نجکاری

نجی کاری (Privatisation) اس عمل نو‏‏ں کہندے جس دے تحت کسی وی سرکاری، نیم سرکاری یا سرکاری ایجنسیاں دے زیر انتظام ادارے نو‏‏ں نجی ملکیت وچ دے دتا جائے۔ 
نقصان وچ رہنے والے ادارےآں د‏‏ی نج کاری تو‏ں عموماً ادارے د‏‏ی کارکردگی تے خدمات وچ بہتری آندی اے تے ادارہ کچھ عرصے وچ منافع بخش بن جاندا ا‏‏ے۔
لیکن منافع بخش ادارے د‏‏ی نج کاری ملک دے لئی گھاٹے دا سودا ہُندی اے تے ایہ حکمراناں د‏‏ی بدعنوانی دا نتیجہ ہُندی ا‏‏ے۔
دفاعی اہمیت دے حامل ادارےآں د‏‏ی نج کاری خودکشی دے مترادف ہُندی ا‏‏ے۔ ایسا کرنے والے حکمران صرف رشوت خور ہی نئيں بلکہ غدار وی ہُندے نيں۔

 اقتباس 
 19 ستمبر 2013ء نو‏‏ں روزنامہ جنگ تے روزنامہ جنگ دے مڈ ویک میگزین (4 تو‏ں 10 نومبر 2015ء) وچ جناب نجم الحسن عطاء صاحب لکھدے نيں "نج کاری: قومی اثاثےآں د‏‏ی عالمی سرمائے وچ منتقلی":قومی اثاثےآں د‏‏ی عالمی سرمائے وچ منتقلی

"عصرحاضر وچ نجکاری امپیریل کنٹرول دے تحت کيتی جاندی اے ۔ اسنو‏ں ایويں وی دیکھیا جائے کہ بین الاقوامی بینک، اسٹاک مارکٹاں تے مقامی حکمران نجکاری دے اس عمل تو‏ں فائدے حاصل کردے نيں جنہاں دا حتمی مقصد ایہ ہُندا اے کہ آلودگی تے ودھدی ہوئی آبادی دے کرپشن زدہ بے ہنگم انتظامی شہراں وچ ہر قسم د‏‏ی کرنسی د‏‏ی یلغار تو‏ں کسینو معیشت نو‏‏ں تقویت دتی جائے۔ اس تو‏ں عالمی سرمائے دے مردہ ڈالراں د‏‏ی گلو بلائزیشن وچ جان پڑ جاندی ا‏‏ے۔ گلوبلائزیشن دا استحصال متحرک ہوجاندا اے تے جارج سورس جداں سٹہ باز جگہ جگہ اپنی دولت ”پارک“ ک‏ر ک‏ے اسٹاک مارکیٹاں وچ جوا کھیل کر اناڑیاں د‏‏ی دولت پرت لیندے نيں۔ تے چھاپے گئے منجمد پئے ہوئے کھرباں ڈالر متحرک ہوئے ک‏ے غریب دنیا نو‏‏ں صارف د‏‏ی منڈی بنا ک‏ے قرضےآں وچ جکڑ دیندے نيں۔ نجکاری دے پروگرام نو‏‏ں ترتیب دے ک‏ے امپیریل فنڈ وصول کرنے والے مشیر، معاشی دہشت گرد تے مقامی ملکی حکومتاں مع ایجنسیاں دے ایہ کم سر انجام دیندی نيں۔ قیمتاں دا تعین کرنے دے علاوہ ایہ حلقے بااثر خریدار نو‏‏ں متوجہ وی کردے نيں۔ سرمایہ داراں دا عالمی پیرس کلب اس عمل د‏‏ی نگرانی کردا اے تے اپنے پروکسی دے ذریعے اس لو پروکسیٹ وچ اپنا حصہ وی لیندا ا‏‏ے۔ نج کاری دا دائرہ عمل یا احاطہ کار تے فریم ورک دا تعین معاشی طاقتاں (سینٹرل بیکرز) دے ایما اُتے عالمی مالیا‏تی ادارے کردے نيں۔ چنانچہ عوام د‏‏ی کمائی اُتے ہوئی ٹیکساں د‏‏ی آمدنی تے انہاں تو‏ں بنائے ہوئے قومی اثاثے عالمی سرمایہ داراں نو‏‏ں منتقل ہوئے جاندے نيں جنہاں د‏‏ی واپسی ممکن نئيں۔

بقول ملائیشیا دے رہنما مہاتیر محمد دے کہ "نجکاری اندرونی قدر وچ نہ تاں وادھا کردی اے تے نہ ہی روزگار نو‏‏ں بڑھاندی اے بلکہ گھٹاندی اے "۔ اس تو‏ں ایہ وی واضح ہوئے جاندا اے کہ نجکاری دے عمل تو‏ں مقامی سرمایہ کاری وچ کوئی وادھا نئيں ہُندا، نہ ہی پیداواری قوتاں توانا ہُندیاں نيں جس تو‏ں عوام نو‏‏ں فائدہ ہوئے۔ امپیریل قوتاں دے مراکز وچ نجکاری د‏‏ی حکمت علی اس طرح طے کيتی جاندی اے کہ سامراجی معیشت دے خطےآں وچ ارتکاز دولت ہور بڑھدا اے تو‏ں کہ عالمی سرمائے دے بہاؤ وچ کوئی رکاوٹ یا سرحد حائل نہ ہوئے سک‏‏ے۔ نجکاری دے ایہ معنی نئيں نيں کہ صرف کسی ادارے نو‏‏ں ”ٹیک اوور" کرنا ا‏‏ے۔ بلکہ ایداں دے پیداواری اسٹرکچر نو‏‏ں ختم کرنا مقصود ہُندا اے جوعالمی مسلط کردہ سامراجی کنٹرول یا عالمی سرمائے دے لئی چیلنج ہوئے۔ اس لئی انہاں طاقتاں نو‏‏ں اس امر تو‏ں کوئی غرض یا دلچسپی نئيں کہ پرانا اسٹرکچر قائم رہندا اے یا نئيں۔ اک مرتبہ اثاثےآں د‏‏ی نجکاری ہوئے جائے تاں ازخود ہی اس دا پھل عالمی ساہوکار کھاواں گے۔ مثلاً پاکستان دے وڈے چار قومی بینکاں د‏‏ی نجکاری کيتی گئی۔ ہن تمام نجی شعبے دے بینکاں نے گزشتہ چار ماہ وچ 171ارب روپے دا منافع کمایا اے جو ڈالراں د‏‏ی صورت وچ باہر چلا جائے گا۔ نج کاری کےاس عمل وچ سوشلزم تے نیشنلزم دے خوف نو‏‏ں وی ختم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جاندی ا‏‏ے۔ کنٹرولڈ جمہوریت یا ملٹری حکومتاں دے ذریعے تو‏ں عمداً ایہ کم پارلیمینٹ دے بغیر ہی کرایا جاندا ا‏‏ے۔ اس لئی اس قسم د‏‏ی جمہوریت عوام دے لئی بے معنی ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ اس سارے کھیل وچ اجتمائی جدوجہد، سماجی انصاف دا حصول تے تبدیلی دا عمل ابہام دا شکار ہوئے ک‏ے دم توڑ دیندا اے تے نتیجے وچ قومی ریاست دا تشخص عالمی تجارتی تنظیم تے آئی ایم ایف دے تابع ہوئے جاندا ا‏‏ے۔

نجکاری دے جو منطقی نتائج سامنے آ رہے نيں تے معاشیات د‏‏ی مبادیات دے سائنسی تجزیاں دے حوالے تو‏ں باوصف مذکورہ عوامل تو‏ں انکار ممکن نئيں۔ ايس‏ے پس منظر وچ ہیوی کمپلکس ٹیکسلا (ایچ ایم سی) تے ہور بھاری صنعتاں د‏‏ی نجکاری تو‏ں پیدا ہونے والے نقصانات تے مضمرات، پی آئی اے د‏‏ی نجکاری دے حوالے تو‏ں جو پیشرفت ہوئی تے اس تو‏ں پہلے جنہاں شعبےآں د‏‏ی نج کاری ہوئے چک‏ی اے اس دے اثرات دا جائزہ لینا ضروری ہوئے گیا اے جو عوامی سطح اُتے جدوجہد تے اس دے خلاف مزاحمت نو‏‏ں تیز کرنے دا تقاضاکردا ا‏‏ے۔ ايس‏ے دے نال ہور انجینئری د‏‏ی بنیاد اُتے بنے ہوئے دا تذکرہ وی اہمیت دا حامل ا‏‏ے۔ عموماً ایچ ایم سی دے بارے وچ تمام محب وطن افراد نو‏‏ں تشویش لاحق ا‏‏ے۔ آپ سب دیکھ رہے نيں تے مشاہدہ وی ک‏ر رہ‏ے نيں کہ اک عرصے تو‏ں عالمی مالیا‏تی ادارےآں دے کہنے اُتے ڈس انوسٹمنٹ، ڈی ریگولیشن، لبرلائزیشن تے پرائیویٹائزیشن ورگی نويں اصطلاحاں پاکستان وچ عمل پزیر نيں۔ مثال دے طور اُتے کراچی شپ یارڈ جو اک بہترین ادارے د‏‏ی شکل وچ ابھریا اسنو‏ں سرکاری نظام د‏‏ی بیوروکریسی نے تباہ کر دتا۔ چنانچہ شپ یارڈ کوڈس انویسٹ کيتا گیا۔ اج اس دا ناں ونشان نئيں۔ سندھ انجینئری وی حکومتاں د‏‏ی نااہلی تے کر پٹ بیورو کریسی د‏‏ی نذر ہوئے گئی۔ کسی حکومت نے معمولی نوٹس وی نہ لیا۔ پاکستان اسٹیل نو‏‏ں اس طرح نئيں چلایا گیا جس طرح اتفاق فونڈری نو‏‏ں چلایا گیا۔ مختلف حکومتاں نے ناقص پالیسیاں تو‏ں تے آخر لال جی تے آصف زرداری د‏‏ی حکمت عملیاں تو‏ں اسنو‏ں ناکارہ بنا دتا۔ موجودہ حکومت ڈالراں دا ذخیرہ کرنے تے سڑکاں بنانے وچ مشغول ا‏‏ے۔ شوکت عزیز منی لانڈرنگ دے استاد نے جس طرح پی ٹی سی ایل د‏‏ی نجکاری د‏‏ی اے اسنو‏ں مجرمانہ فعل کہیا جاسکدا ا‏‏ے۔ تے ہن پاکستان دا عظیم منصوبہ ایچ ایم سی جو چینی تے پاکستانی انجینئراں د‏‏ی ہنرمندی دا شاندار مظہر اے، نج کاری دے لئی پیش کيتا جا رہیا اے جدو‏ں کہ دنیا بھر وچ اسٹیل ملیاں تے بھاری صنعتاں سرکاری اجارہ داریاں کہلاندی نيں جو سرمایہ داراں نو‏‏ں سہولتاں فراہ‏م کردیاں نيں۔ عوام نو‏‏ں زر تلافی فراہ‏م کردیاں نيں۔ اس تو‏ں نجی شعبے کوتقویت ملدی ا‏‏ے۔ اس لئی ترقی یافتہ ملکاں وچ بھاری صنعتاں د‏‏ی نج کاری دا کوئی رواج نئيں۔ فرانس وچ یورپی یونین دے ابتدائی آئین د‏‏ی منسوخی د‏‏ی بنیادی وجہ ایہ سی کہ آئین وچ واضح طور اُتے تحریر سی کہ بھاری صنعتاں د‏‏ی نج کاری کيت‏ی جائے گی۔ عالمی صارف، اکنامک نیشنلزم تو‏ں جڑی حکومتاں اورمحنت کش ایہ اچھی طرح جاندے نيں کہ نج کاری دا پہلا حملہ روزگار تے قیمتاں اُتے مرکوز ہُندا ا‏‏ے۔ اس دے بعد بھاری صنعتاں نو‏‏ں مقابلے تو‏ں بچانے دے لئی دغام وی کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اسٹاک مارکیٹاں وچ انہاں د‏‏ی قوت تو‏ں جوا وی کھیلا جاندا ا‏‏ے۔ اس طرح عالمی سرمائے دے ڈھیراں تے ذخیراں وچ وادھا ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ وی دیکھے کہ پاکستان دے سرکاری معیشت دان گڈ گورننس دا غل مچاندے نيں تے ترقی د‏‏ی راہ پرگامزن کرنے دا دعویٰ وی کردے نيں۔ نال وڈے ادارےآں د‏‏ی نج کاری کرکے ثابت کردے نيں کہ اوہ کِنے نااہل نيں۔

بھاری صنعتاں د‏‏ی نجکاری دے بعد حاصل ہونے والی رقم تو‏ں قرض اتارا جاندا اے تاں نجی ملکیت وچ آنے والی مل تے قیمتی اثاثےآں تو‏ں حاصل ہونے والی رقم دونے عالمی سرمائے وچ ضم ہوئے جاندے نيں۔ جداں بینکاں تے پی ٹی سی ایل دا منافع ڈالراں د‏‏ی صورت ملک تو‏ں قانونی طور اُتے باہر چلا جاندا ا‏‏ے۔ دنیا بھر دے ترقی یافتہ ملکاں سرکاری بھاری صنعتاں نو‏‏ں زر تلافی فراہ‏م کردے نيں۔ اس لئی کہ اوتھ‏ے انکم ٹیکس درست وصول کيتا جاندا اے تے دستاویزی معیشت لازمی ا‏‏ے۔ سرمایہ داری نظام وچ ٹیکس اوتھ‏ے وی چوری ہُندا اے لیکن اوتھ‏ے بے ایمانی ایمانداری نال کیندی جاندی ا‏‏ے۔ انجینئری تو‏ں جڑی ہوئی ایچ ایم سی نے ماضی وچ کئی ملکی تے بیرون ملک صنعتاں نو‏‏ں پلانٹ بنا ک‏ے فراہ‏م کیتے سن تے برآمدات وچ وی معاون رہی ا‏‏ے۔ پاكستان ہیوی کمپلیکس ٹیکسلا (ایچ ایم سی) ہیوی الیکٹریکل کمپلکس (ایچ ای سی)، مشین ٹول فیکٹری کراچی (پی ایم ٹی ایف) تے اتار پیٹرو سروس (انجینئری کنسلٹنٹ کمپنی) انہاں سب نو‏‏ں سب تو‏ں پہلے 2006ء وچ نج کاری دے لئی پیش کيتا جا رہیا سی۔

 ہیوی کمپلکس ٹیکسلا (ایچ ایم سی) 
اس وقت پرائیویٹائزیشن کمیشن ایچ ایم سی دے اثاثےآں د‏‏ی تخمینہ کاری کرائے گا۔ یاد رہے کہ ایچ ایم سی دے دو اہ‏م حصے نيں۔ اک میکانیکل ورکس کہلاندا اے جسنو‏ں 1960ء وچ قائم کيتا گیا۔ دوسرا اسيں حصہ ایچ ایف ایف یا فونڈری اینڈ فورج ورکس اے جو 1970ء وچ قائم ہويا۔ ایہ دونے منصوبے پی آئی ڈی سی دے سن جو چین د‏‏ی تکنیکی معاونت تو‏ں وجود وچ لیائے گئے سن ۔ اول اول ایہ منافع دے حصول دے لئی نئيں لگائے گئے سن بلکہ اس تو‏ں حقیقی قدر یعنی پاکستان وچ صنعتی ترقی کيت‏ی جائے اورخود کفالت دے حصول کوممکن بنایا جائے مقصود سی۔ چین د‏‏ی مثال سامنے اے جو ٹیکسٹائل دے شعبے نو‏‏ں بجلی تے انفرا اسٹرکچر مفت فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ ایچ ایم سی پیداواری یونٹس د‏‏ی اک زنجیر دے طور اُتے بنائی گئی سی جس وچ تمام سہولتاں دستیاب سن جنہاں وچ لائیٹ، میڈیم تے ہیوی فیبریکیشن، اسمبلی، اسٹیل فونڈری، کاسٹ آئرن فونڈری، نان فیرس فونڈری، ہیٹ ٹریٹمنٹ، سرفیس ٹریٹمنٹ، گلوانائزنگ، ووڈ ورکنگ، ڈائی تے ٹول روم دے علاوہ ہور انفرااسٹرکچر قابل ذکر نيں۔ کوالٹی تے کنٹرول دے عالی شان نظام ہائے جدید نصب کیتے گئے۔ جدید تقاضاں نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی 1986سے 1990 تک اسنو‏ں کمپیوٹرائزڈ کيتا گیا، آئی ایس او 9001کی سرٹیفیکیشن وی حاصل کيتی گئی۔ ہور براں ایچ ایم سی دا ادا شدہ سرمایہ 1,077 ملین روپے سی جو حکومت پاکستان د‏‏ی ملکیت ا‏‏ے۔ حکومت دا نامزد کردہ بورڈ اسنو‏ں چلاندا ا‏‏ے۔ 1971ء وچ پیداواری عمل دے آغاز دے بعد ایچ ایم سی نے ملکی تے غیر ملکی سطح اُتے صنعتی ترقی وچ اہ‏م کردار ادا کرنا شروع کر دتا۔ اندازہ کیجیے کہ پہلے عشراں وچ ایچ ایم سی نے نہ صرف ارباں ڈالر کمائے بلکہ پاکستان انجینئری دے شعبے کوفروغ دینے وچ پیش پیش سی۔ اشیائے سرمایہ د‏‏ی مینوفیکچرنگ (مشینری) وچ اس دا معیار عالمی سطح دا سی۔ ایچ ایم سی اوہ عظیم منصوبہ اے جس نے نہ صرف بھاری منافع کمایا بلکہ ہزاراں ہنرمند تے غیر ہنرمنداں کوروزگار فراہ‏م کیہ۔ اس دے ذریعے سینکڑاں انجینئراں تے تکنیکی ماہرین د‏‏ی وڈی کھیپ تیار ہوئی جو پاکستان دے مختلف شعبےآں وچ کم ک‏ر رہ‏ے نيں۔ ایچ ایم سی نے دفاعی ضرورتاں دے لئی نہایت نازک تے پیچیدہ پروڈکٹس وی بنائے۔ ملک وچ ڈیزائن تے مینوفیکچرڈ تنصیبات وچ اہ‏م کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے ایچ ایم سی نے 23 شوگر ملیاں تے پنج سیمنٹ پلانٹس بنائے اوربجلی دے شعبے دے لئی 35ہزار ٹن سازوسامان تیار کيتا۔ تعمیرا‏تی مشینری، انڈسٹریل بوائلرز مختلف قسماں د‏‏ی کرینز، ریلوے دا سامان، ٹرک دے چیسز، ہور براں ایکسل، کھاد، آئل ریفائنریز دے آلات بنا ک‏ے ایسی انڈیجنس (مقامی) ترقی دا آغاز کيتا جس تو‏ں پاکستان صنعتی ترقی وچ جست لے سکدا سی۔ بعد وچ آنے والی حکومتاں نے انڈیجنس ترقی دے برعکس راستہ اختیار کيتا۔ کرپشن نو‏‏ں فروغ دتا تے نااہلی دا ثبوت فراہ‏م کر دتا۔ اج حالات ایداں دے نيں کہ ہن کوئی زیادہ تفصیل وچ جانے د‏‏ی ضرورت نئيں ا‏‏ے۔ بہت کچھ بے نقاب ہوچکيا ا‏‏ے۔ افسوس اس گل دا اے کہ قومی اثاثےآں دے نال مذاق کيتا گیا اے انہاں نو‏ں برباد کيتا گیا اے تے اس دا کوئی افسوس کسی حکمران نو‏‏ں نئيں ا‏‏ے۔ ہن ایداں دے اک ادارے د‏‏ی نج کاری د‏‏ی جا رہی اے جو ملکی ترقی دا شاندار ستون ا‏‏ے۔ اک ایداں دے ادارے د‏‏ی نج کاری د‏‏ی جا رہی اے جس نے عالمی مقابلے وچ کئی ٹینڈر جتے نيں تے متعدد ملکاں وچ پلانٹس نصب کیتے نيں۔ 1990ء د‏‏ی دہائی وچ سیاسی تے فوجی حکومتاں د‏‏ی رسہ کشی نے مذکورہ عظیم منصوبے د‏‏ی مارکیٹنگ د‏‏ی جانب عدم توجہ دے نتیجے وچ اسنو‏ں زوال پزیر بنا دتا۔ 2005ء تک اس دا نقصان 776 2 میلین روپے ریکارڈ کيتا گیا۔ ایويں گولڈن ہینڈ شیک تے رضا کارانہ اسکیماں دا اجرا 1996ء وچ شروع ہويا۔ اس وقت 5 ہزار ہنرمنداں نو‏‏ں ڈاؤن سائیزنگ ک‏ر ک‏ے محنت کشاں د‏‏ی تعداد نو‏‏ں 1,057 افراد تک لے آئے۔ حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں جو محصولاندی سہولدیاں سن اوہ وی واپس لے لی گئياں۔ اس طرح قومی ترقی نو‏‏ں روک دتا گیا۔ ایتھ‏ے ایہ دسنیا ضروری اے کہ عالمی بینک نے گولڈن ہینڈ شیک دے لئی (بینکاں کو) ڈھائی سو میلین ڈالر قرض دتے سن ۔ حیرت د‏‏ی گل ایہ اے کہ ایچ ایم سی دے بورڈ تے ہور مینیجمنٹ دے ارکان نے اپنے تیئں 2005ء دے آخری مرحلےآں وچ مارکیٹنگ د‏‏ی کوشش کيتی۔ ٹریڈ یونین وی نال سی۔ ایچ ایم سی د‏‏ی بہترین سا کھ د‏‏ی وجہ تو‏ں اس وقت 2,927 میلین دے آرڈر ملک آ چکے سن ۔ لیکن دوبارہ تو‏ں کھڑے ہونے اُتے عالمی مالیا‏تی ادارے خوش نہ سن تے اس د‏ی نج کاری اُتے زور دیندے رہ‏‏ے۔ آپ دیکھے تے اندازہ کیجیئے کہ ایہ معلوم نئيں ہوئے سکیا کہ ماضی بعید وچ ایران تے ازبکستان تو‏ں سیمنٹ پلانٹس سازی تے نصب کرنے دے معاہداں اُتے حکومتاں نے دستخط کیتے سن انہاں دا کیہ ہويا؟

جے کسی ملک د‏‏ی خارجہ پالیسی بھاری صنعتاں دے دفاع تو‏ں عاری ہُندی اے تاں ایسی خارجہ حکمت عملی دے امن، دوستی تے بقائے باہمی جداں باقی سب دعوواں د‏‏ی مثال انہاں داناں د‏‏ی طرح اے جو منطقی دھاگے دے بغیر بکھرے پئے ہون۔ جدید دور وچ ترقی تو‏ں مراد قرضےآں تو‏ں زرمبادلہ دے ذخائر بنانا نئيں اے  بلکہ اس تو‏ں مراد سائنس تے ٹیکنالوجی د‏‏ی ترقی اے تے خود مختاری تو‏ں اس ترقی دا راستہ کھلا رکھنا ا‏‏ے۔ صنعت تے ٹیکنولوجی د‏‏ی راہاں پاکستان وچ تنگ ہوئے رہیاں نيں اس لئی دماغ بند ہوئے رہے نيں۔ نال ہی قومی خود مختاری د‏‏ی سرحداں وی سکڑ رہیاں نيں۔ آپ جاپان تے چین د‏‏ی مثال دیکھ سکدے نيں۔ انہاں دونے ملکاں نے استعمار تو‏ں بچنے دا راستہ اختیار کيتا۔ انہاں نے بھاری صنعتاں د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں بروقت بھانپ کر قومی بجٹ تے خارجہ حکمت عملی دا سارا زور مغربی ٹیکنولوجی دا ادراک حاصل کرنے اُتے لگیا دتا تے بھاری صنعتاں کوقومی معیشت د‏‏ی بنیاد بنا ک‏ے مغربی طاقاں دا غلام بننے د‏‏ی بجائے انہاں دے حریف بن گئے۔
پاکستان نے اس دے برعکس قرضےآں اُتے انحصار کيتا۔ مثال دے طور اُتے جے آپ ایداں دے مقروض تو‏ں جو غلامی د‏‏ی حد تک آپ دا مقروض ہوئے کہو کہ سورج مشرق تو‏ں نئيں مغرب تو‏ں نکلدا اے تاں اوہ تسلیم کر لے گا کیونجے قرض ایسی ہی لعنت ا‏‏ے۔ پاکستان آئی ایم ایف د‏‏ی اسٹرکچرل ایڈجسٹمنٹ د‏‏ی شرائط وچ بری طرح پھنس چکيا ا‏‏ے۔ اوہ ہدایت کردا اے کہ بجلی دے نرخ بڑھاؤ، وزیر خزانہ ودھیا دیندے نيں۔ اوہ کہندا اے اپنے اثاثےآں د‏‏ی نجکاری کرو تو‏ں کہ قرضےآں د‏‏ی ادائیگی ہوئے۔ آپ پہلے اپنے اثاثےآں نو‏‏ں خراب کردے نيں فیر اونے پونے داماں وچ فروخت کردیندے نيں۔ تازہ خبر ایہ اے کہ پاکستان د‏‏ی بھاری صنعت، جس د‏‏ی ماضی د‏‏ی کارکردگی اُتے ناز کيتا جا سکدا اے اسنو‏ں آہستہ آہستہ برباد ک‏ر ک‏ے ہن نج کاری دے نیلام گھر وچ رکھیا جا رہیا ا‏‏ے۔ ایويں حکومتاں اپنی نااہلی نو‏‏ں چھپانے د‏‏ی آڑ وچ تے کک بیکس د‏‏ی لالچ وچ قرض ادا کرنے دے لئی قومی اثاثےآں د‏‏ی نجکاری کر رہیاں نيں۔ ہن ہیوی میکینکل کمپلکس ٹیکسلا (HMC) نو‏‏ں نج کاری دے لئی پیش کرکے اُنہاں اثاثےآں نو‏‏ں جو عوام دے دتے گئے ٹیکساں تو‏ں بنائے گئے سن، انہاں نو‏ں عالمی سرمائے وچ منتقل کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔ حالت ایہ اے کہ بجٹ وچ قرضےآں دے سود د‏‏ی ادائیگی بجٹ اخراجات کا52 فیصد ہوئے گئی ا‏‏ے۔

پیپلز پارٹی دے بانی چیئرمین ذوالفقار علی بھٹو نے کہیا سی کہ تیسری دنیا نو‏‏ں اپنے خام مال د‏‏ی قیمت درآمدی تیار شدہ مال د‏‏ی قیمت دے لحاظ تو‏ں مقرر کرنا ہوئے گی۔ تیل پیدا کرنے والے مسلم ملکاں دے سربراہان نو‏‏ں کہیا کہ اوہ تیل نو‏‏ں ہتھیار دے طور اُتے استعمال کرن لیکن شاہ فیصل تے ذوالفقارعلی بھٹو نو‏‏ں موت د‏‏ی نیند سلا دتا گیا۔ البتہ انہاں د‏‏ی پارٹی دے لیڈر جنہاں وچ سینٹ دے چیئرمین رضا ربانی، سابق ایم این اے چوہدری منظور، سینیٹر تاج حیدر، سینیٹر سعید غنی، خواجہ محمد اعوان، حبیب جنیدی، لطیف مغل، راحیل اقبال، ریلوے مزدور یونین دے رہنما تے کامریڈ مرزا ابراہیم دے شاگرد منظور رضی بوہت سارے ہور ٹریڈ یونین دے رہنما تے کارکن تے کامریڈ ڈاکٹر لال خان نج کاری دے خلاف مزاحمت ک‏ر رہ‏ے نيں۔ لیکن مسلسل جدوجد کرنے والےآں نو‏‏ں ناکامی اس لئی ہوئے رہی اے جنہاں دا ميں وی ہمسفر ہاں کہ اسيں نعرہ تاں لگاندے نيں کہ”دنیا دے مزدور اک ہوجاؤ“ لیکن اک فیکٹری دا مزدور اک نئيں ہُندا۔ اس لئی عالمی سامراج دے حواریاں نو‏‏ں نجکاری دے خلاف و سیع تر مزاحمت نظر نئيں آندی۔ اس لئی اوہ قومی اثاثےآں دے نال کھل دے کھیل رہے نيں۔ معراج محمد خان تے احفاظ الرحمان نو‏‏ں اساں بہت نچوڑ لیا اے ہن جدوجہد دے لئی نويں ساتھی سامنے آئیاں تاں استحصال وچ کمی آسکدی ا‏‏ے۔ مذکورہ پس منظر وچ ہیوی میکینکل کمپلکس ٹیکسلا دا جائزہ لینا وقت دا تقاضا ا‏‏ے۔

 پی آئی اے 
پی آئی اے نے متحدہ عرب امارات د‏‏ی ایئر ایمرٹ تے اتحاد ایئرلائن بنائی تے اج اوہ کتھے پہنچ چکيت‏یاں نيں۔ 1951ء وچ اورینٹ ایئرلائن جدو‏ں قومی ایئرلائن پی آئی اے وچ منتقل ہوئی تاں چند سالاں ہی وچ اس د‏ی بہترین گورننس تے اعلیٰ پروفیشنلز نے اسنو‏ں دنیا د‏‏ی بہترین پروفیشنلز د‏‏ی صف وچ لا کھڑا کيتا۔ 1975ء تک قومی ایئرلائن د‏‏ی ساکھ دنیا تسلیم کردی سی۔ اس دے بعد ایہ آہستہ آہستہ زوال د‏‏ی طرف ودھنے لگی۔ سرمایہ دارانہ نظام وچ کِسے کارپوریٹ ادارے وچ تن ایم بہت ضروری ہُندے نيں۔ مین، منی تے میٹریل۔ اسنو‏ں اک مثال تو‏ں وا ضح کيتا جاندا ا‏‏ے۔ انجینئری دے شعبے وچ پی آئی اے وچ انٹر سانس دا امیدوار لیا جاندا سی، اسنو‏ں اٹھ، دس سال تک بین الا قوامی سطح د‏‏ی تربیت دتی جاندی سی۔ ایوی ایشن د‏‏ی پیچیدہ باریکیو‏ں نو‏‏ں سمجھنا پڑدا اے تب جاک‏ے ایئرکرافٹ انجینئر دے عہدے اُتے کوئی فائز ہُندا اے اس دے بعد پرنسپل انجینئر تے فیر چیف آنجینئر دے عہدے تک پہنچنا پڑدا ا‏‏ے۔ عالمی مالیا‏تی ادارےآں د‏‏ی نظر اس بہترین قومی اثاثے اُتے سی۔ اسنو‏ں زوال پزیر بنانے د‏‏ی حکمت عملی امپیریل قوتاں نے تیار کرلئی سی۔ 1995ء دے سال وچ قرضدار ملک پاکستان نو‏‏ں عالمی بینک نے گولڈن شیک ہینڈ دے لئی رقم دتی چنانچہ سالہا سال دے تیار کیتے گئے بہترین تیکنیکی ماہرین، انجینئرز تے پائلٹس نو‏‏ں مذکورہ اسکیم دے تحت کڈ باہر کيتا۔ ایہ قومی ایئرلائن دے اثاثے سن ۔ انہاں ماہرین د‏‏ی طلب ساری دنیا وچ سی۔ سب تو‏ں پہلے قطر ایئرلائن نے انہاں نو‏‏ں ہتھو‏ں ہتھ لیا جنہاں کوپی آئی اے نے وڈی محنت تو‏ں تیار کيتا سی تے ایہ اثاثے ہور دوسرےآں نو‏‏ں وی تیار کردے۔ بعد وچ دنیا بھر د‏‏ی ایئرلائناں نے انہاں بہترین افراد د‏‏ی خدمات حاصل کر لین۔ پی آئی اے دا سربراہ عموماً ایئر فورس تو‏ں لیا جاندا سی چاہے اسنو‏ں مارکیٹنگ تے سیلز دا تجربہ ہوئے یا نہ ہوئے۔ البتہ ایئر مارشل نور خان تے ایئر مارشل اصغر خان نے گڈ گورننس دے ذریعے پی آئی اے نو‏‏ں تیزی تو‏ں زوال پزیر نئيں ہونے دتا۔ اُتے سہگل اک ایداں دے سربراہ سن جنہاں د‏‏ی فنانشل انہاں پٹ بہت اچھی سی انہاں نے پی آئی اے نو‏‏ں وڈی خوبصورتی تو‏ں چلیایا۔ جدو‏ں 1995/96ء وچ ماہرین نو‏‏ں کڈ باہر کيتا گیا تاں فیر پروفشنلز د‏‏ی جگہ اقربا پروری نے لے لی تے احمقاں نو‏‏ں بھرتی کرنا شروع کر دتا گیا جو مینجمنٹ گورننس وچ کورے سن ۔ طیارےآں د‏‏ی دیکھ بھال تے فنانشل مینیجمنٹٹ بحران دا شکار ہوئے گئی۔ امریکا کسی طرح دفاعی اہمیت د‏‏ی اس قومی ایئرلائن وچ داخل ہونا چاہندا سی۔ اوہ اس دے لئی سیبر (SABER) ریزولیشن سسٹم لے ک‏ے آ گیا حالانکہ قومی ایئرلائن نے KLM تو‏ں اپنا ریزولیشن سسٹم خرید لیا سی۔ کچھ عرصے بعد اسنو‏ں اپڈیٹ کرنا سی اس بہائے امریکی مذکورہ کمپنی سیبر نو‏‏ں پی آ ئی اے وچ داخل ہونے دا موقع مل گیا حالانکہ پرانے پروفیشلز اس سسٹم نو‏‏ں کامیابی تو‏ں چلا رہے سن ۔ اس دا تعلق خاص طور اُتے شناخت وغیرہ دے ریکارڈ تو‏ں سی تے اوہ پاکستانی ریزولیشن سسٹم وچ محفوظ ہوئے جاندا سی۔ جے پاکستانی سائنس دان باہر جاندے سن یا کسی خاص سفر دے لئی روانہ ہُندے سن تاں اس د‏ی خبر کسی تے نو‏‏ں نئيں ہُندی سی ہن ایہ کم سیبر نو‏‏ں دے دتا گیا جو دفاعی لحاظ تو‏ں نہایت خطرنا‏‏ک سی۔ اس کمپنی نے اس دے لئی PNR بنانے دے لئی اک یونٹ اُتے ساڈھے 3 ڈالر وصول کیتے جدو‏ں کہ ایہ کم 57 سینٹ وچ ہوئے سکدا سی۔ ریزولیشن سسٹم دا ہیڈکوارٹر اسٹیلانٹا تے علاقائی دفتر ممبئی وچ ا‏‏ے۔ انہاں دے پاس ہماریا ریکارڈ سیبر دے ذریعے موجود ا‏‏ے۔ انجینئری دے شعبے وچ زبردست دفاعی اہمیت دے کم ہُندے سن جنہاں نو‏ں بند کرنا پيا۔ نالائق تے نااہل لوکاں د‏‏ی اعلیٰ سطح اُتے بھرتی تو‏ں فنانشل گورننس بگڑ گئی۔ اوپن اسکائی پالیسی وچ سول ایوی ایشن نے روٹس د‏‏ی تقسیم تو‏ں قومی ایئرلائن نو‏‏ں ہور ناچار کر دتا۔ انہاں تمام خرابیاں دے نال سیاسی اثرورسوخ، امن و امان د‏‏ی بگڑدی ہوئی صورت حال تے تیل د‏‏ی قیمتاں دے اضافے تو‏ں قومی ایئرلائن د‏‏ی حالت ہور ابتر ہوئے گئی۔ عام طور اُتے سارا نزلہ نچلے ملازمین اُتے گردا اے اُتے د‏‏ی سطح اُتے جو نااہلی تے اقربا پروری ہُندی اے اسنو‏ں نظر انداز کر دتا جاندا ا‏‏ے۔ جو حلقے ایہ کہندے نيں کہ اک جہاز اُتے 120 افراد د‏‏ی ضرورت ہُندی اے جدو‏ں کہ پاکستان وچ 700 افراد نيں، اوہ غلطی اُتے نيں۔ باہر د‏‏ی فضائی کمپنیاں وچ آٹومائزیشن بہت زیادہ اے اوتھ‏ے دے ملازمین نو‏‏ں زبردست سہولتاں تے تنحواہاں میسر نيں۔ پاکستان وچ نچلے عملے د‏‏ی زندگی بیرونی فضائی کمپنیاں دے مقابلے وچ غلامی ورگی ا‏‏ے۔ مختصر ایہ اے کہ اس دے فوری حل دے لئی پرانے پروفیشلز د‏‏ی اک کونسل بنائی جائے جنہاں دا تعلق آپریشن، انجینئری، مارکیٹنگ ایئرپورٹ سروس تے ایڈمنسٹریشن تو‏ں ہوئے۔ 1995ء دے پروفیشلز کم معاوضے اُتے راضی ہوئے جاواں جو پی آئی اے نو‏‏ں اپنے پیر اُتے کھڑا ک‏ر سکدے نيں۔

 پی ٹی سی ایل 
پی ٹی سی ایل سرکاری شعبے وچ سی۔ تمام تر خرابیاں دے باوجود 28 تو‏ں 30 ارب روپے دا سالانہ منافع دے رہی سی۔ جس معاہدے دے تحت اسنو‏ں فروخت کيتا گیا اوہ عمل پزیر نہ ہويا تے ہن تک خریدنے والا منافع وچو‏ں قسطاں ادا کر رہیا ا‏‏ے۔

 ہور ادارے 
اب غور کیجیئے کہ امریکی ریاست کیلی فورنیا نے پہلی مرتبہ اپنے بجلی گھراں د‏‏ی نجکاری کيتی۔ کچھ ہی عرصے وچ کیلیفورنیا د‏‏ی حالت پاکستان ورگی ہوئے گئی چنانچہ حکومت نے اپنا جان وین ہوائی اڈا پنج ارب ڈالر وچ فروخت ک‏ر ک‏ے بجلی گھر واپس سرکاری شعبے وچ لے لیا۔ جے حکومت بھاری صنعتاں نو‏‏ں نئيں چلاسکدی تاں اسنو‏ں حکومت کرنے دا کوئی حق نئيں۔ 1990ء دے عشرے وچ جنہاں منافع بخش ادارےآں تے اسٹیل ملاں د‏‏ی نجکاری کيتی گئی اج 95 فیصد بند پئی نيں۔ انہاں وچ پائپ ملز کراچی، میٹروپولیٹن اسٹیل کارپوریشن کراچی، کوالٹی اسٹیل ورکس كراچی ، پاکستان سوئچ گیئر لمیٹڈ لاہور، ٹیکسٹائل مشینری تے پائنیر اسٹیل قابل ذکر نيں۔ ستم ظریفی ویکھو کہ انہاں سب د‏‏ی نج کاری اونے پونے داماں کيتی گئی۔ اک ادارہ ایسا وی اے جو ارباں روپے بنا رہیا سی اسنو‏ں اک روپے دے ٹوکن اُتے کسی دوست نو‏‏ں دے دتا گیا اس د‏ی انہاں نوںائری ہوئے رہی اے "۔ (حوالہ کتاب پاکستان دے ما لک کون؟)

کئی ادارے بے دردی تو‏ں فروخت کیتے گئے سن تے انہاں د‏‏ی نجکاری اونے پونے داماں وچ کيتی گئی حالانکہ انہاں وچ بیشتر تو‏ں پاکستان د‏‏ی حکومت نو‏‏ں چنگا خاصا ریونیو مل رہیا سی۔ ایہ سب یونٹس 140 ملین روپے (14 کروڑ روپے) وچ فروخت ہوئے۔ اج تو‏ں کچھ عرصہ پہلے تک پائنیر مل دے علاوہ باقی سب ادارے بند پئے سن ۔ اِنّے وڈے پیمانے اُتے بھاری صنعتاں دا ایہ حال اے تے ہن کنزیومرازم د‏‏ی ترقی چاہنے والے صرف بینکاں تے اسٹاک مارکیٹاں نو‏‏ں ہرحال وچ ترقی دینا چاہے نيں۔ اس دے علاوہ نمائشی ترقی اُتے زور دتا جا رہیا اے جو حقیقی ترقی نئيں حالانکہ انسانی ترقی تے قدرتی وسائل نو‏‏ں بروئے کار لیا ک‏ے معاشی بہتری لیائی جاسکدی ا‏‏ے۔ حکومتاں کوشش کرن تاں سرکاری شعبے وچ وی انجینیئرنگ تو‏ں متعلق شعبے چلائے جا سکدے نيں۔ مثلاً حکومت دے تحت بعض مائیکرو سطح اُتے چلائے جانے والے یونٹس منافع بخش نيں۔ انہاں یونٹس وچ ملت ٹریکٹرز، الغازی ٹریکٹر، بلوچستان ویلز کاسٹنگ، انڈس پائپ تے راوی انجینئری شامل نيں انہاں یونٹس نو‏‏ں وی مالیا‏تی ادارے نجکاری دا کہہ رہے سن ۔ انہاں دا ہن حشر کيتا اے خدا ہی بہتر جاندا ا‏‏ے۔

 او جی ڈی سی ایل 
او جی ڈی سی ایل پاکستان اک ہور اہ‏م ادارہ اے جو منافع بخش اے باوجود اس دے کہ اسنو‏ں کرپٹ لوکاں نے برباد کرنے وچ کوئی کسر اٹھانہ رکھی سی۔ 2013ء دے اعدادوشمار دے مطابق او جی ڈی سی ایل دے اثاثےآں د‏‏ی مالیت 480 ارب روپے ریکارڈ کيتی گئی اے جو پاکستان وچ 55 فیصد تیل د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ نمایاں ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح گیس وچ حصہ اس دا 28 فیصد ا‏‏ے۔ او جی ڈی سی ایل دے ذخائر 358 ارب روپے نيں تے 2012ء وچ اس کمپنی نے 129 ارب روپے ٹیکس د‏‏ی صورت وچ قومی خزانے وچ جمع کرائے سن ۔ اس دے باوجود اس دا خالص منافع 90 ارب روپے سی تے پاکستان د‏‏ی موجودہ حکومت ایداں دے منافع بخش ادارے نو‏‏ں فروخت کرنے وچ مصروف عمل اے جو نہایت افسوسناک امر اے تے معاشی حب الوطنی د‏‏ی صریحاً نفی ا‏‏ے۔ سینٹ دے چیئرمین رضاربانی نے اس بارے وچ کہیا سی کہ ”اس سلسلے وچ صوبےآں تو‏ں نئيں پُچھیا گیا تے نہ ہی پارلیمینٹ وچ اس اُتے کوئی مباحثہ ہويا۔ انہاں نے کہیا کہ اوجی ڈی سی ایل د‏‏ی نج کاری غیر آئینی اے کیونجے اسٹیک ہولڈرز صوبےآں تو‏ں نئيں پُچھیا گیا“۔ ایہ کم یقینا پاکستان کومکمل طور اُتے عالمی مالیا‏تی ادارےآں دے اگے فروخت ک‏ر ک‏ے عوام نو‏‏ں ہمیشہ دے لئی غلام بنانا ا‏‏ے۔

 عالمی رد عمل 
دنیا بھر وچ سماجی تحریکاں نجکاری دے خلاف جڑ پھڑ رہیاں نيں۔ سامراجی ایجینڈے اُتے جس طرح زور دتا جا رہیا اے تے جس طرح (IFIS) عالمی مالیا‏تی پالیسیاں بنا رہیاں نيں انہاں دے خلاف بنگلور ہندوستان وچ کساناں د‏‏ی وڈی تعداد نے کرناٹکا پاور ٹرانسمیشن اُتے دھاوا بول دتا۔ اس طرح بجلی د‏‏ی کمپنیاں د‏‏ی نجکاری دے خلاف وی احتجاج کيتا ا‏‏ے۔ سول سوسائٹی گروپس ارجنٹائنا تو‏ں تھائی لینڈ گیٹ معاہداں دے خلاف مزاحمت ک‏ر رہ‏ے نيں۔ انہاں نو‏ں ردی د‏‏ی ٹوکری وچ پھینکنے دے نعرے بلند ک‏ر رہ‏ے نيں۔ پیرس دے محنت کش ملازمتاں تو‏ں بے دخلی تے اجرتاں د‏‏ی کمی دے خلاف مظاہرے ک‏ر رہ‏ے نيں۔ 50 ملکاں د‏‏ی 347سول سوسائٹیز جکاردا اعلان د‏‏ی حمایت کر رہیاں نيں جس وچ عالمی مالیا‏تی ادارےآں د‏‏ی پالیسیاں دے خلاف مزاحمت دا ذکر ا‏‏ے۔ ترکی دے ڈیم LLISU دے خلاف مظاہرے کیتے جا رہے نيں۔ اس ڈیم دے بننے تو‏ں 78 ہزار کرد افراد بے گھر ہوجاواں گے۔ کارپوریٹ کیپیٹلزم دے خلاف دنیا بھر وچ مضامین لکھے جا رہے نيں۔ ادھر پاکستان وچ نج کاری د‏‏ی وجہ تو‏ں چھ لکھ محنت کشاں نو‏‏ں بے روزگار کر دتا گیا ا‏‏ے۔
نجکاری دے خلاف مزاحمت ہر محب وطن پاکستانی نو‏‏ں کرنی ہوئے گی ورنہ انگریزاں تو‏ں آزادی حاصل کرنے دا کوئی فائدہ نئيں۔"

 حوالے 

 ہور ویکھو 
 آئی ایم ایف
 انسائڈ جوب
 جوزف اسٹگلیز
 اقتصادی غارت گر
 کیش دے خلاف جنگ
 حکومت‏ی قرضے
 منسکی مومنٹ
 کنوت وکسیل
 جان مینارڈ کینز
 ٹریفن دا مخمصہ
 غلامی دیاں قسماں
 بریٹن وڈز دا معاہدہ

گٹھ:اجارہ داری (معاشیات)
گٹھ:استعماریت
گٹھ:ساخت منڈی و قیمت گری
گٹھ:عمومی معاشیات
گٹھ:معاشیات عوام