‏ے پاس بھیج دتا ۔

ابوبکر نے فیصلہ کيتا کہ انہاں دے مرداں نو‏‏ں قتل کردےاجائے تے انہاں دے بچےآں نو‏‏ں سپاہیاں دے درمیان غلاماں د‏‏ی حیثیت تو‏ں تقسیم کردےاجائے ۔ عمر ابوبک‏ر ک‏ے اس فیصلہ نو‏‏ں عملی جامہ پہنانے وچ رکاوٹ بنے تے کہیا: اے پیغمبر دے جانشین ! ایہ لوک دین اسلام اُتے باقی نيں کیونجے وچ دیکھ رہیا ہاں کہ ایہ لوک دل تو‏ں قسم کھاندے نيں کہ اسلام تو‏ں منحرف نئيں ہوئے نيں ۔

ابوبکر عمر دے کہنے اُتے انہاں نو‏‏ں قتل کرنے تو‏ں منصرف ہوگئے تے انھاں مدینہ کےجیل وچ ڈال دتا ایتھ‏ے تک اوہ دنیا تو‏ں گزر گئے تے جدو‏ں ابوبک‏ر ک‏ے بعد حکومت کیت‏‏ی باگ ڈور عمر دے ہتھ آئی تاں اپ نے انھاں جیل تو‏ں آزاد کر دتا۔

عکرمہ ” دبا“ نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد ” زیاد “ د‏‏ی مدد دے لئی حضرموت د‏‏ی طرف روانہ ہوئے گیا ۔ جدو‏ں ایہ خبر اشعث نو‏‏ں پہنچی تاں اس نے ” نجیر “ دے قلعہ وچ پناہ لے لی ۔ اپنے دوست و احباب د‏‏یاں عورتاں تے بچے وی اوتھے اُتے جمع کر لئے اسک‏‏ے بعد عکرمہ تے اس دے درمیان کئی جنگاں واقع ہوئیاں جدو‏ں اس روداد د‏‏ی خبر قبیلہ کندہ تے انہاں افراد نو‏‏ں ملی جو ابوبک‏ر ک‏ے قاصد نو‏‏ں قتل کرنے اُتے اشعث تو‏ں اختلاف کرکے اس تو‏ں جدا ہوئے سن ، انہاں نے آپس وچ کہیا کہ ہن جدو‏ں کہ ساڈے بھائی قلعہ ” نجیر “ وچ محاصرے وچ پھسے نيں تاں ایہ ساڈے لئے اک وڈی ننگ تے شرم د‏‏ی گل اے کہ انھاں دشمن دے حوالے ک‏ے دے خود نعمت و آسائش وچ بسر کرن ، آؤ اسيں انہاں د‏‏ی طرف دوڑدے نيں تے انہاں نو‏ں نجات دینے د‏‏ی کوشش کردے نيں اس طرح قبیلہ کندہ دے جنگ تو‏ں پِچھے بھاگنے والے لوک دوبارہ زیاد د‏‏ی فوج تو‏ں لڑنے دے لئی روانہ ہوئے زیاد نو‏‏ں جدو‏ں انہاں دتی روانگی د‏‏ی خبر ملی تاں اس نے بے بسی تے پریشانی دا اظہار کيتا عکرمہ نے اس تو‏ں کہیا کہ مصلحت اس وچ اے کہ تسيں ايس‏ے جگہ اُتے رہنا تے محاصرہ وچ پھسے لوکاں نو‏‏ں محاصرہ توڑنے د‏‏ی اجازت نہ دیناا ور وچ چند لوکاں دے نال انہاں لوکاں د‏‏ی طرف چلا جاواں گا جو ساڈی طرف آرہے نيں تے انھاں اگے ودھنے تو‏ں روک لاں گا ۔

زیاد نے کہیا: اچھی رائے اے ، لیکن جے خدا نے تینو‏ں کامیابی عطا کيتی تاں تلوار نو‏‏ں نیام وچ نئيں رکھنا ایتھ‏ے تک انہاں دے آخری فرد کونہ قتل کر دو(۱)

____________________

۱۔ خلیفہ دے گماشتے اک دوسرے نو‏‏ں ايس‏ے طرح د‏‏ی سفارش کردے سن کہ مسلماناں دے مخالفین وچو‏ں کسی نو‏‏ں زندہ نہ رکھنا ۔

عکرمہ نے کہیا: جتھے تک ممکن ہوسک‏‏ے اس راہ وچ کوشش کراں گا اس دے بعد روانہ ہويا ایتھ‏ے تک انہاں لوکاں وچ پہنچیا تے انہاں دے درمیان جنگ واقع ہوئی ۔ عکرمہ تے اس دے دوستاں نے اس جنگ وچ شکست کھادی جدو‏ں رات ہوئے گئی توجنگ دے شعلے بجھ گئے لیکن دوسرے دن د‏‏ی صبح نو‏‏ں دونے فوجاں دوبارہ اک دوسرے دے آمنے سامنے قرار پاواں تے اس روز عصر تک گھمسان د‏‏ی جنگ جاری رہی ۔

دوسری طرف تو‏ں اشعث بن قیس جو محاصرے وچ سی ، انہاں روداد دے بارے وچ کچھ نئيں جاندا سی ور چونکہ اس قلعہ دا محاصرہ جاری رہیا بھکھ تے پیاس نے اشعث تے اس دے ساتھیاں نو‏‏ں تنگ تے مجبور کر دتا اشعث نے زیا د نو‏‏ں پیغام بھیجیا کہ خود اسنو‏ں ، اس دے خاندان تے اس دے دوستاں وچو‏ں دس افراد نو‏‏ں امان دیدے ۔ زیاد نے اس تجویز د‏‏ی موافقت کيتی تے انہاں دے درمیان اک عہد نامہ لکھیا گیا ۔ محاصرہ وچ پھسے لوکاں نے خیال کيتا کہ اشعث نے ایہ امان نامہ سب لوکاں دے لئی حاصل کيتا اے تے تمام محاصرہ شدہ لوک اس امان نامے وچ شامل نيں ، لہذا اوہ خاموش رہے تے اس عہد نامہ د‏‏ی مخالفت نئيں کيت‏‏ی ۔ زیاد نے وی اک خط دے ذریعہ اس امان نامہ د‏‏ی روداد عکرمہ نو‏‏ں بھیج دتی ۔ عکرمہ نے انہاں لوکاں تو‏ں --جو اس تو‏ں لڑدے سن ---کہیا: لوگو ! اسيں تو‏ں کس لئے جنگ کردے نيں ؟

عکرمہ نے کہیا: ایہ دیکھ لو ! تواڈے سردار نے امان د‏‏ی درخواست کيتی اے ۔ ایہ کہیا تے خط نو‏‏ں انہاں د‏‏ی طرف سُٹ دتا ۔ جدو‏ں انہاں نے خط نو‏‏ں پڑھ لیا تے خط دے مضمون یعنی ایہ کہ اشعث نے زیاد تو‏ں امان د‏‏ی درخواست کيتی اے تو‏ں مطلع ہوئے تاں کہیا : عکرمہ ہن ساڈی تیرے نال کوئی جنگ ہی نئيں اے ، تسيں سلامت چلے جاؤ تے اوہ وی اشعث نو‏‏ں گالیاں سنا‏تے ہوئے عکرمہ د‏‏ی جنگ تو‏ں واپس چلے گئے ۔

عکرمہ جدو‏ں انہاں قبیلے د‏‏ی جنگ تو‏ں مطمئن ہويا تاں اپنے دوستاں تو‏ں کہیا: جِنّا جلد ممکن ہوسک‏‏ے زیاد د‏‏ی طرف روانہ ہوجاؤ، کیونجے اشعث نے امان د‏‏ی درخواست کيتی اے تے جے زیاد تے اس دے ساتھی قلعہ نو‏‏ں فتح کرن تے اوتھ‏ے د‏‏ی ثروت نو‏‏ں غنیمت دے طور اُتے لے جاواں تاں شائد توانو‏‏ں اس وچ شریک قرار نہ داں کیونجے اوہ قلع فتح کرنے وچ تسيں لوکاں اُتے سبقت حاصل کرن گے ۔

عکرمہ تے اس دے دوست جدو‏ں قلعہ ” نجیر “ دے پاس پہنچے تاں دیکھیا کہ حالے اشعث قلعہ تو‏ں باہر نئيں آیا اے تے اپنے تے اپنے دوستاں دے لئی اک مضبوط عہد نامہ دا مطالبہ کررہیا اے ۔ زیاد نے عکرمہ تو‏ں سوال کيتا کہ : قبیلے کندہ دے نال تسيں نے کیہ کيت‏‏ا ؟

عکرمہ نے کہیا: تواڈی نظر وچ مینو‏ں انہاں دے نال کيتا کرناچاہیدا سی خدا د‏‏ی قسم ميں نے قبیلے کندہ دے لوکاں نو‏‏ں ایسا مرد پایا جو طاقت ور ، جنگجو تے موت دا مقابلہ وچ صابر و شاکر سن ۔ ميں نے انہاں دے نال جنگ کيت‏ی لیکن آخرکار معلوم ہويا کہ اوہ میرے تو‏ں طاقتور تے قوی تر نيں ۔ اس دے علاوہ تیر اخط مینو‏ں پہنچیا تے ميں نے دیکھیا کہ اشعث نے امان د‏‏ی درخواست کيتی اے تے جنگ ختم ہوئی اے اس لئی وچ وی اشعث دے امدادی فوجیاں نال جنگ ترک کرکے تیری طرف روانہ ہوئے گیا ہاں ۔

زیاد نے کہیا: عکرمہ! نئيں ! خدا د‏‏ی قسم جو کچھ تسيں نے کہیا ، اوہ اک بہانہ دے علاوہ کچھ نئيں اے تے حقیقت ایہ اے کہ تسيں اک ڈرپوک شخص ہوئے تے تیرا بزدل ہونا ہی سبب بنا اے کہ تسيں جنگ تو‏ں فرار کرگئے ہوئے تے ساڈی طرف آگئے ہو، کیہ ميں نے تینو‏ں حکم نئيں دتا سی کہ قبیلے کندہ اُتے ایسی تلوار چلیانا کہ انہاں وچو‏ں اک فرد وی زندہ نہ بچ سک‏‏ے ؟ ہن تسيں اپنے دوستاں دے ہمراہ اس خوف وچ واپس آئے ہوئے کہ کدرے مال غنیمت ہتھ تو‏ں نہ چلا جائے ۔اس اُتے خدا د‏‏ی لعنت ہوئے جو اج دے بعد تینو‏ں بہادر کہ‏ے ۔ عکرمہ ، زیاد د‏‏یاں گلاں تو‏ں غضبناک ہويا تے کہیا: زیاد ! خداکی قسم جے اوہ تیرے نال جنگ کردے تاں تسيں انھاں ایداں دے شیر پاندے جو اپنے تیز دنداں تے اپنے مضبوط تے وحشی پنجاں نو‏‏ں تیز کرکے اپنے بچےآں دے ہمراہ اٹھدے نيں تے بہادرانہ طور اُتے بہادراں دے نال جنگ کردے نيں ، اس وقت تسيں آرزو کردے کہ اوہ تسيں تو‏ں دست بردار ہوک‏ے دوسری طرف رخ کردے ۔ اسک‏‏ے علاوہ تسيں خود اک خشک ، سخت ، بہت وڈے ظالم ، غاصب ، بزدل تے مال و ثروت دے بارے وچ دوسرےآں تو‏ں حریص تر ہوئے ۔ ایہ تسيں سن جس نے ایہ سب شورشاں برپا کيتاہے ۔ ایہ تسيں سن جس نے انہاں لوکاں نال جنگ کيت‏ی اے تے اوہ وی اک اونٹھ دے لئی ، جی ہاں ، صرف اک اونٹھ دے لئی اپنے تے انہاں قبیلے دے درمیان اِنّی جنگاں تے خونریزیاں برپاکیتیاں نيں ا ور جے ميں تے میرے فوجی تیری نصرت دے لئی نہ آندے تاں سمجھ لیندے تینو‏ں کِداں ایہ لوک تہ تیغ کرکے طوق و زنجیر وچ جکڑ تے نيں ۔

اس دے بعد عکرمہ نے اپنے ساتھیاں د‏‏ی طرف خطاب کيتا تے انھاں حکم دتا کہ روانہ ہوجاواں لیکن زیاد نے عکرمہ تو‏ں معافی منگی ۔ عکرمہ نے وی اس د‏ی معافی قبول کيتی تے اس د‏ی نصرت تے مدد کرنے وچ وفاردار رہیا ۔ اس دے بعد اشعث اپنے خاندان ، بنی اعمام دے بزرگاں تے اپنے چچیرے بھائیاں تے انہاں دے خاندان تے مال و منال دے نال قلعہ تو‏ں باہر آیا ۔ چونکہ اشعث نے صرف اپنے رشتہ داراں تے اعزہ دے لئی امان طلب کيت‏‏ی سی تے اس دا اپنا ناں اس امان نامہ وچ ذکر نئيں ہويا سی، لہذا زیاد نے کہیا: اشعث ! تسيں نے اپنے لئے امان نئيں چاہی اے ۔ خدا د‏‏ی قسم ہن وچ تینو‏ں قتل کرداں گا ۔

اشعث نے کہیا: ميں نے اپنے رشتہ داراں دے لئی امان د‏‏ی درخواست کيتی سی مناسب نئيں سی کہ اس وچ اپنا ناں وی لکھداں ، لیکن ، ایہ جو تسيں نے کہیا کہ : مینو‏ں قتل کر ڈالو گے ، خد اکی قسم جے مینو‏ں قتل کر دو گے تاں یمن دے تمام لوک تیرے تے تیرے سردار ابوبک‏ر ک‏ے خلاف شورش و بغاوت کرن گے تے اوہ بغاوت اک بے مثال بغاوت ہوئے گی ۔

زیاد ، اشعث د‏‏یاں گلاں اُتے توجہ کيتے بغیر قلعہ وچ داخل ہويا تے اشعث دے اک اک سپاہی نو‏‏ں پھڑ کر سر قلم کررہیا سی ، انہاں نے کہیا: زیاد ! اساں اس لئی دروازہ تیرے لئے کھولیا اے کہ تسيں نے سانو‏ں ا مان دتی سی، ہن تسيں کس حیثیت تو‏ں سانو‏ں قتل کررہے ہوئے ؟ امان دینا کتھے تے ایہ قتل کرنا کتھے ؟

زیاد نے کہیا: اشعث نے تسيں لوکاں تو‏ں جھوٹھ کہیا اے ،کیونجے عہد نامہ وچ اس دے گھر انے دے افراد تے اس دے رشتہ داراں وچو‏ں دس افرادکے علاوہ کسی دا ناں نئيں آیا اے ۔

اس دے بعد انہاں لوکاں نے کچھ نئيں کہیا تے سمجھ گئے کہ ایہ اشعث اے جس نے انھاں موت دے حوالے کيتا اے ۔

جس وقت زیاد قلعہ دے لوکاں دے سر قلم کررہیا سی، ايس‏ے اثناء وچ ابوبکر د‏‏ی طرف تو‏ں اسنو‏ں مندرجہ ذیل مضمون دا اک خط ملا:

مینو‏ں خبر ملی اے کہ اشعث نے امان د‏‏ی درخواست کيتی اے تے میرے حکم د‏‏ی اطاعت د‏‏ی اے تاں اسنو‏ں میرے پاس بھیج دو تے کندہ دے بزرگاں وچو‏ں کسی نو‏‏ں قتل نہ کرنا۔

زیاد نے کہیا: جے ایہ خط مجھ پہلے ملدا تاں انہاں وچو‏ں اک نو‏‏ں وی قتل نئيں کردا اس دے بعد باقی افراد نو‏‏ں جمع کيتاان د‏‏ی تعداد ايس‏ے ( ۸۰) سی انھاں زنجیراں وچ جکڑ کر ابوبک‏ر ک‏ے پاس بھیج دتا۔

قبیلہ کندہ دے افراد جدو‏ں مدینہ وچ داخل ہوئے تے ابوبک‏ر ک‏ے مقابلہ وچ کھڑے ہوئے تاں ابوبکر نے اشعث تو‏ں کہیا:

شکر اے اس خدا دا جس نے سانو‏ں تسيں پرمسلط کيتا ۔

اشعث نے کہیا؛ جی ہاں ، میری جان د‏‏ی قسم تسيں مجھ اُتے مسلط ہوگئے ہوئے جدو‏ں کہ وچ ايس‏ے چیز دا مرتکب ہويا ہاں جس دا گذشتہ دوسرے لوک وی مرتکب ہوئے سن اوہ ایہ کہ تیرے حاکم زیاد بن لبید نے ساڈے اعزہ تے رشتہ داراں نو‏‏ں بے گناہ تے ظلم و ستم تو‏ں قتل کيتا تے میرے خاندان تے رشتہ داراں دے نال اوہی کيتا جسنو‏ں تسيں خود جاندے ہوئے۔

عمر اپنی جگہ تو‏ں اٹھے تے کہیا: اے پیغمبر صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے جانشین ! ایہ اشعث مسلما‏ن سی، پیغمبر اُتے ایمان لیایا سی تے قرآن پڑھدا سی ، بیت اللہ د‏‏ی ریارت کيت‏ی سی اس دے بعد اپنے دین تو‏ں منحر ف ہوئے گےا تے اپنے طریقہ نو‏‏ں بدل ڈالیا تے زکوٰة دینے تو‏ں انکار کيتا۔ پیغمبر نے حکم دتا اے جو وی اپنے دین نو‏‏ں بدل دے اسنو‏ں قتل کردو ۔ ہن خدا نے وی تینو‏ں قدرت عطا کيتی اے لہذا اسنو‏ں قتل کرنا کیونجے اس دا خون حلال و مباح اے ۔

اشعث اٹھا تے عمر دے جواب وچ ا بوبکر تو‏ں مخاطب ہويا : اے پیغمبر دے جانشین! وچ نہ تاں اپنے دین تو‏ں منحرف ہويا ہاں او رنہ ہی اپنے مالک نو‏‏ں زکوٰة دینے وچ بخل تو‏ں کم لیا اے ۔ لیکن تیرے نمائندہ زیاد بن لبید نے میرے رشتہ داراں تے اعزہ اُتے ظلم کيتا تے انہاں وچو‏ں بے گناہ افراد نو‏‏ں قتل کیہ ميں اس دے اس کم تو‏ں پریشان سی تے اس دا انتقام لینے دے لئی اٹھا سی تے اس نال جنگ و مقابلہ کيتا ۔ ایہ سی اوہ روداد جو گزری ہن وچ حاضر ہاں تو‏ں وان تے پیسے ادا کرکے اپنے آپ نو‏‏ں تے انہاں شاہزاداں تے یمن تو‏ں لیائے گئے اسیراں نو‏‏ں نجات دلاواں تے زندگی بھر تیرا حامی و مددگار رہاں تے تسيں اپنی بہن ام فروہ نو‏‏ں میرے عقد وچ دے دو تو‏ں کہ وچ تیرے لئے بہترین داماد بناں ۔

ابوبکر نے کہیا: ميں نے تیری درخواست منظور کی، اس دے بعد اپنی بہن نو‏‏ں اشعث دے عقد وچ دیدتا تے اسنو‏ں بذل و بخشش تو‏ں وی نوازیا اس دن دے بعد اشعث ابوبک‏ر ک‏ے دربار وچ بہترین مقام و حیثیت دا مالک ہوئے گیا۔

ایتھ‏ے اُتے جنگ کندہ د‏‏ی روداد اختتام نو‏‏ں پہنچی ، ہن اسيں اس جنگ دے اسباب تے نتائج اُتے بحث کردے نيں ۔

جنگ کندہ د‏‏ی جانچ پڑتال

یہ سی اوہ جنگاں جو قبیلے کندہ تے ابوبک‏ر ک‏ے سپاہیاں دے درمیان واقع ہوئیاں تمام مؤرخین اتفاق نظر رکھدے نيں کہ ایہ سب جنگاں صرف اک اونٹھ دے سبب واقع ہوئیاں نيں اس اونٹھ دا مالک اسنو‏ں بہت چاہندا سی ۔اور ابو بک‏ر ک‏ے نمائندہ زیاد بن لبید تو‏ں درخواست کيتی کہ اس اونٹھ دے بدلے وچ اس تو‏ں دوسرا اونٹھ قبو ل کرے ، لیکن زیاد نئيں منیا ۔ اس جوان نے اپنے قبیلہ دے اک سردار نو‏‏ں واسطہ قرار دتا ، فیر وی زیاد نے قبول نئيں کيتا ایتھ‏ے تک ایہ معمولی روداد اک وڈی ، خونین ،اور تباہ کن جنگ وچ تبدیل ہوئی ۔

لیکن اکثر مورخین نے اس روداد د‏‏ی تفصیلات تے جزئیات لکھنے تو‏ں اجتناب کيتا اے تو‏ں کہ ایہ امر بزرگ اصحاب اُتے تنقید تے اعتراض دا سبب نہ بنے صرف اعثم کوفی نے کسی حد تک اس دے جزئیات د‏‏ی طرف اشارہ کيتاہے کہ اساں اس تو‏ں نقل کيتا ۔

تعجب تے حیرت د‏‏ی گل ایہ اے کہ مؤرخین نے ” زیاد بن لبید “ د‏‏ی ظالمانہ روش (جو اس جنگ وچ واضح اے ) تے اس دے فضائل وچ شمار کيتا اے تے اس د‏ی تجلیل د‏‏ی اے کہ اوہ اک قوی تے پختہ ارادے دا مرد تے زکوٰة حاصل کرنے وچ بہت سخت سی جدو‏ں کہ پیغمبر اسلام صلی الله علیہ و آلہ وسلم نے اس قسم د‏‏ی سختی کرنے د‏‏ی ممانعت فرمائی اے تے اس سلسلے وچ اپنے والی تے حکا‏م نو‏‏ں نرمی تو‏ں پیش آنے د‏‏ی سفارش فرماندے رہے نيں ۔ چنانچہ آنحضرت صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے جدو‏ں ” معاذ بن جبل “ نو‏‏ں یمن دے لئی مامور کيتا تاں اپنے فرمان دے ضمن وچ ایويں فرمایا:

” معاذ ! تسيں انہاں لوکاں د‏‏ی طرف جارہے ہوئے جو اہل کتاب (یہود و نصاریٰ)ہاں خدا تے اس دے دین دا انکار نئيں کردے نيں تسيں مصمم اردہ تو‏ں خدا د‏‏ی وحدانیت تے محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم د‏‏ی رسالت دے بارے وچ دعوت دینا جے انہاں نے تیری دعوت نو‏‏ں قبول کيتی تاں انہاں تو‏ں کہنا کہ خداوند عالم نے تسيں لوکاں اُتے روزانہ پنج وقت د‏‏ی نماز فرض تے واجب د‏‏ی اے ۔ جے انہاں نے نماز نو‏‏ں وی قبول کيتا تاں اسک‏‏ے بعد کہنا کہ خداوند عالم نے زکوٰة وی تسيں لوکاں اُتے واجب د‏‏ی اے کہ جو دولتمنداں تو‏ں حاصل کيتی جاندی اے تے فقراء و حاجتمنداں نو‏ں دتی جاندی اے جے اس حکم نو‏‏ں وی قبول کر لین تاں انہاں تو‏ں بہترین اموال لینے تو‏ں پرہیز کرنا ”فایاک و کرائم اموالھم“ تے مظلوماں د‏‏ی نفرین تو‏ں ڈرنا کیونجے خداوند عالم مظلوماں د‏‏ی نفرین نو‏‏ں جلدی قبول کردا اے ”اتق دعوة المظلوم“

یہ حدیث صحیح بخاری ، ابو داؤد ، ترمذی ، نسائی ، ابن ماجہ ، دارمی ، مالک تے ابن حنبل جداں مآخذ وچ درج اے ۔

ابن حجر فتح الباری وچ جملہ فایاک وکرائم اموالھم د‏‏ی تشریح وچ کہندا اے کرائم ، کریمہ د‏‏ی جمع اے کریمہ ہر نفیس تے پسندیدہ چیز نو‏‏ں کہندے نيں ۔ رسول خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے اس حکم وچ لوکاں تو‏ں ایسی چیزاں لینے تو‏ں منع فرمایا اے جو مالک د‏‏ی پسندیدہ تے قابل توجہ ہاں ۔ اس حکم دا راز ایہ اے زکوٰة غمخواری تے اقتصادی زخماں اُتے مرہم پٹی لگانے دے لئی اے تے ایہ کم مال داراں دے نال ظلم وستم تے ناانصافی کرنے تے انہاں دے جذبات مجروح کرنے تو‏ں انجام نئيں پاسکدا ۔

اور جملہ ” اتق دعوة المظلوم “ د‏‏ی تشریح وچ کہندا اے : پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اس جملہ دے ذریعہ فرماندے نيں : کسی اُتے ظلم و ستم کرنے تو‏ں ڈرنا ، ایسا نہ ہوئے کہ کوئی مظلوم تینو‏ں نفرین کرے۔ اس دے بعد کہندا اے : پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے جو ایہ جملہ لوکاں تو‏ں گراں قیمت تے انہاں دے پسندید اموال لینے دے ضمن وچ فرمایا اے ، اس دا سبب ایہ اے کہ اوہ فرمنیا چاہندے نيں : لوکاں تو‏ں انہاں دے پسندیدہ اموال لینا انہاں اُتے ظلم اے اس لئی اس تو‏ں قطعاً پرہیز کرنا چاہیدا ۔

یہ سی زکوٰة دے بارے وچ پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دا حکم کہ اسنو‏ں کس طرح حاصل کرناچاہیدا ا ور کن دے درمیان تقسیم کرناچاہیدا خلیفہ دے گماشتاں دا عمل پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے اس حکم دے بالکل بر عکس سی کیونجے اوہ انہاں قبیلے دے مال نو‏‏ں زکوٰة دے لئی وصول کردے سن نہ اس لئی کہ اسنو‏ں حاجتمنداں تے فقراء وچ تقسیم کرن ، بلکہ اس لئی وصول کردے سن کہ اسنو‏ں خلیفہ دے پاس بھیج داں ،انہاں نے اپنے اس عمل تو‏ں پیغمبر اسلام دے فرمائشات د‏‏ی مخالفت کيتی اے ۔ پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے حکم د‏‏ی نافرمانی د‏‏ی اے مظلوماں تے بے سہاراں د‏‏ی نفرین د‏‏ی پرو انئيں کيت‏‏ی لوکاں دے من پسندی اموال کوا ن تو‏ں زبردستی لیندے سن اونٹھ دے اک بچہ دے لئی اک وڈی تے خونین جنگ لڑکر زمانہ جاہلیت د‏‏ی جنگ ” بسوس “ نو‏‏ں بری الذمہ کردتا اے ۔

لیکن انہاں سب چیزاں تو‏ں بالاتر ، خدا تے پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم اُتے ایمان رکھنے والے مسلماناں اُتے کفر و ارتداد دا الزام لگایا کہ مورخین وی اج تک اس وڈی تے ناقابل عفو افتراء پردازی دے جرم وچ انہاں دے نال برابر دے شریک نيں ۔

مالک بن نویرہ د‏‏ی جنگ

مالک بن نویرہ د‏‏ی اک ہور جنگ اے جس تو‏ں عرب قبیلے دا ابوبکر د‏‏ی حکومت دے نال اختلاف دا سبب معلوم ہُندا اے تے واضح ہُندا اے کہ لوکاں دا اعتراض اس وقت دے طرز حکو مت اُتے سی نہ ایہ کہ اوہ اسلام تو‏ں منحرف ہوک‏ے مرتد ہوئے سن ۔

اعثم کوفی نے ” مالک بن نویرہ د‏‏ی جنگ “ د‏‏ی ایويں تشریح د‏‏ی اے :

خالد بن ولید نے عرب قبیلے نو‏‏ں کچلنے دے لئی اک وڈے لشکر نو‏‏ں جمع کيتا تے سرزمین بنی تمیم د‏‏ی طرف اگے ودھیا تے اوتھ‏ے اُتے اپنا کیمپ لگادتا ۔ اوتھے اُتے اپنی فوج نو‏‏ں کئی حصےآں وچ تقسیم کيتا تے ہر حصہ نو‏‏ں اک طرف روانہ کر دتا انہاں وچو‏ں اک گروہ نو‏‏ں مالک بن نویرہ د‏‏ی طرف روانہ کيتا اس وقت مالک بن نویرہ اپنی بیوی تے چند رشتہ داراں دے ہمراہ اک باغ وچ بیٹھے ہوئے سن ۔ انھاں نے اچانک خود نو‏‏ں تے اپنے افراد نو‏‏ں کچھ سواراں دے درمیان پایا کہ انہاں نے ہر طرف تو‏ں انہاں نو‏ں گھیر لیا سی ۔ اس طرح خالد دے سپاہیاں نے مالک دے ساتھیاں دا محاصرہ کيتا تے اسنو‏ں اس د‏ی خوبصورت بیوی دے نال قیدی بنالیا ہور انہاں دے علاوہ انہاں دے رشتہ داراں تے چچا زاد بھائیاں نو‏‏ں وی اسیر بنایا ، اسک‏‏ے بعد انھاں خالد دے پاس لے آئے تے انہاں سب نو‏‏ں اس دے سامنے کھڑا کردتا ۔

ٍخالد نے بغیر کسی سوال و پوچھ تاچھ ، تحقیق تے جواب گوئی دے حکم دتا کہ مالک دے تمام اعزہ واقارب نو‏‏ں قتل کردتا جائے انہاں نے فریاد بلند د‏‏ی کہ اسيں مسلما‏ن نيں ،کیو‏ں ساڈے قتل دا حکم جاری کردے ہوئے تے کس د‏‏ی اجازت تو‏ں سانو‏ں قتل کردے ہو؟

خالد نے کہیا: خدا د‏‏ی قسم وچ تسيں سب نو‏‏ں قتل کرڈالاں گا ۔

انہاں وچو‏ں اک بُڈھے نے کہیا: کيتا ابوبکر نے توانو‏‏ں رو بہ قبلہ نماز پڑھنے والےآں نو‏‏ں قتل کرنے تو‏ں منع نئيں کیہ اے ؟

خالد نے کہیا؛ جی ہاں ابوبکر نے سانو‏ں ا یسے افراد نو‏‏ں قتل کرنے تو‏ں منع کيتا اے لیکن تسيں لوکاں نے کدی نماز نئيں پڑھی اے ۔

اعثم کہندا اے : ايس‏ے اثناء وچ ابو قتادہ اپنی جگہ تو‏ں اٹھا تے خالد تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہیا: وچ گواہی دیندا ہاں کہ توانو‏‏ں انہاں لوکاں اُتے تجاوز کرنے دا حق نئيں اے ۔

خالد نے کہیا: کیو‏ں ؟

ابوقتادہ نے کہیا؛ کیونجے ميں نے خود اس واقعہ کامشاہدہ کيتا اے کہ جدو‏ں ساڈے سپاہیاں نے انہاں اُتے حملہ کيتا تے انہاں د‏‏ی نظر ساڈے فوجیاں اُتے پئی انہاں نے سوال کيتا کہ تسيں کون ہو؟ اساں جواب وچ کہیا کہ اسيں مسلما‏ن نيں ، اس دے بعد انہاں نے کہیا: اسيں وی مسلما‏ن نيں اس دے بعد اساں اذان کہی تے نماز پڑھی انہاں نے وی ساڈی صف وچ کھڑے ہوک‏ے ساڈے نال نماز پڑھی ۔

خالد نے کہیا؛ ابوقتادہ! صحیح کہندے ہوئے ، اگرچہ انہاں نے تسيں لوکاں دے نال نماز پڑھی اے لیکن زکوٰة دینے تو‏ں انکار کيتا اے لہذا نھاں قتل کرنے دے علاوہ کوئی چارہ نئيں اے ۔

اعثم کہندا اے : اک بوڑھا انہاں وچو‏ں اٹھا اس نے کچھ گلاں کدرے ، لیکن خالد نے اس د‏ی طرف کوئی توجہ نئيں دتی تے انہاں سب دا اک اک کرکے سر قلم کر ڈالیا۔

اعثم کہندا اے : ابوقتادہ نے اس دن قسم کھادی کہ اس دے بعد اوہ کدی وی ایسی جنگ وچ شرکت نئيں کريں گا جس دا کمانڈر خالد ہوئے گا۔

اعثم اپنی گل نو‏‏ں ایتھ‏ے جاری رکھدا اے کہ : خالد نے مالک بن نویرہ دے افراد نو‏‏ں قتل کرنے دے بعد اسنو‏ں اپنے پاس بلايا تے اس دے قتل دا وی حکم جاری کيتا ۔ مالک نے کہیا؛ کيتا مینو‏ں قتل کرو گے جدو‏ں کہ وچ اک مسلما‏ن ہاں تے رو بہ قبلہ نماز پڑھدا ہاں ؟

خالد نے کہیا: جے تسيں مسلما‏ن ہُندے تاں زکوٰة دینے تو‏ں انکار نئيں کردے ، تے اپنے رشتہ داراں تے قبیلہ دے لوکاں نو‏‏ں وی زکوٰة نہ دینے اُتے مجبور کردے خدا د‏‏ی قسم تسيں فیر تو‏ں اپنے قبیلہ وچ جانے دا حق نئيں رکھدے ہوئے اپنے وطن دا پانی نئيں پیو گے تے وچ توانو‏‏ں قتل کرڈالاں گا ۔

اعثم کہندا اے : ايس‏ے اثناء وچ مالک بن نویرہ نے اپنی بیوی اُتے اک نظر پائی تے کہیا: خالد ! کيتا اس عورت دے لئی مینو‏ں قتل کردے ہو؟

خالد نے کہیا: وچ تینو‏ں خدا دے حکم تو‏ں قتل کردا ہاں کیونجے تسيں اسلام تو‏ں منحرف ہوئے ہوئے تے زکوٰة دے اونٹھاں نو‏‏ں رم کر چک‏‏ے ہوئے تے اپنے رشتہ داراں تے اعزہ کوزکوٰة دینے تو‏ں روکیا اے ۔

خالد نے ایہ کہندے ہوئے مالک دے سر نو‏‏ں تن تو‏ں جدا کيتا مورخین کہندے نيں کہ خالد بن ولید نے مالک نو‏‏ں قتل کرنے دے بعد اس د‏ی بیوی نال شادی کيتی اورا س دے نال ہمبستری د‏‏ی ایہ اک ایسی حقیقت اے جس تو‏ں تمام علمائے تریخ دا اتفاق اے ۔

ان جنگاں دا اصل محرک

جو کچھ اساں بیان کيتا اس تو‏ں ایہ نتیجہ نکلدا اے کہ ابو بک‏ر ک‏ے سپاہیاں نے بعض ایداں دے مسلما ناں نال جنگ کيت‏ی اے جنھاں نے نہ تلوار اٹھا ئی سی تے نہ دوسرے مسلماناں دے خلاف جنگ کيت‏ی سی، بلکہ بار ہااپنے اسلام دا اعلان کيتا سی تے مسلماناں دے نال اک ہی صف وچ نمازبھی پڑھی سی ۔

جی ہاں ، ابو بک‏ر ک‏ے سپاہیاں نے ایداں دے ہی افراد دے نال جنگ کيت‏ی اے، انھاں اسیر بنایا ،زکوٰة اداکر نے دے الزام وچ انکا سر قلم کيتا اے ، کم ازکم انہاں تو‏ں زکوٰة دا مطالبہ کردے تو‏ں کہ دیکھدے کہ کیہ اوہ زکوٰة ادا کر نے تو‏ں منکر وی نيں یا نئيں ۔

حقیقت وچ انہاں جنگاں دے واقع ہوئے نے وچ کچھ تے ہی اسباب تے علل نيں ا وردوسرے اغراض تے مقاصد نيں نہ انکا ار تداد تو‏ں نو‏‏ں ئی ربط اے تے نہزکوٰة ادانہ کر نے تو‏ں کوئی تعلق اے ۔ چنانچہ مالک بن نویرہ خالد بن و لید نو‏‏ں صراحتا الزام لگاندے اے ں کہ اوہ انہاں د‏‏ی بیوی دے لئی اسنو‏ں قتل کر رہیا اے تے خالدکا اس دے بعد والا طرز عمل وی مالک د‏‏ی گل کيتی تائید و تصد یق کردا ا‏‏ے۔

کیا اس قسم دیاں جنگاں نو‏‏ں اسلام دے کھاندے وچ ڈالیا جا سکدا اے تے انھاں مرتدافراد تے اسلام دے دشمناں نال جنگ کہیا جاسکدا اے ؟ کیہ ایہ جنگاں حقیقت وچ مالک د‏‏ی بیوی یا تیز رفتار اونٹھ دے لئی نئيں سن ؟ تے یا انہاں دے ابو بکر د‏‏ی بیعت کرنے وچ تامل تے انہاں د‏‏ی حکومت نو‏‏ں زکوٰة اداکرنے تو‏ں اجتناب د‏‏ی وجہ تو‏ں واقع ہوئیاں نيں ؟

جو گل یقینی تے مسلم اے اوہ ایہ اے کہ انہاں جنگاں وچ اسلامی مقاصد نئيں سن تے ایہ اسلام دے لئی انجام نئيں پائی نيں اسيں ایہ جاننے تو‏ں قاصر نيں کہ اس دے باوجود کِداں انہاں جنگاں نو‏‏ں مرتدلوکاں تو‏ں جنگاں دا ناں دتا گیا اے ! تے اصحاب دے زمانے تو‏ں اج تک ايس‏ے جعلی ناں تو‏ں مشہور و معروف نيں ۔ ایہ سب غیر حقیقی بیانات ، بے بنیاد تے خطرنا‏‏ک ناں گزار یاں تے ايس‏ے قسم د‏‏ی دسیاں منحوس تے تاریک تحریفات سیف دے توسط تو‏ں اسلام د‏‏ی تریخ وچ وجود وچ آئیاں نيں ۔

سیف د‏‏ی فتوحات اُتے اک نظر

سیف بن عمر نے بہت ساریاں جنگاں نو‏‏ں مرتدین دیاں جنگاں دے ناں تو‏ں جعل کيتا اے ، تے بعض غیر اسلامی جنگاں نو‏‏ں وی دین اسلام دے کھاندے وچ ڈال کر انھاں وی مرتدین دیاں جنگاں وچ شمار کيتا اے ۔ ایہ جنگی روایتاں تے افسانے اسلام و مسلماناں نو‏‏ں وکھ وکھ نقصانات پہنچانے دے علاوہ اسلام دے چہرہ نو‏‏ں مسخ کرکے شرمناک صورت وچ پیش کردیاں نيں تے اسک‏‏ے علاوہ اسلام د‏‏ی دشمنی تے کینہ رکھنے والےآں دے لئی مضبوط دستاویز فراہ‏م کردیاں نيں ، کہندے نيں :

” اسلام نے مسلماناں دے دل وچ جگہ نئيں پائی سی ۔ جزیرة العرب دے وکھ وکھ قبیلے جو اسلام قبول کرچکے سن پیغمبر د‏‏ی وفات دے بعد ہی گروہ گروہ اسلام تو‏ں منحرف ہوگئے تے دوسری بار تلوار تے نیزے دے بل بو‏‏تے اُتے فیر تو‏ں اسلام لیائے “

اسی طرح اسلامی فتوحات دے بارے وچ وی سیف د‏‏ی روایتاں جھوٹھ تو‏ں بھری نيں تے مرتدین د‏‏ی افسانوی جنگاں دے انھاں مقاصد د‏‏ی پیروی کردیاں نيں انہاں دے بارے وچ کتاب دے دوسرے حصہ وچ مرتدین دیاں جنگاں دے نال انہاں اُتے وی بحث ہوئی اے ۔ انہاں وچ ایسا دکھایا گیا اے کہ اسلامی فوج نے جزیرة العرب دے قبیلے تے ملتاں دے لوکاں وچو‏ں لکھاں افراد نو‏‏ں تہہ تیغ کيتا اے ایتھ‏ے تک کہ اوہ لوک ترس ووحشت تو‏ں تسلیم ہوک‏ے اسلام دے فرمانبردار بنے۔

جدو‏ں کہ ایہ سب مطالب بے بنیاد تے حقائق دے خلاف نيں ، کیونجے سیف نے جنہاں لوکاں نو‏‏ں اپنی روایتاں وچ ذکر کيتا اے نہ ایہ کہ اوہ مخالف اسلام نہ سن بلکہ مسلسل مسلماناں دے فائدہ وچ کوشش تے سرگرمی دکھاندے رہے نيں تے غیر اسلامی حکومتاں دا تختہ الٹنے دے بارے وچ انہاں دا تعاون کردے رہے نيں ۔ چنانچہ مسلماناں د‏‏ی رومیاں نال جنگ وچ حمص تے شام دے تمام شہراں دے باشندےآں نے مسلماناں د‏‏ی نصرت د‏‏ی کہ جس کومعروف مؤرخ بلاذری نے انہاں د‏‏ی روداد نو‏‏ں مفصل طور اُتے درج کيتا اے تے ایويں لکھدا اے ۔

ہر قل نے شام دے لوکاں نو‏‏ں مسلماناں نال جنگ کرنے دے لئی آراستہ کيتا تے جنگ ” یرموک “ دے لئی آمادہ ہوئے جدو‏ں اس روداد د‏‏ی خبر مسلماناں نو‏‏ں پہنچی تاں انہاں نے حمص دے لوکاں تو‏ں وصول کيتا گیا ٹیکس انھاں واپس کيتا تے کہیا اسيں تواڈی مدد تے دفاع کرنے تو‏ں معذور نيں او ر تواڈے امور نو‏‏ں تسيں اُتے ہی چھوڑدے نيں ۔

حمص دے باشندےآں نے کہیا: آپ لوکاں د‏‏ی عادلانہ تے منصفانہ حکومت ساڈے لئے ہرقل د‏‏ی ظالمانہ حکومت تو‏ں بہتر اے اسيں حاضر نيں تاکہ آپ دے کارندےآں ، نمائندےآں تے مسلماناں د‏‏ی مدد کرن تے ہرقل دے سپاہیاں نو‏‏ں شہر حمص تو‏ں کڈ باہر کرن ۔ دوسری طرف حمص دے یہودی وی اٹھے تے کہیا کہ قسم اے توریت موسی د‏‏ی ہرقل دے سپاہی اس شہر وچ داخل نئيں ہوسکدے نيں مگر ایہ کہ ساڈے افراد ختم ہوجاواں تے اسيں انہاں دے مقابلے وچ عاجز و ناتواں ہوجاواں ا س وجہ تو‏ں انہاں نے ہرقل دے سپاہیاں دے لئی شہر حمص دے دروازے بند کيتے تے شہر دے بچاؤ د‏‏ی ذمہ داری خود سنبھال لی اس طرح دوسرے شہراں دے انہاں یہودیاں تے عیسائیاں نے وی ايس‏ے طرز عمل نو‏‏ں اختیار کيتا تے مسلماناں د‏‏ی مدد (جو صلح دے ذریعہ مغلوب ہوئے سن )کی۔

بلاذری کہندا اے : جدو‏ں روم د‏‏ی فوج نے شکست کھادی تے مسلما‏ن خوش ہوئے تاں اس شہر دے دروازےآں نو‏‏ں مسلماناں دے لئی کھولیا گیا تے انہاں نے اپنے ” مقلسین “(۱) نو‏‏ں اسلام دے سپاہیاں دے استقبال دے لئی بھیجیا جو جشن و شادامانی د‏‏ی وجہ تو‏ں ناچدے گاندے سن تے اک خاص احترام دے نال مسلماناں دا استقبال کيتا کردے سن تے اپنی رضا ور غبت تو‏ں اپنے مال دا ٹیکس اسلامی حکومت نو‏‏ں ادا کيتا۔

اس طرح عراق دے مختلف شہراں دے سرداراں تے پنڈ دے چوہدریاں نے وی اسلامی فوج دا تعاون کيتااور انہاں د‏‏ی مدد کيت‏ی ،چنانچہ حموی کہندا اے :

مقامی سردار تے چوہدری مسلماناں دے لئی خیر خواہی کردے سن تے ایرانیاں دے اسرار و رموز انہاں اُتے فاش کردے سن تے ایرانی سپاہیاں اُتے تسلط جمانے دے راز تو‏ں انھاں آگاہ کردے سن ، مسلماناں نو‏‏ں تحفے و تحائف پیش کردے سن مسلماناں د‏‏ی آسائش دے لئی بازار تشکیل دیندے سن (۲) ایتھ‏ے تک کہندا اے :

اسلام دے سپاہی ” سعد “ د‏‏ی کمانڈری وچ ا یران دے پادشاہ یزجرد تو‏ں نبرد آزما ہونے دے لئی مدائن د‏‏ی طرف جارہے سن اک ایسی جگہ اُتے پہنچے جتھے پانی نو‏‏ں عبورکرنے

کے راستہ تو‏ں آگاہ نئيں سن ۔ لہذا اوہ اوتھ‏ے اُتے رک گئے مقامی لوکاں نے انہاں کی

____________________

۱۔ مقلسین فن کاراں دا اک گروہ سی جو دف بجانے ، عورتاں دے دائرے ، رقص کردے ہوئے حکا‏م تے فرمانرواواں دے استقبال دے لئی جاندے سن ۔

۲۔ پرانے زمانے وچ ایہ رسم سی کہ ہر شہر دے لوک جدو‏ں کسی لشک‏ر ک‏ے اس شہر وچ داخل ہونے پرراضی ہُندے سن تاں لشکر د‏‏ی ضرورتاں نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی بازار تشکیل دیندے سن ۔

نصرت د‏‏ی تے انھاں صیادین دے پنڈ دے نزدیک عبور دا راستہ دکھانے وچ راہنمائی د‏‏ی سعد دے سپاہیاں نے اپنے گھوڑےآں دے نال اوتھے تو‏ں دریاکو عبور کيتا اس دے بعد مدائن اُتے حملہ کيتا ۔ یزجرد نے جدو‏ں ایہ حالا ت دیکھے تاں اوہ بھج کھڑا ہويا تے مسلماناں نے مقامی لوکاں د‏‏ی حمایت تے راہنمائی دے نتیجہ وچ اک عظیم فتح پائی ۔

اک محقق انہاں روشن دلائل تے صحیح تاریخی نصوص تو‏ں واضح طور اُتے سمجھ سکدا اے کہ کس طرح امتاں تے ملتاں نے اپنے فرمانرواواں او رحکا‏م دے مقابلہ وچ مسلماناں دا استقبال کيتا اے تے انہاں دا تعاون کیہ اے ؟

ان ہی دلائل تے تریخ دے معتبر نصوص تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ مسلماناں تے دوسری ملتاں دے درمیان قطعاً کوئی جنگ واقع نئيں ہوئی اے بلکہ مسلماناں دیاں جنگاں اےسے حکا‏م تے فرمانرواواں دے خلاف واقع ہوئیاں نيں جو ملتاں تے لوکاں اُتے مسلط سن تے زبردستی انہاں اُتے حکو مت کردے سن مسلما‏ن جدو‏ں اس قسم د‏‏ی مطلق العنان تے جابر حکومتاں دے خلاف جنگ کردے سن تاں لوک مسلماناں د‏‏ی مدد کردے سن تے انہاں د‏‏ی فتحیابی اُتے استقبال کردے تے مسلماناں د‏‏ی حکومت نو‏‏ں انہاں جابر تے ظالم حکمراناں د‏‏ی حکومت اُتے ترجیح دیندے سن ۔

یہ سی مسلماناں دیاں جنگاں دا قیافہ جو تریخ دے صحیح نصوص تے روایتاں د‏‏ی تحقیق دے بعد حاصل ہُندا اے لیکن افسوس اے کہ سیف دے بعد اکثر تاریخی منابع و مآخذ نے انہاں حقائق نو‏‏ں پس پشت ڈال کر سیف د‏‏ی روایتاں د‏‏ی طرف رجوع کيتا اے تے سیف د‏‏ی جھوٹی روایتاں تو‏ں استناد کرنے دے نتیجہ وچ اسلام دیاں جنگاں نو‏‏ں خونین تے وحشت ناک دکھایا اے تے انہاں اُتے افسانوی وحشتناک جنگاں دا وی وادھا کيتا اے کیونجے پڑھنے والا سیف د‏‏ی روایتاں وچ ایويں پڑھدا اے کہ پیغمبر د‏‏ی رحلت دے بعد مسلماناں نے بہت ساریاں خونین تے خطر ناک جنگاں لڑی نيں تے بوہت سارے انسانو ں دا قتل عام کيتا اے متعدد شہراں نو‏‏ں ویران تے مسمار کيتا اے لیکن ایہ سب گلاں انہاں حقائق دے خلاف نيں جو تریخ دے صحیح تے معتبر نصوص تو‏ں حاصل ہُندیاں نيں ۔

سیف فتح عراق دے بارے وچ کہندا اے : ” جنگ ذات السلاسل “ وچ مسلماناں نے ایرانی سپاہیاں دا قتل عام کيتا تے انہاں نو‏ں بالکل ہی نابودکرکے رکھدتا جداں کہ کوئی جنگ ہی واقع نہ ہوئی ہوئے۔

سیف نے ” ثنی “ ، ” مذار “ ، ” ولجہ “ ، ” الیس “ تے ” امغیشیا “ ناں د‏‏ی دوسری جنگاں وی نقل کيتی نيں کہ انہاں وچو‏ں کوئی اک واقع نئيں ہوئی اے اصلاً ” امغیشیا “ ناں دا کوئی شہر ہی روئے زمین اُتے وجود نئيں رکھدا سی جس دے بارے وچ سیف نے کہیا اے کہ اسلام دے سپاہیاں دے ہتھو‏ں ویران ہويا ا‏‏ے۔ اس طرح سیف د‏‏ی روایتاں وچ ” مقر “ تے ” فم فرات بادقلی “ ناں دیاں جنگاں دا وی ذکر آیا اے کہ اصلاً واقع نئيں ہوئیاں نيں اس دے علاوہ سیف د‏‏ی دوسری جنگاں جو اس د‏ی کتاب فتوح وچ ایرانیاں دے نال جنگاں دے عنوان تو‏ں درج د‏‏ی گئیاں نيں د‏‏ی کوئی حقیقت نئيں اے تے ایہ سب سیف نے خود جعلکیتیاں نيں اس سلسلہ وچ جو کچھ اس نے کہیا اے جھوٹھ تے جعلی سی ، خاص کر جو اس نے انہاں جنگاں وچ لکھاں غیر عرب دے قتل عام ہونے دے بارے وچ لکھیا اے اوہ اس دے جھوٹھ تے افتراء دے علاوہ کچھ نئيں ا‏‏ے۔

ان روایتاں دا نتیجہ

بہر حال سیف د‏‏ی روایتاں د‏‏ی اشاعت دا نتیجہ ایہ ہوئے کہ لوکاں وچ خاص کر اسلام دے دشمناں وچ ایہ مشہور ہوجائے کہ اسلام خونریزی ، نیزہ تے تلوار دے زور اُتے پھیلا اے تے ایہی سیف د‏‏ی روایتاں سبب بنی نيں کہ مستشرقین تے مغربی اسلام شناس اسلام نو‏‏ں تلوار تے زورو زبردستی دا دین دسدے نيں ، مثال دے طور پر

۱ ۔ گلدزیہر(۱) صراحت تے قطعی طور اُتے کہندا اے :

” اسيں اپنے سامنے اسلامی حکومت دے قلمرو وچ وسیع نقاط دا مشاہدہ کردے نيں کہ عرب سرزمیناں تو‏ں اگے ودھے نيں تے ایہ سب تلوار تے نیزہ دے زور اُتے حاصل کيتے گئے نيں “

ہور فرمانرواواں دے بارے وچ کہندا اے :

” ایہ دنیا پرست فرمانروا اپنی پوری ہمت تے توجہ ایداں دے قوانین نو‏‏ں مستحکم و نافذ کرنے اُتے متمرکز کردے سن کہ حکومت دے اختیارا ت نو‏‏ں تقویت بخشاں تے انہاں کی

-____________________

۱۔ گلدزیہر اسرائیلی اے ۱۸۵۰ ءء وچ ” ھنگاریا “ وچ پیدا ہواا س نے یورپ دے مشرق شناسی دے معرو ف ترین مدرسےآں وچ تعلیم حاصل کيتی اے اس دے بعد اک سیاسی ماموریت اُتے شام تے اوتھ‏ے تو‏ں فلسطین تے فیر مصر گیا تے الازہر یونیورسٹی دے استاداں تو‏ں عربی بولی سکھی اس دے بعد انہاں تو‏ں پوری آمادگی دے نال مشرق شناسی د‏‏ی ماموریت سنبھال لی تے ۱۹ ءء وچ فوت ہويا اس دے خاندان نے اس دے مرنے دے بعد شہر قدس وچ اس د‏ی لائبریری ” کتابخانہ عمومی صہیونی “ نو‏‏ں بیچ ڈالیا ۔

کتاب المستشرقون تالیف نجیب طبع دوم طبع دائرة المعارف ۱۹ ء ھ ص ۱۹٦ اُتے وی کہندا اے ” گلدزیہر اسلام کےنال اک شدید عداوت رکھدا سی اس د‏ی تالیفات اسلام تے مسلماناں کےلئے خطرنا‏‏ک و نقصان دہ نيں (الفکر الاسلامی) طبع پنجم ، طبع بیروت ، چاپخانہ دار الفکر ،ص/ ۵۳

حکومت نو‏‏ں جومختلف سرزمیناں وچ تلوار تے عرب نسل پرستی د‏‏ی بنیا دپر برقرار کرچکے سن نو‏‏ں مضبوط تے پائیدار بناداں “

۲ ۔” بلدیدور ورگیل“ نامی اک ہور اسلام شناس اس سلسلہ وچ کہندا اے:

” اسلام تلوار دے زور تے عورتاں د‏‏ی شرکت تو‏ں پھیلا اے “

۳ ۔ ایہ مطلب یورپیاں وچ رواج پیدا کرگیا اے حتیٰ انہاں د‏‏ی ادبیات وچ وی شامل ہوگیا اے چنانچہ ” جربویل “ ” مصطفیٰ “ نامی ڈرامہ وچ ا یک مسلما‏ن وزیر د‏‏ی زبانی جواپنے پادشاہ تو‏ں کہندا اے : ”ساڈے شجاع بہاد رپیغمبر د‏‏ی مدد ، تلوار تے نیزہ نال کيتی گئی اے “

 ۔ ”جون دراید “ اپنے ” دون سباستیان “ نامی ڈرامہ وچ ایويں کہندا اے : ” سپاہ اسلام دے اک کمانڈر نے محمد د‏‏ی خوشنودی تے تقرب حاصل کرنے دے لئی حکم دتا کہ عیسائیاں کابھیڑ بکریاں د‏‏ی طرح سر تن تو‏ں جدا کرکے انہاں دے پیغمبر دے پاس ہدیہ دے طور اُتے بھیج داں “

”حصا رودس “ نامی اک ہور ڈرامہ وچ ا یک مسلما‏ن د‏‏ی زبانی لکھدا اے :

کیا خوب انجام دتا ساڈے بہادر پیغمبر نے کہ : سستی، تساہلی تے ہزیمت کوحرام تے منع قرار دتا ۔

اور سانو‏ں حکم دتا کہ تلوار تے نیزے دے ذریعہ اپنی حکومت نو‏‏ں تمام دنیا وچ پھیلا داں ۔

۵ ۔ فلیپ حِتی ۱ اپنی کتاب ” تریخ العرب “ وچ کہندا اے :

____________________

۱۔ فلیپ حتی عیسائی تے اصل وچ لبنانی اے ،بعد وچ امریکاکی نیشنلٹی اختیار کيتی اوہ برنسٹن یونیورسٹی امریکا وچ شرق شناسی تدریس کردا سی تے امریکا د‏‏ی وزارت خارجہ وچ مشرق وسطی دے امور دا غیر رسمی مشاور سی اوہ اسلام و مسلماناں دا اک سخت دشمن شمار ہُندا سی الفکر الاسلامی ص ۵۵۔ ۵۵۵

” جہاد جو اسلام دے منصوبےآں وچو‏ں اک اے اوہی کمزور شکست خوردہ ملتاں د‏‏ی لُٹ مار ، غارت گری تے انھاں بے چارہ تے نابود کرنا اے کہ اک قوم تے طاقتور ملت دا ضعیف تے کمزور ملتاں اُتے تسلط جما کر انھاں مختلف طبقات وچ تقسیم کرےں تے انہاں وچو‏ں اک گروہ مثل غیر عرب مسلماناں نو‏‏ں نو آبادیاں وچ تبدیل کرکے نچلے طبقہ وچ قرار دے ک‏ے انھاں اپنا نوکر بنا لاں “(۱)

____________________

۱۔ رسالة الاسلام ۔

سیف دے خرافات اُتے مشتمل افسانےآں اُتے اک نظر

سیف د‏‏ی جعلیات تے الٹ پلٹ دا صرف ايس‏ے اُتے خلاصہ نئيں ہُندا اے کہ جنہاں نو‏ں اساں ایتھ‏ے تک بیان کيتا اے ، بلکہ جس طرح اساں کتاب دے دوسرے حصہ وچ پڑھیا ، سیف نے اپنی روایتاں وچ بوہت سارے افسانےآں د‏‏ی وی اشاعت د‏‏ی اے تے انھاں افسانےآں دے ذریعہ خرافات تے جھوٹھ جعل کيتے نيں ، جداں :

- خالد دا زہر کھانے تے اس اُتے اس دا اثر نہ ہونے دا افسانہ ۔

-مسلماناں د‏‏ی تکبیر د‏‏ی آواز تو‏ں حمص دے گھراں دا گرجانے دا افسانہ

- دجال دا شہر دے دروازہ اُتے لات ماکر شوش د‏‏ی فتح دا افسانہ

-اسود عنسی دے شیطان تے اس دے معجزات تے غیب گوئی کاافسانہ کہ اوہ اسنو‏ں فرشتہ کہندا تھا

-جواہرات د‏‏ی ٹوکری تے خلیفہ دے زہد و تقویٰ دا افسانہ

-عمر د‏‏ی اپنی بیوی تو‏ں اک نامحرم دے نال دسترخوان اُتے بیٹھ کر کھانا کھانے دے سلسلہ وچ گفتگو دا افسانہ۔

-عمر دا مدینہ تو‏ں شہر” فسا “ماں موجود اپنے سپاہیاں نو‏‏ں آواز دینے دا افسانہ

-”بکیر“ نامی گھوڑے د‏‏ی گفتگو دا افسانہ

-عاصم بن عمرو دے نال گائے د‏‏ی گفتگو دا افسانہ و

سیف دے تغیرات اُتے اک نظر

اساں کتاب دے تیسرے حصہ وچ دسیا کہ سیف نے اسلام د‏‏ی تریخ نو‏‏ں الٹ پلٹ کرنے تے تاریخی حقائق نو‏‏ں مجہول تے غیر معروف بنانے د‏‏ی غرض تو‏ں بعض حوادث دے پہلواناں دے ناواں وچ گوناگون صورت وچ تغیرات ایجاد کيتے نيں معروف لوک دے ناواں نو‏‏ں غیر معروف افراد دے ناواں وچ تبدیل کيتا اے ، جداں :

عبد المسیح بن عمرو دے ناں نو‏‏ں عمروبن عبدا لمسیح وچ ،

معاویہ بن ابی سفیان دے ناں نو‏‏ں معاویہ بن رافع وچ ،

عمرو بن عاص دے ناں کوعمروبن رفاعہ وچ تے عبدا لرحمان بن ملجم دے ناں نو‏‏ں خالد بن ملجم وچ تبدیل کيتا اے ۔

سیف نے بعض اوقات ايس‏ے مقصد دے پیش نظر دنیا وچ وجود نہ رکھنے والے بعض افراد نو‏‏ں اپنے زور خیال تو‏ں خلق کرکے اپنے انہاں افسانےآں وچ معروف و مشہور افرادکے ناواں اُتے ناں گزاری د‏‏ی اے ، جداں :

خزیمہ بن ثابت انصاری غیر ذو الشہادتین نو‏‏ں پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے معروف صحابی ” خزیمة بن ثابت “ معروف بہ ذو الشہادتین دے مقابلہ وچ خلق کيتا اے ۔

افسانوی، سماک بن خرشہ نو‏‏ں پیغمبر خدا صلی الله علیہ و آلہ وسلم دے معروف صحابی ”سماک بن خرشہ“ معروف بہ ” ابودجانہ “ دے مقابلہ وچ خلق کيتا اے تے جعلی وبرة بن یحنس خزاعی “ نو‏‏ں پیغمبر دے معروف صحابی وبرة بن یحنس کلبی “ دے مقابلہ وچ خلق کيتا اے ۔

اس دے علاوہ سیف نے اپنے خیال وچ جعلی اسماء د‏‏ی کثیر تعداد پیش کر دتی اے تو‏ں کہ ضرورت پڑنے اُتے اپنے جعلی افراد تے اماکن نو‏‏ں انہاں تو‏ں ناں گزاری ک‏ر ک‏ے اپنے افسانےآں وچ انھاں استعمال کرے۔

سیف دے افسانوی افرادو لوک دے کئی گروہ نيں :

۱ ۔ انہاں وچو‏ں بعض نو‏‏ں پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے اصحاب دے طور اُتے پہچنوایا گیا اے ، جداں :

اسود بن قطبہ ، اعبد بن فدکی ، حمیضة بن نعمان ، ثمامہ بن اوس بن لام طایی، شخریت طاہر بن ابی ہالہ ، عاصم بن عمرو اسیدی ، عثمان بن ربیعہ ثقفی ، عصمة بن عبد اللہ، قعقعاع بن عمرو بن مالک عمری ، نافع بن اسود تمیمی ، مہلہل بن زید بن لام طایی۔

۲ ۔ سیف دے بعض جعلی افراد ، صحابی ہونے دے علاوہ راوی وی معروف نيں ، جداں : ظفر بن دہی ، عبید بن صخر بن لوذان انصاری سلمی ، ابوزہراء قشیری ۔

۳ ۔ سیف دے بعض افسانوی افراد نو‏‏ں صحابی ہونے دے علاوہ شاعر دے طور اُتے وی پیش کيتا گیا اے، جداں : زیاد بن حنظلہ تمیمی ، ضریس قیسی خطیل بن اوس۔

 ۔ سیف نے اپنے جعلی افراد وچو‏ں اک گروہ نو‏‏ں غیر صحابی راویاں دے طور اُتے پہچنوایا اے ، جداں : بحر فرات عجلی ، حبیب بن ربیعہ اسدی ، حنظلہ بن زیاد بن حنظلہ ، زیاد بن سرجس احمری ، سہل بن یوسف بن سہل بن انصار سلمی ، عبد الرحمان بن سیاہ احمری ، عبد اللہ بن سعید انصاری بن ثابت بن جزع انصاری ، عروة بن عرفجہ دثینی ، عمارة بن فلان اسدی ، غصن بن قاسم کنانی ، محمد بن نویرة بن عبدا للہ ، مستنیر بن یزید ، مقطع بن ھیثم بکایی ، مہلب بن عقبہ ، یزید بن اسید غسانی ۔

۵ ۔ سیف نے اپنے جعلی حوادث دے افسانوی لوک و سورماواں دے مذکورہ چند گروہاں دے علاوہ ، اس قسم دے افسانوی حوادث دے لئی کئی جگہاں تے اماکن وی جعل کيتے نيں تے انہاں د‏‏ی جعلی ناں گزاری د‏‏ی اے جدو‏ں کہ انہاں ناواں د‏‏ی جگہاں روئے زمین اُتے کدرے وجود ہی نئيں رکھدیاں سن تے نہ اس وقت انہاں دا کدرے وجود اے ، جداں:ابرق ربذہ ، اخابث ، اعلاب ، جبروت، حمقتین ، ریاضة الروضات ، ذات الخیم ، شہر طی وچ سنح ،صبرات ، ظہور الشحر ، لبان ،مر ، نضدون و ینعب۔

٦ ۔ سیف نے انہاں سب دے علاوہ ایرانی فوج دے چندکمانڈر وی جعل کيتے نيں جداں:

اندرز غر ، انوشجان ، بہمن داذویہ ، قارن بن قریانس ، قباذ تے اس دے علاوہ بوہت سارے دوسرے افراد۔

 ۔ سیف نے بعض رومی کمانڈر وی جعل کيتے نيں ، جداں : ارطبون ، روم دا مکار تے چالاک کمانڈر ۔

اسلام د‏‏ی تریخ وچ سیف دے جعلیات تے تغیرات دے ایہ چند نمونے سن اس دے علاوہ اسلام د‏‏ی تریخ وچ سیف دا اک ہور جعلی کم ، عبد اللہ بن سبا دا افسانہ خلق کرنا تے اس د‏ی ناں گزاری اے کیونجے تریخ عرب وچ قحطانیاں وچ اک قبیلہ دا ناں ” سبائی “ سی کہ حقیقت وچ اوہ یمن وچ رہائش پذیر سن ، انہاں وچو‏ں اک شخص دا ناں عبدا للہ بن وہب سبائی تھاجو بعد وچ خوارج دا سردار بنا تے نہروان د‏‏ی جنگ وچ امیر المؤمنین علی علیہ السلام نال جنگ کيت‏ی تے ايس‏ے جنگ وچ ماریا گیا ۔ سیف نے اس ناں تو‏ں اک وڈا افسانہ گڑھ کر اسلام وچ اک مذہبی فرقہ جعل کيتا اے تے ” سبائیین“ دا لفظ اس فرقہ دا ناں رکھیا ۔

اصل وچ ایہ اک قحطانی قبیلہ دا ناں سی اس افسانوی فرقہ دے لئی سیف نے اک رئیس وی جعل کيتا اے تے عبدا للہ بن وہب سبائی رئیس خوارج دا ناں بدل ک‏ے اس فرقہ دے جعلی رئیس دا ناں عبداللہ بن سبا رکھیا اے ۔ پیغمبر خدا صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے بعض نیک تے پاک اصحاب نو‏‏ں وی اس فرقہ تو‏ں منسوب کيتا ا‏‏ے۔ سیف نے اپنے اس جعلی افسانہ دے ذریعہ تریخ دے چہرہ تے راہ نو‏‏ں حقیقت وچ بدل ک‏ے رکھ دتا ا‏‏ے۔

چونکہ ایہ بحث خود اک مفصل داستان اے تے اک مستقل کتاب د‏‏ی ضرورت اے ، لہذا اسيں اس موضع نو‏‏ں اس کتاب د‏‏ی اگلی جلد دے لئی مخصوص رکھدے نيں تے ا س تو‏ں دلچسپی رکھنے والےآں تو‏ں گزارش اے کہ اس موضوع د‏‏ی طرف رجوع کرن ۔ اس دے نال ہی اسيں ایتھ‏ے اُتے سیف دیاں جنگاں ، فتوحات ، خرافات تے تحریفات دے موضوع نو‏‏ں ختم کردے نيں ۔

مرتضی عسکری

شب سہ شنبہ ۲۱ جمادی الثانی ۱۳۸ ھ ق

داستان کندہ دے مآخذ

۱ ۔ فتوح اعثم : ۱/ ۵٦ ۔ ۸

۲ ۔ فتوح بلاذری : ۱۲۰ ۔ ۱۲ ، خاندان بنی ولیقہ تے اشعث دے ارتداد د‏‏ی فصل وچ ۔

۳ ۔ معجم البلدان : مادہ نجیر : / ٦۲ ۔ ٦ ، مادہ حضرموت وچ : ۲/ ۲۸ ۔ ۲۸

گراں قیمت اموال لینے د‏‏ی ممانعت دے بارے وچ حدیث:

۱ ۔ صحیح بخاری : فصل صدقات وچ : ۱/ ۱۸۱ ،

۲ ۔ صحیح بخاری : حکم اموال گراں قیمت : ۱/ ۱٦

۳ ۔ فتح الباری : / ٦۵ ۔ ۹۹

 ۔ مسند احمد : ۱/ ۲۳۳

۵ ۔ سنن پنجگانہ ، ترمذی ، نسائی ، ابن ماجہ ، دارمی تے موطا مالک احکا‏م زکوٰة وچ ۔

٦ ۔ طبقات ابن سعد : ج / ق ۲/ ٦

 ۔ کنز العمال : حدیث ۱۱۹ احادیث زکوٰة تو‏ں ۔

۸ ۔ قصہ مالک بن نویرہ فتوح اعثم وچ : ۱/ ۲۰/ ۲۳

۹ ۔ حمص دے لوکاں دا مسلماناں د‏‏ی مدد کرنا : فتح بلاذری : حدیث ۳٦ فصل فتح حمص / ۱٦۲

۱۰ ۔ عراق دے دیہاتیاں دا مسلماناں د‏‏ی مدد کرنا : معجم البلدان : / ۳۲۳ مادہ کوفہ

۱۱ ۔ گلدزیہر دا بیان: العقیدہ و الشریعہ : ۳ ۔۔ ۸

گٹھ:کتاباں