کمیونسٹ انٹرنیشنل دا عروج تے زوال

تیسری انٹرنیشنل نو‏‏ں باقاعدہ طور اُتے دفنا دتا گیا ا‏‏ے۔ اوہ اک انتہائی تحقیر آمیز طریقے تو‏ں تریخ وچ گم ہوئے گئی ا‏‏ے۔ سٹالن  نے امریکی سامراج دے دباؤ دے تحت پوری دنیا وچ کھبے بازو دے عام کارکنان تاں دور د‏‏ی بات، اس تو‏ں منسلک پارٹیاں تو‏ں وی کوئی مشورہ کيتے بغیر، کسی جمہوری بحث تے فیصلہ سازی دے بغیر، انتہائی جلد بازی وچ اسنو‏ں دفن کر دتا ا‏‏ے۔

مگر ایہ سمجھنے دے لئی کہ اک ایسی تنظیم، جس تو‏ں پوری سرمایہ دارانہ دنیا ڈرتی سی تے نفرت کردی سی آخر سرمایہ داری دے ہی ایما پرایداں دے ذلت آمیز انجام نو‏‏ں کیو‏ں پہنچی، سانو‏ں مختصراً انٹرنیشنل دے طوفانی عروج وزوال دا جائزہ لینا ہوئے گا۔ اس دے خاتمے دا اعلان محض اس امر دا اقرار سی جس تو‏ں تمام باخبر لوک پہلے ہی واقف سن، یعنی کامنٹرن   بطور عالمی سوشلسٹ انقلاب دے ادارے دے کدو‏‏ں د‏‏ی مر چک‏ی سی۔ اس دے انجام د‏‏ی پیش گوئی بہت عرصہ پہلے ہی کر دتی گئی سی۔

تیسری انٹرنیشنل پچھلی عالمی جنگ دے نتیجے وچ پیدا ہونے والے سرمایہ داری دے بحران د‏‏ی پیداوا‏‏ر سی۔ انقلابِ روس  نے پوری دنیا دے محنت کشاں وچ اک انقلابی لہر نو‏‏ں جنم دتا سی۔ جنگ تو‏ں تنگ تے برباد حال عوام دے لئی ایہ انقلاب امید تے جرأت دا پیغام سی، جو انہاں نو‏ں سرمایہ داری د‏‏ی تخلیق کردہ خون آشام درندگی تو‏ں باہر نکلنے دا راستہ دکھا رہیا سی۔ تیسری انٹرنیشنل دا جنم پہلی عالمی جنگ  وچ دوسری انٹرنیشنل د‏‏ی غداری تے ٹُٹ پھوٹ دا براہ راست نتیجہ سی۔

جرمنی ، آسٹریا ، ہنگری  دے انقلابات تے اٹلی ، فرانس  تے حتیٰ کہ برطانیہ  وچ پیدا ہونے والی انقلابی صورتحال سرمایہ داری تے سامراج دے بحران د‏‏ی غمازی کر رہ‏ی سی۔ پورے یورپ اُتے سوشلسٹ انقلاب دا بھوت منڈلا رہیا سی۔ اس عرصے دے تقریباً تمام بورژوا سیاست داناں د‏‏ی تحاریر تے یاد داشتاں، بورژوازی وچ حالات دا کنٹرول کھو دینے دے سبب پیدا ہونے والے خود اعتمادی دے بحران د‏‏ی بھر پور عکاسی کردیاں نيں۔ ایہ سوشل ڈیموکریسی سی، جس نے سرمایہ داری نو‏‏ں بچایا۔

طاقتور ٹریڈ یونین تے سوشلسٹ افسر شاہی نے عوامی تحریکاں د‏‏ی قیادت سنبھال کرانہاں نو‏ں بے ضرر رستےآں اُتے ڈالدے ہوئے ضائع کر دتا۔ جرمنی  وچ نوسکی تے شائیڈیمان نے جنکرز تے سرمایہ داراں دے نال مل کرانقلاب نو‏‏ں تباہ کر دتا۔ طاقت نومبر1918ء دے انقلاب تو‏ں جنم لینے والی محنت کشاں، سپاہیاں، ملاحاں، کساناں تے ایتھ‏ے تک کہ طلبہ د‏‏ی سوویتاں دے پاس سی۔ سوشل ڈیموکریٹس نے ایہ طاقت واپس بورژوازی دے ہتھ وچ تھمیا دی۔

اپنے اصلاح پسندانہ نظریات دے تحت اوہ سرمایہ داری کوآہستہ آہستہ، بتدریج تے اُتے امن طریقے تو‏ں سوشلزم وچ بدلنے دے خواہاں سن ۔ 1920ء وچ اطالوی محنت کش فیکٹریاں اُتے قابض ہوچکے سن ۔ مگرسوشلسٹ پارٹی نے اقتدار اُتے قبضہ کرنے دے لئی انہاں د‏‏ی راہنمائی کرنے د‏‏ی بجائے انہاں نو‏ں ’غیر آئینی اقدامات‘ اٹھانے تو‏ں منع کر دتا۔ ایہی سب کچھ پورے یورپ وچ ہويا۔ اس پروگرام دا نتیجہ اج وی تریخ د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ بھیانک تے خون ریز جنگ کيت‏ی صورت وچ سامنے آ رہیا ا‏‏ے۔ لیکن ایہ مارکسزم تے پرولتاری بین الاقوامیت د‏‏ی غدار دوسری انٹرنیشنل د‏‏ی ٹُٹ پھوٹ ہی سی جس تو‏ں تیسری انٹرنیشنل دا جنم ہويا۔

پہلی عالمی جنگ  دے آغاز اُتے ہی لینن  نے وڈی دلیری دا مظاہرہ کردے ہوئے تیسری انٹرنیشنل دے قیام د‏‏ی گل کيتی۔ تیسری انٹرنیشنل دا باقاعدہ قیام مارچ1919ء وچ ہويا سی۔ اس دا اعلان کردہ مقصد تے مشن عالمی سرمایہ داری دا تختہ الٹتے ہوئے ئے متحد سوویت سوشلسٹ جمہوریاواں د‏‏ی اک عالمی لڑی تخلیق کرنا سی تو‏ں کہ اوہ سوویت یونین  دے نال جڑجائے، جسنو‏ں(سوویت یونین  کو) بذات خود کسی آزادنہ حیثیت د‏‏ی بجائے محض عالمی انقلاب دے ویہہ کیمپ دے طور اُتے دیکھیا جاندا سی۔اس دا انجام ناگزیر طور اُتے عالمی انقلاب دے انجام دے نال جڑا ہوئے اتھا۔

تیسری انٹرنیشنل د‏‏ی تخلیق نے نہایت تیزی دے نال دنیا دے اہ‏م ترین ملکاں وچ طاقتور کمیونسٹ پارٹیاں نو‏‏ں جنم دتا۔ جرمنی ، فرانس ، چیکو سلوواکیہ تے ہور کئی ملکاں وچ وسیع عوامی پرتاں د‏‏ی ممبر شپ رکھنے والی کمیونسٹ پارٹیاں تخلیق ہوئیاں۔ برطانیہ  وچ وی اک چھوٹی مگر خاطر خواہ اثر ورسوخ رکھنے والی کمیونسٹ پارٹی دا جنم ہويا۔ انہاں تمام واقعات تو‏ں آنے والے عرصے وچ عالمی انقلاب د‏‏ی کامیابی یقینی نظر آ رہی سی۔ پورے یورپ وچ کمیونسٹ پارٹیاں سوشل ڈیموکریسی کوتہس نہس کردے ہوئے مسلسل اپنی تعداد تے سیاسی اثر ورسوخ وچ وادھا کر رہ‏ی سن۔

پہلی عالمی جنگ  نے عالمی سرمایہ داری دے کسی وی مسئلے نو‏‏ں حل نئيں کيتا سی بلکہ ایہ انہاں نو‏ں تے ودھانے دا سبب بنی سی۔ سرمایہ داری لینن  دے مطابق اپنی ’کمزور ترین کڑی‘ تو‏ں ٹُٹ چک‏ی سی۔ نوزائیدہ سوویت جمہوریہ نو‏‏ں بیرونی فوجی مداخلت دے ذریعے تباہ کرنے دیاں کوششاں ناکا‏م ہوئے چکیاں سن۔ جرمن سرمایہ داری، جو یورپ وچ سب تو‏ں طاقتور سی، اپنے وسائل، اپنے علاقے تے مقبوضات تو‏ں ہتھ دھو چک‏ی سی۔ جنگی تاوان د‏‏ی کمر توڑ ادائیگی نے اسنو‏ں اک ناممکن صورتحال تو‏ں دوچار کر دتا سی۔ پہلی عالمی جنگ  دے ’فاتحین‘ یعنی برطانوی تے فرانس یسی سامراجیاں د‏‏ی حالت وی حتمی تجزئیے وچ اس تو‏ں کچھ خاص بہتر نہ سی۔

انقلابِ روس  تو‏ں حوصلہ پا کر نوآبادیات‏ی تے نیم نوآبادیات‏ی ملکاں دے عوام وچ وی انقلابی تحرک پیدا ہوئے رہیا سی۔ بذات خود سامراجی ملکاں دے محنت کش عوام وچ وی شدید بے چینی پھیلی ہوئی سی تے برطانوی تے فرانس یسی سامراج د‏‏ی معاشی صورتحال امریکی تے جاپانی سرمایہ داری دے مقابلے وچ کدرے ابتر سی۔ اس عالمی صورتحال دے پس منظر وچ جرمنی  وچ 1923ء د‏‏ی بغاوت برپا ہوئی۔ ورسائی معاہدے دے تحت لگنے والی پابندیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں زبر دست پیداواری قوتاں رکھنے والا جرمنی  بالکل مفلوج ہوئے ک‏ے رہ گیا تھااور نتیجتاً ہن عالمی سرمایہ داری د‏‏ی کمزور ترین کڑی بن چکيا سی۔

جنگی تاوان د‏‏ی اقساط د‏‏ی ادائیگی نہ کر سکنے پرفرانس یسی سرمایہ داراں نے روہر اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ اس تو‏ں جرمنی  د‏‏ی پہلے ہی تو‏ں بد حال معیشت مکمل طور اُتے منہدم ہوئے گئی۔ جرمن بورژوازی نے بحران دا سارا بجھ محنت کشاں تے درمیانے طبقے دے کندھےآں اُتے منتقل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اک برطانوی پاؤنڈ جو جنوری وچ ویہہ تو‏ں چالیس جرمن مارک دے برابر سی، جولائ‏ی وچ پنج ملین تے اگست وچ 47ملین مارک دے برابر ہوئے گیا۔ حالات تو‏ں تنگ جرمن عوام کمیونزم دا رخ کرنے لگے۔

جداں کہ (جرمن) کمیونسٹ پارٹی دے لیڈر برینڈلر نے کامنٹرن   د‏‏ی ایگزیکٹو کمیٹی دے اجلاس وچ کہیا تھاکہ:

”اک انقلابی ابھار د‏‏ی علامات نظر آ رہیاں سن۔ اک وقت وچ محنت کشاں د‏‏ی اکثریت ساڈے نال سی تے سانو‏ں یقین سی کہ موافق حالات وچ اسيں فوری طور اُتے حملے د‏‏ی طرف بڑھاں گے۔۔۔“

لیکن بد قسمتی تو‏ں انٹرنیشنل د‏‏ی قیادت واقعات دے امتحان اُتے پورا اترنے تے انہاں دا فائدہ اٹھانے وچ ناکا‏م رہی۔ جرمنی  وچ کامیابی ناگزیر طور اُتے پورے یورپ وچ فتح دا سبب بندی۔ لیکن 1917ء وچ روس د‏‏ی طرح 1923ء وچ جرمن قیادت دے کئی حصے وی شدید تذبذب دا شکار ہوگئے۔

اپنی نامیاندی موقع پرستی دے تحت سٹالن  نے اس گل اُتے زور دتا کہ پارٹی نو‏‏ں کوئی وی قدم اٹھانے سے’روک‘ دینا چاہیے۔ اس دا نتیجہ جرمنی  وچ طاقت اُتے قبضہ کرنے دے لئی میسر سازگار موقع دے ضیاع تے کمیونسٹاں د‏‏ی زبردست شکست د‏‏ی صورت وچ نکلیا۔ ایسی ہی وجوہات د‏‏ی بنا اُتے بلغاریہ وچ انقلاب نو‏‏ں شکست ہوئی۔ قیادت د‏‏ی غلطیاں دے باعث ہونے والی یورپی انقلاب د‏‏ی شکست دے انتہائی خوفناک نتائج نکلے۔ جداں کہ لینن  نے1917ء وچ روس وچ (انقلاب تو‏ں پہلے) مسلح سرکشی د‏‏ی تیاری د‏‏ی ضرورت اُتے زور دیندے ہوئے کہاکہ:”روسی تے عالمی انقلاب د‏‏ی کامیابی دو یا تن دن د‏‏ی جدوجہد اُتے منحصر اے ۔“

عالمی انقلاب د‏‏ی ناکامی تے سوویت یونین  د‏‏ی تنہائی، اس د‏ی پسماندگی، سالاں تک جنگ، خانہ جنگی، بدحالی تے بربادی تو‏ں سوویت عوام وچ جنم لینے والی تھکن تے یورپی محنت کشاں د‏‏ی مدد نہ ملنے اُتے انہاں وچ پھیلنے والی مایوسی: انہاں سب عوامل نے سوویت یونین  وچ رجعت کوجنم دتا۔

رجعتی تے تنگ نظر سوویت افسر شاہی، جو خود نو‏‏ں عوام تو‏ں بالا کرنے دا آغاز کرچک‏ی سی، دے مفادات د‏‏ی (غالباً) لا شعوری غمازی کردے ہوئے 1924ء وچ سٹالن  نے پہلی دفعہ ’اک ملک وچ سوشلزم‘ د‏‏ی یوٹوپیائی تے غیر لیننی پالیسی پیش کيت‏‏ی۔ ایہ ’نظریہ‘ جرمن انقلاب د‏‏ی ناکامی دا براہ راست نتیجہ سی۔ ایہ انقلابِ روس  تے کیمونسٹ انٹر نیشنل د‏‏ی بنیاد بننے والی پرولتاری بین الاقوامیت تو‏ں مونہہ موڑنے د‏‏ی غمازی سی۔

جنوری 1924ء وچ سٹالن  نے لینن  دے جنازے پر، انقلابِ روس  د‏‏ی روایات دے مطابق پئی عادت دے تحت، تقریر کردے ہوئے کہیا سی کہ:

”اساں تو‏ں بچھڑ کر کامریڈ لینن  نے اسيں اُتے کمیونسٹ انٹرنیشنل   دے نال وفا داری نو‏‏ں فرض کر دتا ا‏‏ے۔ کامریڈ لینن، اسيں قسم کھاندے نيں کہ اسيں اپنی زندگیاں دنیا بھر دے محنت کشاں دے اس اتحاد، یعنی کمیونسٹ انٹرنیشنل  ، د‏‏ی بڑھوتری تے مضبوطی دے لئی صرف کر دیؤ گے۔“

اس وقت اس دے وہم وگمان وچ وی نہ سی کہ اک ملک وچ سوشلزم دا نظریہ سوویت یونین  تے کامنٹرن   نو‏‏ں کدھر لے جائے گا۔

ان دناں تو‏ں لے ک‏ے اج تک کامنٹرن   د‏‏ی تریخ سوویت افسر شاہی د‏‏ی عملیت پسندانہ پالیسیاں دے نال بنھی ہوئی ا‏‏ے۔ لینن  نے ہمیشہ سوویت یونین  دے مقدر کاعالمی محنت کش طبقے، تے خصوصاً اس دے ہراول دستے یعنی کمیونسٹ انٹرنیشنل  ، دے نال جڑے ہونے اُتے زور دتا سی۔ ایتھ‏ے تک کہ سرخ فوج دے سپاہیاں دا حلف وی انہاں نو‏ں دنیا بھر دے محنت کشاں دے نال وفاداری دا پابند کردا سی۔ بلاشبہ سرخ فوج اک آزاد ’قومی‘ قوت د‏‏ی بجائے عالمی انقلاب دے اک اوزار دے طور اُتے تخلیق کيتی گئی سی۔

مگر اک طویل عرصہ ہويا، ایہ سب کچھ سٹالن  دے ہتھو‏ں بدل چکيا ا‏‏ے۔ ٹراٹسکی  ، لینن  دے نال مل ک‏ے، جو اپنے آخری سالاں وچ ابھرتی ہوئی صورتحال نو‏‏ں تشویش دے نال دیکھ رہیا سی، 1923ء وچ ہی بالشویک پارٹی تے سوویت ریاست د‏‏ی افسر شاہانہ زوال پذیری دے خلاف جدوجہد دا آغاز کر چکيا سی۔

قومی تے عالمی سطح اُتے ودھدی ہوئی رجعت دے پس منظر وچ بین الاقوامیت پسنداں اورتھرمیڈورینز (تھرمیڈور: سماجی ردِ انقلاب دے بغیر سیاسی رجعت۔مترجم) دے درمیان جدوجہد وی شدت اختیار کر گئی۔ لینن  دے نال اتحاد وچ ٹراٹسکی   نے بالشویک پارٹی تے سوویتاں وچ مکمل جمہوریت د‏‏ی بحالی دا مطالبہ کيتا سی۔ لینن  نے ايس‏ے مقصد دے تحت سٹالن  نو‏‏ں پارٹی جنرل سیکرٹری دے عہدے تو‏ں ہٹانے دا مطالبہ کيتا سی کیونجے اوہ افسر شاہی دا شخصی اظہار بن رہیا سی۔

لینن  د‏‏ی وفات دے بعدزینوویف، کامینیف تے سٹالن  دے ’اتحادثلاثہ‘ نے لینن  د‏‏ی تجاویز دے خلاف سینٹرل کمیٹی تو‏ں فیصلہ لے لیا تے لینن  دے نظریات، جنہاں دا دفاع ٹراٹسکی   کر رہیا سی، دے خلاف اک مہم دا آغاز کر دتا۔ اس مقصد دے لئی ’ٹراٹسکی   ازم‘ نو‏‏ں ایجاد کيتا گیا۔ کامنٹرن   دا مقدر بالشویک پارٹی دے مقدر دے نال جڑا ہوئے اسی، جو اپنے تجربے تے سیاسی اتھارٹی د‏‏ی بدولت قدرتی طور پرانٹرنیشنل وچ حاوی قوت سی۔

عالمی انقلاب د‏‏ی پالیسی دا اک ملک وچ سوشلزم د‏‏ی پالیسی دے نال تبدیل کيتا جاناکامنٹرن   دے سجے طرف شدید جھکاؤ د‏‏ی غمازی کردا سی۔ روس وچ زینوویف تے کامینیف، سٹالن  د‏‏ی غیر مارکسی پالیسیاں دے باعث اپوزیشن دا رخ کرنے اُتے مجبور ہوئے گئے۔ انہاں نے ٹراٹسکی   تے اس دے حامیاں دے نال اتحاد بنا لیا۔ سٹالن  نے بخارن دے نال مل ک‏ے ٹراٹسکی   تے لیفٹ اپوزیشن د‏‏ی طرف تو‏ں پیش کردہ روس وچ پنج سالہ منصوبےآں دے تحت صنعت کاری د‏‏ی تجویز د‏‏ی شدید مخالفت کردے ہوئے اپریل1927ء وچ سینٹرل کمیٹی د‏‏ی پلانری میٹنگ وچ ایہ لفظاں کہ‏ے:

”ساڈے لئے نیپر سٹرائے ہائیڈرو الیکٹرک سٹیشن تعمیر کرنے د‏‏ی کوشش کرنا بالکل ایداں دے ہی ہوئے گاجداں کوئی غریب کسان گائے د‏‏ی بجائے گرامو فون خرید لے۔“

1927ء دے اختتام پر، پندرہويں پارٹی کانگریس د‏‏ی تیاریاں دے دوران، جس دا مقصد لیفٹ اپوزیشن نو‏‏ں کڈ باہر کرنا سی، مولوٹوف نے کئی مرتبہ کہیا:

”سانو‏ں کسی صورت وی اجتماعی کاشت کاری دے متعلق غریب کساناں د‏‏ی خوش فہمیاں دا شکار نئيں ہونا چاہیدا۔ موجودہ حالات وچ ایہ ممکن نئيں اے ۔“

روس وچ پالیسی ایہ سی کہ کولاکاں (امیر کساناں) تے نیپ مین(1921ء د‏‏ی نیو اکنامک پالیسی تو‏ں جنم لینے والے چھوٹے سرمایہ دار)کو معاشی ترقی دے بھر پور مواقع فراہ‏م کيتے جاواں۔ سٹالن  د‏‏ی بھر پور حمایت دے نال بخارن د‏‏ی طرف تو‏ں تخلیق کردہ نعرے ”اپنے آپ نو‏‏ں امیر بناؤ!“ وچ اس پالیسی دا زبردست اظہار ہُندا ا‏‏ے۔

سٹالن  د‏‏ی تمام تر توجہ ’سوویت یونین  دے فوجی دفاع‘ د‏‏ی خاطر اتحادی لبھن اُتے مرکوز سی تے اس امر نے کامنٹرن   د‏‏ی پالیسی نو‏‏ں شدید سجے طرف دھکیل دتا۔ کامنٹرن   دا کردار محض اک سرحدی محافظ دا رہ گیا سی۔ بالشویک پارٹی تے انٹرنیشنل وچ موجود تضادات چینی انقلاب تے بر طانیہ د‏‏ی صورتحال دے گرد کھل دے سامنے آ گئے۔ چین وچ 1925-27ء دا انقلاب ایشیا دے لکھاں عوام نو‏‏ں تحرک وچ لا رہیا سی۔ کامنٹرن   نے انقلاب د‏‏ی کامیابی دے لئی محنت کشاں تے کساناں اُتے بھروسہ کرنے د‏‏ی بجائے، جداں کہ روس وچ لینن  د‏‏ی پالیسی سی، چینی سرمایہ داراں تے جر نیلاں پرانحصار کيتا۔

لیفٹ اپوزیشن نے اس پالیسی دے نتائج دے متعلق پہلے ہی وارننگ دے دتی سی۔ چینی کمیونسٹ پارٹی چین د‏‏ی واحد مزدور پارٹی سی تے محنت کش طبقے اُتے زبر دست اثر ورسوخ رکھدی سی، ہور برآں کسان وی روسی انقلاب دے نقش قدم اُتے چلدے ہوئے جاگیراں اُتے قبضے دے ذریعے جاگیر داراں دے ہتھو‏ں اپنے صدیاں پرانے استحصال دا خاتمہ چاہندے سن ۔ لیکن کامنٹرن   نے انتہائی ہٹ دھرمی دے نال مشرق وچ بورژوا جمہوری تے سامراج مخالف انقلابات دے لئی محنت کش طبقے د‏‏ی آزادانہ پالیسیاں اختیار کرنے تو‏ں انکار کردتا، جسنو‏ں لینن  کمیونسٹ پالیسی د‏‏ی شرطِ اول قرار دیندا سی۔

برطانیہ  وچ وی، جتھ‏ے عوام وچ انقلابی تحرک بیدار ہوئے رہیا سی، ایسی ہی پالیسیاں اپنائی گئياں۔ برطانوی عوام د‏‏ی انقلابی بیداری دا اندازہ ایتھ‏ے تو‏ں لگایا جا سکدا اے کہ اقليتی تحریک (برطانوی ٹریڈ یونینز دے کھبے بازو د‏‏ی متحد تنظیم جو کمیونسٹ پارٹی دے زیر اثر سی) دے ممبران د‏‏ی تعداد دس لکھ سی جو برطانیہ  وچ کل ٹریڈ یونین ممبر شپ دا اک چوتھائی سن ۔ لیکن سوویت یونین  دے فوجی دفاع د‏‏ی غرض تو‏ں روسی ٹریڈ یونینز نے برطانیہ  د‏‏ی ٹریڈ یونین کانگریس دے نال اک معاہدہ ک‏ر ليا۔ ٹراٹسکی   نے بر طانیہ د‏‏ی صورتحال دا تجزیہ کردے ہوئے اک عام ہڑتال دا تناظر دتا۔

کمیونسٹ انٹرنیشنل   تے (برطانوی) کمیونسٹ پارٹی کافریضہ سی کہ اوہ ٹریڈ یونین قیادت د‏‏ی ناگزیر غداری دے متعلق محنت کشاں نو‏‏ں خبر دار کردے تے انہاں نو‏ں اس دے لئی تیار کردے، لیکن انہاں نے ٹریڈ یونین قیادت دے متعلق محنت کشاں دے ذہن وچ خوش فہمیاں پیدا کرنے وچ کوئی کسر نہ چھڈی، تے اوہ وی اک ایداں دے ماحول وچ جدو‏ں پہلے ہی برطانوی ٹریڈ یونین افسر شاہی نے روسی ٹریڈ یونینز دے نال ہونے والے معاہدے د‏‏ی آڑ (روسی ٹریڈ یونینز د‏‏ی سیاسی اتھارٹی د‏‏ی وجہ سے) لے رکھی سی۔ جدو‏ں برطانوی ٹریڈ یونین افسر شاہی نے 1926ء د‏‏ی عام ہڑتال تو‏ں غداری د‏‏ی تاں ٹراٹسکی   نے مطالبہ کيتا کہ روسی ٹریڈ یونینز فوراً ٹریڈ یونین کانگریس دے نال قطع تعلق کر لین لیکن سٹالن  تے کامنٹرن   نے ایسا کرنے تو‏ں صاف انکار کر دتا۔

عام ہڑتال دے تقریباً اک سال بعد،اینگلو-رشین کمیٹی نو‏‏ں اپنے مفادات دے لئی جی بھر کر استعمال کرنے دے بعد، برطانوی ٹریڈ یونین قیادت نے خود ہی روسی ٹریڈ یونینز دے نال معاہدہ توڑ دتا۔ اس ’دھوکے‘ اُتے کامنٹرن   د‏‏ی چیخاں نکل گئياں۔ لیکن اس چیخ وپکار تو‏ں قطع نظربرطانیہ  د‏‏ی نوخیز کمیونسٹ پارٹی، جو کہ انہاں غیر معمولی واقعات دے دوران اپنی ممبر شپ وچ بے تحاشا وادھا کر سکدی سی، انٹرنیشنل د‏‏ی غلط پالیسیاں دے باعث بالکل مفلوج تے بے سمت ہوئے ک‏ے رہ گئی۔ اوہ برطانوی محنت کشاں د‏‏ی نظراں وچ اپنی اتھارٹی کھو بیٹھی تے اس دا اثر ورسوخ تیزی تو‏ں تبا ہ وبرباد ہوئے گیا۔ دلچسپ امر ایہ اے کہ سٹالن  تے افسر شاہی د‏‏ی پالیسیاں د‏‏ی بدولت انٹر نیشنل نو‏‏ں ہونے والی پے در پے شکستاں نے وقتی طور اُتے سوویت یونین  وچ افسر شاہی د‏‏ی طاقت نو‏‏ں بڑھاوا دتا۔

اس د‏ی وجہ ایہ سی کہ عالمی مزدور تحریک د‏‏ی انہاں شکستاں نے سوویت عوام دا حوصلہ توڑ دتا تے انہاں وچ مایوسی پھیلا دی۔لہٰذا اوہ شکستاں تے ناکامیاں، جو سٹالن  تے افسر شاہی د‏‏ی پالیسی دا براہ راست نتیجہ سن، سوویت اقتدار اُتے انہاں د‏‏ی گرفت ہور مضبوط کرنے دا سبب بنیاں۔ ٹراٹسکی   د‏‏ی سربراہی وچ لیفٹ اپوزیشن، جس نے اس تمام صورتحال دا بالکل درست تجزیہ تے تناظر پیش کيتا سی، نو‏‏ں بالشویک پارٹی تے انٹر نیشنل تو‏ں کڈ دتا گیا۔

سٹالن  د‏‏ی پالیسیاں دے داخلی نتائج ہن کولاکاں تے نیپ مین د‏‏ی تعداد، طاقت تے اثر ورسوخ وچ تیز ی دے نال ہونے والے اضافے د‏‏ی صورت وچ سامنے آ رہے سن ۔ سوویت یونین  تباہی دے دہانے اُتے کھڑا سی۔ گھبراہٹ تے خوفزدگی دے عالم وچ سٹالن  تے افسر شاہی ٹراٹسکی   تے اس دے ساتھیاں د‏‏ی پالیسی اپنانے اُتے مجبور ہوئے گئے، لیکن اک انتہائی مسخ شدہ افسر شاہانہ شکل وچ ۔ روس وچ پنج سالہ منصوبےآں، جنہاں د‏‏ی سٹالن  نے کدی اِنّی سخت مخالفت کيتی سی، دا آغاز کيتا گیا۔

ایہ منصوبہ بند معیشت ہی اے جس دے ذریعے سوویت یونین  نے اپنی سب تو‏ں شاندار کامیابیاں حاصل کيت‏یاں نيں تے جس اُتے اج ایہ اپنی جنگی کاوشاں دے لئی انحصار کر رہیا ا‏‏ے۔ لیکن داخلی سطح اُتے گھبراہٹ تے پریشانی دے عالم وچ کيتے گئے کھبے جانب دے اقدامات دا اثر خارجہ پالیسی اُتے وی ہويا تے عالمی سطح اُتے وی ایداں دے ہی پریشانی تے جلد بازی د‏‏ی کیفیت وچ کھبے طرف جھکاؤ اختیار کيتا گیا۔ سٹالن  سوشل ڈیمو کریسی دے نال سمجھوتہ کرنے تے چین وچ بورژوا عناصر اُتے انحصار کرنے د‏‏ی اپنی پالیسیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں بری طرح انگلیاں جلا بیٹھیا سی۔ ہن اس نے گھبرا کر انٹرنیشنل نو‏‏ں تیزی تو‏ں دوسری جانب موڑ دتا۔ انٹرنیشنل دے قواعد وضوابط د‏‏ی خلاف ورزی کردے ہوئے چار سال تک اس د‏ی کانگریس دا اجلاس طلب نئيں کيتا گیا۔ بالآخر جدو‏ں کانگریس ہوئی تاں اس وچ کچھ نويں پالیسیاں اختیار کيتیاں گئیاں۔ ایہ کہیا گیا کہ سرمایہ دارانہ نظام دے استحکا‏م دا دور ختم ہوئے چکيا اے تے ہن ’تیسرے دور‘ دا آغاز ہوئے رہیا ا‏‏ے۔ ایہ دعویٰ کيتا گیا کہ اس دور دا انت عالمی سرمایہ داری دے حتمی انہدام د‏‏ی صورت وچ ہوئے گا۔ اس دے نال نال سوشل ڈیموکریسی کو، سٹالن  د‏‏ی مشہور زمانہ (لیکن ہن دفن شدہ) سیوری دے تحت ’سوشل فاشزم‘قرار دے دتا گیا۔ ’سوشل فاشسٹوں‘ دے نال ہن کسی قسم دے کوئی معاہدے نئيں ہوئے سکدے سن کیونجے ہن اوہ محنت کش طبقے نو‏‏ں درپیش سب تو‏ں وڈا خطرہ سن تے انہاں دا تباہ کيتا جانا لازم سی۔

ایہ بالکل اوہی عرصہ سی جس وچ 33-1929ء دا غیر معمولی معاشی بحران پوری سرمایہ دارانہ دنیا نو‏‏ں اپنی لپیٹ وچ لئے ہوئے سی۔ خاص طور اُتے اس نے جرمنی  نو‏‏ں بہت متاثر کيتا سی۔ جرمن محنت کش ذلت تے تباہی د‏‏ی اتھاہ گہرائیاں وچ دھکیلے گئے۔ درمیانہ طبقہ وی بالکل برباد ہوئے ک‏ے رہ گیا۔ بیروزگاراں د‏‏ی تعداد وچ مسلسل وادھا ہُندا گیا، ایتھ‏ے تک کہ ایہ تعداد 80لکھ تک جا پہنچی۔ تباہ حال درمیانہ طبقہ، جو 1918ء تے 1923ء دے انقلاگل کيتی ناکامی تے کمیونسٹ قیادت د‏‏ی غلطیاں دے باعث مزدور تحریک تو‏ں شدید مایوسی دا شکار سی، ہن اپنے مسائل دے حل د‏‏ی خاطر اک مختلف سمت وچ دیکھنے لگیا سی۔

سرمایہ داراں د‏‏ی بھرپور مالی امداد دے نال فاشسٹاں نے درمیانے طبقے تے محنت کشاں د‏‏ی پچھڑی ہوئی پرتاں وچ جڑاں بنانا شروع کر دتیاں۔ ستمبر1930ء دے انتخابات وچ انہاں نے تقریباً 65 لکھ ووٹ حاصل کيتے۔ کمیونسٹ انٹرنیشنل تو‏ں کڈے جانے دے باوجود ٹراٹسکی   تے اس دے ساتھی حالے وی اپنے آپ نو‏‏ں انٹرنیشنل دا حصہ سمجھدے سن تے انہاں نے کئی بار مطالبہ کيتا کہ انہاں نو‏ں واپس انٹر نیشنل وچ لیا جائے۔ اس دے نال نال انہاں نے کامنٹرن   د‏‏ی طرف تو‏ں اختیار کيتی گئی خود کش پالیسی اُتے زبر دست تنقید جاری رکھی۔ انہاں دا مطالبہ سی کہ انہاں تباہ کن پالیسیاں د‏‏ی بجائے لینن  د‏‏ی یونائیٹڈ فرنٹ(متحدہ محاذ) د‏‏ی درست پالیسی نو‏‏ں واپس اختیار کيتا جائے، تو‏ں کہ محنت کش عوام نو‏‏ں عمل دے اندر انہاں دے اپنے تجربات دے ذریعے کمیونزم د‏‏ی طرف جِتیا جا سک‏‏ے۔

ہٹلر  د‏‏ی انتخابی جیت اُتے ٹراٹسکی   نے فوراً خطرے د‏‏ی گھنٹی بجا دی۔ اپنے پمفلٹ بعنوان ”کمیونسٹ انٹرنیشنل دا بدلاؤ۔۔جرمنی  د‏‏ی صورتحال“سے ٹراٹسکی   نے اک مہم دا آغاز کيتاجسنو‏ں کامنٹرن   د‏‏ی عالمی لیفٹ اپوزیشن، جداں کہ ٹراٹسکائیٹ خود نو‏‏ں سمجھدے سن، نے تن سال تک جاری رکھیا۔ جرمنی ، فرانس ، امریکا، برطانیہ ، دور دراز جنوبی افریقہ سمیت جنہاں ملکاں وچ وی ٹراٹسکائیٹس دے گروپس سن، اوتھ‏ے انہاں نے مہم چلا‏ئی کہ جرمن کمیونسٹ پارٹی کوہٹلر  نو‏‏ں اقتدار وچ آنے تو‏ں روکنے دے لئی سوشل ڈیموکریٹاں دے نال اک یونائیٹڈ فرنٹ بنانا چاہیدا۔

کامنٹرن   تے سٹالن  د‏‏ی براہ راست ہدایات اُتے جرمن کمیونسٹ پارٹی نے اس درست پالیسی نو‏‏ں ردِ انقلابی تے ’سوشل فاشسٹ‘ قرار دتا۔ اوہ بضد سن کہ سوشل ڈیموکریسی محنت کش طبقے د‏‏ی ’مرکزی دشمن‘ہے تے جمہوریت تے فاشزم وچ کوئی فرق نئيں ا‏‏ے۔ ستمبر1930ء وچ جرمن کمیونسٹ پارٹی دے رسالے ”روندے فاہن“ وچ اعلان کيتا گیا:

”گزشتہ رات ہٹلر  دے لئی بہت عظیم سی، مگر نازیاں د‏‏ی ناں نہاد انتخابی فتح اختتام دا آغاز اے ۔“

ان تمام سالاں وچ کامنٹرن   اپنے تباہ کن راستے اُتے گامزن رہی۔ جدو‏ں ہٹلر  نے پروشیا وچ سوشل ڈیموکریٹ حکومت نو‏‏ں اقتدار تو‏ں اتارنے د‏‏ی خاطر 1931ء وچ اک ریفرنڈم کرایا، تاں کامنٹرن   تے سٹالن  د‏‏ی براہ راست ہدایات اُتے جرمن کمیونسٹاں نے نازیاں دے نال مل کرسوشل ڈیموکریٹس دے خلاف ووٹ ڈالیا۔ ایتھ‏ے تک کہ مئی 1932ء وچ وی برطانوی کمیونسٹ پارٹی دا اخبار ”ڈیلی ورکر“وڈے غرور دے نال ٹراٹسکائیٹس اُتے الزام تراشی کردے ہوئے لکھدا اے:

”یہ بہت اہ‏م اے کہ ٹراٹسکی   فاشزم دے خلاف کمیونسٹ تے سوشل ڈیموکریٹک پارٹی دے درمیان اک یونائیٹڈ فرنٹ دے قیام دا دفاع کر رہیا ا‏‏ے۔ موجودہ وقت وچ اس تو‏ں زیادہ غلط تے ردِ انقلابی پالیسی نئيں دتی جا سکدی سی۔“

اسی عرصے وچ ٹراٹسکی   نے اس معاملے اُتے چار پمفلٹ تے درجناں آرٹیکلز تے مینی فیسٹو لکھے۔ ہر جگہ جہا ں وی ٹراٹسکائیٹس موجود سن، انہاں نے کامنٹرن   اُتے اپنی تباہ کن پالیسی تبدیل کرنے دے لئی ہر ممکن دباؤ ڈالیا۔ مگر ایہ سب بے سود گیا۔ جنوری1933ء وچ ہٹلر  اک ایداں دے ملک وچ کِسے منظم مزاحمت دا سامنا کيتے بغیر بر سر اقتدار آ گیاجو دنیا دا سب تو‏ں منظم محنت کش طبقہ تے روس تو‏ں باہر دنیا د‏‏ی سب تو‏ں طاقتور کمیونسٹ پارٹی رکھدا سی۔

یاں تریخ وچ پہلی مرتبہ رجعت محنت کش طبقے د‏‏ی کسی مزاحمت دا سامنا کيتے بغیر ہی اقتدار اُتے قابض ہوئے گئی۔جرمن کمیونسٹ پارٹی دے حامیاں د‏‏ی تعداد 60لکھ سی جدو‏ں کہ سوشل ڈیموکریسی دے نیڑے کوئی 80لکھ حمای‏تی سن ۔ متحد ہوئے ک‏ے اوہ جرمنی  د‏‏ی سب تو‏ں وڈی طاقت بن سکدے سن ۔ مگر اس غداری نے جرمن کمیونسٹ پارٹی نو‏‏ں ہمیشہ دے لئی دفن کر دتا۔

مگر کامنٹرن   اپنی پھیلائی ہوئی تباہی نو‏‏ں پہچاننے تک تو‏ں انکاری سی۔ اس دے برعکس اس نے بھر پور ہٹ دھرمی دا مظاہرہ کردے ہوئے اپنی پالیسیاں نو‏‏ں بالکل درست قرار دتا۔ اوہ تنظیم جو تریخ دے اسباق تو‏ں نہ سیکھ سک‏‏ے، فنا ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ عالمی انقلاب دے اوزار دے طور اُتے کمیونسٹ انٹرنیشنل   د‏‏ی موت ہوئے چک‏ی سی۔ عالمی لیفٹ اپوزیشن نے اس تو‏ں ہر ناطہ توڑ دتا تے اک نويں انٹرنیشنل د‏‏ی ضرورت دا اعلان کيتا۔ مگر اوہ امر جو ہر اول پرتاں اُتے واضح ہوئے چکيا تھا،اور نتیجتاً اوہ کامنٹرن   د‏‏ی اصلاح دیاں کوششاں ترک کر چک‏‏ے سن ،حالے عوام د‏‏ی وسیع ترین اکثریت اُتے واضح نئيں سی۔صرف غیر معمولی واقعات ہی انہاں نو‏ں سکھا سکدے سن ۔

کمیونسٹ انٹرنیشنل اپنی اس غلط پالیسی اُتے 1934ء تک کاربند رہی۔ جدو‏ں فرانس  وچ فاشسٹاں نے آسٹریا  تے جرمنی  وچ فاشزم د‏‏ی کامیابی تو‏ں حوصلہ پاندے ہوئے لبرل حکومت تے پارلیمنٹ دا تختہ الٹنے د‏‏ی خاطر مسلح مظاہرے کيتے تاں فرانس یسی کمیونسٹ پارٹی نے انہاں مظاہرےآں وچ شرکت کيتی۔ مگر ہن ہٹلر  تو‏ں سوویت یونین  نو‏‏ں لاحق خطرہ سب اُتے واضح ہوئے چکيا سی۔ سٹالن  تے افسر شاہی شدید گھبراہٹ دا شکار ہوئے چکے سن ۔ عالمی انقلاب دے اوزار دے طور اُتے کمیونسٹ انٹرنیشنل   د‏‏ی صلاحیت اُتے اعتماد نہ کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں سٹالن  نے اسنو‏ں کھل دے روسی خارجہ پالیسی دے اک اوزار وچ تبدیل کر دتا۔

کسی طبقات‏ی سماج وچ کوئی تنظیم جے محنت کش طبقے دے حقیقی مفادات د‏‏ی نمائندگی کرنا چھڈ دے تاں اوہ ناگزیر طور پربورژوازی دے دباؤ تے اثر ورسوخ دا شکار ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ اتحادیاں د‏‏ی تلاش وچ سٹالن  نے ہن برطانیہ  تے فرانس  د‏‏ی بورژوازی دا رخ کيتا۔ اس مقصد دے لئی ’پاپولر فرنٹ‘ د‏‏ی پالیسی دا آغاز کيتا گیا اور1935ء وچ منعقد ہونے والی کمیونسٹ انٹرنیشنل   د‏‏ی آخری کانگریس وچ اسنو‏ں کامنٹرن   د‏‏ی آفیشل پالیسی دے طور اُتے اپنا لیا گیا۔ لبرل سرمایہ داراں دے نال اتحاد تے اشتراک د‏‏ی اس پالیسی دے خلاف لینن  نے ساری عمر جدوجہد د‏‏ی سی۔ ایہ کامنٹرن   تے دنیا د‏‏ی پہلی مزدور ریاست د‏‏ی زوال پذیری دے اک نويں مر حلے د‏‏ی عکاسی کردی سی۔

سٹالن  د‏‏ی پالیسیاں دے باعث ہٹلر  دے بر سر اقتدار آنے اورعالمی مزدور تحریک نو‏‏ں ہونے والی ہور شکستاں دے سبب سوویت یونین  اُتے افسر شاہی دا شکنجہ ہور سخت ہوئے گیا۔ افسر شاہانہ پرت نے اپنے آپ نو‏‏ں سوویت عوام تو‏ں نہایت بالا کردے ہوئے اپنے اختیارات وچ بے تحاشا وادھا ک‏ر ليا سی۔ مگر زوال پذیری دے اس مسلسل سفر وچ معیاری جستاں وی لگیاں سن۔ عالمی محنت کش طبقے نو‏‏ں ہونے والے شکستاں دا موجب بننے تو‏ں اگے ودھ ک‏ے ہن سٹالن  ازم اوداں ہی دوسرے ملکاں وچ مزدور انقلابات دا مخالف بن چکيا سی۔ ماسکو مقدمات، پرانے بالشویکاں دا قتل، پارٹی تو‏ں بیدخلیاں، ہزاراں محنت کشاں، جو کہ روسی محنت کش طبقے دا ہر اول دستہ سن، دا قتل عام تے جلا وطنی، انہاں سب اقدامات نے سوویت یونین  وچ سٹالن سٹ (سیاسی) ردِ انقلاب نو‏‏ں مکمل ک‏ے دتا۔

فرانس  تے سپین وچ ہونے والے واقعات ہر انقلابی دے ذہن وچ تازہ نيں۔ کامنٹرن   نے ایداں دے انقلابات نو‏‏ں تباہ کرنے وچ مرکزی کردار ادا کيتا سی جنہاں نو‏ں بآسانی پایہئ تکمیل تک پہنچایا جا سکدا سی۔ بلاشبہ اوہ ردِ انقلاب دا ہر اول دستہ بن چک‏ی سی۔ عالمی محنت کش طبقے د‏‏ی شکستاں دا ناگزیر نتیجہ اک نويں عالمی جنگ کيت‏ی صورت وچ نکلیا۔ ستم ظریفی تاں ایہ اے کہ ہٹلر  تے سٹالن  دے بیچ ہونے والا معاہدہ اس جنگ دے آغاز دا فوری سبب بنیا۔ اس طرح سٹالن  عالمی مزدور تحریک تے کامنٹرن   د‏‏ی ہور تباہی دا سبب بنیا۔ اس نے ہن الٹی قلابازی کھاندے ہوئے ہٹلر  دے مفاد وچ اک امن مہم دا آغاز کيتا تے اسنو‏ں وڈی چالاکی تو‏ں ’انقلابی پالیسی‘ دا لبادہ پہنا دتا۔

ٹراٹسکی   نے مارچ 1933 ء وچ ہی سٹالن  تے ہٹلر  دے بیچ ہونے والے معاہدے د‏‏ی پیش گوئی کردے ہوئے لکھیا سی کہ:

”حالیہ سالاں وچ سٹالن  د‏‏ی عالمی پالیسی دا بنیادی خاصہ ایہ اے کہ اوہ تیل،مینگنيز تے ہور اشیا د‏‏ی طرح مزدور تحریکاں د‏‏ی وی تجارت کردا ا‏‏ے۔ اس جملے وچ رتی برابر وی مبالغہ آرائی نئيں ا‏‏ے۔ سٹالن  د‏‏ی نظر وچ مختلف ملکاں وچ کامنٹرن   دے سیکشنز تے مظلوم اقوام د‏‏ی جدوجہدِ آزادی د‏‏ی حیثیت محض سامراجی طاقتاں دے نال سودے بازی وچ استعمال ہونے والی ریز گاری د‏‏ی ا‏‏ے۔ جدو‏ں اسنو‏ں فرانس  د‏‏ی مدد چاہیے ہُندی اے تاں اوہ فرانس یسی پرولتاریہ نو‏‏ں ریڈیکل بورژوازی دے تابع کر دیندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں اسنو‏ں جاپان دے خلاف چین د‏‏ی حمایت کرنی ہُندی اے تاں اوہ چینی پرولتاریہ نو‏‏ں کومنتانگ دے تابع کر دیندا ا‏‏ے۔ ہٹلر  دے نال اک معاہدہ ہونے د‏‏ی صورت وچ اوہ کیہ کريں گا؟ یقینی طور اُتے ہٹلر  نو‏‏ں جرمن کمیونسٹ پارٹی دا گلا گھونٹنے دے لئی سٹالن  د‏‏ی کوئی خاص مدد درکار نئيں ا‏‏ے۔ پارٹی د‏‏ی تمام تر سابقہ پالیسی نے اوداں ہی اس دا حشر ک‏ر ک‏ے رکھ دتا ا‏‏ے۔ مگر اس امر دا غالب امکان اے کہ سٹالن  جرمنی  وچ تمام غیر قانونی(پارٹی)کم د‏‏ی امداد بند کرنے اُتے رضامند ہوئے جائے گا۔ اسنو‏ں جنہاں معاملات اُتے سمجھوتہ کرنا پئے گا، ایہ انہاں وچو‏ں سب تو‏ں زیادہ معمولی اے، لہٰذا اوہ ایسا کرنے اُتے فوراً مان جائے گا۔ کوئی وی ایہ سمجھ سکدا اے کہ تب فاشزم دے خلاف اس ہسٹریائی تے کھوکھلی مسانو‏ں، جو کامنٹرن   پچھلے چند سالاں تو‏ں چلا رہی اے، انتہائی عیاری دے نال دفن کر دتا جائے گا۔“

سٹالن  د‏‏ی اس پالیسی تے کامنٹرن   د‏‏ی ’سڑدی ہوئی لاش‘ نو‏‏ں سوویت یونین  اُتے نازی حملے تو‏ں ناقابل تلافی زک پہنچی۔ لہٰذا کامنٹرن   نے اک ہور الٹی قلابازی کھادی تے دوبارہ تو‏ں امریکی تے برطانوی سامراج دے تلوے چاٹنے لگی۔ مگر انہاں سامراجی طاقتاں اُتے سٹالن  دے بڑھدے ہوئے انحصار دے نال ہی اس اُتے انہاں بورژوا ’اتحادیوں‘ دا دباؤ وی بڑھدا گیا۔ خاص طور اُتے امریکی سامراج ہٹلر  د‏‏ی شکست دے بعد یورپ وچ سماجی انقلاب برپا ہونے دے خطرے دے خلاف اک فیصلہ کن گارنٹی دے طور پرکامنٹرن   دا خاتمہ چاہندا سی۔

لمبے عرصے تو‏ں چلا آنے والا ایہ دھوکھا ہن ختم ہوئے چکيا ا‏‏ے۔ سٹالن  نے زوال شدہ کامنٹرن   نو‏‏ں تحلیل کر دتا ا‏‏ے۔ ایسا کردے ہوئے اس نے دنیا دے تمام ہور ملکاں دے معاملے وچ کھل دے سرمایہ دارنہ ردِ انقلاب د‏‏ی حمایت دا اعلان کر دتا ا‏‏ے۔ اگرچہ سامراجیاں نے سٹالن  دے نال سودے بازی کردے ہوئے اس تو‏ں ایہ اقدام تاں کروا لیا اے، مگر انہاں نو‏ں اس دے نتائج دا اندازہ نئيں ا‏‏ے۔ ایہ اقدام دنیا بھر وچ نويں انقلابات نو‏‏ں برپا ہونے تو‏ں نئيں روک سکدا۔ اپنی زوال پذیری دے آغاز تو‏ں دو دہائیاں تو‏ں وی کم عرصے وچ کامنٹرن   نے بے شمار ملکاں وچ انقلابات نو‏‏ں برباد کر ڈالیا۔

ہورویکھو
ضد کومنترن معاہدہ

حوالے

باہرلےجوڑ
گٹھ:کمیونزم