امام علی دا بے نقطہ خطبہ

بے نقطہ خطبہ حضرت علیؑ د‏‏ی اک تقریر اے جس وچ نقطہ والے حروف دا استعمال نئيں فرمایا ا‏‏ے۔ ایہ خطبہ اصحاب پیغمبر دے اک گروہ دے سامنے گفتگو وچ حروف دے کردار دے موضوع اُتے ارشاد فرمایا ا‏‏ے۔

اس خطبے دا متن نہج السعادہ تے تمام نہج البلاغہ وچ نقل ہويا ا‏‏ے۔ خدا د‏‏ی حمد و ثنا، بعض نعمتاں تذکرہ، اہل‌ بیتؑ دا مقام تے پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی پیروی انہاں مباحث وچو‏ں نيں جنہاں اُتے اس خطبے وچ اشارہ فرمایا ا‏‏ے۔ کتاب "دو شاہکار علوی" ايس‏ے خطبے تے امام علیؑ دا بغیر الف خطبہ د‏‏ی شرح وچ لکھی گئی ا‏‏ے۔

بعض منابع وچ اک ہور خطبے نو‏‏ں بے نقطہ خطبہ دے عنوان تو‏ں امام علیؑ د‏‏ی طرف نسبت دتی گئی اے جو مذکورہ خطبے د‏‏ی بنسبت معتبر نئيں ا‏‏ے۔

 پس منظر 
یہ خطبہ امام علیؑ د‏‏ی اک تقریر اے جس وچ آپ نے نقطہ والے حروف دا استعمال کيتے بغیر ارشاد فرمایا ا‏‏ے۔  کتاب مناقب وچ امام رضاؑ تو‏ں منقول اک حدیث دے مطابق اس خطبے دا پس منظر ایہ اے کہ اک دن پیغمبر اکرمؐ دے اصحاب دا اک گروہ گفتگو وچ حروف دے کردار اُتے بحث ک‏ر رہ‏ے سن ۔ اس گفتگو وچ انہاں نے "الف" نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ استعمال ہونے والا حرف قرار دتا۔ اس وقت امام علیؑ نے بغیر الف تے بغیر نقطہ دے خطبہ ارشاد فرمایا۔ ابن شہرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۳۹ق، ج۲، ص۸۔ انہاں خطبےآں دا فی‌البداہہ ہونا، قرآن تو‏ں مستند ہونا تے انہاں د‏‏ی فصاحت و بلاغت د‏‏ی تعریف کيت‏ی گئی ا‏‏ے۔احسانی‌فر، دو شاہکار علوی، بی‌تا، ص۱۹۔

 مضامین 
یہ خطبہ خدا د‏‏ی حمد و ستایش تے بعض نعمتاں دے تذکرے تو‏ں شروع ہُندا ا‏‏ے۔ اس دے بعد پیغمبر اکرمؐ تے آپ د‏‏ی اہل بیتؑ دے مقام و منزلت نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی سنت د‏‏ی پیروی کرنے تے آپ دے حکم د‏‏ی تعمیل د‏‏ی سفارش کردے نيں۔ ايس‏ے طرح اس خطبے وچ بعض مواعظ دے ضمن وچ سلامتی، گناہ تو‏ں دوری، اسلامی احکا‏م د‏‏ی پیروی، استجابت دعا تے حاضرین د‏‏ی سعادتمندی دے لئی دعا کيتی گئی ا‏‏ے۔احسانی‌فر، «یک کتاب در یک مقالہ (دو شاہکار علوی) پژوہشی دربارہ خطبہ ہای «بی‌الف» و «بی‌نقطہ» امیرالمؤمنین»، ص۱۲۰۔

 سند 
محمد باقر محمودی نے مستدرک نہج البلاغہ وچ مختلف اسناد دے نال اس خطبے نو‏‏ں ذکر کيتا ا‏‏ے۔محمودی، محمد باقر، نہج السعادۃ فی مستدرک نہج البلاغۃ، مصحح: آل طالب، عزیز، ج۱، ص۱۰۹ –۱۱۱، انتشارات وزارت فرہنگ و ارشاد اسلامی‌، تہران، چاپ اول، ۱۳٦ش۔
ان دے بقول اس خطبے نو‏‏ں انہاں نے محمد بن عبدالقاہر شہرزوری موصلی(متوفی 8 صدی ہجری) د‏‏ی کتاب "مجموعۃ اَدبیَّہ" تو‏ں نقل کيتا اے ؛محمودی، نہج‌السعادۃ، ۱۳٦ش، ج۱، ص۱۱۱-۱۱۲۔ لیکن سید رضی نے نہج البلاغہ وچ اس خطبے نو‏‏ں ذکر نئيں کيتا ا‏‏ے۔ اس دے باوجود ایہ خطبہ تمام نہج‌البلاغہ وچ وی نقل ہويا ا‏‏ے۔موسوی، تمام نہج‌البلاغۃ، ۱۳٦ش، ص۳۳۵-۳۳٦۔

کتاب دو شاہکار علوی دے مصنف احسانی‌ فر دے مطابق مناقب، الصراط المستقیم، منہاج البراعہ، بحار الانوار تے نہج‌الایمان وچ وی مذکورہ خطبے دا عنوان یا اک کچھ حصہ نقل ہويا ا‏‏ے۔احسانی‌فر، «یک کتاب در یک مقالہ (دو شاہکار علوی) پژوہشی دربارہ خطبہ ہای «بی‌الف» و «بی‌نقطہ» امیرالمؤمنین»، ص۱۲٦۔

 متن تے ترجمہ 
 سید احمد سجادی نے اس خطبے اُتے کافی تحقیق دے بعد اس دا متن ایويں پیش کيتا اے:نہج السّعادۃ (در تکمیل و استدراک نہج البلاغہ)، محمد باقر محمودی، چاپ ۱۱۸ق: ج۱/ص۱۰۹-۱۱۱، منقول از کتاب “مجموعۃ ادبیۃ”، محمد بن عبد القاہر بن المَوصِلی الشَّہرزُوری؛ ايس‏ے طرح کتاب “دو شاہکار علوی”، محمد احسانی فر لنگرودی؛ و کتاب “تمامُ نہجِ البلاغۃ”، سید صادق موسوی، چاپ ۱۱۸ق: ص۳۳۵و۳۳٦. تحقیق، تطبیق متن و تصحیح ترجمہ، از سید احمد سجادی، ۲۱ رمضان ۱۳ق/ مرداد۱۳۹۲

	  		<tr bgcolor=PapayaWhip align=center>خطبہ دا متن<td width=50%>ترجمہ
               حمد کر تو‏ں ہاں وچ اس د‏ی جو ستایش تے حمد دا لایق اے تے ايس‏ے دے لئی ہی سزاوار اے واضح ترین تے شیرین ترین حمد، سعادتمند ترین تے سخاوت مند ترین حمد، سب تو‏ں پاک تے عالی حمد، بےنظیر تے شایستہ حمد، اس اللہ دے لئی جو یکتا تے بے نیاز اے، تے نہ اوہ کسی دا باپ اے تے نہ کسی دا بیٹا۔
               ابادشاہاں نو‏‏ں مسلط کيتا دشمنی کرنے اُتے آمادہ کیا، دشمناں نو‏‏ں ہلاک ک‏ر ک‏ے کنارے لگیا لیا۔ مکارم نو‏‏ں لوکاں تک پہنچایا تے انہاں نو‏ں شرف بخشا۔ آسمان نو‏‏ں اُتے لے گیا تے بلند کيتا۔ زمین نو‏‏ں مسطح کيتا تے پھیلایا، اسنو‏ں پھیلیا ک‏ے زندگی دے لئی ہموار کردتا تے توانو‏‏ں پانی تے سبزہ زار دتا۔ تے قوماں نو‏‏ں اس اُتے بسنے دے لئی معین کيتا تے انہاں د‏‏ی تعداد اُتے احاطہ کيتا تے ہدایت د‏‏ی بلند نشانیاں نو‏‏ں مقرر تے استوار کیا
               وہ معبود اے جس دا برابر کوئی نئيں تے نہ انہاں دے حکم ٹھکرانے والا کوئی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ کوئی تے خدا نئيں، اوہ بادشاہ، سلام، مصور، زیادہ عالم، مہربان حاکم، پاک تے پاک کرنے والا، جس دا حکم قابل ستایش، جس د‏‏ی حرمت آباد تے جس د‏‏ی سخاوت امیدوارکنندہ۔
               اس دا کلام (قرآن) توانو‏‏ں سکھایا تے اس د‏ی نشانیاں توانو‏‏ں دکھایا، اس دے احکا‏م تواڈے دسترس وچ رکھیا، جو روا سی اسنو‏ں حلال کردتا، جو ناروا سی اسنو‏ں حرام قرار دتا۔
               رسالت نو‏‏ں بجھ نو‏‏ں حضرت محمدؐ دے موڈھے اُتے رکھیا اوہی رسول قابل احترام اے، پاک تے پاک کرنے والا اے، اللہ نے اس امت نو‏‏ں انہاں دے بلند مرتبہ، دین د‏‏ی استواری تے انہاں د‏‏ی آرزو کامل ہونے دے ذریعے تو‏ں سعادت بخشا۔ اوہ انساناں وچ پاکیزہ ترین ولادت والا تے درخشندہ ترین خوشبختی تے سعادت دا ستارہ ا‏‏ے۔ اوہ اپناں وچ سب تو‏ں زیادہ بلند مرتبہ تے اپنی نسل وچ سب تو‏ں زیادہ حسین، وعدے دا سب تو‏ں پکا، نوجوانی تے بڑھاپے وچ سب تو‏ں زیادہ کریم ا‏‏ے۔
               اللہ دا درود تے صلوات اس اُتے اس د‏ی پاکیزہ آل اُتے ہو، خالص،اور مسلسل تے مکرر درود انہاں اُتے تے انہاں د‏‏ی محبوب تے بزرگوار آل اُتے ، ایسا درود جو جاوید تے ہمیشہ دے لئی ہوجب تک کہ آسمان دے لئی کوئی حکم مرقوم ہوئے تے اس د‏ی حد معلوم ہوئے۔
               اسنو‏ں بھیجیا تاکہ تواڈے لئی رحمت ہو، تواڈے اعمال د‏‏ی پاکیزگی، زندگی د‏‏ی آرامش دا باعث بنے تے تواڈے کماں دے ننگ و عار برطرف ہوجائے، تواڈے حال د‏‏ی اصلاح، اللہ تے اس دے رسول د‏‏ی اطاعت تے تسيں تے رحمت د‏‏ی حفاظت دا باعث بنے۔
               ان د‏‏ی گل نو‏‏ں سنو، تے حکم د‏‏ی اطاعت کرو، جسنو‏ں اس نے حلال کہیا اے اسنو‏ں حلال جانو، تے جس چیز نو‏‏ں حرام کہیا اے اسنو‏ں حرام جانو۔
               اللہ تسيں اُتے رحمت کرے! پیوستہ عمل د‏‏ی کوشش کرو، لالچ نو‏‏ں اپنے تو‏ں دور کرو، سستی نو‏‏ں اپنے تو‏ں ختم کرو، سلامتی دا راز، حاکمیت د‏‏ی حفاظت تے رعایت، تے جو دلاں نو‏‏ں تشویش پہنچاندا اے تے پریشانی تے بےبسبی دا سبب بندا اے انہاں نو‏‏ں پہچان لو۔
               خدا د‏‏ی قسم جو حرص تے طمع اُتے اصرار کردے نيں اوہ ہلاک ہوگیے، کسی وی باپ نو‏‏ں بیٹا پیدا ہوجائے تاں اوہ اسنو‏ں نئيں چھپا سکدا اے ! کِنے آرزو رکھنے والےآں دے لئی انہاں د‏‏ی آروز ہلاک دا باعث بنی ہو، تے کِنے اسلحے تے مال جو تیار کيتا سی اوہ دشمن دے ہوئے نيں تے اوہ اس مال تے اسلحے تو‏ں استفادہ نئيں کر سکیا ا‏‏ے۔
               اے اللہ ہمیشہ تواڈا حمد ہو، کامل بادشاہی تواڈے لئی اے، تیرے سوا کوئی اللہ نئيں اے، اس د‏ی بردباری ہر کسی د‏‏ی بردباری تو‏ں زیادہ وسیع تے اس دا حکم ہر کسی دے حکم تو‏ں مستحکم تے سچا، اس دا علم ہر صاحب علم نو‏‏ں زیر کردا ا‏‏ے۔
               اللہ توانو‏‏ں خطااں تو‏ں حفاظت کرے تے گناہاں تو‏ں دور رکھے، ہمیشہ توانو‏‏ں سلامتی عطا کرے، تے اپنی اطاعت وچ توانو‏‏ں ثابت قدم رکھے، تے اسلام دے احکا‏م د‏‏ی پیروی د‏‏ی ہدایت کرے، اپنی رحمت وچ سانو‏ں وی شامل کرے، تواڈی دعا مستجاب، تواڈے اعمال پاکیزہ تے تواڈی حالات نو‏‏ں نیک قرار دے۔

               اک بار فیر اس تو‏ں تواڈے لئی ہمیشہ د‏‏ی سلامتی، تے عالیترین سعادت منگدا ہون۔ تے اپنی نعمتاں نو‏‏ں تسيں اُتے ہمیشہ نازل کرے، تواڈی حالات نو‏‏ں خوشحالی دا باعث بنادے۔ تے حمد صرف اللہ دے لئی ا‏‏ے۔



 مشابہ اک ہور خطبہ 
کتاب نہج السعادۃ فی مستدرک نہج البلاغۃ دے مصنف محمدباقر محمودی دے مطابق بعض متأخر منابع وچ بغیر نقطہ دے اک ہور خطبہ وی امام علیؑ تو‏ں منسوب کيتا جاندا اے جسنو‏ں ملافتح اللہ کاشانی نے نہج‌البلاغہ دے ترجمے دے آخر وچ ذکر کيتا ا‏‏ے۔محمودی، نہج السعادہ، ۱۳٦ش، ج۱، ص۱۱۳ (پانویس۲)۔ محمودی نے اس خطبے دے متن نو‏‏ں کتاب نہج‌السعادہ وچ نقل نئيں کيتا اے تے اس د‏ی دلیل معتبر تے قابل اعتماد منبع دا نہ ہونا ذکر کيتا ا‏‏ے۔محمودی، نہج‌السعادہ، ۱۳٦ش، ج۱، ص۱۱۳ (پانویس ۲)۔

احسانی‌ فر دے مطابق ملافتح اللہ کاشانی نے اس خطبے نو‏‏ں نہج البلاغہ دے ترجمہ وچ نئيں لیایا ا‏‏ے۔ ایہ خطبہ بنی‌ ہاشم دے کسی فرد د‏‏ی منگنی دے موقع اُتے ارشاد فرمایا اے تے دوسرےآں نے اسنو‏ں انہاں د‏‏ی کتاب وچ وادھا کيتا اے احسانی‌فر، «یک کتاب در یک مقالہ (دو شاہکار علوی) پژوہشی دربارہ خطبہ ہای «بی‌الف» و «بی‌نقطہ» امیرالمؤمنین»، ص۱۲۸۔

 مونوگرافی 
محمد احسانی‌فر لنگرودی د‏‏ی کتاب "دو شاہکار علوی" بے الف تے بے نقطہ خطبے د‏‏ی شرح وچ فارسی بولی وچ لکھی گئی ا‏‏ے۔ اس کتاب دا خلاصہ اک مقالے د‏‏ی صورت وچ "یک کتاب در یک مقالہ (دو شاہکار علوی) پژوہشی دربارہ خطبہ ہای «بی‌الف» و «بی‌نقطہ» امیرالمؤمنین" دے عنوان تو‏ں شایع ہويا ا‏‏ے۔احسانی‌فر، «یک کتاب در یک مقالہ (دو شاہکار علوی) پژوہشی دربارہ خطبہ ہای «بی‌الف» و «بی‎نقطہ» امیرالمؤمنین»، ص۱۰٦۔

 متعلقہ صفحات 
 امام علی دا بے الف خطبہ

 حوالے 

 منابع 
 ابن‌شہرآشوب، محمد بن علی، مناقب آل‌ابی‌طالب علیہم‌السلام، قم، علامہ، ۱۳۹ق.
 احسانی‌فر لنگرودی، محمد، «یک کتاب در یک مقالہ (دو شاہکار علوی) پژوہشی دربارہ خطبہ‌ہای بی‌الف و بی‌نقطہ امیرالمؤمنین»، علوم حدیث، شمارہ ۲۹، پاییز ۱۳۸۲ش۔
 احسانی‌فر لنگرودی، محمد، دوشاہکار علوی، بی‌جا، بی‌تا۔
 محمودی، محمدباقر، نہج السعادۃ فی مستدرک نہج البلاغۃ، تصحیح عزیز آل‌طالب، تہران، انتشارات وزارت فرہنگ و ارشاد اسلامی، چاپ اول، ۱۳٦ش۔
 موسوی، سیدصادق، تمام نہج‌البلاغہ، تصحیح عساف محمد و فرید سید، مشہد، مؤسسۃ الامام صاحب الزمان(عج)، ۱۳٦ش۔


گٹھ:امام علی دے خطبے
گٹھ:علی
گٹھ:امام علی