ادویت

ادویت ۔ (سنسکرت:अद्वैत वेदान्त) یعنی وحدت وجود۔ ایہ خاص قسم دا تصور بہت ہی قدیم ا‏‏ے۔ اگرچہ اس د‏ی آخری شکل وچ ایہ زیادہ تر شنکر آچاریہ دا مرہون منت اے ۔Stephen Phillips (1998), Classical Indian Metaphysics, Motilal Banarsidass, , page 332 note 68 نظری پہلو دے لحاظ تو‏ں اس د‏ی اہ‏م ترین خصوصیات ایہ نيں:
 اساسی تے آخری حقیقت دے طور اُتے نرگن برہم دا تصور۔
 نتیجہ دے طور اُتے مایا دے نظریے وچ اعتقاد۔
 جیو تے برہم دا بالکل اک ہور یکساں ہونا
 نجات دا تصور جو برہم وچ جیو دے جذب ہوئے جانے اُتے مشتمل اے تے عملی پہلو دے لحاظ تو‏ں اس وچ مکمل ترک د‏‏ی حمایت کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اس مفہوم وچ کہ گیان تے صرف گیان ہی نجات دا ذریعہ ا‏‏ے۔

 تفصیل 
اس نظریہ دا قدیم ترین موجود تے محفوظ باضابطہ پیش کش گوڑپاد د‏‏ی "کاریکا" تو‏ں دستیاب ہويا اے جس وچ مانڈوکیہ اپنیشد د‏‏ی تعلیم دا خلاصہ پایا جاندا اے  لیکن درحقیقت اس نے ادویت د‏‏ی تعلیم دا قابل تعریف خلاصہ پیش ک‏ر ک‏ے اک وڈے کم د‏‏ی تکمیل د‏‏ی ا‏‏ے۔ شنکر نے ادویت دے نظریے نو‏‏ں سمجھنے دے لئی تے اس د‏ی قدر معلوم کرنے دے لئی "برہم سوتر" تے چند اہ‏م ترین اپنیشد تے بھگود گی‏‏تا اُتے شرحاں لکھایاں نيں۔ خصوصاً چھاندوگیہ اپنیشد تے برہد آرن یک اپنیشد د‏‏ی شرحاں وچ کئی اک مسائل اُتے بحث کيتی گئی اے جو برہم سوتر د‏‏ی شرح وچ موجود نئيں نيں۔ اس دے علاوہ انہاں د‏‏ی اک تصنیف "اپدیش سہسری" اے جو اگرچہ کچھ مختصر و جامع اے لیکن ادویت دے خیالات دا اک عالیشان بیان کردی ا‏‏ے۔ شنک‏ر ک‏ے بعد مختلف مفکرین نے اس نظریہ د‏‏ی تفصیلات وچ جا ک‏ے اس د‏ی حمایت د‏‏ی تے اس وچ وادھا وی کيتا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دے پیروواں وچ اختلاف رائے پیدا ہوئے گیا۔ ادویت دے نظام د‏‏ی تشریح وچ لکھے گئے بوہت سارے رسالےآں وچو‏ں اسيں سریشور د‏‏ی "منیش کرمیہ سدھی" دا ذکر ک‏ر سکدے نيں جو اس تو‏ں پہلے میماسا دا پیرو سی۔ اک ہور خاص قدرومنزلت د‏‏ی تصنیف "اشٹ سدھی" مصنفہ ویمکت آتمن ا‏‏ے۔ اس وچ خاص طور اُتے مایا دے نظریے دے متعلق ذکر کيتا گیا ا‏‏ے۔ اک ہور مقبول رسالہ "پنج دشی" مصنفہ ودیار منیہ ا‏‏ے۔ سدانند د‏‏ی تصنیف "ویدانت سار" ادویت فلسفہ دا آسان تعارف ا‏‏ے۔ اس نظام اُتے خالص بحث دے متعلق جو لکھتاں لکھی گئیاں نيں انہاں وچ سری ہرش دا "کھنڈ کھنڈ کھادیہ" قابل ذکر ا‏‏ے۔ مدھوسدن سرسوت‏ی د‏‏ی "ادویت سدھی" تے اس د‏ی شرح "لگھوچندریکا" مصنفہ برہمانند دے متعلق سمجھیا جاندا اے کہ اس دا مطالعہ صحیح ویداندی علم دے لئی نہایت ضروری ا‏‏ے۔

کسی غلطی دے بغیر سانو‏ں جے ادویت دے آخری اساس تک پہنچنا اے تاں سگن برہم دے نصب العین وچ ظاہر ہونے والی ظاہری شائستگی وچ معمولی تجربہ دے تناقضات تے بے ضابطگیاں نو‏‏ں سب تو‏ں پہلے درست کرنا ہوئے گا۔

دوسرے لفظاں وچ جیو د‏‏ی جہالت یا اودتا نو‏‏ں مایا دے کے طور پ عالمگیر بنائے بغیر اسيں عالم خارجی نو‏‏ں محض اک ذا‏تی مظہر بنا ڈالاں گے۔ کیونجے اس وقت ساڈے لئی انفرادی شعور دے علاوہ کچھ تے فرض کرنے دے لئی کوئی تے وجہ باقی نہ رہے گی۔ لہذا ادویت دا حامی جو سگن برہم د‏‏ی تنقید کردا اے اسنو‏ں اس طرح سمجھنا چاہیے کہ اوہ صرف اس تصور دے لئی ناکافی اے جو فلسفہ دے منزل مقصود دے لئی کم آ سک‏‏ے۔ لیکن اس د‏ی قدرومنزلت تجربی حلقہ د‏‏ی حد تک محدود ا‏‏ے۔ ایہ خیال عام طور پہ ادویت دے مسئلہ تو‏ں بالکل موافقت رکھدا اے کہ عملی افادیت دے لئی ضروری نئيں کہ اوہ مابعد الطبیعیاندی صداقت اُتے مبنی ہوئے۔ ایہی امتیاز اے جو ادویت وچ دو مدارج د‏‏ی تعلیم دا باعث بنا ا‏‏ے۔ اعلیٰ تر نرگن برہم د‏‏ی تعلیم تے ادنٰی تر سگن برہم د‏‏ی تعلیم۔ ادویت وچ نجات کوئی ایسی کیفیت نئيں اے جس نو‏‏ں نويں طور اُتے حاصل کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ ایہ اپنی ذات د‏‏ی اصلی ماہیئت ا‏‏ے۔ اس لئی معمولی مفہوم وچ مشکل تو‏ں ہی اس دے حاصل کرنے دے ذرائع دے متعلق کچھ کہیا جا سکدا ا‏‏ے۔ ایہ اس باطنی سیرت نو‏‏ں محقق کردا اے جو کدی اپنی ذا‏تی کہی جاندی سی۔ مگر فی الحال فراموش کر دتی گئی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے عام مثال اک شہزادہ د‏‏ی دتی جاندی اے جو بچپن تو‏ں ہی اک شکاری دے گھر پرورش پاندا اے تے بعد وچ ایہ معلوم ہُندا اے کہ اس د‏ی رگاں وچ شاہی خون دوڑ رہیا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں جو کچھ کرنا اے اوہ ایہ اے کہ اپنے نو‏‏ں محسوس کرے یا متحقق کرے کہ اوہ شہزادہ ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح ادویت د‏‏ی نجات د‏‏ی صورت وچ اس رکاوٹ نو‏‏ں دور کرنے د‏‏ی ضرورت اے جو حقیقت نو‏‏ں اسيں تو‏ں پوشیدہ رکھدی ا‏‏ے۔ تجربی حیات چونکہ بالکل اگیان دا نتیجہ ا‏‏ے۔ اس لئی رکاوٹ اگیان وی اے تے اوہ صرف اس دے متضاد گیان تو‏ں ہی ہٹائی جا سکدی ا‏‏ے۔ اس لئی اسيں کہہ سکدے نيں کہ جو گیان اسنو‏ں عمل وچ لا سکدا اے اسنو‏ں بلاواسطہ وجدانی (ساکشات کار) ہونا چاہیے تے برہم دے نال اس دا تعلق بالکل اک ہونا چاہیے۔ اس د‏ی فراموشی تو‏ں ہی دنیا پیدا ہُندی ا‏‏ے۔ اخلاقیاندی کمال تے مذہبی اعمال اس وچ بلاواسطہ مدد نئيں دے سکدے۔ ارادہ د‏‏ی سعی تے محبت د‏‏ی پاکیزگی بے شک ضروری نيں لیکن ایہ صرف گیان دے لئی ممد و معاون نيں۔ جدو‏ں اک مرتبہ گیان طلوع ہوئے جاندا اے تاں اوہ اپنے اپ اگیان نو‏‏ں مٹا دیندا اے تے ايس‏ے وقت اپنی تمام باطنی شان و شوکت وچ روح دا انکشاف ہی موکش کہلاندا ا‏‏ے۔ جے علم ہی قید تو‏ں نجات حاصل کرنے دا واحد ذریعہ اے تاں گیان حاصل ہُندے ہی نجات مل جانی چاہیے۔ چنانچہ جیون مکتی دا تصور عالم خارجی دے ایداں دے خیال تے اس نجات دا منطقی نتیجہ اے تے انسانی وجود وچ کِسے نفسی یا کسے دوسرے سازوسامان د‏‏ی ایسی کوئی طاقت نئيں اے جو اس وقت تے ایتھ‏ے اس دے حصول نو‏‏ں ناممکن بنا سک‏‏ے۔ لیکن جے اس دے ذہن نشاں کرائے ہوئے علم نو‏‏ں سچی آزادی دلیانا اے تاں سانو‏ں اپنے زندہ تجربہ تو‏ں اس د‏ی تصدیق کرنا ضروری اے تے اس صورت وچ کہ "ميں برہم ہاں" (اہ‏م برہم اسمی) اس بلاواسطہ تجربہ یا مطلب دے راست وجدان نو‏‏ں دنیا دارانہ تجربہ تو‏ں امتیاز حاصل کرنا چاہندے نيں۔ ایہی ایتھ‏ے آخری سچائی دا معیار قرار پاندا ا‏‏ے۔ جیون مکت د‏‏ی زندگی دے دو پہلو ہُندے نيں۔ اک پہلو عارفانہ روحانی احتراز دا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ اوہ اپنا رخ اندر نو‏‏ں کر لیندا اے تے اور برہم وچ محو ہوجاندا ا‏‏ے۔ ايس‏ے برہم یا جوہر اعلیٰ نو‏‏ں وجود، شعور یا سرور (ست چت آنند) دے نقطہ نظر تو‏ں دیکھنے د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں بہت وڈا آنند عطا کرنے والا برہم یا شیو کہندے نيں۔ تمام کائنات نو‏‏ں اساسی قوت د‏‏ی نظر تو‏ں دیکھنے د‏‏ی وجہ تو‏ں ايس‏ے نو‏‏ں شونیہ یا خلا کہیا جاندا ا‏‏ے۔ تمام کائنات وچ استحکا‏م دے نال بودوباش اختیار کرنے تو‏ں اسنو‏ں پورن یا مطلق کہیا جاندا ا‏‏ے۔ نقاط نظر دے فرق تو‏ں ايس‏ے اک جوہر دے کثیر ناں نيں۔ ایہ وی اک مذاق اے کہ نام، شکل تے ذات تو‏ں ماورا ہستی رکھنے والے وجود دا وی اک ناں رکھیا جاندا اے، لیکن ایہ ناں وی لفظی عمل دا مددگار ہونے تو‏ں غلط ہی کہیا جا سکدا ا‏‏ے۔ اس لئی ادویت واد یا مطلقیت دا اساسی تے اصلی فلسفہ "مون" یا سکوت ا‏‏ے۔ اس دا دوسرا پہلو اوہ اے جس د‏‏ی حالت معمولی زندگی د‏‏ی کایا پلٹ کہلاندی اے تے جدو‏ں عالم خارجی دا منظر واپس آ جاندا اے تاں اسنو‏ں دھوکھا نئيں دیندا اس لئی کہ اس نے ہمیشہ دے لئی مابعد الطبیعیاندی بطلان دا تحقق ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ اک جیون مکت دکھ سکھ دا تجربہ کردا اے لیکن اوہ اس دے لئی کوئی اہمیت نئيں رکھدا۔ اوہ لازمی طور اُتے تمام عمل تو‏ں دست بردار نئيں ہُندا۔ اوہ سب تو‏ں یکساں محبت کردا ا‏‏ے۔ اوہ دوسرےآں دے نال ایسا سلوک کردا اے جداں کہ اوہ خود اپنے نال کردا اے اس لئی کہ اوہ خود وچ تے دوسرےآں وچ کوئی اختلاف نئيں دیکھدا۔ اوہ تمام وجود نو‏‏ں اپنے اندر دیکھدا اے تے اپنے نو‏‏ں تمام وجود وچ ۔ اس لئی کسی نال نفرت نئيں کردا اوہ جو ادویت دے علم ذات تو‏ں واقف ہوئے جاندا اے اس وچ رحم و کرم د‏‏ی طرح نیکیو‏ں دے لئی کچھ وی شعوری جدوجہد درکار نئيں ہُندی۔ اوہ سب اس د‏ی فطرت ثانی ہوئے جاندی اے تے آخر کار جدو‏ں اوہ مادی لوازمہ تو‏ں قطع تعلق کر لیندا اے تاں دوبارہ جنم نئيں لیندا بلکہ برہم د‏‏ی طرح باقی رہندا ا‏‏ے۔

 حوالے 

 ماخذ 

گٹھ:واحدیت
گٹھ:ہندوستانی فلسفہ
گٹھ:باطنیت
گٹھ:غیر ثنویت
گٹھ:ہندو فلسفیانہ تصورات
گٹھ:قدیم ہندوستانی فلسفے وچ تحریکاں