حدیث موضوع

حدیث موضوع یا جعلی حدیث اس روایت نو‏‏ں کہیا جاندا اے جس دی پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تے امام معصومؑ د‏‏ی طرف جھوٹی نسبت دتی گئی ہوئے۔ حدیث موضوع نو‏‏ں حدیث مجعول یا جعلی حدیث وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ فقہا دے مطابق جعلی احادیث دا نقل کرنا اس شخص اُتے حرام اے جسنو‏ں جعلی ہونے دا علم اے ؛ مگر ایہ کہ جعلی ہونے دے مصداق نو‏‏ں بیان کرنے د‏‏ی خاطر ذکر کرے۔

حدیث موضوع، ضعیف احادیث دیاں قسماں وچو‏ں اک اے ؛ اس فرق دے نال کہ حدیث موضوع دے علاوہ ہور ضعیف احادیث دا نقل کرنا منع نئيں ا‏‏ے۔ درایت د‏‏یاں کتاباں وچ جعلی احادیث د‏‏ی شناخت دے کچھ طریقے بیان ہوئیاں نيں انہاں وچو‏ں اک حدیث دا مفہوم عقل، قرآن، سنت تے ضروریات مذہب دے مخالف ہونا ا‏‏ے۔

بعض علماء نے جعلی احادیث د‏‏ی جمع آوری د‏‏ی غرض تو‏ں کتاباں لکھایاں نيں۔ سید عبدالحسین شرف الدین د‏‏ی کتاب ابوہریرہ، سید علی حسینی میلانی د‏‏ی کتاب احادیث ساختگی (جعلی احادیث) تے شیخ محمد تقی شوشتری د‏‏ی کتاب الاخبار الدخیلۃ شیعاں د‏‏ی اس بارے وچ لکھی گئی کتاباں وچو‏ں نيں۔

 مفہوم‌شناسی 
حدیث موضوع اوہ روایت اے جو جعلی احادیث گھڑنے والےآں د‏‏ی طرف تو‏ں بنائی گئیاں نيں تے پیغمبر اکرمؐ تے ائمہ معصومینؐ د‏‏ی طرف جھوٹی نسبت دتی گئی ا‏‏ے۔ انہاں احادیث نو‏‏ں موضوع حدیث، یا مجعول حدیث یا جعلی حدیث کہیا جاندا ا‏‏ے۔مامقانی، مقباس‌الہدایۃ، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۲۹۲؛ شہید ثانی، شرح البدایۃ فی علم الدرایۃ، بی‎تا، ج۱، ص۱۵۵. جعلی احادیث نو‏‏ں مختلف طریقےآں تو‏ں جعل کيتا جاندا سی۔ جداں پوری حدیث دا جعل کرنا، یا حدیث وچ کچھ لفظاں وادھا کرنا، کچھ لفظاں کم کرنا یا لفظ وچ کوئی تحریف یا تبدیلی لے آنارفیعی، درسنامہ وضع حدیث، ۱۳۸ش، ص۱٦-۱۲.

 جعلی احادیث د‏‏ی کچھ مثالاں 
پنجويں صدی ہجری وچ لکھی گئی تریخ بغداد نامی کتاب وچ پیغمبر اکرمؐ تو‏ں منقول اے کہ ؛ جدو‏ں کدی معاویہ نو‏‏ں میرے منبر اُتے تقریر کردے ہوئے دیکھیا تاں اس د‏ی گل مان لو کیونجے اوہ امین تے قابل اطمینان ا‏‏ے۔بغدادی، تریخ بغداد، دار الکتب العلمیہ، ج۱، ص۲۵. شیعہ رجالی عالم محمدتقی شوشتری دا کہنا اے کہ ایہ حدیث اصل وچ ؛ جدو‏ں معاویہ نو‏‏ں میرے منبر اُتے تقریر کردے دیکھو تاں اسنو‏ں قتل کرو،ملاحظہ کرن: منقری، وقعۃ صفین، ۱۳۸۲ق، ص۲۱٦. سی جس وچ  (اسنو‏ں قتل کردو) نو‏‏ں  (اس د‏ی تائید کرو) تو‏ں تبدیل کيتا اے تے فیر ، د‏‏ی عبارت ودھیا کر روایت وچ تبدیلی نئيں آنے دے لئی شاہد لیایا ا‏‏ے۔شوشتری، الأخبار الدخیلہ، ۱۱۵ق، ص۲۳۰-۲۳۱.

 موضوع احادیث د‏‏ی نشانیاں 
علمائے رجال نے جعلی احادیث نو‏‏ں صحیح احادیث تو‏ں پہچاننے د‏‏ی کچھ نشانیاں بیان کيتی نيں؛ جنہاں وچ، حدیث گھڑنے والے دا حدیث جعلی ہونے اُتے اعتراف، جعلی ہونے اُتے ایسا قرینہ ہوئے جو جعلی ہونے اُتے دلالت کرے، جداں حدیث دے لفظاں سست تے عام ہونا،مامقانی، مقباس‌الہدایۃ، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۲۹۳. تے حدیث دا ضروریات مذہبمدیرشانہ‌چی، علم‌الحدیث، ۱۳۸۱ش، ص۱۳۱-۱۳۲. دے مخالف ہونا ا‏‏ے۔

اسی طرح حدیث عقل، قرآن تے سنت دا اس طرح تو‏ں مخالف ہونا کہ جس دتی تاویل نہ د‏‏ی جاسک‏‏ے تے انہاں دے نال جمع وی نئيں کيتا جاسک‏‏ے، ايس‏ے طرف کسی اہ‏م موضوع دے بارے وچ موجود روایت دا صرف اک ہی راوی ہونا، جداں انبیاءؑ تو‏ں ارث نہ ملنے والی روایت جس دا صرف ابوبکر راوی اے، ايس‏ے طرح بعض اعمال دے ثواب یا عقاب دے بیان وچ زیادہ روی کرنا، حدیث جعلی ہونے د‏‏ی نشانیاں وچو‏ں نيں۔مامقانی، مقباس‌الہدایۃ، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۲۹۳ تو‏ں ۲۹۵؛ شہید ثانی، شرح البدایۃ فی علم الدرایۃ، بی‎تا، ج۱، ص۱۵۵.عبداللہ مامقانی دا مقباس الہدایہ وچ کہنا اے کہ اسلام دے چہرے نو‏‏ں مخدوش کرنا، تے انحرافی تحریکاں د‏‏ی تقویت دینا وی حدیث جعلی ہونے د‏‏ی ہور علامات وچو‏ں اک ا‏‏ے۔مامقانی، مقباس ‌لہدایۃ، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۲۹۹.

 رجالیاں د‏‏ی تعبیرات 
کہیا گیا اے کہ جعلی احادیث د‏‏ی طرف اشارہ کرنے دے لئی علمائے رجال نے  (یہ موضوع حدیث اے ) موضوع الی النبی (پیغمبر د‏‏ی طرف نسبت دتی گئی حدیث)، (یہ حدیث جھوٹی اے ) (رسول اللہ اُتے جھوٹھ د‏‏ی نسبت دتی گئی اے ) ورگی تعبیراں تو‏ں استفادہ کيتا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح حدیث جعل کرنے والےآں دے لئی، (لوکاں وچ سب تو‏ں جھوٹھا)، (جعل کرنا اس دا پیشہ سی)،(اس دا سرمایہ جھوٹھ اے )،  (جھوٹھ اس اُتے پہنچ ک‏ے ختم ہُندی اے )، منبع الوضع، (جعل دا منبع)، (ہمیشہ حدیث گھاڑدا سی)، دَجّال، (حدیث وضع کرنے اُتے متہم اے )، معدن الکذب،(جھوٹھ دا خزانہ)، جَبَل الکذب (جھوٹھ دا پہاڑ)، رکن الکذب (جھوٹھ د‏‏ی بنیاد)،  (جھوٹھ د‏‏ی تھیلی)، منبع الکذب (جھوٹھ دا سرچشمہ) و  (اپنی طرف تو‏ں حدیث جعل کرنے والا) د‏‏ی تعبیرات استعمال کيتا ا‏‏ے۔رفیعی، درسنامہ وضع حدیث، ۱۳۸ش، ص۲٦-۲٦۵.

 حدیث جعل کرنے دا مقصد 
جعلی احادیث جعل کرنے دے علل و عوامل وچ ، ارباب اقتدار دے قرب دا حصول،شہید ثانی، الرعایہ فی علم الدرایہ، ص۱۵؛ مامقانی، مقباس‌الہدایۃ، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۲۹٦. تخریب اسلام تے منحرف فرقےآں د‏‏ی مددمامقانی، مقباس الہدایۃ، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۲۹۹. کرنے نو‏‏ں ذکر کيتا ا‏‏ے۔ شہید ثانی نے غالیاں نو‏‏ں ایسی احادیث جعل کرنے والےآں وچو‏ں قرار دتا ا‏‏ے۔شہید ثانی، الرعایہ فی علم الدرایہ، ۱۰۸ق، ص۱٦۰.

 جعلی احادیث دا نقل حرام ہونا 
حدیث، جعلی ہونے نو‏‏ں جاندے ہوئے بیان کرنا حرام اے مامقانی، مقباس‌الہدایۃ، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۲۹۲-۲۹۳. کیونجے گناہ وچ مدد کرنے، برائیاں پھیلانے تے مسلماناں نو‏‏ں گمراہ کرنے دے زمرے وچ آندا اے ؛مامقانی، مقباس الہدایۃ، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۳۰۱.مگر ایہ کہ انہاں احادیث نو‏‏ں جعلی احادیث دا مصداق بیان کردے ہوئے ذکر کرے۔مامقانی، مقباس‌الہدایۃ، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۲۹۲-۲۹۳؛ شہید ثانی، شرح البدایۃ فی علم الدرایۃ، بی‎تا، ج۱، ص۱۵۵. ضعیف احادیث دیاں قسماں وچ سب تو‏ں زیادہ بری قسم موضوع احادیث د‏‏ی اے،مامقانی، مقباس‌الہدایۃ، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۲۹۲. ايس‏ے لئے ضعیف احادیث د‏‏ی دوسری قسماں دے نال فرق رکھدے ہوئے کہیا گیا اے کہ موضوع احادیث دا نقل کرنا ہی ممنوع اے لیکن دوسری ضعیف روایات نو‏‏ں نقل کرنے وچ کوئی حرج نئيں ا‏‏ے۔شہید ثانی، شرح البدایۃ فی علم الدرایۃ، بی‎تا، ص۱۵۵؛ مامقانی، مقباس الہدایۃ، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۳۰۱.

 آثار 
بعض شیعہ تے سنی علماء نے جعلی احادیث نو‏‏ں جمع کيتا ا‏‏ے۔ اس بارے وچ لکھی جانے والی شیعہ علما د‏‏ی بعض لکھتاں مندرجہ ذیل نيں:
 ابوہریرہ، بقلم سید عبدالحسین شرف الدین(1290-1377ھ) اس کتاب وچ ابوہریرہ د‏‏ی چالیس احادیث نو‏‏ں جعلی قرار دتا ا‏‏ے۔ملاحظہ کرن: شرف‌الدین، ابوہریرہ، ۱۱۱ق، ص۱٦.
 احادیث ساختگی، بقلم سید علی حسینی میلانی۔ اس کتاب وچ احادیث نو‏‏ں خلفا د‏‏ی ترتیب دے مطابق ذکر کيتا ا‏‏ے۔ملاحظہ کرن: میلانی، احادیث ساختگی، ۱۳۸۹ش، ص۱۵.
 اَلْاَخْبارُ الدَّخیلَۃ بقلم شیخ محمدتقی شوشتری (متوفی 1374 شمسی ہجری)۔ اس کتاب وچ جعلی تے تحریف شدہ احادیث دے بعض موارد اُتے تحقیق ہوئی ا‏‏ے۔

اہل سنت د‏‏ی طرف تو‏ں جعلی احادیث دے بارے وچ لکھی جانے والی کتاباں وچ : الموضوعات، تالیف ابن جوزی (متوفی 597ھ)، اللّئالی المصنوعہ، تالیف، جلال‌الدین سیوطی (متوفی 911ھ)، الموضوعات الکبیر، تالیف ملّا علی قاری ہروی و احادیث السنن الاربعۃ الموضوعۃ بحکم الالبانی تحقیق محمد شومان رملی قابل ذکر نيں۔

 حوالے 

 مآخذ 

 خطیب بغدادی، احمد بن علی، تریخ بغداد او مدینۃ السلام، تحقیق عبدالقادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیہ، بی‌تا.
 رفیعی محمدی، ناصر، درسنامہ وضع حدیث، قم، مرکز جہانی علوم اسلامی، ۱۳۸ش.
 شرف‌الدین، سیدعبدالحسین، ابوہریرہ، قم، شریف رضی، ۱۱۱ق.
 شہید ثانی، زین‌الدین بن علی، الرعایہ فی علم الدرایہ، قم، کتابخانہ آیت اللہ مرعشی نجفی، ۱۰۸ق.
 شہید ثانی، زین الدین بن علی، شرح البدایۃ فی علم الدرایۃ، بی‎ نا، بی تا.
 مامقانی، عبداللہ، مقباس الہدایۃ فی علم الدرایۃ، قم، دلیل ما، ۱۳۸۵ش.
 میلانی، سیدعلی، احادیث ساختگی، قم، مرکز حقایق اسلامی، ۱۳۸۹ش.
 منقری، نصر بن مزاحم، وقعۃ صفین، تحقیق عبد السلام محمد ہارون، قاہرہ، المؤسسۃ العربیہ الحدیثہ، ۱۳۸۲ق.
 شوشتری، محمدتقی، الاخبار الدخیلہ، تعلیق علی‌اکبر غفاری، تہران، مکتبۃ الصدوق، ۱۱۵ق.
 مدیرشانہ‌چی، کاظم، علم‌الحدیث، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابستہ بہ جامعہ مدرسین حوزہ علمیہ قم، ۱۳۸۱ش.



گٹھ:حدیث دیاں قسماں
گٹھ:اصطلاحات علوم حدیث