ولایت فقیہ

ولایت فقیہ شیعہ فقہ وچ اک نظریہ اے جس دے مطابق عصرِ غیبت امام زمانہؑ وچ حکومت جامع الشرائط فقیہ دے ذمہ ا‏‏ے۔ تیرہويں صدی ہجری دے مرجع تقلید، ملا احمد نراقی پہلے فقیہ سمجھ‏‏ے جاندے نيں جنہاں نے ولایت فقیہ نو‏‏ں اک فقہی مسئلے د‏‏ی شکل وچ پیش کيتا تے اسنو‏ں پروان چڑھایا۔
ولایت فقیہ دے نظریے دے مطابق اسلامی معاشرے دے تمام اختیارات ولی فقیہ نو‏‏ں حاصل نيں۔ شیخ جعفر کاشف الغطاء، صاحب جواہر تے امام خمینی اس نظرئے دے طرفداراں وچو‏ں نيں جدو‏ں کہ شیخ انصاری، آخوند خراسانی تے آیت‌اللہ خوئی اس نظرئے دے مخالفاں وچو‏ں شمار ہُندے نيں۔

مقبولہ عمر بن حَنظَلہ، ولایت فقیہ دے نظرئے دے طرفداراں د‏‏ی نقلی دلائل وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اس حدیث دے مطابق تنازعات وچ صرف ایداں دے شخص نو‏‏ں حَکَم تے قاضی قرار دتا جا سکدا اے جو اہل بیتؑ تو‏ں حدیث نقل کردا اے تے اسلامی احکا‏م تو‏ں آشنا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ معاشرے وچ اسلامی احکا‏م نافذ کرنے دے لئی اک عادل تے عالم حاکم دے وجود دا ضروری ہونا ولایت فقیہ دے طرفداراں د‏‏ی طرف تو‏ں پیش کيت‏‏ی جانے والی عقلی دلیلاں وچو‏ں ا‏‏ے۔

ولایت فقیہ دے بارے وچ متعدد کتاباں تے مقالات تحریر ہوئے نيں۔ امام خمینی د‏‏ی کتاب ولایت فقیہ، حسین علی منتظری د‏‏ی کتاب، دراساتٌ في ولايۃ الفقيہ و فقہ الدولۃ الإسلاميۃ، آیت اللہ جوادی آملی د‏‏ی کتاب، ولایت فقیہ، ولایت فقاہت و عدالت تے نعمت اللہ صالحی نجف آبادی د‏‏ی ولایت فقیہ، حکومت صالحان نامی کتاباں اس بارے وچ لکھی جانے والی کتاباں وچو‏ں نيں۔

 معنی و مفہوم 
فقہاء د‏‏ی تعریف دے مطابق ولایت فقیہ، سرپرستی، دوسرےآں دے امور وچ جامع الشرائط مجتہد دا تسلط و تصرف،ملاحظہ کرن: شیخ انصاری،‌ المکاسب المحرمہ، ۱۱۵ق، ج۳، ۵۵. تے دوسرے لفظاں وچ اسلامی احکا‏م دے نفاذ دے لئی اسلامی معاشرے د‏‏ی مدیریت تے اسلامی اقدار نو‏‏ں معاشرے وچ نافذ کرنا ا‏‏ے۔مراجعہ کرن: منتظری، دراست فی ولایۃ الفقیہ، ۱۰۹ق، ج۱، ص۱۱؛ جوادی آملی، ولایت فقیہ، ۱۳۸ش، ص۱۲۹.

شیعہ فقہ سیاسی وچ ولایت فقیہ اک نظریہ اے جس دے مطابق امام زمانہ د‏‏ی غیبت دے دوران اسلامی معاشرے د‏‏ی حکومت، جامع الشرائط فقیہ دے ذمے ہوئے گی۔فیرحی، نظام سیاسی و دولت در اسلام، ۱۳۸٦ش، ص۲۲و۲۳.

 تاریخچہ 
ملا احمد نراقی (متوفی1245ھ)، ولایت فقیہ نو‏‏ں اک فقہی مسئلے د‏‏ی صورت وچ بیان کرنے تے اس اُتے عقلی تے نقلی دلیل قائم کرنے والے پہلے فقیہ سمجھ‏‏ے جاندے نيں۔کدیور، نظریہ ہای دولت در فقہ شیعہ، ۱۳۸ش، ص۱. انہاں نے پہلی بار اسلامی حاکم تے ولی فقیہ د‏‏ی ذمہ داریاں تے اختیارات نو‏‏ں کتاب عوائد الایام وچ جمع کيتا۔ ملاحظہ کرن: نراقی، عوائدالایام، ۱۱ق، ص۵۲۹.

البتہ انہاں تو‏ں پہلے وی بعض شیعہ علما نے ائمہ دے بعض اختیارات، فقہاء نو‏‏ں حاصل ہونے د‏‏ی گل کيتی ا‏‏ے۔ جداں چوتھ‏ی تے پنجويں صدی دے شیعہ عالم شیخ مفید نے اپنی کتاب المُقنِعہ وچ لکھیا اے: شیعہ ائمہؑ نے حدود دے نفاذ نو‏‏ں فقہا دے لئی تفویض کيتا ا‏‏ے۔مفید، المقنعہ، ۱۱۳ق، ص۸۱۰. ايس‏ے طرح معاصر مورخ رسول جعفریان دا کہنا اے کہ دسويں صدی ہجری دے شیعہ عالم دین، محقق کَرکَی دا نظریہ ایہ سی کہ فقہا نو‏‏ں ائمہ معصومین دے حکومت‏ی اختیارات حاصل نيں۔ جعفریان، دین و سیاست در دورہ صفوی، ۱۳۰ش، ص۳۲، ص۳۱۲.

ملا احمد نراقی دے بعد جعفر کاشف الغطاکاشف الغطاء، کشف الغطاء، ۱۲۲ق، ج۱، ص۲۰؛ فیرحی، قدرت دانش مشروعیت در اسلام، ۱۳۹ش، ص۳۱۳. تے انہاں دے شاگرد محمد حسن نجفی نے وی نظریہ نصبِ فقہا تے انہاں د‏‏ی ولایت تے اختیارات نو‏‏ں بیان کيتا ا‏‏ے۔مراجعہ کرن: نجفی، جواہر الکلام، ۱۰ق، ج۲۱، ص۳۹۵-۳۹٦؛ ج۲۲، ص۱۵۵، ص۱۹۵.اور جس بادشاہ یا سلطان نو‏‏ں مجتہد د‏‏ی اجازت نہ ہوئے اس د‏ی حکومت نو‏‏ں غیر مشروع قرار دتا ا‏‏ے۔ تے قائل سن کہ جے کسی فقیہ دے لئی حکومت کرنے د‏‏ی شرائط فراہ‏م ہاں تاں حکومت کیت‏‏ی تشکیل اس اُتے واجب ا‏‏ے۔منتظری، مبانی فقہی حکومت اسلامی، ۱۰۹ق، ج۱، ص-۸.

شیخ مرتضی انصاری (سنہ 1214ھ-سنہ 1281ھ) د‏‏ی طرف تو‏ں فقہا دے لئی سیاسی ولایت وچ تردید دے بعد فقہا د‏‏ی ولایت تے اختیارات دے مباحث د‏‏ی توسیع رک گئی؛علی محمدی، سیر تحول اندیشہ ولایت فقیہ در فقہ سیاسی شیعہ، ۱۳۸ش، ص۲٦۳-۲۲.ایتھ‏ے تک کہ سنہ 1969ء وچ امام خمینی نے حوزہ علمیہ نجف وچ فقہ دے اپنے درس خارج وچ ولایت فقیہ دے نظرئے نو‏‏ں بیان کيتا کدیور، نظریہ ہای دولت در فقہ شیعہ، ۱۳۸ش، ص۲۱و۲۲. تے اسلامی حکومت کیت‏‏ی تاسیس ضروری ہونے اُتے زور دتا۔کدیور، نظریہ ہای دولت در فقہ شیعہ، ۱۳۸ش، ص۲. انہاں دے نظریات 1298ء نو‏‏ں ولایت فقیہ نامی کتاب وچ چھپ گئے۔ملاحظہ کرن: امام خمینی، ولایت فقیہ، ۱۲۱ق، ص۱.

 طرفداراں دے دلائل 
ولایت فقیہ دے نظریے دے طرفدار فقہا نے اسنو‏ں ثابت کرنے دے لئی عقلی تے نقلی دلائل تو‏ں استناد کيتا ا‏‏ے۔منتظری، نظام الحکم فی الاسلام، ۱۳۸۵ش، ص۱۳، ص ۱٦٦؛ جوادی آملی، ولایت فقیہ ۱۳۸ش، ص۱۵۰؛ کدیور، حکومت ولایی، ۱۳۸ش، ص۳۸۹ـ۳۹۲. مَقبولہ عُمر بن حَنظَلہ تے توقیع امام زمان، نقلی دلائل وچو‏ں نيں۔ مقبولہ عمر بن حنظلہ امام صادقؑ د‏‏ی اک حدیث اے جس دے مطابق ایداں دے شخص نو‏‏ں حَکَم دے طور اُتے انتخاب کرنا چاہیے جو اہل بیتؑ د‏‏ی احادیث نو‏‏ں بیان کردا اے تے دینی احکا‏م تو‏ں آشنا ا‏‏ے۔کلینی، الکافی، ۱۳۸ش، ج۱، ص۱٦۹. امام خمینی نے ايس‏ے روایت تو‏ں استناد کردے ہوئے معاشرے وچ حکم جاری کرنے دے لئی حکومت تے قدرت نو‏‏ں ضروری قرار دتا ا‏‏ے۔ انہاں دے مطابق، حکومت فقیہ دے ہتھ وچ ہونی چاہیے تاکہ قضاوت کرسک‏‏ے تے حکم جاری کرے۔امام خمینی، کتاب البیع، ۱۲۱ق، ج۲، ص٦۳۸-٦۲.

توقیع امام زمان وچ «الحَوادثُ الواقِعَۃ» (حادثات) دے بارے وچ گل ہوئی اے تے کہیا گیا اے کہ جدو‏ں کوئی حادثہ پیش آندا اے تاں اہل بیت تو‏ں احادیث نقل کرنے والے راویاں د‏‏ی طرف رجوع کيتا جائے۔شیخ صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۸. امام خمینی نے ايس‏ے توقیع تو‏ں استناد کردے ہوئے ایہ نتیجہ اخذ کيتا اے کہ اسلامی معاشرے دے تمام امور د‏‏ی باگ ڈور فقہاء دے سپرد کيت‏ی جائے۔ملاحظہ کرن: امام خمینی، کتاب البیع، ۱۲۱ق، ج۲، ص ٦۳۵؛ امام خمینی، ولایت فقیہ، ۱۳ش، ص۸-۸۲.

عقلی دلائل وچو‏ں اک ایہ اے کہ انسان د‏‏ی معاشرتی زندگی تے فردی و معنوی کمال دے لئی الہی قانون، خطا تے نقصان تو‏ں محفوظ ہونے دے علاوہ اک عادل تے عالم حاکم د‏‏ی وی ضرورت ا‏‏ے۔ انہاں دو ارکان دے بغیر معاشرتی زندگی وچ خلل آجاندا اے تے تباہی دے دھانے تک پہنچ جاندا ا‏‏ے۔ تے ایہ ہدف انبیاء تے ائمہ دے دور وچ انہاں ہستیاں دے ذریعے ہی محقق ہُندا سی تے امام زمانہؑ د‏‏ی غیبت دے دور وچ ولی فقیہ دے ذریعے محقق ہوئے گا۔جوادی آملی، ولایت فقیہ، ۱۳۸ش، ص۱۵۱.

 ولایت فقیہ دا انتصابی‌ یا انتخابی ہونا 
ولایت فقیہ دے نظریے دے طرفداراں دے درمیان ولایت فقیہ د‏‏ی مشروعیت دے باے وچ اختلاف نظر پایا جاندا ا‏‏ے۔ بعض اسنو‏ں انتصابی منصب سمجھدے نيں تے بعض اسنو‏ں انتخابی منصب قرار دیندے نيں:

 ولایت فقیہ دا انتصابی‌ ہونا 
اس نظرئے دے مطابق، ولایت فقیہ دا سیاسی امور وچ مشروعیت د‏‏ی علت ایہ اے کہ ائمہؑ نے دینی تے معاشرتی امور ہور معاشرے د‏‏ی سیاسی مدیریت، فقہاء دے لئی تفویض د‏‏ی اے تے اس وچ عوام دے ووٹ تے رائے د‏‏ی کوئی حیثیت نئيں ا‏‏ے۔نراقی، عوائد الایام، ص۱۸۵؛ امام خمینی، کتاب البیع، ۱۲۱ھ۔ ج۲، ص ٦۲۲. امام خمینی،کدیور، نظریہ ہای دولت در فقہ شیعہ، ۱۳۸ش، ص۱۰. عبداللہ جوادی آملی، محمد مؤمن قمی تے محمدتقی مصباح یزدی اس نظرئے دے طرفداراں وچو‏ں نيں۔فیرحی، فقہ و سیاست در ایران معاصر، ۱۳۹۳ش، ج۲، ص۲.

 ولایت مطلقہ فقیہ 
ولایت فقیہ نو‏‏ں انتصابی سمجھنے والےآں وچو‏ں بعض، فقیہ دے لئی ولایت مطلقہ دے قائل نيں؛ یعنی حکومت تے سیاسی امور وچ فقیہ نو‏‏ں اوہ تمام اختیارات حاصل نيں جو پیغمبر اکرمؐ تے ائمہ معصومینؑ نو‏‏ں حاصل نيں؛ کیونجے ہدف تے مقصد، شریعت دے احکا‏م نو‏‏ں نافذ کرنا اے تے اس وچ حاکم دے درمیان فرق رکھنا معقول نئيں ا‏‏ے۔امام خمینی، کتاب البیع، ۱۲۱ق، ج۲، ص٦۲٦.اسی طرح انسانی طے شدہ قوانین وی ولی فقیہ د‏‏ی طرف تو‏ں تنفیذ ہونا شرط ا‏‏ے۔ قانون، ولی فقیہ نو‏‏ں محدود یا مقید نئيں کرسکدا اے تے ولی فقیہ دے احکامات قانون دے زمرے وچ آندے نيں۔امام خمینی، صحیفہ امام، ۱۳۸ش، ج‏۱، ص۱.

کہیا جاندا اے کہ اس نظرئے نو‏‏ں سب تو‏ں پہلے امام خمینی نے بیان کيتا ا‏‏ے۔کدیور، نظریہ ہای دولت در فقہ شیعہ، ۱۳۸ش، ص۲.

 ولایت فقیہ دا انتخابی ہونا 
اس نظرئے دے مطابق عوامی رائے عامہ ولایت فقیہ د‏‏ی مشروعیت د‏‏ی علت د‏‏ی بنا اُتے ضروری سمجھدے نيں؛ یعنی اوہ حاکم مشروع اے جو فقیہ، عادل، زمان شناس، مدیر، مدبر ہونے دے علاوہ سب لوک یا لوکاں د‏‏ی اکثریت نے انہاں نو‏ں رہبری دے لئی انتخاب کيتا ہوئے۔منتظری، نظام الحکم فی الاسلام، ۱۳۸۵ش، ص۱٦٦-۱٦۹؛ صالحی نجف‌آبادی، ولایت فقیہ، ۱۳۸ش، ص٦۸، ۲. اس نظرئے دے مطابق فقیہ د‏‏ی ولایت دا مطلق ہونا مخدوش ہُندا ا‏‏ے۔مطہری، پیرامون جمہوری اسلامی، ۱۳٦۸ش، ص ۱۹-۱۵٦؛ منتظری، نظام الحکم فی الاسلام، ۱۳۸۵ش، ص۲۱-۲۲. شہید بہشتی، شہید مطہری، حسین علی منتظری تے نعمت‌اللہ صالحی نجف‌آبادی اس نظرئہ دے طرفداراں وچو‏ں نيں۔فیرحی،‌ فقہ و سیاست در ایران معاصر، ۱۳۹۳ش، ج۲، ص۳۸۰؛ کدیور، نظریہ‌ہای دولت در فقہ شیعہ، ۱۳۸ش، ص۱۱.

 مخالفین 
شیخ انصاری، آخوند خراسانی،کدیور، نظریہ‌ہای دولت در فقہ شیعہ، ۱۳۸ش، ص۳٦. میرزای نائینی تے آیت‌اللہ خوئیکدیور، نظریہ‌ہای دولت در فقہ شیعہ، ۱۳۸ش، ص۳٦. نو‏‏ں ولایت فقیہ دے نظرئے دے مخالفین وچ شمار کيتا جاندا ا‏‏ے۔فیرحی، «شیعہ و دموکراسی مشورتی در ایران»، ص۱۳۹و۱۱. شیخ انصاری دے فتوے دے مطابق عصر غیبت وچ فتوا دینے تے قضاوت کرنے د‏‏ی ذمہ داری فقیہ دے ذمے اے،شیخ انصاری، مکاسب المحرمہ، ۱۱۵ق، ج۳، ص۵۵. لیکن لوکاں د‏‏ی جان تے مال اُتے ولایت صرف پیغمبر اکرم تے ائمہؑ دے نال خاص ا‏‏ے۔شیخ انصاری، مکاسب المحرمہ، ۱۱۵ق، ج۳، ص۵٦.

انہاں نے ولایت فقیہ د‏‏ی اثبات اُتے قائم کيتی جانے والی دلائل منجملہ مقبولہ عمر بن حنظلہ تے توقیع امام زمان تو‏ں استناد نو‏‏ں صحیح نئيں سمجھیا ا‏‏ے۔شیخ انصاری، مکاسب المحرمہ، ۱۱۵ق، ج۳، ص۵۵۱تا۵۵۳.ان دا کہنا اے کہ ایہ احادیث صرف فقیہ دا لوکاں دے لئی شرعی احکا‏م بیان کرنے د‏‏ی ذمہ داری بیان کردیاں نيں تے خمس و زکات جداں امور اُتے فقیہ د‏‏ی ولایت ہونے اُتے دلالت نئيں کردیاں نيں۔شیخ انصاری، مکاسب المحرمہ، ۱۱۵ق، ج۳، ص۵۵۳.

 فقہی یا کلامی مسئلہ 
بعض دا کہنا اے کہ ولایت فقیہ، کلامی مسئلہ اے جدو‏ں کہ بعض دے مطابق ایہ فقہی مسئلہ ا‏‏ے۔مؤمن قمی، جایگاہ احکا‏م حکومت‏ی و اختیارات ولی فقیہ، ۱۳۹۳ش، ص۱۵. جوادی آملی ولایت فقیہ نو‏‏ں علم کلام تو‏ں مربوط سمجھدے نيں۔ انہاں د‏‏ی دلیل ایہ اے کہ علم کلام دا موضوع اللہ تعالی دا فعل اے تے ولایت فقیہ اللہ دے فعل تو‏ں مرتبط اے ؛ کیونجے اللہ تعالی نے ایہ معین کيتا اے کہ عصر غیبت وچ معاشرے اُتے فقیہ د‏‏ی ولایت ہوئے۔جوادی آملی، ولایت فقیہ، ۱۳۸ش، ص۱۳.ان دے مقابلے وچ حسین علی منتظری دا کہنا اے کہ ولایت فقیہ د‏‏ی بحث فقہ تو‏ں مربوط اے ايس‏ے لئے بہت سارے فقہا نے اسنو‏ں فقہی کتاباں وچ ذکر کيتا ا‏‏ے۔منتظری، نظام الحکم فی الاسلام، ۱۳۸۰ش، ص۱۲.

 ایران وچ ولایت فقیہ 
ایران وچ 1979ء دے اسلامی انقلاب دے بعد ولایت فقیہ نو‏‏ں اس ملک دے آئین وچ شامل کيتا گیا۔ اس آئین دے آرٹیکل 57 وچ ایويں ذکر ہويا اے کہ «جمہوری اسلامی ایران وچ موجود حاکم ادارے، عدلیہ، مقننہ تے مجریہ، ولایت مطلقہ امر تے امامت دے زیر سائے اس قانون دے مطابق عمل کرن گے۔»

ایران وچ امام خمینی تے انہاں دے بعد سید علی خامنہ ای ولی فقیہ دے عہدے اُتے فائز ہوئے نيں۔ولایندی، «خامنہ‌ای، آیت‌اللہ سیدعلی»، ص٦۸۹.

 کتاب‌یات 
کاظم استادی نے اپنی کتاب «کتاب‌شناسی حکومت و ولایت فقیہ» وچ ولایت فقیہ تے اسلامی حکومت دے بارے وچ 700 تو‏ں زیادہ کتاباں دا تذکرہ کيتا اے جنہاں وچو‏ں اکثر ایران وچ اسلامی انقلاب دے بعد لکھی گئیاں نيں۔استادی، کتاب‌شناسی حکومت و ولایت فقیہ، مقدمہ. ولایت فقیہ دے بارے وچ لکھی جانے والی بعض اہ‏م کتاباں مندرجہ ذیل نيں:
 ولایت فقیہ: امام خمینی دا نجف دے حوزہ علمیہ وچ ولایت فقیہ دے بارے وچ دتے گیے دروس دا مجموعہ ا‏‏ے۔ ایہ کتاب 1349ھ نو‏‏ں بیروت وچ چھپ گئی
 دراساتٌ في ولايۃ الفقيہ و فقہ الدولۃ الإسلاميۃ: حسین علی منتظری د‏‏ی تحقیقات تے دروس اُتے مشتمل اے تے اس موضوع اُتے لکھی جانے والی اہ‏م ترین کتاباں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اس کتاب نو‏‏ں نظام الحکم فی الاسلام دے ناں تو‏ں تلخیص کيتا اے تے محمود صلواندی تے ابوالفضل شکوری نے مبانی فقہ حکومت اسلامی دے ناں تو‏ں فارسی وچ ترجمہ کيتا ا‏‏ے۔
 ولایت فقیہ، ولایت فقاہت و عدالت، تألیف عبداللہ جوادی آملی،
 ولایت فقیہ حکومت صالحان، تالیف نعمت اللہ صالحی نجف آبادی
 الولایۃ الالہیۃ الاسلامیۃ او الحکومۃ الاسلامیۃ زمن حضور المعصوم و زمن الغیبۃ، تالیف محمد مؤمن قمی، تن جلداں اُتے مشتمل۔

 متعلقہ مضامین 
 ولایت

 حوالے 

 مآخذ 

 استادی، کاظم، کتاب‌ شناسی حکومت و ولایت فقیہ، قم، کتابخانہ آیت اللہ العظمی مرعشی نجفی، ۱۳۹۰شمسی ہجری۔
 امام خمینی، سید روح‌اللہ، کتاب البیع، قم، انتشارات اسماعیلیان، ۱۳٦۳ شمسی ہجری۔
 امام خمینی، سید روح‌اللہ، ولایت فقیہ، تہران، مؤسسہ تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۳شمسی ہجری۔
 جعفریان، رسول، دین و سیاست در عصر صفوی، قم، انتشارات انصاریان، ۱۳۰شمسی ہجری۔
 جوادی آملی، عبداللہ، ولایت فقیہ، ولایت فقاہت و عدالت، قم: مرکز نشر اسراء، ۱۳۸شمسی ہجری۔
 شہید اول، محمد بن مکی، القواعد و الفائدے، قم، کتاب فروشی مفید، ۱۰۰ھ۔
 شیخ انصاری، مرتضی، المکاسب المحرمہ، قم، کنگرہ شیخ اعظم انصاری، ۱۱۵ھ۔
 شیخ مفید، المقنعہ، قم، مؤسسہ انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۱۳ھ۔
 صالحی نجف آبادی، نعمت اللہ، ولایت فقیہ حکومت صالحان، تہران، انتشارات امید فردا، ۱۳۸۲ شمسی ہجری۔
 صدوق، محمد بن علی، کمال الدین و تمام النعمہ، تصحیح علی اکبر غفاری، تہران، دار الکتب الاسلامیہ، ۱۳۹۵ھ۔
 فیرحی، داوود، «شیعہ و دموکراسی مشورتی در ایران»، مجلہ دانشکدہ حقوق و علوم سیاسی دانشگاہ تہران، ش٦، ۱۳۸ شمسی ہجری۔
 فیرحی، داوود، فقہ و سیاست در ایران معاصر، تہران، نشر نی، ۱۳۹۳ شمسی ہجری۔
 فیرحی، داوود، قدرت دانش مشروعیت در اسلام، تہران، نشر نی، ۱۳۹٦ شمسی ہجری۔
 فیرحی، ٰداوود، نظام سیاسی و دولت در اسلام، تہران، انتشارات سمت، ۱۳۸٦ شمسی ہجری۔
 «قانون اساسی جمہوری اسلامی ایران»، وبگاہ مرکز پژوہش‌ہای مجلس شواری اسلامی، تریخ بازدید ۳ شہرویر ۱۳۹۸. 
 کاشف الغطاء، جعفر بن خضر، كشف الغطاء عن مبہمات الشريعۃ الغراء، قم، انتشارات اسلامی، ۱۲۲ھ۔
 کدیور، محسن، حکومت ولایی، تہران، نشر نی، ۱۳۸ شمسی ہجری۔
 کدیور، محسن، نظریہ‌ہای دولت در فقہ شیعہ، تہران، نشر نی، ۱۳۸شمسی ہجری۔
 کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تہران، دار الکتب الاسلامیہ، ۱۰ھ۔
 گلپایگانی، سید محمد رضا، الہدایۃ الی من لہ الولایۃ، بہ تقریر: احمد صابری ہمدانی، قم، دفتر نشر نوید اسلام، ۱۳ شمسی ہجری۔
 مطہری،‌ مرتضی، پیرامون جمہوری اسلامی، تہران، نشر صدرا، ۱۳٦۸شمسی ہجری۔
 منتظری، حسین علی، بدر الظاہر فی صلوۃ الجمعۃ و المسافر، تقریر ابحاث سید محمد حسین بروجردی، قم، دفتر آیت اللہ العظمی منتظری، ۱۱٦ھ۔
 منتظری، حسین علی، دراست فی ولایۃ الفقیہ و فقہ الدولۃ الاسلامیہ، قم، مکت‏‏ب الاعلام الاسلامی، ۱۰۸ھ۔
 منتظری، حسین علی، مبانی فقہی حکومت اسلامی، مترجم محمود صلواندی، ابوالفضل شکوری، تہران، کیہان، ۱۳٦ شمسی ہجری۔
 منتظری، حسین علی، نظام الحکم فی الاسلام، تہران، نشر سرایی، ۱۳۸۵ شمسی ہجری۔
 مؤمن قمی، محمد، جایگاہ احکا‏م حکومت‏ی و اختیارات ولی فقیہ، قم، نشر معارف، ۱۳۹۳ شمسی ہجری۔
 نجفی، محمد حسن، جواہر الکلام، بیروت، دار الاحیاء التراث العربی، ۱۰ھ۔
 نراقی، احمد بن محمد مہدی، عوائد الأيام، قم، انتشارات اسلامی، ۱۱ھ۔
 ولایتی، علی‌ اکبر، «خامنہ‌ای، آیت‌اللہ سیدعلی»، دایرۃ المعارف بزرگ اسلامی، ج۲۱، تہران، مرکز انسائیکلوپیڈیا بزرگ اسلامی، چاپ اول، ۱۳۹۲ شمسی ہجری۔



گٹھ:فقہی اصطلاحات
گٹھ:شرعی منصب
گٹھ:شیعاں تو‏ں مخصوص عقائد
گٹھ:فقہی نظریے
گٹھ:سیاسی اصطلاحات
گٹھ:شیعہ