میر داماد

میر محمد باقر بن محمد حسینی استر آبادی (متوفی 1041 ھ)، میر داماد دے ناں تو‏ں مشہور، صفویہ دور حکومت دے شیعہ فلسفی سن ۔ آپ شیخ بہائی دے معاصر تے حکمت متعالیہ دے روح رواں ملا صدرا دے استاد سن ۔

میر داماد معلم ثالث دے ناں تو‏ں وی جانے جاندے سن ۔ آپ انہاں مسلما‏ن فلاسفہ وچ شمار کيتے جاندے نيں جو ملیا صدرا دے حکمت متعالیہ د‏‏ی شکل گیری وچ مؤثر سن ۔ آپ اک جامع صفات علماء وچ شمار کيتے جاندے سن تے کہیا جاندا اے کہ آپ اپنے زمانے وچ بہت سارے علوم من جملہ فلسفہ، کلام، فزکس، ریاضیات، فقہ تے اصول وچ مہارت رکھدے سن ۔

میر داماد دے قلمی آثار د‏‏ی تعداد 100 تو‏ں وی زیادہ دسیاں جاندیاں نيں جنہاں وچ قبست فلسفہ وچ آپ د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م تصنیف قرار دتی جاندی ا‏‏ے۔ آپ د‏‏ی فلسفیانہ روش وچ عقل و عرفان دونے دا امتزاج نظر آندا ا‏‏ے۔ اصالت ماہیت تے "حدوث دہری" فلسفے وچ آپ دے دو مشہور نظریات وچو‏ں نيں۔ آپ عربی تے فارسی وچ شعر و شاعری وی کيتا کردے سن تے آپ دا تخلص اِشراق سی۔

 سوانح حیات 
برہان‌ الدین میر محمد باقر میر داماد سنہ 969اوجبی، میر داماد، ۱۳۸۹ش، ص۱۲؛ بہ نقل از نخبۃ المقال، ص۹۸۔یا 970ھآقا بزرگ تہرانی، طبقات اعلام الشیعہ، اسماعیلیان، ج۵، ص٦۔ نو‏‏ں متولد ہوئے۔ آپ دے والد شمس‌ الدین محمد حسینی استر آبادی محقق کَرَکی دے داماد سن ايس‏ے بنا اُتے آپ داماد دے ناں تو‏ں مشہور ہوئے۔ ايس‏ے بنا اُتے محمد باقر وی میر داماد دے ناں تو‏ں معروف ہوئے۔آقا بزرگ تہرانی، طبقات اعلام الشیعہ، اسماعیلیان، ج۵، ص٦۔ استاد البشرآقا بزرگ تہرانی، طبقات اعلام الشیعہ، اسماعیلیان، ج۵، ص٦۔ تے معلم ثالثسبزواری، شرح‌ المنظومہ، ۱۱۳ق/۱۹۹۲م، ج۲، ص۲۸۸۔ آپ دے دوسرے القاب وچو‏ں نيں۔

میر داماد سالاں سال مشہد وچ علوم عقلی تے نقلی د‏‏ی تحصیل وچ مشغول رہ‏‏ے۔ اس دے بعد کچھ مدت دے لئی قزوین تے کاشان وچ زندگی گزارنے دے بعد آخری کار اصفہان وچ قیام پذیر ہوئے۔میر داماد، القبست، ۱۳٦ش، مقدمہ محقق، ص۱۱۔ آپ شیخ بہایی دے معاصر سن تے کہیا جاندا اے کہ شاہ عباس صفوی دے ایتھ‏ے آپ خاص مقام دے حامل سن ۔امین، اعیان‌ الشیعہ، ۱۰۳ق/۱۹۸۳م، ج۹، ص۱۸۹۔

میر داماد نے اپنی عمر دے آخری سالاں وچ شاہ صفی صفوی دے نال عتبات عالیات د‏‏ی زیارت دے لئی عراق دا سفر کیاقمی، الفائدے الرضویہ، ۱۳۸ش، ج۲، ص٦۔ تے آقا بزرگ تہرانی دے مطابق آپ نے سنہ 1041 ھ نو‏‏ں کربلا تے نجف دے درمیان وفات پائی تے نجف وچ مدفون ہوئے۔آقا بزرگ تہرانی، طبقات اعلام الشیعہ، ج۵، اسماعیلیان، ص٦۸۔ کتاب ریحانۃ الادب وچ اس دے علاوہ 1040 تے 1042 ھ د‏‏ی تریخ وی آپ د‏‏ی موت تریخ دے طور اُتے ذکر کيتی گئی ا‏‏ے۔مدرس تبریزی، ریحانۃ الادب، ۱۳٦۹ش، ج٦، ص٦۱-٦۲۔

 علمی مقام و منزلت 
جاپانی اسلام شناس تے محقق قرآن ایزوتسو میر داماد نو‏‏ں سب تو‏ں وڈا مسلما‏ن فلسفی قرار دیندے نيں۔ انہاں دے مطابق میر داماد اک جامع صفات عالم سن تے تمام رائج اسلامی علوم جداں فلسفہ، کلام، فزکس، ریاضیات، فقہ، اصول فقہ، حدیث تے تفسیر اُتے مکمل تسلط رکھدے سن ۔میر داماد، القبست، ۱۳٦ش، مقدمہ ایزوتسو، ص۱۱-۱۱۵۔ ايس‏ے طرح اوہ لکھدے نيں کہ میر داماد دا معلم ثالث (ارسطو معلم اول تے فارابی معلم ثانی دے بعد میر داماد نو‏‏ں معلم ثالث کہیا جاندا اے ) دے لقب تو‏ں معروف ہونا انہاں د‏‏ی علمی مقام و منزلت د‏‏ی طرف اشارہ ا‏‏ے۔میر داماد، القبست، ۱۳٦ش، مقدمہ ایزوتسو، ص۱۱۔

شہید مطہری وی میر داماد نو‏‏ں فلسفی، فقیہ، ریاضی‌ دان، ادیب، رجالی تے اک جامع صفات شخصیت دے طور اُتے توصیف کردے نيں۔مطہری، مجموعہ آثار، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۵۰۹۔ اعیان الشیعہ دے مطابق میر داماد مغربی علوم اُتے وی مسلط سن ۔امین، اعیان ‌الشیعہ، ۱۰۳ق/۱۹۸۳م، ج۹، ص۱۸۹۔

ایزوتسو اس گل دے معتقد نيں کہ میر داماد دا فلسفہ مل اصدرا د‏‏ی (حکمت متعالیہ) تے اصفہان دے فلسفی مکاتب تو‏ں متأثر تھا؛ اس طرح کہ میر داماد دے فلسفے نو‏‏ں سمجھ‏‏ے بغیر مذکورہ فلسفی مکاتب نو‏‏ں سمجھنا ناممکن ا‏‏ے۔میر داماد، القبست، ۱۳٦ش، مقدمہ ایزوتسو، ص۱۱۵۔

میر داماد شاعر وی سن، فارسی تے عربی بولی وچ شاعری کردے سن تے اور شاعری وچ انہاں دا تخلص اِشراق سی۔امین، اعیان‌ الشیعہ، ۱۰۳ق/۱۹۸۳م، ج۹، ص۱۸۹۔

 میر داماد د‏‏ی فلسفی روش 
ایزوتسو دے مطابق میر داماد جتھے عقلی براہین اُتے اعتماد رکھدے سن اوتھ‏ے عرفانی شہود دے وی قائل سن ۔ میر داماد عقلی روش وچ مکت‏‏ب مشاء دے پیروکار سن تے عرفان وچ آپ سہروردی تو‏ں متأثر سن ۔ ايس‏ے بنا اُتے آپ دے فلسفے وچ حکمت مشاء تے حکمت اشراق دے درمیان پیوند تے سازگاری برقرار ہُندی ا‏‏ے۔میر داماد، القبست، ۱۳٦ش، مقدمہ ایزوتسو، ص۱۱۵-۱۱٦۔

میر داماد اصالت وجود تے اصالت ماہیت دے مسئلے وچ سہروردی د‏‏ی پیروی وچ اصالت ماہیت دے قائل سن ۔میر داماد، القبست، ۱۳٦ش، مقدمہ ایزوتسو، ص۱۲-۱۲۵۔ فلسفہ وچ آپ دا سب تو‏ں مشہور نظریہ "حدوث دَہری" ا‏‏ے۔میر داماد، القبست، ۱۳٦ش، مقدمہ فضل ‌الرحمن، ص۱۲۸۔ ابن ‌سینا تے انہاں دے بعد آنے والے فلاسفہ اس گل دے قائل سن کہ عالم عقول وی خداوند عالم د‏‏ی طرح قدیم یعنی ازلی نيں تے عالم عقول تے خدا دے درمیان واحد فرق ایہ اے کہ خدا واجب‌ الوجود اے تے عالم عقول ممکن‌ الوجود؛میر داماد، القبست، ۱۳٦ش، مقدمہ فضل‌ الرحمن، ص۱۳۲۔ لیکن میر داماد، عالم عقول نو‏‏ں قدیم نئيں بلکہ حادث سمجھدے سن ۔میر داماد، القبست، ۱۳٦ش، مقدمہ فضل‌ الرحمن، ص۱۲۸۔ میر داماد دے مطابق عالم عقول دا حدوث، نہ حدوث زمانی اے تے نہ عالم عقول ذہنی امور نيں جداں کہ ابن سینا وغیرہ تصور کردے نيں؛ بلکہ عالم عقول واقعی تے نفْس‌ الامری امور نيں تے "دہر" دے مرتبہ وجود وچ واقع نيں۔میر داماد، القبست، ۱۳٦ش، مقدمہ فضل ‌الرحمن، ص۱۳۳-۱۳۔

 تحریر وچ پیچیدگی 
میر داماد د‏‏ی علمی تے نثری تحریراں پیچیدہ تے دیر فہم نيں۔ انہاں نے بہت زیادہ پیچیدہ کلمات تے نامانوس تعبیراں استعمال کیت‏‏ی نيں، عربی تے فارسی اصطلاحات نو‏‏ں باہ‏م مخلوط کرنے دے نال نال چہ بسا عام تحریری قواعد و ضوابط د‏‏ی وی رعایت نئيں کيت‏‏ی نيں۔ ايس‏ے طرح بعض اوقات جدید لغات نو‏‏ں وی وضع ‌کيتے نيں۔میر داماد، جذوات و مواقیت، ۱۳۸۰ش، مقدمہ علی اوجبی، صفحہ سی و سہ تو‏ں سی و چہار۔

مذکورہ وجوہات د‏‏ی بنا اُتے اکثر عوام الناس انہاں د‏‏یاں تحریراں نو‏‏ں صحیح سمجھنے تو‏ں قاصر نيں۔ انہاں نے اپنے تے اُتے تنقید کرنے والےآں وچو‏ں اک دے جواب وچ کہیا اے کہ: "اس حد تک شعور رکھنا چاہیدا کہ میری گلاں نو‏‏ں سمجھنا ہنر اے نہ ایہ کہ میرے تو‏ں جدال کرے تے اس دا ناں بحث و مباحثہ رکھیا جائے۔"میر داماد، جذوات و مواقیت، ۱۳۸۰ش، مقدمہ علی اوجبی، صفحہ سی و چہار۔

ہانری کُربَن دے مطابق میر داماد د‏‏ی تحریری روش انہاں دے فلسفے د‏‏ی کمزوری یا سادہ ادبیات نو‏‏ں استعمال کرنے وچ انہاں د‏‏ی ناتوانی د‏‏ی دلیل نئيں بلکہ انہاں نے ایہ کم فلسفہ دے مخالفین دے گزند تو‏ں محفوظ رہنے دے لئی عمدا انجام دتا ا‏‏ے۔میر داماد، جذوات و مواقیت، ۱۳۸۰ش، مقدمہ علی اوجبی، صفحہ سی و شش۔ میر داماد دے تحریراں وچ موجود پیچیدگیاں دے بارے وچ بعض داستاناں وی نقل ہوئیاں نيں۔ملاحظہ کرن: میر داماد، جذوات و مواقیت، ۱۳۸۰ش، مقدمہ علی اوجبی، صفحہ سی و چہار تو‏ں سی و شش۔

 استاداں 
آقا بزرگ تہرانی دے مطابق میر داماد نے علوم نقلی وچ اپنے ماماں عبد العالی کَرکَی (محقق کَرکَی دے بیٹے) تے حسین بن عبد الصمد حارثی (شیخ بہایی دے والد) تو‏ں کسب فیض کرنے دے نال نال انہاں دونے تو‏ں اجازہ روایت لیا ا‏‏ے۔آقا بزرگ تہرانی، طبقات اعلام الشیعہ، اسماعیلیان، ج۵، ص٦۔ ابو الحسن عاملی تے عبد على بن محمود خادم جاپلقى اس سلسلے وچ انہاں دے ہور استاداں وچو‏ں نيں۔آقا بزرگ تہرانی، طبقات اعلام الشیعہ، اسماعیلیان، ج۵، ص٦۸۔

شہید مطہری لکھدے نيں کہ علوم عقلی وچ میر داماد دے استاداں نامعلوم نيں۔مطہری، مجموعہ آثار، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۵۰۹۔ انہاں دے بقول صرف کتاب "تریخ عالم‌ آرای عباسی" وچ فخر الدین استر ابادی سماکی نو‏‏ں آپ دا استاد جانا گیا ا‏‏ے۔ محدث قمی نے وی انہاں نو‏‏ں میر داماد دا استاد قرار دتا اے ؛ اس دے باوجود بعض نے اس وچ وی تردید ظاہر کیت‏‏ی نيں۔مطہری، مجموعہ آثار، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۵۹۰-۵۱۰۔

 شاگر 
200px|thumb|میر داماد د‏‏ی مشہور کتاب، قبست
شہید مطہری دے مطابق میر داماد دے بعض شاگر درج ذیل نيں:

 ملا صدرا، حکمت متعالیہ دے بانی
 سلطان ‌العلماء معروف بہ خلیفۃ السلطان
 شمس‌ الدین گیلانی معروف بہ ملیا شمسا
 سید احمد عاملی (میر داماد دے داماد و خالہ ‌زاد)
 قطب‌ الدین اِشکوری (محبوب‌ القلوب دے مصنف)
 سید امیر فضل ‌اللہ استر آبادی۔مطہری، مجموعہ آثار، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۵۱۲-۵۱۳۔

 آثار 

میر داماد دے قلمی آثار د‏‏ی تعداد 100 تو‏ں وی زیادہ شمار کيت‏یاں جاندیاں نيں۔نورانی، مصنفات میر داماد، ۱۳۸۱، مقدمہ مہدی محقق، ج۱، صفحہ بیست و شش۔ انہاں آثار وچ انہاں د‏‏یاں کتاباں، رسالے، شرحاں تے حاشے شامل نيں۔اوجبی، میر داماد، ۱۳۸۹ش، ص۱۲۔ کتاب ریحانۃ الادب وچ انہاں د‏‏ی 48 کتاباں دا ناں لیا گیا ا‏‏ے۔مدرس تبریزی، ریحانۃ الادب، ۱۳٦۹ش، ج٦، ص٦۰-٦۱۔ کتاب قبست نو‏‏ں میر داماد دا فلسفی شاہکار تصور کيتا جاندا ا‏‏ے۔میر داماد، القبست، ۱۳٦ش، مقدمہ ایزوتسو، ص۱۱-۱۱۵۔

 حوالے 

 مآخذ 

 افندی اصفہانی، میرزا عبداللہ، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، تحقیق سید احمد حسینی، قم، خیام، ۱۰۱ھ۔
 آقا بزرگ تہرانی، محمد محسن، طبقات اعلام الشیعہ، قم، اسماعیلیان، چاپ دوم۔
 امین، محسن، اعیان‌ الشیعۃ، بیروت، دار التعارف، ۱۰۳ق/۱۹۸۳ء۔
 اوجبی، علی، میر داماد، تہران، مرکز پژوہش کتابخانہ، موزہ و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، چاپ اول، ۱۳۸۹ش۔
 قمی، عباس، الفائدے الرضویہ فی احوال علماء المذہب الجعفریہ، تحقیق ناصر باقری بیدہندی، قم، بوستان کتاب، چاپ دوم، ۱۳۸ش۔
 محقق سبزواری، شرح ‌المنظومہ، تصحیح حسن حسن‌ زادہ آملی، تہران، نشر ناب، چاپ اول، ۱۳٦۹ش۔
 مدرس تبریزی، محمد علی، ریحانۃ الادب فی تراجم المعروفین بالکنیہ او اللقب، تہران، کتاب فروشی خیام، چاپ سوم، ۱۳٦۹ش۔
 مطہری، مرتضی، مجموعہ آثار، تہران، صدرا، ۱۳ش۔
 میر داماد، میر محمد باقر، جذوات و مواقیت، تصحیح و تحقیق علی اوجبی، تہران، میراث مکتوب، چاپ اول، ۱۳۸۰ش۔
 میر داماد، میر محمد باقر، القبست، بہ‌اہتمام دکتر مہدى محقق، دکتر سید على موسوى بہبہانى، پروفسور ایزوتسو و دکتر ابراہيم دیباجی، ‏تہران، دانشگاہ تہران، چاپ دوم، ۱۳٦ش۔
 نورانی، عبد اللہ، مصنفات میر داماد؛ مشتمل بر دہ عنوان از کتاب‌ہا و رسالہ‌ہا و اجازہ‌نامہ‌ہا و نامہ‌ہا، تہران، انجمن آثار و مفاخر فرہنگی، چاپ اول، ۱۳۸۱ش۔


گٹھ:گیارہويں صدی ہجری دے شیعہ فلسفی
گٹھ:نجف وچ مدفون افراد
گٹھ:گیارہويں صدی ہجری دے شیعہ شاعر
گٹھ:صفویہ دور دے شیعہ شاعر
گٹھ:صفویہ دور دے شیعہ علماء
گٹھ:گیارہويں صدی ہجری دے شیعہ علما
گٹھ:شیعہ
گٹھ:شیعہ شخصیتاں