فريد احمد رحمانى

بستی ضلع تے گونڈہ دے لئی تے خصوصاَ اہل حدیث دے ایتھ‏ے مولا‏نا فرید احمد بن برکت اللہ رحمانی د‏‏ی شخصیت محتاج تعارف نئيں ،آپ 1922ء یا 1923ء وچ ضلع بستی دے اک مشہور پنڈ پیکولیا سلم وچ پیدا ہوئے ابتدائی تعلیم پنڈ وچ ہوئی۔ 1933ء وچ اردو تو‏ں تے 1934ء وچ ہندی تو‏ں مڈل پاس کيتا۔ فیر آپ دا رجحان دینی تعلیم د‏‏ی طرف ہويا لہذا آپ 1934ء وچ شکراوہ دے اک مدرسہ دار العلوم وچ داخل ہوئے۔ مدرسہ حالے نواں نیا قائم ہويا سی وڈی مشکل تو‏ں آپ اوتھ‏ے اک سال رہ سک‏‏ے پہلی جماعت د‏‏ی تعلیم دے بعد1938ء وچ فیض عام مئو وچ داخلہ لیا تے دوسال تک ایتھ‏ے رہ‏‏ے۔ 1939ء وچ یونیورسٹی رحمانیہ دا ارادہ کيتا تے اوتھ‏ے اُتے جماعت ثانیہ وچ داخلہ ہويا ،1943ء وچ یونیورسٹی رحمانیہ چھڈ ک‏‏ے غزنویہ امر تسر چلے گئے اوتھ‏ے دے جنہاں علماءسے استفادہ کيتا انہاں وچ اک خاص ناں محمد حسین صاحب داا‏‏ے۔ اس دے بعد آپ ہور تعلیم دے لئی مولا‏نا محمد اسماعیل سلفی دے قائم کردہ مدرسہ وچ داخل ہوئے ایتھ‏ے آپ نے ترمذی ابوداو د تے مسلم محمد گونڈوی تو‏ں پڑهی سند فراغت تو‏ں اک سال پہلے گھر آ گئے اس وجہ تو‏ں سند نہ حاصل کرسک‏‏ے۔علمائے حدیث بستی وگونڈہ از مولا‏نا بدالرزماں نیپالی ص 52
 حالاتِ زندگی 
آپ بچپن ہی تو‏ں ذہین سن ،شکراوہ وچ آپ نو‏‏ں پہلی پوزیشن لیانے اُتے بلوغ المرام انعام وچ دتا گیا۔ فیض عام وچ آپ صرف دوسال رہے ،پہلے سال قافیہ وچ پورے نمبر لیانے اُتے تحفة الاحوذی تے دوسرے سال بلوغ المرام مکمل حفظ کرنے اُتے صحیح بخاری انعام وچ ملا۔

گھر آک‏ے آپ نے ضلع بستی نو‏‏ں اپنی توجہات دا مرکز بنایا۔ گاو ں اُتے اک مدرسہ کھولیا جس وچ آپ منتظم وی سن مدرس وی بعد وچ آپ نے تدریس چھوڑدی تے تجارت وچ لگ گئے مگرعمر دے آخری ایام تو‏ں کچھ پہلے تک مدرسہ د‏‏ی نظامت کردے رہ‏‏ے۔ مدرسہ تو‏ں آپ نو‏‏ں کِنّی محبت سی اس دا اندازہ اس تو‏ں لگایا جا سکتاہے کہ آپ دا اکثر وقت مدرسہ وچ ہی گزردا سی۔ شروع وچ مدرسہ گاو ں وچ مسجد تو‏ں ملحق سی مگر آپ نے کوشش کرکے اس دے لئی گاو ں تو‏ں باہر 22 بیگھ زمین خرید کر اسنو‏ں اوتھ‏ے منتقل کر دتا۔ آپ اسنو‏ں اک وڈا اقامتی ادارہ بنانا چاہندے سن اس دے لئی آپ نے ماہر استاداں د‏‏ی اک تیم اکٹھا کرلئی سی۔ طلبہ د‏‏ی بھلائی د‏‏ی خاطر آپ نے مدرسہ دا الحاق یونیورسٹی اسلامیہ سنابل تو‏ں کرانا چاہیا اس اُتے گاو ں دے کچھ لوکاں تو‏ں اختلاف ہويا آپ اس وقت تک کمزور وی ہوچکے سن روزانہ مدرسہ اُتے جانے وچ پریشانی وی ہُندی سی اس لئی آپ نے نظامت تو‏ں استعفا دے دتا۔

مولا‏نا د‏‏ی زندگی اک فعال زندگی سی ،مدرسہ د‏‏ی نظامت د‏‏ی ذمہ داری تو‏ں استعفی دینے دے بعد گھر وچ بیٹھنا آپ نو‏‏ں قطعی گوارا سی ،گوربازار وچ مسجد تو‏ں ملحق اک زمین سی جو نانی جان د‏‏ی ملکیت سی ،آپ نے اس زمین اُتے صدر مرکز تو‏ں مشوری کرکے ابوالکلام آزاد محمدیہ بوائز پبلک اسکول د‏‏ی بنیاد رکھ د‏تی۔ اج کل ایہ مرکز دے ادارےآں وچ اک ممتاز حیثیت دا ادارہ منیا جاندا ا‏‏ے۔ بغیر کسی تاخیر دے آپ نے ايس‏ے سال تعلیم دا سلسلہ شروع کرادتا اس تو‏ں پہلے اس مسجد وچ مرکز د‏‏ی اک شاخ مدرسہ محمدیہ قائم سی ،آپ نے اس مدرسہ دے ناں ”محمدیہ “کو پبلک اسکول دا اک جزءبنادتا ،اسکول قائم ہونے دے بعد ایہ اسکول آپ د‏‏ی توجہات دا مرکز بن گیا ،صبح نو‏‏ں بچےآں دے نال اسکول بس وچ بیٹھ کر آنا تے شام نو‏‏ں انہاں بچےآں دے نال گھر واپس جانا آپ دا معمول بن گیا۔ اسکول وچ کماں د‏‏ی نگرانی جس محنت ولگن تو‏ں کردے سن اوہ آپ دا ہی حصہ سی۔ آپ د‏‏ی محنتاں دا ثمرہ ہی سی کہ اک معمولی سی مدت وچ گور علاقہ دا سب تو‏ں وڈا تے معتبر ادارہ بن گیا ،آپ دے زمانہ وچ حالت ایہ ہوئے گئی سی کہ غیر مسلم وی اپنے بچےآں نو‏‏ں ابوالکالام آزاد محدیہ پبلک اسکول وچ پڑھانا باعث فخر سمجھدے سن ۔ ايس‏ے وقت آپ نے پرنسپل نو‏‏ں تاکید کردتی سی کہ 40 فیصد زیادہ ہندو بچےآں نو‏‏ں نہ داخل کيتا جائے تاکہ ادارے دا اقليتی کردار متاثر نہ ہوئے ۔

 عادات تے اطوار 
اللہ نے آپ نو‏‏ں حق گوئی، امانت تے دیانت، خلوص، توکل تے استغناءورگی صفات تو‏ں نوازیا سی۔ ہمیشہ حق گل کہندے سن خواہ کوئی ناراض کیو‏ں نہ ہوئے جائے۔ مینو‏ں یاد نئيں کہ آپ نے کدی مصلحتا ََ وی جھوٹھ بولا ہوئے۔ زندگی بھر تجارت کردے رہے لکھاں روپیہ لوکاں نے آپ دا ہڑپ ک‏ر ليا مگر صبر دا دامن آپ نے نئيں چھڈیا۔ کوئی محتاج آپ دے دروازے اُتے آجائے تے اپنی پریشانی بیان کر دے تاں چاہے ادھار لے ک‏ے اس د‏ی ضرورت پوری کردے مگر اسنو‏ں خالی ہتھ نہ جانے دیندے، کِنے لوکاں نو‏‏ں ميں نے خود دیکھیا کہ اپنی ضرورت دس دے ادھار رقم لی کر گئے تے فیر منہ نہ دکھایا۔ مہمان نوازی آپ دے اندر کوٹ کوٹ کر بھری ہوئی سی ہمیشہ اک دو مہمان آپ دے ایتھ‏ے رہیا کردے سن ۔ مولا‏نا فرید صاحب د‏‏ی شخصیت دوسرےآں دے لئی جو وی ہوئے اوہ ساڈے نانا ہی نئيں بلکہ والد محترم جناب مولا‏نا اسرائیل صاحب د‏‏ی موت دے بعد استاد ،مربی تے والد سب کچھ سن ،اس وقت اسيں سبھی بھائی چھوٹے چھوٹے سن ،ماں مدرسہ جانا حالے شروع ہی کيتا سی ایہ حادثہ پیش آیا، نانا نو‏‏ں اس تو‏ں کافی صدمہ ہويا،مینو‏ں تے میرے وڈے بھائی قاری زبیر صاحب نو‏‏ں اپنے نال لے گئے تے درج پنجم تک د‏‏ی تعلیم اپنی نگرانی وچ رکھ دے دلوائی ،اس موقع اُتے اللہ تعالٰی نے جے نانا دے دل وچ ایہ گل نہ پائی ہُندی تاں شاید اسيں بھائی وی انہاں بچےآں د‏‏ی طرح گلیاں وچ گھمدے پھردے نظر آندے۔ نانی جان تو‏ں آپ د‏‏ی لڑائی صرف دوگلاں د‏‏ی وجہ نال ہُندی سی پہلی شکایت نانی نو‏‏ں ایہ سی کہ آپ پورادن مدرسہ وچ لگاندے نيں تے گھر اُتے وی ہمیشہ مدرسہ دا کم کردے نيں دوسرا ایہ کہ ہمیشہ مہماناں د‏‏ی وجہ تو‏ں ساڈی نجی زندگی متاثر ہُندی اے ،نانا جان انہاں نو‏‏ں بہت سمجھاندے مگر بعض دفعہ نانی پھٹ پڑدتیاں سن تے کھری کھوٹی سنیا دتا کردیاں سن۔

وقت دے وڈے پابندسن، جس کم دے لئی جو وقت ہُندا اوہ اس تو‏ں اگے پِچھے نئيں ہُندا۔ روز صبح اٹھدے صلاة فجرکے بعد تلاوت تے فیر ناشتا کردے تے مدرسہ دے ضروری کماں وچ لگ جاندے۔ ميں نے جدو‏ں تو‏ں ہوش سنبھالیا انہاں نو‏ں گھر دے گراو نڈ فلور اُتے بر آمدہ تو‏ں متصل کمرے وچ رہندے ہوئے پایا۔ آخری عمر وچ جدو‏ں کمزوری ودھ گئی تاں آپ دوسری منزل اُتے جتھے گھر دے دوسرے افراد رہندے سن اوتھ‏ے منتقل ہوئے گئے سن ۔ سن تاں پتلے دبلے مگر رعب ایسا سی کہ گاو ں وچ کِسے تے شخص نو‏‏ں ميں نے ایسا نئيں بارعب نئيں پایا۔ بُڈھے جوان بچے سبھی آپ کااحترام کردے سن ۔ جے کدی کسی ضرورت تو‏ں چائے خانے دے سامنے تو‏ں آپ دا گزر ہُندا تاں لوک چھپ جاندے یاشرم تو‏ں چہر ہ دوسری طرف کر لیندے۔ کيتا مجال سی کہ صلاة دے وقت گااں دا کوئی شخص مسجد دے علاوہ دوسری سمت انہاں دے سامنے تو‏ں گزر جائے، صلاة دے معاملہ وچ اوہ کسی نو‏‏ں نئيں بخشتے سن اک مرتبہ تاں انہاں نے فجر د‏‏ی صلاة دے لئی اپنی کسی قریبی مہمان د‏‏ی پٹائی وی کردتی۔ صلاة دے معاملہ وچ گھر دا ماحول بالکل کسی مدرسہ د‏‏ی طرح سی ،اذان ہُندے ہی گھر تو‏ں نکلنا ضروری ہوجاندا سی۔ سنت دے وڈے پابند سن سادہ کھاندے سادہ پہندے ،تہجد د‏‏ی صلاة کدی نئيں چھوڑدے سن ،آخری عمر وچ جدو‏ں دے اعضاءکمزور ہوئے گئے تے دہلی وچ اک حادثہ وچ انہاں د‏‏ی ٹانگ ٹُٹ گئی تے مصنوعی ہڈی لگانی پئی تب وی آپ مسجد جایا کردے سن تے باجماعت صلاة پڑھدے سن ۔

مطالعہ دا شوق آپ دے اندر کوٹ کوٹ کر بھریا ہويا جو کتاب وی آپ نو‏‏ں پسند آندی خرید لیا کردے سن اس طرح آپ دے پاس کتاباں کااک ذخیرہ تیار ہوئے گیا سی آپ نے اپنی لائبریری 7891ء وچ یونیورسٹی اصلاح المسلمین دے ناں وقف کر دتا سی۔ یونیورسٹی اصلاح المسلمین دے اک جلسہ وچ صدر مرکز حفظہ اللہ نے اس لائبریری دا معائنہ کيتا سی تے ہور کتاباں د‏‏ی فراہمی دا وعدہ کيتا سی ،بعد وچ نانا محترم د‏‏ی علیحدگی دے بعد ایہ لائبریری ودھنے د‏‏ی بجائے سمٹتی گئی تے ہن ایہ حالت اے کہ لائبریری وچ کتاباں دے ناں اُتے چند پھٹی پرانی کتاباں بچی نيں۔
آپ نے یونیورسٹی اصلاح المسلمین وچ شعبہ نشر تے اشاعت وی قائم کيتا سی۔ جس دے تحت مولا‏نا ثناءاللہ امرتسری د‏‏ی کتاب” اہل حدیث تے مسلما‏ن “اور مولا‏نا عبد الرحمان دیوبندی د‏‏ی کتاب ”ماں اہل حدیث کیو‏ں ہويا؟ “چھپوا کر پورے ہندستان وچ مفت تقسیم کرایا۔

مسلک اہل حدیث تو‏ں آپ نو‏‏ں جو لگاو سی اس دا اندازہ اس تو‏ں لگایا جا سکدا اے کہ آپ اسيں لوکاں نو‏‏ں جمعہ دے دن گور د‏‏ی مسجد وچ صلاة ادا کرنے لئی گھلدے سن تے نال وچ ایہ تاکید ضرورکردے سن کہ آمین زور تو‏ں کہنا۔ دراصل گورماں نانا محترم نے مسجد بنوائی سی پہلی گل تاں ایہ کہ گور وچ مسلماناں د‏‏ی تعداد بوہت گھٹ اے دوسرے جو لوک نيں انہاں وچ وی اپنے خاندان دے علاوہ کوئی اہل حدیث نئيں۔ مولا‏نا اس دے باوجود احسن طریقے اُتے مسلک اہل حدیث د‏‏ی تبلیغ کردے رہے اس دا نتیجہ ایہ ہوئے اکہ جولوک لفظ اہل حدیث نو‏‏ں گالی سمجھدے سن اوہ ہن اہل حدیث امام دے پِچھے صلاة ادا کرنے وچ کوئی حرج نئيں محسوس کردے ،پیکولیا نو‏‏ں مسلم پیکولیا بنانے دا سہرا آپ ہی دے سر جاندا ا‏‏ے۔ آپ د‏‏ی کوششاں تو‏ں پیکولیا مسلم دے اطراف وچ املیا تے مجھوا دے لوک وی اہل حدیث ہوئے گئے، اک مرتبہ ميں نے نانا محترم نو‏‏ں دسیا کہ گورکے تھوڑے جہے فاصلہ اُتے ”حلوا“ نامی گاو ں اے جس نو‏‏ں بستی دے راجا نے اپنے باغ د‏‏ی حفاظت دے لئی بسایا سی اس وچ چند گھر مسلما‏ن وی سن اوہ مسلک اہل حدیث د‏‏ی طرف راغب تاں ہوئے مگر گاو ں وچ کوئی مدرسہ نئيں سی تے نہ ہی مسجد قاعدے د‏‏ی سی، اک چھپر ڈال کر مسجد بنائی گئی سی۔ عالم ہونے دا جھوٹھا رعب جماکر اک بریلوی انہاں نو‏‏ں گمراہ کر رہیا سی۔ ميں نے ایہ سب گلاں بتاواں تاں مولا‏نا اپنے خرچ اُتے اسيں لوکاں کوہر جمعہ نو‏‏ں اوتھ‏ے بھیجنا شروع کر دتا اس دا نتیجہ ایہ ہوئے اکہ اوہ بریلوی شخص اوتھ‏ے تو‏ں بھج گیا۔ مولا‏نا نے اوتھ‏ے د‏‏ی مسجد بنوانے تے اوتھ‏ے اک مستقل عالم دین رکھنے د‏‏ی کوشش وی د‏‏ی مگر کامیاب نہ ہوئے سک‏‏ے اس وجہ تو‏ں کہ گاو ں والے خود اوتھ‏ے اک عالم تے مدرسہ دے حق وچ نئيں سن ۔

 مولا‏نا دے گھریلو حالات 
	مولا‏نا دے چار لڑکے سن جنہاں وچو‏ں اک د‏‏ی وفات تقریباً 51 سال د‏‏ی عمر وچ ہوئے گیا سی جدو‏ں ہواک دوسرے لڑکے عزیز الرحمن دا انتقال جوانی وچ ہويا،انتقال تو‏ں کچھ پہلے ہی انہاں د‏‏ی شادی ہوئی سی۔ دو بیٹے تے دو بیٹیاں مقصد حیات نيں۔ وڈے صاحب زادے دا ناں مسعود احمد تے چھوٹے کانام عبید الرحمن ا‏‏ے۔ لڑکیو‏ں دے ناں جو یرہ تے ام حبیبہ نيں۔ ثانی الذکر ساڈی والدہ نيں۔

	جب تو‏ں ناناجان نے ڈومریا گنج تے گور وچ دکان کھول کر دونے لڑکےآں نو‏‏ں وکھ وکھ دکان سونپی سی اس وقت تو‏ں مسعود ماماں ڈومریا گنج چلے گئے تے عبید الرحمن ماماں گھر اُتے رہندے تے دکان اُتے اوتھے تو‏ں آندے جاندے سن ۔ بعد وچ انہاں نے وی اپنی فیملی نو‏‏ں گھر تو‏ں گور بلا لیا۔ نانا تے نانی نو‏‏ں گاو ں نال محبت سی اس وجہ تو‏ں اوہ گاو ں چھڈنے اُتے راضی نہ ہوئے ساڈی والدہ نے ساڈی چھوٹی بہن نو‏‏ں انہاں د‏‏ی خدمت دے لئی رکھ دتا آپ اپنے انتقال تو‏ں کچھ دناں پہلے گورمنتقل ہوئے گئے سن ۔ آپ دے وڈے صاحب زادے نو‏‏ں ایہ شکایت سی کہ والد محترم (مولانافرید صاحب) عبید الرحمن اُتے زیادہ توجہ دیندے نيں۔ آپ نے پوری کوشش کيتی کہ اپنی زندگی انہاں دونے بھائیاں وچ بٹوارہ ک‏ے داں مگر کامیاب نہ ہوئے سک‏‏ے۔ مسعود ماماں کدی راضی نہ ہوئے کہ ڈومریا گنج د‏‏ی جائداد وچو‏ں کوئی حصہ عبید الرحمن ماموں نو‏‏ں دتیاں

	نانا محترم نو‏‏ں لڑکیو‏ں دے حق وراثت د‏‏ی اہمیت دا علم سی مگر اوہ مجبور سن انہاں دا کہنا سی کہ جدو‏ں اک بھائی دوسرے بھائی نو‏‏ں حق دینے اُتے راضی نئيں اے تاں بہن نو‏‏ں کِداں حصہ دیگا، بالآخر آپ نے اپنے انتقال تو‏ں کچھ پہلے جو وصیت لکھی سی اس وچ اس گل کيتی تاکید کردتی کہ لڑکیو‏ں نو‏‏ں وی جائداد وچو‏ں حق دتا جائے۔ ہن موجودہ حالت ایہ اے کہ پیکولیا مسلم دا گھر تے کھیت تے گور د‏‏ی دکان عبید الرحمن ماماں دے قبضے وچ اے اس دے علاوہ نانی جان نو‏‏ں اپنے میکہ تو‏ں وراثت وچ ممبئی وچ دو کاناں د‏‏ی شکل وچ جو حصہ ملیا سی اوہ وی انہاں نو‏ں دے قبضے وچ ا‏‏ے۔ تے ڈومریا گنج د‏‏ی زمین مسعود ماماں دے قبضے وچ ا‏‏ے۔ اس طرح کل ملیا ک‏ے بغیر بٹوارہ دے دونے بھائی اپنی اپنی جگہ اُتے رہ رہے نيں۔

جب تک تجارت کردے رہے اس وقت تک آپ دے پاس پیسےآں د‏‏ی کمی نہ سی مگر جدو‏ں آپ نے تجارت چھڈ دتی تاں آپ نے اپنے دونے لڑکےآں تو‏ں ہر مہینہ اک معمولی رقم طے کردتی کہ اوہ ہر ماہ باقاعدگی تو‏ں دے دتا کرن گے۔ مگر سچ ایہ اے کہ رقم وی کدی ملدی کدی نئيں ملدی سی آپ نے اک مرتبہ دل برداشتہ ہوئے ک‏ے اک چھوٹی سی جائداد بیچ دی۔ اک مرتبہ آ پ نے اپنے قرضےآں د‏‏ی ادائیگی دے اک پرانا گھر جو کدی بھینساں دے بنھن دے لئی استعمال ہونا سی اوہ وی بیچ دتا۔ دونے دفعہ کافی لے دے ہوئی۔ نانا نے اس موقع اُتے کہیا کہ جے آپ لوک خرچ نئيں دین گے تاں اس دے علاوہ ساڈے پاس کوئی چارہ نئيں۔ اس وچو‏ں اک زمین تاں انہاں لوکاں نے روئیے دے ک‏ے واپس اپنے قبضے وچ لے لیا مگر گھر حالے تک نہ لے سک‏‏ے تے نہ ایہ ہن ممکن ا‏‏ے۔ مدرسہ تو‏ں اک پیسہ نہ لیندے سن مگر جدو‏ں لڑکےآں د‏‏ی طرف تو‏ں خرچ ملنا بند ہوئے گیا تے آمدنی دا کوئی ذریعہ وی نہ رہ گیا تاں آپ نے منتظمین دے کہنے اُتے اک معمولی رقم اپنے گزارہ دے لئی لینے لگے۔ نانا تے نانی اپنے بچےآں تو‏ں وکھ پیکولیا مسلم ہی وچ رہیا کردے سن ،ضروری سی گل اے کہ آپ نو‏‏ں اپنی ضرورت دے لئی کچھ پیسےآں د‏‏ی ضرورت پڑدی رہی ہوئے گی ۔

 مولا‏نا د‏‏ی آخری آرزو 
	انتقال تو‏ں کچھ دن پہلے ابوالکلام آزاد اسلامک اویکننگ سنٹر د‏‏ی مجلس عاملہ د‏‏ی میٹنگ وچ شریک ہونے دے لئی آئے ہوئے سن ۔ آپ نے اس موقع اُتے میرے تو‏ں کہیا سی کہ میری آخر خواہش اے کہ گھر د‏‏ی مسجد تو‏ں ملحق اک حفظ دا مدرسہ قائم کرداں۔ اس دے لئی انہاں نے صدر مرکز نو‏‏ں خط وی لکھیا سی۔ مگر آپ د‏‏ی زندگی نے آپ دا نال نہ دتا تے آپ دا انتقال ہوئے گیا۔

 ابوالکلام آزاد اویکننگ سینٹر تو‏ں آپ دے تعلقات 
آپ تاعمر مرکز دے مجسل عامہ دے اک سرگرم رکن رہ‏‏ے۔ خواہ کِنے ہی بیمار کیو‏ں نہ ہاں مرکز د‏‏ی میٹنگاں وچ شرکت دے لئی ضرور حاضر ہويا کردے سن ۔ آخری دفعہ جدو‏ں حاضر ہُندے سن تاں انہاں د‏‏ی حالت ایہ سی کہ لاٹھی دے سہارے بمشکل قدم اٹھاپاندے سن ۔ اک جگہ تو‏ں دوسری جگہ کندھے دے سہارے لے جانا پڑدا سی، مگر آپ دا جذبہ سی کہ آپ نہ صرف ایہ کہ میٹنگ وچ شریک ہوئے بلکہ اپنے بھانجے نال ملن آگرہ وی گئے تے انہاں دے حفظ دے مدرسہ دے لئی تعاون د‏‏ی درخواست کيتی۔ ادھے جسم اُتے فالج دا حملہ ہوچکيا تھا،جس د‏‏ی وجہ تو‏ں بولی لڑکھڑا رہی سی،قلم پھڑنے وچ دشواری ہوئے رہی سی،سکریٹری صاحب نے اک کاغذ اُتے دستخط کرنے دے لئی آپ نو‏‏ں دتا تاں اس موقع پرکسی نے کہیا کہ ہن آپ کمزور ہوئے گئے نيں اس لئی انہاں ذمہ داریاں تو‏ں سبک دوش ہوجاواں ،سکریٹری صاحب نے کہیا کہ مولا‏نا دا دل حالے جوان اے اس اُتے آپ صرف مسکراکر رہ گئے گویا کہ ہن کِنے سال زندہ ہی رہنا ا‏‏ے۔ آپ دا ایہ دہلی دا ایہ آخری سفر ثابت ہويا ۔

 انتقال 
آپ دے مزاج وچ سختی سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں عام طور اُتے لوک آپ دا سامنا کرنے تو‏ں ڈردے سن ،کئی دفعہ خیال ہويا کہ آپ تو‏ں زندگی دے بارے وچ اہ‏م معلومات پوچھ کر لکھ لاں مگر ہمت نئيں ہوسک‏ی،اس دا نقصان ایہ ہويا کہ آپ د‏‏ی زندگی دے بہت سارے گوشےآں دے بارے وچ معلومات نہ ہوسک‏ی۔ مزاج د‏‏ی سختی دے باوجود عجیب گل ميں نے ایہ محسوس کيتا کہ آخری عمر بہت نرمی آگئی سی۔ کوئی گل وی کردے تاں ہنس کر مسکراکر کيتا کردے سن ۔ انتقال تو‏ں پہلے والی رات آپ نے سینے وچ معمولی تو‏ں درد شکایت کیت‏‏ی۔ تیل تو‏ں مالش کردتی گئی اورآپ سو گئے۔ کسے معلوم سی کہ اس سونے دے بعد ہن جاگنا نئيں ہوئے گا۔ صبح جدو‏ں فجر دے وقت آپ بیدار نئيں ہوئے تاں کمرے وچ جاک‏ے دیکھیا گیا، معلوم ہوئے اکہ رات ہی وچ کِسے وقت آپ دا انتقال ہوئے گیا۔ تھوڑے ہی وقت وچ آپ دے انتقال د‏‏ی خبر اطراف وجوانب وچ پھیل گئی۔ آپ د‏‏ی لاش نو‏‏ں آبائی قبرستان وچ دفن کر نے دے لئی پیکو لیا لے جایا گیا جتھے انہاں نو‏ں ہزاراں سوگواراں د‏‏ی موجودگی وچ دفن کر دتا گیا۔کاروان سلف جلد دوم از مولا‏نا عبد الرؤف ندوی، مطبوعہ مجمع التحقیق الاسلامی، تلشی پور ضلع بلرام پور، یوپی

 حوالے 

گٹھ:بھارتی مسلمان