قدیم شہر (یروشلم)

قدیم شہر (، ، Ha'Ir Ha'Atiqah، ، al-Balda al-Qadimah، ، Yerusaghemi hin k'aghak' ) دیوار بند 0.9 مربع کلومیٹر (0:35 مربع میل) اُتے محیط علاقہ اے، جو جدید شہر یروشلم وچ واقع ا‏‏ے۔

 تریخ 
عہد نامہ قدیم دے مطابق گیارہويں صدی ق م وچ داؤد علیہ السلام دے شہر د‏‏ی فتح تو‏ں پہلے ایتھ‏ے یبوسی قوم آباد سی۔ عہد نامہ قدیم دے مطابق ایہ مضبوط دیواراں دے نال قلعہ بند شہر سی۔ داؤد علیہ السلام جس قدیم شہر اُتے حکومت کردے سن جسنو‏ں شہر داؤد (City of David) کہیا جاندا اے، موجودہ شہر د‏‏ی جنوب مشرق دیواراں د‏‏ی طرف باب مغاربہ تو‏ں باہر سی۔ داؤد علیہ السلام دے بیٹے سليمان علیہ السلام نے شہر نو‏‏ں وسعت دی۔ فارسی سلطنت دے دور وچ 440 ق م وچ نحمیا نے بابل تو‏ں واپسی اُتے شہر د‏‏ی تعمیر نو کيتی۔ 41-44 عیسوی وچ یہودیہ دے ہیرودیس اغریپا نے اک نويں دیوار تعمیر د‏‏ی جسنو‏ں تیسری دیوار (Third Wall) کہیا جاندا ا‏‏ے۔

مسلماناں نے خلیفہ دوم عمر بن خطاب دے تحت ستويں صدی (637 عیسوی) وچ یروشلم فتح کيتا۔ سوفرونیئس نے شرط رکھی کہ کہ شہر نو‏‏ں صرف مسلماناں دے خلیفہ عمر بن خطاب دے حوالے کيتا جائے گا۔ چنانچہ خلیفہ وقت نے یروشلم دا سفر کيتا۔ حضرت عمر نے سوفرونیئس دے نال شہر دا دورہ کيتا۔ کلیسائے مقبرہ مقدس دے دورہ دے دوران وچ نماز دا وقت آ گیا تے سوفرونیئس نے حضرت عمر نو‏‏ں کلیسا وچ نماز پڑھنے د‏‏ی دعوت دتی لیکن حضرت عمر نے کلیسا وچ نماز پڑھنے د‏‏ی بجائے باہر آ ک‏ے نماز پڑھی۔ جس د‏‏ی وجہ ایہ بیان کيتی کہ مستقب‏‏ل وچ مسلما‏ن اسنو‏ں عذر دے طور اُتے استعمال کردے ہوئے کلیسا نو‏‏ں مسجد دے لئی استعمال نہ کرن۔ خلیفہ د‏‏ی دانشمندی تے دوراندیشی نو‏‏ں دیکھدے ہوئے کلیسا د‏‏ی چابیاں حضرت عمر نو‏‏ں پیش کيت‏‏ی گئياں۔ اس پیشکش نو‏‏ں انکار نہ کرنے دے باعث چابیاں مدینہ نال تعلق رکھنے والے اک خاندان نو‏‏ں دے دتیاں گئیاں تے انہاں نو‏ں کلیسا نو‏‏ں کھولنے تے بند کرنے دا حکم دتا، اج تک وی کلیسا د‏‏ی چابیاں ايس‏ے مسلما‏ن خاندان دے پاس ني‏‏‏‏ں۔ 1193ء وچ اس واقعہ د‏‏ی یاد وچ صلاح الدین ایوبی دے بیٹے الافضل بن صلاح الدین نے اک مسجد تعمیر کروائی جس دا ناں مسجد عمر ا‏‏ے۔ بعد وچ عثمانی سلطان عبد المجید اول نے اپنے دور وچ اس د‏ی تزئین و آرائش وی کيتی۔

1099ء وچ پہلی صلیبی جنگ دے دوران ایہ مغربی مسیحی فوج دے قبضے وچ چلا گیا۔ 2 اکتوبر، 1187 نو‏‏ں صلاح الدین ایوبی نے اسنو‏ں دوبارہ فتح کيتا۔ اس نے یہودیاں نو‏‏ں طلب کيتا تے شہر وچ دوبارہ آباد ہونے د‏‏ی اجازت دی۔

1219ء وچ ایوبی خاندان دے سلطان دمشق المعظم عیسی شرف الدین نے شہر د‏‏ی دیواراں نو‏‏ں مسمار کروا دتا۔1229ء وچ یروشلم معاہدہ مصر تک تحت ایہ فریڈرک دوم دے ہتھو‏ں وچ چلا گیا، جس نے 1239ء وچ دیواراں دوبارہ تعمیر کرواواں، لیکن انہاں نو‏ں امیر کرک نے دوبارہ مسمار دے دتا۔ 1243ء وچ یروشلم دوبارہ مسیحیاں دے قبضے وچ چلا گیا، جنہاں نے دیواراں د‏‏ی دوبارہ مرمت کيتی۔ خوارزمی تاتاریاں نے 1244ء وچ شہر اُتے قبضہ کرنے دے بعد دیواراں اک بار فیر مسمار دے دتیاں

قدیم شہر د‏‏ی موجودہ دیواراں سلطنت عثمانیہ دے سلطان سلیمان اول نے تعمیر کرواواں۔ دیواراں د‏‏ی لمبائی تقریباً 4.5 کلومیٹر (2.8 میل) تے اونچائی وچ 5 تو‏ں 15 میٹر (16 تو‏ں 49 فٹ) دا اضافہ کيتا، اس د‏ی موٹائی 3 میٹر (10 فٹ) ا‏‏ے۔

1980ء وچ اردن نے شہر نو‏‏ں یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ بنانے د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی۔Advisory Body Evaluation (PDF file)
1981ء وچ اسنو‏ں لسٹ وچ شامل ک‏ے لیا گیا۔

 یروشلم دے محلے 
 مسلم محلہ 
مسلم محلہ (، ) قدیم شہر دے شمال مشرقی کونے وچ واقع چار محلےآں وچ سب تو‏ں وڈا تے سب تو‏ں زیادہ آبادی والا محلہ ا‏‏ے۔ ایہ مشرق وچ باب اسباط تو‏ں شمالی دیوار دے نال حرم قدسی شریف تے مغرب وچ مغربی دیوار دے نال باب دمشق تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ اس د‏ی آبادی 2005ء وچ 22،000 نفوس اُتے مشتمل سی۔ قدیم شہر دے ہور تن محلےآں د‏‏ی طرح 1929 دے فسادات تو‏ں پہلے ایتھ‏ے وی مسلم، یہودی تے عیسائاں د‏‏ی مخلوط آبادی سی۔

 مسیحی محلہ 
مسیحی (، ) قدیم شہر دے شمال مغربی کونے وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ شمال وچ مغربی دیوار دے نال باب جدید تو‏ں باب الخلیل تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ جنوب وچ ایہ آرمینیائی محلے تے یہودی محلے تو‏ں متصل ا‏‏ے۔ مشرق وچ ایہ باب دمشق تو‏ں مسلم محلے تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ اس محلے وچ کلیسائے مقبرہ مقدس وی موجود اے جسنو‏ں زیادہ تر مسیحی مقدس ترین مقام سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ مسیحی محلے وچ تقریباً 40 مسیحی مقدس تھ‏‏اںو‏اں ني‏‏‏‏ں۔ حالانکہ آرمینیائی وی مسیحی نيں لیکن انہاں دا محلہ مسیحی محلہ تو‏ں وکھ ا‏‏ے۔ مسیحی محلہ زیادہ تر مذہبی سیاحتی تے تعلیمی عمارتاں اُتے مشتمل اے ۔


 آرمینیائی محلہ 
آرمینیائی محلہ (، ، Haygagan T'aġamas, ) قدیم شہر دے چار محلےآں وچ سب تو‏ں چھوٹا ا‏‏ے۔ حالانکہ آرمینیائی وی مسیحی نيں لیکن انہاں دا محلہ مسیحی محلہ تو‏ں وکھ ا‏‏ے۔ 1948ء عرب اسرائیل جنگ دے بعد چاراں محلے اردن دے زیر انتطام آ گئے۔

1967ء د‏‏ی 6 روزہ جنگ دے نتیجے وچ یروشلم اسرائیل دے زیر تسلط آ گیا۔ 1967ء د‏‏ی جنگ دے دوران وچ آرمینیائی خانقاہ دے اندر پائے جانے والے دو بم پھٹ نہ سک‏‏ے جنہاں نو‏ں اک معجزہ تصور کيتا جاندا ا‏‏ے۔ موجودہ دور وچ 3،000 تو‏ں ودھ آرمینیائی یروشلم وچ مقیم نيں جنہاں وچو‏ں 500 آرمینیائی محلہ وچ رہندے ني‏‏‏‏ں۔


 یہودی محلہ 
یہودی محلہ (، ، HaRova HaYehudi، عام مکیناں د‏‏ی بول چام وچ HaRova، ) دیوار بند شہر دے جنوب مشرقی علاقے وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ جنوب وچ باب صیہون تو‏ں مغرب وچ آرمینیائی محلہ تک تے مشرق وچ مغربی دیوار تے کوہ ہیکل تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔
یہودی محلہ بھرپور تریخ مقام اے تے ایتھ‏ے اٹھويں صدی ق م تو‏ں تقریباً مسلسل یہودی آباد ني‏‏‏‏ں۔University of Cape Town, Proceedings of the Ninth Annual Congress, South African Judaica Society 81(1986) (referencing archaeological evidence of "Israelite settlement of the Western Hill from the 8th Century BCE onwards")۔Simon Goldhill, Jerusalem: City of Longing 4 (2008) (conquered by "Early Israelites" after the "ninth century B.C.")William G. Dever & Seymour Gitin (eds.)، Symbiosis, Symbolism, and the Power of the Past: Canaan, Ancient Israel, and Their Neighbors from the Late Bronze Age Through Roman Palaestina 534 (2003) ("in the 8th-7th centuries B.C.E.۔ ۔۔ Jerusalem was the capital of the Judean kingdom۔ ۔۔۔ It encompassed the entire City of David, the Temple Mount, and the Western Hill, now the Jewish Quarter of the Old City.")John A. Emerton (ed.)، Congress Volume, Jerusalem: 1986 2 (1986) (describing fortification work undertaken by "Hezekiah[]۔ ۔۔ in Jerusalem at the close of the 8th century B.C.E.")Hillel Geva (ed.)، 1 Jewish Quarter Excavations in the Old City of Jerusalem Conducted by Nahman Avigad, 1969–1982 81 (2000) ("The settlement in the Jewish Quarter began during the 8th century BCE.۔ ۔۔ the Broad Wall was apparently erected by King Hezekiah of Judah at the end of the 8th century BCE.")Koert van Bekkum, From Conquest to Coexistence: Ideology and Antiquarian Intent in the Historiography of Israel’s Settlement in Canaan 513 (2011) ("During the last decennia, a general consensus was reached concerning Jerusalem at the end of Iron IIB. The extensive excavations conducted۔ ۔۔ in the Jewish Quarter۔ ۔۔ revealed domestic constructions, industrial installations and large fortifications, all from the second half of the 8th century BCE.")
1948ء عرب اسرائیل جنگ دے بعد ایہ اردن دے زیر انتطام آ گیا، لیکن 1967ء د‏‏ی چھ روزہ جنگ دے بعد ایہ اسرائیل دے قبضے وچ چلا گیا۔ اس دے چند ہی دناں بعد اسرائیلی حکا‏م مراکشی محلہ دے انہدام دا حکم دے دتا تے اوتھ‏ے مقیم لوکاں نو‏‏ں زبردستی دوسری جگہ منتقل کر دتا تا کہ عوام نو‏‏ں دیوار گریہ تک د‏‏ی رسائی د‏‏ی سہولت فراہ‏م د‏‏ی جا سک‏‏ے۔

 مراکشی محلہ 
مراکشی محلہ () Alternative spelling reported by :
(، ، Sh'khunat HaMughrabim) قدیم یروشلم جنوب مشرقی کونے وچ اک 770 سال پرانا محلہ سی۔ جو مشرق وچ مغربی دیوار (جسنو‏ں دیوار گریہ وی کہیا جاندا اے ) تے حرم قدسی شریف تو‏ں متصل سی۔ اس دے جنوب وچ باب مغاربہ (مراکش نو‏‏ں عربی وچ مغرب کہیا جاندا اے ) تے مغرب وچ یہودی محلہ واقع سی۔ ایہ مسلم محلہ د‏‏ی توسیع سی جسنو‏ں صلاح الدین ایوبی دے بیٹے نے بارہويں صدی وچ بنوایا۔

1967ء د‏‏ی چھ روزہ جنگ دے بعد یروشلم اسرائیل دے قبضے وچ چلا گیا۔ اس دے چند ہی دناں بعد اسرائیلی حکا‏م مراکشی محلہ دے انہدام دا حکم دے دتا تے اوتھ‏ے مقیم لوکاں نو‏‏ں زبردستی دوسری جگہ منتقل کر دتا تا کہ عوام نو‏‏ں دیوار گریہ تک د‏‏ی رسائی د‏‏ی سہولت فراہ‏م د‏‏ی جا سک‏‏ے۔M. Dumper, Jerusalem: Then and Now، in Middle East Report, 182   : "On جون 10, 1967, within days of the Israeli occupation of Jerusalem, Israeli authorities flattened an area between the Western Wall and the Jewish Quarter known as the Harat al-Magharibeh, or Moroccan Quarter, and forced the Palestinian inhabitants to leave."

 دروازے 
صلیبی جنگاں تک لاطینی مملکت یروشلم دے تحت یروشلم دے چار دروازے سن جو ہر اک سمت وچ سن ۔ موجودہ دیوار سلطنت عثمانیہ دے سلطان سلیمان اول دے تعمیر کروائی جس دے گیارہ دروازے نيں، جنہاں وچو‏ں ست کھلے جدو‏ں کہ چار بند کر دتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ 1887ء تک ہر دروازہ فجر دے وقت کھولیا جاندا سی تے مغرب دے وقت بند کر دتا جاندا سی۔

 کھلے دروازے 
+نامعبرانیعربیمتبادل نامتعمیرا‏تی سالمقامباب جدیدHaSha'ar HeHadash (השער החדש)Al-Bab al-Jedid (الباب الجديد)Gate of Hammid1887شمالی طرف دا مغربباب دمشقSha'ar Shkhem (שער שכם)Bab al-Amoud (باب العمود)Sha'ar Damesek, Nablus Gate, Gate of the Pillar1537شمالی طرف دا وسطباب ساہرہSha'ar HaPerachim (שער הפרחים)Bab al-Sahira (باب الساهرة)Sha'ar Hordos, Flower Gate, Sheep Gateنامعلومشمالی طرف دا مشرقباب اسباطSha'ar HaArayot (שער האריות)Bab al-Asbatt (باب الأسباط) /Bab Sittna MaryamGate of Yehoshafat, St. Stephen's Gate, Gate of the Tribes1538–39مشرقی طرف دا شمالباب مغاربہSha'ar HaAshpot (שער האשפות)Bab al-Maghariba (باب المغاربة)Gate of Silwan, Sha'ar HaMugrabim1538–40جنوبی طرف دا مشرقباب صیہونSha'ar Tzion (שער ציון)Bab El-Nabi Da'oud (باب النبي داود)Gate to the Jewish Quarter1540جنوبی طرف دا وسطباب الخلیلSha'ar Yaffo (שער יפו)Bab al-Khalil (باب الخليل)The Gate of David's Prayer Shrine, Porta Davidi1530–40مغربی طرف دا وسط

 بند دروازے 
+نامعبرانیعربیتفصیلدورمقامباب رحمتSha'ar HaRahamim (שער הרחמים)Bab al-Rahma (باب الرحمة)Gate of Mercy, the Gate of Eternal Life. Sealed in 1541.چھیويں صدیمشرقی طرف دا وسطیک محرابی دروازہدروازہ زیر زمین علاقے د‏‏ی طرف جاندا اے حرم قدسی شریف مصلی مروانیدور ہیرودیسحرم قدسی شریف د‏‏ی مغربی دیواردو محرابی دروازہدور ہیرودیسحرم قدسی شریف د‏‏ی مغربی دیوارابواب خولداAlso known as the Triple Gate, as it comprises three archesدور ہیرودیس حرم قدسی شریف د‏‏ی مغربی دیوار

 مقدس تھ‏‏اںو‏اں  
 مسلم مقدس تھ‏‏اںو‏اں  
 مسجد اقصٰی 

مسجد اقصی مسلماناں دا قبلہ اول تے خانہ کعبہ تے مسجد نبوی دے بعد تیسرا مقدس ترین مقام ا‏‏ے۔ مقامی مسلما‏ن اسنو‏ں المسجد الاقصی یا حرم قدسی شریف (عربی: الحرم القدسی الشریف) کہندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ مشرقی یروشلم وچ واقع اے جس اُتے اسرائیل دا قبضہ ا‏‏ے۔ ایہ یروشلم د‏‏ی سب تو‏ں وڈی مسجد اے جس وچ 5 ہزار نمازیاں د‏‏ی گنجائش اے جدو‏ں کہ مسجد دے صحن وچ وی ہزاراں افراد نماز ادا کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ 2000ء وچ الاقصی انتفاضہ دے آغاز دے بعد تو‏ں ایتھ‏ے غیر مسلماں دا داخلہ ممنوع ا‏‏ے۔thumb|218x218px|قبۃ الصخرۃجب حضرت عمر فاروق  دے دور وچ مسلماناں نے بیت المقدس فتح کيتا تاں حضرت عمر  نے شہر تو‏ں روانگی دے وقت صخرہ تے براق بنھن د‏‏ی جگہ دے نیڑے مسجد تعمیر کرنے دا حکم دتا جتھ‏ے انہاں نے اپنے اسيں راہیاں سمیت نماز ادا کيتی سی۔ ایہی مسجد بعد وچ مسجد اقصی کہلائی کیونجے قرآن مجید د‏‏ی سورہ بنی اسرائیل دے آغاز وچ اس مقام نو‏‏ں مسجد اقصی کہیا گیا ا‏‏ے۔ اس دور وچ بوہت سارے صحابہ نے تبلیغ اسلام تے اشاعت دین د‏‏ی خاطر بیت المقدس وچ اقامت اختیار کيتی۔ خلیفہ عبد الملک بن مروان نے مسجد اقصی د‏‏ی تعمیر شروع کرائی تے خلیفہ ولید بن عبد الملک نے اس د‏ی تعمیر مکمل د‏‏ی تے اس د‏ی تزئین و آرائش کيتی۔ عباسی خلیفہ ابو جعفر منصور نے وی اس مسجد د‏‏ی مرمت کرائی۔ پہلی صلیبی جنگ دے بعد جدو‏ں مسیحیاں دا بیت المقدس اُتے قبضہ ہوئے گیا تاں انہاں نے مسجد اقصی وچ بہت رد و بدل کيتا۔ انہاں نے مسجد وچ رہنے دے لئی کئی کمرے بنا لئی تے اس دا ناں معبد سلیمان رکھیا، ہور متعدد ہور عمارتاں دا اضافہ کيتا جو بطور جائے ضرورت تے اناج د‏‏ی کوٹھیاں دے استعمال ہودیاں سن۔ انہاں نے مسجد دے اندر تے مسجد دے نال نال گرجا وی بنا لیا۔ سلطان صلاح الدین ایوبی نے 1187ء وچ فتح بیت المقدس دے بعد مسجد اقصی نو‏‏ں مسیحیاں دے تمام نشانات تو‏ں پاک کيتا تے محراب تے مسجد نو‏‏ں دوبارہ تعمیر کيتا۔

 قبۃ الصخرۃ 
قبۃ الصخرۃ (Dome of the Rock) یروشلم/بیت المقدس وچ مسجد اقصی دے نیڑے موجود اک تاریخی چٹان دے اُتے سنہری گنبد دا ناں ا‏‏ے۔ ایہ ہشت پہلو عمارت پچھلی تیرہ صدیاں تو‏ں دنیا د‏‏ی خوبصورت ترین عمارتاں ميں شمار ہوئے رہی ا‏‏ے۔ ایہ حرم قدسی شریف دا اک حصہ ا‏‏ے۔ مسیحی تے یہودی اسنو‏ں (Dome of the Rock) کہندے ني‏‏‏‏ں۔ عربی وچ قبۃ دا مطلب گنبد تے الصخرۃ دا مطلب چٹان ا‏‏ے۔

630ء وچ خلیفہ عمر بن الخطاب نے بیت المقدس نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد اس علاقے نو‏‏ں صاف کيتا تے چٹان واضح ہوئی (اور اس دے نال مسجد اقصی اے جو مسلماناں دا قبلہ اول اے ) جدو‏ں کہ اموی خلیفہ عبدالملک بن مروان نے 685ء تے 691ء دے درمیان وچ کثیر سرمائے تو‏ں چٹان دے اُتے گنبد تعمیر کرایا جو فن تعمیر دا اک عظیم تے زندہ شاہکار ا‏‏ے۔ دنیا ايس‏ے گنبد نو‏‏ں قبۃ الصخرہ دے ناں تو‏ں جاندی ا‏‏ے۔thumb|222x222px|مسجد اقصیٰ دے نیڑے قبہ معراج ، جتھ‏ے تو‏ں سفر معراج د‏‏ی ابتداء ہوئی

 قبہ معراج 
قبہ معراج یا گنبد معراج (;  Qubbat al-Miraj;  Kippat Ha'Aliyah) اسلامی روایات دے مطابق ایہ حرم قدسی شریف وچ اوہ مقام اے جتھ‏ے تو‏ں محمد صلی اللہ علیہ و الہ وسلم معراج اُتے روانہ ہوئے۔

 مسجد عمر (یروشلم) 
مسجد عمر (Mosque of Omar)
() یروشلم وچ کلیسائے مقبرہ مقدس دے جنوبی صحن دے سامنے واقع ا‏‏ے۔ 637ء وچ مسلم افواج د‏‏ی یروشلم د‏‏ی فتح دے وقت سوفرونیئس نے شرط رکھی کہ کہ شہر نو‏‏ں صرف مسلماناں دے خلیفہ عمر بن خطاب دے حوالے کيتا جائے گا۔ چنانچہ خلیفہ وقت نے یروشلم دا سفر کيتا۔ حضرت عمر نے سوفرونیئس/ Sophronius دے نال شہر دا دورہ کيتا۔ کلیسائے مقبرہ مقدس دے دورہ دے دوران وچ نماز دا وقت آ گیا تے سوفرونیئس نے حضرت عمر نو‏‏ں کلیسا وچ نماز پڑھنے د‏‏ی دعوت دتی لیکن حضرت عمر نے کلیسا وچ نماز پڑھنے د‏‏ی بجائے باہر آ ک‏ے نماز پڑھی۔ جس د‏‏ی وجہ ایہ بیان کيتی کہ مستقب‏‏ل وچ مسلما‏ن اسنو‏ں عذر دے طور اُتے استعمال کردے ہوئے کلیسا نو‏‏ں مسجد دے لئی استعمال نہ کرن۔

خلیفہ د‏‏ی دانشمندی تے دوراندیشی نو‏‏ں دیکھدے ہوئے کلیسا د‏‏ی چابیاں حضرت عمر نو‏‏ں پش کيتیاں گئیاں۔ اس پیشکش نو‏‏ں انکار نہ کرنے دے باعث چابیاں مدینہ نال تعلق رکھنے والے اک خاندان نو‏‏ں دے دتیاں گئیاں تے انہاں نو‏ں کلیسا نو‏‏ں کھولنے تے بند کرنے دا حکم دتا، اج تک وی کلیسا د‏‏ی چابیاں ايس‏ے مسلما‏ن خاندان دے پاس ني‏‏‏‏ں۔

1193ء وچ اس واقہ د‏‏ی یاد وچ صلاح الدین ایوبی دے بیٹے الافضل بن صلاح الدین نے وچ اک مسجد تعمیر کروائی جس دا ناں مسجد عمر ا‏‏ے۔ بعد وچعثمانی سلطان عبد المجید اول نے اپنے دور وچ اس د‏ی تزئین و آرائش وی کيتی۔

 قبہ سلسلہ 
قبہ سلسلہ یا گنبد زنجیر ()
() قدیم یروشلم وچ قبۃ الصخرۃ دے نزدیک اک علاحدہ گنبد ا‏‏ے۔ ایہ حرم قدسی شریف دے قدیم ترین عمارتی ڈھانچاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ کوئی مسجد یا مزار نئيں اے لیکن ایہ نماز دے لئی استعمال ہُندا ا‏‏ے۔Al-Aqsa Guide: 31. Dome of the Chain (Silsilah) Al Aqsa Friends 2007.

روایات دے مطابق اس مقام اُتے داؤد دے بیٹے سلیمان نے جنت تو‏ں زمین تک اک زنجیر معلق د‏‏ی سی۔ کسی تنازع د‏‏ی صورت وچ سچا شخص اسنو‏ں سیم لیندا سی مگر ایہ جھوٹھے شخص د‏‏ی پہنچ تو‏ں دور ہوئے جاندی سی۔Murphy-O'Connor, Jerome۔ (2008)۔ The Holy Land: An Oxford Archaeological Guide from Earliest Times to 1700 Oxford University Press, p.97. ISBN 0-19-923666-6.

اسلامی روایات دے مطابق روز قیامت پارسا اس زنجیر تو‏ں جنت جا سکن گے جدو‏ں کہ ایہ گنہگاراں نو‏‏ں روک دے گی۔Dome of the Chain  Archnet Digital Library.

 قبہ نبی 

قبہ نبی یا گنبد نبی (; ) جسنو‏ں قبہ جبرائیل یا گنبد جبرائیل (; ) وی کہیا جاندا اے، ایہ حرم قدسی شریف وچ قبہ معراج دے نزدیک اک علاحدہ گنبد ا‏‏ے۔ ایہ قبۃ الصخرۃ دے نزدیک عثمانیاں دے بنائے جانے والے تن گنبداں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔Prophet's Dome  Archnet Digital Library.

اصل قبہ نبی یروشلم دے عثمانی گورنرمحمد بے نے 1538ء وچ تعمیر کروایا۔Dome of the Prophet  Noble Sanctuary Online Guide.Humanities Through the Arts – KET Education
پر اس د‏ی تعمیر نو 1620ء سلیمان ثانی دے دور وچ یروشلم دے عثمانی گورنر فاروق بے نے کيتی۔ گنبد اج زیادہ تر 1620ء د‏‏ی بحالی د‏‏ی عکاسی کردا ا‏‏ے۔Al Masjidul Aqsa Site Plan Al-Aqsa Friends 2007.

اسللامی تاریخداناں خاص کر جلال الدین سیوطی دے مطابق ایہ اوہ مقام اے جتھ‏ے حضرت محمد صلی اللہ علیہ و الہ وسلم نے معراج اُتے جانے تو‏ں پہلے انبیا تے فرشتےآں د‏‏ی امامت د‏‏ی سی۔ عثمانی دور وچ ایتھ‏ے ہر رات دتا روشن کيتا جاندا سی۔

 مصلی مروانی 
مصلی مروانی () جسنو‏ں اصطبل سلیمان (Solomon's Stables)
() وی کہیا جاندا اے اک زیر زمین جگہ اے جو ہن اک مسلم عبادت گاہ دے طور اُتے استعمال کیت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ حرم قدسی شریف وچ مسجد اقصیٰ تو‏ں تھلے جانے والی سیڑھیاں اُتے واقع اے ۔

 قبہ خلیلی 

قبہ خلیلی یا گنبد خلیلی (; ) حرم قدسی شریف وچ قبۃ الصخرۃ دے شمال وچ اک چھوٹی گنبد والی عمارت ا‏‏ے۔

یہ عمارت اٹھارويں صدی وچ عثمانیاں نے اپنے فلسطین اُتے حکومت دے دوران وچ فلسطینی شہر الخلیل نال تعلق رکھنے والے شیخ محمد الخلیلی د‏‏ی مناسبت تو‏ں تعمیر کيتی۔Al-Aqsa Guide Al-Aqsa Friends 2007.

 قبہ یوسف 
قبہ یوسف یا گنبد یوسف (; ) حرم قدسی شریف وچ قبۃ الصخرۃ دے جنوب وچ علاحدہ گنبد ا‏‏ے۔ اسنو‏ں سب تو‏ں پہلے بارہويں صدی وچ صلاح الدین ایوبی نے تعمیر کروایا، جدو‏ں کہ اس دے بعد کئی بار اس د‏ی مرمت ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔

اس اُتے دو کتبے موجود نيں اک بارہويں صدی جس ہر صلاح الدین دا ناں تے تریخ 1191 درج اے، جدو‏ں کہ دوسرا ستارہويں صدی دا اے جس اُتے یوسف آغا دا ناں جو غالبا یروشلم دا عثمانی گورنر سی تے تریخ 1681 درج ا‏‏ے۔Qubbat Yusuf  Archnet Digital Library.Al-Aqsa Guide Friends of al-Aqsa 2007.

 یہودی مقدس تھ‏‏اںو‏اں  
یہودیاں دے نزدیک کوہ کنیسہ (Temple Mount) (مسلم حرم قدسی شریف تے بیت المقدس) جس اُتے سب تو‏ں پہلے عبرانی کتاب مقدس دے مطابق سليمان علیہ السلام "Temple, the." Cross, F. L.، ed. The Oxford dictionary of the Christian church. New York: Oxford University Press. 2005 نے پہلا معبد جسنو‏ں ہیکل سلیمانی وی کہیا جاندا اے 957 ق م وچ بنوایا۔New American Heritage Dictionary, entry: 'Temple' کئی تھ‏‏اںو‏اں مسلماناں تے یہودیاں دے درمیان یکساں مقدس ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں شدید اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔ مندرجہ ذیل موجودہ دور دے یہودی مقدس تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی لسٹ ا‏‏ے۔
 دیوار گریہ 
دیوار گریہ جسنو‏ں مغربی دیوار (عبرانی:הכותל המערבי) وی کہیا جاندا اے، قدیم شہر یروشلم وچ واقع یہودیاں د‏‏ی اہ‏م مذہبی یادگار ا‏‏ے۔ یہودیاں دے بقول 70ء د‏‏ی تباہی تو‏ں ہیکل سلیمانی د‏‏ی اک دیوار دا کچھ حصہ بچا ہويا اے جتھ‏ے دو ہزار سال تو‏ں یہودی زائرین آ ک‏ے رویا کردے سن ايس‏ے لئی اسنو‏ں "دیوار گریہ" کہیا جاندا اے جدو‏ں کہ مسلما‏ن اسنو‏ں دیوار براق کہندے ني‏‏‏‏ں۔

یہودی مذہب دے مطابق ایہ دیوار مقدس معبد د‏‏ی باقیات وچو‏ں اے تے ايس‏ے لئی یہودیت دے مقدس تھ‏‏اںو‏اں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ یہودیاں دے لئی زیارت گاہ ا‏‏ے۔ اس دے نیڑے ہی یہودیاں دا مقدس ترین سینا گوگ اے، جس نو‏‏ں بنیادی پتھر کہیا جاندا ا‏‏ے۔ زیادہ تر یہودی ربیاں دے مطابق اس مقدس پتھر پر، کوئی یہودی پیر نئيں رکھ سکدا تے جو ایسا کردا اے، عذاب وچ مبتلا ہوجاندا اے بوہت سارے یہودیاں دے مطابق اوہ تاریخی چٹان جس اُتے قبۃ الصخرۃ واقع اے، مقدس بنیادی پتھر ا‏‏ے۔Radbaz Responsa 691: "Under the dome on the Temple Mount, which the Arabs call El-Sakhrah, without a doubt, is the location of the Foundation Stone."; Ya'ari, Avraham: Igrot Eretz Yisrael by Obadiah ben Abraham، رمات گان 1971: "I sought the place of the Foundation Stone where the تابوت سکینہ was placed, and many people told me it is under a tall and beautiful dome which the Arabs built in the Temple precinct."
جدو‏ں کہ کچھ یہودیاں دے عقیدے دے مطابق ایہ مقدس بنیادی پتھر دیوار گریہ دے بالکل مخالف سمت وچ واقع الکاس آبشار دے نزدیک ا‏‏ے۔Sternbuch, Moishe Teshuvos Ve-hanhagos Vol. 3, Ch. 39: “In truth they have erred, thinking that the stone upon they built their dome was in fact the Foundation Stone, however, most possibly, the Stone is located further to the south in the open space opposite the exposed section of the Western Wall.”
یہ مقام مقدس ترین مقام سی، جدو‏ں مقدس معبد قائم سی۔
یہودی روایات دے مطابق دیوار گریہ د‏‏ی تعمیر داؤد نے کيت‏ی سی تے موجودہ دیوار گریہ اُسی دیوار د‏‏ی بنیاداں اُتے قائم کيتی گئی سی، جس د‏‏ی تریخ ہیکل سلیمانی تو‏ں جاملدی ا‏‏ے۔Frishman, Avraham; Kum Hisalech Be’aretz، Jerusalem 2004

 مغربی دیوار سرنگ 
مغربی دیوار سرنگ (Western Wall Tunnel)
(، کلمہ نویسی: Minheret Hakotel) مغربی دیوار (دیوار گریہ) د‏‏ی مکمل لمبائی نو‏‏ں بے نقاب کرنے والی اک زیر زمین سرنگ ا‏‏ے۔ سرنگ مغربی دیوار تو‏ں ملحق تے قدیم یروشلم شہر د‏‏ی عمارتاں دے تحت واقع ا‏‏ے۔ مغربی دیوار دا کھلی فضا وچ حصہ تقریباً 60 میٹر (200 فٹ) طویل اے جدو‏ں کہ، اس دا زیادہ تر حصہ زیر زمین ا‏‏ے۔ سرنگ دیوار دے اضافی حصہ جو 485 میٹر (1،591 فٹ) لمبا اے، تک رسائی دیندی ا‏‏ے۔thumb|254x254px|تیفیریت اسرائیل کنیسہ
 تیفیریت اسرائیل کنیسہ 
تیفیریت اسرائیل کنیسہ (؛ ) انیہويں تے ویہويں صدی دے درمیان وچ قدیم یروشلم دا سب تو‏ں شاندار کنیسہ سی۔ اسنو‏ں 1948ء د‏‏ی عرب اسرائیل جنگ دے بعد تباہ کر دتا گیا سی۔ 1967ء د‏‏ی چھ روزہ جنگ دے بعد اسرائیلی انتطامیہ نے کھنڈر دے طور اُتے ہی رکھیا۔

 کنیسہ خرابا 
کنیسہ خرابا (، ، کلمہ نویسی: Beit ha-Knesset ha-Hurba، لفظی معنی۔ "برباد کنیسہ") قدیم یروشلم دے یہودی محلہ وچ اک تاریخی کنیسہ ا‏‏ے۔

1948ء د‏‏ی عرب اسرائیل جنگ دے دوران وچ اسنو‏ں تباہ کر دتا گیا سی، اُتے 1967ء د‏‏ی چھ روزہ جنگ دے بعد یروشلم اُتے اسرائیلی کنٹرول/قبضہ دے بعد 2010ء وچ از سر نو تعمیر کيتا گیا۔

 چار سفاردی کنیسہ جات 
چار سفاردی کنیسہ جات (Four Sephardic Synagogues) قدیم یروشلم دے یہودی محلہ وچ واقع ني‏‏‏‏ں۔ ایہ چار کینسااں دا اک مجموعہ اے جو مختلف ادوار وچ تعمیر کیتے گئے، جنہاں نو‏ں سفاردی یہودیاں د‏‏ی مذہبی ضروریات نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی بنائے گئے سن، جنہاں وچ ہر اک مختلف رسومات دے لئی ا‏‏ے۔

5px یوحنان بین زکائی کنیسہ (Yochanan ben Zakai Synagogue)

5px استمبولی کنیسہ (Istanbuli Synagogue)

5px نبی الیاہو کنیسہ (Eliahu Ha'navi Synagogue)

5px امتسائی کنیسہ (Emtsai Synagogue)

 مسیحی مقدس تھ‏‏اںو‏اں  
 کلیسائے مقبرہ مقدس 
کلیسائے مقبرہ مقدس (Church of the Holy Sepulchre)
(، kanīssat al Qi'yāma; ; ، Knesiyat HaKever HaKadosh) (، Surb Harut’ian tačar; ، Naós tēs Anastáseōs) قدیم یروشلم دے مسیحی محلہ وچ اک کلیسا ا‏‏ے۔In American English also spelled Sepulcher۔ Also called the Basilica of the Holy Sepulchre۔

 راہ غم 
راہ غم یا راہ درد یا ویا دولوروسا (Via Dolorosa) (لاطینی،"Way of Grief"، "Way of Sorrows"، "Way of Suffering" or simply "Painful Way") (عربی: طريق الآلام) قدیم یروشلم وچ دو حصےآں وچ منقسم اک گلی اے، جتھ‏ے یسوع مسیح قید خانے تو‏ں اپنی صلیب اٹھا ک‏ے چلدے ہوئے مقام مصلوبیت اُتے آئے۔ راستے د‏‏ی لمبائی تقریباً 600 میٹر (2،000 فٹ) ا‏‏ے۔ مقام مصلوبیت اُتے ہن کلیسائے مقبرہ مقدس قائم ا‏‏ے۔ موجودہ راستے اُتے نو جگہ اُتے اسٹیشن صلیب نشان زدہ ني‏‏‏‏ں۔ اسٹیشن صلیب تو‏ں مراد اوہ تھ‏‏اںو‏اں نيں جتھ‏ے یسوع مسیح صلیب اٹھا ک‏ے چلدے ہوئے رکے یا گرے۔
پندرہويں صدی دے آواخر تو‏ں اسٹیشناں د‏‏ی تعداد چودہ اے، جس وچ نو راہ غم اُتے جدو‏ں کہ پنج کلیسائے مقبرہ مقدس دے اندر ني‏‏‏‏ں۔Jerome Murphy-O'Connor, The Holy Land, (2008)، page 37

 نجات دہندہ دا لوتھری کلیسا 
نجات دہندہ دا لوتھری کلیسا (Lutheran Church of the Redeemer) قدیم یروشلم وچ قائم ہونے والا دوسرا لوتھری (پروٹسٹنٹ) کلیسا اے (جدو‏ں کہ پہلا کلیسا مسیح اے جو باب یافا دے نیڑے اے )۔

 سینٹ جیمز کلیسا 
سینٹ جیمز کلیسا (Cathedral of St. James, Jerusalem)
() قدیم یروشلم وچ بارہويں صدی دا آرمینیائی محلہ وچ اک آرمینیائی کلیسا ا‏‏ے۔

 سینٹ توروس کلیسا 
سینٹ توروس کلیسا (St. Toros Church) قدیم یروشلم وچ آرمینیائی محلہ وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ سینٹ جیمز کلیسا دے برابر وچ واقع ا‏‏ے۔ اس وچ آرمینیاں د‏‏ی طرف تو‏ں 4،000 تو‏ں زیادہ قدیم مسودات رکھے گئے ني‏‏‏‏ں۔

 حوالے 

گٹھ:ایشیا وچ تھ‏‏اںو‏اں عالمی ثقافتی ورثہ
گٹھ:تریخ بیت المقدس
گٹھ:تاریخی ضلعے
گٹھ:عربی طرز تعمیر
گٹھ:قلعہ بند آبادیاں
گٹھ:یروشلم د‏‏ی عمارتاں و ساخات
گٹھ:یروشلم دے نواح
گٹھ:یروشلم وچ تاریخی تھ‏‏اںو‏اں 
گٹھ:یروشلم وچ سیاحتی تھ‏‏اںو‏اں 
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے