ابو حمزہ ثمالی

ابوحمزہ ثابت بن دینار ثمالی، ابو حمزہ ثمالی دے ناں تو‏ں مشہور دوسری صدی ہجری دے شیعہ راوی، محدث، مفسر تے امام سجاد علیہ السلام دے اصحاب وچو‏ں نيں۔ ابو حمزہ ثمالی نے امام سجاد علیہ السلام تو‏ں اک دعا نقل کيتی اے جو ماہ مبارک رمضان وچ سحر دے وقت پڑھی جاندی اے تے دعای ابو حمزہ ثمالی دے ناں تو‏ں معروف ا‏‏ے۔

 محل ولادت 
اابو حمزہ ثمالی دا تعلق کوفہ تو‏ں سی۔عقیلی مکی، سفر اول، ص ۱۲؛ نجاشی، ص ۱۱۵ آل ملہب انہاں نو‏ں اپنا آزاد کردہ کہندے نيں۔ لیکن نجاشینجاشی، ص ۱۱۵ نے انہاں دے اس دعوی نو‏‏ں رد کيتا ا‏‏ے۔ابن بابویه، من لایحضره الفقیه، ج ، مشیخه، ص ۳٦ بعض نے انہاں نو‏ں قبیلہ طی د‏‏ی اک شاخ بنو ثعل تو‏ں کہیا اے تے ابو حمزہ دے ثمالی دے لقب تو‏ں مشہور ہونے د‏‏ی وجہ قبیلہ ثمالہ د‏‏ی شاخ ازد دے محلہ وچ سکونت دسی گئی ا‏‏ے۔ کوفہ وچ ابو حمزہ دا زید بن علی (زید شہید) دے نال رابطہ سی۔رجوع کرن: ابن طاووس، ص 140 اوہ کوفہ وچ انہاں د‏‏ی دعوت تے شہادت دے گواہ سن ۔طوسی، تهذیب الاحکا‏م، ج ٦، ص ۳ ابو حمزہ دے تن بیٹے وی جنہاں دے اسمائ حمزہ، نوح تے مںصور نيں، زید شہید دے قیام وچ درجہ شہادت اُتے فائز ہوئے نيں۔نجاشی، ص ۱۱۵

 ولادت تے  وفات 
آپ د‏‏ی ولادت دے بارے وچ دقیق اطلاع دسترس وچ نئيں ا‏‏ے۔ لیکن اس گل کہ پیش نظر کہ انہاں نے زاذان کندی (متوفی ۸۲ ق) تو‏ں روایت نقل کيتی اے تاں انہاں د‏‏ی ولادت دا سال ۸۲ ھ ق تو‏ں پہلے ہونا چاہیدارجوع کرن: مِزّی، ج ، ص ۳۵۸ تے انہاں دے وفات دا سال ۱۵۰ ھ ق ذکر ہويا ا‏‏ے۔رجوع کرن: ابن بابویه، من لایحضره الفقیه؛ نجاشی، ص 115 لیکن حسن بن محبوب (۱۹۔۲ ق) دے انہاں تو‏ں روایت نقل کرنے د‏‏ی دلیل د‏‏ی بنائ اُتے انہاں دا سال وفات ۱۵۰ ق دے بعد ہونا چاہیدا۔رجوع کرن: کلینی، ج ۱، ص ۸۸، ۳٦۸، ج ۲، ص ۸۱، ۱۸۸ انہاں د‏‏ی موت تریخ دے سلسلہ وچ دوسرے اقوال وی نقل ہوئے نيں جس د‏‏ی بنیاد اوہ تصحیفات (نقطاں د‏‏ی وجہ تو‏ں لفظاں دا بدل جانا) نيں جو حدیث و رجال د‏‏یاں کتاباں وچ واقع ہوئیاں نيں۔ابوحمزه ثمالی، مقدمه حرزالدین، ص 17

 علمائ رجال د‏‏ی نظر وچ  
یعقوبییعقوبی، ج 2، ص 362ـ363،390ـ391 نے ابو حمزہ ثمالی دا شمار کوفہ دے فقہائ وچ کیہ اے تے کشیکشی، ص 202ـ203 و نجاشینجاشی، ص 115 نے انہاں د‏‏ی قدر و منزلت دے سلسلہ وچ روایات نقل کيتی نيں۔ رجال کشیکشی، ص 201 وچ دو روایت انہاں د‏‏ی ذم وچ وی ذکر ہوئی اے کہ جس دے سلسلہ وچ آیت اللہ خوئیخوئی، ج 3، ص 389ـ390 کہیا اے کہ انہاں دونے وچ سند وچ اشکال پایا جاندا ا‏‏ے۔ ابو حمزہ دے شیوخ تے روات بہت زیادہ نيں۔ مزیمزی، ج 4، ص 358 تے خوئیخوئی، ج 21، ص 135 نے انہاں افراد د‏‏ی اک لسٹ مرتب کيتی اے جنہاں نے ابو حمزہ تو‏ں یا انہاں نے روایات نقل کيتی نيں۔ اگرچہ اہل سنت نے غالبا انہاں د‏‏ی قدح تے تضعیف د‏‏ی ا‏‏ے۔رجوع کرن: ابن عدی، ج 2، ص 520 حاکم نیشاپوری نے اپنی کتاب المستدرک وچ حاکم نیشابوری، ج 2، ص 474، ج 4، ص 222 ابو حمزہ تو‏ں روایت نقل کيتی اے تے اس د‏ی صحت دا حکم دتا اے تے انہاں نے اپنی کتاب دے خطبہحاکم نیشابوری، ج 1، ص 2ـ3 وچ انہاں تمام افراد د‏‏ی وثاقت د‏‏ی تصریح د‏‏ی اے جو انہاں دے طرق روایات وچ شامل نيں۔

 تالیفات 
نجاشینجاشی، ص 115ـ116 نے ابو حمزہ ثمالی دے آثار و تالیفات دے سلسلہ وچ تفسیر القرآن، کتاب النوادر، رسالۃ الحقوق عن علی بن الحسین   د‏‏ی طرف اشارہ کيتا ا‏‏ے۔

 تفسیر 
شیعاں دے درمیان تفسیر ابو حمزہ دا متداول متن تے اس دے طرق ابو بکر محمد بن عمر جعابی د‏‏ی روایت دے ذریعہ نقل ہويا اے جو انہاں نے ابو سہل عمرو بن حمدان تو‏ں محرم ۳۰ ق وچ تے سلیمان بن اسحاق مہلبی تو‏ں نقل کيتا اے تے سلیمان بن اسحاق نے ۲٦ ق وچ بصرہ وچ اسنو‏ں اپنے عمودی طرق تو‏ں ابو عمرو عبد ربہ مہلبی دے واسطہ تو‏ں ابو حمزہ ثمالی تو‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔نجاشی ، ص 115 عبد اللہ بن حمزہ مںصور باللہ (متوفی ٦۱ ق)منصوربالله، ص 153ـ154 نے ابو حمزہ ثمالی د‏‏ی تفسیر دے اس طرق دے نقل دے ضمن وچ اس روایت تے اس تحریر، جو اہل سنت دے ایتھ‏ے رائج اے، دے متن دے تفاوت د‏‏ی طرف اشارہ کيتا اے تے اس تحریر کيتی چند نقل نو‏‏ں پیش کيتا اے جو جعابی د‏‏ی روایت دے مطابق ذکر ہوئی ا‏‏ے۔ ظاہرا احمد بن محمد ثعلبی (متوفی ۲ ق) نے اپنی تفسیر الکشف والبیان کيتی تالیف وچ تفسیر ابو حمزہ تو‏ں استفادہ کيتا اے ثعلبی،ج 1، ص 82 تے ايس‏ے تحریر تو‏ں فائدہ اٹھایا ا‏‏ے۔رجوع کرن: سزگین، ج 1، جزء 3، ص 273 ابو حمزہ د‏‏ی تفسیر دا متن چھیويں صدی ہجری تک باقی سی۔ شیخ طبرسی نے اپنی تفسیر مجمع البیان،رجوع کرن:ج 3، 150، 152 ابن شہر آشوب (متوفی ۵۸۸ ق)رجوع کرن: ابن شهر آشوب، ج 1، ص 11، 70، ج 2، ص 71، ج 3، ص 61 نے اپنی کتاب مناقب آل ابی طالب وچ اس تفسیر تو‏ں روایات نقل کيتی نيں۔ عبد الرزاق محمد حسین حرز الدین نے ابو حمزہ تو‏ں منقول روایات نو‏‏ں جو تفسیری نوعیت د‏‏ی سن یا منابع وچ انہاں دے نقل دے سلسلہ وچ تفسیر ابو حمزہ د‏‏ی طرف اشارہ کيتا گیا اے، اک کتاب جس دا ناں تفسیر القرآن الکریم لابی حمزۃ بن ثابت بن دینار الثمالی اے، جمع کيتا ا‏‏ے۔

تفسیر د‏‏ی خصوصیات

ابو حمزہ د‏‏ی تفسیر وچ دوسری ماثور تفاسیر دے بر خلاف مرسل احادیث کم دیکھنے وچ آندیاں نيں۔ ابو حمزہ اسباب نزول اُتے توجہ دیندے نيں تے اس توجہ دے نال اہل بیت (ع) دے فضائل دے ضمن وچ تفسیر قرآن بہ قرآن د‏‏ی روش تو‏ں استفادہ کردے نيں تے آیات دے معانی و مفاہیم دے سلسلہ وچ اجتہاد، قرائت، لغت، نحو تے مختلف اقوال نقل کرنے وچ خاص اہتمام کردے نيں۔رجوع کرن: مقدمه حرزالدین، ص 60ـ66

 مسند ابو حمزہ 
عبد الرزاق محمد حسین حرز الدین نے ابو حمزہ تو‏ں منقول تمام فقہی روایات د‏‏ی جمع آوری د‏‏ی اے تے انہاں نو‏ں ابواب فقہی دے اعتبار تو‏ں مسند ابی حمزہ ثابت بن دینار الثمالی نامی کتاب وچ شائع کيتا ا‏‏ے۔ منابع وچ انہاں د‏‏ی تالیفات وچ اس کتاب مسند د‏‏ی تالیف کيتی طرف کوئی اشارہ نئيں ملدا اے تے صرف شیخ طوسیطوسی، فهرست کتاباں الشیعة، ص 105 نے اس تالیف دا کتاب دے عنوان تو‏ں تذکرہ کيتا اے تے ظاہرا اس تو‏ں انہاں د‏‏ی مراد اصل (اصول اربعۃ مائۃ وچ اک) ا‏‏ے۔

طرق روایات کتاب مسند ابو حمزہ

شیخ طوسیطوسی، فهرست کتاباں الشیعة، ص 105 نے ابو حمزہ د‏‏ی اس اصل (کتاب) د‏‏ی روایات دے سلسلہ وچ دو طرق دا ذکر کيتا اے: پہلا سلسلہ روایت شیعہ علمائ د‏‏ی اک جماعت اُتے مشتمل اے جس دے مطابق شیخ صدوق نے اپنے والد تے محمد بن حسن بن ولید (متوفی ۳۳ ق) تے موسی بن متوکل دے واسطہ تاں، سعد بن عبد اللہ اشعری (متوفی ۲۹۹ یا ۳۰۱ ق)، عبد اللہ جعفر حمیری تو‏ں تے انہاں نے احمد بن محمد بن عیسی تاں، انہاں نے حسن بن محبوب تو‏ں تے انہاں نے ابو حمزہ ثمالی تو‏ں نقل کيتی اے تے دوسرا سلسلہ روایت احمد بن عبدون (متوفی ۲۳ ق) دے طریق تو‏ں ذکر ہويا اے انہاں نے ابو طالب بن احمد انباری (۳۵٦ ق) تاں، انہاں نے حمید بن زیاد تاں، انہاں نے اس کتاب نو‏‏ں یونس بن علی عطار دے واسطے تو‏ں ابو حمزہ ثمالی تو‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔

 دوسری تالیفات 
نجاشینجاشی، ص 116 نے ابو حمزہ د‏‏ی اک دوسری تالیف کتاب النوادر دا تذکرہ کيتا اے جس د‏‏ی روایت انہاں نے حسن بن محبوب دے واسطہ تو‏ں ابو حمزہ نال کيتی اے، تے اس کتاب نو‏‏ں انہاں نے اپنے طرق تو‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔ شیخ طوسیفهرست کتاباں الشیعة و اصولهم، ص 105 نے کتاب النوادر دے نال اک ہور کتاب، کتاب الزہد دا ذکر کيتا اے تے انہاں نے اپنے طرق تو‏ں انہاں دونے کتاباں د‏‏ی روایت نو‏‏ں حمید بن زیاد (متوفی ۳۱۰ ق) تو‏ں انہاں نے ابو جعفر محمد بن عیاش بن عیسی تو‏ں تے انہاں نے اسنو‏ں ابو حمزہ تو‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔

ابو حمزہ د‏‏ی اک دوسری تالیف رسالۃ الحقوق عن علی بن حسین (ع) ا‏‏ے۔ اس رسالہ دا متن معمولی سی تبدیلی دے نال دو مختلف تحریر کيتی شکل وچ ، اک ابن بابویہابن بابویه،الامالی، ص 368ـ 375؛ابن بابویه، من لایحضره الفقیه، ج 2، ص 376ـ381 د‏‏ی روایت دے مطابق تے دوسری ابن شعبہ حرانی (چوتھ‏ی صدی ہجری) د‏‏ی روایت تو‏ں کتاب تحف العقولابن شعبه،ص 255ـ272 وچ باقی ا‏‏ے۔

 دعای ابو حمزہ ثمالی 
ابو حمزہ نے مختلف ائمہ تو‏ں متعدد دعاواں حاصل کيتی نيں۔رجوع کرن: کلینی، ج 2، ص 540 ـ541، 556، 568 شیخ طوسی نے اپنی کتاب مصباح المتہجدطوسی، ص 582 ـ604 وچ ابو حمزہ ثمالی دے واسطہ تو‏ں اک دعا امام زین العابدین علیہ السلام تو‏ں نقل کيتی اے جو ماہ مبارک رمضان وچ سحر دے وقت پڑھی جاندی اے تے دعای ابو حمزہ ثمالی دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ اس دے بارے وچ کئی شرحاں وی لکھی گئیاں نيں۔رجوع کرن: آقابزرگ طهرانی ، ج 13، ص 246 ایہ دعا نسبتا اک طولانی دعا اے جس وچ بلند اخلاقی و عرفانی مضامین بیان ہوئے نيں تے شیعاں دے درمیان اس د‏ی تلاوت متداول تے رائج ا‏‏ے۔

 حوالے 

 منابع 

 آقا بزرگ طهرانی.
 ابن بابویه، الامالی، قم ۱۳٦۲ ش.
 ابن بابویه، کتاب من لایحضره الفقیه، چاپ حسن موسوی خرسان، بیروت ۱۰۱/۱۹۸۱.
 ابن شعبه، تحف العقول عن آل الرسول، چاپ علی اکبر غفاری، قم ۱۳٦۳ ش.
 ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب، چاپ هاشم رسولی محلات‏‏ی، قم، بی‌تا.
 ابن طاووس، فرحة الغری فی تعیین قبرامیرالمؤمنین علی علیه السلام، چاپ تحسین آل شبیب موسوی، قم، ۱۱۹/۱۹۹۸.
 ابن عدیّ، الکامل فی ضعفاء الرجال، بیروت ۱۰۵/ ۱۹۸۵.
 ثابت بن دینار ابوحمزه ثمالی، تفسیرالقرآن الکریم لابی حمزة ثابت بن دینار الثمالی، چاپ عبدالرزاق محمدحسین حرزالدین، قم ۱۳۸ ش.
 احمد بن محمد ثعلبی، الکشف والبیان، المعروف تفسیرالثعلبی، چاپ علی عاشور، بیروت ۱۲۲/۲۰۰۲.
 محمد بن عبداللّه حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، بیروت: دارالمعرفه، بی‌تا.
 خوئی.
 فؤاد سزگین، تریخ التراث العربی، ج ۱، جزء ۳، نقله الی العربیة محمود فهمی حجازی، ریاض ۱۰۳/۱۹۸۳.
 طبرسی.
 محمد بن حسن طوسی، تهذیب الاحکا‏م، چاپ حسن موسوی خرسان، بیروت ۱۰۱/۱۹۸۱.
 محمد بن حسن طوسی، رجال الطوسی، نجف ۱۳۸۰/ ۱۹٦۱، چاپ افست قم، بی‌تا.
 محمد بن حسن طوسی، فهرست کتاباں الشیعة و اصولهم و اسماءالمصنفاں و اصحاب الاصول، چاپ عبدالعزیز طباطبائی، قم ۱۲۰.
 محمد بن حسن طوسی، مصباح المتهجّد، بیروت ۱۱۱/۱۹۹۱.
 محمد بن عمرو عقیلی مکی، کتاب الضعفاء الکبیر، چاپ عبدالمعطی امین قلعجی، بیروت ۱۰/۱۹۸.
 محمد بن عمرکشی، اختیار معرفة الرجال، (تلخیص) محمد بن حسن طوسی، چاپ حسن مصطفوی، مشهد ۱۳۸ ش.
 کلینی.
 یوسف بن عبدالرحمان مِزّی، تهذیب الکمال فی اسماءالرجال، ج ، چاپ بشار عواد معروف، بیروت ۱۰۳/۱۹۸۳.
 عبداللّه بن حمزه منصور باللّه، العقد الثمین فی تبیین احکا‏م الائمة الهادین، نسخه عکسی کتابخانه مرکز احیای میراث اسلامی قم، ش ۲۰.
 احمد بن علی نجاشی، فهرست اسماء مصنّفی الشیعة المشتهر ب رجال النجاشی، چاپ موسی شبیری زنجانی، قم ۱۰.
 یعقوبی، تریخ.



گٹھ:اصحاب امام سجاد
گٹھ:دوسری صدی ہجری دے شیعہ راوی
گٹھ:امام سجاد دے راوی
گٹھ:شیعہ
گٹھ:شیعہ شخصیتاں