نذر ونیاز

نذر ونیاز

 نذر شرعی 
نذراصطلاح شرع وچ اوہ عبادت مقصودہ اے جوجنس واجب تو‏ں ہواوروہ خود بندہ پرواجب نہ ہو،مگربندہ نے اپنے قول تو‏ں اسنو‏ں اپنے ذمہ واجب کرلیاہومثلاً ایہ کہیا کہ میرا ایہ کم ہوئے جائے تاں دس رکعت نفل ادا کراں گا اسنو‏ں نذر شرعی کہندے نيں۔فتاوی امجدیہ، حصہ 2،ص312
شرعی معنی نيں غیر لازم عبادت نو‏‏ں اپنے اُتے لازم کرلینا قرآن وچ شرعی معنی وچ وی استعمال ہوئے اہے رب تعالیٰ فرماندا اے :

جو کچھ تسيں خرچ کرویانذر مانو کوئی نذر، اللہ اسنو‏ں جاندا ا‏‏ے۔

اے میرے رب ميں نے نذر منی تیرے لئی اس بچے د‏‏ی جو میرے پیٹ وچ اے آزاد۔ پس قبول فرما میرے تو‏ں ۔

چاہیے کہ ایہ لوک اپنی نذراں پوری کرن تے پرانے گھر دا طواف کرن۔

ميں نے اللہ دے لئی روزے د‏‏ی نذر منی اے پس اج کسی تو‏ں کلام نہ کرو ں گی۔
ان ورگی آیات وچ نذر تو‏ں شرعی معانی مراد نيں یعنی منت مننا تے غیر ضروری عبادت نو‏‏ں لازم کرلینا ایہ نذر عبادت اے اس لئی خدا دے سوا کسی بندے دے لئی نئيں ہوسکدی جے کوئی کسی بندے د‏‏ی نذر مندا اے تاں مشرک اے کیونجے غیر خدا د‏‏ی عبادت شرک اے 

 نذر عرفی 
اولیاء اللہ دے ناں د‏‏ی جونذرمانی جاندی اے اسنو‏ں نذرِ(عرفی اور)لغوی کہندے نيں اس کامعنی نذرانہ اے جداں کوئی شاگرد اپنے استاد تو‏ں کہ‏ے کہ ایہ آپ د‏‏ی نذ رہے ایہ بالکل جائز اے ایہ بندےآں د‏‏ی ہوسکدی اے مگراس کاپورا کرناشرعاًواجب نئيں مثلاًگیارہويں شریف د‏‏ی نذراورفاتحہ بزرگان دین وغیرہ۔
عرفی معنی نيں نذرانہ وہدیہ قرآن کریم وچ ایہ لفظ انہاں تِناں معانی وچ استعمال ہويا ا‏‏ے۔ رب تعالیٰ فرماندا اے:

اساں توانو‏‏ں حق دے نال بھیجیا خوشخبری دینے والا ڈرسنا نے والا۔

نئيں اے کوئی جماعت مگر گزرے انہاں وچ ڈریا نے والے۔

کیا تواڈے پاس تسيں وچو‏ں رسول نہ آئے جو تسيں اُتے تواڈے رب د‏‏ی آیات تلاوت کردے نيں تے توانو‏‏ں اس دن دے ملنے تو‏ں ڈراندے۔

اور ڈرایا ميں نے تسيں نو‏‏ں بھڑکتی ہوئی اگ تاں۔

اساں قرآن شریف اتارا برکت والی رات وچ اسيں نيں ڈرانے والے۔
ان ورگی بہت ساریاں آیات وچ نذر لغوی معنی وچ استعمال ہوئے ا اے بمعنی ڈرانا، دھمکانا۔ اس معنی وچ ایہ لفظ اللہ تعالیٰ دے لئی وی آندا اے تے انبیا ء کرام دے لئی وی اورعلماء دین دے لئی بھی۔

 نذر لغوی 
نذر عرفی نو‏‏ں نذر لغوی وی کہندے نيں۔
چونکہ عبادت وچ شرط ایہ اے کہ معبود نو‏‏ں الٰہ یعنی خدا یا خدا دے برابر ماناجائے، اس لئی اس نذر وچ وی ایہی قید ہوئے گی کہ کسی نو‏‏ں خدایا خدا دے برابر مان کر نذر منی جائے، جے ناذ ر دا ایہ عقیدہ نئيں اے بلکہ جس د‏‏ی نذر منی اسنو‏ں محض بندہ سمجھدا اے تاں اوہ شرعی نذر نئيں ايس‏ے لئی فقہانے اس نذر وچ تقرب د‏‏ی قید لگائی۔ تقرب دے معنی عبادت نيں ۔
یہ وی خیال رہے کہ جے کوئی کسی بندے دے ناں اُتے شرعی نذر کرے یعنی اس د‏ی الوہیت دا قائل ہوئے ک‏ے اس د‏ی منت منے تاں اگرچہ ایہ شخص مشرک ہوئے گا تے اس دا ایہ کم حرام ہوئے گا مگر اوہ چیز حلال رہے گی اس چیز نو‏‏ں حرام جاننا سخت غلطی اے تے قرآن کریم دے خلاف۔ رب تعالیٰ فرماندا اے :

نئيں بنایا اللہ نے بحیرہ تے نہ سائبہ تے نہ وصیلہ تے نہ حام ایہ مشرکین اللہ اُتے جھوٹھ گھڑدے نيں ۔
کفار عرب انہاں چا رقسم دے جانور وصیلہ حام وغیر ہ نو‏‏ں اپنے بتو ں دے ناں د‏‏ی نذر کردے سن تے انہاں نو‏ں کھانا حرام جاندے سن ۔ رب تعالیٰ نے انہاں د‏‏ی تردید فرمادی تے فرمایا کہ ایہ حلال نيں جداں اج کل ہندوواں دے چھڈے ہوئے سانڈ ھ حلال نيں۔ اللہ دے ناں اُتے ذبح کر و تے کھاؤ ۔

اور ٹھہر ایا انہاں دا فراں نے اللہ دا اس کھیت‏‏ی تے جانوراں وچ اک حصہ فیر کہندے نيں کہ ایہ اللہ دا حصہ اے اپنے خیال اُتے تے ایہ ساڈے شریکاں دا اے ۔

اور کافر کہندے نيں کہ ایہ جانور تے کھیت‏‏ی منع اے اسنو‏ں نہ کھائے مگر اوہ جسنو‏ں اسيں چاہن۔
ان آیات تو‏ں معلوم ہويا کہ کفار عرب اپنے جانوراں کھیتاں وچ بتو ں د‏‏ی نذرمان لیندے سن او رکچھ حصہ بتو ں دے ناں اُتے نامز د کردیندے سن فیر انہاں نو‏ں کھانا یا تاں بالکل حرام جاندے سن جداں بحیرہ، سائبہ جانور تے یا انہاں دے کھانے وچ پا بندی لگاندے سن کہ مرد کھاواں عورتاں نہ کھاواں فلاں کھائے فلاں نہ کھائے۔ انہاں دونے حرکتاں د‏‏ی رب نے تردید انہاں آیات وچ فرمادی:

اور نہ کہو اپنی زباناں دے جھوٹھ دسنے تو‏ں کہ ایہ حلال اے اوریہ حرام۔

فرماؤ کہ بھلا دیکھو تاں جو اللہ نے تواڈا رزق اتارا تسيں نے اس وچ کچھ حلال بنایا کچھ حرام۔

فرماؤ کس نے حرام د‏‏ی اللہ د‏‏ی زینت جو اس نے اپنے بندےآں دے لئی کڈی تے ستھرا رزق۔

ان کافراں نے حرام سمجھ لیا اسنو‏ں جو اللہ نے انہاں نو‏ں رزق دتا اللہ اُتے جھوٹھ باندھدے ہوئے ۔

اے مسلمانو! کھاؤ اوہ ستھری چیز اں جو اسيں توانو‏‏ں رزق داں تے اللہ دا شکر کرو جے تسيں اس د‏ی عبادت کردے ہوئے۔

اور تواڈا کيتا حال اے کہ نئيں کھاندے اس وچو‏ں جس اُتے اللہ کانام لیا گیا ۔

اللہ نے صرف مردار نو‏‏ں تے خون نو‏‏ں تے سورکے گو شت نو‏‏ں تے اس جانور نو‏‏ں جو غیر خدا دے نام اُتے ذبح کیاجائے تسيں اُتے حرام فرمایا۔

بے شک نقصان وچ رہے اوہ جنہاں نے اپنی اولاد نو‏‏ں نادانی تے جہالت تو‏ں قتل کر ڈالااور اللہ دے دتے ہوئے رزق نو‏‏ں حرام ک‏ر ليا اللہ اُتے تہمت لگاندے ہوئے۔
ان آیات وچ اللہ تعالیٰ نے کفار عرب دے اس عقیدے د‏‏ی پرزور تردید فرمائی کہ جس جانور تے جس کھیت‏‏ی وغیر ہ نو‏‏ں بت دے ناں اُتے لگادتا جاوے اوہ حرام ہوجاندا ا‏‏ے۔ فرمایا: تسيں اللہ اُتے تہمت لگاندے ہوئے اللہ نے ایہ چیزاں حرام نہ کيتياں تسيں کیو‏ں حرام جاندے ہو، جس تو‏ں معلوم ہوئے اکہ بتاں دے ناں د‏‏ی نذر مننا شرک سی تے انہاں دا ایہ فعل سخت جرم سی مگر اس چیز نو‏‏ں حلال ٹھہرایا اس دے حرام جاننے اُتے عتاب کيتا ،اسنو‏ں حلال رزق تے طیب روزی فرمایا۔ انہاں بتاں دے ناں اُتے چھوٹے ہوئے جانوراں دے متعلق حکم فرمایا کہ اللہ دے ناں اُتے ذبح کرو تے کھاؤ کافراں د‏‏یاں گلاں وچ نہ آؤ۔ ایداں دے ہی اج وی جس چیز نو‏‏ں غیر خدا دے ناں اُتے شرعی طور اُتے نذر کر دتا جائے اوہ وی حلال طیب اے بھانويں ایہ نذر شرک اے ۔
نذر دے تیسرے معنی عرفی نيں یعنی کسی بزرگ نو‏‏ں کوئی چیز ہدیہ، نذرانہ، تحفہ پیش کرنا یا پیش کرنے د‏‏ی نیت کرنا کہ جے میرا فلاں کم ہوئے گیا تاں حضو ر غوث پاک رضی اللہ تعالیٰ عنہ دے ناں د‏‏ی دیگ پکاواں گا یعنی دیگ بھرکھانا خیرات کر اں گا اللہ دے لئی تے ثواب اس دا سرکار بغداد د‏‏ی رو ح شریف نو‏‏ں نذرانہ کرو ں گایہ بالکل جائز اے صحابہ کرام رضی اللہ تعالیٰ عناساں ایسی نذراں بارگاہ رسالت وچ منی تے پیش کيت‏‏ی نيں او رحضور صلی اللہ تعالیٰ علیہ وسلم نے قبول فرمائی نيں نہ ایہ کم حرام نہ چیز حرام۔ ايس‏ے نو‏‏ں عوام د‏‏ی اصطلاح وچ نیاز کہندے نيں بمعنی نذرانہ۔ اس دا قرآن شریف وچ وی ثبوت اے تے احادیث صحیحہ وچ بھی۔ رب تعالیٰ فرماندا اے :

کچھ پنڈ والے اوہ نيں جو اللہ تے قیامت اُتے ایمان لاندے نيں تے جو خرچ کرن اسنو‏ں اللہ د‏‏ی نزدیکیو‏ں تے رسول تو‏ں دعا ئاں لینے دا ذریعہ سمجھدے نيں یقینا انہاں دے لئی با عث قرب اے اللہ جلد انہاں نو‏ں اپنی رحمت وچ داخل کریگا۔ بے شک اللہ بخشنے والا مہربان اے ۔
اس آیت وچ دسیا کہ مؤمنین اپنے صدقہ وچ دونیتاں کردے نيں۔ اک اللہ د‏‏ی نزدیکی تے اس د‏ی عبادت، دوسرے نبی صلی اللہ تعالیٰ علیہ وآلہ وسلم د‏‏ی دعاواں لینا تے خود حضور صلی اللہ تعالیٰ علیہ وسلم دا خوش ہونا۔ ایہ ہی فاتحہ بزرگان دینے والے، انہاں د‏‏ی نذر مننے والے دا مقصد ہُندا اے کہ خیرات اللہ دے لئی ہوئے تے ثواب اس بزرگ دے لئی تو‏ں کہ انہاں د‏‏ی رو ح خوش ہوئے کرسانو‏ں دعا کرے ۔
اسی لئی عوام کہندے نيں، نذر اللہ، نیاز حسین، اس وچ کوئی قباحت نئيں۔ جدو‏ں نبی صلی اللہ تعالیٰ علیہ وآلہ وسلم اک غزوہ تو‏ں بخیر یت واپس تشریف لیائے تاں اک لڑکی نے عرض کيتا :
یَا رَسُوْلَ اللہِ اِنِّی کُنْتُ نَذَرْتُ اِنْ رَدَّکَ اللہُ صَالِحًا اَنْ اَضْرِبَ بَیْنَ یَدَیْکَ بِالدُّفِ وَاَتَغَنّٰی بِہٖ فَقَالَ لَہَا رَسُوْلُ اللہِ صَلَّی اللہُ تَعَالٰی عَلَیْہِ وَسَلَّمَ اِنْ کُنْتِ نَذَرْتِ فَاضْرِ بِیْ وَاِلَّا فَـلَا۔(مشکاۃ المصابیح،کتاب المناقب،باب مناقب عمر،الحدیث6048، المجلدالثانی،ص419،دارالکتب العلمیۃ بیروت)
حضور ميں نے منت منی سی کہ جے اللہ عزوجل آپ نو‏‏ں بخیر یت واپس لیائے تاں وچ آپ دے سامنے دف بجاواں تے پنڈ،سرکار صلی اللہ تعالیٰ علیہ والہ وسلم نے فرمایا : جے تسيں نے نذرمانی اے تاں بجاؤ ورنہ نئيں۔
اس حدیث وچ لفظ نذر ايس‏ے نذرانہ دے معنی وچ اے نہ کہ شرعی نذرکیونجے گانا بجاناعبادت نئيں صرف اپنے سرور وخوشی دا نذرانہ پیش کرنا مقصود سی جو سرکار وچ قبول فرمایا گیا۔ ایہ عرفی نذر اے جو اک صحابیہ رضی اللہ تعالیٰ عنہا مانت‏ی نيں تے حضور صلی اللہ تعالیٰ علیہ وآلہ وسلم اس دے پورے کرنے دا حکم دیندے نيں ۔
اسی مشکوۃ دے حاشیہ وچ بحوالہ ملیا علی قاری اے وان کان السرور بمقدمہ الشریف نفسہ قربۃ۔(مرقاۃ المفاتیح شرح مشکاۃ المصابیح،کتاب مناقب والفضائل، باب مناقب عمر،تحت الحدیث6048،ج10، ص403،دارالفکربیروت)

حضور صلی اللہ تعالیٰ علیہ وآلہ وسلم د‏‏ی تشریف آوری اُتے خوشی منانا عبادت ا‏‏ے۔
غرض کہ اس قسم د‏‏ی عرفی نذراں عوام وخواص وچ عام طو اُتے مروج نيں۔ استا د، ماں، باپ ،شیخ تو‏ں عرض کردے نيں کہ ایہ نقدی آپ د‏‏ی نذر اے اسنو‏ں شرک کہنا انتہا درجہ د‏‏ی بیوقوفی اے ۔

 حوالے 

گٹھ:اسلامی اصطلاحات