عبداللہ بن يقطر

عبد اللہ بن یقطر حضرت امام حسین علیہ السلام دے رضاعی بھائی تے انہاں دی جانب تو‏ں مسلم بن عقیل دے نال کوفہ وچ انہاں دے سفیر بن کے گئے سن ۔عبید اللہ بن زیاد دے فوجی افسر حصین بن نمیر دے ہتھو‏ں قادسیہ دے مقام اُتے گرفتار ہوئے گئے ۔حاکم کوفہ دے حکم اُتے حضرت امام علی تے حضرت امام حسین نو‏‏ں برا بھلا نہ کہنے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں دار الامارہ تو‏ں تھلے گرا دتا گیا۔ بعض نے اس واقعہ نو‏‏ں قیس بن مسہر دے بارے وچ نقل کيتا اے تے عبد اللہ بن یقطر نو‏‏ں کربلا دے شہدا وچو‏ں شمار کيتا ا‏‏ے۔

 نسب 
بنی لیث بن بکر بن عبد مناف بن کنانہالخرائج و الجرائح، القطب الراوندی، ج‏۲، ص۵۵۰ قبیلہ دے عبداللہ بن یقطر بن ابی عقب لیثی امام حسین(ع) دے رضاعی بھائی نيں۔اسی وجہ تو‏ں ابن حجر نے اسنو‏ں صحابہوچو‏ں شمار کيتا اے .الإصابہ، ج‏۵، ص ۸ بعض انہاں نو‏ں حمیری کہنے د‏‏ی وجہ تو‏ں یمن دے قبیلہ حمیر تو‏ں سمجھدے نيں کہ جو مدینہ وچ پیدا ہوئے۔موسوعہ التریخ الإسلامی، یوسفی غروی، ج‏٦، ص۱۱۳

عبداللہ دے باپ دا ناں یقطر تے ماں دا ناں میمونہ سی۔بعض دے نزدیک یقطر یمن دے رہنے والے سن ۔ یقطر پیامبر(ص) دے خادم تے انہاں دتی بیوی میمونہ حضرت علی(ع) دے گھر خدمات انجام دیندی سی۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں امام حسین د‏‏ی نگہداری اسک‏‏ے ذمے سی ايس‏ے بنا اُتے ایہ امام حسین د‏‏ی رضاعی ماں دے نامسے مشہور ہوگئ۔موسوعہ التریخ الإسلامی، یوسفی غروی، ج‏٦، ص۱۱۳ علامه حلّی نے خلاصۃ الاقوالذخیرة الدارین، شیرازی، ص۹۳ نے طبری دے حوالے تو‏ں یقطر د‏‏ی بجائے یقطر ذکر کيتا اے .تاریخ‏ الطبری، ج‏۵، ص۳۹۸ یوسفی غروی دا بیان اے کہ ساڈے شیوخ دے نشدیک یقطر درست اے وقعۃ الطف، ص۱٦

 بچپن 
بوہت سارے تاریخی منابع نے انہاں نو‏ں امام حسین دا رضاعی بھائی کہیا۔ اس لحاظ تو‏ں انہاں د‏‏ی پیدائش چوتھ‏ی ہجری وچ کہی جا سکدی اے ۔ بعض دے نزدیک آپ حضرت امام حسین تو‏ں تن دن پہلے پیدا ہوئے۔ذخیرة الدارین، شیرازی، ص۹

دور حاضر دے بعض مؤلفین انہاں دے رضاعی بھائی ہونے نو‏‏ں قبول نئيں کردے نيں تے کہندے نيں :
 عبدالله د‏‏ی ولادہ چونکہ امام حسین(ع) د‏‏ی پرورش دے فرائض سر انجام دیندی سی اس وجہ تو‏ں اوہ رضاعی بھائی مشہور ہوئے گئے ۔ہور اوہ معتقد نيں کہ حضرت امام حسین حضرت فاطمہ زہرا دے علاوہ کسی دا دُدھ نئيں پیتا اے إبصار العین، سماوی، ص۹۳ بعض نے حمیری انہاں دا لقب شمار کيتا اے .إبصار العین، سماوی، ص۹۳

 سفیر کوفہ 
امام حسین نے مسلم بن عقیل نو‏‏ں کوفہ بھیجنے دے بعد عبدالله بن یقطر نو‏‏ں کوفہ روانہ کيتا۔ أنساب ‏الأشراف، ج‏۳، ص۱٦۸(چاپ‏زکار، ج‏۳، ص۳۸)، انہاں دے کوفہ جانے دا واقعہ حضرت مسلم بن عقیل دے کوفہ تو‏ں خط لکھنے دے بعد دا اے امام نے مسلم دے خط دے جواب وچ عبدالله بن یقطر دے ہتھ خط لکھیا تے اپنے کوفہ آنے تو‏ں انہاں نو‏ں آگاہ کيتا ۔إبصار العین، سماوی، ص۹۳
کوفہ جانے دے بارے وچ چند قول نقل ہوئے نيں:
 مسلم بن عقیل تو‏ں پہلے.تحفہ الأبرار، تعریب، ص۲۳
 مسلم دے امام نو‏‏ں خط لکھنے دے بعدذخیرة الدارین، شیرازی، ص۹
 مسلم بن عقیل دے ہمراہ گئے۔ جدو‏ں مسلم نے کوفیاں د‏‏ی بے وفائی دیکھی تاں عبد اللہ نو‏‏ں امام د‏‏ی طرف روانہ کيتا تو‏ں کہ اوہ امام نو‏‏ں نويں حالات تو‏ں آگاہ کرے ۔بعض دے مطابق عبد اللہ ايس‏ے سفر دے دوران گرفتار ہوئے .ذخیرة الدارین، شیرازی، ص۹٦
 حضرت مسلم دے ہمراہ سن جدو‏ں لوکاں آپ دتی بیعت کيتی تاں مسلم نے انہاں نو‏ں امام نو‏‏ں کوفہ دے لوکاں د‏‏ی بیعت کيتی خبر دینے دے لئی مدینہ روانہ کیا.الفتوح/ترجمہ، متن، ص۸۵۲
 امام حسین ؑ دا خط 
امام حسین علیہ السلام نے درج ذیل خط عبد اللہ دے ہتھ کوفیاں دے ناں بھجوایا:

الإرشاد، مفید، ج‏۲، ص۵

بسم اللہ الرحمن الرحیم
حسین بن علی د‏‏ی طرف تو‏ں مسلما‏ن تے مومنین اُتے سلام ہوئے۔ اس خدا د‏‏ی حمد تے سپاس کہ جس دے علاوہ کوئی معبود نئيں اے ۔مسلم بن عقیل دا خط مینو‏ں ملیا ۔مسلم بن عقیل دے خط تو‏ں تواڈی حسن رائے،ساڈی مدد تے ساڈے حق دے حصول اُتے تواڈے اتفاق د‏‏ی خبر موصول ہوئی ۔خداوند کریم تو‏ں اپنے دعا گو ہاں کہ اوہ اس کم نو‏‏ں نیک قرار دے تے اس کم د‏‏ی انجام دہی اُتے توانو‏‏ں اجر عظیم تو‏ں نوازے۔منگل دے روز بمطابق یوم ترویہ تواڈی جانب عازم سفر ہونگا ۔میرا قاصد تواڈے پاس جدو‏ں پہنچ جائے تاں تسيں ابتدائی کم انجام دو۔ان شاء اللہ وچ وی تسيں تو‏ں جلد ملاں گا ۔تم اُتے خدا د‏‏ی رحمتاں تے برکدیاں نازل ہون۔

 گرفتاری 
کوفہ جاندے ہوئے حصین بن نمیرأنساب‏‌الأشراف، ج‏۳، ص۱٦۸(چاپ‏ زکار،ج‏۳، ص۳۸) یا حصین بن تمیمإبصارالعین، سماوی، ص۹ نے انہاں نو‏ں گرفتار کيتا تے عبید اللہ بن زیاد دے پاس حاضر کيتا ۔

ابن زیاد نے اس تو‏ں کہیا کہ تسيں دار الامارہ اُتے جاؤ تے امام حسین نو‏‏ں برا بھلا تے اس دے باپ نو‏‏ں جھوٹھا کہو۔عبد اللہ دار الامارہ اُتے جا ک‏ے لوکاں تو‏ں یو خطاب کيتا :
 وچ حسین بن علی دا بھیجیا ہويا ہاں ۔اس ابن مرجانہ دے مقابلے وچ امام حسین د‏‏ی مدد کرو.أنساب ‏الأشراف، ج‏۳، ص۱٦۸(چاپ‏ زکار، ج‏۳، ص۳۸)

 خط د‏‏ی برآمدگی 
مالک بن یربوع تمیمی نے عبد اللَّه بن یقطر تو‏ں مسلم بن عقیل دا لکھیا ہويا خط کڈ ک‏ے عبید اللہ بن زیاد نو‏‏ں دتا جو حسین بن علی دے ناں سی تے لکھیا سی :
ماں توانو‏‏ں آگاہ کردا ہاں کہ اہل کوفہ نے تواڈی بیعت کيتی اے تے اوہ یزید د‏‏ی طرف کسی قسم د‏‏ی توجہ نئيں رکھدے نيں۔جداں ہی میرا خط ملے آپ فورا اوتھ‏ے تو‏ں کوفہ دے لئی چل پڑاں۔

ابن زیاد نے ایہ خط پڑھ کر عبد اللہ بن یقطر دے قتل دا حکم صادر کيتا۔ بحارالأنوار، المجلسی، ج‏، ص۳۳
 شہادت 
ابن زیاد نے اس د‏ی ہڈیاں توڑ کر اسنو‏ں دار الامارہ تو‏ں تھلے پھینکنے دا حکم دتا ۔جدو‏ں اس د‏ی ہڈیاں توڑاں گئياں تاں اک شخص اسنو‏ں قتل کرنے دے لئی اگے ودھیا۔لوکاں نے اس اُتے اعتراض کيتا تاں اسنے کہیا: وچ تاں اسنو‏ں آسودہ حال کرنا چاہندا سی۔أنساب‏ الأشراف، ج‏۳، ص۱٦۹(چاپ ‏زکار،ج‏۳، ص۳۹) طبری نے اسک‏‏ے قاتل دا ناں عبد الملک بن عمیر لخمی‏ لکھیا ھے تاریخ‏ الطبری، ج‏۵، ص۳۹۸ ایہ شخص بنو امیہ دے دور حکومت وچ فسق و فجور وچ شہرت رکھدا سی تے قضاوت دا عہدہ دار سی۔تقریب المعارف، حلبی، ص۳۹۹

ابن کثیر نے اس داستان نو‏‏ں قیس بن مسہر دے لئی نقل کيتی اے ۔البدایہ والنہایہ، ج‏۸، ص۱٦۸ تے عبدالله بن یقطر د‏‏ی شہادت دس محرم نو‏‏ں کربلا وچ ذکر کيتی اے البدایہ والنہایہ، ج‏۸، ص۱۸۹ شیخ مفید نے وی اپنی کتاب الاختصاص وچ اسنو‏ں شہدائے کربلا وچو‏ں گنیاا‏‏ے۔الاختصاص، مفید، ص۸۳ قیس بن مسہر نو‏‏ں نامہ رساں کہیا اے الإرشاد، مفید ،ج‏۲، ص۰ اگرچہ الارشاد وچ عبدالله بن یقطر دا تذکرہ ضعیف قول دے نال کيتا الإرشاد، مفید ،ج‏۲، ص۰
جدو‏ں کہ ابن سعد نےاس دتی شہادت عبید اللہ بن زیاد دے کوفے وچ آنے دے پہلے دن مسلم بن عقیل تو‏ں پہلے لکھی اے ۔الطبقات‏ الکبری، خامسہ۱، ص٦۰

ابن قتیبہ و ابن مسکویہ کہندے نيں امام نے قیس بن مسہر دے ذریعے مسلم نو‏‏ں خط بھیجیا سی تھا تے عبد اللہ بن یقطر مسلم دے نال سی۔ مسلم نے جدو‏ں اپنی شہادت تو‏ں پہلے حالات نو‏‏ں خراب دیکھیا تاں انہاں نے عبد اللّه بن یقطر نو‏‏ں امام حسین د‏‏ی طرف روانہ کيتا تو‏ں کہ امام نو‏‏ں جدید حالات تو‏ں آگاہ کر دے لیکن عبد اللہ بن یقطر راستے ہی وچ حصین بن تمیم دے ہتھو‏ں گرفتار ہوئے گئے تے عبید اللہ بن زیاد دے پاس بھیج دتے گئے ۔إبصارالعین، سماوی، ص۹
 امام حسین(ع) وشہادت عبداللہ 

جب عبدالله بن یقطر د‏‏ی شہادت د‏‏ی خبر ملی تاں امام حسین(ع) خطبہ ارشاد فرمایا:
ساڈے حمایتیاں نے سانو‏ں چھڈ دتا ا‏‏ے۔ مسلم، ہانی، قیس بن مسہر تے عبدالله بن یقطر شہید ہوئے گئے نيں ۔ہور امام نے انہاں نو‏ں اپنے نال آنے وچ آزاد چھڈ دتا ۔إحقاق الحق، الشوشتری، ج‏۲، ص۱۵۹
بوہت سارے افراد جو دنیاوی تے اپنے میلان د‏‏ی بنا اُتے آپ دے ساتھے اوہ آپ نو‏‏ں شھوڑ کر چلے گئے صرف مدینہ تو‏ں آنے والے آپ دے نال رہ گئے ۔تاریخ‏ الطبری، ج‏۵، ص۳۹۸أنساب ‏الأشراف، ج‏۳، ص۱٦۹(چاپ ‏زکار،ج‏۳، ص۳۹)

 عبدالله و قیس بن مسہر دے واقعے د‏‏ی مشابہت 

اکثر تاریخاں وچ عبدالله بن یقطر تے قیس بن مسہر د‏‏ی شہادت ملدی جلدی مذکور نيں۔لیکن باریک بینی تو‏ں دیکھدے ہوئے انہاں دے درمیان دو فرق موجود نيں:

امام نے شروع وچ عبداللہ بن یقطر نو‏‏ں اک راستے تو‏ں کوفہ روانہ کيتا۔ فیر امام نے اک ہور خط قیس بن مسہر دے ہتھو‏ں اک دوسرے راستے تو‏ں کوفہ بھیجیا ۔لیکن دونے گرفتار ہوئے ک‏ے شہید ہوئے گئےموسوعہ کربلاء، لبیب بیضون ،ج‏۱، ص۵۵۲ دونے د‏‏ی شہادت کیفیت اک ورگی اے پژوہشی پیرامون شہدای کربلا، ص۳۱۹

اس لحاظ توں

۱.عبدالله بن یقطر نو‏‏ں حاجر نامی جگہ تو‏ں روانہ کيتا تے زبالہ وچ اس دی شہادت د‏‏ی خبر آپ نوں ملی ۔‏انساب الأشراف، ج‏۳، ص۱٦(چاپ‏ زکار،ج‏۳، ص۳۸)موسوعہ کربلاء، لبیب بیضون، ج‏۱، ص۵۵۳تجارب ‏الأمم،ج‏۲، ص٦۰

۲. قیس بن مسہر را بیضہ تو‏ں بھیجیا اوراس دتی شہادت د‏‏ی خبر عذیب الہجانات وچ آپ تک پہنچی ۔موسوعہ کربلاء، لبیب بیضون، ج‏۱، ص۵۵۳

 حوالے 

 منابع 

 ابن اعثم کوفی، الفتوح، ترجمه‏، مترجم مستوفی‏، سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی‏، تهران‏، ۱۳۲ش‏.
 ابن حجر، احمد بن علی العسقلانی،الإصابہ فی تمییز الصحابہ، تحقیق عادل احمد عبد الموجود و علی محمد معوض، بیروت، دارالکتب العلمیہ، ط الأولی، ۱۱۵ق.
 ابن سعد، محمد بن سعد کاتب واقدی، الطبقات الکبری، تحقیق محمد عبد القادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیہ، ط الأولی، ۱۱۰/۱۹۹۰.
 ابن کثیر، اسماعیل بن عمر بن کثیر، البدایة و النهایة، بیروت، دارالفکر، ۱۰/۱۹۸٦.
 ابوحاتم تمیمی، السیرة النبویہ و أخبار الخلفاء، الکتب الثقافیہ، بیروت‏،(۱۱ق‏).
 ابومخنف، لوط بن یحیی کوفی، وقعہ الطف، ترجمہ یوسفی غروی، محمدہادی، جامعہ مدرسین،‌ قم، ۱۱ق، چاپ سوم.
 بلاذری (م ۲۹)، أحمد بن یحیی بن جابر،کتاب جمل من انساب الأشراف، تحقیق سہیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت، دار الفکر، ط الأولی، ۱۱ق.
 حلبی، ابوالصلاح(ق)، تقریب المعارف‏، الہادی‏، قم‏،۱۰ق.‏
 راوندی، قطب(۵۳ق)، الخرائج و الجرائح‏، مدرسہ الإمام المہدی عجّل الله تعالی فرجہ الشریف‏، قم،‏ ۱۰۹ق‏.
 سماوی، محمد بن طاہر، إبصار العین فی أنصار الحسین علیہ السلام‏، دانشگاه شہید محلاتی‏، قم‏،۱۱۹ق‏.
 شوشتری، قاضی نور الله المرعشی، ‏إحقاق الحق و إزہاق الباطل‏، مکتبہ آیت الله المرعشی النجفی‏،قم‏،۱۰۹ق.
 شیرازی، السید عبد المجید الحسینی الحائری، ذخیرة الدارین فیما یتعلق بمصائب الحسین علیہ السلام و اصحابہ‏، زمزم ہدایت‏، قم‏.
 طبری، أبو جعفر محمد بن جریر، تریخ الأمم و الملوک ، تحقیق محمد أبو الفضل ابراہیم، بیروت، دارالتراث، ط الثانیہ، ۱۳۸/۱۹٦.
 طبری، عماد الدین حسن بن علی، وفات قرن ہفتم، تحفہ الأبرار، تعریب عبد الرحیم مبارک‏، آستان قدس رضوی،‏ مشہد
 مفید(۱۳ ق)، الإختصاص‏، کنگره شیخ مفید، قم‏، ۱۱۳ق.
 مفید(۱۳ ق)، الإرشاد فی معرفۃ حجج الله علی العباد، کنگره شیخ مفید، قم‏،۱۱۳ق‏.
 یوسفی غروی، محمدہادی، موسوعہ التریخ الإسلامی‏،مجمع اندیشہ اسلامی‏، قم‏، ۱۱ق‏.



گٹھ:شہید صحابہ
گٹھ:شہدائے واقعہ کربلا
گٹھ:اصحاب امام حسین
گٹھ:کوفہ وچ مدفون افراد
گٹھ:واقعہ کربلا وچ خط رساں افراد
گٹھ:اصحاب امام حسین