بولیاں دے خاندان

خاندانہائے زبان (Language Families) تو‏ں مراد زباناں د‏‏ی اک ایسی درجہ بندی اے جس وچ اک گروہ وچ شامل زباناں عموماً اک مشترک بولی تو‏ں نمودار ہوئی ہون۔ مگر بے انتہا تحقیق دے باوجود زباناں د‏‏ی درجہ بندی وچ اختلافات نيں اس لئی بعض درجہ بندیاں نو‏‏ں حتمی نئيں سمجھیا جاسکدا۔

 زباناں د‏‏ی خاندان بندی 
ان درجہ بندیاں دے لئی مختلف زباناں د‏‏ی مشترک خصوصیات د‏‏ی بنا اُتے اندازہ لگایا جاندا اے کہ کسی بولی د‏‏ی پیدائش تے ترقی کس قدیم بولی نال ہوئی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ اکثر زباناں ایسی زباناں دے اختلاط تو‏ں وجود وچ آندیاں نيں جو خود اک خاندان یا گروہ نال تعلق نئيں رکھتاں۔ ایہی وجہ اے کہ زباناں د‏‏ی درجہ بندی بے انتہا مشکل ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے جو خاندانہائے بولی پیش کیتے جا رہے نيں انہاں د‏‏ی بنیاد ایتھنولوک (Ethnologue) خاندان بندی اُتے رکھی گئی ا‏‏ے۔ایتھنولوک: دنیا د‏‏یاں بولیاں از گورڈن ریمونڈ، ٹیکساس ایس۔ آئی۔ ایل انٹرنیشنل، 2005 ایتھنولوک خاندان بندی وچ قدیم امریکی زباناں نو‏‏ں علاحدہ علاحدہ خانداناں وچ رکھیا گیا اے مگر اس مضمون وچ قدیم امریکی زباناں (Amerind) نو‏‏ں اک ہی خاندان وچ دکھایا جائے گا مگر قدیم امریکی زباناں د‏‏ی ایہ خاندان بندی اس بنیاد اُتے نئيں اے کہ اوہ اک مشترک قدیم بولی تو‏ں نکلے نيں بلکہ ایہ صرف آسانی دے لئی کيتا گیا ا‏‏ے۔ قدیم امریکی زباناں وچ جو مختلف خاندانہائے بولی شامل نيں انہاں نو‏ں تفصیل تو‏ں اس دے متعلقہ مضمون وچ دیکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔

 لسٹ خاندانہائے بولی 
کل 7,313 زباناں د‏‏ی خاندان بندی درج ذیل ا‏‏ے۔ ایہ تعداد انہاں زباناں د‏‏ی اے جو ایتھنولوک خاندان بندی وچ شامل نيں تے اس دے علاوہ کچھ ناپید زباناں وی شامل نيں۔ اردو حروف دے لحاظ تو‏ں ترتیب دینے دے لئی نمبر شمار دے حساب تو‏ں ترتیب دتیاں جے بولے جانے والے افراد دے حساب تو‏ں ترتیب داں تاں آخر وچ دس زباناں ہاں گی جنہاں نو‏ں اج دنیا د‏‏ی ننیانوے فی صد آبادی بولدی ا‏‏ے۔

نام خاندانزباناںموجودہ متلکمینمقاممجوزہ آبائی خاندانافرو۔ایشیائی زباناں366380,000,000افریقا، ایشیا، یورپنائجر۔کانگو1,524437,000,000افریقانیل۔صحرائی19942,800,000افریقاKhoe languages12337,337افریقاخواسان زباناں (discredited)Tuu languages22,500افریقاخواسان زباناں (discredited)Kx'a languages4104,000افریقاخواسان زباناں (discredited)Ubangian languages272,500,000افریقانائجر۔کانگوماندے زباناں5027,003,000افریقانائجر۔کانگوSonghay languages113,228,000افریقانیل۔صحرائیKadu languages6120,600افریقانیل۔صحرائیKoman languages450,000افریقانیل۔صحرائیKuliak languages37,500افریقانیل۔صحرائیBerta languages31,800,000افریقانیل۔صحرائیمنگولیائی زباناں136,900,000ایشیاالطائی زباناں (discredited)Tungusic languages1155,800ایشیاالطائی زباناں (discredited)ترک زباناں39170,000,000ایشیا، یورپالطائی زباناں (discredited)شمال مشرقی قفقازی29http://www.ethnologue.com/subgroups/north-caucasian-14,155,258ایشیا، یورپشمالی کاکیشیائی زباناں، Alarodianشمال مغربی قفقازی41,655,000ایشیا، یورپشمالی کاکیشیائی زباناںیانیسائی زباناں2211ایشیادینے-یانیسائیدراوڑی زباناں84290,000,000ایشیاہند یورپی زباناں4373,200,000,000ایشیا، یورپکارتویلی زباناں54,850,000ایشیا، یورپچکوچی۔کمچاتد‏‏یاں بولیاں56,875ایشیااورالی زباناں3720,600,000ایشیا، یورپجوکاغیری زباناں2740ایشیاNivkh languages2200ایشیاجاپانی زباناں12130,000,000ایشیاجنوبی ایشیائی زباناں169103,000,000ایشیاآسٹرونیشیائی زباناں1,223386,000,000افریقا، ایشیا، اوقیانوسیہAustronesian–OnganOngan languages2296ایشیاAustronesian–Onganتائی-کادائی زباناں9480,800,000ایشیاAustro-Taiمونگمیائی زباناں389,330,000ایشیاSiangic languages23,500ایشیاچینی تبتی زباناںDigaro languages246,000ایشیاچینی تبتی زباناںKho-Bwa languages59,000ایشیاچینی تبتی زباناںچینی تبتی زباناں4531,268,000,000ایشیاکوریائی زباناں277,200,000ایشیاBaining languages613,800نیو گنیBorder languages1517,080نیو گنیCentral Solomon languages414,810نیو گنیEast Bird's Head – Sentani languages871,730نیو گنیExtended West PapuanEastern Trans-Fly languages46,760نیو گنیFas languages22,840نیو گنیLeft May – Kwomtari، Kwomtari–FasEast Geelvink Bay languages128,005نیو گنیLakes Plain languages198,455نیو گنیLeft May languages62,005نیو گنیLeft May – KwomtariKwomtari languages31,510نیو گنیLeft May – Kwomtari، Kwomtari–FasMairasi languages34,385نیو گنیNimboran languages58,500نیو گنیNorth Bougainville languages410,020نیو گنیPiawi languages22,600نیو گنیRamu – Lower Sepik languages3265,830نیو گنیSenagi languages22,960نیو گنیSepik languages55162,704نیو گنیSkou languages85,665نیو گنیSouth Bougainville languages968,700نیو گنیTor–Kwerba languages2416,195نیو گنیTorricelli languages57113,705نیو گنیTrans-Fly – Bulaka River languages2216,312نیو گنیTrans–New Guinea4763,540,024نیو گنیWest New Britain languages36,550نیو گنیWest Papuan languages23269,425نیو گنیYuat languages67,700نیو گنیBunuban languages2100آسٹریلیاWagaydyic languages25آسٹریلیاWestern Daly languages321آسٹریلیاSouthern Daly languages21,980آسٹریلیاLimilngan languages123آسٹریلیاJarrakan languages3130آسٹریلیاNyulnyulan languages394آسٹریلیاWorrorran languages3108آسٹریلیاMirndi languages3261آسٹریلیاArnhem Land languages (proposed)71,811آسٹریلیاGunwinyguan languages51,314آسٹریلیاPama–Nyungan languages30023,539آسٹریلیاAlgic languages41214,768امریکینCaddoan languages546امریکینChimakuan languages110امریکیناسکیمو۔الیوت زباناں10108,705امریکینHokan languages217,171امریکینIroquoian languages914,543امریکینKeres languages210,670امریکینMayan languages316,522,182امریکینMixe–Zoque languages17153,612امریکینTotozoqueanMuskogean languages615,640امریکیننادینی زباناں44208,552امریکیندینے-یانیسائیOto-Manguean languages1761,678,214امریکینPenutian (proposed)163,513امریکینSalishan languages251,969امریکینSiouan languages1433,399امریکینTanoan languages66,000امریکینTotonacan languages12282,250امریکینTotozoqueanUto-Aztecan languages581,910,442امریکینWakashan languages6710امریکینWintuan languages1extinctامریکینYok-Utian languages4235امریکینPenutianYuki-Wappo languages2extinctامریکینAlacalufan languages112امریکینArawan languages85,870امریکینAraucanian languages2262,000امریکینArawakan languages54699,709امریکینArutani–Sape languages (proposed)247امریکینآئیماری زباناں32,808,740امریکینBarbacoan languages324,800امریکینCahuapanan languages210,370امریکینCarib languages2967,376امریکینCatacaoan languages(3)extinctامریکینChapacuran languages42,019امریکینCharruan languages(10)extinctامریکینChibchan languages20306,267امریکینChimuan languages(3)extinctامریکینChoco languages7114,600امریکینChonan languages(6)extinctامریکینEsmeralda–Yaruroan languages (proposed)16,000امریکینGuaicuruan languages449,350امریکینMataco–GuaicuruHibito–Cholon languages2extinctامریکینJê languages1344,335امریکینMacro-JêJicaquean languages1350امریکینJirajaran languages3extinctامریکینJivaroan languages489,630امریکینKatembri–Taruma languages110امریکینKatukinan languages210امریکینLencan languages2extinctامریکینLule–Vilela languages110امریکینMascoian languages620,728امریکینMaxakalían languages21,270امریکینMatacoan languages760,280امریکینMisumalpan languages4192,050امریکینMosetenan languages15,320امریکینMura languages1360امریکینNadahup languages42,894امریکینNambikwaran languages61,068امریکینOtomákoan languages2extinctامریکینMacro-OtomákoanPano–Tacanan languages (proposed)2742,014امریکینPeba–Yaguan languages15,700امریکینPuinavean languages13,000امریکینکیچوائی زباناں458,946,020امریکینPiaroa–Saliban languages318,630امریکینTequiraca–Canichana languages(2)extinctامریکینTimotean languages(2)extinctامریکینTiniguan languages21امریکینTucanoan languages2330,308امریکینTupian languages665,026,502امریکینUru–Chipaya languages21,200امریکینWitotoan languages717,478امریکینXincan languages(5)extinctامریکینYabutian languages23امریکینMacro-JêYanomaman languages431,670امریکینZamucoan languages25,900امریکینZaparoan languages390امریکین

†قدیم امریکی زباناں نو‏‏ں ایتھ‏ے جوزف گرینبرگ د‏‏ی تحقیق دے نتیجے وچ پیش کيتا گیا اے جو بہت تنقید دا نشانہ بنی ا‏‏ے۔ اصل وچ حقیقی امریکی لوکاں د‏‏ی زباناں نو‏‏ں ہزاراں زباناں وچ تقسیم کيتا جاندا ا‏‏ے۔ جوزف گرینبرگ نے انہاں قدیم زباناں وچو‏ں اسکیمو۔الیوت زباناں تے نادینی زباناں دے علاوہ باقی تمام نو‏‏ں قدیم امریکی زباناں (Amerind) کہیا ا‏‏ے۔ جس تو‏ں دوسرے محققاں متفق نئيں۔ اس لئی ایتھ‏ے اگرچہ اسيں قدیم امریکی زباناں نو‏‏ں ایتھ‏ے برقرار رکھدے نيں مگر یاد رہے کہ ایہ اک خاندان نئيں بلکہ بے شمار خانداناں د‏‏ی اک درجہ بندی اے جس د‏‏ی تفصیل آپ قدیم امریکی زباناں وچ دیکھ سکدے نيں۔

اسی طرح براہوئی زباب دے حوالے تو‏ں وی محققاں د‏‏ی رائے منقسم ا‏‏ے۔

براہوئی بولی دے لسانی خاندان دے حوالے تو‏ں محققاں منقسم نيں۔ اس حوالے تو‏ں تن نظریے سامنے آندے نيں۔

-1 دراوڑی نظریہ

-2 انڈو یورپی یا ہند آریائی نظریہ

-3 تورانی یا الطائی نظریہ

اول الذکر نظریے دے خالق انگریز تے غیر بولی مستشرقین نيں۔ انہاں وچ ڈاکٹر ارنسٹ ٹرمپ، بشپ کالڈویل، گرائرسن، ڈینس برے جولز بلاخ، ایم بی ایمینو، ٹی برو، ایم ایس انڈروف، ذویلیبل نيں۔ اس نظریے دے ماہرلسانیات براہوئی بولی نو‏‏ں دراوڑی خاندان تو‏ں گرداندے نيں۔ براہوئی بولنے والے ماہر لسانیات دے مطابق براہوئی بولی انڈو یورپی یا ہند آریائی خاندان نال تعلق رکھدا ا‏‏ے۔ انہاں ماہر لسانیات وچ میر گل خان نصیر، میر عاقل خان مینگل، پروفیسر عبد اللہ جمالدینی، پروفیسر ڈاکٹر عبد الرزاق صابر، اثیر عبد القادر شاہوانی، آغا نصیر احمد خان احمد زئی دا ناں آندا ا‏‏ے۔ براہوئی بولی دے خاندان دے حوالے تو‏ں تیسرا نظریہ تورانی یا الطائی نظریہ آغا نصیر احمد خان احمد زئی نے متعارف کرایا ا‏‏ے۔ اس حوالے تو‏ں انہاں دے علاوہ کوئی وی اس اُتے متفق نئيں ا‏‏ے۔

 ہور ویکھو 
 زبان
 لسانیات
 حوالے 

 باہرلے جوڑ 
 زباناں د‏‏ی ایتھنولوک خاندان بندی

گٹھ:خاندانہائے زبان
گٹھ:فہارست زباناں
گٹھ:فہرستاں (لسانیات)