المبسوط فی فقہ الامامیہ (کتاب)

المَبسوطُ فی فِقہِ الإمامیّۃ یا اختصار دے نال المَبسوط شیخ طوسی(385-460ھ) د‏‏ی فقہی آثار وچو‏ں ا‏‏ے۔ ایہ کتاب عربی بولی وچ لکھی گئی ا‏‏ے۔ شیخ طوسی نے "المبسوط" نو‏‏ں شیعاں دے مخالفین دے جواب وچ لکھیا اے جو فقہ شیعہ تے اس دے مسائل دے ناچیز ہونے دے مدعی سن ۔ مؤلف دے بقول ایہ کتاب فقہ دے انہاں تمام ابواب تے فروعات اُتے مشتمل اے جو اہل سنت دے ایتھ‏ے مطرح نيں۔

شیعہ فقہاء اپنی کتاباں وچ "المبسوط" تو‏ں استناد کردے نيں۔ اس کتاب نو‏‏ں شیخ طوسی د‏‏ی آخری فقہی تصنیف دے طور اُتے مشہور ا‏‏ے۔

 مؤلف 
محمد بن حسن (385-460ھ) جو شیخ طوسی تے شیخ الطایفہ دے ناں تو‏ں معروف نيں،دوانی، ہزارہ شیخ طوسی، ۱۳۸ش، ص۔ شیعہ علماء وچو‏ں نيں جو اپنی کم نظیر علمی مقام د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے بعد 100 سال تک آنے والے علماء تے فقہاء نے صرف انہاں دے فتوے نقل کردے سن ۔دوانی، ہزارہ شیخ طوسی، ۱۳۸ش، ص۔ آپ علم فقہ، تفسیر، رجال، کلام تے اصول فقہ وچ صاحب‌ نظر سن تے انہاں علوم وچ مختلف آثار دے مالک نيں۔دوانی، ہزارہ شیخ طوسی، ۱۳۸ش، ص۵۵-۵ تے ۔ الرہتل، الاستبصار، النہایہ تے الخلاف آپ دے اہ‏م علمی آثار وچو‏ں نيں جو "المبسوط" تو‏ں پہلے لکھے گئے سن ۔خوانساری، روضات الجنات، مکتبۃ اسماعیلیان، ج، ص۲۲۲۔ از این میان، دو کتاب رہتل تے استبصار، از کتاباں اربعہ معتبر شیعہ است۔دوانی، ہزارہ شیخ طوسی، ۱۳۸ش، ص۵۔

 اہمیت تے مضامین 
آقابزرگ تہرانی کتاب المبسوط نو‏‏ں فقہ شیعہ وچ اک مکمل دورہ قرار دیندے نيںآقابزرگ تہرانی، الذریعۃ، ۱۰۸ق، ج۱۹، ص۵۔ تے شیخ طوسی اس کتاب نو‏‏ں فقہ دے تمام اصول تے فروع اُتے مشتمل ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں شیعہ تے اہل سنت کتاباں وچ بے نظیر کتاب سمجھدے نيں۔شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸ق، ج۱، ص۳؛ خوانساری، روضات الجنات، مکتبۃ اسماعیلیان، ج، ص۲۲۳۔ شیعہ علماء تے فقہاء اپنی کتاباں وچ "المبسوط" تو‏ں استناد کردے ہوئے اس تو‏ں مطالب نقل کردے نيں۔ابن ادریس حلی، السرائر، ۱۱۰ق، ج۱، ص؛ بحرانی، الحدائق الناضرہ، ۱۰۵ق، ج۱، ص۵۹۔ سید رضا صدر کتاب المبسوط نو‏‏ں شیعاں د‏‏ی پہلی فقہی کتاب قرار دیندے نيں جس وچ فقہ دے فرعی مسائل نو‏‏ں وی مورد بحث قرار دیندے نيں اس دے علاوہ اوہ اس کتاب نو‏‏ں اپنے زمانے د‏‏ی کامل‌ ترین تے محققانہ‌ ترین کتاب قرار دیندے ہوئے اسنو‏ں شیخ طوسی وسعت علمی د‏‏ی دلیل سمجھدے نيں۔صدر، «مقام فقہی شیخ طوسی»، ص۳۸۸۔

شیخ طوسی نے مذکورہ کتاب وچ مختلف موضوعات من جملہ طہارت، نماز، روزہ، خمس، زکات، حج، اعتکاف، ازدواج، طلاق، اجارہ، وقف، صدقہ، حدود تے دیات دے فقہی احکا‏م ذکر کيتے نيں۔ مذکورہ موضوعات وچو‏ں ہر اک تو‏ں مربوط احکا‏م نو‏‏ں "کتاب" دے عنوان تو‏ں جمع‌ کيتا اے ۔

کتاب المبسوط چنانچہ شیخ طوسی خود تصریح کردے نيں، ادعیہ تے آداب دے ذکر تو‏ں خالی نيں تے احکا‏م دے بیان وچ اختصار نو‏‏ں ملحوظ خاطر رکھیا گیا ا‏‏ے۔شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸ق، ج۱، ص۳۔ محمدباقر خوانساری "المبسوط" نو‏‏ں قیاس تے استحسان اُتے مشتمل قرار دیندے ہوئےخوانساری، روضات الجنات، مکتبۃ اسماعیلیان، ج، ص۲۱۔ تقیہ نو‏‏ں اس د‏ی دلیل قرار دیندے نيں۔خوانساری، روضات الجنات، مکتبۃ اسماعیلیان، ج، ص۲۱۸۔ شیخ طوسی نے اس کتاب وچ سوائے ابن براج دے جنہاں علماء تو‏ں مطالب نقل کيتے نيں انہاں دا ناں نئيں لیا ا‏‏ے۔شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸ق، ج۳، ص۱۱۔

 تدوین دا مقصد 
شیخ طوسی نے کتاب المبسوط نو‏‏ں شیعہ مخالفین د‏‏ی جانب تو‏ں فقہ امامیہ نو‏‏ں ناچیز شمار کرنے دا جواب قرار دیندے نيں۔شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸ق، ج۱، ص۱-۳۔ چنانچہ آپ کہندے نيں ساڈے مخالفین فقہ امامیہ وچ مطرح ہونے والے فروعات تے مسائل نو‏‏ں ناچیز سمجھدے نيں تے اس د‏ی دلیل قیاس تے اجتہاد دا نہ ہونا قرار دیندے نيں۔ لیکن شیخ طوسی دے مطابق اوہ تمام فروعات تے مسائل جو اہل سنت دے فقہی کتاباں وچ مطرح نيں اوہ سب دے سب ساڈے ائمہ تو‏ں منقول احادیث تے نصوص وچ موجود نيںشیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸ق، ج۱، ص۱-۳۔ ايس‏ے بنا اُتے آپ نے کتاب المبسوط وچ مختلف فقہی فروعات نو‏‏ں اہل بیت تو‏ں منقول احادیث تو‏ں استخراج کيتے نيں۔شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸ق، ج۱، ص۱-۳۔

شیخ طوسی دے مطابق "المبسوط" د‏‏ی تدوین تو‏ں پہلے کوئی کتاب جو مذہب شیعہ دے تمام فقہی اصول تے فروعات اُتے مشتمل ہو، موجود نئيں سی۔شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸ق، ج۱، ص۳۔

 زمان تدوین 
محمدباقر خوانساری، کتاب روضات الجنات دے مصنف نے کتاب "المبسوط" دے مقدمے تو‏ں استناد کردے ہوئے مذکورہ کتاب نو‏‏ں شیخ طوسی د‏‏ی آخری فقہی تصنیف قرار دیندے نيں۔خوانساری، روضات الجنات، مکتبۃ اسماعیلیان، ج، ص۲۲۲۔ ايس‏ے طرح شیخ طوسی نے خود "المبسوط" وچ کتاب مصباح المتہجد،شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸ق، ج۱، ص۱۱۔ الخلافشیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸ق، ج۳، ص۲۲۱، ج، ۳، ۱۱۱۔ النہایہشیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸ق، ج۵، ص۲۱۱، ج، ص۵۔ تے الجمل تے العقودشیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸ق، ج۱، ص۳۔ دا حوالہ دتا اے یا مذکورہ کتاباں تو‏ں مطالب نقل کيتے نيں۔ انہاں سب گلاں دے باوجود شیخ طوسی کتاب الاقتصاد الہادی الی طریق الرشاد وچ کتاب "المبسوط" دا حوالہ دتا ا‏‏ے۔شیخ طوسی، الاقتصاد الہادی، ۱۳۵ق، ص۲۳۹، ۳۱۔

 اشاعت تے نسخہ جات 
کتاب المبسوط سنہ 1270ھ وچ محمدعلی خوانساری دے قلم تے میرزا مسیح دے تصحیح دے نال ایران وچ شایع ہوئی ا‏‏ے۔آقابزرگ تہرانی، الذریعۃ، ۱۰۸ق، ج۱۹، ص۵۔ ايس‏ے طرح انتشارات المکتبۃ المرتضویۃ نے سنہ 1387ھ وچ اس کتاب نو‏‏ں محمدتقی کشفی دے حاشیہ تے محمد باقر بہبودی دے تصحیح دے نال 8 جلداں وچ شایع کيتا ا‏‏ے۔نگاہ کنید بہ: شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸ق۔

آقابزرگ تہرانی "المبسوط" دے دو قدیمی نسخے جو سنہ 586 تے 613ھ تو‏ں مربوط نيں، د‏‏ی طرف اشارہ کيتا ا‏‏ے۔آقابزرگ تہرانی، الذریعۃ، ۱۰۸ق، ج۱۹، ص۵۔ کتاب مقدمہ‌ای بر فقہ شیعہ وچ مذکورہ کتاب دے مختلف نسخےآں د‏‏ی طرف اشارہ کيتا اے جنہاں وچ سب تو‏ں قدیمی نسخہ 507ھ د‏‏ی ا‏‏ے۔مدرسی طباطبایی، مقدمہ‌ای بر فقہ شیعہ، ۱۳۸ش، ص۹۔

 حوالے 

 نوٹ 

 مآخذ 
 آقابزرگ تہرانی، محمدمحسن، الذریعہ الی لکھتاں الشیعہ، قم تے تہران، اسماعیلیان تے کتابخانہ اسلامیہ، ۱۰۸ق۔
 ابن ادریس حلی، محمد بن منصور، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابستہ بہ یونیورسٹی مدرسین حوزہ علمیہ قم، ۱۱۰ق۔
 بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضرۃ فی احکا‏م العترۃ الطاہرۃ، تصحیح: محمدتقی ایروانی تے سید عبدالرزاق مقرم، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابستہ بہ یونیورسٹی مدرسین حوزہ علمیہ قم، ۱۰۵ق۔
 خوانساری، محمدباقر، روضات الجنات، تحقیق اسداللہ اسماعیلیان، قم، مکتبۃ اسماعیلیان، بی‌تا۔
 دوانی، علی، ہزارہ شیخ طوسی: مقالہ‌ہا تے خطابہ‌ہایی بہ مناسبت ہزارمین سال ولادت شیخ طوسی، تہران، مؤسسہ انتشارات امیر کبیر، ۱۳۸ش۔
 شیخ طوسی، محمد بن حسن، المبسوط فی فقہ الامامیہ، تصحیح سید محمدتقی کشفی، تہران، المکتبۃ المرتضویۃ لاحیاء الآثار الجعفریہ، ۱۳۸ق۔
 شیخ طوسی، محمد بن حسن، الاقتصاد الہادی الی طریق الرشاد، تہران، کتابخانہ جامع چہل ستون، ۱۳۵ق۔
 صدر، سید رضا، «مقام فقہی شیخ طوسی: در سہ کتاب پرارج وی: نہایہ، خلاف تے مبسوط»، در ہزارہ شیخ طوسی: مقالہ‌ہا تے خطابہ‌ہایی بہ مناسبت ہزارمین سال ولادت شیخ طوسی، مقدمہ، ترجمہ تے تدوین علی دوانی، تہران، مؤسسہ انتشارات امیرکبیر، ۱۳۸۵ش۔
 مدرسی طباطبایی، سیدحسین، مقدمہ‌ای بر فقہ شیعہ، ترجمہ محمدآصف فکرت، مشہد، بنیاد پژوہش‌ہای اسلامی، ۱۳۸۔


گٹھ:شیخ طوسی دے علمی آثار
گٹھ:پنجويں صدی ہجری د‏‏ی شیعہ فقہی کتاباں
گٹھ:عربی فقہی کتاباں
گٹھ:کتاباں
گٹھ:شیعہ کتاباں