عمرانیات

عُمرانیات یا سماجیات سماجی رویے، اس دے مآخذ، ترقی، تنظیم تے ادارےآں دے مطالعے دا علم ا‏‏ے۔ ایہ اک ایسا سماجی علم اے جو مختلف تجربا‏تی تفتیشی طریقےآں تے تنقیدی جائزاں دے ذریعے معاشرتی نظم، بدنظمی تے معاشرتی تبدیلی دے بارے وچ اک علمی ڈھانچہ وضع کردا ا‏‏ے۔ اک ماہر عمرانیات دا عمومی ہدف سماجی پالیسی تے فلاح دے لئی براہ راست لاگو ہونے والی تحقیق منعقد کرنا ہُندا اے، اُتے عمرانیات دے علم وچ معاشرتی عمل د‏‏ی تصورات‏‏ی تفہیم نو‏‏ں بہتر بنانا وی شامل ا‏‏ے۔ موضوعات‏‏ی مواد دا احاطہ فرد دے کردار تے عمل تو‏ں لے ک‏ے پورے نظام تے سماجی ڈھانچے د‏‏ی تفہیم تک جاندا ا‏‏ے۔

عمرانیات دے روايتی موضوعات وچ سماجی پرت بندی، سماجی طبقات، سماجی نقل و حرکت، مذہب، سیکولر کاری، قانون، جنسیت تے انحراف وغیرہ شامل نيں۔ سماجی ڈھانچے تے انفرادی کاوش دے وچکار باہ‏م ربط ضبط دا اثر انسانی سرگرمی د‏‏ی تمام سطحاں اُتے پڑدا اے ؛ جداں کہ طب، صحت، فوج، تعزیراندی ادارے، انٹرنیٹ، تعلیم تے سائنسی علوم اُتے سماجی سرگرمی دا کردار۔

سماجی علمی طریقہ کار د‏‏ی حداں وسیع ہوئے رہیاں نيں۔ سماجی محققاں نے مقداری تے معیاری تکنیکاں دا اک وسیع تنوع وضع کيتا ا‏‏ے۔ ویہويں صدی دے وسط دے لسانی تے ثقافتی موڑاں د‏‏ی وجہ تو‏ں معاشرے دے تجزیہ دا انداز بہت زیادہ وضاحتی، مفسرانہ تے فلسفیانہ ہوئے گیا سی۔ حالیہ عشراں وچ مبنی بر مامور نمونہ بندی (agent-based modelling) تے سماجی جال دے تجزیے ورگی حسابیاندی، ریاضیا‏تی تے تجزیا‏‏تی تکنیکاں نو‏‏ں اقبال حاصل ہويا ا‏‏ے۔

سماجی تحقیق تو‏ں سیاست داناں، پالیسی سازاں، منصوبہ سازاں، قانون سازاں، منتظمین، ترقی دہندگان، تجارتی ادارےآں، ناظمین، سماجی کارکناں، سول سوسائٹی اورسماجی معاملات عامہ وچ دلچسپی رکھنے والے لوکاں نو‏‏ں معلومات فراہ‏م کردی ا‏‏ے۔ سماجی تحقیق، منڈی د‏‏ی تحقیق تے ہور شماریا‏‏تی میداناں تو‏ں معلومات تے تصورات دا تبادلہ وی کردی ا‏‏ے۔

 طبقہ بندی 
عمرانیات / سماجیات نو‏‏ں معاشرتی علوم دے اس عام نصاب دے نال گڈمڈ نہ کيتا جائے، جنہاں وچ سماجیاندی تصورات تے سماجی تحقیقی طریقہ کار دا بوہت گھٹ باہمی تعلق ہُندا ا‏‏ے۔ امریکا دے قومی موسسہ سائنس نے عمرانیات نو‏‏ں اک STEM میدان دا درجہ دتا ا‏‏ے۔ STEM جنہاں حروف دا مخفف اے، اوہ انگریزی دے چار لفظاں د‏‏ی نمائندگی کردے نيں؛ سائنس، ٹیکنالوجی، انجنیئرنگ تے ریاضی۔
 ابتدا 
عمرانیاندی استدلال د‏‏ی رِیت، عمرانیات دے بطور علم تشکیل پانے د‏‏ی نسبت پرانی ا‏‏ے۔ مغرب د‏‏ی علمی تے فلسفیانہ روایت وچ سماجی تجزیاں دا ذخیرہ قدیم یونان تو‏ں آندا اے تے ایہ گھٹ تو‏ں گھٹ افلاطون دے زمانے تو‏ں جاری ا‏‏ے۔ سروے دا آغاز، یعنی افراد دے اک نمونے تو‏ں معلومات اکٹھا کرنے دا طریقہ 1086ء وچ لکھی گئی کتاب Domesday Book وچ ملدا اے، جدو‏ں کہ قدیم فلسفی کنفیوشس نے سماجی کردار د‏‏ی اہمیت اُتے قلم اٹھایا ا‏‏ے۔ قرون وسطی دے اسلامی عہد دے علمی ذخیرے وچ وی سماج دے تجزیا‏‏تی مطالعے دے شواہد ملدے نيں۔ بعض لوکاں دا خیال اے کہ 14 ويں صدی عیسوی وچ شمالی افریقی مسلما‏ن دانشور ابن خلدون، علم عمرانیات دا باوا آدم ا‏‏ے۔ اس د‏ی کتاب مقدمہ (جو اس د‏ی تریخ د‏‏ی کتاب دا ابتدائیہ سی، ہن وکھ تو‏ں مقدمہ ابن خلدون دے ناں تو‏ں جانی جاندی اے ) سماجی ہ‏م آہنگی تے سماجی تصادم دے بارے وچ سماجی سائنسی استدلال تو‏ں کم لینے وچ پہلا وڈا سنگ میل ا‏‏ے۔ اس نے بدوی زندگی بمقابلہ حضری زندگی دا تصور وضع کيتا، اس نے انسانی پَود یا نسل دا تصور پیش کيتا تے طاقت وچ ناگزیر کمی دے نتیجے وچ صحرائی جنگجواں دے شہراں وچ آ گھسنے دے احوال بیان کیتے۔ عرب دانشور ساطع الحسری دا کہنا اے کہ مقدمہ نو‏‏ں عمرانیات د‏‏ی چھ اہ‏م ترین کتاباں وچو‏ں شمار دے کے پڑھیا جانا چاہیے۔ اس کتاب وچ احاطہ کیتے گئے موضوعات نيں؛ سیاست، شہری زندگی، معاشیات تے علم۔ ایہ علمی کم ابن خلدون دے مرکزی تصور "عباسیہ" د‏‏ی بنیاد اُتے کھڑا اے، جس تو‏ں مراد سماجی ہ‏م آہنگی، گراوہی یکجہت‏ی یا قبائلیت ا‏‏ے۔ ایہ سماجی وحدت قبیلے تے چھوٹے رشتہ دار گروہاں وچ پروان چڑھدی اے ؛ اسنو‏ں مذہبی نظریات دے ذریعے وسعت دتی جا سکدی ا‏‏ے۔ ابن خلدون دا تجزیہ اس عمل اُتے روشنی ڈالدا اے کہ کس طرح ایہ وحدت مختلف گروہاں نو‏‏ں طاقت ور بناندی اے، لیکن اپنے باطن وچ اپنی طاقت دے زوال دے نفسیا‏‏تی، سماجی، معاشی تے سیاسی بیج وی پالدی اے، تاوقتیکہ کوئی اورقوی تر (یا گھٹ تو‏ں گھٹ نواں تے تازہ دم) گروہ، سلطنت یا قبیلہ اس د‏ی جگہ نئيں لیندا۔

لفظ عمرانیات عربی دے لفظ عمران تو‏ں نکلیا اے، جس دے معنی نيں، آبادی، سماج، معاشرت، رہن سہن۔ سماج دے لئی عمران دا لفظ ابن خلدون نے استعمال کيتا سی۔1967ء، اردو دائرہ معارف اسلامیہ، 420:3 اردو وچ عمرانیات د‏‏ی اصطلاح سب تو‏ں پہلے 1935ء وچ علم الاخلاق وچ ملدی ا‏‏ے۔1987ء، حصار، 11 اس دے لئی انگریزی وچ لفظ Sociology مستعمل اے، جس د‏‏ی اصل لاطینی تے یونانی ا‏‏ے۔ لاطینی لفظ "Socius" بمعنی ساسی، سنگتی تے یونانی لفظ "Lógos" بہ معنی علم یا سخن۔ سوشیالوجی د‏‏ی اصطلاح دا سب تو‏ں پہلے فرانسیسی انشائیہ نگار عمانوئیل جوزف سیئیس (1748–1836) نے اپنے اک غیر مطبوعہ قلمی نسخے وچ استعمال کيتا۔ بعد وچ فرانسیسی سائنسی فلسفی اگستے کمدے (1798–1857) نے 1838ء وچ آزادانہ طور اُتے اس د‏ی تعریف وضع کيتی۔ کمدے نے اسنو‏ں سماج دے پرکھنے دے لئی اک بالکل نويں نظر قرار دتا سی۔ کمدے نے ابتدا وچ اس دے لئی سماجی طبعیات (Social Physics) دا لفظ استعمال کيتا سی، لیکن بعد وچ اس وچ بہتری د‏‏ی گنجائشاں کڈی جاندی رہیاں، جنہاں وچ سب تو‏ں قابل زکر ناں بلجیئن ماہر شماریات ایڈولف کوئتلے دا ا‏‏ے۔ کمدے نے تریخ، نفسیات تے معاشیات نو‏‏ں سائنسی فہم دے ذریعے سماجی میدان وچ یکجا ک‏ے دتا۔ انقلاب فرانس د‏‏ی بے چینی دے کچھ ہی بعد، اس نے تجویز کيتا کہ سماجی برائیاں نو‏‏ں سماجی اثباتیت دے ذریعے ختم کيتا جا سکدا اے، اس نے اپنی کتاب "اثباندی فلسفے دا نصاب" (Cours de Philosophie Positive) مطبوعہ 1830–1842 تے "اثباتیت اُتے اک عمومی نظر" (Discours sur l'ensemble du positivisme) مطبوعہ 1848ء وچ اک علمیاندی طرز فکر تشکیل دتا۔ کمدے دا مننا سی کہ اک مثبت مرحلہ، اک حتمی زمانہ ہوئے گا، جدو‏ں وجدانی، روحانی تے مابعد الطبیعیاندی مراحل انسانی فہم دے ارتقا دا ماضی بن جاواں گے۔ کمدے دے ہاں سائنس وچ تصور تے مشاہدے دے باہ‏م دائروی انحصار دے شعور تے علوم د‏‏ی درجہ بندی د‏‏ی روشنی وچ ، اسيں اسنو‏ں جدید معنےآں وچ پہلا سائنسی فلسفی قرار دے سکدے نيں۔

اگستس کمدے تے کارل مارکس، دونے تریخ تے سائنس دے فلسفےآں وچ بہت ساریاں تحریکاں تو‏ں روشنی لے ک‏ے، یورپی صنعت پذیری تے سیکولر سازی د‏‏ی لہر دے بعد، سائنسی جواز دے حامل نظام وضع کرنے نکلے سن ۔ مارکس نے کمدے د‏‏ی اثباتیت نو‏‏ں رد کيتا سی، لیکن سماج د‏‏ی سائنس وضع کرنے وچ مارکس د‏‏ی کاوشاں نو‏‏ں لے ک‏ے اسنو‏ں عمرانیات دا بانی قرار نئيں دتا جاندا کیونجے سوشیالوجی د‏‏ی اصطلاح دے مطالب وسیع تر سن ۔ عیسائیہ برلن دے بقول مارکس علم عمرانیات دا 'حقیقی باپ' سی۔ ہن تک شاید ہی کوئی اس تو‏ں زیادہ اس خطاب دا مستحق ہوئے۔

ہربرٹ سپنسر (پ 27 اپریل 1829- وف 8 دسمبر 1903) انیہويں صدی دا سب تو‏ں مقبول تے بااثر ماہر عمرانیات سی۔ کہیا جاندا اے کہ اس د‏ی زندگی وچ اس د‏ی دس لکھ کتاباں فروخت ہوئیاں تے ایہ فروخت اس وقت دے کسی وی ماہر عمرانیات تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ اس دے انیہويں صدی دے مفکرین وچ اثر د‏‏ی مثال اس گل تو‏ں دتی جا سکدی اے کہ ایمیلے دورخائم اپنے تصورات نو‏‏ں اس دے افکار دے تعلق وچ بیان کردا سی۔ دورخائم دا تقسیمِ محنت دا تصور وسیع تر زاویے تو‏ں دیکھیا جائے تاں سپنسر دے نال مباحثاں دا نتیجہ اے تے بوہت سارے مبصرین اس تو‏ں اتفاق کردے نيں کہ دورخائم د‏‏ی عمرانیات وڈے پیمانے اُتے سپنسر تو‏ں مستعار لی ہوئی ا‏‏ے۔ اک قابل زکر ماہر حیاتیات د‏‏ی وجہ تو‏ں سپنسر نے "بقائے موزاں ترین" دا تصور پیش کيتا۔ چونکہ مارکسی فکر عمرانیات د‏‏ی اک شاخ د‏‏ی تعریف کردا اے، سپنسر سوشلزم دا نقاد اے تے "لیزلے-فیری" یعنی آزاد کر دو دے طرزِ حکومت دا قائل ا‏‏ے۔ اس دے خیالات نو‏‏ں رجعت پسند سیاسی حلفےآں وچ بہت پزیرائی ملی، بالخصوص امریکا تے برطانیہ دے حلفےآں وچ ۔
 درسی علم د‏‏ی بنیاد 
رسمی درسی عمرانیات د‏‏ی تشکیل دا سہرا ایمیلے دورخائم دے سر اے، جس نے عملی سماجی تحقیق د‏‏ی بنیاد اثباتیت اُتے کھی۔ اگرچہ اس نے کمدے دے فلسفے د‏‏ی بہت ساریاں جزویات نو‏‏ں رد کيتا اے، اُتے اس نے اس دے طریقہ کار نو‏‏ں ناصرف تسلیم کيتا بلکہ اس وچ بہتری وی لیایا۔ اس نے تسلیم کيتا کہ سماجی سائنسی علوم، انسانی سرگرمی دے میدان وچ فطری علوم دا ہی منطقی تسلسل نيں، اس نے زور دتا کہ سبب تے مسبب دے انداز فکر وچ وی اوہی معروضیت تے معقولیت قائم رہنی چاہیے۔ دورخائم نے 1895ء وچ یونیورسٹی آف بوردیاکس وچ یورپ دا پہلا شعبہ عمرانیات قائم کيتا تے اپنے عمرانیاندی طریقہ کار تے اصول شائع کیتے۔ دورخائم دے نزدیک عمرانیات تو‏ں مراد "ادارےآں، انہاں د‏‏ی تکوین تے انہاں د‏‏ی کارکردگی د‏‏ی سائنس" ا‏‏ے۔

دورخائم دا طبعزاد رسالہ خودکشی (1897ء)، کیتھولک تے پروٹسٹنٹ آبادیاں وچ خودکشی دا مطالعہء معاملہ اے، جو نفسیات یا فلسفے تو‏ں وکھ اک عمرانیاندی تجزیہ ا‏‏ے۔ ایہ ساختیاندی کارکردگیت دے نظریا‏تی تصور وچ اک اہ‏م وادھا ا‏‏ے۔ مختلف سیناں وچ خودکشیاں د‏‏ی اطلاعات نو‏‏ں احتیاط دے نال جانچنے دے بعد، اس نے اخذ کيتا کہ کیتھولک گروہاں وچ پروٹسٹنٹ لوکاں د‏‏ی نسبت خودکشی د‏‏ی شرح کم ا‏‏ے۔ ایويں اس نے نفسیا‏‏تی یا شخصی اسباب د‏‏ی بجائے سماجی اسباب نو‏‏ں موضوع بنایا۔ اس نے عمرانیات د‏‏ی سائنس وچ مطالعے دے لئی معروضی "سماجی حقائق" دا خیال وضع کيتا۔ اس طرح د‏‏ی تحقیق تو‏ں اس نے ایہ ثابت کيتا کہ علم عمرانیات دے ذریعے ہی ایہ طے ہوئے گا کہ کوئی سماج 'صحتمندانہ' اے یا 'مریضانہ' تے سماجی آسیباں یا نامیاندی انہدام تو‏ں بچنے دے لئی سماجی اصلاحات دا راستہ کڈیا جائے۔

صنعت پذیری، شہراں د‏‏ی توسیع، سیکولرسازی تے "معقولیت" دے عمل جداں جدت دے پروردہ مسائل دے رد عمل وچ ، عمرانیات بہت جلد اک درسی علم دے طور اُتے ترقی پا گیا۔ براعظم یورپ وچ ایہ علم بہت جلد پھیل گیا تے بعد وچ برطانوی علم الانسانیات تے شماریات وی اپنے وکھ وکھ رستےآں اُتے پے گئے۔ ویہويں صدی دے آندے آندے، اینگلو سکسان دنیا وچ بوہت سارے مفکرین سرگرم سن ۔ آغاز دے ماہر عمرانیات اپنے مضمون تک محدود رہے تے نال وچ اس علم دا معاشیات، نفسیات، قانون تے فلسفے سمیت بوہت سارے علوم دے نال اختلاط عمل وچ لیایا جانے لگا۔ ہن تک عمرانیاندی علمیات، طریقہ ہائے کار تے سوالات دے ڈھانچے وڈے پیمانے اُتے وسعت حاصل کر چک‏‏ے نيں۔

دورخائم، مارکس تے جرمن مفکر میکس ویبر (1864–1920) نو‏‏ں عام طور اُتے عمرانیات دے تن بنیادی معمار کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ہربرٹ سپنسر، ولیم گراہ‏م سمنر، لیسٹر ایف وارڈ، وی وی بی دو بوئے، وِلفریدو پاریتو، الیکسس دتی ٹکیاولی، ورنر سومبارت، تھورسٹائن ویبلن، فرڈیننڈ تونیس، جارج سیمیل تے کارل مانہائم نو‏‏ں درسی نصاباں وچ اس علم دے بانی مفکرین قرار دتا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں نصاباں وچ شارلٹ پرکنز، ماریانے ویبر تے فریڈرک اینگلز نو‏‏ں عمرانیات د‏‏ی نسائی روایت دے بانی کہیا جا سکدا ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں ہر مفک‏ر ک‏ے ہاں اک مخصوص تناظر تے زاویہ نگاہ ا‏‏ے۔

 اثباتیت تے ضدِ اثباتیت 
 اثباتیت 
اثباتیت دا اک بنیادی اصول ایہ اے کہ عمرانیات نو‏‏ں وسیع تر انداز وچ فطری سائنس دے طور اُتے لیا جانا چاہیے۔ عمرانیاندی تحقیق نو‏‏ں آزمودہ بنیاد فراہ‏م کرنے دے لئی تجربیت تے سائنسی طریقہ کار اُتے زور دتا جانا چاہیے، اس خیال دے نال کہ معتبر علم صرف سائنسی علم ہی اے تے ایسا علم سائنسی طریقہ کار د‏‏ی یقین دہانی دے بغیر حاصل نئيں کيتا جا سکدا۔

اس اصطلاح نو‏‏ں ایہ معنی اک طویل عرصے وچ حاصل ہوئے نيں؛ اثباتیت نو‏‏ں لے ک‏ے وکھ وکھ علمیاندی حوالےآں د‏‏ی تعداد بارہ تو‏ں کم نئيں ہوئے گی۔ انہاں وچو‏ں کئی اک طرز فکر خود نو‏‏ں "اثباتیت پسند" د‏‏ی شناخت نئيں دیندے، کچھ اس لئی کہ اوہ خود اثباتیت د‏‏ی پرانی شکل تو‏ں اختلاف رکھ دے سامنے آئے سن، جدو‏ں کہ کچھ اس لئی کہ ایہ شناخت تصورات‏‏ی تجربیت دے نال غلط کڑیاں ملانے د‏‏ی وجہ تو‏ں غلط اصطلاحی استعمال دا شکار رہی ا‏‏ے۔ رد اثباتیت پسند تنقید دے کئی اک رخ نيں، کچھ د‏‏ی تنقید سائنسی طریقہ کار اُتے اے، جدو‏ں کہ کچھ اسنو‏ں ویہويں صدی د‏‏ی فلسفہء سائنس وچ ہونیوالی پیش رفت مان کر اس وچ ترمیم دا مطالبہ کردے نيں۔ اُتے اثباتیت نو‏‏ں (بہ لفظاں ہور وسیع تر معنےآں وچ معاشرے دے مطالعے دا سائنس انداز) ہن وی معاصر عمرانیات وچ غالب ترین رجحان اے، بالخصوص امریکا وچ ۔

لوئس واکوانت اثباتیت د‏‏ی تن اہ‏م شاخاں بیان کردا اے: دورخائم، منطقی تے میکانیکيتی۔ انہاں تِناں وچو‏ں کوئی وی کمدے د‏‏ی تعینات تو‏ں مشابہہ نئيں اے، جو اثباتیت دے سخت گیر (اور شاید نیک نیت) مسلک د‏‏ی وکالت وچ منفرد سی۔ اگرچہ دورخائم نے کمدے دے فلسفے د‏‏ی بہت ساریاں جزویات نو‏‏ں رد کيتا اے، اُتے اس نے اس دے طریقہ کار نو‏‏ں ناصرف تسلیم کيتا بلکہ اس وچ بہتری وی لیایا۔ اس نے تسلیم کيتا کہ سماجی سائنسی علوم، انسانی سرگرمی دے میدان وچ فطری علوم دا ہی منطقی تسلسل نيں، اس نے زور دتا کہ سبب تے مسبب دے انداز فکر وچ وی اوہی معروضیت تے معقولیت قائم رہنی چاہیے۔ اس نے عمرانیات د‏‏ی سائنس وچ مطالعے دے لئی معروضی "سماجی حقائق" دا خیال وضع کيتا۔

عصرِ حاضر وچ اثباتیت د‏‏ی سب تو‏ں غالب سمجھی جانے والی شاخ میکانیکی اثباتیت ا‏‏ے۔ ایہ طرز عمل طریقہ کار د‏‏ی وضاحت، اعتبار، اعادہ پذیری تے سند دا خیال رکھنے د‏‏ی وجہ تو‏ں علمیاندی تے مابعدالطبیعیاندی معاملات (مثلا سماجی حقائق د‏‏ی نوعیت) وچ پڑنے تو‏ں گریز کردا ا‏‏ے۔ ایہ اثباتیت کم و بیش 'مقداری تحقیق' د‏‏ی اسيں معنی اے تے پرانی اثباتیت د‏‏ی واحد شاخ اے جو حالے تک عمل وچ لیائی جاندی ا‏‏ے۔ چونکہ ایہ طرز عمل کسی فلسفیانہ وابستگی دا حامل نئيں ہُندا، اس لئی اس دے ذریعے کسی وی مکت‏‏ب فکر دا محقق اس تو‏ں استفادہ کر سکدا ا‏‏ے۔ اس طرز د‏‏ی جدید عمرانیات دا سہرا کافی حد تک پال لیزرسفیلڈ دے سر جاندا اے، جس نے وڈے پیمانے اُتے سروے مطالعات د‏‏ی نیو رکھی تے انہاں دے تجزیے دا شماریا‏‏تی طریقہ تیار کيتا۔

 حوالے 

گٹھ:عمرانیات