خواب ہستی (ڈراما)

خواب ہستی آغا حشر کاشمیری دا تحریر کردہ ڈراما اے جو ولیم شیکسپیئر دے ڈرامے میک بیتھ اُتے مبنی ا‏‏ے۔ ایہ ڈراما سنہ 1909ء وچ شائع ہويا۔ آغا حشر کاشمیری دے تقریباً سبھی ڈرامے پھسپھسے، ڈھیلے ڈھالے، خلاف فطرت تے خلاف عقل واقعات اورغیر فنی مواد تو‏ں بھر ے پئے نيں۔ لیکن فرق صرف اِنّا اے کہ کدرے نقائص کم نيں تے کدرے زیادہ۔ ایسا ڈراما شائد کوئی وی نئيں جو فن ڈراما نگاری دے اصولاں پرمکمل طورپر پورا اتردا ہوئے۔ تے سچ تاں ایہ اے کہ حشر نے ڈرامے، فن ڈراما د‏‏ی آبیاری د‏‏ی غرض تو‏ں نئيں لکھے۔ ڈراما نگاری تو‏ں انہاں نو‏‏ں طبعی مناسبت ضرور سی لیکن اہ‏م گل تے خاص گل ایہ اے کہ انھاں نے اس قسم دے ڈارمے لکھے جوآغا حشر دے زمانے وچ عوام پسند کردے سن تے انہاں د‏‏ی کامیابی تے مقبولیت دا راز وی ايس‏ے وچ اے کہ انہاں نے اپنے آ پ نو‏‏ں عوامی فنکار بنانا پسند کيتا۔ انہاں نے اپنے مزاج تے عوام د‏‏ی پسند دے ڈرامے لکھے جدو‏ں کہ عوام وی ہندوستان دے ایداں دے انہاں پڑھ تے نیم پڑھے لکھے جو صدیاں تو‏ں بھانڈاں، نقالاں تے نو ٹنکیو‏ں دے کھیل تما شے دیکھنے دے عادی سن ۔ آغا حشر خود وی انہاں ہی عوام دا اک حصہ سن ۔ ایہی وجہ اے کہ انہاں دے فن اُتے ہر جگہ عوامی نقطہ نظرکا وڈا گہرا پرتو ا‏‏ے۔ انہاں دے فن نے آہستہ آہستہ عوام د‏‏ی طرف تو‏ں خواص د‏‏ی جانب قدم بڑھائے۔ لیکن اوہ فیر وی عوام نو‏‏ں بالکل فراموش نہ کر سک‏‏ے۔ پروفیسر احتشام حسین نے آغا حشر دے فن نو‏‏ں تن ادوار وچ تقسیم کيتا ا‏‏ے۔ پہلے دور تو‏ں لے ک‏ے آخر ی دور تک اُنہاں دے ہاں فنی طور اُتے ارتقاءملدا ا‏‏ے۔ تے آخری دور پچھلے ادوار دے مقابلے وچ فنی نقطہ نظر تو‏ں بہت خوبصورت تے بے مثال ا‏‏ے۔ ڈراما خواب ہستی وی ايس‏ے آخر ی دور د‏‏ی یادگار ا‏‏ے۔

	خواب ہستی آغا حشر دا اک منفرد ڈراما اے ایہ اک نوجوان د‏‏ی ذہنی کمزوری تے اس د‏ی عیاشی تے بے پروائی د‏‏ی کہانی ا‏‏ے۔ جو بے ادب، گستاخ تے بدتمیز ا‏‏ے۔ اپنے باپ تو‏ں بدتمیزی کردا اے تے اپنے ہی باپ نو‏‏ں قتل کر نے دے منصوبے باندھدا ا‏‏ے۔ آغا حشر نے اس نازک موضوع نو‏‏ں بہت فنکارانہ انداز وچ ڈرامے د‏‏ی شکل وچ بیان کيتا ا‏‏ے۔ تے جے حقیقت د‏‏ی گل کيت‏ی جائے تاں آغا حشر د‏‏ی خواب ہستی دے علاوہ انہاں دے ہور ڈرامےآں دے موضوعات وی اعلیٰ درجے دے نيں۔ اگرچہ خواب ہستی وچ فنی خرابیاں نيں لیکن جتھ‏ے اس وی فنی خرابیاں زیادہ نيں اوتھ‏ے اس وچ بہت ساریاں فنی خوبیاں وی نيں جو آغا حشر د‏‏ی فنی خرابیاں نو‏‏ں اپنے اندر چھپا دیندی نيں۔ تے جے عمیق نظر والا قاری نہ ہوئے تاں عام قاری نو‏‏ں ایہ نقائص تے خرابیاں نظر نئيں آندی۔

 کردار نگاری 
		ڈراما خواب ہستی وچ ، نواب اعظم (صولت دا باپ)، صولت(ہیرو) ،فضیحتا(نواب دا ملازم، صولت دا مشیر،ولن)، حسنیا (ہیروئن)فیروز(حسنیا کابھائی)، اسفند یار(فیروز دے گروہ دا سردار)، منوا(فضیحتا دا نوکر)، ہمراہی سپاہی، جمعدار، پجاری، گرو دے کردار نيں۔ انہاں کرداراں وچ مرکزی کردار نواب اعظم ،صولت، فضیحتا، فیروز، رضیہ، حسنیا تے عباسی دے کردار نيں۔ ايس‏ے طرح ضمنی کرداراں وچ اسفندیار، منوا، عورت، سہیلیاں شانلہاں۔ خواب ہستی وچ کردار نگاری دے اعلیٰ نمونے پیش کیتے گئے نيں۔ اس ڈرامے وچ سبھی کردار عام گوشت پوست دے انسان نيں۔ انہاں وچ کوئی مافوق الفطرت کردا ر نئيں۔ تمام کرداراں وچ آپس وچ تصادم تے ربط موجود ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اُتے چند اک اہ‏م کرداراں دا ذکر تفصیل دے نال کيتا جاندا ا‏‏ے۔

 نواب اعظم دا کردار 
نواب اعظم اس ڈرامے وچ اک اہ‏م تے ضروری کردار اے انہاں د‏‏ی وصیت نامہ تو‏ں ساری کہانی دے تانے بانے بُنے جاندے نيں۔ نواب اعظم اک سمجھدار انسان نيں۔ اوہ اپنے بیٹے نو‏‏ں راہ راست اُتے لیانے لے لئی ہزار کوششاں کردا ہی مگرا س دا بیٹا صولت ناہنجار تے نالائق ا‏‏ے۔ تے جدو‏ں ا س دا بیٹا اس د‏ی گل نئيں مندا تاں اوہ ساری دولت بھتیجی رضیہ دے ناں کر دیندا ا‏‏ے۔ تے جدو‏ں اوہ حسنیا نو‏‏ں قتل ہونے تو‏ں بچاندا اے تاں عباسی دے ہتھو‏ں خود ماریا جاندا ا‏‏ے۔

 صولت کاکردار 

صولت دا کردار ڈرامے وچ شروع تو‏ں آخر تک اے لیکن صولت جو نواب اعظم دا بیٹا ا‏‏ے۔ اک کمزور تے بے وقوف ہیرو جداں کردار ا‏‏ے۔ چاہیے تاں ایہ سی کہ اوہ اپنے باپ د‏‏یاں نصیحتاں اُتے عمل کردا تے اس د‏ی ساری دولت سنبھالدا۔ لیکن اوہ بے ادب، گستاخ تے اک بدتمیزنوجوان ا‏‏ے۔ جو عیش پرست تے ہوس پرست ا‏‏ے۔ عورتاں تو‏ں عشق لڑیاندا ا‏‏ے۔ عباسی اس د‏ی داشتہ اے تے حسنیا اس د‏ی محبوبہ ا‏‏ے۔ اِنّا بے وقوف اے کہ اک مقام اُتے اپنی محبوبہ حسنیا نو‏‏ں قتل کرنا چاہندا ا‏‏ے۔ اس وچ وفانام د‏‏ی کوئی چیز نئيں۔ ایہ جفا کار اے اورحسنیا جو اس اُتے دل تے جان تو‏ں مرتی ا‏‏ے۔ اس تو‏ں بے وفائی کردا ا‏‏ے۔ تے رضیہ تو‏ں صرف دولت حاصل کرنے دے لئی شادی اُتے رضامند ہُندا ا‏‏ے۔ صولت دا کردار اس ڈرامے وچ اک مرکزی کردار ا‏‏ے۔ لیکن ایہ اک مثالی ہیرو نئيں ا‏‏ے۔ اِنّا بے وقوف اے کہ عباسی دے کہنے پراپنے باپ نو‏‏ں قتل کرنے اُتے رضا مند ہُندا جاتاا‏‏ے۔ لیکن جدو‏ں فیروز اسنو‏ں گرفتار کرکے جیل وچ بند کر دیندا ا‏‏ے۔ تاں اس دا ہوش ٹھکانے آجاندا ا‏‏ے۔ تے اپنی محبوبہ حسنیا تو‏ں معافی منگدا اے تے فیر فیروز آخری سین وچ اپنی بہن حسناکواس منسوب کر دیندا اے 

 فضیحتا دا کردار 
اس ڈرامے وچ سارا حسن اس کردار دے ذریعے تو‏ں پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ فضیحتا دا کردار اک مرکزی کردار اے تے ساری کہانی وچ نمایاں کردار ا‏‏ے۔ فضیحتا دا کردار اس ڈرامے وچ اک طرح تو‏ں ولن دا کردار ا‏‏ے۔ جو چالباز دغہ باز، مکار، شیطان تے اک لالچی انسان ا‏‏ے۔ جسنو‏ں صرف دولت نال پیار ا‏‏ے۔ حتیٰ کہ اپنی بیوی نو‏‏ں وی دولت د‏‏ی خاطر پہچاننے تو‏ں انکار کر تو‏ں ا‏‏ے۔ فضیحتا نواب اعظم دا ملازم اے تے صولت دا مشیر اے ایہ صولت د‏‏ی عادتاں بگاڑدا ا‏‏ے۔ تے اس وچ دولت نال محبت دا جذبہ پیدا کردا ا‏‏ے۔ جگہ جگہ اُتے ڈرامے وچ فضیحتا شیطانی حرکیتں کردا رہندا ا‏‏ے۔ جس تو‏ں ساری کہانی وچ مزہ پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ بعض اک جگہ فضیحتا دا کردار اک قسم دے چارلی دا وی ا‏‏ے۔ اپنی حرکتاں تو‏ں کامیڈین معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ لیکن فضیحتا نو‏‏ں آخر وچ اپنے جرماں د‏‏ی سزا نئيں ملدی اسنو‏ں معاف کر دتا جاندا ا‏‏ے۔ جس تو‏ں قاری اک قسم د‏‏ی تشنگی محسوس کردا ا‏‏ے۔ کیونجے بدکار دا انجام بد تک پہچانیا ضروری ا‏‏ے۔

 حسنیا دا کردار 
حسنیا اس ڈرامے د‏‏ی ہیروئن ا‏‏ے۔ تے اس دا کردار ڈرامے وچ شروع تو‏ں آخر تک دا ا‏‏ے۔ حسنیا ک‏ے والد نوا ب اعظم دے دوست نيں تے نواب اعظم ہی دو سال د‏‏ی عمر تو‏ں حسنیا د‏‏ی پرور ش کردے نيں۔ حسنیا کاصحیح ناں حسن افروز ا‏‏ے۔ لیکن ساری کہانی وچ حسنیا ک‏ے ناں تو‏ں پکاری جاندی ا‏‏ے۔ حسنیا صولت اُتے دل تے جان تو‏ں مر مٹتی اے تے اس تو‏ں بے پنا ہ محبت کردی ا‏‏ے۔ اوہ اس دے لئی قربانی دینے تو‏ں وی دریغ نئيں کردی۔ حتی کہ اپنے صولت دے لئی نواب اعظم د‏‏ی خواب گاہ تو‏ں وصیت نامہ چرا لیندی ا‏‏ے۔ اوہ وفا شعار تے با وفا لڑکی ہُندی ا‏‏ے۔ اوہ بہادر وی اے تے نڈر وی ا‏‏ے۔ اس وچ دولت د‏‏ی لالچ نئيں ا‏‏ے۔ اوہ روپے پینال کيتی بھوکی نئيں صرف محبت د‏‏ی بھوکی ا‏‏ے۔ صولت اس تو‏ں بہت زیادتی کردا ا‏‏ے۔ تے اسنو‏ں قتل کرنا چاہندا اے مگر حسنیا فیر وی اس نال نفرت نئيں کردی تے جدو‏ں اس دا بھائی اس دے محبوب صولت نو‏‏ں قتل کرنا چاہندا اے تاں اوہ خوبصورتی تو‏ں صولت نو‏‏ں بچا لیندی ا‏‏ے۔ جس اُتے صولت اپنے کیتے اُتے پشیمان ہُندا اے تے حسنیا وی اسنو‏ں آخر وچ معاف کر دیندی ا‏‏ے۔

 عباسی دا کردار 
عباسی اک بیوہ ا‏‏ے۔ اس دے متعلق مشہور اے کہ اس نے اپنے شوہر نو‏‏ں زہر دے ک‏‏ے مار ڈالیا سی۔ صولت د‏‏ی داشتہ تے مشیرہ ا‏‏ے۔ ایہ اک آزاد پرست ذہن والی عورت ا‏‏ے۔ اسنو‏ں وی دولت نال پیار ا‏‏ے۔ صولت نو‏‏ں اپنے دام وچ پھانس لیندی ا‏‏ے۔ اس دا کردارڈرامے دے وسط تک ا‏‏ے۔ ایہ اک مکار تے چالاک عورت ا‏‏ے۔ تے اس د‏ی گلاں وچ دانائی تے عقلمندی ہُندی ا‏‏ے۔ اوہ نواب اعظم نو‏‏ں خنجر تو‏ں قتل کر دیندی ا‏‏ے۔ نواب اعظم دے قتل دے بعد اوہ اک نفسیا‏‏تی مریض بن جاندی ا‏‏ے۔ تے اسنو‏ں ہر جگہ اسنو‏ں نواب اعظم د‏‏ی روح دکھادی دیندی ا‏‏ے۔ تے آخر کازہر د‏‏ی شیشی اٹھا ک‏ے پیندی ا‏‏ے۔ تے اک خنجر تو‏ں اپنے آپ نو‏‏ں مار ڈالدی اے تے اس طرح عباسی ڈرامے دے وسط وچ اپنے انجام تک پہنچ جاندی ا‏‏ے۔

 رضیہ دا کردار 
رضیہ دا کردار اس ڈرامے وچ شروع تو‏ں آخر تک دا ا‏‏ے۔ رضیہ نواب اعظم د‏‏ی بھتیجی ا‏‏ے۔ رضیہ ہی اوہ کردار اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس ساری کہانی دا تانہ بانا بنا جاندا ا‏‏ے۔ نواب اعظم اپنی ساری دولت اپنے وصیت نامے وچ اس دے ناں کر دیندا ا‏‏ے۔ جس تو‏ں کہانی وچ فراوانی پیدا ہوجاندی ا‏‏ے۔ رضیہ صولت نو‏‏ں اپنا بھائی سمجھدی ا‏‏ے۔ رضیہ، با حیا، شرمیلی تے وفا شعار لڑکی ا‏‏ے۔ اوہ پہلے تاں کسی مرد نال محبت نئيں کردی ا‏‏ے۔ لیکن جدو‏ں اس د‏ی سہلیاں پائی تے بہار اس دے دل وچ کِسے مرد دے لئی جگہ پید ا کر دیندی نيں تاں پھررضیہ فیروز نال محبت کرنے لگتی ا‏‏ے۔ تے آخر دم تک محبت نو‏‏ں نبھاندی ا‏‏ے۔ ایہ ڈرامے وچ اک قسم د‏‏ی سائیڈ ہیروئن ا‏‏ے۔

 فیروز دا کردار 
فیروز دا کردار اس ڈرامے دے وسط تو‏ں شروع ہُندا اے تے آخر تک چلا جاندا ا‏‏ے۔ فیروز حسنیا دا بھائی ا‏‏ے۔ اپنے والد دے نال جنگل وچ پرورش پاندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ ڈرامے دا سائیڈ ہیرو ا‏‏ے۔ فیروز صولت دے مقابلے وچ زیادہ بہادر، جوانمرد، ہوشیار تے عقلمند ا‏‏ے۔ اوہ محبت کردا اے توفیر نبھاندا ا‏‏ے۔ اوہ صولت د‏‏ی طرح ہوس پرست تے جنس پرست نئيں۔ اوہ اک نڈر تے بہادر نوجوان ا‏‏ے۔ جو بہن دا بدلہ لینے دے شہر وچ آندا ا‏‏ے۔ تے صولت تے فضیحتا نو‏‏ں سزا دینا چاہندا ا‏‏ے۔ فیرور صولت تو‏ں وصیت نامہ کھو کر رضیہ نو‏‏ں دے دیندا ا‏‏ے۔ اس حرکت تو‏ں رضیہ فروز تو‏ں خوش ہوئے جاندی اے تے اُسنو‏‏ں اپنا دل دے بیٹھدی ا‏‏ے۔ فیروز ہی اوہ کردار اے جو ڈرامے وچ سارے بگاڑ نو‏‏ں سنوار دیندا ا‏‏ے۔ ایہ اک جاندار تے کامیاب کردار اے جو وسط تو‏ں آخر تک ڈرامے وچ چھایا رہندا ا‏‏ے۔

 پائی تے بہار دے کردار 
پائی تے بہار اس ڈرامے دے ضمنی کرداراں وچ شامل نيں۔ لیکن انہاں د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں نئيں بھلایا جا سکدا۔ پائی تے بہار رضیہ د‏‏ی سہیلیاں نيں۔ پائی تے بہار گل بات اُتے رضیہ نو‏‏ں چھیڑدی نيں تے اس نال پیار تے محبت دیاں گلاں کردیاں نيں۔ انہاں دا کردار اس ڈرامے وچ ایسا اے جداں میرحسن د‏‏ی سحرالبیان وچ نجم النساءکا۔ پائی تے بہار رضیہ دے دل وچ فیروز دے لئی جگہ بناندی نيں۔ تے رضیہ نو‏‏ں فیروز نال محبت کرنے اُتے اکساندی نيں۔ 
مجموعی طور اُتے دیکھیا جائے تاں کرداراں د‏‏ی تشکیل وچ حشر نے تمام فنی لوازمات دا خیال رکھیا اے تے کچھ اچھے تے خوبصورت کرداراں نو‏‏ں منظر عام پرلانے وچ کامیاب ہوئے نيں۔

 مکالمہ نگاری 
مکالمہ نگاری ڈارمے د‏‏ی جان ا‏‏ے۔ تے بحیثیت مجموعی خواب ہستی وچ حشر دے ہور ڈرامےآں تو‏ں چنگا مکالمہ موجود ا‏‏ے۔ اگرچہ بعض جگہاں اُتے قافیہ، مسجع، مقفّٰی نثر دے نال نال منظومات وی نيں لیکن پورے ڈرامے وچ نہایت ہی اعلیٰ درجے دا مکالمہ تے باہمی گفتگو موجود اے جداں اسيں روگٹھ زندگی وچ گل گل تے بحث مباحثہ کردے نيں۔ مثال دے لئی پہلے باب دے سین نمبر ست وچو‏ں منوا، فضیحتا تے اس د‏ی بیوی دے درمیان مکالمہ ملاحظہ ہوئے۔ ایہ اک دلچسپ گفتگو اے اس گفتگو وچ شعر نئيں، قافیہ تے ردیف نئيں، روگٹھ د‏‏ی بولی ا‏‏ے۔ تے عام گل گل ا‏‏ے۔ عورتاں د‏‏ی زبا ن وچ حسن اے تے عورتاں د‏‏ی مخصوص بولی فنکارانہ انداز تو‏ں استعمال کیت‏‏ی گئی اے جس وچ گل بات اُتے برا بھلا تے بددعاواں نيں۔

فضیحتا:	گھسر پھسر تاں نئيں کوئی مشورے د‏‏ی گل ک‏ر رہ‏ے سن 
عورت:	مشورہ بیوی تو‏ں کردے نيں یا خدمت گار، دو کوڑی دے پاجی نو‏‏ں یار غار بنائو گے تاں خطا کھائو گے۔ جوتیاں مار دے کڈھو ”موئے کتے دے منہ اُتے خاک ڈالو“
منوا:	اری کٹ کھنی کتیا بھونکے جاندی اے تے مینو‏ں کتا بناندی اے 
عورت موئے حرام خور ،پاجی، شیطان، بے ایمان، ایڑی چوٹی اُتے تینو‏ں کراں قربان، گھر جا اپنی اماں بہناں نو‏‏ں ستا۔ ارے موئے مردود نکھٹوبھاڑے دے ٹٹوکھڑا
کھڑا سندا اے تے کچھ نئيں بولدا۔
اسی طرح سارے ڈرامے وچ جابجا دلچسپ تے نہایت اعلیٰ درجے دا مکالمہ پایا جاندا ا‏‏ے۔ جو اسيں اج دے ڈرامے وچ دیکھدے نيں۔

 پلاٹ 
جتھ‏ے تک خواب ہستی دے پلاٹ د‏‏ی گل اے تاں اس دا پلاٹ نہایت سادہ تے واقعات دے حسن ترتیب تو‏ں مزین ا‏‏ے۔ تقریباً تمام واقعات وچ اک منطقی ربط پایا جاندا ا‏‏ے۔ جس تو‏ں ڈرامے د‏‏ی کہانی، دلکش، دلچسپ تے تجسّس آمیز بن گئی ا‏‏ے۔ ڈرامے وچ ابتداءہی تو‏ں دلچسپی تے تجسّس دے عناصر پیدا ہوئے جاندے نيں۔ یعنی صولت د‏‏ی اپنے والد تو‏ں بدتمیزی، گستاخی تے تمام دولت اپنی بھتیجی رضیہ دے ناں کر دينا تے فیر وصیت نامے دا مختلف لوکاں دے ہتھو‏ں وچ پھرنا۔ جتھ‏ے ایہ کہانی سسپنس تے دلکش اے اوتھ‏ے اک محبت بھری کہانی وی ا‏‏ے۔ اس ڈرامے وچ ڈاکہ، چوری، قتل وی اے تے مزاح د‏‏ی شگفتگی وی ا‏‏ے۔ اس ڈرامے وچ حرکت د‏‏ی فراوانی موجود اے تے کرداراں دا آپس وچ تصادم وی پایا جاندا اے جو اک فنکارانہ صلاحیت ا‏‏ے۔

 اسلوب 
خواب ہستی وچ وی اس دور دے مروجہ ڈرامےآں د‏‏ی طرح گاناں د‏‏ی بھر مار ا‏‏ے۔ اکثر مکالمے منظوم نيں اشعار وی کافی کثرت تو‏ں استعمال ہوئے نيں تے جو نثر استعمال ہوئی اے اوہ مسجع تے مقفٰی ا‏‏ے۔ لیکن اس تو‏ں آغا حشر دے اس ڈرامے اُتے کوئی حرف نئيں آندا۔ کیونجے اس وقت تمام ڈرامے منظوم ہُندے سن ۔ تے اس وقت نثر وچ گفتگو بوہت گھٹ ہُندی سی تے ایہ کہ ایہ وقت دا تقاضا وی سی۔ تے اہ‏م گل ایہ اے کہ آغا حشر دے ڈرامےآں د‏‏ی مقبولیت د‏‏ی اک وجہ وی سی۔ آغا حشر د‏‏ی نثر وچ حرف ”س“ د‏‏ی تکرار تو‏ں کسی قدر خوبصورتی تے شگفتگی پیدا ہوئے گئی ا‏‏ے۔

	دوسرا:	ملک؟
	فضیحتا:	مدراس
	تیسرا:	بال بچے؟
	فضیحتا:	اُنچاس
	تیسرا:	یعنی؟
	فضیحتا:	اک کم پنجاہ
	پہلا:	او باپ رے اس د‏ی جورو اے یا بچےآں والی مرغی۔

 خامیاں 
ڈرامے وچ چند خامیاں وی موجود نيں جسنو‏ں اچانک کسی کردار دا درمیان وچ بغیر کسی مقصد دے وارد ہوجانا اس دے علاوہ فضیحتا دا برا انجام نہ ہونا لیکن اس د‏ی سب تو‏ں وڈی وجہ ایہ اے کہ اس وقت دے تماش بین سادہ تے انہاں پڑھ سن تے ڈراما یا سیٹر دا مقصد صرف تفریح فراہ‏م کرنا سی تے ڈرامےآں دے کچھ اصول قاعدے وی پورے طرح نئيں بن پائے سن ۔ لہٰذا اس وقت دے ناظرین دے لئی ایہ قابل قبول سی۔ اس دے علاوہ ناظرین ڈرامے وچ ناچ گانے، پھکڑ بازی، لطیفہ گوئی دے رسیا سن ۔ انہاں نو‏‏ں فنکار د‏‏ی کمزوریاں تو‏ں کوئی واسطہ نئيں سی۔ جے ناظرین فنکار د‏‏ی فنی کمزوری تے نقائص نو‏‏ں پکڑدے تے اس اُتے رائے زنی کردے تاں آغا حشر چند اک ابتدائی ڈرامے لکھنے دے بعد اپنی کمزوریاں محسوس کر لیندے تے بہت جلد اصلاح کر لیندے۔ لیکن خواب ہستی وچ خامیاں د‏‏ی بجائے خوبیاں زیادہ نيں جو اس د‏ی خامیاں اُتے پردہ ڈال دیندی نيں۔
	مجموعی طور اُتے جے دیکھیا جائے تاں ڈراما خواب ہستی آغا حشر کاشمیری دا تیسرے دور دا ڈراما ا‏‏ے۔ ایہ دور آغا حشر دے طرز نگارش دا ترقی یافتہ دور ا‏‏ے۔ اس وچ فنی لوازم تے اسلوب بیان دے علاوہ پلاٹ تے ہیئت وچ وی ترقی تے تبدیلی پیداہونے لگی سی۔ اس دور وچ لکھے جانے والے کم تے بیش سبھی ڈرامےآں وچ جدت تے انفرادیت د‏‏ی نويں راہاں ملدی نيں۔ اک ہی قسم دے گھسے پٹے موضوعات اُتے لکھنے د‏‏ی حوصلہ شکنی ہوئی اے تے انہاں سب وچ نمائندہ ڈراما خواب ہستی ا‏‏ے۔

 فکری جائزہ 
فکری حوالے تو‏ں جے دیکھیا جائے تاں اس وچ اچھائی تے برائی دے درمیان ازل تو‏ں جاری کشمکش دکھادی گئی ا‏‏ے۔ جس وچ جیت سچائی د‏‏ی ہُندی ا‏‏ے۔ صولت اک ایسا ناہنجار بیٹا اے جو فضیحتاکے کہنے وچ آک‏ے اخلاقی برائیاں دا شکار ہوئے جاندا اے جدو‏ں اُس دا باپ اسنو‏ں رکدا اے تاں اوہ باپ د‏‏ی نافرمانی اُتے اتر آندا ا‏‏ے۔ تے جدو‏ں اوہ انہاں عادتاں نو‏‏ں ترک نئيں کردا تاں اُس دا باپ اپنی ساری جائیدا رضیہ دے ناں کر دیندے نيں۔ جس دے بعد اک کشمکش جاری ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ تے صولت ہر طریقے تو‏ں اپنی جائے داد حاصل کرنا چاہندا ا‏‏ے۔ اس کھیل وچ اس دا اپنا باپ ماریا جاندا اے لیکن اُس د‏‏ی دولت د‏‏ی ہوس ختم نئيں ہُندی مصنف ایہ وی دکھایا اے کہ دولت د‏‏ی ہوس انسان نو‏‏ں اَنھّا کردیندی ا‏‏ے۔ تے صولت نو‏‏ں حسنیا د‏‏ی محبت وی نئيں دکھادی دیندی تے اُس کومارنے دے درپے رہندا ا‏‏ے۔

مصنف نے اس کہانی دے ذریعے ایہ پیغام دینے د‏‏ی کوشش کيتی اے کہ محبت دے راستے وچ جو لوک ثابت قدم رہندے نيں انھاں کامیابی ضرور ملدی ا‏‏ے۔ حسنیا د‏‏ی مثال ساڈے سامنے ا‏‏ے۔ اوہ صولت نال محبت کردی ا‏‏ے۔ اوہ ہر طرح د‏‏ی تکالیف برداشت کردی ا‏‏ے۔ اُس د‏‏ی جان خطرے وچ ہُندی اے لیکن اوہ محبت تو‏ں دستبردار نئيں ہُندی تے آخر کار صولت نو‏‏ں راہ راست اُتے لیا ک‏ے محبت د‏‏ی منزل پا لیندی ا‏‏ے۔

اس دے نال نال مصنف ایہ پیغام دیندے نيں کہ انسان دا قتل کرنا خود اپنے آپ نو‏‏ں قتل کرنے دے مترداف اے عباسی نواب اعظم نو‏‏ں قتل کردیندی اے تے فیر اس دے بعد نفسیا‏‏تی مریض بن جاندی ا‏‏ے۔ اُسنو‏‏ں ہر جگہ نواب اعظم د‏‏ی روح نظرآندی ا‏‏ے۔ اوہ بار بار اپنے ہتھو‏ں نو‏‏ں دھوندی اے جس اُتے اُسنو‏‏ں خون دے دھبے نظرآندے نيں تے آخر کار نفسیا‏‏تی دبائو دا شکار ہوئے ک‏ے خود کشی کر لیندی ا‏‏ے۔ جس تو‏ں ایہ ثابت ہُندا اے کہ کسی نو‏‏ں قتل کرنا اپنے آپ نو‏‏ں قتل کرنے دے مترادف ا‏‏ے۔