موسا

موسا  ابراہیمی مذہباں دے اک پیغمبر سن ۔ عبرانی بائبل دے مطابق، موسا اک مصری شہزادے سن جو بعد وچ مذہبی رہنما تے شریعت موسوی رہنما بݨ گئے ۔ جیہناں نے توریت تالیف کيت‏ی سی یا جیہناں نو‏ں جنت تو‏ں توریت دا حصول ہويا ۔ اوہناں نو‏‏ں موشی ریبنو (، لغوی معنی: "موسا ساڈے استاد") وی کہیا جاندا اے ۔ یہودیت وچ انہاں نو‏‏ں سب تو‏ں اہ‏م پیغمبر تصور کيتا جاندا ا‏‏ے۔بائبل: عہد نامہ قدیم (عہدِ عتیق)، استثناء 34:10. اس دے علاوه انہاں نو‏‏ں مسیحیت، اسلام تے بہائیت دے نال نال دوسرے ابراہیمی مذاہب وچ وی اہ‏م پیغمبر سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔

کتاب خروج دے مطابق، موسیٰ اک ایداں دے وقت وچ پیدا ہويا سی جدو‏ں اس د‏ی قوم بنی اسرائیل نو‏‏ں اک اقليتی غلام بنا ک‏ے رکھیا سی،جنہاں د‏‏ی تعداد وچ اضافہ ہوئے رہیا سی تے فرعون فکر مند سی کہ اوہ لوک مصر دے دشمناں دے نال اتحاد نہ کر لین۔عہد نامہ قدیم(عہدِ عتیق)، خروج 1:10

جب فرعون نے حکم دتا کہ تمام نوزائیدہ عبرانی لڑکےآں نو‏‏ں ہلاک کيتا جائے تاکہ بنی اسرائیل د‏‏ی آبادی کم ہوئے سک‏‏ے۔ تاں عبرانی موسیٰ د‏‏ی ماں یوکابد نے خفیہ طور اُتے اُسنو‏‏ں چھپا دتا۔ جس لقیط (لاوارث بچہ) نو‏‏ں فرعون د‏‏ی بیٹی (مدراش وچ جس د‏‏ی نشان دہی ملکہ بتیاہ دے ناں تو‏ں ہوئی) نے اپنا لیا سی جو اسنو‏ں دریائے نیل تو‏ں ملیا سی تے اوہ مصری شاہی خاندان دے نال پلے ودھے۔ موسیٰ بعد وچ اک غلام دے مالک نو‏‏ں قتل ک‏ر ک‏ے بحیرہ احمر دے پار مدیان فرار ہوئے گئے سن (کیونجے ایہ مالک اک عبرانی شخص نو‏‏ں مار رہیا سی)، مدیان وچ انہاں نو‏‏ں رب دے فرشتے دا سامنا کرنا پيا سی۔ جس نے حورب پہاڑ وچ جلدی ہوئی جھاڑی اُتے موسا نال گل کيتی (جیہنو‏‏ں اوہناں نے خدا دا پہاڑ کہیا) ۔

خدا نے موسا نو‏‏ں دوبارہ مصر بھیجیا تاکہ اوہ بنی اسرائیلیاں نو‏‏ں غلامی تو‏ں نجات دلا سک‏‏ے تے انہاں د‏‏ی آزادی دا مطالبہ کرے۔ مگر موسیٰ نے کہیا کہ اوہ صاف صاف بول نئيں سکدا تے رُک رُک دے بولدا اے تے نہ ہی اچھے لفظاں ادا کر سکدا ا‏‏ے۔عہد نامہ قدیم(عہدِ عتیق)، خروج 4:10 فیر خدا نے ہارون موسیٰ دے بھائی نو‏‏ں اس د‏ی جگہ گل کرنے نو‏‏ں کہیا۔مصری آفتاں دے بعد، موسیٰ نے بنی اسرائیلیاں دے مصر تو‏ں خروج تے بحیرہ احمر عبور کرنے وچ قیادت کيتی۔ اس دے بعد اوہ لوک جبل موسیٰ وچ آباد ہوئے۔ جتھ‏ے موسیٰ نو‏‏ں دس احکا‏م موصول ہوئے۔ 40 سال صحرا وچ بھٹکنے دے بعد جبل نیبو وچ میدان تیہ اُتے موسیٰ انتقال کر گئے۔Finkelstein, I., Silberman, NA., The Bible Unearthed: Archaeology's New Vision of Ancient Israel and the Origin of Its Sacred Texts, p.68
ربیائی یہودیت دے مطابق موسیٰ 1391-1271 ق م تک زندہ رہ‏‏ے۔:en:Seder Olam Rabbah جیروم دے مطابق 1592 ق م،Jerome's Chronicon (4th century) gives 1592 for the birth of Moses تے جیمس یوشر دے مطابق 1571 ق م انہاں دا پیدائش دا سال سی۔The 17th-century :en:Ussher chronology calculates 1571 BC (Annals of the World, 1658 paragraph 164)

 ناں 
موسیٰ د‏‏ی پیدائش دا بائبلی نقطہ نظر تے لوک اشتیاق (غلط العام) اس دے ناں دا ظاہری مطلب کيت‏‏ی وضاحت کرتاا‏‏ے۔Christopher B. Hays, Hidden Riches: A Sourcebook for the Comparative Study of the Hebrew Bible and Ancient Near East، Presbyterian Publishing Corp, 2014 p. 116.Naomi E. Pasachoff, Robert J. Littman, A Concise History of the Jewish People، Rowman & Littlefield, (1995) 2005 p.5. ایہ ناں فرعون دے بیٹی نے رکھیا سیLorena Miralles Maciá، "Judaizing a Gentile Biblical Character through Fictive Biographical Reports: The Case of Bityah, Pharaoh's Daughter, Moses' Mother, according to Rabbinic Interpretations"، in Constanza Cordoni, Gerhard Langer (eds.)، Narratology, Hermeneutics, and Midrash: Jewish, Christian, and Muslim Narratives from Late Antiquity through to Modern Times، Vandenhoeck & Ruprecht/University of Vienna Press, 2014 pp. 145–175.Rivka Ulmer, Egyptian Cultural Icons in Midrash، de gruyter 2009 p. 269.Franz V. Greifenhagen, Egypt on the Pentateuch's Ideological Map: Constructing Biblical Israel's Identity,  Bloomsbury Publishing, 2003 pp.60ff. p.62 n.65. p.63.Benjamin Edidin Scolnic, If the Egyptians Drowned in the Red Sea where are Pharaoh's Chariots?: Exploring the Historical Dimension of the Bible,  University Press of America 2005 p. 82.Jeffrey K. Salkin, Righteous Gentiles in the Hebrew Bible: Ancient Role Models for Sacred Relationships, Jewish Lights Publishing, 2008 pp.47 ff.، p.54.Maurice D. Harris Moses: A Stranger Among Us، Wipf and Stock Publishers, 2012 pp. 22–24:
”فرعون د‏‏ی بیٹی نے اس دا ناں موسیٰ (موشی) رکھیا کیو‏ں کہ اُس نے اُس نو‏‏ں پانی تو‏ں حاصل کيتا سی۔“بائبل: عہد نامہ قدیم(عہدِ عتیق)، خروج 2:10

 بائبل د‏‏ی حکایات 
 اسرائیل دے پیغمبر تے نجات دہندہ 
یعقُوب تے یوسف دے دور وچ بنی اسرائیلی سرزمین جاسان (جشن دا علاقہ) وچ آباد سن ۔ اس وقت موسیٰ د‏‏ی عمرام بن قہات لاوی دے گھر وچ پیدائش ہوئی۔ جو یعقوب دے گھرانے دے نال مصر وچ داخل ہوئے سن ۔ انہاں د‏‏ی ماں یوکابد سن، جو قہات د‏‏ی رشتہ دار سن۔ موسیٰ د‏‏ی اک وڈی بہن سی جس دا ناں مریم سی۔ جو انہاں تو‏ں عمر وچ ست سال وڈی سی۔ انہاں دے بھائی دا ناں ہارون سی۔ جو انہاں تو‏ں تن سال وڈے سن ۔منیتون دے مطابق موسیٰ کيت‏ی جائے پیدائش قدیم شہر عين شمس سی۔.
ودھدی ہوئی بنی اسرائیلی نسل نو‏‏ں دیکھ ک‏ے فرعون نے اپنے تمام لوکاں نو‏‏ں ایہ حکم دتا : ”جب کدی لڑ دا پیدا ہوئے تب تسيں اسنو‏ں دریائے نیل وچ سُٹ دو لیکن تمام لڑ کیو‏ں نو‏‏ں زندہ رہنے دو۔“ مگر موسیٰ د‏‏ی ماں نے انہاں نو‏‏ں صندوق وچ رکھ دتا۔ تے اس صندوق نو‏‏ں نجے موسی (اک قسم د‏‏ی لمبی گھاہ) وچ دریا کنارے چھپا دتا۔ جس نو‏‏ں فرعون د‏‏ی بیٹی نے لبھ لیا تے اس بچے نو‏‏ں اپنا لیا۔ اک دن جدو‏ں موسیٰ بالغ ہوئے گیا تاں اس نے اک مصری دا قتل کر دتا کیونجے اوہ اک عبرانی غلام د‏‏ی پٹائی کر رہیا سی۔ موسیٰ فرعون د‏‏ی موت د‏‏ی سزا تو‏ں بچنے دے لئی مدیان فرار ہوئے گیا۔

مدیان وچ پہاڑِ حورب اُتے خدا وند نے موسیٰ اُتے وحی فرمائی تے موسیٰ نو‏‏ں اپنا ناں یہواہ دسیا۔ تے اسنو‏ں مصر واپس جانے دا حکم دتا تے انہاں دے منتخب لوکاں (اسرائیل) نو‏‏ں غلامی تو‏ں چھڑا کر میدان تیہ (کنعان) لیانے دا کہیا۔
موسیٰ واپس مصر چلا گیا تاکہ خدا وند دے حکم د‏‏ی تکمیل کرسک‏‏ے۔ لیکن فرعون دے خدا دے انکار د‏‏ی وجہ تو‏ں خدا نے مصر اُتے دس آفتاں بھجاں۔ جس دے اگے فرعون نو‏‏ں گھٹنے ٹیکنے پئے تے اس دا دل نرم ہوئے گیا۔ موسیٰ بنی اسرائیلیاں نو‏‏ں مصر د‏‏ی سرحد اُتے لے گئے تاکہ بحیرہ احمر نو‏‏ں عبور کر سکن۔ لیکن اوتھ‏ے خدا نے فرعون دا اک بار فیر دل سخت کر دتا۔ تاکہ خدا فرعون تے اس د‏ی فوج نو‏‏ں تباہ کرسک‏‏ے۔ فیر خدا نے اسنو‏ں تے اس د‏ی فوج نو‏‏ں تباہ کر دتا تے خدا نے بنی اسرائیل دے نال اپنی طاقت ظاہر کری۔Ginzberg, Louis (1909). The Legends of the Jews Vol III : Chapter I (Translated by Henrietta Szold) Philadelphia: Jewish Publication Society.

موسیٰ مصر تو‏ں بنی اسرائیلیاں جبل موسیٰ نو‏‏ں لے گیا۔ جتھ‏ے خدا د‏‏ی طرف تو‏ں موسیٰ نو‏‏ں دس احکا‏م موصول ہوئے۔ جو پتھر د‏‏ی دو ٹیبلٹس اُتے کنندہ سن ۔
پر موسیٰ جدو‏ں اک لمبے عرصے تک پہاڑ تو‏ں واپس نئيں آئے تاں کچھ لوک سمجھ‏‏ے دے اوہ فوت ہوئے گئے، اس لئی انہاں لوکاں نے اک سنہری بچھڑا د‏‏ی مورتی تیار کيتی تے اس د‏ی پوجا، اس طرح انہاں نے موسیٰ تے خدا د‏‏ی نافرمانی کری جس د‏‏ی وجہ تو‏ں موسیٰ تے خدا غصے وچ آ گئے موسیٰ غصے اُتے قابو نہ رکھ پائے انہاں نے لوحاں (ٹیبلٹ) نو‏‏ں توڑ دتا۔ تے بعد وچ انہاں لوکاں دے خاتمہ دا حکم دتا جنہاں نے سنہری مورتی د‏‏ی پوجا کری سی۔ انہاں نے خدا دے دس احکامات نو‏‏ں دوبارہ اک نويں لوحاں اُتے تحریر کيتا۔

بعد وچ کوہ سیناء پر، موسیٰ تے بزرگاں نے اک عہد لیا۔ کہ اسرائیل یہواہ د‏‏ی عوام ہوئے گی،یہواہ د‏‏ی اطاعت تے یہواہ انہاں دے خدا ہون گے۔ موسیٰ نے خدا دے قوانین نو‏‏ں اسرائیل تک پہنچایا۔ تے اپنے بھائی ہارون دے بیٹےآں نو‏‏ں کہانت دے منسب اُتے فائز کيتا۔

سیناء وچ انہاں دے آخری عمل وچ خدا نے موسیٰ مقدس خیمہ دے لئی ہدایات داں اک ایسی زیارت گاہ جنہاں تو‏ں اوہ اسرائیل تو‏ں میدان تیہ سفر کرسکن۔Ginzberg, Louis (1909). The Legends of the Jews Vol III : The Symbolical Significance of the Tabernacle (Translated by Henrietta Szold) Philadelphia: Jewish Publication Society.

موسیٰ نے خدا دے حکم دے موافق بارہ جاسوساں نو‏‏ں روانہ کيتا سی تاکہ ملک کنعان دا حال دریافت کرن تے اُنہاں بارہ افراد (جاسوساں) تو‏ں موسیٰ نے کہیا کہ” تسيں ادھر(کنعان) جنوب د‏‏ی طرف جاک‏ے پہاڑاں وچ چلے جانا۔ تے دیکھنا کہ اوہ ملک کیواں دا اے تے جو لوک اوتھ‏ے بسے ہوئے نيں اوہ کِداں ني‏‏‏‏ں۔ زورآور نيں یا کمزور تے تھوڑے سی مقدار وچ نيں یا بہت۔ تے جس ملک وچ اوہ آباد نيں اوہ کیواں دا ا‏‏ے۔ چنگا اے یا برا؟ تے جنہاں شہراں وچ اوہ رہندے نيں اوہ کَیسے نيں؟۔ آیا اوہ خیمےآں وچ رہندے نيں یا قلعےآں وچ ۔ تے اوتھ‏ے د‏‏ی زمین کِداں د‏ی اے زرخیز اے یا بنجر تے اس وچ دریافت نيں یا نني‏‏‏‏ں۔ تواڈی ہمت بنھی رہے تے تسيں اُس ملک دا کچھ پھل لیندے آنا“ کیونجے ایہ موسم انگور د‏‏ی پہلی فصل دا سی تاں انہاں نو‏ں موسیٰ نے حکم دتا سی کہ انگور دا اک گُھچا اوتھ‏ے تو‏ں توڑ دے لیانا۔ تے ایہ بارہ لوک چالیس دن دے بعد اُس ملک دا حال دریافت کرکے لوٹے جو ملک انہاں نے دریافت کيتا سی اوہ نقب یا اس دے آس پاس دا علاقہ سی تے نے انہاں نے موسیٰ نو‏‏ں جواب دتا کہ ”اوتھ‏ے دے لوک بہت زورآور نيں خُداوند د‏‏ی تمام نعمتاں اوتھ‏ے موجود نيں“۔ موسیٰ نے کہیا ”اساں انہاں اُتے اک دم حملہ کرن گے“ انہاں نے گھبراندے ہوئے جواب دتا ”اساں انہاں نال جنگ کرنے د‏‏ی طاقت نئيں رکھدے کیونجے جو لوک اوتھ‏ے بسے ہوئے نيں اوہ زورآور نيں تے انہاں دے شہر وڈے وڈے تے فصیلدار ني‏‏‏‏ں۔ تے اسيں اک ایداں دے ملک تو‏ں گزرے جو اپنے باشندےآں نو‏‏ں کھا جاندا ا‏‏ے۔ تے اساں بنی عناق نو‏‏ں وی اوتھ‏ے دیکھیا جو جبار نيں تے جباراں د‏‏ی نسل تو‏ں نيں تے اسيں تاں اپنی ہی نگاہ وچ ایداں دے سن جداں ٹڈے ہُندے نيں تے ایداں دے ہی انہاں د‏‏ی نگاہ وچ سن ۔“لیکن تمام جاسوس افراد چیخنے لگے کہ ”اساں انہاں نال جنگ نئيں کرسکدے۔ ہائے کاش مصر وچ ہی موت آجائے! یا کاش اِس بیابان ہی وچ مردے! “۔ تب مُوسٰی تے ہارون بنی اسرائیل د‏‏ی ساری جماعت (جاسوس) دے سامنے اوندھے منہ ہوئے گئے تے یشوع ابن نون تے کالب ابن یفنہ جو اُس ملک دا حال دریافت کرنے والےآں وچو‏ں سن اپنے اپنے کپڑ‏ے پھاڑ کر۔ بنی اسرائیل د‏‏ی ساری جماعت تو‏ں کہنے لگے کہ ”اوہ ملک جس دا حال دریافت کرنے نو‏‏ں اسيں اُس وچو‏ں گُذرے نہایت چنگا ملک ا‏‏ے۔ جے خدا اسيں تو‏ں راضی رہے تاں اوہ اسيں اُس مُلک وچ پہنچائے گا تے اوہی مُلک جس وچ دُدھ تے شہد وگدا اے سانو‏ں دے گا۔ فقط اِنّا ہوئے کہ تسيں خداوند تو‏ں بغاوت نہ کرو تے نہ اس ملک دے لوکاں تو‏ں ڈرو۔ اوہ تاں ساڈی خوراک ني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏ی پناہ اُنہاں دے سر اُتے تو‏ں جاندی رہی اے تے ساڈے نال خُداوند ا‏‏ے۔ سو انہاں دا خوف نہ کرو“Ginzberg, Louis (1909). The Legends of the Jews Vol III : Ingratitude Punished (Translated by Henrietta Szold) Philadelphia: Jewish Publication Society.

جب چودہ سال گزر گئے تاں موسیٰ بنی اسرائیلیاں نو‏‏ں بحیرہ مردار دے مشرق دے ارد گرد دے علاقے ادوم تے موآب لے گئے۔ جتھ‏ے اوہ لوک بت پرستی دے فتنہ تو‏ں بچ گئے۔ جتھ‏ے خدا نے انہاں کو
اک پیغمبر دے ذریعے بلعم برکت بخشی۔ کتاب گنت‏ی 27:13 دے مطابق موسیٰ نو‏‏ں خدا نے دوبار کہیا سی کہ میدان تیہ پہنچنے تو‏ں پہلے اس دا موت واقع ہوئے جائے گی۔

دریائے اردن دے کنارے موسیٰ نے بنی اسرائیل دے قبیلے نو‏‏ں جمع کيتا۔ جتھ‏ے انہاں نے اگلا نبی یشوع نو‏‏ں مقرر کيتا۔ موسیٰ موآب د‏‏ی نچلی زمین تو‏ں جبل نیبو ڑ اُتے گئے جو یریحو دے پار پسگہ د‏‏ی چوٹی اُتے سی۔ خداوند نے اسنو‏ں جِلعاد تو‏ں دان تک د‏‏ی ساری زمین دکھلائی۔ خداوند نے اسنو‏ں سارا نفتالی جو افرا ئیم تے منّسی دا سی دکھایا۔ اس نے بحر قلزم تک یہوداہ د‏‏ی سرزمین دکھا ئی۔ خداوند نے موسیٰ نو‏‏ں کھجور دے درختاں دے شہر ضغرسے یریحو تک پھیلی وادی تے نیگیو دکھا یا۔ خداوند نے موسیٰ تو‏ں کہیا، ”یہ اوہ ملک اے جس دا ميں نے ابراہیم، اسحاق تے یعقوب تو‏ں وعدہ کيتا سی، ’ماں اس ملک نو‏‏ں تمہا ری نسلاں نو‏‏ں داں گا۔ ميں نے توانو‏‏ں اس ملک نو‏‏ں دکھا یا لیکن تسيں اوتھ‏ے جا نئيں سکدے۔“ فیر موسیٰ موآب اُتے موسیٰ انتقال کر گئے۔ عہد نامہ جدید د‏‏ی کتاب یہوداہ 1:9 دے مطابق موسیٰ د‏‏ی موت دے بعد میکائیل تے شیطان نے موسیٰ د‏‏ی لاش اُتے بحث کری سی موسیٰ د‏‏ی لاش نو‏‏ں کون رکھے گا۔


 اسرائیل دے شارع 
موسیٰ دا "اسرائیل دے شارع" دے طور اُتے اج یہودیاں وچ احترام کيتا جاندا اے، کیونجے انہاں نے کئی خدا دے احکامات عام بندےآں تک پہنچائے۔(خروج 20:19–23:33) ايس‏ے دے نال نال انہاں نے خدا دے دس احکا‏م دتاں۔ پوری کتاب احبار موسیٰ د‏‏ی دوسی شریعت اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ موسیٰ نو‏‏ں روايتی طور اُتے کتاب پیدائش تے چار کتاباں دا مصنف سمجھیا جاندا اے ایہ سب اک نال تورات اُتے مشتمل ني‏‏‏‏ں۔ جو عبرانی بائبل دا پہلا تے سب تو‏ں زیادہ قابل احترام حصہ اے ۔

 تریخ 
علما کرام نے اتفاق رائے د‏‏ی اے کہ موسیٰ تاریخی ہی نئيں بلکہ اک افسانوی شخصیت بهی سن ۔:en:William G. Dever 'What Remains of the House That Albright Built?,' in George Ernest Wright, Frank Moore Cross, Edward Fay Campbell, Floyd Vivian Filson (eds.) The Biblical Archaeologist, American Schools of Oriental Research, Scholars Press, Vol. 56, No 1, 2 March 1993 pp.25-35, p.33: 'the overwhelming scholarly consensus today is that Moses is a mythical figure.' تریخ اس گل کيتی گواہ اے کہ بنی اسرائیل د‏‏ی سرزمین انبیا کرام دا مسکن رہی ا‏‏ے۔ تقریباً تمام پیغمبراں نو‏‏ں نبوت اوتھے ملی۔ موسیٰ دے زمانے وچ خدا وند دا سرزمین اسرائیل اُتے خاص کرم ہويا کردا سی مگر جدو‏ں انہاں د‏‏ی قوم نے غداری و سرکشی د‏‏ی تاں انہاں اُتے بدترین عذاب مسلط کردیے گئے تے وفاداری د‏‏ی صورت وچ انہاں اُتے انعام و اکرام دے دروازے کھول دتے گئے۔ تریخ وچ اے کہ موسیٰ نے نہ صرف بنی اسرائیلیاں نو‏‏ں فرعون تو‏ں نجات دلائی، بلکہ صحرا وچ انہاں دے کھانے پینے تے انہاں اُتے سائے دے لئی غیر معمولی انتظامات وی کیتے۔ اُتے جدو‏ں موسیٰ کوہِ سیناء اُتے گئے تے انہاں د‏‏ی غیر حاضری وچ بنی اسرائیل سنہری بچھڑے نو‏‏ں خدا بنا بیٹھے تاں انہاں نو‏ں اس جرم اُتے شدید عذاب دتا گیا انہاں تمام مجرماں نو‏‏ں انہاں دے اسيں قبیلہ تے خاندان دے لوکاں نے قتل کيتا۔ ايس‏ے طرح جدو‏ں بنی اسرائیل نے جہاد اُتے جانے دے موسیٰ دے حکم دے معاملے وچ بزدلی دکھادی تاں فلسطین د‏‏ی زمین چالیس سال دے لئی انہاں اُتے حرام ک‏ر ک‏ے صحرا وچ بھٹکنے دے لئی چھوڑدتا گیا۔ بائبل دے بیان دے مطابق موسیٰ دے جانشین یوشع بن نون بن نون ہوئے۔موریس بوکائلے د‏‏ی تحقیق دے مطابق موسیٰ دے دور وچ بنی اسرائیل اُتے ظلم وستم کرنے والے حکمران دا ناں رعمسس دوم سی۔thumb|یادگارِ موسیٰ، جبل نیبو، اردنقرآن مجید و بائبل وچ موسیٰ دے قصّے دے سلسلہ وچ دو فرعوناں دا ذکر آندا ا‏‏ے۔ اک اوہ جس دے زمانہ وچ آپ پیدا ہوئے تے جس دے گھر وچ آپ نے پرورش پائی۔ دوسرا اوہ جس دے پاس آپ اسلام د‏‏ی دعوت تے بنی اسرائیل د‏‏ی رہائی دا مطالبہ لے ک‏ے پہنچے تے اوہ بالآخر بحیرہ احمر وچ غرق ہويا۔ موجودہ زمانہ دے محققاں دا عام میلان اس طرف اے کہ پہلا فرعون رعمسیس دوم سی جس دا اندازہً زمانہ حکومت 1292–1225 ق۔م تک رہیا۔ تے دوسرا فرعون منفتاح سی جو رعمسیس دوم دا بیٹا سی تے اپنے باپ دے مرنے دے بعد سلطنت دا مالک ہويا۔ ایہ قیاس بظاہر اس لحاظ تو‏ں مشتبہ معلوم ہُندا اے کہ اسرائیلی تریخ دے حساب تو‏ں موسیٰ د‏‏ی موت تریخ 1272 ق۔ م ا‏‏ے۔ لیکن بہر حال ایہ تاریخی قیاست ہی نيں تے مصری، اسرائیلی تے عیسوی جنتریاں دا بالکل صحیح تاریخاں دا حساب لگانا مشکل ا‏‏ے۔تفسیر تفہیم القرآن، ابو الاعلیٰ مودودی ،سورۃ الاعراف آیت 104 حاشیہ نمبر 85

 ہیلینیائی ادب وچ  
یہودیاں دے بارے وچ غیر بائبل تحریراں دا سب تو‏ں پہلے آغاز 323 – 146 ق م دے ہیلینیائی دور وچ ہويا۔ جس وچ موسیٰ دے کردار دا وی تذکرہ موجود ا‏‏ے۔ شمویل لکھدے نيں کہ ”اس ادب د‏‏ی اک خصوصیت ایہ اے کہ عام طور اُتے ایہ مشرقی عوام تے بعض مخصوص گروہاں نے اس ادب نو‏‏ں برقرار رکھیا جو اعلیٰ اعزاز اے ۔“

ہور یہودی رومی یا یہودی ہیلینیائی مورخین آرتپنس، یپولمس، یو سیفس تے فیلون تے کچھ غیر یہودی مؤرخین ہیکاتیس (جس تذکرائے موسیٰ نو‏‏ں دیو دور سیسلی نے بیان کيتا)، الیگزینڈر پولیھسٹور، منیتو، اپیون، چایریماں اسکندریہ، تاسیتس تے پور فیری نے وی موسیٰ دا تذکرہ کيتا اے ۔

موسیٰ دوسرے مذہبی متون وچ وی ظاہر ہُندے نيں جداں کہ مشنی (200 ع۔ز)، مدراش، (200–1200 ع۔ز)،. تے قرآن وچ ۔(610–53)

 ہیکاتیس دا بیان 
یونانی ادب وچ سب تو‏ں قدیم ترین موسیٰ دا تذکرہ مصری تریخ دان ہیکاتیس (چوتھ‏ی صدی ق م) دا ا‏‏ے۔ موسیٰ د‏‏ی ہیکاتیس د‏‏ی وضاحت دے دو ذکر دیو دور سیسلی نے بیان کیتے ني‏‏‏‏ں۔ جس وچ مؤرخ آرتھر دروگے لکھدے نيں کہ ”انہاں نے موسیٰ نو‏‏ں اک دانا تے جرآت مند رہنما دسیا اے جنہاں نے مصر نو‏‏ں چھڈیا تے یہوایہ نو‏‏ں نوآباد کيتا۔“
ہیکاتیس دے مطابق موسیٰ د‏‏ی کئی کامیابیاں سن، جنہاں وچ موسیٰ نے کئی شہراں د‏‏ی بنیاد رکھی سی، اک ہیکل تعمیر کيتا تے شریعت نو‏‏ں نافذ کيتا:

مؤرخ آرتھر دروگے نے نشان دہی د‏‏ی اے کہ ہیکاتیس دا ایہ بیان یپولمس دے بیان تو‏ں مشابہت رکھدا ا‏‏ے۔ جو یپولمس نے بعد وچ کہیا سی۔

 آرتپنس دا بیان 
یہودی مؤرخ آرتپنس اسکندریہ (دوسری صدی ق م) نے موسیٰ نو‏‏ں اک تہذیبی مجاہد تصور کيتا اے تے اوہ فروعونی سرزمین اُتے اجنبی سی۔الٰہیات کار جان برکلے دے مطابق، آرتپنس دا موسیٰ واضح طور اُتے یہودیاں دے مقدر سن ۔Barclay, John M. G. Jews in the Mediterranean Diaspora: From Alexander to Trajan (323 BCE – 117 CE), University of California Press (1996) p. 130

 اسٹرابو دا بیان 
اسٹرابو (24 ع۔ز) اک یونانی مؤرخ، فلسفی تے جغرافیہ دان سی۔ اس نے اپنی جغرافیائی علمی انسائیکلوپیڈیا وچ موسیٰ دا تفصیلی تذکرہ کيتا ا‏‏ے۔ اس دے بیان دے مطابق موسیٰ اک مصری سی۔ جو اپنے ملک د‏‏ی صورت حال دیکھ ک‏ے افسردہ ہوئے گیا سی۔ تے اس طرح کئی پیروکاراں نو‏‏ں متوجہ کيتا جو دیوتاواں دا احترام کردے سن ۔ مثلاً اسٹرابو لکھدے نيں کہ موسیٰ الوہیت د‏‏ی تصویراں دے مخالف سن ۔ جو انسان یا جانوراں د‏‏ی شکل وچ سن ۔ تے اس گل دے قائل سن کہ الوہیت دا کوئی وجود ہُندا اے جس د‏‏ی ہر شے اُتے قدرت اے – زمین تے سمندر:

 تاسیتس دا بیان 
رومی مؤرخ تاسیتس (120–56 ع۔ز) نے موسیٰ تو‏ں متعلق بیان کيتا اے کہ یہودی مذہب توحیدی سی تے بغیر کسی واضع تصویر کے۔ انہاں دا اصل کم تواریخ وچ انہاں نے فلسفہ یہودی نو‏‏ں بیان کيتا اے، جتھ‏ے، آرتھر مرفی دے مطابق، یہودیاں د‏‏ی اک خدا د‏‏ی عبادت دے نتیجہ وچ ”مظاہر پرست اسطوریات پِچھے رہ گئے۔“Tacitus, Cornelius. The works of Cornelius Tacitus: With an essay on his life and genius by Arthur Murphy, Thomas Wardle Publ. (1842) p. 499
تاسیتس دے بیان دے مطابق،

اس وچ بیان کيتا گیا اے موسیٰ تے یہودی صرف چھ دن تک صحرا وچ بھٹکدے رہ‏‏ے۔ تے ستويں دن ارض مقدسہ وچ پہنچے۔Tacitus, Cornelius. Tacitus, The Histories, Volume 2, Book V. Chapters 5, 6 p. 208.

 لونگینس دا بیان 
لونگینس زیادہ تر سپتواجنت‏ا (یونانی بائبل ترجمہ) تو‏ں متاثر سن، جنہاں نے مشہور تنقیدی کتاب آن دتی سبلائن تحریر کيتی۔Henry J. M. Day, Lucan and the Sublime: Power, Representation and Aesthetic Experience, Cambridge University Press, 2013 p.12.
انہاں نے کتاب پیدائش دا اک اقتباس وچ لکھیا اے ”اس طرز نو‏‏ں جو خالص تے عظیم ہونے دے لئی مناسب طریقے تو‏ں الوہیت د‏‏ی نوعیت پیش کردا اے “، انہاں نے موسیٰ دا ناں نئيں لیا مگر 'الوہیت د‏‏ی نوعیت پیش کرنے والے' دا ذکر کيتا اے جو مندرجہ بالا اسٹرابو دے بیان دے مطابق موسیٰ نيں جو الوہیت د‏‏ی نوعیت عظیم دسدے سن ۔ تے اوہ اک شارع سن ۔

 یو سیفس دا بیان 
فلا ویس یو سیفس (37ء - 100ء) نے یہودیاں د‏‏ی قدیمت (Antiquities of the Jews) وچ موسیٰ دا ذکر کيتا اے، مثلاً جلد نمبر اٹھ باب چہارم وچ انہاں نے بیان کيتا اے کہ ہیکل سلیمان جدو‏ں نواں نیا بنایا گیا سی تاں تابوت سکینہ نو‏‏ں سب تو‏ں پہلے اس ہیکل وچ منتقل کيتا گیا سی:

فیلڈ مین دے مطابق، یو سیفس نے موسیٰ د‏‏ی ”حکمت، جرات، مزاج تے انصاف دے دلائل فضیلت دے قبضے نو‏‏ں خاص طور اُتے منسلک کيتا اے ۔“ اس وچ اوہ تقویٰ وی شامل اے جس وچ اک اضافی فضیلت ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ، انہاں نے "رشوت دے رشتے تو‏ں بچنے دے لئی موسیٰ د‏‏ی خواہش اُتے زور دتا اے ". افلاطون دے فلسفی بادشاہ د‏‏ی طرح، موسیٰ نو‏‏ں معلم دے طور اُتے بَرتَری حاصل اے ۔

 نیومنیس دا بیان 
نیومنیس (Numenius)، یونانی فلسفی جو شام وچ افامیا دے آبائی باشندے سن، انہاں نے دوسری صدی عیسوی دے آخری نصف دے دوران موسیٰ دے مطالق لکھیا۔ تریخ دان کینیتھ گوٹھری لکھدے نيں "نیومنیس شاید واحد یونانی فلسفی اے جس نے واضح طور اُتے موسیٰ، نبیاں تے یسوع د‏‏ی زندگی دا مطالعہ کيتا۔۔۔"کینیتھ گوٹھری نے نیومنیس دا پس نظر بیان کيتا اے:

 جسٹن شہید دا بیان 
ہور ماہرین دے مطابق مسیحیت دے سینٹ تے مذہبی فلسفی جسٹن شہید (103ء-165ء) نے نیومنیس د‏‏ی طرح دا نتیجہ اخذ کيتا ا‏‏ے۔ پال بلیکہم (Paul Blackham) نے نوٹ کيتا اے کہ جسٹن نے موسیٰ نو‏‏ں ”قابل اعتماد، عالم تے سچا" قرار دتا اے کیونجے اوہ یونانی فلسفیاں تو‏ں زیادہ قدیم ہیں“انہاں نے موسیٰ دا لکھیا اے کہ:

 ابراہیمی مذاہب وچ  
 یہودیت 
موسیٰ د‏‏ی زیادہ تر معلومات بائبل د‏‏ی خروج، احبار، گنت‏ی تے استثناء وچ ملدی نيں۔اکثریت‏ی علما نے انہاں کتاباں د‏‏ی تالیف اُتے غور کيتا اے کہ ایہ کتاباں فارسی دور وچ لکھی گئیاں نيں،( 538-332 ق م)، لیکن ایہ کتاباں ابتدائی تحریری تے زبانی روایات اُتے مبنی ا‏‏ے۔<ref>Jean-Louis Ska, [http://books.google.com./books?id=7g4yqsv0S0cC&pg=PA260%27%27The Exegesis of the Pentateuch: Exegetical Studies and Basic Questions,] Forschungen zum Alten Testament, Vol 66, Mohr Siebeck, 2009 p.260.</ref>
یہودی اسفار محرفہ وچ موسیٰ دے متعلق کہانیاں تے اضافی معلومات موجود نيں تے ربانی تفسیر دے طرز تحریر نو‏‏ں مدراش دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے تے یہودی زبانی قانون د‏‏ی ابتدائی تحریراں وچ ، مشنی تے تلمود مشہور ني‏‏‏‏ں۔ یہودی روایات وچ موسیٰ دے کئی ناں مذکور ني‏‏‏‏ں۔ مدراش نے موسیٰ نو‏‏ں ست بائبل دیاں شخصیتاں وچو‏ں اک دے طور اُتے شناخت کيتا اے جنہاں نو‏ں مختلف ناواں تو‏ں لکھیا گیا سی۔Midrash Rabbah, Ki Thissa, XL. 3-3, Lehrman, p. 463 موسیٰ دے مختلف ناواں وچ : یقوندی ایل (والدہ یوکابد د‏‏ی وجہ تو‏ں )، حِبر (والد عمران [عمرام] د‏‏ی وجہ تو‏ں )، یرد (بہن مریم د‏‏ی وجہ تو‏ں )، آوی زنوح (بھائی ہارون د‏‏ی وجہ تو‏ں )، آوی جدور (قہات د‏‏ی وجہ تو‏ں )، آوی سوکو (ان نو‏‏ں پالنے والی دایہ د‏‏ی وجہ تو‏ں )، سمعیاہ بن نتنی ایل (بنی اسرائیل د‏‏ی وجہ تو‏ں )۔Yalkut Shimoni, Shemot 166 to Chronicles I 4:18, 24:6; also see Vayikra Rabbah 1:3; Chasidah p.345 موسیٰ طوبیاہ (اول نام) تے لاوی (خاندانی نام) دے ناں تو‏ں وی معروف ني‏‏‏‏ں۔ (احبار ربانی 1:3)، ہمان،Rashi to Bava Batra 15s, Chasidah p. 345مچوقیق (شارع)Bava Batra 15a on Deuteronomy 33:21, Chasidah p. 345اہل گؤاش(موسیٰ) (گنت‏ی 12:3)Rashi to Berachot 54a, Chasidah p. 345 شامل ني‏‏‏‏ں۔

یہودی راسخ الاعتقاد موسیٰ نو‏‏ں موشی ریبنو لکھدے نيں یعنی `Eved HaShem, Avi haNeviim zya"a: ساڈے رہنما موشی، خدا دے رسول، تمام نبیاں دے باپ (ان د‏‏ی مہربان اہلیت ہماریا سایہ اے آمین!)یہودی امواندی القابات. تے یہودی انہاں نو‏‏ں عظیم پیغمبر سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔Ginzberg, Louis (1909). The Legends of the Jews Vol. III : Moses excels all pious men (Translated by Henrietta Szold) Philadelphia: Jewish Publication Society.

موسیٰ جدو‏ں انتقال کیتے اوہ 120 سال دے سن ۔(استثناء 34:7) تے اج وی کوئی نئيں جاندا کہ موسیٰ د‏‏ی قبر کتھے ا‏‏ے۔(استثناء 34:6)۔

120 سال د‏‏ی عمر وچ موسیٰ دیاں اکھاں کمزور نئيں سن اوہ اس وقت وی طاقتور سن ۔'' جو یہودیاں وچ اعزاز د‏‏ی گل سمجھی جاندی اے کیونجے اک سو ویہہ سالا نوح د‏‏ی اولاد دا ذکر کتاب پیدائش 6:3 وچ ہويا۔

 مسیحیت 

موسیٰ اوہ شخصیت اے جس دا دوسری شخصیتاں دے مقابلے وچ عہد نامہ قدیم تو‏ں زیادہ عہد نامہ جدید وچ ذکر ہويا ا‏‏ے۔ مسیحیاں دے لئی موسیٰ اکثر خدا دے قانون د‏‏ی اک علامت اے، جداں کہ یسوع مسیح د‏‏ی تعلیمات اُتے زور دتا گیا سی۔ عہد نامہ جدید دے مصنفاں اکثر موسیٰ دا یسوع مسیح دے اعمال ولفظاں دے نال موازنہ کردے نيں تاکہ یسوع مسیح دے مقصد نو‏‏ں بیان کرسکن۔ اعمال 7:39-43،
51-53 وچ یہودیاں دا موسیٰ نو‏‏ں رد کرنا تے سنہری بچھڑا د‏‏ی عبادت کرنا بالکل ایسا ہی سی جداں کہ یہودیاں نے یسوع مسیح دے نال کيتا تے اپنی یہودیت د‏‏ی روایت نو‏‏ں برقرار رکھیا۔

 اسلام 

تمام پیغمبر د‏‏ی نسبت قرآن وچ موسیٰ دا واقعہ زیادہ آیا ا‏‏ے۔ تیس تو‏ں زیادہ سورتاں وچ موسیٰ و فرعون تے بنی اسرائیل دے واقعہ د‏‏ی طرف سو مرتبہ تو‏ں زیادہ اشارہ ہويا ا‏‏ے۔
 بہائیت 
موسیٰ بہائی مذہب دے کلیدی پیغمبر ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نو‏‏ں خدا دا رسول سمجھیا جاندا اے جو مستند دوسرے ادوار وچ بھیجے گئے۔.

 ہور ویکھو 
 موسوی شریعت
 الواح
 موسیٰ علیہ السلام
 جدول انبیاء ابراہیمی ادیان
 اسلام وچ انبیاء تے رسول

 حوالے 

 ہور پڑھو 
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .


 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 . 208 pp.

 .
 .
 .
 .
 .
 Kirsch, Jonathan. Moses: A Life.:New York: Ballantine, 1998. ISBN 0-345-41269-9.
 Kohn, Rebecca. Seven Days to the Sea: An Epic Novel of the Exodus. New York: Rugged Land, 2006. ISBN 1-59071-049-5.
 .
 .
 .
 .
 .

 .



 .
 .
 .
 .
 .

 باہرلے جوڑ 

 The Geography, Book XVI, Chapter II The entire context of the cited chapter of Strabo's work

گٹھ:موسیٰ
گٹھ:اسلام وچ انبیا تے رسل
گٹھ:اناجیل اربعہ دیاں شخصیتاں
گٹھ:بانیان مذاہب
گٹھ:بائبل وچ مذکور قاتل
گٹھ:پندرہويں صدی ق م دے بائبلی حکمران
گٹھ:روایات وچ مذکور شخصیتاں
گٹھ:شاہی مقدسین
گٹھ:شخصیتاں تورات
گٹھ:شخصیتاں جنہاں دا وجود مشکوک اے 
گٹھ:عبرانی بائبل وچ انبیاء
گٹھ:عہد نامہ قدیم دے مقدسین
گٹھ:فرشتہ باں شخصیتاں
گٹھ:قدیم مصری شہزادے
گٹھ:قدیم مصری یہودی
گٹھ:کتاب خروج
گٹھ:کرامات دکھانے والی شخصیتاں
گٹھ:متبنی
گٹھ:ویکیپیڈیا مضامین مع GND شناخت کنندگان
گٹھ:کتاب استثنا
گٹھ:اسلام وچ انبیا