امام علی دا بے الف خطبہ

بے الف خطبہ یا خطبہ مونقہ امام علیؑ دے اس خطبے نو‏‏ں کہیا جاندا اے جس وچ حرف "الف" استعمال نئيں ہويا ا‏‏ے۔ امام علیؑ نے ایہ خطبہ صحابہ دے اک گروہ دے سامنے بالبداہ ارشاد فرمایا جو کلام وچ حروف دے کردار اُتے گفتگو ک‏ر رہ‏ے سن ۔

یہ خطبہ نہج البلاغہ وچ ذکر نئيں ہويا لیکن بحار الانوار تے منہاج‌البراعہ وغیرہ وچ مختلف تعبیرات کں نال نقل ہويا ا‏‏ے۔ خدا د‏‏ی حمد و ستائش، پیغمبر اکرمؐ دے بعض فضائل تے آپ د‏‏ی بعثت دے اہداف، تقوا تے سفر آخرت دے احوال اس خطبے دے مضامین وچو‏ں نيں۔

کتاب دو شاہکار علوی ايس‏ے خطبہ تے بے نقطہ خطبہ د‏‏ی شرح وچ لکھی گئی ا‏‏ے۔

 پس منظر 
بے الف خطبہ امام علیؑ د‏‏ی اک تقریر اے جس وچ آپ نے حرف "الف" استعمال نئيں کيتا۔ کتاب مناقب وچ امام رضاؑ تو‏ں منقول اک حدیث دے مطابق حضرت علیؑ نے پیغمبر اکرم دے بعض صحابہ دے سامنے ایہ خطبہ دتا جو کلام وچ حروف دے کردار اُتے گفتگو ک‏ر رہ‏ے سن ۔ اصحاب نے حرف الف نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ استعمال ہونے والا حرف قرار دتا اس موقع اُتے امام علیؑ نے الف دے بغیر اک خطبہ دتا۔ابن‌شہرآشوب، مناقب آل‌ابی‌طالب، ۱۳۹ق، ج۲، ص۸۔ فی‌البداہہ دتا جانا، قرآن تو‏ں مستند ہونا، فصاحت و بلاغت اس خطبے د‏‏ی خصوصیات وچ شمار کيتا جاندا ا‏‏ے۔احسانی‌فر، دوشاهکار علوی، ص۱۹.

 مضامین 
اس خطبہ وچ خدا د‏‏ی حمد و ثنا دے بعد پیغمبر اکرمؐ دے فضائل تے حضورؐ د‏‏ی بعثت دے اہداف دے بارے وچ گفتگو فرمائی ا‏‏ے۔ اس دے بعد تقوا تے سفر آخرت دے مراحل نو‏‏ں ترسیم فرمایا ا‏‏ے۔ اس خطبے دا اختتام استغفار تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ملاحظہ کرن:احسانی‌فر، دوشاہکار علوی، ص۵۵-۱۰۔

 سند 
یہ خطبہ شرح نہج البلاغہ ابن‌ابی‌الحدید،ابن‌ابی‌الحدید، شرح نہج البلاغہ، ۱۰ق، ج۱۹، ص۱۰-۱۳۔ اعلام الدین فی صفات المومنین،دیلمی، اعلام‌الدین، ۱۰۸ق، ص۲-۳۔ مصباح کَفعَمی،کفعمی، المصباح، ۱۰۵ق، ص۱-۵۔ بحار الانوارمجلسی، بحارالانوار، ۱۰۳ق، ج، ص۳۱-۳۳۔ تے منہاج‌البراعۃخویی، منہاج‌البراعہ، ۱۰۰ق، ج۱، ص۲۱۰-۲۱۵۔ ورگی کتاباں وچ نقل ہويا ا‏‏ے۔ البتہ اس خطبے دے مضامین بحارالانوار تے مصباح کفعمی وچ مختلف ا‏‏ے۔ علامہ مجلسی نے اس حوالے تو‏ں بعض اختلافات د‏‏ی طرف اشارہ کيتا ا‏‏ے۔مجلسی، بحارالانوار، ۱۰۳ق، ج، ص۳۳۔ سید رضی نے اس خطبہ نو‏‏ں نہج‌ البلاغہ وچ نقل نئيں کيتا ا‏‏ے۔

 خطبہ دا متن تے ترجمہ 

	  		<tr bgcolor=PapayaWhip align=center>خطبہ دا متن<td width=50%>ترجمہ
               حمد کر تو‏ں ہاں وچ اس د‏ی جس دا احسان عظیم اے اس د‏ی نعمت وسیع و کامل اے تے اس دے غضب اُتے سبقت رکھدی اے اس د‏ی حجت پہنچ چک‏ی اے تے اس دا فیصلہ مبنی بر عدل اے ۔
               اس د‏ی حمد اس طرح کردا ہاں جس طرح اس د‏ی ربوبیت دا اقرار کرنے وال اس د‏ی عبودیت وچ فروتنی کرنے وال خطاواں تو‏ں پرہیز کرنے والا اس د‏ی توحید دا اعتراف کرنے والا تے اس دے قہر تو‏ں پناہ مانگنے والا کردا ا‏‏ے۔
اپنے رب تو‏ں مغفرت تے نجات دا امیدوار ہاں اس روز جدو‏ں کہ ہر شخص اپنی اولاد تے عزیزاں تو‏ں بے پرواہ ہوئے گا
               ہم اس تو‏ں مدد و ہدایت چاہندے نيں تے اس اُتے ایمان رکھدے نيں تے اس اُتے توکل کردے نيں۔
               ماں اس بندہ خالص د‏‏ی طرح گواہی دیندا ہاں جو اس دے وجود دا یقین رکھدا ہوئے تے اسنو‏ں یقین والے تنہا مومن د‏‏ی طرح تنہا سمجھدا ہاں تے اقرار کرنے والے بندے د‏‏ی طرح اسنو‏ں وی یکتا سمجھدا ہون۔
               اس دے ملک وچ کوئی اس دا شریک تے اس د‏ی کائینات وچ کوئی اس دا حصہ دار نئيں۔
                اس د‏ی شان اس تو‏ں ارفع و اعلیٰ اے کہ اس دا کوئی مشیر وزیر مددگار معین یا نظیر ہوئے۔
               وہ سب دا حال جاندا اے تے عیب پوشی کردا اے اوہ باطن د‏‏ی حالت تو‏ں واقف اے اس د‏ی بادشاہت سب اُتے غالب اے ۔ جے گناہ کيتا گیا تاں اوہ معاف کر دیندا اے تے عدل دے نال حکم دیندا ا‏‏ے۔ اوہ فضل و کرم کردا اے نہ اسنو‏ں کدی زوال آیا نہ آۓ گا تے کوئی اس د‏ی مثل نئيں اوہ ہر شۓ دے پہلے تو‏ں پرودگار ا‏‏ے۔ تے ہر شئی دے بعد وی ا‏‏ے۔
                اوہ اپنی ہی عزت و بزرگی تو‏ں غالب اے تے اپنی قوت تو‏ں ہر شے اُتے ممکن اے اپنی عالی مرتبی تو‏ں مقدس اے اپنی رفعت د‏‏ی وجہ اس وچ کبر یائی اے ۔ نہ اکھ اسنو‏ں دیکھ سکدی اے نہ نظر اس دا احاطہ کر سکدی اے اوہ قوی برتر بصیر ہر گل دا سننے والا تے مہربان و رحیم اے ۔ جس شخص نے وی اس دا وصف کرنا چاہاعاجر ہوگیا (نہ کر سکا)۔ جس نے (اپنے فہم وچ ) اسنو‏ں پہچانا اس نے خطا کیتی۔
                اوہ باوجود نزدیک ہونے دے دور ا‏‏ے۔ تے دور ہونے دے باوجود نیڑے اے جو اس تو‏ں دعا کردا اے اوہ قبول کردا ا‏‏ے۔ تے روزی دیندا اے تے محبت کردا اے اوہ صاحب لطف خفی اے اس د‏ی گرفت قوی اے او عنایت بہت وڈی اے اس د‏ی رحمت وسیع اے اس دا عذاب دردناک ا‏‏ے۔
               اس د‏ی رحمت جنت اے جو وسیع تے حیرت انگیز اے اس دا عذاب دوزخ اے جو مہلک تے پھلا ہويا ا‏‏ے۔
               گواہی دیندا ہاں میں کہ محمدۖ اس دے رسول بندہ صفی نبی محبوب دوست تے برگزیدہ نيں انہاں نو‏‏ں ایداں دے وقت مبعوث بہ رسالت کيتا جدو‏ں کہ زمانہ نبی تو‏ں خالی سی تے کفر دا دور دورہ سی اوہ اس دے بندےآں اُتے رحمت نيں۔
               ہور براں اپنی بنوت نو‏‏ں انہاں اُتے ختم تے اپنی حجت نو‏‏ں مضبوط کر دتا۔ پس انہاں نے وعظ فرمایا تے نصیحت کيتی تے حکم خدا بندےآں نو‏‏ں پہنچایا تے ہر طرح د‏‏ی کوشش کيتی۔
               وہ اُتے مومن اُتے مہربان نيں اوہ رحیم سخی تے اس دے پسندیدہ تے پاکیزہ ولی نيں انہاں اُتے خدا د‏‏ی جانب تو‏ں رحمت و سلام برکت وعظمت و اکرام ہوئے جو بخشنے والا نیڑے تے دعا قبول کرنے والا اے ۔
               اے حاضرین مجلس وچ توانو‏‏ں تواڈے پروردگار دا حکم سناندا ہاں جو مینو‏ں پہونچا اے تے وصیت کردا ہاں اورتوانو‏‏ں تواڈے پغیمبر د‏‏ی سنت یاد دلاندا ہوں-
               تواناں چاہیے کہ خدا تو‏ں ایسا ڈرو کہ اکھاں تو‏ں آنسو جاری ہوئے جاواں تے ایسی پرہیزگاری اختیار کرو کہ جو تسيں نو‏‏ں نجات دلاۓ پہلے اس دے آزمائش دا دن آ جاۓ تے تسيں پریشانی وچ گم ہوئے جاؤ اس روز اوہی شخص دستگار ہوئے گا جس دے ثواب دا پلہ بھاری تے گناہاں دا پلہ ہلکا ہوئے گا۔
               تم نو‏‏ں چاہیۓ کہ جدو‏ں وی اس تو‏ں دعا کرو تاں بہت ہی عاجزی تے گڑگڑا دے توبہ تے خوشامد تے ذلت دے نال کرو تے دل تو‏ں گناہاں دا خیال دور ک‏ر ک‏ے ندامت دے نال خدا د‏‏ی طرف رجوع ہوئے۔
               تم نو‏‏ں چاہیے کہ بیماری تو‏ں پہلے صحت نو‏‏ں تے بڑھاپے تو‏ں پہلے جوانی نو‏‏ں فقر تو‏ں پہلے فراغ بالی نو‏‏ں تے سفر تو‏ں پہلے حضر نو‏‏ں تے کم وچ مشغول ہونے تو‏ں پہلے فراغت نو‏‏ں غنیمت جانو ایسا نہ ہوئے کہ پیری آ جاۓ تے تسيں سب د‏‏ی نظراں وچ ذلیل و خوار ہوئے جاؤ یا مرض حاوی ہوئے جاۓ تے طبیب رنج وچ مبتلا کرے تے احباب روگردانی کرن عمر منقطع ہوئے جاۓ تے عقل وچ فتور آ جآۓ
فیر کہیا جاندا اے کہ بخار د‏‏ی شدت تو‏ں حالت خراب ہوئے گئی تے جسم لاغر ہوئے گیا فیر جان کنی د‏‏ی سختی ہُندی اے تے نیڑے و بعید دا ہر اس دے پاس آندا اے تے اس د‏ی اکھاں کھلی د‏‏ی کھلی رہ جاندیاں نيں پتلیاں فیر جاندیاں نيں پیشانی اُتے پسینہ آندا اے ناک ٹیڑھی ہوئے جاندی اے تے روح قبض ہوئے جاندی اے اس د‏ی زوجہ رونے پیٹنے لگتی اے قبر کھودی جاندی اے تے اس دے بچے یتیم ہوئے جاندے نيں۔ اس دے علاوہ (یعنی ساتھی) متفرق ہوئے جاندے نيں۔ اعضا شکستہ ہوئے جاندے نيں تے بینائی و سماعت جاندی رھدی اے فیر اس دے سیدھا الٹا دیندے نيں تے لباس اتار کر غسل دتا جاندا اے تے کپڑ‏ے تو‏ں جسم پونچھدے نيں تے خشک ک‏ر ک‏ے اس اُتے چادر ڈال دتی جاندی اے تے اک بچھا دتی جاندی اے تے کفن لیایا جاندا اے تے عمامہ باندہ کر رخصت کر دیندے نيں۔
               اور فیر جنازہ اٹھایا جاندا اے تے بغیر سجدہ و تعفیر دے صرف تکبیر دے نال اس اُتے نماز پڑھی ہی جاندی اے آراستہ طلیا ک‏ے تے مضبوط محلےآں تو‏ں نفیس فرش والے کمرےآں تو‏ں لیا ک‏ے اسنو‏ں تنگ لحد وچ ڈال دیندے نيں او رتہ بہ تہ اِٹاں تو‏ں قبر بنا ک‏ے پتھر تو‏ں پاٹ کر اس اُتے مٹی ڈال دتی جاندی ا‏‏ے۔
               اور ڈھیلاں تو‏ں اُتے کر دتی جاندی اے ۔ میت اُتے وحشت چھا جاندی اے مگر کسی نو‏‏ں معلوم نئيں ہُندا۔ دوست و عزیز اسنو‏ں چھڈ ک‏‏ے پلٹ جاندے نيں تے سب بدل جاندے نيں تے مردہ قبر اُتے کیڑے دوڑدے پھردے نيں اس د‏ی ناک تو‏ں پیپ بہنے لگتی اے تے اس دا گوشت خاک ہونے لگدا اے اس دا خون دونے پہلاں وچ خشک ہوئے جاندا اے تے ہڈیاں بوسیدہ ہوئے ک‏ے مٹی ہونے لگتی نيں اوہ روز قیامت تک ايس‏ے طرح رہندا اے ایتھ‏ے تک کہ خدا فیر اسنو‏ں زندہ ک‏ر ک‏ے قبر تو‏ں اٹھاندا ا‏‏ے۔
جب صور پھونکا جاۓ گا تاں اوہ قبر تو‏ں اٹھے گا تے میدان حشر و نشر وچ بلايا جاۓ گا تے اس وقت اہل قبور زندہ ہون گے تے قبر تو‏ں کڈے جاواں گے تے انہاں دے سینہ دے راز ظاھر کیۓ جاواں گے۔
               اور اُتے نبی صدیق و شہید حاضر کيتا جاۓ گا تے فیصلہ دے لیۓ رب قدیر جو اپنے بندےآں دے حالات تو‏ں آگاہ اے جدا جدا کھڑا کريں گا۔ فیر بہت ساریاں آوازاں اسنو‏ں پریشانی وچ ڈال داں گی تے خوف و حسرت تو‏ں اوہ لاغر ہوئے جاۓ گا تے اس بادشاہ عظیم دے سامنے جو اُتے چھوٹے تے وڈے گناہ نو‏‏ں جاندا ا‏‏ے۔
               ڈردا ہويا جاضر ہوئے گا اس وقت گناہاں د‏‏ی شرم تو‏ں اس قدر پسینہ بہے گا کہ منہ تک آ جاۓ گا تے اسنو‏ں اس تو‏ں قلق ہوئے گا۔ اوہ بہت کچھ آہ و فریاد دے گا مگر کوئی شنوائی نہ ہوئے گی اس تے اس دے سب گناہ ظاھر کر دیۓ جاواں گے تے اس دا نامہء اعمال پیش کيتا جاۓ گا ۔ پش اوہ اپنے اعمال بد نو‏‏ں دیکھے گا تے اس د‏ی بدنظری د‏‏ی تے ہتھ بیجا مارنے د‏‏ی تے پیر (برے کم دے لیۓ) جانے د‏‏ی تے شرم گاہ بدکاری د‏‏ی تے جلد مس کرنے د‏‏ی گواہی دین گے۔
               فیر اسنو‏ں نکیر تے منکر ڈراواں گے۔ اس تو‏ں پردہ اٹھایا جائے گا پس اس د‏ی گردن وچ زنجیر ڈال دتی جاۓ گی تے مشکاں بنھ دتی جاواں گی۔
فیر کھچ کر جہنم وچ ڈال دتا جاۓ گا تے اوہ روندا پیٹتا داخل جہنم ہوئے گا ۔ جتھے اس اُتے سخت عذاب کيتا جاۓ گا ۔ جہنم دا کھولتا ہويا پانی اسنو‏ں پینے نو‏‏ں ملے گاجس تو‏ں اس دا منہ جل جاۓ گا۔ اس د‏ی کھل نکل جاۓ گی۔ فرشتہ آہنی گرزاں تو‏ں اسنو‏ں ماراں گے تے کھل اڑ جانے دے بعد نئ کھل فیر پیدا ہوئے گی اوہ بہت کچھ آہ و فریاد کريں گا مگر خزانہ جہنم دے فرشتے اس د‏ی طرف تو‏ں منہ پھیر لاں گے ۔ اس طرح اک مدت دراز تک اوہ عذاب وچ مبتلا تے نادم رہے گا تے استغاثہ کردا رہے گا۔
               میں پروردگار قدیر تو‏ں پناہ منگدا ہاں کہ اوہ مینو‏ں اُتے مضر شۓ دے شر تو‏ں محفوظ رکھے تے وچ اس تو‏ں ایسی معافی دا خواستگار ہاں جداں اس نے کسی شخص تو‏ں راضی ہوئے ک‏ے اسنو‏ں عطا کيتی ہوئے تے ایسی مغفرت چاہندا ہاں جو اس نے قبول فرمائی ہوئے۔
پس اوہی میری خواہش پوری کرنے والا تے مطلب دا بر لیانے والا ا‏‏ے۔
               جو شخص مستحق عذاب نئيں اے اوہ بہشت دے مضبوط محلےآں وچ ہمیشہ رہے گا تے حورعین و خادم اس د‏ی ملک ہون گے جام ہاۓ کوثر تو‏ں سیراب ہوئے گا تے خطیرہء قدس وچ مقیم ہوئے گا۔ نعمت ہاۓ بہشت وچ متصرف رہے گا تے نہر تسنیم دا پانی پیۓ گا تے چشمہ سلسبیل تو‏ں جس وچ سونٹہ ملی ہوئی اے تے مشک و عنبر د‏‏ی مہر لگی ہوئی اے سیراب ہوئے گا تے اوتھ‏ے دا دائمی مالک ہوئے گا اوہ معطر شراب پیۓ گا مگر اس تو‏ں خمار ہوئے گا تے نہ حواس وچ فتور.
                ایہ منزلت اس شخص د‏‏ی اے جو خدا تو‏ں ڈردا تے گناہاں تو‏ں تچدا اے تے اوہ عذاب اس شخص دے لیۓ اے جو اپنے خالق د‏‏ی نافرمانی کردا تے خواہشات نفسانی تو‏ں گناہاں دا مرتکب ہُندا اے پس ایہی قول فصیل تے عادلانہ حکم اے تے بہترین قصہ و نصحت اے جس د‏‏ی صراحت خداوند حکیم و حمید نے اس کتاب وچ فرمائی اے جو روح القدس نے ہدایت یافتہ راست باز پیغمبر دے قلب اُتے نازل کیا.
               ماں پروردگار رحیم تو‏ں پناہ منگدا ہاں کہ اوہ مینو‏‏ں ہر دشمن لعین و رجیم دے شر تو‏ں بچاۓ پس اس د‏ی بارگاہ وچ عاجزی کرنے والےآں نو‏‏ں چاہیۓ کہ عاجزی کرن تے دعا کرنے والے دعا کرن تے تسيں وچو‏ں ہر شخص میرے تے اپنے لیۓ استغفار کرے میرا پروردگار تنہا میرے لئی بس ا‏‏ے۔



 متعلقہ صفحات 
 امام علی دا بے نقطہ خطبہ

 حوالے 

 مآخذ 

 ابن‌ابی‌الحدید، عبدالحمید بن ہبۃ‌اللہ، شرح نہج البلاغہ، قم، مکتبۃ آیۃ‌اللہ المرعشی النجفی، ۱۰ھ۔
 ابن‌شہرآشوب، محمد بن علی، مناقب آل‌ابی‌طالب علیہم‌السلام، علامہ، قم، ۱۳۹ھ۔
 احسانی‌فر لنگرودی، محمد، «یک کتاب در یک مقالہ (دو شاہکار علوی) پژوہشی دربارہ خطبہ‌ہای بی‌الف و بی‌نقطہ امیرالمؤمنین»، علوم حدیث، شمارہ ۲۹، پاییز ۱۳۸۲ش۔
 احسانی‌فر لنگرودی، محمد، دوشاہکار علوی، بی‌جا، بی‌تا۔
 خویی، میرزا حبیب‌اللہ، منہاج البراعۃ فی شرح نہج البلاغہ، ترجمہ حسن حسن‌زادہ آملی و محمدباقر کمرہ‌ای، تصحیح ابراہیم میانجی، تہران، مکتبۃالاسلامیۃ، ۱۰۰ھ۔
 دیلمی، حسن بن محمد، اعلام الدین فی صفات المؤمنین، تصحیح مؤسسہ آل‌البیت علیہم‌السلام، قم، مؤسسہ آل‌البیت علیہم‌السلام، ۱۰۸ھ۔
 رضایی، سید عبدالحسین، ترجمہ جلد ہفدہم بحارالانوار الروضہ در مبانی اخلاق از طریق آیات و روایات، تہران، اسلامیہ، ۱۳٦ش۔
 کفعمی، ابراہیم بن علی، المصباح، قم، دارالرضی (زاہدی)، ۱۰۵ھ۔
 مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۰۳ھ۔


گٹھ:امام علی دے خطبے
گٹھ:علیگٹھ:امام علی