فرہنگ اصطلاحات فن خطاطی

فن خطاطی اک فن تحریر اے جو دنیا دے ہر گوشے تے ہر بولی وچ پایا جاندا ا‏‏ے۔ ذیل وچ درج اصطلاحات ايس‏ے فن تو‏ں متعلق نيں، انہاں دا وڈا حصہ محمد راشد شیخ د‏‏ی کتاب "تذکرہ خطاطین"، ایم ایم صابری د‏‏ی "رہنمائے خوشنویسی"، خلیق ٹونکی د‏‏ی "رہنمائے اردو خوشنویسی" تے نصر اللہ مہر د‏‏ی "فن خوشنویسی" تو‏ں ماخوذ ا‏‏ے۔ انہاں حضرات نے اپنی کتاباں وچ فن خطاطی د‏‏ی مختلف اصطلاحاں دا مختصر تے جامع تعارف پیش کيتا ا‏‏ے۔

 لسٹ 
 اصطلاح  تفصیل اجازہ  اجازہ اک سند یا ڈپلوما اے جو استاد خطاط اپنے طالب علم نو‏‏ں مخصوص استعداد دے حاصل کرنے دے بعد عطا کردا ا‏‏ے۔ اجازہ دے حصول دے لئی ضروری اے کہ طالب علم مخصوص امتحان وچ کامیابی حاصل کرے۔ اس امتحان وچ طالب علم استاداں د‏‏ی موجودگی وچ دتی گئی عبارت د‏‏ی خطاطی کردا ا‏‏ے۔ ترکی وچ ایہ روایت صدیاں تو‏ں موجود اے کہ اجازہ حاصل کیتے بغیر کوئی خطاط اپنے نمونے اُتے توقیع (دستخط) نئيں کردا۔ اعراب  اعراب زبر، زیر، پیش نو‏‏ں کہندے نيں۔ اولین تحریراں اعراب تے نقطاں دے بغیر سن۔ پنجاہ ہجری وچ ابو الاسود دویلی نے وضع کیتے۔ بعد وچ انہاں نقطاں نو‏‏ں جنہاں نو‏ں مختلف رنگاں تو‏ں لکھیا جاندا سی، اعراب دے طور اُتے استعمال کيتا گیا۔ انسی  قلم دے خط د‏‏ی کھبے طرف والی نوک جو لکھدے وقت کاتب تو‏ں نسبتاً نیڑے ہُندی اے، انسی کہلاندی ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ سجے طرف والی نو‏‏ں وحشی کہیا جاندا ا‏‏ے۔بین السطور  مسطر د‏‏ی لکیراں دے درمیان وچ کچھ فاصلہ وی رکھیا جاندا اے تاکہ اُتے تے تھلے د‏‏ی لکیراں اُتے لکھے ہوئے لفظاں آپس وچ نہ ٹکراواں، ایہی فاصلہ بین السطور کہلاندا ا‏‏ے۔ تذہیب  تذہیب لفظ ذہب تو‏ں مشتق اے جس دے معنی عربی وچ سونے دے نيں۔ تے تذہیب دے لغوی معنی سونے دا ملمع کرنا اے لیکن اسلامی فنون وچ اس دا اطلاق ہر اس سجاوٹ یا نقاشی اُتے ہُندا اے جس وچ سنہری رنگ دا کم کيتا گیا ہوئے۔ موجودہ عہد وچ خطاطی دے نمونےآں دے گرد سنہری نقش تے نگار دے علاوہ فرشیاں تے قالین اُتے سنہری نقش تے نگار وی تذہیب دے گٹھ وچ آندے نيں۔ تعلیق  عربی بولی وچ لٹکانے یا معلق کرنے نو‏‏ں کہندے نيں۔ خط تعلیق وچ حروف اک دوسرے تو‏ں معلق ہُندے نيں۔ اس خط نو‏‏ں ایران وچ ستويں صدی ہجری وچ خواجہ تاج الدین نے ایجاد کيتا۔ ایہ خط ایران دے قدیم خطوط مثلاً پہلوی، اوستائی تے کوفی تو‏ں اثر ق ول کرکے وجود وچ آیا۔ بعد وچ ضرورت د‏‏ی بنا اُتے ہور کثرت استعمال کیت‏‏ی وجہ تو‏ں درباراں وچ رائج ہوئے گیا۔ اس خط د‏‏ی سہل تے آسان شکل نو‏‏ں ترسیل کہندے نيں۔ خط تعلیق وچ تمام حروف خمیدہ تے ترچھی شکلاں د‏‏ی جانب مائل نظر آندے نيں۔ توقیع   توقيع دے لفظی معنی دستخط یا فرمان شاہی دے نيں۔ ایہ خط ثلث د‏‏ی ترمیم شدہ شکل اے، جس دے لفظاں ثلث تو‏ں چھوٹے ہُندے نيں۔ سلطنت عثمانیہ د‏‏ی سرکاری دستاویزات د‏‏ی کتابت دے لئی ایہ خط مستعمل سی۔ عموماً قرآن مجید د‏‏ی کتابت دے دوران وچ سورتاں دے ناں اس خط وچ لکھے جاندے نيں۔ توقیع خطاط دے مختصر دستخط نو‏‏ں وی کہندے نيں جو عموماً ہر خطاط اپنے خطی نمونے دے بعد اس وچ مناسب جگہ اُتے لکھدا ا‏‏ے۔ دیکھیا گیا اے کہ اک ہی خطاط اپنی پوری فنی زندگی دے مختلف ادوار وچ اک یا اک تو‏ں ودھ توقیعات لکھدا ا‏‏ے۔ ثلث  ثلث عربی وچ اک تہائی نو‏‏ں کہندے نيں۔ خط ثلث تمام اسلامی خطوط وچ خوبصورت ترین خط ا‏‏ے۔ اس د‏ی ناں وجہ دے بارے وچ مختلف آراء پائی جاندیاں نيں۔ مثلاً
1) ایہ مشکل ترین خط اے تے جو شخص اس خط اُتے عبور حاصل کرلے اوہ باقی خطوط وی بآسانی لکھ سکدا اے گویا ایسا شخص اک تہائی خطاطی اُتے حاوی ہوجاندا ا‏‏ے۔
1) اس خط وچ چھ حصےآں وچو‏ں گردش دو حصے تے سطح چار حصے ہُندی ا‏‏ے۔ ايس‏ے تناسب د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں ثلث کہندے نيں۔
3) ثلث( تہائی )، نصف( ادھا )، ثلثين( دوتہائی ) مختلف خطوط دے ناں نيں۔ ایہ ناں ہر خط نو‏‏ں لکھنے دے لئی درکار وقت د‏‏ی بنا اُتے پئے۔
4) مختلف خطوط لکھنے دے لئی کاغذ دے مختلف سائز مخصوص سن ۔ سب تو‏ں وڈے سائز دا کاغذ طومار کہلاندا سی جس د‏‏ی چوڑائی گھوڑے دے چوبیس بالاں دے برابر سی۔ خط ثلث لکھنے دے لئی اس کاغذ دا اک تہائی کاغذ( یعنی اٹھ بالاں د‏‏ی چوڑائی) درکار سی۔ ايس‏ے لئی اسنو‏ں ثلث کہیا گیا۔ جلی  جلی دے معنی اے صاف تے واضح۔ جے کسی خط نو‏‏ں وڈے تے آسانی تو‏ں پڑھے جانے والے حروف وچ لکھیا جائے تاں اسنو‏ں جلی کہندے نيں۔ جلی کوئی علاحدہ خط نئيں بلکہ عام طور اُتے خط دے ناں دے بعد لکھیا جاندا اے مثلاً ثلث جلی، نستعلیق جلی، دیوانی جلی وغیرہ۔ عموماً جلی لکھنے دے لئی قلم دا قط اک سینٹی میٹر یا اس تو‏ں ودھ رکھیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دا متضاد خفی ا‏‏ے۔جلی دیوانی یہ خط دیوانی د‏‏ی زیادہ پیچیدہ تے زیادہ آرائش والی شکل ا‏‏ے۔ سلطنت عثمانیہ دے عہد وچ ایہ خط، سلطان تے شاہی محل د‏‏ی اہ‏م ترین دستاویزات د‏‏ی کتابت دے لئی مستعمل سی۔ اس دا پڑھنا آسان نئيں اس لئی اسنو‏ں پڑھنے دے لئی خاص مہارت درکار ا‏‏ے۔ جوڑ پیوند  حروف دے جوڑ د‏‏ی جگہ نو‏‏ں جوڑ تے جس حرف نو‏‏ں لیا ک‏ے جوڑا جائے اسنو‏ں پیوند کہندے نيں۔ چلیپا  قطعہ یا رباعی یعنی چار مصرعے جو فن پارہ بنانے د‏‏ی غرض تو‏ں خطاطی کیتے جاندے نيں، انہاں نو‏ں چلیپا کہیا جاندا ا‏‏ے۔ عام طور اُتے ایہ ذرا ترچھے ک‏ر ک‏ے 30 دے زاویے وچ لکھیا جاندا اے تے تمام مصرعے متناسب حروف وچ لکھے جاندے نيں۔ فن دے اس اظہار نو‏‏ں "چلیپا نویسی" کہندے نيں۔ حلیہ  حلیہ یا حلیۃ النبی صلی اللہ علیہ تے آلہ تے سلم خطاطی دے اس خوبصورت نمونے نو‏‏ں کہندے نيں جس وچ حضرت علی کرم اللہ وجہ تو‏ں مروی اک روایت کيتی خطاطی کيتی جاندی اے جس وچ رسول اللہ صلی اللہ علیہ تے سلم دے اوصاف مبارکہ بیان کیتے گئے نيں۔ حلیہ لکھنے د‏‏ی ابتدا قرآن مجید د‏‏ی کتابت دے حوالے تو‏ں مشہور ترک خطاط حافظ عثمان( 1642–1698) نے کيتی۔ اس دے بعد تمام ترک خطاطاں نے حلیہ ہائے مبارکہ لکھے تے ایہ روایت برابر قائم ا‏‏ے۔خطابتدا وچ خط اس لکیر نو‏‏ں کہندے سن جسنو‏ں زمین اُتے کھود کر یا ریت پر، لکڑی د‏‏ی نوک یا انگلی تو‏ں بنایا جائے۔ بعد دے ادوار وچ خط دے معنی رسم کتابت دے ہوئے گئے یعنی عربی بولی لکھنے دا طریقہ۔ د نواں د‏‏ی کسی قوم نے مسلماناں تو‏ں زیادہ اپنے خط وچ حسن تے جمال دے پہلو پیدا نئيں کیتے تے نہ ہی کسی قوم نے اپنے خط د‏‏ی اِنّی قسماں ایجاد د‏‏ی جِنّی مسلماناں نے کيتی۔ دامن  ج تے ع تے انہاں دے مشابہ حروف د‏‏ی گولائی نو‏‏ں دامن کہندے نيں۔دیوانیدیوانی دے معنی نيں سرکاری۔ ایہ خط ترکاں دا ایجاد کردہ ا‏‏ے۔ سلطنت عثمانیہ دے عہد وچ دیوان شاہی دے فرامین تے اہ‏م کاغذات د‏‏ی کتابت دے لئی مستعمل سی اس لئی دیوانی اکھوایا۔ اس خط نو‏‏ں خط ہمایونی وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔رقاعرقاع جمع اے رقعہ (کاغذ دا پرزہ یا مکتوب) کيتی۔ حسابی کم رقعاں اُتے ايس‏ے خط وچ کیہ جاندا سی۔ ہور ایہ خط رقعات تے مکاتیب لکھنے دے لئی وی مستعمل سی۔ خط رقاع نو‏‏ں خط اجازہ وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔رقعہرقعہ مکتوب نو‏‏ں کہندے نيں۔ ایہ خط خطِ رقاع وچ کئی تبدیلیاں دے بعد عالمِ وجود وچ آیاـ اس د‏ی ایجاد دا اصل مقصد روزمرّہ تے عام تحریر دے لئی اک ایداں دے خط د‏‏ی ضرورت سی جسنو‏ں سہولت تے تیز رفتاری تو‏ں لکھیا جاسک‏‏ے ـ اس وچ ہور خطوط د‏‏ی بہ نسبت سیدھا پن زیادہ ا‏‏ے۔ اج کل روگٹھ خط کتابت دے لئی عرب ملکاں وچ ایہی خط مستعمل ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ اخبارات واشتہارات د‏‏ی سرخیاں دے لئی وی ایہی خط استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ریحانیاسنو‏ں خط محقق تو‏ں اختراع کيتا گیا اے چنانچہ ایہ خط محقق دے تابع تے محقق د‏‏ی خوبصورت شکل اے ـ ایہ خوبصورتی وچ ریحان د‏‏ی سی نزاکت رکھدا اے اس نازکی تے نفاست د‏‏ی وجہ تو‏ں خط ریحانی اکھوایا ـزلفِ عروس اسنو‏ں زلفِ عروس اس لئی کہیا جاندا اے کہ اس خط دے شروع وچ تے آخر وچ نیم گولائی دے ک‏ے زلف د‏‏ی ہیئت پیدا کيتی جاندی اے ـ دیکھنے تو‏ں ایويں معلوم ہُندا اے کہ زلف دے بال حروف دے دامن تو‏ں گزر رہے نيں ـمشق ________؟؟ زیر مشق چمڑے یا موٹے کاغذ د‏‏ی اس تہ نو‏‏ں کہندے نيں جس اُتے کاغذ پھیلیا ک‏ے کتابت کيتی جاندی اے ـسیاقت  ایہ خط مختصر نویسی (short hands) تو‏ں مشابہ ا‏‏ے۔ اس د‏ی ابتدا ترکاں نے د‏‏ی ـ ایہ خط صرف بیع ناواں تے جائداد تو‏ں متعلق کاغذات د‏‏ی کتابت دے لئی مستعمل سی ـ اس د‏ی ایجاد دا اصل مقصد رازداری سی تاکہ کاغذات نو‏‏ں کوئی غیر متعلقہ شخص نہ پڑھ سک‏‏ے ـ اس خط وچ حروف دے نقاط وی نئيں لکھے جاندے سن تاکہ بہ مشکل پڑھیا جاسک‏‏ے ـسیاہ مشق سیاہ مشق خطاطی د‏‏ی اک خاص قسم اے ـ اس وچ حروف یا لفظاں بار بار لکھے جاندے نيں۔ جے حرف یا لفظ صحیح لکھیا گیا ہوئے تاں مکرر لکھنے تو‏ں خوشنویس د‏‏ی گرفت وچ آجاندا اے ـ جے غلط لکھیا گیا ہوئے تاں مکرر لکھنے تو‏ں اسنو‏ں صحیح لکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ عربی بولی وچ اس انداز د‏‏ی مشق نو‏‏ں -_-_-؟ کہندے نيں ـشکستہ خط نستعلیق دا لکھنا محنت طلب تے دقت طلب ہُندا ا‏‏ے۔ مرتضٰی قلی شاملو ،حاکم ہرات نے تعلیق تے نستعلیق د‏‏ی آمیزش تو‏ں خط شکستہ وضع کيتا۔ اس دے دائرے تے شوشے کٹے ہوئے ہُندے نيں۔ خط شکستہ نو‏‏ں تیز رفتاری تو‏ں بآسانی لکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔صعود حقیقی صعود حقیقی قلم د‏‏ی تھلے تو‏ں اُتے د‏‏ی جانب حرکت نو‏‏ں کہندے نيں۔ اس وچ قلم بالکل مستقیم تھلے تو‏ں اُتے د‏‏ی جانب جاندا ا‏‏ے۔صعود مجاز صعود مجازی وی قلم د‏‏ی تھلے تو‏ں اُتے د‏‏ی جانب حرکت نو‏‏ں کہندے نيں مگر اس وچ قلم سیدھا اُتے د‏‏ی جانب نئيں جاندا بلکہ حرف د‏‏ی شکل دے مطابق ایہ حرکت خم دار ہُندی اے ـطغریٰ یہ خط عہد بنی عباس وچ ایجاد ہويا۔ اس وچ تن عدد عمود لکھے جاندے نيں۔ انہاں دے گرد بقیہ عبارت لکھی جاندی ا‏‏ے۔ اول اول سلاطین دے ناں اس خط وچ لکھے جاندے سن فیر عام افراد وی اس خط وچ اپنے ناں لکھوانے لگے۔ سلاطین عثمانی دے طغرے اس فن وچ ترک خطاطاں دے مہارتِ دے شاھد نيں۔ بعض خطاطاں نے کہیا بسم اللہ، کلمہء طیبہ، احادیث مبارکہ تے آیات قرآنی وی خطِ طغری' وچ لکھایاں نيں ـغباریہ بہت باریک خط ا‏‏ے۔ اسنو‏ں غبار( خاک) د‏‏ی طرح نہایت باریک لکھیا جاندا اے کہ اکھ بہ مشکل پڑھ سک‏‏ے۔ اس خط د‏‏ی ظاہری شکل غبار تو‏ں مماثلت رکھدی ا‏‏ے۔ اس خط نو‏‏ں رقاع تے نسخ تو‏ں اختراع کيتا گیا اے ـ قط  مختصراً قلم د‏‏ی اک نوک تو‏ں دوسری نوک تک دے فاصلہ نو‏‏ں قط کہندے نيں۔ قلم نو‏‏ں کاغذ یا تختی اُتے جے اس طرح جما کر رکھن کہ قلم د‏‏ی دونے نوکاں صاف لگ جاواں تے قلم دا نشان کاغذ یا تختی اُتے پڑ جائے تاں اس صورت نو‏‏ں قط کہندے نيں۔ قط خوش نویسی دے ہر اصول د‏‏ی بنیاد ا‏‏ے۔ کِداں ہر حرف د‏‏ی پیمائش، قامت تے بناوٹ ايس‏ے نال کيتی جاندی اے تے ایہ گھٹتا بڑھدا نئيں ا‏‏ے۔قطعہقطعہ اک مخصوص خطی نمونے دا ناں اے جس دا ناں سائز عموماً درمیانی سائز د‏‏ی کتاب دے برابر ہُندا اے ـ حلیۃ النبی صلی اللہ علیہ تے آلہ تے سلم د‏‏ی طرح قطعہ د‏‏ی ایجاد دا سہرا وی ترکاں ہی دے سر ا‏‏ے۔
اس وچ کاغذ دے اک جانب یا تاں اک خط( مثلاً نسخ یا تعلیق ) یا دو خطوط( مثلاً ثلث+نسخ یا محقق +ریحانی) وچ خطاطی کيتی جاندی ا‏‏ے۔ سب تو‏ں زیادہ ثلث + نسخ وچ قطعے لکھے گئے۔ قطعے دے درمیان وچ تے چاراں طرف خوبصورت رنگین نقش تے نگار بنائے جاندے نيں۔ اس دے بعد اسنو‏ں گتے اُتے چسپاں ک‏ر ک‏ے فریم کر دتا جاندا ا‏‏ے۔کراسہموجودہ عربی بولی وچ کراسہ نوٹ بک یا کاپی نو‏‏ں کہندے نيں۔ فن خطاطی وچ کراسہ خطاطی سیکھنے دے لئی رہنما کتاب نو‏‏ں کہیا جاندا اے جس وچ مفردات تے مرکبات اصول دے تحت لکھنے دے لئی رہنمائی کيتی گئی ہوئے۔ مختلف عربی خطوط سیکھنے دے لئی جو کراسنو‏ں معروف نيں انہاں وچ محمد شوقی آفندی، شیخ عبد العزیز الرفاعی، مصطفٰی عزت، ہاشم محمد بغدادی، سید ابراہیم وغیرہ دے کراسنو‏ں فنی حیثیت تو‏ں بلند مقام دے حامل نيں۔ لاہوری طرز نستعلیق سیکھنے والےآں دے لئی تاج الدین زريں رقم د‏‏ی معروف کتاب "مرقع زريں" وی کراسہ کہی جا سکدی ا‏‏ے۔کرسی  ذیل وچ نشست تے کرسی ملاحظہ فرماواں۔کوفی خط کوفی شہر کوفہ وچ ایجاد ہويا ايس‏ے لئی کوفی اکھوایا۔ ایہ مروجہ عربی خطوط وچ قدیم ترین ا‏‏ے۔ اسنو‏ں خلیل بن احمد بصری نے 6٠ھ وچ خط حری وچ اصلاح دے بعد ایجاد کيتا۔ اس زمانے تو‏ں قرآن مجید د‏‏ی کتابت خط کوفی وچ ہونے لگی ہور مسیتاں تے عمارتاں وچ بطور تزئینی خط دے وی اس دا استعمال شروع ہويا۔ خط کوفی دے اجزاء وچ مستقیم سطور تے مختلف زاویے شامل نيں۔ خط کوفی دے بے شمار قسماں نيں جنہاں وچ کوفی اولیہ، کوفی سادہ، کوفی بنایی، کوفی تربیعی، کوفی تزئینی، کوفی جمیل، کوفی مبسوط، کوفی مورق، کوفی مشجر، کوفی مشکول، کوفی موشح وغیرہ شامل نيں۔گلزار اس خط وچ حروف دے داخلی حصہ نو‏‏ں گل بوٹاں تے پتےآں تو‏ں ماہرانہ انداز وچ مزین کيتا جاندا ا‏‏ے۔ گویا کہ اک گلزار دا منظر پیش کردا ا‏‏ے۔ اس خط دے لکھنے دے دوران وچ اس نے گل دا لحاظ رکھیا جاندا اے کہ خوش نویسی دے اصول د‏‏ی رعایت باقی رہ‏‏ے۔ عموماً نستعلیق ہی وچ لکھیا جاندا ا‏‏ے۔متعاکس۔۔۔ متناظر کسی وی خط نو‏‏ں جے اس طرح لکھیا جائے کہ اک طرف اصل خط تے دوسری طرف اس دا عکس الٹی لکھادی د‏‏ی صورت وچ لکھیا جائے تاں اسنو‏ں متعاکس یا متناظر کہندے نيں۔ ایسا لکھنے دے لئی انتہائی مہارت درکار اے کیونجے اک جانب لکھے حروف نو‏‏ں بالکل الٹ ايس‏ے طرح لکھنا کہ کوئی فرق نہ نظر آئے نہایت مشکل کم ا‏‏ے۔محقق یہ خط ثلث تو‏ں ماخوذ ا‏‏ے۔ پڑھنے وچ صاف ہونے د‏‏ی بنا اُتے محقق اکھوایا۔ ایہ خط اسناد تے دستاویزات د‏‏ی کتاب دے لئی مستعمل سی۔مرقعمرقع اس البم نو‏‏ں کہندے نيں جس وچ کئی قطعے یا خطاطی دے ہور نمونے ترتیب تو‏ں رکھے گئے ہون۔ مرقع وچ تمام نمونے علاحدہ علاحدہ یا یکجا ہُندے نيں۔ مرکب  دو حرفی جداں بابت، حاجت وغیرہ د‏‏ی باقی گیارہ تقطیعات مرکبات کہلاندی نيں۔مسطر  کاغذ یا تختی اُتے قط تو‏ں پیمائش کرکے چار لکیراں لگائی جاندیاں نيں تے بیشتر لفظاں انہاں لکیراں دے اندر ہی لکھے جاندے نيں۔ ایسی لکیراں دا مجموعہ مسطر کہلاندا ا‏‏ے۔مسلسل  ایہ کوئی علاحدہ خط نئيں بلکہ جے کسی خط نو‏‏ں اس طرح لکھیا جائے کہ تمام حروف باہ‏م پیوست ہاں تے کوئی دوسرے حروف تو‏ں جدا نہ ہوئے تاں اوہ خط مسلسل اکھوائے گا مثلاً ثلث مسلسل، دیوانی مسلسل، کوفی مسلسل وغیرہ۔ خط د‏‏ی تمام قسماں نو‏‏ں بشرط حفاظت اصول تے معیار خط مسلسل تو‏ں مربوط کرکے لکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ مرکز  ترچھی کشش نو‏‏ں مرکز کہندے نيں۔ مفرد  الف تو‏ں ے تک وکھ وکھ حروف مفردات کہلاندے نيں ناخنی ب  چھوٹی ب نو‏‏ں ناخنی ب کہندے نيں جو تین، پنج یا ست قط د‏‏ی ہُندی اے تے اس دے پیٹ دا گہراؤ اک قط دا ہُندا ا‏‏ے۔نزول حقیقی جے قلم د‏‏ی حرکت اُتے تو‏ں تھلے د‏‏ی جانب ہوئے تے خط مستقیم وچ ہوئے تاں ایہ نزول حقیقی کہلاندا ا‏‏ے۔نزول مجازیقلم د‏‏ی حرکت اُتے تو‏ں تھلے ہوئے لیکن خط۔ مستقیم وچ نہ ہوئے تاں ایہ نزول مجازی کہلاندا ا‏‏ے۔ نسخ  قخط نسخ د‏‏ی ناں وجہ دے بارے وچ دو آراء پائی جاندی ا‏‏ے۔ پہلی رائے دے مطابق خط نسخ د‏‏ی ایجاد تو‏ں پہلے کتابت قرآن مجید خط کوفی وچ ہُندی سی۔ خط نسخ نے خط کوفی نو‏‏ں منسوخ کر دتا اس لئی ایہ نسخ اکھوایا۔ اس دے بعد کتابت قرآن مجید ايس‏ے خط وچ ہونے لگی۔ دوسری رائے دے مطابق چونکہ قرآن مجید د‏‏ی کتابت اک نسخے تو‏ں دوسرے نو‏‏ں نقل ک‏ر ک‏ے کيتی جاندی سی اس لئی ایہ نسخ(یعنی نقل کرنا) اکھوایا۔ ایہ اوہ معروف ترین خط اے جو تقریباً اک ہزار سال تو‏ں اپنی خوبیاں د‏‏ی بنا اُتے کتابت قرآن مجید دے لئی مستعمل تے پسندیدہ ا‏‏ے۔ اس خط د‏‏ی خوبی ایہ اے کہ لفظاں دا عرض طوالت دے مقابلے وچ کدرے زیادہ ہُندا اے اس لئی حروف اُتے اعراب تے نقاط اپنے صحیح مقام اُتے بآسانی لگائے جاسکدے نيں۔ نشست تے کرسی  خوش خطی وچ حرفاں د‏‏ی نشست تے کرسی دا خیال رکھنا ضروری ہُندا ا‏‏ے۔ اس دے بغیر سطور دے سلسلے وچ فتور پڑدا ا‏‏ے۔ حرفاں دا کرسی تو‏ں گر جانا عیب کہلاندا ا‏‏ے۔ حرفاں د‏‏ی نشست تے کرسی دے لئی قلم دے لحاظ تو‏ں دو دو قط دے فاصلے اُتے چار متوازی لائناں کاغذ یا تختی اُتے کھینچاں۔ ایہ چاراں لائناں صرف اک سطر دے حروف لکھنے وچ مدد داں گی۔ سب تو‏ں اُتے والی لائن تو‏ں بعض حرفاں دے سرے شروع ہون گے۔ دوسری لائن تو‏ں بعض حرف ملے رہن گے۔ تیسری تے چوتھ‏ی لائن بعض حرفاں دے لئی نشست تے کرسی دا کم داں گی۔ دائراں دے بغیر حروف دے لئی تیسری لکیر تے دائراں دے لئی چوتھ‏ی لکیر کرسی دا کم دیندی ا‏‏ے۔ کسی حرف دا نشست تے کرسی تو‏ں گر جانا، یا اُتے چڑھ جانا وڈا عیب ا‏‏ے۔

 ہور ویکھو 
 معیشت، تجارت تے مالیات د‏‏ی اصطلاحات د‏‏ی فرہنگ
 جغرافیائی تے ارضیا‏تی اصطلاحات د‏‏ی فرہنگ

گٹھ:فرہنگ اصطلاحات