رجال بن غضائری

رجال ابن غضائری یا الضعفاء، علم رجال دے موضوع اُتے لکھی گئی کتاب اے، جو ابن غضائری تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔ اوہ چوتھ‏ی و پنجويں صدی ہجری دے شیعہ ماہر رجال عالم و محدث نيں۔ ایہ کتاب شیعہ علم رجال دے بنیادی و اصلی مصادر وچ شمار ہُندی ا‏‏ے۔ بعض شیعہ علماء ابن غضائری دے رجال تو‏ں متعلق نظریات نو‏‏ں شیخ طوسی و احمد بن علی نجاشی تو‏ں زیادہ معتبر مندے نيں۔

اس کتاب وچ ائمہ معصومین علیہم السلام تو‏ں کرامات نقل کرنے والے روات نو‏‏ں ضعیف شمار کيتا گیا ا‏‏ے۔ ایہی سبب اے کہ علامہ مجلسی جداں بعض شیعہ علماء نے اس سلسلہ وچ انہاں اُتے اعتراض کيتا ا‏‏ے۔

رجال ابن غضائری وچ 225 شیعہ روات حدیث دا تذکرہ حروف تہجی د‏‏ی ترتیب دے نال کيتا گیا اے تے انہاں اُتے تحقیق کيتی گئی ا‏‏ے۔

 ناں و مطالب کتاب 

کتاب رجال غضائری چوتھ‏ی و پنجويں صدی ہجری دے شیعہ رجالی و محدث احمد بن حسین غضائری جو ابن غضائری دے ناں تو‏ں مشہور نيں، تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔ابن‌ غضائری، الرجال، ۱۲۲ق، ص۱. اس کتاب دا دوسرا ناں کتاب‌ُالضُّعَفاء و کتاب‌ُالجَرْح ا‏‏ے۔ابن‌ غضائری، الرجال، ۱۲۲ق، ص۱. نقل ہويا اے کہ سب تو‏ں پہلے اس کتاب دا تذکرہ تے اسنو‏ں ابن غضائری تو‏ں منسوب کرنے والے احمد بن طاووس حلی (673 ھ) نيں۔رحمان‌ ستایش، آشنایی با کتاباں رجالی شیعہ، ۱۳۸۵ش، ص۲؛ آقا بزرگ تهرانی، الذریعہ، دار الاضواء، ج۱۰، ص۸۹.

بعض افراد نے دو کتاب المَمدوحین و المَذمومین، جس د‏‏ی نسبت محمد تقی شوشتری نے ابن غضائری د‏‏ی طرف دتی اے،شوشتری، قاموس الرجال، ۱۱۰ق، ج۱، ص۱. نو‏‏ں ايس‏ے کتاب رجال د‏‏ی دو فصل قرار دتا ا‏‏ے۔رحمان‌ ستایش، آشنایی با کتاباں رجالی شیعہ، ۱۳۸۵ش، ص۲.

 مولف دے سلسلہ وچ اختلاف نظر 
مولف کتاب دے سلسلہ وچ اختلاف نظر پایا جاندا ا‏‏ے۔ علمائے مشہور دے مطابق اس دے مصنف ابن غضائری نيں۔ لیکن اک گروہ دا مننا اے کہ ایہ انہاں دے والد د‏‏ی تالیف ا‏‏ے۔ بعض دا کہنا اے کہ ایہ کتاب مخالفین شیعہ وچو‏ں کسی د‏‏ی تالیف ا‏‏ے۔
 احمد بن حسین غضائری: جو لوک اس گل دے موافق نيں کہ ایہ کتاب ابن غضائری د‏‏ی تالیف ا‏‏ے۔ اوہ شیخ طوسی د‏‏ی اس گزارش تو‏ں استناد کردے نيں جو انہاں نے کتاب الفہرست وچ ابن غضائری د‏‏ی رجال دے موضوع اُتے 2 کتاباں دے سلسلہ وچ ذکر کيتی ا‏‏ے۔شیخ طوسی، فهرست، ۱۲۰ق، ص۲. کہیا گیا اے کہ نجاشی و علامہ حلی جداں بعض علمائے رجال د‏‏ی طرف تو‏ں اس کتاب تو‏ں کثرت تو‏ں نقل کرنا اس گل کيتی دلیل اے کہ ایہ ابن غضائری د‏‏ی کتاب ا‏‏ے۔رحمان‌ ستایش، آشنایی با کتاباں رجالی شیعہ، ۱۳۸۵ش، ص۰. ایہ مشہور شیعہ علمائے رجال دا نظریہ ا‏‏ے۔رحمان‌ ستایش، آشنایی با کتاباں رجالی شیعہ، ۱۳۸۵ش، ص۳. علامہ مجلسیمجلسی، بحار الانوار، ۱۰۳ق، ج۱، ص۱. تے آیت اللہ سیستانی جداں علماء اس نظریہ دے حامیاں وچو‏ں نيں۔«زندگی‌ نامہ حضرت آیت ‌الله سید علی حسینی سیستانی.»

 حسین بن عبید اللہ غضائری: بعض نے اس کتاب نو‏‏ں ابن غضائری دے والد حسین بن عبید اللہ تو‏ں منسوب کيتا ا‏‏ے۔شوشتری، قاموس الرجال، ۱۱۰ق، ج۱، ص۵-٦. اس نظریہ دے موافقین کتاب خلاصۃ الاقوال وچ منقول سہل بن زیاد آدمی د‏‏ی سوانح حیات د‏‏ی عبارت تو‏ں استناد کردے نيں۔ جس وچ ابن غضائری نو‏‏ں احمد بن حسین بن عطف کيتا گیا اے تے ایہ اس گل کيتی علامت اے کہ ایہ دو افراد نيں۔شوشتری، قاموس‌الرجال، ۱۱۰ق، ج۱، ص۵. شہید ثانی، آقا حسین خوانساریخویی، معجم رجال الحدیث، ۱۱۳ ق، ج۱، ص۹۵ و ۹٦، محمد بن حسین ساوجی، مقدس اردبیلی، احمد نراقی تے شیخ اسد الله کاظمی اس نظریہ دے حامیاں وچو‏ں نيں۔نک: رحمان‌ ستایش، آشنایی با کتاباں رجالی شیعہ، ۱۳۸۵ش، ص۳-.

محمد تقی شوشتری نے اس گل کيتی توجیہ د‏‏ی اے کہ اس عبارت تو‏ں ایہ مفہوم نئيں کڈیا جا سکدا ا‏‏ے۔شوشتری، قاموس الرجال، ۱۱۰ق، ج۱، ص۵-٦. ايس‏ے طرح تو‏ں انہاں نے اس گل اُتے اعتراض کردے ہوئے ذکر کيتا اے کہ مصادر وچ علم رجال دے موضوع د‏‏ی کسی وی کتاب د‏‏ی نسبت حسین بن عبید اللہ د‏‏ی طرف نئيں دتی گئی ا‏‏ے۔نگاه کرن ابن غضائری، الرجال، ۱۲۲ق، ص۱.

 مخالفین شیعہ: بعض علمائے رجال نے اس کتاب نو‏‏ں مخالفین شیعہ د‏‏ی تالیف قرار دتا ا‏‏ے۔ جس وچ انہاں نے جھوٹھے مطالب شامل کرکے شیعہ بزرگان دے چہرے نو‏‏ں مسخ کرنا چاہیا ا‏‏ے۔ انہاں دے مطابق چونکہ ابن غضائری احمد بن علی نجاشی دے دوست تے ساتھی سن، جے ابن غضائری نے رجال وچ کوئی کتاب تالیف کيتی ہُندی تاں نجاشی اس دا تذکرہ کردے۔آقا بزرگ تهرانی، الذریعہ، دار الاضواء، ج۱۰، ص۸۹؛ خویی، معجم رجال الحدیث، ۱۱۳ ق، ج۱، ص۹۵و۹٦. ايس‏ے طرح تو‏ں احمد بن طاووس دے اس قول نو‏‏ں کہ اوہ اس کتاب د‏‏ی ابن غضائری تک متصل سند دریافت نئيں کر سک‏‏ے نيں،ابن‌ طاووس، التحریر الطاووسی، ۱۱۱ق، ص۵. اس نظریہ دے شواہد وچ شمار کيتا گیا ا‏‏ے۔نک: رحمان‌ ستایش، آشنایی با کتاباں رجالی شیعہ، ۱۳۸۵ش، ص۳. آیت اللہ خوئیخویی، معجم رجال الحدیث، ۱۱۳ ق، ج۱، ص۹۵ و ۹٦. تے آقا بزرگ تہرانی اس نظریہ دے حامیاں وچو‏ں نيں۔آقا بزرگ تهرانی، الذریعہ، دار الاضواء، ج۱۰، ص۸۹.

 اعتبار کتاب 
کتاب رجال ابن غضائری دا شمار بنیادی شیعہ مصادر وچ ہُندا ا‏‏ے۔رحمان‌ ستایش، آشنایی با کتاباں رجالی شیعہ، ۱۳۸۵ش، ص۳. بعض شیعہ علمائے رجال جداں احمد بن طاووس، علامہ حلی و ابن داوود حلی اس کتاب دے مولف دے نظریات اُتے اعتماد کردے نيں۔رحمان‌ ستایش، آشنایی با کتاباں رجالی شیعہ، ۱۳۸۵ش، ص۹-۵۰.

جداں کہ کتاب دے مصحح دے مقدمہ وچ ذکر ہويا اے کہ فاضل تونی، وحید بہبہانی، ابو المعالی کلباسی و محمد تقی شوشتری وی ابن غضائری دے اقوال نو‏‏ں معتبر مندے نيں۔ابن‌ غضائری، رجال ابن‌ غضائری، ۱۲۲ق، ص۲۰؛ رحمان‌ ستایش، آشنایی با کتاباں رجالی شیعہ، ۱۳۸۵ش، ص. آیت اللہ سید علی سیستانی دا کہنا اے کہ ابن غضائری جرح و تعدیل دے معاملہ وچ نجاشی و شیخ طوسی تو‏ں زیادہ قابل اعتماد نيں۔«زندگی‌ نامہ حضرت آیت ‌الله سید علی حسینی سیستانی.»

ان سب دے باوجود بعض شیعہ محدثین جداں علامہ مجلسیمجلسی، بحار الانوار، ۱۰۳ق، ج۱، ص۱. و محدث نوری انہاں نو‏ں معتبر نئيں مندے نيں۔رحمان‌ ستایش، آشنایی با کتاباں رجالی شیعہ، ۱۳۸۵ش، ص اس لئی کہ اس کتاب وچ کچھ شیعہ راویاں نو‏‏ں جنہاں نو‏ں علمائے رجال و ہور علماء شیعہ نیکی دے نال یاد کردے نيں، ضعیف قرار دتا گیا ا‏‏ے۔رحمان‌ ستایش، آشنایی با کتاباں رجالی شیعہ، ۱۳۸۵ش، ص۳۸. اس کتاب وچ ایداں دے راویاں نو‏‏ں جنہاں نے ائمہ (ع) تو‏ں کرامات نقل کيتی نيں، ضعیف شمار کيتا گیا ا‏‏ے۔رحمان‌ ستایش، آشنایی با کتاباں رجالی شیعہ، ۱۳۸۵ش، ص۵۲.

شیعہ علمائے رجال دا اک گروہ ابن غضائری د‏‏ی تضعیفات نو‏‏ں معتبر نئيں مندا جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی توثیقات نو‏‏ں معتبر مندا ا‏‏ے۔رحمان‌ ستایش، آشنایی با کتاباں رجالی شیعہ، ۱۳۸۵ش، ص۸.

 خصوصیات 

رجال ابن غضائری حروف تہجی دے اعتبار تو‏ں مرتب کيتی گئی ا‏‏ے۔ابن طاووس، التحریر الطاووسی، ۱۱۱ق، ص۵. حروف تہجی وچو‏ں ہر حرف دے ذیل وچ پہلے انہاں راویاں د‏‏ی تعداد دا ذکر کيتا گیا اے جنہاں نے انہاں دا تذکرہ کيتا اے تے اس دے بعد راوی دے ثقہ یا عدم ثقہ ہونے دے اعتبار تو‏ں بحث کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ ۲۲۵ راویاں د‏‏ی سوانح حیات ذکر ہوئی اے کہ جنہاں وچ ۱٦۵ نو‏‏ں انہاں نے ضعیف قرار دتا ا‏‏ے۔رحمان‌ ستایش، آشنایی با کتاباں رجالی شیعہ، ۱۳۸۵ش، ص۵۱.

 نسخے 
نقل ہويا اے کہ سب تو‏ں پہلے احمد بن طاووس حلی نے کتاب حل الاشکال فی تراجم الرجال وچ اک متن دا ذکر کيتا تے اسنو‏ں الضعفاء دا ناں دتا۔احمدی، تریخ حدیث شیعہ، ۱۳۸۹ش، ص۳۸٦. انہاں دے بعد انہاں دے شاگرد علامہ حلی و ابن داوود حلی نے کتاب خلاصۃ الاقوال و رجال ابن داود وچ احمد بن داود دتی ميں نقل شدہ مطالب نو‏‏ں نقل کيتا۔ احمدی، تریخ حدیث شیعہ، ۱۳۸۹ش، ص۳۸٦. اس دے بعد ملا عبد اللہ شوشتری (متوفی 1021 ھ) نے کتاب رجال ابن غضائری دے مطالب نو‏‏ں ابن طاووس د‏‏ی کتاب حل الاشکال تو‏ں استخراج کيتا تے انہاں دے شاگرد عنایت اللہ قہپایی نے اپنے استاد دے متن نو‏‏ں کتاب مجمع الرجال وچ ذکر کيتا۔ تهرانی، الذریعہ، ج۱۰، ص۸۸ و ۸۹.

کتاب الغضعاء دے کئی مخطوطہ و مطبوعہ نسخے موجود نيں:

 نسخہ خطی 

 سید محمد مشکات د‏‏ی طرف تو‏ں ک‏‏تب خانہ دانشگاه تہران نو‏‏ں ہدایہ کیہ گیا نسخہ (تریخ کتابت: ۱۳٦۳ ھ)
 ک‏‏تب خانہ آیت اللہ مرعشی نجفی وچ «الضُّعَفاء» دے ناں تو‏ں موجود نسخہ (تریخ کتابت: ۱۳۵۵ ھ)احمدی، تریخ حدیث شیعہ، ۱۳۸۹ش، ص۳۸٦.

 مطبوعہ نسخے 

رجال ابن غضائری دے مطبوعہ نسخے مندرجہ ذیل نيں:

 احمد بن طاووس حلی د‏‏ی کتاب حَل‌ُّالاِشکال وچ طبع ہونے والی 5 کتاباں وچو‏ں اک۔
 التحریر الطاووسی دے عنوان تو‏ں شائع شدہ نسخہ۔سید علوی، ابن‌ غضائری و رجال او، ۱۳٦۹ش.
 عنایت‌ الله قهپایی د‏‏ی کتاب، "مجمع الرجال" وچ مطبوعہ ۵ کتاباں وچو‏ں اک مذکورہ کتاب ا‏‏ے۔ سید محمد رضا جلالی نے اس نسخہ اُتے تحقیق انجام دتی اے تے انتشارات دار الحدیث نے اسنو‏ں سنہ ۱۲۲ھ وچ الرجال لابن‌ الغضائری دے عنوان تو‏ں شائع کيتا ا‏‏ے۔رحمان‌ ستایش، آشنایی با کتاباں رجالی شیعہ، ۱۳۸۵ش، ص٦ (پانویس۵). ایہ نسخہ دو حصےآں وچ تے شیخ عبد الله شوشتری تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ اس دے پہلے حصے وچ شیخ عبد اللہ شوشتری دا مقدمہ تے ۱٦۹ راوی شامل نيں۔ اس دے دوسرے بخش وچ شوشتری د‏‏ی کتاب اُتے جلالی دا مُستَدرَک اے کہ جس وچ منقولات علامہ حلی و ابن‌ داوود نو‏‏ں جمع کيتا گیا اے تے ایہ ٦٦ راوی اُتے مشتمل ا‏‏ے۔رحمان‌ ستایش، آشنایی با کتاباں رجالی شیعہ، ۱۳۸۵ش، ص۵۰-۵۱.

 حوالے 

 مآخذ 

 ابن‌ طاووس، احمد بن موسی، التحریر الطاووسی، تلخیص ابن شہید ثانی، تصحیح فاضل جواہری و سید محمود مرعشی، قم، کتابخانہ آیت الله مرعشی نجفی، ۱۱۱ ق.
 ابن‌ غضائری، احمد بن حسین، الرجال، محمد رضا حسینی جلالی، قم، مؤسسہ علمی و فرہنگی دار الحدیث، ۱۲۲ ق.
 احمدی، مہدی، تریخ حدیث شیعہ در سده‌های چہارم تو‏ں ہفتم ہجری، قم، دار الحدیث، ۱۳۸۹ش.
 آقا بزرگ تہرانی، محمد محسن، الذریعہ، تحقیق احمد بن محمد حسینی، بیروت، دار الاضواء، بی‌تا.
 خویی، سید ابو القاسم، معجم رجال الحدیث، ۱۱۳ق.
 رحمان‌ ستایش، محمد کاظم، آشنایی با کتاباں رجالی شیعہ، تہران، سمت، ۱۳۸۵ش.
 «زندگی‌ نامہ حضرت آیت ‌الله سید علی حسینی سیستانی»، سایت رسمی دفتر آیت الله سید علی سیستانی، مشاهده ۱ فروردین ۱۳۹ش.
 سید علوی، سیدابراہیم، ابن‌ غضائری و رجال او، مشکوة، ش۲۸، ۱۳٦۹ش.
 شوشتری، محمد تقی، قاموس‌ الرجال، قم، مؤسسہ النشر الاسلامی التابعہ لجماعت المدرسین، ۱۱۰ق.
 شیخ طوسی، محمد بن حسن، لسٹ کتاباں الشیعہ و اسماء المصنفاں و اصحاب الاصول، تصحیح عبد العزیز طباطبایی، قم، مکتبہ المحقق الطباطبایی، ۱۲۰ق.
 مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۰۳ق.



گٹھ:پنجويں صدی ہجری د‏‏یاں شیعہ کتاباں رجال
گٹھ:کتب رجال (عربی)
گٹھ:شیعہ کتاباں
گٹھ:کتاباں