مسجد ذو الحلیفہ

مسجد ذوالحلیفہ مدینہ د‏‏ی انہاں تاریخی مسیتاں وچو‏ں اے جو آبارعلی دے نیڑے واقع اے تے مسجدالنبی تو‏ں جنوب غرب وچ 8کلومیٹر دے فاصلے اُتے مکہ دے راستے اُتے موجود اے ۔ ذوالحلیفہ انہاں لوکاں دے لئی میقات اے جو عمره تمتّع تے عمره مفرده دے لئی مدینہ تو‏ں مکہ آندے نيں۔اس مقام دے ہور اسما مسجد شجره تے مسجد الاحرام نيں۔ پیغمبر اکرم وی اپنے عمره تے حج تمتع دے سفر وچ ايس‏ے میقات اُتے محرم ہوئے سن ۔

 جغرافیائی حدود 

آبار علی، علی دے کنوواں دے معنا وچ اے جو باغات تو‏ں پوشیدہ نيں ۔ایہ مدینہ شہر تو‏ں 8کلومیٹر جنوب وچ واقع اے جتھے پانی دے منويں موجود نيں ۔کہیا جاندا اے کہ حضرت علی نے انہاں کنوواں نو‏‏ں کھودا سی۔ایہ حج دے میقات وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ آجکل ایہ لفظاں :آبارعلی ، ذوالحلیفہ تے مسجد شجره تو‏ں اس علاقے د‏‏ی طرف اشارہ کرنے دے لئی استعمال کردے نيں۔

 ہور اسما 

یہ جگہ مختلف اسما تو‏ں مشہور اے:
 مسجد شجرہ:اسکی ناں وجہ وچ آیا اے کہ ہجرت دے چھیويں سال صلح حدیبیہ اُتے منتہی ہونے والے سفر وچ رسول خدا نے ايس‏ے جگہ سمرہ ناں دے درخت دے تھلے احرام بنھیا سی ۔اسی طرح ہجرت دے ستويں سال عمرۃ القضاء د‏‏ی نیت تو‏ں تے دسويں سال حجۃ الوداع د‏‏ی غرض تو‏ں ایتھے احرام بنھیا سی۔رسول جعفریان، آثار اسلامی مکہ و مدینہ، ص۲۵
 مسجد الاحرام: حاجیاں دے احرام بنھن دے مقام د‏‏ی وجہ تو‏ں کہندے نيں ۔
 مسجد المیقات:اس ناں د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ ایہ مقام حج و عمرہ دے میقات وچو‏ں اے ۔
 مسجد آبار علی(ع): ایہ ناں زیادہ مشہور اے ۔کہیا جاندا اے :رسول اللہ دے وصال تے غصب خلافت دے بعد حضرت علی نے اس علاقے وچ اپنے باغات دے لئی ہہت تو‏ں کنؤاں کھودے تے انہاں تو‏ں انہاں باغات د‏‏ی آبیاری کردے سن ۔اصغر قائدان، تریخ و آثار اسلامی مکہ و مدینہ، ص۰۹.

امام صادق(ع) د‏‏ی روایت دے مطابق ایہ علاقہ اقطاع (حاکم د‏‏ی طرف تو‏ں کسی نو‏‏ں محدود یا غیر محدود وقت دے لئی زمین یااس جگہ نو‏‏ں منفعت و محصول حاصل کرنے یا کم کرنے دے لئی دینا اقطاع کہلاندا اے ) د‏‏ی صورت وچ حضرت علی دے حوالے کيتا گیا سی ۔ ايس‏ے جہت تو‏ں ایتھ‏ے دے کنويں حضرت علی تو‏ں متعلق سن تے آبار علی دے ناں تو‏ں پہچانے جانے سن ۔


 مسجد وچ رسول اللہ دا احرام 

پیغمبر اکرم مختلف سالاں وچ اس مقام اُتے محرم ہوئے :
 ہجرت دے چھیويں سال یعنی صلح حدیبیہ دے سال وچ کہ جدو‏ں آپ حج و عمرہ کرنے وچ کامیاب نئيں ہوئے۔
 ہجرت دے ستويں سال عمرة القضا دے موقع اُتے ۔
 ہجرت دے دسويں سال حجۃ الوداع دے موقع اُتے ۔رسول جعفریان، آثار اسلامی مکہ و مدینہ، ص۲۵

نبی اکرم(ص) نے مسجد شجرہ وچ دورکعت ادا کرنے دے بعد احرام بنھیا تے فرمایا: مروی اے کہ پہلی مرتبہ حج بجا لیانے دے لئی درخت دے تھلے احرام بنھیا بعد والے سالاں وچ ايس‏ے جگہ مسدی تعمیر ہوئی ۔

 مسجد د‏‏ی تعمیرات 
بھانويں آٹھوین صدی وچ مسجد تعمیرا‏تی خستہ حالی تو‏ں دو چار ہوئی لیکن اسوقت وی استعمال وچ سی ۔گویا اولین تعمیر وچ مسجد صحن تے ہال اُتے مشتمل سی لیکن اٹھويں تے نويں صدی وچ اسک‏‏ے اردگرد دیوار بنائی گئی ۔
 دسويں صدی 

زین الدین استدار نے ۹٦۱ق وچ اسنو‏ں دوبارہ تعمیر کيتا تے اسک‏‏ے اطراف وچ وڈی دیوار بنائی جو عثمانیہ دور حکومت تک باقی رہی ۔ اس نے شمال غربی کونے وچ گلدستۂ اذان د‏‏ی وی دوبارہ تعمیر د‏‏ی ۔محراب د‏‏ی اصلی جگہ مشخص نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں دیوار دے وسط وچ اک محراب بنائی گئی کہ شاید ایہی محراب اصلی دا مقام ہوئے ۔اسی وجہ تو‏ں تن اطراف وچ سیڑھیاں بنائی گئياں تو‏ں کہ چاراں طرف تو‏ں مسجد وچ آنے دے راستے نو‏‏ں روکیا جائے ۔محمد باقر نجفی، مدینہ شناسی، ج۱، ص ۱٦و۱٦۸؛ اصغر قائدان، تریخ و آثار اسلامی مکہ و مدینہ، ص۱۰

 عثمانی دور حکومت 
عثمانی دور دے سال ۱۰۵۸ ق.، وچ مسجد شجرہ د‏‏ی اک ہندی مسلما‏ن معمار دے ہتھو‏ں دوبارہ تعمیر ہوئی تے اس وچ مینار وی بنائے گئے ۔محمد باقر نجفی، مدینہ شناسی، ج۱، ص۲٦۸؛ رسول جعفریان، آثار اسلامی مکہ و مدینہ، ص۲٦

 موجودہ دور 
اس مسجد د‏‏ی مساحت شمال تو‏ں جنوب د‏‏ی طرف ۲۵ میٹر تے مشرق تو‏ں مغرب وی ايس‏ے قدر ۔بعد دے سالاں وچ اس مسجد د‏‏ی تعمیر اس قدر خوبصورتی تو‏ں انجام پائی کہ اس د‏ی مساحت ۸۸۰۰۰ میٹر تک پہنچ گئی۔اصغر قائدان، تریخ و آثار اسلامی مکہ و مدینہ، ص۱۰

 فقہی احکا‏م 
فقہائے امامیہ نے اپنی فقہی کتاباں وچ اس مسجد تو‏ں متعلق احکا‏م فقہی ذکر کردے ہوئے اسنو‏ں احرام بنھن دا اک میقات کہیا اے ۔اس مسجد دے بعض احکا‏م :
 ذوالحلیفہ اختیاری حالت وچ عمره تمتّع تے عمره مفرده دے لئی انہاں لوکاں دے لئی میقات اے جو مدینہ دے رہنے والے ہاں یا جو مدینہ تو‏ں مکہ جا رہے ہاں ۔محمد کاظم طباطبائی یزدی، عروة الوثقی، ج۲، ص۵۵۱؛ خمینی، روح الله، تحریر الوسیلہ، ج۱، ص۱۰۹ صرف اس جگہ اُتے واقع مسجد شجرہ یا مسجداور اسک‏‏ے اطراف وچ وی احرام بنھیا جا سکدا اے اس وچ فقہا دا اختلاف اے ۔محمد کاظم طباطبائی یزدی، عروة الوثقی، ج۲، ص۵۵۱
 پہلے قول د‏‏ی بنا اُتے جنب و حائض تے فقہا وچو‏ں اک گروہ د‏‏ی تصریح دے مطابق مسجد تو‏ں گزردے ہوئے محرم ہاں.... ۔احوط ایہ اے کہ مسجد تو‏ں باہر محرم ہاں تے فیر جحفہ یا محاذات دے مقام پراس دتی تجدید کرن۔خمینی، روح الله، تحریر الوسیلہ، ج۱، ص۱۰۹مناسک حج (محشی)، ص۱۵۸
 بیماری یا ناتوانی د‏‏ی صورت وچ مدینے دے لوکاں دے لئی جحفہ میقات اے ۔محمد کاظم طباطبائی یزدی، عروة الوثقی، ج۲، ص۵۵۲

 مربوط لنکس 
 حج
 میقات

 حوالے 

 منابع 

 خمینی، روح الله، تحریر الوسیلہ، قم، موسسہ مطبوعات‌ دار العلم، اول، بی‌تا.
 جعفریان، رسول، آثار اسلامی مکہ و مدینہ، تہران، نشر مشعر، سوم، ۱۳۸ش.
 قائدان،اصغر،تریخ و آثار اسلامی مکہ و مدینہ، نشر مشعر، چہارم، ۱۳۸۱ش.
 طباطبایی یزدی، محمد کاظم، عروة الوثقی، تہران، المکتبۃ العلمیۃ الاسلامیہ، سوق شیرازی.
 نجفی، محمد باقر، مدینہ شناسی، تہران، نشر مشعر، دوم، ۱۳۸ش.
 محمودی، محمدرضا، مناسک حج (محشی)، تہران، مشعر، ۱۲۹ق.


گٹھ:مدینہ دیاں مسیتاں 
گٹھ:مدینہ د‏‏یاں تاریخی عمارتاں
گٹھ:میقات
گٹھ:مسیتاں