عبد اللہ ابن سبا

عبد اللہ بن سباء، اسلام د‏‏ی تریخ د‏‏ی پہلی صدی دے تیسرے تے چوتھے عشرے د‏‏ی متنازعہ شخصیتاں وچو‏ں اے جس دے بارے وچ تاریخی تے رجالی منابع وچ متضاد حکایات نقل ہوئیاں نيں۔

ابن سبا دا ناں پہلی مرتبہ اہل سنت مورخ طبری نے تریخ الامم تے الملوک وچ ذکر کيتا ا‏‏ے۔ شیعہ منابع وچ سب تو‏ں پہلے رجال کشی وچ انہاں دے بارے وچ بحث ہوئی ا‏‏ے۔ انہاں منابع دے مطابق اوہ یہودی سی تے حضرت عثمان دے دور وچ اسلام قبول کيتا۔

اہل سنت مورخین اسنو‏ں شیعہ مذہب دا موجد تے حضرت عثمان دے خلاف تحریک دے روح رواں قرار دیندے نيں لیکن شیعہ کہندے نيں کہ اک تازہ مسلما‏ن ہونے والا شخص اسلامی معاشرے وچ اِنّا موثر واقع نئيں ہوئے سکدا کہ انہاں دے کہنے اُتے خلیفہ وقت دے خلاف قیام شروع ہوئے جائے۔ بعض شیعہ علماء عبد اللہ ابن سبا نو‏‏ں غالیاں وچو‏ں قرار دیندے نيں تے بعض سرے تو‏ں اس دے وجود خارجی دے منکر نيں۔

ابن سبا دے بارے وچ بہت ساری کتاباں لکھی گئیاں نيں جنہاں وچ سب تو‏ں مفصل کتاب، عربی بولی وچ "عبداللہ بن سبأ تے اساطیر اخری" اے جسنو‏ں شیعہ معروف عالم دین علامہ سید مرتضی عسکری نے لکھیا ا‏‏ے۔

 شخصیت‌ شناسی 
اہل سنت مورخ طبری د‏‏ی نقل دے مطابق عبد اللہ ابن سبا صنعا دا رہنے والا اک یہودی سی جس نے حضرت عثمان دے دور وچ اسلام لے آیا۔طبری، تریخ الامم تے الملوک، بیروت، ج، ص۳۰۔ طبری دا کہنا اے کہ عبد الله ابن سبا حضرت عثمان نو‏‏ں خلافت دا غاصب سمجھدا سی تے انہاں دے خلاف تحریک چلانے وچ انہاں دا کردار سی۔طبری، تریخ الأمم تے الملوک، بیروت، ج، ص۳۰۔ لیکن شیعہ مورخ رسول جعفریان اس گل دے معتقد نيں کہ ایہ گل قابل قبول نئيں اے کہ مسلم معاشرہ اس قدر پستی وچ چلا گیا ہوئے کہ تازہ مسلما‏ن ہونے والے اک یہودی دے کہنے اُتے خلیفہ وقت دے خلاف تحریک چلا‏ئی جائے۔جعفریان، تریخ خلفا، ۱۳۹ش، ص۱۰۔

 عبداللہ بن سبا دے بارے وچ مختلف نظریات 
اسلامی منابع وچ عبداللہ بن سبا د‏‏ی شخصیت دے بارے وچ مختلف نظریات موجود نيں۔ اہل‌ سنت منابع وچ انہاں نو‏ں مذہب شیعہ دا مؤسس تے حضرت عصمان دے خلاف تحریک دے روح رواں دے طور اُتے پیش کردے نيں۔ جدو‏ں کہ اکثر شیعہ علماء انہاں نو‏ں غالی سمجھدے نيں۔ بعض معاصر شیعہ محققاں سرے تو‏ں اس دے وجود دے منکر نيں۔

اہل‌ سنت مورخ طبری تے انہاں د‏‏ی پیروی کرنے والے بہت سارے مورخین عبداللہ بن سبا نو‏‏ں صدر اسلام وچ پیش آنے والے اہ‏م واقعات جداں حضرت عثمان دا قتل وغیرہ دا اصلی محرک ہور مذہب شیعہ دا مؤسس قرار دیندے نيں۔ملاحظہ کرن: طبری، تریخ الامم تے الملوک، بیروت، ج‌، ص۳۰؛ ابن‌اثیر، الکامل فی التریخ، ۱۳۸۵ق، ج۳، ص۱۵؛ ابن‌ عساکر، تریخ مدینۃ دمشق، دارالفکر، ج ۲۹، ص۳-۔

شیعہ علماء عبداللہ بن سبا نو‏‏ں غالی سمجھدے نيں جو امام علیؑ دے حق وچ مبالغہ کيتا کردا سی ایتھ‏ے کہ آپؑ نو‏‏ں خدا دے مقام تک لے جاندا سی ايس‏ے وجہ تو‏ں ائمہ معصومین د‏‏ی جانب تو‏ں انہاں اُتے لعنت بھیجی گئی ا‏‏ے۔ملاحظہ کرن: طوسی، اختیار معرفۃ الرجال، موسسۃ آل البیت لإحیاء التراث، ج۱، ص۳۲۳-۳۲۔

بعض شیعہ معاصر محققاں جداں علامہ طباطبایی، علامہ عسکری تے ڈاکٹر طاہا حسین اس گل دے معتقد نيں کہ تریخ وچ عبداللہ بن سبا نامی کسی شخص دا وجود ہی نئيں سی بلکہ انہاں د‏‏ی شخصیت سیف بن عمر جداں افراد د‏‏ی جعلیات وچو‏ں سی۔ملاحظہ کرن: عسکری، عبداللہ بن سبا تے اساطیر اخری، ۱۱ق، ج‌۲، ۳۰۸؛ طباطبایی، «عبداللہ بن سبا»، ص۱۹؛ طہ حسین، الفتنۃ الکبری، قاہرہ، ج‌۲، ص۱۳۔

عرب محقق علی الوردی عبد اللہ بن سبا د‏‏ی شخصیت دے جعلی ہونے اُتے تاکید کردے ہوئے اس گل دے مدعی نيں اکثر خصوصیات جو تریخ طبری وغیرہ وچ اس شخص دے لئی ذکر کيتی گئی اے اوہ پیغمبر اسلامؐ تے امام علیؑ دے صحابی عمار بن یاسر د‏‏ی خصوصیات سن۔ اس بنا اُتے ایہ انہاں نے ایہ نتیجہ لیا اے کہ خود عمار یاسر ہی سن جو سبائیاں دے روح رواں سن تے اوہی عبداللہ بن سبا ا‏‏ے۔الوردی، وعاظ‌السلاطین، ۱۹۹۵م، ص۱۔ بعض منابع وچ عمار یاسر دا ابن‌ السَوداء دے ناں تو‏ں مشہور ہونا، امام علیؑ دے نال این د‏‏ی والہانہ محبت، لوکاں نو‏‏ں امام د‏‏ی بیعت کيتی دعوت دینا تے جنگ جمل وچ انہاں دا فعال کردار من جملہ انہاں شباہتاں وچو‏ں اے جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏‏ں عبداللہ بن سبا جانا جا سکدا ا‏‏ے۔طباطبایی، «عبداللہ بن سبا»، ص۲۲۰-۲۲۱۔

 منابع د‏‏ی تحقیق 
جن منابع وچ عبداللہ بن سبا دا ناں آیا اے انہاں وچ تریخ طبری اہل‌ سنت تے رجال کشّی شیعاں دے درمیان معتبر منبع دے طور اُتے جانے جاندے نيں۔ اس سلسلے میس پہلا منبع تریخ طبری (224۔310 ھ) ا‏‏ے۔ عبداللہ بن سبا دے واقعے دے نقل کرنے وچ طبری د‏‏ی سند سیف بن عمر ا‏‏ے۔ دوسرے مورخین جداں ابن‌ اثیر (متوفی 630 ھ)ابن‌ اثیر، الکامل فی التریخ، ۱۳۸۵ق، ج۳، ص۱۵۔ تے ابن‌ عَساکر (متوفی 571 ھ) ابن‌ عساکر، تریخ مدینۃ دمشق، دارالفکر، ج ۲۹، ص۳-۔ نے وی اس واقعے نو‏‏ں سیف بن عمر تو‏ں نقل کيتے نيں۔

ابن‌ سبا دے وجود نو‏‏ں ثابت کرنے وچ طبری دا اصل راوی سیف بن عُمَر اہل سنت دے بہت سارے علماء دے نزدیک ضعیف تے غیر قابل‌ اعتماد اے: یحیی بن معین (متوفی 233 ھ) نسایی (متوفی 303 ھ)،نسایی، الضعفاء والمتروکون للنسائی، ۱۳۹ق، ص۵۰۔ ابو داود (متوفی 275 ھ)،ابن حجر، رہتل الرہتل، ۱۳۲ق، ج ، ص۲۹۵۔ ابن‌ حمّاد عقیلی (متوفی 322 ھ)،ابن ‌حماد،الضعفاء الکبیر، ۱۰ق، ج۲، ص۱۵۔ ابن ابی حاتم (متوفی 327 ھ)ابن ابی ‌حاتم، الجرح والتعدیل، ۱۳۱ق، ج ، ص۲۸۔ تے ابن حبان (متوفی 353 ھ)ابن حبان، المجروحین، ۱۳۹ق، ج۱، ص۳۵۔ جداں اہل سنت علماء نے سیف بن عمر نو‏‏ں روایت کرنے وچ ضعیف، حدیث جعل کرنے والا تے غیر قابل اعتماد قرار دتا ا‏‏ے۔

اسی طرح بعض علماء نے ابن سبا تو‏ں متعلق رجال کَشّی د‏‏ی روایت نو‏‏ں وی نامعتبر قرار دیندے نيں۔ سید مرتضی عسکری اس مدعا اُتے دو دلیل پیش کردے نيں:
 ایہ روایات کتب اربعہ وچ موجود نئيں نيں جو شیعہ علماء د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں روایات نو‏‏ں معتبر نہ جاننے د‏‏ی دلیل ا‏‏ے۔
 نجاشی، محدث نوری تے محمد تقی شوشتری جداں علماء کَشّی تے انہاں د‏‏یاں کتاباں نو‏‏ں اشتباہات تے ضعیف روایات دا حامل قرار دیندے نيں۔عسکری، عبداللہ بن سبا تے اساطیر اخری، ۱۱ق، ج۲، ص۱-۱۸۰۔

 اس بارے وچ لکھی گئی کتاباں 
250px|thumb|علامہ عسکری د‏‏ی کتاب "عبداللہ بن‌ سبا‌ تے اسا‌طیر اُخریٰ" 
عبد اللہ ابن سبا دے بارے وچ بہت ساری کتاباں لکھی گئیاں نيں انہاں وچو‏ں سب تو‏ں اہ‏م کتاب کہ جس وچ عبد اللہ ابن سبا دے بارے وچ بہت کچھ تحقیق د‏‏ی اے اوہ الفتنۃ الکبری تالیف طہ حسین (1889–1973 ء) تے وعاظ السلاطین تالیف علی الوردی (متولد 1913 ء)، نيں؛ انہاں دے علاوہ خود ابن سبا دے بارے وچ مستقل کتاباں وی لکھی گئیاں نيں جنہاں وچو‏ں بعض اہ‏م کتاباں مندرجہ ذیل نيں:

 عبداللہ‌ بن‌ سبا‌ تے اسا‌طیر اخری

تالیف: علامہ مرتضی عسکری (1914–2007 ء)؛ شاید آپ اوہ محقق نيں جو اس موضوع اُتے سب تو‏ں زیادہ تحقیق کر چک‏‏ے نيں۔ تے چند کتاباں د‏‏ی شکل وچ اپنی تحقیق نو‏‏ں پیش کيتا ا‏‏ے۔ کتاب عبداللہ‌ بن‌ سبا‌ تے اسا‌طیر اخری، عربی بولی وچ دو جلداں اُتے مشتمل اے، 1375 ھ نو‏‏ں نجف، 1381 ھ نو‏‏ں بعض اضافے دے نال قاہرہ تے 1388 ھ نو‏‏ں بیروت وچ چھاپ ہوئی۔ اس کتاب دا چوتھا ایڈیشن 1394 ھ نو‏‏ں بیروت وچ مولف دے اصلاحات تے اضافات دے نال چھپ کر منظر عام اُتے آگیا۔
یہ کتاب انگلش، فارسی، اردو تے ترکی بولی وچ وی ترجمہ ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔
 آراء تے اصداء حول‌ عبداللہ‌ بن‌ سبا‌ تے روایا‌ت‌ سیف‌ فی‌ الصحف‌ السعودیۃ
کتاب عبداللہ بن سبأ نو‏‏ں چھپنے دے بعد مخالفت تے موافقت دا سامنا کرنا پيا؛ بعض سعودی عرب دے ناشرین نے وی اپنے پروفیسرز دے نظریات اس بارے وچ منتشر کيتے تے انہاں اظہارات تے علامہ عسکری د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں دے نظریات دے جوابات نو‏‏ں اک کتاب بنام آراء تے اصداء حول عبداللہ بن سبأ تے روایات سیف فی الصحف السعودیۃ وچ جمع ک‏ر ک‏ے 1421 ھ نو‏‏ں زیور طبع تو‏ں آراستہ کيتا۔
 عبداللہ‌ بن‌ سبا‌ء من‌ منظور آخر
تالیف: اسد حیدر (1911–1980 ء)، انتشارات مجمع جہانی اہل بیتؑ دے ذریعہ سنہ 1426 ھ وچ طبع ہوئی۔
 عبداللہ‌ بن‌ سبا‌ بین‌ الواقع‌ تے الخیا‌ل‌
تالیف: ہادی خسرو شا‌ہی‌ (متولد 1938 ء) جو عربی بولی وچ سنہ 1426 ھ نو‏‏ں مجمع جہانی تقریب مذاہب اسلامی د‏‏ی طرف تو‏ں شائع ہوئی۔
 عبداللہ بن سبا حقیقۃ ام خرافۃ
تالیف: علی آل محسن، عربی بولی وچ سنہ 1429 ھ نو‏‏ں طبع ہوئی۔

 حوالے 

 مآخذ 

 ابن ابی حاتم، ابو محمد عبد الرحمن بن محمد، الجرح والتعدیل، حیدر آباد، مجلس انسائیکلوپیڈیا العثمانیۃ، ۱۳۱ق ۱۹۵۲ م.
 ابن اثیر جزری، علی بن محمد، الکامل فی التریخ، بیروت، دار صادر، ۱۳۸۵ق.
 ابن حبان، محمد، المجروحین من المحدثین والضعفاء والمتروكین، محقق: محمود ابراہیم زاید، حلب، دار الوعی، ۱۳۹ق.
 ابن حماد العقیلی، محمد بن عمرو، الضعفاء الكبیر، محقق عبد المعطی امین قلعجی، بیروت، دار المكتبۃ العلمیۃ، ۱۰ق، ۱۹۸م.
 ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، رہتل الرہتل، ہند، مطبعۃ انسائیکلوپیڈیا النظامیۃ، ۱۳۲ق.
 ابن عساکر، علی بن حسن، تریخ مدینۃ دمشق، محقق علی شیری، بیروت، دار الفکر، بی تا.
 ابن کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمر، البدایۃ تے النہایۃ، بیروت، دار الفکر، ۱۰ق.
 الوردی، علی، وعاظ السلاطین، بیروت، دار کوفان للنشر، ۱۹۹۵م.
 امینی، عبدالحسین، نظرۃ فی کتاب السنۃ تے الشیعۃ لمحمد رشید رضا، محقق احمد کنانی، تہران، مشعر، بی تا.
 بغدادی، عبد القاہر بن طاہر، الفرق بین الفرق وبیان الفرقۃ الناجیۃ، بیروت، دار الآفاق الجدیدۃ، ۱۹م.
 بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الأشراف، محققاں محمد باقر محمودی تے عباس احسان تے عبدالعزیز دوری تے محمد حمید اللہ، بیروت، موسسہ الاعلمی للمطبوعات، بی تا.
 ثقفی، ابراہیم بن محمد، الغارات (الاستنفار تے الغارات، طبع قدیم)، محقق جلال الدین محدث، تہران، انجمن آثار ملی، بی تا.
 ذہبی، محمد بن احمد، المغنی فی الضعفاء، المحقق الدكتور نور الدین عتر، بی تا. (نسخہ مکتبۃ الشاملۃ)
 طباطبایی،سید محمد حسین، «عبداللہ بن سبا»، مجلہ مکت‏‏ب تشیع، شمارہ ، اردیبہشت ۱۳۳۹ش.
 طبری، محمد بن جریر، تریخ الأمم تے الملوك، محقق محمد ابوالفضل ابراہیم، لبنان، بیروت (نسخہ کتابخانہ دیجیتال نور).
 طوسی، محمد بن حسن، اختیار معرفۃ الرجال (رجال کشی) محقق مہدی رجایی تے محمد باقر بن محمد میرداماد، قم، موسسۃ آل البیت لإحیاء التراث، بی تا.
 طہ، حسین، الفتنۃ الکبری، دارالمعارف، قاہرہ، بی تا.
 عسکری، مرتضی، عبد اللہ بن سبأ تے ہور افسانہ‌ہای تاریخی، ترجمۂ احمد فہری زنجانی تے عطاء محمد سردارنیا، قم، دانشکدہ اصول دین، ۱۳۸ش.
 گویارد، استانسیلاس، سازمانہای تمدن ‌‌امپراطوری‌ اسلام، ترجمۂ سید فخر الدین طباطبائی، تہران،‌ کتابخانہ ابن سینا، ۱۳۲‌ش.
 نسایی، ابو عبدالرحمن، الضعفاء والمتروكون للنسائی، حلب، دار الوعی، ۱۳۹ق.
 نشار، علی سامی، نشأۃ الفکر الفلسفی فی الاسلام، قاہرہ، دارالمعارف، چاپ نہم، بی تا.


گٹھ:غالی
گٹھ:امام علی دے معاصر

گٹھ:یمن