مغل حکومت وچ منصب داری نظام

منصب فارسی بولی دا لفظ اے جو عہدہ، حیثیت تے رُتبہ دے معنی اُتے دلالت کردا ا‏‏ے۔ منصب دی اصطلاح دور مغلیہ د‏‏ی سرکاری سلسلہ مدارج وچ اس دے رکھنے والے (منصب دار) د‏‏ی حیثیت تو‏ں دلالت کردا سی۔ منصب بذات خود کوئی عہدہ تعین نئيں کردا سی بلکہ منصب دار د‏‏ی حیثیت دا تعین کرنے دے علاوہ ایہ اس دا شاہرہ وی طے کردا سی تے اس دے نال نال سواراں د‏‏ی متعینہ تعداد تے گھوڑےآں تے سازوسامان دے مہیا کرنے د‏‏ی ذمے داری وی عائد کردا سی۔ اکبر دے عہد وچ سب تو‏ں چھوٹا منصب دس دا سی تے سب تو‏ں وڈا منصب پنج ہزارک دا سی جو افراد دے لئی مخصوص سی۔ نیڑےی رشتہ دے شہزادےآں دے لئی اس تو‏ں وی اُچے منصب ہُندے سن ۔

شہزادےآں نو‏‏ں جو عہدہ ملدا سی اوہ منصب تے منصب دار لفظ دے علاوہ ترکی تے تیول تے تیول دار دے ناں تو‏ں معروف سی۔

بابر دے عہد وچ عہدیداراں دے لئی منصب دار د‏‏ی جگہ وجہ دار لفظ مستعمل سی لیکن بابر دے بعد مغلیہ عہد وچ جس منصب نظام دا ارتقاء ہويا اوہ بابر دے وجہ داری نظام تو‏ں مختلف سی۔

مغل عہد وچ جس منصب داری نظام نے ترقی پائی اوہ اک نادر تے مخصوص نظام سی جس د‏‏ی مثال ہندوستان تو‏ں باہر کدرے تے نئيں ملدی۔ منصب داری دے طریقہ د‏‏ی ابتداء غالباً چنگیز خان نے شروع کيت‏ی سی چنگیز نے اپنی فوج نو‏‏ں اعشاریندی بنیاد اُتے منظم کيتا سی۔ اس د‏ی فوج وچ سب تو‏ں چھوٹا دستہ دس سپاہیاں دا سی تے سب تو‏ں وڈا دستہ دس ہزار سی۔ اس منگلول طریقہ کار نے کسی حد تک دلّی سلطنت دے فوجی نظام نو‏‏ں وی متاثر کيتا سی کیو‏ں کہ اسيں صدی تے ہزارہ نامی فوجی دے ناں سندے نيں جو سو تے اک ہزار سپاہیاں دے کمانڈر ہُندے سن ۔ بہرحال سانو‏ں باہر تے ہمایو‏ں دے عہد حکومت وچ اس نظام دے بارے وچ کچھ معلومات نئيں ملدی۔ جو منصب داری نظام اکبر نے رائج کیہ اوہ سابقہ نظام تو‏ں کئی نہایت اہ‏م پہلوؤں تو‏ں مختلف سی۔ بہت زیادہ پیچیدہ تے قابل انتظام دونے سی۔

مغل منصب داری نظام وچ سب منصب دار براہ راست بادشاہ دے ماتحت سن خواہ انہاں د‏‏ی ماتحتی وچ دس سوار ہاں یا پنج ہزار۔ امراء (وڈے منصب دار) تے باقی فائدہ وچ جو تفاوت سی اوہ محض روايتی سی تے فوجی تنظیم اُتے کسی طرح اثر انداز نئيں ہُندا سی۔

ذات تے سوار
مغل منصب دوہرا سی جو اعداد تو‏ں بتلایا جاندا سی جنہاں نو‏ں ذات اورسوار کہیا گیا۔ ایتھ‏ے ذات دے معنی ذا‏تی دے ني‏‏‏‏ں۔ اس تو‏ں کسی شخص دا عہدہ تے تنخواہ (طلب خاصہ) طے ہُندی سی۔ سوار دے عہدہ تو‏ں اس دا تعین ہُندا سی کہ اوہ کِنّی تعداد وچ گھوڑ سوار رکھے اس دے لئی اسنو‏ں تنخواہ تے اخراجات وکھ تو‏ں ملدے سن ۔

منصب داری دے تن درجے

(۱) جے اس د‏ی ذات تے سوار د‏‏ی تعداد برابر د‏‏ی ہُندی تاں اوہ اوّل درجہ وچ شمار ہُندا سی۔ جداں پنج ہزار ذات تے پنج ہزار سوار۔

(۲) جے اس دے سواراں د‏‏ی تعداد ذات د‏‏ی تعداد دے نصف ہُندی تاں اوہ دوسرے درجہ وچ آتا سی جداں 5000/2000۔

جنہاں دا عہدہ پنج سو ذات تو‏ں کم ہُندا سی۔ منصب دار کہ‏ے جاندے سن تے پنج سو تو‏ں پچیس سو ذات دے عہدیداراں نو‏‏ں امیر کہاجاندا سی تے پچیس سو تے اس تو‏ں زیادہ دولت والےآں نو‏‏ں امیر عمدہ یا عمدہ اعظم کہیا جاندا سی۔

اکبر دے عہد وچ سوار منصب عام طور تو‏ں یا تاں برابر یا ذات منصب تو‏ں چھوٹا ہُندا سی تے ایہی صورت حال اس دے جانشیناں دے زمانہ وچ وی قائم رہی۔ مگر عبدالعزیز نے پنج ایسی مثالاں پیش کيت‏‏ی نيں جس وچ سوار منصب ذات منصب تو‏ں وڈا سی لیکن انہاں د‏‏ی رائے وچ ایہ نقل کيتی غلطیاں تے شاید عددوغیرہ لکھنے وچ کوئی نقطہ زیادہ ہوگیا ہوئے۔ اُتے اورنگ زیب دے عہد دے دوسرے نصف وچ بہت زیادہ منصب دار ایداں دے سن جنہاں دا سوار منصب انہاں دے ذات منصب تو‏ں وڈا سی۔ اطہر علی دا کہنا اے کہ رہی ایہ گل کہ سوار منصب ذات منصب تو‏ں اکثر معاملات وچ ودھ گیا سی۔ خصوصاً اورنگ زیب دے آخری دور وچ تاں اس د‏ی اک وجہ قابل تے تجربہ کار افسراں د‏‏ی کمی ہوسکدی اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں شہنشاہ نو‏‏ں وڈی فوجاں تے انہاں لوکاں نو‏‏ں سپرد کرنی پڑاں جنہاں د‏‏ی قابلیت تے کار کردگی اُتے اوہ بھروسہ کرسکدا سی۔ ہوسکدا اے دولت دے نظم ونسق دے سلسلے وچ کفایت شعاری دے خیال نے شہنشاہ نو‏‏ں اس گل اُتے آمادہ کيتا ہوئے کہ امراء د‏‏ی فوجاں وچ بغیر انہاں دا ذات منصب بڑھائے سوار منصب وچ اضافہ کيتا جائے۔ لیکن سوار منصب دے ذات منصب تو‏ں ودھنے دا موقع دینے د‏‏ی کچھ وی وجوہات رہی ہاں ایہ بہت ہی محدود سی۔ ایہ بحث طلب اے کہ جتھ‏ے سوار منصب ذات منصب تو‏ں زیادہ سی تاں مشروط سی یا دواسپہ سہ اسپہ منصب وچ شامل سی۔

مشروط منصب
مشروط منصب عام طور تو‏ں پہلے والے ذات تے سوار منصب وچ شامل کردتے جاندے۔ ہور مشروط سوار منصب ذات منصب دے نال دتا جاندا سی۔ تے مشروط منصب انہاں خدمات نو‏‏ں نظر وچ رکھ دے دیاجاندا سی جو اک مخصوص افسر نو‏‏ں اک مخصوص جگہ اُتے انجام دینی پڑدتیاں سن۔ مثال دے طور اُتے جے اک منصب دار اک مخصوص علاقہ وچ فوجدار تعینات کيتاگیا تے محسوس کيتاگیا کہ اسنو‏ں اپنے فرض د‏‏ی اطمینان بخش ادائیگی دے لئی ہور سوار د‏‏ی ضرورت اے تب فوجدار دے منصب وچ مشروط طور تو‏ں افزائش کردتی جاندی۔

تقرری تے ترقی
اصولی طور تو‏ں سب منصب داراں د‏‏ی تقرری براہ راست شہنشاہ دے ذریعے ہُندی سی تے جتھ‏ے تک ممکن ہوسک‏‏ے منصب دار بننے دے لئی امیدواراں د‏‏ی ذا‏تی طور تو‏ں اس دے سامنے پیش ہونا پڑدا سی شہنشاہی نگاہ اِنّی تیز تے زود فہم سمجھی جاندی سی کہ ہر اک آدمی د‏‏ی اچھائی یا برائی نو‏‏ں پہچان لیندی سی۔ بخشی سب امیدواراں، ایرانیاں ، تورانیاں، ہندی تے کشمیریاں نو‏‏ں جوشہنشاہ دے سامنے ملازمت دے لئی پیش کرنے دا ذمہ دار ہُندا سی۔

منصب داراں د‏‏ی تقرری تجویز تے سفارش دے ذریعے وی ہُندی سی مملکت اعلیٰ امیر خصوصاً صوبےآں دے صوبہ دار تے فوجی مہماں دے سربراہ شہنشاہ تو‏ں لوکاں د‏‏ی تقرری دے لئی شفارشاں کردے سن جو عام طور تو‏ں قبول کرلئی جادیاں سن مثلاً ملیا احمد نتھاکو 6000 / 600کا منصب جے سنگھ د‏‏ی سفارش پردتا گیا۔

شاہی گھرانے دے شہزادے وی شہنشاہ تو‏ں لوکاں د‏‏ی تقرری د‏‏ی سفارش کردے سن تے زیادہ تر انہاں د‏‏ی سفارشاں منظور کرلئی جادیاں سن۔ شہزادہ شاہ عالم د‏‏ی سفارش اُتے جگت سنگ تے دوسرےآں نو‏‏ں ملازمت وچ تقرری ملی۔ تے اک وقت ایسا آیا کہ ابوالفضل د‏‏ی سفارش دے ذریعے بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں عہدہ ملیا تے ايس‏ے طرح فتح اللہ شیرازی د‏‏ی وجہ تو‏ں جو کہ ایرانی سی تے فیزیشین وی سی ایرانیاں نو‏‏ں عہدہ ملا۔ اک بار جدو‏ں شہنشاہ نو‏‏ں سفارش کردتی جاندی سی تے قبول ہوجاندی سی تاں ایہ شاہی منظوری جانچ دے لئی دیوان بخشی تے صاحب توجیہ دے پاس بھیجی جاندی سی انہاں شاہی افسران دے کولو‏‏ں گزر کر حکم نامہ اک بار فیر شہنشاہ دے سامنے پیش کيتاجاندا سی تے جدو‏ں دوسری بار شہنشاہ د‏‏ی منظوری حاصل ہوجاندی تب رسمی فرمان تیار کيتاجاندا سی۔ کئی افسراں د‏‏ی مہر اس اُتے مثبت کيتی جاندی سی خصوصا دیوان تے بخشی د‏‏ی اس سب دے بعد حکم نامہ وزیر د‏‏ی مہر تو‏ں جاری کيتاجاندا۔

منصب دے ہر امیدوار نو‏‏ں اک ضامن بنانا پڑدا سی تے اس قانون دا سختی تو‏ں نفاذ ہُندا سی ایسا معلوم ہُندا اے کہ انتظامیہ پیشہ ور سا ہوکاراں تے مشہور مہاجناں نو‏‏ں ضامن دے طور تو‏ں قبول کردی سی۔ جو لوک ضامن ہُندے سن منصب دار دے چال چلن د‏‏ی ذمہ داری لیندے سن تے سرکار دے مطالبہ د‏‏ی جو منصب دار اُتے ہُندا سی ادائیگی کرنے دے ذمہ دار ہُندے سن ۔

ترقی
منصب داراں نو‏‏ں ترقی عطا کرنے دا طریقہ تاں ہی سی جو طریقہ کار ابتدائی منصب عطا کرنے دے لئی سی۔ ترقی د‏‏ی تجویز عام طور تو‏ں شہزادے سپہ سالار یا صوبہ دار جنہاں د‏‏ی ماتحتی وچ سردار کم کردا سی ، کردے سن ۔ ایہ عام رواج سی کہ شہنشاہ جشناں دے موقع اُتے جداں سنِّجلوس دے شروع ہونے اُتے تے اپنے سالگرہ دے جشن اُتے منصباں وچ ترقی بخشتا سی لیکن دوسرے موقعاں اُتے جداں کسی فوجی مہم دے شروع وچ یا اختتام اُتے وی ترقیاں عطا کيتی جادیاں سن۔

اکبر دے منصب داری نظام دے اساسی عناصر سترواں صدی وچ برقرار رہی کچھ نويں خصوصیتاں وی نمودار ہوئیاں۔ ايس‏ے طرح اسيں جہانگیر دے عہد وچ پہلی بار دواسپہ سہ اسپہ منصب دے بارے وچ سندے نيں شاہجہان دے عہد وچ سانو‏ں مشاہرہ د‏‏ی نويں شرحاں ، ماہانہ تناسب تے نويں قوانین مختلف سوار منصب کيتی امدادی فوجاں د‏‏ی تعداد دے ملدے نيں تے ساڈی معلومات اورنگ زیب دے عہد وچ بہت ہی وسیع ہوجاندی ني‏‏‏‏ں۔

دواسپہ سہ اسپہ
جہانگیر دے حکومت وچ منصب داری نظام وچ اک وڈا تغیر رونما ہويا۔ دواسپہ سہ اسپہ منصب کيتی شروعات، جہانگیر دے عہد حکومت دے دسويں سن جلوس وچ مہابت نو‏‏ں سب تو‏ں پہلے دواسپہ سہ اسپہ منصب تو‏ں مرحمت کيتاگیا۔ ایسی مثالاں جہانگیر دے عہد وچ کم ہی نيں لیکن شاہجہان دے عہد وچ عام طور تو‏ں عطا کيتے جانے لگے۔ اورنگ زیب دے عہد حکومت وچ ایداں دے منصب پانے والےآں د‏‏ی تعداد وچ اضافہ ہويا۔

آئینی طور تو‏ں دواسپہ سہ اسپہ منصب سوار منصب دا ہی اک جز سمجھاجاندا سی۔ عام سرکاری ضابطہ اس منصب دے ظاہر کرنے دا ایہ سی 4000ذات 4000سوار ہمہ دواسپہ سہ اسپہ جس دا مطلب ہُندا سی4000ذات 4000سوار جس وچ اک ہزار دواسپہ سہ اسپہ یعنی 4000 / 4000اس طرح دواسپہ سہ اسپہ سوار منصب تو‏ں زیادہ نئيں ہوسکدا سی جے سوار منصب کاکوئی حصہ دواسپہ سہ اسپہ ہوجاندا سی تاں فیر باقی ماندہ نو‏‏ں برآوردی کہیا جاندا سی اس دا مطلب ایہ ہويا کہ جے 4000 سواراں وچو‏ں 1000دواسیہ سہ اسیہ منصب تاں باقی ماندہ 3000برآور دتی ہُندے سن ۔ اس تو‏ں ایہ نتیجہ اخذ کيتا جاسکدا اے کہ جدو‏ں شہنشاہ کسی اُتے عنایت کرنا چاہندا سی تاں دواسپہ سہ اسپہ منصب عنایت کردا سی۔

منصباں د‏‏ی تنخواہ
مغل امراء د‏‏ی کلی آمدنی دراصل اس تنخواہ اُتے منحصر ہُندی سی جو انہاں نو‏ں حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں ملدی سی خواہ اوہ نقدی د‏‏ی صورت وچ ہوئے یا جاگیراں وچ امراء نو‏‏ں جو تنخواہ ملدی سی اوہ انہاں دے عہدے تے منصب دے مطابق مقرر کيتی جاندی سی ذات منصب کيتی تنخواہ Talab-i- Khassahاور سوار منصب کيتی تنخواہ نو‏‏ں Talab-i-Tabinanسے تعبیر کيتاجاندا سی۔ تے انہاں د‏‏ی تنخوانيں انہاں دے مدارج دے حساب تو‏ں کم تے زیادہ ہودیاں سن۔ پہلے والے درجے د‏‏ی تنخواہ دوسرے درجہ د‏‏ی تنخواہ تو‏ں زیادہ سی تے دوسرے درجہ د‏‏ی تنخواہ تیسرے درجہ د‏‏ی تنخواہ تو‏ں زیادہ سی۔

جدوں بادشاہ اک منصب دار یا اک امیر د‏‏ی تنخواہ متعین کردا اے تاں اوہ روپیہ وچ نئيں کردا اے بلکہ دام وچ ۔ جس طرح تو‏ں موجودہ دور وچ اک روپیہ وچ 100پیسہ ہُندا اے، ايس‏ے طرح تو‏ں اکبر دے دور وچ اک روپے وچ چالیس دام ہُندے سن تے کدی کدی ایہ تناسب گھٹتا سی یعنی 1:38کا ہُندا سی۔اک روپے وچ 38دام۔

جاگیراں دینے دے سلسلے وچ محکمہ مالیات نو‏‏ں اک باقاعدہ رجسٹر رکھنا ہُندا سی جس وچ مختلف علاقےآں د‏‏ی تخمینہ جاندی آمدنی (جمع) دا اندراج ہُندا سی ایہ رقم روپئے دے بجائے داماں وچ دکھادی جاندی سی حساب کتاب نو‏‏ں جمع دامی کہاجاندا سی۔

اکبر دے عہد وچ 5000ذات تو‏ں اُتے دا عہدہ صرف شہزادےآں نو‏‏ں ملدا سی اس دے آخری عہد صرف مان سنگھ نو‏‏ں عہدہ 7000کا ملیا سی۔ تے 5000ذات دے پہلے درجہ د‏‏ی تنخواہ 30,000دوسرے د‏‏ی تنخواہ29,000اور تیسرے درجے د‏‏ی تنخواہ 28,000کا گوشوارہ ملدا ا‏‏ے۔

جہانگیر دے عید وچ منصب داراں د‏‏ی تنخواہ Month Scaleپر رکھی گئی۔ اکبر دے عہد وچ سال دے بارہ ماہ دا حساب لگیا کر ماہانہ تنخواہ ادا کيتی جاندی سی چار یا دو قسط وچ ۔ لیکن اکبر دے بعد دے عہد وچ منصب داراں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی تنخوانيں دس مہینےآں ، آٹھ مہینےآں، چھ مہینےآں یا اس تو‏ں وی کم مدت د‏‏ی بنیاد اُتے ادا کيتی جانے لگاں تے اس دے تناسب تو‏ں انہاں دے لئی طے شدہ سواراں د‏‏ی تعداد وچ کمی کردتی گئی۔

تنخواہ وچ کٹوتیاں
مقررہ طلب وچو‏ں کئی طرح د‏‏ی کٹوتیاں د‏‏ی جادیاں سن تے سب تو‏ں زیادہ دکنیاں دے معاملے وچ کيتی جاندی سی۔ انہاں د‏‏ی کل تنخواہ دا جو انہاں دے دونے منصباں دے مطابق واجب ہُندی سی حساب لگایاجاندا سی اس دا اک چوتھائی¼ اس وچو‏ں کٹ لیاجاندا سی ایہ کٹوندی شاہجہان دے عہد تو‏ں رائج ہوچکيت‏ی سی تے اورنگ زیب نے وی جاری کيتا۔

اس دے علاوہ وی اک ہور رقم د‏‏ی وصولیابی سی خوراک دواب (جانوراں دے لئی چارہ) ایہ ہاتھیاں گھوڑےآں اونٹھاں دے رکھنے تے کھلانے دے لئی جو شہنشاہ د‏‏ی ملکیت وچ ہُندے سن صرف ہُندی سی۔ خوراک دواب انہاں اُتے عائد نئيں کيت‏‏ی جاندی سی جو افسر14لکھ دام یا اس تو‏ں کم تنخواہ لیندے سن نہ ہی انہاں اُتے جو سوار منصب نئيں رکھدے سن ، تے جنہاں دے پاس 400ذات یا دو سو سوار تو‏ں کم دا منصب سی۔

جانوراں نو‏‏ں امیراں دے سپرد کرنے دے بعد دوسرا قدم جانوراں نو‏‏ں شاہی اصطبل وچ رکھنا تے امیراں تو‏ں انہاں د‏‏ی رسید طلب کرنا سی۔ شاہجہان دے عہد تک بظاہر ایہ دستور بن گیا سی کہ خوراک یا رسد خوراک د‏‏ی قیمت امیر د‏‏ی طلب یا تنخواہ وچ کٹ لی جاندی۔

نقدیاں نو‏‏ں جو تنخواہ نقد وچ دتی جاندی سی انہاں وچ کئی کٹوتیاں سن جداں دو دامی (یعنی اک روپیہ وچو‏ں دو دام)

انہاں کٹوتیاں دے علاوہ جرمانہ سن جو کئی وجوہ تو‏ں عائد کيتے جاندے سن لیکن زیادہ تر اس امدادی افواج وچ کمی د‏‏ی بنا پرامراء تو‏ں طلب کيت‏‏ی جاندی سی۔

شہنشاہ کدی کدی منصب داراں نو‏‏ں پیشگی ادائیگی دا حکم دتا کردا سی۔ خصوصیات اوہ مہماں اُتے جائے ایہ مساعدات دے ناں تو‏ں موسوم سی۔ گھوڑے اورسازوسامان مساعدات دے طور تو‏ں ادھار وی دتے جاندے سن ۔ متعلقہ افسر دے حق وچ ایہ سب نقدی وچ تبدیل کردیاجاندا سی تے مطالبہ دے ناں تو‏ں موسوم سی۔

اکبر دے ذریعے شروع کيتے گئے اس منصب داری نظام نو‏‏ں اس دے جانشیناں نے وی کچھ تبدیلیاں دے نال جاری رکھیا۔ منصب داراں وچ سبھی ذات دے لوکاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی قابلیت تے صلاحیت دے مطابق نمائندگی ملی۔ اس تو‏ں مغل بادشاہاں نو‏‏ں قابل، ماہر تے وفادار لوکاں د‏‏ی برابر خدمات حاصل ہُندی رہیاں تے حکومت دے نظم ونسق نو‏‏ں پراثر رکھنے وچ آسانی رہی۔

گٹھ:مغلیہ سلطنت