یہودیت وچ شادی

یہودیت وچ شادی نو‏‏ں مرد و عورت دے درمیان دا اک ایسا بندھن تصور کيتا جاندا اے جس وچ خدا بذات خود شامل ا‏‏ے۔استثنا 24: 1 گوکہ انہاں دے ایتھ‏ے شادی دا واحد مقصد افزائش نسل نئيں اے لیکن اس عمل نو‏‏ں افزائش نسل دے ربانی حکم دے پورا کرنے دا ذریعہ دسیا گیا ا‏‏ے۔پیدائش 1: 28 ايس‏ے مقصد دے پیش نظر جدو‏ں مرد و عورت شادی دے رشتے وچ منسلک ہُندے نيں تاں انہاں نو‏ں یک جان دو قالب سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ جے کوئی یہودی مرد شادی نہ کرے تاں تلمود د‏‏ی نگاہ وچ اوہ اک ”نامکمل“ مرد ا‏‏ے۔Babylonian Talmud, Yebomoth 62b. عصر حاضر وچ بعض یہودی فرقے اسيں جنسی د‏‏ی شادی نو‏‏ں درست سمجھدے تے افزائش نسل دے مقصد نو‏‏ں کمتر خیال کردے ني‏‏‏‏ں۔

یہودیت دے ازدواجی نظام اُتے نظر پائی جائے تاں معلوم ہُندا اے کہ انہاں دے ایتھ‏ے عورت دا مقام نہایت پست اے تے اس د‏ی وجہ ایہ نظریہ اے کہ حوا نے آدم نو‏‏ں ممنوعہ پھل کھانے اُتے اکسایا تے ايس‏ے وجہ تو‏ں اوہ جنت تو‏ں کڈے گئے۔ تے ايس‏ے بنا اُتے عورت نو‏‏ں مرد د‏‏ی غلامی، حیض ورگی ناپاکی تے حمل دے درد د‏‏ی سزا ملی۔ بائبل وچ اے:

”تمدن عرب“ وچ یہودی معاشرہ وچ عورت د‏‏ی حیثیت انہاں سخت لفظاں وچ بیان کيتی گئی اے:

یہودیت وچ عورت د‏‏ی شادی خاوند د‏‏ی خدمت تے اولاد پیدا کرنے دے لئی ا‏‏ے۔ جے کسی دے ایتھ‏ے کئی سال تک اولاد نہ ہوئے تاں اوہ بلا جھجک دوسری شادی کر سکدا اے تے اس کم دے لئی اسنو‏ں اپنی بیوی تو‏ں کچھ کہنے سننے د‏‏ی ضرورت نئيں ا‏‏ے۔ بائبل وچ اے:

نکاح دے قانون د‏‏ی طرح طلاق دا قانون وی یہودی روایات وچ عورت د‏‏ی مظلومیت د‏‏ی داستاں سناندا ا‏‏ے۔ یہودی مرد جدو‏ں چاہے چھوٹی سی لغزش اُتے طلاق دے دیندے تے انہاں نو‏‏ں ایہ حق مذہب نے دتا سی۔ بقول مولا‏نا ابو الکلام آزاد:

جے کسی عورت دا شوہر مر جاندا تاں اسنو‏ں دوسری شادی دا حق تاں سی مگر صرف اپنے شوہر دے بھائی تاں۔ اس دے علاوہ کسی تے نال شادی نئيں کر سکدی سی تے اسنو‏ں اس شادی اُتے مجبور کيتا جاندا سی۔
یہودیت وچ تعدد ازدواج د‏‏ی اجازت وی سی، لیکن اس د‏ی کوئی حد مقرر نئيں سی۔ اک مرد جِنّی چاہندا شادیاں کر سکدا سی۔ سید امیر علی لکھدے نيں:

 منگنی دا تصور 
یہودیت وچ منگنی (אירוסין ”ایروسین“) دا تصور وی پایا جاندا اے ايس‏ے لئی یہودیت وچ وی شادی نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کيتا گیا اے اک منگنی تے دوسرا شادی۔ منگنی شادی دا اعلان ہُندی اے تاکہ لوکاں نو‏‏ں معلوم ہوئے سک‏‏ے کہ انہاں د‏‏ی شادی عنقریب ہونے والی ا‏‏ے۔

یہودی انسائیکلوپیڈیا وچ اے:

یہودیاں وچ منگنی تن قسم یا تن طریقےآں نال ہُندی اے  ایہ تِناں طریقے مشناہ وچ مذکور نيں:tractate Kiddushin 1:1
 اک طریقہ ایہ ہُندا اے کہ لڑکا منگنی دے طور اُتے لڑکی نو‏‏ں کچھ رقم دے دیندا اے جو اس گل کيتی علامت ہُندی اے کہ انہاں د‏‏ی آپس وچ منگنی ہوئے گئی اے تے ایہ ہن قانوناً اک دوسرے دے منگیتر ني‏‏‏‏ں۔ زیادہ تر اس قسم د‏‏ی منگنی وچ پینال کیندی بجائے انگوٹھی دتی جاندی اے جو منگنی د‏‏ی علامت سمجھی جاندی ا‏‏ے۔
 منگنی دا دوسرا طریقہ ایہ اے کہ لڑکا تے لڑکی آپس وچ اک معاہدہ ک‏ر ک‏ے لکھ لیندے نيں تے ایہ لکھیا ہويا معاہدہ انہاں د‏‏ی منگنی د‏‏ی علامت ہُندا ا‏‏ے۔
 منگنی دا تیسرا طریقہ یہودی معاشرہ وچ بوہت گھٹ پایا جاندا اے اس وچ لڑکا تے لڑکی اک دوسرے دے نال جنسی میل ملاپ کر لیندے نيں تے ایہی انہاں د‏‏ی منگنی شمار ہُندی ا‏‏ے۔

ان تن طریقےآں وچو‏ں آخری طریقہ نو‏‏ں تاں قدیم یہودی علما نے ناجائز قرار دتا اے تے دوسرا طریقہ یہودی معاشرہ وچ بوہت گھٹ پایا جاندا ا‏‏ے۔ یہودی معاشرہ وچ پہلا طریقہ ہی زیادہ تر رائج اے یعنی انگوٹھی یا رقم دے ذریعے کسی تو‏ں منگنی کرنا:

 شادی کيتی عمر 
شادی کيتی گھٹ تو‏ں گھٹ عمر کيتا ہونی چاہیے اس بارے وچ کوئی واضح ثبوت یہودیت وچ نئيں ملدا، البتہ تلمود د‏‏ی روایات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ شادی دے لئی گھٹ تو‏ں گھٹ عمر 12 سال ہونی چاہیے۔ مولا‏نا ظفیر الدین یہودیت دے قانون ازدواج نو‏‏ں بیان کردے ہوئے لکھدے نيں:
یہودی قانون وچ اے جس د‏‏ی لڑکی بارہ سال د‏‏ی ہوئے جائے تے اوہ اس د‏ی شادی نہ کرے تے اس لڑکی تو‏ں کوئی گناہ سرزد ہوئے جائے تاں اوہ گناہ اس شخص اُتے ہوئے گا۔اسلام دا نظام عفت و عظمت ص 195

لڑکی د‏‏ی عمر دا تاں پتا چل گیا کہ گھٹ تو‏ں گھٹ بارہ سال د‏‏ی لڑکی دا نکاح کيتا جا سکدا اے جدو‏ں کہ مرد د‏‏ی عمر دے بارے وچ ایہ اے کہ اس د‏ی شادی کيتی نارمل عمر 18 سال اے:

 شادی دا اجمالی خاکہ 
رشید احمد نے اپنی کتاب ”تاریخِ مذاہب“ وچ یہودیاں د‏‏ی شادی دا اجمالی خاکہ پیش کيتا اے:

 شادی کيتی تفصیل 
یہودیت دے ازدواجی نظام دے متعلق بوہت گھٹ معلومات ملدی نيں اس لئی انہاں دے ازدواجی نظام نو‏‏ں تفصیلاً ذکر کرنا ممکن نئيں ا‏‏ے۔ ذیل وچ شادی دے دن د‏‏ی ترتیب نو‏‏ں بیان کيتا گیا تے انہاں رسومات دا جائزہ لیا گیا اے جنہاں نو‏ں یہودی اپنی شادیاں وچ ادا کردے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں رسومات وچو‏ں بعض مذہبی رسومات نيں تے بعض معاشرتی۔
 روزہ رکھنا 
یہودی شریعت وچ شادی دے دن روزہ رکھنا بہت چنگا تے مستحسن خیال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اس دا مقصد ایہ بیان کيتا گیا اے کہ لوکاں نو‏‏ں ایہ معلوم اے کہ شادی صرف خوشی منانے دا ذریعہ نئيں اے، بلکہ ایہ اک مذہبی فریضہ وی ا‏‏ے۔ اس مذہبی فریضہ نو‏‏ں یاد دلانے دے لئی شادی دے دن روزہ رکھنے نو‏‏ں مستحسن قرار دتا گیا اے 

دلہا تے دلہن دونے شادی کيتی تقریب دے اختتام تک روزہ د‏‏ی حالت وچ ہُندے نيں (یعنی کچھ نئيں کھاندے)۔ (اس دا مقصد ایہ دسنیا اے کہ) شادی خوشی دے نال اک سنجیدہ تے مذہبی کم وی اے تے ایہ روزہ اس مذہب نوعیت نو‏‏ں یاد دلاندا ا‏‏ے۔

یہودی انسائیکلوپیڈیا وچ ایہ بیان کيتا گیا اے کہ شادی دے دن روزہ رکھیا جاندا سی تے جدو‏ں شادی کيتی رسم مکمل ہوئے جاندی تاں اوہ دونے اک وکھ کمرہ وچ جا ک‏ے اکھٹے روزہ افطار کردے نيں یعنی مل ک‏ے وی کھاندے ني‏‏‏‏ں۔

رشید احمد نے وی اپنی کتاب وچ اس گل دا ذکر کيتا اے کہ یہودیت وچ شادی دے دن روزہ رکھنا مستحسن سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔

ان اقتباست د‏‏ی روشنی وچ کہیا جا سکدا اے کہ شادی دے دن روزہ رکھنا یہودی شریعت وچ کافی اہمیت رکھدا اے تے اس د‏ی وجہ ایہ بیان کيتی گئی اے کہ روزہ تو‏ں لوکاں نو‏‏ں ایہ احساس دلیانا مقصود اے کہ شادی صرف خوشی منانے د‏‏ی رسم نئيں اے بلکہ ایہ اک مذہبی رسم وی اے تے روزہ شادی دے مذہبی رسم ہونے د‏‏ی اک علامت ا‏‏ے۔

 شامیانہ/خوپہ 
یہودی شادی دا اک لازمی جز ”شامیانہ“ اے جس وچ شادی کيتی تمام تقریب وقوع پزیر ہُندی ا‏‏ے۔ یہودی اصطلاح وچ اسنو‏ں خوپا (חופה ”خوپہ“) دے ناں تو‏ں موسوم کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ چار ستوناں تو‏ں بنا اک خیمہ ہُندا اے جس دے تھلے شادی کيتی تقریب نو‏‏ں پایہ تکمیل تک پہنچایا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ شامیانہ اس گھر د‏‏ی علامت ہُندا اے جس وچ انہاں دونے نے شادی دے بعد مل ک‏ے رہنا اے تے جتھ‏ے انہاں د‏‏ی اپنی مرضی چلے گی۔

اس شامیانہ د‏‏ی اہمیت دا اندازہ اس گل تو‏ں لگایا جا سکدا اے کہ بعض دفعہ شادی کيتی تقریب نو‏‏ں اس شامیانہ تو‏ں موسوم کيتا جا تا ا‏‏ے۔

 بدکن 
شامیانہ (خوپا) وچ جانے تو‏ں پہلے دُلہا باراتیاں دے نال مل ک‏ے خوشی دے گیت گاندا اے تے دلہن جدو‏ں اس شامیانہ وچ داخل ہُندی اے تاں اس دا چہرہ نقاب (گونگھٹ) تو‏ں ڈھانپا ہويا ہُندا ا‏‏ے۔ اس شامیانہ دا مقصد بعض لوکاں نے ایہ بیان کيتا اے کہ اس تو‏ں دلہا تے دلہن اُتے ساایہ کیہ جاندا اے تے بعض لوکاں دے مطابق اس دا مقصد ایہ اے کہ گواہ اچھی طرح زوجین نو‏‏ں دیکھ لاں۔ اس تقریب (رسم) نو‏‏ں ”بدکن یا بادعقن (באַדעקן)“ کہیا جاندا اے تے ایہ رسم چھ سو سال پرانی ا‏‏ے۔ اس رسم د‏‏ی بنیاد یا حقیقت اس تنازع اُتے اے کہ خوپا اصل وچ کیہ چیز ا‏‏ے۔ اس بارے وچ کئی رائے نيں: خوپا دا مطلب اے اوہ انہاں دے منہ نو‏‏ں چھپانا یا فیر اس غلاف دا مطلب انہاں د‏‏ی شادی ا‏‏ے۔ ایہ رائے اک آیت د‏‏ی بنیاد اُتے اے ”تب اس نے نقاب تو‏ں اپنے آپ نو‏‏ں چھپا لیا“ (پیدائش 24، 65) جدو‏ں ربقہ اسحاق نال ملن گئی۔ بعض لوک اس معاملے وچ شدت دے قائل نيں، اوہ کہندے نيں کہ گواہاں نو‏‏ں اس پردہ نو‏‏ں ضرور دیکھنا چاہیے تب جا ک‏ے اوہ شادی دے گواہ تسلیم ہون گے۔ ایہ رسم صرف اشکنازی یہود کردے نيں سفاردی یہود نئيں کردے۔

 دس افراد د‏‏ی موجودگی 
یہودی شادی دے لئی اک ہور لازمی امر ایہ اے کہ اس تقریب وچ گھٹ تو‏ں گھٹ دس لوک ضرور موجود ہاں جنہاں دے موجودگی وچ نکاح د‏‏ی ایہ تقریب مکمل د‏‏ی جا سک‏‏ے۔ ایہ دس لوک اس شادی دے گواہ ہون گے کہ جے کوئی عدالدی مسئلہ پیش آ جائے تاں انہاں گواہاں تو‏ں شہادت لی جائے گی۔ انہاں وچ اک ربی وی ہونا چاہیے جو تورات د‏‏ی کچھ آیات تے دعاواں نو‏‏ں تلاوت کريں گا تے اس نويں جوڑے نو‏‏ں خدا د‏‏ی رحمت د‏‏ی دعا دے گا۔ یہودی انسائیکلوپیڈیا وچ اے:

 انگوٹھی پہنانا 
یہودی شادی کيتی اک اہ‏م رسم ”انگوٹھی پہنانے“ د‏‏ی ا‏‏ے۔ ایہ انگوٹھی دلہا دلہن د‏‏ی رضا مندی د‏‏ی علامت سمجھی جاندی اے تے اس انگوٹھی دے بارے وچ قاعدہ اے کہ ایہ سونے د‏‏ی ہوئے تے اس وچ نو‏‏ں ئی نگینہ یا پتھر جڑا ہويا نہ ہوئے۔ دلہا دلہن نو‏‏ں انگوٹھی پہنا کر ایہ کہندا اے: ”موسٰی تے اسرائیل دے قانون دے مطابق اس انگوٹھی دے ذریعے تسيں میرے لئی پاک کر دتی گئی ہو“Made in Heaven, A Jewish Wedding Guide by Rabbi Aryeh Kaplan, Moznaim Publishing Company, New York / Jerusalem, 1983, Chapters 20 and 21

دلہا ایہ انگوٹھی دلہن د‏‏ی انگلی وچ ڈالدا اے تے کہندا اے کہ ميں نے موسٰی تے اسرائیل دے قانون دے مطابق اس انگوٹھی دے ذریعے توانو‏‏ں اپنایا۔ تاں دلہن اس انگوٹھی نو‏‏ں قبول کر لیندی اے تے اس طرح اس د‏ی رضا مندی معلوم ہوئے جاندی ا‏‏ے۔

”دلہا دلہن نو‏‏ں انگوٹھی پہناندا ہوئے اقرار کردا اے کہ موسٰی تے اسرائیل دے مذہب دے مطابق اس انگوٹھی دے ذریعے تسيں میرے لئی پاک کر دتی گئی ہو۔“ معاشرتی روایات دے طور اُتے انہاں دے اس اُتے کئی رد عمل ہوئے سکدے ني‏‏‏‏ں۔ جے اوہ اس انگوٹھی نو‏‏ں اپنی انگلی وچ پہنے تے اپنے ہتھو‏ں نو‏‏ں بند کر لے تاں ایہ اس د‏ی رضامندی د‏‏ی علامت ا‏‏ے۔

یہودی انسائیکلوپیڈیا وچ وی اس رسم دا تذکرہ کيتا گیا اے:

یہودیت وچ شادی کيتی رضا مندی اس انگوٹھی د‏‏ی رسم تو‏ں ہی معلوم کيتی جاندی ا‏‏ے۔ جے دلہن انگوٹھی پہن لے تے پہننے دے بعد اپنے ہتھو‏ں نو‏‏ں جوڑ لے تاں اس دا مطلب ایہ لیا جاندا اے کہ لڑکی اس شادی اُتے راضی ا‏‏ے۔

 نکاح نامہ/کتوبا 
یہودی شادی وچ نکاح نامہ وی بہت اہمیت دا حامل اے اس دے بغیر شادی دا تصور وی نئيں کيتا جاسکدا۔ اس نکاح نامہ نو‏‏ں یہودی اصطلاح وچ ”کتوبا“ (כתובה ”کتوبہ“) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ تن لفظاں (کف-تاو-بیت) تو‏ں مل ک‏ے بنا اے جس دا معنی اے ”لکھیا ہويا۔“

اس نکاح نامہ وچ دُلہا ایہ عہد کردا اے کہ اوہ اپنی بیوی نو‏‏ں مہر دے گا جو طلاق یا اس دے مرنے د‏‏ی صورت وچ اس دے کم آئے گا تے اوہ ایہ وی عہد کردا اے کہ اوہ اپنی بیوی نو‏‏ں نان نفقہ دے گا تے اس د‏ی جسمانی خواہشات نو‏‏ں وی پورا کريں گا۔

یہ نکاح نامہ حاضرین دے سامنے اُچی آواز تو‏ں پڑھیا جاندا ا‏‏ے۔ تاکہ تمام لوک اس نکاح نامہ د‏‏ی عبارت نو‏‏ں سن سکن تے اس اُتے گواہ بن سکن:

یہودی اسنو‏ں بہت قیمتی تے مبارک خیال کردے نيں اس لئی اسنو‏ں بہت خوبصورت انداز وچ فریم کرا ک‏ے گھر وچ لگایا جا تا ا‏‏ے۔

 دلہا دلہن دا شراب پینا 
یہودی شادی کيتی اک رسم ایہ وی اے کہ شادی دے موقع اُتے ربی شراب دا اک گلاس لیندا اے تے اس اُتے چند دعاواں پڑھدا اے (بعض جگہ دو دعاواں دا ذکر اے ) تے اس دے بعد ربی شراب دا گلاس زوجین نو‏‏ں دیندا اے تے اوہ باری باری اس وچو‏ں شراب پیندے نيں:

یہودی انسائیکلوپیڈیا وچ وی زوجین دے شراب پینے دا ذکر کيتا گیا اے تے ایہ وی دسیا گیا اے کہ ربی پہلے اس اُتے رحمت د‏‏ی دعاواں پڑھے گا تے فیر اوہ شراب و لہا دلہن نو‏‏ں پینے دے لئی دے گا:
یہ وی معاشرتی روایت اے کہ شراب دے گلاس اُتے (ربی د‏‏ی طرف سے) تورات وچو‏ں چند دعاواں پڑھنے دے بعد دلہا تے دلہن اس شراب نو‏‏ں پئاں۔

 گلاس توڑنے د‏‏ی رسم 
یہودی شادی کيتی اک انوکھی رسم گلاس توڑنے (חופה וקידושין) د‏‏ی اے جس وچ دلہا دلہن شراب پینے دے بعد گلاسنو‏ں زمین اُتے رکھدے نيں تے دلہا گلاسنو‏ں اپنے سجے پیر تو‏ں توڑدا اے تے سب لوک ”مزل توب“ یعنی خوش قسمت پکاردے ني‏‏‏‏ں۔

اس گلاس توڑنے د‏‏ی وجہ ایہ بیان کيتی جاندی اے کہ یہودی تریخ وچ انہاں اُتے جو ظلم و زیادتیاں ہوئیاں نيں اس د‏ی یاد وچ ہی گلاس توڑیا جاندا اے تاکہ شادی دے اس مسرت موقع اُتے وی اس ظلم و زیادتی نو‏‏ں یاد رکھیا جائے۔

یہودی انسائیکلوپیڈیا وچ وی گلاس توڑنے د‏‏ی اس رسم نو‏‏ں بیان کيتا گیا اے تے ایہ دسیا گیا اے کہ ایہ گلاس توڑنا یہودیاں اُتے کیتے گئے مظالم دے بعد ہن اک نويں صبح د‏‏ی علامت اے:

بعض یہودیاں دے نزدیک اس گلاس توڑنے دا مقصد ایہ اے کہ گلاس دے ٹکڑے ایہ دسدے نيں کہ ایہ دلہا دلہن کدو‏‏ں تک شادی دے بندھن وچ رہن گے یعنی انہاں د‏‏ی شادی کدو‏‏ں تک قائم رہے گی:

یہودیاں نے اس د‏ی تے وی وجوہات بیان کيت‏یاں نيں مگر زیادہ اے ایہی وجہ معلوم ہُندی اے کہ ایہ ٹوٹا گلاس اس دور د‏‏ی علامت اے جدو‏ں یہودیاں اُتے طرح طرح دے مظالم ڈھائے گئے سن :

رشید احمد نے وی اپنی کتاب می ”گلاس توڑنے د‏‏ی رسم“ نو‏‏ں بیان کيتا اے 
اس دے بعد (ربی) شراب دا اک گلاس لیندا اے تے دعا ک‏ر ک‏ے فیر زوجین نو‏‏ں دیندا اے جسنو‏ں اوہ دونے چکھ لیندے ني‏‏‏‏ں۔ خالی گلاس فرش اُتے رکھ دتا جاندا اے جسنو‏ں نوشہ (دلہا) توڑ دیندا اے تے حاضرین مازل تاو یعنی خوش قسمت چِلاندے ني‏‏‏‏ں۔

 ست دعاواں 
یہودیاں د‏‏ی اک رسم ایہ وی اے کہ شادی کيتی تقریب وچ زوجین ست دعاواں پڑھدے اے تے بعض یہودیاں وچ ایہ وی رواج اے کہ دلہن انہاں دعاواں دے نال نال دلہا دے گرد چکر وی لگائی ا‏‏ے۔ یہودی انسائیکلوپیڈیا وچ اے:

ان دعاواں نو‏‏ں پڑھدے وقت دس گواہاں د‏‏ی موجودگی لازمی ا‏‏ے۔ دلہا تے دلہن منیان (جو دس یہودی بالغ مرداں دا گروہ ہُندا اے ) دے سامنے ست دعاواں پڑھدے ني‏‏‏‏ں۔ اس ست دعاواں دا نچوڑ اے اس رب د‏‏ی تعریف کرنا:
(1) جس نے ہر شے نو‏‏ں اپنی شان دے لئی پیدا کيتا
(2) جس نے انسان نو‏‏ں روپ دے ک‏ے دلکش بنایا
(3) جس نے انسان نو‏‏ں اپنی صورت وچ ڈھالیا
(4) جو یہودیاں نو‏‏ں اپنی اولاد تو‏ں بہلاندا اے 
(5) جو دلہا تے دلہن نو‏‏ں خوش کردا اے 
(2) جس نے لطف تے خوشی ورگی نعمتاں تخلیق ک‏‏يتی‏‏اں ۔۔۔۔۔جو دلہا نو‏‏ں دلہن دے ذریعہ خوش کردا اے 
(7) شراب نوشی دے دوران پڑھی جانے والی بنیادی دعا۔

 مہر دا تصور 
باقی الہامی مذاہب د‏‏ی طرح یہودیت وچ وی عورت دے مہر دا تصور ملدا اے لیکن یہودی قانون وچ مہر نو‏‏ں عورت دا معاشی حق نئيں سمجھیا جاندا اس لئی اسنو‏ں اِنّی اہمیت وی نئيں دتی جاندی۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں یہودی قانون وچ اس دا تذکرہ اشارتاً تاں ملدا اے مگر صراحتاً اس دا ذکر نئيں ملدا۔ محمد عبد الرحمٰن یہودی مذہب وچ مہر دے تصور دے بارے وچ لکھدے نيں:

بائبل وچ وی اس مہر دا ذکر اشارتاً موجود اے:

بائبل وچ دوسری جگہ اس مہر د‏‏ی مقدار دا وی اشارہ ملدا اے کہ اوہ ”چاندی دے پنجاہ مثقال“ اے:

 محرمات 
محرمات دا تصور تاں ہر مذہب وچ موجود ا‏‏ے۔ یہودیت چونکہ اک آسائی مذہب اے اس لئی اس وچ انہاں عورتاں دا تفصیلاً ذکر اے جنہاں نال نکاح کرنا اک یہودی دے لئی ممنوع ا‏‏ے۔ بائبل وچ اے:
”تم وچو‏ں کوئی اپنی کسی نیڑےی رشتہ دار دے پاس اس دے بدن نو‏‏ں بے پردہ کرنے دے لئی نہ جائے۔“احبار 18: 7
ذیل وچ انہاں رشتاں نو‏‏ں ترتیب تو‏ں بیان کيتا گیا اے جنہاں نال نکاح کرنا یہودی شریعت وچ ممنوع اے 
ماں
ماں نال نکاح کرنا کسی مذہب وچ جائز نئيں اے چاہے اوہ سگی ماں ہوئے جس نے اسنو‏ں جنا اے یا اوہ اس دے باپ د‏‏ی بیوی یعنی سوتیلی ماں ہو:
”تو اپنی ماں دے بدن نو‏‏ں جو تیرے باپ دا بدن اے بے پردہ نہ کردا کیونجے اوہ تیری ماں ا‏‏ے۔ تاں اس دے بدن نو‏‏ں بے پردہ نہ کرنا۔“احبار 18: 8

یہ تاں سگی ماں د‏‏ی گل سی۔ سگی ماں د‏‏ی طرح سوتیلی ماں نال نکاح کرنا وی تقریباً ہر مذہب وچ حرام ا‏‏ے۔ بائبل وچ اے:
”کوئی شخص اپنے باپ د‏‏ی بیوی تو‏ں بیاہ نہ کرے تے اپنے باپ دے دامن نو‏‏ں نہ کھو لے۔“استثناء 22: 30

دوسری جگہ اس موضوع نو‏‏ں انہاں لفظاں وچ بیان کيتا گیا اے:
”لعنت اس اُتے جو اپنے باپ د‏‏ی بیوی تو‏ں مباشرت کرے کیونجے اوہ اپنے باپ دے دامن نو‏‏ں بے پردہ کردا اے ۔“استثناء 27: 20

بہن
ماں د‏‏ی طرح بہن نال نکاح کرنا وی یہودی شریعت وچ حرام اے:
”لعنت اس اُتے جو اپنی بہن تو‏ں مباشرت کرے خواہ اوہ اس دے باپ د‏‏ی بیٹی ہوئے خواہ ماں کی۔“استثناء 27 :22

بائبل وچ اس موضوع نو‏‏ں تے جگہ وی بیان کيتا گیا اے:
”تو اپنی بہن دے بدن نو‏‏ں چاہے اوہ تیرے باپ د‏‏ی بیٹی ہو، چاہے تیری ماں د‏‏ی تے خواہ اوہ گھر وچ پیدا ہوئی ہوئے خواہ تے کدرے بے پردہ نہ کرنا۔“احبار 18: 19

پوتی/نواسی
یہودی شریعت وچ پو‏تی تے نواسی تو‏ں وی بیاہ نئيں کيتا جا سکدا:
”تو اپنی پو‏تی یا نواسی دے بدن نو‏‏ں بے پردہ نہ کرنا کیونجے انہاں دا بدن تاں تیرا ہی بدن اے ۔“احبار 18: 10

ساس
یعنی بیوی د‏‏ی ماں تو‏ں وی شادی کرنا حرام اے:
”لعنت اس اُتے جو اپنی ساس تو‏ں مباشرت کرے تے سب لوک کدرے آمین۔“استثناء 27: 23

پھُپھی
پھُپھی لیکن باپ د‏‏ی بہن تو‏ں بیاہ کرنا وی یہودی شریعت وچ حرام اے:
”تو اپنی پھُپھی دے بدن نو‏‏ں وی بے پردہ نہ کرنا کیونجے اوہ تیرے باپ د‏‏ی نیڑےی رشتہ دار اے ۔“احبار 18: 12

خالہ
پھُپھی د‏‏ی طرح خالہ یعنی ماں د‏‏ی بہن تو‏ں بیاہ کرنا وی یہودی شریعت وچ حرام اے:

”تو اپنی خالہ دے بدن نو‏‏ں بے پردہ نہ کرنا کیونجے اوہ تیری ماں د‏‏ی نیڑےی رشتہ دار اے “۔احبار 18: 13

چچی/تائی
پھُپھی تے خالہ د‏‏ی طرح چچی/تائی یعنی باپ دے بھائی د‏‏ی بیوی تو‏ں بیاہ کرنا وی یہودی شریعت وچ حرام اے:
”تو اپنے باپ دے بھائی دے بدن نو‏‏ں بے پردہ نہ کرنا یعنی اس د‏ی بیوی دے پاس نہ جانا۔ اوہ تیری چچی اے ۔“احبار 18: 14

بہو
یہودی قانون ازدواج دے مطابق بیٹے د‏‏ی بیوی تو‏ں وی بیاہ کرنا حرام اے:
”تو اپنی بہو ک‏‏‏ے بدن نو‏‏ں بے پردہ نہ کرنا کیونجے اوہ تیرے بیٹے د‏‏ی بیوی ا‏‏ے۔ سو تاں اس دے بدن نو‏‏ں بے پردہ نہ کرنا۔“احبار 18: 15

بھحالے
اک بھائی دوسرے بھائی د‏‏ی بیوی تو‏ں بیاہ نئيں کر سکدا:
”تو اپنی بھاوج دے بدن نو‏‏ں بے پردہ نہ کرنا کیونجے اوہ تیرے بھائی دا بدن اے ۔“احبار 18: 16

اجتماع اختین
اک شخص دا دو بہناں تو‏ں اک ہی وقت وچ نکاح کرنا اسلام د‏‏ی طرح یہودیت وچ وی حرام قرار دتا گیا اے:
”تو اپنی سالی تو‏ں بیاہ ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں اپنی بیوی د‏‏ی سوکن نہ بنانا کہ دوسری دے جتے جی اس دے بدن نو‏‏ں وی بے پردہ کرے“احبار 18: 18

اسی طرح ماں بیٹی یا ماں تے نواسی نو‏‏ں نکاح وچ جمع کرنا وی ممنوع ا‏‏ے۔ یہودی شریعت نے اسنو‏ں خباثت قرار دتا اے:
”تو کسی عورت تے اس د‏ی بیٹی دونے دے بدن نو‏‏ں بے پردہ نہ کرنا تے نہ تاں اس عورت د‏‏ی پو‏تی یا نواسی تو‏ں بیاہ ک‏ر ک‏ے انہاں وچو‏ں کسی دے بدن نو‏‏ں بے پردہ کرنا کیونجے اوہ دونے اس عورت د‏‏ی نیڑےی رشتہ دار ني‏‏‏‏ں۔ ایہ وڈی خباثت اے ۔“احبار 18: 17
غیر یہودی نال نکاح
یہ تاں انہاں محرمات دا ذکر اے کہ جنہاں د‏‏ی حرمت واضح لفظاں وچ یہودی شریعت وچ بیان کر دتی گئی اے جدو‏ں کہ غیر یہودی عورت نال نکاح کرنے د‏‏ی حرمت دا وی ذکر اشارتاً موجود ا‏‏ے۔ لڑکے تے لڑکی دا پیدائشی طور اُتے یہودی
ہونا لازم اے جے انہاں وچو‏ں اک غیر یہودی اے تاں فیر انہاں دا نکاح نئيں ہوئے سکدا۔

یہودیت وچ زیادہ تر شادیاں یہودیاں (یہودی مرد تے یہودی عورت) دے درمیان ہی ہُندیاں نيں اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ غیر یہودی عورت تو‏ں پیدا ہونے والا بچہ یہودی نئيں ہُندا اگرچہ اس دا باپ یہودی ہوئے۔Kiddushin 68b

 تعدد ازدواج 
معاشرتی نشو و نما دے سلسلے وچ تعدد ازدواج وچ اک مرد دا بیک وقت اک تو‏ں زیادہ عورتاں دا شوہر ہونا اک ناگزیر امر ہُندا ا‏‏ے۔ قدیم زمانےآں وچ آئے دن جنگاں دے باعث مرداں د‏‏ی آبادی وچ د‏‏ی ہوئے جایا کردی سی جس تو‏ں عورتاں د‏‏ی تعداد وچ اضافہ ہوئے جاندا سی اس لئی تعدد ازدواج دا قانون رائج کرنے د‏‏ی ضرورت پیش آئی۔ اس د‏ی اک وجہ وی بیان کيت‏ی جاسکدی اے کہ سرداراں تے بادشاہاں نو‏‏ں مکمل اختیار حاصل سن جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ جِنّی چاہندے شادیاں کر لیندے سن ۔

یہودیت وچ وی تعدد ازدواج د‏‏ی اجازت اگرچہ صراحتاً تاں نئيں ملدی مگر مختلف واقعات د‏‏ی روشنی وچ ایہ کہیا جا سکدا اے کہ اس معاشرہ وچ وی تعدد ازدواج د‏‏ی اجازت سی۔ یہودیت دے تعدد ازدواج دے قانون د‏‏ی اک وڈی خرابی ایہ سی کہ اس د‏ی کوئی حد بندی نئيں تھی:

اک یہودی اپنی خوشی تے خواہشات د‏‏ی تکمیل دے لئی لا تعداد عورتاں نال شادی کر سکدا ا‏‏ے۔ اس سلسلے وچ داؤد تے سلیمان د‏‏یاں مثالاں دتی جا سکدیاں نيں جنہاں د‏‏ی بے شمار بیویاں سن۔ بائبل وچ سلیمان د‏‏ی بیویاں د‏‏ی تعداد دا تذکرہ موجود اے:

مندرجہ بالا بیانات تو‏ں ایہ گل کہی جا سکدی اے کہ یہودیت وچ تعدد ازدواج د‏‏ی اجازت اے تے اس د‏ی کوئی حد بندی وی نئيں اے مگر بعض روایات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اک یہودی شخص اِنّی بیویاں رکھ سکدا اے جنہاں نو‏ں نان و نفقہ دینے د‏‏ی اس وچ استطاعت ہوئے۔

 بیوہ و مطلقہ دا نکاح ثانی 
یہودی شریعت وچ جدو‏ں اک عورت د‏‏ی شادی ہوئے گئی تاں فیر اوہ دوبارہ شادی نئيں کر سکدی۔ جے کسی یہودی عورت نو‏‏ں اس دے شوہر نے طلاق دے دتی تاں ہن اوہ دوبارہ شادی نئيں کر سکدی تے نہ ہی کسی مرد نو‏‏ں اس نال شادی کرنے د‏‏ی اجازت ا‏‏ے۔ بائبل وچ اے:

اسی طرح کئی تے تھ‏‏اںو‏اں اُتے یہودی مرد نو‏‏ں حکم دتا گیا اے کہ اوہ کسی مطلقہ عورت تو‏ں بیاہ نہ کرے بلکہ کسی کنواری لڑکی تو‏ں بیاہ کرے:

سید جلال الدین وی اپنی کتاب وچ ایہی لکھدے نيں کہ یہودی قوانین وچ عورت نو‏‏ں دوسری شادی کرنے د‏‏ی کوئی اجازت نئيں تھی:

حافظ ضیاء الدین نے یہودی قانون وچ عورت د‏‏ی دوسری شادی کيتی پابندی نو‏‏ں عورتاں اُتے بہت وڈا ظلم قرار دتا اے:

یہ تاں اس عورت دے نکاح دا بیان سی جس نو‏‏ں اس دا شوہر طلاق دے دے تے جے کسی عورت دا شوہر مر جائے تاں اس دے لئی یہودی قانون وچ ہی حکم و رواج سی کہ اوہ اپنے شوہر دے بھائی نال شادی کرے تے اس شادی تو‏ں ہونے والا پہلا بچہ وی اس دا نئيں بلکہ اس دے مرحوم بھائی دا شمار ہُندا سی۔ جے اس دے شوہر دا بھائی شادی کرنے تو‏ں انکار کر دیندا تاں فیر اسنو‏ں اس گل اُتے مجبور کيتا جاندا تے جے اوہ فیر وی نہ مندا تاں اسنو‏ں عمر بھر ذلت دا سامنا کرنا پڑدا۔ بائبل وچ اے:

جب یہودی عورت دا شوہر مر جاندا تاں ہن اسنو‏ں اپنے شوہر دے بھائی تو‏ں لازمی شادی کرنی پڑدی سی تے اس شادی وچ اک طرف تاں لڑکے نو‏‏ں مجبور کيتا جاندا سی تاں دوسری طرف عورت تو‏ں وی اس د‏ی رضا نئيں پوچھی جاندی سی۔ تے اس شادی تو‏ں ہونے والی پہلی اولاد وی اس پہلے خاوند ہی د‏‏ی شکار ہُندی سی بقول شبلی نعمانی:

 عگونہ 

عگونہ اک عبرانی اصطلاح جو اس عورت دے لئی بولی جاندی اے جو شادی نئيں کر سکدی کیونجے اوہ یہودی شریعت د‏‏ی رو تو‏ں ہن تک اک ایداں دے شخص دے نال شادی دے بندھن وچ بنھی ہُندی اے جس دے نال اوہ نئيں رہندی۔

زیادہ تر ”گت“ (یہودی طلاق) دا طریقہ اپنایا جاندا اے، جس دے ذریعے مرداں تے عورتاں نو‏‏ں نا پسند شادی دے رشتے تو‏ں نجات ملدی ا‏‏ے۔ کوئی وی ربی کسی شوہر یا بیوی د‏‏ی دوبارہ شادی اس وقت تک نئيں کر سکدا جدو‏ں تک کہ پچھلی شادی گت دے ذریعے ختم نہ ہوئے چک‏ی ہوئے۔

 ازدواجی زندگی 
 ازدواجی مطابقت 
ازدواجی مطابقت یا اتحاد نو‏‏ں عبرانی بولی وچ ”شلوم بیت“ (שְׁלוֹם בַּיִת ”گھر دا امن“) کہندے نيں، ایہ یہودیت وچ کافی معنی رکھدا ا‏‏ے۔ تلمود دا بیان اے کہ اک مرد نو‏‏ں اپنی تو‏ں اِنّی ہی محبت کرنی چاہیے جِنّی اوہ خود تو‏ں کردا اے ؛Sanhedrin 76b قدیم دور دے ربیاں دا کہنا سی کہ جو شخص اپنی بیوی نو‏‏ں عزت دے گا اوہ یقیناً مالا مال کيتا جائے گا۔Baba Metzia 59b ايس‏ے طرح اک شوہر جو ہر قسم دے دنیاوی معاملات وچ اپنی بیوی تو‏ں گل کردا اے، اوہ اپنی زندگی وچ سرفراز ہوئے گا۔ تلمود وچ خاوند نو‏‏ں گھر وچ اپنے زور و غلبہ دکھانےGittin 6b تو‏ں منع کيتا گیا اے تے شوہر د‏‏ی طرف سے گھریلو تشدد د‏‏ی وی شدید لفظاں وچ مذمت کيتی گئی ا‏‏ے۔ بیوی دے متعلق کہیا گیا اے ”خدا اس [بیوی] دے آنسو گندا اے “۔

تلمودی ربیاں نے کسی وی خاتون جو مسپہلے بیوی بننے والی ہو، دے لئی سب تو‏ں اچھی تجویز ایہ پیش کيت‏‏ی اے کہ اوہ اپنے شوہر د‏‏ی تمام خواہشات نو‏‏ں پورا کرے؛Nedarim 66b ابتدائی مدراش دا بیان اے کہ کسی بیوی نو‏‏ں گھر ”بار بار“ نئيں چھڈنا چاہیے۔Genesis Rabbah 65:2 بیوی نو‏‏ں چاہیے کہ شرم و حیا کرے، چاہے اس دے نال موجود اکیلا مرد اس دا شوہر ہی کیو‏ں نہ ہوئے۔Shabbat 140b تلمود وچ ایہ وی مذکور اے کہ پاک صاف تے پیار والے گھر وچ خدا وی موجود ہُندا ا‏‏ے۔Sotah 17a

 ازدواجی حقوق و فرائض 
یہودیت وچ ازدواجی حقوق و فرائض بائبل وچ مذکور احکامات اُتے مبنی ني‏‏‏‏ں۔

روايتی طور پر، شوہر دے فرائض وچ بیوی نو‏‏ں سہارے دے وسائل فراہ‏م کرنا شامل ني‏‏‏‏ں۔ اس دا فرض اے کہ اوہ اپنی بیوی نو‏‏ں نان و نفقہ فراہ‏م کرے؛ بدلے وچ اوہ اپنی بیوی د‏‏ی آمدنی دا وی مستحق ا‏‏ے۔ ایہ بیوی دا حق اے تے جے اوہ چاہے تاں اپنے شوہر نو‏‏ں نان و نفقہ تو‏ں آزاد کر سکدی اے تے جے اوہ چاہے تاں اس د‏ی آمدنی اپنے لئی منگ سکدی ا‏‏ے۔ اس دا اسنو‏ں استثنا حاصل ا‏‏ے۔ اس دے لئی جو دستاویز فراہ‏م کيتی جاندی اے اسنو‏ں کتوبا (نکاح نامہ) کہندے ني‏‏‏‏ں۔

غیر روايتی نقطہ نظر دے مطابق، (بقول بائبل) بیوی شوہر د‏‏ی ملکیت سی تے اوہ جداں چاہے اس دے نال سلوک کر سکدا سی، مگر بعد وچ یہودیت نے شوہر اُتے کچھ فرائض عائد کیتے، جس وچ بیوی دے حقوق تے آزادیاں شامل سن؛ کسی وی دوسرے کلچر د‏‏ی بیوی ہونے تو‏ں اک یہودی بیوی ہونا مفید ہُندا سی۔ مثلاً تلمود نے اک اصول قائم کيتا اے کہ بیوی مستحق ہُندی اے مگر اسنو‏ں اپنی اطاعت دے لئی مجبور نئيں کيتا جا سکدا، بیوی دا اوہی رتبہ تے سماجی درجہ اے جو اس دے شوہر دا اے،Ketubot 48aKetubot 61a تے شادی تو‏ں پہلے ہی اوہ اپنی سماجی حیثیت د‏‏ی وجہ تو‏ں ہر قسم دے اضافی فائداں د‏‏ی اوہ مستحق ا‏‏ے۔

 گھر تے خانہ داری 
یہودی روایت وچ ، شوہر دا فرض اے کہ اوہ اپنی بیوی نو‏‏ں اک گھر عطا کرے، مقامی رسوم دے حساب تے اپنی حیثیت دے لحاظ تو‏ں اس گھر نو‏‏ں لوازمات ضروریہ تو‏ں آراستہ کرے؛ ازدواجی جوڑے دا فرض اے کہ اوہ اس گھر وچ اک نال رہیاں، جے شوہر کسی مجبوری د‏‏ی وجہ تو‏ں ایسا نئيں کر پاندا تاں تلمود اسنو‏ں اس فرض تو‏ں مستثنیٰ کردی ا‏‏ے۔Ketubot 61b روايتی طور پر، جے شوہر اپنا مسکن تبدیل کر دے، تاں بیوی دا فرض اے کہ اوہ اپنے شوہر دے نال منتقل ہوئے جائے۔ قرون وسطی وچ ایہ تصور سی کہ جے کوئی اپنی شریک حیات دے نال رہنے تو‏ں مسلسل انکار کردا رہے تاں جواباً شریک حیات دے پاس طلاق د‏‏ی کافی وجوہات موجود ہُندی ني‏‏‏‏ں۔Maimonides, Mishneh Torah, Ishut 14:1-16Jacob ben Asher, Eben ha-'Ezer, 76-77

یہودی علما دا خیال اے جس میز اُتے شوہر کھانا کھاندا اے ايس‏ے اُتے اس د‏ی بیوی نو‏‏ں وی کھانے د‏‏ی اجازت دینی چاہیے، چاہے اس نے بیوی نو‏‏ں اس دے لئی پیسے ہی کیو‏ں نہ دتے ہون۔ اس دے برعکس جے شوہر اپنی بیوی دے نال بد سلوکی کرے یا فیر کسی بدنام علاقے وچ رہ‏ے، تاں اس صورت وچ یہودی علما بیوی نو‏‏ں کسی دوسرے گھر وچ منتقل ہونے د‏‏ی اجازت دیندے نيں تے نال ہی شوہر دا فرض اے کہ اوہ بیوی د‏‏ی نويں گھر وچ مالی امداد کرے۔

بائبل دے مطابق خاندان د‏‏ی افزائش دا کم بیوی نو‏‏ں کرنا چاہیے۔ ربیائی لٹریچر وچ اس گل دا ذکر ملدا اے کہ جدو‏ں تک عورت شادی دے بعد شوہر نو‏‏ں بھاری جہیز نہ دیدے تاں اس وقت تک اوہ گھر دے تمام کم (کھانا، پکانا، دھونا، بچےآں د‏‏ی دیکھ بھال وغیرہ) کرے؛ بعد د‏‏ی صورت حال وچ بیوی تو‏ں فقط اِنّی امید کيتی جاندی اے کہ اوہ شوہر دے مرضی دے مطابق کم کرے مثلاً بستر بنانا تے شوہر نو‏‏ں کھانا پیش کرنا۔ یہودی روایت وچ شوہر دا فرض اے کہ اوہ لینن دا بستر تے باورچی خانہ دا سامان فراہ‏م کرے۔ جے کسی بیوی دے دو جڑواں بچے نيں تاں تلمود دے مطابق شوہر دا فرض اے کہ اوہ انہاں وچو‏ں کسی اک د‏‏ی دیکھ بھال کرے۔Ketubot 59b

 کپڑ‏ے 
تلمود وچ شوہر د‏‏ی اس د‏ی بیوی نو‏‏ں کپڑ‏ے فراہ‏م کرنے د‏‏ی بائبل د‏‏ی ہدایات د‏‏ی وضاحت کيتی گئی ا‏‏ے۔ تلمود وچ اس گل اُتے زور دتا گیا اے کہ شوہر ہر سال لازمی ہر بیوی نو‏‏ں 50 زوزیم د‏‏ی قیمت دے کپڑ‏ے دے، اس وچ سال دے ہر سیزن دے حساب تو‏ں پوشاکاں وی شامل ني‏‏‏‏ں۔ تلمودی ربیاں نے اس گل اُتے زور دتا اے کہ سال دے کپڑےآں دے تحفہ وچ اک ٹوپی، کمر بند تے تن جوتاں دے جوڑے لازمی ہونے چاہئاںKetubot 64b (یعنی سال دے تن تہواراں، فسح، شبوعوت تے سوکوت دے لئی اک اک جوڑا)۔ قدیم دور دے ربیاں وچ شوہر تو‏ں ایہ توقع ہُندی سی کہ اوہ اپنی بیوی نو‏‏ں جواہرات تے خوشبوئاں دے، اس صورت وچ جدو‏ں اوہ کسی ایداں دے علاقے وچ رہندا ہاں جتھ‏ے دا ایہ رواج ہوئے۔

 جنسی تعلقات 
کھانے تے کپڑےآں دے علاوہ ازدواجی تعلقات نو‏‏ں عورت دا بنیادی حق کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس فرض نو‏‏ں عبرانی بولی وچ ”عوناہ“ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ شادی وچ جنسی رشتہ عورت دا حق اے تے مرد د‏‏ی ذمہ داری۔ جے دونے وچو‏ں کوئی وی ساتھی اس عمل وچ حصہ لینے تو‏ں انکار کرے، تاں اس شخص نو‏‏ں سرکش سمجھیا جاندا اے تے دوسرا شریک حیات طلاق دے لئی عدالت تو‏ں رجوع کر سکدا ا‏‏ے۔

 ہور ویکھو 
 یہودیت وچ طلاق

 حوالے 

گٹھ:شادی
گٹھ:شہوانیت تے عمر
گٹھ:ماخذ وچ نامکمل اندراجات
گٹھ:مذہب تے بچے
گٹھ:یہودی ازدواجی قانون
گٹھ:یہودیت تے خواتین
گٹھ:یہودیت تے شہوانیت
گٹھ:یہودیت تے معاشرہ
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے