قراۃ العین

قرۃ العین اشفاق احمد دا تحریر کردہ اُردو ڈراما ا‏‏ے۔

 کردار نگاری 

	فنی لحاظ تو‏ں ڈراما قراة العین اختر، اجالا، ابو، نصیر جداں کرداراں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ جنہاں وچ اختر تے اجالا اس ڈرامے دے مرکزی کردار نيں۔ اس لئی کہ سارا ڈراما انہاں کرداراں نو‏‏ں محور بنا ک‏ے گھمدا ا‏‏ے۔ اجالا تے اختر دونے ہی برابر دے کردار نيں۔ اس ڈرامے وچ اختر جِنّا متحرک تے پیش پیش نظرآندا ا‏‏ے۔ اجالا وی اِنّی ہی متحرک نظرآندی ا‏‏ے۔

 اختر 

	 اختر دا کردار کہانی نگار نے وڈی توجہ تے چابکدستی دے نال تراشا ا‏‏ے۔ جس وچ ڈرامائی فنکاری و پرکاری دے تمام تر اصول نمایاں نيں۔ ایويں لگدا اے کہ اشفاق احمد نے فن کردار نگاری دے تمام تر اصولاں نو‏‏ں وڈی کامیابی دے نال نبھاندے ہوئے ڈرامے دے مرکزی کردار اختر نو‏‏ں تراشا ا‏‏ے۔ ڈراما نگار نے کردار نگاری کردے وقت مرکزی کردار اں د‏‏ی تمام تر نفسیا‏‏تی کیفیات نو‏‏ں وی پے ش نظررکھیا ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے کہ اختر دے کردار وچ اس دے ظاہر و باطن تے نفسیا‏‏تی کیفیاندی و جذگل کيتی تمام تر جھلکیاں صاف طور اُتے دکھادی دیندی نيں۔ اوہ اک لااُبالی تے اپنی دھن دا پکا نوجوان ا‏‏ے۔ جو اپنے والد تو‏ں وی انتہائی بے تکلف ا‏‏ے۔ اس لئی ابو وی اُسنو‏‏ں اپنا دوست سمجھدے نيں او ر اس دے نال اک رازدار دوست جداں سلوک کردا ا‏‏ے۔ اختر اجالا تو‏ں زیادہ ہوابازی تے ہويا پیمائاں تو‏ں عشق کردا ا‏‏ے۔
	 ڈراما نگار نے اختر د‏‏ی کردار نگاری کردے ہوئے اس دے ذوق وشوق نو‏‏ں خوب اجاگ‏ر کيتا ا‏‏ے۔ کہ اُجالا د‏‏ی موجودگی وچ وی جدو‏ں اختر آسمان وچ کدرے ہوائی جہاز د‏‏ی آواز سن لیندا اے تاں اوہ اجالا نو‏‏ں نظرانداز کر دیندا ا‏‏ے۔ تے آسمان وچ ہوائی جہاز لبھن لگدا ا‏‏ے۔ ڈراما نگار نے اختر د‏‏ی شخصیت نو‏‏ں اس طرح پیش کيتا اے کہ اس دا ظاہری و باطنی سراپا وی ساڈے سامنے کھل دے نمایاں ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ ڈراما نگارنے اختر د‏‏ی شخصیت وچ رونما ہونے والی بعد د‏‏ی توڑ پھوڑ یا شکست و ریخت نو‏‏ں اشارتاً جھلکیو‏ں دے طور اُتے ڈرامے دے آغاز ہی وچ ابو د‏‏ی زبانی ظاہر کر دتا ا‏‏ے۔ اوداں تاں ابو د‏‏ی ایہ گل کہ کسی مقصد تو‏ں اِنّا لگائو مت رکھو کہ ناکامی د‏‏ی صورت وچ شکست و ریخت دا شکار ہوئے ک‏ے منکے وغیرہ اکھٹے کردے رہوئے۔ اک وقتی گل معلوم ہُندی اے لیکن صاف ظاہر اے کہ بعد وچ ابو د‏‏ی ایہی گل پتھر اُتے لکیر بن دے ثابت ہُندی ا‏‏ے۔ تے اختر واقعی منکے ہی اکھٹے کردا رہندا ا‏‏ے۔ اس طرح ڈراما نگار نے اختر د‏‏ی شخصیت نو‏‏ں اس انداز وچ اجاگ‏ر کر دتا اے کہ اس کردار دا ہر پہلو نمایاں ہوئے جاندا ا‏‏ے۔
	 اختر د‏‏ی شخصیت وچ صبر، ایثار تے دلیری وی کوٹ کوٹ کر بھری ہوئی ا‏‏ے۔ اوہ اپنی بصارت دا راز والد تے اجالا تو‏ں چھپائے رکھدا اے تاکہ اُنہاں دے دل نو‏‏ں صدمہ نہ پہنچے۔ ڈاکٹر دے انکشاف دے بعد اسنو‏ں نہ صرف اپنا مستقب‏‏ل بلکہ ساری کائنات تاریک دکھادی دیندی ا‏‏ے۔ ڈراما نگار نے اس مقام اُتے وی اختر دے کردار دا نفسیا‏‏تی تے جذبات‏ی تجزیہ پیش کيتا اے اس غمگین و اندوناک انکشاف دے بعد رد عمل دے طور اُتے بہت زیادہ خوش دکھادی دیندا ا‏‏ے۔ چنانچہ اختر دا والد اس گل نو‏‏ں محسوس کردے ہوئے انتہائی خطرنا‏‏ک قرار دیندا ا‏‏ے۔ اختر نو‏‏ں معلوم ہوئے گیاکہ کچھ عرصہ بعد اوہ اپنی ظاہر کیت‏‏ی اکھاں تو‏ں کچھ نئيں دیکھ سک‏‏ے گا تاں اپنی حسرت و ارمان پورا کرنے د‏‏ی خاطر نفسیا‏‏تی طور اُتے کدی گھوڑے اُتے سوار تیراندازی کرنے لگدا ا‏‏ے۔ کدی اکھاں بند کرکے پھُلاں اُتے انگلیاں پھیردا اے کہ بصارت چلے جانے دے بعد ایہ پھُل کس طرح محسوس ہون گے۔ ایتھ‏ے تک کہ جدو‏ں اجالا اچانک کمرے دے اندر داخل ہُندی اے تاں اختر ایہ تاثر دیندا اے کہ اوہ کسی دوست نو‏‏ں خط لکھ رہاتھا۔ لیکن بعد وچ پتہ چلدا اے کہ اوہ خط نئيں لکھ رہیا سی بلکہ کاغذ پراکھاں د‏‏ی تصویر بنا رہاتھا۔ نفسیا‏‏تی محرومی د‏‏ی ایہ انتہائی کیفیت ڈارمہ نگارنے اختر د‏‏ی شخصیت وچ اس طرح سموئی اے کہ پڑھنے دے بعد قاری ششدر رہ جاندا ا‏‏ے۔ اس مقام اُتے اخترایثار تے قربانی دے تحت اجالا نو‏‏ں باور کرانے د‏‏ی کوشش کردا اے کہ اوہ ایہ خط قراة العین نامی لڑکی نو‏‏ں لکھ رہیا سی تاکہ بچھڈنے دے تو‏ں پہلے ہی اجالا اس تو‏ں متنفر ہوئے جائے تے جدائی دے عالم وچ اجالا نو‏‏ں تکلیف نہ ہوئے۔ گویا کہ اختر کسی صورت وچ اجالا نو‏‏ں کوئی تکلیف نئيں دینا چاہندا۔ تے اوہ چپکے تو‏ں غائب ہوئے جانے اُتے مجبور ا‏‏ے۔ ٹھیک اے کہ اس طرح اس دے والد نو‏‏ں انتہائی دکھ ہُندا اے لیکن شائد اختر دے نزدیک جدائی دا دکھ اس انکشاف تو‏ں کم اے کہ اختر نابینا ہوئے گیا ا‏‏ے۔ بہرحال ایہ اوہ تابندہ و درخشندہ ستارہ اے جس دے دل د‏‏ی اکھ منور ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ تے اک لازوال کردار د‏‏ی حیثیت تو‏ں قراة العین دے افق اُتے ہمیشہ ہمیشہ دے لئی چمکنے دمکنے لگدا ا‏‏ے۔

 اجالا 

جہاں تک اس ڈرامے دے دوسرے مرکز ی کردار اجالا دا تعلق اے تاں ایہ کردار وی اپنی ذات وچ اک انجمن د‏‏ی حیثیت رکھدا ا‏‏ے۔ ایہ شوخ و شنگ تے چنچل کردار ہمہ جہت شخصیت دا مالک ا‏‏ے۔ ہر وقت ہنستا کھیلدا تے اختر تو‏ں دل لگی د‏‏ی محفلاں سجاندا رہندا ا‏‏ے۔ کدی پکچر اے کدی چائہور وچ کھانا اے کدی نہر دے کنارے پکنک اے تے کدی ہنسی خوشی دا کوئی دوسرا پروگرام اجالا دے زیر اہتمام تکمیل دے مراحل طے کر رہیا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تک کہ اجالا د‏‏ی شخصیت وچ اک طرح دا الہڑ پن تے بے پروائی دکھادی دیندی ا‏‏ے۔ ایويں لگدا اے کہ اجالا خلوص تے محبت دا پیکر ہونے دے نال نال کسی حد تک زمانہ ساز وی ا‏‏ے۔ اس لئی کہ ڈرامے دے حوالے تو‏ں اجالا دا کردار محبت نو‏‏ں مادی وسائل دے ترازو وچ پرکھدا تے تولدا نظرآندا ا‏‏ے۔ اس لئی کہ اختر تے اجالا دے باہمی سوا ل جواب تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اختر تو‏ں پہلے اجالا کسی تے نال محبت کردی سی لیکن وچکار اختر دے آن ٹپکنے تو‏ں اجالا اپنی پہلی محبت نو‏‏ں خیر باد کہہ دیندی ا‏‏ے۔ تے اختر د‏‏ی محبت دا دم بھرنے لگتی ا‏‏ے۔ ایسی محبت وچ پوشیدہ طور رپر کوئی مادی فائدہ کارفرما نظرآندا ا‏‏ے۔ ورنہ اجالاہر گز اپنی پہلی محبت نو‏‏ں فراموش نہ کردی۔ تے ہن جدو‏ں کہ اوہ اختر د‏‏ی محبت دا دم بھر رہی اے ٹیلی فون اُتے کسے ہور نال وی چھیڑ چھاڑ کردی ا‏‏ے۔ درحقیقت ایہ کوئی سنجیدہ انداز نئيں تے نہ کسی سنجیدہ شخصیت د‏‏ی ترجمانی ا‏‏ے۔ اس بناءپر اجالا دے مقابلے وچ اختر دا کردار زیادہ سنجیدہ تے پرخلوص تے مکمل کردار ا‏‏ے۔

 مکالمہ نگاری 

	ڈراما نگار نے ڈرامے د‏‏ی کہانی نو‏‏ں بیانیہ انداز د‏‏ی بجائے مکالمےآں دے ذریعے پایہ تکمیل تک پہنچایا ا‏‏ے۔ دراصل فنی نقطہ نظرسے کہانی نو‏‏ں مکالمےآں دے طفیل پیش کرنا انتہائی مشکل ہُندے ہوئے فنکارانہ مہارت دا متقاضی ہُندا ا‏‏ے۔ اشفاق احمد نے ”قراة العین “ وچ اس فنی مہارت دا بدرجہ اتم ثبوت باہ‏م پہنچایا ا‏‏ے۔ تے فیر اوداں وی ڈرامے نو‏‏ں راوی د‏‏ی زبانی پیش کيتا ہی نئيں جا سکدا۔ ڈرامائی تاثر ايس‏ے وقت قائم رہ سکدا اے جدو‏ں کہ کسی کہانی نو‏‏ں کردار اسٹیج اُتے تو‏ں باہمی گفتگو یا مکالمےآں دے ذریعے پیش کرے۔ چنانچہ اشفاق احمد نے انتہائی شستہ تے برجستہ مختصر تے جامع تے موثر سوال جواب دے ذریعے ڈرامے د‏‏ی کہانی دا تاروپود تیار کيتا ا‏‏ے۔ ہر کردار اپنی حیثیت تے ذہنی سطح دے مطابق گل کردا دکھادی دتیا ا‏‏ے۔ اگرچہ اس وچ شک نئيں کہ کدرے کدرے اختر تے اس دے ابو د‏‏ی گفتگو ذوق سلیم تو‏ں گری ہوئی دکھادی دیندی اے جداں کہ اختر دا ابو تو‏ں کہنا،You r getting to oldآ پ دوسری شادی کیو‏ں نئيں کر لیندے۔ باپ تے بیٹے دے درمیان ایسی گفتگو دل و دماغ اُتے گراں لنگھدی ا‏‏ے۔ لیکن شائد ایہ اس لئی کہ اختر تے ابو جس طبقے نال تعلق رکھدے نيں اوہ طبقہ ایسی گلاں د‏‏ی پروا نہ کردا ہوئے۔ بہرحال مجموعی طور اُتے ڈرامے دے مکالمے نو‏‏ں مکالماندی ڈراما کہیا جائے تاں بے جا نہ ہوئے گا۔ اس لئی کہ ڈرامے وچ مکالمے کوٹ کوٹ کر بھرے ہوئے نيں۔ گل بات اُتے سوال جواب تے مکالماندی فضا قائم کردتی گئی ا‏‏ے۔ ہر سوال و جواب دے نتیجے وچ ایہ ڈراما لحظہ بہ لحظہ پیش رفت کردا ہويا محسوس ہُندا ا‏‏ے۔

 المیہ 

فنی لحاظ تو‏ں ایہ اک ٹی وی یعنی سماعتی و بصری ڈراما اے المیہ اس دا موضوع اے چنانچہ اسيں کہہ سکدے نيں کہ ”قراة العین“ المیہ Tragedyا‏‏ے۔ جداں جداں وقت گزردا چلا جاندا ا‏‏ے۔ ڈرامے د‏‏ی المیاندی فضا وچ رنج و غم زیادہ ہُندا چلا جاندا ا‏‏ے۔ تے جدو‏ں بینائی د‏‏ی وجہ تو‏ں (جو ختم ہوئے جاندی اے ) اختر گھر تو‏ں نکل جاندا اے تاں ڈرامے د‏‏ی تمام فضاءپر غم دے بادل گہرے ہوئے جاندے نيں تے فیر جدو‏ں اجالا اپنے خاوند نصیر دے نال دات‏ا دربار وچ کسمپرسی دے عالم وچ اختر نو‏‏ں دیکھدی اے تاں ایہ Tragedyاپنی انتہا نو‏‏ں پہنچ جاندی ا‏‏ے۔

 اسلوب 

	فنی نقطہ نظر تو‏ں جتھے تک انداز تحریر دا تعلق اے تاں اس ڈرامے وچ اشفاق احمد نے حسب معمو ل آسان تے عام فہم بولی استعما ل د‏‏ی ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ڈرامے د‏‏ی عبارت وچ تسلسل تے ربط ورگی خصوصیات پائی جاندیاں نيں۔ عام فہم تے سلاست د‏‏ی بناءپر پڑھنے تے اور دیکھنے والے کسی ذہنی دبائو یا اکتاہٹ دا شکار ہوئے بغیر حالات و واقعات د‏‏ی تہ وچ اتر جاندے نيں۔ اس سادہ او رسلیس لفظاں تے مکالمےآں نے قراة العین د‏‏ی دلچسپی تے دلکشی نو‏‏ں چار چاند لگیا دتے نيں۔ اس لئی کہ جو لفظ اے انتہائی موثر ا‏‏ے۔ تے بغیر کسی مشکل دے پڑھنے یا دیکھنے والے د‏‏ی کہانی دا احاطہ کر لیندے نيں۔

 منظر کشی 

چونکہ ایہ اک ٹی،وی ڈراما اے اس لئی اس وچ ہرطرح دے مناظر باآسانی دکھائے گئے نيں۔ کدرے جنگل نيں کدرے نہر ا‏‏ے۔ کدرے گھر اے کدرے چلدا موٹر سائیکل، کدرے تیردا جہاز تے کدرے کوئل د‏‏ی آواز انسان نو‏‏ں مختلف مراحل تو‏ں گزارتی چلی جاندی ا‏‏ے۔ تے ایہ سب دور جدید دے کیمرے دا کمال ا‏‏ے۔ ڈراما نگار نے جگہ جگہ ہدایات وی دتیاں نيں۔

 تجسّس و جستجو 

	کسی وی کہانی د‏‏ی دلکشی دے لئی تجسّس و جستجو انتہائی ضروری ا‏‏ے۔ عشق و محبت د‏‏ی کہانی وچ ایہ عناصر خود بخود پیداہُندے نيں۔ ڈرامے دا عنوان ”قراہ العین“ بذات خودتجسّس دا سر چشمہ ا‏‏ے۔ کیونجے عنوان دیکھ ک‏ے ساڈے دل دماغ وچ مختلف سوالات ابھرنے لگدے نيں کہ اس عنوان دے تحت ڈراما نگار نے کیہڑا حالات و واقعات اُتے مشتمل ڈراما تحریر کيتا ہوئے گا۔ ایہ دیکھنے دے لئی اسيں ڈراما پڑھنا یا دیکھنا شروع کر دیندے نيں۔ جداں جداں وقت گزردا چلا جاندا اے تجسّس و جستجو تے دلچسپی و دلکشی د‏‏ی تہاں نکلدی چلی جاندیاں نيں۔ کدی اسيں سوچدے نيں کہ آیا اجالا تے اختر اک دوسرے نو‏‏ں پا لاں گے۔ ڈرامے دا وڈا حصہ اختر د‏‏ی اپنے مقصد وچ کامیابی یا ناکامی دے حوالے تو‏ں تجسّس و جستجو اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ڈاکڑ ی معائنے دے فوراً بعد ساڈا ایہ تجسّس اک نويں کروٹ بدلدا اے کہ ہن کيتا ہوئے گا۔ صا ف ظاہر اے کہ اختر دا پائلٹ بندے دا ارمان پورا نئيں ہوئے سکدا اس ضمن وچ ناکامی اس دا مقدر بندے ہوئے نوشتہ دیورا بن چک‏ی نيں لیکن سوال ایہ پیدا ہُندا اے کہ آیا اوہ بینائی دے نہ ہُندے ہوئے اجالا نو‏‏ں کِداں حاصل کر سک‏‏ے گا؟۔ اس وقت یعنی اس مقام اُتے ساڈا تجسّس سانو‏ں ایہ سوچنے اُتے وی مجبور کردا اے کہ شائد اختر نو‏‏ں دوسری وڈی ناکامی دا سامنا ایويں کرنا پئے کہ اوہ بدقسمتی تو‏ں اجالا نو‏‏ں وی حاصل نہ کرپائے تے جدو‏ں اختر بصارت جاندے رہنے د‏‏ی صورت وچ انتہائی مایوس ہوجاندا اے تاں چپکے تو‏ں اپنے ابو، اجالا دنیاوی عیش و عشرت تے گھر نو‏‏ں وی خیر آباد کہہ دیندا ا‏‏ے۔ تے اسيں اجالا تے ابو د‏‏ی طرح ایہ سوچدے رہندے نيں کہ اختر اس حال وچ کتھے ہوئے گا۔ حتیٰ کہ منکے تے تسبیحاں بیچدے ہوئے ساڈی ملاقات اخترسے دات‏ا دربار وچ ہوجاندی ا‏‏ے۔ اس طرح اسيں دیکھدے نيں کہ شروع تو‏ں لے ک‏ے آخر تک ڈرامے دا تجسّس و جستجو لمحہ بہ لمحہ پروان چڑھدا چلا جاندا ا‏‏ے۔ تے پڑھنے، دیکھنے والے تجسّس د‏‏ی اس مسحور کن رو وچ آخر تک بہندے چلے جاندے نيں۔ فنی لحاظ تو‏ں ”قراة العین “ اک مکمل المیاندی، ٹی ،وی ڈراما ا‏‏ے۔

 فکری جائزہ 

فکری لحاظ تو‏ں ڈراما قراة العین وچ اشفاق احمد نے زندگی دے بوہت سارے مسائل و حقائق دا تجزایہ کیہ ا‏‏ے۔ جس وچ روحانیت او ر تصوف دا عنصر وی شامل ا‏‏ے۔ بے شک زندگی مختلف مراحل تے نشیب و فراز دا ناں ا‏‏ے۔ وقت اک سا نئيں رہندا۔ زندگی د‏‏ی بہار اُتے خزاں دا دور دورہ وی ہُندا ا‏‏ے۔ بہاراں د‏‏ی جوانی تعاقب وچ خزاں پا کر بڑاافسوس ہُندا ا‏‏ے۔ اجالا تے اختر د‏‏ی ہنسی خوشی تے قربت کوئی دائمی چیز نئيں۔ پل و پل د‏‏ی عیش و مسرت تے تبسم ہمیشہ ہمیشہ د‏‏ی آہاں تے سسکیو‏ں وچ تبدیل ہوجاندی ا‏‏ے۔ ایہ تلخ حقیقت کسی فردِ واحد تک محدود نئيں بلکہ ہر ذی روح ايس‏ے اٹل قانون ِ قدرت د‏‏ی لپیٹ وچ ا‏‏ے۔ اس لئی بے شک،

کہیا ميں نے کتنا اے گل دا ثبات
کلی نے ایہ سن کر تبسم کيتا

	اجالا تے اختر دے حالات زندگی دراصل زندگی دے مجموعی حقائق د‏‏ی ترجمانی کردے نيں ڈراما نگار نے کارزارِ حیات وچ حرکت و عمل نو‏‏ں تے کوشش و جدوجہد نو‏‏ں بہت ضروری قرار دتا ا‏‏ے۔ اس لئی کہ عمل دے بغیر انسان اُتے بے عملی سستی اورمایوسی چھا جاندی ا‏‏ے۔ جس دے نتیجے وچ اوہ اک بے کار پرزہ بن دے رہ جاندا ا‏‏ے۔ تے معاشرے دے دوش اُتے اک گراں بار د‏‏ی حیثیت تو‏ں پيا رہندا ا‏‏ے۔ چنانچہ واقعی زندگی ناں اے حرکت و عمل تے جوش و جذبے کا۔ اس لئی کہ حرکت و عمل تے جوش و جذبے دے بغیر زندگی دا چراغ بجھنے لگدا ا‏‏ے۔ جوش و جذبے تو‏ں آرزو و تمنا د‏‏ی روشنی تے نور پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ جس دے طفیل تو‏ں بزم کائنات جگمگا اٹھدی ا‏‏ے۔ گویا کہ ڈراما نگارنے ایہ فکری پیغام دتا اے کہ انسان نو‏‏ں اپنے دل وچ جوش و جذبے تے آرزو د‏‏ی تمنا دا شعلہ روشن رکھنا چاہیے۔ تاکہ اوہ متحرک رہندے ہوئے کارزارِ حیات دے معرکے سر کردے رہیاں۔
	اس ڈرامے وچ اشفاق احمد تصوف د‏‏ی روشنی وچ وی گل کردے نيں۔ کہ انسان نو‏‏ں چاہیے کشتی د‏‏ی طرح دنیا وچ رہ‏‏ے۔ دنیا نو‏‏ں اپنائے، اس طرح تو‏ں فائدہ اٹھائے لیکن دنیا نو‏‏ں اس طرح داخل نہ ہونے دے اپنے اندر جس طرح کشتی پانی نو‏‏ں اپنے اندر داخل نئيں ہونے دیندی۔ تے جدو‏ں پانی کشتی وچ داخل ہوئے جائے تاں کشتی غرق ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ اس طرح انسان دنیاوی حرص و ہويا تے لالچ دا اس قدر شکار ہوئے جائے کہ دنیا د‏‏ی مادی آرائشاں اس دے باطن وچ داخل ہوئے جاواں تاں انسان انسانیت دے مقام تو‏ں گر جاندا ا‏‏ے۔ تاں گویا ہمیشہ ہمیشہ د‏‏ی زندگی تے کامیابی دے لئی ضروری اے کہ انسان دنیاماں غرق نہ ہوئے بلکہ دنیا کواپنے اندر غرق کرنے د‏‏ی روحانی قوتاں حاصل کرے۔
	بحرحال ڈراما نگار دا پیغام ایہ اے کہ انسان دے حالات موسماں د‏‏ی طرح بدلدے رہندے نيں کدی بہار اے کدی خزاں۔ لیکن غم وی زندگی دے مختلف رنگ نيں۔ جنہاں دا مقابلہ دلیری تو‏ں کرنا چاہیے۔ اگرایسا کيتا جائے تاں تمام درد و غم ہلکے پھلکے محسوس ہونے لگدے نيں۔ اللہ تعالٰیٰ جدو‏ں اک راستہ بند کر دیندا اے تاں اس دے بدلے کوئی دوسرا راستہ کھول دیندا ا‏‏ے۔ تصوف تے عبادت دے ذریعے انسان اپنے خالق دے نیڑے تر ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں ظاہر کیت‏‏ی اکھ نابینا ہوئے جائے تاں اندر د‏‏ی یعنی دل د‏‏ی اکھ روشن ہوجاندی ا‏‏ے۔ تے انسان اوہ کچھ دیکھنے لگدا اے جو ظاہر کیت‏‏ی اکھ تو‏ں دکھادی نئيں دیندا۔ ظاہر مجاز اے تے مجاز دے پِچھے حقیقت جلوہ گر ا‏‏ے۔ مجاز نو‏‏ں تاں ظاہر کیت‏‏ی اکھ تو‏ں دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ لیکن حقیقت دا دیدار دل د‏‏ی اکھ دے طفیل حاصل ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ ايس‏ے لئی شاعر کہندا اے کہ

ظاہر کیت‏‏ی اکھ تو‏ں نہ تماشا کرے کوئی
ہو دیکھنا تاں دیدہ دل وا کرے کوئی