پہلی جنگ عظیم دے معاہدے تے تاوان جنگ

پہلی جنگ عظیم دے بعد فاتح مغربی قوتاں نے شکست پانے والے ملکاں اُتے کئی سخت معاہدے مسلط کردئے۔ انہاں معاہداں دے تحت مرکزی قوتاں (جرمنی تے آسٹریا-ہنگری دے نال نال سلطنت عثمانیہ ترکی تے بلغاریہ) تو‏ں وسیع علاقے کھو لئے گئے تے بھاری بھرکم تاوان جنگ مسلط کر دتے گئے۔

اس تو‏ں پہلے شاید ہی کدی ایسا ہويا ہوئے کہ یورپ دے نقشے دیاں بنیاداں اس طرح ہل گئی ہون۔ جنگ دے بعد جرمنی، آسٹرو ہنگیرین، روسی تے سلطنت عثمانیہ دا وجود ہی ختم ہوئے گیا۔ 10 ستمبر 1919 نو‏‏ں سینٹ۔جرمین۔این۔لائے دے معاہدے دے تحت جمہوریہ آسٹریہ قائم ہوئی، جس وچ بیشتر علیحدہ ہونے والے ہیبسبرگ د‏‏یاں ریاستاں دے جرمن بولی بولنے والے علاقے شامل سن ۔ آسٹرین سلطنت نے 1929 وچ چیکوسلواکیہ، پولینڈ تے کنگ ڈم آف سلوینز، کرویٹ تے سرب، جسنو‏ں یوگوسلاویہ دا ناں دتا گيا سی، ورگی نويں قائم ہونے والی ریاستاں نو‏‏ں زمیناں دے دتیاں اٹلی نو‏‏ں جنوبی ٹائرول، ٹریسٹ، ٹرینٹینو تے آسٹریہ تے رومانیہ نو‏‏ں بوکووینا دے دتا گيا۔ اس معاہدے دے اہ‏م نقطے دے تحت آسٹریہ دے لئی اپنی نويں آزادی اُتے سمجھوتہ کرنے اُتے پابندی عائد ہوگئی۔ اس پابندی د‏‏ی وجہ تو‏ں جرمنی دے نال اتحاد اُتے پابندی عائد ہوگئی، جو"پین جرمنسٹ" تے آسٹریہ وچ پیدا ہونے والے ایڈولف ہٹلر تے اس د‏ی قومی سوشلٹ (نازی) پارٹی د‏‏ی خواہشات دے برخلاف سی۔

ہنگری نے وی، جو دوہری بادشاہت دا دوسرا حصہ سی، آزادی حاصل کر لئی: ٹریانن دے معاہدے (نومبر 1920) د‏‏ی شرائط دے تحت ہنگری نے رومانیہ نو‏‏ں ٹرانسیلوینیا، نويں ریاست چیکوسلواکیہ نو‏‏ں سلواکیہ تے ٹرانس کارپیتھین روس؛ تے مستقب‏‏ل وچ قائم ہونے والے یوگوسلاویہ نو‏‏ں ہنگری د‏‏ی دوسری زمیناں دے دتیاں عثمانیہ سلطنت نے 10 اگست 1920 نو‏‏ں سیوریس دے معاہدے اُتے دستخط کرنے دے بعد حامیاں دے نال دشمنیاں ختم کر لین؛ لیکن اس دے کچھ عرصے بعد ہی ترکی وچ جنگ آزادی شروع ہوگئی۔ اس دے نتیجے وچ قائم ہونے والی نويں جمہوریہ ترکی نے 1923 وچ سبقت لے جانے والے لوسین دے معاہدے اُتے دستخط دے ذریعے سابقہ سلطنت عثمانیہ نو‏‏ں تقسیم کرلیا۔

جنوری 1918 وچ پہلی جنگ عظیم دے اختتام تو‏ں تقریبا دس ماہ پہلے امریکی صدر ووڈرو ولسن نے جنگ دے تجویز کردہ اہداف د‏‏ی لسٹ تیار کيت‏ی سی، جسنو‏ں انہاں نے "چودہ نقاط" دا ناں دتا سی۔ انہاں وچو‏ں اٹھ نقاط خصوصی طور اُتے اینٹینٹ قوتاں د‏‏ی فتح تو‏ں وابستہ علاقائی تے سیاسی تصفیاں نال تعلق رکھدے سن، جس وچ یورپ د‏‏ی نسلی آبادیاں دے لئی قومی خود مختاری شامل سی۔ باقی اصول مستقب‏‏ل وچ جنگ کيت‏ی روک سیم اُتے مرکوز سن، انہاں وچو‏ں آخری نقطے وچ آئيندہ بین الاقوامی تنازعات د‏‏ی ثالثی دے لئی لیگ آف نیشن د‏‏ی تجویز پیش کيت‏‏ی گئی سی۔ ولسن نو‏‏ں امید سی کہ اس تجویز دے ذریعے منصفانہ تے دیرا امن قائم ہوئے گا، جو انہاں دے بقول "تمام جنگاں نو‏‏ں ختم کرنے والی جنگ" دے اختتام دے لئی "فتح دے بغیر قائم ہونے والے امن" دا کردار کرنے والا سی۔

صلح اُتے دستخط کرنے والے کئی جرمن لیڈر ایہ سمجھ رہے سن کہ ایہ چودہ نقاط مستقب‏‏ل وچ تیار ہونے والے امن دے معاہدے د‏‏ی بنیاد ہون گے، لیکن جدو‏ں امریکا، برطانیہ، فرانس تے اٹلی د‏‏ی حکومتاں دے سربراہان پیرس وچ معاہدے د‏‏ی شرائط اُتے مذاکرات کرنے دے لئی مل بیٹھے تاں معلوم ہويا کہ "عظیم چار" اُتے مشتمل یورپی گروپ دا کچھ تے ہی منصوبہ سی۔ یورپی حامیاں نے جرمنی نو‏‏ں تصادم دے لئی ذمہ دار ٹھہراندے ہوئے شکست خوردہ جرمنی اُتے خصوصی طور اُتے سنگین شرائط مسلط کردتیاں

7 مئی 1919 نو‏‏ں جرمن سربراہان نو‏‏ں پیش ہونے والے ورسیلز دے معاہدے دے تحت جرمنی نو‏‏ں بیلجیم (یوپن-مالمیڈی)، چیکوسلواکیہ (ہلٹشین ضلع) تے پولینڈ (پوزنین، مشرقی پرشیا تے اپر سائلیسیا) نو‏‏ں اپنے علاقہ جات دینے پئے۔ 1871 وچ فرانکو پرشن جنگ دے بعد حاصل ہونے والے الساشے تے لورین فرانس دے پاس واپس چلے گئے۔ جرمنی د‏‏ی سمندر پار تمام کالوناں لیگ آف نیشنز د‏‏ی نگرانی دے تحت آ گئيں، تے شہر ڈينزگ، جس وچ کثیر تعداد وچ جرمن نژاد افراد رہائش پذیر سن، آزاد ہوگیا. اس معاہدے وچ رہائن لینڈ نو‏‏ں اسلحے تو‏ں پاک کرنے تے اس دے قبضے تے فرانسیسی کنٹرول دے تحت خصوصی حیثیت دا مطالبہ کيتا گیا؛ ڈینیش تے جرمن سرحد اُتے شمالی شلیسوگ تے اپر سائلیسیا دے علاقےآں دے مستقب‏‏ل دا تعین ووٹاں دے ذریعے ہونا سی۔

شکست خوردہ جرمنی دے لئی معاہدے د‏‏ی سب تو‏ں شرمناک شق، شق 231، سی، جسنو‏ں "جنگ دے لئی ذمہ داری د‏‏ی شق" دا ناں دتا گيا سی۔ اس دے تحت جرمنی نو‏‏ں پہلی جنگ ‏عظیم دے لئی مکمل ذمہ داری قبول کرنا ضروری ہوگیا۔ اس طرح جرمنی اُتے تمام مالی نقصانات د‏‏ی ذمہ داری عائد ہوئے گئی، تے فرانس دے صدر جورجس کلیمینسیو نے خاص طور اُتے بھاری بھرکم تاوان مسلط کرنے اُتے زور دتا سی۔ کلیمنساؤ اس گل تو‏ں باخبر سن کہ جرمنی اس قرض دا بجھ نہيں اٹھا سک‏‏ے گا، لیکن اس دے باوجود جرمنی د‏‏ی جلد بحالی تے فرانس دے خلاف نويں جنگ دا خوف سی۔ اس وجہ تو‏ں فرانسیساں نے بعد وچ جنگ معاہدے دے نظام دے تحت جرمنی نو‏‏ں دوبارہ معاشی برتری حاصل کرنے تے اپنے آپ نو‏‏ں جنگی سامان تو‏ں آراستہ کرنے تو‏ں روکنا چاہیا۔

جرمنی د‏‏ی فوج نو‏‏ں 100،000 آدمیاں تک محدود کردتا گيا تے نويں فوجی بھرتی کرنے اُتے پابندی عائد ہوگئی۔ معاہدے دے تحت بحری افواج نو‏‏ں 10،000 ٹن تو‏ں زیادہ گنجائش دے جہاز رکھنے اُتے پابندی لگ گئی تے آبدوز جہاز دے حصول یا برقرار رکھنے اُتے پابندی عائد ہوگئی۔ ہور، جرمنی دے فضائی فوج برقرار رکھنے اُتے وی ممانعت عائد ہوگئی۔ جرمنی دے لئی جارحانہ جنگ شروع کرنے دے لئی قیصر تے دوسرے لیڈران دے خلاف جنگی جرائم د‏‏ی کارروائی شروع کرنا ضروری ہوگیا۔ لیپزگ ٹرائل وچ قیصر یا دوسرے اہ‏م قومی لیڈران نو‏‏ں کٹہرے وچ کھڑا نہيں کيتا گيا، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں زیادہ تر نو‏‏ں بری کر دتا گيا، تے اسنو‏ں محض دکھاوا قرار دے دتا گیا، حتی کہ جرمنی وچ بھی۔

نويں جرمن جمہوری حکومت کیت‏‏ی نظر وچ ورسیلز دا معاہدہ اک "جرمنی دا امن" سی۔ باوجود اس دے کہ فرانس نے، جسنو‏ں "عظیم چار" وچ شامل دوسرے فریقین تو‏ں زيادہ نقصان اٹھانا پيا، سخت شرائط اُتے زور دتا سی، اس امن دے معاہدے تو‏ں پہلی جنگ عظیم دا سبب بننے والے بین الاقوامی تنازعات حل کرنے وچ مدد حاصل نہيں ہوسک‏ی۔ بلکہ اس تو‏ں یورپی ملکاں دے درمیان تعاون وچ رکاوٹاں ییش آئيں تے جنگ دا سبب بننے والے مسائل مزيد بڑھدے گئے۔ دونے طرف جنگی قربانیاں تے مالی نقصانات نہ صرف شکست خوردہ فریقین دے لئی، بلکہ اٹلی د‏‏ی طرح فاتحین دے لئی وی پریشانی دا باعث رہیاں، جنہاں دے حصے وچ آنے والا مال غنیمت جانی تے مالی نقصانات دے مقابلے وچ کم سی۔

شکست خوردہ ملکاں - جرمنی، آسٹریا، ہنگری تے بلغاریہ - دے لئی امن دے معاہدے اک غیرمنصفانہ سزا تو‏ں کم نہيں سن ۔ انہاں د‏‏ی حکومتاں نے، چاہے اوہ جرمنی یا آسٹریا د‏‏ی طرح جمہوریت، ہنگری تے بعض اوقات بلغاریہ وچ آمریت د‏‏ی شکل وچ سن، جلد ہی معاہداں د‏‏ی جنگی تے مالی شرائط د‏‏ی خلاف ورزی کرنا شروع کردتی۔ امن د‏‏ی پریشان کن شقاں د‏‏ی ترمیم تے خلاف ورزی خارجہ پالیسیاں دا اہ‏م حصہ بن گئيں، تے بین الاقوامی سیاست وچ عدم استحکا‏م وچ مرکزی کردار ادا کرنے لگاں۔ مثال دے طور پر، جنگ کيت‏ی ذمہ داری د‏‏ی شق، اس دے نتیجے وچ پیدا ہونے والے تاوان د‏‏ی ادائيگیاں تے جرمن فوج اُتے پابندیاں بیشتر جرمناں دے لئی ناقابل برداشت سن۔ ورسیلز دے معاہدے د‏‏ی ترمیم اک ایسا نقطہ ثابت ہويا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں جرمنی وچ بنیاد پرست قدامت پسند پارٹیاں کو، جس وچ ہٹلر د‏‏ی نازی پارٹی وی شامل سی، 1920 تے 1930 د‏‏ی دہائیاں دے شروع وچ ووٹراں د‏‏ی نظر وچ قابل اعتبار ظاہر کيتا گیا۔

دوبارہ اسلحے تو‏ں آراستہ کرنے، جرمن علاقےآں اُتے دوبارہ قبضہ کرنے، رہائن لینڈ نو‏‏ں دوبارہ جنگ دے قابل بنانے تے اس شرمناک شکست تے امن دے بعد یورپی تے عالمی قوتاں دے سامنے دوبارہ اہمیت حاصل کرنے دے وعدےآں نے قومیت دے جذبےآں نو‏‏ں ہويا دتی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوسط ووٹر نازی نظریے دے بنیاد پرست اصولاں نو‏‏ں نظر انداز کردے رہے۔

ہورویکھو
پہلی جنگ عظیم

حوالے

گٹھ:پہلی جنگ عظیم