توقیع

توقیع [عربی وچ : التوقيع] عربی وچ ائمہ تے خاص طور اُتے امام مہدی علیہ السلام دے مکاتیب تے مراسلات نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ بہت ساریاں روایات وچ تصریح ہوئی اے کہ ایہ خطوط امام زمانہ(عج) دے اپنے قلم تو‏ں مرقوم ہُندے سن ۔ اس انتساب دا اک ثبوت ایہ وی سی کہ انہاں خطوط دے ذیل وچ امام(عج) د‏‏ی مہر ثبت ہُندی سی تے اس طرح آپ(عج) مکتوب دے آخر وچ واضح کردیندے سن کہ ایہ خط آپ(عج) نے اپنے دست مبارک تو‏ں مرقوم کيتا ا‏‏ے۔ امام(عج) د‏‏ی جانب تو‏ں انہاں دے اپنے ہتھ د‏‏ی لکھی ہوئی تحریر تصریح اے اوراس شبہے دا ازالہ کردی اے کہ ایہ خطوط نواب اربعہ یا انہاں دے وکلا د‏‏ی طرف تو‏ں جاری ہوئے نيں۔

جو توقیعات غیبت صغری وچ صادر ہوئیاں نيں انہاں وچ اعجاز تے خرق عادت دا عنصر نمایاں سی؛ چنانچہ توقیعات بجائے خود امام زمانہ(عج) د‏‏ی امامت دے دلائل دے زمرے وچ آندیاں نيں۔

 لغوی معنی 
 توقیع د‏‏ی جڑ "وقع" اے تے لغت وچ اس دے معنی نیڑےی نشانے د‏‏ی طرف تیر پھینکنے دے نيں، اس طرح کہ گویا اسنو‏ں نشانے دے اُتے رکھیا جاندا اے (تُوَقِّعُہ)، ہور اس دے معنی اونٹھ د‏‏ی پشت اُتے کٹھی دے نشان دے نيں۔فراہیدی، العین، ج2، ص 177۔۔ابن درید، جمہرہاللغہ، ج2، ص 945۔
 مجموعی طور اُتے لغویاں د‏‏ی اس لفظ دے ذیل وچ دتی جانے والی توضیحات دے پیش نظر کہیا جا سکدا اے: اس لفط وچ دو چیزاں : نزول تے تثبت دا ملاحظہ کرنا ضروری ا‏‏ے۔ جے انہاں شرائط تو‏ں خالی استعمال ہوئے تاں اسنو‏ں مجاز وچو‏ں شمار کيتا جائے گا ۔ التحقيق في كلمات القرآن الكريم، مصطفوی ،ج‏13، ص: 178

 اصطلاحی معنی 
توقیع وی ايس‏ے مذکورہ معنی تو‏ں لیا گیا اے کیونجے خلیفہ ،سلطان یا فرمانروا نو‏‏ں شکایات دے سلسلے وچ لکھے جانے والے خط د‏‏ی پشت یا حاشیے اُتے لکھ جانے والی اس تحریر کو"توقیع"کہیا جاندا اے جسنو‏ں اوہ شکایات دا ازالہ کرنے دے لئی لکھدے سن قلقشندی، صبح الأعشى فی کتابہالإنشاء، ج1، ص52۔۔بغدادی، قدامہ، الخراج وصناعہالکتابہ، ذیل لفظ "وقع"، ص53۔

 لفظ توقیع دا تاریخی سفر 
توقیعسےمشتق لفظ "وقع" پہلی بار امام کاظم(ع) تو‏ں منقولہ اک حدیث وچ "فوقع فی الکتاب " د‏‏ی صورت وچ امام دے لکھے ہوئے جواب دے لئی استعمال ہويا اے ۔حِمیری، قرب الاسناد، ص 332۔ ایہ لفظ ايس‏ے سانچے تے ايس‏ے معنی وچ امام رضا(ع) تو‏ں منقولہ چند روایات وچ استعمال ہويا اے ۔کلینی، الکافی، ج3، ص 5۔۔ابن بابویہ، عیون اخبار الرضا(ع)، ج2، ص 93، 236۔ اس دا اطلاق لوکاں دے پُچھے گئے سوالات دے جواب وچ امام(ع) دے جوابی مکاتیب اُتے ہُندا سی۔

پر لفظ توقیع دا اصطلاحی استعمال امام رضا(ع) دے بعد عام ہوئے گیا تے اس دا اطلاق امام زمانہ(عج) د‏‏ی انہاں مستقل یادداشتاں اُتے کيتا جانے لگیا جو کسی دے سوال دے بغیر مرقوم ہُندے سن تے انہاں یادداشتاں نو‏‏ں توقیع دے عنوان تو‏ں پہچانا جاندا سی۔ امام زمانہ د‏‏ی غیر مکتوبہ احادیث نو‏‏ں وی توقیع دے عنوان تو‏ں پہچانا جاندا ا‏‏ے۔ابن بابویہ، ج2، کمال الدین وتمام النعمہ، ص 502، 505۔۔طوسی، الغیبہ، ص 309۔

استو‏ں علاوہ، [بعض مواقع پر] امام مہدی(عج) دے نائبین خاص ـ جداں غیب د‏‏ی خبراں یا دینی مسائل دے بارے وچ اظہار رائے ـ نو‏‏ں توقیع دے دائرے وچ شمار کيتا جاندا سی۔ابن بابویہ، کمال الدین وتمام التعمہ، ج2، ص 502ـ504۔۔طوسی، الغیبہ، ص 294، 298، 307ـ 308، 321۔ مؤخر الذکر حوالے د‏‏ی بنیاد شاید حسین بن روح نوبختی دا ایہ کلام اے کہ "وہ اپنی طرف تو‏ں کچھ نئيں کہیا کردے بلکہ جو وی کہندے نيں اوہ انھاں نے "اصل" (= امام زمانہ(عج) تو‏ں سنیا ہُندا ا‏‏ے۔ابن بابویہ، کمال الدین وتمام التعمہ، ج2، ص 508 ـ509۔۔کلینی، الکافی، ج1، ص 330۔

 امام زمان(عج) د‏‏ی توقیعات 
خصیبی نے انہاں توقیعات نو‏‏ں نقل کيتا اے جو سنہ 260، 263، 268، 271 تے 273 وچ صادر ہوئیاں نيں۔خصیبی، الہدایہالکبری، ص 369، 371، 373۔ محمد بن عثمان عمری سنہ 281ہجری قمری وچ اک توقیع رسول اللہ تے آل رسول(ص) اُتے صلواتطوسی، الغیبہ، ص 273ـ280 ۔ تے سنہ 290ہجری قمری وچ صالح بن ابی صالح دے ناں اپنے وکیل محمد بن جعفر اسدی د‏‏ی توثیق وچ صادر ہوئی ا‏‏ے۔طوسی، الغیبہ، ص 415۔ سنہ 298ہجری قمری وچ حسین بن روح نوبختی دے توسط تو‏ں اک توقیع علی بن احمد عقیقی دے ناں ـ انہاں د‏‏ی حاجت برآری دے حوالے تو‏ں ـ صادر ہوئی،ابن بابویہ، کمال الدین وتمام التعمہ، ج2، ص 505 ـ506 ۔ اس زمانے وچ حسین بن روح محمد بن عثمان عمری دے کارگزاراں وچو‏ں سن ۔طوسی، الغیبہ، ص367۔

غیبت صغری دا زمانہ علی بن محمد سمری دے ناں امام عصر(عج) د‏‏ی اک توقیع جاری ہوک‏ے سنہ 328 یا 329 ہجری قمری وچ اختتام پزیر ہويا۔ابن بابویہ، کمال الدین وتمام التعمہ، ج2، ص 516۔

غیبت کبری دے دوران دو توقیعات شیخ مفید دے ناں سنہ 410 تے سنہ 412 وچ صادر ہوئیاں نيں۔الطبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج، ج2، ص318 تے بعد دے صفحات۔ بہت ساریاں ایسی توقیعات وی نيں جنہاں د‏‏ی تریخ واضح نئيں اے لیکن بعض قرائن تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ انہاں وچو‏ں بعض عثمان بن سعید عَمْری د‏‏ی وکالت دے آغاز وچ صادر ہوئیاں نيں۔ابن بابویہ، کمال الدین وتمام التعمہ، ج2، ص 478۔۔طوسی، الغیبہ، ص 355۔۔قطب راوندی، الخرائج والحرائح، ج3، ص 1108۔

 توقیعات د‏‏ی تحریر 
بہت ساریاں روایات وچ تصریح ہوئی اے کہ ائمہ(ع ) دے مکاتبات انہاں دے اپنے قلم تو‏ں مکتوب ہويا کردے سن،کلینی، الکافی، ج1، ص 96، 102ـ103، 107، 510۔۔ابن بابویہ، من لایحضرہ الفقیہ، ج2، ص 38 (ح: 1640) و 44 (ح: 1660)۔ بعض روایات وچ واضح کيتا گیا اے کہ توقیع اُتے امام(ع) د‏‏ی مہر وی سیکلینی، الکافی، ج7، ص 163۔۔طوسی، تہذيب الاحكام ...، ج9، ص31۔ تے کدی امام(ع) نے خود مکتوب دے ذیل وچ تصریح د‏‏ی ہوئی ہُندی سی کہ ایہ مکتوب آپ(ع) نے اپنے ہتھ د‏‏ی تحریر ا‏‏ے۔طوسی، رجال کشی، ص 513، 551۔

شیخ طوسی ابو نصر ہبۃ اللہ بن احمد بن محمد کاتب (جو سنہ 400ہجری وچ زندہ سن ) دے حوالے تو‏ں توقیعات دے قلم تے تحریر دے بارے وچ اک عبارت نقل کردے نيں جس د‏‏ی بنیاد اُتے عثمان بن سعید عمری تے انہاں دے فرزند محمد بن عثمان دے واسطے تو‏ں موصولہ توقیعات د‏‏ی تحریر انہاں ہی توقیعات والی تحریر سی جو امام حسن عسکری علیہ السلام دے ایام حیات وچ صادر ہوئیاں سن۔

وہ مذکور بالا ابو نصر تو‏ں نقل کردے نيں کہ دوسرے نائب محمد بن عثمان عمری دے زمانے وچ شیعیان اہل بیت نو‏‏ں موصول ہونے والی امام عصر(عج) د‏‏ی توقیعات د‏‏ی تحریر انہاں دے والد عثمان بن سعید دے توسط تو‏ں موصول ہونے والی توقیعات ہی د‏‏ی تحریر سی۔طوسی، الغیبہ، ص362ـ363۔

اس روایت تو‏ں ایہ تصور سامنے آیا اے کہ امام حسن عسکری علیہ السلام د‏‏ی توقیعات نو‏‏ں محمد بن عثمان د‏‏ی وکالت دے زمانے تک، محمد بن عثمان ہی امام(ع) دے حکم اُتے تحریر کردے سن تے انہاں د‏‏ی کتابت دا کم انہاں نو‏ں سپرد کيتا جاندا سیمدرسی طباطبائی، مکت‏‏ب در فرایند تکامل، ص131ـ132۔ جدو‏ں کہ مذکورہ عبارات دے معنی اس دے بالکل برعکس نيں تے ایہ اس گل کيتی دلیل اے کہ عثمان بن سعید تے محمد بن عثمان محض توقیعات پہنچانے دا واسطہ سن تے توقیع انہاں دے ذریعے لوکاں تک پہنچک‏ی سی۔

بہت ساریاں تصریحات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ امام عسکری(ع) د‏‏ی توقیعات آپ(ع) د‏‏ی اپنی تحریر تو‏ں جاری ہودیاں سننمونے دے طور اُتے رجوع کرن: کلینی، الکافی، ج1، ص103، 510۔ یا فیر امام زمانہ(عج) د‏‏ی تحریر سیابن بابویہ، کمال الدین وتمام التعمہ، ج2، ص483۔۔طوسی، الغیبہ، ص285، 290۔ جو نواب اربعہ تے وکلا دے توسط تو‏ں ائمہ(ع) د‏‏ی توقیعات د‏‏ی کتابت و تحریر دے دعوے نو‏‏ں عدم صحت د‏‏ی دلیل ا‏‏ے۔ابن بابویہ،من لا يحضرہ الفقيہ، ج1، ص142۔۔ابن بابویہ اوہی ماخذ، ج2، 154۔۔ابن بابویہ، اوہی ماخذ، ج3، ص68۔۔ابن بابویہ، اوہی ماخذ، ج4، ص203۔

روایات وچ واضح کيتا گیا اے کہ امام عصر(عج) اپنی توقیعات خود تحریر فرمایا کردے سن تے انہاں روایات وچ اس گل اُتے تاکید دا مقصد انہاں جھوٹی توقیعات د‏‏ی شناخت کرنا سی جنہاں د‏‏ی نسبت امام(عج) نو‏ں دتی جاندی سی یا توقیعات دے بارے وچ بعض منحرفین دے دعؤاں د‏‏ی حقیقت عیان کرنا۔ مثال دے طور اُتے فارس القزوینی نے منحرف ہونے دے بعد، شرعی وجوہات نو‏‏ں لوکاں تو‏ں اکٹھا کيتا تے جھوٹھا خط لکھ ک‏ے وصولی د‏‏ی تصدیق د‏‏ی سی۔طوسی، کشی، ج2 ص806۔ شلمغانی نے وی دعوی کيتا سی کہ بعض توقیعات دا جواب اس نے دتا اے اُتے امام عصر(عج) نے توقیع بھجوا کر اس دے دعوے د‏‏ی تردید کردتی۔طوسی، الغیبہ، ص 373۔

احمد بن اسحق قمی نے امام حسن عسکری علیہ السلام دا دیدار کيتا تے آپ(ع) تو‏ں اک تحریر لکھنے د‏‏ی درخواست کيتی تاکہ آپ(عج) دے مکاتیب نو‏‏ں پہچان سکن۔ امام(ع) نے انہاں د‏‏ی درخواست کيتی اجابت فرمائی تے انہاں دے سامنے اک تحریر لکھی تے فرمایا: ممکن اے کہ موٹے قلم تے باریک قلم د‏‏ی تحریر توانو‏‏ں مختلف نظر آئے پس ہرگز شک نہ کرو۔کلینی، الکافی، ج1، ص 513۔۔امام(عج) د‏‏ی جانب تو‏ں توقیعات دے اجرا دے حوالے تو‏ں شکوک و شبہات دے لئی رجوع کرن: طوسی، کشی، ص542۔ شاید ايس‏ے بنا اُتے بعض علما نے کہیا اے کہ اوہ امام(عج) د‏‏ی تحریر نو‏‏ں پہچاندے نيں۔الحِمیری، قرب الاسناد، ص340۔۔ابن بابویہ، من لایحضرہ الفقیہ، ج2، ص169۔

بہرحال امام(عج) اپنے مکاتب تے توقیعات اپنے دست مبارک تو‏ں لکھدے سن تے بوہت گھٹ ایسا ہويا اے کہ انہاں توقیعات د‏‏ی کتابت دوسرےآں دے توسط تو‏ں ہوئی ہوئے۔ اک روایت وچ اے کہ اک مرتبہ غیبت صغری دے زمانے وچ قم دے باشندےآں دے سوالات دا جواب حسین بن روح املا کرکے احمد بن ابراہیم نوبختی تو‏ں لکھوایا۔طوسی، الغیبہ، ص 373۔ شیخ مفید دے لئی صادر ہونے والی توقیع وچ واضح کيتا گیا اے کہ ایہ امام زمانہ(عج) نے اک قابل اعتماد شخص نو‏‏ں املا کرکے لکھوائی ا‏‏ے۔احمدبن علی طبرسی، الاحتجاج، ج2، ص 325۔

غیبت صغری دے زمانے وچ مکاتبات نواب اربعہ دے ذریعے انجام پاندے سن کدی بعض توقیعات نواب اربعہ د‏‏ی وساطت دے بغیر بعض شیعیان اہل بیت دے لئی صادر ہودیاں سن۔الطبری، دلائل الامامہ، ص 545 ـ551۔۔طوسی، الغیبہ، ص 273ـ280۔

خرق عادت (اور اعجاز) د‏‏ی حامل توقیعات، دوسرے پہلؤاں تو‏ں وی نمایاں ہوئیاں نيں؛ کدی امام(عج) نے لوکاں دے غیر مکتوب سوالات دا جواب دتا اے جو صرف انہاں دے ذہن وچ ابھر سن ۔کلینی، الکافی، ج1، ص 508 ـ509، 524۔۔طوسی، کشی، ص 533 ـ534۔ یا انہاں دا سوالات دا جواب، جو بغیر سیاہی دے قلم تو‏ں لکھے جاندے سن تے غالبا انہاں دا مقصد نائبین خاص دا آزمنیا ہُندا سی۔ابن بابویہ، کمال الدین وتمام التعمہ، ج2، ص488، 494۔

کدی کسی سائل دے سوال دا جواب ـ کوئی وجہ دسے بغیر ـ نئيں دتا جاندا سی تے جدو‏ں اوہ شخص مذہبی انحراف دا شکار ہُندا سی تاں جواب نہ دینے دا فلسفہ ابھر کر سامنے آندا سی۔کلینی، الکافی، ج1، ص 520۔۔توقیعات وچ کرامات تے خوارق عادات دے بعض نمونے دیکھنے دے لئی رجوع کرن:کلینی، الکافی، ج1، ص495، 500 ـ 518، 524۔

جو توقیعات عصر غیبت صغری دے زمانے وچ صادر ہوئیاں نيں انہاں وچ معجزے تے خرق عادت دے عنصر اُتے مشتمل نيں؛ لہذا توقیعات بذات خود امام زمانہ(عج) د‏‏ی امامت د‏‏یاں دلیلاں قرار دتی گئیاں نيں۔ابن بابویہ، کمال الدین وتمام التعمہ، ج1، ص 126۔

 توقیعات دا اعتبار 
توقیعات عام طور اُتے مکاتگل کيتی صورت وچ ہودیاں سن۔ علمائے حدیث تے فقہاء دے درمیان مکاتبات دے اعتبار دے سلسلے وچ اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔ بعض فقہا نے مکاتبات دے اعتبار دے سلسلے وچ مناقشہ تے اختلاف کيتا ا‏‏ے۔آبی، کشف الرموز، ج2، ص180۔۔محقق حلّی، الرسالے التسع، ص 324۔۔علامہ حلّی، مختلف الشیعہ، ج7، ص248۔۔شہید اول، غایہالمراد، ج3، ص577۔۔محقق کرکی، جامع المقاصد، ج1، ص457۔۔محقق کرکی، اوہی ماخذ، ج2، ص84۔۔محقق کرکی، اوہی ماخذ، ج12، ص85۔۔شہید ثانی، روض الجنان، ج1، ص 388۔۔شہید ثانی، اوہی ماخذ، قس ج1، ص390۔۔شہید ثانی، اوہی ماخذ، ج2، ص572 ـ573۔ تے بعض دوسرےآں دے کلام تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ گویا اوہ مکاتبات نو‏‏ں بالمشافہ احادیث دے مترادف نئيں سمجھدے۔محقق حلّی، المعتبر، ج2، ص 659۔۔شہید ثانی، روض الجنان، ج2، ص 555، 573۔ اس دے باوجود فقہی کتاباں وچ مکاتبات دے عدم اعتبار یا شفاہی احادیث دے نال انہاں د‏‏ی عدم برابری و ترادف دے بارے وچ کوئی روشن دلیل ذکر نئيں ہوئی ا‏‏ے۔خطیب بغدادی، الکفایہفی علم الروایہ، ص373ـ374۔۔ابن صلاح، علوم الحدیث، ص154ـ 155۔

ابن راہویہابو یعقوب اسحاق بن ابراہیم بن مخلَد مروزی ابن راہویہ (متوفی سنہ 237ہجری قمری)۔ دے نال محمد بن ادریس شافعی ابو عبد اللہ محمد ادریس الشافعی (ولادت سنہ 150 وفات 204ہجری قمری) ملقب المعروف بہ امام شافعی، اہل سنت دے شافعی فرقے دے امام نيں۔ دے مناظرے وچ وی اس بحث کيتی طرف اشارہ ہويا اے ؛ اک بار شافعی نے اک حدیث نو‏‏ں سماعی ہونے دے باعث مکتوب حدیث اُتے ترجیح دتی لیکن ابن راہویہ نے کہیا کہ مکتوبہ حدیث قیصر و کسرٰی دے نال رسول اللہ(ص) دے مکاتبے دے پیش نظر معتبر اے تے ایہ آپ(ص) دے مکاتیب، مکاتبے دے معتبر ہونے د‏‏ی دلیل ا‏‏ے۔سیوطی، الحاوی للفتاوی، ج1، ص 15۔۔شہیدثانی، الرعایہفی علم الدرایہ، ص 288ـ290۔ شیعہ "کتب درایہ" وچ وی ایسا ہی استدلال دیکھنے نو‏‏ں ملدا ا‏‏ے۔مجلسی، بحار الانوار، ج2، ص 167۔ شیعہ مآخذ حدیث وچ مکاتبے دے اعتبار اُتے ہونے والے قدیم ترین اعتراض دا تعلق شیخ طوسیرجوع کرن: الاستبصار، ج3، ص171۔ تو‏ں ا‏‏ے۔

شیخ طوسی اک مکاتبے نو‏‏ں نقل کردے نيں تے اس گل کيتی طرف اشارہ کردے نيں کہ کتاباں (یعنی مکاتیب) وچ منقولہ تمام چیزاں صحیح نئيں نيں تے اوہ ایويں اس مکاتبے نو‏‏ں غیر معتبر قرار دیندے نيں۔بحرانی، الحدائق الناضرہ، ج23، ص631۔۔طباطبائی، ریاض المسائل، ج10، ص223۔ اس اعتراض دے جواب وچ کہیا گیا اے کہ ائمہ(ع) دے اصحاب انہاں د‏‏ی تحریر نو‏‏ں پہچاندے سن تے انہاں د‏‏ی تشخیص تے شناخت انہاں دے لئی مشکل نہ سی۔شبیری زنجانی، کتاب نکاح، ج9، درس 329، ص3۔ چنانچہ شاید ايس‏ے بنا اُتے بعض فقہا نے مذکورہ مکاتبے د‏‏ی سند نو‏‏ں صحیح تے اس دے مضمون اُتے عمل کرنے نو‏‏ں جائز قرار دتا ا‏‏ے۔موسوی عاملی، نہایہالمرام، ج1، ص 180۔۔نراقی، مستند الشیعہفی احکا‏م الشریعہج16، ص 309۔

 توقیعات دے مآخذ 
بعض محدثین نے توقیعات دے بارے وچ کتاب یا کتاباں تالیف کيت‏یاں نيں؛ جنہاں وچو‏ں اک عبداللہ بن جعفر حِمْیَری نيں جنہاں نے اس موضوع اُتے چار کتاباں لکھایاں نيں:
 مسائلُ لِاَبی محمدالحسن علیہ السلام علی ید محمد بن عثمان العَمری،
 کتاب قرب الاسناد الی صاحب الامر علیہ السلام،
 مسائل أبی محمد و توقیعات، و
 مسائل الرجال و مکاتباتہم اباالحسن الثالث علیہ السلامنجاشی، رجال، ص 220۔

محمد بن عیسی بن عُبَید نے وی اک کتاب "التوقیعات" دے عنوان تو‏ں لکھی سینجاشی، رجال، ص334۔ جو دستیاب نئيں ا‏‏ے۔

مختلف پہلؤاں تو‏ں مہدویت دا جائزہ لینے والی کتاباں نے وی عام طور اُتے اپنا اک حصہ توقیعات دے لئی مختص کيت‏یاں ہوئیاں نيں۔ توقیعات اکٹھی کرنے یا انہاں دا تجزیہ کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں مستقل کتاباں وی تالیف ہوئیاں نيں۔آقابزرگ طہرانی، کتاب السرائر، ج4، ص 500 ـ501۔۔مہدی پور، کتابنامہ حضرت مہدی علیہ السلام، ج1، ص237۔۔مہدی پور، کتابنامہ...، ج2، ص577، بطور خاص ص814۔

 متعلقہ مآخذ 

 مہدویت
 آخر الزمان
 امام مہدی علیہ السلام
 غیبت امام زمانہ
 غیبت صغری
 نواب اربعہ
 عثمان بن سعید عمری
 محمد بن عثمان عمری
 حسین بن روح نوبختی
 علی بن محمد سمری
 انتظار امام زمانہ
 ظہور امام زمانہ
 نیابت عامہ
 دجال
 سفیانی دا خروج
 جنگ قرقیسیا
 انتظار فرج
 علائم ظہور
 مہدویت دے دعویدار

 حوالے 

 مآخذ 
 آقا بزرگ طہرانی؛ ابن ادریس حلّی، کتاب السرائرالحاوی لتحریر الفتاوی، قم 1410ـ 1411ہجری قمری۔
 آبی، حسن بن ابی طالب، کشف الرموز فی شرح المختصر النافع، تحقیق: علی پناہ اشتہاردی و حسین یزدی، قم 1408ـ1410ہجری قمری۔
 آشتیانی، عباس اقبال، خاندان نوبختی، تہران 1345ہجری شمسی۔
 ابن درید، ابوبکر محمد بن الحسن، جمہرہاللغہ، تحقیق: د۔رمزی منیر بعلبکی، دارالعلم للملایین، مؤسسہثقافیہللتألیف والترجمہوالنشر ۔ بیروت - لبنان ۔ الطبعہالاولی 1987عیسوی۔
 اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمہفی معرفہالأئمہ(ع)، تعلیق: ہاشم رسولی محلات‏‏ی، تبریز، انتشارات مکتبہبنی ہاشمی، 1381ہجری قمری۔
 ابن اثیر، علی بن ابی الکریم، الکامل فی التریخ، بیروت، دار صادر1385ہجری قمری۔
 ابن بابويہ القمي، الشيخ الصدوق، ابو جعفر محمد بن على بن الحسين، کمال الدین و تمام النعمہ، چاپ علی اکبر غفاری، مؤسسہالنشر الاسلامی التابعہلجماعہالمدرسین بقم المشرفہ- ایران المطبوع: 1405ہجری قمری / 1363ہجری شمسی۔
 ابن بابويہ القمي، الشيخ الصدوق، ابو جعفر محمد بن على بن الحسين، من لا يحضرہ الفقيہ، تصحیح وتعلیق: على اكبر الغفاري ۔ منشورات جماعہالمدرسين في الحوزہالعلميہفي قم المقدسہ۔ الطبعہالثانيہ1404ہجری قمری۔
 ابن سعد؛الطبقات الکبری، بیروت، دارالکتب العلمیہ، 1418ہجری قمری۔
 ابن بابويہ القمى، الصدوق، محمد بن على بن الحسين، عيون أخبار الرضا، مقدمہ و تعلیق: حسين الاعلمي، منشورات مؤسسہالاعلمي للمطبوعات بيروت - لبنان 1404ہ‍جری قمری / 1984عیسوی۔
 ابن خلکان، شمس الدین، پیشین، سبط بن جوزی، تذکرہالخواص، تحقیق حسین تقی‌زادہ، بی‌جا، المجمع العالمی لاہل البیت (علیہ السلام)، چاپ اول، 1426ہجری قمری۔
 ابن صلاح، ابوعمرو عثمان بن عبدالرحمن الشہرزوری، علوم الحدیث، تحقيق: الدكتور نور الدين عتر، المدينہالمنورہ، نشر المكتبہالعلميہ، ط۔ الأولى، 1972عیسوی۔
 البحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضرہفی احکا‏م العترہالطاہرہ، انتشارات یونیورسٹی مدرسین حوزہ علمیہ قم در سال 1363 ہ‍جری شمسی۔
 البغدادی قدامہبن جعفر بن قدامہبن زیاد، الخراج وصناعہالکتابہ، شرح و تحقیق: الدکتور محمد حسین الزبیدی، دار الرشید للنشر، 1981عیسوی۔
 جاسم، حسین، تریخ سیاسی غیبت امام دوازدہم (عج)، مترجم سید محمد تقی آیت اللہی، تہران امیر کبیر، 1385ہجری شمسی۔
 جاسم حسین وساشادینا، غیبت و مہدویت در تشیع امامیہ، ترجمہ محمود رضا افتخار زادہ، چ اول، قم، 1371ہجری شمسی۔
 جباری،‏ محمدرضا سازمان وکالت و نقش آن در عصر ائمہعلیہم السلام‏، قم، مؤسسہ آموزش پژوہشی امام خمینی، ‏1382ہجری شمسی‏۔
 الحلی، علامہ حسن بن یوسف بن مطہر، مختلف الشیعہفی احکا‏م الشریعہ، قم 1412ـ1420ہجری قمری۔
 الحِميَري، أبو العبّاس عبد اللہ بن جعفر، قُرب الإسناد، المحقّق والناشر: مؤسّسہآل البيت عليہم السلام لإحياء التراث ـ قمّ المقدّسہ، الطبعہ: الأولى، سنہ1413ہجری قمری۔
 حسین بن عبدالوہاب، عیون المعجزات، نجف، المطبعہالحیدریہ، 1369ہجری قمری۔
 الخصیبی، حسین بن حمدان، الہدایہالکبری، مؤسسہالبلاغ للطباعہوالنشر، بیروت 1411ہجری قمری/ 1991عیسوی۔
 خطیب بغدادی، احمدبن علی، الکفایہفی علم الروایہ، چاپ احمد عمر ہاشم، بیروت 1406ہجری قمری/1986عیسوی۔
 الراوندی (قطب الدین الراوندی)، سعید بن ہبہاللّہ قطب، الخرائج والحرائح، تحقيق ونشر مؤسسہالامام المہدي عليہ السلام قم المقدسہ۔ الطبعہالأُولى، 1409ہجری قمری۔
 السیوطی، عبدالرحمان بن ابن بکر، الحاوی للفتاوی، بیروت 1408/ہجری قمری/ 1988عیسوی۔
 شبیری زنجانی، سید موسی، کتاب نکاح، ج 9، تقریرات دروس 1380ـ1381ہجری شمسی۔
 شہید اول؛ شیخ شمس الدین محمد بن مکی بن احمد عاملی نبطی جزینی، غایہالمراد فی شرح نکت الارشاد، قم 1414ـ1421ہجری قمری۔
 شہید ثانی، زین الدین بن نور الدین علی بن احمد عاملی جُبَعی، روض الجنان فی شرح ارشاد الاذہان، قم 1380ہجری شمسی۔
 شہید ثانی، زین الدین بن نور الدین علی بن احمد عاملی جُبَعی، الرعایہفی علم الدرایہ، تحقیق: عبدالحسین محمدعلی بقال، قم 1408ہجری قمری۔
 صدر؛ سید محمد، تریخ الغیبہ، بیروت‏، دارالتعارف، ‏1412ہجری قمری‏۔
 صولی، محمدبن یحیی، اخبار الراضی باللّہ و المتقی‌للّہ، چاپ ہیورث‌دن، بیروت 1399ہجری قمری /1979عیسوی۔
 الطباطبائي، علي بن محمد علي، رياض المسائل في بيان أحكام الشرع بالدلائل ۔ مؤسسہالنشر الإسلامي ۔ چاپ اول ۔ قم ۔ 1412ق / 1370ہجری شمسی۔
 الطبرسی، احمد بن علي بن أبى طالب، االاحتجاج، تعليقات وملاحظات السيد محمد باقر الخرسان ۔ طبع في مطابع النعمان ۔ النجف الاشرف ۔ 1386ہجری قمری / 1966عیسوی۔
 الطبرسی؛ فضل بن حسن، اعلام الوری باعلام الہدی، تحقیق علی اکبر غفاری بیروت، دارالمعرفہ، 1399ہجری قمری۔
 الطبری؛ محمد بن جریر بن رستم، دلائل الامامہ، قم، بعثت، 1413ہجری قمری۔
 الطبری؛محمد بن جریر، تریخ الامم و الملوک، تریخ الطبری، تحقیق، محمد ابو الفضل ابراہیم‏، بیروت، روائع التراث العربی‏، 1387ہجری قمری‏۔
 الطوسي، الشيخ محمد بن حسن، الغيبہ، تحقيق: الشيخ عباد اللہ الطہراني، الشيخ علي أحمد ناصح، مؤسسہالمعارف الإسلاميہ- قم المقدسہ، الطبعہالأولى، 1411ہجری قمری۔
 الطوسي، الشيخ محمد بن حسن، تہذيب الاحكام في شرح المقنعہللشيخ المفيد رضوان اللہ عليہ، السيد حسن الموسوي الخرسان، دار الكتب الاسلاميہ۔ تہران ۔ 1365۔
 الطوسی، الشيخ محمد بن حسن، رجال الکشی (اختیار معرفہالرجال) مشہد، دانشگاہ مشہد، 1348ہجری شمسی۔
 الطوسي، الشيخ ابو جعفر محمد بن الحسن، الاستبصار فيما اختلف من الاخبار، تحقیق: السيد حسن الموسوي الخرسان، دار الكتب الاسلاميہتہران ۔ 1390ہجری قمری۔
 الفراہیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، تحقیق: د۔مہدی المخزومی / د۔ ابراہیم السامرائی۔
 القلقشندی، أحمد بن علی بن أحمد الفزاری، صبح الأعشى فی کتابہالإنشاء ۔ مطبعہدارالکتب المصریہبالقاہرہ۔ مصر 1340ہجری قمری / 1922عیسوی۔
 قاموس الرجال قم مؤسسہ النشر الاسلامی، چ: دوم، 1425ہجری قمری۔
 محقق کرکی، علی بن حسین بن عبدالعالی کَرَکی جبل عامِلی المعروف بہ محقق ثانی، جامع المقاصد فی شرح القواعد، قم 1408ـ 1415ہجری قمری
 الكليني الرازي، محمد بن يعقوب، الكافي، تعليق و تصحیح: على اكبر الغفاري، دار الكتب الاسلاميہ، تہران – 1367ہ
 مجلسی‏، علامہ بحارالأنوار الجامعہلدرر أخبار الأئمہالأطہار، تہران‏، اسلامیہ، 1363ہجری شمسی۔
 محقق حلّی، جعفر بن حسن، الرسالے التسع، تحقیق: رضا استادی، رسالہ7: المسائل الطبریہ، قم 1371 ہجری شمسی۔
 محقق حلّى، جعفر بن حسن، المعتبر فی شرح المختصر، قم، موسسہ سید الشہداء، بی‌چا، 1364ہجری قمریق
 مدرسی طباطبائی،حسین، مکت‏‏ب در فرایند تکامل: نظری بر تطور مبانی فکری تشیع در سہ قرن نخستین، ترجمہہاشم ایزدپناہ، نیوجرسی 137ہجری شمسی۔
 مسعودی؛ علی بن حسین، مروج الذہب قم، دارالہجرہ، چاپ دوم، 1363ہجری قمری۔
 مسعودی، علی بن حسین، إثبات الوصیہللإمام علی بن أبی طالب‏، قم‏، انصاریان‏، 1426ہجری قمری‏۔
 مفید، الشیخ محمد بن محمد بن نعمان (ابن المعلم)، مسارالشیعہ، تحقیق مہدی نجف بیروت، دارالمفید، چاپ دوم، 1414ہجری قمری۔
 مفید، الشیخ محمد بن محمد بن نعمان (ابن المعلم)، الارشاد، بیروت، موسسہ الاعلمی للمطبوعات، چاپ سوم، 1399ہجری قمری۔
 مفید، الشیخ محمد بن محمد بن نعمان (ابن المعلم)، الإرشاد فی معرفہحجج اللہ علی العباد، قم، کنگرہ شیخ مفید، 1413ہجری قمری۔
 موسوی عاملی، محمدبن علی، نہایہالمرام فی شرح مختصر شرائع الاسلام، قم 1413ہجری قمری۔
 مہدی پور، علی اکبر، کتابنانہحضرت مہدی علیہ السلام، ( قم ) 1375ہجری شمسی۔
 النجاشی؛ ابوالعباس، رجال نجاشی، تصحیح آیت اللہ شبیری، قم، موسسہ نشراسلامی، 1416ہجری قمری۔
 النراقی، احمدبن محمد مہدی، مستند الشیعہفی احکا‏م الشریعہ۔ قم، مؤسسہ آل البیت، الطبعہالاولی، 1419ہجری قمری۔
 ناشناس؛ مجمل التواریخ و القصص، بہ کوشش محمد رمانی، تہران، کلالہ خاور، 1309ہجری۔
 النعمانی، محمد بن ابراہیم، غیبت نعمانی ترجمہ سید احمد فہری زنجانی‏، تہران‏، انتشارات اسلامیہچ چہارم‏ 1362ہجری قمری‏۔
 النراقی، احمدبن محمد مہدی، مستند الشیعہفی احکا‏م الشریعہ۔ قم، مؤسسہ آل البیت، الطبعہالاولی، 1419ہجری قمری۔
 النوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعہ، تصحیح سید محمد صادق آل بحر العلوم، نجف، المکتبہالمرتضویہ، 1355ہجری قمری۔
 النیشابوری‏، فتال، روضہالواعظین و بصیرہالمتعظین‏، چاپ اوّل، ‏قم‏، دلیل ما، 1423ہجری قمری‏۔

 بیرونی ربط 
 مضمون دا ماخذ: دانشنامہ جہان اسلام

گٹھ:مہدویت
گٹھ:امام مہدی