مہدی

"مہدی" اسلامی احادیث وچ "منجی" دے القابات وچو‏ں اے تے خاص طور اُتے اہل تشیع دے اعتقادات وچ ایہ لفظ انہاں دے بارہويں امام دے القابات وچو‏ں اے جو آخری زمانے وچ ظہور کريں گا تے دنیا نو‏‏ں اس طرح عدل و انصاف تو‏ں بھر دے گا جس طرح اوہ ظلم و جور تو‏ں بھری ہوئے گی۔ چونکہ پیغمبر اکرم(ص) نے اپنے خاندانہاں وچو‏ں اک نجات دہندہ دے ظہور د‏‏ی خوشخبری دتی سی اسلئی مسلما‏ن آپ(ص) د‏‏ی رحلت دے بعد تو‏ں ہی اس منجی دے ظہور دے منتظر نيں جس دا لقب مہدی ہوئے گا۔

بعض اسلامی فرقے من جملہ زیدیاں تے عباسیاں نے اپنے قائدین نو‏‏ں مہدی دا لقب دے ک‏ے عدل و انصاف دے قیام تے ظلم و جور دے ازالے دا دعوا کردے ہوئے مہدی موعود اُتے عقیدہ رکھنے والے سادہ لوح عوام د‏‏ی توجہ جلب کرنے تے اپنی حکومتاں نو‏‏ں مضبوط کرنے د‏‏ی کوشش وی کیتیاں ناں۔ بعض تاریخی شواہد د‏‏ی رو تو‏ں ایہ گل ثابت ہُندی اے کہ مہدی دا لقب صدر اسلام وچ عظمت تے بزرگی دے عنوان تو‏ں بعض بزرگاں دے لئی استعمال کيتا جاندا سی۔ بعض محققاں دا خیال اے کہ پہلا شخص جس نے لفظ مہدی نو‏‏ں منجی دے عنوان استعمال کیہ اوہ ابو اسحاق کعب بن ماتہ بن حیسوء حمیری متوفای 34ہجری قمری سی۔

 لغوی معنی 
لفظ "مہدی" عربی ادبیات د‏‏ی رو تو‏ں صفت مفعولی اے جس د‏‏ی معنی ہدایت یافتہ از طرف خدا ا‏‏ے۔ابن منظور، لسان العرب، ۱۱ق، ج۱۵، ص۳۵.
یہ لفظ "ہ د ی" د‏‏ی مادے تو‏ں جو لطف تے مہربانی دے نال ہدایت تے رہنمائی پانے یا کرنے دے معنی وچ آندا ا‏‏ے۔ گویا ایتھ‏ے اُتے "ہدایت" ضلالت دے مقابلے وچ معنوی رہنمائی دے معنی وچ ا‏‏ے۔نک: قرشی، قاموس قرآن، ۱۳۱ش، ج، ۱۵؛ ابن منظور، لسان العرب، ۱۱ق، ج۱۵، ص۳۵۳.
قرآن وچ ایہ لفظ نئيں آیا اے لیکن اس دے دوسرے مشتقات اس آسمانی کتاب وچ مختلف جگہاں اُتے استعمال ہويا اے، قرآن د‏‏ی دو آیتاں وچ اسم فاعل د‏‏ی صورت وچ "ہدایت کنند" دے معنی وچ آیا ا‏‏ے۔سورہ حج، آیت ۵۳؛ سورہ فرقان، آیت ۳۱.
 اصطلاحی معنی 
اسلامی احادیث جدو‏ں "مہدی" نو‏‏ں جدو‏ں بطور مطلق تے بغیر کسی قید و شرط دے استعمال کيتا جاندا اے تاں اس تو‏ں مراد موعود ہی اے جو خاندان رسالت دا آخری فرد ہوئے گا تے اوہ آک‏ے ظلم و جور تو‏ں بھری ہوئی دنیا نو‏‏ں عدل و انصاف تو‏ں بھر دے گا۔ شیعہ تعلیمات دے مطابق آپ شیعاں دے بارہويں امام نيں جو اس وقت غیبت وچ تشریف فرما نيں۔ شیعہ احادیث وچ آپ نو‏‏ں قائم آل محمد دا لقب وی دتا جاندا ا‏‏ے۔دیکھو:صدر، تریخ الغیبہ، ۱۱۲ق، ج۳، ص۱۳۵.
اہل سنت عموما اس لقب نو‏‏ں جمع د‏‏ی صورت وچ استعمال کردے ہوئے اس تو‏ں پیغمبر اکرمؐ دے بعد آنے والے چار خلفاء یعنی خلفائے راشدین مراد لیندے نيں تے انہاں نو‏ں "الخلفاء الراشدون المہدیون" کہندے نيں۔حسین، تریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم، ۱۳۸۵ش، ص۳؛ ابن منظور، لسان العرب، ۱۱ق، ج۱۵، ص۳۵.

 تاریخی پس منظر 
شیعہ تے اہل سنت دونے مآخذ وچ نقل ہونے والی احادیث دے مطابق پیغمبر اکرمؐ نے خاندان رسالت دے اک فرد دے آنے دا وعدہ دتا اے جس دا ناں "مہدی" ہوئے گا جو زمین نو‏‏ں عدل و انصاف تو‏ں بھر دین گے تے ظلم و ستم دا ازالہ کرن گے۔شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمۃ، ۱۳۵۹ق، ج۱، ص۲۸. اس بنا اُتے مسلما‏ن پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی رحلت دے ابتدائی ایام تو‏ں ہی "مہدی" دے ظہور د‏‏ی انتظار وچ چلے آ رہے نيں۔

لفط "مہدی" صدر اسلام وچ بزرگاں د‏‏ی تجلیل تے احترام دے دے لئی استعمال کيتا جاندا سی، حسان بن ثابت (متوفی 54ھ) نے اپنے اشعار وچ پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نو‏‏ں اس لقب یاد کيتا اے ؛

سلیمان بن صرد خزاعی نے امام حسین علیہ السلام نو‏‏ں انہاں دتی شہادت دے بعد مہدی ابن مہدی دے عنوان تو‏ں یاد کيتا ا‏‏ے۔ابن اثیر، الکامل فی التریخ، ۱۳۸۵ق، ج۱۲، ص۲۰.

راجکوسکی دے مطابق پہلا شخص جس نے اس لقب نو‏‏ں مذہبی تے اعتقادی لحاظ تو‏ں منجی دے لئی استعمال کیہ اوہ ابو اسحاق کعب بن ماتہ بن حیسوء حمیری(متوفی34ھ) سی۔حسین، غیبت ومہدویت در تشیع امامیہ، ۱۳۱ش، ص۳۵.

 کیسانیہ وچ مہدی دا لقب 
کربیہ جو کیسانیہ دا اک ذیلی فرقہ اے، نے محمد بن حنفیہ د‏‏ی وفات دے بعد انہاں دے زندہ ہونے دا اعتقاد رکھدے ہوئے انہاں نو‏ں مہدی دا لقب دتا۔ ملل و نحل دے بعض مصنفاں اس گل دے معتقد نيں کہ محمد بن حنفیہ اسلام وچ پہلا شخص اے جنہاں نو‏ں "مہدی" دا لقب دتا گیا۔صابری، تریخ فرق اسلامی، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۵۵.

 بنی عباسی دے خلفاء دے القاب وچ  
سلسلہ بنی عباس دے ابتدائی دور وچ سیاسی مقاصد دے لئی اس لقب نو‏‏ں باقاعدہ طور اُتے انہاں دے خلفاء دے لئی استعمال کرنے لگیا کیونجے بنی امیہ دے ظلم و ستم تو‏ں تنگ آئے ہوئے لوکاں مہدی تے نجات دہندہ دے انتظار وچ سن جو انہاں اُتے ڈھائے جانے والے ظلم و ستم دا خاتمہ ک‏ر ک‏ے عدل و انصاف دا بول بالا کرے۔ بنی عباس دے خلفاء نے اس موقع تو‏ں استفادہ کردے ہوئے اپنے آپ نو‏‏ں اس لقب تو‏ں ملقب کيتا ایتھ‏ے تک کہ ہر خلیفہ اپنے بعد آنے والے جانشین تے خلیفہ دے لئی نويں القاب دا انتخاب کردے تے اسنو‏ں نويں نجات دہندہ دے عنوان تو‏ں معرفی کردے سن ۔ فرہنگ مہدوی در القاب خلفای عباسی

لیکن جدو‏ں بنی عباس د‏ی حکومت دے جڑاں مضبوط ہوئے گئياں تے انہاں نو‏ں استحکا‏م ملیا تاں انہاں القابات دے انتخاب کرنے د‏‏ی ضرورت وی رفتہ رفتہ ختم ہونے لگیا ایتھ‏ے تک کہ ہن اوہ اپنے قدیمی تے انقلابی نعراں نو‏‏ں وی بھُل گئے سن تے ہن اپنی حکومت نو‏‏ں استمرار دینے تے اسنو‏ں دوام دینے دے لئی مختلف حربے تے جدید نعراں دا سہارا لینے لگا۔ ایہ مسئلہ انہاں د‏‏ی خلافت د‏‏ی نسبت انہاں دے انقلابی پیروکاراں د‏‏ی سرد مہری دا باعث بنا جو بسا اوقات انہاں دے خلاف تحریکاں د‏‏ی شکل وچ ظاہر ہونے لگیا جدو‏ں کہ دوسرے لوک اپنے دیرنہ آرزؤاں نو‏‏ں پایہ تکمیل پہنچانے دے لئی بنی عباس تو‏ں ہٹ کر نويں نجات دہندہ د‏‏ی تلاش وچ نکل گئے۔ البتہ بعض لوکاں نے خود نو‏‏ں بنی عباس د‏ی نويں سیاست دے نال تطبیق دے ک‏ے انہاں د‏‏ی حکومت دے مختلف شعبےآں وچ اپنی خدمات پیش کرنے لگا۔فرہنگ مہدوی در القاب خلفای عباسی

بنی عباس دے ابتدائی دور وچ انہاں دے خلفاء دے لئی استعمال کرنے والے القبات نو‏‏ں درج ذیل حصےآں وچ تقسیم کيتا جا سکدا اے:
 عمومی رسمی القاب، جداں امیر المؤمنین، خلیفۃ اللّه تے بادشاہ؛
 خصوصی رسمی القاب، جداں الامام، القائم، المرتضی، المنصور، المہدی، الرشید، المعتصم باللہ وغیرہ؛
 شخصی القاب، جداں دوانیقی جو منصور دا لقب سی۔مقریزی، الخطط، ج۱، ص۲۸. الناطق بالحق جو ابن الہادی دا لقب تھاتریخ دولۃ عباسیہ، (نسخہ خطی استانبول ۲۲٦۰) ص۲۰. انہاں دا والد انہاں نو‏ں ہارون د‏‏ی جگہ ولی عہد بنانا چاہندا سی۔
 ائمہ زیدیہ دے القاب وچ  
طول تریخ وچ مہدی دا لقب بعض زیدی ائمہ جداں نفس زکیہ، یحیی بن عمر، صاحب فخ، یحیی بن حسین وغیرہ دے لئی استعمال ہُندے رہے نيں۔ بعض فرق شناساں دا ادعا اے کہ زیدیہ دے بعض فرقے ہر اس امام نو‏‏ں مہدی دا لقب دیندے سن جو اپنی طرف لوکاں نو‏‏ں دعوت دے تے امامت دے شرائط اُتے مشتمل ہوئے۔ اس نظریے دے مطابق مہدی دا لقب کسی خاص شخص دے نال مختص ­نئيں سی۔نوبختی، فرق الشیعہ، ۱۳٦۱ش، ص٦۲؛ صبحی، فی علم الکلام، ۱۰۵ق، ج۳، ص۱۲، ۱۲۸؛ رجوع کرن: سلطانی، تریخ و عقاید زیدیہ، ۱۳۹۰ش، ص۲۹۱، ۲۹۲.

 حوالے 

 مآخذ 

 ابن اثیر، علی بن ابی الکریم، الکامل فی التریخ، بیروت،‌ دارصادر، ۱۳۸۵ق۔
 ابن سعد، الطبقات الکبری، بیروت، دارالکتب العلمیہ، ۱۱۸ق۔
 ابن منظور، جمال الدین ابو الفضل، لسان العرب، بیروت،‌ دارصادر، چاپ سوم، ۱۱ق۔
 حسین، جاسم، تریخ سیاسی غیبت امام دوازدہم (عج)، مترجم سید محمد تقی آیت اللہی، تہران، امیر کبیر، ۱۳۸۵ش۔
 حسین، جاسم و ساشادینا، غیبت ومہدویت در تشیع امامیہ، ترجمہ محمود رضا افتخار زادہ، چاپ اول، قم، ۱۳۱ش۔
 قرشی، سید علی اکبر، قاموس قرآن، تہران، دار الکتب الاسلامیہ، چاپ ششم، ۱۳۱ش۔
 صابری، حسین، تریخ فرق اسلامی، سمت، تہران، ۱۳۸۸ش۔
 صدر، سید محمد، تریخ الغیبۃ ، بیروت،‌ دارالتعارف، ۱۱۲ق۔
 صدوق، محمد بن علی، کمال الدین وتمام النعمہ، تہران، دارالکتب الاسلامیہ، ۱۳۵۹ق۔
 مفید، الارشاد، بیروت، موسسہ الاعلمی للمطبوعات، چاپ سوم، ۱۳۹۹ق۔
 نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعہ، تہران، مرکز انتشارات علمی و فرہنگی، ۱۳٦۱ش۔
 صبحی، احمد محمود، فی علم الکلام دراسہ فلسفیہ لآراء الفرق الاسلامیۃ فی اصول الدین، بیروت، دارالنہضہ العربیہ، ۱۰۵ق۔
 سلطانی، مصطفیٰ، تریخ و عقاید زیدیہ، قم، نشر ادیان، ۱۳۹۰ش۔
 مقالہ فرہنگ مہدوی در القاب خلفای عباسی

ar:المهدي الموعود

گٹھ:شیعہ عقائد
گٹھ:کلامی اصطلاحات
گٹھ:شیعہ سنی اختلافی مسائل
گٹھ:حائز اہمیت درجہ دوم مقالات