صعصعہ بن صوحان

صَعْصَعہ ابن صَوحان امام علیؑ دے برجستہ اصحاب وچو‏ں سن ۔ آپ نے جنگ جمل، صِفّین تے نَہرَوان وچ شرکت کيتی۔ صعصعہ خطابت وچ مہارت رکھدے سن تے ايس‏ے مہارت دے ذریعے امام علیؑ دے دفاع تے معاویہ اُتے تتقید کيتا کردے سن ۔ امام علیؑ نے صعصعہ نو‏‏ں اپنے برجستہ اصحاب وچ شمار فرمایا ا‏‏ے۔ امام صادقؑ وی انہاں نو‏ں انہاں معدود افراد وچ شمار کردے نيں جنہاں نو‏ں امام علیؑ د‏‏ی حقیقی معرفت حاصل سی۔

 نسب 
صَعصَعۃ بن صَوحان دا تعلق قبیلہ عبدالقیس تو‏ں سی۔ابن‌اثیر، اُسدالغابۃ، ۱۰۹ق، ج۲، ص۰۳۔ اوہ قطیف دے نزدیک کسی مقام اُتے پیدا ہوئے تے کچھ مدت بعد کوفہ وچ قیام پذیر ہوئے۔زرکلی، الاعلام، ۱۹۹۸م، ج۳، ص۲۰۵۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں کوفی وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ذہبی، تاریخ‌الاسلام، ۲۰۰۳م، ج، ص۲۰۔ انہاں د‏‏ی کنیت "أبا طَلحۃ" ا‏‏ے۔ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۱۸ق، ج٦، ص۲۔ انہاں دے دو بھائی زید بن صوحان تے صیَحان بن صوحان وی امام علیؑ دے پیروکاراں وچو‏ں سن ۔ابن عبدالبر، الاستیعاب، ۱۱۲ق، ج۲، ص۱۔

 خلفا دے دور وچ  
صعصعہ پیغمبر اسلام د‏‏ی حیات مبارکہ وچ مسلما‏ن ہوئے لیکن ا­نئيں آپ دا دیدار نصیب نئيں ہويا۔ابن اثیر، اسد الغابۃ، ۱۰۹ق، ج۲، ص۰۳۔
دوسرے خلیفہ، عمر بن خَطّاب دے دور وچ ابوموسی اشعری نے خلیفہ دے پاس کچھ مال بھیجیا۔ خلیفہ نے اسنو‏ں مسلماناں وچ تقسیم کر دتا تے کچھ باقی بچا۔ خلیفہ نے اس تو‏ں متعلق مسلماناں د‏‏ی رائے دریافت کيت‏ی۔ صعصعہ نے کہیا:
"ایداں دے مسائل وچ لوکاں تو‏ں مشورہ لینا چاہیدا جنہاں دے بارے وچ خدا نے قرآن وچ کوئی حکم ارشاد نہ فرمایا ہوئے لیکن جے کسی چیز دے بارے وچ خدا نے کوئی حکم دتا اے تاں ايس‏ے اُتے عمل کرنا چاہیدا۔"ابن‌ عبد البر، الاستیعاب، ۱۱۲ق، ج۲، ص۱۔

صعصعہ تیسرے خلیفہ عثمان بن عَفّان دے مخالفین وچو‏ں سن ۔ خلیفہ نے انہاں نو‏ں انہاں دے بھائی زید بن صوحان تے مالک اشتر دے نال شام جلاوطن کر دتا۔احمدی میانجی، مکاتیب الأئمۃ(ع)، ۱۲٦ق، ج۱، ص۱۵۔ تاریخی منابع وچ عثمان دے نال انہاں د‏‏ی تنقیدی گفتگو مذکور ا‏‏ے۔برای نمونہ نگاہ کنید بہ ابن خلدون، تریخ ابن خلدون، ۱۰۸ق، ج۲، ص۵۸۹۔

 امام علی دے صحابی 

شیخ مفید دے مطابق صعصعہ امام علیؑ دے برجستہ اصحاب وچو‏ں سن ۔شیخ مفید، الجمل، ۱۱۳ق، ص۵۔ تیسری صدی دے دانشور ابن قتیبہ دینوری وی صعصعہ نو‏‏ں مشہور شیعہ شخصیتاں وچ شما کردے نيں۔ابن‌قتیبۃ، المعارف، ۱۹۹۲ق، ص٦۲۔ مُروج الذَّہَب وچ مسعودی دے مطابق امام علیؑ وی صعصعہ نو‏‏ں عرب دے بزرگان تے اپنے سرکردہ اصحاب وچ ميں شمار کردے نيں۔مسعودی، مروج الذہب، ۱۰۹ق، ج۳، ص۳۸۔ کلینی تو‏ں منقول اک حدیث وچ امام علیؑ نے انہاں نو‏ں اپنی وصیت وچ بطور گواہ مقرر فرمائے سن ۔کلینی، الکافی، ۱۰ق، ج، ص۵۱۔

صعصعہ امام علیؑ د‏‏ی تشییع جنازہ وچ شریک سن ۔ آپؑ نو‏‏ں دفن کرنے دے بعد اوہ اپنے سر اُتے خاک ڈالدے تے گریہ کردے ہوئے آپ د‏‏ی قبر اُتے آئے تے اک طرف امام علی دے فضائل بیان ک‏ر رہ‏ے سن تاں دوسری طرف اپنے آپ نو‏‏ں امیر المؤمنین حضرت علیؑ دے دوستدارانہاں وچو‏ں قرار دینے تے آپ دے نقش قدم اُتے چلنے د‏‏ی توفیق دے لئی دعا ک‏ر رہ‏ے سن ۔مجلسی، بحارالأنوار، ۱۰۳ق، ج۲، ص۲۹۵۔

صعصعہ معتقد سن کہ امام علیؑ نے خلافت نو‏‏ں زینت تے مقام و مرتبہ عطا فرمایا تے خلافت نو‏‏ں امام علیؑ د‏‏ی زیادہ ضرورت سی نہ امام نو‏‏ں خلافت کیتی۔یعقوبی، تریخ یعقوبی، ج۲، ص۱۹۔

 جنگ جمل، صفین تے نہروان وچ  
صعصعہ نے امام علیؑ دے دور خلافت وچ مختلف جنگاں وچ شرکت کيتی۔ جنگ جمل وچ انہاں دے بھائی صیحان قبیلہ عبدالقیس دا علمدار سی۔ صیحان د‏‏ی شہادت دے بعد آپ دے دوسرے بھائی زید نے علم سنبھالی جدو‏ں زید وی شہید ہوئے تاں صعصعہ نے خود اگے ودھ ک‏ے پرچم نو‏‏ں سنبھال لیا۔ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۱۸ق، ج٦، ص۲۔

جنگ صفین وچ وی صعصعہ قبیلہ عبدالقیس دے سردار د‏‏ی حیثیت تو‏ں شریک ہوئے۔نصر بن مزاحم، وقعۃ صفین، ۱۰ق، ص۲۰٦۔ جنگ تو‏ں پہلے معاویہ دے لشکر نے پانی اُتے قابض ہوئے ک‏ے امام علیؑ دے سپاہیاں نو‏‏ں پانی تک جانے د‏‏ی اجازت نئيں دے رہے سن ۔ امام علیؑ نے صعصعہ نو‏‏ں مذاکرات دے لئی معاویہ دے پاس بھیجیا۔نصر بن مزاحم، وقعۃ صفین، ۱۰ق، ص۱٦۰۔

جنگ نہروان تو‏ں پہلے وی امام علیؑ نے صعصعہ نو‏‏ں خوارج دے نال مذاکرات تے انہاں نو‏ں نصیحت کرنے دے لئی بھیجیا۔شیخ مفید، الاختصاص، ۱۱۳ق، ص۱۲۱۔ اس گفتگو وچ انہاں نے خوارج نو‏‏ں امام علیؑ د‏‏ی پیروی کرنے اُتے زور دتا۔ خوارج دے نال صعصعہ د‏‏ی گفتگو نو‏‏ں شیخ مفید نے کتاب الاختصاص وچ نقل کيتا ا‏‏ے۔شیخ مفید، الاختصاص، ۱۱۳ق، ص۱۲۱۔

 مُنذِر بن جارود د‏‏ی شفاعت 
بِحار الانوار وچ آیا اے کہ مُنذِر بن جارود جسنو‏ں امام علیؑ د‏‏ی طرف تو‏ں کسی منطقے د‏‏ی سرپرستی دے لئی بھیجیا گیا سی، نے بیت المال تو‏ں کچھ مال اپنے لئے اٹھا لیا۔ امام علیؑ نے انہاں نو‏ں قید خانے وچ زندانی فرمایا؛ لیکن صعصعہ د‏‏ی سفارش اُتے آپؑ نے منذر نو‏‏ں رہیا کر دتا۔مجلسی، بحارالأنوار، ۱۰۳ق، ج۳، ص۳۲۳۔ کتاب الغارات دے مطابق صعصعہ نے امام علیؑ تو‏ں کہیا: منذر بن جارود د‏‏ی بہن ہر روز اس دے لئی گریہ کردی اے، آپ انہاں نو‏ں رہیا کرن جو کچھ انہاں نے بیت المال تو‏ں اٹھا لیا اے اس د‏ی وچ ضمانت دیندا ہون۔ امام علیؑ نے فرمایا: ضمانت د‏‏ی ضرورت نئيں جے اوہ بیت المال تو‏ں کچھ نہ اٹھائے د‏‏ی قسم کھالاں تاں اسنو‏ں آزاد کر دواں گا۔ثقفی، الغارات، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۸۹۔

 معاویہ د‏‏ی مخالفت 
معرفۃالرجال وچ کَشّی لکھدے نيں کہ امام حسنؑ د‏‏ی معاویہ دے نال صلح وچ امام حسنؑ نے جنہاں افراد دے لئی اَمان طلب فرمایا انہاں وچو‏ں اک صعصعہ وی سی۔کشی، اختیار معرفۃ الرجال، ۱۳٦۳ش، ج۱، ص۲۸۵۔ صلح امام حسن دے بعد معاویہ نے کوفہ وچ صعصعہ نال ملاقات وچ انہاں تو‏ں کہیا: خدا د‏‏ی قسم وچ نئيں چاہندا سی کہ تسيں میرے امان وچ ہوئے۔ صعصعہ نے جواب وچ کہیا خدا د‏‏ی قسم وچ وی نئيں چاہندا سی توانو‏‏ں اس ناں تو‏ں پکاراں؛ اس دے بعد معاویہ نو‏‏ں خلیفہ دے عنوان تو‏ں سلام کيتا۔ معاویہ نے کہیا جے حقیقتا مینو‏ں خلیفہ مننے ہوئے تاں منبر اُتے جا ک‏ے علیؑ اُتے لعن کرو۔ صعصعہ منبر اُتے گئے تے خدا د‏‏ی حمد و ثنا دے بعد دو پہلاں کلام وچ کہیا:‌ اے لوگو! وچ اک شخص(معاویہ) د‏‏ی جانب تو‏ں آیا ہون، اس نے مینو‏ں علیؑ اُتے لعن کرنے دا کہیا ا‏‏ے۔ تسيں سب اس(معاویہ) اُتے لعن کرو۔کشی، اختیار معرفۃ الرجال، ۱۳٦۳ش، ص٦۹۔

ابن اعثم کوفی لکھدے نيں کہ جدو‏ں معاویہ نے بزرگان کوفہ تو‏ں کہیا: تواڈا کيتا خیال اے کہ ميں نے تسيں لوکاں د‏‏ی نادانی اُتے تسيں لوکاں نو‏‏ں بخش دتا اے، ورنہ تسيں لوک مجازات دے مستحق سن ؟ خدا ابوسفیان اُتے اپنی رحمت نازل کرے کہ اوہ اک صبور انسان سن تے جے تسيں لوک سب انہاں د‏‏ی اولاد وچو‏ں ہُندے تاں تسيں لوک وی صبور ہُندے۔ اس موقع اُتے صعصعہ نے کہیا: اے معاویہ! خدا د‏‏ی قسم ایہ لوک ابوسفیان تو‏ں کئی درجہ افضل لوک د‏‏ی اولاد نيں تے ابوسفیان د‏‏ی نسل وچ صبور انساناں د‏‏ی نسبت ناداں تے جاہل افراد د‏‏ی تعداد زیادہ ا‏‏ے۔ابن اعثم کوفی، الفتوح، ۱۱۱ق، ج۲، ص۳۸۸۔

 خطابت وچ مہارت 
صعصعہ خطابت وچ مہارت رکھدے سن ۔ تاریخی تے حدیثی منابع وچ اسنو‏ں اک فصیح و بلیغ شخص دے عنوان تو‏ں جانا گیا ا‏‏ے۔مسعودی، مروج الذہب، ۱۰۹ق، ج۳، ص۳؛ زمخشری، الفایق فی غریب الحدیث، ۱۱، ج۱،‌ ص۱؛ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۰۳ق، ج۳، ص۳۰۸۔ امام علیؑ نے صعصعہ د‏‏ی "الخَطیبُ الشَّحْشَح" (زبردست خطیب) دے عنوان تو‏ں توصیف کیتیاں ناں۔نہج‌البلاغۃ، ص۵۱۔ معاویہ ابن اعثم کوفی، الفتوح، ۱۱۱ق، ج۲، ص۳۸۸۔ تے مغیرہ بن شعبہابن اثیر، الکامل، ۱۳۸۵ق، ج۳، ص۳۰۔ وی انہاں د‏‏ی فصاحت و بلاغت دے معترف سن ۔ معاویہ نے ا­نئيں تیز تراز بولی دے مالک سمجھدے سن ۔ابن اعثم کوفی، الفتوح، ۱۱۱ق، ج۲، ص۳۸۸۔

کَشّی کہندے نيں کہ انہاں نے اپنے فن خطابت دے ذریعے حضرت علیؑ دا خوب دفاع کيتا۔ کشی، اختیار معرفۃ الرجال، ۱۳٦۳ش، ص٦۹۔

 وفات 
صعصعہ د‏‏ی وفات معاویہ دے دور وچ کوفہ وچ ہوئی۔ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۱۸ق، ج٦، ص۲۔ البتہ بعض منابع وچ آیا اے کہ مغیرہ نے معاویہ دے حکم اُتے صعصعہ نو‏‏ں بحرین وچ کِسے جزیرے اُتے جلاوطن کيتا تے اوہ تقریبا سنہ 70ھ نو‏‏ں اوتھے اُتے فوت ہوئے۔زرکلی، الاعلام، ۱۹۸۹ق، ج۳، ص۲۰۵۔

بحرین د‏‏ی شہر عسکر وچ صعصعہ تو‏ں منسوب اک قبر وی اے جو مسجد صعصعۃ بن صوحان دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔الوقاف الجعفریہ ايس‏ے طرح کوفہ وچ مسجد سَہلہ دے نیڑے وی اک مسجد نو‏‏ں مسجد صعصعہ کہیا جاندا اے جس دے متعلق کہیا جاندا اے کہ ایہ جگہ انہاں د‏‏ی عبادت گاہ سی۔ابن مشہدی، المزار الکبیر، ۱۱۹ق، ص۱۳؛ شہید اول، المزار، ۱۱۰ق، ص۲٦۔

 متعلقہ صفحات 
 زید بن صوحان

 حوالے 

 مآخذ 

 ‌ ابن اثیر جزری، علی بن محمد، اسد الغابۃ فی معرفۃ الصحابۃ،‌ دار الفکر، بیروت، ۱۰۹ق۔
 ابن اثیر جزری، علی بن محمد، الکامل فی التریخ،‌ دار صادر، بیروت، ۱۳۸۵ق۔
 ابن اعثم کوفی، احمد بن اعثم، الفتوح، تحقیق: علی شیری،‌ دار الاضواء، بیروت، ۱۱۱ق۔
 ابن خلدون، عبد الرحمن بن محمد، دیوان المبتدأ و الخبر فی تریخ العرب و البربر و من عاصرہم من ذوی الشأن الأکبر(تریخ ابن خلدون)، تحقیق خلیل شحادۃ، بیروت،‌ دار الفکر، چاپ دوم، ۱۰۸ق۔
 ابن سعد کاتب واقدی، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، بیروت،‌ دار الکتب العلمیۃ، ۱۱۸ق۔
 ابن عبدالبر، یوسف بن عبد اللہ، الاستیعاب فی معرفۃ الأصحاب، تحقیق: علی محمد البجاوی،‌ بیروت، دار الجیل، ۱۱۲ق۔
 ابن قتیبۃ، عبد اللہ بن مسلم، المعارف، تحقیق: ثروت عکاشۃ، قاہرۃ، الہیئۃ المصریۃ العامۃ للکتاب، ۱۹۹۲م۔
 ابن مشہدی، محمد بن جعفر، المزار الکبیر، محقق و مصحح: جواد قیومی اصفہانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۱۹ق۔
 احمدی میانجی، علی، مکاتیب الأئمۃ(ع)، قم،‌ دار الحدیث، ۱۲٦ق۔
 ثقفی، ابراہیم بن محمد، الغارات أو الإستنفار و الغارات، محقق و مصحح: جلال‌الدین محدث، تہران، انجمن آثار ملی، ۱۳۹۵ق۔
 حلی، حسن بن علی بن داود (ابن داود)، الرجال، تہران، دانشگاہ تہران، ۱۳۲ق۔
 ذہبی، شمس‌الدین محمد بن أحمد، تریخ الاسلام و وَفیات المشاہیر و الأعلام، محقق: بشار عوّاد معروف،‌ دار الغرب الإسلامی، ۲۰۰۳م۔
 زرکلی، خیر الدین، الاعلام، بیروت،‌ دار العلم للملایین، ۱۹۸۹م۔
 زمخشری، محمود بن عمر، الفائق فی غریب الحدیث، محقق و مصحح: ابراہیم شمس الدین، بیروت، دار الکتب العلمیۃ، ۱۱ق۔
 سید رضی، محمد بن حسین، نہج البلاغۃ، محقق: صبحی صالح، قم، ہجرت، ۱۱ق۔
 شہید اول، محمد بن مکی، المزار فی کیفیۃ زیارات النبی و الأئمۃ(ع)، قم، مدرسہ امام مہدی(عج)، ۱۱۰ق۔
 شیخ مفید، الاختصاص، محقق و مصحح: علی‌اکبر غفاری و محمود محرمی زرندی، قم، المؤتمر العالمی لالفیۃ الشیخ المفید، ۱۱۳ق۔
 شیخ مفید، الجمل و النصرۃ لسید العترۃ فی حرب البصرۃ، محقق و مصحح: علی میرشریفی، قم، کنگرہ شیخ مفید، ۱۱۳ق۔
 کشی، محمد بن عمر، اختیار معرفۃ الرجال، محقق و مصحح: محمد رجایی، قم، موسسہ آل البیت، ۱۳٦۳ش۔
 کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق و مصحح: علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تہران،‌ دار الکتب الإسلامیۃ، ۱۰ق۔
 مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، بیروت،‌ دار إحیاء التراث العربی، ۱۰۳ق۔
 مسعودی، علی بن الحسین، مروج الذہب و معادن الجوہر، تحقیق: داغر، اسعد،‌ قم، دار الہجرۃ، ۱۰۹ق۔
 نصر بن مزاحم، وقعۃ صفین، محقق و مصحح: عبد السلام محمد ہارون، قم، مکتبۃ آیۃ اللہ المرعشی النجفی، ۱۰ق۔
 یعقوبی، احمد بن ابی‌یعقوب، تریخ الیعقوبی،‌ بیروت، دار صادر، بی‌تا۔



گٹھ:جنگ جمل وچ امام علی دے سپاہی
گٹھ:جنگ صفین وچ امام علی دے سپاہی
گٹھ:جنگ نہروان وچ امام علی دے سپاہی
گٹھ:شیعہ
گٹھ:شیعہ شخصیتاں
گٹھ:امام علی