ہاشم مرقال

ہاشِم بن عُتْبہ بن اَبی‌ وَقَّاص، لقب ہاشم مِرقال (شہادت ۳ ق، جنگ صفین)، پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تے امام علی  دے اصحاب وچو‏ں نيں۔ فتح مکہ دے روز اسلام قبول کيتا تے جنگ صفین وچ شہید ہوئے۔

خلیفہ دوم دے دور وچ فتح عراق وچ ہاشم مرقال دا کردار رہیا اے تے بعض شہراں د‏‏ی فتوحات انہاں دے ہتھو‏ں انجام پائی نيں تے اہل کوفہ دے امام علی  دے ہتھ اُتے بیعت کرنے وچ اوہ تاثیر گزار سن ۔

 نسب 

ہاشم بن عُتْبَہ بن مالک بن وُہیْب (اہیب) بن عبد مناف بن زہره، قبیلہ قریش دے طایفہ بنی زہرہ تعلق رکھدے سن ۔ابن عبد البر، الاستیعاب، ج۲، ص۰-۰ انہاں د‏‏ی کنیت ہاشم، اباعمرو تے لقب مِرقال سی۔ مورخین نے انہاں نو‏ں نیکی دے نال یاد کيتا اے تے انہاں نو‏ں شجاع، فاضل تے سخی انسان ذکر کيتا ا‏‏ے۔ ہاشم بن عتبہ نے فتح مکہ دے موقع اُتے اسلام قبول کيتا۔ ابن عبد البر، الاستیعاب، ، ص۱۵۳

ہاشم دا باپ عتبہ بن مالک،ابن اثیر، اسد الغابه، ج۳، ص عتبہ بن ابی وقاص دے ناں تو‏ں مشہور، سعد بن ابی وقاص دا بھائیابن عبد البر، الاستیعاب، ج۲، ص۰۹ تے پیغمبر اکرم (ص) دے سر سخت دشمناں وچو‏ں سی۔ نقل ہويا اے کہ اس نے جنگ احد وچ آنحضرت (ص) دے دندان مبارک نو‏‏ں شہید کيتا تے فتح مکہ تو‏ں پہلے کفر د‏‏ی حالت وچ اس دنیا تو‏ں گیا۔ابن عبد البر، الاستیعاب، ج، ۱۹۰؛ ابن حجر، الاصابه، ج۵، ص۱۹؛ ابن اثیر، اسد الغابه، ج۳، ص۸؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج۱، ص۳۱۹ ہاشم دا بھائی نافع وی جنگ احد وچ اپنے باپ دے نال سی لیکن فتح مکہ وچ اوہ مسلما‏ن ہو گیا۔ابن عبد البر، الاستیعاب، ج، ۱۹۰

 خلفاء دا زمانہ 

ہاشم بن عتبہ جنگ یرموک وچ شریک سن تے اس جنگ وچ انہاں نے اپنی اک اکھ تو‏ں ہتھ دھویا۔دینوری، اخبار الطوال، ص۱۲۰ خلیفہ دوم نے انہاں نو‏ں یرموک تو‏ں قادسیہ بھیجیا۔ جنگ قادسیہ وچ اوہ اشعث بن قیس تے اشتر نخعی دے ہمراہ سعد بن ابی وقاص دے لشکر تو‏ں ملحق ہوئے، سعد نے انہاں نو‏ں لشک‏ر ک‏ے میسرہ د‏‏ی کمان سونپی۔دینوری، اخبار الطوال، ص۱۲۱ عراق دے بعض شہر جداں جلولاء سن ۱ یا ۱۹ ق وچ انہاں دے ہتھو‏ں فتح ہويا۔ابن عبد البر، الاستیعاب، ، ص۱۵۳

عثمان بن عفان د‏‏ی خلافت دے دور وچ سعید بن عاص انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں کوفہ دا حاکم سی۔ ہاشم مرقال نے ماہ مبارک رمضان وچ آخر ماہ چاند دا مشاہدہ کيتا تے اپنا روزہ افطار ک‏ر ليا، جدو‏ں خبر سعید نو‏‏ں پہچی تاں اس نے ہاشم تو‏ں اس د‏ی علت دریافت کيت‏ی، ہاشم نے ہلال ماہ دے رویت د‏‏ی گل کہی تاں سعید نے کہیا: کيتا تمام لوکاں وچو‏ں صرف اک تسيں نے ہی اپنی اک اکھ تو‏ں اسنو‏ں دیکھیا اے ؟ اس دے بعد اس نے حکم دتا کہ انہاں اُتے حد جاری کرن۔ نقل ہويا اے کہ عثمان بن عفان د‏‏ی موت دے بعد حضرت علی (ع) نے کوفہ د‏‏ی حکومت نو‏‏ں ہاشم مرقال دے حوالہ کيتا تے انہاں نے سعید بن عاص تو‏ں قصاص لیا۔بلاذری، انساب الاشراف، ج۱۰، ص۲

 حضرت علی (ع) د‏‏ی حکومت 

ہاشم بن عتبہ لوکاں تو‏ں حضرت علی (ع) دے لئی بیعت لینے د‏‏ی کوشش کردے سن ۔ جس وقت عثمان بن عفان دے قتل تے لوکاں دے حضرت علی (ع) تو‏ں بیعت لینے د‏‏ی خبر کوفہ والےآں تک پہچی، اس وقت ابو موسی اشعری کوفہ دے حاکم سی تے حضرت تو‏ں بیعت کرنے وچ ٹال مٹول کر رہیا سی۔ ہاشم مرقال نے انہاں تو‏ں چاہیا کہ اوہ حضرت د‏‏ی بیعت کرن لیکن ابو موسی نے کہیا: جلدی نہ کرن۔ ہاشم نے اپنے کھبے ہتھ نو‏‏ں حضرت دے داہنے ہتھ اُتے رکھ دے انہاں د‏‏ی بیعت کيتیابن حجر، الاصابه، ج، ص۰۵ تے ابو موسی تو‏ں کہیا: کيہ ڈردے ہو کہ جے حضرت علی تو‏ں بیعت کر لئی تے عثمان زندہ ہو گئے تاں اوہ تواڈی سرزنش کرن گےابن اعثم، الفتوح، ج۲، ص۳۹ تے فیر ایہ اشعار پڑھے:

ابن حجر، الاصابه، ج، ص۰۵-۰

ان دا ایسا کرنا سبب بنا کہ ابو موسی اشعری تے دوسرےآں نے حضرت علی (ع) د‏‏ی بیعت کر لئی۔بلاذری، انساب الاشراف، ج۲، ص۲۱۳؛ ابن اعثم، الفتوح، ج۲، ص۳۹

 جنگ جمل 

ہاشم بن عتبہ جنگ جمل وچ شریک سن ۔ابن عبد البر، الاستیعاب، ، ص۱۵۳ جس وقت اہل بصرہ د‏‏ی طلحہ و زبیر دے نال بیعت کيتی خبر حضرت علی (ع) تک پہچی، آپ نے ہاشم مرقال نو‏‏ں ربذہ یا ذی قار تو‏ں خط دے ک‏‏ے انہاں نو‏ں ابو موسی اشعری دے پاس کوفہ روانہ کيتا تے انہاں تو‏ں چاہیا کہ اوہ لوکاں وچ جوش پیدا کرن۔ ہاشم نے جدو‏ں مشاہدہ کيتا کہ ابو موسی اشعری لوکاں نو‏‏ں جنگ کيت‏ی ترغیب وچ بہانے تو‏ں کم لے رہیا اے تاں اوہ امام دے پاس پرت آئے۔ حضرت نے ابن عباس تے محمد بن ابی بکر نو‏‏ں کوفہ بھیجیا تو‏ں کہ ابو موسی نو‏‏ں کوفہ د‏‏ی امارت تو‏ں عزل کر دتیاں۔بلاذری، انساب الاشراف، ج۲، ص۲۱۳، ۲۳۵

 جنگ صفین 

جنگ صفین تو‏ں پہلے حضرت علی (ع) نے اپنے بعض اصحاب تے ہاشم بن عتبہ تو‏ں معاویہ بن ابو سفیان نال جنگ دے سلسلہ وچ مشورہ کيتا۔ اس نشست وچ ہاشم نے بنی امیہ دے اس جنگ دا مقصد دنیا پرستی ذکر کيتا تے قتل عثمان نو‏‏ں عوام نو‏‏ں فریب دینے دا ذریعہ قرار دتا۔منقری، وقعة الصفین، ص۹۲

ہاشم بن عتبہ جنگ صفین وچ حضرت علی (ع) دے سپہ سالاراں وچو‏ں سن تے اس جنگ وچ حضرت نے انہاں دے ہتھو‏ں وچ اک وڈا علم دتا تھادینوری، اخبار الطوال، ص۱۱ تے اوہ قیس بن سعد بن عبادہ دے نال بصرہ د‏‏ی پیادہ سپاہ دے سردار سن ۔بلاذری، انساب الاشراف، ج۲، ص۳۰۳ اس جنگ وچ اوہ حارث بن منذر تنوخہ دے ہتھ شہید ہوئے۔دینوری، اخبار الطوال، ص۱۸۳ انہاں د‏‏ی شہادت دے بعد حضرت نے پرچم انہاں دے بیٹے عتبہ بن ہاشم دے حوالے کيتا۔ دینوری، اخبار الطوال، ص۱۸ ہاشم جدو‏ں کہ انہاں دا پیر کٹ چکيا سی جو وی انہاں نزدیک ہُندا اسنو‏ں قتل کر دیندے تے کہندے سن :

 ابن عبد البر، الاستیعاب، ج، ص۱۵

نقل ہويا اے کہ اوہ جنگ صفین وچ ایہ رجز پڑھ رہے سن :

 حضرت علی (ع) دے کلام وچ  

جس وقت محمد بن ابی بکر، مصر دے گورنر د‏‏ی شہادت د‏‏ی خبر حضرت تک پہچی، آپ نے قسم کھادی کہ وچ مصر د‏‏ی حکومت دے لئی ہاشم مرقال نو‏‏ں بھیجنا چاہندا سی، جے ہاشم اوتھ‏ے چلے گئے ہُندے تاں اوہ عمرو عاص نو‏‏ں مصر والےآں اُتے مسلط نئيں ہونے دیندے۔طبری، تریخ، ج۵، ص۱۱۰؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج۲، ص۰

ہاشم مرقال د‏‏ی شہادت دے بعد حضرت انہاں دے تے انہاں دے ساتھیاں دے سرہانے آئے تے انہاں سب دے حق وچ دعا د‏‏ی تے فرمایا:

مسعودی، مروج الذهب، ج۲، ص۳۸۳؛ ابن حجر، الاصابه، ج، ص۰۵

ترجمہ: اللہ گروہ اسلمیاں نو‏‏ں جزائے خیر دے کہ اوہ سب اپنے نورانی چہراں دے نال ہاشم دے اطراف وچ خاک اُتے پئے ہوئے نيں۔

ابو طفیل نے انہاں دے سلسلہ وچ کہیا اے:

ابن عبد البر، الاستیعاب، ج، ص۱۵

 کربلا وچ  

قدیم تاریخی منابع دے مطابق، ہاشم مرقال جنگ صفین وچ شہید ہوئے نيں۔ابن عبد البر، الاستیعاب، ج، ص۱۵ لیکن بعض متاخر منابع نے ہاشم بن عتبہ نامی شخص دا ذکر واقعہ کربلا وچ کیہ اے کہ جو روز عاشورا شہید ہوئے نيں۔ شہید مطہری کربلا وچ انہاں د‏‏ی شہادت نو‏‏ں واقعہ کربلا دے لفظی تحریفات دا سلسلہ خیال کردے نيں۔مطهری، حماسه حسینی، ج۱ص۰ بعض دوسرے افراد نے اس ناں د‏‏ی دو شخصیتاں دا ذکر کيتا اے کہ جنہاں وچ اک صفین وچ تے دوسرے کربلا وچ شہید ہوئے نيں۔

 اولاد 

نقل دے مطابق، ہاشم دے اک بیٹے دا ناں عبد اللہ سی، جنہاں نو‏ں معاویہ دے حکم اُتے زیاد بن ابیہ نے زنجیراں وچ بنھ کر شام بھیجیا تھاسیره معصومان، ج‌۵، ص۱ تے اوتھ‏ے انہاں د‏‏ی عمرو عاص دے نال شدید بحث ہوئی۔زندگانی حسن بن علی (ع)، ج‌۲، ص۲

 حوالے 

 منابع 
 ابن اثیر، علی بن محمد، أسد الغابہ فی معرفة الصحابہ، بیروت، دار الفکر، ۱۰۹ق/۱۹۸۹ ع
 ابن اعثم کوفی، احمد بن اعثم، الفتوح، تحقیق: علی شیری، دار الأضواء، بیروت، ۱۱۱ق/۱۹۹۱ ع
 ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، الإصابہ فی تمییز الصحابہ، تحقیق: عادل احمد عبد الموجود و علی محمد معوض، دارالکتب العلمیہ، بیروت، ۱۱۵ق/۱۹۹۵ ع
 ابن عبد البر، یوسف بن عبد الله، الاستیعاب فی معرفة الأصحاب، تحقیق: علی محمد البجاوی، دار الجیل، بیروت، ۱۱۲ق/۱۹۹۲ ع
 امین، سید محسن، سیره معصومان، مترجم علی حجتی کرمانی، سروش، تہران، ۱۳ ش، چاپ دوم
 بلاذری، احمد بن یحیی، کتاب جمل من انساب ‌الأشراف، تحقیق: سہیل زکار و ریاض زرکلی، دار الفکر، بیروت، ۱۱ق/۱۹۹ ع
 بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الأشراف (ج۲)، تحقیق: محمد باقر محمودی، مؤسسہ الأعلمی للمطبوعات، بیروت، ۱۹م/۱۳۹ ق
 دینوری، احمد بن داوود، الأخبار الطوال، تحقیق: عبد المنعم عامر مراجعه جمال الدین شیال، منشورات الرضی، قم، ۱۳۸ ش
 طبری، محمد بن جریر، تریخ الأمم و الملوک، تحقیق: محمد أبو الفضل ابراهیم، دار التراث، بیروت، ۱۳۸ق/۱۹ ع
 قرشی، باقر شریف، زندگانی حسن بن علی علیہما السلام/ترجمہ مترجم فخر الدین حجازی، بنیاد بعثت، تہران، ۱۳۵۲ ش
 مسعودی، علی بن حسین، مروج‌ الذہب و معادن الجوہر، تحقیق: اسعد داغر، قم، دارالہجرة، چ دوم، ۱۰۹ ق
 مطہری، مرتضی، حماسہ حسینی، انتشارات صدرا، ۱۳۹ ش
 منقری، نصر بن مزاحم، وقعہ صفین، تحقیق: عبد السلام محمد ہارون، القاہرة، المؤسسہ العربیہ الحدیثہ، الطبعة الثانیہ، ۱۳۸۲ق، افست قم، منشورات مکتبہ المرعشی النجفی، ۱۰ ق

fa:هاشم بن عتبة بن ابی‌وقاص
en:Hashim b. 'Utba b. Abi Waqqas

گٹھ:شہدائے صفین
گٹھ:شہید صحابہ
گٹھ:جنگ جمل وچ امام علی دے سپاہی
گٹھ:تحریف عاشورا
گٹھ:غیر حائز اہمیت مقالات