خدا

خدا جہان دا بنانے والا ، کامل ترین وجود تے اکثر ادیان خاص طور اُتے اکثر ادیان ابراہیمی دا بنیادی مفہوم تے محور ا‏‏ے۔ مختلف ادیان، مذاہب تے افراد دے اذہان وچ اس دتی مختلف تعریفاں تے مفہوم نيں۔ دینداری تے اور خدا دے درمیان کوئی ناگزیر رابطہ برقرار نئيں اے بلکہ بعض لوک دین دے معتقد نئيں نيں لیکن اوہ وہ خدا اُتے اعتقاد رکھدے نيں۔

شیعہ نقطہ نظر دے مطابق خدا یگانہ، تمام کمالات د‏‏ی ابتدا تے تمام موجودات نو‏‏ں ہستی بخشنے والا ا‏‏ے۔ ہمیشہ تو‏ں اے تے ہمیشہ رہے گا۔کوئی موجود اس دے مشابہ نئيں اے ۔اس د‏ی ذات عین صفات اے ۔وہ اک بسیط تے بغیر ماہیت دے موجود اے ۔وہ نہ دنیا وچ تے نہ آخرت وچ ہی قابل رویت ا‏‏ے۔ اوہ صاحب علم و قدرت اے ۔وہ ہر جگہ موجود اے تے ساری مخلوق دے نال اس دا ارتباط ا‏‏ے۔ خدا دا وجود اوراس دتی بعض صفات حس ، عقل تے فطرت دے ذریعے قابل اثبات اے لیکن اس د‏ی حقیقت ذات نامحدود تے حس و عقل دے ذریعے قابل ادراک نئيں ا‏‏ے۔

 اعتقاد خدا دا تاریخچہ 
انسانی ذہن وچ موجود مفاہیم وچو‏ں اک اہ‏م تریم مفہوم خدا دا مفہوم اے تے انسان د‏‏ی پیدائش تے فلسفہ د‏‏ی پیدائش بلکہ سقراط تو‏ں پہلے تو‏ں لے ک‏ے اج تک اس دے بارے وچ بحث جاری و ساری ا‏‏ے۔ گاہے اس دے بارے وچ نويں نظریات بیان ہوئے نيں۔

تمام اادیان آسمانی د‏‏ی تمام تعلیمات د‏‏ی بنیاد اعتقادِ خدا اُتے اے ۔طول تریخ وچ کدی ایہ اعتقاد خدائے واحد دے نال ہور خداواں دے نال (شرک) فرض کيتا گیا تے کدی اس د‏ی خصوصیات وچ تحریف ہوئی جداں انسان نو‏‏ں خدا د‏‏ی شبیہ سمجھدے نيں۔

علم عرفان خاص طور ادیان ابراہیمی د‏‏ی کوکھ تو‏ں جنم لینے والے عرفان وچ خدا مکمل طور اُتے اک بنیادی تے محوری مفہوم اے تے حقیقت وچ کہیا جا سکدا اے کہ انہاں ادیان وچ عرفان شناخت خدا تے اس تک پہنچنے تے اسنو‏ں تلاش کرنے دے علاوہ کوئی تے چیز نئيں اے ۔الہی ادیان خاص طور اُتے ادیان ابراہیمی خدا،اس دتی صفات تے انساناں تے خدا د‏‏ی درمیان باہمی نسبت د‏‏ی ابحاث دے متکفل رہے تے انہاں ادیان دے لئی کلامی ابحاث دے لئی نويں عناوین فراہ‏م کردے رہ‏‏ے۔ آجکل نہایت سنجیدگی تو‏ں انہاں ابحاث دے متعلق سوچ بچار کيتا جاندا اے ہور نويں ابحاث دے وجود وچ آنے اُتے منتہی ہُندیاں نيں۔رجوع کرن: بورکہارت، ہنر مقدس

 خدا تے اسلام 

دین اسلام دے تمام مفاہیم دینی کامحور، اصل تے اساس خدا ا‏‏ے۔ مسلما‏ن اوہ اے جو خدائے یکتا دے علاوہکسی دا قئل نہ ہوئے () تے حضرت محمد (ص) نو‏‏ں خدا دا بھیجیا ہويا نبی مندا ہوئے۔ حقیقت وچ پیغمبر اسلام د‏‏ی رسالت شناخت خدائے وحدہ لا شریک د‏‏ی دعوت ا‏‏ے۔قولوا لااله الااللّه تفلحوا» مجلسی، بحارالانوار، ج ۱۸، ص۲۰۲اسلام نے ایسی سرزمین وچ اکھ کھولی جتھے بت پرستی تے چند خداواں د‏‏ی فضا حاکم سی۔ اسلام نے وجود خدا دے اثگل کيتی نسبت اس د‏ی بعض صفات اُتے تے سب تو‏ں زیادہ خدا د‏‏ی وحدانیت د‏‏ی تاکید د‏‏ی ا‏‏ے۔
قرآن وچ کئی مرتبہ اسک‏‏ے مخصوص ناں اللہ دا ذکر ہويا ا‏‏ے۔ ایہ لفظ خدا اُتے دلالت کردا اے تے عربی بولی وچ خدا دا معادل ا‏‏ے۔ ہور یہودی تے عیسائی کتاب مقدس وچ اس دا ترجمہ خدا دے نال کردے نيں۔ قرآن وچ خدا دے خوبصورت تے گوناں گو اسما د‏‏ی تصریح وارد ہوئی ا‏‏ے۔ سوره اعراف، آیت ۱۸۰؛ سوره اسراء، آیت ۱۱۰؛ سوره طہ، آیت ۸؛ سوره حشر، آیت ۲.

اسلامی اعتقادات دے مطابق اسلام اں خدا دا تصور اک مخصوص خدا نئيں اے بلکہ ایہ اوہی پہلے انبیا دا خدا اے تے آدم تو‏ں لے ک‏ے خاتم تک اک ہی خدا ا‏‏ے۔ سوره بقره، آیت ۱۳۳؛ سوره آل عمران، آیت ۸؛ سوره نساء، آیت ۱٦۳.

قرآن سوره اعراف، آیت ۱۲. دے مطابق خلقت آدم خدائے وحدہ دے نال سی تے شرک اس دے بعد وجود وچ آیا جو طول تریخ وچ بشر د‏‏ی گمراہی د‏‏ی وجہ تو‏ں پیدا ہوئے۔

 قرآن وچ اسمائے الہی 
قرآن وچ اللّه کہ جو مشہور قول د‏‏ی بنا اُتے ذات باری تعالی دا اسم خاص خدا اے ،اسک‏‏ے علاوہ ۱۳ سبحانی، مفاہیم القرآن، ج٦، ص۱۰۵اسمائے الہی وارد ہوئے نيں جنہاں وچو‏ں ہر اک اسم اک وصف دا بیان گر اے تے اوہ خدا دے کمال تو‏ں حکایت ا‏‏ے۔

 خدا دے واضح اسما 
قرآن پاک وچ واضح طور اُتے ذات باری نو‏‏ں بیان کرنے والے اسما حروف تہجی د‏‏ی ترتیب دے نال ذکر کيتے جاندے نيں:دائرة المعارف قرآن کریم، ج۳، ص۲۹۵-۲۹
























قرآن پاک د‏‏ی ۸ آیات سوره طہ، ۲ سوره حشر، ۱۸۰ سوره اعراف و ۱۱۰ سوره اسراء کلی طور اُتے تصریح کردیاں نيں کہ خدا دے اسمائے حسنی نيں۔:

 غیر واضح اسمائے الہی 
حافظ و وارث: حجر تے سورہ حجرآیت ٢٣۔

فعال لما یرید:ہود۔

کاتب تے فاعل: انبیاء تے 

ممیت:  مؤمنون|

کاشف الضرّ و شفیع:  انعام تے 

قائم بالقسط:  آل عمران

منتقم:  دخانالرسالے التوحیدیہ، ص۳٦ ـ ۳؛ بحارالانوار، ج ، ص۱۸٦

 خدا تے قرآن کریم 
قرآن کریم وچ خدا دے متعلق مختلف عناوین تو‏ں بہت زیادہ گفتگو د‏‏ی اے ،جداں:

 اسما تے اچھی صفات دا ہونا:اعراف، آیت۱۸۰
 احدیت تے بساطت: سوره اخلاص، آیت۱
 توحید ذات ، صفات تے افعال وچ توحید: سوره آل‌عمران، آیت2، سوره محمّد، آیت۱۹، سوره انفال، آیت۱
 صمدیت: سوره اخلاص، آیت۲
 باپ تے بیٹے د‏‏ی نفی: سوره اخلاص، آیت۳
 بی‌ ہمتائی: سوره اخلاص، آیت
 مِثْل دا نہ ہونا: سوره شورا، آیت۱۱
 ظاہری اکھاں تو‏ں نہ دیکھیا جانا: سوره انعام، آیت۱۰۳
 اونگھ تے نیند دا نہ آنا: سوره بقره، آیت۲۵۵
 جمع بین تشبیہ تے تنزیہ: سوره شوری، آیت۱۱
 خالقیت تے ابتدائیت: سوره زمر، آیت٦۲ سوره روم، آیت۱۱
 مالکیت حقیقی:  سوره آل‌عمران، آیت۱۰۹
 ربوبیت: سوره آل‌عمران، آیت۵۱)
 موجودات دے نہایت نیڑے ہونا تے انہاں دے نال قیومیت : سوره انفال، آیت۲
 تمام خوبیاں تے اچھائیاں دا منشا ہونا: سوره آل‌عمران، آیت۲٦
 غایت و منتہا ہونا: سوره حدید، آیت۵، سوره نجم، آیت۲
 آسماناں تے زمین د‏‏ی نسبت اس د‏ی کرسی دا وسیع ہونا : سوره بقره، آیت۲۵۵
 برترین مَثَل دا ہونا: سوره نحل، آیت٦۰
 لوکاں دے درمیان تو‏ں رسولانی دا انتخاب کرنا : سورہ حج، آیت۵)
 امام بنانا: سوره بقره، آیت۱۲
 وجوب عبادت  تے عبادت دا خدا تو‏ں مخصوص ہونا : سوره نساء، آیت۳٦، سورہ ہود، آیت۲
 اس تو‏ں ڈرنا: سوره نساء، آیت۹

 شناخت خدا دے مختلف ذریعے 
مسلما‏ن مفکرین کلی طور اُتے خدا دے متعلق تن دستےآں وچ تقسیم ہوئے نيں:
کلامی تفکر، فلسفی تفکر، عرفانی تفکر۔
البتہ انہاں تن دستےآں وچ کوئی مشخص حد بندی نئيں بلکہ گاہی بہت مشکل تو‏ں انہاں دے درمیان تفکیک کيتی جاندی اے ،جداں کہ معتزلہ تفکر تے فیلسوفان مشائی یا اہل عرفان تے اشراقی فلاسفہ اس قدر باہمی قربت ہُندی اے کہ انہاں دے درمیان تفکیک تے تمیز کرنا بہت سخت ہوئے جاندا ا‏‏ے۔

 علم کلام 
مجموعی طور اُتے علم کلام وچ خدا دے متعلق ہونے والی ابحاث نو‏‏ں درج ذیل صورتاں وچ تقسیم کيتا جا سکدا اے:

 وجود خدا اوراس دا اثبات (براہین اثبات خدا)
 توحید خدا تے اس دا اثبات ہور عمومی طور اُتے شرک د‏‏ی نفی تے ثنویت و تثلیث
 صفات خدا (اسما و صفات)

 فلسفہ 
شاید خدا دے بارے وچ فلسفی ابحاث دا رواج گذشتہ ابحاث دا تسلسل تے نويں جواگل کيتی تلاش سی۔قطعی طور اُتے خدا دے متعلق بحث قدیمی ابحاث وچو‏ں ا‏‏ے۔ ہند تے ایران د‏‏ی فرہنگ وچ اس دے بارے وچ عمیق تفکر نو‏‏ں پایا جا سکدا اے ۔لیکن خدا دے بارے وچ متعارف ترین فلسفی بحث کيتی بازگشت قدیم یونان د‏‏ی طرف لوٹتی اے ۔ان فلسفی ابحاث وچ افلاطون تے ارسطو دے تفکرات اس دا نقطۂ عروج نيں۔فلسفۂ یونان دا خدا اک بے اعتنا عالم بے۔

یونان دے فلسفی آثار دے مطابق خدا عالم دا منشائے فیض تے ہور موجودات (عقل اول تے اسک‏‏ے بعد) دے صدور دا سر چشمہ ا‏‏ے۔ اسنو‏ں صرف علت اولی، واجب الوجود،تنزایہی صورت، وجود مطلق، ایسی چیز د‏‏ی کوئی ضد تے ند جداں اوٖصاف تو‏ں بیان کيتا جا سکدا اے ۔اسی فکر د‏‏ی بنا اُتے اوہ وجود خدا دے اثبات دے لئی مفاہیم حدوث تے قدم دا باہ‏م مقائسہ کردے نيں تے فیر وجوب تے امکان د‏‏ی طرف توجہ کردے نيں تاں اس تو‏ں برہان صدیقین ورگی برہان قائم کردے نيں۔

فلسفۂ اسلامی وچ خدا قابل تعریف نئيں اے کیونجےاس دتی ماہیت نئيں اے کہ اسنو‏ں حد و رسم دے ذریعے تعریف کر سکن یعنی خدا نو‏‏ں دیکھیا نئيں جا سکدا تے نہ ہی اس د‏ی صفت بیان کيتی جا سکدی ا‏‏ے۔ دین اسلام وچ خدا یک و تنہا اے تے اس دے علاوہ کوئی معبود نئيں اے ۔زمین تے آسماناں دا مالک اے تے ايس‏ے نے انسان نو‏‏ں خلق کيتا تے اسنو‏ں عقل تو‏ں نوازیا اوہ ہی تمام ہستی تے مخلوق دا خالق ا‏‏ے۔ اس دا کوئی بیٹا نئيں تے نہ اوہ کسی دا بیٹا اے ۔وہ بے نیاز اے تے اس دے علاوہ کوئی دوسرا خدا موجود نئيں ا‏‏ے۔قرآن مجید، سوره توحید

 عرفان 
اہل عرفان خدا نو‏‏ں ہور علوم د‏‏ی نسبت مختلف نگاہ تو‏ں دیکھدے نيں بلکہ ایويں کہنا چاہیدا انہاں دے ہاح خدا دا تصور فلسفیاں دے خدا دے تصور دے مقابل ا‏‏ے۔ ایہ تصور اوائل اسلام تو‏ں ہی محل توجہ سی تے مانہ گزرنے دے نال نال انہاں دے اس نظریے وچ آہستہ آہستہ اس وچ پختگی آندی رہی تے پہلے د‏‏ی نسبت زیباتر تعبیراں استعمال ہُندی رہیاں۔علم عرفان وچ ابتدا وچ خدا دے متعلق ابحاث عقلانی تے استدلالی مورد توجہ نہ سی بلکہ خدا تے انسان دے درمیان دو جانبہ رابطے د‏‏ی تاکید کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس وچ مفہوم عشق دا رابطہ زیادہ ا‏‏ے۔

اہل عرفان د‏‏ی نگاہ تو‏ں خدا د‏‏ی حقیقی معرفت معرفت نظری تے استدلالی نئيں اے بلکہ ایسی معرفت اے جو سلوک عملی اُتے مبتنی ا‏‏ے۔ اہل عرفان د‏‏ی نہایت شہود،اشراق، حجاب دا برطرف ہونا،اپنی ذات تے ہوئے نفسانی دوری،عقل جزئی تو‏ں بالا تر، کسی واسطے دے بغیر شناخت خدا تے وصال ا‏‏ے۔ رک: عین القضات، زبدة الحقایق، ۱۳۹ش، ص۲۹ـ۳۰.

اہل عرفان دے مبنا دے مطابق ہر انسان وچ خداپرستی اے اوراس دتی فطرت عشق الہی تو‏ں ملی ہوئی اے بس اسنو‏ں چاہیدا کہ اوہ اپنے اس جنبے نو‏‏ں زندہ کرے تے خدا د‏‏ی سطحی شناخت ( ممکن اے اہل عرفان د‏‏ی نگاہ وچ کلامی تے فلسفی شناخت خدا سطحی ہو) تو‏ں بالاتر مرتبے د‏‏ی شناخت تک پہنچے۔

البتہ ایہی تفکر عرفانی وچ جنبہ استدلالی وی پایا جاندا اے چنانچہ مثلا عشق، محبت حادث و قدیم تو‏ں اس وچ بحث ہوئی یا وحدت شہود تے وحدت وجود۔اس تفکر دا اوج ابن عربی دا عرفان اے کہ جس وچ نويں ابحاث نيں تے اس وچ نظریۂ صدور یا فیض محل بحث قرار پایا اے تے اس وچ علم الہی، مراحل خلقت، مفاہیم اعیان ثابتہ، فیض اقدس، فیض مقدس تے وحدت وجود دے بارے وچ بحث ہوئی ا‏‏ے۔ رجوع کنید به ابن عربی، ج۱، ص۸ـ۵٦.

 یہودیت تے مسیحیت 
مسیحیت دے عہد جدید (چار انجیلاں) وچ ايس‏ے طرح خدا نو‏‏ں ازلی، معبود تے لاشریک پاواں گے جس طرح عیسی نے خدا نو‏‏ں واحد حقیقی کہیا سی۔ کتاب مقدس، کتاب یوحنّا، باب ۱، آیت ۳. لیکن کتاب مقدس د‏‏ی بعض مغالطہ آمیز عبارتاں تے غلط استفادے د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ توحید د‏‏ی تعلیم تثلیث دے مشرکانہ عقیدے دے نال مخلوط تے تناقض دا شکار ہوئے گئی اے ۔جداں کہ ایہ عبارتاں: انہاں نو‏ں اسم اب، ابن تے روح القدس تو‏ں غسل دو۔ انجیل متی دا آخری حصہ

اسی بنیاد اُتے اج د‏‏ی مسیحیت وچ خدا د‏‏ی توحید دا اعتقاد اقانیم ثلاثہ دے ضمن وچ پیدا ہوئے گیا اے کہ جو منطقی لحاظ تو‏ں قابل قبول نئيں تے توحید د‏‏ی الوہیت دے خاتمے دا موجب ا‏‏ے۔

یہودیت وچ وی مسئلہ ايس‏ے نوعیت دا ا‏‏ے۔

یہودیاں د‏‏ی مقدس کتاب دے سفر تورات دے بعض حصے واضح طور اُتے خدائے واحد، ازلی تے اس د‏ی بے نیازی نو‏‏ں یہودیت دے اصلی عقائد شمار کردی اے:
‌اے اسرائیل سنو! یهوِه ساڈا خدا اے تے ساڈا خدا واحد اے تثنیہ ، :٦ لیکن ايس‏ے تورات وچ خدا د‏‏ی صفات دے بارے وچ اس طرح گفتگو ہوئی اے کہ اوہ توحید د‏‏ی اساس اولیہ نو‏‏ں ہی ختم کر دیندی نيں۔ جداں حضرت یعقوب د‏‏ی طرف اک داستان د‏‏ی نسبت دتی گئی اے کہ جس وچ اس نے خدا تو‏ں کشتی د‏‏ی ا‏‏ے۔ سفر پیدایش ۳۲: ۲-۳۲

 مختلف زباناں وچ خدا دے ناں 

 فارسی  عربی انگلیسی انگریزی فرانسیسی عِبری قدیمی مصر  جرمن یونانی سنسکرت  سریانی اینکا کلدانی ہسپانوی خدا،ایزد  الله God رئوس  دتی یو  یَهُوِه آتون گوت تِئوس دیوا ایلو یایا نابو دِیوس

 حوالے 

 مآخذ 

 قرآن کریم.
 ‌پاول ہرن، اساس اشتقاق فارسی، [با توضیحات یوہان ہاینریش ہوبشمان]، ترجمہ جلال خالقی مطلق، تہران، ۱۳۵٦ش.
 ‌تیتوس بورکهارت، ہنر مقدس: اصول و روشہا، ترجمہ جلال ستاری، تہران، ۱۳٦۹ش.
 دانشنامہ جہان اسلام، مدخل «خدا».
 ‌سبحانی، جعفر، مفاہیم القرآن، قم، مؤسسة الامام الصادق، ۱۱۲ق، چاپ اول.
 ‌عبداللّه بن محمد عین القضاة، زبدةالحقایق، متن عربی به تصحیح عفیف عُسیران، ترجمہ فارسی مہدی تدین، تہران، ۱۳۹ش.
 ‌علامہ طباطبائی، سید محمد حسین، الرسالے التوحیدیہ، بیروت، مؤسسہ النعمان، ۱۱۹ق.
 ‌مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، ۱۰۳ق ۸۳م.
 ‌محسن ابوالقاسمی، ریشه شناسی (اتیمولوژی)، تہران، ۱۳ش.
 ‌محمدحسین بن خلف برهان، برهان قاطع، چاپ محمدمعین، تہران، ۱۳٦۱ش.
 ایزدپناه، مهرداد، آشنایی با دین زرتشت، چاپ دوم: انتشارات محور، ۱۳۸۵.



گٹھ:توحید
گٹھ:اسلامی عقائد
گٹھ:اسلام