انقلاب فرانس دے بعد برطانوی راج

انقلابِ فرانس دے سبب ایسٹ انڈیا کمپنی نے ہندوستان وچ عدم مداخلت د‏‏ی حکمت ِ عملی اختیار کر لئی۔حالات دے موافق ہوئے تے ہی توسیع ِ مقبوضا ت دے لئی بر طانوی تلواراں نیام تو‏ں نکل آئاں۔تریخ ہند اُتے قلم اٹھانے والے نے سر جان شورکو صلح پسند دا خطاب دے رکھیا اے ۔حالانکہ اس د‏ی امن پسندی برطانیہ دے مفاد دے پیشِ نظر سی۔مورخاں دے لئی امن پسند نو‏‏ں شوریدہ سر تے خون خواراں نو‏‏ں صلح پسند بنانا نہایت آسان اے ۔سر جان شور د‏‏ی صلح پسندی دا افسانہ وی مورخانہ بد دیانتی دا شاخسانہ ا‏‏ے۔ سر جان شور ۸۲ اکتوبر 1739 نو‏‏ں کلکتہ پہنچیا۔تقریباً اک سال تک سر جان شور زندگی ، روشنی تے صفائی دے مسائل وچ اُلجھیا رہیا۔کلکتہ دے بازاراں تے سڑکاں د‏‏ی صفائی تے ناجائز کشید کردہ شراب زر د‏‏ی روک تھام ہندوستان دے گورنر جنرل د‏‏ی بہترین مصروفیدیاں سن۔ ۲۱ فروری ۴۹۷۱ء نو‏‏ں مہا داجی سندھیا نے انتقال کيتا۔اس د‏ی موت نے اک طرف تاں نانا فرنویس د‏‏ی طاقت وچ نمایاں وادھا کيتا تے دوسری طرف مرہٹو ں نو‏‏ں نظام د‏‏ی طاقت ختم کرنے اُتے آمادہ کيتا۔مہا داجی سندھیا د‏‏ی زندگی وچ مر ہٹے مملکتِ نظام اُتے حملہ آور نئيں ہوئے سکدے سن ۔مہاداجی مرہٹاں تے نظام د‏‏ی ٹیپو دے خلاف اعانت نو‏‏ں بہت بری طرح محسوس کر رہیا سی۔ اوہ مرہٹاں د‏‏ی اس حرکت اُتے بہت نادم سی۔لیکن اس د‏ی موت نے اس دے منصوبےآں نو‏‏ں پورا نہ ہونے دتا۔ مہا داجی سندھیا مرہٹہ تریخ د‏‏ی اک نمایاں ہستی سی۔اس دا باپ پیشوا دا اک ادنیٰ غلام سی۔لیکن آہستہ آہستہ گوالیار وچ سندھیا خاندان د‏‏ی حکومت قائم کرنے وچ کامیاب ہوئے گیا۔

اس دے بیٹے مہاداجی سندھیا نے سلطنت د‏‏ی توسیع دے علاوہ اپنی شخصیت نو‏‏ں اپنے زمانہ وچ سب تو‏ں نمایاں بنا دتا۔1716 وچ اوہ پانی پت دے میدان وچ سی۔اس جنگ نے اسنو‏ں ہمیشہ دے لئی لنگڑ ا کر دتا۔1717ء وچ اس نے شاہ عالم نو‏‏ں انگریزاں د‏‏ی پناہ تو‏ں کڈ ک‏ے اپنی حفاظت وچ لے لیا۔اب مہاداجی سندھیا د‏‏ی شخصیت ہندوستانی سیاسیات وچ سب تو‏ں وڈی ہوئے گئی سی۔مرہٹاں د‏‏ی پہلی جنگ وچ اس نے انگریزاں تو‏ں شکست کھادی۔اور مرہٹہ وفاق تو‏ں علیحدہ ہوئے ک‏ے وارن ہیسٹنگز دا دوست بن گیا۔آخر دا ر مرہٹاں د‏‏ی پہلی جنگ اس دے ذریعے ختم ہوئے گئی۔ 1768ء وچ راجپوتاں نے متحد ہوئے ک‏ے اسنو‏ں شکست دتی۔1788ء وچ غلام قادر روہیلہ نے مہاداجی سندھیا نو‏‏ں دربارِ دہلی تو‏ں بے دخل کر دیااور شاہی خاندان دے افراد نو‏‏ں مظالم دا تختہ مشق بنا دتا۔اس نے نوکِ خنجر تو‏ں شاہ عالم د‏‏ی آنکھاں کڈ لاں۔غلام قادر روہیلہ نے خاندانِ تیمور دے شاہی خزانےآں نو‏‏ں اپنے قبضہ وچ کرنے دے لئی جدو‏ں شاہ عالم نو‏‏ں اَنھّا کر دیاتو اس وقت شاہ عالم نے چند لفظاں وچ اپنی بربادی دا نقشہ پیش کيتا جنہاں وچ شاہ عالم اک سپاہی تو‏ں زیادہ شاعر معلوم ہُندا اے ۔وہ اپنے فرزند جگر بند مہاداجی سندھیا نو‏‏ں مدد دے لئی پکار رہیا اے ۔چار سال بعد مہاداجی سندھیا نے دہلی اُتے فیر قبضہ ک‏ر ليا۔غلام قادر روہیلہ نو‏‏ں بکرے د‏‏ی طرح ذبح کيتا گیا۔مہاداجی سندھیا نے روہیلہ دا سر شاہ عالم دے پاس بھجو ادتا۔لیکن شاہ عالم اسنو‏ں دیکھنے تو‏ں قاصر سی۔انہاں نو‏ں ایام وچ اندھے شہنشا ہ نے پیشوا کو’وکیل مطلق ‘ دا خطاب دتا۔مہاداجی سندھیا نے پونا پہنچ کراک نہایت شاندار دربار منعقد کيتا۔جس وچ شہنشا ہ دا خطاب پیشوا د‏‏ی خدمت وچ پیش کيتا گیا۔ مہاداجی سندھیا نے پیشوا نو‏‏ں ٹیپو دے نال متحد ہوئے ک‏ے انگریزاں نال جنگ آزماہونے دا مشورہ دتا۔لیکن1749ء وچ اس د‏ی موت نے اس دے منصوبےآں نو‏‏ں خاک وچ ملا دتا۔

1757ء وچ جدو‏ں مرہٹےآں نے مملکت ِ نظام اُتے حملہ کيتا تاں نظام نے معاہدہ دے مطابق انگریزاں تو‏ں مدد طلب کيت‏‏ی۔لیکن سر جان شور نے نظام د‏‏ی معاونت تو‏ں انکار کر دتا۔چنانچہ کھاردا دے مقام اُتے نظام د‏‏ی فوجاں د‏‏ی شکست دتی گئی۔اب نظام پرا نگریزاں د‏‏ی پیمان شکنی آشکا رہو گئی۔ نظام نے انگریزی فوج دے دودستےآں نو‏‏ں شہر تو‏ں با ہرکڈ دیااور اپنی فوجاں دے لئی اس نے فرانسیسی افسر مقرر کیتے۔نظام انہاں افعال وچ حق بجانب سی۔حیدر علی دے برطانو ی وکیل نے شہزادہ عالیجاہ نو‏‏ں نظام دے خلاف اکسا کر بغاوت اُتے آمادہ کيتا۔نظام اپنے بیٹے د‏‏ی بغاوت دے خوف تو‏ں انگریزی مددکا طلب گار ہويا۔انگریزاں نے نظام نو‏‏ں مدد دی۔اس دے صلہ وچ انگریزاں نے فوج دے اوہ دستے جو نظام نے اپنی مملکت تو‏ں باہر کڈ دتے سن واپس بلا لئی۔ اودھ تے روہیل کھنڈ دے معاملا ت وچ امن پسند سر جان شوراپنے محسن تے مربی وارن ہیسٹنگز تو‏ں کم نہ سی۔لیکن پارلیمنٹ وچ سر جان شور دے خلاف کوئی مقدمہ نہ چلایا گیا۔ حالانکہ جور تے ناانصافیاں وچ دونے برابر سن ۔

1749ء وچ روہیلہ سر دار فیض اللہ خان نے وفات پائی۔غلام محمد اپنے وڈے بھائی تے فیض اللہ خان دے جانشین علی خاں نو‏‏ں قتل کرنے دے بعد روہیل کھنڈ اُتے قابض ہوئے گیا۔جدو‏ں سر جان شور نو‏‏ں اس واقعہ د‏‏ی خبر ہوئی تواس نے روہیلاں تو‏ں خواہ مخواہ جنگ مول لے لی۔روہیلاں نو‏‏ں بٹورہ دے مقام اُتے شکست ہوئی۔ اودھ دے معاملات وچ سر جانشور نے کارنوالس دے اس معاہدہ د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی جو اودھ تے اس دے درمیان ہواتھا۔میجر برڈ’’کمپنی دے ہتھو‏ں اودھ د‏‏ی تباہی‘‘وچ لکھدا اے: ’’۔۔۔سر جان شور نے نواب وزیر تو‏ں کہیا کہ اوہ اک دیسی رسالہ انگریز افسر دے ماتحت اپنی مملکت وچ علاوہ پہلی فوجاں دے رکھے تے اس فوج اُتے ساڈھے پنج لکھ روپیہ تو‏ں زیادہ خرچ نہیںہوئے گا۔پس اس طرح لارڈ کارنوالس دے عہد وپیمان نو‏‏ں بے حیائی تو‏ں توڑ دتا گیا۔نواب وزیر تو‏ں بہت جلد سر جان شور نے ہور روپیہ دا مطالبہ کيتا ،نواب نے اک کوڑی ودھ دینے تو‏ں انکار کر دتا۔نواب وزیر دے اس تلخ جواب نو‏‏ں برطانوی اربابِ اقتدار نے را جہ بھائو لا ل تو‏ں منسوب کيتا۔اب انہاں نے نواب دے وزیر بھاو لا ل نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے اپنے علاقہ وچ شاہی قیدی د‏‏ی زندگی بسر کرنے اُتے مجبور کر دتا۔وزیرکو پابجولاں کرنے دے بعد سر جان شور مارچ۷۹۷۱ء وچ لکھنو د‏‏ی طرف ودھیا۔تخویف تے تہدید تو‏ں نواب وزیر نو‏‏ں تمام شرائط قبول کرنے اُتے مجبو رکر دتا۔‘‘ سرجان شور د‏‏ی اس نازیبا حرکت تو‏ں نواب وزیر، آصف الدولہ د‏‏ی حرکتِ قلب سست ہوئے گئی۔اور اس ناروا سلوک دے چند ماہ بعد آصف الدولہ نے وفات پائی۔ایامِ علالت وچ اس نے دوا پینے تو‏ں انکار کر دتا۔ اوہ طبیبوںاور عیادت کرنے والےآں تو‏ں کہندا ’’اک شکستہ دل دے لئی کوئی درماں نئيں۔‘‘آصف الدولہ د‏‏ی موت نے کمپنی نو‏‏ں اک ہور موقع دے دیاکہ اوہ دیسی حکمراناں د‏‏ی کش مکش ِ تخت نشینی وچ دخل انداز ہوکو فراہمی ِ زر ومال دے ذرائع تو‏ں ودھ تو‏ں ودھ فائدہ اٹھائے۔ نواب آصف الدولہ د‏‏ی موت اُتے اس دا بیٹا وزیر علی مسند نشین ہويا۔اس د‏ی مسند نشینی نو‏‏ں رسمی طور اُتے تسلیم ک‏ر ليا گیا۔لیکن بعد وچ اسنو‏ں معلوم ہوئے اکہ متوفی نواب دا بھائی سعادت علی مسند دا حق دار ا‏‏ے۔ سعادت علی بنارس وچ مقید سی۔ چنانچہ سر جان شور بنارس روانہ ہويا تاکہ اودھ د‏‏ی رعایا نو‏‏ں ودھ از ودھ قیمت اُتے فروخت کر سک‏‏ے ۔ تاج تے تخت دا خواب دیکھنے والا قیدی طلائی زنجیراں وچ جکڑا گیا۔سعادت علی نے ہر شرط اُتے مہر ثبت کر دتی۔
ہورویکھو
ایسٹ انڈیا کمپنی
برطانوی راج
حوالے

باہرلےجوڑ
گٹھ:برطانوی ہند