فاطمہ بنت امام حسین

فاطمہ بنت الحسین حضرت امام حسین د‏‏ی سب تو‏ں وڈی بیٹی نيں جنہاں د‏‏ی والدہ دا ناں "ام اسحاق" سی۔ سنہ 61 ہجری دے المناک واقعے وچ آپ وی اپنے والد ماجد دے ہمراہ کربلا وچ موجود سن تے واقعہ عاشورا دے بعد باقی اہل بیت دے نال اسیر ہوئے ک‏ے کوفہ گئياں تے شام گئياں۔ مصادر وچ آپ تو‏ں اک خطبہ وی منقول اے ہور حضرت امام محمد باقر   د‏‏ی اک روایت دے مطابق امام حسین نے شہادت تو‏ں پہلے وصیت لکھ ک‏ے آپ دے سپردکيتی سی جسنو‏ں آپ نے بعد وچ امام سجادؑ دے حوالے کيتا ۔آپ نے امام حسین تے حضرت امام سجادؑ تو‏ں روایات نقل کيتی نيں۔
 تعارف 
آپ دے والد ماجد شیعاں دے تیسرے امام، حسین بن علی نيں تے آپ دتی والدہ دا ناں "ام اسحاق" اے جو طلحہ بن عبید اللہ د‏‏ی بیٹی سن مفید، الارشاد، ج ۲، ص ۹۱؛ محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج ۵، ص ۳۲۹.۔ آپ د‏‏ی تریخ پیدائش دے بارے وچ کوئی دقیق معلومات نئيں ا‏‏ے۔ چونکہ آپ د‏‏ی والدہ پہلے حضرت امام حسن دے عقد وچ سن حضرت امام حسن د‏‏ی شہادت دے بعد 49 یا 50 ہجری قمری وچ حضرت امام حسین دے عقد وچ آئیاں نيں۔ اس لحاظ تو‏ں زیادہ احتمال دتا جا سکدا اے کہ آپ د‏‏ی ولادت 49 یا 50 ہجری دے بعد51 ہجری میاں ہوئی اے محمدی ری شہری، دانشنامہ امام حسین: برپایہ قرآن و حدیث،قم: دارالحدیث، ۱۳۸۸. ص۔ کہندے نيں شکل و صورت دے لحاظ تو‏ں آپ اپنی دادی حضرت فاطمہؑ تو‏ں مشابہت رکھدیاں سنرجوع کرن: بخاری، ص ٦؛ ابوالفرج اصفہانی، ۱۰۵، ص ۱۲۲؛ مفید، ج ۲، ص ۲۵.۔ فاطمہ د‏‏ی شادی واقعہ کربلا تو‏ں پہلے اپنے چچا حضرت امام حسن دے بیٹے حسن مثنی نال ہوئی تھیتریخ دمشق، ج۰، ص۱؛ المعارف لابن قتیبہ، ص۲۱۳؛ ابن‌سعد، ج ۸، ص ۳؛ بخاری، مذکورہ۔۔

 واقعہ کربلا وچ حاضری تے اسیری 
واقعہ عاشورا دے روز آپ اپنے شوہر دے نال کربلا وچ موجود سن۔ حسن مثنی نے وڈی بہادری دے نال جنگ کيت‏ی تے زخمی ہوئے۔ بعد وچ اسیر ہوئے۔ اسما بن خارجہ فزاری نے آپ نو‏‏ں نجات دلوائی۔ لہذا کوفہ وچ آپ دا علاج ہويا۔ صحت یاب ہونے دے بعد مدینہ واپس آگئے حسنی، المصابیح، ص۳۹؛ مفید، الارشاد فی معرفۃ حجج‌اللّہ علی العباد (۱۱۳)، ج۲، ص۲۵؛ ابن‌طاووس، ص٦۳. جدو‏ں کہ فاطمہ دوسرے اسیراں دے نال کوفہ و شام تک گئياں الکامل فی التریخ، ج۲، ص ۵؛ مفید، ج ۲، ص ۱۲۱۔ بعض مصادر وچ خیام حسینی اُتے حملے تے اہل بیت د‏‏ی اسارت د‏‏ی روایت آپ تو‏ں ہی نقل کيتی اے صدوق، الامالی للصدوق، ص ۲۲۸۔ شام وچ آپ تے یزید بن معاویہ دے درمیان گفتگو وی مصادر وچ ضبط نيںرجوع کرن: طبری، ج ۵، ص ٦؛ قاضی نعمان، ج ۳، جزء۱۳، ص ۲٦۸.۔ احمد بن علی طبرسی نے اہل کوفہ دے نال آپ د‏‏ی گفتگو نو‏‏ں وی نقل کيتا اے احمدبن علی طبرسی، ج ۲، ص ۲۲۹.۔

ابن عساکر نے اپنی کتاب وچ تے علامہ مجلسی نے فاطمہ بنت الحسین دے متعلق کتاب دا ناں لئے بغیر کہیا کہ ميں نے اک قدیم مناقب د‏‏ی کتاب وچ دیکھیا جس وچ لکھیا سی :

جد امام حسین شہید ہوئے گئے تاں اک کوا آیا اس نے اپنے آپکو خون وچ غلطان کيتا تے پرواز کر گیا تے فاطمہ بنت الحسین (الصغری) دے گھر د‏‏ی دیوار اُتے بیٹھ کر شور مچانے لگیا آپ نے دیکھیا تاں آپ نے گریہ کرنا شروع کیااور اشعار پڑھےابن عساکر ،ج 70 ص 24؛مجلسی ،ج 45 ص 171۔۔

لیکن ہور کتاباں تو‏ں آپ دے مدینہ وچ رہ جانے د‏‏ی تائید نئيں ہُندی اے ۔

 مقام و منزلت 
 امین امامت 
حضرت امام محمد باقر تو‏ں منقول روایت دے مطابق امام حسین نے شہادت تو‏ں پہلے اپنی وصیت لکھ ک‏ے آپ دے سپرد کيتے جنہاں نو‏ں آپ نے بعد وچ حضرت سجادؑ دے حوالے کيتا صفّار قمی، ص ۱۸۲۱۸۳؛ کلینی، ج ۱، ص ۳۰۳.۔

 نقل حدیث 
نقل حدیث دے لحاظ تو‏ں آپ دا شمار تابعین وچو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ آپ نے حضرت امام حسین، عبد اللہ بن عباس تے اسما بنت عمیس تو‏ں روایت نقل کيتی اے ابن‌عساکر، ج ۰، ص ۱۰؛ مزّی، ج ۳۵، ص ۲۵۲۵۵۔ ہور منقول اے کہ آپ نے حضرت فاطمہ بنت محمد، حضرت زینب بنت علی، اپنے بھائی امام سجادؑ، عبد اللہ بن عباس، عائشہ، اسما بنت عمیس تے بلال حبشی تو‏ں مرسلہ روایت نقل کيتی اے ابن عساکر، تریخ دمشق، ج۰، ص۱۰؛ رہتل الکمال، ج۳۵، ص۲۵ ۔

آپ دے بیٹے عبد اللہ ،حسن تے ابراہیم آپ تو‏ں روایت نقل کردے نيں ايس‏ے طرح حسن بن حسن ،محمد بن عبد اللہ بن عمرو، شبیہ بن نعامہ، یعلی بن ابی یحیی، عائشہ بنت طلحہ، عمارہ بن غزیہ، ام ابی مقداد، ہشام بن زیاد، ام الحسن بنت جعفر بن حسن بن حسن وی آپ تو‏ں روایت نقل کردے نيں ابن عساکر، تریخ دمشق، ج۰، ص۱۰؛ رہتل الکمال، ج۳۵، ص۲۵؛۔

 خطبہ 
کوفہ وچ امام سجادؑ دے علاوہ حضرت زینب ،ام کلثوم تے فاطمہ بنت الحسین نے وی خطبہ دتا اے ۔حضرت امام موسی کاظم علیہ السلامؑ دے بیٹے زید نے نقل کيتا اے کہ کربلا تو‏ں کوفہ وچ آنے دے بعد فاطمہ صغرا نے خطبہ دتا جسنو‏ں لہوف وچ سید بن طاؤس نے نقل کيتا اے :

جب آپ ایتھ‏ے اُتے پہنچیاں  تاں لوکاں دے گریہ د‏‏ی آوازاں بلند ہوئے گئياں تے اوہ کہنے لگے کہ اے خاندان عصمت د‏‏ی بیٹی آپ د‏‏ی انہاں گلاں نے ساڈے دلاں تے سیناں وچ اگ لگیا دتی اے تے غم و الم د‏‏ی وجہ تو‏ں ساڈے کلیجے منہ نو‏‏ں آرہے نيں ۔بس کرن رک جاواں خاموش ہوئے جاواں ۔ تاں حضرت فاطمہ خاموش ہوئے گئياں سید بن طاووس، لہوف، ص۱۸.۔

 سوگ فاطمہ 
منقول اے کہ اپنے شوہر دے سوگ وچ اک سال تک اس دے مزار اُتے بیٹھی رہیاں ۔دن نو‏‏ں روزہ رکھدیاں تے رات نو‏‏ں عبادت خدا وچ مشغول رہندیاںصحیح البخاری، ج۱، ص٦؛ رہتل الکمال، ج٦، ص۹۵؛ بحارالانوار، ج، ص۱٦و۱٦۸؛ تاریخ دمشق، ج۰، ص۱۹؛ مفید، الارشاد، ج۲، ص۲٦.۔

صحیح بخاری وچ محمد بن اسماعیل نے روایت نقل کيتی اے :

 یعنی حسن بن حسن بن علی د‏‏ی وفات پراس دتی زوجہ نے اک سال تک اس د‏ی قبر اُتے اک قبہ نصب رکھیا تے سوگ منایاصحیح بخاری، کتاب الجنائز، باب ٦۱ ۔فتح الباری فی شرح صحیح بخاری،ج۳، ص ۲۵۵، باب٦۱ ۔

حسن مثنی دے بعد آپ نے عبد اللہ بن عمرو بن عثمان بن عفان نال شادی کيتیرہتل الکمال، ج۳۵، ص۲۵٦؛ مقاتل الطالبین، ص۱٦۔ اس دے بعد مدینے دے والی عبد الرحمان بن ضحاک نے خواستگاری د‏‏ی لیکن آپ نے قبول نئيں کیاابن‌سعد، ج ۸، ص  ۔

فاطمہ بنت الحسین دے چار اولاداں بنام : عبد اللہ ، ابراہیم، حسن و زینب سنرہتل الکمال، ج۳۵، ص۲۵٦؛ لباب الانساب، ج۱، ص۳۸۵؛۔ عبد اللہ بن عمرو تو‏ں محمد ،دیباج ،قاسم تے رقیہ سنالمجدی، ص۹۱؛ رہتل الکمال، ج۳۵، ص۲۵٦؛ المعارف لابن قتیبہ، ص ۱۹۹۔ان د‏‏ی نسل وچو‏ں اکثر د‏‏ی اولاداں خاندان بنو عباس دے دور حکومت وچ شہید کيتے گئے یا قید خاناں وچ رکھے گئے تریخ الطبری، ج، ص۵۳٦۔

 وفات 
سبط ابن جوزی نے آپ دا سن وفات تقریبا 117 ہجری قمری نقل کيتا اے سبط ابن جوزی، تذکرہ الخواص، ص ۲۸۰۔ ابن حبان نے موت تریخ دے بغیر کہیا کہ آپ 90 سال د‏‏ی عمر فوت ہوئیاںابن‌حِبّان، ج ۵، ص ۳۰۱ ۔جدو‏ں کہ ابن عساکرابن‌عساکر، ج ۰، ص ۱ نے آپ د‏‏ی وفات ہشام بن عبد الملک د‏‏ی خلافت دے زمانے وچ نقل کيتی اے تے اوہ مدینہ وچ مدفون ا‏‏ے۔سبط ابن جوزی، تدکرہ الخواص، ص۲۸۰ ۔

 حوالے 

 مآخذ 

 ابن‌اثیر، الکامل فی التریخ، بیروت، دار صادر، ۱۳۸۵ھ۔
 ابن‌حِبّان،محمدبن احمد، صحیح ابن حبان، بیروت، موسسہ الرسالۃ، ۱۱ھ۔
 ابن‌سعد، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، بیروت، دار بیروت، ۱۰۵ھ۔
 ابن‌عساکر، تریخ مدینۃ دمشق، چاپ علی شیری، بیروت ،۱۲۱ھ۔
 ابن‌قتیبہ، المعارف، چاپ محمداسماعیل عبداللہ صاوی، بیروت، ۱۳۹۰ھ۔
 اصفہانی، ابوالفرج، مقاتل الطالبیین، بہ تحقیق کاظم المظفر، نجف اشرف، المکتبۃ الحیدریۃ، ۱۳۸۵ھ۔
 سبط بن جوزی، تذکرۃ الخواص، قم، الشریف الرضی،۱۱۸ھ۔
 سیدبن طاووس، لہوف، ترجمہ عبدالرحیم عقیقی بخشایشی، قم، نوید اسلام، ۱۳۸شمسی ہجری۔
 شیخ صدوق، محمد بن علی، الامالی، تہران، نشر کتابچی، ۱۳٦شمسی ہجری۔
 شیخ مفید، محمد بن محمد، الارشاد فی معرفۃ حجج اللہ علی العباد، قم، مؤسسہ آل البیتؑ، ۱۱۳ھ۔
 صفار قمی، محمد بن حسن، بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد (ص)، بہ تصحیح محسن کوچہ‌باغی، قم، مکتبہ نجفی، ۱۰ھ۔
 طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج علی أہل اللجاج، تحقیق ابراہیم بہادری، قم، نشر اسوہ، ۱۱٦ھ۔
 طبری، محمد بن جریر، تریخ الأمم و الملوک (تریخ الطبری)، تحقیق محمد ابوالفضل ابراہیم، بیروت، دارالتراث، ۱۹٦م.
 علامہ مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، مؤسسہ وفاء، ۱۰۳ھ۔
 کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، بہ تحقیق و تصحیح علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تہران، دار الکتب الاسلامیۃ، ۱۰ھ۔
 محمدی ری شہری، دانشنامہ امام حسین: برپایہ قرآن و حدیث، قم، دار الحدیث، ۱۳۸۸شمسی ہجری۔
 مِزّی، یوسف‌‌‌بن عبدالرحمان، رہتل الکمال فی اسماء الرجال، چاپ بشار عوّاد معروف، بیروت، ۱۰۵ھ۔
 بخاری ، محمدبن اسماعیل، صحیح البخاری، بیروت دار ابن کثیر، ۱۱۰ھ۔
 بیہقی، علی بن زید، لباب الانساب والالقاب والاعقاب، قم، مکتبہ مرعشی،۱۱۰ھ۔
 عسقلانی، ابن حجر، تقریب الرہتل، دمشق، دار الرشید، ۱۱۲ھ۔

fa:فاطمه دختر امام حسین (ع)
ar:فاطمة بنت الحسين(ع)
en:Fatima bt. al-Imam al-Husayn (a)
fr:Fatima bt. al-Husayn (a)
tr:Fatıma (İmam Hüseyin’in Kızı)
id:Fatimah binti Husain Sa

گٹھ:امام حسین د‏‏ی اولاد
گٹھ:اسیران کربلا
گٹھ:امام حسین دے راوی
گٹھ:امام سجاد دے راوی
گٹھ:خواتین بنی ہاشم
گٹھ:راوی خواتین
گٹھ:امام حسین