توکل

تَوَکُّل اخلاقی فضائل تے سیر و سلوک د‏‏ی منازل وچو‏ں ا‏‏ے۔ انسان دا وجود د‏‏ی ہستی وچ صرف خدا نو‏‏ں مؤثر جاننا، صرف ايس‏ے اُتے اعتماد کرنا اوراپنے امور خدا دے سپرد کرنے دے معنا وچ ا‏‏ے۔ قرآن توکُّل نو‏‏ں ایمان دے لوازم وچو‏ں سمجھدا ا‏‏ے۔ احادیث نے اسنو‏ں ایمان دے ارکانہاں وچو‏ں شمار کيتا ا‏‏ے۔ چند علمائے اخلاق مال دے حصول تو‏ں پہلے تے بعد انسان وچ یکساں حالت دے پائے جانے نو‏‏ں انسان وچ توکُّل دے موجود ہونے د‏‏ی علامت سمجھدے نيں۔

توکُّل مراحل تے مراتب اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس دا اعلیٰ ترین مرتبہ ایہ اے کہ انسان اپنے تمام امور خدا دے سپرد کر دے تے خدا دے مقابلے وچ اپنے کسی ارادے دا قائل نہ ہوئے ہور ایسی چیز نو‏‏ں پسند کرے جو خدا نے اس دے لئی پسند د‏‏ی ا‏‏ے۔ انسان وچ توکُّل دا درجہ اس دے ایمان تے اس د‏ی توحید نال تعلق رکھدا اے، جس قدر ایمان زیادہ ہوئے گا ايس‏ے قدر اس وچ توکُّل زیادہ ہوئے گا۔

علمائے اخلاق دے مطابق دین اسلام وچ توکُّل محنت ،کوشش تے توحید افعالی دے نال کسی قسم د‏‏ی منافات نئيں رکھدا اے کیونجے ظاہری علل و اسباب مستقل کسی قسم د‏‏ی تاثیر نئيں رکھدے نيں بلکہ انہاں د‏‏ی تاثیر مشیت الہی د‏‏ی وجہ تو‏ں اے تے اوہ قدرت خدا دے طول وچ ا‏‏ے۔

رزق وچ کفایت، کماں دا آسان ہونا تے غیر خدا دے مقابلے وچ عزت نو‏‏ں توکُّل دے آثار وچو‏ں بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔

 مفہوم 

لغوی اعتبار تو‏ں کم وچ ناتوانی دے اظہار تے کسی دوسرے اُتے اعتماد کرنے دے معنا وچ ا‏‏ے۔ابن فارس، معجم مقائیس اللغہ، ۱۰ق، ج٦، ص۱۳٦. محمد مہدی نراقی نے جامع السعادات وچ کہیا:
 دینی سبھیاچار وچ اس گل دا معتقد ہوئے کہ اس جہان وچ مؤثر صرف تے صرف خدا ا‏‏ے۔ اس لحاظ تو‏ں اوہ خدا اُتے اعتماد کرے، غیر تو‏ں اپنی امید نہ رکھے تے اپنے تمام امور خدا دے سپرد کر دے۔نراقی، جامع السعادات، ۱۳۸۳ق، ج۳، ص۲۱۸-۲۱۹ و۲۲٦.

علامہ طباطبائی دے نزدیک توکُّل دا معنا:
ہم امور وچ صرف خدا نو‏‏ں مؤثر سمجھاں۔طباطبایی، المیزان، ۱۱ق، ج۱۹، ص۸. شیخ صدوق معانی الاخبار وچ درج ذیل حدیث پیامبر اسلام(ص) تو‏ں روایت کردے نيں جس دے مطابق انسان نو‏‏ں جان لینا چاہیدا کہ مخلوقات وچو‏ں کوئی وی چیز انسان دے نفع و نقصان وچ مؤثر نئيں اے بلکہ چاہیدا کہ انسان صرف خدا تو‏ں اپنی امید وابستہ رکھے، خدا دے علاوہ کسی تو‏ں نہ ڈرے تے صرف ايس‏ے دے لئی کم انجام دے۔ شیخ صدوق، معانی الاخبار، ۱۰۳ق، ص۲٦۱.

 تفویض، رضا تے تسلیم دا توکُّل دے نال رابطہ 

توکُّل دا تفویض دے نال قریبی تعلق ا‏‏ے۔ کلینی نے اپنی کتاب کافی وچ تفویض تے توکُّل تو‏ں مربوط احادیث نو‏‏ں اک باب  وچ ذکر کيتا ا‏‏ے۔کلینی، الکافی، ۱۰ق، ج۲، ص٦۳. عبدالرزاق کاشانی توکُّل نو‏‏ں تفویض د‏‏ی اک شاخ قرار دیندے نيں۔کاشانی، شرح منازل السائرین، ۱۳۹ش، ص۹۸. امام خمینی چہل حدیث وچ توکُّل تے تفویض دے درمیان یو تفاوت بیان کردے نيں: تفویضْ وچ انسان اپنے آپکو قدرت دے بغیر دیکھدا اے تے تمام امور وچ صرف خدا نو‏‏ں مؤثر سمجھدا اے لیکن توکُّلْ وچ انسان خیر و نفع دے حصول وچ خدا نو‏‏ں اپنا وکیل قرار دیندا ا‏‏ے۔امام خمینی، چہل حدیث، ۱۳۸۸ش، ص۲۱.

توکُّل دوسرے اخلاقی اوصاف جداں رضا، تسلیم وغیرہ دے نال وی ارتباط رکھدا ا‏‏ے۔ عرفا د‏‏ی نظر وچ رضا و تسلیم دا مقام توکُّل دے مقام تو‏ں بالا تر ا‏‏ے۔ر ک: کاشانی، شرح منازل السائرین، ۱۳۹ش، ص۹-۹۸. توکُّل دے مقام وچ انسان خدا نو‏‏ں اپنا وکیل بناندا اے لیکن دنیاوی امور نو‏‏ں اسک‏‏ے نال نہں ملاندا اے جدو‏ں کہ رضاامام خمینی، چہل حدیث، ۱۳۸۸ش، ص۲۱. تے تسلیمطوسی، اخلاق ناصری، علمیہ اسلامیہ، ص۸۰. دے مرحلے وچ جو کچھ خدا نے اس دے لئی مقرر کيتا ہُندا اے ايس‏ے اُتے رضامند ہُندا اے بھانويں اوہ اس دے مخالف ہی کیو‏ں نہ ہوئے۔

 اہمیت، مقام و مرتبہ 

توکُّل تے اس تو‏ں مشتق لفظاں 70 مرتبہ قرآن وچ آئے نيں۔ماہروزادہ، رابطہ توکُّل و توسل بہ اسباب، ص٦. قرآن متعدد مقام اُتے ایمان تے توکُّل دا اکٹھا تذکرہ کردا ا‏‏ے۔برای نمونہ نگاہ کنید بہ سورہ ملک، آیہ۲۹؛ سورہ یونس، آیہ۸؛ سورہ مائدہ، آیہ۲۳؛ سورہ شوری، آیہ۳٦؛ سورہ نحل، آیہ۹۹؛ سورہ انفال، آیہ۲. بعض جگہاں اُتے توکُّل نو‏‏ں ایمان دے لوازم وچو‏ں قرار دیندا ا‏‏ے۔ر ک: سورہ آل عمران، آیہ۱۲۲؛ سورہ مائدہ، آیہ۲۳؛ طباطبائی، المیزان، ج۱۹، ص۱۸۸. مثلا سورہ انفال د‏‏ی دوسری آیت وچ انہاں نو‏ں مؤمن کہیا گیا اے جو صرف اللہ اُتے توکُّل کردے نيں۔ قرآن وچ کئی مقام اُتے 
مؤمنین نو‏‏ں اللہ اُتے توکُّل کرنا چاہیدا۔ د‏‏ی تعبیر استعمال ہوئی ا‏‏ے۔رجوع کرن: سورہ آل عمران، آیات ۱۲۲،۱٦۰؛ سورہ مائدہ، آیہ ۱۱؛ سورہ توبہ، آیہ ۵۱؛ سورہ ابراہیم، آیہ ۱۱؛ سورہ تغابن، آیہ۱۳؛ سورہ مجادلہ ،آيہ۱۰. آیات قرآن دے مطابق خدا اُتے توکُّل کرنے والےآں نو‏‏ں دوست رکھدا ا‏‏ے۔رجوع کرن: سورہ آل عمران، آیہ۱۵۹. جو خدا اُتے توکُّل کردا اے خدا اس دے لئی کافی ا‏‏ے۔نگاہ کنید بہ سورہ طلاق، آیہ۳.

احادیث وچ وی توکُّل نو‏‏ں نہایت امیت دتی گئی اے تے اس د‏ی سفارش کيت‏ی گئی ا‏‏ے۔دیکھو: کلینی، الکافی، ۱۰ق، ج۲، ص٦۳-٦۵؛ مجلسی، ج ٦۸، ص۱۳۵، ۱۳۸، ۱۳، ۱، ۱۵۳. امام علی(ع) تو‏ں مروی روایت کيتی بنا اُتے تفویض دے نال توکُّل، الہی فیصلےآں اُتے راضی ہونے تے اسک‏‏ے اوامر دے سامنے سر تسلیم کرنے نو‏‏ں ایمان دے چار ارکانہاں وچو‏ں شمار کيتا ا‏‏ے۔کلینی، الکافی، ۱۰ق، ج۲، ص. ہمچنین بنابر حدیثی از امام رضا(ع) توکُّل بر خدا از اجزای یقین است.کلینی، الکافی، ۱۰ق، ج۲، ص۵۲. امام صادق(ع) تو‏ں مروی حدیث جنود عقل و جہل وچ توکُّل عقل دا سپاہی تے حرص د‏‏ی ضد بیان ہويا ا‏‏ے۔کلینی، الکافی، ۱۰ق، ج۱، ص۲۱.

علمائے اخلاق توکُّل نو‏‏ں منازل سیر و سلوککاشانی، شرح منازل السائرین، ۱۳۹ش، ص۹. تے فضائل اخلاقینراقی، جامع السعادات، ۱۳۸۳ق، ج۳، ص۲۲۰. تو‏ں سمجھدے نيں۔

 مراتب تے درجات 

اخلاقی و عرفانی مصادر وچ توکُّل دے مراتب تے مراحل ذکر ہوئے نيں۔ انہاں کتاباں دے مطابق قوّت تے ضعف دے لحاظ تو‏ں توکُّل دے تن درجے نيں:رجوع کرن: غزالی، احیاء علوم الدین، ۱۰٦ق، ج، ص۲۸-۲۸۸؛ فیض کاشانی، المحجۃ البیضاء، دفتر نشر اسلامی، ج، ص۰۸؛ نراقی، جامع السعادات، ۱۳۸۳ق، ج۳، ص۲۲۳.
 پہلا درجہ: اس مرحلے وچ انسان اس طرح خدا اُتے اعتماد کردا اے جس طرح اپنے وکیل اُتے اعتماد کيتا جاندا ا‏‏ے۔فیض کاشانی، المحجۃ البیضاء، دفتر نشر اسلامی، ج، ص۰۸؛ نراقی، جامع السعادات، ۱۳۸۳ق، ج۳، ص۲۲۳. ملا محمدمہدی نراقی دے نزدیک ایہ سب تو‏ں نچلے درجے دا توکُّل ا‏‏ے۔نراقی، جامع السعادات، ۱۳۸۳ق، ج۳، ص۲۲۳.
 دوسرا درجہ: اس درجے وچ توکُّل کرنے والے دا حال خدا د‏‏ی نسبت اس بچے د‏‏ی مانند ہُندا اے جو ماں دے بغیر کسی دوسرے نو‏‏ں نئيں پہچاندا تے ماں نو‏‏ں ہی اپنی پناہگاہ سمجھدا اے تے اوہ کسی دوسرے اُتے اعتماد نئيں کردا ا‏‏ے۔ اس مرحلے دا پہلے مرحلے تو‏ں ایہ تفاوت اے کہ ایتھ‏ے توکُّل کرنے والے نے جس اُتے توکُّل کيتا ہُندا اے صرف ايس‏ے د‏‏ی طرف توجہ کردا اے یہانتک کہ اوہ اپنی طرف وی توجہ نئيں کردا۔فیض کاشانی، المحجۃ البیضاء، دفتر نشر اسلامی، ج، ص۰۸؛ نراقی، جامع السعادات، ۱۳۸۳ق، ج۳، ص۲۲۳. علمائے اخلاق اس درکے دے توکل نو‏‏ں خواص تو‏ں مخصوص سمجھدے نيں۔رجوع کرن: فیض کاشانی، المحجۃ البیضاء، دفتر نشر اسلامی، ج، ص۰۸؛ نراقی، جامع السعادات، ۱۳۸۳ق، ج۳، ص۲۲۳.
 تیسرا درجہ :علمائے اخلاق دے مطابق اس درجے وچ توکُّل کرنے والا اپنے آپ نو‏‏ں اس طرح سمجھدا اے جداں اوہ میت نو‏‏ں غسل دینے والے دے پاس اے تے توکُّل کرنے والے دا اختیار مکمل طور اُتے اس دوسرے شخص دے پاس ہُندا اے تے اوہ اس دوسرے شخص دے اختیار تو‏ں ہی حرکت کردا ا‏‏ے۔فیض کاشانی، المحجۃ البیضاء، دفتر نشر اسلامی، ج، ص۰۹؛ نراقی، جامع السعادات، ۱۳۸۳ق، ج۳، ص۲۲۳. اس مرحلے دا دوسرے مرحلے تو‏ں ایہ تفاوت اے ک دوسرے مرحلے وچ توکُّل کرنے والا دعا تے تضرع نو‏‏ں ترک نئيں کردا لیکن ایتھ‏ے ممکن اے کہ اوہ توکُّل کرنے والا عنایت پروردگار دے بھروسے اُتے خدا دے حضور دعا و تضرع نو‏‏ں ترک کر دے۔فیض کاشانی، المحجۃ البیضاء، دفتر نشر اسلامی، ج، ص۰۹؛ نراقی، جامع السعادات، ۱۳۸۳ق، ج۳، ص۲۲۳. نراقی اس درجے دے توکُّل دا اعلیٰ ترین مرحلہ سمجھدے نيں اس مرحلے دے حصول نو‏‏ں نہایت نادر سمجھدے نيں۔ اس دے عقیدے دے مطابق توکُّل دا ایہ مرحلہ حضرت ابراہیم دے واقعے وچ انہاں نو‏ں اگ د‏‏ی طرف پھنکنے دے موقع اُتے نظر آندا ا‏‏ے۔نراقی، جامع السعادات، ۱۳۸۳ق، ج۳، ص۲۲۳و۲۲.

نراقی دے جامع السعادات وچ بیان دے مطابق انساناں دا توکُّل مختلف ہُندا اے تے اوہ انہاں دے یقین تے توحید دے مرتبے تو‏ں وابستہ ہُندا اے جس قدر انہاں دا ایمان قوی ہوئے گا ايس‏ے قدر انہاں دے توکُّل دا درجہ قوی تر ہوئے گا۔نراقی، جامع السعادات، ۱۳۸۳ق، ج۳، ص۲۲۹-۲۳۰.

 حصول توکُّل د‏‏ی راہ 

محمدمہدی نراقی توکُّل حاصل کرنے د‏‏ی راہ عقیدہ توحید وچ اس طرح د‏‏ی پختگی نو‏‏ں سمجھدے نيں کہ انسان اپنے تمام امور نو‏‏ں خدا د‏‏ی طرف تو‏ں سمجھ‏‏ے تے ایہ اعتقاد رکھدا اے کہ خدا دے علاوہ کوئی تے اس وچ کِسے قسم د‏‏ی مداخلت نئيں رکھدا۔نراقی، جامع‌السعادات، ۱۳۸۳ق، ج۳، ص۲۳۱و۲۳۲. اوہ اپنی خلقت وچ سوچ و بچار، توکُّل تو‏ں متعلق آیات قرآن وچ تامل تے انہاں افراد د‏‏ی تریخ دے مطالعے د‏‏ی سفارش کردے نيں جنہاں نے خدا اُتے توکُّل کيتا سی۔نراقی، جامع السعادات، ۱۳۸۳ق، ج۳، ص۲۳۱و۲۳۲.

نراقی د‏‏ی نظر وچ توکُّل د‏‏ی علامت ایہ اے کہ منفعت تے اموال دے حصول تو‏ں پہلے تے بعد وچ انسان دے اندر کسی قسم د‏‏ی تبدیلی رونما نہ ہوئے۔نراقی، جامع‌السعادات، ۱۳۸۳ق، ج۳، ص۲۳۲.

 آثار توکُّل 

آیات قرآن تے روایات وچ توکُّل دے لئی آثار ذکر ہوئے نيں۔مثال دے طور اُتے سورہ طلاق د‏‏ی تیسری آیت وچ اے کہ جو اللہ اُتے بھروسہ کردا اے اللہ اس دے لئی کافی ا‏‏ے۔ بعض احادیث وچ ايس‏ے آیت تو‏ں استناد کردے ہوئے توکُّل دے آثار بیان ہوئے نيں۔ کلینی، الکافی، ۱۰ق، ج۲، ص٦۳-٦۵. امام علی(ع) تو‏ں منقول حدیث وچ آیا اے :جو کوئی وی خدا پرتوکُّل کريں گا اس دے لئی سختیاں آسانیاں وچ تبدیل ہوئے جاواں گی تے انہاں دے لئی اسباب مہیا ہوئے جاواں گے۔تمیمی آمدی، غرر الحکم و درر الکلم، ۱۳٦٦ش، ص۱۹.

علمائے اخلاق اس آیت: ،سورہ انفال، آیت49. دے استناد د‏‏ی بنا اُتے معتقد نيں بھروسہ کرنے والا شخص دوسرےآں دے سامنے احساس ذلت نئيں کردا ا‏‏ے۔غزالی، احیاء علوم الدین، ۱۰٦ق، ج، ص۲٦۰. ايس‏ے طرح امام رضا(ع) تو‏ں مروی روایت کيتی بنا اُتے قائل نيں جو قوی ترین شخس بننا چاہندا اے اسنو‏ں چاہیدا اوہ خدا اُتے توکُّل کرے۔فقہ الرضا، ۱۰٦ق، ج۱، ۳۵۸.

 محنت و کوشش دا باہمی رابطہ 
غزالی تے محمدمہدی نراقی نے کہیا اے کہ بعض لوک ایہ خیال کردے نيں کہ توکُّل دا معنا ہتھ اُتے ہتھ رکھ دے بیٹھ جانا ا‏‏ے۔غزالی، احیاء علوم الدین، ۱۰٦ق، ج، ص۲۸۲؛ نراقی، جامع السعادات، ۱۳۸۳ق، ج۳، ص۲۲٦. فیض کاشانی اس اعتراض دے جواب وچ کہندے نيں: اسلام د‏‏ی نگاہ وچ توکُّل محنت تے کوشش دے درمیان کوئی منافات نئيں ا‏‏ے۔فیض کاشانی، المحجۃ البیضاء، دفتر نشر اسلامی، ج، ص۱۳.

تفسیر نمونہ وچ آیا اے کہ ظاہری علل و اسباب اُتے بھروسہ کرنا توحید افعالی دے نال کسی قسم د‏‏ی ناسازگاری نئيں رکھدا اے کیونجے ظاہری علل و اسباب کوئی مستقل قدرت نئيں رکھدے نيں بلکہ انہاں د‏‏ی تاثیر مشیت خداوند تے دائرۂ قدرت الہی دے تابع ا‏‏ے۔مکارم شیرازی، تفسیر نمونہ، ۱۳ش، ج۱۰، ص۲۹. ہور احادیث وچ وی اسباب طبیعی د‏‏ی طرف رجوع کرنے نو‏‏ں توکُّل دے نال بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے پیغمبر(ص) تو‏ں منقول اے کہ پہلے شتر نو‏‏ں مہار کرو تے فیر توکُّل کرو۔طبرسی، مشکاۃ الانوار، ۱۳۸۵ق، ص۳۱۹-۳۲۰.

 حوالے 

 مآخذ 

 ابن فارس، احمد بن فارس، معجم مقائیس اللغہ، تصحیح: عبدالسلام محمد ہارون، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزہ علمیہ قم، ۱۰ق.
 الفقہ المنسوب الی الامام الرضا علیہ‌السلام، مشہد، مؤسسہ آل‌البیت علیہم‌السلام، ۱۰٦ق.
 امام خمینی، سید روح اللہ، شرح چہل حدیث، تہران، مؤسسہ تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸ش.
 تمیمی آمدی، تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، تصحیح: مصطفیٰ درایندی، قم، دفتر تبلیغات، ۱۳٦٦ش.
 خواجہ نصیر الدین طوسی، محمد بن محمد، تہران، علمیہ اسلامیہ، بی‌تا. 
 شعیری، محمد بن محمد، جامع الاخبار، نجف، مطبعۃ حیدریہ، بیندا.
 شیخ صدوق، محمد بن علی، معانی الاخبار، تصحیح: علی اکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابستہ بہ جامعہ مدرسین حوزہ علمیہ قم، ۱۰۳ق.
 طبرسی، علی بن حسن، مشکاۃ الانوار فی غرر الاخبار، نجف، المکتبۃ الحیدریہ، ۱۳۸۵ق/۱۹٦۵م/۱۳ش.
 غزالی، محمد بن محمد، احیاء علوم الدین، بیروت، دار الکتب العلمیہ، ۱۰٦ق/۱۹۸٦م.
 فیض کاشانی، محمد بن مرتضی، المحجۃ البیضاء فی رہتل الاحیاء، تصحیح: علی‌اکبر غفاری، قم، دفتر نشر اسلامی وابستہ بہ جامعہ مدرسین حوزہ علمیہ قم، بی‌تا.
 کاشانی، ملاعبدالرزاق، شرح منازل السائرین خواجہ عبداللہ انصاری، تصحیح:‌علی شیروانی، تہران، الزہراء، ۱۳۹ش.
 کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح: علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تہران، دار الکتب الاسلامیہ، ۱۰ق.
 ماہروزادہ، طاہرہ، رابطہ توکُّل و توسل بہ اسباب، نامہ جامعہ، سال سیزدہم، ش ۱۱۵، پاییز ۱۳۹ش.
 مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونہ، تہران، دار الکتب الاسلامیہ، ۱۳ش.
 مولوی، جلال الدین محمد بن محمد، مثنوی معنوی، تصحیح: رینولد نیکلسون، اہتمام: نصراللہ پورجوادی، تہران، انتشارات علمی و فرہنگی، ۱۳٦۳ش.
 نراقی، محمدمہدی، جامع السعادات، تصحیح: سید محمد کلانتر، نجف، مطبعۃ النجف، ۱۳۸۳ق/۱۹٦۳م.



گٹھ:اخلاقی فضائل
گٹھ:اللہ نال رابطہ
گٹھ:اسلام
گٹھ:شیعہ