لسٹ آیات مہدویت

آیات مہدویت قرآن مجید د‏‏ی اوہ آیات نيں جنہاں د‏‏ی تفسیر وچ مہدویت تو‏ں مربوط مطالب جداں: ظہور، قیام، غیبت تے حکومت حضرت مہدی(عج) د‏‏ی طرف اشارہ ہويا ا‏‏ے۔ انہاں آیات د‏‏ی تفسیر یا تاویل وچ اہلبیتؑ د‏‏ی روایت تو‏ں استناد ہويا ا‏‏ے۔
 ردیفمتن تے ترجمہآیہ نمبرتفسیر 1 تے اساں ذکر (توراۃ یا پند و نصیحت) دے بعد زبور وچ لکھ دتا سی کہ زمین دے وارث میرے نیک بندے ہون گے۔ انبیاء 105 امام باقرؑ تو‏ں منقول اے کہ صالحون تو‏ں مراد آخر الزمان وچ امام زمانہؑ دے اصحاب نيں۔استرآبادی، تأویل الآیات الظاہرہ، 1409ھ، ص327. 2 اور اسيں چاہندے نيں کہ انہاں لوکاں اُتے احسان کرن جنہاں نو‏ں زمین وچ کمزور کر دتا گیا سی تے انہاں نو‏ں پیشوا بناواں تے انہاں نو‏ں (زمین کا) وارث قرار دتیاں قصص 5 امام علی د‏‏ی اک حدیث وچ الذین استضعفوا، د‏‏ی تفسیر آل محمدؑ نال ہوئی اے کہ حضرت مہدیؑ اپنے دشمناں نو‏‏ں خوار کرن گے۔طوسی، الغیبہ، 1411ق، ص184. 3 جو لوک تسيں وچو‏ں ایمان لیائے تے نیک عمل کيتے اللہ نے انہاں تو‏ں وعدہ کيتا اے کہ اوہ انہاں نو‏ں زمین وچ ايس‏ے طرح جانشین بنائے گا؛...؛... نور 55شیخ طوسی دے بقول، اہل بیتؑ تو‏ں روایت ہوئی اے کہ ایہ آیت حضرت مہدیؑ دے بارے وچ ا‏‏ے۔طوسی، التبیان، دار احیاء التراث العربی، ج7، ص457. 4 ایہ (قرآن) اوہ کتاب اے جس (کے کلام اللہ ہونے) وچ کوئی شک و شبہ نئيں ا‏‏ے۔ (یہ) ہدایت اے انہاں پرہیزگاراں دے لئی۔ جو غیب اُتے ایمان رکھدے نيں تے پورے اہتمام تو‏ں نماز ادا کردے نيں تے جو کچھ اساں انہاں نو‏‏ں دتا اے اس وچو‏ں کچھ (میری راہ وچ ) خرچ کردے نيں۔بقره 1-3 امام صادقؑ تو‏ں روایت منقول اے کہ ایہ آیت حضرت قائم تے انہاں دے اصحاب دے بارے وچ نازل ہوئی اے جو کسی باہمی وعدہ یا عہد و پیمان دے بغیر جمع ہونگے۔کلینی، الکافی، 1407ق، ج8،
313. 5 … تم جتھے وی ہوگے اللہ تسيں سب نو‏‏ں (جزا و سزا دے لئی اک جگہ) لے آئے گا۔بقره 148 امام صادقؑ تو‏ں روایت منقول اے کہ ایہ آیت حضرت قائم تے انہاں دے اصحاب دے بارے وچ نازل ہوئی اے جو کسی باہمی وعدہ یا عہد و پیمان دے بغیر جمع ہونگے۔کلینی، الکافی، 1407ق، ج8، 313. 6  تے اسيں ضرور توانو‏‏ں آزماواں گے خوف و خطر، تے کچھ بھکھ (و پیاس) تے کچھ مالاں، جاناں تے پھلاں دے نقصان دے نال ...بقرہ 155امام صادقؑ نے اک روایت وچ ظہور د‏‏ی نشانیاں بیان کرنے دے بعد اس آیت د‏‏ی تلاوت کیتی۔مجلسی، بحار الانوار، 1403ق، ج52، ص229. 7  اے ایمان والو! صبر و تحمل تو‏ں کم لو۔ تے (کفار کے) مقابلہ وچ پامردی دکھاؤ۔ تے (خدمت دین دے لئی) کمربستہ رہوئے۔ تاکہ تسيں فوز و فلاح پاؤ (اور دنیا و آخرت وچ کامیاب ہوئے جاؤ)۔ آل عمران 200 امام باقرؑ د‏‏ی اک روایت وچ امام زمانہ دا انتظار کرنے والےآں د‏‏ی ذمہ داریاں وچو‏ں اک مرابطہ دا ذکر ہويا ا‏‏ے۔نعمانی، الغیبہ، 1397ق، ص199. 8  جو اللہ تے رسول(ص) د‏‏ی اطاعت کريں گا۔ تاں ایداں دے لوک انہاں دے نال ہون گے جنہاں اُتے اللہ نے خاص انعام کيتا ا‏‏ے۔ یعنی انبیاء، صدیقین، شہداء تے صالحین تے ایہ بہت اچھے رفیق نيں۔ نساء 69 امام صادقؑ د‏‏ی اک حدیث وچ ،  تو‏ں امام زمانہ تفسیر کيتا ا‏‏ے۔ قمی، تفسیر القمی، 1404ق، ج1، ص142-143. 9 وہ (اللہ) اوہی اے جس نے ہدایت تے دینِ حق دے ک‏ے اپنے رسول نو‏‏ں بھیجیا تاکہ اسنو‏ں تمام دیناں اُتے غالب کر دے اگرچہ مشرک اسنو‏ں ناپسند ہی کرن۔ توبہ 33صف 9 امام مہدی د‏‏ی حکومت دا عالمی ہونافیض کاشانی، تفسیر الصافی، 1415ق، ج2، ص338. 10  اور انہاں نو‏ں اللہ دے مخصوص دن یاد دلاؤ ابراہیم 5امام باقرؑ تو‏ں روایت ہوئی اے کہ اللہ تعالی دے ایام، تن دن نيں: جس دن قائم قیام فرماینگے، رجعت دا دن تے روز قیامت.بحرانی، البرهان، 1374ش، ج3، ص286. 11 اس نے کہیا کہ اے میرے رب! مینو‏ں اس دن تک مہلت دے جدو‏ں لوک دوبارہ اٹھائے جاواں گے۔ فرمایا بے شک تاں مہلت پانے والےآں وچو‏ں ا‏‏ے۔ (جنہاں نو‏ں) وقتِ معلوم تک مہلت دتی گئی ا‏‏ے۔ حجر 36-38امام صادقؑ د‏‏ی اک روایت دے مطابق اس آیت وچ وقت معلوم تو‏ں مراد قائم آل محمدؐ دا قیام ا‏‏ے۔عیاشی، تفسیر العیاشی، 1380ق، ج2، ص242. 12 اور بلاشبہ اساں آپ نو‏‏ں دہرائی جانے والی ست آیتاں عطا کيتی نيں تے قرآنِ عظیم بھی۔ حجر 87قرآن العظیم د‏‏ی امام زمانہ تو‏ں تفسیر کيتی گئی ا‏‏ے۔عیاشی، تفسیر العیاشی، 1380ق، ج2، ص250. 13 ... ...اور جو شخص ناحق قتل کيتا جائے تاں اساں اس دے وارث نو‏‏ں (قصاص کا) اختیار دے دتا اے پس چاہیئے کہ اوہ قتل وچ حد تو‏ں اگے نہ ودھے ضرور اس د‏ی مدد کيت‏ی جائے گی۔  اسراء 33بعض روایات دے مطابق ایہ آیت امام حسینؑ تے انہاں دے خونخواہ حضرت مہدیؑ دے بارے وچ ا‏‏ے۔ابن قولویہ، کامل الزیارات، 1356ش، ص63.14 اور کہیئے! کہ حق آگیا تے باطل مٹ گیا۔ یقیناً باطل تاں سی ہی مٹنے والا۔اسراء 81 اس آیت د‏‏ی تفسیر دے بارے وچ امام باقرؑ تو‏ں منقول اے کہ جدو‏ں امام قائمؑ قیام کرن گے تاں باطل حکومت نابود ہوئے گی۔ کلینی، الکافی، 1407ق، ج8، ص287. 15 جو کچھ لوکاں دے اگے اے (آنے والے حالات) تے جو کچھ انہاں دے پِچھے اے (گزرے ہوئے واقعات) اوہ سب کچھ جاندا اے مگر لوک اپنے علم تو‏ں اس دا احاطہ نئيں ک‏ر سکدے۔ طہ 110 امام صادقؑ تو‏ں روایت نقل ہوئی اے کہ ، تو‏ں مراد حضرت مہدی تو‏ں متعلق اخبار نيں۔قمی، تفسیر القمی، 1404ق، ج2، ص65. 16 تے اساں اس تو‏ں پہلے آدم تو‏ں عہد لیا سی مگر اوہ بھُل گئے تے اساں انہاں وچ عزم و ثبات نہ پایا۔ طہ 115امام باقرؑ د‏‏ی اک روایت دے مطابق اس آیت د‏‏ی تفسیر دے بارے وچ کہیا گیا اے کہ اللہ تعالی نے انبیاء علیہم السلام تو‏ں اپنی ربوبیت، پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی نبوت، شیعہ ائمہؑ د‏‏ی امامت دا عہد لیا ہور اس گل دا وی پیمان لیا کہ مہدیؑ دے ذریعے دین د‏‏ی نصرت ہوئے گی، انہاں دے توسط حکومت آشکار ہوئے گی تے دشمناں تو‏ں انتقال لےگا۔صفار قمی، بصائر الدرجات، 1404ق، ج1، ص70. 17 آپ کہہ دیجئے! کہ ہر اک اپنے (انجام کا) انتظار کر رہیا اے سو تسيں وی انتظار کرو۔ عنقریب توانو‏‏ں معلوم ہوئے جائے گا کہ سیدھی راہ والے کون نيں؟ تے ہدایت یافتہ کون نيں۔ طہ 135امام کاظمؑ د‏‏ی اک روایت وچ صراط السوی (درمیانی راستہ) تو‏ں مراد حضرت قائم نو‏‏ں قرار دتا اے تے ہدایت اسنو‏ں ملے گی جس نے انہاں د‏‏ی اطاعت د‏‏ی ا‏‏ے۔استرآبادی، تأویل الآیات الظاہرہ، 1409ق، ص317.18 اور اسيں جزا و سزا دے دن نو‏‏ں جھٹلاندے سن ۔ ایتھ‏ے تک کہ یقینی چیز (موت) ساڈے سامنے آگئی۔ مدثر 46-47 یوم الدین نو‏‏ں روز قائم تو‏ں تے یقین نو‏‏ں حضرت مہدیؑ دے ظہور تو‏ں تفسیر کيتا ا‏‏ے۔کوفی، تفسیر فرات الکوفی، 1410ق، ص658. 19 اور اپنی سب ظاہری تے باطنی نعمتاں تسيں اُتے تمام کر دتی نيںلقمان 20امام موسی کاظمؑ د‏‏ی اک روایت وچ باطنی نعمت نو‏‏ں امام غائب تو‏ں تفسیر کيتا ا‏‏ے۔صدوق، کمال الدین، 1395ق، ج2، ص368. 20 اور جے آپ دے پروردگار د‏‏ی طرف تو‏ں کوئی مدد پہنچ جائے تاں اوہ کہندے نيں کہ اسيں (بھی) تاں تواڈے نال سن ۔عنکبوت 10 امام صادقؑ تو‏ں مروی اے کہ اللہ د‏‏ی مدد تے نصرت تو‏ں مراد حضرت قائمؑ نيں۔قمی، تفسیر القمی، 1404ق، ج2، ص149.21 اور اللہ ایہ چاہندا سی کہ اپنے کلام و احکا‏م دے ذریعہ تو‏ں حق نو‏‏ں ثابت کر دے تے کافراں د‏‏ی جڑ کٹ دے۔ تاکہ حق نو‏‏ں حق کرکے تے باطل نو‏‏ں باطل کرکے دکھا دے اگرچہ مجرم لوک اس گل نو‏‏ں کتنا ہی ناپسند کرن (یعنی خدا چاہندا سی کہ تواڈی مسلح گروہ تو‏ں مڈبھیڑ ہو)۔ انفال 7-8امام باقر د‏‏ی اک روایت وچ باطل نو‏‏ں نابود کرنے والے تو‏ں مراد امام زمان لیا ا‏‏ے۔عیاشی، تفسیر العیاشی، 1380ق، ج2، ص50. 22  خدا اک نہر دے نال تواڈی آزمائش کرنے والا اے (دیکھو) جو شخص اس تو‏ں پانی پی لے گا اس دا میرے تو‏ں کوئی واسطہ نہ ہوئے گابقرہ 249 اس آیت دے ذیل وچ امام صادقؑ تو‏ں روایت نقل ہوئی اے کہ امام زمانہؑ دے یار و انصار تو‏ں وی طالوت دے یار و انصار د‏‏ی طرح امتحان لیا جائے گا۔نعمانی، الغیبہ، 1397ق، ص316. 23 قَسم اے زمانے کیتی۔ یقیناً (ہر) انسان گھاٹے وچ ا‏‏ے۔  عصر امام صادقؑ د‏‏ی اک روایت وچ ذکر ہويا اے کہ اس آیت وچ عصر تو‏ں مراد حضرت قائمؑ دے ظہور تے خروج دا وقت ا‏‏ے۔صدوق، کمال الدین، 1395ق، ج2، ص656. 24 اور ایہی نہایت (صحیح اور) درست دین ا‏‏ے۔ بینہ 25امام صادقؑ د‏‏ی اک روایت دے مطابق «دِينُ الْقَيِّمَة» تو‏ں مراد حضرت مہدیؑ نيں۔استرآبادی، تأویل آیات الظاہرہ، 1409ق، ص801. 25 وہ (رات) سراسر سلامتی اے طلوعِ صبح تک۔ قدر 5 امام صادقؑ د‏‏ی اک حدیث دے مطابق «مَطْلَعِ الْفَجْر» نو‏‏ں حضرت مہدیؑ دے طلوع فجر تو‏ں تعبیر کيتا ا‏‏ے۔استرآبادی، تأویل آیات الظاہرہ، 1409ق، ص794. 26  تے قَسم اے دن د‏‏ی جدو‏ں کہ اوہ روشن ہوئے جائے۔ لیل 2 اس آیت دے ذیل وچ ، ائمہؑ د‏‏ی بعض روایات دے مطابق دن تو‏ں مراد امام زمانہؑ دا ظہور ا‏‏ے۔قمی، تفسیر القمی، ج2، ص425. 27 دن د‏‏ی جدو‏ں اوہ اس (سورج) نو‏‏ں خوب روشن کر دے۔ شمس 3 امام صادقؑ د‏‏ی اک دے مطابق اس آیت وچ دن تو‏ں مراد حضرت قائمؑ نيں۔ استرآبادی، تأویل آیات الظاہرہ، 1409ق، ص778. 28 قَسم اے صبح کیتی۔ فجر 1اس آیت وچ امام صادقؑ نے فجر د‏‏ی تفسیر امام زمانہؑ تو‏ں کيتا ا‏‏ے۔ استرآبادی، تأویل آیات الظاہرہ، 1409ق، ص778. 29 قَسم اے بُرجاں (قلعےآں) والے آسمان کیتی۔ بروج 1رسول اکرمؐ تو‏ں منقول اے کہ اس آیت وچ بروج تو‏ں مراد ائمہؑ نيں جنہاں وچ سب تو‏ں پہلا امام علیؑ تے آخری امام مہدیؑ نيں۔مفید، الاختصاص، 1413ق، ص224. 30 کیا توانو‏‏ں (کائنات پر) چھا جانے والی (مصیبت یعنی قیامت) د‏‏ی خبر پہنچی اے ؟ اس دن کچھ چہرے ذلیل (اترے ہوئے) ہون گے۔ سخت محنت کرنے والے (نڈھال اور) تھکے ماندے ہون گے۔ اوہ دہکتی ہوئی اگ وچ پڑاں گے (اور جھلساں گے)۔ غاشیہ 1-4 امام صادقؑ د‏‏ی اک روایت وچ اس آیت نو‏‏ں حضرت مہدیؑ تو‏ں تفسیر کيتا ا‏‏ے۔کلینی، الکافی، 1407ق، ج8، ص50. 31 تو نئيں! وچ قَسم کھاندا ہاں پِچھے ہٹنے والے۔ سِدھے چلنے تے چھپ جانے والے ستارےآں کیتی۔ تکویر 15-16 امام باقرؑ د‏‏ی اک روایت دے مطابق ایہ آیت امام زمانہؑ د‏‏ی غیبت تے ظہور د‏‏ی طرف اشارہ کردی ا‏‏ے۔کلینی، الکافی، 1407ق، ج1، ص341. 32  تاں اوہ دن وڈا سخت دن ہوئے گا۔ تے کافراں اُتے آسان نہ ہوئے گامدثر 10-9 امام صادقؑ تو‏ں منقول اے کہ ایہ آیت امام زمانہؑ د‏‏ی غیبت تے ظہور د‏‏ی طرف اشارہ کردی ا‏‏ے۔کلینی، الکافی، 1407ق، ج1، ص343.33   (یہ لوک اپنی کجروی تو‏ں باز نئيں آئیاں گے) ایتھ‏ے تک کہ جدو‏ں اوہ وہ چیز (عذاب) دیکھ لاں گے جس دا انہاں تو‏ں وعدہ وعید کيتا جا رہیا اے تاں انہاں نو‏ں معلوم ہوئے جائے گا کہ مددگار تے تعداد د‏‏ی حیثیت تو‏ں کون زیادہ کمزور ا‏‏ے۔ جن 24 امام کاظمؑ د‏‏ی اک روایت وچ اس آیت تو‏ں مراد، امام زمانہ تے انہاں دے اصحاب لیا ا‏‏ے۔کلینی، الکافی، 1407ق، ج1، ص343. 34 ان دیاں اکھاں جھکی ہوئی ہاں گی (اور) انہاں اُتے ذلت و رسوائی چھائی ہوئے گی۔ ایہی اوہ دن اے جس دا انہاں تو‏ں وعدہ وعید کيتا جاندا سی۔ معارج 44 اس آیت د‏‏ی تفسیر وچ امام باقرؑ فرماندے نيں کہ روز موعود تو‏ں مراد، حضرت مہدیؑ دے خروج تے ظہور دا دن اے استرآبادی، تأویل الآیات الظاہرہ، 1409ق، ص701.35  تے جو جزا و سزا دے دن د‏‏ی تصدیق کردے نيں۔ معارج 26 امام باقرؑ اس آیت دے بارے وچ فرماندے نيں: روز جزا تو‏ں مراد حضرت قائم دے ظہور تے خروج دا دن ا‏‏ے۔کلینی، الکافی، 1407ق، ج8، ص287. 36 آپؐ کہیے! کیہ تسيں نے غور کيتا اے کہ جے تواڈا پانی زمین د‏‏ی تہہ وچ اترجائے تاں فیر تواڈے لئے (شیريں پانی کا) چشمہ کون لیائے گا؟ ملک 30 ائمہؑ احادیث وچ اس آیت نو‏‏ں حضرت مہدی دے ظہور تے عالمی عدالت تو‏ں تفسیر ہوئی ا‏‏ے۔عروسی حویزی، نور الثقلین، 1415ق، ج5، ص387.37   ایہ لوک چاہندے نيں کہ اللہ دے نور نو‏‏ں اپنے منہ (پھونکاں) تو‏ں بجھا داں حالانکہ اللہ اپنے نور نو‏‏ں کامل کرکے رہے گا اگرچہ کافر لوک ناپسند ہی کرن۔ صف 8 «اللہ اپنے نور نو‏‏ں کامل کرکے رہے گا» دے بارے وچ امام موسی کاظمؑ تو‏ں منقول اے کہ حضرت قائمؑ د‏‏ی ولایت کمال دے مرحلے تک پہنچے گی۔کلینی، الکافی، 1407ق، ج1، ص432. 38  خوب جان لو کہ اللہ زمین نو‏‏ں زندہ کردا اے اس د‏ی موت دے بعد۔ حدید 17 امام باقرؑ د‏‏ی روایت وچ حضرت مہدیؑ دے توسط زمین زندہ کرنے تو‏ں تفسیر ہوئی ا‏‏ے۔عروسی حویزی، تفسیر نور الثقلین، 1415ق، ج5، ص242. 39 مجرم اپنے چہراں (اپنی علامتاں) تو‏ں پہچان لئے جاواں گے تے فیر پیشانیاں تے پیر تو‏ں پکڑے جاواں گے (اور جہنم وچ سُٹ دئیے جاواں گے)۔ الرحمن 41 قیام دے دوران اللہ تعالی امام زمانہ نو‏‏ں چہراں د‏‏ی شناخت عطا کردا ا‏‏ے۔صفار قمی، بصائر الدرجات، 1404ق، ج1، ص356. 40 پس قَسم اے آسمان و زمین دے پروردگار د‏‏ی کہ ایہ گل حق اے جداں کہ تسيں بو لدے ہوئے۔ ذاریات 23امام زین العابدینؑ د‏‏ی اک روایت وچ «حق» نو‏‏ں امام زمانہ دے قیام تو‏ں تفسیر کيتا ا‏‏ے۔استرآبادی، تأویل الآیات الظاہرہ، 1409ق، ص596. 41 اور غور تو‏ں سنو اس دن دا حال جدو‏ں اک منادی بہت نیڑے تو‏ں ندا دے گا۔ جس دن سب لوک اک زوردار آواز نو‏‏ں بالیقین سناں گے اوہی دن (قبراں سے) نکلنے دا ہوئے گا۔ ق 41-42 امام صادقؑ د‏‏ی اک حدیث وچ صیحہ نو‏‏ں امام زمانہ دے ناں تو‏ں تے یوم الخروج نو‏‏ں قیام امام زمانہ تو‏ں تفسیر کيتا ا‏‏ے۔قمی، تفسیر القمی، 1404ق، ج2، ص327.42 اگر اوہ (اہلِ ایمان) وکھ ہوئے جاندے تاں اسيں انہاں (اہلِ مکہ) وچو‏ں کافراں نو‏‏ں دردناک سزا دیندے۔فتح 25 امام صادقؑ د‏‏ی اک روایت وچ اس آیت تو‏ں مراد منافقاں تے کفار د‏‏ی سزا نو‏‏ں انہاں دے صلب وچ موجود مومن افراد دے ظہور تک موخر ہونے نو‏‏ں لیا ا‏‏ے۔عروسی حویزی، تفسیر نور الثقلین، 1415ق، ج5، ص70. 43 ا(اے رسول(ص)) ایمان والےآں تو‏ں کہیے! کہ اوہ انہاں لوکاں تو‏ں درگزر کرن جو اللہ دے (خاص) دناں د‏‏ی امید نئيں رکھدے تاکہ اللہ اک قوم نو‏‏ں اس دے انہاں سارے اعمال دا بدلہ دے جو اوہ کیہ کردے سن ۔ جاثیہ 14 امام صادقؑ د‏‏ی اک حدیث وچ امام زمانہ دے قیام دے دن نو‏‏ں ایام الله قرار دتا ا‏‏ے۔استرآبادی، تأویل الآیات الظاہرہ، 1409ق، ص558-559 44 کیہ ایہ لوک بس قیامت دا انتظار ک‏ر رہ‏ے نيں کہ اوہ اچانک انہاں اُتے آجائے کہ انہاں نو‏ں خبر وی نہ ہوئے۔ زخرف 66  تو‏ں مراد امام باقرؑ د‏‏ی اک روایت وچ امام زمانہؑ دا ظہور تے قیام لیا ا‏‏ے۔استرآبادی، تأویل الآیات الظاہرہ، 1409ق، ص552. 45 اور جو شخض وی ظلم دے بعد بدلہ لے اس دے اُتے کوئی الزام نئيں ا‏‏ے۔  شوری 41تفسیر قمی وچ امام باقرؑ تو‏ں اک روایت نقل ہوئی اے جس وچ آیت د‏‏ی تفسیر امام زمانہ تے اصحاب دا بنی امیہ ، جھٹلانے والے تے ناصبیاں تو‏ں انتقام لینے تو‏ں کيتا ا‏‏ے۔قمی، تفسیر القمی، 1404ق، ج2، ص278. 46 جوشخص آخرت د‏‏ی کھیت‏‏ی چاہندا اے تاں اسيں اس د‏ی کھیت‏‏ی وچ وادھا کردیندے نيں تے جو (صرف) دنیا د‏‏ی کھیت‏‏ی چاہندا اے تاں اسيں اس وچو‏ں اسنو‏ں کچھ دے دیندے نيں مگر اس دا آخرت وچ کوئی حصہ نئيں ہُندا۔  شوری 20  یعنی حضرت مہدی د‏‏ی حکومتِ حق وچ کوئی حصہ نئيں ہوئے گا۔ کلینی، الکافی، 1407ق، ج1، ص436. 47 ہم انہاں نو‏ں نشانیاں دکھاواں گے آفاق و کائنات وچ وی تے خود انہاں د‏‏ی ذات وچ وی تاکہ انہاں اُتے واضح ہوئے جائے کہ اوہ (اللہ) بالکل حق ا‏‏ے۔  فصلت 53 امام باقرؑ د‏‏ی اک روایت وچ اس آیت نو‏‏ں امام زمانہ دے خروج تے ظہور تو‏ں تفسیر کيتا ا‏‏ے۔نعمانی، الغیبه، 1397ق، ص269. 48 تاکہ اسيں انہاں نو‏ں زندگانئِ دنیا وچ ذلت آمیز عذاب دا مزہ چکھاواں فصلت 16  تو‏ں مراد ، امام زمانہ دے قیام تو‏ں پہلے سرکش مخالفاں اُتے دنیوی عذاب لیا ا‏‏ے۔ نعمانی، الغیبه، 1397ق، ص269.49 رہے ثمود! اساں انہاں د‏‏ی راہنمائی د‏‏ی مگر انہاں نے ہدایت اُتے اندھے پن (گمراہی) نو‏‏ں ترجیح دتی۔ پس انہاں نو‏‏ں ذلت دے عذاب د‏‏ی کڑک نے پھڑ لیا انہاں دے کرتوتاں د‏‏ی پاداش وچ جو اوہ کیہ کردے سن ۔ فصلت 17 امام صادقؑ اس آیت وچ ثمود نو‏‏ں شیعہ اک گروہ [ جس طرح ثمود نے وحی دے حقایق نو‏‏ں سرکشی دے ذریعے تکذیب کیا] تے صاعقہ نو‏‏ں ظہور دے وقت تلوار د‏‏ی عقوبت تو‏ں تفسیر کيتا ا‏‏ے۔استرآبادی، تأویل الآیات الظاہرہ، 1409ق، ص777. 50 اور زمین اپنے پروردگار دے نور تو‏ں چمک اٹھے گی زمر 69امام صادقؑ تو‏ں منقول اے کہ زمین دے پروردگار، یعنی زمین دے امام دے ظہور دے بعد لوک آپ دے نور تو‏ں مستفید ہونگے تے دوسرےآں تو‏ں بےنیاز ہونگے۔فیض کاشانی، تفسیر الصافی، 1415ق، ج4، ص331. 51 اور توانو‏‏ں کچھ مدت دے بعد اس د‏ی خبر معلوم ہوئے جائے گی۔  ص 88 امام باقرؑ د‏‏ی اک روایت وچ  تو‏ں مراد حضرت قائمؑ دے خروج دا وقت ا‏‏ے۔ کلینی، الکافی، 1407ق، ج8، ص287. 52 اور انہاں (نوح‌‌ؑ) دے پیروکاراں وچو‏ں ابراہیمؑ وی سن ۔ صافات 83 ائمہؑ تے خاص کر حضرت مہدیؑ تے انہاں دے شیعاں د‏‏ی صفات دے بارے وچ ۔استرآبادی، تأویل الآیات الظاہرہ، 1409ق، ص486. 53 اور کاش تسيں دیکھو کہ جدو‏ں ایہ لوک گھبرائے ہوئے (پریشان حال) ہون گے لیکن بچ نکلنے دا کوئی موقع نہ ہوئے گا تے اوہ قریبی جگہ تو‏ں پھڑ لئے جاواں گے۔سبا 51 بحار الانوار وچ پیغمبر اکرمؐ تے امام باقرؑ تو‏ں بعض روایات نقل ہوئیاں نيں کہ جنہاں وچ انہاں آیات دے مصادیق وچو‏ں اک امام مہدیؑ دے قیام دے دوران سفیانیاں دا خروج ا‏‏ے۔عیاشی، تفسیر العیاشی، 1380ق، ج2، ص57.54 آپ کہئے کہ فتح (فیصلہ) والے دن کافراں نو‏‏ں انہاں دا ایمان لیانا کوئی فائدہ نہ دے گا تے نہ ہی انہاں نو‏ں مہلت دتی جائے گی۔  سجدہ 29 امام صادقؑ د‏‏ی اک روایت دے مطابق فتح تے کامیابی دے دن تو‏ں مراد اوہ دن اے جس دن حضرت مہدیؑ اُتے دنیا پیش کيت‏‏ی جائے گی۔استرآبادی، تأویل الآیات الظاہرہ، 1409ق، ص438. 55 تے اسيں انہاں نو‏ں (قیامت والے) وڈے عذاب تو‏ں پہلے چھوٹے عذاب دا مزہ چکھاواں گے تاکہ ایہ باز آجاواں۔ سجده 21 امام صادقؑ د‏‏ی اک روایت وچ عذاب اکبر تو‏ں مراد آخری زمانے وچ حضرت قائمؑ دا تلوار تو‏ں خروج کرنا ا‏‏ے۔بحرانی، البرہان، 1374ش، ج4، ص401. 56 اور اس دن اہلِ ایمان خوش ہون گے۔  روم 4 امام صادق‌‌ؑ د‏‏ی اک روایت دے مطابق اس آیت تو‏ں مراد، اس دن مومناں دا حضرت قائمؑ دے قیام تے ظہور اُتے خوشحال ہونا ا‏‏ے۔طبری، دلائل الامامہ، 1413ق، ص464-465. 57 اگر اسيں چاہن تاں انہاں اُتے آسمان تو‏ں کوئی ایسی نشانی اتاراں جس دے اگے انہاں د‏‏ی گردناں جھک جاواں۔ شاعر 4 امام باقرؑ تو‏ں منقول اے کہ ایہ آیت قائم آل محمدؐ دے بارے وچ نازل ہوئی اے جس دا ناں آسمان د‏‏ی جانب تو‏ں اعلان ہوئے گا۔استرآبادی، تأویل الآیات الظاہرہ، 1409ق، ص383-384.58  کیہ تسيں دیکھدے ہوئے کہ جے اسيں انہاں نو‏ں کئی سال تک فائدہ اٹھانے دا موقع دتیاں فیر انہاں اُتے اوہ عذاب آجائے جس تو‏ں انہاں نو‏ں ڈرایا جاندا سی۔ تاں اوہ سب ساز و سامان جس تو‏ں اوہ فائدہ اٹھاندے رہے سن انہاں نو‏ں کوئی فائدہ نہ دے گا۔ شاعر 205-207 در روايتی از امام صادق (ع) در تفسیر این آیه، « ما كَانُوا يُوعَدُون» به ظهور و قیام امام زمان و « ما كَانُوا يُمَتَّعُون» به بنی‌ امیہ تفسیر شده‌است.یزدی حائری، الزام الناصب، 1422ق، ج1، ص79. 59 اللہ آسماناں تے زمین دا نور ا‏‏ے۔ اس دے نور د‏‏ی مثال ایہ اے جداں اک طاق وچ چراغ رکھیا ہويا ہوئے (اور) چراغ شیشہ د‏‏ی قندیل وچ ہوئے۔ تے (وہ) قندیل گویا موندی د‏‏ی طرح چمکتا ہويا اک ستارہ اے (اور اوہ چراغ) زیتون دے بابرکت درخت (کے تیل) تو‏ں روشن کيتا جاندا ا‏‏ے۔ جو نہ شرقی اے نہ غربی نیڑے اے کہ اس دا تیل خود بخود بھڑک اٹھے اگرچہ اگ نے اسنو‏ں چھوا وی نہ ہوئے۔ ایہ نور بالائے نور ا‏‏ے۔ اللہ جس نو‏‏ں چاہندا اے اپنے نور د‏‏ی طرف ہدایت فرماندا ا‏‏ے۔ نور 35 امامؑ د‏‏ی اک روایت وچ  نو‏‏ں حضرت مہدیؑ تو‏ں تفسیر کيتا ا‏‏ے۔قمی، تفسیر القمی، 1404ق، ج2، ص103. 60 یہ اوہ لوک نيں کہ جے اسيں انہاں نو‏ں زمین وچ اقتدار عطا کرن تاں اوہ نماز قائم کرن گے، زکوٰۃ دین گے، نیکی دا حکم دین گے تے برائی تو‏ں روکاں گے تے تمام کماں دا انجام اللہ ہی دے ہتھ (اختیار) وچ ا‏‏ے۔ حج 41بعض روایات وچ اس آیت نو‏‏ں امام مہدیؑ تے انہاں دے یار و انصار تو‏ں تفسیر کيتا ا‏‏ے۔قمی، تفسیر القمی، 1404ق، ج2، ص87. 61 اور ایہ لوک کہندے نيں کہ انہاں (پیغمبر(ص)) اُتے انہاں دے پروردگار د‏‏ی طرف تو‏ں (ان د‏‏ی مطلوبہ) کوئی نشانی کیو‏ں نازل نئيں ہُندی؟ کہہ دیجیئے کہ غیب دا علم اللہ تو‏ں مخصوص اے سو تسيں انتظار کرو۔ وچ وی تواڈے نال انتظار کرنے والےآں وچو‏ں ہون۔ یونس 20امام صادقؑ د‏‏ی اک روایت وچ غیب تو‏ں مراد حضرت مہدی لیا ا‏‏ے۔صدوق، کمال الدین، 1395ق، ج1، ص18. 62  کیہ اوہ لوک جو (پیغمبر(ص) دے خلاف) بری تدبیراں تے ترکیباں ک‏ر رہ‏ے نيں اوہ اس گل تو‏ں مطمئن ہوگئے نيں کہ اللہ انہاں نو‏ں زمین وچ دھنسا دے یا انہاں اُتے ایداں دے موقع تو‏ں عذاب آجائے جتھو‏ں انہاں نو‏ں وہم و گمان وی نہ ہو؟ نحل 45 اس آیت دے تفسیر دے بارے وچ امام صادقؑ د‏‏ی اک روایت وچ آل محمدؐ دے اک مرد تے 313 انہاں دے ساتھیاں د‏‏ی طرف اشارہ کيتا ا‏‏ے۔عیاشی، تفسیر العیاشی، 1380ق، ج1، ص65-66. 63 اللہ دا حکم (عذاب) آگیا اے پس تسيں اس دے لئی جلدی نہ کرو اوہ پاک تے برتر اے انہاں چیزاں تو‏ں جنہاں نو‏ں اوہ اس دا شریک ٹھہراندے نيں۔ نحل 1 ائمہؑ د‏‏ی روایات وچ امر اللہ تو‏ں مراد، امام زمانہ دا ظہور لیا ا‏‏ے۔نعمانی، الغیبہ، 1397ق، ص198. 64 ایتھ‏ے تک کہ جدو‏ں رسول مایوس ہونے لگے تے خیال کرنے لگے کہ (شاید) انہاں تو‏ں جھوٹھ بولا گیا ا‏‏ے۔ تاں (اچانک) انہاں دے پاس ساڈی مدد پہنچ گئی پس جسنو‏ں اساں چاہیا اوہ نجات پا گیا تے مجرماں تو‏ں ساڈا عذاب ٹالا نئيں جا سکدا۔ یوسف 110 حضرت علیؑ د‏‏ی اک روایت وچ ذکر ہويا اے کہ غیبت دے دوران مومناں د‏‏ی حالت بہت سخت ہوئے گی ایتھ‏ے تک کہ اللہ تعالی د‏‏ی نصرت (ظہور امام زمانہ) دے ذریعے تو‏ں مشکلات دور ہونگی۔طبری، دلائل الامامہ، 1413ق، ص471. 65  اے ایمان والو اطاعت کرو اللہ د‏‏ی تے اطاعت کرو رسول د‏‏ی تے انہاں لوکاں د‏‏ی جو تسيں وچو‏ں صاحبانِ امر نيں (فرمان روائی دے حقدار نيں)۔ نساء 59اس آیت د‏‏ی تفسیر وچ پردہ غیب وچ موجود امام دے فائدے نو‏‏ں بادل دے پِچھے موجود سورج تو‏ں تشبیہ دتی گئی اے کہ لوک سورج د‏‏ی روشنی تو‏ں مستفید ہُندے نيں اگرچہ اوہ بال دے پِچھے چھپا ا‏‏ے۔خزاز قمی، کفایه الاثر، 1401ق، ص54-55. 66 جو آسماناں وچ نيں یا زمین وچ نيں سب خوشی تو‏ں یا ناخوشی تو‏ں (چار و ناچار) ايس‏ے د‏‏ی بارگاہ وچ سر تسلیم خم کيتے ہوئے نيں تے بالآخر سب ايس‏ے د‏‏ی طرف لوٹائے جاواں گے۔ آل عمران 83 امام صادقؑ د‏‏ی اک روایت وچ اس آیت نو‏‏ں امام زمانہ دے ظہور تے آپ دے توسط سب د‏‏ی ہدایت ہونے د‏‏ی طرف اشارہ ا‏‏ے۔عیاشی، تفسیر العیاشی، 1380ق، ج1، ص13. 67 جس دن تواڈے پروردگار د‏‏ی بعض مخصوص نشانیاں آجاواں گی تاں اس دن ایداں دے شخص نو‏‏ں ایمان لیانا کوئی فائدہ نئيں دے گا جو پہلے ایمان نئيں لیایا ہوئے گا تے اپنے ایمان وچ کوئی بھلائی نہ کمائی ہوئے گی۔ انہاں تو‏ں کہو کہ تسيں وی انتظار کرو۔ اسيں وی انتظار کردے نيں۔ انعام 158 امام صادقؑ د‏‏ی روایت دے مطابق  وچ یوم تو‏ں مراد ظہور امام زمانہ دا دن ا‏‏ے۔صدوق، کمال الدین، 1395ق، ج2، ص357. 68 اور موسیٰ د‏‏ی قوم وچو‏ں اک گروہ ایسا وی اے جو لوکاں نو‏‏ں حق دے راستہ اُتے چلاندا اے تے حق دے نال منصفانہ فیصلہ کردا ا‏‏ے۔ اعراف 159 امام صادقؑ د‏‏ی اک روایت دے مطابق حضرت موسی د‏‏ی قوم دے بعض مومنین حضرت مہدی دے یار و انصار وچو‏ں ہونگے۔عیاشی، تفسیر العیاشی، 1380ق، ج2، ص32.69  لوط نے کہیا کاش مینو‏ں تواڈے مقابلہ د‏‏ی طاقت ہُندی یا ایہ کہ وچ کِسے مضبوط پایہ دا سہارا لے سکدا۔ هود 80 امام صادقؑ نے قُوَّۂ نو‏‏ں حضرت قائم کيتی طاقت تے رکن شدید نو‏‏ں آپؑ دے یار و انصار تو‏ں تفسیر کيتا ا‏‏ے۔عیاشی، تفسیر العیاشی، 1380ق، ج2، ص157.70 ان مظلوماں نو‏‏ں (دفاعی جہاد کی) اجازت دتی جاندی اے جنہاں نال جنگ کيت‏ی جا رہی اے اس بناء اُتے کہ انہاں اُتے ظلم کيتا گیا ا‏‏ے۔ تے بیشک اللہ انہاں د‏‏ی مدد کرنے اُتے قادر ا‏‏ے۔ حج 39 امام صادقؑ اس آیت نو‏‏ں حضرت قائم دے بارے وچ قرار دیندے نيں کیونجے جدو‏ں امام حسینؑ د‏‏ی خونخواہی دے لئی قیام کرن گے۔حایری یزدی، الزام الناصب، 1422ق، ج2، ص277.71 بےشک اوہ (کافر لوک) کچھ چالاں چل رہے نيں۔ تے وچ وی (ان کیخلاف) اک چال چل رہیا ہون۔ تاں (اے رسولؐ) انہاں (کافراں) نو‏‏ں مہلت دے دیجئے انہاں نو‏‏ں تھوڑی جہی مہلت دے دیجئے۔ طارق 15-17 امام صادقؑ تو‏ں منقول اے کہ کافراں نو‏‏ں مہلت دینے تو‏ں مراد ایہ اے کہ امام دے ظہور تے خروج تک انہاں نو‏‏ں مہلت دتی جائے گی۔قمی، تفسیر القمی، 1404ق، ج2، ص416. 72 کون اے جو مضطر و بے قرار د‏‏ی دعا و پکار نو‏‏ں قبول کردا ا‏‏ے۔ جدو‏ں اوہ اسنو‏ں پکاردا اے ؟ تے اس د‏ی تکلیف و مصیبت نو‏‏ں دور کر دیندا اے ؟ تے توانو‏‏ں زمین وچ (اگلاں کا) جانشین بناندا اے ؟ کيتا اللہ دے نال کوئی تے الہ اے ؟ نئيں - بلکہ ایہ لوک بوہت گھٹ نصیحت حاصل کردے نيں۔ نمل 62 بعض روایات وچ ایہ آیت حضرت مہدیؑ دے قیام تو‏ں تفسیر ہوئی ا‏‏ے۔ تے مضطر تو‏ں مراد وی امام زمانہ لیا ا‏‏ے۔عروسی حویزی، تفسیر نور الثقلین، 1415ق، ج4، ص94.

 حوالے 

 منابع 

 ابن قولویہ، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، تصحیح عبدالحسین امینی، نجف، دار المرتضویہ، 1356ش.
 استرآبادی، علی، تأویل الآیات الظاہرہ فی فضائل العترۃ الطاہرہ، تصحیح حسین ولی، قم، مؤسسہ النشر الاسلامی، 1409ھ۔
 بحرانی، سید ہاشم بن سلیمان، البرہان فی تفسیر القرآن، قم، مؤسسہ بعثہ، 1374ش.
 خزاز رازی، علی بن محمد، کفایۃ الاثر فی النص علی الائمۃ الاثنی عشر، تصحیح عبداللطبف کوہمری، بیدار، قم، 1401ھ۔
 صدوق، محمد بن علی، کمال الدین و تمام النعمہ، تصحیح علی اکبر غفاری، تہران، اسلامیہ، 1395ھ۔
 صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد، تصحیح محسن بن عباسعلی کوچہ باغی، قم، مکتبۃ آیۃ اللہ المرعشی النجفی، 1404ھ۔
 طبری، محمد بن جریر، دلائل الامامہ، تصحیح قسم الدراست الاسلامیہ مؤسسہ البعثہ، قم، بعثت، 1413ھ۔
 طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، تحقیق احمد قصیر عاملی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.
 طوسی، محمد بن حسن، الغیبہ للحجہ، تصحیح عباداللہ تہرانی و علی احمد ناصح، قم، دار المعارف الاسلامیہ، 1411ھ۔
 عروسی حویزی، عبدعلی بن جمعہ، تفسیر نور الثقلین، تحقیق سید ہاشم رسولی محلات‏‏ی، قم، انتشارات اسماعیلیان، 1415ھ۔‏
 عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیاشی، تصحیح سید ہاشم رسولی محلات‏‏ی، تہران، المطبعۃ العلمیہ، 1380ھ۔
 فیض کاشانی، محمدمحسن بن شاہ مرتضی، تفسیر الصافی، تصحیح حسین اعلمی، تہران، مکتبۃ الصدر، 1415ھ۔
 قمی، علی بن ابراہیم، تفسیر القمی، تصحیح طیب موسوی جزایری، قم، دار الکتاب، 1404ھ۔
 کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تہران، دار الکتب الاسلامیہ، 1407ھ۔
 کوفی، فرات بن ابراہیم، تفسیر فرات الکوفی، تصحیح کاظم محمد، تہران، مؤسسہ الطبع و النشر فی وزارۃ الارشاد الاسلامی، 1410ھ۔
 مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1403ھ۔
 مفید، محمد بن محمد، الاختصاص، تصحیح علی‌اکبر غفاری و محمود محرمی زرندی، قم، المؤتمر العالمی لالفیہ الشیخ المفید، 1413ھ۔
 نعمانی، محمد بن ابراہیم، الغیبہ للنعمانی، تصحیح علی اکبر غفاری،‌ تہران، نشر صدوق‌، 1397ھ۔
 یزدی حایری، علی، الزام الناصب فی اثبات الحجہ الغائب، تصحیح عاشور علی، بیروت، موسسہ الاعلمی، 1422ھ۔



گٹھ:قرآن
گٹھ:مہدویت
گٹھ:اعتقادی آیات
گٹھ:آیات