وسطی ہند-آریائی زباناں

وسطی ہند آریائی زباناں 600 ق۔م۔ تے 1000ء دے درمیان مروجہ، ہند آریائی خاندانِ السنہ د‏‏ی اک لسانی گروہ ا‏‏ے۔ ایہ گروہ قدیم ہند آریائی د‏‏ی جانشین تے جدید ہند آریائی د‏‏ی پیشرو ا‏‏ے۔ وسطی ہند آریائی دے زمانہ وچ ہند آریائی زباناں ظہور پزیر ہونے لگياں (یعنی ہند آریائی زباناں دا ابتدائی زمانہ وسطی ہند آریائی زباناں دا زمانہ ا‏‏ے۔)۔ ایہ 600 ق م تو‏ں 1000 عیسوی تک دا زمانہ ا‏‏ے۔
اس زمانے نو‏‏ں تن ادوار وچ تقسیم کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ پہلا دور: اشوک د‏‏ی لاٹاں تے ستوناں وچ کندہ کتبےآں د‏‏ی بولی اردھ ماگدھی دا دور ا‏‏ے۔ دوسرا دور: ایہ اک وسطی دور اے، جو شورسینی زباناں، مہاراشٹری، ماگدھی پراکتاں وغیرہ ادبی پراکرتاں دا دور ا‏‏ے۔ پراکرت اک لسانی اصطلاح اے جو اکثر وسطی ہند آریائی زباناں دے لئی استعمال کیت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔ پراکرت دا معنیٰ فطری، قدرتی وغیرہ دا ا‏‏ے۔ تیسرا دور: ایہ چھیويں صدی عیسوی دے بعد ظہور پزیر اپ بھرنش زباناں دا دور اے جنہاں تو‏ں جدید ہند آریائی زباناں ظہور پزیر ہوئیاں۔
 تریخ 
ہند آریائی زباناں دے تن اہ‏م زمرے نيں۔ قدیم ہند آریائی زباناں، وسطی ہند آریائی زباناں، جدید ہند آریائی زباناں۔ ایہ گٹھ بندی ہند آریائی دے لسانی ارتقائی مرحلےآں د‏‏ی طرف اشارہ کردی ا‏‏ے۔

وسطی ہند آریائی زباناں زمانے دے لحاظ تو‏ں قدیم ہند آریائی زباناں دے مقابلے وچ جدید نيں، حالانکہ ایہ زباناں ادبی سنسکرت د‏‏ی جو اک قدیم ہند آریائی بولی اے، ہ‏م عصر نيں۔"The most archaic Old Indo-Aryan is found in Hindu sacred texts called the Vedas, which date to approximately 1500 BCE". Encyclopædia Britannica – Indo-Aryan languages. General characteristics."If in "Sanskrit" we include the Vedic language and all dialects of the Old Indian period, then it is true to say that all the Prakrits are derived from Sanskrit. If on the other
hand " Sanskrit " is used more strictly of the Panini-Patanjali language or "Classical Sanskrit," then it is untrue to say that any Prakrit is derived from Sanskrit, except that S'auraseni, the Midland Prakrit, is derived from the Old Indian dialect". Introduction to Prakrit, by Alfred C Woolner. Baptist Mission Press 1917
علمِ شکلیات و صوتیات تے ذخیرہ لفظاں دے لحاظ تو‏ں وسطی ہند آریائی زباناں نو‏‏ں ویدک سنسکرت دے نال کوئی سیدھا تعلق نئيں۔Oberlies, Thomas (2007). "Chapter Five: Aśokan Prakrit and Pāli". In Jain, Danesh; Cardona, George. The Indo-Aryan Languages. Routledge. p. 163. .
 پہلا دور 
وسطی پراکرت دا پہلا دور تیسری صدی ق م ا‏‏ے۔ اس دور د‏‏ی وسطی پراکرت زباناں وچ اشوک پراکرت، گاندھاری، پالی، ابتدائی اردھ ماگدھی وغیرہ اہ‏م نيں۔
 وسطی دور 
وسطی دور 200 ق م تو‏ں 700 عیسوی تک دا زمانہ ا‏‏ے۔ اس دور وچ نواں پراکرت، اردھ ماگدھی، ڈرامائی پراکردیاں، مہاراشٹری، ماگدھی، شورسینی وغیرہ اہ‏م زباناں نيں۔
 آخری دور 
وسطی پراکرتاں دا آخری دور 700ء تو‏ں 1500ء تک دا زمانہ ا‏‏ے۔ اس دور وچ مختلف اپ بھرنش زباناں ظہور پزیر ہوئیاں۔

 زباناں 
 پالی 
ابتدائی بدھ مذہب دیاں لکھتاں دا وسیع ذخیرہ پالی بولی وچ پایا جاندا ا‏‏ے۔

 اردھ ماگدھی 
‏بہار تو‏ں دریافت شدہ اشوک دے کچھ کتبے اردھ ماگدھی وچ نيں۔

 گاندھاری 
کھروشٹھی رسمِ خط وچ دریافت شدہ کتبے گاندھاری زبان وچ ا‏‏ے۔ ایہ بولی پرانے زمانے دے گندھارا وچ بولی جاندی سی، اس مناسبت تو‏ں اس بولی نو‏‏ں گاندھاری کہیا جاندا ا‏‏ے۔ پالی بولی د‏‏ی طرح بدھ مذہب نال تعلق رکھنے والے کتبے گاندھاری بولی وچ وی پائے گئے نيں۔ چونکہ گاندھاری بولی اک مختلف علاقے وچ بولی جاندی سی، اس لئی ایہ دوسری وسطی ہند آریائی زباناں تو‏ں بہت مختلف ا‏‏ے۔

 اپ بھرنش 
اپ بھرنش پراکرت زباناں تو‏ں ارتقا پزیر زباناں نيں۔ چونکہ ایہ سنسکرت د‏‏ی بگڑی ہوئی شکلیاں سن اس لئی انھاں اپ بھرنش کہیا گیا۔

 ایہ وی ویکھو 
 ہند آریائی زباناں
 شمالی ہند آریائی زباناں
 مرکزی ہندوستانی زباناں
 پراکرت
 اپ بھرنش

 حوالے 

 باہرلے جوڑ 
 Gāndhārī Language entry in the Encyclopædia Iranica
گٹھ:ہند۔آریائی زباناں
گٹھ:قرون وسطی زباناں
گٹھ:بھارت د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:دسويں صدی وچ معدوم ہونے والیاں زباناں
گٹھ:چھیويں صدی ق م دیاں تاسیساں