برصغیر دی تریخ

ہندوآں  دا زمانہ 

 ملک ہند تے اُس د‏‏ی طبعی ہئیت 
 وسعت تے حدود 
صوبۂ برما  نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے باقی ملک ہند د‏‏ی نسبت اسيں عموماً ایہ کہہ سکدے نيں کہ ایہ اوہ ملک اے جو کوہ ہمالیہ  تے بحر ہند   دے درمیان واقع ا‏‏ے۔ مغرب وچ برطانوی بلوچستان  دے شہر کوئٹہ  تو‏ں لے کرآسام  د‏‏ی مشرقی حد تک اس ملک عرض اک ہزار اٹھ سو میل اے تے شمال وچ پشاور  تو‏ں لے ک‏ے ہند د‏‏ی نہایت جنوبی حد راس کماری تک طول وی تقریباً اِنّا ہی ا‏‏ے۔ انہاں حدود دے اندر دے علاقے دا رقبہ پندرہ لکھ ستاسی ہزار مربع میل تو‏ں زیادہ اے تے جے اس وچ برما  دا علاقہ وی شامل کيتا جائے تاں سلطنت ہند دا کل رقبہ اٹھارہ لکھ مربع میل دے نیڑے ہوئے جاندا اے ۔جو کل سلطنت انگلشیہ  د‏‏ی چوتھائی دے نیڑے ا‏‏ے۔

اس ملک د‏‏ی حدود اربعہ ایہ نيں۔ شمال وچ سلسلۂ کوہ ہمالیہ  جو دنیا بھر وچ سب تو‏ں اُچا پہاڑ ا‏‏ے۔ ايس‏ے پہاڑ د‏‏ی گھاٹی تو‏ں اک طرف تاں دریائے سندھ  پنجاب   دے شمالی کونے وچ ۷۲ درجے طول بلد مشرقی دے نیڑے نکلدا ا‏‏ے۔ دوسری طرف دریائے ویہانگ جو برہم پُتر د‏‏ی اک بری شاخ ا‏‏ے۔ آسام  دے شمال مشرق وچ ۹۵ درجے ۳۰ چانويں طول بلد مشرقی دے نیڑے اس سلسلۂن کوہ تو‏ں نکلدا اے تے انہاں دونو مقاماں دے درمیان اک لگاتار فاصلِ آب چلا گیا ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی بلندی سطحِ سمندر تو‏ں بحساب اوسط اُنیس ہزار فٹ اے تے طول چودہ سو میل ا‏‏ے۔ کوہِ ہمالیہ د‏‏ی سب تو‏ں اُچی چوٹی گوری شنکر ا‏‏ے۔ جو سطح بحر تو‏ں ۲۹۰۰۲ فٹ بلند ا‏‏ے۔

دریائے سندھ  دے مغرب وچ پشاور  دے نیڑے درۂ خیبر ا‏‏ے۔ جتھ‏ے تو‏ں اک راستہ سلسلۂ کوہ سفید د‏‏ی شمال د‏‏ی جانب دشوار گزار گھاٹیاں وچو‏ں ہوئے ک‏ے جلال آباد تے کابل  نو‏‏ں جاندا ا‏‏ے۔ کوہ سفید دے جنوب وچ درۂ کُرم اے تے ایتھ‏ے تو‏ں وی اک سڑک کابل  نو‏‏ں جاندی ا‏‏ے۔ جو نہایت ہی خراب تے پہاڑی علاقے وچو‏ں ہوئے ک‏ے پیوار نو‏‏ں تل تے درۂ شتر گردن د‏‏ی مشہور چڑھائیاں دے کولو‏‏ں لنگھدی ا‏‏ے۔

کوہ سلیمان دریائے سندھ  دے مغرب وچ شمالاً جنوباً اس دریا دے متوازی چلا گیا اے تے شمال مغربی سرحدی صوبے دے میداناں نو‏‏ں کابل  د‏‏ی سطح مرتفع تے سیستان تو‏ں جدا کردا ا‏‏ے۔ اس د‏ی سب تو‏ں اُچی چوٹی تخت سلیمان ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی بلندی بارہ ہزار فٹ تو‏ں کم ا‏‏ے۔ جنوب د‏‏ی طرف اس پہاڑ د‏‏ی بلندی تے وی کم ہُندتی گئی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تک کہ آخر کار اُس دا رُخ مغرب نو‏‏ں ہوئے گیا اے تے میدا درۂ بولان تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ اُس د‏‏ی سر حد دے برابر برابر جا ک‏ے اُس دے اسيں سطح ہوئے گیا ا‏‏ے۔ ايس‏ے درے وچو‏ں ہوئے ک‏ے جنگی تے تجارتی سامان دے لئی اک وڈی سڑک ہند تو‏ں برطانوی بلوچستان  دے شہر کوئٹہ  تے شہر قندھارو ہرات   تے عموماً سارے مغربی ایشیا نو‏‏ں جاندی ا‏‏ے۔ ايس‏ے درۂ بولان تو‏ں سلسلۂ کوہ ہالہ شروع ہُندا ا‏‏ے۔ جو دریائے سندھ  د‏‏ی وادی دے برابر برابر مغرب د‏‏ی جانب تقریباً سمندر تک چلا گیا ا‏‏ے۔

کراچی  تو‏ں راس کماری تک ہند دے مغرب تے جنوب مغرب وچ بحر ہند   واقع اے تے راس کماری تو‏ں برما  د‏‏ی حدود تک ہند دے مشرق تے جنوب مشرق وچ خلیج بنگال  ا‏‏ے۔
برما  دے جنوب مغرب وچ خلیج بنگال  اے ۔ اس دے شمال تے شمال مغرب وچ اوہ سنسان پہاڑی علاقہ اے جس دے بعض حصےآں دا حال حالے تک پورا پورا دریافت نئيں ہويا تے ایہ پہاڑی علاقہ برما  نو‏‏ں آسام  تے تبت  تو‏ں جدا کردا اے تے شمال مشرق تے مشرق وچ وی ایداں دے ہی پہاڑ اسنو‏ں چین  تے سیام تو‏ں جدا کردے نيں۔

 ہند دے دو وڈے حصے 
برما  دے علاقے نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے باقی ہندوستان   خاص دو حصےآں اُتے منقسم ا‏‏ے۔ جنہاں نو‏ں عام بول چال وچ ہندوستان   تے دکن   کہندے نيں۔ انہاں حصےآں نو‏‏ں سطوحِ مرتفع دا اوہ سلسلہ جدا کردا ا‏‏ے۔ جو جزیرہ نمائے ہند دے شمالی حصے وچ تقریباً اک سمندر تو‏ں دوسرے سمندر تک خطِ سرطان دے عین جنوب نو‏‏ں ملک دے سارے طول وچ پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ ایہ سطوح مرتفع ہند وچ نہایت مشہور فاصل آب نيں۔ انہاں دے شمالی اطراف دا پانی بہ کر دریائے نربدا تےگنگا  وچ جا ملدا اے تے جنوب د‏‏ی جانب دا دریائے ٹاپٹی، مہاندی تے بعض تے چھوٹی چھوٹی ندیاں وچ جا گردا ا‏‏ے۔ اس دا عام رُخ جنوب مغرب تو‏ں شمال مشرق د‏‏ی طرف ا‏‏ے۔ مغرب وچ دریائے نربدا تے ٹاپٹی دے طاساں دے وچکار اس سطح مرتفع نو‏‏ں کوہ ست پُڑا کہندے نيں تے مشرق د‏‏ی طرف ایہ سطح چُٹیا ناگہور تے ہزاری باغ واقع بنگال  د‏‏ی سطح مرتفع تو‏ں جا ملدی ا‏‏ے۔ اگے چل ک‏ے ایہ وی معلوم ہوئے جائے گا کہ اس سطح مرتفع دا مغربی حصہ ہند د‏‏ی دو وڈی قوماں دے درمیان اک حد اے ۔ یعنی اس دے شمال د‏‏ی طرف ہندی بولی بولنے والے لوک رہندے نيں تے جنوب وچ مرہٹی بولنے والے ۔ انہاں تمام وجوہات تو‏ں مناسب معلوم ہُندا اے کہ سطوح مرتفع دے اس سلسلے نو‏‏ں شمالی تے جنوبی ہند د‏‏ی حد سمجھیا جائے تے ايس‏ے سبب تو‏ں انہاں حصےآں نو‏‏ں عام لوک بول چال وچ ہندوستان   تے دکن   کہندے نيں۔

مگر یاد رہے کہ الفاظِ ہندوستان   تے دکن   دا استعمال مبہم تے غیر محدود طور اُتے ہُندا ا‏‏ے۔ فرنگستان دے جغرافیہ دان لفظِ ہندوستان   تو‏ں بعض اوقات تمام ہند مراد لیندے نيں۔ مگر بعض اوقات اس اصطلاح دا اطلاق صرف دریائے گنگا   د‏‏ی بالائی وادی اُتے کيتا جاندا ا‏‏ے۔ جتھ‏ے ہندی بولنے والی قوماں آباد نيں۔ جدو‏ں اس اصطلاح نو‏‏ں دکن   دے مقابل بولدے نيں تاں اس تو‏ں عموماً مراد جنوبی ہند دے مقابلے وچ شمالی ہندسے لی جاندی ا‏‏ے۔ انہاں دونے حصےآں نو‏‏ں جدا کرنے والی سطح مرتفع د‏‏ی نسبت وی مختلف خیال نيں۔ بعض اوقات ایہ حد دریائے نربدا سمجھی جاندی اے ۔ بعض اوقات اوہ سطح مرتفع جس دا اساں اُتے ذکر کيتا اے تے بعض اوقات نو‏‏ں ہِ بندھیاچل جو وادی نربدا د‏‏ی شمالی حد ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح لفظِ دکن   تو‏ں وی بعض اوقات تاں جنوبی ہند د‏‏ی وڈی سطح مرتفع دے شمالی حصے تو‏ں مراد لی جاندی اے تے بعض اوقات خاص نظام حیدر آباد د‏‏ی باجگزار ریاست تو‏ں تے دونے وسعت وچ تقریباً برابر سمجھ‏‏ے جاندے نيں ۔ ہند دے سارے قدیم مُورخ کوہ بندھیاچل نو‏‏ں ہندوستان   تے دکن   د‏‏ی حد خیال کردے نيں۔

 شمالی ہند د‏‏ی قدرتی تقسیم 
شمالی ہند اُس وسیع میدان دا ناں اے جس وچ مفصّلہ ذیل علاقے شامل نيں۔ اول مغرب د‏‏ی طرف دریائے سندھ  دا طاس یا بیسن تے تھر یعنی ہند دا صحرائے اعظم۔ دوم مشرق تے وسط وچ اوہ علاقہ جو دریائے گنگا   تے اس دے معاوناں تو‏ں سیراب ہُندا ا‏‏ے۔ اُس وچ زمانہ حال دے ایہ صوبے شامل نيں۔ صوبجات متحدہ اودھ تے آگرہ۔ بہار ۔ بنگالہ ۔ راجپوتانے تے وسط ہند د‏‏ی ایجنٹی دے حصے (دیکھو ضمیمۂ حصہ اول)۔ سوم انتہائے مشرق وچ اوہ دو وادیاں جو دریائے برہم پُتر تے اس دے معاوناں دا طاس نيں۔ اس علاقے نو‏‏ں اج کل آسام  تے مشرقی بنگالہ کہندے نيں۔ ہند دے اس وڈے میدان دے شمال تے مغرب وچ ہمالیہ تے سلیمان دے سلسلہ ہائے کوہ واقع نيں تے اُس دے مغربی تے وسطی حصےآں وچو‏ں بعض دے جنوب وچ مالوہ   تے بگھیل کھنڈ د‏‏ی سطح مرتفع واقع ا‏‏ے۔ جس نو‏‏ں دریائے نربدا د‏‏ی وادی۔ لوہ ست پُڑا تے ہور وسطی پہاڑاں دے سلسلے تو‏ں جدا کردی ا‏‏ے۔

 شمالی ہند د‏‏ی مصنوعی تقسیم 
پنجاب   وچ نواب لفٹنٹ گورنر صاحب دا کم بہت ودھ گیا سی۔ سرحد د‏‏ی طرف تو‏ں ہمیشہ فکر لگیا رہندا سی ۔ امیر کابل  تو‏ں دوستی تاں سی۔ مگر پٹھاناں وچو‏ں کوئی نہ کوئی برسر پرخاش رہیا کردا سی۔ اس لئی لڑائیاں د‏‏ی تکلیف ہمیشہ رہیا کردی سی۔ اس دے رفع کرنے دے لئی دریائے سندھ  دے پار دے چند علاقے اکٹھے ک‏ر ک‏ے اک نواں صوبہ بنایا گیا تے اس صوبے د‏‏ی حکومت اک چیف کمشنر دے سپرد کيتی گئی۔ ہن اوتھ‏ے خاطر خواہ امن ہوئے گیا ا‏‏ے۔ اس صوبے دا دارالخلافہ پشاور  قرار پایا ا‏‏ے۔ اس صوبے وچ کئی نويں مدرس‏ے بن گئے نيں۔ زراعت وچ ترقی ہوئے گئی اے تے سرکاری آمدنی ہر طرح تو‏ں ودھ رہی ا‏‏ے۔

صوبۂ بنگال  وچ وی کم بہت ودھ گیا سی۔ اس لے لارڈ کرزن نے اوتھ‏ے وی ایہی تجویز د‏‏ی کہ اس دے دو حصے کیتے جاواں۔ اک آسام  تے مشرقی بنگال  تے دوسرا بنگال  اکھوایا  ۔ ایہ انتظام ۱۶ اکتوبر ۱۹۰۵ء نو‏‏ں کيتا گیا۔ اس اُتے بنگالیاں نے وڈا شور مچایا اورسودیشی اشیا دا استعمال شروع کر دتا۔ کچھ دیر تاں وڈا جھگڑا رہیا تے انگریزی اشیا د‏‏ی تجارت وچ وی کسی قدر کمی ہوئے گئی۔ مگر آہستہ آہستہ امن چین  ہوئے گیا۔

 شمالی ہند دے میدان 
شمالی ہند دے وڈے میدان وچ وادیٔ سندھ تے تھر یعنی ہند دا صحرائے اعظم تے وادیٔگنگا  واقع ا‏‏ے۔ ایہ حصے اک دوسرے تو‏ں ملے جُلے نيں تے ظاہراً طور اُتے کسی طرح انہاں د‏‏ی تمیز نئيں ہوئے سکدی ۔ اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ گو انہاں دو وڈے دریائاں دے فاصل آب د‏‏ی بلندی دہلی دے شمال وچ کِسے جگہ اُتے سطح سمندر تو‏ں اٹھ سو تو‏ں لے ک‏ے اک ہزار فٹ تک ا‏‏ے۔ مگر اس دے دونے طرف ڈھلان اس قدر بتدریج کم ہُندا جاندا اے کہ نظر وی نئيں آندا۔

اس میدان دے مغربی حصے وچ ایہ علاقے نيں۔ اول دریائے سندھ  تے اس دے معاوناں د‏‏ی وادی۔ دوم کَچھ د‏‏ی شور دلدلاں۔ سوم صحرا دا ریگ رواں تے چٹیل میدان۔ جس وچ سندھ دا بہت سا حصہ پنجاب   دا جنوبی حصہ تے مغربی راجپوتانہ   واقع نيں تے چہارم راجپوتانے وچ اس صحرا دا جنوب مشرقی کنارہ جو بہت بنجر نئيں ا‏‏ے۔ کیونجے اُس وچ بارش وی ہوئے جاندی اے تے دریائے لونی اسنو‏ں سیراب کردا اے ۔مگر بہ ہئیت مجموعی ایہ سارا علاقہ خشک اے تے بوہت سارے حصے وچ بارش دا اک قطرہ نئيں پڑدا۔ پنجاب   دے پنجاں دریا مل ک‏ے اک معاون بن جاندے نيںاور مقام مٹھن کوٹ اُتے سندھ وچ جا گردے نيں۔ تے انہاں نو‏ں پنجاں دریائاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اس ملک دا ناں پنجاب   پے گیا ا‏‏ے۔ ایہ تمام دریا ہمالیہ دے پہاڑاں تو‏ں نکلدے نيں۔ تے پنجاب   وچ جنوب مغربی رُخ نو‏‏ں بہندے نيں۔ انہاں دے ناں ترتیب وار ایہ نيں۔ ستلج جو سب تو‏ں وڈا تے سب تو‏ں جنوب وچ اے ۔ بیاس جو سب تو‏ں چھوٹا ا‏‏ے۔ راوی جس اُتے لاہور واقع ا‏‏ے۔ چناب جو سب تو‏ں چوڑا اے تے جہلم جس وچ کشمیر دا سارا پانی بہہ کر مل جاندا اے ۔ پنجاب   دے میداناں دا رُخ ہمالیہ تو‏ں سمندر د‏‏ی طرف شمال مشرق تو‏ں جنوب مغرب نو‏‏ں ا‏‏ے۔ انہاں دریائوںکے درمیان دے قطعاتِ خشکی نو‏‏ں دو آبہ کہندے نيں۔ تے انہاں د‏‏ی زمین بانگر تے کھادر د‏‏ی قسم د‏‏ی ا‏‏ے۔ کھادر اوہ زرخیز زمین ہُندی اے جو دریا دے کنارے کنارے طغیانی د‏‏ی حد تو‏ں تھلے واقع اے تے اُس دے اندر اندر دریا اپنا گزر گاہ ہر سال بدلدا رہندا ا‏‏ے۔ بعض اوقات تاں اپنے پُرانے راستے تو‏ں کئی میل دور جا پڑتاہے ۔ بانگر دریائاں دے درمیان د‏‏ی اُس اُچی زمین دا ناں ا‏‏ے۔ جو عموماً خشک تے بنجر ہُندی ا‏‏ے۔ اس اُتے نباتات بہت نئيں ہُندی۔ صرف کدرے کدرے جھاڑیاں ہُندیاں نيں۔ مگر پنجاب   دے شمالی تے کم خشک حصے د‏‏ی بانگر زوچ ميں کنک د‏‏ی عمدہ فصلاں پیدا ہُندیاں نيں۔

دریائے گنگا   تے اس دے معاوناں تو‏ں تن لکھ اکانوے ہزار مربع میل رقبہ سیراب ہُندا ا‏‏ے۔ دریائے سندھ  د‏‏ی وادی دا رقبہ اس رقبے تو‏ں ویہہ ہزار مربع میل کم ا‏‏ے۔ دریائے گنگا   ہمالیہ تو‏ں ہر دو ار دے نیڑے نکلدا اے تے جنوب مشرقی سمت وچ بہہ کر خلیج بنگال  وچ جا گردا ا‏‏ے۔ اس د‏ی کل لمبائی پندرہ سو میل دے نیڑے ا‏‏ے۔ جمنا دریائے گنگا   وچ مقامِ الٰہ آباد اُتے جا ملدی اے تے اس مقام تو‏ں اُتے اُتے جمنا اِنّی وڈی اے کہ اُسنو‏‏ں معاون نئيں بلکہ وڈا دریا سمجھنا مناسب ا‏‏ے۔ آگرہ۔ متھرا تے دہلی اس دے کنارےآں اُتے بستے نيں ۔ دریائے گنگا   تے جمنا د‏‏ی نہایت ہی زرخیز درمیانی قطعے نو‏‏ں دوآبہ کہندے نيں۔ ایہ ہند دے تمام دوآباں وچ نہایت مشہور دوآبہ ا‏‏ے۔گنگا  دے تے مشہور معاون ایہ نيں۔ جنوب وچ مالوہ   د‏‏ی طرف تو‏ں چنبل۔ بھوپال تے بندھیل کھنڈ دے طرف تو‏ں بیتوا تے وسطِ ہند د‏‏ی طرف تو‏ں سون۔ سمال وچ اودھ د‏‏ی طرف تو‏ں گوبتی ۔ نیپال د‏‏ی طرف تو‏ں راپتی۔ گندک تے کوسی تے سکم د‏‏ی طرف تو‏ں تِشٹا +گنگا دا مشہور ڈلٹا مرشد آباد دے نیڑے اک مقام اک مقام تو‏ں شروع ہُندا اے تے اس تو‏ں تھلےگنگا  د‏‏ی کئی شاخاں دا رُخ مدتاں تو‏ں بدلدا چلا آندا اے ۔ انہاں شاخاں وچو‏ں سب تو‏ں وڈی کانام اج کل پدما ا‏‏ے۔ جس نو‏‏ں ہن وی بعض اوقاتگنگا  کہہ دیندے نيں۔ قدیم زمانے وچ وڈی شاخ دا ناں بھاگیرتھی سی۔ مگر ہن اوہ بہت چھوٹی سی شاخ رہ گئی ا‏‏ے۔ تے کئی تے شاخاں دے نال مل ک‏ے دریائے ہگلی دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ جس اُتے کلکتہ آباد ا‏‏ے۔گنگا  دے ڈلٹے تے اس دے متصل برہم پُتر دے ڈلٹے تو‏ں دریائاں دا اوہ عجیب تے غریب جال بچھا ہويا اے جس دے سبب آسام  تے مشرقی بنگال  مشہور ا‏‏ے۔

 شمال مشرقی وادیاں 
دریائاں دے اس جال تو‏ں مشرق د‏‏ی طرف دو نو برآمد میدان اُنہاں پہاڑاں د‏‏ی قطاراں وچ واقع نيں ۔ جو سلسلۂ کوہ ہمالیہ  نو‏‏ں جزیرہ نما ئے برما  دے سلسلۂ کوہ تو‏ں ملحق کردے نيں۔ انہاں دونے میداناں تو‏ں جو زیادہ شمال د‏‏ی طرف اے اوہ برہم پُتر دا میدان ا‏‏ے۔ جسنو‏ں آسام  کہندے نيں۔ ایہ طول وچ زیادہ مگر عرض وچ کم ا‏‏ے۔ اس دے شمال وچ ہمالیہ تے جنوب وچ گارو۔ کھاسی تے ناگا د‏‏ی پہاڑیاں د‏‏ی زیريں سطح مرتفع ا‏‏ے۔ دوسری وادی دریائے سُرما د‏‏ی ا‏‏ے۔ جس وچ کچھار تے سلہٹ دے ضلعے واقع نيں۔

اس دا عرض طول د‏‏ی نسبت زیادہ اے تے اس وچ کدرے کدرے دلدلاں وی نيں۔ ایہ وادی گارو۔ کھاسی تے ناگا د‏‏ی پہاڑیاں نو‏‏ں علاقہ ٹپڑہ تے لوشائی تو‏ں جدا کردی ا‏‏ے۔

آسام  د‏‏ی وادی چائے دا گھر ا‏‏ے۔ اس د‏ی سطح بالکل ہموار ا‏‏ے۔ صرف کدرے کدرے سطح مستوی اُتے مخروطی پہاڑیاں واقع نيں۔ جنہاں د‏‏ی بلندی کسی کسی جگہ یکا یک دوسو فٹ تو‏ں ست سو فٹ تک ہوئے گئی ا‏‏ے۔ بوہت سارے دریا اس میدان تو‏ں بہہ کر دریا برہم پُتر وچ جا ملدے نيں۔ ایتھ‏ے بارش بہت ہُندی ا‏‏ے۔

 سطح مرتفع مالوہ   
مالوہ   تے بگھیل کھنڈ د‏‏ی وڈی سطح مرتفع وچ اوہ قطعہ شامل ا‏‏ے۔ جس دے شمال وچ دریائے گنگا   دا میدان ۔ شمال مغرب وچ ہند دے صحرائے اعظم دا نیم زرخیزحاشیہ جس نو‏‏ں دریائے لونی سیراب کردا ا‏‏ے۔ جنوب وچ وادیٔ نربدا تے جنوب مشرق وچ دریائے گنگا   دے معاون سون د‏‏ی وادی ا‏‏ے۔ اس دا ڈھلان نو‏‏ں ہ بندھیا چل تو‏ں جو اُس د‏‏ی جنوبی دیوار ا‏‏ے۔ دریائے گنگا   دے میدان تک تقریباً بالکل شمال نو‏‏ں ا‏‏ے۔ اس سطح مرتفع دا سار پانی بہہ کر دریائے گنگا   وچ آ پڑدا ا‏‏ے۔ صرف جنوب مغرب وچ اک چھوٹے تو‏ں قطعے دا پانی دریائے مہی وچ جا ملدا ا‏‏ے۔ مہی اک گم ناں سا دریا ا‏‏ے۔ جو خلیج کھمبایت وچ گردا یا‏‏ے۔ اردلی پربت جو راجپوتانے دے بیچو بیچ جنوب مغربی گوشے تو‏ں لے ک‏ے دہلی دے نیڑے تک چلا گیا ا‏‏ے۔ اس سطح مرتفع دے مغرب تے شمال مغرب وچ دیوار د‏‏ی مانند کھڑا ا‏‏ے۔ اس پہاڑ د‏‏ی سب تو‏ں اُچی چوٹی کوہ آبو پنج ہزار فٹ تو‏ں زیا دہ بلند اے ۔ اس سطح مرتفع د‏‏ی زمین وچ بہت نشیب تے فراز پائے جاندے نيں ۔ کدرے کدرے پہاڑیاں وی نيں۔ جنہاں وچو‏ں سب تو‏ں بلند پہاڑی د‏‏ی اونچائی دو ہزار پنج سو فٹ تو‏ں زیادہ نئيں ا‏‏ے۔

اس سطح مرتفع تے وسطی پہاڑ ست پُڑا دے وچکار نربدا د‏‏ی تنگ تے لمبی وادی ا‏‏ے۔ ایہ دریا مشرق تو‏ں مغرب د‏‏ی طرف وگدا ہويا بھڑوچ دے پاس بحیرہ عرب  یا بحر ہند   وچ جا گردا ا‏‏ے۔

 جنوبی ہند د‏‏ی قدرتی تقسیم 
ہند دا جو حصہ ست پُڑا تو‏ں جنوب نو‏‏ں اے اوہ مثلث د‏‏ی سی شکل دا اک جزیرہ نما ا‏‏ے۔ اس مثلث دا راس تاں راس کماری اے تے قاعدہ ست پُڑا تے اس دے پاس دے پہاڑ نيں۔ اس دا مشرقی ضلع خلیج بنگال  اُتے ا‏‏ے۔ جسنو‏ں ساحل کورو منڈل کہندے نيں تے مغربی ضلع بحر ہند   اُتے اے جسنو‏ں ساحل مالا بار کہندے نيں۔ ایہ سارا علاقہ اندر تو‏ں اک وسیع سطح مرتفع ا‏‏ے۔ جسنو‏ں دکن   تے میسور   د‏‏ی سطح مرتفع کہندے نيں تے اس د‏ی شکل تکون د‏‏ی سی ا‏‏ے۔ اس دا قاعدہ تے ضلعے جنوبی ہند دے مثلث دے قاعدے تے ضلعاں دے متوازی نيں۔ اس سطح مرتفع دے شمال مغربی حاشیے اُتے ٹاپٹی د‏‏ی وادی اے تے مغرب وچ اوہ گرم مرطوب تے کسی قدر ناہموار تنگ قلعہ ا‏‏ے۔ جو مغربی گھاٹ تے بحر ہند   دے درمیان واقع ا‏‏ے۔ مشرق وچ مشرقی گھاٹ تے خلیج بنگال  دے درمیان پست زمین دا اک قطعہ ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی آب وہو‏‏ا گرم اے تے جس دا طول وکھ وکھ تھانواں وچ مختلف ا‏‏ے۔ مگر عام طور اُتے اس دا عرض مغربی قطعے دے عرض تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ جنوب وچ مثلث دے راس تو‏ں پرے اوہ پہاڑی علاقہ ا‏‏ے۔ جس راس کماری تک پھیلا ہويا ا‏‏ے۔

 دکن   تے میسور   د‏‏ی سطح مرتفع 
جزیرہ نمائے ہند دے وسطی تے غربی حصے وچ نو‏‏ں ست پُڑا تے سطح مرتفع دکن     دے درمیان ٹاپٹی تے اس دے معاون پورنہ د‏‏ی وادیاں واقع نيں۔خاندیس تے برار دے عمدہ میدان جو رُوئی د‏‏ی پیداوا‏‏ر دے باعث مشہور نيں۔ ایہی وادیاں نيں ۔ دریائے پورنہ د‏‏ی وادی دے سرے اُتے برار دے میدان آہستہ آہستہ دریائے گوداوری دے معاوناں دے میداناں تو‏ں جا ملدے نيں۔ ایہ میدان دریائے گوداوری تو‏ں اتنہائے جنوب تک پھیلے چلے گئے نيں تے مل مِلیا ک‏ے اک وڈی ڈھلان بن جاندی اے جو سطح مرتفع دکن     وچ سب تو‏ں پست علاقہ ا‏‏ے۔ مشرق د‏‏ی طرف خلیج بنگال  دے کنارے کنارے اڑیسہ تک اک بہت وڈا کوہستانی علاقہ چلا گیا ا‏‏ے۔ جس نو‏‏ں مہاندی تے اُس دے معاون سیراب کردے نيں۔ اُس وچ ملکاں متوسط دا وڈا حصہ۔ چھوٹا ناگ پور دا جنوبی حصہ تے اُڑیسہ شامل نيں۔ دریائے مہاندی د‏‏ی بری شاخ انہاں پہاڑیاں دے کٹک دے نزدیک اک تنگ گھاٹی وچو‏ں اپنے دہانے دے نیڑے ہی نکلدی ا‏‏ے۔ اس دا دہانہ اُس برآمد میدان دا اک حصہ ا‏‏ے۔ جو پھیلدے پھیلدے دریائے گنگا   دے ڈلٹے تو‏ں جا ملدا ا‏‏ے۔

مغربی گھاٹ اس سطح مرتفع د‏‏ی مغربی حد اے تے مشرقی گھاٹ (جو مغربی گھاٹ تو‏ں پست اے تے اُ س جداں لگیا تار چلا وی نئيں گیا) اس د‏ی مشرقی حد ا‏‏ے۔ اس جزیرہ نما دے وڈے وڈے دریا مغربی گھاٹ دے نیڑے تو‏ں نکل ک‏ے مشرق د‏‏ی طرف بہندے ہوئے مشرقی گھاٹ وچو‏ں گزردے نيں۔ اس تو‏ں نتیجہ ایہ نکلدا اے کہ اس ملک د‏‏ی عام ڈھلان مغربی گھاٹ تو‏ں خلیج بنگال  د‏‏ی طرف مشرق نو‏‏ں اے تے مشرقی گھاٹ اُتے جا ک‏ے ایہ ڈھلان کم تے بیش دفعتہ سیدھی تھلے نو‏‏ں چلی جاندی ا‏‏ے۔ اس لئی جے دکن   نو‏‏ں مغرب تو‏ں مشرق د‏‏ی طرف یعنی بحر ہند   تو‏ں خلیج بنگال  د‏‏ی طرف عموداً کٹیا جائے تاں اُس د‏‏ی شکل مندرجہ ذیل ہوئے گی:

دریائے گوداوری تے اُس دے معاوناں دے طاس وچ جنہاں وچ زیادہ مشہور واردھا تے دینگنگا  نيں۔ سطح مرتفع دکن     دا اوہ وسیع پست علاقہ شامل ا‏‏ے۔ جو ناگ پور وچ اک ہزار فٹ د‏‏ی بلندی تو‏ں اُتردے اُتردے سطح سمندر تک پہنچ گیا ا‏‏ے۔ اک چوڑا تے پست علاقہ دریائے کرشنا تے اُس دے معاون بھیما تے تنگ بھدرا دے طاسوس تو‏ں پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ پست علاقہ میسور   د‏‏ی جنوبی سطح مرتفع نو‏‏ں جس وچ بنگلور تن ہزار فٹ د‏‏ی بلندی اُتے واقع ا‏‏ے۔ دکن   خاص د‏‏ی شمالی سطح مرتفع تو‏ں جدا کردا اے ۔اس سطح مرتفع دے وسطی حصے اُتے سوائے اُنہاں قطعات دے جتھ‏ے باقاعدہ کاشت ہوت ا‏‏ے۔ صرف گھاہ ہی اُگتی ا‏‏ے۔ زمین وی نا ہموار اے او ر کدرے کدرے ننگی پہاڑیاں تے اکیلی کھری ہوئی چوٹیاں نيں۔ کرشنا د‏‏ی نا ہموار وادی دا وی ایہی حال ا‏‏ے۔
مدراس دے ذرا جنوب تو‏ں مشرقی گھاٹ مغرب نو‏‏ں مُرط گیا اے تے میسور   د‏‏ی سطح مرتفع د‏‏ی سر حد بنیا ہویا اے تے جس مقام اُتے ایہ مغربی گھاٹ تو‏ں جا ملدا ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے بنلگری پربت د‏‏ی بلند تکونی سطح مرتفع واقع ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی سب تو‏ں اُچی چوٹی ڈوڈا بٹ سطح سمندر تو‏ں ۸۶۴۰ فت دے نیڑے بلند ا‏‏ے۔

نیلگری دے جنوب وچ اوہ فراخ تے پست علاقہ ا‏‏ے۔ جسنو‏ں درۂ پال گھاٹ کہندے نيں۔ ایہ علاقہ جس د‏‏ی زیادہ تو‏ں زیادہ بلندی ۱۵۰۰ فٹ ا‏‏ے۔ جزیرہ نمائے ہند دے ساحل دے پست مشرقی کنارے نو‏‏ں پست مغربی کنارے تو‏ں وصل کردا ا‏‏ے۔ تے نیلگری پربت د‏‏ی سطح مرتفع نو‏‏ں ٹراونکور تے ہند دے جنوبی گوشے د‏‏ی سطوح مرتفع تو‏ں جدا کردا ا‏‏ے۔

میسور   د‏‏ی سطح مرتفع نو‏‏ں مشرق د‏‏ی طرف تن چھوٹے چھوٹے دریا یعنی پنار۔ پلار تے جنبی پنار سیراب کردے نيں تے جنوب د‏‏ی طرف دریائے کاویری اُس نو‏‏ں تے نیلگری پربت نو‏‏ں شاداب کر تو‏ں ا‏‏ے۔ خلیج بنگال  وچ گردے وقت کاویری د‏‏ی دو شاخاں ہوئے جاندیاں نيں۔ جنہاں وچو‏ں شمالی شاخ نو‏‏ں کالرون کہندے نيں۔

 مغربی ساحل بحر دا کنارہ 
جزیرہ نما ئے ہند دے مغرب وچ مغربی گھاٹ تو‏ں اگے پست زمین دا جو تنگ قطعہ ا‏‏ے۔ اُس دے جنوبی حصے نو‏‏ں مالابار تے شمالی حصے نو‏‏ں کانکن کہندے نيں۔ اس دا عرض مختلف ا‏‏ے۔ کدرے ویہہ میل تے کدرے پنجاہ میل ۔ مغربی گھاٹ تو‏ں نکل کئی ندیاں اسنو‏ں سیراب کردیاں نيں۔ زمین اس د‏ی ناہموار ا‏‏ے۔ کیونجے مغربی گھاٹ د‏‏ی کئی چھوٹی چھوٹی شاخاں اس دے اندر پھیلی ہوئیاں نيں۔ چونکہ بارش بکثرت ہُندی اے تے گرمی بہت پئی ا‏‏ے۔ اس لئی ایتھ‏ے دے جنگل گنجان نيں تے منطقۂ حارہ د‏‏ی پیداوا‏‏ر ایتھ‏ے بہت ہُندی ا‏‏ے۔

 مشرقی ساحل بحر دا کنارہ 
جزیرہ نمائے ہند دے مشرق د‏‏ی طرف ساحل دے برابر برابر جو میدان چلا گیا ا‏‏ے۔ اوہ مغربی ساحل دے میدان د‏‏ی نسبت بہت چوڑا ا‏‏ے۔ اگرچہ مدراس دے نیڑے تھوڑی دور تک اس دا کُل عرض صرف تیس میل اے تے وزیگاپٹم دے نزدیک تے وی تنگ ا‏‏ے۔ اس دے جنوبی حصے نو‏‏ں کر ناٹک کہندے نيں۔ مدراس دے جنوب د‏‏ی طرف ایہ میدان جزیرہ نمائے ہند د‏‏ی چوڑائی نو‏‏ں اک تہائی تو‏ں لے ک‏ے نصف تک گھیرے ہوئے اے تے دریائے کاویری د‏‏ی وادی تو‏ں شروع ہوئے ک‏ے نیکگری پربت دے دامن تک چلا گیا اے تے اوتھ‏ے سطح سمندر تو‏ں دو ہزار فٹ تو‏ں زیادہ بلند ا‏‏ے۔ اس وچ دریائے کاویری ، کرشنا، گوداوری تے مہاندی دے برآمد ڈلٹے شامل نيں تے انہاں دے علاوہ کئی چھوٹی چھوٹی ندیاں مثلاً پنار تے پالار دے گُل طاس وی اس وچ شامل نيں۔ اس وچ ہند دے بعض نہایت گرم ضلعے داخل نيں تے زمین عموماً نہایت ہی زرخیز ا‏‏ے۔ دریائے کاویری دے ڈلٹے اُتے تبخور دے ضلع د‏‏ی وڈی زرخیزی د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ اوتھ‏ے آبپاشی دا بہت عمدہ بندوبست ا‏‏ے۔

 لنکا 
لنکا دا جزیرہ راس کماری د‏‏ی جنوب مشرق وچ واقع ا‏‏ے۔ اس دا مغربی ساحل اُسی طول بلد وچ ا‏‏ے۔ جس وچ جزیرہ نمائے ہند دا اوہ مشرقی شاحل اے جو نگاپٹم تے پانڈیچری دے درمیا ن واقع ا‏‏ے۔ جو سمندر لنکا نو‏‏ں ہند تو‏ں جداکردا ا‏‏ے۔ اُس دے جنوبی حصے نو‏‏ں خلیج مینار تے شمالی نو‏‏ں آبنائے پاک کہندے نيں۔ اس وچ تھاں تھاں مونگے د‏‏ی پہاڑیاں تے جزیراں دے پُل بندھے ہوئے نيں۔ جس نو‏‏ں رام چندر یا آدم دا پُل کہندے نيں تے انہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں سارا دودبار جہاز رانی دے قابل نئيں رہیا۔ لنکا نو‏‏ں محل وقوع دے لحاظ تو‏ں ہند دا جزیرہ معلوم ہُندا اے ۔مگر ملکی انتظام د‏‏ی رُو تو‏ں اس دا سلطنت ہند تو‏ں کچھ تعلق نئيں ۔ بلکہ ایہ سلطنت انگلستان دے ماتحت اک علیحدہ بستی اے تے اک گورنر دے زیر حکومت اے جس د‏‏ی تقرری بستیاں دے محکمے (کلونِئل اَوفس) دے ہتھ وچ اے تے اس محکمے دا صدر دفترلندن وچ اے ۔اہل ہند اس جزیرے نو‏‏ں سنگالہ یا لنکا تے مسلما‏ن سیلان یا سرندیپ کہندے نيں تے انگریزی ناں سیلون وی سیلان تو‏ں بنا ا‏‏ے۔

 برما  

برما  دا وڈا صابہ جزیرہ نمائے ہند چین ی دا اک وڈا قابلِ وقعت حصہ اے تے جغرافیے دے لحاظ تو‏ں ایہ ہندوستان   خاص تو‏ں جدا ا‏‏ے۔ مگر ملکی انتظام د‏‏ی رُو تو‏ں سلطنتِ ہند دا اک حصہ اے تے اک لفٹنٹ گورنر ماتحت ا‏‏ے۔

ملکی انتظام د‏‏ی اغراض دے لحاظ تو‏ں کل صوبۂ برما  دو حصےآں اُتے منقسم ا‏‏ے۔ اول لوئر برما  جو ۱۸۲۴ء تے ۱۸۵۲ ء د‏‏ی لڑائیاں تو‏ں فتح ہويا۔دوم اپر برما  جو ۱۸۸۶ء وچ قلمرو انگریزی وچ شامل ہوئے گیا۔ مگر جغرافیے دے لحاظ تو‏ں دونے حصے اک ہی نيں۔ کیونجے ایرادتی تے سالوین دریائاں د‏‏ی بنالائی وادیاں تو‏ں اپر برما  بندا اے تے انہاں دریائاں د‏‏ی جنوبی وادیاں تو‏ں لوئر برما  ۔ شان د‏‏ی بعض ریاستاں تے سرحد دے بوہت سارے وسیع تے پہاڑی علاقے نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے جس دا پورا پورا حال حالے دریافت نئيں ہويا۔ باقی کُل صوبے دا رقبہ اک لکھ انہتر ہزار مربع میل دے نیڑے ا‏‏ے۔ اس وچو‏ں اٹھاسی ہزار مربع میل دے نیڑے اپر برما  وچ شامل نيں تے اکیاسی ہزار مربع میل دے نیڑے لوئر برما  وچ ۔ جو علاقہ تبت، چین  تے سیام د‏‏ی سرحد اُتے اک غیر منتظم حالت وچ ہے تے جس دا حال حالے بخوبی معلوم وی نئيں ہويا۔ اس دے رقبے دا ۶۸ ہزار مربع میل دے نیڑے تخمینہ لگایا گیا ا‏‏ے۔

اس صوبے د‏‏ی وڈی وڈی طبعی گلاں وچ کوئی چیز خاص ذک‏ر ک‏ے قابل نئيں ا‏‏ے۔ آسام  د‏‏ی وادی دے بالائی سرے تو‏ں پہاڑاں دا اک سلسلہ جنوب نو‏‏ں چلا گیا ا‏‏ے۔ اسن پہاڑاں وچو‏ں جو نہایت مغرب وچ نيں۔ پٹکوئی د‏‏ی پہاڑیاں کہندے نيں۔ایہ پہاڑیاں آسام  نو‏‏ں اپر برما  تو‏ں جدا کردیاں نيں تے اُنہاں د‏‏یاں شاخاں پھیلدے پھیلدے لوشائی د‏‏ی پہاڑیاں تو‏ں جا ملدی نيں۔ منی پور د‏‏ی باجگزار ریاست جو ملکی تقسیم دے لحاظ سدے آسام  تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ اس سلسلۂ کوہ د‏‏ی اک وادی وچ واقع اے تے اس علاقے دا پانی دریائے ایراوندی دے یاک معاون وچ جا گردا ا‏‏ے۔ اگے ودھ ک‏ے جنوب وچ سلسلۂ پٹکوئی د‏‏ی اک شاخ ا‏‏ے۔ اُس دا ناں ارکان یوما ا‏‏ے۔ ایہ شاخ ایراودی د‏‏ی وادی نو‏‏ں اراکان دے علاقے تو‏ں جدا کردی ا‏‏ے۔ جوساحل سمندر دے نیڑے واقع ا‏‏ے۔ برما  دا ایہ سمندرری علاقہ بنگالے د‏‏ی کمشنری چٹا گانگ دے متصل واقع اے ۔ اراکان یوما نو‏‏ں ساحل دا سلسلۂ کوہ وی کہندے نيں۔ ایہ راس نگریس دے پاس سمندر دے اندر چلا گیا ا‏‏ے۔ جنوب وچ تے اگے چل ک‏ے سمندر دے اندر ايس‏ے دے حصے وڈے تے چھوٹے نو‏‏ں کو دے جزیراں تے جزیرے انڈمن تے نکوبار تک پھیلدے چلے گئے نيں۔

پیگو دے زرخیز علاقے وچ دریائے ایراودی دا ڈلٹا تے اس دا سر سبز زیریںطاس شامل ا‏‏ے۔ ایہ علاقہ لوئر برما  دے وسط وچ واقع اے تے ساگون د‏‏ی لکڑی تے چاول دے سبب مشہور ا‏‏ے۔ ایراودی د‏‏ی وادی وچ اوہ میدانی علاقہ شامل ا‏‏ے۔ جس وچ بست پہاڑیاں تھاں تھاں واقع نيں۔ انہاں پہاڑیاں دا رخ عموماً شمالاً جنوباً اے اس وادی دے مشرق د‏‏ی طرف پیگو یوما د‏‏ی پہاڑیاں نيں جو اسنو‏ں دریائے سالوین د‏‏ی وادی تو‏ں جداکردیاں نيں۔ لوئر برما  دا تیسرا تے نہایت جنوبی حصہ تناسرم دا علاقہ ا‏‏ے۔ جس وچ دریائے سالواں دا ڈلٹا تے اوہ لمبا تنگ ساحل شامل ا‏‏ے۔ جو جنوب د‏‏ی طرف پھیلدا چلا گیا اے تے جس دے مشرق وچ سیام دے پہاڑہاں۔

 برطانوی بلوچستان  
جس طرح نہایت مشرق وچ برما  دا صوبہ ہندوستان   خاص تو‏ں جداا‏‏ے۔ اُسی طرح نہایت مغرب وچ برطانوی بلوچستان  وی خاص ہندوستان   تو‏ں پرے ا‏‏ے۔ اس وچ پشین تے افغانستان   د‏‏ی تے کوہستانی وادیاں دا کچھ علاقہ شامل ا‏‏ے۔ جو ۱۸۷۹ء وچ امیر کابل  نے انگریزاں دے سپرد کيتا سی تے کسی قدر کوئٹہ  تے بلوچستان دے دوسرے ضلعاں دا وی علاقہ شامل ا‏‏ے۔ جو خان قلات دے باجگزار عملداری وچ اے تے جس اُتے خان د‏‏ی طرف تو‏ں انگریزی افسر حکومت کردے نيں۔ ایہ تمام ضلعے کوہ سلیمان دے مغرب وچ سطح مرتفع اُتے واقع نيں تے بولان تے سندھ پشین ریلوے درۂ بولان دے دشوار گزار راستے تو‏ں گزر کر انہاں نو‏‏ں ہند تو‏ں ملاندی ا‏‏ے۔ ریل د‏‏ی ایہ لائن محکمہ انجنئیری د‏‏ی لیاقت دا اک اعلیٰ ثبوت ا‏‏ے۔

 ساحل تے بندر گاہ 
عام طور اُتے ہند دا ساحل بہت شکستہ نئيں اے تے اس اُتے اچھے بندر گاہ بوہت گھٹ نيں۔ کلکتہ دنیا بھر وچ اک نہایت خطر ناک بندرگاہ اے تے سمندر تو‏ں ۸۰ وچ دے فاصلے اُتے اک پیچ در پیچ دریا اُتے واقع اے تے جوار دے وقت کئی تھ‏‏اںو‏اں اُتے پانی د‏‏ی گہرائی بیش فٹ وی مشکل نال ہُندی ا‏‏ے۔ گزر گاہ دریا وی تنگ تے پیچ دار ا‏‏ے۔

مدراس جہازاں دے کھڑے ہونے دے لئی اک کھُلی جگہ ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے بہت سا روپیہ خرچ ک‏ر ک‏ے اک مصنوعی بندرگاہ بنایا گیا ا‏‏ے۔ اس دا ساحل ، بحری موجاں دے باعث مشہور ا‏‏ے۔ بلکہ ساحل نو‏‏ں رو منڈل اُتے جِنّے بندرگاہ ہُگلی تو‏ں لے ک‏ے راس کماری تک واقع نيں۔ سب ايس‏ے قسم دے نيں۔ لندا ميں ٹرنکو مالی دا بندر گاہ اول درجے دا ا‏‏ے۔ ایشیا وچ شاہی بحری فوجاں دے لئی جہازاں دے بننے دا صدر مقام ایہی ا‏‏ے۔ مگر ایہ اک دشوار گزار جگہ وچ واقع ا‏‏ے۔ جو صحت دے لحاظ تو‏ں وی اچھی نئيں۔ لنکا دے نہایت جنوبی سرے اُتے بندرگاہ گیلی ا‏‏ے۔ ایہ وی اچھ بندر گاہ ا‏‏ے۔ مگر ذرا خطر ناک ا‏‏ے۔ لنکا دے مغربی ساحل اُتے بندر گاہ کولمبو اے، ایہ جگہ صحت دے لحاظ تو‏ں اچھی اے تے لنکا د‏‏ی جو تجارتی اشیا غیر ملکاں نو‏‏ں جاندیاں نيں اوہ قدرتاً ايس‏ے بندرگاہ دے راستے جاندیاں نيں۔ جو جہاز ولایت تو‏ں مدراس، کلکتے ، سنگاپور، مجمع الجزائر ہند، چین  ، جاپان تے آسٹرلیشیا نو‏‏ں جاندے نيں اوہ سب کوئلے تے مسافراں دے لئی ایتھ‏ے ٹھیردے نيں۔ کولمبو وی مدراس د‏ی طرح جہازاں دے ٹھیرنے دے لئی کھُلی جگہ ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اک بند وی ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس بندرگاہ د‏‏ی خوبی تے وی ودھ گئی ا‏‏ے۔ ساحل ملیبارپر بوہت سارے عمدہ عمدہ بندرگاہ نيں۔ مثلاً نو‏‏ں چین ، کلی کٹ تے منگلور۔ بمبئی دا بندرگاہ نہایت عمدہ اے تے کہندے نيںکہ ايس‏ے سبب تو‏ں پرتگیزاں نے اس دا ناں مامبے یا مومبیسے بدل ک‏ے بوان باہیا کر دیاتھا۔ اس لفظ دے معنی ’’عمدہ بندرگاہ‘‘ نيں۔ چونکہ اُس بندرگاہ دا ریل دے ذریعے ہند دے تمام حصےآں دے نال تعلق ا‏‏ے۔ اس لئی ایہ بندر گاہ تجارت دے لحاظ تو‏ں نہایت مفید اے تے بھڑوچ دریائے نربدا کا۔ مگر انہاں دونے بندرگاہاں وچ موسم گرما د‏‏ی موسمی ہوائاں دے وقت وڈے وڈے جہاز ٹھیر نئيں سکدے۔ کلکتے تے بمبئی تو‏ں اُتر کر ہندوستان   دا سب تو‏ں وڈا تجارتی بندرگاہ اج کل کراچی  ا‏‏ے۔ ایہ دریائے سندھ  دے ڈلٹے دے شمال مغربی گوشے پرواقع اے تے چونکہ تے بندرگاہاں د‏‏ی نسبت یورپ دے بہت نزدیک اے تے علاوہ اس دے پنجاب   تے شمالی ہند دے نال ریل د‏‏ی سڑکاں دے ذریعے ملیا ہويا ا‏‏ے۔ اس واسطے اس د‏ی وقعت روز بروز ودھدی جاندی ا‏‏ے۔

مشرقی بنگال  وچ کلکتے تو‏ں مشرق نو‏‏ں چٹا گانگ دا بندر گاہ ا‏‏ے۔ مگر ایہ صرف چھوٹے چھوٹے جہازاں دے لئی اے تے اس علاقے دے چاولاں د‏‏ی پیداوا‏‏ر ايس‏ے دے راستے دساور نو‏‏ں جاندی ا‏‏ے۔ برما  دے بندرگاہ ایہ نيں۔ اول اکیاب۔ دوم رنگون جو ایراودی د‏‏ی اک شاخ دے دہانے اُتے واقع ا‏‏ے۔ سوم مولمین جو دریائے سالوین دے دہانے اُتے ا‏‏ے۔
مالا بار تے تراونکور دے ساحل دے برابر برابر ریتلے راس واقع نيں۔ جنہاں دے درمیان پان د‏‏ی کھاڑیاں سی بن گئیاں نيں۔ جو اک دوسرے تو‏ں اس طرح پیوستہ نيں کہ ساحل دے پاس پاس جہاز رانی دا اک عمدہ سلسلہ بن گیا ا‏‏ے۔

 آریا   دا ہند نو‏‏ں فتح کرنا 
 ہند د‏‏ی قدیم تریخ دے ماخذ 
قدیم زمانے وچ کِسے نو‏‏ں اس ملک وچ ایہ خیال نئيں آیاکہ جو واقعات اس نے اپنی اکھاں دیکھے یا کاناں سنے۔ اُنہاں نو‏‏ں قلمبند کردا۔ اس غفلت تو‏ں ایہ خرابی پیدا ہوئی کہ مسلماناں د‏‏ی عملداری تو‏ں پہلے جس نو‏‏ں نیڑے نو سو برس دے ہوئے نيں۔ ہند وچ کوئی معتبر تریخ نئيں لکھی گئی۔پسہند دے قدیم حالات جس قدر معلوم ہوئے نيں۔ تاریخاں تو‏ں نئيں ہوئے۔ بلکہ اُنہاں دا ماخذ تے ہی چیزاں نيں۔ مثلاً داستاناں۔ یا قدیم روایتاں جو زباں زد خلائق نيں۔ قدیم مذہبی یا شاعرانہ کتاباں۔ جنہاں تو‏ں اشارۃً بعض واقعات معلوم ہُندے نيں۔ حوالے جو ہند دے معا ملات د‏‏ی نسبت تے ملکاں دے مؤرخاں نے اپنی کتاباں وچ دتے نيں۔ پتھر یا دھات دریافت ہُندے نيںَ انہاں سب دے سوا بعض تے ماخذ وی نيں۔ جنہاں دے بیان کيتی اس مقام اُتے کچھ ضرورت نئيں معلوم ہُندی۔

 وید   
ہندوآں  دے نزدیک وید  اں د‏‏یاں کتاباں نہایت متبرک نيں۔ انہاں د‏‏ی بولی سنسکرت ا‏‏ے۔ زمانہ قدیم وچ ایہی بولی سارے شمالی ہند دے اندر بولی جاندی سی۔ وید  اں دے بعض حصے تن ہزار دو سو برس تو‏ں وی پہلے د‏‏ی تصنیف خیال کیتے جاندے نيں تے انہاں وچ جو دعاواں نيں۔ اوہ سب تو‏ں پُرانی تصنیفات نيں۔ انہاں تو‏ں تے ہور تے وسیلےآں تو‏ں اُس زمانے دے ہندوآں  دا کچھ حال دریافت ہُندا ا‏‏ے۔

 زمانہ سلف دے ہندو 
غرض معلوم ہُندا اے کہ ملک ہند وچ ایہ جو لکھاں ہندو آباد نيں۔ ہمیشہ تو‏ں ایتھے دے رہنے والے نئيں نيں۔ بلکہ نہایت قدیم زمانے وچ انہاں دے بزرگ وسط ایشیا دے قطعات مرتفع وچ رہندے تے آریا   کہلاندے سن ۔ ایہ لوک صرف اک ايس‏ے جرگے دے بزرگ نہ گھے ۔ جو اوتھ‏ے تو‏ں ہند وچ چلا آیا تے ہندو اکھوایا  ۔ بلکہ اہل فرنگ جو اوتھ‏ے تو‏ں جا ک‏ے یورپ وچ آباد ہوئے تے پارسی جو فارس وچ جاک‏ے بسے انہاں سب دے بزرگ وی اوہی سن ۔

آخر کار آریا   نسل دے ہندو سط ایشیا تو‏ں روانہ ہوئے ک‏ے جنوب د‏‏ی طرف چلے تے جو اُچا پہاڑ نقشیاں وچ ہندوکش دے ناں تو‏ں درج اے اس تو‏ں گزر کر اول پنجاب   وچ وارد ہوئے۔ معلوم ہُندا اے کہ دریائے سندھ  تے اس دے پنج معاون جو بالفعل ملک پنجاب   نو‏‏ں شاداب کردے نيں۔ اس وقت انہاں دے علاوہ اک ہور دریا وی ایتھ‏ے وگدا تے دریائے سندھ  وچ مل جاندا سی۔ اس دا ناں دریائے سرسُتی سی تے ہن ایہ دریائے سندھ  تک مطلق نئيں پہنچيا۔ بلکہ رستے ہی وچ ریت دے اندر جذب ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ غرض آریا   ہندو دریائے سرستی تے ہور پنجاب   دے تے دریائاں دے کنارےآں اُتے کئی سو برس تاک آباد رہے تے وید   د‏‏ی دعائاں وچ جس زمانے دا ذکر اے اس وقت غالباً اوہ ایتھے بود تے باش رکھدے سن تے اس دا ناں انہاں نے برہمار ورت رکھیا سی۔ اُس زمانے وچ اُنہاں د‏‏ی حکومت کسی راجہ یا حاکم تو‏ں متعلق نہ سی۔ بلکہ ہر اک گھرانے دا بزرگ ہی اپنے اپنے خاندان دا سردار ہويا کردا سی تے اوہی اس گھرانے دا پروہت یعنی پیشوائے دین وی ہُندا تھا۔

ان آریا   ہندوآں  نو‏‏ں جدو‏ں کدی ضرورت پڑدی سی تاں اوہ ہندکے اصلی باشندےآں تو‏ں جو انہاں د‏‏ی نسبت سیاہ فام سن ۔ لڑا، بھڑا وی کردے سن تے چونکہ آریا   اُنہاں د‏‏ی نسبت بہادرتھے تے ہتھیار وی عمدہ رکھدے تے زرہ بکتر لگاندے سن ۔ اس لئی اپنے مخالفاں اُتے اکثر فتح پا تے سن ۔ غرض اس طرح اُنہاں نے اصلی باشندےآں نو‏‏ں میداناں تو‏ں ہٹا کر پہاڑاں تے جنگلاں د‏‏ی طرف بھگا دتا۔ جتھ‏ے انہاں د‏‏ی اولاد ہن تک موجود ا‏‏ے۔ مگر اُس زمانے وچ ایہ لڑائیاں بہت ہی کم ہويا کردیاں سن۔کیونجے اس وقت آریا   ہندو عموماً پنجاب   ہی دے زرخیز میداناں اُتے قناعت کییت پڑدے سن تے کسی تو‏ں بگاڑ نہ کردے سن ۔ اس وقت انہاں د‏‏ی عادتاں بہت سیدھی سادتیاں سن۔ سب اپنے مواشی چراندے تے کدی کدی کچھ بُری بھلی کھیت‏‏ی باڑی وی ک‏ر ليا کردے سن ۔

 زمانہ شجاعت دے قدیم ہندو 
جو حال اساں اُتے بیان کيتا ا‏‏ے۔ غالباً اوہ کئی سو برس تک رہیا تے اس عرصے وچ آرای ہندو روز بروز زیادہ تے آسودہ ہُندے گئے۔ آخر ایہ ہويا کہ جو میدان پنجاب   تو‏ں وی زیادہ زرخیز تےگنگا  اوراس دے معاوناں تو‏ں سیراب ہُندے سن اُنہاں نو‏‏ں فتح کرنے اُتے انہاں نے کمر بنھی ۔ انہاں عمدہ قطعاں دے فتح کرنے دے لئی آریا   ہندوبرساں بلکہ شاید کئی سو برس تک لڑدے بھڑدے رہ‏‏ے۔ تریخ ہند دے اُس زمانے نو‏‏ں زمانۂ شجاعت کہندے نيں۔ کیونجے اُس زمانے وچ ہندو وڈے مشہور تے بہادر سرداراں دے نال ہند دے اصلی باشندےآں تو‏ں متواتر لڑدے رہے تے رفتہ رفتہ انہاں نو‏‏ں یا تاں اپنا غلام ک‏ر ليا یا مار دے پہاڑاں تے جنگلاں وچ ہٹا دتا۔ جداں کہ انہاں اصلی باشندےآں د‏‏ی اولاد سنتھال تے بھیل وغیرہ قوماں د‏‏ی بودوباش تو‏ں ظاہر ا‏‏ے۔

 برہمناں دا آغاز 
ان لڑائیاں وچ جو لوک سردار مقرر ہوئے سن ۔ اوہ وڈے وڈے ضلعے فتح کرنے تے بہت ساریاں جمعیت فراہ‏م ہوئے جانے تو‏ں وڈے زبردست ہوئے گئے تے ایويں ہی بڑھدے بڑھدے راجہ مہاراجہ بن گئے۔ چونکہ ایہ سردار ہمیشہ لڑائیاں وچ مصروف رہندے سن ۔ اس لئی ہن انہاں نو‏ں پروہت دا کم انجام دینا دشوار ہوئے گیا۔ پس کچھ مدت بعد پروہتاں د‏‏ی اک علیحدہ قوم بن گئی۔ جنہاں کانام برہمن ہويا۔ فیر برہمناں نے آخر وچ اس قدر زور پھڑیا اورایسااقتدار پیدا کيتا۔ کہ اُنہاں دے سامنے راجائاں د‏‏ی وی کچھ حقیقت نہ رہی۔ اس طرح آریا   ہندوآں  وچ آخر کار دو وڈی قوماں ہوئے گئياں۔ اک تاں برہمن جنہاں دا مرتبہ عوام دے نزدیک خدا تو‏ں کچھ ہی کم سی۔ اس لئی انہاں د‏‏ی تعظیم پرلے درجے د‏‏ی ہُندی سی۔ دوسرے کھشتری یعنی سپاہی لوک جنہاں وچو‏ں فوج دے سردار تے راجہ ہويا کردے سن ۔ اس زمانے د‏‏ی نسبت بہت ساریاں داستاناں تے مشہور قصے ہن تک موجود نيں۔ چنانچہ رامائن   تے مہابھارت جو سنسکرت وچ دو وڈی عمدہ نظم د‏‏یاں کتاباں نيں۔ انہاں دے قصے خاص کر مشہور نيں۔ انہاں تو‏ں دریافت ہُندا اے کہ آریا   ہندوآں  د‏‏ی عادتاں اس ابتسجے زمانے وچ سِدھے سادے انگھڑ سپاہیاں د‏‏ی سی سن۔ کیونجے رانا تے راجہ تک خود مواشی چراندے تے بناں کوجلا جلیا ک‏ے زراعت دے واسطے زمیناں صاف کردے تے وقت معین اُتے اپنی گایاں دے بچھڑاں اُتے نشان کردے تے دہقاناں تے کساناں دے اکثر معمولی کم برابر کيتا کردے سن ۔ اک قبیلے دے سب لوک خواہ امیر خواہ غریب اک ہی جگہ تعلیم تے تربیت پاندے تے اپنی کھیت‏‏ی تے مویشی دے بچانے نو‏‏ں دشمناں تے قزاقاں تو‏ں لڑنا سیکھدے سن ۔ اس وجہ تو‏ں اُنہاں سب نو‏‏ں مُکہ بازی ، کُشتی، تیر اندازی ، گوپیا پھرانا، پھندا ڈالنا تے ہتھیاراں دا استعمال کرنا اچھی طرح آجاندا سی۔ ہند دے آریا   لوکاں وچ ایہ وی دستور سی کہ اپنے انہاں آریا   بھائیاں د‏‏ی طرح جو مغرب وچ جا ک‏ے یورپ وچ آباد ہوئے۔ دعوتاں د‏‏ی تقریباں وچ شراب تے کباب کھایا پیتا کردے سن ۔ مگر اُنہاں دے کھاناں وچ تے کسی طرح دا تکلف نئيں ہُندا سی۔ بلکہ وڈے سِدھے سادے ہُندے سن ۔ انہاں لوکاں نو‏‏ں ہند دے سیاہ فام اصلی باشندےآں تو‏ں ہمیشہ جنگ رہیا رکدی سی۔ جنہاں نو‏ں اوہ بعض وقت دیت تے بعض وقت اسر کہیا کردے سن تے اکثر راکشس یعنی دیو تے ناگ یعنی سپ خیال کيتا کردے سن ۔

لیکن آریا   ہندو اپنی فتوحات د‏‏ی بدولت جس قدر زیادہ متمول ہُندے گئے، اُسی قدر اُنہاں وچ رفتہ رفتہ شائستگی بلکہ عیش تے آرام وی زیادہ ہُندا گیا۔ چنانچہ زمانۂ شجاعت دے آخر وچ جدو‏ں آریا   ہندو کل شمالی ہند یعنی آریا   ورت نو‏‏ں بنگالے تک فتح کر چک‏‏ے تے جو اصلی باشندے مر کھپ کر بچ رہے سن ۔ اُنہاں نو‏‏ں اپنا غلام بنا چکے تاں مہا راجا ئاں دے محلےآں وچ وڈی دولت تے عیش تے طرب دا سامان دکھادی دینے لگا۔ امراء وی وڈے دولتمند تے زبردست ہوگئے تے اہل تجارت تے حرفت وی وڈے آسودہ حال بن گئے۔ ایہ لوک ویش کہلاندے سن تے ہندوآں  د‏‏ی تن اُچی ذاتاں جو دوج یعنی دوجنمی یا زنارہند سمجھی جاندیاں نيں۔ اُنہاں وچو‏ں اک ایہ وی سن اس امر دا مفصل بیان آئندہ کيتا جائے گا۔

 زمانۂ شجاعت د‏‏ی داستاناں 
پہلے بیان ہوئے چکيا اے کہ زمانۂ شجاعت د‏‏ی اکثر داستاناں ہند د‏‏ی دو وڈی رزمیہ نظماں یعنی رامائن   تے مہا بھارت   وچ موجود نيں۔ چنانچہ رام چند جی جو اجودھیا یعنی اودھ دے سورج بنسی خاندان شاہی دے اک وڈے بہادر راجہ ہوئے نيں۔ اُنہاں د‏‏ی مہمات کاحال رامائن   وچ مفصل لکھیا اے ۔ اول تاں اُنہاں د‏‏ی طفولیت تے شباب دا حال اس وچ مذکور ا‏‏ے۔ فیر ایہ لکھیا اے کہ راجہ رامچندر جی د‏‏ی شادی راجہ جنک د‏‏ی حسین بیٹی سیندا دے نال ہوئی تے اس دے بعد رامچندر جی نے بن باس ہوئے ک‏ے ڈنڈک دے لق ودق جنگل وچ وسط ہند دے اندر سکونت اختیارکی ۔ ایہ سب ماجرے نہایت عمدہ تے ولولہ انگیز بولی وچ تحریر ہوئے نيں۔ مگر تریخ دے اعتبار تو‏ں جو نہایت عظیم ماجرا رامائن   وچ درج اے اوہ ایہ اے کہ آریا   ہندوآں  دے بہادر راجہ رامچندر جی نے جنوبی ہند اورجزیرۂ لنکا اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں فتح کيتا۔ اس دے بعد ایتھ‏ے دے لوک راجہ رام چندر جی نو‏‏ں وشِناں دا اوتار سمجھ کر اُنہاں د‏‏ی پرستش کرنے لگے۔

یہ تاں رامائن   د‏‏ی کیفیت ہوئی۔ ہن رہی مہا بھارت   د‏‏ی وڈی مشہور نظم۔ اس وچ ایويں تاں بہت ساریاں داستاناں مذکور نيں۔ مگر سب تو‏ں وڈا واقعہ پانڈاں تے کوراں د‏‏ی مشہور لڑائی ا‏‏ے۔ ایہ دونو گروہ اک ہی خاندان شاہی د‏‏ی اولاد سن ۔ جس د‏‏ی نسبت ایہ روایت اے کہ اوہ چاند د‏‏ی اولاد تو‏ں تھااور اس لئی اسنو‏ں چندر بنسی خاندان کہندے نيںَ اس لڑائی د‏‏ی بنا ایہ سی کہ جتھ‏ے ہن شہر دہلی بستا ا‏‏ے۔ اس دے نیڑے ہستنا پور ناں دا اک شہر سی جواُس زمانے وچ اک وڈی سلطنت دا پایۂ تخت سی۔ اس سلطنت د‏‏ی بابت پانڈاں تے گوراں وچ نزاع ہوئے ک‏ے وڈی لڑائی ہوئی۔جس وچ بوہت سارے مشہور سردار شریک سن ۔ منجملہ انہاں دے کرشن جی وی سن ۔ جو پانڈوںکے طرفدار سن ۔ ایہ اوہ مشہور شخص نيں۔ جنہاں نو‏ں ہندو رامچندر جی د‏‏ی طرح وشنو دا اوتار سمجھ کر پوجتے نيں۔ غرض کرو چھیتر دے میدان وچ اٹھارہ روز تک اس جنگ عظیم دا ہنگامہ گرم رہیا تے مہا بھارت   وچ لکھیا اے کہ اس دے بعد جس قدر راجا ہند وچ ہوئے اُنہاں وچو‏ں اکثراں دے بزرگ دونو فریقاں وچو‏ں اک نہ اک دے طرفدار ہوئے ک‏ے اس لڑائی وچ شریک سن ۔ آخر کار پانڈو نے جو پنج بھائی سن، فتح پائی، مگر اوہ چند روز بعد دروپدی نو‏‏ں جو انہاں سب د‏‏ی زوجہ سی۔ نال لے ک‏ے کوہ ہمالیہ  د‏‏ی طرف چلے گئے تے اندر دیوت‏ا نے اُنہاں نو‏‏ں سورگ خوگ یعنی بہشت وچ پہنچیا دتا۔
 منو دا دھرم شاشتر 
 زمانۂ برہمنی 
جب آریا   ہندو دریائے سندھ  تو‏ں بنگالے تک سارا شمالی ہند قرار واقعی فتح کر چک‏‏ے تے مختلف مقاماں وچ اُنہاں د‏‏ی وڈی سلطنتاں قائم ہوئے گئیںاور فتح منداں د‏‏ی اولاد راجہ تے مہا راجہ بن گئی ۔ اُس وقت ایہ سمجھنا چاہیے کہ شجاعت دے زمانے دا خاتمہ تے امن تے بہبودی دے زمانے دا آغاز ہويا۔ اس زمانے می وڈی خاص گل ایہ سی کہ اُس وقت برہمناں دا اقتدار وڈے زور شور اُتے سی۔ چنانچہ ایہ قوم اس وقت ہندوآں  وچ ایسی زبردست ہوئے گئی کہ کوئی تے قوم اس تو‏ں لگیا نئيں کھاندی سی۔ ایہی وجہ اے کہ اُس زمانے نو‏‏ں بعض وقت زمانہ برہمنی کہیا کردے نيںاور اوہ شجاعت دے زمانے دے بعد ہويا تے قدیم زمانے تو‏ں جس دا ٹھیک وقت معلوم نہیںا‏‏ے۔ شروع ہوئے ک‏ے سنہ عیسوی تو‏ں تن سو برس پہلے تک رہیا۔

 منو دا دھرم شاستر 
زمانہ برہمنی وچ ہندوآں  د‏‏ی جو رسماں تے عادتاں سی۔ اوہ سب اک سِمرتی یعنی دھرم شاستر وچ جس نو‏‏ں منو دا دھرم شاستر کہندے نيں۔ بہت واضح طور اُتے مذکور نيں۔ خود اس وڈے نامور واضع قوانین یعنی منو دا حال توکچھ وی تحقیق معلوم نئيں، مگر اس دے قوانین تو‏ں برہمنی زمانے دے ہندوآں  دا مجمل حال اچھی طرح دریافت ہُندا ا‏‏ے۔

اس شاستر د‏‏ی خاص خاص گلاں وچو‏ں اک وڈی مشہور گل ایہ اے کہ اس تو‏ں ذاتاں دا انتظام صاف تے قطعی طور تو‏ں ہوئے گیا ۔ چنانچہ اس وچ ہندوآں  د‏‏ی چار ذاتاں قرارپاواں۔ اول برہمن یعنی پروہت۔ دوم کھشتری یعنی سپاہی۔ سوم ویش یعنی اہل حرفہ۔ چہارم شودر ۔ یعنی خدمتی لوک۔ انہاں وچو‏ں پہلی تن ذاتاں دے لوکاں نو‏‏ں دوج یعنی دو جنما کہندے نيں تے انہاں سارے قوانین دا میلان ايس‏ے طرف اے کہ انہاں تِناں ذاتاں دے لوک عروج پکڑی تے شودر کمزور تے مغلوب رہیاں۔

ان قوانین دے زمانے وچ جو ذاتاں دا انتظام سی اس وچ ایہ گلاں وڈی عجیب سن۔ اول برہمناں نو‏‏ں بہت ہی وڈا مرتبہ رکھیا سی۔ تے انہاں نو‏‏ں بہت ہی مقدس ٹھیرایا سی۔ ایتھ‏ے تک سمجھدے سن کہ تے سب آدمی تے ہور دُنیا د‏‏ی ساری چیزاں انہاں دے فائدے تے آسائش دے واسطے بنی نيں۔ برہمناں دے بعض حقوق چھتریاں تے ویشاں نو‏‏ں وی حاصل سن ۔ مگر ایہ بہت ہی خفیف سن ۔ دوم شودراں نو‏‏ں نظرِ حقارت تو‏ں دیکھدے سن ۔ بلکہ انہاں نال نفرت وی کردے سن ۔ چنانچہ انہاں بیچاراں دا صرف ایہ کم سی کہ تے ذاتاں دے آدمیاں تے خاص کر برہمناں د‏‏ی خدمت کرن تے جے کوئی خدمت نہ ملے تاں کچھ دستکاری ک‏ر ک‏ے بُری بھلی طرح اپنا پیٹ بھر اں۔ مگر کدی دولتمند نہ ہونے پاواں۔ شودراں نو‏‏ں ایسی ذلیل حالت وچ رکھنے تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اوہ ایتھ‏ے دے اُنہاں لوکاں وچو‏ں بچے کھچے سن ۔ جنہاں نو‏ں آریا   ہندوآں  نے مغلوب ک‏ر ليا سی۔ سوم اس امر دا قرار واقعی انتظام نئيں سی کہ جس حالت وچ شودراں نو‏‏ں نوکری مل جائے۔ جداں کہ اُنہاں دے واسطے منو دے دھرم شاستر وچ مقرر سی۔ تاں فیر صنعت تے حرفت دے کم کون لوک کرن۔ شاید اس صورت وچ ایہ کم جداں کہ ہن ہُندا اے ۔اُس وقت وی مخلوط النسل لوک جو چاراں اصلی ذاتاں دے باہ‏م ازدواج تو‏ں پیدا ہوئے سن ۔ کيتا کردے ہون گے۔

یہ گل وی بیان کرنے دے قابل اے کہ بعض آدمیاں دے نزدیک کھشتری تے ویش دونے قوماں دا ہن کدرے پتا نشان وی نئيں رہیا تے ہوئے لوک سب مر کھپ گئے۔ مگر ایہ سب نو‏‏ں معلوم اے کہ راجپوت تے کھتری تے چند قوماں دے لوک ہن تک اپنے تئاں کھشتریاں د‏‏ی اولاد دسدے نيں تے بعض اقوام اہل حرفہ اپنے آپ نو‏‏ں ویش کہندی نيں۔ پس حاصل کلام ایہ اے کہ ہن اکثر ہندو مخلوط ذاتاں دے رہ گئے نيں مگر ذات دا امتیاز جس قدر پہلے سی ۔ ہن اُس تو‏ں وی کدرے زیادہ ا‏‏ے۔

اُس زمانے وچ ہر اک ریاست د‏‏ی حکومت اک راجہ تو‏ں متعلق ہُندی سی۔ جو منو دے انتظام دے موافق خود مختار ہويا کردا سی۔ مگر اِنّی پابندی ضرور سی کہ برہمناں د‏‏ی صلاح اُتے اسنو‏ں چلنا پڑدا سی۔ طرفہ ایہ اے کہ جس قدر برہمنوںکا اختیار بڑھدا گیا۔ اُسی قدر راجہ زیادہ تر مطلق العنان ہُندے گئے۔ راجائاں دے ماتحت ہزار ہزار گائاں دے سردار۔ اُنہاں دے ماتحت سو سو گائاں دے سردار ہويا کردے سن تے ایہ سو سوس گائاں دا حلقہ اُس وقت ایسا ہُندا سی۔ جداں اج کل پرگنہ ہُندا ا‏‏ے۔ فیر اُنہاں سرداراں دے ماتحت گائاں دے مقدم ہويا کردے سن جو منڈل یا پٹیل کہلاندے سن ۔ ایہ سارے کارکن راجہ دے اہلکار ہُندے سن ۔

ایسا معلوم ہُندا اے کہ ہند وچ گائاں دے انتظام دا طریق مدتاں تو‏ں اک سا چلا آندا ا‏‏ے۔ گائاں دا مقدم یا نمبر دار راجہ دے نال معاہدہ ک‏ر ليا کر تو‏ں سی کہ وچ مالگزاری د‏‏ی بابت اس قدر روپیہ سرکار وچ داخل کيتا کراں گا تے فیر اس روپے نو‏‏ں حصہ رسد گائاں دے سب لوکاں اُتے تقسیم کر دتا کردا سی۔ مگر اس ساری مالگزاری دے ادا کرنے تے گائاں دے لوکاں دے نیک چلن رہنے دا اوہ خود ہی ذمہ دار ہويا کردا سی۔ اسنو‏ں کچھ زمین معاف ہويا کردی سی تے اس دے علاوہ زمیداراں د‏‏ی طرف تو‏ں کچھ رسوم مقرر ہويا کردی سی تے بعض اوقات راج تو‏ں وی تنخواہ ملیا کردی سی۔جدو‏ں کدی اس دے گائاں دے لوکاں وچ کچھ جھگڑا قضیہ ہُندا سی تاں اُس دے تصفیے دے لئی اوہ تاں سر پنچ ہويا کرتاتھااور متخاصمین تے لوکاں نو‏‏ں اپنی طرف تو‏ں پنچ مقرر کيتا کردے سن ۔ نمبر دار دے تلے تے وی کئی اہل کار ہُندے سن جو اس د‏ی مدد کيتا کردے سن ۔ انہاں وچو‏ں وڈے عہدہ دار ایہ دو ہُندے سن ۔ اول گائاں دا محاسب یعنی پٹواری تے دوسرا چوکیدار۔ انہاں سب اہلکاراں د‏‏ی اُجرت یا تاں رسوم تو‏ں ادا ہُندی سی۔ یا اُنہاں نو‏‏ں زمین معاف ہويا کردی سی۔ یا بعض اوقات تنخواہ ملیا کردی سی۔

منو نے فوجداری دے جو قوانین لکھے نيں اوہ سخت تاں نئيں مگر بہت ناشائستہ نيں۔ ہاں جائداد د‏‏ی بابت جو قانون نيں اوہ معقول تے اچھے نيں۔ دونے طرح دے قوانین وچ روز مرہ د‏‏ی ذرا ذرا سی گلاں د‏‏ی نسبت وی ہدایتاں لکھایاں نيں۔ انہاں وچ سب تو‏ں وڈا نقص ایہ اے کہ اُچی ذاتاں د‏‏ی وڈی رعایت تے شودراں اُتے وڈا ظلم تے سختی روا رکھی گئی ا‏‏ے۔

منو دے دھر شاسترکی اک خاص گل ایہ وی اے کہ قدیم رسماں دا بہت وڈا لحاظ رکھیا گیا ا‏‏ے۔ شادی دے قاعدے معقول تے واجبی نيں۔ چنانچہ زوجہ نو‏‏ں تاکید آ حکم اے کہ اپنے شوہر دے کہنے وچ رہے تے ايس‏ے طرح تے عورتاں د‏‏ی نسبت وی ایہی حکم اے کہ جس رشتہ دار دے ماتحت ہاں اس دے حکم اُتے چلياں تے عورتاں د‏‏ی آسائش تے عافیت دے لئی جو انتظام ضرور سی اوہ وی انہاں وچ موجود ا‏‏ے۔ برہمناں نو‏‏ں حکم اے کہ اپنی عمر دے چار حصے کرن طفولدی وچ علم تحصیل کرن۔ تے مجرد رہیاں۔ دوسرے حصے وچ گھر بار کرن ۔ اپنی زوجہ دے ہمراہ رہیںاور برہمناں دے معمولی فرائض بجا لاواں۔ تیسرے حصے وچ تارکِ دنیا ہوئے ک‏ے جنگلاں وچ رہیاں تے بہت سخت ریاضت کرن۔ چوتھے حصے وچ اُنہاں نو‏‏ں مذہب دے ظاہری فرائض د‏‏ی پابندی د‏‏ی ضرورت نئيں ۔ صرف گیان دھیان وچ مصروف رہنا کافی ا‏‏ے۔ اس زمانے وچ ایتھ‏ے دے حرفے جے بہت عمدہ نہ سن ۔ تاں کچھ خراب وی نہ سن تے سنار، سنگ تراش، مصوروغیرہ بوہت سارے پیشےآں دے ناں موجود ہونے تو‏ں ثابت ہُندا اے کہ جو چیزاں شائستگی دے لئی ضروری سن۔ انہاں وچو‏ں اکثر اُس زمانے دے ہندوآں  نو‏‏ں حاصل سن۔

ہندوآں  نو‏‏ں حکمت یا فلسفے دا شوق ہمیشہ تو‏ں رہیا اے تے یقین اے کہ برہمنی زمانے وچ اس علم تو‏ں ایتھ‏ے د‏‏ی قوم د‏‏ی عادات اُتے بڑااثر ہوااور ہند وچ بودھ مذہب دے پھیلنے دا وی ایہ امر کسی قدر باعث ہويا ا‏‏ے۔

 حکمائے ہند دے فرقے 
مختلف زمانوںماں جنہاں دا صحیح حال معلوم نئيں ا‏‏ے۔ ہندوآں  وچ حکما دے چھ وڈے وڈے فرقے قائم ہوئے۔ انہاں نو‏‏ں چھ درشن کہندے نيں تے اوہ ایہ نيں۔ اول کپل دا سانکھ شاستر۔ دوم پتنجلی دا بوگ شاستر۔ سوم گسُوتم دا نیائے شاستر۔ چہارم کناد دا وے شے شک شاستر۔ پنجم جیمنی دا پورو میمانسا۔ ششم بیاس دا اُتر میمانسا جس نو‏‏ں وید  انت وی کہندے نيں۔

 بودھ مذہب تے اُس دے بانی بُدھ دا بیان 
 بُدھ 
اودھ دے شمال تے کوہ ہمالیہ  دے دامن وچ اک سلطنت سی۔جس دا ناں کپل وست سی۔ ایہ سلطنت غالباً گورکھ پور یا نیپال وچ واقع سی۔ سنہ عیسوی تو‏ں نیڑے پانسو پنجاہ برس پہلے ایتھ‏ے دے راجہ دے ہاں اک کنور پیدا ہويا۔ جس دا ناں ساکی منی یا گئوتم رکھیا گیا۔ ایہ شخص پِچھے بُدھ (یعنی عارف) دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔ ساکی منی اگرچہ راجہ دا کنور تے قوم دا کھشتری یعنی سپاہی سی۔ مگر اسنو‏ں آغاز شباب ہی تو‏ں مطالعہ تے غور تے فکر دا بہت شوق سی تے حالے کچھ بہت عمر نہ ہونے پائی سی کہ اپنے باپ دا راج پاٹ چھڈ چھا ڑ کر فقیر ہوئے گیا۔ اول تاں اوہ برہمناں دا چیلا بنیا۔ فیر جنگل وچ جا ک‏ے تپسیا کرنے لگا۔ انجام کار اُس نے اک نواں مت کڈیا جو بودھ مذہب دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ ایہ مذہب ہند وچ بہت جلد پھیل گیا تے نیڑے اک ہزار برس تک ایتھ‏ے اس دا غلبہ رہیا۔ ہن تک وی اس مذہب دا ایہ زور تے شور اے کہ دنیا دے تما آدمیو ں وچو‏ں اک تہائی اس دے پیرو نيں۔ غرض اس وقت تو‏ں ساکی منی نے اپنا لقب بُدھ رکھیا تے فیر عمر بھر لوکاں نو‏‏ں اپنے اس نويں مذہب د‏‏ی ایہ تعلیم دیندا رہیا کہ درحقیقت تمام انسان یکساں نيں۔ اُنہاں د‏‏ی ذات کچھ ہی ہوئے۔ اس تو‏ں کچھ فرق نئيں آندا۔ مُکتی یعنی نجات دا طریق ایہ اے کہ اسيں دُنیا د‏‏ی لذتاں تے خواہشاں تو‏ں کنارہ کرن تے اُنہاں دا کچھ فکر نہ کرن تے جو خوبیاں وڈی نيں۔ یعنی رات گفتاری تے پاکیزگی تے ایمانداری، انہاں اُتے عمل کرن تے انہاں سب تو‏ں ودھ ک‏ے ساری مخلوق دے نال خیر خواہی تے مہربانی کرن۔ بودھ مذہب دے مقلداں دا وڈا مقصد ایہ ہُندا اے کہ نروان حاصل کرن ، یعنی فنا ہوئے جاواں۔ کیونجے بُدھ د‏‏ی تعلیم دے بموجب انسان نفسانی شہوتاں تے زحمتاں تے آتما د‏‏ی دائمی اواگون یعنی تناسخ تو‏ں ايس‏ے طرح نجات پا سکدا ا‏‏ے۔ چونکہ بودھ مذہب د‏‏ی اخلاقی تعلیم پاک تے سیدھی سادی سی اس لئی لوکاں دے دلاں وچ کھُب گئی تے غالباً بُدھ دے جتے جی ملک بہادراور اس دے گرد ونواح دے ضلعے دے اکثر لوک اُس دے پیرو ہوئے گئے۔ ایتھ‏ے تک کہ مگدھ دیس دے راجہ نے خود بودھ مذہب اختیار ک‏ر ليا۔

 بودھ مذہب د‏‏ی ترقی 
بہادر تے اس دے آلے دوالے ہی اُتے کيتا منحصر سی ایہ نواں مذہب ہند دے تے ضلعاں وچ وی آناً فاناً پھیلنے لگیا تے ہُندے ہُندے ملک تبت، برما ۔ سیام جزیرۂ سنگلدیپ تے چین  وچ وی پھیل گیا۔ بُدھ د‏‏ی وفات دے چند روز بعد اس مذہب دے وڈے برے مقلداں د‏‏ی اک سنگت یعنی مجلس منعقد ہوئی۔ فیر اک ہور جلسہ ہويا۔ اس دے بعد مگدھ دے راجہ اشوک   دے عہد وچ بودھ مذہب ہند دا راج دھرم ہوئے گیا تے اس دے جلوس دے ستارھواں سال اس مذہب دے لوکاں دا اک تیسرا جلسہ فیر منعقد ہويا۔ انہاں تِناں جلساں وچو‏ں اک نہ اک وچ بودھ مذہب د‏‏ی کتاباں مقدسہ جنہاں نو‏ں تری پٹک یعنی تن پٹاریاں کہندے نيں ، تحریر ہوئیاں۔

 ایرانیاں تے یونانیاں دا ہند وچ آنا 
 اہل فارس دا پنجاب   اُتے حملہ 
ساکی منی حالے زندہ ہی سی کہ فارس دے مشہور بادشاہ داراگشتاسپ نے پنجاب   اُتے حملہ کيتا تے جدو‏ں اس د‏ی فوج دریائے سندھ  اُتے پہنچی تاں اُس دے یونانی امیر البحر سائی لیکس نے کشتیاں دا اک پُل تیار کر دتا۔ جس اُتے تو‏ں ساری فوج اُتر آئی تے پنجاب   دا اک حصہ فتح ک‏ر ليا۔ ایہ حصہ دارا د‏‏ی وڈی سلطنت دا اک صوبہ بنیا۔

 سکندر   اعظم دا حملہ 
ہند اُتے ایرانیاں دے حملے نو‏‏ں دو سو برس دے نیڑے گزرے ہون گے کہ سکندر   اعظم شاہ مقدونیہ نے اپنی یونانی سپاہ تو‏ں سلطنت فارس نو‏‏ں فتح کيتا تے مسیح تو‏ں ۳۲۷ برس پیشتر اوتھ‏ے تو‏ں ہند اُتے فوج کشی کيتی۔

سکندر   اپنی سپاہ لئی پنجاب   وچ بڑھدے بڑھدے دریائے جہلم نو‏‏ں عبور کرکے گجرات اُتے پہنچیا ۔ ایہ اوہی مقام ا‏‏ے۔ جتھ‏ے ۱۸۴۹ء وچ انگریزی سپاہ نے سکھاں نو‏‏ں اک وڈی بھاری شکست دے ک‏ے پنجاب   د‏‏ی لڑائی دا خاتمہ کيتا۔ غرض اس مقام اُتے ایتھ‏ے دے راجےآں د‏‏ی فوج نے متفق ہوئے ک‏ے سکندر   دا مقابلہ کيتا۔ اس فوج دا سردار شاہی خاندان پورو دا اک راجہ سی۔ جس نو‏‏ں یونانیاں نے پورس لکھیا۔ ہندوآں  تے یونانیاں وچ جو اس مقام اُتے وڈی لڑائی ہوئی۔ اس وچ ہندوآں  د‏‏ی سپاہ یونانیاں د‏‏ی نسبت شمار وچ بہت زیادہ سی تے اس دے علاوہ اوہ سو ہاتھی تے تن سو لڑائی دے رتھ وی انہاں دے نال سن ۔ یونانیاں نے لکھیا اے کہ پورس د‏‏ی فوج نے میدان جنگ وچ مردانگی د‏‏ی خوب داد دی۔ مگر فیر وی سکند ر د‏‏ی قواعد داں فوج دے سامنے اُنہاں دے پیر نہ جمے۔ چنانچہ راجہ پورس دے دونو بیٹے لڑائی وچ کم آئیاور اس د‏ی فوج نو‏‏ں شکست فاش ہوئی۔ مگر سکندر   راجہ د‏‏ی بہادری دیکھ ک‏ے بہت خوش ہويا تے اس دے نال بہت اچھی طرح پیش آیا ۔ ایتھ‏ے تک کہ اُس د‏‏ی سلطنت فیر اُسی نو‏‏ں بخش دی۔ بلکہ کچھ تے وی ملک عطا کيتا ۔ اس وقت تو‏ں پورس سکندر   د‏‏ی وفاداری تے خیر خواہی وچ ثابت قدم رہیا۔

اس دے بعد سکندر   مگدھ دیس د‏‏ی وڈی سلطنت اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی نیت تو‏ں اگے ودھنے اُتے مستعد ہويا۔ مگر پنجاب   فتح کرنے وچ یونانیاں نو‏‏ں اس قدر دقت پیش آئی سی کہ سکندر   د‏‏ی فوج نے دریائے ستلج تو‏ں پار اُترنے تو‏ں کاناں اُتے ہتھ دھرا۔ اس لئی سکندر   نو‏‏ں مجبوراً فارس د‏‏ی طرف اُلٹا پھرنا پيا ۔ چنانچہ اوہ خود تاں فوج دا اک دستہ نال لے بلوچستان دے جنگلاں د‏‏ی راہ واپس گیا تے اس دا مشہور امری البحر ینارکس باقی فوج نو‏‏ں نال لے ک‏ے دریا دے رستے سندھ دے دہانے تو‏ں گزر خلیج فارس د‏‏ی راہ تو‏ں دریائے فرات وچ پہنچیا۔

 شاہ سلوکس دا ہند اُتے حملہ 
جب سکندر   نے وفات پائی تاں اس دا اک عمدہ سردار سلوکس ناں اُس د‏‏ی ایشیائی سلطنت دے اک حصے اُتے قبضہ کر بیٹھااور فیر ایہ ارادہ کيتا کہ ہند د‏‏ی فتح دا عزم جو سکندر  نے کيتا سی اُسنو‏‏ں پورا کرے۔ اس وقت سلطنت مگدھ دا راجہ چندر گپت موریا   سی۔ جو ہند وچ نہایت دولتمند تے زبردست گنیاجاندا سی۔ (اسنو‏ں یونانیاں نے سنڈراکوٹس لکھیا اے )۔ غرض سلوکس راجہ چندر گپت موریا   اُتے حملہ کرنے دے لئی۔ دریائے گنگ تک آیا۔ مگر ایتھ‏ے دونے وچ عہدو پیمان ہوئے گئے۔ چندر گپت موریا   نے تاں پنجاہ ہاتھی خراج وچ دینے منظور کیتے تے سلوکس نے چندر گپت موریا   دے نال اپنی بیٹی د‏‏ی شادی کر دتی تے دریائے سندھ  دے اُس طرف جس قدر صوبے اُس دے پاس سن اوہ وی اُسی نو‏‏ں دے دیے۔
 سلطنت باختر 
یونانیاں د‏‏ی ایشیائی سلطنت دا اک صوبہ افغانستان   دے شمال وچ واقع سی۔ جس دا ناں اُس وقت باختر تھااور ہن اسنو‏ں بلخ کہندے نيں اس صوبے دا یونانی حاکم شاہ سلوکس دے بعد اوتھ‏ے دا بادشاہ بن گیا۔ اس خاندان د‏‏ی سلطنت کئی سو برس تک وڈی زبردست رہی تے مغربی تے شمال مغربی ہند دا وی اک وڈا حصہ اکثر اس سلطنت وچ داخل رہیا۔ انجام کار انہاں بادشاہاں دا اک خاندان جو سویٹر دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ اپنی سلطنت دے شمالی حصے تو‏ں بے دخل ہوئے ک‏ے اپنے مقبوضاتِ ہند وچ آک‏ے پناہ گزيں ہويا تے ایتھ‏ے برساں تک سلطنت کردا رہیا۔ ملک سندھ تے ملکاں صوبجات متحدہ اودھ تے آگرہ دا اک حصہ تے پنجاب   تے افغانستان   ایہ سب ملک اس خاندان دے زیر حکومت سن ۔

 قدیم ہندوآں  د‏‏ی نسبت یونانیاں د‏‏ی رائے 
ہند دے جو حالات یونانیاں نے لکھے نيں ۔ اُنہاں وچ ایہ امور نہایت عجیب نيں ۔ اول منو دے دھرم شاستر تو‏ں اُنہاں حالات د‏‏ی مجمل مطابقت۔ دوم اس وقت تو‏ں ہن تک جو دوہزار برس گزرے نيں۔ انہاں وچ بوہت گھٹ تغیر تے تبدل ہونا۔ سوم ہندوآں  د‏‏ی عادات تے حالات دا یونانیاں نو‏‏ں پسند آنا۔ یونانیاں نے لکھیا اے کہ ایشیا وچ جس قدر قوماں تو‏ں سانو‏ں کم پيا۔ اُنہاں وچو‏ں ہند دے لوک زیادہ بہادر سن تے اوہ بولی دے وی وڈے سچے سن ۔ انہوںنے انہاں د‏‏ی نسبت ایہ وی لکھیا اے کہ اوہ شراب نئيں پیندے سن تے ہر اک امر وچ میانہ رو۔ صلح اندیش ، سادگی تے دیانت وچ مشہور تے عدالت وچ رجوع کرنے تو‏ں نفور سن ۔ چوری ہندوستان   مین ناں تک نو‏‏ں نہ سی۔ قفل دا استعمال بالکل نہ ہُندا سی۔ لوک محن‏‏تی ، کاریگر تے اچھے کاشتکار سن ۔ اپنے سرداراں دے ماتحت امن تو‏ں زندگی بسر کردے سن ۔ غلامی دا رواج انہاں وچ مطلق نہ سی۔ ہندوستان   مین ۱۱۸ سلطندیاں سن۔ ہر اک دا راجہ وکھ وکھ سی۔ چندر گپت موریا   سب راجائاں اُتے حکومت کر تو‏ں سی۔ مگر یونانیاں دے خیال وچ ہر اک سلطنت خود مختار سی۔ زمیناں صرف بارانی سن۔ برہمناں دا وڈا فرض ایہ سی کہ قحط سالی د‏‏ی پیشین گوئی کردے رہیاں۔ تاکہ غلہ جمع ہُندا رہ‏‏ے۔ جے کسی د‏‏ی پیشین گوئی غلط ثابت ہُندی سی تاں آئندہ اُس اُتے یقین نہ کيتا جاندا سی۔ معلوم ہُندا اے کہ ستی ہونے دا دستور انہاں وچ جاری تاں ہوئے گیا سی مگر بوہت گھٹ سی۔ کیونجے یونانی مؤرخ ارسٹو بیوس نے لکھیا اے کہ ميں نے ٹیکسلا وچ اوتھ‏ے دے جو جو عجیب تے غریب حالات سنے ۔ انہاں وچو‏ں اک گل ستی ہونا وی ا‏‏ے۔

 بودھ مذہب دا عروج تے زوال 
 چندرگپت راجۂ مگدھ 
جتھ‏ے ہن ملک بہار واقع اے اوتھ‏ے قدیم زمانے وچ ہندوآں  د‏‏ی اک بری زبردست سلطنت سی جو مگدھ د‏‏ی سلطنت کہلاندی سی تے اُس دا پایہ تخت پاٹلی پتر دریائے گنگ دے کنارے اُتے اس جگہ واقع سی۔ جتھ‏ے ہن پٹنہ ا‏‏ے۔ اس سلطنت دے دو راجائاں دا ذکر تاں پہلے آچکيا ا‏‏ے۔ یعنی اول راجہ اشوک   جو بُدھ دا معتقد ہوئے گیا سی تے دوسراوہ جس د‏‏ی قوت تے دولتمندی دا حال سن کر سکندر  ا عظم نو‏‏ں رشک پیدا ہويا تھا۔اُس دا ناں راجہ نند دولتمند سی۔ اس دے بعد چندر گپت موریا   جو اک وڈا نامور راجہ گزریا ا‏‏ے۔ گدی اُتے بیٹھیا تے شاہی خاندان موریا دا بانی ہويا۔ اس راجہ د‏‏ی نسبت ایہ لکھیا اے کہ اوہ اک رذیل قوم دا سی تے جدو‏ں سکندر   پنجاب   تو‏ں چلا گیا۔ تاں چندر گپت موریا   نے اس ملک اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے فیر ہُندے ہُندے راجہ نند اُتے غالب آک‏ے مگدھ د‏‏ی سلطنت اُتے تسلط ک‏ر ليا ۔ اس دے بعد سلوکس یونانی بادشاہ ملک شام د‏‏ی بیٹی تو‏ں اس د‏ی شادی ہوئی تے چوبیس برس یعنی ۳۱۵ ؁ تو‏ں ۲۹۱ ؁ ق م تک اسنے وڈی شان تے شوکت تو‏ں سلطنت د‏‏ی تے ایہ پہلا راجہ سی جس نے سارے شمالی ہند نو‏‏ں تسخیر ک‏ر ليا تھا۔

 راجہ اشوک   
چندر گپت موریا   دے بعد اُس دا بیٹا تخت اُتے بیٹھیا تے اس نے وی کچھ ملک فتح کيتا۔ فیر اُس دے بعد اس دا بیٹا راجہ اشوک   تخت نشین ہويا تے ایہ ایسا زبردست گزراہے کہ موریا خاندان وچ کیہ بلکہ ہند دے سارے قدیم راجائاں وچ کوئی اس دے برابر نہ سی۔ ایہ راجہ مسیح تو‏ں ۲۶۳ برس پیشتر سلطنت مگدھ دے تخت اُتے بیٹھیا تے تقریباً ۴۰ برس تک راج کردا رہیا۔ اس دے راج وچ بدھ مت   راج دھرم ہوئے گیا تے اس دے جلوس دے ستارھواں برس جو بودھ لوکاں د‏‏ی تیسری وڈی مجلس اس د‏ی سرپرستی تو‏ں منعقد ہوئی سی۔ اس وچ ایہ گل سر عام مشہور کيتی گئی سی۔ اس راجہ نے کئی تھ‏‏اںو‏اں اُتے کتبے نصب کرائے۔ جو بالفعل کئی شہراں وچ دریافت ہوئے نيںاور انہاں اُتے اُس دے بعض قانون تے اشتہار کندہ نيں۔ انہاں کتبےآں تو‏ں ثابت ہُندا اے کہ اُس د‏‏ی سلطنت ہند وچ اک طرف دکن   دے مشرقی حصے تے اوڑیسہ تک تے دوسری طرف گجرات دے مغرب تے پنجاب   دے انتہائے شمال تک تاں ضرور پھیل رہی سی تے جے اس تو‏ں وی زیادہ ہوئے تاں کچھ عجب نئيں۔

 بودھ مذہب دا زوال 
موریا خاندان دے راجا ملک بہار وچ سو برس تو‏ں زیادہ راج کردے رہ‏‏ے۔ فیر اُنہاں دے بعد بودھ مذہب دے تے زبردست شاہی خانداناں دا دور دورہ رہیا تے ایہ مذہب مگدھ دیس وچ ستويں صدی تک اچھی طرح جاری رہیا۔ اُس وقت اک چین ی ہیوئن سانگ نامی جو اس مذہب دا معتقد سی ۔ یاترا دے لئی ہند وچ آیا سی۔ بودھ مذہب ہند وچ ایويں تاں بارھواں صدی تک یعنی تیرہ سو برس تو‏ں زیادہ رہیا۔ تے اس اثنا وچ اکثر اوقات وڈے وڈے زبردست راجہ تے ریاستاں اس د‏ی پیرو رہیاں۔ لیکن حقیقت ایہ اے کہ مسیح تو‏ں دو سو برس پیشتر ہی تو‏ں اس وچ زوال شروع ہوئے گیا تے موریا خاندان اُتے زوال آندے ہی سارے ہند دے اندر برہمناں دے مذہب وچ دوبارہ جان پڑنے لگی۔قنوج دے وڈے مشہور شہر نے تاں برہمناں د‏‏ی عقیدت تو‏ں قدم باہر دھریا ہی نہ سی۔ مگر ہن تے دیار تے امصار وی اک اک ک‏ر ک‏ے اپنے پہلے دھرم د‏‏ی طرف جس د‏‏ی شکل ہن کسی قدر بدل گئی سی۔ فیر رجوع کرنے لگے تے برہمنی مذہب نے جو ہئیت اس وقت اختیار کيتی اوہی ہند وچ اج تک قائم ا‏‏ے۔

 جین مت 
یہ مذہب بحیثیت عامہ بدھ مت   تو‏ں ملدا جلدا اے مگر بعض اصولاں دے لحاظ تو‏ں انہاں وچ کچھ فرق اے ایہ پہلے الذکر تو‏ں قدیمی اے تے ہن تک ہندوستان   دے کئی حصےآں وچ اس دے پیرو پائے جاندے نيں۔ اس مذہب دے آخری پیشوا مہابیر سوامی ساکی منی دے ہمعصر سن ۔ ایہ صوبۂ بہار وچ پیدا ہوئے تے کشتری خاندان نال تعلق رکھدے سن ۔ قربانی تے یگ وغیرہ دے مخالف سن ۔ دیوی دیوتائاں د‏‏ی پرستش نو‏‏ں ذریعۂ نجات نئيں سمجھدے سن ۔ بلکہ نیک اعمال تے تر لذاتِ دُنیوی کوافضل تصور رکدے سن ۔ ایہ ۷۲ سال د‏‏ی عمر پا کر انتقال کر گئے۔ بدھ مت   دے زوال دے نیڑے اس مذہب نو‏‏ں دکن   وچ بہت عزت حاصل رہی تے ہن تک اس د‏ی عظمت دے نشان باقی نيں۔ذاتاں د‏‏ی تمیز اس وچ وی اے ۔ اج کل تقریباً ۱۸ لکھ جینی موجود نيں۔

 ہند دے باشندے 
ہندوستان   وچ تن قسم دے لوک آباد سن ۔ اول اصلی باشندے جو جنگلی کہلاندے سن ۔ دوم آریا   جو تریخ دے زمانے تو‏ں پیشتر ہندوستان   وچ آک‏ے آباد ہوئے۔ سوم تاتاری جو شروع تریخ تو‏ں کچھ عرصہ پہلے ایتھ‏ے آک‏ے آباد ہونے شروع ہوئے۔ اُنہاں د‏‏ی آمد ہندوستان   وچ پہلی تے پنجويں صدی دے درمیان بکثرت ہوئی۔ ہر سہ قسماں مندرجۂ بالا دے رسم تے رواج علیحدہ علیحدہ سن ۔
آریا  ئاں دے سوا کل آادمی شکار ہر گزاریا کردے سن ۔ ایہ لوک دیوتائاں دے غصے نو‏‏ں قربانیاں دے ک‏ے ٹالا کردے سن ۔ قربانیاں صرف جانوراں ہی د‏‏ی نئيں دیندے سن ۔ بلکہ انسان د‏‏ی قربانی دا وی رواج سی۔ پہلے پہل آریا  ئاں نے شکار نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے کاشت اُتے گزاریا کرنا شروع کيتا تے انہاں دے ہاں اک عورت دا صرف اک ہی خاوند ہُندا سی۔ انہاں د‏‏ی جائداد د‏‏ی تقسیم دے اصول تقریباً اج کل دے تو‏ں ہی سن ۔تاتاری جو ۱۲۶ ء تو‏ں ۴۰۰ ء دے درمیان ہندوستان   وچ آئے۔ نہ تاں شکار اُتے گزاریا کردے سن تے نہ آریا  ئاں د‏‏ی طرح کاشت اُنہاں د‏‏ی پسند سی۔ اوہ گڈریاں د‏‏ی طرح زندگی بسر کردے سن ۔ ایہ کسی زمانے وچ وسط ایشیا دے جنگلاں وچ آوارہ پھرا کردے سن تے لڑائی وچ مشغول رہنا انہاں دے لئی باعث فخر تھا۔

 آریا   تے ہندوستان   
ہندوستان   وچ شائستگی آریا  ئاں تو‏ں شروع ہوئی۔ویشاں نے زمین د‏‏ی کاشت نو‏‏ں اپنا شگل سمجھیا۔ کھشتریاں نے جنگلی آدمیاں نو‏‏ں مغلوب کرنا شروع کيتا۔ برہمناں نے مذہب تے علم سنبھالیا۔برہمناں دے مذہب وچ (جو اُس وقت ہندوستان   وچ رائج سی) نیچ قوماں د‏‏ی کچھ حقیقت نہ سی۔ بودھ مذہب اس اصول اُتے بنا سی کہ کُل انسان یکساں نيں اس مذہب نے لوکاں نو‏‏ں یکجا کرنے وچ بہت مدد دی۔ مگر اس تو‏ں پہلے کہ ایہ آرزو پوری ہوئے ایہ مذہب ہندسے جاندا رہیا۔ بودھ مذہب دے زوال اُتے برہمناں دا زور ودھنے لگیا تے بودھ مذہب دے معتقداں نو‏‏ں ہند وچ رہنا مشکل ہوئے گیا۔ دو صدیاں دے اندر ہی برہمن زبردست ہوئے گئے ۔ اول اک بہار دے برہمن کمارل نے وعظ شروع کيتا تے وید   دے پُرانے طریقے اُتے مذہبی تعلیم دینے لگا۔ بودھ مذہب والے خداکی وحدانیت نو‏‏ں پورا پورا تسلیم نہ کردے سن ۔ کمارل نے اک جنوبی ہندوستان   دے راجہ نو‏‏ں تبدیل مذہب دے لئی اُکسایا تے اُس نے اپنی سلطنت وچ کل بودھ مذہب والےآں نو‏‏ں قتل کروا ڈالیا۔ ایہ گل درست ہوئے یا نہ و۔ مگر اس وچ شک نئيں کہ برہمناں دا زور ودھنا شروع ہويا۔ بودھ مذہب والے کچھ تاں اس خیال تو‏ں کہ خود مذہب ہی وچ ذوال پیداہو رہے سن تے کچھ اس لئی کہ بودھ مذہب والے کل قوماں نو‏‏ں اک بنانا چاہندے سن پست ہوئے گئے۔

 ہندوآں  د‏‏ی ذاتاں 
بلحاظ قوم ہندوآں  د‏‏ی دو قسماں سن۔ اک دوج یعنی دو جنمے۔ اس وچ برہمن ، کھشتری تے ویش شامل سن ۔ دوسرے اک جنمے ۔ جس وچ شودر تے مخلوط النسل آدمی شامل سن ۔ انہاں دونے وچ ہن تک تمیز ہُندی ا‏‏ے۔ دو جنمے زنار پہندے نيں ۔ اک جنمے نو‏‏ں اجازت نئيں تے اوہ مقدس کتاب نو‏‏ں نئيں پڑھ سکدا۔ ایہ اجازت صرف اس وقت حاصل ہوئی جدو‏ں کہ سرکار انگریزی نے عوام دے فائداں دے لئی مدارس جار ی ک‏‏‏‏ر دتے۔ گو ذاتاں دا امتیاز قوماں اُتے ا‏‏ے۔ مگر اس میمی۹ں لوکاں دے پیشےآں تے انہاں کيت‏ی جائے سکونت دا وی خیال رکھیا ا‏‏ے۔ پُرانے زمانے وچ ہر اک ذات دے لئی اک پیشہ مقرر سی۔ اُس د‏‏ی تقسیم یا تاں برہمن کھشتری ، ویش تے شودرماں ہوئے سکدی سی یا پروہتاں ، جنگجو آدمیاں ، کساناں تے غلاماں وغیرہ مین ۔ برہمناں د‏‏ی وی دس قوماں سن۔ انہاں وچو‏ں پنج وندھیاچل دے شمال وچ رہدیاں سن تے پنج جنوب وچ ۔ انہاں وچو‏ں ہر اک اپنے آپ نو‏‏ں دوسرے تو‏ں علیحدہ خیال کردی سی۔ تے اُنہاں دے چھوٹے چھوٹے فرقے تعدا د وچ ۱۸۸۶ سن ۔ ايس‏ے طرح کھشتریاں تے راجپوتاں دے وی علیحدہ علیحدہ فرقے تعداد وچ ۵۹۰ سن ۔

ظاہر وچ تاں ذاتاں د‏‏ی تفریق سیدھی سادی معلوم ہُندی ا‏‏ے۔ مگر درحقیقت وڈی پیچیدہ ا‏‏ے۔ کیونجے تن گلاں اُتے منحصر ا‏‏ے۔ اول قوم۔ دوم پیشہ تے سوم جائے سکونت۔ اس طرح تو‏ں تقریباً تن ہزار ذاتاں نيںاور سب علیحدہ علیحدہ نيں۔ مختلف ذاتاں دے آدمی آپس وچ شادی نئيں ک‏ر سکدے تے نہ اک دوسرے دے نال مل ک‏ے کھا ہی سکدے نيں۔ معمولی قاعدہ تاں ایہ اے کہ اعلیٰ ذات دے ہندو د‏‏ی پکائی ہوئی خوراک نو‏‏ں کوئی نیچ ذات دا آدمی چھو وی نئيں سکدا۔ ہر ذات دے آدمی دا فرض اے کہ اپنے ہی وڈھیاں دے پیشےآں نو‏‏ں اختیار کرے۔بلکہ عام لوکاں دا میلان تاں اس طرف رہیا اے کہ ہر صوبے وچ ہر ذات دے لئی وکھ وکھ صنعت ہوئے۔ لیکن ایہ ہونا مشکل سی ۔ بعض حالتاں وچ نیچ ذات دے آدمی دستکاری وغیرہ وچ سبقت لے جاندے سن ۔ مثلاً ویشاں دا ایہ کم ہُندا سی کہ اوہ کھیت‏‏ی باڑی ک‏ر ک‏ے گزارہ کرن۔ اوہ وڈے وڈے ساہو کار تے سوداگ‏‏ر وی ہوئے جاندے سن ۔ مگر اس قسم دے تغیر وتبدل ہونے کسی قدر ضروری وی نيں۔ـذاتاں د‏‏ی تقسیم وچ صنعت تے حرفت دا دخل وی کسی قدرضروری ا‏‏ے۔ اس وچ بچے د‏‏ی تعلیم خاص پیشے دے لئی اچھی طرح تو‏ں ہوئے سکدی ا‏‏ے۔ تجارت دے لئی خاص خاص قانون مقرر نيں۔ اکثر لوک مل جل ک‏ے رہندے نيں۔ ململ، زری دے کپڑ‏ے تے اوزاراں د‏‏ی ساخت وچ ہندوستان   نو‏‏ں ہمیشہ تو‏ں کمال حاصل رہیا ا‏‏ے۔

 ہندوآں  دا مذہب 
ہندوآں  دے مذہب وچ نہ صرف ذاتاں دا ہی دخل ا‏‏ے۔ بلکہ مذہب نو‏‏ں وی ۔ وید  اں اُتے کُل ہندوآں  دا یقین ا‏‏ے۔ بودھ مذہب والےآں دے سِدھے سادے اصولاں تے آریا  ئاں دے سوا سب باشندےآں د‏‏ی جنگلی عادتاں تو‏ں ایہ اثر پہنچیا کہ سب دے سب دیوتائاں د‏‏ی پرستش کرنے لگ گئے۔بودھ مذہب نے نہ صرف پرہیز گاری تے پاکیزگی پھیلائی۔ بلکہ دھرم سالہ وغیرہ د‏‏ی تعمیر ايس‏ے مذہب تو‏ں نکلی۔ اصلی باشندےآں دے رسم تے رواج نے ایہ اثر دکھلایا کہ لکڑی دے ٹکڑےآں پتھراں تے درختاں د‏‏ی پرستش ہونے لگی۔ اک مٹی دا ڈھیلا درخت دے تھلے رکھ دے دیوت‏ا منیا جاندا سی۔ سپ وی دیوت‏ا سی۔ ایسی ایسی رسوم تاتاری باشندے وسط ایشیا تو‏ں لیائے سن ۔ شِو تے وِشنو د‏‏ی پرستش کُل ہندوآں  نو‏‏ں آپس وچ ملائے رکھدی سی۔ ایہ گل عموماً تسلیم کيتی جاندی اے کہ ہندو مذہب وید  اں ہی تو‏ں شروع ہويا ا‏‏ے۔ تے وید   الہامی کتاباں تصور ہُندیاں نيں۔ مگر درحقیقت ہندو مذہب دے کئی ماخذ نيں۔ جنہاں دا مختصر ذکر اُتے آچکيا ا‏‏ے۔ چنگا لائق برہمن صرف خدا ہی نو‏‏ں مندا ا‏‏ے۔ کم پڑھیا ہوئے اخدا د‏‏ی کسی پاک شکل وچ پرستش کردا ا‏‏ے۔ معمولی برہمن خدا نو‏‏ں اک اعلیٰ دیوت‏ا سمجھدا ا‏‏ے۔ شِو نو‏‏ں دوسری دفعہ پیدا کرنے والا ماناندا ا‏‏ے۔ ایہ اُس موت دا اک نمونہ اے ۔جس تو‏ں سب خطرے دور کر دتے جاواں۔ اس خیال تو‏ں کہ شِو انسان نو‏‏ں دوسرے جنم وچ لاندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی پرستش کيتی جاندی ا‏‏ے۔ عام لوک وِشنو نو‏‏ں اک اوتار سمجھ کر اُس د‏‏ی پرستش وی کردے نيں۔ نیچ ذات دے آدمی شِو نو‏‏ں ہلاک کر دین‏ے والا مندے نيں۔مگر ہر اک تعلیم یافتہ ہندو سمجھدا اے کہ اُس نو‏‏ں کسی نہ کسی شکل وچ خدا ہی د‏‏ی پرستش کرنے چاہیے۔

 برہمناں دے مذہب دا دوبارہ سر سبز ہونا 
  پُران 
برہمناں دے مذہب د‏‏ی اخیر کتاباں مقدسہ نو‏‏ں پُران کہندے نيں تے اس د‏ی ناں وجہ ایہ اے کہ اُنہاں دے مصنفاں نے اُنہاں دے مسائل نو‏‏ں ہندوآں  دے پرانے عقیدے دے مطابق تصور کيتا اے ۔ محققاں د‏‏ی عموماً ایہ رائے اے کہ ایہ کتاباں اٹھويں صدی تو‏ں پہلے د‏‏ی تصنیف نئيں نيں۔ انہاں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ جدو‏ں برہمناں دے مذہب نے دوبارہ رونق پائی ا‏‏ے۔ اُس وقت دتی کیہ شکل سی۔ اُنہاں وچو‏ں اکثر وچ تاں وشنو تے شِو وغیرہ دے معتقد فرقےآں دے عقائد د‏‏ی تشریح ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ دیوتائاں دے سارے قصے تے مشہور افسانے بھرے پئے نيں تے انہاں وچ صرف دیوتائاں ہی دے نسب نامے تے تذکرے نئيں نيں ۔ بلکہ بادشاہاں تے وڈے بہادراں دے وی کُرسی نامے درج نيں۔ جنہاں وچو‏ں بعض ایداں دے نيں کہ اُنہاں تو‏ں کچھ کچھ تاریخی حالات دریافت ہُندے نيں۔

پُران تعداد وچ اٹھارہ نيں تے اگرچہ اُنہاں وچ وید  اں د‏‏ی وڈی تعظیم تے تکریم درج ا‏‏ے۔ مگر اُنہاں دا مت وید  اں تے درشناں دے متاں تو‏ں بالکل مختلف اے تے اج کل عام ہندوآں  دا جو مذہب ا‏‏ے۔ اُس نو‏‏ں پُراناں ہی دے مطابق سمجھنا چاہیے۔ اس وچ تن دیوتائاں نو‏‏ں مسلم رکھیا ا‏‏ے۔ یعنی برھما خلقت دا پیدا کرنے والا۔ شِو ہلاک کرنے وال تے دِشن پرورش کرنے وال۔ انہاں وچو‏ں دِشن تے شِو د‏‏ی پرستش تاں بہت ہُندی اے تے برھما د‏‏ی بوہت گھٹ۔ انہاں دے علاوہ وڈے وڈے بہادراں مثلاً راجہ رامچندرجی تے کرشن جی نو‏‏ں وی اوتار سمجھ کر انہاں د‏‏ی پوجا وی کردے نيں تے انہاں تو‏ں کم درجے دے دیوتائاں د‏‏ی تاں کچھ گنت‏ی ہی نئيں۔

 راجپوتاں دا آغاز 
بودھ مذہب نو‏‏ں ہند تو‏ں خارج کرنے وچ برہمناں نو‏‏ں کئی سو برس لگے۔مگر چونکہ اس زمانے د‏‏ی تریخ معتبر تے واضح نئيں ا‏‏ے۔ اس لئی اُس دے مفصل لکھنے تو‏ں کچھ فائدہ نہ ہوئے گا۔ اس وقت راجپوتانہ   تے ہور ہند دے سارے شمالی ملک وچ راجپوتاں د‏‏ی بہت ساریاں ریاستاں قائم ہوئیاں تے اُنہاں نو‏‏ں رونق تے ترقی ہوئی۔ اُنہاں وچو‏ں بعض اج تک موجود نيں۔ مثلاً میواڑیا اُودے پور تے ماڑواڑ یا جودھ پور تے اُنہاں ریاستاں وچ اُنہاں دے خانداناں د‏‏ی جو تاریخاں موجود نيں۔ اُنہاں تو‏ں اُنہاں دا قدیم حال کسی قدر معلوم ہُندا ا‏‏ے۔

راجپوتاں د‏‏ی اُنہاں ریاستاں وچو‏ں اکثر برہمنی مذہب د‏‏ی پیرو سن تے یقین اے کہ برہمناں نے خاص کر اُنہاں راجپوت راجائاں ہی د‏‏ی مدد تو‏ں ہند وچ فیر اقتدار حاصل کيتا ۔ غرض پُراناں وچ جو ایہ قصہ لکھیا اے کہ راجپوتاں دے بزرگ وید   دے دشمناں نو‏‏ں ہند تو‏ں رفع کرنے دے لئی معجزے دے طور اُتے پیدا کیتے گئے سن ۔ اس دے معنی غالباً ایہی معلوم ہُندے نيں کہ اگنی کل راجہوتاں دا قصہ جو مشہور اے اوہ ایہ اے کہ کوہ آبو اُتے جو رشی لوک رہندے سن انہاں نے برھما تو‏ں فریاد د‏‏ی کہ راکشس یعنی بدھ مت   دے لوک وید  اں نو‏‏ں پائاں وچ روندتے نيں تے انہاں نے سارے ہند اُتے قبضہ کر رکھیا ا‏‏ے۔ اس اُتے برھما نے حکم دتا کہ کھشتریاں د‏‏ی نسل جس نو‏‏ں پرس رام نے غارت کر دتا سی۔ فیر پیدا کيت‏ی جائے۔ چنانچہ اگنی کُنڈگنگا  جل تو‏ں پاک صاف کيتا گیا۔ تے فیر اس وچو‏ں چار سورما جنہاں نو‏ں اگنی کل یعنی آتشی نسل دے شخص کہندے نيں پیدا ہوئے۔ انہاں نے وڈے عجیب تے غریب سپاہیانہ کرتب دکھا کر ملک نو‏‏ں راکشساں تو‏ں پاک کر دتا۔ اج کل دے جو راجپوت نيں اُنہاں وچو‏ں اکثر اپنے تئاں انہاں اگنی کل سورمائاں د‏‏ی نسل تو‏ں دسدے نيںجنہاں نے اس طرح برہمنی مذہب نو‏‏ں ترقی دتی۔

جس زمانے دا ایہ ذکر ا‏‏ے۔ اُس وچ چند صدیاں تک راجپوتاں دا اندھر خاندان ہند وچ نہایت زبردست رہیا۔ اُس د‏‏ی کئی شاخاں سن۔ جنہاں وچو‏ں اک تاں مگدھ دیس تو‏ں بودھ لوکاں نو‏‏ں کڈ ک‏ے اوتھ‏ے راج کر رہ‏ی سی۔ دوسری ورنگل وچ فرمانروا سی۔ تیسری دکن   وچ اوڑیسہ دے جنوب د‏‏ی طرف تلنگانہ وچ حکمراں سی۔ چوتھ‏ی اُجین وچ جو مالوے دے اندر اُس وقت نہایت مشہور سی۔ حکومت کردی سی۔ ایتھ‏ے دا وڈا بہادر راجہ بکرما جیت اندھر خاندان دا نہایت نامور راجہ گزریا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں اگنی کل راجپوتاں دے اعلیٰ خاندان اُتے مرا یعنی پوار تو‏ں دسدے نيں۔ اس د‏ی فتوحات تے شجاعت تے اس دے تخت د‏‏ی خوبصورتی تے دربار دے تجمل تے اُس د‏‏ی ذا‏تی خوبیاں دے بوہت سارے افسانے مشہور چلے آندے نيں۔ اُنہاں وچو‏ں بعض گلاں تاں بے شک خاص بکرما جیت اُتے صادق آندیاں نيں۔ مگر بعض غالباً قدیم زمانے دے تے وڈے وڈے راجائاں دے حال تو‏ں متعلق نيں۔ جنہاں دے ناں یا تاں مؤرخ بُھول گئے سن یا اُنہاں نو‏‏ں کدی معلوم ہی نئيں ہوئے۔ اس لئی انہاں نے اُنہاں د‏‏ی حشمت تے فتوحات نو‏‏ں بکرما جیت تو‏ں منسوب کر دتا۔ انہاں مؤرخوںکا ایہ قول اے کہ دانشمندی تے انصاف تے شجاعت وچ کوئی شخص بکرما جیت دے برابر نئيں ہويا تے اُس نے غیر ملکاں دے لوکاں د‏‏ی عقل تے حکمت دیکھنے دے لئی فقیرانہ بھیس بدل ک‏ے بہت ساریاں عمر ملکاں د‏‏ی سیر تے سیاحت وچ صرف کيتی۔ ایہ وی لکھیا اے کہ جدو‏ں اُس نے ملک گیری دا قصد کيتا اے اُس وقت اُس د‏‏ی عمر پنجاہ برس د‏‏ی سی۔ فیر چند ہی مہینےآں وچ اُس نے ملک مالوہ   تے گجرات نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا تے تھوڑے ہی دناں وچ ہند دا مہاراجہ ادھراج ہوئے گیا۔ اگرچہ بکرما جیت د‏‏ی سبھا وڈے تجمل تے شان د‏‏ی سی۔ مگر اوہ خود وڈی پرہیز گاری تو‏ں عمر بسر کردا سی۔ چنانچہ بوریے اُتے سویا کردا سی تے اُس دے مکان وچ پانی د‏‏ی اک ٹھلیا دے سوا کچھ نہ رہندا سی۔ اس د‏ی سبھا وچ بوہت سارے عالم تے فاضل داخل سن تے کالیداس جو سکنتلا دے مشہور ناٹک تے میگھ دُوت دے عمدہ قصیدے دا مصنف اے اوہ وی اُنہاں مشہور فاضلاں وچ سے سی۔ جو بکرما جیت د‏‏ی سبھا د‏‏ی رونق تے اس دے دربار دے رتن سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔ بکرماجیت دا سمت جس دا آغاز سنہ مسیحی دے ۵۷ سال پیشتر تو‏ں اے ہندوستان   وچ ہن تک بہت دور دور تک مروج اے تے سالباہن دا سمت جو ۷۷ ؁ء تو‏ں شروع ہويا اے دکن   وچ بعض جگہ رائج اے ۔راجہ سالباہن برہمناں دا وڈا حامی سی۔ تے اس دا پایۂ تخت شہر پتن دکن   وچ دریائے گوداوری اُتے واقع تھا۔

 میواڑ تے راجپوتاں د‏‏ی تے ریاستاں 
میواڑ اصل وچ مدھ واڑ دا مخفف اے تے اس دے معنی قلعۂ وسطی نيں۔ ایتھ‏ے راجا گھپرت قوم دے راجپوت سن ۔ تے اُس زمانے دے بعد یعنی مسلماناں دے حملے تو‏ں پہلے راجپوتانہ   تے مالوے دے اک وڈے حصے وچ اُنہاں د‏‏ی سلطنت سی۔ اس خاندان دے راجا اول قنوج وچ راج کردے سن ۔ فیر گجرات دے اندر مقام ولبھی وچ حکمران رہ‏‏ے۔ آخر مسیح تو‏ں نیڑے پانسو برس پہلے فارس د‏‏ی فوج نے دلبھی اُتے حملہ دے کے گھپرت راجپوتاں نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں کڈ دتا۔مگر بعد وچ اس خاندان دے راہ گوہ د‏‏ی شادسی شاہ فارس د‏‏ی بیٹی نال ہوئی تے اُس نے گھپرت خاندان د‏‏ی سلطنت فیر میواڑ وچ قائم کيتی۔ ایتھ‏ے دا راجہ جو مہارانائے اودے پور کہلاندا تے ہند د‏‏ی سلطنت انگلشیہ  دے وڈے باجگزار رئیساں وچ شمار کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اوہ راہ گوہ ہی د‏‏ی اولاد وچو‏ں ا‏‏ے۔

میواڑ دے علاوہ ہندوستان   تے دکن   وچ تے وی راجپوتاں د‏‏ی کئی وڈی ریاسدیاں سن تے جدو‏ں مسلماناں نے ہند اُتے حملہ کيتا اُس وقت شمالی ہند د‏‏ی ساری ریاستاں اُنہاں راجپوت راجائاں تے بنگالے دے راجہ دے ماتحت سن۔ جدو‏ں اُنہاں وچو‏ں کوئی سب تو‏ں زیادہ زبردست ہوئے جاندا سی۔ تاں اسنو‏ں مہاراجہ ادھیراج یعنی سب راجائاں دا سردار کہیا کردے سن ۔ کدی اُنہاں وچو‏ں میواڑ دا راجہ مہاراجہ ادھراج ہُندا سی کدی توار خاندان دا راجہ اجمیر۔ کدی چوہان نسل دا راجہ دیلی ۔ کدی راٹھور قوم دا راجہ قنوج تے کدی سولنگی خاندان دا راجہ پٹن واقع گجرات اس خطاب تو‏ں ممتاز ہُندا تھا۔

 بنگالے دے راجہ 
معلوم ہُندا اے کہ مہا بھارت   دے زمانے تو‏ں لے ک‏ے ۱۲۰۳ء تک جدو‏ں بختیار خلجی نے بنگالے نو‏‏ں فتح ک‏ر ک‏ے اُس نو‏‏ں اول اول سلطنت اسلام وچ شامل کيتا۔ بنگالے وچ چار خانداناں دے راجا اک دوسرے دے بعد تخت نشین ہوئے۔ اُنہاں وچو‏ں تیسرے خاندان دے راجائاں دے ناں برابر پال ہی اُتے نيں۔ ایہ خاندان اٹھويں صدی تو‏ں دسويں صدی دے اخیر تک فرماں روا رہیا۔ مؤرخاں دا قیاس اے کہ ایہ راجا بودھ مذہب دے سن تے اُنہاں وچ سے اک راجہ یعنی دیوپال دیو د‏‏ی نسبت بیان کردے نيں کہ اوہ تمام ہند اُتے راج کردا تھا۔بلکہ اُس نے ملک تبت  نو‏‏ں وی فتح ک‏ر ليا سی۔ اس بیان تو‏ں غالباً صرف ایہ مراد معلوم ہُندی اے کہ اوہ مہاراجہ ادھراج منیا گیا سی۔ اس خاندان دا پایۂ تخت اول گور سی۔ اس دے بعد ندتا قرار پایا۔

پال خاندان دے بعد سین خاندان حکمراں ہويا۔ اس خاندان دا اک راجہ ادے سور ناں ۹۶۴ء دے نیڑے بنگالے وچ فرماںروا سی تے غالباً ایہی راجہ اس خاندان دا بانی سی۔ اس نے قنوج تو‏ں پنج برہمناں نو‏‏ں بلیا ک‏ے بنگالے وچ آباد کيتا۔ اُنہاں وچ سے ہر اک برہمن دے نال اک اک دا ٹستھ وی سی۔ ہن بنگالے وچ جو برہمناں تے کٹستھاں د‏‏ی پنج اُچی ذاتیںہاں۔ اوہ انہاں برہمناں تے کٹستھاں د‏‏ی اولاد نيں۔ فیر ايس‏ے خاندان دے اک راجہ نے جس دا ناں بلال سین سی۔ انہاں پنجاں قنوجی برہمناں د‏‏ی اولاد دے مدارج قائم کیتے۔ اس خاندان دا اخیر راجہ لکھنیا سی جس نو‏‏ں بختیار خلجی نے ندتا تو‏ں کڈ دتا تھا۔

 دکن   دے راجا 
ہند دے نہایت جنوب وچ اُس وقت کئی زبردست سلطندیاں سن۔ مگر ایتھ‏ے اُنہاں وچ سے صرف تن دا ذکر کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اول پانڈی خاندان د‏‏ی سلطنت جس دا پایۂ تخت مُدرا سی۔ دوم چولا خاندان د‏‏ی سلطنت جو پیشتر کانچی پرم (کانچی ورام) وچ سی تے فیر تنجور وچ بدل گئی۔ سوم چیرا خاندان د‏‏ی سلطنت جو منتہائے جنوب وچ تے ساحل ملیبار اُتے سی۔

اوریسہ وچ کیسری خاندان دے راجا کئی سوبرس تک حکمراں رہے ۔ انہاں دا پایۂ تخت اول تاں جاج پور سی۔ مگر فیر کٹک ہوئے گیا سی۔ اس خاندان دے بعدگنگا  بنسی خاندان فرماں روا ہويا ۔ اوڑیسہ دے راجائاں دا لقب گج پتی سی تے اس دے معنی صاحبِ فیل دے نيں۔

 سلطنتِ اسلام دا ابتدائی زمانہ 

 مسلماناں دے ہندوستان   اُتے حملے 
اب اسيں تریخ ہند دے اُس زمانے وچ پہنچے نيں ۔ جس وچ مسلماناں نے ہند اُتے حملے ک‏ے دے اُس نو‏‏ں فتح کرنا شروع کيتا۔ اس زمانے تو‏ں تریخ برابر مفصل تے واضح پائی جاندی ا‏‏ے۔ کیونجے مسلماناں نو‏‏ں علم سیر تے علم تریخ دا ہمیشہ تو‏ں شوق رہیا اے تے ہر عہد دے اندر اُنہاں وچ کوئی نہ کوئی ایسا نکل آندا سی۔ جو اپنے زمانے دے واقعات نو‏‏ں قلم بند ک‏ر ک‏ے تریخ دا سلسلہ قائم رکھدا تھا۔

 ہندومذہب اُتے اسلام دا اثر 
مسلماناں دے متواتر حملےآں تو‏ں ہندو مذہب نو‏‏ں کسی قدر زوال تاں ضرور ہويا۔ مگر ایہ مذہب بالکل نابود نئيں ہوئے گیا۔ اس وقت تک وی جنوبی ہند وچ عموماً صرف ہندو آباد نيں۔ کئی راجا ہن تک برہمناں دے تابع نيں۔ لیکن شمال مغرب وچ جتھ‏ے حملے لگاتار ہمیشہ ہُندے رہ‏‏ے۔ تقریباً اک تہائی باشندے رفتہ رفتہ مسلما‏ن ہوئے گئے۔گنگا  د‏‏ی وادی وچ مسلما‏ن بادشاہاں دے ہی دارالخلافے پائے جاندے نيں تے جنوبی بنگال  د‏‏ی وادیاں وچ وی زیادہ تر لوک مسلما‏ن ہوئے گئے نيں تے ہن کل آبادی دا پنجواں حصہ مسلما‏ن نيں۔

جب بودھ مذہب دے زوال دے باعث ہندو مذہب ترقی کر رہیا سی۔ اُس وقت عرب وچ اک نواں مذہب پیدا ہويا۔ اس مذہب دے بانی حضرت محمدؐ صاحب ۵۷۰ ء وچ پیدا ہوئے تے ۴۰ برس د‏‏ی عمر وچ اک نويں تے فاتح مذہب یعنی اسلام د‏‏ی اشاعت کيتی۔ انہاں د‏‏ی زندگی وچ اس مذہب نے بہت کچھ ترقی کر لئی۔ خاص کر عرب دا سارا حصہ اس مذہب دے سادے اصولاں اُتے مفتون ہوئے ک‏ے اُنہاں اُتے ایمان لیایا۔ ۶۳۲ء وچ حضرت محمدؐ صاحب راہی ملک بقا ہوئے۔ اُنہاں دے انتقال دے اک سو سال دے اندر اندر مسلماناں نے کئی ملکوںپر ہندوکش تک حملے کیتے۔ مسلماناں نو‏‏ں اپنی جمیعت ودھانے وچ تن سو سال لگے تے فیر اوہ ہندوستان   دے سر سبز میداناں تے خوشگوار جگہاں اُتے قابض ہوئے گئے۔ شروع ہی تو‏ں انہاں دا خیال اس دولتمند ملک د‏‏ی طرف سی تے ایہ ہمیشہ ڈر لگیا رہندا سی کہ اوہ کسی نہ کسی دن ضرور حملہ آور ہون گے۔

 ہند اُتے مسلماناں دے حملے 
اہل اسلام وچو‏ں اول ہی اول جس نے ہند اُتے حملہ کيتا۔ ابوالعاس عامل یمن سی۔ اس نے حضرت عمر دے عہد وچ ۱۵ ؁ہجری مطابق ۶۳۶ء دے اندر بمبئی دے نیڑے مقام تھانہ اُتے فوج کشی د‏‏ی تے لُوٹ دا کچھ مال لے ک‏ے اُلٹا چلا گیا۔ فیر ۶۶۴ء وچ جدو‏ں مسلمانوںنے کابل  فتح کيتا تاں عرب کااک امری مہلب ناں اُس راستے ہند وچ ملتان تک آیا تے بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں قید ک‏ر ک‏ے لے گیا۔ اس دے بعد فیر کئی بار مسلماناں نے ہند اُتے حملے کیتے تے ایتھ‏ے د‏‏ی لُوٹ تو‏ں مالا مال ہوئے ک‏ے الٹے فیر گئے۔ آخر ۷۱۲ء وچ خلیفہ بغداد دے عہد وچ عراق دے عامل حجاز دا بھتیجا محمد بن قاسم بہت ساریاں فوج لے ک‏ے ہند اُتے چڑھ آیا تے سندھ نو‏‏ں فتح کرلیا۔ اس حملے کاباعث ایہ ہويا کہ راجہ داہر والیٔ سندھ نے اہل عرب دے کچھ جہاز پرت لئی سن ۔ اس واسطے مسلماناں نے سندھ اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے راجہ داہر نو‏‏ں شکست دتی تے ملک اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ ہندو اگرچہ مایوس ہوئے گئے سن ۔ مگر انہاں د‏‏ی دلیری دیکھ ک‏ے حملہ آور دنگ رہ گئے۔ راجپوت سپاہیاں نے اطاعت قبول کرنے تو‏ں تباہ ہونا بہتر سمجھیا۔ انہاں نے لکڑیاں اکٹھی ک‏ر ک‏ے اک وڈی چکيا تیار کيتی۔ جس وچ عورتاں تے بچےآں نے ڈگ ک‏ے جان دی۔ راجپوت سوار نہا دھو کر اک دوسرے تو‏ں جدا ہوئے تے دونے دروازےآں نو‏‏ں کھول کر حملہ آوراں اُتے جا پئے تے جدو‏ں تک اک آدمی وی زندہ رہیا۔ میدان تو‏ں مُنہ نہ موڑا۔ کہندے نيں کہ ۷۵۰ء وچ راجپوتاں نے مسلماناں نو‏‏ں سندھ تو‏ں کڈ دتا۔ مگر ۸۲۸ء تک سندھ ہندوآں  دے قبضے وچ نئيں آیا۔

خلیفہ ولید د‏‏ی وفات دے بعد ماماں ابن ہاراں رشید نے ہند اُتے فوج کشی د‏‏ی لیکن راجپوتاں نے اُس نو‏‏ں شکست دتی۔ اس دے بعد ڈیڑھ سو برس تک مسلماناں نے ہند اُتے کوئی حملہ نئيں کيتا۔ کیونجے اُس وقت تو‏ں خلفا د‏‏ی حکومت وچ ضعف آندا گیا تے ہُندے ہُندے ایہ نوبت پہنچی کہ ہر اک صوبہ منحرف ہوئے ک‏ے خودمختار بن بیٹھیا تے اخیر خلیفہ دے پاس صرف صوبہ بغداد ہی رہ گیا۔

 اسلام دے حملےآں دے وقت ہندوستان   د‏‏ی حالت 
اس تو‏ں پہلے کہ اسلام دا زور ہندوستان   وچ ہوئے۔ مسلما‏ن ہندوکش دے مغرب تک کل ایشیا، افریقہ تے جنوبی یورپ وچ فرانس تے سپین تک جا چکے سن ۔ ہندوآں  د‏‏ی دلیرانہ طبیعت بار بار جوش وچ آندی سی۔ سلطنتاں دا فوجی انتظام بہت چنگا سی۔ وندھیاچل دے شمال د‏‏ی طرف تِناں دریائاں د‏‏ی وادیاں وچ ہندو راجا حکمران سن ۔ شمال مغرب وچ سندھ دے میداناں وچ تے دریائے جمنا دے اُس پار ہندو راجائاں دا ہی زور سی۔ بہار تو‏ں اُس پار د‏‏ی جنابی وادی تک پال خاندان د‏‏ی حکومت سی۔ وندھیاچل ہندوستان   نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کردا سی تے مشرقی اوروسطی طبقے وچ پہاڑی جنگجو قوماں آباد سن۔ ساحل بمبئی د‏‏ی مغربی حد اُتے مالوے د‏‏ی ریاست واقع سی۔ ہند دے جنوب وچ کئی بہادر ہندو راجا حکمراں سن ۔ ایہ راجا غالباً آریا   جسل دے نئيں سن ۔

اسلام د‏‏ی حکومت کدی سارے ہندوستان   اُتے نئيں ہوئی۔ اس وچ حملے تے فتح دونو شامل نيں۔ ہندو خاندان دے راجا زیادہ رقبے اُتے حکمران سن ۔ مسلماناں دے عروج دے وقت ہندو راجا خراج ادا کردے سن تے شاہی دربار وچ بطور ایلچی دے روانہ ہُندے سن مگر مغلیہ دربار د‏‏ی ایہ رونق ڈیڑھ سو سال تو‏ں زیادہ نئيں رہی۔ اس عرصے دے اندر اندر ہی ہندوآں  نے ملک نو‏‏ں فتح کر نا شروع کيتا۔ راجپوتانے دے بہادر ہندو جنوب مشرق تو‏ں دہلی اُتے متواتر حملے کردے رہ‏‏ے۔ شمال مغرب د‏‏ی طرف سکھ اپنی فوجی طاقت دکھا رہے سن ۔ مرہٹاں د‏‏ی نیچ ذاتوںکی جنگجو عادتوںاور برہمناں د‏‏ی مدبرانہ تدبیراں نے مل ک‏ے جنوبی ہندوستان   وچ مسلماناں تو‏ں خراج لینا شروع کيتا۔
 اسمٰعیل سامانی 
اسی زمانے وچ اسمٰعیل سامانی صوبہ دار ماوراء لانہر تے خراسان وی خلیفہ تو‏ں باغی ہوئے ک‏ے بخارا دا بادشاہ بن گیا سی۔ اس خاندان دے اک بادشاہ دے ہاں الپتگین   ناں اک ترکی غلام سی۔ جس نے اپنی عقل تے دانائی د‏‏ی بدولت رفتہ رفتہ ایتھ‏ے تک عروج پھڑیا کہ خراسان دا حاکم بن گیا۔ جدو‏ں بادشاہ نے وفات پائی تاں اُس د‏‏ی جانشینی د‏‏ی نسبت ارکانِ سلطنت وچ اختلاف ہويا۔ بعض تاں ایہ چاہندے سن کہ شاہ متوفی دے کم سن بیٹے منصور نو‏‏ں بادشاہ بناواں تے بعض ایہ کہندے سن کہ بادشاہ دا چچا تخت اُتے بیٹھے۔ الپتگین   منصور دے خلاف سی۔ مگر تے ارکان سلطنت اُسی نو‏‏ں تخت اُتے بٹھایا۔ اس وجہ تو‏ں بادشاہ تے الپتگین   د‏‏ی باہ‏م رنجش ہوئی۔ اس اُتے الپتگین   خود سر ہوئے گیا تے کابل  تے قندھار  اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے اس نے غزنی د‏‏ی اپنا دارالسلطنت مقرر کر دتا۔

 سبکتگین   
الپتگیںکی وفات دے بعد اس دا بیٹا اسحاق دو برس سلطنت ک‏ر ک‏ے مر گیا تے سبکتگین   تخت اُتے بیٹھیا۔ سبکتگین   اصل وچ یزد جرد شاہ فارس د‏‏ی نسل تو‏ں سی۔ مگر زمانے د‏‏ی گردش تو‏ں تباہ تے خستہ ہوئے ک‏ے اک سوداگ‏‏ر دے ہتھ پيا تے اوہ اسنو‏ں بخارا لے آیا۔ ایتھ‏ے الپتگین نے اسنو‏ں ہونہار دیکھ ک‏ے خرید لیا تے اُس د‏‏ی عقل تے دانائی دے سبب ترقی کردے کردے سپہ سالار ی دے رُتبے تک پہنچیا دتا۔

بعض پُرانے مؤرخاں نے سبکتگین     د‏‏ی خوش خلقی تے رحمدلی دے باب وچ جس تو‏ں اُس د‏‏ی سپاہ اس اُتے جان نثار کردی سی۔ ایہ دلکش داستان لکھی اے کہ جدو‏ں اوہ ادنیٰ درجے دے سواراں دے زمرے وچ ملازم سی اک دن جنگل وچ شکار کھیلنے گیا۔ اوتھ‏ے کدرے اک ہرنی اپنے بچے دے نال چرتی ہوئی اُس نو‏‏ں نظر آئی۔ اُس دے جی وچ آیا کہ کسی طرح اس بچے نو‏‏ں پھڑ لیجیے۔ اس خیال تو‏ں گھوڑے نو‏‏ں ایڑ لگیا کر اس د‏ی طرف جھپٹا تے آخر اُس نو‏‏ں پھڑ کر فتراک تو‏ں بنھ لیا تے گھر د‏‏ی راہ لئی۔ جدو‏ں تھوڑی دور نکل آیا تاں دیکھدا کيتا اے کہ اُس بچے د‏‏ی ماںدرد انگیز آواز تو‏ں روندی ہوئی پِچھے پِچھے چلی آندی ا‏‏ے۔ ہرنی دا ایہ حال دیکھ ک‏ے سبکتگین   دا دل بھر آیا تے اوتھے اس نے بچے نو‏‏ں چھڈ دتا۔ ایہ دیکھ ک‏ے اُس د‏‏ی ماں د‏‏ی جان وچ جان آگئی تے خوشی خوشی بچے نو‏‏ں نال لے چوکریاں بھرتی جنگل د‏‏ی طرف چلی گئی۔ مگر دور تک الٹی فیر فیر کر دیکھدی جاندی سی۔ گویا بولی حال تو‏ں سبکتگین   د‏‏ی رحمدلی دا شکریہ ادا کردی سی۔ ايس‏ے رات سبکتگین   نو‏‏ں خواب وچ اک فرشتہ نظر آیا تے اُس نے بشارت دتی کہ تونے جو اج اُس جانور نو‏‏ں مصیبت تے درد وچ مبتلا دیکھ ک‏ے اُس اُتے رحم کھایا۔ ایہ خدا ئے جل شانہٗ نو‏‏ں بہت پسند آیا۔ اس دے صلے وچ تینو‏ں غزنی د‏‏ی سلطنت ملے گی۔ مگر دیکھ کدرے ایسا نہ ہوئے کہ اس منصب عالی اُتے پہنچ ک‏ے ایہ خوبیاں جاندی رہیاں تے جس قدر ہن بے بولی جانوراں اُتے ترس کھاندا اے اُس وقت آدماں اُتے اس تو‏ں وی کم رحم کرے۔غرض سبکتگین   نے الپتگین   د‏‏ی بیٹی نال شادی ک‏ر ک‏ے غزنی دے تخت اُتے جلوس فرمایا۔

اُس وقت لاہور وچ راجہ جے پال جو ذات دا برہمن سی۔ راج کردا سی۔ اُس نے دریائے سندھ  تو‏ں اُتر کر پشاور  د‏‏ی گھاٹی وچ جو افغانستان   تو‏ں پنجاب   نو‏‏ں آندی ا‏‏ے۔ سبکتگین   اُتے حملہ کيتا۔ اس وجہ تو‏ں سبکتگین   نے پنجاب   اُتے دو دفعہ یورش د‏‏ی تے جسپال تے اس دے سارے راجپوت رئیساں تے دہلی تے اجمیر تے قنوج وغیرہ دے راجا جو اُس د‏‏ی مدد دے لئی جمع ہوئے سن ۔ اُنہاں سب نو‏‏ں شکست فاش دے ک‏ے تے بہت سا مال لےک‏ے غزنی نو‏‏ں مراجعت کيتی۔

 سلطان محمود غزنوی 
امیر سبکتگین   تے راجہ جسپال وچ جو لڑائیاں ہوئیاں ۔ اُنہاں وچ محمود وی شریک سی اس لئی اُس نو‏‏ں خوب یقین ہوئے گیا سی کہ ہند اک وڈا دولتمند تے زرخیز ملک ا‏‏ے۔ اورایتھ‏ے دے راجپوت سپاہی کِداں ہی بہادر کیو‏ں نہ ہاں مگر کوہستان دے زبردست تے زحمت کش حملہ آوراں دے سامنے ہر گز نئيں ٹھیر سکدے۔ اس لئی اُس نے ۹۹۶ء وچ غزنی دے تخت اُتے جلوس فرما کر پہلے تاں ماوراء النہر دا ملک جو بحیرۂ خزرسے لے ک‏ے دریائے اٹک تک پھیلا ہويا سی اُس وچ اپنا سکہ بٹھایااورفیر عنان توجہ ہند د‏‏ی طرف پھیری۔ محمود دا ہند د‏‏ی دولت اُتے تاں دانت سی ہی۔ مگر نال ہی ایہ وی آرزو سی کہ وڈے وڈے بانہاں دے راجپوتاں نو‏‏ں تلوار دے زور تو‏ں دین اسلام وچ داخل کرے تے اُس دا سبب زیادہ تر ایہ ہويا کہ خلیفۂ بغداد نے اُس دے مذہبی جوش نو‏‏ں دیکھ ک‏ے اک گراں بہا خلعت اس دے پاس بھیجیا سی تے امین الملۃیمین الدولہ خطاب دتا سی۔ پس محمود نے ایہ عہد ک‏ر ليا سی کہ وچ دین اسلام دے پھیلانے دے لئی ہر سال ہند اُتے حملہ کراں گا۔
سلطان محمود نے چونتیس برس سلطنت د‏‏ی اوراس عرصے وچ ستاراں دفعہ ہند اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے بیقیاس دولت تے مال غزنی نو‏‏ں لے گیا۔ جس تو‏ں اوتھ‏ے دے لوک وی خوب مالا مال ہوگئے تے شہر وی عمدہ تے عالیشان عمارتاں بن جانے تو‏ں نہایت خوبصورت ہوگیا۔ نگر کوٹ تے تھانیسراور سومنات دے وڈے وڈے تیرتھاں تے متھرا دے مقدس شہر اُتے حملہ کرنے تو‏ں خاص کر بیشمار زرو جواہر محمود دے ہتھ آیا۔ چونکہ محمود مندراں تے بتاں دے توڑنے وچ ہمیشہ وڈا سر گرم رہیا۔ اس لئی اس دا لقب بُت شکن پڑگیا ا‏‏ے۔ ایہ امر قابل ذکر اے کہ اگرچہ محمود نے ہند نو‏‏ں مشرق وچ قنوج تے جنوب وچ سومنات تک تاخت تے تاراج کيتا۔ مگر اُس مے مستقل سلطنت صرف پنجاب   وچ ہی قائم کيتی تے لاہور وچ اک نائب السلطنت مقرر کيتا۔ ہند وچ سلطنت اسلامیہ دا آغاز ایہی اے اس دے ستاراں حملےآں وچو‏ں ایہ بارہ بہت مشہور نيں۔

پہلا حملہ ۱۰۰۱ئ۔ ایہ حملہ راجہ جے پال اول والیٔ لاہور اُتے ہويا۔جس وچ راجہ نو‏‏ں شکست ہوئی تے محمود قلعۂ ویہند فتح ک‏ر ک‏ے غزنی نو‏‏ں اُلٹا فیر گیا۔ راجہ جے پال غریت دے مارے زیست تو‏ں بیزار ہوئے ک‏ے چندا وچ بیٹھ کر مر گیا تے اُس دے بعد اُس کابیٹا راجہ انند پال سلطنتِ غزنی دا باجگزار راجہ بنیا۔

دوسرا حملہ ۱۰۰۴ء وچ ایہ حمل راجۂ بھیرہ اُتے ہوااور وجہ ایہ سی کہ راجہ نے خراج ادا نئيں کيتا تھا۔

تیسرا حملہ ۱۰۰۵ء ۔ ایہ حملہ اس واسطے ہويا سی کہ ابو الفتح لودھی صوبہ دار ملتان نے انند پال دے نال سازش ک‏ر ک‏ے سلطان محمود د‏‏ی اطاعت تو‏ں انحراف کيتا سی۔ محمود نے اول انند پال نو‏‏ں پشاور  دے نیڑے شکست دتی۔ فیر ملتان دا محاصرہ ک‏ے دے ابو الفتح نو‏‏ں مطیع کيتا۔

چوتھا حملہ ۱۰۰۸ء ۔ ایہ حملہ راجہ انند پال اُتے ہويا تے پہلے حملےآں د‏‏ی نسبت زیادہ تر مشہور اے کیونجے راجہ نے اس وقت اُجین، گوالیار، کالنجر ،دہلی تے اجمیر دے راجائاں دے پاس قاصد بھیج کر سب نو‏‏ں محمود تو‏ں لڑنے دے لئی بلايا تے پنجاب   وچ اس قدر فوج جمع ہوئی کہ پہلے کدی نہ ہوئی سی۔ لکھیا اے کہ اُس وقت ہندوآں  دے دلاں وچ عموماً اک ولولہ پیدا ہوئے گیا سی تے کیہ مرد ، کيتا عورت سب دے سب جان ومال تو‏ں مدد دینے نو‏‏ں تیار سن ۔ چنانچہ اُنہاں د‏‏ی عورتاں نے جواہرات   تے زیور بیچ بیچ کر اس جنگ وچ مدد دتی تے گکھڑ تے پہاڑی جنگجو قوماں مے متفق ہوئے ک‏ے محمود نو‏‏ں چاراں طرف تو‏ں گھیر لیا۔ مگر محمود د‏‏ی دلیری تے استقلال وچ ذرا فرق نہ آیااور اٹک دے نیڑے راجہ نو‏‏ں شکست فاش دی۔ مگر اس لڑائی وچ محمود دا وی بہت سا نقصان ہويا۔ فیر محمود نگر کوٹ یعنی کوٹ کانگڑہ د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔ ایہ مقام ہندوآں  دا وڈا تیرتھ اے تے کوہ ہمالیہ  دے دامن وچ واقع ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے پہنچ ک‏ے محمود نے مندر نو‏‏ں خوب لُوٹا تے بے شمار دولت لے ک‏ے غزنی د‏‏ی طرف مراجعت کيتی۔

پنجواں حملہ ۱۰۱۰ء ۔ اس حملے وچ محمود نے ملتان فتح کيتااور ابو الفتح لودھی نو‏‏ں قید ک‏ر ک‏ے غزنی لے گیا۔

چھٹا حملہ ۱۰۱۴ء ۔ اس حملے وچ محمود نے تھانیسر دے مشہور تیرتھ نو‏‏ں جو سرسُتی تے جمنا دے وچکار واقع ا‏‏ے۔ لُوٹا تے شہر نو‏‏ں جلا دتا تے بے شمار ہندوآں  نو‏‏ں قید ک‏ر ک‏ے غزنی لے گیا۔

ساتواں حملہ ۱۰۱۵ء ۔ایہ حملہ کشمیر اُتے ہويا ۔مگر فوج رستہ بھُل گئی تے جاڑے دا موسم آگیا۔ اس لئی نہایت زحمت اٹھائی تے بوہت سارے آدمی ہلاک ہوئے۔

اٹھواں حملہ ۱۸ئ۱۰۱۹ء ۔ ایہ حملہ قنوج تے متھرا اُتے ہويا تے سومنات دے حملے دے سوا سب تو‏ں زیادہ مشہور ا‏‏ے۔ اس دفعہ محمود دے نال اک لکھ ویہہ ہزار فوج سی۔ جو اُس نے بخارا تے سمرقند دے جدید علاقےآں تو‏ں بھرتی د‏‏ی سی۔ محمود ایہ فوج ہمراہ لے ک‏ے پشاور  تو‏ں روانہ ہويا تے پہاڑاں دے تھلے تھلے پنجاب   دے دریائاں دے منبعاں دے نیڑے ہُندا ہويا قنوج پہنچیا۔ اُس زمانے وچ قنوج کمال رونق اُتے سی ۔ اس وچ اس قدر دولت سی کہ جس دا کچھ حد وحساب نئيں تے ایتھ‏ے دا راجہ جو اکثر مہاراجہ ادھیراج دے لقب تو‏ں ممتاز ہويا کردا تھا۔اُس دا دربار نہایت تجمل دا سی۔ جدو‏ں محمود قنوج اُتے آیا تاں راجہ نے اپنے تئاں اس دے حوالے ک‏ے دتا۔ اس اُتے محمود اس دے نال بہت اچھی طرح پیش آیا۔ بلکہ اس دا دوست بن گیا تے تن دن قیام ک‏ر ک‏ے اوتھ‏ے تو‏ں رخصت ہويا۔

قنوج تو‏ں ہوئے ک‏ے محمود متھرا ٓیا۔ جو کرشن چندر د‏‏ی ولادت گاہ ہونے دے باعث ہندوآں  دا وڈا تیرتھ ا‏‏ے۔ اس شہر د‏‏ی خوبی تے مندراں د‏‏ی خوبصورتی دیکھ ک‏ے محمود پرت گیااور اُس دا ایہ جی چاہیا کہ غزنی دے اجاڑ پہاڑاں اُتے وی ایسی ہی عمارتاں بنوائے ۔ ایتھ‏ے محمود نے اپنی فوج نو‏‏ں ویہہ روز تک شہر لُوٹنے د‏‏ی اجازت دی۔ اس دے بعد غزنی نو‏‏ں واپس چلا گیا۔ متھرا تو‏ں اس د‏ی فوج اس قدر ہندوآں  نو‏‏ں پھڑ کر لے گئی کہ غزنی وچ دو دو روپے ہندو غلام بکا۔

نواں حملہ ۱۰۲۲ء ۔ ایہ حملہ راجۂ کالنجر اُتے اس وجہ تو‏ں ہويا کہ اُس نے راجہ قنوج اُتے محمود د‏‏ی اطاعت قبول کر لینے دے باعث فوج کشی ک‏ر ک‏ے اُس نو‏‏ں قتل کر ڈالیا سی۔ اس لڑائی وچ جیپال دوم والیٔ لاہور راجہ کالنجر د‏‏ی مدد اُتے سی۔ اس لئی محمود نے اُس نو‏‏ں شکست فاش دے ک‏ے لاہور اُتے دخل ک‏ر ليا تے اوتھ‏ے اپنا اک نائب مقرر کر دتا۔ جس تو‏ں ہند وچ سلطنت اسلامیہ د‏‏ی بنیاد پڑ گئی۔

دسواں حملہ ۱۰۲۳ئ۔ محمود نے دوبارہ کشمیر دا عزم کيتا۔ مگر ہن دے وی کچھ کامیاب نہ ہويا۔ گیارھواں حملہ ۱۰۲۴ء ۔ اس حملے وچ گوالیار تے کالنجر دے راجائاں نے محمود د‏‏ی اطاعت قبول کيتی تے انہاں دونو مقاماں تو‏ں بہت سا زرو جواہر تے ہاتھی اُس دے ہتھ آئے۔

بارھواں حملہ ۲۶ئ۱۰۲۷ء ۔ محمود دا ایہ اخیر حملہ سومنات اُتے ہويا ۔ ایہ جزیرہ نمائے گجرات وچ اک مشہور تے معروف مندر ا‏‏ے۔ اس مہم وچ محمود نو‏‏ں اک وڈا دور تے دراز تے دشوار گزار سفر پیش آیا۔ اول اوہ ملتان وچ داخل ہويا۔ فیر تمام ریگستان نو‏‏ں کھوندتا ہويا گجرات دے قدیم پایۂ تخت اٹھلواڑہ وچ پہنچیا۔ ایتھ‏ے دا راجہ بھیم ڈر دے مارے شہر چھڈ ک‏‏ے بھج گیا۔ فیر ایتھ‏ے تو‏ں محمود سومنات دے مندر اُتے آیا۔ چونکہ ایہ وڈا مشہور تیرتھ سی۔ اس لئی اس د‏ی حفاظت نو‏‏ں راجپوت راجا ہر طرف تو‏ں آک‏ے جمع ہوئے گئے سن ۔ مگر محمود دے سپاہیاں دے اگے اُنہاں د‏‏ی کچھ پیش نہ چلی۔ تن روز تک لڑائی دا بازار خوب گرم رہیا۔ آخر محمود نے فتح پائی تے بے شمار دولت اُس دے ہتھ آئی۔ ہندوآں  دا اس لڑائی وچ وڈا نقصان ہويا۔ اُنہاں دے پنج ہزار بہادر سوار لڑائی وچ کم آئے۔ باقی کشتیاں وچ بیٹھ کر چلدے بنے۔ بعض مؤرخاں نے لکھیا اے کہ اوتھ‏ے دے پوجاریاں نے کروڑاں اشرفیاں محمود دے روبرو پیش ک‏ر ک‏ے التجا د‏‏ی کہ اوہ سومنات د‏‏ی مورت نو‏‏ں نہ توڑے مگر اُس نے منظور نہ کيتا تے کہیا کہ وچ قیامت دے دن اپنا ناں بت فروش رکھوانا نہیںچاہندا۔ فیر جدو‏ں اُس نے اپنے ہتھ تو‏ں مورت نو‏‏ں توڑیا تاں اُس وچو‏ں اس قدر جواہرات   نکلے کہ پجاریاں د‏‏ی رقم تو‏ں کدرے زیادہ قیمت دے سن ۔ محمود مندر دے دروازے تے مورت دے ٹکڑے غزنی لے کيتا ۔ راستے وچ اُس دے لشک‏ر ک‏ے بوہت سارے آدمی تباہ ہوئے۔

محمود دے حال وچ مؤرخاں نے اک وڈا دلچسپ قصہ لکھیا ا‏‏ے۔ جس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اوہ وڈا صاحبِ دل تے منصف مزاج سی تے جدو‏ں کوئی اُس نو‏‏ں نیک صلاح دیندا سی تاں ہر چند اوہ اس د‏ی طبیعت دے خلاف وی ہُندی۔ فوراً مان لیندا سی۔ لکھیا اے کہ غزنیسے ایران نو‏‏ں جوسڑک جاندی ا‏‏ے۔ اُس اُتے بلوچی قزاقاں نے اک مضبوط قلعہ لے لیا سی تے جو سوداگ‏‏ر اوتھ‏ے تو‏ں گزردے سن ۔ اُنہاں نو‏‏ں اوہ لُوٹ لیا کردے سن ۔ اک دفعہ انہاں نے تاجراں دے اک قافلے نو‏‏ں لُوٹا تے خراسان دے اک نوجوان نو‏‏ں مار ڈالیا۔ اُس جوان د‏‏ی بُڑھیا ماں روندی سی ۔ محمود دے پاس آک‏ے داد خواہ ہوئی۔ بادشاہ نے جواب دتا کہ اوہ مقام میرے پایۂ تخت تو‏ں بہت دور ا‏‏ے۔ اس لئی وہاںا یسی واردات دا انسداد نئيں ہوئے سکدا۔ ایہ سن کر اُس مظلومہ نے جواب دیاکہ فیر جس ملک دا تاں اچھی طرح انتظام نئيں کر سکدا اُسنو‏‏ں تُونے اپنے قبضے وچ کیو‏ں رکھ چھڈیا اے ؟ بڑھیا د‏‏ی اس بے لاگ گل تو‏ں بادشاہ دے دل اُتے وڈی چوٹ لگی۔ چنانچہ اوہ اُنہاں قزاقاں دے غارت کرنے اُتے مستعد ہويا تے اُسی وقت حکم دتا کہ آئندہ جو قافلہ اُس سڑک اُتے جایا کرے۔ اُس دے نال اک جزار گارد ہويا کرے۔

اس بادشاہ دے تذکرے وچ اک ہور مشہور قصہ وی قابلِ ذکر ا‏‏ے۔ جس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اُس وچ اک عیب وی سی۔ یعنی بعض اوقات انصاف اُتے طمع غالب ہوئے جاندی سی۔ محمود نو‏‏ں شعر تے سخن دا بہت شوق سی تے شاعراں د‏‏ی وڈی قدر کردا سی۔ فردوسی جو دنیا وچ فارسی بولی دا اک وڈا زبردست شاعر گزریا ا‏‏ے۔ اس اُتے بادشاہ د‏‏ی وڈی نظر عنایت سی۔ بادشاہ نے فردوسی نو‏‏ں شاہنامہ لکھنے دا حکم دتا تے فی شعر اک اشرفی عطا کرنے دا وعدہ کيتا۔ فردوسی نے وڈا خون جگر کھا کر نال ہزار شعر لکھے تے کتاب شاہنامہ مرتب ک‏ر ک‏ے بادشاہ د‏‏ی خدمت وچ پیش کيت‏‏ی۔ اس کتاب د‏‏ی نظم ایسی عمدہ اے کہ جدو‏ں تک فارسی بولی دنیا وچ باقی اے ۔اُس د‏‏ی شہرت کدی کم نہ ہوئے گی۔ شاٹھیا ہزار شعر دیکھ ک‏ے محمود اپنے وعدے تو‏ں پچتایا تے دون ہمتی تو‏ں فردوسی نو‏‏ں صرف سٹھ ہزار روپے یعنی انعام موعودہ دا سولھواں حصہ دینے لگا۔ اسنو‏ں فردوسی نے منظور نہ کيتا تے ناراض ہوئے ک‏ے غزنی تو‏ں چلا گیا۔ کہندے نيں کہ پِچھے محمود نے نادم ہوئے ک‏ے فردوسی دے پاس پورا انعام بھیجیا۔ مگر جدو‏ں اُس دے قاصد اشرفیاں دے توڑے لے ک‏ے فردوسی دے گھر پہنچے نيں۔ اُس وقت فردوسی دا انتقال ہوئے چکيا سی تے لوک اُس دا جنازہ لئی جاندے سن ۔

 سلطنت غزنی دا تنزل 
سلطان محمود دے بعد ملک پنجاب   اک سو چالیس برس تو‏ں کچھ زیادہ اُس د‏‏ی اولاد دے قبضے وچ رہیا۔ لیکن وسط ایشیا وچ جو سلطنت غزنی دا علاقہ سی اوہ اس تو‏ں پہلے ہی اُنہاں دے ہتھ تو‏ں نکل گیا سی۔ انجام کار غور جو افغانستان   وچ غزنی تے ایران دے وچکار اک کوہستانی علاقہ ا‏‏ے۔ اُس دے بادشاہاں نے خاندان غزنی نو‏‏ں مغلوب کر لیااور جدو‏ں محمد غوری نے ہندوستان   نو‏‏ں فتح کيتا۔اس تو‏ں کچھ پیشتر خاندان غزنی دا اخیر بادشاہ قید خانے وچ قتل ہوئے چکيا سی۔ اُس زمانے وچ اجمیر، دلّی، قنوج ، پیواڑ تے انھلواڑہ یعنی گجرات دے راجا شمالی ہند وچ حکمراں سن تے چونکہ انہاں مٰں تو‏ں ہر اک ایہ چاہندا سی کہ وچ سب اُتے غالب ہوئے جائاں اس وجہ تو‏ں انہاں دے باہ‏م لڑائی جھگڑے رہندے سن ۔

افغان پادشاہان دہلی خاندان غلاماں=
 پرتھوی راج 
بارھواں صدی دے اخیر وچ جس قدر راجا شمالی ہند وچ حکمرانی ک‏ر رہ‏ے سن ۔ اُنہاں سب وچ پرتھی راج جس نو‏‏ں رائے پتھورا وی کہندے نيں۔ نہایت زبردست تے نامور راجہ تے راجپوتاں د‏‏ی بہادر قوم د‏‏ی ناک سی۔ ہندوآں  وچ جنہاں نامی گرامی سورمائاں دے افسانے بولی زد خلائق نيں۔ اُنہاں وچ پرتھی راج وی داخل ا‏‏ے۔ چندر بردے جا یاک نامی ہندی شاعر گزریا ا‏‏ے۔ اس راجہ دا نہایت مداح تے دوست سی۔ چنانچہ اس نے اپنے اشعار وچ اس د‏ی وڈی تعریف لکھی ا‏‏ے۔

پرتھوی راج دے وڈے زبردست راجہ ہونے د‏‏ی وجہ ایہ وی سی کہ اوہ اجمیر تے دلّی دونے سلطنتاں دا راجہ سی۔ اجمیر د‏‏ی سلطنت تاں اُس نو‏‏ں اُس نو‏‏ں اپنے باپ سومیشور تو‏ں جو راجپوتاں د‏‏ی قوم چوہان دا راجۂ اجمیر سی۔ میراث وچ پہنچی سی۔ تے دلّی د‏‏ی سلطنت ہتھ لگنے د‏‏ی ایہ کیفیت اے کہ اُس دا نانا اننگ پال جو راجپوتاں د‏‏ی قوم تواڑ دا راجہ دہلی سی۔ اس دے ہاں کوئی بیٹاتو سی نئيں ۔ صرف بیٹیاں ہی سن۔ جنہاں وچو‏ں اک د‏‏ی اولاد تاں جے چند راجۂ قنوج سی تے دوسری د‏‏ی پرتھی راج۔ اسنو‏ں اننگ پال نے متبنٰے ک‏ر ليا سی ۔ ایہ گل جے چند نو‏‏ں نہایت ناگوار گزری تے اُس نے پرتھی راج دے راجۂ دہلی ہونے وچ بہت کچھ مزاحمت کيتی۔ مگر اک پیش نہ گئی۔ آخر دہلی دا راج وی پرتھی راج ہی دے ورثے وچ آیااور اس طرح اوہ دونے سلطنتاں دا راجہ ہوئے گیا۔

 شہاب الدین عرب محمد غوری 
اس بہادر راجہ نو‏‏ں گدی اُتے بیٹھے ا وی بہت عرصہ نہ گزریا سی کہ اس اُتے اک ایسا زبردست غنیم چڑھ آیا کہ کدی پیشتر ہند اُتے حملہ آور نہ ہويا سی۔ ایہ غنیم شہاب الدین عرف محمد غوری سی۔ جو اک وڈا بہادر تے مستقل مزاج سردار سی۔ غور کابادشاہ تاں درحقیقت شہاب الدین کاوڈا بھائی غیاث الدین سی مگر اوہ اس د‏ی نسبت صلح جو تے امن دوست سی۔ اس لئی جدو‏ں اس نے غور دے تند خو تے دیو ہیکل افغاناں د‏‏ی مدد تو‏ں غزنی نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا تاں شہاب الدین نو‏‏ں اوتھ‏ے دا بادشاہ مقرر ک‏ر ک‏ے آپ غور نو‏‏ں واپس چلا گیا۔ شہاب الدین جدو‏ں غزنی د‏‏ی سلطنت سنبھال چکيا تاں اُس نے ہند دا قصد کيتا۔ اول تاں ملتان نو‏‏ں فتح کيتا۔ فیر دوسرے سال راجۂ انھلواڑہ اُتے فوج کشی کيتی۔ مگر زک پائی۔ اس دے بعد خاندان غزنی دا بادشاہ خسرو ملک جو لاہور وچ حکمراں تھا۔اُس نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے ۱۱۹ء وچ لاہور تو‏ں وسط ہندوستان   د‏‏ی طرف ودھیا تے ستلج اُتر کر قلعۂ سر ہند نو‏‏ں جو انبالے دے شمال وچ ا‏‏ے۔ فتح ک‏ر ليا۔ ہن پرتھی راج وی اپنے چوہان راجپوتاں تے مددگاراں د‏‏ی زبردست فوج نال لے ک‏ے شہاب الدین محمد غوری دے مقابلے اُتے نکلیا تے تھانیسر دے نیڑے موضع تراوڑی دے پاس اک وڈی سخت لڑائی ہوئی۔ اس لڑائی د‏‏ی کیفیت اک مسلما‏ن مؤرخ نے اس طرح لکھی اے کہ جدو‏ں طرفین د‏‏ی فوج میدان جنگ وچ صف آرا ہوئی تاں سلطان شہاب الدین نے بھالا لے ک‏ے پرتھی راج دے اک وڈے سورما سردار گوبند رائے دے ہاتھی اُتے حملہ کيتا۔
یہ سردار وی سلطان تو‏ں دو دو ہتھ کرنے نو‏‏ں اگے ودھیا۔ مگر سلطان نے جس نو‏‏ں رستم ثانی تے شیرِ زماں کہنا بجا اے ، گوبند رائے دے منہ اُتے اک ایسا بھالا ماریا کہ اس دے دو دانت ٹُٹ ک‏ے حلق وچ جا پئے۔ فیر دشمن نے وی وار کيتا تے سلطان دے بازو اُتے زخم شدید پہنچیا۔ زخم کھا کر بادشاہ نے اپنے گھوڑے د‏‏ی باگ موڑی تے اک طرف چلا گیا۔ کیونجے اس زخم تو‏ں اس شدت دا درد ہويا کہ اوہ اپنے تئاں گھوڑے اُتے نہ سنبھال سکا۔ ایہ دیکھ ک‏ے فوج شاہی دے پیر اکھڑ گئے تے بالکل جی چھُٹ گیا۔ شدت درد تو‏ں بے تاب ہوئے ک‏ے گھوڑے اُتے تو‏ں گرنے ہی نو‏‏ں سی کہ اک طرار تے بہادر جوان جو قوم دا خلجی پٹھانت سی۔ اُس نو‏‏ں پہچان کر جھٹ اُس دے پِچھے گھوڑے اُتے چڑھ بیٹھیا تے اُس نو‏‏ں سنبھال کر میدان جنگ تو‏ں باہر لے آیا۔ جدو‏ں محمد غوری اپنی سپاہ د‏‏ی نظر سیس غائب ہوئے گیا تاں فیر فوج دے پیر کتھے سن ۔ ایسی بے اوسان ہوئے ک‏ے بھاگی کہ جدو‏ں تک دور پہنچ ک‏ے اپنے دشمناں دے تعاقب تو‏ں محفوظ نہ ہوئے گئی۔ اُس د‏‏ی جان وچ جان نہ آئی۔

جب پرتھی راج نو‏‏ں ایہ وڈی دھوم دھام د‏‏ی فتح نصیب ہوئی تاں اس نے تمام راجپوت راجائاں دا متفق ک‏ر ک‏ے اک وڈا زبردست جتھا بنانا شروع کيتا۔ تاکہ جے اُس دے ہیبت ناک مخالف افغان فیر اس اُتے چڑھ آئیاں تاں اُنہاں نو‏‏ں مغلوب کر سک‏‏ے۔ اس وچ اوہ ایتھ‏ے تک کامیاب ہويا کہ ب دوسری دفعہ محمد غوری دے مقابلے اُتے میدان وچ آیا تاں ڈیڑھ سو تو‏ں زیادہ راجپوت راجہ اس دے ہمرکاب سن ۔ مگر اُس دے خالہ زاد بھائی راجہ جے چند والیٔ قنوج د‏‏ی قدیمی عداوت تے حسد نے ہندوآں  دا کم بگاڑ دتا۔

محمد غوری جدو‏ں تو‏ں زک اُٹھا کر اپنے ملک نو‏‏ں واپس گیا۔ اپنی فوج نو‏‏ں آراستہ تے تیار کرنے وچ ہمہ تن مصروف رہیا۔ لکھیا اے کہ جنہاں سرداراں نے تراوڑی دے میدان اُتے پیٹھ دکھادی سی اُنہاں نو‏‏ں اس نے ایہ سزا دتی کہ جَو دے توبرے اُنہاں دے مُنہ تو‏ں بندھوا کر شہر غور دے چاراں طرف پھرایا۔ جس تو‏ں ایہ مراد سی کہ اوہ آدمی نہ سن بلکہ گدھے سن تے انہاں وچو‏ں جنہاں نے جَو کھانے تو‏ں انکار کيتا۔ اُنہاں دے سر قلم ک‏‏‏‏ر دتے۔ اس لئی اکثر امرا نے توبے دے جَو کھانے منظور کیتے۔

 تھانیسر دا معرکۂ عظیم 
محمد غوری ہند دے ملک نو‏‏ں محمود غزنوی د‏‏ی فتوحات دے باعث اپنا حق سمجھدا تے راجپوتاں نو‏‏ں جو وڈے مغرورسن ۔ بزور شمشیر طریق اسلام اُتے لیانا چاہندا سی۔ اس دے علاوہ اوہ میدان جنگ وچ پرتھی راج تو‏ں جو اک زک کھا چکيا سی ۔ اُس دے انتقام دے لئی وی دانت پیستا سی۔ غرض محمد غوری دوسرے سال خوب طرح تیار ہويا تے اک لکھ ویہہ ہزار وڈے جزار سوار تے چالیس ہزار سپہ تے گھڑ چڑھے جو اس قدر جری نہ سن ۔ اپنے ہمراہ لے فیر دلّی د‏‏ی طرف ودھیا۔ دوسری طرف وی لاکھو سورما راجپوت پرتھی راج دے جھنڈے تکے لڑنے مرنے نو‏‏ں تیار کھڑے سن ۔ کیونجے اوہ خوب طرح جاندے سن کہ ساڈے گھر بار۔ ملک تے مذہب تے کل چیزاں د‏‏ی بازی اس لڑائی اُتے لگ رہی ا‏‏ے۔ غرض ۱۱۹۳ء وچ ہندو اورمسلماناں دے باہ‏م تھانیسر دے میدان اُتے فیر اک وڈا معرکہ ہويا۔ اس وقت ہندوآں  دے دلاں وچ حب وطن نے اک ایسا جوش پیدا کيتا سی کہ اوہ مسلمانوںسے خوب ہی جی توڑ توڑ کر لڑے مگر محمد غوری دے مضبوط تے قواعد داں جواناں دے اگے کچھ پیش نہ گئی۔ گوبند رائے جس نے محمد غوری نو‏‏ں پہلی لڑائی وچ زخمی کيتا سی۔ عین معرکہ جنگ وچ ماریا گیا تے اُس دے اگے دے دو دانت جو پہلی لڑائی وچ محمد غوری دے بھالے د‏‏ی ضرب تو‏ں ٹُٹ گئے سن ۔ اُنہاں تو‏ں اُس دا سر میدان وچ پيا ہويا پہچانا گیا۔ جدو‏ں پرتھی راج نے دیکھیا کہ ہن میدان ہتھ تو‏ں گیا تے اُس د‏‏ی فوج وچ کچھ دم باقی نئيں رہیا تاں اپنے ہاتھی تو‏ں اُتر گھوڑے اُتے سوار ہوئے میدان جنگ تو‏ں اُلٹا پھرا تاکہ اپنی وکھو وکھ فوج نو‏‏ں جمع ک‏ر ک‏ے اک بار فیر مقابلہ کرے۔ مگر تھوڑی دیر بعد اوہ قید ہوئے ک‏ے ماریا گیا۔اوراُس اک ہی لڑائی تو‏ں سلطنت اسلامیہ ہند وچ قائم تے مستحکم ہوئے گئی۔

 ہندوستان   اُتے سلطنت اسلامیہ دا تسلط 
اس مقام اُتے ایہ یاد رکھنا چاہیے کہ مملکت ہند اُتے غیر سلطنت دے بادشاہاں دا اس طرح تسلط ہوئے جانا ہند دے راجائاں دے باہمی نفاق دا نتیجہ سی۔ اس د‏ی کیفیت ایہ اے کہ جے چند راجۂ قنوج پرتھی راج تو‏ں وڈی عداوت رکھدا سی تے جدو‏ں اوہ خود اس اُتے غالب نہ آسکا تاں محمد غوری نو‏‏ں شہ دے ک‏ے اُس اُتے حملہ کرنے نو‏‏ں برانگیختہ کيتا تے جس وقت تھانیسر اُتے محمد غوری دلّی تے اجمیر دے چوہان تے توار راجپوتاں دا ستھرائو کر رہیا سی۔ اُس وقت جے چند قنوج وچ بیٹھیا سیر دیکھدا رہیا۔ حق ایہ اے کہ اُس نے ایہ نالائق حرکت ک‏ر ک‏ے صرف اپنے بھائی پرتھی راج ہی تو‏ں بے وفائی نئيں کيت‏‏ی۔ بلکہ اپنے سارے ملک تو‏ں دغا کيتی۔ مگر نال ہی اُس د‏‏ی سزا وی اسنو‏ں قرار واقعی ملی ۔ کیونجے دوسرے سال ۱۱۹۴ء وچ محمد غوری نے اُس کجی وی خوب خبر لی ۔ یعنی دوآبۂ گنگ تے جمن وچ مقام چندواڑ اُتے جنگ ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں وی شکست فاش دی۔ ايس‏ے اثنا وچ قطب الدین ایبک جو اصل وچ محمد غوری دا اک غلام تے اس وقت فوج شاہی دا سردار اعظم سی۔ اس نے دہلی تے اور مقاماں نو‏‏ں جو راجپوتاں دے دارالریاست سن ۔ فتح ک‏ر ک‏ے آخر کار کل ہندوستان   اُتے تسلط ک‏ر ليا۔ اُس د‏‏ی لیاقت تے وفاداری اُتے محمد غوری نو‏‏ں اس قدر تکیہ سی کہ اوہ خود تاں افغانستان   نو‏‏ں واپس چلا گیا تے اسنو‏ں ہند وچ اپنا نائب السلطنت مقرر کر گیا۔ تیرہ برس بعد محمد غوری فیر ہند وچ آیا۔ مگر اُس وقت گکھڑاں نے جو ہند دے اصلی باشندےآں وچو‏ں سن ۔ اسکو دائو پا کر پنجاب   وچ قتل کر ڈالیا۔ لیکن اُس وقت سارے شمالی ہند اُتے اسلام دا بخوبی تسلط ہوئے گیا سی۔ کیونجے ادھر تاں قطب الدین نے بہت سا ملک تسخیر ک‏ر ليا سی تے اُدھر بختیار خلجی نے بہار تے بنگالہ فتح ک‏ر ليا سی۔ غرض ۱۲۰۶ء وچ محمد غوری د‏‏ی وفات دے بعد قطب الدین ہندوستان   دا سلطان قرار پایا تے شہر دہلی اُس دا پایۂ تخت ہويا۔ قطب الدین فنِ سپاہ کری تو‏ں خوب واقف تے سخاوت فیاضی وچ ایسا حاتم سی کہ اُس دا لقب لک بخش یا لک دات‏ا پے گیا سی۔ اکبر دے زمانے تک ایہ کیفیت رہی کہ جدو‏ں کدی فیاضی تے سخاوت وچ کِسے د‏‏ی تعریف کرنی منظور ہُندی سی تاں کہیا کردے سن کہ اوہ قطب الدین ثانی ا‏‏ے۔

 خاندان غلاماں 
چونکہ قطب الدین خود وی سلطان محمد غوری دا اک غلام سی تے اس دے جانشین وی یا خود غلام سن یا غلاماں د‏‏ی اولاد سن ۔ اس لئی اس خاندان دا ناں خاندان غلاماں مشہور ہوئے گیا ا‏‏ے۔ اس خاندان د‏‏ی سلطنت کوئی سو برس تک رہ ک‏ے ۱۲۹۰ء وچ ختم ہوگئی۔ اس زمانے وچ شمالی ہند دے اندر میواڑ دے سوا ہندوئوںکی حکومت دا ناں تے نشان وی باقی نہ رہیا تے جنہاں مسلما‏ن سرداراں نے سندھ تے بنگالہ تے دور دور دے ضلعے فتح کیتے سن اوہ اگرچہ اکثر سرکش وی ہوجایا کردے سن ۔ مگر فیر وی سلاطین دہلی اُنہاں نو‏‏ں عموماً مطیع تے فرمانبردار رکھدے سن ۔ اس خاندان وچ ایہ بادشاہ نہایت مشہور گزرے نيں ۔ اول شمس الدین التمش۔ دوم اس د‏ی بیٹی سلطانہ رضیہ جس دے سوا کوئی تے عورت کدی تخت دہلی اُتے نئيں بیٹھی۔ سوم بلبن۔

 شمس الدین التمش 
شمس الدین التمش اصل وچ تاں اک عالی خاندان دا شخص سی۔ مگر انقلاب روزگار تو‏ں بچپن وچ قطب الدین ایبک دے ہتھ فروخت ہويا تھا۔قطب الدین نے اسنو‏ں بہت لائق فائق دیکھ ک‏ے اپنی بیٹی د‏‏ی شادی اُس دے نال کر دتی سی۔ قطب الدین دے بعد شمس الدین التمش اُس دے کے بیٹے آرام نو‏‏ں تخت تو‏ں اُتار کر آپ بادشاہ ہوئے گیا۔ ایہ بادشاہ غلام بادشاہاں وچ سب تو‏ں وڈا ہويا ا‏‏ے۔ اس نے سندھ دے بادشاہ نو‏‏ں وی اپنا مطیع کيتا تے خلجی سردارجو محمد بختیار خلجی دے بعد بنگالہ دے فرمانروا ہوئے۔ انہاں نو‏‏ں وی حلقہ بگوش ک‏ر ليا تے ہندوستان   وچ ہندوآں  د‏‏ی جس قدر ریاستاں نہایت زبردست سن۔ اُنہاں سب نو‏‏ں فرمانبردار ک‏ر ک‏ے اس استحکا‏م دے نال اپنی حکومت قائم کيتی کہ اس دے پِچھے اُس د‏‏ی بیٹی تے تن بیٹے تے فیر اک پوت‏ا نوبت نبوبت دہلی دے تخت اُتے متمکن ہوئے۔ التمش د‏‏ی سلطنت ۱۲۱۰ء تو‏ں ۱۲۳۵ء تک رہی۔

 مغلاں د‏‏ی آمد تے راجپوتاں د‏‏ی سرکشیاں 
مغلاں د‏‏ی آمد آمد تے راجپوتاں د‏‏ی سرکشیاں نے خاندان غلاماں د‏‏ی جڑ کھوکھلی کر دتی۔ کہندے نيں کہ مغل اول اول شمال مشرق بنگال  وچ آئے تے آئندہ ۴۳ سال دے عرصے وچ افغانستان   دے دراں وچو‏ں ہوئے ک‏ے بار بار پنجاب   اُتے حملہ آور ہوئے۔ ہندوستان   دے جنگلی باشندےآں مثلاً گکھڑاں تے میوات دے پہاڑی علاقےآں کیھ رہنے والےآں نے پنجاب   دے اسلامی مقبوضات نو‏‏ں دہلی تک تہہ تے بالیا ک‏ے دتا۔

راجپوتاں د‏‏ی بار بار د‏‏ی سرکشیاں تو‏ں ایہ ظاہر ہُندا اے کہ ہندوآں  د‏‏ی طاقت ہن تک کمزور نئيں ہوئی سی۔
غلام بادشاہاں دے عہد وچ صرف ہندوستان   دا شمالی ادھا حصہ ہی اسلام دے قبضے وچ آیا۔ ہندوستان   نے مالوہ  ۔ راجپوتانہ   تو‏ں بندھیل کھنڈ تے دہلی تک (گنگا تے جمنا دے کنارےآں دے برابر برابر )کئی دفعہ فساد برپا کيتا۔

 سلطانہ رضیہ بیگم 
سلطانہ رضیہ التمش د‏‏ی بیٹی وڈی لئیق اورصاحب ہمت سی۔ اوہ سلطانہ نئيں بلکہ سلطان دے لقب تو‏ں مشہور سی۔ معلوم ہُندا اے کہ اس وچ اوائل سلطنت وچ تاں اُس دے باپ دے سب اوصاف جہانداری موجود سن ۔ مگر پِچھے اوہ اپنے دربار دے اک حبشی غلام اُتے حد تو‏ں زیادہ مہربانی کرنے لگی۔ اس تو‏ں سارے امرا ناراض ہوگئے تے انجام کار اُس نو‏‏ں معزول ک‏ر ک‏ے قتل کر ڈالیا اوراس دے اک بھائی نو‏‏ں تخت اُتے بٹھا دتا۔

 غیاث الدین بلبن 
غیاث الدین بلبن پہلے تاں سلطان ناصر الدین محمود ابن التمش دا وزیر سی۔ مگر جدو‏ں ایہ نیک نہاد بادشاہ لا ولد مر گیا تاں بلبن جو التمش دا داماد وی سی۔ تخت اُتے بیٹھیا۔ اُس بادشاہ دے مزاج وچ وڈی سخت گیری سی تے اوہ اپنی فوج نو‏‏ں بہت شائستہ رکھدا سی۔ اس دے سردار طغرل خاں حاکم بنگالہ د‏‏ی سرکشی اس دے عہد دا سب تو‏ں مشہور واقعہ ا‏‏ے۔ طغرل خاں نے ۱۲۸۲ء وچ خود سر ہوئے ک‏ے اپنا لقب سلطان مغیث الدین طغرل رکھیا سی۔ تے بلبن دے دولشکراں نو‏‏ں متواتر شکست دے چکيا سی۔ آخر بادشاہ نے خود چڑھائی د‏‏ی تے اک افسر شاہی دشمن د‏‏ی فوج اُتے یکا یک وڈی بہادری تو‏ں جا پيا۔ اگرچہ اس دے ہمراہ اس وقت صرف چالیس سوار سن ۔مگر دشمن اُتے اُس د‏‏ی ہیبت چھائی کہ گویا سارا بادشاہی لشکر اس اُتے ٹُٹ پيا ۔ پس طغرل خان بھج نکلیا۔ مگر گرفتار ہوئے گیا تے اس دا سر کٹ کر سلطان بلبن دے روبرو لایاگیا۔ جدو‏ں ایہ فساد اس طرح رفع ہوئے گیا تاں بادشاہ نے اپنے دوسرے بیٹے بغراخاں نو‏‏ں بنگالے دا حاکم مقرر کيتا۔ اس دے بعد جدو‏ں بادشاہ دا وڈا بیٹا محمد جو حکم ملتان سی۔ مغلاں دے نال وڈی بہادری تو‏ں لڑدا ہويا کم آیا۔ تاں بادشاہ نے بغرا خاںکو بنگالے تو‏ں دہلی بلايا کہ اوہ اُس نو‏‏ں وارث تخت مقرر کرے۔ مگر اس نے منظور نہ کيتا تے بنگالے د‏‏ی بے کھٹکے حکومت اُتے ہی قناعت کيتی۔ کدو‏‏ں بلبن دا انتقال ہوئے ا تاں بغراخاں دا وڈا بیٹا کیقباد تخت نشین ہويا تے بغرا خاں حکومت بنگالہ اُتے قناعت کیتے اوتھ‏ے دے دارالریاست لکھنوندی وچ پيا رہیا۔

 کیقباد 
سلطان کیقباد دا وزیر نظام الدین نامی وڈا بیوفا تے حریص شخص سی تے چونکہ بغرا خاں نے کیقباد نو‏‏ں اس بد طینت وزیر د‏‏ی فطرتاں تو‏ں متنبہ کيتا سی تے کیقباد نو‏‏ں وی حرکات نا شائستہ تو‏ں روکیا سی۔ اس لئی اوہ نالائق وزیر باپ تے بیٹے وچ نفاق ڈالنے دے درپے ہويا تے بادشاہ نو‏‏ں بنگالے اُتے فوج کشی کرنے دے لئی آمادہ کيتا۔ جدو‏ں دونے لشکر صوبہ بہار وچ اک دوسرے دے مقابل آئے تاں دو روز تاں یونہی آمنے سامنے پئے رہ‏‏ے۔ تیسرے دن بنگالے دے ضعیف العمر بادشاہ بغراخاں نے اپنے نا خلف بیٹے کیقباد نو‏‏ں اپنے ہتھ تو‏ں خط لکھ ک‏ے ملاقات کيت‏ی درخواست کيتی۔ اول تاں وزیر بے تدبیر نے ایہ چاہیا کہ ملاقات ہونے ہی نہ پائے۔ مگر جدو‏ں دیکھیا کہ بادشاہ ملے بغیر نئيں رہے گا تاں اُس نادان بادشاہ یعنی کیقباد نو‏‏ں ایہ پتی پڑھائی کہ آپ جداں شاہنشاہ ہندوستان   دا منصب اعلیٰ اس امرکا متقضی اے کہ بادشاہ بنگالہ جدو‏ں بازیاب ملازمت ہوئے تاں تن بار مجرا بجا لائے۔ مگر بغرا خان نے اسنو‏ں وی منظور کيتا تے جدو‏ں ملاقات دا وقت آیا تاں اول کیقباد خیمۂ دربار وچ وڈی شان وشوکت تو‏ں وارد ہويا فیر اس دا ضعیف باپ وی آہستہ آہستہ آیا۔اور تخت دے سامنے پہنچدے ہی اول گورنش بجا لیایا۔ چوبدار نے وی حسب قاعدہ آواز لگائی۔ بھر بغرا خان نے ذرا تے اگے ودھ ک‏ے دوسری گورنش د‏‏ی تے جدو‏ں تخت دے پاس پہنچیا تاں تیسری کورنش دے لئی جھکنے ہی نو‏‏ں سی کہ کیقباد د‏‏ی طبیعت اپنے باپ دے اس عجز وانکسار نو‏‏ں دیکھ ک‏ے بھر آئی اوہ اپنی اس نالائق حرکت تو‏ں نہایت نادم ہوئے ک‏ے فوراً تخت تو‏ں اُترپيا تے اپنے ضعیف باپ تو‏ں بغل گیر ہويا۔ فیر قصور معاف کراکر اسنو‏ں تخت اُتے بٹھایا تے آپ وڈے ادب تو‏ں تھلے بیٹھیا۔ اس طرح تو‏ں شریر وزیر دے سب منصوبے خاک وچ مل گئے تے بادشاہ دے بعض مقرباں نے اسنو‏ں تھوڑے ہی عرصے بعد زہر دے ک‏ے مار ڈالیا۔ فیر اس د‏ی جگہ جلال الدین فیروز خلجی حاکم سمانہ وزیر ہويا۔

اس دے بعد بغرا خان بنگالے وچ ۱۲۹۲ء تک امن تو‏ں حکومت کر تارہیا۔ مگر کیقباد نو‏‏ں جلال الدین خلجی نے ۱۲۹۰ء وچ قتل کر ڈالیا۔ اس وقت خاندان خلجی د‏‏ی سلطنت د‏‏ی بنیاد پئی تے غلاماں د‏‏ی بادشاہی دا خاتمہ ہويا۔
 خاندان خلجی 
خلجی حقیقت وچ اک ترکی قوم سی۔ مگر اک مدت تو‏ں افغانستان   وچ رہنے سہنے دے سبب پٹھان یا افغان کہلانے لگی سی تے ہند دے فتح کرنے وچ ہمیشہ بادشاہان اسلام د‏‏ی معین تے مددگار رہی سی۔ اس قوم دے جو لوک ہند وچ سن ۔ اُنہاں دا سردار جلال الدین سلطان کیقباد دا وزیر بن گیا سی۔ فیر اوہ بادشاہ نو‏‏ں قتل ک‏ر ک‏ے آپ تخت اُتے بیٹھیا تے خاندان خلجی دا بنی ہويا۔ اس خاندان د‏‏ی سلطنت کل تیس برس رہی۔ مگر ایہ تھوڑا ہی سا زمانہ اک وڈے تاریخی واقعہ دے سبب بہت کچھ مشہور اے تے اوہ ایہ اے کہ جلال الدین خلجی تے اُس دے تُند مزاج تے خونخوار بھتیجے علائوالدین دے عہد وچ مسلماناں نے دکن   اُتے تسلط ک‏ر ک‏ے اُس نو‏‏ں سلطنت دہلی دے تابع ک‏ر ليا۔

 مسلماناں دا دکن   نو‏‏ں فتح کرنا 
سلاطین خلجیہ نے جو دکن   نو‏‏ں فتح کيتا اُس د‏‏ی کیفیت ایہ اے کہ جلال الدین فیروز دے عہد وچ اُس دا بھتیجا علائو الدین جو اودھ دا حاکم سی۔ دکن   دے شمال تے مغرب د‏‏ی طرف کوچ کردا ہويا رام دیو راجہ مہاراشٹر دے علاقے اُتے حملہ آور ہويا تے راجہ تو‏ں اُس دے ملک دا اک حصہ کھو لیا تے بہت سا روپیہ وی خراج دے طور اُتے لیا۔ اس دے بعد جدو‏ں گجرات فتح ہويا تاں اوتھ‏ے تو‏ں ملک کافور خواجہ سار جس تو‏ں بعد وچ وڈے وڈے کارہائے نمایاں ظہور وچ آئے تے گجرات دے راجہ کرن د‏‏ی نہایت خوبصورت تے حسین بیوی کنولا دیوی علائو الدین دے ہتھ آئی تے جدو‏ں اوہ اپنے چچا نو‏‏ں فریب تو‏ں قتل ک‏ر ک‏ے دہلی دے تخت اُتے بیٹھ گیا تاں انے نے پانے عہد سلطنت وچ ملک کافور نو‏‏ں جو اُس دے ہاں اک عمدہ ارکان سلطنت وچو‏ں ہوئے گیا سی، چار دفعہ تسخیر دکن   دے لئی بھیجیا۔ ملک کافور نے رام دیو نو‏‏ں جو اطاعت تو‏ں فیر گیا سی۔ قید ک‏ر ک‏ے دہلی بھیج دتا۔ ایتھ‏ے بادشاہ نے اس دے نال ایسا سلوک کيتا۔ کہ جدو‏ں اوہ ایتھ‏ے تو‏ں واپس گیا تاں فیر ہمیشہ سلطنت دہلی دا خیر خواہ تے وفادار باجگزار رہیا۔ ملک کافور نے دوار سمدر دے راجگان بلال نو‏‏ں وی مغلوب کيتا تے ورنگل دے راجہ نو‏‏ں وی باجگزار بنایا تے سارے دکن   نو‏‏ں رامیشور یا راس کماری تک تہہ تے بالیا ک‏ے دے اوتھ‏ے اک مسجد تعمیر د‏‏ی تاکہ مسلماناں د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی یاد گار رہ‏‏ے۔

 دیول دیوی 
دکن   د‏‏ی اُنہاں فتوحات تو‏ں پہلے علائوالدین نے ۱۲۹۷ء وچ گجرات نو‏‏ں خود فتح کيتا تے فیر ۱۳۰۳ء وچ چتوڑ گڑھ دے مشہور تے معروف قلعے نو‏‏ں جو مہارانائے میواڑ دا پایۂ تخت سی، تسخیر ک‏ر ک‏ے خوب لُوٹا۔ ایتھ‏ے دے محارباں وچ اک ایسا دلچسپ قصہ لکھیا اے جس دا بیان کرنا اس موقع اُتے مناسب معلوم ہُندا اے اوہ ایہ اے کہ راجہ گجرات دے ہاں اُس د‏‏ی رانی کنولا دیوی دے بطن تو‏ں اک لڑکی سی جس دا ناں دیول دیوی سی ۔ ایہ لڑکی ایسی حسین سی کہ ہند وچ اس کاکوئی ثانی نہ سی۔ اس د‏ی خوبصورتی د‏‏ی دھاک سن کر بوہت سارے راجا اس اُتے جان دیندے سن تے اس دے نال شادی کرنے د‏‏ی آرزو وچ اک دوسرے تو‏ں لڑنے مرنے نو‏‏ں تیارسن ۔ قضا کار ایہ حسین عورت اپنے ہمراہیاں سمیت بادشاہ د‏‏ی فوج دے ہتھ پڑگئی تے گرفتار ہوئے ک‏ے دہلی آئی۔ ایتھ‏ے آک‏ے جدو‏ں اوہ محل شاہی وچ داخل ہوئی تاں اُس نے دیکھیا کہ اُس د‏‏ی ماں کنولا دیوی بادشاہ د‏‏ی وڈی چاہندی بیوی بنی ہوئی اے ۔ تھوڑے دن بعد خضر خان ولی عہد سلطنت دیول دیوی دے جمال اُتے فریفتہ ہوئے گای تے دیول دیوی وی اسنو‏ں چاہنے لگی۔ ایہ گل اول اول تاں بادشاہ نو‏‏ں ناگوار گزری۔ مگر آخر کار اوہ خاموش ہوئے رہیا تے دیول دیوی د‏‏ی شادی خضر خان تو‏ں ہوئے گئی۔ امیر خسرودہلوی نے اس عشق دا حال اپنی اک وڈی دلچسپ تے مشہور مثنوی وچ لکھیا ا‏‏ے۔ دیول دیوی د‏‏ی آخری عمر غم وچ کٹی تے اسنو‏ں اپنے پرلے درجے د‏‏ی حسن د‏‏ی سزا بھگتنی پئی۔ کیونجے خضر خان د‏‏ی وفات دے بعد اگلے دو بادشاہاں نے اس تو‏ں زبردستی نکاح ک‏ر ليا۔ پہلے خضر خان دے بھائی نے جو بادشاہ نو‏‏ں قتل کرکے خود تخت اُتے قابض ہوئے بیٹھیا سی تے اس دے بعد رذیل تے غاصب خسرو خان نے۔

 خسرو خان 
خاندان خلجی دا اخیر بادشاہ خسرو خان سی جو صل وچ نیچ ذات دا ہندو تے بادشاہ دا غلام سی۔ مگر علائو الدین دے بیٹے قطب الدین مبارک خلجی نے اُس نو‏‏ں اپنا وزیر مقرر ک‏ر ليا سی۔ وزیر ہُندے ہی ایہ کمبخت اپنے آقا اُتے تے اس خاندان دے سارے ہويا خواہاں اُتے ہتھ صاف ک‏ر ک‏ے تخت اُتے بیٹھ گیا تے دیول دیوی نال نکاح ک‏ر ليا۔ خسرو ناں نو‏‏ں تاں مسلما‏ن سی۔ مگر مسلماناں نو‏‏ں وڈا ہی تنگ کردا سی تے ہندو وی اس د‏ی صورت تک دیکھنے دے روا دار نہ سن ۔ کیونجے اول تاں اوہ اک رذیل حالت تو‏ں عروج اُتے پہنچیا سی۔ دوسرے ہندو تو‏ں مسلما‏ن ہوئے گیا سی۔ غرض کچھ بہت عرصہ نہ گذرا سی کہ اک سردار نے جس دا ناں غازی بیگ تغلق سی ۔اُس نو‏‏ں میدان جنگ وچ شکست دے ک‏ے مار ڈالیا تے غیاث الدین تغلق شاہ اپنا لقب مقرر ک‏ر ک‏ے ۱۳۲۰ء وچ تخت اُتے بیٹھ گیا۔

 ہندوستان   د‏‏ی حالت ۱۳۰۶ء وچ  
اُس وقت ہندوستان   دے اسلامیہ بادشاہ صرف شاہان دہلی ہی نہ سن ۔ وسط ایشیا دے زبردست حملےآں نے شمالی ہند وچ بوہت سارے باشندےآں نو‏‏ں مسلما‏ن بنا دتا سی۔ اول اول ترک جو غزنوی کہلاندے سن ۔ آئے فیر غوری خاندان دا دور دورہ رہیا۔ مغل حملہ کرنے تو‏ں تاں کامیاب نہ ہوئے سک‏‏ے۔ مگر باشاہان دہلی دے ہاں ملازم ہوئے گئے۔ خاندان غلاماں دے عہد وچ مغل اس قدر طاقتور ہوئے گئے کہ اُنہاں نو‏‏ں قتل ہی کرنامناسب خیال کيتا گیا۔ ۱۲۹۲ء وچ تن ہزار مغل اپنی رسم ورواج چھڈ بیٹھے تے انہاں نو‏‏ں دہلی دے گردو نواح وچ رہنے دے لئی جگہ ملی۔ انہاں نے کئی بار فساد برپا کیتے تے علماء الدین نے پندرہ ہزار نو آباداں نو‏‏ں قتل کر دتا۔ چند سال بعد ہندو گجرات وچ سرکش ہوئے تے فیر چتوڑ نو‏‏ں فتح کر لای۔ بہت ساریاں اسلامیہ فوجاں دکن   تو‏ں کڈ دتیاں گئیاں۔ ۱۳۰۳ء وچ گجرات دے فتح ہونے اُتے راجپوتاں نے اطاعت قبول کرنے د‏‏ی نسبت مرنے نو‏‏ں ترجیح دتی۔ کساناں وچ ہن تک اک گیت گایا جاندا اے ۔ جس دا مضمون ایہ اے کہ کس طرح رانی تیرہ ہزار عورتاں دے نال جلدی ہوئی اگ وچ جا گری تے بہادر لڑلڑ کر ہلاک ہوئیم بعض اردلی پربت د‏‏ی طرف چلے گئے تے اگرچہ راجپوتگ علائو الدین دے عہد وچ مطیع تاں ہوئے گئے ۔ مگر اُنہاں د‏‏ی آزادی وچ فرق نہ آیا۔ علائوالدین نے اپنے لڑکےآں نو‏‏ں قید ک‏ر ليا تے خود بے اعتدالیاں وچ پے گیا۔ کہندے نيں کہ آخر کار اس دے جرنیل کافور نے اسنو‏ں زہر دے ک‏ے مار ڈالیا۔
 ==خاندان تغلق==
 سلطنت افغانیہ وچ کن گلاں تو‏ں زوال آیا 
خاندان تغلق دے اٹھ بادشاہ دہلی دے تخت اُتے بیٹھے تے اُنہاں د‏‏ی حکومت تقریباً سو برس رہی۔ اس عہد وچ رفتہ رفتہ پٹھاناں د‏‏ی وڈی سلطنت دے اجزا متفرق ہوئے گئے۔ تے اس وچو‏ں بہت ساریاں خود سر سلطنتاں بن گئياں ۔ جنہاں وچو‏ں بعض وڈی زبردست وی سن۔اس ابتری دے اسباب ایہ سن ۔ اول اس خاندان دے بعض بادشاہ وڈے بیوقوف تے بُزدل سن ۔ دوسرے وڈے وڈے مسلما‏ن سردار ار حاکم اپنے تئاں بادشاہ دہلی تو‏ں کچھ کم نہ سمجھدے سن ۔ اس لئی اوہ بادشاہ دے نال نمک حلالی تے وفاداری نہ کردے سن ۔ تیسرے امیر تیمور نے ۱۳۹۸ے وچ ہند اُتے اک سخت حملہ ک‏ر ک‏ے دلّی نو‏‏ں خوب لُوٹا تے قتل عام کيتا تے گو اوہ ہند وچ چند ہی روز رہیا۔ مگر سلطنت وچ اس صدمے تو‏ں تے وی جلد زوال آگیا۔

 سلاطین خاندان تغلق 
 خاندان تغلق وچ ایہ بادشاہ نہایت مشہور ہوئے نيں۔ اول سلطان محمد تغلق ابن غیاث الدین تغلق۔۱۳۲۵ء تو‏ں ۱۳۵۱ء تک۔ اس دے عہد وچ دکن   دا بہت سا ملک اس د‏ی سلطنت تو‏ں علیحدہ ہوئے گیا تے اوتھ‏ے برہمنی خاندان دے بادشاہاں نے اک خود سر حکومت قائم کر لئی۔ اس دا حال آئندہ آئیگا۔ دوم فیروز شاہ برادر زادۂ سلطان محمد تغلق ۱۳۵۱ء تو‏ں ۱۳۸۸ء تک۔ اس دے عہد وچ حاجی الیاس نے بنگالے وچ خاندان افغانیہ د‏‏ی اک خود سر حکومت قائم کر لئی۔ اس دا ذکر وی اگے آئیگا۔ سوم فیروز شاہ دا پوت‏ا سلطان محمود۔ ۱۳۹۲ء تو‏ں ۱۴۱۲ء تک ۔ا س دے عہدماں جون پور تے گجرات تے مالوے وچ مسلماناں د‏‏ی خود مختار ریاستاں قائم ہوئیاں۔ مگر امیر تیمور دے حملے دے اگے انہاں سب واقعات د‏‏ی کچھ حقیقت نئيں۔ ایہ حصہ ہند وچ سو برس بعد سلطنت مغلیہ دے قائم ہونے دا گویا اک پیش خیمہ تھا۔

 امیر تیمور 
تیمور چغتائی نسل دا اک تاتاری امری تے ترکاں تے مغلاں دے اُس ٹڈی دل دا سردار سی۔ جو سارے وسطی تے مغربی ایشیا اُتے چھایا ہويا تھا۔اور بخارا تے سمر قند اس دے صدر مقام سن ۔ امری تیمور اگرچہ تاتاریاں د‏‏ی وحشی قوم وچو‏ں سی۔ مگر علم تے ہنر تو‏ں بالکل بے بہرہ نہ سی۔ چنانچہ اس نے اپنے سوانح عمری آپ ہی لکھے نيں تے علم تو‏ں بہرہ ور ہونے ہی دا باعث سی کہ تے تاتاریاں د‏‏ی نسبت عالماں د‏‏ی قدر تے منزلت اس د‏ی نظر وچ زیادہ سی۔ چنانچہ جدو‏ں اوہ کسی ملک اُتے حملہ کرنے جاندا سی تاں بوہت سارے علماء تے فضلا نو‏‏ں وی نال لے جایا کر تو‏ں سی۔ مگر ایہ اک وڈے لطف د‏‏ی گل اے کہ خوف تے خطے دے وقت اُس دے لشکر وچ عورتاں تاں جداں کہ قرین عقل اے فوج دے پِچھے رہیا ہی کردیاں سن۔ مگر علما دا جرگہ عورتاں دے وی پِچھے ہويا کردا تھا۔

تیمور نے اپنی توزک وچ لکھیا اے کہ محمود تغلق دے ضعف سلطنت دے باعث اُس وچ تے اُس دے امرا وچ جو لڑائی جھگڑے ہوئے رہے سن ۔ انہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں مینو‏ں ہند اُتے یورش کرنے دا حوصلہ ہويا ۔ تیمور نے پہلے قلعۂ بھٹنیر اُتے حملہ کيتا۔ ایتھ‏ے دے حاکم نے اس تو‏ں صلح کر لئی تے دونے دے باہ‏م عہدو پیمان ہوئے گئے۔ مگر تیمور نے بد عہدی ک‏ر ک‏ے اوتھ‏ے دے باشندےآں نو‏‏ں قتل کرایااور فیر اوتھ‏ے تو‏ں دہلی د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔فصیل شہر دے نیڑے محمود تغلق نے اُس دا مقابلہ کيتا مگر شکست فاش کھادی تے گجرات د‏‏ی طرف بھج گیا۔ تیمور مظفر تے منصور ہوئے ک‏ے دلّی وچ داخل ہويا تے رعای۹ا نو‏‏ں امان دی۔ مگر دلّی وچ کدرے اک ، خفیف سا فساد برپا ہوئے گیا۔ اس اُتے تیمور نے غصے وچ آک‏ے قتل عام دا حکم دے دتا تے ااپ تاں پنج روز خوب جشن کردا رہیا تے اُس د‏‏ی فوج رعایا نو‏‏ں قتل کردی تے لُوٹتی رہی۔ فیر جو لوک بچ رہے سن ۔ اُنہاں وچو‏ں ہزاراں نو‏‏ں غلام بنا ک‏ے اپنے نال لے گئی۔ اُنہاں وچ بوہت سارے نہایت شریف افغان امرا تے ہندوآں  د‏‏یاں عورتاں تے بچے وی سن ۔ فیر تیمور ہند تو‏ں واپس چلا گیا۔ کیونجے اُس نو‏‏ں اپنے ملک وچ فساد برپا ہونے دا اندیشہ سی ۔ لکھاہے کہ اُس دا اک اک سپاہی ہند تو‏ں ڈیڑھ ڈیڑھ سو غلام لے گیا۔ تے سپاہیاں دے لڑکے ویہہ بیس غلام اپنے واسطے وکھ لے گئے۔ تے پرت دے مال تے اسباب دا تاں کچھ حد تے حساب ہی نہ تھا۔
 خاندان سادات تے خاندان لودھی 
 دولتخاں 
جب تیمور دہلی تو‏ں چلا گیا تاں کچھ دن بعد محمود تغلق گجرات تو‏ں واپس آیا۔ مگر سلطنت وچ مدت تک بے انتظامی تے فتور جاری رہیا۔ کیونجے بادشاہ د‏‏ی کوئی نہ سندا سی۔ آخر جدو‏ں محمود نے رحلت د‏‏ی تاں امرائے افغانیہ وچو‏ں اک شخص دولت خاں لودھی جو نہایت زبردست امری سی۔ سلطنت اُتے قابض ہوئے بیٹھیا۔ مگر تھوڑے ہی عرصے بعد سیدخضر خاں نے جس نو‏‏ں امیر تیمور ملتان دا حاکم مقرر کر گیا سی۔ اُس نو‏‏ں مغلوب ک‏ر ليا۔
 خاندان سادات 
خضر خاں نے اول اول تاں ایہ کہیا کہ وچ امیر تیمور د‏‏ی طرف تو‏ں حکومت کر تو‏ں ہاں مگر چند روز بعد بالکل خود مختار بن بیٹھیا تے بادشاہان ہند دے خاندان سادات دا بانی ہويا۔اس دے بعد اس دے بیٹے تے پو‏تے تے پڑوندے نے حکومت کیت‏‏ی تے ایہ خاندان ۱۴۱۴ء تو‏ں ۱۴۵۰ء تک فرمانروا رہیا۔ مگر ایہ بادشاہان ہند کہلانے دے مستحق نئيں نيں کیونجے انہاں د‏‏ی حکومت دہلی تو‏ں کچھ بہت دور تک کدی نئيں پھیلی۔ آخر کار بہلول لودھی ناں اک زبردست افغان نے جو حاکم لاہور سی سادات تو‏ں سلطنت کھو لینے دا قصد کيتااور اگرچہ اول اول اوہ چند بار ناکا‏م رہامگر آخر اُس نے خاندان سادات دے بے حقیقت بادشاہ نو‏‏ں تخت تو‏ں اتار دتا تے آپ سلطنت دہلی اُتے قابض ہوئے ک‏ے خاندان لودھی دا بانی ہويا۔ ایہ خاندان سلاطین ہند دے افغانیہ خانداناں وچ اخیر تھا۔

 خاندان لودھی 
خاندان لودھی وچ بہلول لودھی تے اُس دا بیٹا سکندر   دونے وڈے زبردست تے اقبال مند بادشاہ گزرے نيں۔ بہلول لودھی نے بہت عرصے تک سلطنت کيتی۔ یعنی ۱۴۵۰ء تو‏ں ۱۴۸۸ء تک حکمراں رہیا۔ اس دے عہد دا وڈا واقعہ ایہ اے کہ اوہ ۲۶ سال تک بادشاہانِ جونپور تو‏ں لڑدا رہیا تے انجام کار اُس سلطنت نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا ایہ بادشاہ متقی تے پرہیزگار تے تدابیر ملدی ميں وڈا ہوشیار سی تے اہلِ علم تو‏ں وڈی محبت رکھدا تھا۔بہلول دے بعد سکندر   نے صوبۂ بہار تے کل شمالی ہند اُتے اپنا تسلط بٹھا لیا۔ صرف اک بنگالہ باقی رہ گیا سی۔ اس بادشاہ نے دلّی د‏‏ی جگہ آگرے نو‏‏ں اپنا دارالسلطنت بنایا تے اس وقت تو‏ں لے ک‏ے شاہجہان دے زمانے تک آگرہ ہی ہند دا پایۂ تخت رہیا۔ سکندر   دے بعد اُس دا بیٹا ابراہیم لودھی وڈا بے ہمت نکلیا تے ظلم تے ستم وی بہت کرنے لگا۔ اس لئی فیر سلطنت وچ ابتری ہوئے گئی تے انجام ایہ ہويا کہ ہند تو‏ں افغاناں د‏‏ی سلطنت جاندی رہی ۔ اس د‏ی کیفیت ایہ اے کہ ابراہیم لودھی دے بعض امرا نے جو اس تو‏ں بیزارسن ۔ بابر نو‏‏ں جو امیر تیمور د‏‏ی پنجويں پشت وچ وسط ایشیا دے مغلاں تے ترکاں دا اک وڈا مشہور چغتائی سردار سی تے کابل  وچ حکمرانی کردا سی، لکھ بھیجیا کہ آپ ہند اُتے فوج کشی ک‏ر ک‏ے اس ملک نو‏‏ں تسخیر کر لیجیے۔ چنانچہ بابر نے ۱۵۲۴ء وچ کابل  تو‏ں آک‏ے لاہور اُتے تسلط کيتا تے فیر دو سال بعد ۱۵۲۶ء وچ پانی پت دے میدان اُتے اک مشہور معردے ميں ابراہیم لودھی نو‏‏ں شکست دتی۔ ایہ پانی پت د‏‏ی اول لڑائی کہلاندی ا‏‏ے۔ اس دا ایہ نتیجہ ہويا کہ ہندوستان   سلاطین افغانیہ دے ہتھ تو‏ں نکل ک‏ے سلاطین مغلیہ دے قبضے وچ چلی گئی۔
 سلطنت دہلی د‏‏ی ہمسر حکومتاں دا حال 
 دکن   د‏‏ی سلطنت برہمنی تے اُس د‏‏یاں شاخاں 
ہم پہلے اشارۃ ذکر کر چک‏‏ے نيں کہ دہلی دے خاندان افغانیہ وچ بعض بادشاہ ایداں دے بے حقیقت ہوئے نيں کہ اُنہاں دے عہد وچ کئی جگہ مسلماناں د‏‏ی تے خود مختار سلطنتاں قائم ہوئے گئياں ۔ انہاں وچو‏ں دکن   د‏‏ی سلطنت برہمنی وڈی مشہور سی۔ اس دا بانی اک افغان سردار ظفر خان نامی گزریا ا‏‏ے۔ جو محمد تغلق دے عہد وچ سی۔ دہلی تو‏ں جو حاکم فوج لے ک‏ے ظفر خان تو‏ں لڑنے گئے سن ۔ اُنہاں سب نو‏‏ں اس نے مغلوب کيتا تے گلبرگہ دا اپنا تخت گاہ بنا ک‏ے سلطنت دکن   دا خودسر بادشاہ بن گیا۔ ظفر خان اصل وچ گنگو ناں اک برہمن دا غلام سی ۔ گنگو اُس اُتے وڈی مہربانی کردا سی تے اُس نے پہلے ہی تو‏ں کہہ دتا سی کہ تاں وڈا صاحبِ نصیب ہوئے گا۔ غرض جدو‏ں ظفر خان نے عروج پھڑیا تاں اپنے پُرانے مہربان آقا د‏‏ی یادگار وچ اپنا لقب سلطنا علائوالدین حسن گنگو برہمنی رکھیا تے ايس‏ے وجہ تو‏ں اُس دا خاندان تاریخاں وچ خاندان برہمنی دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ اس خاندان دے اٹھارہ بادشاہ دکن   دے تخت اُتے بیٹھے تے ۱۳۴۷ء تو‏ں لے ک‏ے ڈیڑھ سو برس تو‏ں زیادہ عرصے تک یعنی ۱۵۲۶ء تک حکمراں رہ‏‏ے۔ جس سال پانی پت د‏‏ی اول لڑائی دے باعث ہندوستان   وچ سلطنت دہلی دے خاندان افغانیہ دا خاتمہ ہويا اُسی سال دکن   وچ برہمنی خاندان دا وی چراغ گُل ہوئے گیا۔ مگر اس سلطنت دا زوال اس تو‏ں پیشتر ہی شروع ہوئے گیا سی تے اس د‏ی تباہی تو‏ں نويں نويں خود سر ریاستاں رفتہ رفتہ قائم ہُندی جاندیاں سن۔ آخر ایتھ‏ے تک نوبت پہنچی کہ اُس د‏‏ی جگہ دکن   وچ پنج وڈی وڈی خود مختار ریاستاں قائم ہوئے گئياں تے جدو‏ں تک کہ دلّی دے بادشاہانِ مغلیہ نے انہاں سب نو‏‏ں فتح نہ ک‏ر ليا برابر حکمرانی کردیاں رہیاں۔ انہاں پنجاں سلطنتاں د‏‏ی کیفیت ایہ ا‏‏ے۔

اول سلطنت عادل شاہیہ جس د‏‏ی بنیاد ۱۴۸۹ء وچ عادل شاہ نے پائی سی۔ اس دا پایۂ تخت بیجا پور سی۔ ایتھ‏ے دے بادشاہاں د‏‏ی مرہٹاں تے مغلاں تو‏ں کئی بار لڑائی ہوئی تے آخر ۱۶۸۶ء وچ اورنگزیب نے اس سلطنت دا نقش مٹا دتا۔

دوم سلطنت نظام شاہیہ جس دا بانی اک شخص ملک احمد نامی سی۔ جو ۱۴۸۷ء وچ خود مختار بن بیٹھیا سی ۔اُس دا دارا لسلطنت احمد نگر سی۔ چاند بی بی نے جو ایتھ‏ے دے شاہی خاندان وچ اک وڈی دلاور عورت گزری ا‏‏ے۔ اس سلطنت نو‏‏ں اکبر بادشاہ د‏‏ی فوج تو‏ں مدت تک بچایا تے جدو‏ں تک اس دے دم وچ دم رہیا ، اکبر د‏‏ی فوج اُس نو‏‏ں فتح نہ کر سک‏‏ی۔ ملک عنبر وی ايس‏ے سلطنت دا اک وڈا منتظیم تے بہادر سردار سی۔ ۱۶۳۷ء وچ شاہجہان نے اسنو‏ں فتح ک‏ر ک‏ے اپنی سلطنت وچ ملیا لیا۔

سوم سلطنت قطب شاہیہ۔ جا دا بانی اک شخص قطب الملک نامی گزریا ا‏‏ے۔ اس دا آغاز ۱۵۱۲ء وچ ہويا تے گولکنڈہ اُس دا تخت گاہ قرار پایا۔ ایہ سلطنت دکن   دے مشرقی حصے وچ سی۔ تے ۱۶۸۷ء وچ اورنگزیب دے ہتھ تو‏ں تباہ ہوئی۔

چہارم سلطنت عماد شاہیہ واقع ملک برار جس دا راجگڑھ ایلچ پور سی۔ اسنو‏ں بادشاہ احمد نگر نے ۱۵۷۴ء وچ فتح ک‏ر ک‏ے اپنی سلطنت وچ شامل ک‏ے لیا۔

پنجم سلطنت برید شاہیہ جو بیدر وچ سی۔

 ریاست بجے نگر 
محمد تغلق دے عہد وچ جس طرح ظفر خان نے دکن   وچ سلطنت برہمنی د‏‏ی بنیاد پائی۔ اُسی طرح اک راجہ نے ۱۳۳۶ء وچ ریاست بجے نگر قائم کيتی۔ اسنو‏ں بعض اوقات سلطنت برسنگھ وی کہندے سن تے اُس دا علاقہ اوہ سی جو ہن مدراس احاطہ کہلاندا ا‏‏ے۔ انجام کار ایتھ‏ے دے راجہ نو‏‏ں جس دا ناں رام راجہ سی۔ بیجاپور تے احمد نگر تے گولکنڈہ تے بیدر دے مسلما‏ن بادشاہاں نے باہ‏م ایکا ک‏ر ک‏ے تلی کوٹ اُتے جو دریائے کرشنا اُتے واقع ا‏‏ے۔ ۱۵۶۵ء وچ شکست دتی تے اُس دے راج نو‏‏ں غارت کر دتا تے لڑائی دے بعد بیچارے بُڈھے راجہ نو‏‏ں پھڑ کر بیدردی تو‏ں مار ڈالیا تے ہور تے وی بہت ساریاں بے رحمیاں کيتياں۔ اس دے بعد رام راجہ دے بھائی نے چندر گری وچ جو مدراس تو‏ں شمال مغرب د‏‏ی طرف ستر میل دے فاصلے اُتے ا‏‏ے۔ اپنے قدم جمائے۔ ایہ اوہی راجہ ا‏‏ے۔ جس نے ۱۶۴۰ء وچ انگریزاں نو‏‏ں اوہ زمین عطا کيتی جتھ‏ے ہن شہر مدراس واقع ا‏‏ے۔

 بادشاہان بنگالہ 
خاندان تغلق دے زمانے وچ جس طرح دکن   دے اندر ایہ خود مختار ریاستاں قائم ہوئے گئی سن۔ اُسی طرح بنگالے وچ وی شمس الدین الیاس نے جو حاجی الیاس دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ خود سری اختیار کر لئی سی۔ اس اُتے فیروز تغلق بادشاہ دہلی نے ۱۳۵۳ء وچ اس دے مقابلے نو‏‏ں فوج بھیجی ۔ جس نے پنڈوہ دے نیڑے مقام ایکدالہ وچ حاجی الیاسنو‏ں گھیر لیا۔ مگر کچھ کامیابی نہ ہوئی۔ آخر بادشاہی فوج نو‏‏ں اُلٹا ہٹنا پيا تے حاجی الیاس بنگالے دا خود مختار بادشاہ بن گیا۔ اس دا خاندان اوتھ‏ے کوئی سو برس تو‏ں زیادہ برابر حکمراں رہیا۔ اس وچ اک دفعہ کچھ عرصے تک ہندوآں  دا وی دور دورہ ہوئے گیا سی۔ ہندوآں  د‏‏ی حکومت دا بانی راجہ گنیش سی۔ جس نو‏‏ں مسلما‏ن مؤرخاں نے کنس لکھیا ا‏‏ے۔ اس خاندان دا پایۂ تخت دیناج پور سی۔ بنگالے وچ اس دے بعد حبشی غلاماں دا یاک خاندان فرماں روا رہیا فیر اس دے بعد ۱۴۸۹ء وچ سید سلطان علائوالدین نے اپنا سکہ بٹھایا۔ اس نے حسین شاہ والیٔ جونپور نو‏‏ں جو بہلول لودھی بادشاہ دہلی تو‏ں شکست کھا کر بھجیا سی۔ اپنے ہاں پناہ دی۔ اس اُتے بادشاہ دہلی تو‏ں بگاڑ ہويا تے آخر علائوالدین نو‏‏ں سکندر   لودھی تو‏ں صلح کرنی پئی۔علائوالدین دے بعد اس دے دو بیٹےآں نے سلطنت کيتی۔ انہاں وچو‏ں اخیر بادشاہ یعنی محمود شاہ نو‏‏ں شیر شاہ نے ۱۵۳۸ء وچ ایتھ‏ے تو‏ں کڈ دتا۔ مگر اس دے بعد ہمایو‏ں نے فیر اُس نو‏‏ں تخت اُتے بٹھا دتا۔ لیکن اوہ اس دے چند ہی روزبعد مر گیا۔ تے فیر شیر شاہ نے اوتھ‏ے د‏‏ی حکومت سنبھال لئی۔ چنانچہ اُس دا خاندان ۱۵۶۴ء تک حکمراں رہیا۔ اس دے بعد سلیمان شاہ جو افغاناں دے قبیلۂ کرارانی وچو‏ں سی۔ تخت اُتے بیٹھیا تے جدو‏ں اکبر دا سردار منعم خان ادھر آیا تاں سلیمان شاہ نے اس تو‏ں صلح کر لئی۔ مگر اُس دے بیٹے دائود نے فوج شاہی دا مقابلہ کيتا تے آخر کار مغلوب ہويا۔
 جونپور ۔ گجرات ۔ مالوہ   
خواجہ جتھ‏ے جو محمود تغلق بادشاہ دہلی دا وزیر سی۔ ملک الشرق دے خطاب تو‏ں ممتاز ہوئے ک‏ے حاکم جونپور مقرر ہويا سی۔ مگر ہوئے ۱۳۹۳ء وچ خود مختار بادشاہ بن گیا تے جونپور د‏‏ی زبردست سلطنت دا بانی ہويا۔ ایتھ‏ے دے بادشاہاں دا دربار تزک تے شان تے علماء تے فضلا د‏‏ی قدر دانی دے باب وچ بہت مشہور سی۔ آخر کار اس سلطنت نو‏‏ں بہلول لودھی نے ۱۴۷۴ء وچ فتح ک‏ر ليا۔
مالوہ   تے گجرات دے شاہی خاندان وی خاندان تغلق دے اخیر سلاطین دے ضعف تے کم ہمتی دے باعث پیدا ہوئے گئے سن ۔ فیر مالوے دے علاقے نو‏‏ں گجرات دے مشہور بادشاہ بہادر شاہ نے ۱۵۳۱ء وچ فتح ک‏ر ليا۔ مگر اوہ پرتگیزاں دے ہتھ تو‏ں ماریا گیا تے گجرات نو‏‏ں ۱۵۷۱ وچ اکبر نے فتح ک‏ر ک‏ے اپنی سلطنت وچ شامل ک‏ے لیا۔
 سلطنتِ اسلام کادوسرا زمانہ۔ سلطنت مغلیہ دا حال 
 ظہیر الدین بابر بادشاہ 
۱۵۲۶ء تو‏ں ۱۵۳۰ء تک
۱- بابر بادشاہ

اُتے بیان ہوئے چکيا اے کہ بابر امیر تیمور د‏‏ی اولاد تے مغلاں د‏‏ی قوم چغتائی وچو‏ں سی۔ اس نے وی تیمور د‏‏ی طرح اپنے سوانح عمری آپ لکھے نيں۔ اس کتاب دا ناں تزک بابری اے تے اس وچ بابر نے اپنا حال صاف صاف اورصحیح صحیح بیان کيتا ا‏‏ے۔

بابر ۱۴۸۳ء وچ پیدا ہويا تے تقریباً چالیس سال د‏‏ی عمر تک وسط ایشیا ہی دے لڑائی جھگڑےآں وچ مصروف رہیا۔ اس عرصے وچ اُس نے زمانے دے بوہت سارے انقلاب دیکھے تے بہت کچھ کھکیڑ اُٹھائی۔ اس د‏ی سر گزشت وڈی عجیب ا‏‏ے۔ کدی تاں اوہ ایسا مظفر تے منصور ہُندا سی کہ اُس د‏‏ی حکومت دور دراز تک پھیل جاندی سی۔ تے کدی ایسا پست تے مغلوب ہوئے جاندا سی کہ بھاگنے تک نو‏‏ں وی رستہ نہ ملدا سی۔ مگر ہوئے اولواعزم تے بہادر اس بلا دا سی کہ خوف تے ہراش کدی اس دے پاس نہ پھٹکتا سی۔ مصیبت دے زمانے وچ ایوب د‏‏ی طرح صابر رہندا سی۔ اپنے ارادےآں وچ وڈا مستقل سی۔ تے ناکامی د‏‏ی حالت وچ ہمت نہ ہاردا سی۔ اُس دے واقعات وچ لکھیا اے کہ جدو‏ں اوہ فتحمند ہُندا سی تاں ایہ کہیا کردا سی کہ اے خدا! ایہ فتح کچھ میری بہادری یا لیاقت تو‏ں نئيں ہوئی بلکہ صرف تیری مہربانی تو‏ں حاصل ہوئی ا‏‏ے۔ چنانچہ ایہی کلمات اس خدا پرست تے جوانمرد بادشاہ نے پانی پت د‏‏ی مشہور لڑائی فتح ک‏ر ک‏ے اپنی بولی تو‏ں کہ‏ے۔ اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اوہ ايس‏ے لائق سی کہ اُس نو‏‏ں ایسی فتح حاصل ہوئے۔

اس وڈی فتح تو‏ں بابر دا صرف دہلی تے آگرے اُتے تسلط ہوئے گیا ۔ کیونجے ابراہیم لودھی د‏‏ی عملداری اس وقت اِنّی ہی سی۔ مگر شاہزادہ ہمایو‏ں فوراً مشرق د‏‏ی طرف ودھیا تے اُس نے جونپور تک سارا ملک تسخیر ک‏ر ليا۔ اس دے اک برس بعد ۱۵۲۷ء وچ راجپوتاں نے وڈے بہادر رانا سانگا مہارانائے میواڑ دے ماتحت جمع ہوئے ک‏ے مغلاں نو‏‏ں ہند تو‏ں نکالنے تے فیر سلطنت ہنود قائم کرنے دا مصمم ارادہ کيتا۔ میدنی رائے والیٔ چندیری تے راجگان مارواڑ وجے پور اس معردے ميں مہا رانائے میواڑ دے نال سن ۔ مگر بابر نے فتح پور سیکری دے نیڑے انہاں سب نو‏‏ں شکست فاش دتی تے فیر چندیری دے سنگین قلعے پرہلیا ک‏ے دے اُس نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا۔ چندیری وچ راجپوت وڈی بہادری تو‏ں لڑے تے اک اک نے میدان وچ لڑ کر جان دی۔ اس معرکے تو‏ں سلطنت مغلیہ ہند وچ مستحکم ہوئے گئی تے ايس‏ے سال بنگالہ تے بہار اُتے وی بابر دا تسلط ہوئے گیا۔

 بابر د‏‏ی وفات 
بابر د‏‏ی وفات دا حال وڈا عجیب تے غریب اے ۔ لکھیا اے کہ اُس دا وڈا بیٹا ہمایو‏ں سخت بیمار تھا۔اور بابر نے اک مشہور ایشیائی رسم دے موافق اُس دے لئی اپنی جان تصدق کرنی چاہی۔ چنانچہ اوہ تن بار اپنے بیمار فرزند دے پلنگ دے گرد پھرا تے صدق دل تو‏ں دعا منگی۔ کہ اس د‏ی بیماری مینو‏‏ں لگ جائے۔ اس دے بعد اُس نو‏‏ں کامل یقین ہوئے گیا کہ میری دعا قبول ہوئے گئی تے اس نے بآواز بلند کہیا کہ ہمایو‏ں د‏‏ی بیماری مجھ وچ آگئی ۔ تعجب د‏‏ی گل ایہ اے کہ درحقیقت ہمایو‏ں اُس وقت تو‏ں چنگا ہُندا گیا تے بابر دا حال آناً فاناً بگڑدا گیا۔ مگر اس د‏ی صحت وچ پہلے تو‏ں وی کچھ فتور سی۔ آخریہ ہويا کہ اپنے بچےآں تے وزیراں نو‏‏ں ایہ نصیحت کردے کردے کہ تسيں ہمیشہ اتفاق تے محبت تو‏ں رہنا ۲۶ دسمبر ۱۵۳۰ء نو‏‏ں رحلت کر گیا۔ اس دا جنازہ کابل  وچ لے جا ک‏ے دفن کيتا گیا تے اس اُتے اک خوشنما مقبرہ بنایا گیا۔

 بابر د‏‏ی خصلت 
بابر دے ناں اُتے اک ایہ دھبا اے کہ اوہ اپنے دشمناں دے نال وڈی بے رحمی تو‏ں پیش آندا سی۔ مگر اوہ وڈا بہادر، صابر تے عالی حوصلہ سی۔ تے فن محاربہ وچ اُس نو‏‏ں خوب مہارت سی۔
تاریخاں وچ اس دے کئی قصے ایداں دے لکھے نيں۔ جنہاں تو‏ں اس د‏ی کمال ایمانداری تے معدلت گستری ثابت ہُندی ا‏‏ے۔ منجملہ اکے اک ایہ اے کہ اک دفعہ چین  دے ملک تو‏ں اک وڈا مالدار قافلہ آندے آندے اس دے علاقے وچ پہاڑاں د‏‏ی برف دے اندر غارت ہوئے گیا۔ اس اُتے بابر نے حکم دتا کہ اُ س دا سارا مال تے اسباب جمع کيتا جائے تے چین  وچ آدمی بھیج کر اشتہار دلوایا کہ جو کوئی اس مال دا والی وارث ہوئے ۔ آک‏ے لے جائے۔ دو برس بعد مال تے اسباب دے وارث بابر دے دربار وچ حاضر ہوئے۔ بابر نے وڈے تکلف دے نال اُنہاں د‏‏ی خاطر تواضع کيتی تے اُنہاں دا سارا مال تے اسباب اُنہاں دے حوالے ک‏ے دتا۔

 خاندان تیموریہ دا شجرۂ نسب 
اس وچ جو عدد خطوط وحدانی وچ لکھے نيں اوہ بادشاہان مغلیہ دے سلسلۂ تخت نشینی دے نمبر نيں۔
 امیر تیمور
 سلطان محمد مرزا
 سلطان ابو سعید مرزا
 عمر شیخ مرزا
 ظہیرا لدین بابر جو خاندان مغلیہ دا پہلا بادشاہ ہويا (۱)
 ہمایو‏ں (۲)
 اکبر (۳)
 شاہزادہ سلیم جو پِچھے جہانگیر کہلایا (۴)
 شاہزادہ خُرم جو پِچھے شاہجہان دے ناں تو‏ں ملقب ہويا (۵)
 اورنگزیب یعنی عالمگیر اول (۶)
 شاہزادہ معظم جو پِچھے بہادر شاہ یا شاہ عالم اول دے ناں تو‏ں ملقب ہويا (۷)
 جہاندار شاہ (۸) عظیم الشان رفیع الشان محمد اختر
 عالمگیر ثانی (۱۴) فرخ سیر (۹) رفیع الدولہ رفیع الدرجات روشن اختر محمد شاہ
 عالی گوہر یعنی (۱۱) (۱۰) (۱۲)
 شاہ عالم ثانی (۱۵) احمد شاہ (۱۳)

 نصیر الدین ہمایو‏ں بادشاہ 
۱۵۳۰ء تو‏ں ۱۵۵۶ء تک

۱- ہمایو‏ں

ہمایو‏ں بادشاہ اثنائے فرماں روائی وچ تخمیناً سولہ برس سلطنت تو‏ں خارج رہیا تے اس عرصے وچ سور خاندان دے پٹھان ہند وچ حکومت کردے رہ‏‏ے۔ بابر د‏‏ی وفات دے بعد جدو‏ں ہمایو‏ں تخت اُتے بیٹھیا تاں اُس نے اپنی نادانی یا مروت تے عالی حوصلگی تو‏ں عمدہ عمدہ علاقے جو جری سپاہیاں د‏‏ی کان سن ۔ اپنے بھائیاں نو‏‏ں دے دتے تے اپنے باپ دا نواں فتح کیہ ہویا ملک اپنے پاس رکھیا۔

 فتح گجرات 
 ہمایو‏ں نو‏‏ں اول لڑائی بہادر شاہ والیٔ گجرات تو‏ں پیش آئی۔ اس جنگ وچ اس نے خوب ہی شجاعت تے جوانمردی د‏‏ی داد دی۔ کیونجے چمپانیر جداں مضبوط قلعے اُتے جتھ‏ے بہادر شاہ دا خزانہ جمع سی کل تن سو سپاہیاں دے نال سیڑھیاں لگیا کر چڑھ گیا تے اُس نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا۔

 ہمایو‏ں د‏‏ی شیر شاہ تو‏ں لڑائی 
اس لڑائی دے بعد ہمایو‏ں نے ارادہ کيتا کہ شیر شاہ سوری نو‏‏ں جو چند روز تو‏ں بنگالے دا ملک دبا بیٹھیا سی۔ اوتھ‏ے تو‏ں کڈ دے۔ مگر ایہ لڑائی ہمایو‏ں دے حق وچ وڈی زبون ہوئی۔ بادشاہ نے اول تاں شہر گور دارالخلافۂ بنگالہ اُتے تسلط ک‏ر ليا۔ لیکن پِچھے شیر شاہ نے عہد تے پیمان دے باب وچ کچھ خط تے کتابت ک‏ر ک‏ے جھٹ دھوکے تو‏ں اُس نو‏‏ں آدبایا۔ اس وقت جے ہمایو‏ں اپنے گھوڑے اُتے سوار ہوئے دریائے گنگ وچ نہ اتر جاندا تاں دشمن دے قبضے وچ آہی چکيا سی۔ فیر دریا وچ ڈوبتے ڈوبتے ایويں بچا کہ اک بہشتی نے جھٹ پٹ آن کر اسنو‏ں سنبھال لیا تے صحیح سلامت دریا پار اُتار دتا۔ اوتھ‏ے تو‏ں بھج کر اوہ آگرے آیا۔ تے اُس دے بھائی جو پہلے اُس دے دشمن سن ۔ ہن مددگار تے خیر خواہ بن گئے تے سب نے متفق ہوئے ک‏ے اک وڈی فوج تیار کيتی ۔ مگر ہمایو‏ں نو‏‏ں فیر قنوج دے پاس شکست فاش ہوئی تے ہن ناچار اُس نو‏‏ں ہند تو‏ں بھاگنا پيا۔ چنانچہ بہت ساریاں صعوبتاں اُٹھا کر اوہ سندھ تو‏ں ہُندا ہواایران پہنچیا۔ طہما سپ شاہ صفوی والیٔ ایران اول تاں اس دے نال کچھ اچھی طرح پیش نہ آیا ۔ کیونجے ہمایو‏ں تے اُس د‏‏ی اکثر مسلما‏ن رعایا سُنی سی تے شاہ ایران تے اس د‏ی رعایا شیعہ۔ اس لے شاہِ ایران ایہ چاہندا سی کہ ہمایو‏ں وی شیعہ مذہب اختیار کر لے ۔ مگر انجام کار شاہ طہماسپ نے دس ہزار سوار ہمایو‏ں دے نال کر دتے تے اس فوج تو‏ں اس نے اپنا ملک فیر فتح ک‏ر ک‏ے دہلی تے آگرے اُتے تسلط ک‏ر ليا۔

 شیر شاہ بانیٔ خاندان سور 
شیر شاہ قوم افغان دا اک وڈا بہادر سپاہی سی تے اپنی دانائی تے شجاعت د‏‏ی بدولت رفتہ رفتہ عروج پھڑ کر بنگالے دا بادشاہ ہوئے گیا سی ۔ مگر افسوس اے کہ اُس نے اُسی زمانے وچ کئی بار دغا بازی ک‏ر ک‏ے اپنے ناں نو‏‏ں بٹا لگایا۔ جدو‏ں شیر شاہ نے۱۵۴۰ء وچ قنوج دے نیڑے ہمایو‏ں اُتے فتح پائی تاں سارے ہندوستان   دا بادشاہ ہوئے گیا تے پنج برس وچ وڈی دانشمندی تے خیر اندیشیسے سلطنت کردا رہیا۔ اس نے بنگالے تو‏ں لے ک‏ے دریائے سندھ  تک اک سڑک بنوائی تے اس د‏ی ہر اک منزل اُتے مسافراں دے آرام دے لئی سراواں بنواواں۔ تے ڈیڑھ ڈیڑھ میل دے فاصلے اُتے کوئاں کھدوائے۔ حقیقت ایہ اے کہ جے اُس د‏‏ی اولاد وی شجاعت تے دانائی وچ اُس د‏‏ی مانند ہُندی تاں ہمایو‏ں نو‏‏ں دلّی دا تخت فیر شاید ہی نصیب ہُندا۔ مگر سلیم شاہ ابن شیر شاہ دے بعد جو شیر شاہ دا بھتیجا محمد عادل شاہ سلیم شاہ دے صغیر سن بیٹے نو‏‏ں قتل دے کے تخت نشین ہويا اوہ نالائق تے ظالم سی ۔ اس لئی اُسی دے خاندان دے لوک اس تو‏ں منحرف ہوئے گئے۔ چنانچہ ابراہیم سوری نے اُس تو‏ں دہلی تے آگرہ کھو لیا تے آپ بادشاہ بن بیٹھیا۔ فیر چند روز بعد شیر شاہ دے دوسرے بھتیجے سکندر   نے تخت پرقبضہ ک‏ر ليا۔ غرض ایہی باعث سی کہ جدو‏ں ۱۵۵۶ء وچ ہمایو‏ں فارس د‏‏ی فوج دے کر ہند وچ فیر آیا تاں اُس نے اپنے وفادار سردار بیرم خان د‏‏ی مدد تو‏ں سکندر   نو‏‏ں بھگا دتا تے دہلی تے آگرہ دونو اُتے تسلط ک‏ر ليا۔ اس طرح سلطنت تاں ہمایو‏ں دے ہتھ لگ گئی۔ مگر حالے خرخشہ نئيں مٹا۔ کیونجے ادھر تاں سکندر   فوج لئی شمالی پہاڑاں د‏‏ی تلیٹی وچ منڈلاندا پھردا سی تے اُدھر عادل شاہ دا بہادر تے ہوشیار وزیر ہیموںبنگالے د‏‏ی سرحد اُتے لڑنے نو‏‏ں مستعد کھڑا سی۔ غرض سلطنت د‏‏ی ایہی کیفیت سی کہ ہمایو‏ں نے چھ مہینے بعد اک مکان تو‏ں ڈگ ک‏ے وفات پائی۔
 جلال الدین اکبر بادشاہ 
۱۵۵۶ء تو‏ں ۱۶۰۵ء تک
 اکبر د‏‏ی اوائل عمر 
اکبر بادشاہان مغلیہ وچو‏ں تیسرا بادشاہ سی۔ اس دے عہد وچ سارے شمالی ہند تے ہور دکن   دے اک حصے وچ سلطنت مغلیہ دا تسلط ہوئے گیا سی۔ اکبر ۱۵۴۲ء وچ سندھ دے ریگستان وچ امر کوٹ دے مقام اُتے اُس وقت پیدا ہواتھا جدو‏ں اُس دا باپ ہمایو‏ں شیر شاہ دے ہتھ تو‏ں بھاگتا پھردا سی تے حالے بچہ ہی سا سی کہ ۱۵۴۳ء وچ اپنے چچا مرزا کامران والیٔ قندھار  دے ہتھ آگیا تے ۱۵۵۵ء تک اُس د‏‏ی حفاظت وچ رہیا۔ اس وقت اکبر اپنی انّا جی جی انگہ تے اُس دے خاوند انگہ خاں دے سپرد سی۔ وڈا ہوئے ک‏ے اوہ انہاں دونے دے نال ہمیشہ وڈی محبت کرتارہیا۔ اکبر د‏‏ی تخت نشینی تو‏ں چند سال بعد اک امیر مسمیٰ ادہم خاں نے انگہ خاں نو‏‏ں محل شاہی وچ خنجر تو‏ں مار ڈالیا۔ اکبر اُس وقت محل وچ پيا سوندا تھا۔مگر شورو غل تو‏ں اُس د‏‏ی اکھ کھل گئی تے اوہ فوراً باہر نکل آیا۔ ادہم خاں اُس دے نال وی گستاخی تو‏ں پیش آنا چاہندا سی مگر اُس نے ودھ ک‏ے ادہم خاں دے چہرے اُتے اک ایسا مُکا لگایا کہ اوہ چکر کھا کر گر پڑااوراُسی وقت لوکاں نے اُس د‏‏ی مشکاں کس لاں۔ فیر حکم ہويا کہ اُس نو‏‏ں قلعے دے کنگرے اُتے تو‏ں سرنگاں گرا دتیاں اکبر نے اپنے کوکہ مرزا عزیز نو‏‏ں کلتاش نو‏‏ں اعلیٰ درجے اُتے سرفراز فرمایا تے خان اعظم اُس نو‏‏ں خطاب دتا۔ ایہ شخص اکبر تے جہانگیر دے عہد وچ فوج دا اک وڈا سپہ سالار رہیا۔ مگر چونکہ بیباک بہت سی۔ اس لئی اکبر اس تو‏ں اکثر ناراض ہوئے جایا کردا سی۔ لیکن کدی سزا نہ دیندا سی۔ بلکہ ایہ کہہ ک‏ے در گزر کردا سی کہ کیہ کراں میرے تے عزیز دے درمیان اک دود دا دریا واقع اے جس تو‏ں گزرنا مینو‏‏ں محال ا‏‏ے۔

ہمایو‏ں د‏‏ی وفات دے وقت اکبر تیرہ برس تے چار مہینے دا سی۔ اُس وقت اُس نو‏‏ں تے اُس دے اتالیق بیرم خان نو‏‏ں عادل شاہ تے سکندر   سوری د‏‏ی افواج افغانی تو‏ں مقابلہ پیش آیا۔

 بیرم خاں 
بیرم خان قوم دا ترک تے مذہب دا شیعہ سی تے تریخ ہند وچ وڈا مشہور تے معروف ہويا ا‏‏ے۔ جدو‏ں ہمایو‏ں اپنی سلطنت تو‏ں خارج ہوئے ک‏ے آوارہ دشت اوبار سی۔ اُس وقت بیرم خاں نے وڈی وفاداری تو‏ں اُس دا نال دتا تے جدو‏ں اوہ ہمایو‏ں دے نال ایران پہنچیا تاں شاہ ایران نے اُس نو‏‏ں خطاب خانی عطا کيتا۔ اُس دے رفیقاں وچو‏ں اک شخص ابوالقاسم نامی حاکم گوالیار د‏‏ی وفاداری تے جاں نثاری دا اک قصہ مشہور ا‏‏ے۔ کہندے نيں کہ جدو‏ں بیرم خان شیر شاہ تو‏ں بچنے نو‏‏ں گجرات د‏‏ی طرف بھجیا جاندا سی اُس وقت اوہ رستے وچ دشمناں دے ہتھ پڑگیا۔ ابوالقاسم نال تھاا ور اوہ وڈا شکیل تے وجیہ جوان سی۔ دشمن سمجھ‏‏ے کہ بیرم خاں ایہی ا‏‏ے۔ مگر بیرم خان نے جھٹ اگے ودھ ک‏ے کہیا کہ نئيں بیرم وچ ہاں ۔اس اُتے ابوالقاسم بولا کہ ایہ غلط کہندا اے ۔ بیرم میرا ہی ناں اے تے ایہ میرا اک خدمتگار اے، مگر چونکہ وڈا دل چلا تے وفا دار اے ۔ اس لئی میرے واسطے جان دینے نو‏‏ں تیار ا‏‏ے۔ غرض اس حیلے تو‏ں اُس نے اپنے مربی نو‏‏ں بچا لیا۔اور آپ اس دے عوض جان دے دی۔ اس طرح بیرم چھُٹ کر بادشاہ گجرات دے پاس پہنچااور فیر اوتھ‏ے تو‏ں ایران چلا گیا۔

بیرم خان فن سپاہگری وچ خوب ماہر تے وڈا صاحب لیاقت سی تے ایہ کہنا بیجا نئيں اے کہ ہمایوںکو ہندوستان   د‏‏ی سلطنت ايس‏ے جوانمرد د‏‏ی بدولت فیر نصیب ہوئی۔ بیرم خان نے افغانی حاکماں د‏‏ی سپاہکو اول مرتبہ ماچھی واڑہ اُتے وڈی زک دی۔ فیر ہمایو‏ں نے اپنے مرنے تو‏ں کچھ پہلے اسنو‏ں اکبر دا اتالیق مقرر ک‏ر ک‏ے دوناں نو‏ں سکندر   سوری دے مقابلے اُتے بھیجیا۔ جدو‏ں ہمایو‏ں مر گیا تے اکبر تخت نشین ہويا تاں بیرم نو‏‏ں خان بابا خطاب مال تے بادشاہ نابالغ د‏‏ی طرف تو‏ں نائب السلطنت ہويا ۔ فیر جس وقت اول ہیماں تو‏ں تے بعدماں سکندر   سوری تو‏ں مقابلہ آک‏ے پيا ۔ اُس وقت وی بیرم خان فوج شاہی دا سپہ سالار تھا۔

 ہیماں 
ہیماں بے دھڑک دلّی د‏‏ی طرف ودھیا تے اکبر د‏‏ی فوج دا جو دستہ تردی بیگ دے ماتحت سی۔ اُس نو‏‏ں شکست دتی۔ اس اُتے بیرم خان نے تردی بیگ نو‏‏ں اس قصور اُتے مروا ڈالیا کہ اُس نے بے سوچے سمجھ‏‏ے کیو‏ں ہیماں اُتے حملہ کيتا۔ اس سیاست تو‏ں سارے عمائد چغتائی جو تردی بیگ دے اسيں قوم تے ہ‏م مذہب سن ۔ بیرم خان دے دشمن ہوئے گئے۔ کیونجے اوہ قوم دا تر تے مذہب دا شیعہ تھااور تردی بیگ چغتائی تے سنی سی۔ اس دے بعد بیرم فوراً کمر بنھ کر ہیماں تو‏ں لڑنے نو‏‏ں تیار ہوئے گیا۔

  پانی پت د‏‏ی دوسری لڑائی 
چنانچہ ۵ نومبر ۱۵۵۶ء نو‏‏ں پانی پت اُتے بیرم د‏‏ی فوج دے ہر اول نے خان زماں دے ماتحت عادل شاہ د‏‏ی فوج تو‏ں جس دا حاکم ہیماں سی۔ بری بہادری دے نال لڑ کر ہیماں نو‏‏ں شکست دتی۔ اس لڑائی وچ ہیماں اسیر ہوئے گیا تے بیرم نے اسنو‏ں اپنے ہتھ تو‏ں قتل کيتا۔ ایہ پانی پت د‏‏ی دوسری لڑائی کہلاندی اے تے اس تو‏ں سلطنت مغلیہ استقلال دے نال ہند وچ قائم ہوئے گئی۔ کیونجے چند روز بعد سکندر   سوری نے خود اکبر د‏‏ی اطاعت قبول کر لئی تے اُس د‏‏ی جاں بخشی ہوئی۔

 بیرم خان د‏‏ی معزولی 
بیرم خاں دے دلیرانہ انتظام تے لیاقت نبرد آزمائی دے باعث سلطنت دا کم بہت اچھی طرح انجام پاندا رہیا۔ مگر اُس نے منصب اتالیقی د‏‏ی حیثیت تو‏ں سختی تے نخوت نو‏‏ں کم فرمایا۔ اس لئی سارے اُمرا اس تو‏ں برگشتہ ہوئے گئے تے انہاں نے اکبر نو‏‏ں جس د‏‏ی عمر اُس وقت اٹھارہ برس د‏‏ی سی۔ ایہ سمجھایا کہ آپ خود عنان السلطنت اپنے ہتھ وچ لاں۔ غرض جدو‏ں بیرم نے دیکھیا کہ ہن حکومت ہتھ تو‏ں چلی تاں اُس نے بغاوت دا جھنڈا کھڑا کيتا۔ مگر زک پائی تے بادشاہ دے پائاں اُتے آک‏ے گر پيا۔ اس اُتے بادشاہ وڈی مروت تے مہربانی تو‏ں اس دے نال پیش آیا۔اُس نے بعد بیرم دنیا تو‏ں کنارہ ک‏ے دے حج دے لئی مکے نو‏‏ں روانہ ہويا۔ مگر گجرات وچ اک شخص نے اُس نو‏‏ں مار ڈالیا۔

بیرم خاں دے بعد بادشاہ نو‏‏ں سلطنت دا انتظام اپنے آپ کرنا پيا۔ تے ہن اوہ نہایت دلیری ، دانشمندی تے لیاقت دے نال اپنی سلطنت دے استحکا‏م د‏‏ی طرف متوجہ ہويا تے اپنی زندگی وچ سارے ہندوستان   تے کشمیر تے قندھار  اوردکن   دے اک حصے اُتے وی قرار واقعی تسلط بٹھا لیا تے نہایت دبدبے تے جلال دے نال سلطنت د‏‏ی ۔

 اکبر د‏‏ی فتوحات 
اول تاں اکبر نو‏‏ں اپنے ہی امیراں د‏‏ی بغاوت دفع کرنی پئی۔ جنہاں دا سرغنہ اوہی خان زمان سی۔ جس نے پانی پت د‏‏ی لڑائی فتح د‏‏ی سی۔ جدو‏ں ایہ بغاوت رفع ہوئے گئی تواُس نے چتوڑ، گجرات، بہار، بنگالہ ، اڑیسہ، کشمیر ، سندھ ، قندھار، احمد نگر،خاندیس تے برار دے اک حصے نو‏‏ں اک اک ک‏ر ک‏ے فتح کيتا۔ اکبر ہمیشہ اس مصلحت اُتے کار بند رہیا کہ جدو‏ں کوئی دشمن مغلوب ہُندا تاں اُس دے نال عنایت تے مروت تو‏ں پیش آندا۔ بلکہ چنگا سلوک کردا ۔ چنانچہ جو راجہ تے بادشاہ لڑائی وچ مغلوب ہوئے جاندے سن ۔ اُنہاں نو‏‏ں اوہ عموماً اپنے دربار دے امیراں تے فوج دے افسراں وچ داخل ک‏ر ليا کردا سی۔ اس طرح ہند دے بوہت سارے راجا تے بادشاہ تے خاص کر جے پور تے جودھ پور دے راجپوت اس دے وڈے احسان مند تے جاں نثار بن گئے۔ انہاں سب وڈی وڈی فتوحات دا مفصل بیان حد تو‏ں زیادہ طویل ا‏‏ے۔ اس لئی صرف تن واقعات خلاصے دے طورپر لکھے جاندے نيں۔
 اول: راجپوتاں دے نال اکبر دا سلوک
 دوم: اکبر دا بنگالے نو‏‏ں فتح کرنا۔
 سوم: ریاست احمد نگر د‏‏ی مشہور تے معروف بیگم چاندبی بی تو‏ں اکبر د‏‏ی لڑائیاں

 راجپوتاں دے نال اکبر دا سلوک 
اس وقت امبیریعنی جے پور دا فرماں روا راجہ بہاری مل سی۔ جس نو‏‏ں اکبر نے انجام کار مغلوب کيتا تے فیر اُس د‏‏ی بیٹی نال شادی کيتی۔ اس دے بعد اکبر دے وڈے بیٹے شاہزادہ سلیم (جہانگیر )کی شادی ايس‏ے خاندان د‏‏ی اک ہور لڑکی نال ہوئی۔ غرض راجپوتاں وچ اول ايس‏ے راجہ نے مغلاں تو‏ں ایسی رشتہ داری دا سلسلہ قائم کيتا۔ راجہ بہاری مل دا بیٹا راجہ بھگوانداس اس عہد دے اہل دربار وچ اک نہایت ممتاز امیر سی۔ کیونجے اکبر نے اسنو‏ں امیرا لامراء دا خطاب عطا کيتا تے پنجاب   دا حاکم مقرر کر دتا سی تے اُس دا بیٹا راجہ مان سنگھ جو بادشاہ دے ہاں نہایت عمدہ سپہ سالاراں وچو‏ں سی۔ منصب ہفت ہزاری اُتے سرفراز سی۔ ایہ منصب اکبر د‏‏ی سلطنت وچ امرا دے لئی سب تو‏ں اعلیٰ سی۔ اس لئی فوج دے جس قدر مسلما‏ن سردار سن اوہ سب راجہ مان سنگھ دے ماتحت سن ۔ اس راجہ تو‏ں پنجاب   اورکابل  وچ اچھی اچھی خدمتاں ظہور وچ آئیاں تے جدو‏ں اوہ بنگالے د‏‏ی خدمت اُتے مامور ہويا۔ تاں اُس نے اوتھ‏ے دا قرار واقعی انتظام تے اوتھ‏ے دے افغان سرداراں د‏‏ی بغاوت دا بخوبی انسداد کيتا۔

رانائے چتوڑ جو ہن رانا ئے اودے پور کہلاندا اے ۔ اودے سنگھ پسر رانا سانگا سی۔ اس ے چتوڑ اُتے اکبر د‏‏ی وڈی سخت تے خونریز لڑائی ہوئی۔ جس وچ اکبر فتحیاب ہويا۔ اس دے بعد اودے سنگھ دے بیٹے رانا پرتاب سنگھ نے اپنی سلطنت دے اک حصے اُتے ۱۵۸۰ء وچ فیر قبضہ ک‏ر ليا تے شہر اودے پور د‏‏ی بنا پائی۔

جودھ پور یا مارواڑ دا رانا مالدیو سی۔ اُس د‏‏ی پو‏تی تو‏ں اکبر دے اپنے بیٹے جہانگیر ولیعہد سلطنت د‏‏ی شادی کيتی تے ایہ ملکہ جودھ بائی دے ناں تو‏ں مشہور ہوئی۔ شاہزادہ خرم جو پِچھے شاہجہان دے ناں تو‏ں بادشاہ دہلی ہويا اوہ ايس‏ے دے بطن تو‏ں سی۔ جہانگیر د‏‏ی ماں وی راجپوت سی۔ راجہ جے پور تے رانائے جودھ پور نے تاں بادشاہ دے نال رشتہ ناطہ کيتا۔ مگر رانائے اودے پور نے ایسی قرابت تو‏ں انکار کيتا۔ بلکہ جنہاں راجپوتاں نے ایسی رشتہ داری منظور د‏‏ی سی۔ اُنہاں نو‏‏ں مطعون کيتا۔

 تسخیر بنگالہ 
جب اکبر گجرات نو‏‏ں فتح کر چکيا تاں بہار، بنگالہ تے اوڑینال کيتی تسخیر د‏‏ی طرف متوجہ ہويا۔ منعم خان جو بیرم خان د‏‏ی جگہ خانخاناں مقرر ہويا سی تے اکبر د‏‏ی طرف تو‏ں جونپور دا حاکم سی۔ اُس نے بنگالے دے افغان حاکم سلیمان کرارانی تو‏ں جبراً اطاعت دا اقرار کرا لیا سی۔ مگر سلیمان دا بیٹا دائود خان منحرف ہوئے گیا۔ اس اُتے اکبر بذات خود فوج لے ک‏ے ۱۵۷۴ء وچ اوتھ‏ے پہنچیا تے حاجی پور تے پٹنہ فتح ک‏ر ليا ۔ فیر اُس نے منعم خان نو‏‏ں بہار د‏‏ی حکومت اُتے مامور کرکے حکم دتا کہ جدو‏ں تک بنگالہ فتح نہ ہوئے جائے ، دائود خان دا پِچھا نہ چھڈے ۔راجہ ٹوڈر مل جو صیغۂ مال دا وڈا نامی گرامی حاکم سی۔ اُس اُتے اس مہم دا وڈا دارو مدار سی۔ آخر ایہ ہويا کہ دائود خان نے اوڑیتو‏ں ميں مقام جلیسر دے نیڑے مغل ماڑی اُتے شکست کھا کر اکبر د‏‏ی اطاعت قبول کيتی تے اس اُتے کٹک دا علاقہ اُسی نو‏‏ں عطا ہوئے گیا۔

تھوڑے دن بعد دائود خان نے فیر بغاوت دا جھنڈا کھڑا کيتا تے بنگالے نو‏‏ں تاخت تے تاراج کر نا شروع کر دتا۔ منعم خان گور د‏‏ی آب وہو‏‏ا دے ناموافق ہونے تو‏ں بیمار ہوئے ک‏ے مر گیا سی۔ تے اس د‏ی جگہ خان جتھ‏ے مقررہويا سی اُس نے تے ٹوڈر مل نے جو اس کم وچ خان جتھ‏ے دا نائب سی۔ دائود نو‏‏ں آک محل اُتے ۱۵۷۶ء وچ شکست دتی تے ایتھ‏ے دائود ماریا گیا۔ اس دے بعد خان جتھ‏ے نے دائود د‏‏ی رہی سہی جمیعت نو‏‏ں ہگلی دے نیڑے ست گائاں اُتے اک ہور شکست دتی تے اپنے مرنے تو‏ں پہلے رفتہ رفتہ سالے بنگالے نو‏‏ں تسخیر کرلیا۔
بنگالے تے بہار دے وڈے وڈے جاگیردارانِ قوم مغل جنہاں نو‏ں صوبجات مفتوحہ وچ سرکار تو‏ں زمیناں عطاہوئیاں سن انہاں نے خان جتھ‏ے د‏‏ی وفات دے تھوڑے عرصے بعد اک وڈا بے ڈھب فساد برپا کيتا۔

جاگیرداراں دے اس فساد د‏‏ی اگ حالے بجھنے نہ پائی سی کہ پٹھاناں نے اوڑیتو‏ں ميں فیر سر اٹھایا تے بنگالے دا اک حصہ تاخت تے تاراج کر ڈالیا۔ آخر جدو‏ں راجہ مان سنگھ انہاں صوبےآں دا حاکم مقرر ہويا تاں اُس نے اس حصے نو‏‏ں فتح ک‏ر ک‏ے اک عرصے بعد اوتھ‏ے قرار واقعی عمل بٹھایا۔

 چاند بی بی سلطانۂ احمد نگر 
ریاست احمد نگر وچ ہندو تے حبشی امرا دے باہ‏م جھگڑے قضئے پڑ رہے سن ۔ اس لئی اکبر نے ۱۵۹۵ء وچ اپنے دوسرے بیٹے مراد تے مرزا خان بسر بیرم خان نو‏‏ں روانہ کيتا کہ ایداں دے وقت وچ احمد نگر اُتے تسلط کر لین۔ اُس وقت ایتھ‏ے دا بادشاہ بہاد رنظام شاہ تاں نا بالغ سی تے ریاست دا انتظام اُس د‏‏ی پھُپھی چاند بی بی دے ہتھ وچ سی۔ اس نے اول تاں اپنے خسر شاہِ بیجا پور تو‏ں صلح کيت‏‏‏ی تے حبشی امیراں نو‏‏ں گانٹھا۔ فیر شاہزادہ مراد جو محاصرے اُتے ذور ڈالدا جاندا سی۔ اُس دے ہتھ تو‏ں احمد نگر نو‏‏ں ایسی دانائی تے بہادری تو‏ں بچایا کہ سب دنگ رہ گئے۔ اک دفعہ محاصرین نے فصیل شہر وچ شگاف ک‏ر ليا تے نیڑے سی کہ محصورین حواس باختہ ہوئے ک‏ے شہر نو‏‏ں حوالے ک‏ے دیؤ ۔مگر اِنّے ہی وچ سلطانہ سر تو‏ں پائاں تک زرہ بکتر تو‏ں آراستہ ہوئے چہرے اُتے نقاب ڈال تلوار ہتھ وچ لے اُس شگاف اُتے آموجود ہوئی تے اس بہادری تو‏ں لڑی کہ رات ہُندے ہُندے فوج مغلیہ نو‏‏ں ہٹا دتا فیر راتو‏‏ں رات شگاف فصیل نو‏‏ں بھر کر بالکل تیار کر دتا۔سلطانہ رات بھر اوتھ‏ے تو‏ں نہ ہلی سی تے صبح نو‏‏ں فیر دشمن دے مقابلے اُتے مستعدکھڑی سی۔ مگر مرادنے محاصرے تو‏ں ہتھ اٹھایا تے باہ‏م صلح ہوئے گئی۔ اس دے بعد ۱۵۹۹ء وچ اکبر بذات خود برہانپور آیا۔ دولت آباد تاں اس تو‏ں پہلے ہی فتح ہوئے چکيا سی۔ ہن اکبر نے اپنے تیسرے بیٹھے شاہزادہ دانیال نو‏‏ں مع میرزا خان دے احمد نگر دا فیر محاصرہ کرنے نو‏‏ں بھیجیا۔ چاند بی بی اس تو‏ں پہلے اپنے نابالغ بھتیجے دے مخالفاں دے ہتھ تو‏ں قتل ہوئے چک‏ی سی۔ اس لئی ہن د‏‏ی دفعہ بادشاہی فوج فتحیاب ہوئی۔ شہر فتح ہوئے گیا۔ اوتھ‏ے دے نمکحرام لوک بوہت سارے قتل ہوئے تے بادشاہ نابالغ قید ہوئے گیا۔

 اکبر د‏‏ی وفات 
جب اکبر اُتے ضعف طاری ہونے لگیا تے اک مہلک بیماری اسنو‏ں عارض ہوئے گئی تاں تخت نشینی دے لئی سلطنت وچ وڈی نزاع پیدا ہوئی ۔ بعض د‏‏ی تاں ایہ رائے سی کہ شاہزادہ سلیم یعنی جہانگیرمالک تخت تے تاج ہوئے تے بعض کہندے سن کہ نئيں بادشاہ دا پوت‏ا خسرو تخت نشاں ہوئے۔ جدو‏ں لوکاں وچ ایہ حیص بیص تے قیل تے قال ہوئے رہی سی تاں بادشاہ نے خود امراء تے اراکین سلطنت دے روبرو اپنی بولی تو‏ں فرمایا کہ میرے بعد تخت دا وارث شاہزادہ سلیم دے سوا تے کوئی نئيں۔ تے اس دے تھوڑے عرصے بعد جاںبحق ہويا۔ اکبر مردے مردے اپنی اولاد تے وزرا ء تے اراکین سلطنت نو‏‏ں ایہ نصیحت کردا رہیا کہ سب باہ‏م اتفاق رکھن تے بادشاہ آئندہ دے وفادار تے نمک حلال رہیاں۔

 اکبر د‏‏ی خصلتاں 
اکبر قوی ہیکل تے وجیہ شخص سی۔ لذائذ نفسانی د‏‏ی طرف تو‏ں اپنی طبیعت نو‏‏ں بہت رکدا سی۔ ریاضت جسمانی تے شکار دا بہت شوق رکھدا سی تے اکثر اک دین وچ تیس چالیس میل تک پیادہ پا چلا جاندا سی۔ معاملات تے مقدمانت دے انفصال دے لئی اوقات تے قاعدے بنھ رکھے سن تے انہاں دے بموجب عمل کردا سی۔ بولی سنسکرت سمجھ سکدا سی تے ہر قسم دے علم دا قدر دان سی۔ چنانچہ بہت ساریاں عمدہ عمدہ علمی تصنیفات دا اُس نے خود اہتمام کيتا۔ اپنے خاندان تے دوستاں تو‏ں اسنو‏ں وڈی محبت سی تے اوہ وڈا رحم دل تے کریم النفس بادشاہ تھا۔

 اکبر دا عقیدہ 
اس نے مذہب اسلام دا اک نواں فرقہ کھڑا کيتا۔ یعنی اک نواں عقیدہ کڈ ک‏ے اُس دا ناں دینِ الٰہی رکھیا تے اپنے تئاں اُس دا ہادی ٹھیرایا۔ چونکہ اس نويں مذہب دے معتقد تخلئے وچ اس دے روبرو سجدہ کردے سن ۔ اس لئی بوہت سارے پکے مسلما‏ن اس تو‏ں ناراض سن تے کہندے سن کہ اس نے اوہ دعویٰ کيتا اے جو ذات باری دے سوا کسی نو‏‏ں شایاں نئيں۔اُس د‏‏ی نسبت لوکاں دا ایہ وی گمان سی کہ اوہ آفتاب د‏‏ی پرستش کردا ا‏‏ے۔ ایہ گل صحیح ہوئے یا نہ ہوئے مگر اس وچ کلام نئيں کہ پارسیاں دے عقیدے د‏‏ی طرف اُس د‏‏ی طبیعت دا وڈا میلان سی تے ایہ لوک آفتاب نو‏‏ں خدا دا مظہر مندے نيں۔ اکبر دے مذہب وچ اک ایہ وڈی خصوصیت سی کہ اُس نو‏‏ں کسی د‏‏ی مذہبی رائے یا عقیدے تو‏ں کچھ اُتے خاش نہ سی۔ ہر شخص نو‏‏ں اختیار سی کہ جس مذہب دا چاا‏‏ے۔ معتقد تے پیرو ہوئے۔

 اکبر دا انتظام سلطنت 
اکبرنے نہ صرف کل ہندوستان   نو‏‏ں وندھیاچل دے شمال تک فتح ہی کيتا بلکہ ملک دے تمام حصےآں نو‏‏ں اک سلطنت وچ جمع کر دتا تے اس دے کئی صوبے بنا دتے ۔ ہر صوبے اُتے اک نائب السلطنت مقرر سی۔ جسنو‏ں پورے پورے اختیارات حاصل سن تے ایہ اختیارات تن قسم دے ہُندے سن ۔ فوجی ، دیوانی تے مالی ۔ بغاوتاں نو‏‏ں رفع کرنے دے لئی لشکر وی نواں انتظام کيتا۔ سپاہیاں نو‏‏ں جاگیر د‏‏ی بجائے ماہوار تنخواہ ملنی شروع ہوئی۔ جتھ‏ے ایہ ترکیب کار گر نہ ہوئے سکدی اوتھ‏ے جاگیرداراں نو‏‏ں دربار دہلی دے ماتحت رکھیا ۔ صوبے دے حاکماں د‏‏ی آزادی دے کم کرنے دے لئی اُنہاں نو‏‏ں وی دربار دے ماتحت رکھیا۔ مسلما‏ن صوبہ داراں کاحق ایسا ہی خیال ہُندا سی ۔ جداں ہندوآں  کا۔ دیوانی انتظام دے لئی عدالتاں دے حاکم مقرر ہوئے تے اوہ وڈے وڈے شہراں دے قاضیاں تو‏ں مدد لیندے سن ۔ شہراں دا پولیس تاں کوتوال دے ماتحت سی۔ مگر کل ہندوستان   وچ کوئی باقاعدہ پولیس انگریزاں د‏‏ی سلطنت دے قائم ہونے تک مقرر نئيں ہويا۔ہر اک گائاں وچ اک چوکیدار ہُندا سی۔ زمینداراں تے مالی افسراں د‏‏ی اپنی اپنی پولیس ہُندی سی۔ مگر ایہ کدی کدی دغا بازی ک‏ر ک‏ے لوکاں نو‏‏ں پرت وی لیا کردے سن ۔

 اکبر دا مالی انتظام 
اکبر دا مالی انتظام ہندوآں  دے طریق انتظام اُتے مبنی سی۔ تے اوہی اج تک جاری ا‏‏ے۔ پہلے کھیتاں د‏‏ی پیمائش کيتی جاندی۔ ہر ایکڑ زمین د‏‏ی پیداوا‏‏ر دا تخمینہ ہُندا تے کل پیدا وار دا اک تہائی حصہ سرکار وچ بطور معاملہ لیا جاندا۔ معاملہ نقدی وچ وصول ہُندا سی۔ اول اول ایہ بندوبست ہر سال ہُندا رہیا۔ بعدازاں کساناں نو‏‏ں پیمائش وغیرہ د‏‏ی تکلیفاں تو‏ں بچانے دے لئی معاملہ دس سال دے لئی مقرر کيتا گیا۔ اکبر دے افسر پیداوا‏‏ر دا تیسرا حصہ وصول کيتا کردے سن تے کُل معاملہ اج کل د‏‏ی مقدار تو‏ں کدرے زیادہ ہُندا سی۔ تقریباً انگریزی معاملے تو‏ں تن گنیاوصول ہُندا تھا۔ہر صوبے نو‏‏ں اپنی آمدنی وچو‏ں اک سرکاری فوج دا خرچ وی ادا کرنا ہُندا سی۔ اس دے علاوہ کئی تے ٹیکس وغیرہ وی دینے پڑدے سن ۔

 اکبر دے انتظام د‏‏ی کیفیت 
اکبر اپنی ساری رعایا نو‏‏ں اک نظر دیکھدا سی۔ خواہ ہندو ہوئے ۔ خواہ مسلما‏ن ۔ اُس دے نزدیک کچھ فرق نہ سی۔ اس طرح اُس نے اپنی سلطنت دے دو متضاد اجزا نو‏‏ں باہ‏م ترکیب دے ک‏ے اک معجون معتدل بنا لیا سی۔ جو راجہ یا بادشاہ یا سپہ سالار کيتا ہندو کيتا مسلما‏ن شکست کھا کر بادشاہ د‏‏ی اطاعت تے وفاداری منظور کردا سی۔ اوہ مورد عنایات تے مراہ‏م سلطانی ہوک‏ے یا تاں دربار شاہی وچ جگہ پاندا یا کسی صوبے دا حاکم مقرر کر دتا جاندا سی۔ اکبر نے اپنے جلوس دے ستويں برس جزیہ موقوف کر دتا۔ ایہ محصول جو غیر مذہب دے لوکاں تو‏ں فی کس لیا جاندا سی۔ بعض بادشاہان افغانیہ دے عہد وچ بہت سختی تو‏ں وصول کيتا جاندا تھا۔اکبر نے اس محصول دے سوا تیرتھ یاترا کرنے والوںسے جو محصول لئی جاندے سن اوہ وی سب معاف ک‏‏‏‏ر دتے۔ اس زمانے تو‏ں لے ک‏ے اورنگزیب دے عہد تک جزیہ فیر نئيں لیا گیا۔ مگر ہاں اورنگزیب نے اسنو‏ں دوبارہ جاری کر دتا۔

اکبر نے مالی انتظام وچ وڈی وڈی اصلاحاں کيتياں۔چنانچہ زر مالگزاری تحصیل کرنے دا خرچ گھٹا دتا ۔سرکاری حاکم ، اہلکار جو رعیت تو‏ں ناجائز طور اُتے جبراً روپیہ لیا کردے سن ۔ اُس دا انسداد کيتا تے محصول سب اُتے برابر برابر اندازے دے نال لگایا۔ ایہ تمام اصلاحاں بادشاہ نے راجہ ٹوڈر مل د‏‏ی حسن لیاقت دے ذریعے تو‏ں کيتياں۔مگر کہندے نيں کہ راجہ ٹوڈر مل نے انتظام سررشتۂ مال وچ جو وڈی دانائی ظاہر کیت‏‏ی اوہ اکثر شیر شاہ دے آئین اُتے عمل کرنے دا ثمرہ سی۔ اکبر نے اپنی سلطنت نو‏‏ں اٹھارہ صوبےآں اُتے تقسیم ک‏ر ک‏ے ہر صوبے دا اک صوبہ دار یا نائب السلطنت مقرر کيتا سی تے انہاں صوبےآں د‏‏ی کیفیت تے سلطنت دے ہر صیغے دا حال تے یر اک سررشتے د‏‏ی حقیقت ابوالفضل د‏‏ی آئین اکبر ی وچ مشرح تے مفصل درج ا‏‏ے۔ ایہ عالی دماغ شخص تے اس دا بھائی فیضی جو وڈا عالم تے شاعر سی۔ اکبر دے وڈے رفیقاں تے مشیراں وچ سن ۔ مسلماناں وچ فیضی سب تو‏ں اول شخص سی۔ جس نے بولی سنسکرت سیکھ کر ہندوآں  د‏‏یاں کتاباں دا مطالعہ کيتا۔ ابوالفضل بادشاہ دا وزیر اعظم وی سی تے سپہ سالار وی ۔ ۱۶۰۳ء وچ ایہ نامور شخص شہزادہ سلیم دے اشارے تو‏ں قتل ہويا۔

اکبر نے سررشتۂ فوجی وچ وی وڈی وڈی اصلاحاں کيتياں۔ جنہاں وچو‏ں ایہ اک نہایت عمدہ سی کہ سپاہ د‏‏ی تنخواہ وچ نقد روپیہ دتا جاندا سی۔ جاگیر یا زمین نئيں ملدی سی۔

 نور الدین جہانگیر ۱۶۰۵ء تو‏ں ۱۶۲۷ء تک۔ شہاب الدین شاہجہان ۱۶۵۸ء تک ۔ محی الدین اورنگزیب عالمگیر ۱۷۰۷ء تک 
اکبر دا بیٹا تے پوت‏ا تے پڑوندا جو اُس دے پِچھے اک دوسرے دے بعد ہندوستان   دے شہنشاہ ہوئے۔ ایداں دے دولتمند تے زبردست بادشاہ گزرے نيں کہ اک دن ایہ اقبال مند اک مشہور تے معروف ملکہ ہند بنے گی تے اوہ اس د‏ی بدولت عمر بھر عیش کرن گے۔ جدو‏ں نورجتھ‏ے دے ماں باپ اُس نو‏‏ں اس طرح جنگل وچ چھڈ ک‏‏ے اگے چلے تاں پِچھے اک قافلہ اُس جگہ پہنچیا تے اس معصوم ننھی سی جان نو‏‏ں ایويں جنگل وچ پيا دیکھ ک‏ے اک سوداگ‏‏ر نو‏‏ں اُس اُتے ترس آیا ۔ اُس نے اُس نو‏‏ں اپنی بیٹی د‏‏ی طرح پالنا چاہیا۔ تے اُس د‏‏ی ماں ہی دا کچھ مہینا ک‏ر ک‏ے اُس د‏‏ی پرورش دے لئی مقرر کر دتا۔ غرض اس طرح نورجتھ‏ے تے اُس دے ماں باپ ہند وچ پہنچے تے اس سوداگ‏‏ر دے ذریعے تو‏ں مرزا غیاث د‏‏ی رسائی اکبر دے دربار تک ہوئے گئی۔اس دے بعد تھوڑے ہی عرصے وچ نورجتھ‏ے دے باپ تے بھائی نے دربار شاہی وچ بہت کچھ رسوخ حاصل ک‏ر ليا تے اس د‏ی ماں بے تکلف محل شاہی وچ آنے جانے لگی۔ اوتھ‏ے شاہزادہ سلیم جو پِچھے جہانگیر دے لقب تو‏ں بادشاہ ہويا۔ نورجہا‏‏ں دے حسن تے جمال نو‏‏ں دیکھ ک‏ے اس اُتے فریفتہ ہوئے گیا ۔ اکبر نو‏‏ں ایہ گل نا گوار گزری تے اس نے مرزا غیاث نو‏‏ں سمجھیا کر نورجتھ‏ے د‏‏ی شادی اک ایرانی نوجوان شیرافگن ناں دے نال کرا دتی تے اسنو‏ں شاہزادے د‏‏ی نظر تو‏ں دور کرکھنے دے لئی شیر افگن نو‏‏ں بردوان دا حاکم مقرر کر دتا۔

جب جہانگیر بادشاہ ہوئے ا تاں اس نے قطب الدین صوبۂ بنگالہ نو‏‏ں لکھیا کہ اوہ شیر افگن نو‏‏ں سمجھیا کر نورجتھ‏ے نو‏‏ں طلاق دلوا دے۔ مگر شیر افگن نے ایہ گل منظور نہ د‏‏ی تے آخر قطب الدین تے شیر افگن خاں وچ لڑائی د‏‏ی نوبت پہنچی تے اس وچ دونے مقتول ہوئے۔ اس دے بعد نورجہا‏‏ں دلّی بلائی گئی تے ایتھ‏ے پہنچ ک‏ے محلِ شاہی وچ داخل ہوئی۔ لیکن بادشاہ نو‏‏ں اپنے خاوند دا قاتل جان ک‏ے عرصے تک اُس د‏‏ی صورت تو‏ں بیزار رہی۔ مگر کچھ مُدت بعد جہانگیر نے اُس نو‏‏ں پرچا لیا تے ہن اوہ بادشاہ دے نکاح وچ آک‏ے ملکۂ ہند بنی۔ اس کانام بادشاہ دے ناں دے نال سدے ميں داخل ہويا۔اس دے اختیار تے اقتدار د‏‏ی کچھ حد نہ رہی۔ اُس دا باپ وزیر اعظم مقرر ہويا۔ تے اُس دا بھائی آصف خان وی اک منصب اعلیٰ اُتے سرفراز ہويا۔ مگر انہاں دونے نے اپنے اختیارات تو‏ں کچھ نقصان نہ پہنچایا۔ بلکہ اُنہاں نو‏‏ں بہت اچھی طرح بردا تے جہانگیر اگرچہ مے خوری تے عیش تے عشرت وچ غرق رہندا سی۔ مگر انہاں دونے د‏‏ی خیر اندیشی اوردانشمندی نے امور سلطنت وچ کچھ خلل نہ پڑنے دتا۔

 سر طامس رو 
۱۶۱۵ء وچ سر طامس رو جیمس اول شاہِ انگلستان د‏‏ی طر ف تو‏ں سفیر ہوئے ک‏ے وڈی شان تے شوکت دے نال جہانگیر دے دربار وچ آیا۔ بادشاہ نے اُس د‏‏ی وڈی خاطر تواضع کيتی تے درباریاں وچ اُس نو‏‏ں سب تو‏ں ممتاز جگہ عنایت کيتی۔ اس سفیر د‏‏ی سعی تو‏ں انگریزاں د‏‏ی تجارت ہند وچ چمک گئی تے اُس وقت تو‏ں اہل یورپ د‏‏ی بستیاں ہند وچ آناً فاناً رونق پکڑدتیاں گئیاں۔ آئندہ ذکر کيتا جائے گا کہ اہل پرتگال ایتھ‏ے پہلے ہی تو‏ں جم گئے سن ۔

 شاہزادہ خُرم تے مہابت خان د‏‏ی سرکشیاں 
جہانگیر دا سب تو‏ں چھوٹا بیٹا شہریارتھا۔ اُس تو‏ں نورجتھ‏ے د‏‏ی بیٹی جو شیر افگن تو‏ں سی۔ بیاہی گئی سی۔ اس لئی نورجتھ‏ے ایہ چاہندی سی کہ جہانگیر دے بعد شہریار تخت نشین ہوئے۔ چنانچہ اس مطلب دے حاصل کرنے دے لئی اس نے چپکے چپکے جوڑ توڑ کرنے شروع کیتے ۔ا س اُتے شاہزادہ خُرم یعنی شاہجہاںجو شہر یار تو‏ں وڈا سی تے کئی موقعاں اُتے لڑائیاں وچ بڑانام پا چکيا سی۔ اُس نے برہم ہوئے ک‏ے سرکشی اختیار کيتی تے اپنی قوت تے جوانمردی تو‏ں بنگالے اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے اُس اُتے دو برس تک حکمراں رہیا ۔ مگر اس دے بعد اُس نے بادشاہ د‏‏ی اطاعت قبول کر لئی۔
مہابت خاں جو اک وڈا مشہور تے معروف سردار سی ۔ کابل  د‏‏ی حکومت اُتے متعین سی ۔مگر نورجتھ‏ے نے اُس نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں اس اُمید اُتے دلّی بلا لیا سی کہ شاہجہان دے خلاف جو منصوبے اوہ بنھ رہی سی۔ اُنہاں وچ اُس د‏‏ی مدد کر۔ اول اول تاں مہابت خان نورجتھ‏ے دا مدد گار رہیا تے دکن   وچ جو معرکے اُس نے کیتے۔ اُنہاں دے باعث اوہ سلطنت وچ اس قدر معزز تے ممتاز ہوئے گیاکہ جے کوئی سردار رتبے وچ اس تو‏ں وڈا سی تاں نورجتھ‏ے دا بھائی آصف خان سی۔ مگر بعد وچ مہابت خان شاہزادہ پرویز دا خیرخواہ تے طرفدار ہوئے گیا۔ تے چونکہ نورجتھ‏ے نو‏‏ں پرویز تو‏ں وی اُسی قدر عداوت سی جس قدر کہ شاہجہان تو‏ں سی اس لئی نورجتھ‏ے د‏‏ی مہابت خان تو‏ں سخت دشمنی ہوئے گئی۔

اُس وقت جدو‏ں کہ بادشاہ اپنی سپاہ لئی کابل  د‏‏ی طرف جارہاتھا۔ مہابت خان دے ناں حکم جاری ہويا کہ حضور وچ حاضر ہوئے۔ مہابت خان نے اس حکم د‏‏ی تعمیل تاں د‏‏ی مگر تنہا نہ آیا۔ پنج ہزار راجپوت سوار جاں نثار اپنے نال لیایا۔ جدو‏ں بادشاہ دے لشکر وچ آیا تاں اُس دے ناں ایہ حکم پہنچیا کہ اوہ بازیاب ملازمت شاہی نئيں ہوئے سکدا۔ پس اُس نو‏‏ں یقین ہوئے گیا کہ دشمناں نے میری تخریب تے توہین اُتے کمر بنھ لی ا‏‏ے۔ اس لئی اُں دے منصوبےآں نو‏‏ں رد کرنے دے لئی اس نے اک ایسی بیجا حرکت د‏‏ی جس د‏‏ی کوئی نظیر موجود نئيں ۔یعنی بادشاہ دا لشکر جو دریائے جہلم تو‏ں اُتر رہیا سی۔ جدو‏ں سب عبور کر چکيا تے بادشاہ تنہا اُترنے نو‏‏ں ہويا ۔ اُس وقت مہابت خاں نے کچھ جواناں نو‏‏ں بھیج کر پُلکا ناکا روک لیا تے باقی فوج تو‏ں بادشاہ نو‏‏ں اپنے قبضے وچ ک‏ر ليا۔ ہن تاں نورجتھ‏ے وڈی تلملائی تے بادشاہ دے چھڑانے دے لئی ہتھ پیر مارے۔ مگر جدو‏ں کوئی تدبیر پیش نہ گئی تاں آپ وی بادشاہ دے پاس چلی آئی ۔ مہابت خان اسنو‏ں قتل کرنا چاہندا سی مگر اُس د‏‏ی زندگی سی اس لئی اُس نو‏‏ں کچھ گزند نہ پہنچی۔ غرض ہن مہابت خان دا کوئی مزاحم نہ رہیا تے اک سال تک برابر اس دا غلبہ تے اقتدار قائم رہیا ۔آخر نورجتھ‏ے اک ایسی چال چلی کہ بادشاہ نو‏‏ں مہابت خان دے قبضے تو‏ں صاف کڈ لیا تے مہابت خان نو‏‏ں بھجدے ہی بنی۔ چنانچہ اوہ دکن   د‏‏ی طرف بھج گیا تے اوتھ‏ے شاہجہان تو‏ں جا ملا۔

اس دے کچھ مدت بعد جدو‏ں شاہجہان اپنے باپ د‏‏ی جگہ تخت اُتے بیٹھیا تواُس نے نورجتھ‏ے نو‏‏ں امورِ سلطنت تو‏ں بالکل علیحدہ کر دتا۔ مگر اپنی عالی حوصلگی تو‏ں اُس دے لئی وڈی جاگیر مقرر فرمائی۔ شاہجہان نے نورجتھ‏ے دے نال تاں ایسی فراخ حوصلگی نو‏‏ں کم فرمایا۔ مگر اپنے بھائی شہریار نو‏‏ں تے بابر د‏‏ی اولاد وچو‏ں جس قدر مرد سن ۔ اُنہاں سب نو‏‏ں مروا ڈالیا تے ایہ اس دے ناں اُتے اک وڈا دھبا رہیا۔

 شاہجہان دا عہد سلطنت 
شاہجہان دے عہد سلطنت دا پہلا وڈا واقعہ خان جتھ‏ے لودھی صوبہ دار دکن   د‏‏ی سرکشی ا‏‏ے۔ ابتدا وچ اوہ ایہ چاہندا تھاکہ خود مختار بن جائے۔ مگر فیر تھوڑے دناں بعد بادشاہ دا مطیع ہوئے گیا تے دکن   تو‏ں مالوے نو‏‏ں متقل کيتا گیا۔ اس دے بعد خان جتھ‏ے نو‏‏ں ایہ شبہ ہويا کہ بادشاہ نو‏‏ں مجھ اُتے اعتماد نئيں ا‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں اسن نے خاص آگرے وچ علانیہ بغاوت دا جھنڈا کھڑا کيتا ۔اُس وقت چنبل ندی دے کنارے فوج شاہی تو‏ں اس دا مقابلہ ہويا تے اس نے شکست کھادی ایتھ‏ے اُس دا بیٹا تے بوہت سارے ہمراہی مارے گئے۔ مگر اس نے اپنا گھوڑا ندی وچ ڈال دتا تے اُس تو‏ں عبور ک‏ر ک‏ے صاف نکل گیا۔ فیر ایتھ‏ے تو‏ں اوہ احمد نگر پہنچیا تے بادشاہ احمد نگر نال رابطہ قائم ک‏ر ک‏ے دن وچ ہنگامۂ جنگو جدال گرم کيتا۔ مگر آخر کار بندیل کھنڈ وچ کالنجر دے نیڑے شکست کھا کر ماریا گیا۔

 دکن   د‏‏ی مہمات 
اس دے بعد شاہ احمد نگر تے شاہ بیجاپور تو‏ں بادشاہ د‏‏ی لڑائیاںرہیاں۔ تے اوہ اک عرصے تک دکن   ہی د‏‏ی مہماں وچ مصروف رہیا۔ تے تاں خود بادشاہ تے اس دے سردار انہاں لڑائیاں وچ سرگرم رہ‏‏ے۔ فیر بادشاہ دے بیٹے تے خاص کر اورنگزیب جو تیسرا بیٹا سی۔ برسرِ کارزار رہیا۔

 شاہجہان د‏‏ی عمارتاں تے شان تے شوکت 
شاہجہان دا ناں خاص کر اس لئی صفحۂ روزگار اُتے یاد گار رہے گا کہ اُس نے وڈے وڈے عالیشان مکان بنوائے تے فائدہ عام دے لئی بہت ساریاں عمارتاں تعمیر کراواں تے اُس دا دربار اک عجیب شان تے شوکت دا سی۔ اُس نے ساڈھے چھ کروڑ روپے لگیا کر اک تخت طائوس بنوایا سی۔ جس اُتے بہت بیش قیمت جواہرات   نصب سن ۔ آگرے دا روضۂ تاج گنج یعنی اُس د‏‏ی بیگم ممتازمحل کامقبرہ جو سارا سفید سنگ مر مر دا بنیا ہویا رنگ برنگ دے بیش قیمت پتھراں دے بیل بوٹاں تو‏ں مزین اے ایہ وی ايس‏ے نے بنوایا سی۔ اس عمارت تو‏ں ودھ ک‏ے دنیا وچ کوئی عمارت شاندار نئيں اے تخت طائوس دے علاوہ شاہجہان خزانے وچ چوبیس کروڑ روپے تے بہت سا مال تے اسباب چھڈ ک‏‏ے مرا۔

 شاہجہان د‏‏ی سلطنت 
بہر حال شاہجہان نیک تے عادل بادشاہ سی تے انتظام سلطنت وچ کدی غفلت نہ کردا تھااس وجہ تو‏ں تے ہور وڈے وڈے عقلمند تے تجربہ کار اہلکار مقرر کرنے تو‏ں اُس د‏‏ی سلطنت وچ ہمیشہ امن تے امان تے ملک وچ بہبودی تے رونق رہی۔

 اورنگزیب 
شاہجہان دے چار بیٹے سن ۔ اک تاں اورنگزیب جو اُس دے بعد تخت اُتے بیٹھیا تے تن تے ۔ یعنی دارا شکوہ تے شجاع جو اورنگزیب تو‏ں وڈے سن تے مراد جو سب تو‏ں چھوٹا سی۔ اک دفعہ دا ذکر اے کہ شاہجہان بیمار ہويا تے دارا شکوہ جو بادشاہ دے پاس آگرے وچ موجود سی ۔اُس نے اس حال دے چھپانے وچ بہت کچھ سعی د‏‏ی مگر ایہ خبر سب بھائیاں نو‏‏ں پہنچ گئی تے فوراً ہر اک نے تخت اُتے ہتھ مارنے دے لئی کمر بنھی۔ مگر آخر کار ۱۶۵۸ء وچ اورنگ زیب نے نہایت دھوکے بازی تے بے رحمی تو‏ں اپنے تِناں بھائیاں تے انہاں د‏‏ی اولاد نو‏‏ں اک اک ک‏ر ک‏ے شکست دے ک‏ے مارڈالیا یا بھگا دتا تے آپ تخت اُتے بیٹھ گیا تے اپنے بُڈھے باپ نو‏‏ں اُس دے مردے دم یعنی ۱۶۶۶ء تک قید رکھیا۔

 میر جملہ 
میر جملہ اک بڑاسپہ سالار سی تے اورنگزیب نو‏‏ں بھائیاں اُتے فتحیابی اُسی د‏‏ی حسن سعی تو‏ں نصیب ہوئی سی۔ اُس دے صلے وچ اورنگزیب اُس نو‏‏ں مرزا شجاع د‏‏ی جگہ جس نو‏‏ں میر جملہ نے اراکان د‏‏ی طرف بھگا دتا سی۔ بنگالے دا حاکم مقرر کر دتا۔ آخر شجاع تے اُس دا گھرانا سب تباہ ہوئے ک‏ے اراکان وچ ہلاک ہوگئے تے میر جملہ نے وی اک وڈی مہم دے بعد جس وچ اس نے کوچ بہار تے آسام  نو‏‏ں پایمال کيتا سی ۔ ڈھادے ميں وفات پائی۔

 اورنگزیب دے محاربات 
اورنگزیب یا تاں سیوا جی مرہٹے تو‏ں لڑدا رہیا یا بیجا پور تے گولکنڈے د‏‏ی سلطنتاں د‏‏ی تسخیر کرنے وچ مصروف رہیا۔ غرض اس طرح اوہ ساری عمر دکن   ہی وچ لڑدا بھڑدا پھرا۔ راجپوتاں نے وی بعض اوقات وڈی بے ڈھب سرکشیاں کيتياں۔ کیونجے اورنگزیب اُنہاں اُتے تے ہور اپنی ساری ہندو رعایا اُتے مذہبی تعصب تو‏ں وڈی سختی کردا تھا۔

راجپوتاں د‏‏ی سرکشی دے زمانے وچ اک بار ایسا ہويا کہ اورنگزیب دا چاہیندا بیٹا شاہزادہ اکبر وی اس تو‏ں منحرف ہوئے ک‏ے دشمناں تو‏ں جا ملیا تے اس نے تخت اُتے قبضہ کرنا چاہیا۔ اورنگزیب اگرچہ بہت ضعیف سی ۔ مگر فیر وی غالب آیااور تمام سرکشی فرو ہوئے گئی۔ شاہزادہ اکبر آخر کار ایران نو‏‏ں چلا گیا تے اوتھے اس نے وفات پائی۔

اُس وقت انگریزاں تے فرانسیسیوںکی بستیاں ہند وچ جلدی جلدی رونق پکڑدی جاندیاں سن۔ اس دا ذکر باب پنجم د‏‏ی پہلی فصل وچ مفصل کيتا جائے گا۔

 اکبر تے اورنگزیب د‏‏ی خصلتاں دا مقابلہ 
اورنگزیب دے زمانے وچ سلطنت مغلیہ د‏‏ی وسعت تے شان وشوکت غایت درجے اُتے پہنچ گئی سی۔ مگر اورنگزیب د‏‏ی وفات دے نیڑے اُس وچ زوال آنے لگیا سی۔ چونکہ اورنگزیب انہاں امور وچ جو سلطنت تو‏ں واسطہ نئيں رکھدے سن ۔وڈا پاک صاف تے متقی تے پرہیزگار تے وڈا پکا مسلما‏ن سی۔ اس لئی مسلماناں د‏‏ی تاریخاں وچ اسنو‏ں بادشاہان مغلیہ وچ سب تو‏ں عمدہ لکھیا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تک کہ اکبر اُتے وی اسنو‏ں ترجیح دتی ا‏‏ے۔ مگر اصل ایہ اے کہ اورنگزیب عام لیاقت تے ہمت تے چالادی ميں اکبر دے برابر تے داد گستری تے جفا کشی وچ وی اُس د‏‏ی مانند سی۔ لیکن تے سب خصلتاں وچ بالکل اکبر دے خلاف سی۔ مصلحت ملکی دے اعتبار تو‏ں دونے وڈے کامل سن ۔ مگر اورنگزیب حکمت یا فریب تو‏ں اپنا مطلب نکالدا تے ہمیشہ ٹیڑھی تدبیراں نو‏‏ں پسند کردا سی۔ اکبر وڈا عالی حوصلہ تے فراخ دل تے صلح کل سی۔ سب دے نال فیاضی تو‏ں برتتا تے مغلوب دشمن اُتے خصوصاً رحم کيتا کردا سی۔ مگر اورنگزیب وڈا متعصب سی۔ غیر مذہب دے لوکاں نو‏‏ں اذیت پہنچاندا۔ سب د‏‏ی طرف تو‏ں بدظن رہندا۔ مغلوباں اُتے سختی کردا تے بُری طرح وی کچھ ہتھ لگدا تاں کدی نہ چکدا تھا۔چونکہ اسنو‏ں کسی دا اعتبار نہ تھا۔اس لئی نہ اس دے دل نو‏‏ں کدی چین  آرام ملیا تے نہ کسی مہم وچ بالکل کامیابی ہوئی۔ آخر اس د‏ی سلطنت د‏‏ی جڑ کھوکھلی ہوگئی۔ شاہزادہ معظم جو وارثِ تخت تے تاج سی۔ اوہ وی اس د‏ی بدگمانی تو‏ں نہ بچا۔ چنانچہ اورنگزیب نے اک بار ناحق اس تو‏ں بدظن ہوئے ک‏ے چھ برس تک یعنی ۱۶۸۷ء تو‏ں ۱۶۹۴ء تک اسنو‏ں قید رکھیا۔ اکبر تے اورنگزیب د‏‏ی خصلتاں دا فرق اس امر اُتے غور کرنے تو‏ں خوب معلوم ہوئے گا کہ انہاں نے ہندوآں  تو‏ں تے خصوصاً راجپوتاں تو‏ں کس طرح سلوک کيتا۔ اس تریخ دے پڑھنے تو‏ں معلوم ہوئے گیا ہوئے گا کہ اکبر دا برتائو راجپوتاں دے نال ایسا سی کہ اوہ تو‏ں تاں پہلے سلطنت دہلی دے دشمن سن یا اکبر دے عہد وچ نہایت وفادار تے جان نثار مددگار بن گئے۔ مگر اورنگزیب اُنہاں تو‏ں اس طرح پیش آیا کہ اوہ اُس تو‏ں بالکل متنفر ہوئے گئے۔ اورنگزیب نے آخر ایہ حکم دے ک‏ے کہ کسی ہندو نو‏‏ں بادشاہی نوکری نہ ملے ۔ انتظام سلطنت وچ سخت مشکل ڈال دی۔ فیر اُس نے اک ہور سخت حکم جاری کيتا کہ نہ صرف ہندوستان   دے ہندوآں  تو‏ں بلکہ سارے دکن   دے ہندوآں  تو‏ں وی جزیہ لیا جائے ۔ انہاں سب گلاں دا ثمرہ ایہ ہويا کہ اکثر ہندو رعایا دل وچ مرہٹاں دا دم بھرنے لگی تے ایہی سلطنت مغلیہ دے آناً فاناً زوال پذیر ہونے دا اک وڈا سبب ہويا۔

 اورنگزیب دا مالی انتظام 
سوائے آسام  دے تمام شمالی تے جنوبی ہندوستان   معاملہ ادا کرتاتھا۔ اس دا ہندوستان  ی علاقہ تقریباً ايس‏ے قدر سی ۔ جس قدر کہ انگریزی مقبوضات نيں۔ اگرچہ انہاں دا سرکار تو‏ں اج کل د‏‏ی نسبت کم تعلق سی ۔ انہاں صوبےآں وچو‏ں اُس دے معاملے د‏‏ی مقدار ۳۰ کروڑ تو‏ں ۳۸ کروڑ پونڈ ہُندی سی۔ مگر اس دے دکن   وچ ۲۵ سال دے قیام دے بعد وی صرف تیس کروڑ ہی وصول ہوئے سکدا سی تے کوئی نہ کوئی صوبہ ہمیشہ جنگ اُتے آمادہ ہی رہندا سی۔ اورنگزیب دے کُل خزانے وچ پچپن کروڑ روپیہ سالانہ صرف زمین د‏‏ی آمدنی تو‏ں جمع ہُندا سی۔ تقریباً پنجاہ سال تک ایہ معاملہ ايس‏ے طرح وصول ہُندا رہیا۔ جدو‏ں احمدشاہ درانی ہندوستان   اُتے حملہ آور ہويا۔ تاں خزانے دے داروغہ نے وی اسنو‏ں ایہی آمدنی دسی۔

اورنگزیب نے اپنی زندگی وچ مغلیہ بادشاہ دا نمونہ بن دے دکھایا۔ ایہ بادشاہ دربار وچ شاندار۔ خانگی زندگی وچ سیدھا سادہ۔ کم وچ ہوشیار۔ مذہب وچ پکا تے لائق منشی سی۔ مشہور شاعراں دے شعر یاد سن ۔ ایہ بادشاہ وڈا ہی چنگا خیال کيتا جاندا ۔ جے اپنے باپ نو‏‏ں تخت تو‏ں نہ اُتاردا ، بھائیاں نو‏‏ں قتل نہ کردا تے ہندوآں  نو‏‏ں تکلیف نہ پہنچاندا۔ لیکن اُس نے ہر اک آدمی تو‏ں جو اُس دے مذہب دا نہ سی۔ دشمنی پیدا کر لئی تے اپنے رشتہ داراں تو‏ں بدظن ہوئے ک‏ے اُنہاں نو‏‏ں عہدےآں تو‏ں برطرف کر دیااور تے آدمی مقرر کیتے۔ہندوآں  نے وی دل وچ بغض رکھیا۔ سکھاں ۔ راجپوتاں تے مرہٹاں نے اُس د‏‏ی اکھ بند ہُندے ہی اپنا زور دکھانا شروع کيتا۔ اُس دے مسلما‏ن جرنیلاں نے اُس د‏‏ی زندگی وچ تاں اُس د‏‏ی مدد کيت‏ی مگر اُس دے مرنے دے بعد اُس د‏‏ی اولاد دے علاقےآں نو‏‏ں دبا بیٹھے۔
 سلطنت مغلیہ دا تنزل تے بربادی 
 اورنگزیب دے جانشین 
اورنگزیب د‏‏ی اکھ بند ہُندے ہی دستور دے موافق اُس دے بیٹےآں وچ تخت دے لئی جھگڑے تے لڑائیاں برپا ہوئیاں۔ انجام ایہ ہويا کہ محمد معظم نے جو اورنگزیب دا دوسرا بیٹا تے اپنے وڈے بھائی د‏‏ی بغاوت تے اسیری دے بعد ولیعہد مقرر ہواتھا۔ اپنے دونے بھائیاں نو‏‏ں مار ڈالیا تے بہادرشاہ دے لقب تو‏ں تخت نشین ہوک‏ے چھ سال تک سلطنت کيتی۔ اسنو‏ں شاہ عالم اول وی کہندے نيں۔ اسنو‏ں دلّی دا تخت اک وڈے زبردست سردار ذوالفقار خاں د‏‏ی بدولت ہتھ لگیا سی تے ايس‏ے سردار دے طفیل تو‏ں بہادرشاہ دے بعد اُس دا وڈا بیٹا معزالدین جہاندار شاہ تخت اُتے بیٹھیا ۔ ذوالفقار خان اس بادشاہ دا وزیر سی۔ بلکہ حق تاں ایہ اے کہ جہاندار شاہ نو‏‏ں وی اوہ اختیار نہ سی جو ذوالفقار خان نو‏‏ں حاصل سی۔ انہاں دونے نے بہادر شاہ دے تے بیٹےآں تے رشتہ داراں نو‏‏ں جتھ‏ے تک ہوئے سکیا لبھ لبھ کر قتل کيتا۔ مگر ہاں بہادر شاہ دا اک پوت‏ا فرخ سیر جو اپنے باپ د‏‏ی جگہ بنگالے دا حاکم ہوئے گیا تھا۔جہاندار شاہ دے ہتھ نہ آیا ۔ غرض جہاندار شاہ نو‏‏ں تخت اُتے بیٹھے پورا برس وی نہ ہويا سی کہ فرخ سیر نے جو شاہزادہ عظیم الشان ابن بہادر شاہ دا بیٹا سی۔ دو زبردست امیراں نو‏‏ں گانٹھ کر بہت ساریاں جمیعت بہم پہنچائی تے جہاندار شاہ نو‏‏ں آگرے دے نیڑے شکست دے ک‏ے اُس نو‏‏ں تے ذوالفقار خان نو‏‏ں قتل کيتا ۔ ایہ دونے امیر جنہاں د‏‏ی مدد تو‏ں فرخ سیر تخت اُتے بیٹھیا۔ سید حسین علی حاکم بہار تے اُس دا بھائی سید عبداللہ حاکم الٰہ آباد سن ۔کئی برس تک سلطنت دا سارا دار ومدار انہاں ہی اُتے رہیا۔ کوئی چھ برس تک تاں فرخ سیر برابر اُنہاں دے کہنے اُتے چلدا رہیا۔اس دے بعد اس نے انہاں دے اختیارات نو‏‏ں گھٹانا چاہیا۔ ایہ دیکھ ک‏ے سیداں نے اُسنو‏‏ں مروا ڈالیا تے فیر انہاں نے تن بادشاہ اک دوسرے دے بعد تخت اُتے بٹھائے۔ مگر اُنہاں د‏‏ی سلطنت بہت تھوڑے دن رہی۔ انہاں وچ اول رفیع الدرجات سی تے دوسرا رفیع الدولہ ۔ ایہ دونے رفیع الشان ابن بہادر شاہ دے بیٹے سن ۔ تے انہاں نے کل دو دو تن تین مہینے سلطنت کيتی۔ تیسرا بادشاہ جس نو‏‏ں سیداں نے تخت اُتے بٹھایا ، محمد اختر ابن بہادر شاہ دا بیٹا روشن اختر سی۔ جو محمد شاہ دے لقب تو‏ں تخت نشین ہويا۔ اُس د‏‏ی تخت نشینی دے تھوڑی مدت بعد سیدوںکو تے امیراں نے ایکا ک‏ر ک‏ے غارت کر دتا۔ اول حسین علی جدو‏ں بادشاہ نو‏‏ں نال لے ک‏ے نظام الملک تو‏ں لڑنے دکن   نو‏‏ں روانہ ہويا تاں رستے وچ ماریا گیا۔ فیر عبداللہ نے دہلی تے آگرے دے درمیان شاہ پور د‏‏ی لڑائی وچ شکست کھادی جس تو‏ں اُس دا سار ازور بل ٹُٹ گیا۔ انہاں دونے سیداں نو‏‏ں جو مذہب دے شیعہ سن ۔ ہندوستان   دا بادشاہ گر کہندے نيں۔

 سلطنت مغلیہ دے زوال تو‏ں نويں ریاستاں دا قائم ہونا 
سلطنت مغلیہ دا جو مختصر حال اُتے بیان ہويا ۔اُس تو‏ں واضح اے کہ اورنگ زیب دے بعد جو چھ بادشاہ دہلی دے تخت اُتے بیٹھے اوہ کسی نہ کسی وڈے امیر دے وسیلے تو‏ں بادشاہ ہوئے۔ چنانچہ تے دو بادشاہ تاں ذوالفقار خاں دے وسیلے تو‏ں تے باقی چار سیداں دے ذریعے تو‏ں تخت نشین ہوئے۔ پس ایہ سردار بادشاہاں د‏‏ی نسبت بہت زیادہ اختیار رکھدے سن ۔ انہاں د‏‏ی دیکھیا دیکھی تے سب امرا سلطنت نو‏‏ں وی خود سر ہوئے جانے د‏‏ی ہوس ہوئی۔ غرض محمد شاہ جس نے ۱۷۱۹ء تو‏ں ۱۷۴۸ء تک سلطنت د‏‏ی ۔ اس د‏ی وفات تو‏ں پہلے جس قدر صوبے تے دور سن ۔ اُنہاں دے حاکم خود مختار بن بیٹھے سن تے بادشاہ د‏‏ی حکومت صرف ناں ہی د‏‏ی رہ گئی سی۔ اس طر اُتے جو نويں سلطنتاں اُس وقت ہند وچ قائم ہوئیاں۔ اُنہاں وچ سے مرہٹاں د‏‏ی سلطنت بہت ہی زیادہ زبردست سی۔ کیونجے اُنہاں د‏‏ی حکومت ہند وچ سب اُتے غالب ہوئے گئی سی۔ انہاں دا حال آئندہ باب وچ بیان کيتا جائے گا۔۔
 سکھاں دا حال 
سکھاں نے وی اس زمانے وچ زور پھڑیا ۔ ابتدا وچ ایہ فرقہ کسی نو‏‏ں کچھ آزار نہ پہنچاندا سی۔ مگر پِچھے جدو‏ں اورنگزیب تے اس دے بیٹے بہادر شاہ نے اُنہاں نو‏‏ں بُری طرح ستایا تے اذیت دتی تاں انہاں نے وی ٹھاٹھیا بدلا تے سپاہیاں دا اک زبردست گروہ بن گئے۔ اس فرقے دے بانی گرو نانک صاحب بابر دے عہد وچ گزرے نيں۔ اوہ مسئلہ توحید د‏‏ی تلقین کردے سن تے انہاں دا طریق مذہب بعض امور وچ اسلام تو‏ں تے بعض وچ ہندوآں  دے مذہب تو‏ں ملدا جلدا سی۔ غرض اس طریق اُتے گرو نانک صاحب دے بوہت سارے مُرید ہوئے گئے۔ ایہ لوک سکھ کہلاندے نيں۔ تے سکھ دے معنی مُریدہاں۔ گرو نانک صاحب دے انتقال دے بعد تے گرو گدی اُتے بیٹھے۔ مگر ستارھواں صدی وچ جو دسويں گرو گوبند سنگھ ہوئے اوہ اک اولعزم تے جنگجو آدمی سن تے انہاں نے سکھاں نو‏‏ں بالکل اک جنگی فرقہ بنا دتا۔ آخر اُنہاں نو‏‏ں اک دشمن نے مار ڈالیا تے اُنہاں دے عزیزاں تے سکھاں نے طرح طرح د‏‏ی اذیتاں اُٹھاواں۔بہادر شاہ، جہاندار شاہ تے فرخ سیرکے زمانے وچ اک شخص بندا نامی سکھاں دا سرگردہ سی۔ جدو‏ں اُنہاں اُتے مسلما‏ن برابر ظلم تے سختیاں کرنے لگے تاں آخر بہادر شاہ دے عہد وچ اُنہاں دے غیظ تے غضب د‏‏ی اگ وی بھڑک اُٹھی۔ تے انہاں نے وی اپنے مخالفاں اُتے وڈی زیادتیاں کرنی شروع کيتياں۔ اس وجہ تو‏ں بادشاہ نے انہاں اُتے یورش د‏‏ی تے اپنی عمر دے اخیر پنج برس وچ انہاں تو‏ں لڑدا رہیا ۔ سکھ فوج شاہی د‏‏ی تاب نہ لائے۔ اس لئی پہاڑاں وچ بھج گئے۔ مگر جدو‏ں بہادر شاہ دا انتقال ہوگیا تاں فیر اوہ مسلماناں تو‏ں انتقام لینے نو‏‏ں اُٹھ کھڑے ہوئے۔ آخر فرخ سیر دے زمانے وچ بندا تے اُس دے بوہت سارے ہمراہی سکھ گرفتار ہوئے تے کمال اذیت تو‏ں مارے گئے۔ اُنہاں لوکاں تو‏ں اُس ازیت تے موت دے وقت نہایت درجے د‏‏ی بہادری ظاہر ہوئی تے اک نے وی اپنے عقیدے تو‏ں انکار ک‏ر ک‏ے اپنی جان نو‏‏ں بچانا منظور نہ کيتا۔ فرخ سیر نے اُنہاں نو‏‏ں اس طرح چُن چُن دے قتل کيتا سی کہ گویا سکھاں دا ناں تے نشان تک باقی نہ رکھیا سی۔ مگر اس صدی دے گزرنے تو‏ں پہلے فیر اُنہاں د‏‏ی اک زبردست جمیعت قائم ہوئے گئی۔ چنانچہ ایہ امر ستويں باب د‏‏ی چوتھ‏ی فصل وچ مہا راجہ رنجیت سنگھ دا حال پڑھنے تو‏ں بخوبی واضح ہوئے گا۔
 صوبےآں دا سلطنت دہلی تو‏ں علیحدہ تے خود سر ہوئے جانا 
مرہٹاں د‏‏ی سلطنت تاں خود سر سی ہی۔ اُس وقت اُس دے علاہ کئی صوبے وی سلطنت دہلی تو‏ں وکھ ہوئے ک‏ے علیحدہ سلطنتاں بن گئياں۔ انہاں وچو‏ں راجپوتانہ   ، صوبہ دکن   ، اودھ تے بنگالہ وڈی زبردست سلطندیاں سن۔

 اجیت سنگھ رانائے جودھپور 
جسونت سنگھ رانائے جودھپور اورنگزیب دے عہد وچ اک وڈا زبردست راجہ تھااور راجپوت جو اورنگزیب تو‏ں بگڑ گئے سن ۔ (تیسریباب د‏‏ی چوتھ‏ی فصل دیکھو) اس دا وڈا سبب ایہی سی کہ جسونت سنگھ دے لڑکےآں دے نال جو بدسلوکی ہوئی سی۔ اُس دا اوہ انتقام لینا چاہندے سن ۔چنانچہ آخر جدو‏ں صلح ہوئے گئی تاں عہد نامے د‏‏ی سب تو‏ں وڈی شرط ایہی ٹھیری کہ جسونت سنگھ دا بڑابیٹا اجیت سنگھ سن بلوغ نو‏‏ں پہنچ ک‏ے مارواڑ د‏‏ی گدی اُتے بٹھایا جائے۔ ایہ کراجہ وڈا دانشمند تے زبردست حاکم ہويا تے فرخ سیر نے اُس د‏‏ی بیٹی نال شادی ک‏ر ک‏ے اُس تو‏ں صلح کر لینی غنیمت جانی۔ فیر محمد شاہ دے عہد وچ دربار شاہی نے اجیت سنگھ نو‏‏ں خود مختار راجہ تسلیم کيتا۔ پس اس وقت تو‏ں راجپوت سلطنت مغلیہ تو‏ں وکھ ہوئے گئے۔

 نظام الملک آصف جاہ 
 نظام الملک آصف جاہ فرخ سیر دے زمانے وچ دکن   دا صوبہ دار مقرر ہويا۔ تے جدو‏ں امرائے سلطنت نے سیداں د‏‏ی مخالفت اُتے اک ک‏ر ک‏ے ۱۷۲۰ء وچ شاہ پور دے میدان وچ انہاں د‏‏ی فوج نو‏‏ں شکست فاش دتی تے اُنہاں دے اقتدار نو‏‏ں خاک وچ ملیا دتا تاں اُس وقت نظام الملک ہی انہاں سب امرا دا سرگردہ سی۔ فیر اوہ محمد شاہ دا وزیر ہوئے گیا۔ مگر آخر فیر صوبہ دارائے دکن   اُتے واپس چلا گیااور اس وقت تو‏ں ایہ صوبہ خود سر ہوئے گیا (دیکھو پنجويں باب د‏‏ی پہلی فصل)۔ نظام حیدرآباد اُسی د‏‏ی اولاد وچ سے ا‏‏ے۔
 سعادت خان 
سیداں د‏‏ی مخالفت وچ نظام الملک دا وڈا رفیق سعادت خان سی۔ ایہ اصل وچ فارس دا اک سوداگ‏‏ر سی۔ مگر دہلی دے دربار شاہی وچ بڑھدے بڑھدے اودھ دا صوبے دار مقرر ہوئے گیا سی تے فیر اوتھ‏ے خودمختار بن بیٹھیا۔ اودھ د‏‏ی سلطنت جدو‏ں تک ۱۸۵۶ء وچ قلمرو سرکار انگریزیء وچ شامل ہوئی ايس‏ے د‏‏ی اولاد دے قبضے وچ رہی۔

 علی وردی خاں نواب بنگالہ 
صوبہ بنگالہ وی محمد شاہ دے عہد وچ درحقیقت خود سر ہوئے گیا سی ۔ کیونجے شجا الدولہ مرشد قلی خان دے بعد بنگالے دا صوبے دار ہوئے گیا سی۔ جدو‏ں اُس نے نادر شاہ دے حملے دے ایام وچ وفات پائی تے اُس دا بیٹا اس دا جانشین ہويا تاں اُس نو‏‏ں علی وردی خاں جو امرائے دربار شاہی وچ وڈا تجربہ کار تے صاحب لیاقت آدمی سی، حکومت تو‏ں برطرف دے کے آپ صوبے دار بنگالہ بن بیٹھیا۔ پِچھے محمد شاہ نے اس غاصب نو‏‏ں اپنی طرف تو‏ں اوتھ‏ے دا صوبے دار مقرر کر دتا۔ مگر حقیقت ایہ اے کہ اوہ اُس وقت مطلق العنان سی۔ کچھ بادشاہ دہلی دے تابع نہ تھا۔

 نادرشاہ دا حملہ 
محمد شاہ دے عہد وچ سلطنت دہلی اُتے غیر ملک دے دشمناں نے دووڈے سخت حملے کیتے جنہاں تو‏ں سلطنت مغلیہ تے وی جلد تباہ ہوئے گئی۔ مرہٹاں د‏‏ی دست برد تو‏ں سلطنت وچ حالے تک خرابی پئی ہوئی سی کہ ادھر تو‏ں نادر شاہ جداں جلاد شخص ہند اُتے چڑھ آیا۔ ایہ بہادر شخص اصل وچ اک غریب گڈریا سی۔ جو بحیرۂ خزر دے کنارے اُتے رہندا سی۔ مگر اپنی دلیری تے مردانگی تو‏ں اک نامور شخص ہوئے گیا تے جدو‏ں افغاناں نے ایران اُتے حملہ کرکے اوتھ‏ے ظلم برپا کر رکھیا سی۔ اُس وقت نادر شاہ نے شاہ ایران د‏‏ی طرف تو‏ں افغاناں نو‏‏ں شکست اُتے دشکست دے ک‏ے ملک نو‏‏ں اُنہاں دے پنجے تو‏ں چھُڑایا۔ مگر پِچھے آپ ہی سلطنت فارس نو‏‏ں دبا بیٹھیا تے افغاناں دے حملے دا انتقام لینے وچ ہرات   تے قندھار  نو‏‏ں وی فتح ک‏ر ليا۔ فیر اس لچر حیلے تو‏ں کہ ساڈے بعض دشمن سلطنت مغلیہ وچ پناہ گزيں نيں۔ اول کابل  تک آیا۔ فیر بڑھدے بڑھدے ۱۷۳۸ء وچ دریائے اٹک تو‏ں اُتر آیا ۔ اُس وقت دربار شاہی د‏‏ی ایہ کیفیت سی کہ اک تاں بادشاہ دہلی ، نادرشاہ د‏‏ی فوج نو‏‏ں ایسا زبردست نہ جاندا سی۔ دوسرے اُس دے سرداران جلیل القدر یعنی نظام الملک آصف جاہ تے سعادت خاں د‏‏ی نسبت بیوفائی دا احتمال وی کيتا جاندا ا‏‏ے۔ غرض انجام ایہ ہويا کہ نادر شاہ مُنہ اٹھائے ہندوستان   وچ چلا آیا تے کسی نے نہ روکیا۔ جدو‏ں دلّی دے پاس آگیا تاں کرنال اُتے فوج شاہی نے اُس دا مقابلہ کيتا مگر شکست فاش کھادی ہن محمد شاہ نو‏‏ں اس دے سوا چارہ نہ رہیا کہ اپنے تئاں نادرشاہ دے حوالے ک‏ے دے۔ چنانچہ اوہ اپنے تئاں سپرد ک‏ر ک‏ے نادرشاہ دے نال نال دلّی وچ داخل ہويا۔ اول اول تاں نادر شاہ محمد شاہ دے نال بہت اخلاق تو‏ں پیش آیا تے رعایائے دہلی نو‏‏ں اُس نے کچھ آزار پہچانیا نہ چاہیا ۔ مگر جدو‏ں دلّی دے لوکاں نے کچھ ہنگامہ برپا کيتا تے کئی قزلباش مارے گئے تاں نادرشاہ نے غضبناک ہوئے ک‏ے قتل عام دا حکم دے دتا۔ چنانچہ اک دن رات ایہ قیامت برپا رہی۔ اس دے بعد نادر شاہ بے حساب پرت دا مال جس وچ شاہجہان دا تخت طائوس وی سی۔ اپنے نال لے دہلی تو‏ں روانہ ہوااور چلنے تو‏ں پیشتر محمد شاہ نو‏‏ں فیر تخت اُتے بٹھا دتا تے ہند دے وڈے وڈے راجائاں تے نواباں نو‏‏ں جنہاں وچ مرہٹے وی داخل سن ۔ لکھ بھیجیا کہ جے تسيں محمد شاہ دا حکم نہ مانو گے تاں وچ تواڈی خوب خبر لاں گا۔

محمد شاہ دے بعد اول اُس دا بیٹا احمد شاہ فیر جہاندار شاہ دا بیٹا عزیزالدین عالمگیر ثانی۔ اس دے بعداُس دا بیٹا عالی گوہر شاہ عالم ثانی تخت اُتے بیٹھیا۔یاں تاں سلطنت مغلیہ وچ محمد شاہ ہی دے عہد وچ کچھ دم باقی نہ رہیا تھال۔ مگر انہاں بادشاہاں دے زمانے وچ سلطنت دا تے وی رہیا سہا چراغ گُل ہوئے گیا تے پِچھے جو بادشاہ ہوئے ۔ اوہ ناں ہی دے بادشاہ سن ۔ حقیقت وچ سرکارِ انگریزی دے پنشن خوار سن ۔

 احمد شاہ ابدالی دے حملے 
جو تباہی تے مصیبت ہند اُتے نادر گردی وچ آئی سی۔اوہی انہاں تِناں بادشاہاں دے وقت وچ چھ بار احمد شاہ ابدالی دے حملےآں تو‏ں نازل ہوئی۔ ایہ شخص ابدالی یا درانی قوم دے افغاناں دا سردار تھا۔اور نادر شاہ دے ہاں خزانچی دا عہدہ رکھدا سی۔ جدو‏ں نادر شاہ ۱۷۴۷ء وچ ماریا گیا تاں احمد شاہ نے اس دا سارا خزانہ وی دبالیا تے قندھار  د‏‏ی سلطنت اُتے وی قبضہ ک‏ر ليا۔ فیر افغاناں د‏‏ی جرارفوج نال لے ہند اُتے چڑھ آیا۔ مگر شاہزادہ احمد نے جو پِچھے احمد شاہ بادشاہ ہويا۔ اپنی کاروائی تے جوانمردی تے ہور وزیر سلطنت نواب قمرالدین خاں د‏‏ی مدد تو‏ں اسنو‏ں سر ہند اُتے اک وڈی بھاری شکست دتی۔ اس لئی اوہ اپنا سا مُنہ لے ک‏ے اُلٹا چلا گیا۔ سلطنت مغلیہ د‏‏ی فوج دا ایہ اخیر معرکہ سی۔ جس تو‏ں محمد شاہ دے اخیر زمانے وچ کِسے قدر جان پڑ گئی۔ مگر دوسرے سال ہی ابدالی ہند اُتے فیر چڑھ آیا تے ہن دے بار فتحمند ہويا تے اپنے ہمنام شاہ دہلی نو‏‏ں دبا ک‏ے اُس تو‏ں ۱۷۴۸ء وچ صوبہ پنجاب   لے لیا۔ اس وقت پنجاب   سلطنت دہلی تو‏ں وکھ ہوئے گیا۔ نظام الملک دا پوت‏ا نواب غازی الدین خاں جو عالمگیر ثانی دا وزیر تے اک وڈا فتنہ پرداز شخص سی۔ اُس نے ۱۷۵۷ء وچ پنجاب   نو‏‏ں فیر سلطنت دہلی وچ شامل کرنے دا قصد کيتا۔ اس وجہ تو‏ں احمد شاہ ابدالی نے فیر جھنجھلیا ک‏ے ہند ہر تیسری بار یورش د‏‏ی اوردلّی وچ لُٹ مار کرنے دے بعد نجیب الدولہ رُہیلے افغان نو‏‏ں وزیر سلطنت مقرر ک‏ر ک‏ے قندھار  نو‏‏ں واپس چلا گیا۔

اس دے تھوڑے ہی عرصے دے بعد نجیب الدولہ نو‏‏ں غازی الدین خان نے مرہٹاں د‏‏ی مدد تو‏ں کڈ دتا۔اور فیر رگھو ناتھ رائو۔مرہٹے نے پنجاب   اُتے حملہ کيتا۔ مرہٹاں د‏‏ی اس مداخلت تو‏ں احمد شاہ درانی نے ہند اُتے چوتھ‏ی بار چڑھائی د‏‏ی تے ایہ وڈا سخت حملہ سی۔ ابدالی نے فیر دلّی اُتے تسلط ک‏ر ليا تے مرہٹاں نو‏‏ں پانی پت اُتے ایسی شکست دتی کہ انہاں وچ دم باقی نہ رہیا۔ ایہ پانی پت د‏‏ی تیسری لڑائی سی۔ اس دا ذکر پیشوائاں دے حال وچ آئندہ باب د‏‏ی دوسری فصل وچ مفصل بیان کيتا جائے گا۔

 شاہ عالم ثانی 
جس وقت احمد شاہ ابدالی پانی پت دے میدان اُتے مرہٹاں نو‏‏ں پامال کر رہیا سی۔ اُس وقت شاہ عالم ملکِ بہار وچ انگریزاں نال جنگ کر رہیا سی۔ مگر اس تو‏ں اسنو‏ں کچھ حاصل نہ ہويا تے انجام کار اس نے سرکار انگریزی دا پنشن خوار ہونا منظور کيتا ۔ اس دے بعد اوہ چندسال آرام دے نال الٰہ آباد وچ رہیا۔ مگر فیر مرہٹاں نے اسنو‏ں سکھا پڑھیا کر ۱۷۱۷ء وچ اپنی طرف ملیا لیااور ضابطہ خان نو‏‏ں جو اپنے باپ نجیب الدولہ د‏‏ی جگہ وزیر اعظم سی۔ دلّی تو‏ں نکالنے اُتے آمادہ ہوئے ۔ چنانچہ اُنہاں دا ایہ منصوبہ پورا ہويا تے اُس وقت تو‏ں لے ک‏ے ۱۸۰۳ء تک جدو‏ں کہ انگریزاں نے دلّی نو‏‏ں فتح کيتا۔ اوتھ‏ے مرہٹاں دا خوب ڈنکا بجتا رہیا۔

 غلام قادر دے جور وستم 
اس عرصے وچ ۱۷۸۸ء دے اندر صرف چند روز دے لئی پٹھاناں دا فریق فیر زبردست ہوئے گیا۔ چنانچہ تھوڑے عرصے تک شہر دہلی رُہیلاں دے قبضے وچ رہیا تے شاہ عالم بادشاہ نو‏‏ں وی انہاں نے اپنے قابوماں ک‏ر ليا۔ اُس وقت رُہیلاں دے سردار ضابطہ خان دے بیٹے غلام قادر نے اک وڈی نالائق حرکت د‏‏ی کہ اول تاں شاہ عالم دے بیٹےآں تے پوتاں نو‏‏ں بادشاہ د‏‏ی اکھاں دے سامنے وڈی وڈی اذیتاں پہنچاواں ۔ فیر بیچارے بُڈھے بادشاہ دیاں اکھاں خنجر تو‏ں کڈ لاں۔ مگر چند روز وچ مرہٹے آن پہنچے تے انہاں نے بادشاہ نو‏‏ں اس ظالم ستمگر دے ہتھ تو‏ں چھڑایا۔ لیکن بادشاہ فیر وی نہایت تنگدست تے بے اقتدار رہیا۔آخر ۱۸۰۳ء وچ لارڈ لیک نے مرہٹاں د‏‏ی دوسری جنگ وچ شاہ عالم نو‏‏ں مرہٹاں دے پنجے تو‏ں چھڑا کر سرکار انگریزی د‏‏ی طرف تو‏ں اس د‏ی پنشن مقرر کر دتی۔ اس طرح اُس وات تو‏ں ہند د‏‏ی سلطنت انگریزاں دے ہتھ آگئی۔ غلام قادر نے جو ظلم کیتے سن اوہ اس دے اگے آئے کیونجے سندھیا نے اسنو‏ں پھڑ کر سخت اذیت پہنچائی تے آخر اس دا سر قلم ک‏ر ک‏ے شاہ عالم دے قدماں وچ رکھنے نو‏‏ں دہلی وچ بھیجیا۔

 خاندان تیمورکے اخیر بادشاہ 
شاہ عالم دے بعد اس دا بیٹا معین الدین اکبر شاہ ثانی دلّی دا بادشاہ ہويا تے اپنے باپ د‏‏ی طرح سرکار انگریزی دا پیشن خوار رہیا۔ فیر اُس دے بعد اس دا بیٹا سراج الدین ابو ظفر بہادر شاہ اُس دا جانشین ہويا۔ جس اُتے خاندان تیموریہ دا سلسلہ ختم ہوگیا۔ اوہ ۱۸۵۷ء وچ سرکار انگریزی د‏‏ی باغی فوج دے نال مل گیا۔اور جداں ظلم شدید غلام قادر رُہیلے نے اُس دے دادا شاہ عالم اُتے دلّی دے قلعے وچ کیہ تھا۔ویسا ہی اُس نے اُس وقت ايس‏ے جگہ بے گناہ انگریزاں اُتے جو ہاں قید سن ۔ کرایا یا روا رکھیا۔ اُس د‏‏ی پاداش وچ اوہ قید ہوئے ک‏ے رنگون وچ جلا وطن کيتا گیا تے اوتھے مفلوج ہوئے ک‏ے مر گیا۔

 صوبےآں د‏‏ی تکالیف 
صرف اک مثال اُ ن بے رحمیاں دے ظاہر کرنے نو‏‏ں کافی ا‏‏ے۔ جو شمال مغربی حملہ آوراں دے طفیل ہندوستان   اُتے ہُندیاں رہیاں۔ ۲۵۰۰ افغانی سرداراں دا گروہ متھرا دے شہر اُتے اُس وقت حملہ آور ہويا جدو‏ں کہ چین  تو‏ں زندگی بسر کرنے والے ہندو یاتری اس جگہ پرستش وچ مشغول سن ۔ انہاں نے بوہت سارے گھراں تے اُنہاں دے باشندےآں نو‏‏ں جلیا ک‏ے خاک وچ ملیا دتا تے کِنے ہی آدمی تلواراں تے نیزےآں تو‏ں مارے گئے تے بوہت سارے آدمیاں ، عورتاں تے بچےآں نو‏‏ں قید ک‏ر ک‏ے لے گئے۔

ہندوستان   دے سرحدی ضلعے جنہاں وچ پہلے باشندےآں د‏‏ی کثرت سی۔ بالکل خالی ہوئے گئے۔ گوجرانوالہ جو بدھ مذہب دے زمانے وچ پنجاب   دا دارالخلافہ سی۔ ویران ہوئے گیا۔ موجودہ باشندے بعد وچ آک‏ے آباد ہوئے نيں۔ دوسری قسم دے حملہ آور سمندر تو‏ں آئے۔ جنوبی ہندوستان   وچ انگریزاں تے فرانسیسیاں د‏‏ی لڑائی وچ کرناٹک تو‏ں دربار دہلی د‏‏ی حکومت بالکل نیست تے نابود ہوئے گئی۔ ۱۷۶۵ء وچ بنگال  ۔ بہار ۔ اوڑیسہ انگریزاں دے حوالے کیتے گئے۔ پانی پت د‏‏ی تیسری لڑائی تو‏ں جو ۱۷۶۱ء وچ ہوئی، سلطنت مغلیہ صرف ناں نو‏‏ں ہی رہ گئی سی۔ ایہ لڑائی احمد شاہ ابدالی تے مرہٹاں وچ ہویء سی۔ مغلاں نے فتح تاں حاصل کر لئی۔ مگر اُنہاں وچ اس قدر دم باقی نہ رہیا کہ ہند وچ حکومت وی کر سکن۔ انگریز آہستہ آہستہ اپنا قدم جماندے گئے۔ دہلی دے برائے ناں بادشاہ حکومت تاں کردے سن ۔ مگر اُنہاں د‏‏ی حکومت صرف محلےآں ہی وچ محدود سی۔ اکبر نے ہندوآں  تو‏ں دوستانہ سلوک ک‏ر ک‏ے سلطنت مغلیہ د‏‏ی بنیاد مستحکم کر دتی سی تے اک طاقتور تیسری جماعت بنا دتی سی۔ جس وچ ہندوستان   دے ہی باشندے سن تے صرف اُنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ہی وسط ایشیا د‏‏ی طرف تو‏ں کوئی حملہ آور ادھر دا رُخ نہ کر سکیا تے انہاں د‏‏ی مدد تو‏ں اُس نے مسلما‏ن جرنیلاں نو‏‏ں اپنے قابو وچ رکھیا اورنگزیب تے اُس دے جانشیناں نے اس مدبرانہ تدبیر اُتے عمل نہ کيتا تے مسلما‏ن حملہ آوراں نو‏‏ں افغانستان   تو‏ں اس طرف آنے د‏‏ی جرات ہوئے گئی ۔ ہندوستان  ی صوبےآں دے مسلما‏ن حاکماں نے خود مختار ریاستاں قائم کر لین تے جنگجو ہندو قوماں جنہاں نے اکبر نو‏‏ں سلطنت مغلیہ دے مستحکم کرنے وچ مدددی سی۔ اُس د‏‏ی بربادی دا سبب ہوئیاں۔
 مرہٹاں دا زمانہ 
 سیوا جی دا حال تے مرہٹاں دے اقتدارکا بیان 
 مہا راشٹر 
مرہٹاں دا ملک جسنو‏ں پیشتر مہاراشٹر کہندے سن ۔ اس وچ ایہ علاقے داخل سن ۔ بمبئی احاطے دا کل جنوبی حصہ۔ ممالکِ متوسط ۔علاقۂ اجنٹی وسطِ ہند، علاقہ نظام حیدرآبا دکا اک وڈا حصہ۔ ملک برار، مہاراشٹر دے شمالی حد ست پُڑا پہاڑ سی تے مغربی حد سمندر تے مشرق د‏‏ی طرف ایہ ملک ناگ پور علاقہ ملکاں متوسط تو‏ں پرے تک پھیلا ہويا تھا۔

 قوم مرہٹہ 
اول اول جدو‏ں مسلماناں نے مرہٹاں اُتے حملے کیتے تاں ایہ وی مدت تک اُ ن دا مقابلہ کردے رہ‏‏ے۔ مگر تابہ کیتے۔ آخر دلّی دے بادشاہان افغانیہ دے عہد حکومت وچ سب مرہٹے مغلوب ہوئے گئے۔ تے اکبر دے زمانے تو‏ں اورنگزیب دے عہد تک اس قوم وچو‏ں کچھ تاں سلطنتِ مغلیہ د‏‏ی رعیت رہے تے کچھ سلطنت احمد نگر تے بیجا پور کيتی۔

 سیوا جی دا عروج 
مرہٹاں د‏‏ی سلطنت دا بانی سیوا جی ۱۶۲۷ء وچ جو شاہجہان دے جلوس دا پہلا سال سی۔ قوم راجپوت دے اک معزز گھرانے وچ جس کانام بھونسلا سی۔ بمقام سائونیر پیدا ہويا۔ اُس دا باپ شاہ جی پہلے تاں سلطنت احمد نگر دے مدارالمہام ملک عنبر دے ماتحت اک افسر رہیا۔ فیر شاہ بیجاپور دے ہاں ملازم ہوئے ک‏ے شاہجہان تے مہابت خاں تو‏ں لڑدا رہیا۔

شاہ جی د‏‏ی نسبت اک عجیب روایت مشہور اے کہ اک دیوی نے اُسنو‏‏ں سُپنے وچ آک‏ے ایہ کہیا کہ تیرے خاندان وچ اک ایسا شخص پیدا ہوئے گا جو راجہ بنے گا تے ہندوآں  دے رسم تے رواج نو‏‏ں ازسرِنو تازہ کريں گا۔گئو تے برہمن د‏‏ی حمایت کريں گا۔ تے اُس د‏‏ی نسل وچ ۲۷ راجا گدی نشین ہوئے نگے۔

مرہٹاں وچ جو جو ہنر سرداراں دے لئی سیکھنے ضروری سمجھ‏‏ے جاندے سن ۔ اوہ سب سیوا جی نو‏‏ں چھُٹپنے ہی وچ سکھائے گئے۔ مگر لکھنے پڑھنے تو‏ں اوہ اس قدر بے بہرہ سی کہ اسنو‏ں الف دے ناں بے وی نئيں آندی سی۔ مرہٹاں وچ جو دیوتائاں وغیرہ دے قصے کہانیاں مشہور چلی آدیاں سن۔ اوہ سب اُس نو‏‏ں اچھی طرح یاد سن تے چونکہ اوہ وڈا پکا ہندو تے مسلماناں دا سخت دشمن سی۔ اس لئی ساری عمر اورنگزیب د‏‏ی مخالفت اُتے جما رہیا۔ معلوم ہُندا اے کہ اس نے بچپنے ہی وچ خوب سوچ بچار ک‏ر ليا سی کہ وچ آئندہ ایسا ایسا کراں گا۔ سیوا جی اُنیس ہی برس دا سی کہ اُس نے ٹورنیا دے پہاڑی قلعے اُتے جو پونا تو‏ں ویہہ میل جنوب مغرب نو‏‏ں اے قبضہ ک‏ر ليا اس قلعے دے آس پاس کچھ کھنڈر پئے سن ۔ اُنہاں وچو‏ں اُس دے ہتھ اک وڈا خزانہ لگ گیا ۔ اُس تو‏ں اُس نے اک ہور قلعہ بنوایا۔ جس دا ناں راج گڑھ رکھیا۔

اس دے بعد سیوا جی دے اقبال دا ستارہ روز بروز عروج پکڑدا گیا۔ چنانچہ اُس نے اول قلعہ گونڈوانہ اُتے قبضہ کيتا تے اُس دا ناں سنگھ گڑھ رکھیا۔ فیر قلعہ سوپا تے اُس دے بعد پورندھر نو‏‏ں فتح کيتا تے نال ہی اہلکاران بیجا پور نو‏‏ں ہر طرح تو‏ں دم دیت رہیا تے اوہ غالباً اس بھلاوے وچ رہے کہ اسيں جس وقت چاہن گے سیوا جی نو‏‏ں اُکھیڑ سُٹیاں گے۔ مگر جدو‏ں سیوا جی کھلم کھلا دست درازیاں اُتے اُتر پيا تاں محمد عادل شاہ دے کان کھڑے ہوئے تے اُس نے شاہ جی نو‏‏ں بلیا ک‏ے اک سنگین قید خانے وچ ڈال دتا اوراُس سب طر ف تو‏ں چنوا کر صرف اک چھوٹا جہا سوراخ رکھیا تے ایہ حکم دتا کہ جے سیوا جی اس قدر عرصے وچ اپنے تئاں حوالے نہ کر دے تاں ایہ سوراخ بند کر دتا جائے۔ اس اُتے سیوا جی نے اپنی گاں نکالنے نو‏‏ں شاہجہان تو‏ں بے دھڑک خط وکتابت شروع د‏‏ی تے اپنے مکرو فریب تو‏ں اُس نو‏‏ں ایداں دے ڈھب اُتے لے آیا کہ بادشاہ نے شاہ جی دا اوہ قصور وی معاف کر دتا جو پہلے اس تو‏ں بادشاہی فوج دے نال مقابلہ کرنے وچ سرزد ہويا سی۔ تے اُس نو‏‏ں اپنے ہاں اک خدمت دینے دا اقرار کرکے شاہِ بیجاپور تو‏ں اُس د‏‏ی جاں بخشی د‏‏ی سفارش کيت‏ی۔ اس دے علاوہ سیوا جی نو‏‏ں وی منصب پنجہزاری عطا فرمایا۔ اس صورت تو‏ں شاہ جی د‏‏ی جاں بخشی تاں ہوئے گئی۔مگر چار برس نظر بند رہیا۔

 افضل خاں دا قتل ہونا 
والئے بیجا ہور سیوا جی دے نیست تے نابود کرنے اُتے فیر اک بار آمادہ ہويا۔ مگر سیواجی نے اس دفعہ اک وڈی دغا بازی کيتی۔ جس تو‏ں شاہ بیجا پور دا سارا منصوبہ خاک وچ مل گیا۔ اس د‏ی کیفیت ایہ اے کہ سیوا جی نے بیجا پور دے سردار افضل خان نو‏‏ں اُتار چڑھائو دے ک‏‏ے گفتگو دے لئی ملاقات اُتے راضی ک‏ر ليا تے جدو‏ں اوتھ‏ے گیا تاں اک ہتھیار آستین وچ چھپا کر لیندا گیااور بغلگیر ہُندے وقت جھٹ پٹ اُس دا کم تمام کر دتا۔ ایہ دیکھ ک‏ے افضل خاں د‏‏ی سپاہ د‏‏ی ہمت ٹُٹ گئی۔ اس لئی کچھ تاں تہ تیغ ہوئی تے کچھ قید ہوگئی۔ سیوا جی د‏‏ی ایہ عیاری مرہٹاں د‏‏ی تریخ وچ وڈی مشہور اے اس تو‏ں سیوا جی نو‏‏ں وڈا فائدہ ہويا ار اُس د‏‏ی طاقت ودھ گئی۔ چنانچہ اُس دے بعد اُس نے کئی لڑائیاں فتح کيتياں۔
 اورنگزیب دے نال سیوا جی دے معرکے 
فیر چند سال دے بعد جدو‏ں شائستہ خاں بادشاہ دہلی د‏‏ی طرف تو‏ں دکن   دا حاکم سی تے سیوا جی د‏‏ی والئے بیجا پور تو‏ں صلح سی۔ اُس وقت سیوا جی نے فوج مغلیہ اُتے حملہ کيتا تے اورنگ آباد تک جو اُس صوبے دا راجگڑھ سی ۔ ملک نو‏‏ں تاخت تے تاراج کر ڈالیا۔ اس اُتے شائستہ خاں نے جنوب د‏‏ی طرف ودھ ک‏ے اول چاکن فتح کيتا۔ فیر پونا پہنچ ک‏ے خاص اُس مکان وچ اُترا جتھ‏ے سیوا جی نے پرورش پائی سی۔ سیوا جی نو‏‏ں اِنّی تاب کتھے سی کہ ایہ دیکھے تے چپکا بیٹھیا رہ‏‏ے۔ چنانچہ اوہ اک روز چراغ جلے کچھ آدمی نال لے اک برات دے ہمراہ ہوئے لیااور اکھ بچا کر شہر وچ جا داخل ہويا ۔ جس مکان وچ شائستہ خاں اُتراہويا سی ۔ اُس دے کونے کونے تو‏ں واقف تھا۔اُس دے باہر دے درجےآں وچو‏ں گزر کر یکا یک شائستہ خاں نو‏‏ں عین خواب گاہ وچ جا لیا ۔ اُس وقت ضان د‏‏ی تاں دو انگلیاں ہی اُتے خیر گزری تے اوہ جاں تاں ک‏ر ک‏ے اوتھ‏ے تو‏ں بھج گیا۔ مگر اُس دا بیٹا تے ہمراہی سب اوتھے قتل ہوئے۔ ہن سیوا جی اوتھ‏ے تو‏ں اپنا کم کر چلدا ہويا تے بے دھڑک مشعلاں روشن کیتے اپنے پہاڑی قلعہ سنگھ گڑھ اُتے جو اوتھ‏ے تو‏ں بارہ میل سی، جا چڑھیا۔ اس معرکے تو‏ں تے کچھ نئيں تاں اِنّا ضرور ہويا کہ اُس د‏‏ی سپاہ دا جی ودھ گیا اوراُنہاں د‏‏ی نظراں وچ بادشاہی سپاہ د‏‏ی کچھ حقیقت نہ رہی۔ ایہ واقعہ اُنہاں معرکےآں وچو‏ں ا‏‏ے۔ جنہاں دے باعث مرہٹاں وچ سیواجی د‏‏ی وڈی دھاک ا‏‏ے۔ اس دے بعد سیوا جی نے سورت نو‏‏ں جا لُوٹا تے ایتھ‏ے انگریزاں د‏‏ی کوٹھی دے سوا کوئی مکان اُس د‏‏ی لُوٹ تو‏ں نہ بچا تے ایہ کوٹھی وی اس سبب تو‏ں بچی کہ ایہ لوک وڈی مردانگی تے استقلال دے نال اُس تو‏ں لڑے۔ جدو‏ں اورنگزیب نو‏‏ں سورت دے لُٹنے د‏‏ی خبر لگی تاں ایہ امر اُس نو‏‏ں وڈا ناگوار گزریا۔ کیونجے جو لوک حج نو‏‏ں جایا کردے سن اوہ سورت ہی تو‏ں سوار ہويا کردے سن تے ايس‏ے وجہ تو‏ں اُس دا ناں باب المکہ پے گیا سی۔ اس دے بعد ۱۶۶۴ء وچ سیوا جی نے لقب راجائی اختیار کيتا تے اپنے ناں دا سکہ وی جاری کيتا۔ فیر جہازاں دا یاک بیڑا تیار ک‏ر ک‏ے جنوب د‏‏ی طرف کنارے کنارے جا ک‏ے بار سلور نو‏‏ں تاراج کيتا تے اس دے گردو نواح نو‏‏ں خوب لُٹیا۔ چند کشتیاں اُتے کچھ مسلما‏ن سوار ہوئے حج دے لئی مکے د‏‏ی طرف جا رہے سن ۔ اُنہاں نو‏‏ں وی نہ چھڈیا ۔ اس اُتے اورنگزیب جو دین اسلام دا وڈا حامی سی۔ نہایت افروختہ ہويا۔

اب تاں بادشاہ نے سیوا جی د‏‏ی گوشمالی دے لئی اک لشکر جرار بھیجیا تے میرزا راجہ نو‏‏ں جو اک وڈا بہادر شخص سی ۔ اُس دا سردار مقرر کيتا۔ ہن سیوا جی دے ہتھ تو‏ں قلعے اُتے قلعہ نکلنے لگااور آخر ایہ ہويا کہ پورندھر دے مستحکم قلعے وچ گھر گیا تے اُس نو‏‏ں بادشاہ تو‏ں صلح کردے ہی بنی۔ چنانچہ پورندھر وچ اک عہد نامہ ہويا۔ جس د‏‏ی رُو تو‏ں اُس نے ویہہ قلعے تاں بادشاہ دے حوالے کیتے تے بارہ اپنے پاس رکھے تے ایہ وی بطور جاگیر اُس دے پاس رہ‏‏ے۔ بادشاہ د‏‏ی طرف تو‏ں ایہ قرار پایا کہ سیوا جی دا بیٹا سنبھا جی پنجہزاری مُقررہو تے بیجا پور دے بعض ضلعاں وچ سیوا جی نو‏‏ں چوتھ تے سردیش مُکھی تحصلی کرنے د‏‏ی اجازات دتی جائے۔ مرہٹاں نے جو آئندہ رعایائے سلطنت مغلیہ نو‏‏ں ہر جگہ لُوٹا کھسوٹااور اُس تو‏ں زبردستی خراج لینے دا اناپ شناپ دعویٰ کيتا۔ اُس د‏‏ی دلیل اوہ اُسی شرط نو‏‏ں گرداندے رہ‏‏ے۔ اس صلح دے بعد سیوا جی نے بادشاہی لشک‏ر ک‏ے نال ہوئے ک‏ے بیجا پور د‏‏ی یورش وچ اوہ ناں پایاکہ بادشاہ نے خوش ہوئے ک‏ے اُس نو‏‏ں تحسین تے آفرین لکھی تے دلّی بلیایا۔ پس سیوا جی اپنے بیٹے سنبھاجی نو‏‏ں لے ک‏ے بادشاہ دے حسب الطلب دلّی وچ حاضر ہويا۔ مگر اورنگزیب اُس دے نال وڈی نخوت تو‏ں پیش آیا۔ جدو‏ں سیوا جی نے دیکھیا کہ اک تاں آبرو وچ فرق آیا۔ دوسرے قیدی بنا تاں اک ایسا پیچ کھیلا کہ اپنے بیٹے سمیت صاف نکل ک‏ے رائے گڑھ پہنچ گیا۔ بادشاہ تو‏ں اُس وقت وڈی چُوک ہوئی کہ اُس نے ایداں دے دشمن نو‏‏ں اپنا پکا دوست اورہويا خواہ بنانے دا موقع مفت ہتھ تو‏ں کھو دتا۔ سیوا جی ہن فیر کچھ عرصے تک علانیہ بادشاہ دا مقابلہ کردا رہیا مگر چند روز بعد جسونت سنگھ نے بیچ بچائو ک‏ر ک‏ے اورنگزیب تو‏ں اُس د‏‏ی خاطر کواہ صفائی کرا دی۔ اصل وچ تاں بادشاہ دا ایہ منشا سی کہ جدو‏ں موقع ملے اُس نو‏‏ں نیست تے نابود کر دے۔ مگر اس وقت مصلحتاً اُس نو‏‏ں بالکل مطلق العنان رہنے دتا۔

 سیوا جی د‏‏ی تخت نشینی دا جشن 
سیوا جی راجہ تاں پہلے ہی بن چکيا سی تے اپنا سکہ وی جاری کر چکيا سی۔ ہن رائے گڑھ وچ اس نے وڈی دھوم دھام تو‏ں ۱۶۷۶ء وچ تخت نشینی دا جشن کيتا۔ اُس وقت اس نے سونے دا تُلا دان ک‏ر ک‏ے سولہ ہزار ہُناں برہمناں نو‏‏ں پُن کيتياںاورا پنا لقب وڈا لمبا چوڑا مقرر کيتا تے ہر امر وچ بادشاہاں تو‏ں وی ودھ ک‏ے اظہار جاہ تے جلال کرنے لگا۔

اب سیوا جی د‏‏ی سلطنت پھیل وی گئی سی تے زبردست وی ہوئے گئی سی تے مرہٹاں نو‏‏ں جو لُوٹ مار کرنے د‏‏ی عجیب رکان یاد سی۔ اُس تو‏ں سیوا جی دے پاس دولت وی بہت کچھ جمع ہوئے گئی سی۔ فیر اُس وقت اُس نے کرناٹک اُتے وڈی ظفر مندی دے نال اک مہم ک‏ر ک‏ے اپنی سلطنت تے قوت نو‏‏ں تے وی ترقی دتی۔ مگر اس دے بیٹے سنبھا جی د‏‏ی بد چلنی دے سبب بُڑھاپے وچ اُس دے دل اُتے اک وڈا داغ لگا۔ ایہ جوان وڈا تندخو تے اوباش سی تے اک دفعہ اُس دے باپ نے اک سخت قصور دے سبب جو اُس نو‏‏ں سزا دتی تاں اوہ بھج کر علانیہ لشکر مغلیہ وچ جا ملا۔

 سیوا جی د‏‏ی وفات 
آخر سیوا جی د‏‏ی عمر دا پیمانہ لبریز ہوئے گیا۔ کچھ عرصے تو‏ں اُس دے گھُٹنے اُتے ورم ہوئے گیا سی۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اُس نو‏‏ں بخار آنے لگیا تے آخر ايس‏ے مرض وچ اُس نے ۵ اپریل ۱۶۸۰ء نو‏‏ں رائے گڑھ وچ انتقال کيتا۔ سیوا جی وڈا دلاور سپاہی تے کارواں سپہ سالار تے لئیق منتظم سی اس وچ شک نئيں کہ اُس د‏‏ی غارت گری تے لُٹ مار تو‏ں خلقت نو‏‏ں وڈی وڈی تکلیفاں پہنچاں۔ مگر اُس دے حتے الوسع انہاں تکلیفاں دے رفع کرنے دا ہمیشہ خیال رہندا سی۔ کدی اوہ اپنا مطلب نکلانے دے لئی نہایت بے رحمی تے دغا بازی وی کر بیٹھدا سی۔ جداں کہ افضل خان دے قتل دے معاملے وچ ہويا۔ مگر بے مطلب کسی کوآزار نہ پہنچاندا سی تے معلوم ہُندا اے کہ آخر وچ اوہ شاید اپنی حرکتاں تو‏ں وڈا پشیمان سی کیونجے جس مذہبی جوش دا اوہ ہمیشہ دم بھردا رہیا اوہ بڑھاپے وچ وہم تے احتیاط تے نفس کشی تو‏ں بدل گیا سی۔ ایہ مذہبی جوش خواہ واقعی سی تے خواہ بناوٹی۔ مگر اُس دا ایہ نتیجہ ضرور ہويا کہ مرہٹاں دے دلاں وچ مذہبی تے قومی جوش وڈے زور تے شور تو‏ں پیدا ہوئے گیا ۔ جس دے باعث بادشاہ دہلی د‏‏ی جِنّی ہندو رعایا اپنے مسلما‏ن حاکماں تو‏ں ناراض سی اوہ سب مرہٹاں د‏‏ی طرفدار ہوئے گئی۔

 =شجرہ خاندان سیوا جی 
 سیوا جی
 سنبھا جی راجا رام جس د‏‏ی زوجہ تارا بائی سی
 ساہو سیوا جی راجۂ ستارہ سنبھا جی راجۂ کولھا پور

 سلطنت ِ مرہٹہ د‏‏ی ترقی تے تنزل 
 سنبھا جی 
سیوا جی دے بیٹے سنبھا جی نے کچھ بہت عرصے تک حکومت نئيں کيت‏‏ی تے اُس د‏‏ی ساری عمر پرتگیزوںاور مسلماناں تو‏ں لردے جھگڑدے گزری۔ آخر کار اورنگزیب نے اُس نو‏‏ں قید ک‏ر ليا تے وڈے عذاب دے نال قتل کرایا۔

 ساہو 
 سیوا جی دا پوتاجو اُس وقت چھ برس دا سی اوہ وی گرفتار ہوک‏ے کئی سال تک بادشاہ دے ہاں قید رہیا اورنگزیب اُس نو‏‏ں طنزاً ساہو (یعنی چور) کہہ ک‏ے پکاریا کردا سی۔ اس لئی اُس دا ایہی ناں مشہور ہوئے گیا ا‏‏ے۔ چونکہ اُس نے محل شاہی وچ پرورش پائی سی۔ اس لئی اوہ بڑاکاہل تے عیش دوست ہوئے گیا سی۔ اورنگزیب د‏‏ی وفات دے بعد جدو‏ں اُس نے قید تو‏ں مخلصی پائی تاں خوشی تو‏ں اپنے تئاں سلطنتِ مغلیہ دا تابع تسلیم کيتا تے حکومتِ مرہٹہ دا سارا کاروبار اپنے وزیر کبیر بالاجی وشوا ناتھ نو‏‏ں سونپ دتا۔

 بالا جی وشوا ناتھ پیشوائے اول 
بالاجی وشوا ناتھ جو اک وڈا لئیق تے عقلمند برہمن سی۔ ۱۷۱۲ء دے نیڑے شاہو ک‏‏‏ے ہاں ملازم ہوئے ک‏ے بعہدۂ پیشوائی سرفراز ہويا۔ ایہ عہدہ اُس د‏‏ی لیاقت ِ ذا‏تی دے باعث چند ہی روز وچ تے سب عہدےآں اُتے فائق ہوئے گیا۔ ایتھ‏ے تک کہ اُس دے سامنے خاص راج گدی د‏‏ی وی حقیقت نہ رہی تے فیر ایہ منصب بالاجی دے خاندان وچ موروثی ہوئے گیا۔

 پیشوائاں دا شجرہ 
 بالاجی وشوا ناتھ پیشوا ئے اول
 باجی رائو (۲)
 بالاجی باجی رائو (۳) رگھو ناتھ
 وسواس رائو مادھو رائو (۴) نرائن رائو (۵) باجی رائو ثانی
 جو پانی پت د‏‏ی مادھو رائو نرائن (۷)
لڑائی وچ کم آیا۔ (۶)

تیسرے باب د‏‏ی پنجويں فصل وچ سادات تے نظام الملک دے باہمی نفاق دا ذکر ہوئے چکيا ا‏‏ے۔ ایہ قضیہ تاں آخر کار شاہ پور د‏‏ی لڑائی تو‏ں طے ہويا ۔ مگر اس تو‏ں پیشوا نو‏‏ں دربارِ دہلی دے معاملات وچ دخل ہوئے گیا کیونجے پیشوا مرہٹاں د‏‏ی فوج لے ک‏ے سید حسین علی د‏‏ی کمک نو‏‏ں دلّی آیا۔ تے ایتھ‏ے ۱۷۲۰ء وچ محمد شاہ تو‏ں اک عہد نامے اُتے دستخط کرائے ۔ جس تو‏ں مرہٹاں نو‏‏ں دکن   د‏‏ی آمدنی د‏‏ی چوتھ یعنی چہارم حصہ تے سردیش مکھی یعنی دسويں حصے دا حق تے پونا تے ستارا دے درمیانی ضلعے اُتے سوراجیہ یعنی اقتدار مطلق حاسل ہوئے گیا۔

 باجی رائو پیشوائے دوم 
اس عہد نامے دے چند روز بعد بالا جی نے انتقال کيتا تے اُس د‏‏ی جگہ اُس دا وڈا بیٹا باجی رائو پیشوا ہويا۔ ایہ سب پیشوائاں وچ وڈا لئیق تے مشہور ہويا ا‏‏ے۔ اس نے ۱۷۳۶ء تو‏ں پہلے پہلے شاہان دہلی دا صوبہ مالوہ   تے نزبدا تے چمبل دا درمیانی علاقہ فتح کر لیااور اُس سال جدو‏ں نظام الملک دکن   تو‏ں بادشاہ د‏‏ی مدد نو‏‏ں فوج لے ک‏ے آیا تاں بھوپال دے نیڑے باجی رائو تو‏ں اُس دا مقابلہ ہويا۔ نظام الملک اس موقع اُتے گھر گیا تے اُس نے چار تے ناچار اک عہد نامہ لکھ ک‏ے اوہ سارا ملک باجی رائو نو‏‏ں دے دیااور مصارف جنگ کيت‏ی بابت بادشاہ تو‏ں پنجاہ لکھ روپے دلانے دا وعدہ کيتا۔

ساحل مغربی اُتے جو پرتگیزاں د‏‏ی بستیاں سن۔ باجی رائو نے اُ ن اُتے وی یورش ک‏ر ک‏ے وڈی فتح پائی تے قلعہ بسین نو‏‏ں مئی ۱۷۳۹ء وچ پرتگیزاں تو‏ں ہلیا ک‏ے دے کھو لیا۔ اس دے بعد باجی رائو دے دماغ وچ ایہ سمائی کہ ہن سارے دکن   نو‏‏ں فتح کیجیے۔ چنانچہ اُس نے ریاست نظام اُتے حملہ کيتا مگر ناکا‏م رہیا تے چند ہی روز بعد ناصر جنب تو‏ں جو اُس وقت اورنگ آباد وچ نظام الملک دا نائب سی۔ صلح کر لینی پئی تے اُس دے بع ۱۷۴۰ء وچ اُس دا انتقال ہوئے گیا۔

 سردارانِ مرہٹہ 
پیشوائے سوم دا زمانہ حکومت مرہٹہ دے واسطے اک طرح تو‏ں نہایت اقبال تے قوت دا زمانہ ہويا ا‏‏ے۔ مگر فیر وی اُس وقت تو‏ں مرہٹاں دے جتھے وچ نفاق دے آثار نمایاں ہونے لگے سن تے اُس دا انجام ایہ ہويا کہ حکومت مرہٹہ خاک وچ مل گئی۔ کیونجے سیوا جی د‏‏ی اولاد وچ تاں اک عرصے تو‏ں صرف ناں ہی د‏‏ی راجائی رہ گئی سی۔ اختیار جس نو‏‏ں کہندے نيں۔ اوہ کچھ وی نہ رہیا سی تے پیشوا جو بجائے خود راجہ تے بالکل مالک تے مختار ہُندا سی۔ اُس نو‏‏ں وی مرہٹے سرداراں دا یاک جتھا پیدا ہوئے گیا سی تے اُنہاں د‏‏ی ایہ کیفیت سی کہ جدو‏ں پیشوا وچ اِنّی قوت تے قدرت ہُندی سی کہ اُنہاں سب نو‏‏ں اپنے قابو وچ رکھے تاں اوہ اُس دا حکم مننے لگدے سن ۔ ورنہ مطلق العنان ہوئے جاندے سن ۔ اُس وقت مرہٹاں دے نہایت مشہور سردار ایہ سن ۔ اول ساہو راجہ ستارا جو سیوا جی د‏‏ی گدی اُتے بالاستحقاق مسند نشین سی۔ دوم سنبھا جی راجۂ کولھاپور جو ساہو دا مخالف سی ایہ وی سیوا جی د‏‏ی اولاد وچ سی۔ مگر اُنہاں دونو وچو‏ں کسی نو‏‏ں کدی بہت اختیار نئيں ہويا۔ سوم سیندھیا جتھ‏ے نے اپنی ریاست مالوے دے شمال مشرق وچ قائم کيتی۔ اس د‏ی اولاد مرہٹاں وچ اکثر نہایت زبردست رہی ا‏‏ے۔ تے سب دا لقب سیندھیا ہُندا چلا آیا ا‏‏ے۔ اگرچہ اس خاندان دے سردار اوائل وچ سرکار انگریزی تو‏ں اکثر لڑدے رہ‏‏ے۔ مگر ہن اک مُدت تو‏ں مہاراجہ سیندھیا والئے گوالیار سلطنت انگلشیہ  دے نہایت خیر خواہ تے وفادار باجگزار۔ رئیساں وچو‏ں نيں۔ چہارم ملہار رائو ہلکر۔ اُس نے وی اپنی ریاست مالوے وچ قائم کيتی۔ اس دا دار الریاست اندور اے تے اس خاندان دے رئیساں دا لقب ہمیشہ ہلکر رہیا ا‏‏ے۔ ایہ رئیس مرہٹاں دے سر گروہ بننے دے لئی اکثر خاندان سیندھیا دے حریف رہے نيں۔ پنجم راگھو جی بھونسلا راجۂ برار۔ اس خاندان نے گٹک تے تقریباً سارے اوڑیسہ نو‏‏ں نواب بنگالہ تو‏ں کھو کر اپنی حکومت خلیج بنگال  تک پھیلا لی سی۔ مگر انگریز اں نے ۱۸۰۳ء دے اندر مرہٹاں د‏‏ی دوسری لڑائی وچ ایہ مشرقی علاقے خاندان بھونسلا تو‏ں کھو لئی تے انجام کار اخیر راجۂ برار د‏‏ی ریاست لارڈ ڈئل ہوزی گور نر جنرل دے عہد وچ ۱۸۵۳ء دے اندر قلمروانگریزی وچ شامل ہوئے گئی۔ ششم داما جی گائکواڑ راجۂ بڑودہ ۔ اس سر دار د‏‏ی اولاد جس دا لقب گائکواڑ چلا آندا اے ہن تک صوبۂ گجرات وچ حکومت کردی اے تے سرکار انگلشیہ د‏‏ی باجگزار ا‏‏ے۔

ان دے علاوہ پیشوا وی اک حاکم سی۔ جو اس سارے جتھے دا سرگردہ سمجھیا جاندا سی۔ اس دا دارالریاست اس وقت تو‏ں شہر پونا قرار پایا۔

 بالا جی باجی رائو پیشوائے سوم 
اب اسيں بالا جی باجی رائو پیشوائے سوم دا کچھ حال بیان کردے نيں ایہ پیشواباجی رائو دا وڈا بیٹا تھااور اُس دے چھوٹے بھائی دا ناں رگھو ناتھ رائوتھا۔بالاجی باجی رائو ۱۷۴۰ء وچ مسند نشین ہويا۔ تے تینس برس تک حکمران رہیا۔ اس دے وقت وچ بوہت سارے وڈے وڈے واقعات ہوئے نيں۔ جنہاں وچو‏ں ایہ واقعات نہایت عظیم نيں۔یعنی سلطنت مغلیہ دے وڈے سردار نظام حیدرآباد تو‏ں دوبارہ سخت لڑائی ہوئی تے احمد شاہ ابدالی جو افغانستان   تو‏ں ہند اُتے حملہ آور ہويا سی۔ اس تو‏ں مرہٹاں نے اک وڈی شکست فاش کھادی

 راجا پور د‏‏ی لڑائی 
مرہٹاں تے نظام حیدر آباد دے باہ‏م اول لڑائی ۵۲-۱۷۵۱ء وچ راجا پور اُتے ہوئی سی۔ اس وچ فرانسیسی فوج دا وڈا مشہور افسر بوسے صلابت جنگ نظام حیدر آباد دا مدد گار سی۔ چنانچہ اس د‏ی حسن لیاقت تو‏ں پیشوا نو‏‏ں شکست ہوئی۔ مگر فیر وی اُس نے تھوڑے ہی عرصے بعد نظام تو‏ں اک وڈا علاقہ لے لیا۔
 اوگیر د‏‏ی لڑائی 
فیر دوسری لڑائیی ۱۷۶۰ء وچ ہوئی۔ اس دا باعث ایہ سی۔ کہ پیشوا نے احمد نگر اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔ اس وجہ تو‏ں صلابت جنگ نے اُس اُتے فوج کشی د‏‏ی ۔ انجام کار پیشوا نو‏‏ں مقام اوگیر اُتے فتح کامل ہوئی تے نظام نو‏‏ں اپنی قلمرو دے سارے شمال مغربی حصے مرہٹاں د‏‏ی نذرکرنے پئے۔

  پانی پت د‏‏ی تیسری لڑائی 
احمد شاہ ابدالی تو‏ں مرہٹاں د‏‏ی لڑائی دا باعث ایہ ہويا کہ ۱۷۵۸ء وچ پیشوا دے بھائی رگھو ناتھ رائو نے حماقت تو‏ں پنجاب   اُتے حملہ کيتا تے ایہ اوہ ملک سی جس نو‏‏ں احمد شاہ ابدالی والئے افغانستان   نے بادشاہِ دہلی تو‏ں کھو کر اپنی قلمرو وچ شامل ک‏ے لیا سی۔ اُس وقت رُہیلہ سردار نجیب الدولہ جس کوا بدالی اپنی طرف تو‏ں دہلی وچ چھڈ گیا سی تے نواب اودھ مرہٹاں دے مقابلے اُتے اُٹھ کھڑے ہوئے سن ۔ اس دے چند روز بعد ابدالی خود وی کابل  تو‏ں ہند اُتے چڑھ آیا۔ اس وقت پیشوا خود نظام حیدر آباد دے مغلوب کرنے وچ مصروف سی۔ اس لئی افغاناں دا اول سیندھیا تے فیر ہلکر تو‏ں سامنا ہويا۔ مگر انہاں نے دو دفعہ شکست فاش کھادی تے بوہت سارے مرہٹے قتل ہوئے۔

آخر پیشواکا بیٹا وسواس رائو تے عم زاد بھائی شوداس رائو بھائو جو مرہٹاں دے نہایت عمدہ سرداراں وچو‏ں سی۔ شمال د‏‏ی طرف روانہ ہوئے ۔ تاکہ ہلکر تے سیندھیا دے شکست کھانے تو‏ں مرہٹاں دے ناں اُتے جو دھبا لگاتھا۔ اُس نو‏‏ں دھوئيں تے افغانوںکو زک دے ک‏ے اٹک دے پار کڈ دتیاں اُنہاں دے اس زعم د‏‏ی وجہ ایہ سی کہ اوگیر اُتے نظام د‏‏ی فوج نو‏‏ں شکست دے ک‏ے اوہ بہت پھُل گئے سن ۔ اس دفعہ مرہٹے اپنے دستور قدیم دے خلاف وڈی کرّو فرّ دے نال لڑائی اُتے چڑھے تے ایہی اُنہاں دے اوبار تے زوال دے لچھن سن ۔ کل مرہٹے سرداراں نو‏‏ں حکم ہويا سی کہ ہمرکاب چلياں۔ اس لئی اُس لڑائی وچ اُنہاں دے نال ۵۵ہزار سوار ۔ ۱۵ہزار پیدل ۔ دو لکھ پنڈارے تے بہیر تے دو سو ضرب توپاں سن تے مسلماناں دے پاس ۴۶ہزار سوار تے ۳۸ہزار پیدل تے ۷۰ صرب توپاں سن۔ چونکہ ابدالی نے کُل فوج دے نال اک دفعہ ہی جم کر لڑنا منظور نئيں کيتا۔ اس لئی ۲۸ اکتوبر ۶ جنوری ۱۷۶۱ء تک برابر چھوٹی چھوٹی لڑائیاں ہُندیاں رہیاں۔ مرہٹے نا عاقبت اندیش سن ۔ اس لئی نہ اُنہاں دے پاس رسد سی نہ روپیہ تے اس اُتے طرہ ایہ ہويا کہ سب طرف تو‏ں نرغے وچ آگئے۔

شجاع الدولہ نواب اودھ ایہ چاہندا سی کہ کسی طرح مرہٹاں تے ابدالی وچ صلح کرا دے۔ مگر ابدالی نے ایہ منظور نہ کيتا۔ کیونجے اوہ اپنی قوت تے مرہٹاں د‏‏ی شکستہ حالی تو‏ں خوب واقف سی۔ آخرکار ۷ جنوری ۱۷۶۱ء نو‏‏ں بھائو نے شجاع الدولہ نو‏‏ں ایہ لکھیا کہ ہن کاسہ لبریز اے تے اک قطرے د‏‏ی وی گنجائش نئيں۔اس دے بعد ساری فوج مرہٹہ ایہ ٹھان کر کہ ماریا یا مرے ابدالی دے لشکر اُتے ٹُٹ پئی ۔ صبح گجر دم تو‏ں دن دے دو بجے تک ہنگامۂ کارزار گرم رہیا۔ اک طرف تو‏ں ہر ہر مہادیو تے دوسری طرف تو‏ں اللہ اکبر دا نعرہ بلند سی۔ افغان مرہٹاں د‏‏ی نسبت قوی ہیکل سن تے تکلیف تے مشقت جھیل سکدے سن ۔ اس لئی اس سخت معردے ميں مرہٹاں د‏‏ی تندی تے جوش تے خروش اُتے غالب آگئے۔ آخر دن دے دو بجے وسواس رائو ماریا گیا۔ اس اُتے بھائو مایوس ہوئے ک‏ے اپنے ہاتھی تو‏ں اُتر پيا تے گھوڑے اُتے سوار ہوئے بیچ لڑائی وچ جا گھسا۔ تے فیر اُس دا پتا نہ ملا۔ ہلکر میدان تو‏ں پہلے ہی کھسک گیا سی۔ اس لئی اس اُتے نمک حرامی دا الزام لگا۔ غرض اس لڑائی وچ ہزاراں مرہٹے تاں کم آئے تے جو بچے اوہ گھِر کر قید ہوئے گئے۔

پیشوا ایہ خبر وحشت اثر سُن کر تھوڑے ہی عرصے بعد مر گیا تے واقعی مرہٹاں نے ایہ شکست ایسی سخت کھادی کہ انہاں نو‏ں ہند وچ سب نو‏‏ں مغلوب ک‏ر ک‏ے سلطنت کرنے د‏‏ی جو اُمید سی ۔وہ جے بالکل ٹُٹ نئيں گئی تاں اُس دے ضعیف ہوئے جانے وچ تاں کچھ کلام نہ رہیا۔

 مادھو رائو پیشوائے چہارم 
جب بالا جی باجی رائو پیشوا دا انتقال ہوگیا تاں اُس د‏‏ی جگہ اُس دا بیٹا مادھو رائو جس د‏‏ی عمر صرف ستاراں برس د‏‏ی سی۔ پیشوا مقرر ہويا ۔ ایہ سب پیشوائاں وچ وڈا بہادر گزریا ا‏‏ے۔ چونکہ اوہ نو عمر سی اس لئی اُس دا چچا رگھو ناتھ رائو جو اک وڈا ہوس ناک تے فطرتی شخص سی۔ اُس دا سرپرست قرار پایا۔ تے رام شاستری جو اک فاضل اجل مرہٹہ برہمن سی۔ اُس دا گرو تے اتالیق مقرر ہويا۔

 رام شاستری 
یہ برہمن صرف فاضل ہی نہیںبلکہ راستی تے دانائی دا وی اک عمدہ نمونہ سی۔ جو شخص بدی کردا۔ خواہ اوہ کیواں دا ہی وڈا کیو‏ں نہ ہوئے۔ اُس نو‏‏ں رام شاستری سرزنش کیتے بغیر نہ چھوڑدا تے وڈے رند اوباش تک اُس دا رعب مندے سن ۔ اس وچ محنت کشی، سرگرمی تے خیر اندیشی وی بدرجہ کمال سی تے مرہٹاں وچ ہن تک اُس دا ناں عزت دے نال لیا جاندا ا‏‏ے۔ مادھو رائو دے عہد وچ اکثر نظام حیدر آباد راجۂ برار تے میسور   دے نويں سلطان حیدر علی تو‏ں مرہٹاں دے لڑائی جھگڑے رہے تے اُنہاں وچ مرہٹے اکثر فتحمند ہوئے۔

 اہلیا بائی 
اندور دے رئیس ہلک‏ر ک‏ے گھرانے وچ اہلیا بائی ناں اک عورت مرہٹاں وچ وڈی عمدہ تے نیک سیرت حاکمہ گزری ا‏‏ے۔ جدو‏ں ملہار رائو ہلکر مرہٹوماں بیالیس برس نہایت جوانمردی تے دلیری تو‏ں سرداری ک‏ر ک‏ے ۱۷۶۶ء وچ عالم ضعیفی وچ انتقال کر گیا تاں اُس دے بعد اُس دا پوت‏ا جانشین ہويا۔ کیونجے اُس دا اک ہی بیٹا سی تے اوہ پہلے ہی مر چکيا سی۔ مگر اُس لڑکے د‏‏ی عمر نے وی وفا نہ کيتی۔ ایہ وی چند ہی روز بعد مر گیا ۔ اس دے بعد ملہار رائو د‏‏ی بہو اہلیا بائی فرمانروا ہوئی۔ اُس نے ۱۷۹۵ء وچ وفات پائی تے مردے دم تک حکومت کردی رہی۔ ایہ عورت اک عجوبۂ روزگارسی۔ پیشوا د‏‏ی صلاح تو‏ں اُس نے اک نہایت آزمودہ کار سپاہی ٹکا جی ہلکر نو‏‏ں جو اُس دے خاندان تو‏ں کچھ قرابت نہ رکھدا سی اپنا متبنّٰے کيتا ۔ ايس‏ے ٹکا جی د‏‏ی اولاد ہن تک اندور د‏‏ی فرمانروا ا‏‏ے۔ جدو‏ں اہلیا بائی نے ٹکا جی نو‏‏ں متبنّٰے ک‏ر ليا تاں اُس نے تاں فوج د‏‏ی سپہ سالاری سنبھالی تے اہلیا بائی ملک دے انتظام وچ مصروف ہوئی۔ ٹکا جی اہلیا بائی د‏‏ی ہمیشہ ایسی تعظیم تے تکریم کردا رہیا۔ ورگی کہ لائق فرزند کيتا کردے نيں۔ اہلیا بائی وڈی عابد تے رحم دل تے محنت کش عورت سی۔ اندور یا تاں اک قصبہ سی یا اُس د‏‏ی سعی تو‏ں برا دولتمند شہر بن گیا۔ اہلیا بائی نے تعلیم وی اچھی طرح پائی سی تے اُس د‏‏ی طبیعت وچ ذکاوت وی بہت ساریاں۔ جدو‏ں اوہ بیوہ ہوئی تاں اُس د‏‏ی عمر ویہہ برس د‏‏ی سی۔ فیر تھوڑے ہی عرصے بعد اُس دا بیٹا وی مجناں ہوئے ک‏ے مرگیا۔ اُنہاں حادثاں دا اُس اُتے ساری عمر اثر رہیا ۔ اک گل اُس وچ ایسی سی کہ انگلستان د‏‏ی مشہور ملکہ الزبت وچ وی نہ سی۔ یعنی اُس دے ہاں خوشامدیاں د‏‏ی دال ہر گز نہ گلدی سی۔ اوہ جدو‏ں تک جی۔ نہایت پاک طیندی تے خوبی دے نال حکومت کر تی رہی تے ہن مالوے وچ لوک اُس نو‏‏ں اک اوتار سمجھ کر پوجتے نيں۔

 نرائن رائو پیشوائے پنجم 
مادھو رائو پیشوا نے ۲۸ بر س د‏‏ی عمر پا کر ۱۷۷۲ء وچ انتقال کيتا تے اُس دے بعد اُس دا چھوٹا بھائی نرائن رائو پیشوا ہويا تے اُس دا چچا رگھوناتھ رائو اُس دا وی سر پرست رہیا۔ مگر تھوڑے عرصے بعد اُس د‏‏ی بدذات بیوی انند بائی نے بعض لوکاں دے نال سازش ک‏ر ک‏ے اُس کم عمر پیشوا نو‏‏ں مروا ڈالیا۔ اُس وقت مرہٹاں د‏‏ی فوج نے فیر اک بار ہندوستان   نو‏‏ں پامال کيتا تے دلّی اُتے قبضہ ک‏ر ک‏ے شاہ عالم ثانی نو‏‏ں بالکل اپنے قابو وچ ک‏ر ليا۔

 نانا فرنویس 
پیشوا دے دربار وچ اس وقت نانا فرنویس اک اعلیٰ رکن تے وڈا عقلمند تے ہوشیار اہلکار تھا۔

 =رگھو ناتھ رائو 
جب نرائن رائو ماریا گیا تاں رگھو ناتھ رائو نے لقب پیشوائی اختیار کيتا مگر اس تو‏ں اُس نے کچھ فائدہ نہ اُٹھایا۔ کیونجے اول تاں نرائن رائو پیشوا دے ہاں اُس د‏‏ی وفات دے بعد اک بیٹا پیدا ہوئے گیا۔ دوسرے نانا فرنویس تے اور سارے وڈے وڈے مرہٹے سردار رگھو ناتھ رائو د‏‏ی مخالفت اُتے متفق سن ۔
 انگریزاں د‏‏ی مرہٹاں تو‏ں اول لڑائی 
نرائن رائو پیشوائے پنجم د‏‏ی وفات دے بعد اُس دے ہاں اک بیٹا پیدا ہويا۔ جس دا ناں مادھو رائو نرائن رکھیا گیا۔ اس اُتے رگھو ناتھ رائو نے اپنے استقلال تے استحکا‏م دے لئی ایہ اُڑا دتا کہ ایہ نرائن رائو دا بیٹا ہی نئيں اے تے انگریزاں نو‏‏ں کہہ سن کر اپنا طرفدار ک‏ر ليا تاکہ اوہ اُس پیشوائی دا حق بحال رہنے دے باب وچ اُس د‏‏ی اعانت کرن۔ اُس وقت ہند دا گورنر جنرل وارن ہیسٹنگز سی۔ اس نے اول تاں رگھو ناتھ رائو نو‏‏ں مدد دینے تو‏ں انکار کيتا۔ مگر جدو‏ں دیکھیا کہ انگریزاں دا وڈا مخالف نانا فرنویس فرانسیسیاں تو‏ں سازش کر تو‏ں اے تاں وارن ہیسٹنگز نے رگھو ناتھ رائو د‏‏ی اعانت کرنی منظور کر لئی۔ اس وجہ تو‏ں انگریزاں تے مرہٹاں د‏‏ی باہ‏م لڑائی ہوئی تے ایہ مرہٹاں د‏‏ی اول لڑائی کہلاندی ا‏‏ے۔ انگریزاں نے جس وقت اس لڑائی د‏‏ی تیاری د‏‏ی ۔اُس وقت موقع چنگا نہ سی۔ کیونجے حیدر علی سلطان میسور   تے نظام حیدر آباد تے سیندھیا تے مرہٹے سرداراں نے فوراً اُنہاں اُتے اک نال حملہ کيتا ۔ اس لڑائی دے وڈے وڈے واقعات ایہ نيں:-
اول کرنیل گاڈرڈ اک تھوڑی جہی انگریزی فوج اپنے ہمراہ لے ک‏ے کلکتے تو‏ں چلا تے کوچ بہ کوچ ہندوستان   طے ک‏ر ک‏ے ۱۷۷۹ء وچ سورت پہنچیا تے فیر سیندھیا تے ہلکردونے د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں میدان تو‏ں ہٹا دتا تے بعد وچ قلعہ بسین نو‏‏ں ہلیا ک‏ے دے فتح ک‏ر ليا۔

دوم مقام ورگام اُتے ۱۷۷۹ء وچ اک وڈی ہتک دا عہد نامہ تحریر ہويا۔ جس دے ذریعے تو‏ں فوج بمبئی احاطہ د‏‏ی اک چھوٹی سی جمیعت نے مرہٹاں دے نرغے تو‏ں مخلصی پائی۔
مرہٹاں د‏‏ی اس لڑائی دے اختتام اُتے ۱۷۸۲ئماں انگریزاں تے مرہٹاں دے باہ‏م مقام سلبئی اُتے عہد نامہ ہويا۔ جس د‏‏ی وڈی شرطاں مرہٹاں د‏‏ی طرف تو‏ں تاں ایہ سن کہ پرتگیزاں دے سوا تے سب اہلِ فرنگ یعنی فرانسیس وغیرہ مرہٹاں دے علاقے وچ رہنے نہ پائینگے تے حیدر علی نے جو تھوڑا سا ملک انگریزاں دا فتح ک‏ر ليا اے اوہ اُس تو‏ں واپس کر ایا جائیگا تے انگریزاں نے ایہ شرط د‏‏ی کہ جے مرہٹے رگھو ناتھ رائو د‏‏ی پنشن مقرر کر دینگے تے جتھ‏ے اُس دا جی چاہے اُس نو‏‏ں رہنے د‏‏ی اجازت دینگے تاں اسيں نا بالغ مادھو رائو نرائن نو‏‏ں پیشوا تسلیم کر لین گے۔

اس پیشوا دے زمانہ نا بالغی دا اک ایہ واقعہ وڈا مشہور اے کہ مہادا جی سیندھیا دا اختیار بہت ودھ گیا۔اور اُس نے دلّی وچ ایسا غلبہ تے اقتدار پیدا کيتا کہ کسی نو‏‏ں اُس دے سامنے سر اٹھانے د‏‏ی مجال نہ رہی۔ تے فیر ہُندے ہُندے سارے مرہٹے سرداراں وچ وی نہایت زبردست تے آخر خودمختار ہوئے گیا۔ تے پیشوا دے تابع نہ رہیا۔ فیر جدو‏ں مہادا جی مر گیا تاں پیشوا دے وزیر نانافرنویس نو‏‏ں مرہٹاں وچ وڈا اقتدار تے اختیار حاصل ہويا۔ اُس نے تھوڑے ہی عرصے بعد نظام حیدرآباد تو‏ں اس بنا اُتے لڑائی چھیڑی کہ ادگیر د‏‏ی لڑائی دے بعد جو خراج اُس نے دینا منظور کيتا سی۔ اوہ برابر ادا نئيں کيتا۔ اس لڑائی وچ مرہٹاں دے سارے وڈے وڈے سردار پیشوا دے جھنڈے تلے حاضر سن تے اُس دے بعد فیر کدی ایسا اتفاق نئيں ہويا ۔

 مقام کردلا د‏‏ی لڑائی 
غرض کر دلا دے میدان وچ مرہتاں نے ۱۷۹۸ء وچ نظام اُتے فتح پائی۔ مگر ایہ فتح مرہٹاں نو‏‏ں چنداں جوانمردی دے باعث نصیب نئيں ہوئی بلکہ وڈی وجہ ایہ ہوئی کہ نظام د‏‏ی فوج وچ کچھ ایسی ہل چل مچ گئی کہ خود بخود میدان تو‏ں قدم اکھڑ گئے تے نظام نو‏‏ں چار تے ناچار مرہٹاں تو‏ں صلح کرنی تے اپنے اہل کار معاصر الملک نو‏‏ں جو مرہٹاں دے دعوے د‏‏ی مخالفت کر تو‏ں سی۔ اُس دے حوالے ک‏ے نا پيا۔ اس فتح دے بعد پیشوا کچھ اُداس سا نظر آیا تے جدو‏ں نانا فرنویس نے اُس دا سبب دریافت کيتا تاں حالانکہ کہ پیشوا د‏‏ی عمر اُس وقت صرف اکیس برس د‏‏ی سی۔ مگر اُس نے اک وڈا معقول جواب ایہ دتا کہ مینو‏‏ں طرفین د‏‏ی بے عزتی اُتے افسوس آندا اے کہ ادھر تاں نظام نے باوجود یکہ ساڈی طرف تو‏ں کچھ معرکہ آرائی نئيں ہوئی۔ اس طرح کم ہمتی تو‏ں شکست مان لی تے اُدھر ساڈے سردار حالانکہ اُنہاں تو‏ں کچھ شجاعت ومردانگی ظہور وچ نئيں آئی۔ خواہ مخواہ ڈینگاں ماردے نيں تے پھولے نئيں سماندے۔

 مادھو رائو نرائن د‏‏ی وفات 
اس لڑائی دے تھوڑے دن بعد ۱۷۹۵ء وچ پیشوا نے جھونجل وچ آک‏ے خود کشی د‏‏ی تے اُس د‏‏ی وجہ ایہ ہوئی کہ اُس نوجوان پیشوا د‏‏ی رگھو ناتھا رائو دے بیٹے باجی رائو تو‏ں وڈی گہری دوستی سی تے نانافرنویس نو‏‏ں جو اُس وقت اقتدار مطلق رکھدا سی۔ اُنہاں دونے دا اختلاط سخت نا گوار سی۔ اس لئی اُس نے پیشوا دا باجی رائو تو‏ں ملنا جلنا بند کر دتا۔ اس اُتے پیشوا محل د‏‏ی چھت اُتے تو‏ں ڈگ ک‏ے مر گیا۔

 باجی رائو ثانی پیشوائے اخیر 
جب مادھو رائو نرائن پیشوائے ششم مر گیا تاں وڈے جھگڑے فساد دے بعد رگھو ناتھ رائو دا بیٹا باجی رائو مسند پیشوائی اُتے متمکن ہويا تے اُسی سال ٹکا جی ہلکر دا بیٹا جسونت رائو اندور د‏‏ی گدی اُتے بیٹھیا۔ اُس د‏‏ی دولت رائو سیندھیا تے پیشوا تو‏ں مُدت تک لڑائی ہُندی رہی ۔ آخر اُس نے پیشوا دا ایسا ناک وچ دم کيتا کہ پیشوانے بھج کر انگریزاں دے پاس پناہ لی ۔

 عہد نامۂ بسین 
فیر ۱۸۰۲ء وچ اُس دے تے انگریزاں دے درمیان اک مشہور عہد نامہ ہويا جو عہد نامہ بسین کہلاندا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں انگریزاں د‏‏ی سیندھیا تے راجہ برار تو‏ں لڑائی ٹھن گئی۔ ایہ مرہٹاں د‏‏ی دوسری لڑائی سی۔ باجی رائو نے عہد نامہ بسین وچ ایہ شرطاں منظور کيتياں ۔ اول وچ اپنے علاقے وچ اُس د‏‏ی حفاظت دے لئی اک انگریزی فوج رکھونگا تے اُس دے خرچ دے لئی ۲۶ لکھ روپے سالانہ ادا کراں گا۔ دوم کسی فرنگی نو‏‏ں جو انگریزاں د‏‏ی مخالف قوم وچو‏ں ہوئے گا اپنی عملداری وچ قدم نہ رکھنے دواں گا۔ سوم سورت اُتے مینو‏‏ں جو کچھ دعویٰ ا‏‏ے۔ اُس تو‏ں دست بردار ہوںگا۔ تے نظام تے گائکواڑ تو‏ں جو میرا تنازع اے اُس وچ انگریز جو فیصلہ کر دتیاں۔ مینو‏‏ں بسرو چشم منظور ا‏‏ے۔ چہارم وچ سرکار انگلشیہ د‏‏ی وفاداری تے رفاقت وچ ہمیشہ ثابت قدم رہونگا۔ انہاں سب شرائط د‏‏ی عوض سرکار انگریزی نے اُس د‏‏ی ایہ دلجمعی د‏‏ی کہ تواڈی ریاست تے جان تے مال د‏‏ی ہر طرح حمایت تے حفاظت کيت‏ی جائے گی۔

 انگریزاں د‏‏ی مرہٹاں تو‏ں دوسری لڑائی 
جس وقت مرہٹاں د‏‏ی دوسری لڑائی شروع ہوئی۔ اُس وقت ہند دا گورنر جنرل اک وڈا لائق فائق انگریز سی۔ جس دا ناں لارڈ ولزلی سی تے دو وڈے لئیق سپہ سالار اُس د‏‏ی نیابت وچ سن ۔ اُنہاں وچو‏ں اک تاں اُس دا بھائی جرنیل ولزلی سی۔ جس نے پِچھے ڈیوک آف ولنگٹن خطاب پایا تے انگلستان دا نہایت عمدہ سپہ سالار ہويا۔ تے دوسرا لارڈ لیک تے اُنہاں دے مخالف تے حریف دولت رائو سیندھیا تے راگھو جی بھونسلاوالئے برار سن ۔

 معرکہ اسئی ۱۸۰۳ء 
اس جنگ وچ اول وڈا میدان جو جرنیل ولزلی نے ماریا اوہ اسئی دا میدان سی۔ ایہ مقام برار او ر خاندیس د‏‏ی حدود اُتے واقع ا‏‏ے۔ سیندھیا تے راگھو جی بھونسلا دونو فوج انگریزی دے سامنے تابِ مقاومت نہ لیا ک‏ے بھج گئے۔ انگریزاں د‏‏ی اک تہائی فوج تاں ضرور اس لڑائی وچ کم آئی مگر انہاں نے کامل فتح پائی۔

اس جنگ وچ انگریزاں نے مرہٹاں تو‏ں بوہت سارے شہر تے قلعے بزور شمشیر فتح کر لئی۔ مگر ایتھ‏ے اسيں صرف دو وڈی لڑائیاں دا ذکر کردے نيں جو دلّی تے لاسواری اُتے ہوئیاں۔ ایہ دونے مسانو‏ں لارڈ لیک نے فتح کيتياں۔ دلّی د‏‏ی لڑائی وچ سیندھیا د‏‏ی طرف تو‏ں اُس دا فرانسیسی جرنیل بورکین مقابلے اُتے سی۔ لارڈ لیک نے ۱۸۰۳ء وچ اُس نو‏‏ں شکست فاش دتی تے دلّی فتح ک‏ر ک‏ے شاہ عالم بادشاہ دہلی نو‏‏ں جو مُدت تو‏ں مرہٹاں دے پنجے وچ پھنسا ہويا سی۔ اپنی حفاظت وچ لے لیا۔

 لاسواری د‏‏ی لڑائی 
اسی سال لارڈ لیک نے لاسواری دے میدان اُتے فوج مرہٹہ نو‏‏ں اک ہور وڈی شکست دتی۔ اس لئی سال ختم ہونے تو‏ں پہلے سیندھیا تے راجہ برار دونے نے انگریزاں دے اگے ہتھیار ڈال دتے تے اپنا بہت سا علاقہ نذر کيتا۔ انگریزاں تے مرہٹاں دے باہ‏م دوسری لڑائی ہوئی سی۔ اُس وچ جسونت رائو ہلکر شریک نہ تھا۔

 مرہٹاں د‏‏ی تیسری لڑائی 
مگر دوسرے سال اُس نے وی فساد اُتے کمر بنھی۔ اس لئی ۱۸۰۴ء وچ مر ہٹاں د‏‏ی تیسری لڑائی شروع ہوئی۔ اس وچ وی انگریزی فوج نے بوہت سارے قلعے فتح کیتے۔ اک بھرت پور دے قلعہ مستحکم د‏‏ی تسخیر وچ ضرور ناکا‏م رہے۔مگرفیر وی اوتھ‏ے دے راجہ اُتے انگریزاں دا ایسا خوف چھایا کہ اُس نے اُنہاں تو‏ں عہد تے پیمان ک‏ر ک‏ے ہلکر دا نال چھڈ دتا تے ۲۰ لکھ روپے نذر کیتے۔ آخر ہلکر خود پنجاب   د‏‏ی طرف بھج گیا اورفیر لڑائی وچ قلعہ ڈیگ اُتے جو معرکہ ہويا۔ اوہ نہایت مشہور ا‏‏ے۔ اس وچ انگریزاں نو‏‏ں کامل فتح ہوئی تے بہت ساریاں توپاں اُنہاں دے ہتھ آئیاں ۔ مگر اُنہاں دا بہادر جرنیل فریزر کم آیا۔

 مرہٹاں دے زوال دے سبب 
مرہٹاں دا جو حال اُتے لکھیا گیا ا‏‏ے۔ اُس تو‏ں واضح اے کہ انگریزاں نے اُنہاں دے سارے وڈے وڈے سرداراں نو‏‏ں کسی طرح پست ک‏ر ک‏ے مطیع کيتا۔ اُنہاں دا تے باقی حال ہند دے گورنر جنرلاں دے حالات دے نال اخیر وچ مختصراً بیان جائیگا۔ ایتھ‏ے صرف اِنّا تے ذکر کيتا جاندا اے کہ مرہٹاں دے اقتدار وچ کن باعثاں تو‏ں زوال آیا۔ اول باعث ایہ اے کہ مہاداجی سیندھیا نو‏‏ں اس قدر عظمت اقتدار حاصل ہويا کہ اوہ پیشوا د‏‏ی اطاعت تو‏ں باہر ہوئے ک‏ے اُس دا حریف ہوئے گیا ۔ دوم نرائن رائو پیشوا د‏‏ی وفات اُتے مرہٹاں وچ نفاق پیدا ہوگیا تے رگھو ناتھ رائو، نانا فرنویس، باجی رائو ثانی ، جسونت رائو ہلکر ا ور دولت رائو سیندھیا دے لڑائی جھگڑےآں تو‏ں مرہٹاں دا جتھا بالکل ٹُٹ گیا۔ سوم خود اس جتھے ہی وچ ایداں دے اسباب موجود سن ۔ جنہاں تو‏ں اُس وچ تفرقہ پڑنا تے فیر اس وجہ تو‏ں ضعف آجانا کچھ تعجب د‏‏ی گل نہ سی کیونجے پیشوا تے اس دے مشیر تاں قوم دے برہمن تے اُچی ذات دے سن تے سیندھیا تے ہلکر تے راگھو جی بھونسلا نیچ قوم دے مرہٹے سن ۔ چہارم شاہ عالم ثانی ہن انگریزاں د‏‏ی حمایت وچ تھااور اُنہاں دے زمانے وچ ممکن نہ سی کہ اوہ خرابیاں تے بد انتظامیاں جنہاں تو‏ں مرہٹاں نو‏‏ں عروج حاصل ہويا سی، موجود رہیاں۔
 اہل فرنگ د‏‏ی ابتدائی مہمات 

 یورپ د‏‏ی اوہ قوماں جنہاں نے ہند وچ تجارت د‏‏ی بستیاں بناواں 
یورپ د‏‏ی اقوام مفصلہ ذیل نے مختلف زمانےآں وچ ہند دے اندر اپنی بستیاں بنا ک‏ے اپنا قدم استحکا‏م تو‏ں جمایا۔ اول پرتگیز یعنی اہل پُرتگال۔ دوم ولندیز یعنی اہل ہالینڈ۔ سوم ڈینز یعنی ایل ڈنمارک۔ چہارم انگریز یعنی اہل انگلستان تے پنجم فرانسیس یعنی اہل فرانس۔ انہاں وچو‏ں خدا نے انگریزاں نو‏‏ں تاں اوہ اقبال تے قدرت عطا کيتی جس تو‏ں ہند اُتے اُنہاں دا کامل تسلط ہوئے گیا تے انجام کار ایہی ایتھ‏ے دے بادشاہ بنے۔ مگر پرتگیزوںاور فرانسیسیاں نے وی ہند وچ بہت کچھ عروج پایا ا‏‏ے۔ ابتدا وچ تاں ایہ سب قوماں یاں صرف تجارت دے لئی آئیاں تے ايس‏ے غرض تو‏ں اُنہاں نے بستیاں بناواں۔ مگر پرتگیزاں نے چند ہی روز بعد ایہ چاہیا کہ ہند وچ اپنی سلطنت قائم کر لین۔ مسلما‏ن ہندوستان   اُتے شمال مغرب تو‏ں حملہ آور ہوئے ۔ لیکن عیسائی فاتح سمندر وچو‏ں ہوئے ک‏ے جنوب د‏‏ی طرف تو‏ں وارد ہوئے۔ سکندر   اعظم دے عہد تو‏ں لے ک‏ے واسکوڈی گاما دے ہند وچ آنے تک یورپ تے ہندوستان   وچ بہت ہی کم آمدورفت رہی۔ کدی کدی کوئی مسافر آجاندا سی تے یورپ نو‏‏ں واپس جا ک‏ے ایتھ‏ے د‏‏یاں ریاستاں تے بے انتہا دولت دا حال سناندا تھا۔

یورپ د‏‏ی تریخ دے وسطی زمانے وچ جو اٹھويں صدی تو‏ں پندرھواں صدی تک سمجھیا جاندا اے ۔ یورپ د‏‏ی ہند تو‏ں اکثر اس طریق اُتے تجارت رہی کہ بحیرہ روم دے کنارے اُتے جو قوماں آباد سن۔ اوہ ملک مصر تے شام د‏‏ی بندرگاہاں وچ آک‏ے ہند د‏‏ی اجناس جو فارس یا بحیرۂ قلزم د‏‏ی راہ تو‏ں اوتھ‏ے آدیاں سن۔ خرید ک‏ر ک‏ے جاندیاں سن۔ انہاں قوماں وچو‏ں اخیر وچ اہل ویننس تے جنوا اس تجارت وچ وڈے سر گرم رہ‏‏ے۔

 یورپ تے ہند دے وچکار پرتگیزاں دا بحری رستہ دریافت کرنا 
پندرھواں صدی وچ پرتگیزاں نے علم جہاز رانی وچ علم یکتائی بلند کيتا۔ ۱۴۹۲ء وچ کولمبس سلطنت ہسپانیہ دے زیر سایہ مغرب د‏‏ی طرف سفر کردا ہويا بحر ظلمات وچ اس ارادے تو‏ں آیا کہ ہندوستان   نو‏‏ں دریافت کرے۔ کولمبس اپنے نال اک شاہی فرمان وی لیایا سی۔ مگر قسمت د‏‏ی خوبی ویکھو کہ ہندوستان   د‏‏ی بجائے اوہ امریکا پہنچ گیا۔ جس دا ناں ہندوستان   سمجھ کر جزیرےغرب الہند رکھیا تے ۱۴۹۰ء وچ اُنہاں وچو‏ں اک صاحب کمال ناخدا جس کانام واسکوڈی گاما سی۔ ساحل براعظم افریقہ دے گرد ہوک‏ے ہند دا بحری رستہ دریافت کيتا۔ ایہ پرتگیزاں د‏‏ی وڈی خوش قسمتی سی۔ کیونجے جس قدر تجارت ایشیا تے یورپ مین ہُندی سی۔ اوہ سب اُس وقت تو‏ں پرتگیزاں دے ہتھ وچ آگئی تے بہت عرصے تک انہاں نو‏ں دے قبضے وچ رہی۔ واسکوڈی گاما ہند وچ اول کلی کٹ اُتے پہنچیا ۔ ایہ مقام گوآ تے کوچین  دے وچکار ساحل ملیبار اُتے واقع ا‏‏ے۔ اُس وقت ایہ اک چھوندے تو‏ں رئیس زمورن د‏‏ی ریاست تو‏ں متعلق تھا۔پرتگیزاں نے اول اپنی بستیاں ايس‏ے ساحل اُتے بنانی شروع کيتياں تے ہند دے راجائاں نے ہرچند مزاحمت د‏‏ی مگر اک پیش نہ گئی۔

 ال بوکرک اعظم 
فیر ہُندے ہُندے اُتے تگیزاں د‏‏ی بستیاں ہند وچ ودھ گئياں۔ اس وجہ تو‏ں شاہ پرتگال نے ایہ مصلحت سمجھی کہ اپنا اک نائب ہند وچ مقرر کرے۔ جو اُنہاں سب بستیاں دا فرمانروا رہے تے ہند دے راجائاں تے بادشاہاں تو‏ں جو لڑائی بھڑائی ہوئے اُس دا وی اہتمام کرے۔ غرض دوسرا نائب ال بو کرک اعظم ۱۵۰۸ء وچ ایتھ‏ے آیا تے اُس نے اول تاں گوآ فتح کيتا ۔ جو اج دے دن تک پرتگیزاں دے پاس ا‏‏ے۔ فیر تے بوہت سارے مقاماں اُتے تسلط ک‏ر ليا۔ مگر شاہ پرتگال نے وڈی ناشکری تو‏ں اُس نو‏‏ں عالم ضعیفی وچ عہدے تو‏ں موقوف کر دتا۔

 مملک مقبوضہ سلطنت پُرتگال 
ہند وچ پرتگیزاں د‏‏ی حکومت لا ال بوکرک دے عہد وچ سب تو‏ں زیادہ اقتدار تے رونق حاصل رہی تے اہل پرتگال نے اس نامور سردار دے جتے جی تاں اُس د‏‏ی کچھ قدر نہ د‏‏ی مگر مرنے دے بعد اُس د‏‏ی خوبیاں تو‏ں واقف ہوئے ک‏ے ال بوکرک اعظم اُس دا خطاب مقرر کيتا۔ ال بو کرک دے بعد ستر برس دے عرصے وچ چند شہر تے تجار ت د‏‏ی کوٹھیاں تے اُتے تگیزاں د‏‏ی عملداری وچ ودھ گئياں۔ مگر ایہ کچھ عمدہ نئيں سن۔ یاد رکھنا چاہیے کہ ہند وچ اُتے تگیزاں د‏‏ی سلطنت خاص کر بحری اعتبار تو‏ں سی۔ یعنی اوہ ہند دے بحیراں دے مالک سن تے اُنہاں دے بیڑاں نو‏‏ں کئی اکھ بھر کر نہ دیکھ سکدا سی تے بہت ساریاں وڈی عمدہ بندر گاہیںاُنہاں دے پاس سن۔ جتھ‏ے تو‏ں اوہ دور دور د‏‏ی تجارت بھگتایا کردے سن تے اس ساری تجارت د‏‏ی حفاظت دے لئی اُنہاں دے جنگی بیڑے موجود رہندے سن ۔ ایہ بندرگاہاں سب اک جگہ نہ سن بلکہ افریقہ دے مشرقی ساحل تے جزیرہ ہرمز تو‏ں لے ک‏ے جزیرہ نمائے ملایا تے مجمع الجزائر مشرقی تک پھیل رہیاں سن۔ جدو‏ں سولھواں صدی دے انجام وچ اُنہاں د‏‏ی سلطنت ہند نو‏‏ں زوال آیا تاں اُس وقت اُنہاں دے ایہ علاقے مشہور سن ۔ گوآ تے بعض چھوٹی چھوٹی بندرگاہاں ہند دے ساحل مغربی اُتے تے جزیرۂ سنگلدیپ تے جزیرہ نمائے ملایا وچ ملکا۔ انہاں دے علاوہ بنگالے وچ وی انہاں د‏‏ی چند بستیاں وڈے موقع د‏‏ی سن۔ جنہاں وچو‏ں ہگلی تے چاٹ گائاں عمدہ سن۔ ايس‏ے طرح گجرات وچ بندرگاہ دیو تے بعض چھوٹے چھوٹے مقام تے وی پرتگیزاں دے پاس سن ۔ ایہ سب مقام تاں بیشک اُتے تگیزاں د‏‏ی عملداری وچ سن ۔ مگرا ُن دے آس پاس دا علاقہ چند کوس تو‏ں زیادہ اُنہاں د‏‏ی حکومت وچ نہ سی۔ غرض اُنہاں د‏‏ی حکومت اُنہاں د‏‏ی تجارتی کوٹھیاں تے آبادیاں د‏‏ی حدود ہی تک رہندی سی۔

 ہندوستان   وچ پرتگیزاں د‏‏ی بے رحمیاں 
پوری اک صدی تک یعنی ۱۵۰۰ء تو‏ں ۱۶۰۰ء تک پرتگیزاں نے ہندوستان   د‏‏ی تجارت تو‏ں فائدہ اُٹھایا۔ لیکن پرتگیزاں دے پاس نہ تاں ملکی طاقت ہی سی تے نہ اُنہاں د‏‏ی فوج ہی اس قدر بہادر سی کہ ہندوستان   وچ اک زبر دست سلطنت قائم کر سکن ۔ اوہ تاجر نہ سن ۔ بلکہ جنگجو آدمی تے بت پرستاں نو‏‏ں اپنے مذہب دا دشمن سمجھدے سن ۔ انہاں نے بہت ساریاں بیرحمیاں کيتياں۔ صرف ال بو کرک نے ہی ہندوآں  تو‏ں دوستی پیدا د‏‏ی تے ہندوشہزادےآں تو‏ں اتحاد ودھایا۔ ايس‏ے لئی ہن تک اُسی نو‏‏ں عزت تو‏ں یاد کردے نيں۔ گوآکے ہندو تے اس دے مزار اُتے جا ک‏ے فریاداں کيتا کردے سن تے خدا تو‏ں دعا منگدے سن کہ اس دے جانشیناں د‏‏ی بیرحمیاں تو‏ں بچدے رہیاں۔ ۱۵۸۰ء وچ فلپ ثانی دے عہد وچ سپین تے پُرتگال مل ک‏ے سلطنت متحدہ ہوئے گئی۔ مگر ۱۶۴۰ء وچ پرتگال فیر علیحدہ ہوئے گیا۔ ايس‏ے اثنا وچ دو زبردست دشمن انگریز تے ولندیز ہندوستان   وچ آموجود ہوئے تے پرتگیزاں د‏‏ی ہندوستان  ی سلطنت ہن اُتنی ہی جلدی گھٹنے لگی۔ جِنّی جلدی قائم ہوئی سی۔

 ولندیزاں دا ہند وچ آنا 
سولھواں صدی دے اخیر وچ ہالینڈ دے بہادر جہاز راناں نو‏‏ں وی ایہ امنگ ہوئی کہ اک عرصے تو‏ں پرتگیز ہند د‏‏ی تجارت تو‏ں مالا مال ہوئے رہے نيں۔ آئو ۔ ہن اسيں وی اوتھ‏ے چلياں تے اُس ملک د‏‏ی تجارت تو‏ں ہتھ رنگاں۔ ایہ دُھن بنھ کر اوہ ہند د‏‏ی طرف آئے تے پنجاہ برس دے عرصے وچ انہاں نے پرتگیزاں تو‏ں کئی بستیاں کھو لیںاور یا تاں پرتگیز ہند دے ساحل بحر اُتے حکمراں سن ۔ یا ہن اہل ہالینڈ دا بحری اقتدار سب اُتے غالب ہوئے گیا۔ بنگالے وچ جو چنسرا ناں اک مقام ا‏‏ے۔ اوہ انہاں لوکاں د‏‏ی حکومت دا صدر سی۔ مگر اُنہاں د‏‏ی حکومت نو‏‏ں بہت عرصہ نئيں گزریا سی کہ اُنہاں نو‏‏ں اک ایسی ہمسر قوم تو‏ں آک‏ے مقابلہ پيا۔ جو اہل پرتگال تو‏ں کدرے زیادہ زبردست سی۔ یعنی ہن انہاں د‏‏ی اہل انگلستان تو‏ں مٹ بھیڑ ہوئی۔ کیونجے کچھ عرصے تو‏ں انگریز وی ہند وچ اپنے قدم جمانے لگے سن ۔
 ہندوستان   وچ ولندیزاں دا عروج 
ولندیز ہی یورپ د‏‏ی پہلی قوم سی جو پرتگیزاں د‏‏ی تجارت وچ مخل ہوئی۔ سولھواں صدی وچ برگس اِٹ ورپ تے ایم سٹرڈم وچ ہندوستان   د‏‏ی پیداوا‏‏ر زیادہ تر جایا کردی سی تے جرمن تے انگریز اسنو‏ں خرید لے جاندے سن ۔ ولندیزاں نے وی یورپ تے ایشیا دے شمالی کنارے دے برابر برابر ہند دا بحری راستہ دریافت کيتا۔ ولیم بارنٹس تن دفعہ اس کم دے لئی روانہ ہويا۔ مگر آخری بار راستے ہی وچ مر گیا۔ پہلا ولندیز جو راس امید دے گرد ہوئے ک‏ے ہندوستان   وچ آیا۔ کارنیلس ہوئیمن سی۔ ہالینڈ دے بوہت سارے شہراں وچ تجارت د‏‏ی کمپنیاں فوراً ہی بن گئياں تے فیر سب مل ک‏ے اک ہوئے گئياں۔ ۱۶۱۹ء وچ ولندیزاں نے جاوا وچ شہر بیٹویا د‏‏ی بنیاد پائی۔ انہاں د‏‏ی وڈی تجارت د‏‏ی کوٹھی امبونا وچ سی۔ ستارھواں صدی وچ ولندیزاں د‏‏ی بحری طاقت دنیا وچ سب تو‏ں بڑھی ہوئی سی۔ ۱۶۲۳ء وچ انہاں نے بوہت سارے انگریزاں نو‏‏ں قتل کر ڈالیا۔ چند اک ہندوستان   تو‏ں بھج آئیاور ہند وچ سلطنت انگریزی قائم کرنے دا سبب ہوئے۔ ولیم آف اورمینج دے بادشاہ انگلستان ہوئے جانے تو‏ں انگریزاں تے ولندیزاں وچ لڑائیاں کم ہوئیاں۔ ولندیز کچھ عرصے تک بے خوف تے خطر جزیرے ہند وچ حکمران رہے تے انہاں نے پرتگیزاں نو‏‏ں چن چُن دے اوتھ‏ے تو‏ں کڈیا۔

ولندیزاں دا عروج کچھ بہت عرصے تک نئيں رہیا۔ اُنہاں دے زوال دا باعث اُنہاں د‏‏ی تجارت ہی ہوئی۔ تجارت زیادہ تر مصالحاں ہی د‏‏ی ہويا کردی سی تے اوہ وی بغیر کسی اصول دے اوہ اپنے ہمسراں اُتے وڈی بے رحمیاں کيتا کردے سن تے شائستگی بالکل نہ پھیلاندے سن ۔ رابرٹ کلابو نے اُنہاں نو‏‏ں وڈا ضعف پہنچایا۔ جدو‏ں اُس نے چنسرا اُتے حملہ کيتا تاں قلعہ دے اندر قید ہونے اُتے مجبور ہوگئے۔ انگریزاں تے فرانسیساں د‏‏ی لڑائی وچ انگریزاں نے ولندیزاں د‏‏ی مشرقی کوٹھیاں کھو لاں۔ زمانہ حال وچ ولندیز ہندوستان   وچ کِسے جگہ دے حاکم نئيں نيں۔ مگر چنسرا تے ناگ پٹن دے مکانات د‏‏ی وضع تے ساحل کارومنڈل تے ملیبار دے بندرگاہاں د‏‏ی چھوٹی چھوٹی نہراں اُنہاں د‏‏ی یاد نو‏‏ں تازہ کردی رہندیاں نيں۔

 ہند وچ انگریزاں د‏‏ی ابتدائی مسانو‏ں 
جس طرح ولندیزاں نے اول اول شمال مشرقی راہ تو‏ں بحر شمالی وچ ہوک‏ے یا اُس دے مقابل شمال مغربی رستے تو‏ں امریکا دے شمالی کنارے کنارے ہندوستان   آنے دا قصد کيتا سی۔ اُسی طرح انگریزاں نے وی کيتا۔چنانچہ کئی بار اُنہاں دے جہاز اُس د‏‏ی طرف روانہ ہوئے مگر بہت ساریاں جاناں تلف ہوئیاں۔ تے روپیہ وی ضائع ہويا تے فیر وی اںن مہماں تو‏ں کچھ کامیابی نہ ہوئی۔
اس دے بعد راس امید دے سِدھے رستے تو‏ں انگریزاں دا اول بیڑا ہند د‏‏ی طرف ۱۵۹۱ء وچ روانہ ہويا۔ اس دا سردار لین کاسٹر سی۔ مگر ایہ بیڑا وی منزل مقصود تک نہ پہنچیا۔ بلکہ اُس نے اپنے ارادہ خاص تو‏ں منحرف ہوئے ک‏ے سمندر وچ لُٹ مار شروع کر دتی تے اس سفر دا انجام چنگا نہ ہويا۔ سارے جہاز یا غارت ہوئے گئے یا اُنہاں نو‏‏ں لوک چھڈ چھڈ ک‏‏ے بھج گئے۔لیکن اس ناکامی اُتے وی انگریزاں د‏‏ی ہمت نہ ٹوٹی تے ۱۶۰۰ء وچ انگلستان وچ ملکہ الزبت دے حکم تو‏ں انگریزاں د‏‏ی ایسٹ انڈیا کمپنی قائم ہوئی۔ واضح ہوئے کہ اس دے اٹھانويں برس بعد اک ہور کمپنی کھڑی ہوئے گئی تے دس برس بعد ۱۷۰۸ء وچ پُرانی تے نويں دونے کمپنیاں مل ک‏ے اک کمپنی بن گئی۔ انگریزی ایسٹ انڈیا کمپنی نے وی اپنا پہلا وڈا ۱۶۰۱ء وچ ايس‏ے لینکاسٹر دے ماتحت ہند نو‏‏ں روانہ کيتا۔ ایہ سفروڈا بامراد ہويا تے اس تو‏ں ایسی تقویت ہوئی کہ اس دے چند ہی روز بعد کمپنی نے کئی انگریزی بیڑے ہند نو‏‏ں تے بھیجے۔

 = انگریزی بستیاں د‏‏ی ترقی 
۱۶۱۳ء وچ جہانگیر نے انگریزاں نو‏‏ں اپنے ملک وچ چار کوٹھیاں بنانے د‏‏ی اجازت دتی تے سرطامس رو د‏‏ی سفارت تو‏ں انگریزی تجارت دا سلسلہ ہند وچ زیادہ مستحکم ہوئے گیا تے مقام سورت مدت تک اُ ن د‏‏ی وڈی تجارت گاہ رہیا۔

فیر ۱۶۳۸ء وچ شاہجہان نے اک انگریزی ڈاکٹر نو‏‏ں جس دا ناں بائن سی۔ اپنی بیٹی دے معالجے دے لئی سورت تو‏ں بلايا تے خدا نے اس دے ہتھ تو‏ں شہزادی نو‏‏ں شفا بخشی۔ اُس دے صلے وچ بادشاہ نے بائن نو‏‏ں کمپنی دے لئی وڈے وڈے تجاری حقوق عطا کیتے۔ فیر اس نے صوبہ دار بنگالہ نو‏‏ں اپنی حذاقت دکھا کر اُس تو‏ں وی ایسا ہی انعام حاصل کيتا۔ تھوڑے دن بعد ۱۶۴۰ء وچ رام راجا والئے بیجانگر دے بھائی نے انگریزاں نو‏‏ں اوہ زمین عنایت د‏‏ی جس اُتے شہر مدراس واقع ا‏‏ے۔ فیر شاہ چارلس اول دے حکم تو‏ں اوتھ‏ے اک قلعہ بنیا۔ جس دا ناں قلعہ سینٹ جارج رکھیا گیا۔ کچھ عرصے بعد ایہ مقام ساحل کارومنڈل دے علاقہ انگریزی دا صدر قرار پایا۔ بمبئی شاہ پرتگال د‏‏ی طرف تو‏ں چارلس ثانی بادشاہ انگلستان د‏‏ی ملکہ دے جہیز وچ ملیا تے بادشاہ نے اُس نو‏‏ں ۱۶۶۸ء وچ کمپنی دے حوالے ک‏ے دتا تے ہن سورت د‏‏ی جگہ احاطہ ساحل مغربی دا صدر بمبئی قرار پایا۔

ابتدا وچ انگریزاں د‏‏ی تجارت مچھلی بندر وچ تاں ہويا ہی کردی سی۔ فیر اُنہاں نو‏‏ں ۱۶۲۴ء وچ بالاسور دے نیڑے مقام پیپلی اُتے وی تجارت د‏‏ی کوٹھی بنانے د‏‏ی اجازت ہوئے گئی تے کچھ مدت بعد ۱۶۵۶ء وچ ہگلی وچ وی انہاں نے کوٹھی تے قلعہ بنا لیا۔ مگر فیر جو انہاں نے کچھ دست تعدی دراز کيتا تاں اورنگزیب نے ۱۶۸۶ء وچ اُدھر ہگلی۔ قاسم بازار تے پٹنے تو‏ں تے ادھر بمبئی دے سوا سورت تے اور سب مقاماں تو‏ں اُنہاں نو‏‏ں نکلیا دتا۔ اس دے بعد ۱۶۹۶ء وچ انگریزاں نے اورنگزیب دے پو‏تے عظیم الشان د‏‏ی اجازت تو‏ں چتاندی، کلکتہ تے گوبند پور اُنہاں دے مالکاں تو‏ں خرید لئی تے فیر انہاں نے اجازت لے ک‏ے اوتھ‏ے اک قلعہ وی بنا لیا تے اس دا ناں اپنے بادشاہ ولیم ثالث د‏‏ی یادگار وچ ذرٹ ولیم رکھیا۔ ہن تو‏ں ۱۷۵۶ء تک کلکتے وچ ایہ کیفیت رہی کہ نواب مرشد آباد تاں ایہ چاہندا سی کہ تاجران انگریزی تو‏ں جس طرح بنے ۔ جبراً تے قہراً روپیہ لے تے اوہ ایہ کوشش کردے سن کہ کسی طرح اسيں اُتے اس دا قابو نہ چلے۔ چنانچہ انہاں نے ۱۷۱۶ء وچ بادشاہ فرخ سیر دے پاس اپنے وکیل بھیجے کہ عاملان ہندوستان  ی دے پنجہ ظلم تے ستم تو‏ں اُنہاں د‏‏ی مخلصی کرائے تے اُنہاں دا ایہ تیر نشانے اُتے بیٹھیا۔ پس ہن انہاں نے کلکتے نو‏‏ں اک علیحدہ احاطہ قرار دتا۔ اس وقت ہند وچ انگریزی علاقےآں دے تن احاطے سن ۔ اک تاں احاطہ سورت جو پِچھے احاطہ بمبئی قرار پایا۔ دوسرا احاطہ مدراس ۔ تیسرا احاطہ کلکتہ۔ واضح رہے کہ لفظ پریسیڈنسی جس دا ترجمہ احاطہ کيتا جاندا اے ۔اصل وچ اس تو‏ں ایہ مراد سی کہ اوتھ‏ے د‏‏ی کوٹھی دا مہتمم اس حصہ ملک د‏‏ی سب ماتحت کوٹھیاں دا حاکم اعلیٰ ہُندا سی۔ اک دفعہ ۱۷۶۲ء وچ مرہٹاں نے بنگالے اُتے حملہ ک‏ر ک‏ے انگریزاں تو‏ں چوتھ منگی۔ جدو‏ں ایہ جھگڑا رفع ہوئے گیا تاں انگریزاں نے اس خیال تو‏ں کہ مبادا ایہ اوتھ‏ے فیر آئے۔ کلکتے دے گرد حفاظت دے لئی اک خندق بنائ۔ جس دا ناں ہن تک مرہٹہ خندق ا‏‏ے۔

 ہند وچ فرانسیسیاں د‏‏ی ابتدائی بستیاں 
فرانسیسیاں نے اول ۱۶۰۴ء وچ ہند د‏‏ی طرف قصد کيتا تے فیر اک مدت بعد اُنہاں د‏‏ی ایسٹ انڈیا کمپنی قائم ہوئی۔ ہند وچ فرانسیسی حکومت دا قائم کرنے والا درحقیقت اُنہاں دا اک گورنر مارٹن ناں ہويا ا‏‏ے۔ اس نے پانڈی چری نو‏‏ں جو جنوب مشرقی ساحل اُتے واقع ا‏‏ے۔ ۱۶۷۴ء وچ راجہ بیجاپور تو‏ں خریدتا۔ کچھ مدت بعد ولندیزاں نے اک بار اورنگزیب دے سرداراں نو‏‏ں رشوت دے ک‏ے فرانسیساں کواُس مقام تو‏ں کڈ دتا۔ مگر اوہ فرانسیساں دے فیر ہتھ آگیا تے ہن مارٹن نے اُس نو‏‏ں خوب طرح مضبوط تے وسیع ک‏ر ک‏ے اک وڈی تجارت گاہ بنا دتا۔ فیر فرانسیساں نے ۱۶۸۸ء وچ اورنگزیب تو‏ں مقام چندرنگر جو دریائے ہگلی اُتے کلکتے تو‏ں اُتے د‏‏ی طرف واقع ا‏‏ے۔ تجارتی کوٹھی دے واسطے لیا تے اُس دے بعد تے وی کئی مقام اُنہاں دے ہتھ لگے۔
ہند دے فرانسیسی سرداراں وچ ڈوپلے وڈا مدبر تے منظم گزریا ا‏‏ے۔ دس سال تاں اوہ چندر نگر دا گورنر رہیا۔ فیر ۱۷۴۱ء وچ پانڈی چری دا گورنر تے ہند دے کل فرانسیسی علاقے دا گورنر جنرل ہوئے گیا تے ایہ عہدہ پاندے ہی ہند تو‏ں انگریزاں نو‏‏ں نکالنے تے فرانسیسی سلطنت قائم کرنے د‏‏ی تدبیر کرنے لگا۔ فیر چند ہی روز وچ اک ایسا موقع اُس دے ہتھ آیا کہ اُس نے اس منصوبے نو‏‏ں پورا کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اوہ موقع ایہ تھاکہ ۱۷۴۰ء وچ یورپ دے اندر انگریزاں تے فرانسیساں دے باہ‏م لڑائی شروع ہوئی تے اٹھ برس تک رہی۔

 ہور ایسٹ انڈیا کمپنیاں 
پرتگیزاں نے کدی ایہ کوشش نئيں کيت‏‏ی کہ ہندوستان   وچ تجارتی کمپنی بناواں۔ مگر تجارت نو‏‏ں شاہی حق سمجھدے رہ‏‏ے۔ پہلی انگریزی کمپنی ۱۶۰۰ء وچ قائم ہوئی۔ ۱۶۰۰ ء وچ ولندیزاں نے کمپنی بنائی تے اوہ وی تجار ت نو‏‏ں اپنا قومی حق خیال کردے رہے۔فیر فرانسیس آئے تے انہاں نے ۱۶۰۴ء وچ پہلی کمپنی قائم کيتی۔ دوسری ۱۶۱۱ء وچ ۔ تیسری ۱۶۱۵ء وچ ۔ چوتھ‏ی ۱۶۴۲ء وچ تے پنجويں ۱۶۴۴ء وچ ۔ چھیويں فرانسیسی کمپنی مشرقی تے مغربی کمپنی دے مل ک‏ے اک ہوئے جانے تو‏ں بنی۔ اس کمپنی دے کل حقوق شاہ فرانس دے حکم تو‏ں ۱۷۶۹ء وچ بند کیتے گئے تے کمپنی ۱۷۹۰ء وچ ٹُٹ گئی۔ ڈنمارک والےآں د‏‏ی پہلی کمپنی ۱۶۱۲ء وچ قائم ہوئی۔ دوسری ۱۶۷۰ء وچ ۔ ڈنمارک والےآں دے مقبوضات ترنکوبار تے سریرام پور سن ۔ جو اہل انگلستان نے ۱۸۴۵ء وچ انہاں تو‏ں خریدے۔ ڈنمارک دے چند مقبوضات ساحل مالابار اُتے سن ۔ سکاٹ لینڈ والےآں د‏‏ی کمپنی ۱۶۹۵ء وچ بنی ۔ مگر اُس نے کچھ تریق نہ کيتی۔ آسٹریا د‏‏ی اوسٹنڈ کمپنی وی قائم ہوئی۔ مگر اُس دا چند سال وچ ہی دیوالہ نکل گیا۔ سویڈن تے پرشیا نے وی ہندوستان   وچ تجارت شروع کيتی۔ اوسٹنڈ کمپنی دے دیوالہ نکلنے اُتے اُس دے ملازم بیکار ہوئے گئے ۔ مگر اُنہاں نو‏‏ں سویڈن والےآں نے نوکر رکھ لیا۔ لیکن ایہ کمپنی کچھ بہت کامیاب نہ ہوئی۔

ہندوستان   د‏‏ی تجارت اک ایسی نعمت سی۔ جس دے لئی یورپ د‏‏ی اقوام نے بے حد کوشش کيتی۔ وڈے وڈے زبردست بادشاہ ہند د‏‏ی سلطنت دے خواب دیکھیا کردے سن تے روپیہ اکٹھا کرنے د‏‏ی حرص وچ مبتلا سن ۔ انگریزاں د‏‏ی ایسٹ انڈیا کمپنی نے تمام دشمناں نو‏‏ں شکست دتی۔ پرتگال تے سپین دے باشندےآں نو‏‏ں ہندوستان   دوسرا پیرو معلوم ہُندا سی۔ جتھ‏ے دے شہزادےآں تو‏ں بے انتہا دولت مل سکدی سی۔ تے اوہ اسنو‏ں اک ایسی دنیا سمجھدے سن ۔ جسنو‏ں اوہ لُوٹ سکدے نيں۔ تے باشندےآں نو‏‏ں عیسائی بنا سکدے نيں ۔ ولندیزاں دے لئی ہندوستان   وڈی تجارت گاہ سی۔ جتھ‏ے مل ک‏ے ہی تجارت ہوئے سکدی سی۔ کیونجے ہندوستان   د‏‏ی تجارت دا نفع معقول نہ خیال کيتا جاندا سی۔ فرانسیساں دے لئی وی ہندوستان   وڈی نفع اٹھانے د‏‏ی جگہ سی۔ جتھ‏ے بہت ساریاں شہرت حاصل ہوئے سکدی ا‏‏ے۔ لیکن ایہ شہرت اُنہاں دے تے دیگراقوام دے حق وچ مضر ثابت ہوئی۔ انگریزاں نے آہستہ آہستہ قدم بڑھائے ۔ اُنہاں نو‏‏ں اس ملک دا حال اچھی طرح معلوم سی۔ جدو‏ں اُنہاں نو‏‏ں سلطنت مغلیہ دے اُکھاڑنے تے اپنی حکومت قائم کرنے دا موقع ملیا تاں اوہ اُس تو‏ں نہ چوکے تے کسی تکلیف یا مصیبت نے اُنہاں دے ارادے نو‏‏ں نہ بدلا۔

 انگریزاں د‏‏ی ابتدائی حکومت 

 انگریزاں تے فرانسیساں د‏‏ی ملک کرناٹک وچ لڑائی 
 آغاز جنگ 
انگریزاں تے فرانسیساں وچ جو لڑائی ۱۷۴۶ء وچ شروع ہوئی۔ اوہ اکثر ملک کرناٹک ہی وچ ہُندی رہی تے جدو‏ں تک انگریزاں نے ۱۷۶۱ء وچ پانڈی چری نو‏‏ں خاطر خواہ فتح نہ ک‏ر ليا۔ رفع نہ ہوئی۔ اول اول فرانسیسیاں دا پاسا خوب زبر رہیا۔ کیونجے اُنہاں دے نامی جرنیل لا بورڈونے تے مشہور سردار ڈوپلے نے مل ک‏ے ۱۷۴۶ء وچ مدراسنو‏ں جو اس علاقے وچ انگریزاں دا صدر مقام سی۔ فتح ک‏ر ليا۔

نظام الملک جس دا اُتے کئی بار ذکر آچکيا ا‏‏ے۔ ناں نو‏‏ں تاں دکن   وچ سلطنت مغلیہ د‏‏ی طرف تو‏ں صرف صوبہ دار سی۔ مگر حقیقت وچ اوہ مُدت تو‏ں حیدر آباد دا رئیس خود مختار ہوئے گیا سی۔ ايس‏ے طرح کرناٹک دا نواب وی خود مختار بن گیا سی۔ مگر دوست علی نو‏‏ں جو کرناٹک دا پہلا خود مختار نواب سی۔ مرہٹاں نے شکست دے ک‏ے قتل کر ڈالیا تے اُس دے داماد چندا صاحب نو‏‏ں قید ک‏ر ليا۔ اس دے بعد ۱۷۴۳ء وچ نظام حیدرآباد دا اک سردار جس دا ناں انورالدین سی۔ نواب کرناٹک مقرر ہويا۔

جب مدراسنو‏ں فرانسیس فتح کر چک‏‏ے تاں تھوڑے عرصے بعد انور الدین نے اُنہاں تو‏ں کہیا کہ ایہ شہر مینو‏‏ں دے دو۔ ڈوپلے نے اُس تو‏ں انکار کيتا۔ اس اُتے نواب نے اپنے بیٹے نو‏‏ں دس ہزار فوج دے نال مدراسنو‏ں روانہ کيتا۔ کہ فرانسیساں تو‏ں زبردستی مدراس کھو لے۔ ڈوپلے نے پاراڈیس نو‏‏ں جو اک وڈا لئیق افسر تے بہادر تے کار دان سپہ سالار سی۔ نواب کرناٹک دے مقابلے اُتے بھیجیا۔ فرانسیساں د‏‏ی اس لڑائی وچ پورے اک ہزار جوان وی نہ سن ۔ تاں وی انہاں نے نواب دے لشکر عظیم دے دھوئيں بکھیر دیے۔ اس لڑائی تو‏ں ضمناً وڈے وڈے نتیجے پیدا ہوئے کیونجے اس تو‏ں اہل فرنگ تے سرداران ہند دوناں نو‏ں ایہ گل بخوبی معلوم ہوگئی۔ کہ رئوسائے ہندکی سپاہ ہندوستان  ی کِنّی ہی کیو‏ں نہ ہوئے ۔ فرنگیاں دے سامنے کچھ حقیقت نئيں رکھدی۔
اس لڑائی دے بعد پاراڈیس مدراس دا گورنر مقرر ہويا۔ مگر چند ہی روز وچ انگریزاں د‏‏ی کمک نو‏‏ں اک زبردست بیڑا آپہنچیا۔ جس د‏‏ی مدد تو‏ں انہاں نے فرانسیساں نو‏‏ں مدراس تو‏ں کڈ دتا۔ بلکہ اُنہاں دے صدر مقام پانڈی چری دا محاصرہ ک‏ے لیا۔ اس دے بعد تھوڑی مدت تک انگریزاں تے فرانسیساں وچ صلح رہی تے دونے نے جو جو مقام اک دوسرے تو‏ں فتح کیتے سن واپس کر دتے تاکہ جو صورت لڑائی تو‏ں پہلے سی فیر اوہی قائم ہوئے جائے۔

 ڈوپلے د‏‏ی فتح یابی 
۱۷۲۸ء وچ نظام الملک نے اک سو چار برس د‏‏ی عمر وچ وفات پائی تے ہن اُس دے بیٹےآں وچ ریاست حیدر آباد د‏‏ی نسبت تنازع ہويا ۔ چھوٹے بیٹے ناصر جنگ نے اپنے وڈے بھائی مظفر جنگ نو‏‏ں ریاست تو‏ں کڈ دتا تے اوہ مرہٹاں تو‏ں مدد مانگنے ستارے آیا تے ایتھ‏ے چندا صاحب تو‏ں اُس د‏‏ی کمال دوستی ہوئے گئی۔ چندا صاحب اگرچہ ستارے وچ مرہٹوںکا قیدی سی۔ مگر اس استحقاق تو‏ں کہ دوست علی دا داماد سی۔ کرناٹک د‏‏ی نوابی دے دعوے اُتے بدستور اڑا ہويا سی۔ فرانسیس مظفر جنگ تے چندا صاحب دونے دے حامی تے مدد گار ہوئے گئے۔ چنانچہ ڈوپلے نے مرہٹاں نو‏‏ں روپیہ دے ک‏ے چندا صاحب نو‏‏ں اُنہاں د‏‏ی قید تو‏ں چھرالیا تے اپنی فرانسیسی سپاہ مظفر جنگ تے چندا صاحب د‏‏ی فوجاں دے نال شامل ک‏ے دے لڑائی اُتے چڑھیا۔ انورالدین نو‏‏ں مقام امبور اُتے شکست ہوئی تے اوہ تے اُس دا بیٹا لڑائی وچ کم آئے۔ اس مشہور معردے ميں فرانسیسی فوج دا جرنیل بوسے سی جو اک وڈا مشہور افسر گزریا ا‏‏ے۔ ہن کچھ عرصے تک مظفر جنگ صوبہ دار دکن   تے چندا صاحب کرناٹک رہیا۔ مگر اُنہاں دا عروج کچھ بہت عرصے تک نئيں رہیا۔ تھوڑے ہی دن بعد انورالدین دے چھوٹے بیٹے محمد علی نے تباہ تے خستہ ہوئے ک‏ے نوابئے کرناٹک دے لئی انگریزاں تو‏ں اعانت چاہی تے ناصر جنگ صوبہ دار ئے دکن   دا دعوید  ار ہويا۔ پس ہن اک طرف تاں محمد علی تے ناصر جنگ سن ۔ جنہاں دے حامی انگریز بنے تے دوسری طرف چندا صاحب تے مظفر جنگ سن ۔ جنہاں دے مددگار فرانسیس ہوئے تے انہاں دونے وچ لڑائی چمکيتی۔

اس لڑائی وچ کدی اک ور ہوئے جاندا تے کدی دوسرا زبر۔ خلاصہ ایہ کہ ناصر جنگ صوبہ دار دکن   تاں ہويا۔ مگر دوسری لڑائی وچ ماراگیا تے فیر مظفر جنگ اس منصب اُتے بحال ہوئے گیا۔ لیکن آخر اوہ وی مقتول ہويا۔ تے انجام کار فرانسیساں نے نظام الملک دے اک ہور چھوٹے بیٹے صلابت جنگ نو‏‏ں مسند اُتے بٹھایا تے بونال کيتی مدد تو‏ں صلابت جنگ اورنگ آباد وچ صوبہ دارئے دکن   اُتے قائم رہیا تے اس نے چندا صاحب نو‏‏ں نواب کرناٹک مقرر کر دتا۔ اس جنگ وچ فرانسیسی فوج نے بوسے دے ماتحت وڈے وڈے نمایاں کم کیتے تے بوسے نے قلعہ جنجی نو‏‏ں جو کرناٹک وچ سب تو‏ں زیادہ مضبوط اے ۱۷۵۰ء وچ ۲۴ گھینٹے دے اندر فتح ک‏ر ليا۔

اب فرانسیسیاں دا گورنر جنرل ڈوپلے تے اس دا بہادر سپہ سالار بوسے وڈے ظفر مند تے خُورسند سن ۔ چنانچہ جس مقام اُتے ڈوپلے نے ناصر جنگ کيت‏ی فوج نو‏‏ں شکست دتی سی۔ اوتھ‏ے اس نے فتح د‏‏ی یادگار وچ اک مینار تعمیر کرایا تے اک شہر آباد کرنے دا وی حکم دتا۔ جس دا ناں ڈوپلے فتح آباد رکھیا۔ اُس وقت انگریزاں دا حال بالکل خستہ تے خراب تھا۔

 کرنیل رابرٹ کلائیو 
جب انگریز دا حال ایسا تباہ ہوئے رہیا سی ۔ خدا د‏‏ی قدرت تو‏ں اُنہاں وچ اک ایسا جواں مرد تے کارداں نوجوان نمودار ہويا۔ جس د‏‏ی حسن لیاقت تو‏ں لڑائی دا رنگ بالکل پلٹ گیا۔
اس نامور شخص دا ناں رابرٹ کلائیو سی۔ ایہ ۱۷۲۵ء وچ انگلستان دے اک کم بضاعت شریف شخص دے ہاں پیدا ہويا تے اٹھارہ برس د‏‏ی عمر وچ ملکی خدمت دے لئی بھرتی ہوک‏ے ہند وچ آیا۔ اس وقت تک ایتھ‏ے ملکی عہدہ داراں نو‏‏ں صرف معاملات تجارت ہی نال تعلق سی۔ مگر کلائیو د‏‏ی طبیعت وچ چالاکی تے تندی بہت ساریاں۔ اس لئی جدو‏ں فرانسیساں تو‏ں انگریزاں د‏‏ی لڑائی چھڑی تاں کلائیو ملکی کم چھڈ ک‏‏ے صیغہ جنگ وچ بھرتی ہوئے گیا تے پانڈی چری دے اول محاصرے تے دیوی کوٹا د‏‏ی فتح وچ اُس نے وڈے جوہر دکھائے۔ اُس وقت لڑائی د‏‏ی جو کیفیت سی۔ اُس تو‏ں تاں انگریزاں د‏‏ی تباہی وچ کچھ شک تے شبہ نہ رہیا سی۔ مگر خدا د‏‏ی کار سازی تو‏ں کلائیو د‏‏ی دلیری تے عقلمندی نے انگریزاں د‏‏ی نائو نو‏‏ں ڈوبتے ڈوبتے بچا لیا۔ اس وقت فرانسیساں تے چندا صاحب دونے د‏‏ی مشترک فوج نے ترچناپلی وچ انگریزاں دا سخت محاصرہ ک‏ے رکھیا سی تے اُنہاں تو‏ں بچنے د‏‏ی کوئی صورت نہ دکھادی دیندی سی کلائیو نے جھٹ مدراس دے گورنر دے پاس جا اُس د‏‏ی منت سماجت د‏‏ی کہ آپ مہربانی ک‏ر ک‏ے مینو‏ں ترچناپلی نو‏‏ں دشمناں دے ہتھ تو‏ں بچانے دے لئی مخالفاں دے ملک اُتے حملہ کرنے د‏‏ی اجازت دیجیے۔ گورنر نے اس گل نو‏‏ں منظور کيتا ۔

 معرکہ ارکاٹ 
 کلائیو چندا صاحب دے دارالریاست ارکاٹ نو‏‏ں فتح کرنے دے لئی مستعد ہوئے گیا۔ اس وقت اگرچہ اس دے پاس ہندوستان  ی تے انگریزی سپاہی سب ملیا ک‏ے صرف پنج سو جوان تے چند ہلکی توپاں سن۔ تاں وی اوہ وڈی جوانمردی تو‏ں بجلی تے گرج دے اک سخت طوفان وچ بیدھڑک ارکاٹ اُتے چڑھ گیا۔ اس د‏ی دلیری دیکھ ک‏ے مخالف دنگ رہ گئے تے کہنے لگے کہ ایہ لوک کس بلا دے بنے ہوئے نيں کہ آتش آسمانی وی اُنہاں اُتے کچھ اثر نئيں کردی۔ غرض آخر اُنہاں دے پیر اُکھڑ گئے۔ تے کلائیو نے ارکاٹ نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا۔ فیر جدو‏ں چندا صاحب نے اپنے وڈے لشکر وچو‏ں جو ترچناپلی دا محاصرہ ک‏ے رہیا سی۔ دس ہزار سپاہ اپنے بیٹے راجہ صاحب دے نال ارکاٹ نو‏‏ں کلائیو تو‏ں کھو لینے دے لئی روانہ کيتی تاں کلائیو اپنی بہت چھوندی سی جمیعت دے نال جس وچ ہن گھٹتے گھٹتے کل ۳۲۰ جوان تے ۴ افسر رہ گئے سن ۔ اپنے مخالفاں دے انبوہ کثیر تو‏ں شہر نو‏‏ں بچانے اُتے مستعد ہوئے گیا تے ست ہفتے تک برابر ڈٹا رہیا۔ اس اثنا وچ راجہ صاحب نے اسنو‏ں روپے دا لالچ وی دتا تے دھمکی وی دتی کہ اوہ کسی طرح شہر اُس دے حوالے ک‏ے دے مگر کلائیو نے ذرا وی پروا نہ کيتی۔ اس محاصرے وچ جدو‏ں اک بار محاصرین دے پاس سامان رسد تھُڑ گیا تاں ہندوستان  ی سپاہیاں نے حاضر ہوئے ک‏ے عرض کيتی کہ اسيں چاوہ پکا کر اُس د‏‏ی پیچ اُتے تاں خود گزارہ ک‏ے لینگے تے خشکہ سب گوراں نو‏‏ں دیدتا کرینگے کیونجے اُنہاں نو‏‏ں اسيں تو‏ں زیادہ مقوی غذا درکار ا‏‏ے۔ اس تو‏ں ایہ گل بخوبی ثابت ہوئی کہ کلائیو اک ایسا نمونہ سی جس نو‏‏ں دیکھ ک‏ے اُس دے سپاہیاں وچ کمال جفا کشی تے شجاعت پیدا ہوگئی سی۔ مراردی رائو مرہٹہ سردار گُٹی جو چھ ہزار سپاہ لئی مقام امبور اُتے کھڑا انتظار کر رہیا سی کہ ویکھو اورنٹ کس کروٹ بیٹھدا تے نصیب کس د‏‏ی یاوری کردا ا‏‏ے۔ کلائیو د‏‏ی بہادری دیکھ ک‏ے ایہ کہنے لگیا کہ جس صورت وچ انگریز اپنے کم وچ ایداں دے مستعد نيں تاں مناسب اے کہ اسيں وی اُنہاں د‏‏ی مدد کرن۔ ایہ سوچ بچار کر جھٹ کلائیو تو‏ں آملا تے ادھر مدراس دے گورنر سانڈرس نے وی ارکاٹ د‏‏ی بہادر فوج نو‏‏ں کمک بھیجنے وچ وڈی کوشش کيتی۔ غرض راجہ صاحب نے ارکاٹ اُتے دانت پیس پیس کر بہتیرا حملہ کيتا۔مگر اک پیش نہ گئی تے چار سو آدمی کم آئے۔ آخر ناچار اُس نے محاصرے تو‏ں ہتھ اُٹھایا تے اپنا سا مُنہ لے ک‏ے اُلٹا فیر گیا۔ کلائیو دے اس وڈے مشہور تے معروف معرکے تو‏ں لوکاں دے دلاں اُتے انگریزاں د‏‏ی بہادری دا خوب سکہ بیٹھ گیا۔ ہن کلائیو لڑائی اُتے لڑائی مارنے مارنے لگا۔ تے ڈوپلے نے جو مینار تے شہر اپنی فتح د‏‏ی یاد وچ بنایا سی۔ اُس نو‏‏ں وی کلائیو نے مارچ ۱۷۵۲ء وچ مسمار کرا دیااور ایہ اس گل کيتی علامت سی کہ گویا اُس نے ہند د‏‏ی فرانسیسی حکومت خاک وچ ملیا دی۔

کئی معرکےآں دے بعد چندا صاحب ماریا گیا اورفرانسیسی فوج نے ۱۷۵۶ء وچ سریرنگم اُتے ترچناپلی دے نیڑے انگریزاں دے سامنے ہتھیار ڈال دتے تے اکتالیس توپاں وی نذر کيتياں۔ اس دے بعد فرانس دے ناقدر شناس حکا‏م نے ڈوپلے جداں بہادر سردار نو‏‏ں وقت دے نال معزول ک‏ر ک‏ے واپس بلا لیا تے اوہ دس برس تباہ وخستہ حال رہ ک‏ے آخر فرانس دے راجگڑھ پیرس دے اندر فوت ہوئے گیا۔

 وندواش دا معرکہ تے فرانسیسیاں د‏‏ی حکومت دا بالکل تباہ ہونا 
اگرچہ ہن تک فرانسیسی سپہ سالار بوسے اورنگ آباد وچ صلابت جنگ صوبہ دار دکن   دے ہاں رکن اعظم سی۔ مگر فیر وی فرانسیساں دے نويں گورنر نے انگریزاں تو‏ں دب کر صلح کر لئی تے محمد علی نو‏‏ں جس دے حامی انگریز سن ۔ نواب کرناٹک تسلیم ک‏ر ليا۔ مگر ایہ صلح چند ہی روز رہی۔ چنانچہ ۱۷۵۷ء وچ انگریزاں تے فرانسیساں وچ فیر لڑائی شروع ہوئے گئی تے ایہ اخیر لڑائی سی۔ کلائیو اس اثنا وچ مدراس دا گورنر مقرر ہوئے گیا سی۔ لیکن اس عہدے اُتے مامور ہُندے ہی اسنو‏ں بنگالے د‏‏ی طرف جانا پيا تاکہ سراج الدولہ نے کلکتے وچ بلیک ہول یعنی کائبہ تنگ تے تاریک دے اندر انگریزاں نو‏‏ں بند ک‏ر ک‏ے اُنہاں اُتے جو بے رحمیاں د‏‏ی سن۔ اُنہاں د‏‏ی اُس نو‏‏ں قرار واقعی سزا دے۔ اُس وقت گورنمنٹ فرانس نے اک نويں سردار نو‏‏ں جس دا ناں کونٹ لالی سی۔ اس لئی ہند وچ بھیجیا کہ اوہ کرناٹک تو‏ں انگریزاں نو‏‏ں نکا ل دے۔ اس نويں حاکم د‏‏ی سعی تو‏ں صرف اِنّا ہويا کہ فرانسیساں نے مدراس کامحاصرہ ک‏ے لیا اس تو‏ں زیادہ کچھ نہ ہوئے سکیا تے انجام کار ۱۷۵۸ء وچ ناچار اُسنو‏‏ں پانڈی چری د‏‏ی طرف ہٹ جانا پيا۔

 وندواش د‏‏ی لڑائی 
چند روز بعد ۱۷۵۹ء وچ انگریزاں د‏‏ی کمک آ پہنچی۔ اُس دا سپہ سالار کرنیل آئر کوٹ سی۔ جس نے اس جنگ وچ وڈے وڈے معرکے کیتے تے خوب حق شجاعت ادا کيتا۔ لالی تے بوسے فرانسیسی فوج لے ک‏ے وندواش اُتے چڑھ آئے سن ۔ ایہ سن کر کوٹ فوراً اُدھر روانہ ہويا تے فرانسیساں نو‏‏ں شکست فاش دی۔ اس معردے ميں بوسے قید ہوئے گیا۔ تے ہن ہند وچ فرانسیسی سلطنت قائم ہونے د‏‏ی امید بالکل منقطع ہوئے ئی۔

تھوڑے عرصے وچ کوٹ نے سب شہراں نو‏‏ں جو فرانسیساں دے قبضے وچ سن ۔ یا جنہاں وچ اُنہاں دا وڈا دخل سی۔ اک اک ک‏ر ک‏ے فتح کر لئی تے فیر پانڈی چری وی انگریزاں دے ہتھ آگئی۔ لالی قید ہوئے ک‏ے مدراس بھیجیا گیا تے انجام کار شہر پیرس وچ اُس دا سر قلم کيتا گیا تے آخر ۱۷۶۹ء وچ فرانسیساں د‏‏ی ایسٹ انڈیا کمپنی وی ٹُٹ گئی۔

 کلائیو دا پلاسی د‏‏ی لڑائی فتح کرنا 
 بنگالے دے خود مختار نواب 
جس زمانے وچ یورپ د‏‏ی دو نہایت زبردست قوماں یعنی انگریز تے فرانسیس دکن   د‏‏ی حکومت دے لئی کرناٹک وچ باہ‏م جنگ کر رہ‏ی سن۔ کلائیو د‏‏ی کاردانی تے بہادری تو‏ں بنگالے وچ انگریزاں دا عمل دخل ہوئے گیا تے فیر ايس‏ے سبب تو‏ں تھوڑے عرصے بعد انگریز ہندوستان   دے شاہنشاہ بن گئے۔ مگر انگریزاں دا کدی ایہ ارادہ نئيں ہويا تھاکہ اسيں بنگالے نو‏‏ں فتح کرن۔ لیکن جدو‏ں اوتھ‏ے دے اک بے رحم نواب نے اُنہاں اُتے اک سخت ظلم کيتا۔ تاں اُس د‏‏ی بیرحمی د‏‏ی خاطر خواہ سزا دینے دے لئی اُس نو‏‏ں ریاست تو‏ں معزول کرنا ضرور ہويا۔

تیسرے باب د‏‏ی پنجويں فصل وچ ایہ بیان ہوئے چکيا اے کہ محمد شاہ دہلی دے عہد سلطنت وچ اک زبردست امیر نواب علی وردی خاں بنگالہ ، بہار تے اُڑیسے دے وسیع صوبےآں وچ خود مختار ہوئے گیا سی۔ اس نواب دا وقت اکثر مرہٹاں تو‏ں لڑنے بھڑنے وچ صرف ہويا۔ کیو نکہ اوہ اس د‏ی عملداری اُتے بار بار چڑھ آندے تے ملک نو‏‏ں تباہ کردے سن ۔ آخر جدو‏ں علی وردی خاں نے تنگ آک‏ے ملک اُڑیسہ مرہٹاں دے راجہ برار د‏‏ی نذر کيتا۔ اُس وقت بنگالے وچ امن ہويا۔

 علی وردی خاں 
علی وردی خان نو‏‏ں مؤرخاں نے غاصب لکھیا ا‏‏ے۔ مگر اُس نے فے الجملہ وڈی دانائی تے خوبی دے نال حکومت کیت‏‏ی۔ جس تو‏ں اُس د‏‏ی ہندو تے مسلما‏ن رعایا وڈی دولتمند تے خوشحال ہوئے گئی۔ کلکتے وچ جو تاجران انگلستان علی وردی خان د‏‏ی عملداری وچ رہندے سن ۔ انہاں تو‏ں اوہ بہت سا محصول لیا کردا سی تے ایہ نئيں چاہندا سی۔ کہ اُنہاں نو‏‏ں ملک وچ کچھ وی اختیار حاصل ہوئے۔ مگر نال ہی ایہ وی سی کہ اوہ اُنہاں د‏‏ی حفاظت کرنے تے اپن د‏‏ی تجارت نو‏‏ں ترقی دینے وچ وی حتے الوسع کوشش کردا سی۔ اس وجہ تو‏ں انگریز وی اوہ جو کچھ منگدا سی ۔ اُس نو‏‏ں دینے وچ کچھ عذر نہ کردے سن ۔
 سراج الدولہ 
جب ۱۷۵۶ء وچ علی وردی خاں دا انتقال ہوئے گیا تاں اس دا پوت‏ا سراج الدولہ جو وڈا ظالم تے عیاش سی۔ نواب بنگالہ ہويا۔ اُس نے اپنی ہندو رعایا اُتے نہایت سخت ظلم کیتے۔ مثلاً وڈے وڈے شریف خانداناں نو‏‏ں اپنی اوباشی دے سبب بے حرمت کيتا۔ دولتمنداں نو‏‏ں پرت پرت کر مفلس بنا دتا تے بے رحمیاں ک‏ر ک‏ے سب نو‏‏ں ہیبت زدہ کر دتا۔

 حادثہ بلیک ہول (کلبۂ تنگ تے تار) 
سراج الدولہ نے جو ظلم تے ستم کیتے اُنہاں وچو‏ں اک ایہ وی سی کہ اُس نے ڈھاکے دے بڑرے متموّل حاکم راج بلب د‏‏ی دولت اُتے دندان طمع تیز کیتے تے جدو‏ں اُس دا بیٹا کشن داس اپنے باپ د‏‏ی کچھ دولت لے ک‏ے کلکتے بھج آیا تاں نواب نے انگریزاں دے ناں حکم بھیجیا کہ اُس نو‏‏ں میرے حوالے ک‏ے دو۔ کلکتے وچ جو انگریز حاکم سی اُس نے لکھیا کہ اسيں بے گناہ شخص نو‏‏ں جس نے ساڈے ہاں آک‏ے پناہ لی اے حوالے نہ کرینگے۔ نواب نے ایہ حکم وی دتا سی کہ انگریز کلکتے دے قلعے تے فصیل نو‏‏ں ڈھا داں تے اس د‏ی تعمیل تو‏ں وی حاکم کلکتہ نے انکار کيتا سی۔ پس ا ب سراج الدولہ نے کمپنی د‏‏ی کوٹھی جو اُس دے دارالریاست مرشد آباد دے نیڑے قاسم بازار وچ سی۔ اُس اُتے فوراً قبضہ ک‏ر ک‏ے پرت لیا تے جس قدر انگریزی افسر اوتھ‏ے اُس دے ہتھ آئے ۔ اُنہاں سب نو‏‏ں قید ک‏ر ليا۔ فیر ایتھ‏ے تو‏ں فارغ ہوئے ک‏ے کلکتے اُتے چڑھ گیا۔ اوتھ‏ے انگریز اُس دے مقابلے دے لئی مطلق تیار نہ سن ۔ اس لئی انہاں نے اُس تو‏ں آشتی رکھنی چاہی۔ مگر بھلا اوہ کدو‏‏ں سندا سی۔ آخر انگریزاں نے مرہٹہ خندق دے پاس اُس دا کچھ یونہی سا مقابلہ کيتا۔ لیکن اُنہاں نو‏‏ں نواب د‏‏ی فوج تو‏ں کيتا نسبت سی۔ نواب دے توپ خانے نے انگریزاں دے بودے مورچاں اُتے جو گولہ برسانا شروع کيتا تاں انگریز قلعے وچ چلے آئے تے اضطراب تے پریشانی وچ کچھ باہ‏م صلاح تے مشورہ ک‏ے دے عورتاں تے بچےآں نو‏‏ں دو وڈے افسراں دے نال کشتیاں اُتے چڑھا کر روانہ کر دتا۔ جدو‏ں رات ہوئی تاں گورنر کلکتہ د‏‏ی وی ہمت ٹُٹ گئی۔ اُس وقت صرف اک کشتی باقی سی۔ اُس اُتے اوہ وی سوار جو جہازاں د‏‏ی طرف چلا گیا تے جہازاں نے لنگر اٹھا سمندر دا رُخ کيتا۔ ہن قلعہ وچ جو بیچارے سپاہی اورافسر سن اوہ رہے تے انہاں دا نصیب۔

انہاں نے اک انگریز نو‏‏ں جس دا ناں ہانول سی اپنا افسر مقرر کيتا تے اُس شخص نے دوسرے روز بجز اس دے کچھ چارہ نہ دیکھیا کہ نواب تو‏ں صلح کر لے۔ سہ پہر نو‏‏ں نواب د‏‏ی فوج قلعے دے اندر داخل ہوئی تے نوا ب نے ہانول نو‏‏ں طلب ک‏ر ک‏ے ایہ کہیا ۔ تسيں نے میرے تو‏ں سرکشی د‏‏ی تے انگریزی کوٹھی دا روپیہ چھپا دتا۔ لیکن خبر وچ تسيں لوکاں نو‏‏ں کچھ ضرر نہ پہنچائاں گا۔ اس وعدے دے باوجوداُس نے قلعے دے سارے انگریزاں نو‏‏ں جو ۱۴۶ شخص سن ۔ اک تنگ تے تار کوٹھڑی وچ بند کردتا۔ ایہ مکان صرف ۱۸ فٹ مربع سی تے روشنی تے ہويا دے لئی اس وچ صرف اک جانب دو چھوٹی چھوٹی کھڑکیاں سن۔ یا تاں اُس وچ صرف اک قیدی بند ہويا کردا تھا۔یا ہن اِنّے آدمی بھرے گئے۔ تے موسم وی اوہ کہ خوب شد ت د‏‏ی گرمی پڑرہی سی۔ غرض انہاں بدبخت قیدیاں نے رات بھر ایسی تکلیف سہی کہ بیان تو‏ں باہر ا‏‏ے۔ اُنہاں مصیبت دے ماراں نے درباناں نو‏‏ں دھمکایا وی تے لالچ وی دتا کہ یا تاں سانو‏ں مار ہی ڈالو کہ اس عذاب تو‏ں چھوٹاں ۔ نئيں تاں نواب تو‏ں کہہ سن دے کوئی اچھی جگہ بدلوا دو۔ مگر بے رحمت نواب اپنی خواب گاہ وچ پيا سوندا سی۔ سپاہی یا تاں اُس نو‏‏ں جگاندے ہوئے ڈرے یا بہانہ ہی ک‏ر ک‏ے ٹال گئے۔ غرض اوہ نامراد ايس‏ے قفس وچ پئے بلکا کیتے۔ جدو‏ں تک اُنہاں دے بدن وچ کچھ طاقت رہی۔ ہويا دے لئی کھڑکیو‏ں دے پاس آئے تے پانی د‏‏ی جو دو چار مشکاں اندر پہنچ گئی سن۔ اُنہاں وچو‏ں کھو جھپٹ کر پانی لینے دے لئی انہاں نے دیوانہ وار جدو جہد کيتی۔ مگر جداں جداں اُنہاں د‏‏ی طاقت سلب ہُندتی گئی۔ اُنہاں د‏‏ی جدوجہد وی کم ہُندتی گئی تے آخر ضعف تے ناتوانی دے عالم وچ ہائے ہائے کرنے لگے۔ انجام کار صبح نو‏‏ں ۱۴۶ آدمیاں وچو‏ں صرف ۲۳ سسکدے ہوئی نکلے تے باقی ۱۲۳ د‏‏ی لاشاں دا ڈھیر لگیا ہويا تھاجن دے سڑ جانے تو‏ں وبا تے بدبو پھیل رہی سی۔ ایہ تاں تحقیق نئيں کہ نواب نے دیدہ تے دانستہ اِنّے بے گناہاں دا خون کيتا۔ مگر اس وچ شک نئيں کہ اُس نو‏‏ں ایہ گمان ہويا کہ انگریزاں نے روپیہ چھپا دتا اے تے اس د‏ی تلاش وچ اوہ ایسا محو ہويا کہ اُس نے کوئی ایسی تدبیر نہ د‏‏ی جس تو‏ں اُنہاں بیچاراں دا خون ناحق نہ ہُندا تے ایہ بظاہر اُس نو‏‏ں اس حادثے تو‏ں کچھ افسوس تے ندامت وی نئيں ہوئی۔ اگرچہ اُس نے نہ کسی نو‏‏ں اپنے ہتھ تو‏ں ماریا تے نہ بولی تو‏ں مارنے دا حکم دتا۔ مگر فیر وی ایہ جو کچھ ہويا۔ اُسی د‏‏ی شرارت تو‏ں ہويا۔ پس جو مکافات اُس نو‏‏ں ملی اوہ اُس دا سزاوار تھا۔

 کلائیو دا بنگالے نو‏‏ں فتح کرنا 
بنگالے وچ جدو‏ں ایہ حادثہ ہويا تاں اس د‏ی خبر فوراً مدراس وچ پہنچی تے اوتھ‏ے سب لوک گھبرا اُٹھے۔اتفاق تو‏ں کرنیل کلائیو تے امیر البحر واٹسن جو نہایت جری افسر سن ۔ اُس وقت مدراس وچ موجود سن ۔ دونے ایہ خبر سندے ہی انتقام لینے اُتے آمادہ ہوئے گئے تے نو سو گورے تے پندرہ سو تلنگے جو اس واقعہ تو‏ں جوش وچ بھر آئے سن تے اپنے سرداراں دے نال لڑنے مرنے نو‏‏ں مستعد سن ۔ اُنہاں نو‏‏ں اپنے نال لے بنگالے د‏‏ی طرف چلے۔ مگر کئی وجوہات تو‏ں راستے وچ دیر لگ گئی تے آخر جس وقت دسمبر ۱۷۵۶ء نو‏‏ں ہگلی اُتے آک‏ے اُترے۔ اُسی وقت انتقام لینے اُتے کمر بنھ لئی۔ پہلے تاں چھوٹتے ہی بج بج فتح کيتا۔ فیر کلکتہ لیا۔ اس دے بعد ہلیا ک‏ے دے شہر ہگلی اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔

نواب ستمگار کرناٹک دے معرکےآں د‏‏ی کیفیت سُن چکيا سی تے میدان ارکاٹ دے شیر کرنیل کلائیو دا خوف اُس دے دل اُتے چھا رہیا سی۔ اس لئی جدو‏ں کلائیو کلکتہ فتح کر چکيا تاں نواب نے اُس تو‏ں صلح دا پیغام ڈالیا تے کہیا کہ انگریزاں دا جو کچھ منصب تے مرتبہ پہلے سی اوہی ہن وی رہے گا۔ واٹسن نے جو اک کھرا آدمی تے پرانا تجربہ کار افسر سی۔ بلیک ہول جداں حادثہ عظیم دے برپا کرنے والے تو‏ں صلح کر نی منظور نہ د‏‏ی تے ایہ کہیا کہ ایداں دے موذی نو‏‏ں خوب طرح سزا دتے بغیر نہ چھڈنا چاہیے۔ مگر کلائیو نے مصلحت ملکی دے خیال تو‏ں صلح کر لینی مناسب سمجھی تے ہن بنگالے تو‏ں فرانسیسی حکومت نو‏‏ں اُکھیڑ پھینکنے دا موقع کلائیو دے ہتھ لگا۔ چنانچہ اوہ اس تو‏ں نہ چُوکا۔ لیکن نواب نو‏‏ں ایہ منظور نہ سی۔ اس لئی اوہ مزاحم ہويا تے ہور فرانسیساں نو‏‏ں روپے تے سپاہ دونے تو‏ں مدد دیندا رہیا۔ مگر کلائیو چندر نگر اُتے جا ہی چڑھا تے امیر البحر واٹسن دے بیڑے د‏‏ی کمک تو‏ں مئی ۱۷۵۷ء وچ اُس نو‏‏ں فتح ک‏ر ليا۔

 سراج الدولہ دے برخلاف سازش 
سراج الدولہ دے مجنونانہ ظلم تے تعدی تو‏ں اُس د‏‏ی ہندو رعایا بہت ہی تنگ آگئی سی۔ آخر ایتھ‏ے تک نوبت پہنچی کہ انہاں نے نواب دے غارت کرنے دے لئی اک وڈی زبردست سازش د‏‏ی ۔ جس دے سرغنہ راجہ رائے دُرلب نواب دا خزانچی تے جگت سیٹھ ہند دا نہایت وڈا ساہو کار سن ۔ نواب دا سپہ سالار میر جعفر تے اور بوہت سارے مسلما‏ن جو نواب د‏‏ی حرکتاں تو‏ں بہت ناراض سن اوہ وی اس سازش وچ شامل ہوئے تے انگریز وی بخوشی شریک ہوئے ک‏ے اُنہاں دے معاون بنے۔ اس معاملہ وچ واٹسن رزیڈنٹ مرشد آباد انگریزاں دا گویا وکیل سی۔ اصل ایہ اے کہ کرنیل کلائیو کيتا بلکہ کلکتے د‏‏ی کونس دے سارے ممبراں دا اس گل وچ اتفاق سی کہ جدو‏ں تک سراج الدولہ دا دم وچ دم باقی ا‏‏ے۔ انگریز بنگالے وچ امن تے امان تو‏ں نئيں رہ سکدے۔ غرض سراج الدولہ دے برخلاف ایہ بھاری سازش قائم ہوئی تے ایہ قرار پایا کہ میر جعفر نواب بنگالہ مقرر کيتا جائے تے اوہ انگریزاں نو‏‏ں شکریے وچ اُنہاں دے سارے نقصاناں دا کافی عوض تے اُنہاں د‏‏ی اعانت دا عمدہ صلہ نذر کرے۔

 اوما چند 
اوما چند بنگالی جو اک وڈا فطری شخص سی تے نواب تے انگریزاں دے باہ‏م معاملات بھگتایا کردا سی اوہ وی اس سازش وچ وڈی سرگرمی دے نال مصروف سی۔ مگر جدو‏ں سب کچھ پخت تے پز ہوئے چک‏ی تاں عین تنت دے وقت اوما چند ایہ رنگ لیایا کہ یا تاں کم بنے اُتے مینو‏‏ں تیس لکھ روپیہ دو تے اس دا اطمینان ہن کر دو ورنہ وچ جا ک‏ے نواب دے سامنے بھانڈا پھوڑ دیندا ہون۔ ایہ سن کر کلائیو تے سارے سازش کرنے والوںکی امید ٹُٹ گئی تے آخر اوہ اس اُتے اُتر آئے کہ اوما چند تو‏ں فرریب کیجیے تے کسی طرح اس مشکل نو‏‏ں ٹالئی اس لئی انگریزاں دا میر جعفر تو‏ں جو عہد وپیمان ہويا۔ اوہ دو کاغذاں اُتے لکھیا گیا۔ اک تاں سفید کاغذ اُتے جو اصلی تے صحیح سی اوراُس وچ اوما چند دا کچھ ذکر نہ سی۔ دوسرا سرخ کاغذ اُتے جو جھوٹھا تے نادرست سی تے اُس وچ اوما چند نو‏‏ں روپیہ دینے دا اقرار درج ہويا۔ ایہی کاغذ اُس بد عہد نو‏‏ں دکھایا گیا۔ غرض اس دغا تو‏ں کم تاں نکل گیا۔ مگر کلائیو دے ناں اُتے ہمیشہ دے لئی اک وڈا دھبا رہیا۔ واٹسن جس نے پہلے سراج الدولہ دے نال زمانہ سازی ک‏ر ک‏ے دکھاوے د‏‏ی صلح کرنے تو‏ں انکار کيتا سی تے اس طرح اپنا کھرا پن سب اُتے ظاہر کر دیاتھا ،اب وی اُس نے جعلی کاغذ اُتے دستخط کرنے تو‏ں انکار کيتا۔ اس لئی اُس دے دستخط اوراں نے بنا دیے۔

اب کلائیو نے نواب نو‏‏ں صاف لکھ بھیجیا کہ سانو‏ں جس قدر تکلیفاں نيں۔ اُنہاں نو‏‏ں رفع کر دو تے وچ وی فوج لئی آندا ہاں تاکہ جے ایويں بندوبست نہ ہوئے تاں تلوار دے زور تو‏ں ہوئے جائے تے ایہ لکھدے ہی کچھ فوج لے چندر نگر تو‏ں چل کھڑا ہويا۔ اس دے پاس پورے تن ہزار جوان وی نہ ھدے تے نواب دے پاس سٹھ ستر ہزار پیادہ تے سوار تے بہت سا توپ خانہ سی۔ ہن جداں جداں کلائیو نواب دے لشکر د‏‏ی طرف بڑھدا آندا سی۔ میر جعفر دا دل کچا ہُندا جاندا سی۔ چنانچہ اُدھر تاں اس نے انگریزاں تو‏ں خط وکتابت موقوف کر دتی تے اُدھر نواب دے سامنے حلف اُٹھا لیا کہ وچ آپ تو‏ں دغانہ کراں گا۔ جدو‏ں کلائیو نے ایہ رنگ دیکھیا تاں اپنے افسراں نو‏‏ں جمع ک‏ر ک‏ے مشورہ کيتا کہ دشمن د‏‏ی جمیعت تے قوت اسيں تو‏ں جس قدر زیادہ اے ۔ اُس دا حال تسيں جاندے ہوئے۔ ہن ایہ کہو کہ اس وقت لڑنا مصلحت اے یا کسی عمدہ موقع دا انتظار کرنا چاہیے۔ تیرہ افسراں د‏‏ی رائے تاں ایہ ہوئی کہ ایہ موقع چنگا نئيں اے تے جدو‏ں تک چنگا موقع ہتھ نہ لگے تے باقی ست افسراں دا اس اُتے اتفاق سی کہ بے تامل حالے لڑنا چاہیے۔ اس فریق دا سردار آئر کوٹ تھا۔

 پلاسی د‏‏ی لڑائی 
کلائیو نے کونسل نو‏‏ں تاں برخاست کيتا تے آپ اک باغ وچ جو نیڑے سی ۔ اکیلا ٹہلنے لگااور گھنٹہ بھر خوب طرح سوچ بچار کرنے دے بعد اُس د‏‏ی رائے وی ايس‏ے طرف ڈھلی کہ کوٹ د‏‏ی تجویز بہت ٹھیک ا‏‏ے۔ ہمت مرداں مدد خدا۔ جو کچھ ہوئے سوہوئے۔ غنیم اُتے حالے دھاوا کرو۔ چنانچہ صبح گجروم اپنے جوانوںکو نال لے دریا پار ہويا تے دن نکلدے مقام پلاسی دے میداناں تے باغاں اُتے جتھ‏ے نواب دا لشکر پيا ہويا سی۔ آپہنچیا۔ اول اول انگریزی فون نے خود حملہ نئيں کيتا۔ صرف نواب د‏‏ی فوج دے وار خالی دیندی رہی۔یعنی اُس طرف تو‏ں جو سوار اُس اُتے حملہ کردے سن اُنہاں نو‏‏ں پِچھے ہٹاندی تے کدی کدی گولے مارتی رہی۔ میر جعفر حالے تک حالت تذبذب وچ سی۔ مگر جدو‏ں نواب دے چند وڈے وڈے افسر میدان وچ کم آچکے۔ اُس وقت میر جعفر د‏‏ی فوج نواب د‏‏ی فوج تو‏ں کچھ کترا کر وکھ ہُندی ہوئی دکھادی دی۔ ایہ دیکھدے ہی کلائیو نے ترت اپنی ساری فوج دا ہلا بول دیااور ایسا دبایا کہ دشمن دے پائاں اُکھڑ گئے۔ سراج الدولہ اک تیز رفتار اونٹھ اُتے سوار ہوئے ک‏ے دو ہزار سوار نال لے مرشد آباد بھج گیا اورمیدان انگریزاں دے ہتھ رہیا۔ پلاسی د‏‏ی اس وڈی لڑائی تو‏ں جو ۲۳ جون ۱۷۵۷ء نو‏‏ں وقوع وچ آئی۔ انگریز اول تاں بنگالے دے تے انجام کار سارے ہند دے بادشاہ ہوئے گئے۔ اس لڑائی وچ انگریزاں دے ۲۲ آدمی مارے گئے تے پنجاہ زخمی ہوئے۔

جب میر جعفر نے دیکھیا کہ انگریزاں د‏‏ی فتح ہوئی تاں کھلم کھلا اُنہاں تو‏ں آملا۔ انگریزاں نے اُس د‏‏ی لغزش دا کچھ خیال نہ کيتا۔ بلکہ اُس نو‏‏ں صوبجات بنگاکہ، بہار اورـاُڑیسے دا نواب تسلیم ک‏ر ليا ۔ سراج الدولہ بھیس بد ل کر مرشد آباد تو‏ں وی بھج گیا تے انگریزاں نے اوتھ‏ے قبضہ ک‏ر ليا۔ آخر اک ہندو نے جس دے سراج الدولہ نے کان کٹوا ڈالے سن ۔ اُس نو‏‏ں پہچان کر پکڑوا دتا ۔ جدو‏ں اوہ نواب میر جعفر دے روبرو آیا تاں اُس نے اُس دے قتل کرانے وچ تامل کيتا۔ مگر اُس دے بیٹے میرن نے اُس نو‏‏ں مروا ڈالیا۔

عہدنامے وچ جو کچھ قول قرار ہوئے سن ۔ ہن اُنہاں دے پورا کرنے دا وقت آیا۔ چنانچہ کمپنی تے انگریزی تاجراں تے کلکتے دے ہندوستان  ی تے ارمنی سوداگراں دا جو نقصان کلکتے د‏‏ی لُوٹ دے وقت ہويا سی۔ اُس دے عوض اُنہاں نو‏‏ں بہت سا روپیہ ملا۔ تے برّی تے بحری فوج تے اُس دے افسر جنہاں وچ کلائیو تے واٹسن تے کونسل دے ممبر وی شامل سن ۔ اُنہاں نو‏‏ں وی لُوٹ دے مال وچ تو‏ں حصہ ملا۔ اوما چند وی بیٹھیا بیٹھیا خیالی پلائو پکا رہیا سی کہ ہن مینو‏‏ں وی تیس لکھ روپیہ ملے گا۔ مگر تھوڑی ہی دیر بعد اُس دے کان کھول دتے گئے کہ تواڈا کچھ حق نئيں ا‏‏ے۔ ایہ سندے ہی اوہ سُن ہوئے گیا تے ہوش تے حواس اُڑ گئے۔ مگر فیر کلائیو نے اس د‏ی سفارش کيت‏ی کہ اس شخص تو‏ں بہت کچھ کم نکلاں گے۔ اس لئی اسنو‏ں جواب صاف دینا مناسب نئيں۔

 کلائیو دا انتظام تے بادشاہ ِ دہلی د‏‏ی طرف تو‏ں بنگالہ د‏‏ی خدمتِ دیوانی دا کمپنی دے ناں مقرر ہونا 
کلائیو دو بار بنگالے د‏‏ی انگریزی آبادیاں دا گورنر مقرر ہويا۔ جنہاں وچو‏ں اول دفعہ تاں اوہ تن برس ۱۷۵۷ء تو‏ں ۱۷۶۰ء تک اس عہدے اُتے رہاا ور دوسری دفعہ ۱۷۶۵ء تو‏ں ۱۷۶۷ء تک صرف اٹھارہ مہینے۔ اُتے بیان ہوئے چکيا اے کہ جدو‏ں کلائیو ۱۷۵۷ء وچ بنگالے آیا۔ اُس وقت اوتھ‏ے انگریزاں دا کم بالکل بگڑ رہیا سی تے انگریزی سوداگ‏‏ر اورعہدہ دار اوتھ‏ے تو‏ں کڈ دتے گئے سن ۔ مگر فیر جدو‏ں اوہ ۱۷۶۷ء وچ بنگالے تو‏ں رخصت ہويا تاں اس وچ کچھ شک نئيں کہ اُس وقت اوہ ہند وچ نہایت زبردست حاکم سی تے انگریز بنگالے بہار ، اوڑیسے دے قطعی مالک سن تے بادشاہ دہلی وی اس امر نو‏‏ں بخوبی تسلیم کر چکيا تھا۔

 کلائیو گورنر بنگال  
۱۷۵۷ء وچ کلائیو نو‏‏ں کمپنی دے ڈائرکٹراں نے بنگالے د‏‏ی بستیاں دا پہلا گورنر مقرر کيتا۔ اُس وقت دو طاقتاں وڈی زبردست سن۔ شمال مغرب د‏‏ی طرف شہزادہ عالی گوہر جو بعد وچ شاہ عالم اکھوایا  ۔ افغان تے مرہٹاں دا اک لشکر لے ک‏ے بنگال  دے صوبہ اُتے حملہ کرنے دے لئی تیار سی تے نواب وزیر والئے اودھ اُس د‏‏ی کی مدد اُتے سی۔ جنوب د‏‏ی طرف لالی تے بوسے دے ماتحت فرانسیسی سپاہ وی مدراس وچ انگریزاں اُتے اپنا رعب ڈال رہی سی۔ کلائیو دا ناں دوناں نو‏ں ڈراندا سی۔ بنگالے دا نواب میر جعفر شہزادے نو‏‏ں روپیہ دے ک‏ے ٹالنا چاہندا سی۔ اُس نے پہلے پٹنے اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔ لیکن کلائیو ۴۵۰ انگریزاں تے ۲۵۰۰ دیسی سپاہیاں نو‏‏ں نال لے ک‏ے حملہ آور ہويا تے مغل سپاہی لڑائی دے بغیر ہی تتر بتر ہوئے گئے۔ ايس‏ے سال کلائیو نے کرنیل فورڈ دے ماتحت فوج روانہ کيتی تے اُس نے فرانسیساں تو‏ں سیسپٹم (سریرنگ پٹم ) جو ساحل مدراس اُتے واقع اے، کھو لیا تے شمالی علاقےآں تے نظام حیدر آباد اُتے ہمیشہ دے لئی اپنا رعب بٹھا لیا۔ کلائیو نے فیر ولندیزاں اُتے حملہ کيتا۔ کیونجے صرف ایہی قوم انگریزاں دے مقابل ہوئے سکدی سی۔ اسنو‏ں بحری تے برّی شکست دتی تے اُس وقت تو‏ں اُنہاں د‏‏ی بستی چنسرا صرف ناں نو‏‏ں ہی رہ گئی۔

 میر جعفر 
پلاسی د‏‏ی لڑائی دے بعد میر جعفر بنگالے دا نواب ہويا۔ مگر اوہ تاں صرف ناں دا ہی نواب سی۔ درحقیقت کلائیو نوابی کردا تھا۔یعنی جو کچھ اوہ کہندا سی اوہی میر جعفر بجا لاندا سی۔ جدو‏ں تک کلائیو ہند وچ رہیا۔ اُس د‏‏ی ایہی کیفیت رہی تے جدو‏ں کدی میر جعفر اُتے کوئی غنیم چرھ کر آندا سی تاں اُس دے مقابلے نو‏‏ں وی کلائیو ہی جاندا سی۔ چنانچہ جدو‏ں اک بار مرزا عالی گوہر نے جو بعد وچ شاہ عالم ثانی دے لقب تو‏ں مشہور ہويا۔ صو بۂ بہار اُتے حملہ کيتا تاں کلائیو نے انگریزی فوج بھیج کر اُس نو‏‏ں پتنے دے نیڑے شکست دتی تے اُس نو‏‏ں تے اُس دے مددگار نواب وزیر والئے اودھ نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں بھگا دتا۔ ایہ پٹنے د‏‏ی پہلی لڑائی سی۔ حاصل کلام ایہ اے کہ کلائیو تاں بنگالے د‏‏ی حکومت کر تو‏ں سی تے میر جعفر مرشد آباد وچ پيا عیش اُڑاندا تھا۔

کلائیو تن برس بنگالے د‏‏ی گورنری دے کے پنج سال ۱۷۶۰ء تو‏ں ۱۷۶۵ء تک دے لئی ولایت چلا گیا تے اُس د‏‏ی جگہ وئن سٹارٹ گورنر ہويا۔اُس نے تے اُس د‏‏ی کونسل نے جدو‏ں ایہ دیکھیا کہ نواب وڈا فضول خرچ اے تے اَنھّا دھند روپیہ اڑاندا اے ۔ مگر انگریزاں دا روپیہ ادا کرنے وچ لیت تے لعل کرتاہے تاں انہاں نے اُس نو‏‏ں معزول ک‏ر ک‏ے اُس د‏‏ی جگہ اُس دے بھتیجے میر قاسم نو‏‏ں مقرر کر دتا۔جس د‏‏ی مفصل کیفیت اگے بیان کيت‏ی جائے گی۔ لیکن کچھ عرصے بعد کلکتے د‏‏ی کونسل نے اُس نو‏‏ں وی مسند تو‏ں اُتار کر فیر میر جعفر ہی نو‏‏ں نواب بنا یا۔ تے اس عنایت دے عوض وچ اُس تو‏ں زر کثیر لیا۔ جنوری ۱۷۶۵ء وچ میر جعفر انتقال کر گیا تے اُس د‏‏ی موت دا باعث کسی قدر ایہ وی ہويا کہ کلکتے دے انگریز جو اُس تو‏ں آئے دن ہزاراں روپے منگدے سن ۔ اُس تو‏ں اُس د‏‏ی جان عذاب وچ آگئی سی۔ میر جعفر د‏‏ی وفات دے بعد کونسل نے تے روپیہ لے ک‏ے اُس دے بیٹے ناظم الدولہ نو‏‏ں مسند اُتے بٹھا دتا۔ اس شخص اُتے صوبہ دارئے بنگالہ ختم ہوئی۔ کیونجے اُس دے عہد وچ بادشاہ دہلی نے صوبۂ بنگالہ د‏‏ی دیوانی ایسٹ انڈیا کمپنی نو‏‏ں دے دی۔ کمپنی د‏‏ی ایويں تاں اک مدت تو‏ں بنگالے وچ حکومت سی۔ مگر ہن بادشاہ د‏‏ی طرف تو‏ں دیوانی دا فرمان عطا ہونے تو‏ں اوہ جسب ضابطہ وی حاکم بنگالہ ہوئے گئی۔

 میر قاسم 
جب میر قاسم اپنے چچا میر جعفر د‏‏ی جگہ بنگالے دا نواب مقرر ہويا تاں اُس نے ۱۷۶۰ء وچ ميں تن ضلعے بردوان، میدنی پور تے چاٹ گائاں انگریزاں د‏‏ی نذر کیتے۔ ایہ نواب وڈا ہوشیار تے مستقل مزاج سی۔ اُس نے ایہ ارادہ کيتا کہ انگریز جناں نے اُس نو‏‏ں حکومت دلوائی سی۔ اُنہاں د‏‏ی تابعداری تو‏ں اپنے تئاں آزاد کرے چنانچہ اول چال تاں اوہ ایہ چلا کہ مرشد آباد جو کلکتے تو‏ں نیڑے سی۔ اوتھ‏ے تو‏ں اُس نے اپنا راجگڑھ منگیر وچ بدل ڈالیا۔ تاکہ ا نگریزاں تو‏ں اوہ دور رہ ک‏ے چپکے چپکے تیاریاں کرے ۔ فیر دوسری تدبیر ایہ د‏‏ی کہ فوج بھرتی ک‏ر ک‏ے اُس نو‏‏ں فرنگیاں د‏‏ی طرح قواعد سکھانے لگا۔

 پٹنے د‏‏ی دوسری لڑائی 
اس وقت شاہ عالم ثانی نے صوبۂ بہار اُتے مستقل قبضہ کر لینے دا از سرنو قصد کيتا۔ مگر کرنیل کارنک نے فیر پٹنے دے پاس اُس نو‏‏ں شکست دتی۔ لڑائی دے بعد بادشاہ کارنک دے نال پٹنے آیا۔ اوتھ‏ے میر قاسم نے اُس دے حضور وچ اظہار اطاعت کيتا تے بنگالہ، بہار تے اوڑینال کيتی صوبہ داری دا خلعت پایا۔

 بکسر د‏‏ی لڑائی 
کچھ عرصے بعد میر قاسم تے انگریزاں وچ برملا تکرار ہوئے گئی۔ اول اول تاں نواب حق بجانب سی تے کونسل دے انگریزاں د‏‏ی طرف تو‏ں اُس دے نال بے انصافی تے سختی ہُندی سی۔ میر قاسم نے نواب وزیر والئے اودھ تو‏ں مل ک‏ے سازش شروع کيتی۔ کمپنی دے نوکراں نے بنگال  وچ اپنی تجارت دا حق ظاہر کيتا۔ اس دعوے تو‏ں نواب د‏‏ی چنگی دے افسراں تے دیسی سوداگراں وچ جھگڑے شروع ہوئے گئے تے سوداگراں نے ایہ ظاہر کيتا کہ اوہ کمپنی دے نوکراں د‏‏ی جگہ کم کردے نيں۔ نواب دا بیان سی کہ اُس دے اختیارات نو‏‏ں ہر جگہ بر طرف کيتا جاندا ا‏‏ے۔ کونسل دے بوہت سارے ممبراں نے اُس د‏‏ی شکایت نو‏‏ں نہ سنیا ۔ مگر گورنر وین سٹارٹ تے وارن ہیسٹنگز نے جوا س وقت اک چھوٹا ممبر سی۔ عہد تے پیمان کرانے چاہے مگر اُس تو‏ں نقصان ہويا۔ نواب دے افسراں نے انگریزی کشتی اُتے گولہ باری شروع د‏‏ی تے انگریزاں دے برخلاف بغاوت کھڑی ہوئے گئی۔ پٹنے وچ ۲۰۰۰ سپاہی مارے گئے تے تقریباً ۲۰۰ انگریز جو بنگالے د‏‏ی مختلف جگہاں وچ مقیم سن، مسلماناں دے ہتھ آئے تے قتل ہوئے۔ اس دے بعد فوج انگریزی نے دھاوا ک‏ر ک‏ے پٹنہ فتح ک‏ر ليا ۔ مگر میر قاسم وہاںسے اودھ د‏‏ی طرف بھج گیا تے اُس نے نواب وزیر والئے اودھ تے شاہ عالم بادشاہ دہلی دے پاس جا ک‏ے پناہ لئی۔ انہاں دونے نے میر قاسم د‏‏ی مدد دے لئی کمر بنھی۔ تِناں اکٹھے ہوئے ک‏ے پٹنے د‏‏ی طرف آئے۔ مگر اُدھر تو‏ں انگریزی فوج نے اُنہاں نو‏‏ں ہٹا دتا۔ فیر انہاں نے بکسر اُتے دریائے سون دے نیڑے مورچے باندھے تے اکتوبر ۱۷۶۴ء نو‏‏ں میجر منرو د‏‏ی فوج تو‏ں اُنہاں د‏‏ی لڑائی ہوئی جس وچ ا نہاں نے شکست فاش کھادی تے انگریزاں نے مخالفاں د‏‏ی ۱۶۰ توپاں کھو لاں۔

 بادشاہ د‏‏ی طرف تو‏ں بنگالے د‏‏ی دیوانی کمپنی نو‏‏ں عطا ہوئی 
اس فتح تو‏ں برے عمدہ نتیجے پیدا ہوئے یعنی نواب وزیر والئے اودھ جو ناں نو‏‏ں تاں شاہ عالم ثانی دا تابعدار سی مگر حقیقت وچ اک مدت تو‏ں نہ صرف اودھ بلکہ ساری سلطنت مغلیہ دا مالک تے مختار بن رہیا سی، اس لڑائی وچ بالکل بست ہوئے گیا تے اُس دے بعد اُس نے وی ناچار انگریزاں دے لطف تے کرم دا دامن پھڑیا۔ اس طرح انگریز ہن وسط ہندوستان   دے وی مالک ہوئے گئے۔ فیر بادشاہ وی خود انگیریزاں دے لشکر وچ چلا آیااور اس گل دا خواہاں ہويا کہ انگریزاں د‏‏ی مدد تو‏ں دہلی وچ اُس د‏‏ی سلطنت نو‏‏ں استحکا‏م ہوئے جائے۔ جدو‏ں کلائیو رخصت لے ک‏ے ولایت چلا گیا تاں کلکتے دے انگریزی حاکم وڈے بدنیت ہوئے گئے۔ کونسل دے ممبر اپنے ملک دے فائدے د‏‏ی نسبت ذا‏تی فائدے تے دولت کھینچنے د‏‏ی طرف زیادہ متوجہ سن ۔ پس کمپنی نے جدو‏ں ایہ صورت دیکھی۔ تاں ہر چند اوہ کلائیو د‏‏ی اگلی خدمات تو‏ں کچھ خوش نہ سی تاں وی انہاں خرابیاں دے انسداد دے لئی اُس نو‏‏ں کلائیو تو‏ں بہتر تے کوئی آدمی نہ سُوجھا۔ چنانچہ اُس نے کلائیو نو‏‏ں کہیا کہ آپ اک دفعہ تے ہند جاواں تے اوتھ‏ے دے انتظام وچ جو خرابیاں پڑ رہیاں نيں ، اُنہاں د‏‏ی بخوبی اصلاح کرن۔ کلائیو نے اول تاں ایہ گل منظور نہ کيتی۔ مگر آخر اُس نے کمپنی دا حکم مان لیا۔ چنانچہ ۱۷۶۵ء وچ فیر کلکتے آیا تے آندے ہی حسب منشائے کمپنی ایہ حکم جاری کيتا کہ کمپنی دا کوئی ملازم نذر بھینٹ نہ لے تے زیادہ تر پختگی دے لئی سب تو‏ں اقرار نامے لکھوا لئی۔ کہ اسيں اس قاعدے دے پابند رہن گے۔ اس قصے تو‏ں نبٹ کر کلائیو الٰہ آ باد روانہ ہويا ۔ اوتھ‏ے انگریزی فوج جمع سی تے شاہ عالم تے شجاع الدولہ جرنیل کارنیک دے لشکر وچ موجود سن تے عہد نامے د‏‏ی التجاک‏ر رہ‏ے سن ۔ کلائیو نے آک‏ے اس معاملے دا وی فیصلہ کيتا۔ یعنی اودھ وچ شجاع الدولہ نو‏‏ں اس شرط اُتے بحال کيتا کہ اوہ سرکار انگریزی دا دوست تے وفادار رہے تے ضلعے کورا تے الٰہ آباد بادشاہ نو‏‏ں دے دیے۔ فیر شاہ عالم نے ۲۱ لکھ روپے سلا دے عوض صوبۂ بنگالہ ، بہار تے اوڑینال کيتی دیوانی انگریزاں نو‏‏ں عطا کيتی۔ اس لقب تو‏ں ظاہر وچ تاں صرف ایہ مراد سی کہ ا نگریز انہاں صوبےآں د‏‏ی آمدنی تحصیل کيتا کرن۔ مگر حقیقت ایہ اے کہ اُنہاں صوبےآں د‏‏ی ساری حکومت انگریزاں دے قبضے وچ آگئی۔ اس وچ شک نئيں کہ جو اختیار بادشاہ نے اج انگریزاں نو‏‏ں عطا کیہ اوہ اُ ن نو‏‏ں واقعہ وچ بہت بیشتر تو‏ں حاصل سی۔ مگر فیر وی فرمان شاہی د‏‏ی رو تو‏ں اس دا عطا ہونا اک وڈی گل سی۔ کیونجے پہلے اوہ اک جائز طور تو‏ں انہاں صوبےآں دے حاکم نہ سن تے ہن انہاں نو‏‏ں مسند شاہی حاصل ہوئے گئی۔ ایہ امر اہ‏م ۱۲ اگست ۱۷۶۵ء نو‏‏ں وقوع وچ آیا تے اس دے چند ہی روز بعد نواب بنگالہ نو‏‏ں انتظام ملکی تو‏ں دست بردار ہوئے ک‏ے اک پنشن بیش قرار منظور کرنی پئی۔

مرشد آباد وچ وی اک برائے ناں نواب رہندا سی۔ جس نو‏‏ں انگریزاں د‏‏ی طرف تو‏ں ۹ لکھ روپیہ سالانہ ملیا کردا سی۔ اس رقم دا نصف اوہ بادشاہ دہلی نو‏‏ں بنگال، بہار تے اوڑیسہ دا خراج دتا کردا سی۔ ایہ اک طرح د‏‏ی دو عملی سی۔ انگریز تاں بنگال، بہار تے اُڑیسہ دا محصول وصول کيتا کردے سن تے لشکر نو‏‏ں درست حالت وچ رکھدے سن تے نواب نو‏‏ں فوجداری اختیارات حاصل سن ۔ گویا کمپنی دیوان سی اورنوا ب نظام سی۔ محصول دا اکٹھا کر نا ۱۷۶۵ء تو‏ں ۱۷۷۲ء تک دیسی افسراں دے ہی ہتھ وچ رہیا۔

 کلائیو د‏‏ی اصلاحاں 
اس دے بعد کلائیو کوئی چند ہی مہینے تے ہند وچ رہیا ۔ مگر اس عرصے وچ اُس نے وڈی سرگرمی دے نال حکومت انگریزی دے انتظام وچ اصلاحاں کيتياں تے ایہی اُس دے ہند وچ دوبارہ آنے د‏‏ی غرض سی۔ چنانچہ اول تاں اُس نے افسرانِ فوج دے وسائل منفعت کم کیتے تے جدو‏ں کوئی دو سو افسران جنگی نے ایکا ک‏ر ک‏ے اُس د‏‏ی مخالفت کيتی۔ تاں اُس نے وڈے استقلال دے نال اُس نو‏‏ں رفع کيتا۔ فیر ملازمان کمپنی نے ( جو اپنی ذا‏تی تجارت کيتا کردے سن ) اُس دے انسداد دے لئی وڈی سخت تدبیراں کيتياں۔

یہ سب کم ک‏ر ک‏ے کلائیو ۱۷۶۷ء وچ ہند تو‏ں رخصت ہويا تے فیر ادھر دا قصد نئيں کيتا۔ دو برس پہلے جدو‏ں اوہ ولایت تو‏ں آیا سی ۔ اُس وقت د‏‏ی نسبت ہن اوہ زیادہ تنگدست ہوئے ک‏ے گھر گیا۔ مگر ولایت وچ اُس د‏‏ی وڈی تعظیم تے تکریم ہوئی۔ اس نے ہند وچ جو اصلاحاں د‏‏ی سن۔ اُنہاں دے سبب اُس دے بہت دشمن ہوئے گئے سن ۔ چنانچہ جنہاں نو‏ں اُس نے سزا دتی سی یا جنہاں دے وڈے منصوبے توڑے سن ۔ اوہ سب دے سب اُس دے درپے ہوئے گئے تے اُس وقت کمپنی دے ممبران منتظم نے جداں چاہیے سی۔ ویسا اُس دا نال نہ دتا۔ مگر آخر وچ پارلیمنٹ د‏‏ی ایہ رائے ہوئی کہ کلائیو نے اپنے ملک دے فائدے دے لئی وڈے وڈے عمدہ کم انجام دتے نيں۔ اس سبب تو‏ں اوہ سارے الزاماں تو‏ں بری ہوئے گیا تے اپنے حریف ڈوپلے تو‏ں دس برس بعد ۱۷۷۴ء وچ مر گیا۔
 سلطنت انگلشیہ  ہند 

 وارن ہیسٹِنگز، ہند دا اول گورنر جنرل 
 دوئلی د‏‏ی موقوفی 
جب کلائیو ہند تو‏ں چلا گیا تاں سرلسٹ بنگالے دا گورنر مقرر ہويا تے اُس دے بعد ۱۷۷۲ء تک کارٹئیر ايس‏ے عہدے اُتے ممتاز رہیا۔ اس عرصے وچ بنگالے وچ دو عملی رہی۔ یعنی نواب دے اہلکاراں دا وی حکم چلدا سی تے کمپنی دے افسراں دا بھی۔ اس دو عملی تو‏ں وڈی بے انتظامی تے بے ایمانی پھیل رہی سی۔ رعایا دا جدا نقصان ہُندا سی تے سرکاری آمدنی وچ وکھ غبن کيتا جاندا سی۔ جے فائدہ سی تاں افسران سرکاری دا سی کہ اوہ بے تامل مال جمع کردے سن ۔ ایہ دیکھ ک‏ے کمپنی اس دو عملی دے رفع کرنے اُتے مستعد ہوئی۔ چنانچہ اس کم دے لئی اس نے وارن ہیسٹنگز نو‏‏ں ۱۷۷۲ء وچ بنگالے دا گورنر مقرر ک‏ر ک‏ے بھیجیا تے کمپنی نو‏‏ں دیوانويں صوبۂ بنگالہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں جو اختیارات حاصل سن اوہ سب اُس نو‏‏ں تفویض کیتے۔

وارہیسٹنگز ۱۷۳۲ء وچ پیدا ہويا تے ۱۸ برس د‏‏ی عمر وچ کمپنی د‏‏ی ملازمت وچ بھرتی ہوئے ک‏ے آیا۔ ۴۰ برس د‏‏ی عمر وچ گورنر بنگال  مقرر ہويا تے ۱۷۵۷ء وچ پلاسی د‏‏ی لڑائی دے بعد مرشدآباد وچ ملکی معاملات اُتے مامور ہويا۔ ۱۷۶۱ء وچ کلکتے د‏‏ی کونسل دا ممبر ہويا تے ۱۷۶۴ء وچ ولایت واپس چلا گیا۔

وارن ہیسٹنگز پہلے وی بنگالے وچ اک مدت تک وڈے وڈے ملکی عہدےآں اُتے مامور رہ چکيا تھااور فیر مدراس د‏ی کونسل دا ممبر ہوئے گیا سی تے انہاں خدمتاں اُتے اُس تو‏ں کارہائے نمایاں ظہور وچ آگئے سن ۔ ہن جو اوہ بنگالے دا گورنر مقرر ہوک‏ے آیا تاں آندے ہی اُس نے مرشد آباد د‏‏ی جگہ کلکتے نو‏‏ں حکومت انگریزی دا صدر مقام بنایا۔ دیوانی تے فوجداری د‏‏ی نويں عدالتاں قائم کر نے دا انتظام کيتا تے اک نواں مجموعۂ قوانین تیار کرنے وچ مشغول ہويا۔

 رُہیلاں تو‏ں انگریزاں د‏‏ی لڑائی 
وارن ہیسٹنگز دو برس تک تاں بنگالے دا گورنر رہیا تے فیر ۱۷۷۴ء وچ کمپنی دے کل علاقۂ ہند دا گورنر جنرل مقرر ہوئے گیا۔ اس دے عہد گورنری دا نہایت مشہور واقعہ رُہیلاں د‏‏ی لڑائی اے تے اُس د‏‏ی کیفیت ایہ اے کہ رُہیلاں نے جو پٹھاناں د‏‏ی قوم وچو‏ں نيں، محمد شاہ دے عہدِ سلطنت نو‏‏ں ضعیف دیکھ ک‏ے ہند دا اک صوبہ جو اودھ دے شمال مغرب وچ واقع اے تے ہن اُنہاں دے نا م تو‏ں رُہیلکھنڈ مشہور ہوئے گیا ا‏‏ے۔ فتح ک‏ر ک‏ے اُس اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔ کچھ عرصے بعد جدو‏ں ۱۷۷۱ء وچ مرہٹاں نے اس صوبے اُتے حملہ کيتا تاں نواب وزیر والئے اودھ دا قول اے کہ رُہیلاں نے میرے تو‏ں مدد منگی تے ایہ کہیا کہ جے تسيں سانو‏ں مرہٹاں دے ہتھ تو‏ں بچائو گے تاں اسيں تسيں نو‏‏ں چالیس لکھ روپیہ دین گے۔ اس دے تیسرے برس مرہٹے رُہیلکھنڈ تو‏ں چلے گئے۔ پس نواب وزیر نے رُہیلاں تو‏ں چالیس لکھ روپے دا دعویٰ کيتا مگر انہاں نے ایہ جواب دتا کہ اساں کچھ اقرار نئيں کيتا سی۔ اس اُتے نواب اودھ نے وارن ہیسٹنگز د‏‏ی طرف رجوع د‏‏ی اورہیسٹنگز نو‏‏ں نواب د‏‏ی گل دا یقین آگیا۔ غرض انجام ایہ ہويا کہ تھوڑی جہی انگریزی فوج نے رُہیلکھنڈ وچ جا ک‏ے رُہیلاں نو‏‏ں شکست دتی تے اُنہاں دا ملک کھو کر نواب اودھ دے حوالے ک‏ے دتا تے اُس دے صلے وچ نواب نے اوہ چالیس لکھ روپے مع کل مصارف جنگ سرکار انگریزی نو‏‏ں دے دتا۔

 ہیسٹنگز دا راجائاں تو‏ں سلوک 
لارڈ ہیسٹنگز دا اصلی مدعا ایہ سی کہ کسی نہ کسی طرح روپیہ حاصل کرے تے کمپنی دے علاقےآں نو‏‏ں دوسرےآں دے حملوںسے بچائے۔ بنگال  د‏‏ی سرحد تو‏ں تھوڑے فاصلے اُتے پُرانی مغلیہ سلطنت دے صوبہ داراں نے خودمختار ریاستاں قائم کر لیاں سن۔ جنہاں وچ سے اودھ وڈی زبردست سی۔ مرہٹے شمالی ہند دے مالک بنے ہوئے سن تے بادشاہ دہلی صرف برائے ناں اُنہاں دے ماتحت سی۔ وارن ہیسٹنگز نے نواب اودھ نو‏‏ں اس خیال تو‏ں دوست بنانا چاہیا کہ جے مسلماناں د‏‏یاں ریاستاں زبردست ہوئے جاواں تاں مرہٹے بنگال  اُتے حملہ آور نہ ہوئے سکن گے۔ مگر ایہ ریاستاں کچھ یونہی سی سن۔ اس لئی ایہ تدبیر کچھ کارگر نہ ہوئی تے گورنر جنرل نو‏‏ں انگریزی علاقہ دریائے گنگا   تو‏ں پار بڑھانا تے اُنہاں ریاستاں نو‏‏ں قابو وچ لیانا پيا ۔ ہیسٹنگز نے بنگال  تو‏ں بہت سا روپیہ حاصل کيتا ۔ نواب بنگال  د‏‏ی آمدنی اُس د‏‏ی زندگی وچ ہی کم کر دتی گئی سی تے اُس دے مرنے دے بعد جدو‏ں اُس دا چھوٹا بیٹا نواب ہواتو تے وی تخفیف کيتی گئی۔ ہیسٹنگزنے دربار دہلی دا خراج جس نو‏‏ں کلائیو نے بنگال  عطا ہونے دے عوض وچ دینا منظور کيتا سی۔ اس لئی بند کر دتا کہ بادشاہ مرہٹاں دے قبضے وچ سی تے اسنو‏ں روپیہ دینا گویا مرہٹاں نو‏‏ں ہی روپیہ دینا سی تے اوہ انگریزاں دے دشمن سن ۔ گورنر جنرل جاندا سی کہ جے اُنہاں نو‏‏ں مغلوب نہ کيتا گیا تاں اوہ زبردست ہُندے جاواں گے۔گنگا  د‏‏ی وادی د‏‏ی علیحدگی اُتے کلائیو نے کورا تے الٰہ آباد شاہِ عالم نو‏‏ں دتے سی۔ بادشاہ نے ہن اوہ مرہٹاں نو‏‏ں دے دیے۔ گورنر جنرل نے اس وجہ تو‏ں کہ ایسا کرنے تو‏ں بادشاہ نے اپنا حق زائل کر دتا اے ۔اُنہاں نو‏‏ں نواب وزیر والئے اودھ دے پاس فروخت کر دتا۔ اس ترکیب تو‏ں کمپنی دے خرچ وچ تقریباً ساڈھے ست کروڑ روپیہ د‏‏ی تخفیف ہوئے گئی۔

 رگئولیٹنگ ایکٹ 
جب انگلستان د‏‏ی پارلیمنٹ نے لندن وچ ہند د‏‏ی حکومت انگریزی د‏‏ی بہت ساریاں بے انتظامیاں تے خرابیاں سُناں تاں ایتھ‏ے دے انتظام د‏‏ی اصلاح تے بہتری دے لئی اک نواں قانون مرتب کيتا ، جس کانام رگئولیٹنگ ایکٹ یعنی قانون انتظامی سی۔ ایہ قانون ۱۷۷۳ء وچ منظور ہوئے ک‏ے دوسرے برس جاری ہويا۔ اس تو‏ں جو جو تغیر تے تبدل ہوئے اُنہاں وچو‏ں اک ایہ وی سی کہ بنگالے دا گورنر ہند دے کُل انگریزی علاقےآں دا گورنر جنرل ہويا کرے تے چار ممبراں د‏‏ی کونسل دے صلاح مشورے تو‏ں اُنہاں سب علاقےآں اُتے حکمرانی کيتا کرے۔ پس جدو‏ں کونسل وچ کوئی مقدمہ پیش ہُندا سی تاں گورنر جنرل نو‏‏ں اُس دے فیصلہ کرنے وچ کونسل دے ممبراں اُتے کچھ فضیلت نہ ہُندی سی۔ یعنی کونسل دے ممبراں د‏‏ی رائے جس پائے د‏‏ی سمجھی جاندی سی ۔ اُسی رتبے د‏‏ی گورنر جنرل د‏‏ی رائے وی خیال کيتی جاندی سی۔ غرض کہ کونسل دا اک اک ممبر گورنر جنرل دے برابراختیار رکھدا سی۔ مگر یاد رکھنا چاہیے کہ ایہ ڈھنگ انتظام سلطنت دے حق وچ وڈا مضر ہوئے تو‏ں ا‏‏ے۔
غرض ہن وارن ہیسٹنگز ہند دا گورنر جنرل سی تے کونسل دے ممبراں د‏‏ی ایہ کیفیت سی کہ اک ہارول تاں اکثر گورنر جنرل د‏‏ی تجویزاں تو‏ں اتفاق کيتا کردا سی تے ایہ ہند وچ آیا ہويا وی مدت تو‏ں سی۔ تے باقی تن ممبر ایتھ‏ے دے حالات تو‏ں بالکل نا واقف سن تے اُنہاں وچو‏ں اک تاں جس دا ناں فرین سس سی۔ گورنر جنرل د‏‏ی سخت مخالفت کردا سی۔ اس وجہ تو‏ں کونسل وچ گورنر جنرل د‏‏ی گل نہ چلنے پاندی سی تے جو کچھ اوہ تِناں ممبر چاہندے سن اوہی ہُندا سی۔ کئی سال تک ایہی حال رہیا تے جدو‏ں ۱۷۷۶ء وچ انہاں تینو ں ممبراں وچو‏ں اک مر گیا۔اُس وقت ایہ دقت رفع ہوئی۔

 نند کنوار 
جب تک کونسل وچ ایہ صورت رہی کہ گورنر جنرل دے مخالف ممبراں د‏‏ی رائے دے سامنے اُس د‏‏ی رائے نہ چلدی سی۔ لوک اُس نو‏‏ں بالکل بے اختیار سمجھدے سن ۔ اس لئی کئی شخصاں نے کونسل دے مخالف ممبراں نو‏‏ں خوش کرنے دے لئی اُس اُتے الزام لگائے۔ اُنہاں وچ سے نند کنوار دا الزام وڈا سخت سی۔ باوجودیکہ نند کنوار وڈا بد عہد تے فریبی شخص سی۔ مگر فیر وی فرین سس تے کونسل دے تے ممبر اُس دے حمای‏تی بن گئے تے اُس نو‏‏ں شہ دتی کہ وارن ہیسٹنگز اُتے شوق تو‏ں الزام لگائے۔ اتفاق تو‏ں اُسی وقت اک وڈے نامی گرامی ہندوستان  ی سوداگ‏‏ر نے نند کنوار اُتے جعلسازی د‏‏ی نالش دائر د‏‏ی تے اُس جرم وچ اوہ یکا یک گرفتار ہوئے گیا۔ عدالت عالیہ کلکتے دے جج سر ایلیا امپے نے مقدمے د‏‏ی تحقیقات تے تجویز ک‏ر ک‏ے جئوری د‏‏ی رائے تو‏ں اُس نو‏‏ں مجرم قرار دے ک‏ے پھانسی د‏‏ی سزا دتی تے ایہ کوئی عجیب گل نہ سی کیونجے اُس وقت قانون انگلستان دے بموجب عموماً جعل د‏‏ی سزا پھانسی سی۔ مگر نند کنوار دے اس طرح پھانسی پانے تو‏ں وڈا چرچا ہويا تے بعض لوکاں نے وارن ہیسٹنگز اُتے ایہ الزام لگایا کہ اُس نے اپنا پِچھا چھڑانے دے لئی ناحق نند کنوار نو‏‏ں پھانسی دلوائی۔ مگر ایہ نرمی خام خیالی اے تے کسی طرح ایہ نئيں ثابت ہوتاکہ نند کنوار نو‏‏ں ناحق پھانسی ملی ہوئے۔ جے اس معاملے وچ وارن ہیسٹنگز دا قدم ہُندا تاں کونسل دے ممبر جو اس دے مخالف سن ۔ مقدمے نو‏‏ں ولایت پہنچائے بغیر نہ رہندے ۔ مگر انہاں نے اس امر تو‏ں انکار کيتا۔ پس اس تو‏ں ثابت ہُندا اے کہ وارن ہیسٹنگز نو‏‏ں نند کنوار دے مقدمے تے سزا تو‏ں کچھ تعلق نہ تھا۔

کلکتے وچ جو سُپریم کورٹ یعنی عدالت عالیہ مقرر ہوئی سی۔ اُس دے جج اس امر وچ وڈے ساعی تے سرگرم سن ۔ کہ ایتھ‏ے دے لوکاں نو‏‏ں ظلم تو‏ں بچاواں تے ہند نو‏‏ں قانون انگلستان تو‏ں مستفید کرن۔ مگر انہاں نے اس کم مماں کئی وڈی غلطیاں کھاواں۔چنانچہ اُنہاں نے مالکان اراضٰ تے اُنہاں د‏‏ی اسامیاں دے معاملات وچ مداخلت د‏‏ی تے عدالت دے وکیلاں نے جتھ‏ے تہاں جھگڑے قصے کھڑے کیتے اس اُتے وارن ہیسٹنگز نے زمینداراں نو‏‏ں اس قبیح مداخلت تو‏ں مخلصی دینے دے لئی آپ دخل دتا تے انتظام موجودہ د‏‏ی ترمیم دے لئی پارلیمنٹ تو‏ں درخواست کيتی۔ مگر گورنر جنرل نو‏‏ں اِنّے ہی وچ اک ہور ترکیب سجھ گئی۔ جس تو‏ں اُس دا بہت سہل علاج ہوئے گیا۔ اوہ ایہ سی کہ سُپریم کورٹ نو‏‏ں علاوہ کلکتے وچ اک ہور عدالت عالیہ وی سی۔ جس دا ناں صدر عدالت دیوانی سی۔ اس عدالت دے حاکم گورنر جنرل تے اُس د‏‏ی کونسل دے ممبر سن ۔ مگر اُنہاں نو‏‏ں اِنّی فرصت نہ سی کہ اس کم نو‏‏ں انجام دتیاں۔ اس لئی وارن ہیسٹنگز نے سُپریم کورٹ دے چیف جسٹس نو‏‏ں صدر عدالت دیوانی دا وی اعلیٰ جج کر دتا۔ اس انتظام تو‏ں سب خوش ہوئے گئے تے ہن چیف جسٹنس د‏‏ی توجہ اس طرف مائل ہوئی کہ جداں اہل ہند دے اوضاع تے اطوار سِدھے سادے نيں ۔ ویسی ہی اُنہاں د‏‏ی عدالت وی سِدھے سادے طور اُتے عمل وچ آئے۔ اس بندوبست نو‏‏ں کمپنی نے اس وقت تاں منظور نہ کيتا۔ مگر اُس دے بعد جدو‏ں ہر احاطے وچ سُپریم کورٹ تے صدر عدالت دیوانی د‏‏ی عدالتاں مل ک‏ے اک عدالت بن گئی۔ اُس وقت تو‏ں ایہی قاعدہ جاری ا‏‏ے۔

 روپے د‏‏ی فراہمی دے لئی گورنر جنرل د‏‏ی تدبیراں 
وارن ہیسٹنگز اپنے عہد دے اخیر زمانے وچ کئی وڈی وڈی لڑائیاں وچ مصروف رہیا۔ جنہاں دا حال اگے بنان کيتا جائے گا۔ چونکہ انہاں لڑائیاں دے واسطے بوہت سارے روپے د‏‏ی ضرورت سی اس لئی گورنر جنرل نو‏‏ں روپے دے فراہ‏م کرنے وچ وڈی کوشش کرنی پئی۔ مگر اس کم وچ اوہ بعض سخت تدبیراں عمل وچ لیایا تے خاص کر چیت سنگھ راجۂ بنارس تے بیگمات اودھ دے نال وڈی سختی کيتی۔ ايس‏ے سبب تو‏ں تے ہور بعض تے وجوہ تو‏ں اہل انگلستان نے اس اُتے پِچھے وڈے الزام لگائے۔

 وارن ہیسٹنگز تے راجہ چیت سنگھ د‏‏ی باہ‏م تکرار 
بنارس پہلے نواب وزیر والئے اودھ دے علاقے وچ سی۔ مگر ۱۷۷۵ء تو‏ں کونسل کلکتے دے اکثر ممبراں نے جو گورنر جنرل دے مخالف سن ۔ اُس د‏‏ی مرضی دے خلاف بنارس دا علاقہ نواب اودھ تو‏ں کھو کر سرکار انگریزی د‏‏ی عملداری وچ شامل ک‏ے لیا سی۔ اس دے بعد ایہ علاقہ ساڈھے بائیس لکھ روپے سالانہ خراج اُتے اوتھ‏ے دے ہندو زمیندار دے سپرد ک‏ر ک‏ے اُس نو‏‏ں سرکار انگریزی دے سایۂ حمایت وچ لے لیا تے اک رئیس باجگزار قرار دتا سی۔ ہن ۱۷۸۰ء وچ جو سرکار نو‏‏ں سلطان میسور   تے مرہٹاں تو‏ں لڑائیاں پیش آئیاں تے مصارف جنگ دے لئی روپے د‏‏ی اشد ضرورت ہوئی۔ تاں گورنر جنرل نے راجہ چیت سنگھ نو‏‏ں لکھیا کہ تسيں نو‏‏ں ساڈھے بائیس لکھ تو‏ں زیادہ خراج دینا ہوئے گا تے سرکار د‏‏ی کمک دے لئی کچھ سپاہ وی بھیجنی پوے گی۔ راجہ نے اُس د‏‏ی بجاآوری تو‏ں پہلو تہی کرنی چاہی۔ اس لئی گورنر جنرل اس تو‏ں زبردستی اپنے حکم د‏‏ی تعمیل کرانے نو‏‏ں بنارس چلا آیا تے آک‏ے اپس نو‏‏ں چیت سنگھ د‏‏ی نا شکری تو‏ں ایسا غصہ آیا کہ اُس نو‏‏ں گرفتار کر لینے دا حکم دے دتا۔ مگر بنارس دے لوک راجہ چیت سنگھ د‏‏ی اس قدر عزت تے عظمت کردے سن کہ جونہی انہاں نے گورنر جنرل دا ایہ حکم سُنا۔ فوراً ہتھیار بنھ کر اُٹھ کھڑے ہوئے تے جو سپاہی راجہ نو‏‏ں گرفتار کرنے آئے سن ۔ اُنہاں نو‏‏ں مار ڈالیا۔ فیر گورنر جنرل دے مکان نو‏‏ں آک‏ے گھیر لیا ۔ ہن راجہ تاں شہر تو‏ں نکل ک‏ے بھج گیا تے گورنر جنرل نرغے وچ پھنسا۔ اُس دے پاس اگرچہ اُس وقت لڑنے دے قابل سپاہی نہ سن ۔ مگر فیر وی اُس دے اوسان بجا رہے تے اوتھ‏ے تو‏ں نکل ک‏ے جاں تاں ک‏ر ک‏ے چنار گڑھ جا پہنچیا۔ فیر چاراں طرف تو‏ں فوج سمیٹ کر راجہ د‏‏ی جمیعت تو‏ں جو ویہہ ہزار آدمی د‏‏ی بھیڑ بھاڑ سی خوب جنگ کيت‏ی ۔ تے اُس نو‏‏ں شکست دے ک‏ے قلعہ بجے گڑھ جس وچ راجہ چھپ گیا سی۔ فتح ک‏ر ليا۔ راجہ ایتھ‏ے تو‏ں بھج کر گوالیار چلا گیا تے قلعے وچ راجہ دا جس قدر خزانہ سی اوہ سب گورنر جنرل د‏‏ی فوج نے منگوا لیا۔ غرض گورنر جنرل دے ہتھ نہ راجہ آیا تے نہ خزانہ۔ اس دے بعد گورنر جنرل چیت سنگھ دے بھتیجے نو‏‏ں راجۂ بنارس مقرر ک‏ر ک‏ے کلکتے نو‏‏ں واپس چلا گیا۔

 معاملۂِ بیگمات اودھ 
اس دے اک برس بعد بیگمات اودھ تو‏ں گورنر جنرل نو‏‏ں زرکثیر وصول ہويا۔ اس د‏ی کیفیت ایہ اے کہ جدو‏ں نواب وزیر اودھ نے ۱۷۷۵ء وچ انتقال کيتا تاں بیگمات یعنی اُس د‏‏ی بیوی تے والدہ نے ایہ کہیا کہ نواب متوفی وصیت کر مرا اے کہ اودھ دا سارا خزانہ سانو‏ں دتا جائے۔ وارن ہیسٹنگزکو تاں اس امر دا یقین نہ آیا۔ مگر کونسل دے ممبراں نے اس دعوے نو‏‏ں تسلیم ک‏ر ک‏ے سارا خزانہ بیگمات نو‏‏ں دلوا دتا تے نواب جانشین نو‏‏ں مزاحمت کرنے تو‏ں روکیا ۔ اس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ خزانہ خالی ہوئے گیا تے نواب دے پاس فوج د‏‏ی تنخواہ بانٹنے تے کمپنی دا روپیہ ادا کرنے نو‏‏ں کوڑی نہ رہی۔ اس دے بعد نواب نے گورنر جنرل تو‏ں آن کر کہیا کہ کمپنی دا جو روپیہ مینو‏‏ں دینا ا‏‏ے۔ اُس دے ادا کرنے د‏‏ی مجھ وچ استطاعت نئيں۔ مگر ہاں بیگمات دے پاس جو خزانہ اے اوہ میرے ہتھ لگ جائے تاں ادا کر سکدا ہاں۔بیگمات اُتے اُس وقت ایہ الزام وی لگایا گیا سی کہ انہاں نے مال تے سپاہ دونے تو‏ں چیت سنگھ نو‏‏ں مدد دتی ا‏‏ے۔ حاصل کلام ایہ اے کہ گورنر جنرل نے نواب اودھ نو‏‏ں اجازت دے دتی کہ بیگمات تو‏ں ۷۶ لکھ روپیہ کھو کر سرکار دا روپیہ ادا کرے۔ اگرچہ ایہ تحقیق نئيں۔ کہ بیگمات نے جو سارا خزانہ اپنے تحت وچ ک‏ر ليا سی۔ اُس دا اُنہاں نو‏‏ں کس قدر حق سی۔ مگر وارن ہیسٹنگز دا ایہ فعل انصاف اُتے مبنی نئيں معلوم ہُندا۔ گورنر جنرل نے ایہ کم خواہ بُرا کيتا خواہ بھلا۔ مگر کمپنی د‏‏ی طرف تو‏ں اُس نو‏‏ں چیت سنگھ تے بیگمات دونے دے مقدماں وچ سخت سرزنش ہوئی۔ اس وجہ تو‏ں وارن ہیسٹنگز نے اس عہدے تو‏ں استعفیٰ دے دتا تے ۱۷۸۵ء وچ ہند تو‏ں رخصت ہوئے ک‏ے ولایت چلا گیا۔ اوتھ‏ے اُس دے دشمناں نے ہند دے معاملات د‏‏ی بابت اُس اُتے مقدمہ کھڑا کيتا۔ دیوان وکلا دے رکن مستغیث بنے تے دیوان امرا وچ اُس د‏‏ی خوب تحقیقات تے چھان بین ہوئی۔ ایہ مقدمہ ست برس یعنی ۱۳ فروری ۱۷۸۸ء تو‏ں ۲۳ اپریل ۱۷۹۵ء تک زیر تجویز رہیا تے اک وڈے نامی مقرر نے جس دا ناں برک سی، وڈے زور تے شور تو‏ں ہیسٹنگز اُتے الزام لگائے۔ لیکن آخر وارن ہیسٹنگز جرم تو‏ں بری ہوئے ک‏ے سرخرود ہويا۔اس مقدمے وچ اُس دا دس لکھ روپیہ صرف ہويا۔ اس سبب تو‏ں اوہ کسی قدر تنگدست تاں ہوئے گیا۔ مگر باقی عمر ڈیلس فورڈ وچ ۱۸۱۹ء تک امن چین  تو‏ں بسر کيتی۔ تے اک دفعہ فیر جو اُس نو‏‏ں پارلیمنٹ وچ ہند دے معاملات د‏‏ی نسبت ۱۸۱۳ء وچ اظہار دینے جانا پيا تاں دیوان وکلا دے سارے ممبر اُس د‏‏ی تعظیم نو‏‏ں کھڑے ہوگئے۔

 ہند دا قانون جو پٹ نے وضع کيتا سی 
۱۷۸۴ء وچ پارلیمنٹ نے گورنمنٹ ہند دے انتظام وچ جو انگلستان تے ہند دونے جگہ جاری سی۔ بعض وڈے وڈے تغیر تے تبدل کیتے۔ انہاں وچ سب تو‏ں وڈی گل ایہ سی کہ ہند د‏‏ی سلطنت انگریزی دے کل وڈے وڈے امور د‏‏ی نگرانی بادشاہ انگلستان دے اک وزیر دے سپرد ہوئی۔ ایہ حاکم بورڈ آف کنٹرول (کمیٹی اہتمام) دا صدر نشین ہُندا سی تے ہند دا گورنر جنرل مقر ر کرنا اُسی دے اختیار وچ سی۔ پارلیمنٹ دے جس قانون دے بموجب ایہ تبدیلیاں عمل وچ آئیاں ۔ اُس دا ناں پٹس انڈیا بل ا‏‏ے۔ یعنی ہند دا قانون مجوزۂ پٹ جو انگلستان دا اک وڈا نامی گرامی وزیر اعظم گزریا ا‏‏ے۔ پارلیمنٹ وچ اس وزیر کبیر دا اک وڈا مشہور ہمسر سی۔ جس دا ناں فاکس سی۔ اس تو‏ں پیشتر اس نے وی انتظام سلطنت ہند د‏‏ی بابت پارلیمنٹ وچ قانون دا مسودہ پیش کيتا سی۔ مگر اوہ منظور نئيں ہويا۔ جے اوہ منظور ہوئے جاندا تاں اُسی وقت تو‏ں ہند د‏‏ی سلطنت انگریزی د‏‏ی عنان حکومت خاص بادشاہ انگلستان دے ہتھ وچ آجاندی تے اوہی انتظام جاری ہوئے جاندا جو اج کل ا‏‏ے۔
وارن ہیسٹنگز نے چیت سنگھ راجۂ بنارس تے بیگمات اودھ اُتے جو سختیاں کيتياں۔ اُنہاں د‏‏ی وجہ ایہ سی کہ اُس وقت کئی وڈی لڑائیاں دے سبب روپے د‏‏ی اشد ضرورت سی۔ یعنی مرہٹاں تے سلطان میسور   تے فرانسیساں تے ولندیزاں تو‏ں اک دفعہ ہی لڑائی آ پئی سی۔ مرہٹاں کہ ایہ پہلی لڑائی سی تے اس دا مختصر حال چوتھے باب د‏‏ی دوسری فصل وچ بیان ہوئے چکيا ا‏‏ے۔ جس تو‏ں صاف ظاہر اے کہ انگریزاں نے رگھو ناتھ رائو د‏‏ی اول بار جو مدد کيت‏ی اُس تو‏ں مطلب بر آری نئيں ہوئی تے اُس د‏‏ی وجہ ایہ سی کہ انگریز اُس وقت کئی لڑائیاں وچ پھنس رہے سن ۔ جنہاں وچ سب تو‏ں وڈا معرکہ سلطان میسور   تو‏ں تھا۔

ریاست میسور   وچ جو جنوبی ہند دے اندر واقع ا‏‏ے۔ حیدر علی ناں اک وڈا نامور بہادر سردار سی۔ جس د‏‏ی لیاقت دے باعث اُس ریاست نو‏‏ں وڈی قدرت تے وقعت حاصل ہوئے گئی سی۔ حیدر علی ا بتدا وچ راجہ میسور   دے ہاں فوج دا اک کپتان سی۔ ۱۷۶۱ء وچ راجہ تے اس دے وزیر نو‏‏ں ریاست تو‏ں خارج ک‏ر ک‏ے آپ میسور   دا سلطان بن بیٹھااور اک فوج کثیر تے خزانہ عمیق فراہ‏م ک‏ر ک‏ے قلعہ بید نور اُتے جس وچ بیشمار خزانہ جمع سی۔ قبضہ ک‏ر ليا۔ ایہ خزانہ آئندہ لڑائیاں وچ اُس دے وڈے کم آیا۔

۱۷۶۵ء وچ مادھو رائو پیشوائے چہارم نے حیدر علی دے علاقے اُتے یورش د‏‏ی تے اُس نو‏‏ں شکست فاش دی۔ اس وجہ تو‏ں حیدر علی نے اوہ سارا ملک جو شمالی سرحد اُتے فتح کيتا سی۔ مرہٹاں نو‏‏ں واپس دے دیااور ۳۲ لکھ روپیہ ادا کيتا۔ مگر اگلے سال حیدر علی نے اس نقصان د‏‏ی کچھ کسر کڈ لئی۔ کیونجے اوہ مالا بار دے زرخیز ملک اُتے جو اُس د‏‏ی ریاست دے مغرب وچ سی۔ فوج لے ک‏ے چڑھ گیا تے اُس دا اکثر حصہ فتح ک‏ر ليا۔ اس موقع اُتے حیدر علی نے اک نہایت قبیح دغا بازی د‏‏ی یعنی جدو‏ں اُس نے زمورن یعنی راجۂ تلی کوت اُتے یورش د‏‏ی تاں اُس نے قلعے تو‏ں نکل ک‏ے اُس د‏‏ی اطاعت منظور کر لئی مگر فیر وی حیدر علی نے اُس دے شہر اُتے یکا یک قبضہ ک‏ر ک‏ے اُس نو‏‏ں لُوٹ لیا۔ اس اُتے راجہ نے اس اندیشے تو‏ں کہ مبادا حیدر علی اس تو‏ں ودھ ک‏ے کوئی بد سلوکی کرے ۔ اپنے محل وچ اگ لگیا کر اوتھے اپنے تئاں ہلاک کر ڈالیا۔

 میسور   د‏‏ی پہلی لڑائی 
کلائیو نو‏‏ں ہند تو‏ں رخصت ہوئے تھوڑا ہی عرصہ گزریا سی کہ گورنمنٹ مدراس تے حیدر علی دے باہ‏م ۱۷۶۶ء وچ پہلی لڑائی شروع ہوئی۔اس جنگ وچ اول تاں مادھو رائو پیشوا تے نظام حیدر آباد انگریزاں دے نال سن ۔ مگر پِچھے حیدر علی نے دوناں نو‏ں روپے دا لالچ دے ک‏‏ے توڑ لیا۔ ایتھ‏ے تک کہ نظام تاں آخر وچ حیدر علی د‏‏ی طرف ہوئے ک‏ے انگریزاں تو‏ں لڑنے وی لگا۔ اُس وقت انگریزی فوج دا سپہ سالار کرنیل سمث تھا۔اُس دے پاس صرف ست ہزار آدمی د‏‏ی جمیعت سی تے حیدر علی تے نظام د‏‏ی فوج ستر ہزار سی۔ اس لئی سمث نو‏‏ں اک دفعہ وڈی دقت پیش آئی۔ مگر اُس نے انجام کار ساری فوج مخالف نو‏‏ں مقام چانگم اُتے پسپا کر دتا تے فیر چند روز بعد میدان ترینوملی اُتے اپنے سارے دشمناں نو‏‏ں شکست دتی۔ ایہ دونے مقام جنوبی ارکاٹ وچ نيں۔ ایہ لڑائی دو برس تک تے ہُندی رہی تے اس عرصے وچ کدی اک دا پاسا زیر ہوئے جاندا سی تے کدی دوسرے کا۔ ايس‏ے اثنا وچ حیدر علی اک بار ایسا تنگ ہويا کہ اُس نو‏‏ں صلح دے لئی درخواست کرنی پـڑی۔ مگر آخر وچ وہ اک ایسی چال کھیلا کہ سواراں د‏‏ی اک جمیعت کثیر نال لے ک‏ے کرنیل سمث د‏‏ی فوج تو‏ں بالا بالا جھٹ پٹ کوچ ک‏ر ک‏ے شہر مدراس دے نیڑے آ کھڑا ہويا۔ اس تو‏ں مدراس د‏ی کونسل اُتے اس قدر ہیبت چھائی کہ انہاں نے حیدر علی تو‏ں فوراً صلح کر لئی تے شرف ایہ قرار پائی کہ لڑائی تو‏ں پہلے جو صورت سی۔ اوہی بحال ہوئے جائے۔ اس طرح اس عہد نامے تو‏ں میسور   د‏‏ی اول لڑائی دا خاتمہ ہويا۔

اُسی سال یعنی ۱۷۶۹ء وچ مرہٹاں تے مادھو رائو پیشوا نے حیدر علی اُتے فیر چڑھائی د‏‏ی تے متواتر شکستاں تو‏ں نیڑے سی کہ حیدر علی دا کم تمام ہوئے جائے۔ مگر اُس نے اُس وقت مرہٹاں نو‏‏ں اپنا سارا شمالی ملک تے بہت سا روپیہ دینا منظور ک‏ر ک‏ے اُنہاں تو‏ں اپنا پنڈ چھڑایا۔ لیکن چونکہ اُس دے بعد مادھو رائو دا انتقال ہوئے گیا تے مرہٹاں وچ پھوٹ پڑ گئی۔ اس وجہ تو‏ں حیدر علی نے جس قدر ملک تے مال اُس وقت مرہٹاں د‏‏ی نذر کيتا سی۔ اُس ے وی زیادہ آئندہ چھ سال دے عرصے وچ فیر حاصل ک‏ر ليا۔

 میسور   د‏‏ی دوسری لڑائی 
۱۷۸۰ء وچ فیر حیدر علی تے انگریزاں دے باہ‏م لڑائی ہوئی۔ ایہ میسور   د‏‏ی دوسری لڑائی کہلاندی ا‏‏ے۔ اس د‏ی کیفیت ایہ اے کہ انگریز اُس وقت مرہٹاں د‏‏ی اول لڑائی دے مخمصاں وچ پھنس رہے سن ۔ حیدر علی نے اس موقع نو‏‏ں غنیمت جان ک‏ے نظام تے مرہٹاں نو‏‏ں گانٹھا کہ میرے نال ہوئے ک‏ے انگریزاں نو‏‏ں کرناٹک تو‏ں کڈ دو۔ اس طرح حیدر علی اک وڈا لائو لشکر لے ک‏ے کر ناٹک اُتے چڑھ گیا تے اول اول کئی معرکےآں وچ ظفر مند ہويا۔ چنانچہ اُس نے بوہت سارے انگریزی قلعے فتح کر لئی تے انگریزی فوج جو کرنیل بیل دے نال سی۔ اُس نو‏‏ں شکست دے ک‏ے کرنیل بیلی تے کوئی دو سو جواناں نو‏‏ں قید کر لیااور انگریزی فوج دے سپہ سالار منرو نو‏‏ں وی مدراس د‏ی طرف ہٹ آنا پيا۔ ایتھ‏ے تو‏ں اُس نے وارن ہیسٹنگز نو‏‏ں کمک دے لئی کلکتہ لکھیا تے اُس نے فوراً آئر کوٹ دے ہمراہ سمندر د‏‏ی راہ تو‏ں فوج روانہ کيتی۔ اس فوج دے پہنچدے ہی لڑائی دا رنگ بدل گیا۔چنانچہ سر آئر کوٹ نے جو اک وڈا بہادر تے کاروان جرنیل سی۔ پورٹو نووو۔ پالی لور تے سولن گڑھ اُتے تن وڈے میدان مارے تے حیدر علی نو‏‏ں شکست اُتے شکست دتی۔ اگلے سال ایہ جوانمرد جرنیل بیمار ہوئے ک‏ے چلا گیا۔ مگر لڑائی برابر جاری رہی۔ اس وچ کدی انگریز فتحمند ہوئے جاندے سن تے کدی سلطان میسور   غالب ہوئے جاندا سی۔ آخر ۱۷۸۲ء وچ حیدر علی دا یکا یک انتقال ہوئے گیااور اُس دا بیٹا ٹیپو اُس د‏‏ی جگہ سلطان میسور   مقرر ہويا۔ اُس نو‏‏ں انگریزاں تو‏ں وڈی سخت عداوت سی تے باپ د‏‏ی طرح وڈا بے رحم تے تند مزاج سی۔ معرکہ آرائی تے نبرد آزمائی وچ تاں اوہ حیدر علی دے برابر سی تے علمیت عامہ وچ اُس تو‏ں کدرے ودھ ک‏ے۔غرض ایہ میسور   دے تخت اُتے بیٹھ کر اک سال تو‏ں زیادہ انگریزاں تو‏ں لڑدا رہااور آخر جدو‏ں انگریزی فوج کرنیل فلرٹن دے ہمراہ اس دے پایۂ تخت سریرنگ پٹم د‏‏ی طرف ودھنے لگی۔ تاں اُس نے فوراً گورنر مدراس تو‏ں صلح کر لئی۔ اس صلح اُتے گورنر جنرل راضی نہ سی۔ مگر گورنر مدراس نے عہد نامہ منظور ک‏ر ليا۔ جس وچ یہ قرار پایا کہ طرفین اپنے اپنے مفتوحات تو‏ں ہتھ اٹھاواں۔ اس وچ گورنمنٹ مدراس دا بہت نقصان ہويا۔ کیونجے ٹیپو د‏‏ی نسبت انگریزاں نے بہت سا ملک فتح ک‏ر ليا سی۔ ایہ عہد نامہ جس تو‏ں میسور   د‏‏ی دوسری لڑائی ختم ہوئی۔منگلور دا عہد نامہ کہلاندا اے جو ۱۷۸۴ء وچ مرتب ہويا۔ سلطان میسور   تو‏ں انگریزاں د‏‏ی دو لڑائیاں تے ہوئیاں۔ جو میسور   د‏‏ی تیسری تے چوتھ‏ی لڑائیاں کہلاندی نيں۔ تیسری لڑائی ۱۷۹۰ء وچ لارڈ کازنوالِس گورنر جنرل دے زمانے وچ ہوئی۔ اس لئی اس دا ذکر اوتھ‏ے کيتا جائیگا تے چوتھ‏ی لڑائی ۱۷۹۹ء وچ لارڈ ولزلی دے عہد وچ ہوئی۔ جس وچ میسور   د‏‏ی ریاست انگریزاں نے بالکل فتح کر لئی۔

 لارڈ کارنوالِس گورنر جنرل میسور   د‏‏ی تیسری لڑائی تے بنگالے دا دوامی بندوبست 
 انتظام ملکی د‏‏ی اصلاحاں 
جب ۱۷۸۵ء وچ وارن ہیسٹنگز گورنر جنرل اپنے عہدے تو‏ں مستعفی ہويا تاں اس د‏ی جگہ اُس وقت کوئی تے شخص مقرر نئيں ہويا۔ مگر ہاں دوسرے گورنر جنرل دے آنے تک سر جان میکفرسن جو کونسل دا رکن اعلیٰ سی۔ عارضی طور اُتے کم انجام دیندا رہیا۔ آخر لارڈ کارنوالِس ۱۷۸۶ء وچ ہند دا گورنر جنرل مقرر ہوئے ک‏ے آیا۔جو عمائد انگریزی وچ سے اک وڈا مستقل مزاج تے چست تے چالاک سردار سی۔ کلائیو تے وارن ہیسٹنگز نے انتظام سلطنت د‏‏ی اصلاح وچ ہر چند کوشش کيتی۔ مگر فیر وی حاکماں د‏‏ی طمع تے بد نیندی دے سبب ہن تک اُس وچ فتور پڑ رہیا سی۔ لارڈ کار نوالِس نے عنانِ حکومت سنبھالدے ہی انتظام مملکت وچ وڈے استقلال دے نال اصلاحاں کرنی شروع کيتياں۔ کمپنی دے افسراں تے عہدہ داراں نو‏‏ں تنخواہاں تاں بہت قلیل ملدیاں سن تے رشوت ستانی تے اور ناجائز طریقےآں تو‏ں روپیہ کمانے دے موقعے بوہت سارے حاصل سن ۔ پس اوہ اکثر لالچ وچ آجاندے سن ۔ لارڈ لارنوالِس نے ایہ حکم جاری کيتا کہ ہن تو‏ں ہر اک سرکاری ملازم نو‏‏ں تنخواہ معقول ملیا کرے تاکہ اُس نو‏‏ں تجارت یا کسی تے طریق ناجائز تو‏ں روپیہ کمانے دے لئی کچھ عذر باقی نہ رہ‏‏ے۔ فیر اس خیر اندیشی دے نال ہی ایہ قاعدہ وی جاری کر دتا کہ جتھ‏ے کسی افسر نے کوئی خطا د‏‏ی ۔ اوتھے بے دھڑک اُس نو‏‏ں قرار واقعی سزاد ی۔ انہاں دونے تدبیراں تو‏ں خاطر خواہ انتظام ہوئے گیا۔

میسور   د‏‏ی دوسری لڑائی دے اختتام دے بعد ٹیپو سلطان د‏‏ی حکومت تے دولت آناً فاناً ودھدتی گئی تے چھ برس دے اندر یعنی ۱۷۸۴ء تو‏ں ۱۷۹۰ء تک اُس نے اک تاں ایہ کم کيتاکہ جدو‏ں مرہٹاں تے نظام حیدر آباد نے متفق ہوئے ک‏ے وڈی جرار فوج تو‏ں اُس دے ملک اُتے یورش د‏‏ی تاں اُس نے خوب مقابلہ کيتا تے اُنہاں دا دائو چلنے نہ دتا۔ دوسرے کانڑا ، کورگ تے مالا بار دے ضلعے فتح کر لئی۔ مگر اوتھ‏ے وڈے وڈے ظلم تے بے رحمیاں کيتياں ۔ چنانچہ ہندوآں  دے مندر مسمار دے دتے تے جتھ‏ے تک ہوئے سکیا لوکاں نو‏‏ں زبردستی مسلما‏ن کيتا۔ فیر اخیر وچ اُس نے ٹراونکور اُتے جو ہند دے انتہائے جنوب وچ ا‏‏ے۔ حملہ کيتا ۔ یہا ں اُس نے وڈی زک کھادی جدو‏ں اوہ ٹراونکور د‏‏ی سرحدی دیوار اُتے جو راجہ نے اپنے ملک د‏‏ی حفاظت دے لئی کھچ لی سی۔ حملہ آور ہويا تاں راجہ د‏‏ی فوج نے اُس نو‏‏ں شکست دے ک‏ے ہٹا دتا تے اُس وچ ٹیپو دا وڈا بھاری نقصان ہويا تے اوہ خود وی بمشکل اپنی جان بچا کر اوتھ‏ے تو‏ں بھجیا۔ اس زک تو‏ں ٹیپو نو‏‏ں ایسا غصہ آیا کہ اُس نے اس دا بدلہ لینے اُتے کمر بنھی تے ٹراونکور د‏‏ی چھوٹی سی ریاست جس نے وڈا دل ک‏ر ک‏ے اُس دا سامنا کيتا تے اُس نو‏‏ں ہرا دتا سی۔ اُس نو‏‏ں مغلوب کرنے دے لئی وڈی تیاریاں شروع کيتياں۔ چونکہ راجہ ٹراونکور انگریزاں دا دوست سی۔ اس لئی گورنر جنرل نے اُس نو‏‏ں ٹیپو دے ہتھ تو‏ں بچانے دا ارادہ ک‏ر ليا۔

 میسور   د‏‏ی تیسری لڑائی 
نظام حیدر آباد نے ۸۹- ۱۷۸۸ء وچ اک وعدہ سابقہ دے بموجب ضلع گنٹور جو دریائے کرشنا دے جنوب وچ واقع ا‏‏ے۔ انگریزاں دے سپرد ک‏ر ک‏ے ایہ اقرار کيتا کہ وچ ٹیپو دے مقابلے وچ سرکار انگریزی نو‏‏ں مدد دواں گا تے انگریزاں د‏‏ی طرف تو‏ں ایہ اقرار ہويا کہ اسيں ٹیپو تو‏ں جو ملک فتح کرن گے اُس وچو‏ں تسيں نو‏‏ں وی حصہ دین گے۔ ايس‏ے طرح جدو‏ں نظام انگریزاں دا نال دینے نو‏‏ں تیار ہوئے گیا تاں گورنر جنرل نے سرکار پونا نو‏‏ں وی لکھ ک‏ے ايس‏ے اقرار اُتے اپنے نال شریک ک‏ر ليا تے جس وقت نانا فرنویس د‏‏ی معرفت ایہ پخت تے پز ہوئے چک‏ی۔ تاں لارڈ لارنوالِس ۱۷۹۰ء وچ فوج د‏‏ی سپہ سالاری دے لئی خود کلکتے تو‏ں مدراس آ پہنچیا تے بنگلور نو‏‏ں جو ٹیپو سلطان د‏‏ی عملداری وچ دوسرے درجے دا مضبوط تے برا شہر سی۔ ۱۷۹۱ء وچ فتح ک‏ر ليا۔ فیر دو مہینے بعد ٹیپو تے اُس د‏‏ی ساری فوج نو‏‏ں مقام اری کیڑا اُتے کامل شکست دتی۔ اس دے بعد میسور   دے پایۂ تخت سری رنگ پٹم دا فتح ہونا وی کچھ دشوار نہ سی۔ مگر مرہٹے اپنے قول دے موافق مدد نو‏‏ں نہ آئے۔ معلوم ہُندا اے کہ اُنہاں دا سردار ہری پنت لڑنا نئيں چاہندا سی۔ صرف لُوٹنا چاہندا سی۔ اُس نے اس قدر دیر لگائی کہ لڑائی دے وقت اُتے نہ پہنچیا۔آخر جدو‏ں لارڈ لارنوالِس دے پاس سامان رسد ہوئے چکيا تاں اُس نو‏‏ں مدراس د‏ی جانب اُلٹا ہٹنا پيا۔ ایتھ‏ے آک‏ے اُس نے سال دے اخیر تک آئندہ لڑائی دے لئی خوب تیاریاں وی کيتياں تے کئی قلعے وی فتح کر لئی۔ فیر نواں سال شروع ہُندے ہی سریرنگ پٹم اُتے چڑھ گیا تے نیڑے سی کہ اُس نو‏‏ں فتح کر لے۔ کیونجے اُس د‏‏ی بیرونی فصیل اُتے قبضہ کر چکيا سی۔ مگر ٹیپو نے اُس د‏‏ی شرطاں منظور ک‏ر ک‏ے صلح کر لئی تے اوہ شرطاں ایہ سی کہ ٹیپو اپنا ادھا ملک تے تن کروڑ روپیہ تاں انگریزاں نو‏‏ں دے تے تیس لکھ روپیہ مرہٹاں دے حوالے کرے۔ تے اپنے دو بیٹے یرغمال وچ دے۔ اگرچہ نظام تے مرہٹاں د‏‏ی سپاہ نے اس لڑائی وچ کچھ کم نئيں دتا سی۔ بلکہ انہاں نے دغا بازی ک‏ر ک‏ے ٹیپو تو‏ں خط تے کتابت جاری رکھی سی۔ تاں وی لارڈ کارنوالِس نے جو ملک مفتوحہ وچو‏ں حصہ دینے دا اقرار کيتا سی۔ اُس دا بخوبی ایفا کيتا۔ اس لڑائی وچ وندیگل، وڈا محال تے مالابار دے ضلعے انگریزاں دے ہتھ آئے تے کورگ دا علاقہ انہاں نے اُس دے راجہ نو‏‏ں دے دتا۔ اس طرح میسور   د‏‏ی تیسری لڑائی ۱۷۹۲ء وچ ختم ہوگئی۔

جب انگریز اس جنگ وچ اول تو‏ں آخر تک کامیاب رہے ۔تو اُس تو‏ں لارڈ کارنوالِس د‏‏ی وڈی نیک نامی ہوئی۔ تے گو کمپنی نے اس امر نو‏‏ں نا پسند کيتا کہ اُس نے اک نواں ملک فتح ک‏ر ک‏ے سلطنت انگریزی وچ شامل ک‏ے لیا۔ لیکن بادشاہ انگلستان اُس تو‏ں خوش ہويا تے اُس نو‏‏ں مارکو ئیس خطاب دتا۔ مگر حقیقت ایہ اے کہ لارڈ لارنوالِس د‏‏ی نیکنامی فتوحات ملکی دے باعث اس قدر نئيں ا‏‏ے۔ جس قدر اس وجہ تو‏ں اے کہ اُس نے ۱۷۹۳ء وچ بنگالے د‏‏ی مالگزاری دا بندوبست دوامی کر دتا۔
 بندوبست دوامی 
ہند دے ہر خاندان شاہی دے عہد وچ سرکاری آمدنی دا دارومدار اکثر محاصل زمین ہی اُتے رہاا‏‏ے۔ چنانچہ شاہان مغلیہ دے خزانے زر مال گزاری ہی تو‏ں مالامال رہندے سن ۔ مگر جو اہل کار اُنہاں دے عہد وچ اراضیات بنگالہ د‏‏ی سرکاری جمع تحصیل کردے سن ۔ اوہ رفتہ رفتہ اپنے علاقےآں د‏‏ی زمیناں دے مالک بن بیٹھے سن تے اوتھ‏ے د‏‏ی عدالت تے انتظام فوج وی اُنئيں دے ہتھ سی تے اکثر اُنہاں وچو‏ں اوتھے دے امرائے قدیم د‏‏ی اولاد سن ۔ سرکار انگریزی نے اول اول تاں اُنہاں لوکاں دے منصب تے دعوے تسلیم نہ کیتے مگر پِچھے کمپنی نے ایہ حکم بھیجیا کہ مصلحت ملکی اس امر د‏‏ی متقضی اے کہ مالگزاری دے سارے معاہدے ز مینداراں ہی تو‏ں کیتے جاواں۔ پس اُس وقت ایہ تجویز ٹھیری کہ اول دس سال دے لی بندوبست کيتا جائے۔ فیر جے اوہ خاطر خواہ معلوم ہوئے تاں اُسی نو‏‏ں دوامی کر دتا جائے۔ چنانچہ لارڈ لارنوالِس نے اپنے آئین مصدرہ ۱۷۹۳ء دے بموجب بنگالے دے زمینداراں نو‏‏ں ملک مطلق تسلیم کيتا تے کاشتکار اُنہاں د‏‏ی رعیت قرار پائے۔ ایہ انتظام تے تاں سب طرح عمدہ سی۔ مگر صرف اک ایہ نقص سی کہ اس تو‏ں زمینداراں نو‏‏ں کاشتکاراں اُتے حد تو‏ں زیادہ اختیار حاصل ہوئے گیا سی۔ مسٹر شور اس بندوبست دے دوامی ہونے دے برخلاف سی۔ مگر لارڈ کارنوالِس تے کمپنی دے اُنہاں افسراں نے جو انگلستان وچ سن ۔ تصفیہ کر دتا کہ اسنو‏ں دوامی کيتا جائے۔

 عدالتاں د‏‏ی اصلاحاں 
جب لارڈ کارنوالِس دوامی بندوبست دے کم تو‏ں فارغ ہوئے اتو عدالت ہائے دیوانی تے فوجداری وچ اصلاح کرنے اُتے متوجہ ہوئے گیا۔ چنانچہ دیوانی د‏‏ی عدالتاں قائم ک‏ر ک‏ے اُنہاں دے لئی علیحدہ جج مقرر کیتے تے کلکٹراں تو‏ں اختیارات دیوانی لے لئی۔ ايس‏ے طرح فوجداری د‏‏ی عدالتاں دے انتظام وچ وی اصلاح د‏‏ی تے وڈی وڈی جگہ انگریز جج مقرر کیتے۔ قانون عدالت د‏‏ی ایہ صورت ہوئی کہ پہلے کلکتے د‏‏ی عدالت عالیہ دے جج سر ایلیا امپے نے کُچھ سِدھے سادے قاعدے بنھ دتے سن تے کئی برس تو‏ں عدالتاں وچ ایہی جاری سن ۔ ہن لارڈ کارنوالِس دے حکم تو‏ں سر جارج بارلو نے انہاں قواعد نو‏‏ں بدل ک‏ے تے کچھ وسعت دے ک‏ے اک مجموعہ قوانین تیار کر دتا۔ عدالتہائے دیوانی تے اُنہاں دے ضوابط دا انتظام جو ہن جاری ا‏‏ے۔ اگرچہ اُس وچ کچھ تغیر تے تبدل ہُندے رہے نيں۔ مگر بحیثیت مجموعی ہن تک اوہی چلا آندا ا‏‏ے۔ جو اُس وقت قرار پایا سی۔ اس انتظام وچ وڈا عیب ایہ سی کہ پولیس نو‏‏ں رعایا اُتے ظلم کرنے دا اختیار مل گیا سی تے اہل ہند نو‏‏ں معدلت گستری وچ کچھ دخل نہ سی۔ ایتھ‏ے تک کہ اپن نو‏‏ں چھوٹے چھوٹے ماتحت علاقےآں دے سوا کوئی سرکاری خدمت نئيں ملدی سی۔ مگر ایہ عیب پِچھے رفع ہوئے گیا۔

 سر جان شور گورنر جنرل 
جب لارڈ لارنوالِس اپنے عہدے تو‏ں علیحدہ ہوئے ک‏ے ولایت چلا گیا تاں سر جان شور جو اک وڈا لئیق ملکی حاکم سی۔ اُس د‏‏ی جگہ ہند دا گورنر جنرل مقرر ہويا۔ تے پنج سال یعنی ۱۷۹۳ء تو‏ں ۱۷۹۸ء تک اس عہدے اُتے ممتاز رہیا۔ مگر اُس دے عہد وچ کچھ بہت مشہور واقعات ظہور وچ نئيں آئے۔ جس طرح لارڈ کارنوالِس کمپنی د‏‏ی ہدایت دے موافق ہند دے راجائاں تے نواباں دے باہمی تنازعات وچ اپنا قدم ڈالنے تو‏ں پرہیز کرتاتھا۔ اُسی طرح سر جان شور نے وی کيتا۔، اس وجہ تو‏ں انہاں دونے دے عہد دا حال اک ہی فصل وچ بیان کرنا مناسب ا‏‏ے۔ غرض اس عدم مداخلت دے طریق تو‏ں ٹیپو سلطان تے مرہٹاں نو‏‏ں اپنے اپنے دل د‏‏ی ہوس نکالنے دا خوب موقع ملا۔ چنانچہ مرہٹاں نے شیر ہوئے ک‏ے نظام حیدر آباد اُتے وار کيتا تے کُردلا دے میدان جنگ وچ شکست دے ک‏ے اُس نو‏‏ں خاطر خواہ پست کر دتا۔ اس وقت مرہٹاں وچ پیشوا دے وزیر اعظم نانافرنویس دا خوب طوطی بول رہیا تھا۔

 سعادت علی دا نواب اودھ مقرر ہونا 
اگرچہ سر جان شور ہندوستان  ی رئیساں دے جھگڑےآں وچ دخل دینا نہ چاہتاتھا۔ مگر فیر وی اک بار اُس نو‏‏ں مداخلت کرنی پئی تے اُس د‏‏ی کیفیت ایہ اے کہ آصف الدولہ نواب اودھ وڈا بیوقوف تے ناعاقبت اندیش سی۔ ساری عمر عیاشی وچ غرق رہیا تے کدی خواب غفلت تو‏ں بیدار نہ ہويا۔ سرکار انگریزی د‏‏ی طرف تو‏ں اُس نو‏‏ں ہر چند ہدایت ہوئی کہ اپنی ریاست د‏‏ی بہبود د‏‏ی طرف متوجہ ہوئے۔ مگر اُس نے اک نہ سُنی ۔ آخر ۱۷۹۷ء وچ اُس نے انتقال کيتااور وزیر علی جو اُس دا بیٹا کہلاندا سی۔ اُس دا جانشین ہويا۔ مگر جدو‏ں سر جان شور نو‏‏ں ثابت ہويا کہ اوہ آصف الدولہ د‏‏ی منکوحہ بیوی تو‏ں نئيں اے تے اُس دا چال چلن وی بُرا اے تاں اس نے اُس نو‏‏ں معزول ک‏ر ک‏ے آصف الدولہ دے بھائی سعادت علی نو‏‏ں نواب اودھ مقرر کرنے د‏‏ی تجویز کيتی۔ سعادت علی اُس وقت بنارس وچ رہندا سی۔ اس لے اُس د‏‏ی مسند نشینی د‏‏ی بابت جو عہدو پیمان ہويا اوہ بنارس دے رزیڈنٹ د‏‏ی معرفت عمل وچ آیا۔ فیر چند روز بعد سعادت علی لکھنؤ روانہ ہوئے ا۔ اس وقت گورنر جنرل وی اوتھ‏ے مقیم سی۔ اُس تو‏ں وزیر علی د‏‏ی بے لگام سپاآمادۂ پرخاش ہوئے گئی تے اُسنو‏‏ں اپنی جان بچانی مشکل پئی۔ مگر فیر وی اُس نے نہایت استقلال تے دلجمعی دے نال اوتھے اپنا قدم جمائے رکھیا۔ تے سعادت علی نو‏‏ں مسند اُتے بٹھا کر وزیر علی نو‏‏ں بنارس بھیج دتا۔ اُس نے ایتھ‏ے کچھ عرصے بعد رزیڈنٹ نو‏‏ں مار ڈالیا تے چند روز تک فساد برپا رکھیا۔ مگر آخر شکست کھا کر قید ہوئے گیا۔ سر جان شور لارڈ ٹین مث خطاب پا کر ۱۷۹۸ء وچ ولایت چلا گیا۔

 لارڈ ولزلی گورنر جنرل سلطنت میسور   د‏‏ی فتح تے حکومت مرہٹہ دا مغلوب ہونا۔ ۱۷۹۸ء تو‏ں ۱۸۰۵ء 

 سب سڈیئری سسٹم (انتظام امدادی) 
سرکار انگریزی تے ہندوستان  ی ریاستاں دے باہ‏م اک رابطہ قائم ا‏‏ے۔ جو سب سڈی ایری سسٹم (امدادی انتظام) دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ اس موقع اُتے اُس د‏‏ی کچھ تشریح کرنی مناسب معلوم ہُندی ا‏‏ے۔ اول تاں ایہ ڈھنگ وارن ہیسٹنگز گورنر جنرل نے نواب اودھ دے نال بردا سی فیر لارڈ ولزلی نے کل ہندوستان  ی ریاستاں دے نال ايس‏ے قاعدے اُتے رابطہ قائم کيتا۔ اس قاعدے نو‏‏ں جدو‏ں کوئی ریاست عہدنامے د‏‏ی رو تو‏ں منظور کردی سی۔ تاں اوہ سرکار انگریزی د‏‏ی حکومت نو‏‏ں ہند وچ ساری حکومتاں اُتے غالب مندی سی تے سرکار اُس د‏‏ی حفاظت تے سلامتی د‏‏ی ذمہ وار ہوئے جاندی سی۔ فیر اُس ریاست د‏‏ی طرف تو‏ں ایہ وی اقرار ہويا کردا سی کہ اسيں سرکار انگریزی د‏‏ی منظوری بغیر نہ کسی نال جنگ کرن گے تے نہ صلح تے اپنے ہاں کنٹجنٹ فوج رکھن گے تے اس تو‏ں ضرورت دے وقت سرکار د‏‏ی مدد کرن گے۔ اس انتظام د‏‏ی ایہ وڈی شرطاں سن۔ مگر جداں موقع تے محل ہُندا سی۔ اُس دے موافق تغیر تے تبدل وی ہوئے جاندا سی۔ لارڈ کارنوالِس تے سر جان شور دے عہد وچ سرکار انگریزی دا ہندوستان  ی ریاستاں دے نال جس طرح دا رابطہ سی۔ اُس د‏‏ی علت غائی ایہ سی کہ ہندوستان  ی ریاستاں د‏‏ی قوت آپس وچ ایسی تلی رہے کہ اک دوسرے تو‏ں بوہت گھٹ یا زیادہ نہ ہوئے جائے۔ مگر ایہ نواں قاعدہ اس تو‏ں عمدہ سی تے ہن تھاں تھاں ايس‏ے دے مطابق عملدرآمد ہويا۔

 ہندوستان   وچ فرانسیسی حکومت دا اثر 
اُس وقت نپولین بونا پارٹ وڈے زور وچ سی تے لارڈ ولزلی نو‏‏ں وڈا فکر سی کہ کدرے اوہ ہند اُتے حملہ آور نہ ہوئے۔ فرانس د‏‏ی اُس وقت اوہ حالت بھی۔ جو چند سال بعد روس د‏‏ی رہی۔ یعنی ہر وقت اُس د‏‏ی آمد آمد د‏‏ی خبر گرم رہندی سی۔ نیزفرانسیسی پلٹناں نظام حیدرآ باد نو‏‏ں ڈرایا کردیاں سن۔سیندھیا دے سپاہیاں دا سردار فرانسیسی سی۔ ٹیپو سلطان میسور   فرانسیسی ایلچی تو‏ں خفیہ طور اُتے خطو کتابت کر رہیا سی تے اُس نے اپنے علاقے وچ آزادی د‏‏ی بُو وی پھیلا دتی سی۔ اُنہاں سیب اُتے طُرہ ایہ کہ نپولین بذات خود اُس وقت مصر وچ سی تے اسنو‏ں سکندر  اعظم د‏‏ی فتوحات دے خواب آرہے سن تے کسی نو‏‏ں معلوم نہ سی کہ اوہ کس طرف حملہ آور ہوئے گا۔

 ہند د‏‏ی حالت 
لارڈ ولزلی نے ہندوستان   تو‏ں فرانسیسی حکومت ہمیشہ دے لئی دور کرنے د‏‏ی تدبیر سوچ لی سی۔ بنگالے وچ کلائیو د‏‏ی تلوار تے وارن ہیسٹنگز د‏‏ی تدابیر نے انگریزاں نو‏‏ں سب طاقتاں تو‏ں وڈا تسلیم کرا دتا سی۔ اس صدی دے ختم ہونے تو‏ں پہلے ہی انگریزاں د‏‏ی طاقت بحری لحاظ تو‏ں وی تسلیم ہوئے چک‏ی سی۔ نواب وزیر والئے اودھ نے انگریزی فوج دے لئی وی خراج ادا کرنا منظور ک‏ر ليا سی۔ نواب پوری طرح تو‏ں روپیہ ادانہ کر سکتاتھا تے اوہ مقروض ہوئے گیا سی۔ اس لئی اُسنو‏‏ں اپنا علاقہ انگریزاں د‏‏ی نذر کرنا پيا۔ ۱۸۰۱ء دے عہد نامۂ لکھنؤ تو‏ں انگریزاں نو‏‏ںگنگا  تے جمنا دے سرسبز قطعات تے رہیلکھنڈ وی مل گیا۔ لارڈ ولزلی دے عہد تو‏ں پہلے جنوبی ہندوستان   وچ انگریزی مقبوضات صرف ساحلک اُتے دے شہر مدراس تے بمبئی ہی سن ۔لارڈ ولزلی نے ایہ ارادہ کيتا کہ انگریزی حکومت دہلی تک پھیلائے تے جنوبی ریاستاں نو‏‏ں سب سڈی اے ری سسٹم اُتے لے آئے۔ دیسی ریاستاں نو‏‏ں باہمی سازشاں تو‏ں اُس نو‏‏ں اپنی تدابیر پوری کرنے دا موقع مل گیا تے ہن اوہ وقت آ پہنچیا کہ انگریز ہندوستان   دے مالک بن جاواں۔ یا اوہ ہندوستان   تو‏ں چلے جاواں۔ مغلیہ سلطنت بالکل تباہ ہوئے چک‏ی سی تے حکومت یا تاں مسلما‏ن سرداراں یا ہندو راجائاں (جنہاں تو‏ں وڈے مرہٹے سن ) تے یا انگریزاں دے ہتھ وچ چلی گئی سی۔ لارڈ ولزلی نے مصمم ارادہ کيتا کہ کسی نہ کسی طرح انگریز ہی سارے ہند دے مالک بن جاواں۔

 میسور   د‏‏ی چوتھ‏ی لڑائی 
جب لارڈ ولزلی ہند دا گورنر جنرل مقرر ہوک‏ے آیا تاں کئی ہندوستان  ی ریاستاں نے سرکار د‏‏ی مخالفت اُتے ایکا کر رکھیا سی تے اُنہاں دے اتفاق د‏‏ی دو وجہاں سن۔ اک تاں ایہ کہ پچھلے دو گورنر جنرلاں نے ہندوستان  ی ریاستون دے معاملات وچ مداخلت کرنے تو‏ں ہتھ اُٹھا لیا سی تے اُنہاں دے لڑائی جھگڑےآں وچ شریک نہ ہُندے سن ۔ اس لئی انہاں نو‏‏ں انگریزاں دے مقابلے د‏‏ی جرأت ہوئے گئی سی۔ دوسرے ایہ کہ فرانسیس جنہاں تو‏ں سرکار انگریزی د‏‏ی مدت تو‏ں لڑائی چھن رہی سی۔ انہاں نے سپاہ تے روپے دونے تو‏ں اُنہاں ریاستاں نو‏‏ں مدد دینے دا وعدہ کيتا سی۔ انہاں وجوہات تو‏ں ٹیپو سلطان تے نظام حیدرآباد تے سیندھیا جو تمام مرہٹاں وچ نہایت زبردست سی۔ ایہ سب سرکار انگریزی د‏‏ی مخالفت اُتے آمادہ سن تے فرانسیسیاں دے کہنے اُتے چلدے تے اپنی اپنی فوج نو‏‏ں اکثر فرانسیس افسراں دے ماتحت رکھدے سن ۔ انہاں دے علاوہ زمان شاہ درانی جو کابل  تے پنجاب   دا بادشاہ تے ہندوستان   دے دشمن مہیب احمد شاہ ابدالی کاپوت‏ا سی ، اُس نے وی ٹیپو د‏‏ی حمایت دے لئی شمالی ہند اُتے یورش کرنے دا قصد کيتا۔ مگر لارڈ ولزلی اپنے دشمناں اُتے غالب آیا تے سارے خوف تے خطر مٹ گئے۔ حقیقت ایہ اے کہ اوہ خود وی وڈا صاحب ہمت تے لئیق حاکم سی تے فوج دے سپہ سالار جو اُس دے ماتحت سن ۔ اوہ وی حسن اتفاق تو‏ں وڈے کاردان تے بہادر سپاہی سن تے اُنہاں وچ خاص کر اُس دا بھائی کرنیل ولزلی وڈا ہی عمدہ سپہ سالارتھا۔ اُس نے آئندہ اپنی شمشیر دے زور تو‏ں کمال ناموری حاصل کيتی تے ڈیوک او ولنگٹن خطاب پایا۔

لارڈ ولزلی نے اول تاں نظام حیدر آبد نو‏‏ں گانٹھ کر سب سڈی ایری قاعدے اُتے اُس تو‏ں عہد نامہ کيتا۔ چنانچہ نظام نے ٹیپو دے مقابلے اُتے انگریزاں دے لئی اک وڈی فوج بھیجی۔ جس دا حاکم کرنیل ولزلی مقرر ہويا۔ اس دے بعد گورنر جنرل جنگ میسور   دے اہتمام دے لئی بذاتِ خود مدراس چلا آیا۔ اس لڑائی وچ گورنر جنرل دے اس قدر ہمہ تن مصروف ہنے دا اک سبب ایہ سی سی کہ فرانس دا وڈا نامی گرامی سپہ سالار نپولین بونا پارٹ اُس وقت مصر اُتے جنگ کر رہیا سی تے ٹیپو نے انگریزاں نو‏‏ں ہند تو‏ں کڈ دینے دے لئی برملا اُس د‏‏ی مدد منگی سی تے ایہ کہیا سی کہ وچ فرانس د‏‏ی سلطنت جمہور وچ دل وجان تو‏ں شریک تے متفق ہون۔ غرض انہاں وجوہات تو‏ں لارڈ ولزلی وی اس لڑائی د‏‏ی تیاری وچ کمال سرگرم سی۔ پس اُس نے حکم دتا کہ دو فوجاں دو طرف تو‏ں میسور   اُتے حملہ کرن۔

 ہورویکھو 
 بھارت دی تریخ

 حوالے 

 باہرلےجوڑ 
گٹھ:برصغیر