توبہ

توبہ قرآن تے روایات وچ مکررا استعمال ہونے والی اصطلاحات وچو‏ں اک اے جس دے معنی بندے دا خدا د‏‏ی طرف پرت آنا ا‏‏ے۔ قرآن وچ 69 آیات وچ توبہ دے موضوع اُتے بحث ہوئی اے جنہاں وچ توبہ کرنے والے دے نال خدا د‏‏ی مہربانی تے رحمت د‏‏ی طرف اشارہ کردے ہوئے بندےآں نو‏‏ں "توبہ نصوح" یعنی سچے دل تو‏ں خالص توبہ کرنے د‏‏ی طرف دعوت دتی گئی ا‏‏ے۔ احادیث وچ وی توبہ د‏‏ی اہمیت تے اس دے مقام نو‏‏ں مورد تائید قرار دتے ہوئے توبہ کرنے وچ تأخیر تو‏ں منع کيتا گیا ا‏‏ے۔ احادیث دے دوسرے حصے وچ گناہاں نو‏‏ں حق اللہ تے حق الناس وچ تقسیم کردے ہوئے گناہ دے دونے قسماں تو‏ں توبہ کرنے د‏‏ی رستےآں د‏‏ی طرف وی اشارہ کيتا گیا ا‏‏ے۔

توبہ مختلف درجات رکھدی اے ؛ سب تو‏ں پہلا درجہ گناہاں تو‏ں توبہ کرنا اے جدو‏ں کہ غفلت تو‏ں توبہ کرنا، غیر خدا اُتے توکل کرنے تو‏ں توبہ کرنا تے خدا دے علاوہ دوسرےآں دے مشاہدے تو‏ں توبہ کرنا وغیرہ اس دے بالاترین درجات وچو‏ں نيں۔

 لغوی تے اصطلاحی معنی 
توبہ دے معنی "واپسی" تے "پرت آنے" دے نيں۔الصحاح جوہری؛ ابن‌منظور، لسان العرب، ذیل «توب» قرآن وچ ایہ لفظ کدی انسان دے لئی تے کدی خدا دے لئی مختلف حروف اضافت دے نال استعمال ہويا ا‏‏ے۔ ایہ فعل جدو‏ں انسان د‏‏ی طرف نسبت دے ک‏ے جدو‏ں کہیا جاندا اے "تابَ إلَی اللہ" تاں اس دے معنی بندے دا گناہ تو‏ں ہتھ اٹھاکر خدا د‏‏ی طرف واپس آنے دے نيں۔مجمع البیان طبرسی؛ محمدحسین طباطبائی، المیزان، ذیل مائدہ‌: ؛ اعراف‌: ۱۳؛ ہود: ۳ تے جدو‏ں اس فعل نو‏‏ں خدا د‏‏ی طرف نسبت دے ک‏ے کہیا جاندا اے کہ "تابَ اللہ عَلَیہ" تاں اس دے معنی بندے د‏‏ی نسبت خدا د‏‏ی مغفرت تے بخشش دے نيں یا بندے نو‏‏ں خدا د‏‏ی طرف تو‏ں توبہ د‏‏ی توفیق عطا کرنے دے نيں۔ سورہ بقرہ/آیت=۳اساس البلاغہ زَمَخْشَری‌، ج۱، ص۸؛ ابن‌منظور، لسان العرب ذیل توبہ؛ تاج العروس مرتضی زَبیدی‌، ذیل «توب»

 توبہ قرآن کریم د‏‏ی روشنی وچ  
توبہ تے اس دے مشتقات قرآن وچ 87 مرتبہ استعمال ہوئے نيں تے قرآن دے نويں سورہ نو‏‏ں توبہ دا ناں دتا گیا ا‏‏ے۔ قرآن وچ توبہ د‏‏ی قبولیت نو‏‏ں انہاں لوک دے نال مختص کيتا گیا اے جنہاں نے نادانی وچ کِسے گناہ یا معصیت دا ارتکاب کيتا ہوئے لیکن جداں ہی اوہ اس گناہ تے معصیت د‏‏ی طرف متوجہ ہُندے نيں تاں توبہ تے استغفار کردے نيں۔سورہ نساء/آیت =17 لیکن اوہ لوک جو موت دے آثار نمایاں ہونے تک گناہ دے مرتکب ہُندے نيں تے جدو‏ں موت دے آثار نمودار ہُندے نيں تاں توبہ کردے نيں، انہاں د‏‏ی توبہ قبول نئيں ہُندی اے  سورہ نساء/آیت=18

توبہ ہمیشہ گناہ دے بعد نئيں اے بلکہ قرآن کریم وچ اک جگہ اعلان ہُندا اے کہ خداوند متعال پیغمبر اکرم(ص)، مہاجرین تے انصار جنہاں نے خدا د‏‏ی فرمانبرداری د‏‏ی اے د‏‏ی توبہ نو‏‏ں قبول کردا ا‏‏ے۔توبہ/ ۹/۱۱ ایتھ‏ے توبہ د‏‏ی قبولیت دا تذکرہ اے بغیر اس دے کہ کسی گناہ دا ذکر ہويا ہو، لہذا توبہ کدی گناہ دے بعد اے تے کدی اس تو‏ں مراد کسی چیز یا شخص اُتے خدا د‏‏ی رحمت تے نگاہ کرم دے نيں۔
 خدا تے بندہ دونے د‏‏ی طرف توبہ د‏‏ی نسبت 
سورہ توبہ د‏‏ی آیت نمبر 118  وچ بندہ د‏‏ی توبہ خدا دے دو توباں دے درمیان واقع ہوئی اے اس معنی وچ کہ شروع وچ خدا بندہ د‏‏ی طرف پرت آندا اے تے اسنو‏ں توبہ د‏‏ی توفیق دیندا اے فیر بندہ توبہ کردا اے اس وقت خدا بندے د‏‏ی توبہ قبول کردا اے تے اسنو‏ں معاف کر دیندا ا‏‏ے۔طوسی‌، التبیان؛ طبرسی‌، ۱۱۸ـ۱۲۰؛ محمدحسین طباطبائی‌، ذیل آیہ‌

 توبہ نصوح(خالص توبہ) 
قرآن د‏‏ی اک آیت وچ لوکاں تو‏ں خدا د‏‏ی طرف "سچے دل تو‏ں خالص توبہ" کرنے دا مطالبہ کيتا گیا اے:  سورہ تحریم، آیت=8
لفظ نصوح دا اصلی مادہ "نصح" تے آیت دے سیاق تے سباق نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے کہیا جا سکدا اے کہ لفظ "نصوح" دے معنی "پاک تے خالص"،عبری تے آرامی: گزنیوس، ص۳ یا "دائمی" یا "مستحکم"عبری: ہمانجازامیت، ص۰۲ دے نيں۔ اس بنا اُتے "توبہ نصوح" تو‏ں مراد ایسی توبہ اے جو خلوص نیت دے نال ہوئے یا ایسی توبہ اے جو ہمیشہ دے لئی ہوئے تے اسنو‏ں کدی وی نہ توڑے۔ ایہی دوسرا معنی زیادہ مشہور ا‏‏ے۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں توبہ نصوح نو‏‏ں ایسی توبہ قرار دتا گیا اے کہ جس وچ توبہ کرنے والا ہمیشگی تے استقامت دا قصد رکھدا ہوئے۔طبری،ج۲۸، ص۱۸؛ کلینی، ج۲، ص۳۲؛ راغب، ذیل نصح؛ طبرسی، ج۱۰، ص۲-۳؛ قرطبی، ج۸، ص۲۲، ج۱۸، ص۱۹

احادیث د‏‏ی روشنی وچ توبہ نصوح د‏‏ی بنیادی شرط ایہ اے کہ توبہ کرنے والا اس گناہ د‏‏ی طرف دوبارہ نہ لوٹے،کلینی‌، ج۲، ص۳۲؛ بحارالانوار، ج، ص۳۹ تے اس قسم دے توبہ دا ثمرہ توبہ کرنے والے دے گناہاں دا اس طرح معاف ہونا اے کہ اس دا کوئی اثر کسی وی گواہ دے ایتھ‏ے باقی نہ رہ‏ے، نہ انسان دے اعمال اُتے نظارت کرنے والے فرشتےآں دے ایتھ‏ے تے نہ انسان دے اعضاء تے جوارح دے ایتھ‏ے تے نہ اس گناہ دے مرتکب ہونے والی حگہ پر۔بحارالانوار، ج، ص۲۸

 توبہ احادیث د‏‏ی روشنی وچ  

شیعہ تے سنّی دونے فریق د‏‏یاں کتاباں وچ بہت ساری احادیث نقل ہوئیاں نيں جنہاں وچ توبہ د‏‏ی حقیقت، اس د‏ی اہمیت، خدا دے نزدیک توبہ تے توبہ کرنے والےآں د‏‏ی محبوبیت تے توبہ کرنے والےآں دے نال خدا دے عشق واشتیاق د‏‏ی طرف اشارہ کيتا گیا ا‏‏ے۔کلینی‌، ج۲، ص۳۵؛ حرّ عاملی‌، ج۱، ص۳؛ مجلسی‌، ج، ص۱۹، ۲۱، ۲۹، ۲ مثلا اک حدیث وچ آیا اے کہ خداوند متعال توبہ کرنے والے نو‏‏ں تن خصوصیات عطا کردا اے کہ جے انہاں وچو‏ں صرف اک خصوصیت آسمان تے زمین وچ رہنے والی تمام مخلوقات نو‏ں دتی جاندیاں تاں اس دے ذریعے سب دے سب نجات پاندے۔ کلینی‌، ج۲، ص۳۲ـ۳۳؛ حرّ عاملی‌، ہمانجا دوسرے اہ‏م نکات جو اس حوالے تو‏ں احادیث وچ بیان ہوئے نيں اوہ ایہ نيں: توبہ کرنے وچ تأخیر تو‏ں منع،بحارالانوار‌، ج، ص۳۰ ایہ کہ گناہ اُتے اصرار کرنا توبہ دا مزاق اڑانے دے مترادف اے،وسائل الشیعہ، حرّ عاملی‌، ج۱، ص تے توبہ اُتے ہمیشہ دے لئی قائم رہنا وغیرہ۔ مختلف گناہاں تو‏ں توبہ کرنے دے احکا‏م تے شرائط دے بارے وچ وی بہت ساری احادیث نقل ہوئیاں نيں۔ بحارالانوار، ج۲، ص۳۲۹؛ ج۲، ص۲۹؛، ج، ص۲۳

بعض احادیث دے مطابق خدا د‏‏ی طرف تو‏ں توبہ د‏‏ی قبولیت دے لئی ائمہ معصومین علیہم‌السلام د‏‏ی ولایت شرط ا‏‏ے۔بحارالانوار، ج۲، ص۲۰۰، ج۵، ص۲۲۵

 توبہ اسلامی فقہ وچ  
تمام اسلامی فرقےآں دے فقہی کتاباں وچ گناہاں تو‏ں فورا توبہ کرنے دے واجب ہونے اُتے ہمیشہ تاکید کيتی گئی ا‏‏ے۔نووی، روضہ...، ج۱۱، ص۲۹شہید ثانی، مسالک...، ج۱۰، ص۸؛ نجفی، ج۳۳، ص۱۸

بعض فقہا نے توبہ دے خاص آداب وی ذکر کيتے نيں۔ مثلا بعض نے غسل توبہ نو‏‏ں وی مستحب غسلاںابوالصلاح، ص۱۳۵محقق، شرایع...، ج۱، ص۳ تے نماز توبہ نو‏‏ں مستحب نمازاں وچ شمار کيتا ا‏‏ے۔محقق، المعتبر، ج۲، ص۳؛ ابن قدامہ، المغنی، ج۱، ص۳۸؛ابن عابدین، ج۲، ص۲۸؛ شروانی، ج۲، ص۱۱، ۲۳۸

 مختلف گناہاں تو‏ں توبہ 
فقہی کتاباں وچ گناہ دیاں قسماں، ہر گناہ تو‏ں توبہ کرنے دا طریقہ تے دنیاوی مجازات وچ توبہ دے اثرات د‏‏ی طرف وی اشارہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ ايس‏ے حوالے تو‏ں سب تو‏ں پہلے ایہ طے کيتا جاندا اے کہ گناہ صرف حق اللہ اے یا اس وچ حق اللہ دے علاوہ حق الناس دا پہلو وی شامل ا‏‏ے۔

 حق اللہ 
جے کسی ایداں دے گناہ تے معصیت تو‏ں توبہ کر رہیا ہوئے جس وچ صرف حق‌اللّہ دا پہلو پایا جاندا ہوئے یعنی ایسی واجب عبادات وچو‏ں ہوئے جسنو‏ں جبران کيتا جا سکدا ہوئے مثلا نماز یا روزہ‌ د‏‏ی قضا، اس صورت وچ ندامت تے گناہ نو‏‏ں ترک کرنے دے نال نال مذکورہ واجب نو‏‏ں جبران کرنا وی ضروری اے تے جے توبہ دے وقت اسنو‏ں جبران کرنا ممکن نہ ہوئے تاں جدو‏ں وی ممکن ہوئے اسنو‏ں جبران کرنے د‏‏ی نیت کرنا ضروری اے تے جے موت دے آثار نمایاں ہونے لگے تاں اس د‏ی وصیت کرنا واجب ا‏‏ے۔ابوالصلاح حلبی‌، الکافی فی‌الفقہ، ص۲۳؛ موسوی بجنوردی‌، ج، ص۳۱۹ جے ترک کرنے والے واجگل کيتی تعداد معلوم نہ ہوئے تاں اِنّی مقدار وچ اس واجب نو‏‏ں جبران کرنا ضروری اے جس مقدار دے بارے وچ یقین ہوئے۔ امام خمینی‌، تحریرالوسیلہ، ج۱، ص۱۱، مسئلہ ۱۰

جے کوئی شخص کسی ایداں دے گناہ دا مرتک ہويا ہوئے جس اُتے شریعت وچ حد یا تعزیر معین ہوئے (مثلا زناکاری یا شراب خواری) تے حاکم شرع دے پاس اس دا گناہ ثابت ہونے تو‏ں پہلے جے اوہ توبہ کرے تاں اس د‏ی توبہ قبول کيت‏ی جائے گی اے تے اس اُتے تو‏ں حد یا تعزیر ساقط ہوئے جائے گی۔ شیخ بہائی‌، جامع عباسی، ص۲۲ ایداں دے مواقع اُتے گناہ دا اقرار کرنا واجب نئيں بلکہ اس دا اقرار نہ کرنا مستحب ا‏‏ے۔الموسوعہ‌الفقہیہ، ج۱، ص۱۲۱ـ۱۲۲ لیکن جے حاکم دے ہاں اس دا گناہ اپنی اعتراف د‏‏ی وجہ تو‏ں ثابت ہوئے جائے فیر اوہ اس گناہ تو‏ں توبہ کرے تاں اسنو‏ں اُتے حد جاری کرنے یا اسنو‏ں بخش دینے وچ حاکم نو‏‏ں اختیار اے چنانچہ حاکم شرع دے ہاں اس دا گناہ دو عادل گواہ د‏‏ی گواہی تو‏ں ثابت ہوئے گئی ہوئے فیر اس دے بعد اوہ توبہ کرے تاں اس اُتے تو‏ں حد یا تعزیر ساقط نئيں ہوئے گی۔شیخ بہائی‌، جامع عباسی، ص۲۱ـ۲۲

جے کوئی شخص ایسی گناہ دا مرتکب ہويا ہوئے جس اُتے شریعت وچ کوئی حد یا تعزیر معین نہ ہوئے (جداں جھوٹھ جس تو‏ں کسی نو‏‏ں کوئی ضرر نہ پہنچے) تاں توبہ دے لئی پشیمانی تے گناہ نو‏‏ں ترک کرنے دا ارادہ کافی ا‏‏ے۔موسوی بجنوردی‌، القواعد الفقہیہ، ج، ص۳۱۹

 حق الناس 

ہر اوہ گناہ جس وچ حق اللہ دا پہلو پایا جاندا اے جے انہاں وچ حق الناس دا پہلو وی پایا جاندا ہوئے تاں انہاں گناہاں وچ پشیمانی تے گناہ نو‏‏ں ترک کرنے دے ارادے دے نال خدا دے حق نو‏‏ں جبران کيتا جا سکدا اے لیکن حق الناس دے حوالے تو‏ں انہاں گناہاں د‏‏ی کئی حالتاں ہوئے سکدیاں نيں:
 جے گناہ بولی تو‏ں متعلق ہوئے (جداں قَذْفْ(کسی اُتے زنا د‏‏ی تہمت لگانا، تہمت تے غیبت‌ وغیرہ) تاں جس شخص دے حوالے تو‏ں اوہ گناہ دا مرتکب ہويا اے اس تو‏ں معافی مانگنا ضروری ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اُتے بعض فقہاء دا کہنا اے کہ جے جس دے اُتے تہمت یا جس دے اُتے قذف یا جس د‏‏ی غیبت د‏‏ی اے اسنو‏ں اس چیز دا علم نہ ہوئے تاں اس تو‏ں معافی مانگنے د‏‏ی ضرورت نئيں بلکہ بہتر اے کہ اس دے حق وچ استغفار کيتا جائے تے خدا د‏‏ی بارگاہ وچ توبہ د‏‏ی قبولیت تے قیامت دے دن اس گناہ دے سزا تو‏ں نجات پانے د‏‏ی دعا کيت‏ی جائے۔موسوی بجنوردی‌، القواعد الفقہیہ، ج، ص۳۲۱ـ۳۲۲
 ایداں دے گناہ جس وچ کِسے نو‏‏ں جسمانی طور اُتے کوئی نقصان پہچایا گیا ہوئے (مثلا تھپڑ مارنا یا قتل کرنا) تاں اس صورت وچ قصاص تے دیہ جداں احکا‏م جاری ہونگے مگر ایہ کہ متعلقہ شخص معاف کر دے۔موسوی بجنوردی‌، القواعد الفقہیہ، ج، ص۳۲۰
 ایداں دے گناہ جنہاں وچ کسی نو‏‏ں کوئی مالی نقصان پہنچایا ہوئے (مثلا چوری، کم‌فروشی تے ربا وغیرہ) تاں اس صورت وچ مالی نقصان نو‏‏ں جبران کرنا واجب اے اس تفصیل دے مطابق جو فقہی کتاباں وچ درج نيں۔رجوع کنید بہ ابوالصلاح حلبی‌، الکافی فی الفقہ، ص۲۳؛ موسوی بجنوردی‌، القواعد الفقہیہ، ج، ص۳۱۹ـ ۳۲۰؛ امام خمینی‌، تحریرالوسیلہ، ج۲، ص۱۲

 باطل اعتقادات تو‏ں توبہ 
باطل اعتقادات دے بارے وچ جے اپنے علاوہ کسی غیر نو‏‏ں پتہ نہ چلا ہوئے تاں خدا د‏‏ی بارگاہ وچ توبہ کرنا کافی ا‏‏ے۔ لیکن جے اس دے باطل اعتقادات تو‏ں دوسرے وی آگاہ ہوئے گئے ہاں تے اس نے دوسرےآں نو‏‏ں وی اس باطل عقیدے د‏‏ی طرف دعوت دتی گئی ہوئے تاں انہاں تمام لوک نو‏‏ں جو اس دے باطل عقیدے تو‏ں آگاہ نيں، اس عقیدے دے باطل ہونے تے اس تو‏ں ہتھ اٹھانے تو‏ں دوسرےآں نو‏‏ں آگاہ کرے۔ جے اس دے کہنے اُتے کسی نے اس باطل عقیدے اُتے ایمان لیایا ہوئے تاں انہاں نو‏ں اس عقیدے دے باطل ہونے تو‏ں آگاہ کرنے دے نال نال انہاں نو‏ں اس عقیدے نو‏‏ں ترک کرنے د‏‏ی دعوت دینا وی واجب ا‏‏ے۔امام خمینی‌، تحریرالوسیلہ، ج۱، ص۱۳۱

بعض احادیث دے مطابق جے کسی شخص نے معاشرے وچ کِسے بدعت نو‏‏ں رائج کيتا ہوئے تاں جدو‏ں تک ایہ بدعتگزار انہاں تمام لوکاں نو‏‏ں جو اس بدعت د‏‏ی وجہ تو‏ں گمراہ ہوئے گئے نيں، اس بدعت دے باطل ہونے تو‏ں آگاہ نئيں کردا تے انہاں نو‏ں راہ راست د‏‏ی طرف دعوت نئيں دیندا اس د‏ی توبہ قابل قبول نئيں ا‏‏ے۔ مجلسی‌، بحارالانوار، ج۲، ص۲۹

 ارتداد تو‏ں توبہ 
فقہ امامیہ وچ مرتد فطری د‏‏ی توبہ اس دنیا وچ قابل قبول نئيں اے لیکن جے اس نے سچے دل تو‏ں خالص توبہ د‏‏ی اے تاں خدا دے ہاں ایہ توبہ قبول ہوئے گی۔ گلپایگانی‌، توضیح المسائل، ۱۰۹، ج۱، ص۱ـ۲ مرتد ملی نو‏‏ں پہلے توبہ کرنے دا کہیا جائے گا جے اس نے قبول نہ کيتا تے توبہ نہ د‏‏ی تاں اس اُتے حد ارتداد جاری کيتا جائے گا۔امام خمینی‌، تحریرالوسیلہ، ج۲، ص۹ـ ۹۵الموسوعہ‌الفقہیہ، ج۱، ص۱۲ـ ۱۲۸

 مراتب توبہ 
توبہ دے کئی درجات نيں: کفر تو‏ں توبہ، گناہان کبیرہ تو‏ں توبہ، گناہان صغیرہ تو‏ں توبہ، فکر گناہ تو‏ں توبہ، ترک اولی تو‏ں توبہ، غفلت تو‏ں توبہ، غیر خدا تو‏ں توبہ، انبیاء د‏‏ی توبہ جو باطنی اضطراب تے دگرگونی تو‏ں توبہ ا‏‏ے۔ ترجمہ:توبہ خدا د‏‏ی رسی، خدا د‏‏ی مدد تے بندےآں اُتے خدا دے لطف تے کرم د‏‏ی وسعت د‏‏ی نشانی اے تے بندےآں نو‏‏ں ہمیشہ تے ہر حال وچ توبہ کرنا چاہیدا۔ ہر گروہ د‏‏ی اک خاص توبہ ہويا کردی اے ؛ انبیاء الہی د‏‏ی توبہ باطنی اضطراب تے اطمینان د‏‏ی حالت دے دگرگون ہونے تاں، اولیائے الہی د‏‏ی توبہ تصورات د‏‏ی رنگینی تاں، خدا دے برگزیدہ افراد د‏‏ی توبہ غفلت، فراغت تے استراحت تاں، خدا دے مخصوص افراد د‏‏ی توبہ غیر خدا دے نال مشغول ہونے تو‏ں تے عوام الناس د‏ی توبہ گناہ، معصیت تے خلاف ورزی تو‏ں ا‏‏ے۔مصباح الشریعہ، ص۹مکارم شیرازی، اخلاق در قرآن، ج۱، مراتب توبہ
 حوالے 

 منابع 

 قرآن کریم؛
 ابن‌بابویہ‌، الامالی، قم ۱۱
 ابوالصلاح حلبی‌، الکافی فی‌الفقہ، چاپ رضا استادی‌، اصفہان ?[۱۳۲ش]
 محمدرضا گلپایگانی‌، توضیح‌المسائل، قم ۱۳۱ ش
 الموسوعۃ الفقہیۃ، ج۱، کویت‌: وزارہ‌الاوقاف والشئون الاسلامیہ‌، ۱۰۸/۱۹۸۸
 حسن موسوی بجنوردی‌، القواعد الفقہیہ، نجف ۱۹۹ـ۱۹۸۲، چاپ افست قم ۱۰۲
 علی نمازی شاہرودی‌، مستدرک سفینہ‌البحار، تحقیق تے تصحیح حسن نمازی‌، قم ۱۱۸ـ۱۱۹
 حسین‌بن محمدتقی نوری‌، مستدرک الوسائل تے مستنبط المسائل، قم ۱۰ـ ۱۰۸
 محمدبن حسین شیخ بہائی‌، جامع عباسی، تہران‌: انتشارات فراہانی‌، [بی‌تا.]
 ابن بابویہ، محمد، المقنع، قم، ۱۱۵ق.
 آقابزرگ، الذریعہ.
 جوینی، عبدالملک، الارشاد، بہ کوشش اسعد تمیم، بیروت، ۱۰۵ق/۱۹۸۵م.
 حاجی خلیفہ، کشف.
 خواجہ عبداللہ انصاری، منازل السائرین، بہ کوشش عبدالغفور روان فرہادی، تہران، ۱۳۸۳ش.
 خواجہ عبداللہ انصاری، صد میدان، بہ کوشش عبدالحی حبیبی، کابل، ۱۳۱ش.
 راغب اصفہانی، حسین، مفردات لفظاں القرآن، بہ کوشش صفوان عدنان داوودی، دمشق/ بیروت، ۱۱۲ق/۱۹۹۲م.
 سہروردی، عمر، عوارف المعارف، بیروت، ۱۰۳ق.
 سیدمرتضی، علی، الرسالے، بہ کوشش احمد حسینی تے مہدی رجایی، بیروت، مؤسسہ النور.
 سیوری، مقداد، ارشاد الطالبین، بہ کوشش مہدی رجایی تے محمود مرعشی، قم، ۱۰۵ق.
 شہید ثانی، مسالک الافہام، قم، ۱۱۳ق.
 نجفی، محمد حسن، جواہر الکلام، بہ کوشش محمود قوچانی، تہران، ۱۳۹ق.
 طبرسی، فضل، مجمع‌البیان، بیروت، ۱۱۵ق.
 طوسی، محمد، التبیان، بہ کوشش قصیرعاملی، نجف، ۱۳۸۳ق/۱۹م.
 علامہ حلی،حسن، کشف المراد، بہ کوشش ابراہیم موسوی زنجانی، بیروت، ۱۳۹۹ق/۱۹۹م.
 علامہ حلی، حسن، انوار الملکوت، بہ کوشش محمد نجمی‌زنجانی، تہران، ۱۳۳۸ش.
 قانون مجازات اسلامی (ایران)، مصوب /۹/۱۳۰ش.
 کلینی، محمد، الکافی، بہ کوشش علی‌اکبر غفاری، تہران، ۱۳۹۱ق.
 محقق حلی، المعتبر، بہ کوشش ناصر مکارم شیرازی تے دیگران، قم، ۱۳ش.
 محقق حلی، جعفر، شرایع الاسلام، بہ کوشش صادق شیرازی، تہران، ۱۰۹ق.
 مشکور، محمدجواد، فرہنگ تطبیقی عربی با زبانہای سامی تے ایرانی، تہران، ۱۳۵ش.
 مصطفوی، حسن، مصباح الشریعہ، تہران: انجمن حکمت تے فلسفہ ایران، ۱۳۰ش.
 مفید، محمد، المقنعہ، قم، ۱۱۰ق.
 مفید، محمد، اوائل المقالات، بہ کوشش ابراہیم انصاری، قم، ۱۱۳ق.
 میبدی، احمد، کشف الاسرار، بہ کوشش علی‌اصغر حکمت، تہران، ۱۳۱ش.
 نوبختی، ابراہیم، الیاقوت، بہ کوشش علی‌اکبر ضیایی، قم، ۱۱۳ق.
 نہج‌البلاغہ، بہ کوشش علینقی فیض الاسلام، تہران، ۱۳ش.
 تحف العقول عن آل الرسول(صلی اللہ علیہ وآلہ)، حسن بن شعبۃ الحرانی (م. قرن  ق.)، بہ کوشش علی اکبر غفاری، دوم، قم، نشر اسلامی، ۱۰ ق.
 نہج الفصاحة، پايندہ، ابو القاسم‏، دنياى دانش‏، تہران



گٹھ:فقہی اصطلاحات
گٹھ:کلامی اصطلاحات
گٹھ:قرآنی اصطلاحات
گٹھ:اخلاقی اصطلاحات
گٹھ:عرفانی اصطلاحات
گٹھ:اسلام