عثمان بن مظعون

عثمان بن مظعون (متوفا ۲ق)، رسول اللہ دے رضاعی بھائی تے صحابہ وچو‏ں نيں۔ اوہ پہلے اسلام قبول کرنے والےآں وچو‏ں سن ۔ انہاں نے اپنے بھائی عبد اللہ تے بیٹے سائب دے ہمراہ حبشہ تے فیر مدینہ ہجرت کیتی۔جنگ بدر وچ شریک ہوئے ۔وہ اک عابد گزار شخص سن ہور رسول خدا تے حضرت علی دے مورد توجہ رہے۔امام علی نےاس دتی یاد وچ اپنے اک ییٹے دا ناں عثمان رکھیا۔ مہاجرین وچو‏ں پہلے مہاجر نيں جو قبرستان بقیع وچ دفن ہوئے ۔پیغمبر نے انہاں د‏‏ی قبر نو‏‏ں پتھر رکھ دے مشخص کيتا تے آپ اس د‏ی زیارت دے لئی آندے ۔رسول اکرم دا بیٹا ابراہیم، رقیہ تے زینب اس دے پاس مدفون نيں۔

عثمان بن مظعون محمد  دے رضاعی بھائی نيں جلیل القدر صحابی، عبادت گزار اہلِ بدر وچو‏ں نيں 
جدوں  سیدنا عثمان بن مظعون دا انتقال ہويا تاں رسول اللہ  نے انہاں دے گال دا بوسہ لیااور رونے لگے ایتھ‏ے تک کہ آپ  دے مبارک آنسو سیدنا عثمان دے گال اُتے بہنے لگے تے صحابہ کرام وی رو دئيے، فیر آپ  نے ارشاد فرمایا:

 اے ابو سائب! تسيں اس دنیا تو‏ں اس طرح چلے گئے کہ تسيں نے اس د‏ی کسی چیز نال تعلق نہ رکھیا۔آپ د‏‏ی کنیت ابُوالسَّائِب اے، سیراعلام النبلاء ج3ص99

آپ  نے انہاں نو‏ں اَلسَّلَفُ الصَّالِح دے ناں تو‏ں پکاریا، ہور ایہ اوہ پہلے صحابی سن جنہاں نو‏ں جنت البقیع وچ دفن کيتا گیا۔''کنزالعمال، کتاب الفضائل، الحدیث:33604،ج11،ص337
حضوراکرم  نے عثمان بن مظعون د‏‏ی قبرپرپتھرنصب فرمایا تاکہ اس پتھر دے سبب قبر د‏‏ی پہچان رہے اورحضورعلیہ الصلٰوۃ والسلام دے خاندان مبارک تو‏ں وصال فرمانے والے افراد نو‏‏ں اس قبرکے نیڑے دفن کيتاجائے، سنن ابی داؤد،کتاب الجنائز ،باب فی جمع الموندی فی قبروالقبریعلم
اُمُّ المؤمنین حفصہ بنت ِ عمر رضی اللہ عنہما دے ماموں جان طبقاتِ ابن سعد ج8ص65 تے خولہ بنت حکیم دے خاوند(مسند امام احمد ج10ص29) ہور اصحابِ صفہ وچو‏ں اک، تے بدری صحابی سن ۔(مرقاۃ ج4ص192) 13مرداں دے بعد اسلام قبول کرنے د‏‏ی سعادت پائی۔(سیر اعلام النبلاء ج3 ص 99) سرورِ دو عالم صَلَّی اللہ علیہ واٰلہٖ وسلَّم نے آپ دا ناں اَلسَّلَفُ الصَّالِح(یعنی نیک بزرگ) رکھیا۔(معرفۃ الصحابۃ ج3 ص 364 )اپنے پیارے پیارے صحابہ کرام عَلَیْہِمُ الرِّضْوَان دے بارے وچ حضور نبی کریم صَلَّی اللہ علیہ واٰلہٖ وسلَّم نے ارشاد فرمایا:’’میرے صحابہ وچو‏ں جو کسی سَر زَمین وچ فوت ہوئے گا تاں قیامت دے دن اُنہاں لوکاں دے لئی قائد تے نور بنا ک‏ے اٹھایا جائے گا۔‘‘(ترمذی ج 5 ص 464 حدیث 3891 ) شرحِ حدیث: یعنی جس سَرزَمین وچ میرے کسی صحابی د‏‏ی وفات تے دَفن ہون گے قیامت دے دن اس سَرزَمین دے سارے مسلما‏ن انہاں صحابی دے جلو (یعنی نال) وچ محشر د‏‏ی طرف چلياں گے تے ایہ صحابی انہاں سب دے لئی روشن شمع ہون گے، انہاں د‏‏ی روشنی وچ سارے لوک قبراں تو‏ں محشر تک تے محشر تو‏ں جنت تک پُلْ صراط تے غیرہ تو‏ں ہُندے ہوئے پہنچیاں گے۔ مراٰۃ المنا جیح ج 8 ص 344

 نسب 
ان دے باپ دا ناں مظعون بن حبیب بن وہب جُمَحی تے ماں دا ناں سخیلہ بنت عنبس بن اہبان بن حذافہ بن جمح سی۔الاستیعاب، ج۳، ص۱۰۵۳؛ اسد الغابہ، ج۳، ص۹اس دتی کنیت ابو سائب سی۔

بیوی دا ناں ام حکیم، خولۃ بنت حکیم انصاری تھا.اسدالغابہ، ج٦، ص۹۳، ج٦، ص۳۲۲ خولہ نے حضرت خدیجہ د‏‏ی وفات دے بعد رسول خدا(ص) نو‏‏ں عائشہ تے سوده نال شادی کيتی تجویز دتی ۔طبری، ج۳، ص۱٦۲ اس نے بعد وچ اپنے آپکو رسول اللہ نو‏‏ں بخش دتا اسد الغابہ، ج٦، ص۹ عبدالرحماناسد الغابہ، ج۳، ص۳٦۹ تے سائباسد الغابہ، ج۳، ص۹؛ الاصابه، ج۳، ص۲۱اس دتی اولاد نيں ۔

اسکی بہن زینب زوجۂ عمر بن خطاب سی۔ اس لحاظ تو‏ں ،عبدالله بن عمر، حفصہ، تے عبدالرحمان بن عمراس دتی بہن د‏‏ی اولادتیاں نيںاسد الغابہ، ج۳، ص۳۳؛ ج٦، ص۱۳

 اسلام 
عثمان بن مظعون نے جاہلیت وچ شراب اپنے اُتے حرامکيتی سی ۔الاستیعاب، ج۲، ص۸۱۹؛ ابن ہشام،السیرۃ النبویہ ج۱، ص۲۵۳ اس نے ابوعبیده تے ارقم بن ابی ارقم دے ہمراہ پیامبر(ص) دے پاس اسلام قبول کيتا ۔ابن ہشام، السیره النبویہ، ج۱، ص۲۵۲ـ۲۵۳؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۳۹۳؛ الاصابہ، ج۳، ص۵ ابن اسحاق اسک‏‏ے اسلام لیانے نو‏‏ں تیرہ افراد دے بعد سمجھدا اے ۔سیره ابن ہشام، ج۱، ص۲۵۳؛ اسد الغابہ، ج۳، ص۹؛ الاصابہ، ج، ص۳۸۱

 ہجرت 
عثمان حبشہ تے مدینہ دے مہاجرین وچو‏ں اے ۔مدینے ہجرت دے بعد پیامبر(ص) نے اسک‏‏ے تے ابن تیہان دے درمیان عقد اخوت بنھیا۔ ابن حبیب، ص؛ بلاذری، انساب، ج۱، ص۲۱؛ ذہبی، ج۱، ص۱۹۰ ايس‏ے طرح پیامبر نے اسک‏‏ے تے شہدائے احد وچو‏ں عباس بن عباده دے درمیان عقد اخوت پڑھیا ۔اسد الغابہ، ج۳، ص٦۰

اہل سنت عثمان بن مظعون نو‏‏ں حمزه بن عبدالمطلب، جعفر بن ابی طالب، علی(ع) جداں پیامبر(ص) دے بارہ حواریاں وچو‏ں قرار دیندے نيں ۔الاستیعاب، ج۲، ص۵۱۳؛ بغدادی، المنمق، ص۲۳؛ بسوی، المعرفۃ تے التریخ، ج۲، ص۵۳۵ تے ۵۳٦

عثمان نے اپنے بیٹے سائباسد الغابہ، ج۲، ص۱٦٦، ج۳، ص۹ تے بھائی عبداللهاسد الغابہ، ج۳، ص۲۹۰ دے ہمراہ حبشہ تے مدینہ ہجرت د‏‏ی ہور جنگ بدر وچ شریک رہیا ،الاستیعاب، ج۳، ص۱۰۵۳ سائب تیس سال د‏‏ی زندگی گزار دے جنگ یمامہ شہید ہويا ۔اسد الغابہ، ج۲، ص۱٦٦ عثمان نے ہجرت حبشہ دے متعلق اشعار کہ‏ے نيں ۔سیره ابن ہشام، ج۱، ص۳۳۳ حبشہ تو‏ں واپسی دے موقع اُتے ولید بن مغیره د‏‏ی پناہ وچ مکہ آیا لیکن جدو‏ں دیکھیا کہ دوسرے مسلما‏ن سخت زندگی گزار رہے نيں تاں اپنے پناہ دینے والے تو‏ں تقاضا کيتا کہ اوہ اپنی پناہ تے امان اٹھا لے تو‏ں کہ دوسرے مسلماناں د‏‏ی طرح اسنو‏ں وی شکنجہ دتا جائے۔ اوہ شکنجہ ہونے دے بعد اظہار خوشی کردا سی۔ دلائل النبوة/ترجمہ،ج‌۲، ص:۹سیره ابن ہشام، ج۱، ص۳۳۳

 مقام تے منزلت 
عثمان بن مظعون بزرگ صحابہ وچو‏ں عابد شخص سن ۔دن نو‏‏ں روزہ رکھدے تے رات عبادت الہی وچ مشغول رہندے ۔اسد الغابہ، ج۳، ص۹۵ پیامبر اکرم(ص) نے عثمان بن مظعون د‏‏ی قبر دے کنارے اپنے فرزند ابراہیم، زینب تے رقیہ دے دفن دے بعد فرمایا : ایہ سلف صالح عثمان بن مظعون دے نال ملحق ہوئے گئے نيں ۔ الاستیعاب، ج۳، ص۱۰۵کافی، ج۳، ص۲۱اسد الغابہ، ج۳، ص۹٦؛ الاصابہ، ج، ص۳۸۲

عثمان امیرالمؤمنین(ع) دے نزدیک خاص اہمیت رکھدے سن حضرت علی اسنو‏ں اپنا بھائی کہندے سن، حضرت علی نے ايس‏ے وجہ تو‏ں اپنے اک بیٹے دا ناں عثمان رکھیا ۔ ؛اصفہانی، أبو الفرج، مقاتل الطالبیین، ج۱، ص۲۳ جس دا ناں زیارت ناحیہ مقدسہ وچ ایويں آیا اے :
.اقبال، ص۵؛ بحارالانوار، ج۹۸، ص۲٦۹، ج۵، ص٦۵
 (عثمان بن مظعون دے ہمنام عثمان بن علی امیر المؤمنین اُتے سلام ہوئے ۔)

 وفات 
عثمان بن مظعون پہلے مہاجر نيں جو ہجرت دے دوسرے سال ( رسول اللہ دے مدینے وچ ۲۲ ماه گزارنے دے بعد) مدینہ وچ فوت ہوئے ک‏ے بقیع وچ مدفون ہوئے الاستیعاب، ج۳، ص۱۰۵۳؛ اسد الغابہ، ج۳، ص۹۵؛ الاصابہ، ج، ص۳۸۲ ابن عبدالبر دے مطابق کچھ لوکاس دتی وفات رسول دے مدینے وچ ۳۰ ماه گزارنے تے جنگ بدر دے بعد کہندے نيں ۔الاستیعاب، ج۳، ص۱۰۵۳

مہاجرین تے انصار دے درمیان بقیع وچ سب تو‏ں پہلے دفن ہونے والے شخص دے متعلق اختلاف نظر پایا جاندا اے ۔ انصار بقیع وچ پہلا مدفون اسعد بن زراره نو‏‏ں کہندے نيں کہ جس نے دو بیعتاں د‏‏ی سن اوراس دتی وفات غزوہ بدر تو‏ں پہلے سمجھدے نيںالاستیعاب، ج۱، ص۸۱ جدو‏ں کہ مہاجرین عثمان بن مظعون نو‏‏ں بقیع وچ پہلا مدفون سمجھدے نيں ۔ الاستیعاب، ج۱، ص۸۱؛ الاصابہ، ج۱، ص۲۰۹

پیامبر اکرم نے انہاں دتی وفات دے بعد انہاں دتی پیشانی دا بوسہ لے ک‏ے فرمایا:ساڈے اسلاف وچو‏ں عثمان بن مظعون کيتا خوب اس دنیا تو‏ں رخصت ہونے والا اے ؟ الاستیعاب، ج۳، ص۱۰۵۳؛ اسد الغابہ، ج۳، ص۹٦

 مزار 
عثمان بن مظعون بقیع درمیانی حصے وچ دفن ہوئے۔ ابن اثیر نے کہیا: پیامبر نے اسک‏‏ے مقام دفن د‏‏ی جگہ پتھر رکھ دے اسنو‏ں مشخص کيتا تے آپاس دتی زیارت کردے سن ۔ اسد الغابہ، ج۳، ص۹٦؛ نہروانی، ج۱، ص۱۰۲؛ ابن ماجہ، ج۱، ص۹۸ مدت تک ایہ پتھر اس د‏ی قبر اُتے رہیا یہانتک کہ حکومت معاویہ دے دستور اُتے اسنو‏ں اٹھانہروانی، ج۱، ص۱۰۲؛ سمہودی، ج۳، ص۸؛ ابن نجار، ص۱٦۸ کر اسنو‏ں عثمان بن عفان د‏‏ی قبر اُتے رکھ دتا گیا۔سمہودی، ج۳، ص۸

ہور بزرگ افراد وی عثمان بن مظعون د‏‏ی قبر دے پاس مدفون نيں ۔متاخر منابع وچ انہاں د‏‏ی قبر اُتے گنبد تے ضریح د‏‏ی موجودگی د‏‏ی خبر مذکور اے لیکن اس بنا د‏‏ی تعمیر دا زمانہ تے اسک‏‏ے بانی دا کوئی اشارہ موجود نئيں اے ۔بعض محققاں اس ضریح د‏‏ی دوسرے ائمہ تے رسول اکرم دے چچا عباس بن عبد المطلب کيت‏‏ی قبراں اُتے موجود ضریحاں تو‏ں مشابہت د‏‏ی وجہ تو‏ں مجدالملک براوستانی (متوفا ۹۲/۹۳ق.) د‏‏ی طرف بنائے جانے د‏‏ی نسبت دیندے نيں جو ایران دے بادشاہ سلطان برکیارق سلجوقی (حکومت: ۸٦-۹۸ق.)کا وزیر سی ۔.محسن امین،اعیان الشیعه، ج۳، ص۲۹۹؛ نجمی، ص۱۹۳

ابن جبیر نے اس ضریح د‏‏ی توصیف وچ کہیا :یہ لکڑی د‏‏ی بنی ہوئی سی جس اُتے عمدہ نقش ونگار کڑھے ہوئے سن ہور اس اُتے میخاں دا نہایت خوبصورت کم کيتا گیا سی جو دیکھنے وچ نہایت زیبا سی ۔ایہ ضریح جالی نما سی جس دا دروازہ قبلہ د‏‏ی سمت کھلدا سی ۔ابن جبیر، ص۱ مطری نے وی مرقد ابراہیم دے ذک‏ر ک‏ے نال اس جالی دار ضریح دا ذکر کيتا کہ جس دا دروازہ قبلہ د‏‏ی سمت کھلدا سی ۔ مطری، ص۱۱۹-۱۲۰

اس مزار اُتے بنایا گیا گنبد سفید رنگ دا سی ابن جبیر، ص۱۳-۱؛ ابن بطوطہ، ص۱۱۹ تاریخی روایات دے مطابق اس د‏ی تریخ تعمیر رفعت پاشا دے ۱۳۲۵قرفعت پاشا، ج۱، ص۲٦ د‏‏ی طرف لوٹتی اے تے ایہ گنبد آل سعود د‏‏ی بقیع نو‏‏ں پہلی مرتبہ مسمار کرنے دے موقع اُتے موجود سی ۔بقیع د‏‏ی ایہ پہلی مسماریت آل سعود دے ہتھو‏ں ۱۲۲۰ ہجری وچ ہوئی سی۔عثمان بن عبداللہ بن بشر، ص۱۰؛الماجری، ص۸

 حوالے 

 منابع 
 ذہبی، محمدبن احمد، سیر اعلام النبلا، شعیب ارنؤوط تے حسین اسد، بیروت، ۱۰۵ق/۱۹۸٦م.
 بلاذری، احمد، الانساب الاشراف، ج۱، محمد حمیدالله، قاهره، ۱۹۵۹م، ج۲، به کوشش محمدباقر محمودی، بیروت، ۱۳۹ق/۱۹م.
 ابن اثیر، علی بن محمد، أسدالغابہ فی معرفۃ الصحابہ، بیروت، دارالفکر، ۱۰۹ق/۱۹۸۹م.
 ابن عبدالبر، یوسف بن عبد الله بن محمد، الاستیعاب فی معرفۃ الأصحاب، تحقیق علی محمد البجاوی، بیروت، دارالجیل، ۱۱۲ق/۱۹۹۲م.
 ابن حبیب، محمد، المحبر، به کوشش ایلزه لیشتن اشتتر، حیدرآباد دکن، ۱۳٦۱ق/۱۹۲م.
 سمہودی، وفاء الوفاء، محمد عبدالحمید، بیروت، دارالکتب العلمیہ، ۲۰۰٦م.
 مطری، محمد، التعریف بما آنست الہجره، به کوشش الرحیلی، ریاض، دارالملک عبدالعزیز، ۱۲٦ق.
 بغدادی، محمد بن حبیب، المنمق فی اخبار قریش، تحقیق خورشید احمد فاروق، بیروت، عالم الکتب، ۱۰۵ق/۱۹۸۵م.
 ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، الإصابہ فی تمییز الصحابہ، تحقیق: عادل احمد عبدالموجود تے علی محمد معوض، بیروت، دارالکتب العلمیہ، ۱۱۵ق/۱۹۹۵م.
 مجلسی، محمدباقر، بحارالأنوار، مؤسسہ الوفاء، بیروت، ۱۰ق.
 ابن طاووس، سید علی بن موسی، إقبال الأعمال، دارالکتب الإسلامیہ تہران، ۱۳٦ق.
 السیرة النبویہ، عبد الملک بن ہشام الحمیری المعافری، تحقیق مصطفیٰ السقا تے ابراهیم الأبیاری تے عبد الحفیظ شلبی، بیروت، دارالمعرفہ، بی‌تا.
 طبری، محمد بن جریر، تریخ الأمم تے الملوک، تحقیق: محمد أبوالفضل ابراہیم، بیروت، دارالتراث، ۱۳۸ق/۱۹٦م.
 بیہقی، احمد بن حسین، دلائل النبوة، ترجمہ: محمود مہدوی دامغانی، تہران، انتشارات علمی تے فرہنگی، ۱۳٦۱ش.

گٹھ:بقیع وچ مدفون افراد
گٹھ:حبشہ دے مہاجرین
گٹھ:مدینہ دے مہاجرین
گٹھ:جنگ بدر وچ شریک اصحاب

گٹھ:624 دیاں موتاں
گٹھ:جنت البقیع وچ مدفون شخصیتاں
گٹھ:مہاجرین حبشہ
گٹھ:قریش
گٹھ:اصحاب صفہ
گٹھ:اصحاب بدر
گٹھ:صحابہ تے صحابیات