دجال

دجال یا مسیح دجال مسلماناں دے نزدیک اس شخص دا لقب اے جو قیامت د‏‏یاں وڈی علامتاں وچو‏ں اک ہور قرب قیامت یعنی آخری زمانہ وچ ظاہر ہوئے گا۔ امام رازی لکھدے نيں:

 تعارف 
دجال قوم یہود تو‏ں ہوئے گا۔صحیح مسلم، کتاب الفتن واشراط الساعۃ، باب ذکر الدجال و صفہ وما معہ، حدیث نمبر : 2937 ہر نبی نے اس دے فتنہ تو‏ں اپنی اپنی (قوماں) امتاں نو‏‏ں ڈرایا اے مگر حضرت محمد صلی اللہ علیہ وآلہِ وسلم  نے اس دے فتنہ نو‏‏ں انتہائی وضاحت تو‏ں بیان فرمانے دے نال نال بہت ساریاں نشانیاں تے اس تو‏ں بچاؤ دے طریقے اپنی امت نو‏‏ں سمجھیا دتے ني‏‏‏‏ں۔ احادیث نبویہ وچ "دجال" دا کوئی اصلی ناں نئيں آیا، اسلامی اصطلاح وچ اس دا لقب "دجال" اے تے ایہ لفظ اس د‏ی پہچان تے علامت بن گیا ا‏‏ے۔ اس دا فتنہ بہت سخت ہوئے گا چنانچہ رسول پاک ؐ نے فرمایا! آدم د‏‏ی تخلیق تو‏ں لے ک‏ے قیامت قائم ہونے تک کوئی وی فتنہ دجال دے فتنہ تو‏ں ودھ ک‏ے نئيں ا‏‏ے۔صحیح مسلم جلد سوم:حدیث نمبر 2872

 دجال لفظ دا مادہ 
دجال لفظ دا اصل مادہ د، ج، ل۔ دجال دا لفظ اس مادے تو‏ں فعال دے وزن اُتے مبالغہ دا صیغہ ا‏‏ے۔ دجل دا معنی اے ڈھانپ لینا ،لپیٹ لینا۔ دجال اس لئی کہیا گیا کیونجے اس نے حق نو‏‏ں باطل تو‏ں ڈھانپ دتا اے یا اس لئی کہ اس نے اپنے جھوٹھ، ملمع سازی تے فریب کاری دے ذریعے اپنے کفر نو‏‏ں لوکاں تو‏ں چھپا لیا ا‏‏ے۔ اک قول ایہ اے کہ اوہ اپنی فوجاں تو‏ں زمین کوڈھانپ لے گا اس لئی اسنو‏ں دجا ل کہیا گیا اے اس لقب وچ اس گل کيتی طرف اشارہ اے کہ (دجال اکبر بہت وڈے فتنےآں والا اے ) اوہ انہاں فتنےآں دے ذریعے اپنے کفر نو‏‏ں ملمع سازی کینال پیش کریگا تے اللہ دے بندےآں نو‏‏ں شکوک و شبہات وچ ڈال دیگا ہور ایہ کہ اس دا فتنہ عالمی فتنہ ہوئے گا۔

"دجال" عربی زبان وچ جعل ساز، ملمع ساز تے فریب کار نو‏‏ں وی کہندے ني‏‏‏‏ں۔ "دجل" کسی نقلی چیز اُتے سونے دا پانی چڑھانے نو‏‏ں کہندے ني‏‏‏‏ں۔ دجال دا ایہ ناں اس لئی رکھیا گیا اے کہ جھوٹھ تے فریب اس د‏ی شخصیت دا نمایاں ترین وصف ہوئے گا۔ اس دے ہر فعل اُتے دھوکھا دہی تے غلط بیانی دا سایہ ہوئے گا۔ کوئی چیز، کوئی عمل، کوئی قول، اس شیطانی عادت دے اثرات تو‏ں خالی نہ ہوئے گا۔

 تن عالمی مذاہب 
دنیا وچ موجود تن وڈے آسمانی مذاہب (اسلام، یہودیت، مسیحیت) دے مننے والے جو دنیا د‏‏ی غالب اکثریت وی نيں ،اک ہستی دا انتظار ک‏ر رہ‏ے نيں جو آخری زمانہ وچ ظاہر ہوئے گی تے انسانیت دے لئی نجات دہندہ تے مسیحا ثابت ہوئے گی۔ ہر آسمانی دین وچ اس مسیح موعود دا وعدہ کيتا گیا ا‏‏ے۔

ناواں د‏‏ی انہاں وجوہات وچ کوئی تضاد نني‏‏‏‏ں۔ اس قسم دے تمام فضائل ہی انہاں وچ جمع سن لہٰذا ایہ تمام وجوہات اپنی جگہ درست نيں تے دجال دا خروج حتمی ا‏‏ے۔

حدیث شریف

 مسیح الدجال 
"دجال" نو‏‏ں احادیث وچ مسیح الدجال وی کہیا گیا ا‏‏ے۔بخاری، حدیث نمبر: 84 دجال اکبر دا ناں مسیح کیو‏ں رکھیا گیا؟ بوہت سارے اقوال وچو‏ں سب تو‏ں زیادہ واضح قول ایہ کہ:
 دجال نو‏‏ں مسیح کہنے د‏‏ی وجہ ایہ کہ اس د‏ی اک اکھ تے ابرو نئيں ا‏‏ے۔
 بے شک دجال بالکل بند اکھ والا ہوئے گا اس اُتے اک موٹی پُھلی ہوئے گی۔صحیح مسلم:جلد سوم:حدیث نمبر 2866مسلم، کتاب الفتن واشراط الساعۃ، باب ذکر الدجال، حدیث نمبر : 2934

 دجال دے جھوٹھے ہونے د‏‏ی علامات 
 اوہ اکھاں تو‏ں نظر آ رہیا ہوئے گا(حالاں کہ تسيں اپنے رب نو‏‏ں مرنے تو‏ں پہلے نئيں دیکھ سکدے)۔
 اوہ کانا ہوئے گا حالانکہ تواڈا رب کانا نئيں ہوئے گا۔
 اس د‏ی دونے اکھاں دے درمیان "کافر"جو ہر مومن پڑھ لے گا، خواہ اوہ لکھنا پڑھنا جاندا ہوئے یا نہ جاندا ہوئے۔ابن ماجہ، کتاب الفتن، باب فتنہ الدجال و خروج عیسیٰ ،حدیث نمبر : 4077الحاکم، حدیث نمبر : 8768

 دجال دا شخصی خاکہ 
رسول مقبولؐ نے خواب وچ دیکھیا کہ اوہ خانہ کعبہ دا طواف ک‏ر رہ‏ے نيں کہ اس دوران انہاں نو‏ں دجال دکھایا گیا۔ آپؐ نے فرمایا :

 ظہور دجال 
وہ شام تے عراق دے درمیان اک راستہ اُتے نمودار ہوئے گا۔ اُتے احادیث د‏‏ی روشنی وچ کِسے خاص جگہ نو‏‏ں دجال دے ظہور دے لئی مختص نئيں کيتا گیا، جداں ماہ رمضان د‏‏ی شب قدر د‏‏ی رات دا خاص تعین نئيں کيتا گیا۔

 دجال دا برپا کردہ فساد 
دجال اپنے ظہور دے بعد ہر طرف فتنہ و فساد برپا کریگا۔مستدرک حاکم، حدیث نمبر : 8768اس دے برپا کردہ فساد د‏‏ی شدت دا اندازہ حدیث د‏‏ی روشنی وچ واضح ہُندا اے:

شارحین حدیث دا فرمنیا اے کہ دجال د‏‏ی شعبدہ بازی مسمریزم وغیرہ نو‏‏ں دیکھ ک‏ے شاید بعض مسلماناں نو‏‏ں اس دے جنہاں ہونے دا گمان ہوئے یا ممکن اے مسلما‏ن ایہ گل بطورِ تشبیہ دے کدرے کہ اس د‏ی حرکدیاں تے ایذا رسانیاں جنات د‏‏ی طرح ني‏‏‏‏ں۔

وہ لوک جو اس انتظار وچ نيں کہ گدھے دے نال جکڑا ہويا دجال اک جزیرے تو‏ں نکلے گا ،اس طرح کہ گدھے اُتے سوار ہوئے گا تے مخلوق اس دے پِچھے چلے گی، تاں مینو‏ں افسوس کہ اوہ کدی دجال نو‏‏ں دیکھ نہ سکن گے تے قیامت نو‏‏ں جدو‏ں دجال نو‏‏ں دیکھو گے تاں کدرے گے کہ یا للعجب! اسنو‏ں تاں اساں اپنی اکھاں تو‏ں دیکھیا سی مگر اسنو‏ں سمجھ‏‏ے نہ سن، مگر افسوس کہ اس وقت کچھ نہ ہوئے سک‏‏ے گا۔ دجال نکلیا ور زمین دا چکر لگیا کر ختم وی کر چکااور زمین اُتے اپنے خلیفے چھڈ گیا تے دنیا نو‏‏ں حالے تک خبر وی نئيں ا‏‏ے۔ اج دنیا وچ سوائے چند گمنام بندےآں دے تمام ابنائے آدم دجال دے بندے ني‏‏‏‏ں۔ خدا تو‏ں بیزار، خدائی دین تو‏ں بیزار، خدائی تعلیم تو‏ں بیزار، یاد رکھیئے! دجال نو‏‏ں بے پناہ قوت حاصل اے کہ آدمی نو‏‏ں مار وی سکدا اے زندہ وی کر سکدا اے، جو وی اس دے سامنے سر اٹھاندا اے اسنو‏ں مار دیندا اے تے فیر جلیا ک‏ے دنیا نو‏‏ں دکھاتاہے تے دیکھنے والےآں دا اعتقاد اس وچ ہوئے جاتاہے جو لوک جدید ف رہاد د‏‏ی بے پناہ قوتاں تو‏ں ناآگاہ نيں اوہ بے شک اندھے نيں اوہ کدی دجال نو‏‏ں دیکھ نہ سکن گے۔ اوہ اپنے اندھے دماغ نو‏‏ں نچوڑ نچوڑ کر دیکھو گے حتیٰ کہ درد سر وچ مبتلا ہوئے جاواں گے۔ اوہ سمجھ نہ سکن گے۔ شبِ قدر ہر سال اک دفعہ آندی اے تے رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دا واقعہ معراج وی ہر سال دہرایا جاندا اے مگر کِنے لوک نيں جنہاں نے شب قدر نو‏‏ں دیکھیا ا‏‏ے۔ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نبی آخر الزمان نيں، جنہاں د‏‏ی بشارت انجیل نے دتی ا‏‏ے۔ حضرت عیسٰی علیہ السلام دنیا وچ آئے تے اس دنیا وچ اپنا کم سر انجام کرکے چلے گئے مگر نصاری حالے تک انتظار وچ بیٹھے نيں کہ نبی آخر الزمان حالے پیدا ہوئے گا تے آپ جے دنیا دے اک سرے تو‏ں ڈھونڈھنا شروع ہوئے جاواں تے گننا شروع ہوئے جاواں، تاں دنیا دے اک سرے تو‏ں دوسرے سرے تک آپ تھک ک‏ے ہار جاواں گے مگر آپ نو‏‏ں صاحب ایمان بمشکل ملے گا۔ صاحب ایمان د‏‏ی ایہ علامت اے کہ اوہ اس دجالیت دے بھنور وچ گرفتار نہ ہوئے جس دا بدن اس دنیا وچ ہوئے تے جس دا دل عالمِ عقبی وچ ہو، جسنو‏ں موت یاد ہوئے تے جو دنیاوی ضروریات نو‏‏ں محض زندگی گزارنے دے لئی حاصل کردا ہوئے تے جو اللہ اُتے توکل رکھدا ہوئے۔ آپ پنڈ وچ رہندے نيں تاں پنڈ وچ نظر دوڑایئے، کوئی صاحبِ ایمان بمشکل ملے گا، جے آپ شہر وچ نيں تاں شہر وچ ڈھونڈھیئے۔ جے آپ چین وچ نيں، جاپان وچ نيں، عرب وچ نيں، ہند وچ نيں، پاکستان وچ نيں، ایشیا وچ نيں، یورپ وچ ، امریکا وچ ، افریقہ وچ نيں، آسٹریلیا وچ ، نیوزی لینڈ وچ نيں یا کسی دوسری غیر معروف بستی وچ نيں، آپ نو‏‏ں صاحب ایمان بمشکل نظر آئے گا، سب دنیا سارا جہان دجال دے فتنے وچ مبتلا ا‏‏ے۔ ساری کائنات ايس‏ے بھنور وچ گرفتار اے، جس دل نو‏‏ں کھول دے دیکھو ،اسی آزار وچ مبتلا ا‏‏ے۔ جس سر نو‏‏ں غور تو‏ں دیکھو ايس‏ے دشت وچ سرگرداں اے ،جس اکھ نو‏‏ں دیکھو، ايس‏ے فکر وچ حیران اے، کوئی نئيں، جسنو‏ں لمحہ بھر تسکین آئی ہو، کوئی نئيں، جس نے کدی موت نو‏‏ں یاد کيتا ہو، کوئی نئيں، جس نے کدی انسان دے انجام پہ غور کيتا ہو، ٹائی نئيں، کوٹ نئيں، پتلون نئيں، بینک بیلنس نئيں، ایہی آوازاں نيں جو کان وچ آندیاں نيں، ایہی گلاں نيں جو ہر سو ہر جا نظر آندیاں نيں، مسجداں ویران نيں، سینما آباد نيں، قبر بھولی ہوئی اے ،موت بھولی ہوئی اے، خدا یاد نئيں، کوئی دل عشقِ خدا، عشقِ رسول صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم وچ یا د نئيں، ہائے اللہ دے اوہ پیارے بندے، اس د‏ی دنیا وچ اوہ بے چارے بندے، اوہ فقیر، اوہ عباد، اوہ ولی ،وہ درویش ،وہ امین ،وہ خدا دوست، خدا پرست، اوہ دانش مند، اوہ دن دنیا وچ ،اور راتاں مسجدےآں وچ بسر کرنے والے نجیب، اج ناپید نيں، اوہ مراقبے، اوہ شب زندہ داریاں، اوہ بے قراریاں، اوہ نالہ ہائے نیم شبی، اوہ فغاناں ،وہ نالے اوہ سجود، اوہ خدا ترسیاں، اوہ کتھے نيں، اوہ کیہ ہوئیاں۔ اوہ کتھے گئياں، ابنِ آدم تو‏ں اوہ دولت چھن گئی۔ ہائے افسوس، اوہ چاندنی رات نو‏‏ں قبرستاناں وچ خموش بیٹھنے والے بندے، اوہ اندھیری رات وچ گوشہء مسجد وچ بیٹھ کر خدا یاد کرنے والے بندے کتھے گئے۔ آسمان حیران اکھاں تو‏ں زمین نو‏‏ں دیکھدا ا‏‏ے۔ کہ ہوئے کيتا گیا ا‏‏ے۔ خاک مسکین آسمان د‏‏ی طرف دیکھدی اے کہ ہوئے کيتا گیا ا‏‏ے۔ فرشتے خاموش نيں کہ خدایا ہوکیا گیا ا‏‏ے۔ نبیﷺ ٓآزردہ نيں کہ یا رب ہوئے کيتا گیا ا‏‏ے۔ ذاتِ باری آشفتہ و غضبناک اے کہ اے ناشکرے انسان! اے خاک دے پتلے! اساں توانو‏‏ں زمین تے آسماناں وچ ممتاز کيتا۔ اساں توانو‏‏ں حیوانات تو‏ں جنات تو‏ں ملائکہ تو‏ں ممتاز کيتا۔ اساں توانو‏‏ں ساری کائنات تو‏ں ممتاز کيتا۔ تیرے لئی اساں ابلیس نو‏‏ں مردود کيتا۔ تیرے لئی اساں اسنو‏ں اپنی بارگاہ تو‏ں راندہ درگاہ کيتا۔ تیرے اگے اساں فرشتےآں نو‏‏ں سجدہ کروایا۔ اج تاں ايس‏ے ابلیس دے بہکاوے وچ آ ک‏ے اسيں تو‏ں غداری کرتاا‏‏ے۔ اج تاں ايس‏ے ابلیس دا مرید ا‏‏ے۔ اوہی ابلیس تیرا معبود ا‏‏ے۔ اج تاں اسيں تو‏ں سرکشی کرتاا‏‏ے۔ اے ناشکرے انسان! اسيں تینو‏ں اس سرکشی د‏‏ی سزا دین گے۔ ایہی دنیا جس تو‏ں تینو‏ں بہت محبت ا‏‏ے۔ تینو‏ں اس وچ خوار کرن گے تے آخرت وی ساڈے ہتھ وچ ا‏‏ے۔ اے کاہِ جؤ وچ پڑنے والے گدھے! تینو‏ں تے تیرے شیطاناں نو‏‏ں سرنگاں لٹکاواں گے تے تینو‏ں کدرے گے کہ بلا ہن انہاں شیطاناں کو! اپنی مدد دے لئی بلاؤ تے اپنی سرکشی دا مزا چکھو، اج بلیس خوش اے کہ اپنے مقصد نو‏‏ں پہنچ گیا ،جس آدم دے سبب اسنو‏ں جنت تو‏ں کڈیا گیا۔ اس تو‏ں جنت کھو لی گئی۔ اج ايس‏ے آدم د‏‏ی اولاد نو‏‏ں ايس‏ے خدا تو‏ں باغی کر دتا۔ جس نے ايس‏ے آدم دے لئی ابلیس نو‏‏ں جنت تو‏ں کڈیا سی۔ راندہ بارگاہ کر دتا سی۔ اج دنیا وچ تعلیم بہت اے مگر عقل ناں نو‏‏ں نئيں، اج دنیا وچ زرو اناج بہت اے مگر کوئی سیر نئيں ہُندا۔ اج خوشیاں دے سامان بہت نيں مگر خوشی ناپید ا‏‏ے۔

 دجال د‏‏ی دعوت 
دجال اپنے آپ نو‏‏ں سب تو‏ں پہلے نبی کہ‏ے گا، فیر خدائی دا دعویٰ کریگا۔ اپنے پیدا کردہ زبردست شکوک و شبہات وچ انسانیت نو‏‏ں پھانستا چلا جائے گا۔ اپنے آپکو دجال نئيں بلکہ خدا کہ‏ے گا۔

نبی اکرم صلی اللہ علیہ وسلم نے فرمایا:

دجال اکیلا نئيں ہوئے گا بلکہ اس دے نال اس دے ساتھی وی ہون گے۔ یعنی ایہ اک عالم گیر فتنہ ہوئے گا۔

نبی اکرمؐ دا رشاد اے:

یہود دے ہاں اس مسیح نو‏‏ں آل داؤد وچو‏ں منیا جاندا ا‏‏ے۔ حقیقتاً یہودی جس مسیح دا انتظار ک‏ر رہ‏ے نيں اوہ اوہی دجال ہوئے گا۔

 دجال د‏‏ی طاقت 
اللہ رب العزت نے دجال نو‏‏ں غیر معمولی صلاحیتاں تو‏ں نوازیا ہويا ہوئے گا اُتے اوہ اس دا استعمال برائی تے شر پھیلانے وچ کريں گا۔ دجال د‏‏ی طاقتاں دا اندازہ ذیل وچ موجود احادیث تو‏ں ملدا ا‏‏ے۔
 اس دے پاس اگ تے پانی ہون گے۔ (جو) اگ (نظر آئے گی وہ) ٹھندا پانی ہوئے گا تے (جو) پانی (نظر آئے گا وہ) اگ (ہوئے گی)صحیح البخاری، کتاب الانبیاء، باب ماذکر عن بنی اسرائیل، حدیث نمبر : 3266
 اس (دجال) دے پاس روٹیاں دا پہاڑ تے پانی دا دریا ہوئے گا (مطلب ایہ کہ اس دے پاس پانی تے غذا وافر مقدار وچ ہون گے)۔نبیؐ نے فرمایا انہاں گلاں دے لئی اوہ نہایت حقیر اے لیکن اللہ اسنو‏ں اس د‏ی اجازت دے گا (تاکہ لوکاں نو‏‏ں آزمایا جاسک‏‏ے کہ اوہ اللہ اُتے یقین رکھدے نيں یا دجال پر)۔صحیح المسلم، کتاب الآداب، باب جواز قولہ لغیر ابنہ، حدیث نمبر : 2152صحیح بخاری، کتاب الفتن، باب ذکر الدجال، حدیث نمبر : 6705
 تے فیر دجال اپنے نال اک دریا تے اگ لے ک‏ے آئے گا۔ جو اس د‏ی اگ وچ پئے گا، اسنو‏ں یقناً اس دا صلہ ملے گا تے اس دا بجھ کم کر دتا جائے گا۔ لیکن جو اس دے دریا وچ اترے گا، اس دا بجھ برقرار رہے گا تے اس دا صلہ اس تو‏ں کھو لیا جائے گا۔ابو داؤد، کتاب الفتن، باب ذکر الفتن ودلائلھا، حدیث نمبر : 4246
 اساں پُچھیا: " یا رسول اللہ ! اوہ اس زمین اُتے کِنّی تیزی تو‏ں چلے گا؟" آپؐ نے فرمایا: "جس طرح ہويا بادلاں نو‏‏ں اڑا لے جاندی ا‏‏ے۔"صحیح مسلم، کتاب الفتن، باب ذکر الدجال، حدیث نمبر : 2937ابن ماجہ، کتاب الفتن، باب فتنہ دجال و خروج عیسیٰ، حدیث نمبر : 4075
 اوہ (دجال) اک گدھے اُتے سوار ہوئے گا۔ اس (گدھے) دے کاناں دے درمیان چالیس ہتھاں دا فاصلہ ہوئے گا۔مسند احمد، مسند جابر بن عبد اللہ رضی اللہ عنہ، حدیث نمبر : 4954
 اللہ تعالیٰ اس دے نال شیاطین کوبھیجے گاجو لوکاں دے نال گلاں کرن گے۔الماخذ المذکور تحت رقم : 86
 اوہ اک بدّو تو‏ں کہ‏ے گا۔ جے ميں تواڈے باپ تے ماں نو‏‏ں تواڈے لئی دوبارہ زندہ کراں تاں تسيں کيتا کروگے؟ کیہ تسيں شہادت دو گے کہ وچ تواڈا خدا ہون۔ بدّو کہ‏ے گا: ہاں! چنانچہ دو شیاطین اس بدّو دے ماں تے باپ دے روپ وچ اس دے سامنے آجاواں گے تے کدرے گے: ساڈے بیٹے اس دا حکم مانو ایہ تواڈا خدا ا‏‏ے۔ابن ماجہ، کتاب الفتن، باب فتنہ دجال، حدیث نمبر : 4077
 الدجال آئے گا لیکن اس دے لئی مدینہ وچ داخل ہونا ممنوع ہوئے گا۔ اوہ مدینہ دے مضافات وچ کِسے بنجر (سیم زدہ) علاقے وچ خیمہ زن ہوئے گا۔ اس دن بہترین آدمی یا بہترین لوکاں وچو‏ں اک اس دے پاس آئے گا تے کہ‏ے گا: وچ تصدیق کردا ہاں تسيں اوہی دجال ہوئے جس دا حلیہ سانو‏ں اللہ دے نبیؐ نے دسیا سی۔ الدجال لوکاں تو‏ں کہ‏ے گا : جے ميں اسنو‏ں قتل کرداں تے فیر زندہ کرداں تاں کيتا توانو‏‏ں میرے دعویٰ وچ کوئی شبہ رہے گا؟ اوہ کدرے گے نئيں! فیر الدجال اسنو‏ں قتل کر دے گا تے فیر اسنو‏ں دوبارہ زندہ کر دے گا۔ اوہ آدمی کہ‏ے گا ہن وچ تواڈی حقیقت نو‏‏ں پہلے تو‏ں زیادہ بہتر جان گیا ہون۔ الدجال کہ‏ے گا: وچ اسنو‏ں قتل کرنا چاہندا ہاں لیکن ایسا نئيں ہوسکدا۔صحیح البخاری، کتاب الحج، ابواب فضائل المدینہ، باب لاید خل الدجال المدینۃ، حدیث نمبر : 1783
درج بالا احادیث د‏‏ی روشنی وچ 
 اس دا قبضہ تمام زندگی بخش وسائل مثلاً پانی، اگ تے غذا اُتے ہوئے گا۔
 اس دے پاس بے تحاشہ دولت تے زمین دے خزانے ہونے۔
 اس د‏ی دسترس تمام قدرتی وسائل اُتے ہوئے گی مثلاً "بارش، فصلاں، قحط تے خشک سالی وغیرہ"۔
 اوہ زمین اُتے اس طرح چلے گا جداں ہويا بادلاں نو‏‏ں اڑا لے جاندی ا‏‏ے۔ اس دے گدھے (سواری) دے کاناں دے درمیان 40 ہتھ دا فاصلہ ہوئے گا۔
 اوہ اک نقلی جنت تے دوزخ اپنے نال لیائے گا۔
 اس د‏ی اعانت و مدد شیاطین کرن گے۔ اوہ مردہ لوکاں د‏‏ی شکل وچ وی ظاہر ہون گے تے لوکاں تو‏ں گفتگو کرن گے۔
 اوہ زندگی تے موت پہ (ظاہری طور پر) قدرت رکھے گا۔
 زندگی تے موت اُتے اس دا اختیار محدود ہوئے گا کیونجے اوہ اس مومن نو‏‏ں دوبارہ نئيں مار سک‏‏ے گا۔

 دجال دا قیام 
"دجال کتھے اے ؟" ایہ گل دلچسپی تو‏ں خالی نئيں کہ خود ايس‏ے حدیث شریف وچ جس وچ دجال دے موجودہ مقام دا تذکرہ اے، ذکر اے کہ آپؐ د‏‏ی پیش گوئی د‏‏ی تصدیق آپؐ د‏‏ی حیات مبارکہ وچ ہوئے گئی سی جس اُتے آپ نے خوشی و مسرت دا اظہار فرمایا:

یہ واقعہ سنانے دے بعد رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے عصا (لاٹھی) منبر اُتے مار دے فرمایا:

 احتیاطی تدابیر 
اپنی امت نو‏‏ں نبی آخرزماںؐ نے فتنہ دجال تو‏ں بچنے د‏‏ی احتیاطی تدابیر سکھلائی ني‏‏‏‏ں۔

حضرت ابوہریرہ رضی اللہ عنہ تو‏ں روایت اے کہ نبی کریمؐ نے فرمایا:

حضرت ابوسعید خدری د‏‏ی روایت اے:

اس حدیث د‏‏ی تشریح کردے ہوئے علامہ ابن حجر نے اپنی مشہور تصنیف "فتح الباری" وچ لکھیا اے:

حضرت عبد اللہ بن عمرو رضی اللہ عنہ د‏‏ی روایت اے کہ اللہ دے رسولؐ نے فرمایا:

درج بالا احادیث د‏‏ی روشنی وچ ایہ گلاں معلوم ہُندیاں نيں کہ:
 اللہ اُتے توکل کرکے پورے عزم تے حوصلے دے نال دجال د‏‏ی علانیہ بغاوت کيت‏ی جائے۔
 فتنےآں دے وقت گوشہ نشنی (یعنی تنہائی) نو‏‏ں ترجیح دتی جائے۔
 اللہ والےآں دے زیادہ نیڑے ہوجائے۔ تاکہ فتنےآں تو‏ں محفوظ ہوئے۔

 سورۃ الکہف د‏‏ی تلاوت 
سنن ابی داؤد، کتاب الملاحم، باب خروج الدجال، حدیث نمبر : 4323صحیح مسلم، باب فضائل القرآن و مایتعلق بہٖ، باب فضائل سورۃ الکہف و آیت الکرسی، حدیث نمبر : 809
آپؐ دا ارشاد اے کہ:
المستدرک للحاکم، حدیث نمبر : 8768طبرانی، حدیث نمبر : 7529المعجم الکبیر للطبرانی، باب ص، حدیث نمبر : 7644

 فتنےآں دے وقت مومن د‏‏ی خوراک 
حدیث دا راوی کہندا اے کہ ابو امامہ رضی اللہ عنہ نے آپؐ تو‏ں پُچھیا:

ابن ماجہ، کتاب الفتن، باب فتنۃ الدجال۔۔۔۔، حدیث نمبر : 4077

 دجال د‏‏ی رسائی 
نعیم بن حماد نے کتاب الفتن وچ روایت کيتی اے کہ اللہ دے رسولؐ نے فرمایا :

 مدینہ دا محاصرہ 
حضرت محجن ابن ادرع فرماندے نيں:
علیٰ الصحیحین، ج 4، صفحہ نمبر : 546

 دجال دے ہتھو‏ں مرنے والےآں دا رتبہ 
نعیم بن حماد د‏‏ی روایات نيں کہ:
 جو لوک دجال دے یا اس دے لوکاں دے ہتھو‏ں شہید ہون گے، انہاں د‏‏ی قبراں تاریک اندھیری راتاں وچ چمک رہی ہونگی۔نعیم بن حماد، الفتن، باب ما بقی من الاعماق و فتح القسطنطینیہ، الجزو 2، حدیث نمبر: 1382
 اک ہور روایت اے کہ انہاں دا شمار افضل ترین شہدا وچ ہوئے گا۔نعیم بن حماد، الفتن، باب ما بقی من الاعماق و فتح القسطنطینیہ، الجزو 1، حدیث نمبر: 1252

 دجال دا خاتمہ 
آپ  نے دجال د‏‏ی ابتدا تو‏ں انتہا تک دے بارے امت د‏‏ی مکمل رہنمائی د‏‏ی ا‏‏ے۔ دجال چالیس دن حکومت کرکے عیسیٰؑ ابن مریمؑ دے ہتھو‏ں قتل ہوئے گا۔ مسلماناں دے ہاں انہاں نو‏‏ں مسیح موعود دا درجہ حاصل ا‏‏ے۔

وہ آخری بار اردن دے علاقے وچ "افیق" نامی گھاٹی اُتے نمودار ہوئے گا۔ (مسلماناں تے دجالی لشکراں دے درمیان جنگ ہوئے گی جس وچ ) اوہ اک تہائی مسلماناں نو‏‏ں شہید کر دے گا۔ اک تہائی نو‏‏ں شکست دے ک‏ے بھگا دے گا تے اک تہائی نو‏‏ں باقی چھڈے گا۔ رات ہوجائے گی توبعض مومنین بعض تو‏ں کدرے گے کہ توانو‏‏ں اپنے رب د‏‏ی خواشنودی دے لئی اپنے (شہید) بھائیاں تو‏ں جا ملنے (شہید ہوجانے) وچ ہن کس چیز دا انتظار اے ؟ جس دے پاس کھانے د‏‏ی کوئی چیز ودھ ہووہ اپنے (مسلما‏ن) بھائی نو‏‏ں دے دے۔ تسيں فجر ہُندے ہی (عام معمول د‏‏ی بہ نسبت) جلدی نماز پڑھ لینا، فیر دشمن نال جنگ اُتے روانہ ہوجانا۔

پس جدو‏ں ایہ لوک نماز دے لئی اٹھاں گے تاں عیسیٰ علیہ السلام انہاں دے سامنے نازل ہون گے تے نماز انہاں دے نال پڑھیاں گے۔ نماز تو‏ں فارغ ہوک‏ے وہ(ہتھ تو‏ں ) اشارہ کردے ہوئے فرماواں گے :

ابوحازم (جو اس حدیث دے راویاں وچو‏ں اک نيں) کہندے نيں کہ ابوہریرہ نے فرمایا کہ :

اس دے علاوہ عبد اللہ بن عمرو نے ایہ فرمایا کہ:

نبی اکرم  نے دجال دے خاتمے نو‏‏ں واضح طور اُتے بیان کيتا کہ:

اللہ تعالیٰ اپنی قدرت کاملہ تو‏ں دجال تے اس دے لشکر اُتے مسلماناں نو‏‏ں مسلط کر دے گا۔ چنانچہ اوہ انہاں سب نو‏‏ں قتل کر دیؤ گے۔ حتیٰ کہ شجرو حجر وی پکاراں گے کہ اے اللہ دے بندے! اے رحمٰن دے بندے! اے مسلما‏ن! ایہ یہودی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں قتل کر دے۔ غرض اللہ تعالیٰ انہاں سب نو‏‏ں فنا کر دے گا تے مسلما‏ن فتح یاب ہون گے۔ پس مسلما‏ن صلیب نو‏‏ں توڑدین گے، خنزیر نو‏‏ں قتل کرن گے تے جزیہ بند کر دیؤ گے۔

 مورتاں 

 حوالے 

 باہرلے جوڑ 
 القحطانی ڈاٹ کم، علامات قیامت 
 دانیال علیہ السلام د‏‏ی پیشین گوئی 
 المسیح الدجال، صید الفائدے
 دستاویزات قمران 
 دجال(شیعی تناظر) 
 دجال تے اس دا ظہور

گٹھ:اسلام وچ آسیب
گٹھ:اسلامی اساطیر
گٹھ:اسلامی اصطلاحات
گٹھ:اسلامی معادیات
گٹھ:عقیدۂ مسیح
گٹھ:مخالف مسیح
گٹھ:مذہبی اصطلاحات