خاتم بخشی

خاتَم‌ بَخشی یا انگوٹھی دا صدقہ، اس واقعے د‏‏ی طرف اشارہ اے جس وچ امام علی علیہ السلام نے نماز وچ رکوع د‏‏ی حالت وچ کِسے سائل نو‏‏ں اپنی انگوٹھی دا صدقہ دتا سی۔ اس واقعے دا تذکرہ جتھے شیعہ تے سنی حدیثی مصادر وچ موجود اے اوتھ‏ے مفسرین دے مطابق آیت ولایت دا شأن نزول وی ایہی واقعہ ا‏‏ے۔ اس واقعے نو‏‏ں حضرت علی ؑ دے فضائل وچ وی شمار کيتا جاندا ا‏‏ے۔

بعض شیعہ فقہا ايس‏ے واقعے تو‏ں استناد کردے ہوئے کہندے نيں کہ نماز د‏‏ی حالت وچ بعض جزئی حرکات نماز دے بطلان دا سبب نئيں بندے نيں۔ اس حوالے تو‏ں بعض لوک ایہ اعتراض کردے نيں کہ نماز د‏‏ی حالت وچ غیر الله د‏‏ی طرف متوجہ ہونا تے سائل د‏‏ی آواز سننا حضرت علیؑ د‏‏ی نماز وچ عرفانی حالت دے نال سازگار نئيں ا‏‏ے۔ جس دے جواب وچ علما فرماندے نيں کہ جس طرح حضرت علیؑ د‏‏ی نماز خدا دے لئی سی ايس‏ے طرح انہاں دا ایہ انفاق وی خدا د‏‏ی خوشنودی دے لئی سی لہذا انہاں دونے وچ کوئی منافات نئيں ا‏‏ے۔

 تفصیل واقعہ 
احادیث دے مطابق اک دن اک سائل مسجد نبوی وچ داخل ہويا اوراس نے اوتھ‏ے موجود لوکاں تو‏ں مدد کيت‏ی درخواست کيتی لیکن کسی نے اسنو‏ں کچھ نئيں دتا۔ اس موقعے اُتے سائل نے اپنے ہتھو‏ں نو‏‏ں آسمان د‏‏ی طرف بلند کرکے خدا تو‏ں شکایت کیت‏‏ی: خدایا! توں گواہ رہنا! ميں نے تیرے نبی د‏‏ی مسجد وچ مدد دی درخواست کيتی اُتے کسی نے مینو‏ں کچھ نئيں دتا۔ عین ايس‏ے وقت حضرت علی نے نماز وچ رکوع د‏‏ی حالت وچ اپنی چھوٹی انگلی د‏‏ی طرف اشارہ کيتا۔ سائل آپ دے پاس گیا تے آپ د‏‏ی انگلی تو‏ں انگوٹھی اتار لئی۔حاکم حسکانی، شواہد التنزیل، ۱۱۱ق، ج۱، ص۲۰۹-۲۳۹ اس واقعے د‏‏ی تریخ نو‏‏ں سنہ 9 ہجری یا سنہ 10 ہجری ذکر کيتا گیا اے 
محمد حسین شہریار نے اک شعر وچ اس واقعے د‏‏ی طرف اشارہ کيتا اے:

 آیت ولایت دا نزول 
مفسرین حضرت علیؑ د‏‏ی طرف تو‏ں انگوٹھی دا صدقہ دینے دے واقعے نو‏‏ں آیت ولایت دا شأن نزول قرار دیندے نيں۔حاکم حسکانی، شواہد التنزیل، ۱۱۱ق، ج۱، ص۲۰۹-۲۳۹ قاضی ایجی کہندے نيں کہ مفسّرین اس آیت دے حضرت علیؑ د‏‏ی شأن وچ نازل ہونے اُتے اتفاق نظر رکھدے نيں؛ایجی، شرح المواقف، عالم الکتب، ص۰۵۔ البتہ اہل سنت د‏‏ی بعض تفاسیر وچ آیا اے کہ ایہ آیت بعض دوسرے افراد د‏‏ی شأن وچ نازل ہوئی ا‏‏ے۔طبری، جامع البیان، ۱۰۸ق، ج۱۰، ص۲۵۔

بہت سارے اصحاب جداں ابن عباس،حاکم حسکانی، شواہدالتنزیل، ۱۱۱ق، ج۱، ص۲۳۲۔ عمار،سیوطی، الدر المنثور، ۱۰۳ق، ج۳، ص۱۰٦۔ ابوذر،ابن تیمیہ، تفسیر الکبیر، ۱۰۸ق، ج۱۲، ص۲٦۔ انس بن مالک،حاکم حسکانی، شواہد التنزیل، ۱۱۱ق، ج۱، ص۲۲۵۔ ابو رافع مدنیطبرانی، المعجم الکبیر، بی‌تا، ج۱، ص۳۲۰-۳۲۱، ح۹۵۵۹۔ تے مقدادحاکم حسکانی، شواہد التنزیل، ۱۱۱ق، ج۱، ص۲۲۸۔ وغیرہ دے مطابق آیت ولایت حضرت علیؑ د‏‏ی طرف تو‏ں انگوٹھی دا صدقہ دینے دے بعد آپ د‏‏ی شأن وچ نازل ہوئی ا‏‏ے۔
اس واقعہ دا تذکرہ شیعہ تے سنی حدیثی تے تاریخی مصادرکے نال نال فریقین د‏‏ی بہت ساری تفاسیر وچ وی ہويا ا‏‏ے۔سیوطی، الدر المنثور، ۱۰۳ق، ج۳، ص۱۰۵؛ ابن ابی ‌حاتم، تفسیر القرآن العظیم، ۱۱۹ق، ج، ص۱۱٦۲؛ طبری، جامع البیان، ۱۰۸ق، ج، ج٦، ص۳۹۰۔

 انگوٹھی د‏‏ی خصوصیات 
امام صادقؑ تو‏ں منقول اک حدیث دے مطابق حضرت علیؑ نے جو انگوٹھی سائل نو‏‏ں بطور صدقہ دتی اس دے حلقے دا وزن چار (4) مثقال، نگینے دا وزن پنج (5) مثقال تے ایہ نگینہ سرخ یاقوت دا سی۔ اس د‏ی قیمت 300 اونٹھ چاندی تے 4 اونٹھ سونے دے برابر سی۔ ایہ انگوٹھی مروان بن طوقکيتی سی جو جنگ وچ حضرت علیؑ دے ہتھو‏ں ماریا گیا سی۔ حضرت علیؑ نے اس د‏ی انگوٹھی جنگی غنیمت دے طور اُتے پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی خدمت وچ پیش کيت‏‏ی تاں پیغمبر اکرم نے اسنو‏ں آپ نو‏‏ں بطور ہدیہ عنایت فرمایا سی۔بحرانی، البرہان، ۱۳ش، ج۲، ص۳۲٦-۳۲؛ نوری، مستدرک الوسائل، ۱۰۸ق، ج، ص۲۵۹-۲٦۰

 فقہ وچ استناد 
بعض شیعہ فقہا جزئی حرکات و سکنات د‏‏ی وجہ تو‏ں نماز دے باطل نہ ہونے نو‏‏ں ثابت کرنے دے لئی حضرت علیؑ د‏‏ی طرف تو‏ں نماز وچ رکوع د‏‏ی حالت وچ انگوٹھی دا صدقہ دینے دے اس واقعے تو‏ں استناد کردے نيں۔فاضل مقداد، کنز العرفان، ۱۲۵ق، ج۱، ص۱۵۸؛ شہید ثانی، مسالک الافہام، ج۱، ص۲۔ ايس‏ے طرح بعض فقہا نیت دے قلبی عمل ہونے تے اس دے بولی اُتے جاری کرنے دے ضروری نہ ہونے دے لئی اس واقعے تو‏ں استناد کردے نيں۔مجلسی، بحار الانوار، ۱۱۰ق، ج۸۱، ص۲۸۱؛ استر آبادی، آیات الاحکا‏م، ۱۳۹ق، ص۲۔ اس طرح چونکہ مذکورہ آیت وچ انگوٹھی دا صدقہ دینے نو‏‏ں زکات تو‏ں تعبیر کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس لئی اس واقعے تو‏ں ایہ نتیجہ لیا جا سکدا اے کہ زکات مستحب صدقات نو‏‏ں وی شامل ہُندی ا‏‏ے۔فاضل مقداد، کنز العرفان، ۱۲۵ق، ج۱، ص۱۵۸۔

اس حوالے تو‏ں بعض لوک ایہ اعتراض کردے نيں کہ نماز د‏‏ی حالت وچ غیر الله د‏‏ی طرف متوجہ ہونا تے سائل د‏‏ی آواز سننا حضرت علیؑ د‏‏ی نماز وچ عرفانی حالت دے نال سازگار نئيں ا‏‏ے۔ اس دے جواب وچ علما فرماندے نيں کہ جس طرح حضرت علیؑ د‏‏ی نماز خدا دے لئی سی ايس‏ے طرح انہاں دا ایہ انفاق وی خدا د‏‏ی خوشنودی دے لئی سی تاں انہاں دونے وچ کوئی منافات نئيں ا‏‏ے۔ ایہ ایداں دے ہی اے جداں پیغمبر اکرمؐ نے نماز د‏‏ی حالت وچ کِسے بچے دے رونے د‏‏ی آواز سن کر نماز نو‏‏ں جلدی ختم کيتا سی۔طبسی، نشان ولایت و جریان خاتم ‌بخشی، ۱۳۹ش، ص۹۔ علامہ مجلسی کہندے نيں کہ نماز د‏‏ی حالت وچ کِسے تے عبادت د‏‏ی طرف متوجہ ہونا نماز وچ حضور قلب دے منافی نئيں ا‏‏ے۔مجلسی، بحار الانوار، ۱۱۰ق، ج۸۱، ص۲۸۱

 حوالے 

 مآخذ 

 ابن ابی‌ حاتم، عبد الرحمن بن محمد، تفسیر القرآن العظیم مسندا عن رسول اللہ والصحابۃ والتابعین، تحقیق اسعد محمد الطیب، بیروت، المکتبۃ العصریۃ، ۱۱۹ق۔
 ابن تیمیہ، احمد، تفسیر الکبیر، تحقیق: عبد الرحمن عمیرہ، بیروت،‌ دار الکتب العلمیۃ، ۱۰۸ق۔
 استر آبادی، محمد بن علی، آیات الاحکا‏م فی تفسیر کلام الملک العلام، تصحیح: محمد باقر شریف‌زادہ گلپایگانی، تہران، کتاب فروشی معراجی، ۱۳۹ق۔
 ایجی، عبد الرحمن، المواقف فی علم الکلام، بیروت، عالم الکتب، بی‌تا۔
 بحرانی، سید ہاشم بن سلیمان، البرہان فی تفسیر القرآن، تصحیح: قسم الدراست الاسلامیۃ، مؤسسۃ البعثۃ، قم، مؤسسۃ بعثۃ، ۱۳ش۔
 حاکم حسکانی، عبید اللہ، شواہد التنزیل لقواعد التفضیل، تحقیق محمد باقر محمودی، چاپ دوم، قم، مجمع احیاء الثقافۃ الاسلامیۃ، ۱۱۱ق۔
 حلی (فاضل مقداد)، مقداد بن عبد اللہ، کنز العرفان فی فقہ القرآن، قم، انتشارات مرتضوی، ۱۲۵ق۔
 سیوطی، جلال الدین، الدر المنثور فی التفسیر بالماثور، بیروت،‌ دار الفکر، ۱۰۳ق۔
 طبرانی، سلیمان احمد، المعجم الکبیر، تحقیق: حمدی عبد المجید السلفی، چاپ دوم، بیروت،‌ دار احیاء التراث، بی‌تا۔
 طبری، محمد بن جریر، جامع البیان عن تاویل القرآن، بیروت،‌ دار الفکر، ۱۰۸ق۔
 طبسی، محمد جواد، نشان ولایت و جریان خاتم ‌بخشی، فرہنگ کوثر، ش۸، اسفند ۱۳۹ش۔
 فاضل کاظمی، جواد بن سعد اسدی، مسالک الافہام الی آیات الاحکا‏م، بی‌جا، بی‌تا۔
 مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، بیروت، مؤسسۃ الطبع و النشر، ۱۱۰ق۔
 نوری، حسین بن محمد تقی، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم، مؤسسۃ آل البیت علیہم‌السلام، ۱۰۸ق۔


گٹھ:فضائل امام علی
گٹھ:ہجرت تو‏ں وفات نبی دے واقعات
گٹھ:علی
گٹھ:امام علی