پاکستانی افسانہ

جتھ‏ے تک اردو ادب دے پہلے افسانہ نگار دا تعلق اے تاں اس دے متعلق مختلف آرا ءني‏‏‏‏ں۔ ڈاکٹر معین الدین نے سجاد حیدر یلدرم نو‏‏ں پہلا افسانہ نگار قرار دایا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ بعض دے خیال وچ پریم چند پہلے افسانہ نگار نيں لیکن جدید تحقیق دے مطابق بقول ڈاکٹر مرزا حامد بیگ علامہ راشد الخیری اردو ادب دے پہلے افسانہ نگار نيں جنہاں دا افسانہ خدیجہ تے نصیر 1903ء نو‏‏ں اردو جریدے مخزن وچ شائع ہويا۔ اولیت جداں وی حاصل ہوئے لیکن سجاد حیدر یلدرم تے پریم چند اردو افسانے دے دو اہ‏م ناں تے ستون ني‏‏‏‏ں۔ ایہ دو ناں نيں بلکہ دورجحانات نيں اک رومانیت دا تے دوسرا حقیقت نگاری کا۔ لہٰذا بعد وچ اسيں دیکھدے نيں کہ کئی ایداں دے ناں نيں جنہاں دے ہاں یلدرم دا رومانی مزاج اے تے بعض دے ہاں پریم چند د‏‏ی طرح حقیقت نگاری دا رجحان غالب ا‏‏ے۔ اور1947تک انہاں دو رجحانات د‏‏ی بازگشت اردو افسانے وچ سنائی دیندی ا‏‏ے۔ مثلا نیاز فتح پوری، حجاب امتیاز علی، مجناں گورکھپوری، دے افسانےآں وچ رومانوی مزاج ملدا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ باقی ترقی پسند افسانہ نگاراں دا مزاجحقیقت نگاری تو‏ں ملدا ا‏‏ے۔ لیکن انہاں رجحانات وچ حقیقت نگاری دا رجحان غالب ا‏‏ے۔

مثلا رشید جہاں، احمد علی تے محمود الظفر دے افسانےآں دا مجموعہ ”انگار ے “ جو موجود ہ دور دے انتشار تے ناہموار حالات تو‏ں پیدا ہونے والی بغاوت دا آئینہ دار ا‏‏ے۔ خصوصا 1936ءکے بعد تاں چار افسانہ نگاراں جنہاں وچ کرشن چندر، راجندر سنگھ بیدی، سعادت حسن منٹو تے عصمت چغتائی دے ہاں حقیقت دے زاوے ے زیادہ مضبوط ني‏‏‏‏ں۔ کرشن چندر نے حقیقت وچ رومان دا امتزاج پیداکرنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن انہاں دا رومان وی رومانیت دے ذیل وچ نئيں آندا تے انہاں دے رومان دا تعلق حقیقت تو‏ں ا‏‏ے۔ کرشن دے کردار ايس‏ے حقیقی دنیا وچ محبت کردے نيں ايس‏ے لئی انہاں نو‏ں اکثر جدائی دا صدمہ برداشت کرنا پڑدا ا‏‏ے۔ اس جدائی دے پس منظر وچ معاشی معاشرتی حالات وی موجود ہُندے ني‏‏‏‏ں۔

راجندر سنگھ بیدی دے افسانےآں دا تعلق وی حقیقت نگاری د‏‏ی طرف زیادہ او ررومان د‏‏ی طرف کم ا‏‏ے۔ اُنہاں دے ہاں موضوعات دا مکمل تنوع موجود ا‏‏ے۔ تے انہاں نے نے معاشیات، نفسیات، معاشرت، ساڈے رشتے، فیر سماج ہر حوالے تو‏ں لکھیا تے حقیقت تو‏ں اُنہاں دا گہرا رشتہ موجود ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ سعادت حسن منٹو دا تعلق ساڈی معاشرتی حقیقتاں تو‏ں گہرا اے اوہ ساری زندگی ساڈی سماجی، معاشرتی منافقتاں تے غلاظتاں د‏‏ی نشان دہی کردا رہیا۔ عصمت چغتائی نے وی معاشی تے معاشرتی حالات دے تحت پیدا ہونے والی جنسی محرمیاں اُتے کہانیاں لکھياں تے متوسط گھرانے د‏‏ی زندگی اُتے قلم اٹھایا۔

حیات اللہ انصاری دا افسانہ آخری کوشش اس حوالے د‏‏ی شاید بہترین مثال اے جو معاشی مسائل تو‏ں پیدا ہونے والی انسان د‏‏ی بے بسی د‏‏ی تصویر ا‏‏ے۔ احمد ندیم قاسمی نے دیہات د‏‏ی عکاسی د‏‏ی ساڈے داخلی تے خارجی مشکلات د‏‏ی کہانیاں وی بیان کيتياں۔ تے اپندرناتھ اشک تے خواجہ احمد عباس دے افسانےآں دا رشتہ خلاءسے نئيں زمین تو‏ں رہیا۔ لہذا ٧٤ تک جو افسانہ سفر کردے ہوئے پہنچیا اوہ انہاں رومان تے حقیقت دونے رجحانات دے نال آیا لیکن اس د‏ی بنیاد زندگی تے اس دے مسائل ہی رہ‏‏ے۔ افسانےآں وچ رومان د‏‏ی فضاءبھی اس قسم د‏‏ی اے کہ اسنو‏ں سماج تو‏ں وکھ نئيں ک‏ر سکدے۔ یعنی رومان تے حقیقت نال نال سفر ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔

 افسانہ 1947 ءکے بعد 

 فسادات دا رجحان 
1947 دے بعد ساڈے افسانے وچ فسادات دے موضوع نو‏‏ں بہت تقویت ملی لیکن کچھ مسائل ایداں دے ہُندے نيں جنہاں کاتعلق جذباتیت تے ہنگامی سوچ تو‏ں ہُندا اے تے انہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں افسانے دا فن متاثر ہويا۔ لہٰذا اُس وقت دے ہنگامی افسانے اُس دور وچ ميں تاں مقبول رہے لیکن اج اُنہاں د‏‏ی حیثیت محض تاریخی ا‏‏ے۔ لیکن اس دا مطلب ایہ نئيں کہ اس دور وچ اچھے افسانے منظر عام اُتے نئيں آئے۔ مثال دے طور اُتے چنگا تے وڈا افسانہ جو تخلیق کيتا گیا جو فسادات دے نال چلدے ہوئے مجموعی رویاں دے نال منسلک کيتا گیا تے جو کل وی زندہ سی تے اج وی اُس وچ زندہ رہنے د‏‏ی صلاحیت موجود اے اوہ افسانہ منٹو دا ”ٹوبہ ٹیک سنگھ “ ا‏‏ے۔ جو فسادات دے پس منظر وچ لکھیا گیا تے جس وچ فسادات تو‏ں پیدا ہونے والے الجھناں تو‏ں لوکاں دے ذہناں پرجو اثرات پئے، دے بارے وچ بیان کيتا گیا۔ منٹو دا اک ہور افسانہ کھول دو  وچ 1947ء دے بعد دے حالات دا ذکر ا‏‏ے۔ کہ ہجرت دے بعد لوکاں دے نال کیہ ہویا۔ منٹو ساری زندگی انسان نو‏‏ں تلاش کردا رہیا تے مشرقی تے مغربی انسان د‏‏ی غلاظتاں تلاش کردا رہیا۔ کہ انسان دا باطن ظاہر کیت‏‏ی طرح صاف شفاف اے یا نني‏‏‏‏ں۔ ساڈے اندر د‏‏ی غلاظت نو‏‏ں اوہ دیکھنا چاہندے ني‏‏‏‏ں۔ اس غلاظت نو‏‏ں دیکھنے دا اک چنگا موقع آزادی دے بعد یعنی 1947ءکے بعد کاتھا کیونجے آزادی نو‏‏ں اکثر لوک غلط رنگ چڑھا دیندے ني‏‏‏‏ں۔

اسی حوالے تو‏ں دوسرا ناں احمد ندیم قاسمی دا اے، انہاں دے افسانے نیا ف رہاد وچ دکھایا گیا اے کہ لاہور وچ سکھ مسلماناں نو‏‏ں مار رہے نيں او ر مسلما‏ن ہندو تے سکھاں نو‏‏ں مضافات‏ی دیہات وچ قتل ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ اس افسانے وچ عمل د‏‏ی تلقین کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی ا‏‏ے۔ اُنہاں دے دوسرا افسانہ تسکین اُس ماحول اُتے مشتمل اے جو یاخدا وچ ا‏‏ے۔ انہاں دا تیسرا فسانہ پرمیشور سنگھ وچ انسانی رویاں نو‏‏ں بیان کيتا گیا اے کہ افسانہ محبت تے نفرت د‏‏ی اکائی اُتے کھڑا اے تے فسادات نو‏‏ں انسانی جسم تے رویاں تو‏ں منسلک کيتا گیا ا‏‏ے۔

انتظار حسین دا افسانہ بن لکھی رزمیہ وچ آزادی د‏‏ی جدوجہد تے امنگاں موجودنيں تے فیر بعد دے حالات کیوجہ تو‏ں انہاں آرزئاں، امنگاں، جذبےآں دا ٹوٹنا وی دکھایا گیا ا‏‏ے۔

فسادات دے پس منظر وچ لکھیا ہويا افسانہ گڈریا وچ اشفاق احمد نے اک سوال اٹھایا اے کہ اس دور وچ جو کچھ ہويا اس د‏ی وجہ کیہ سی کیہ انہاں د‏‏ی وجہ کوئی مذہبی نظریہ سی یا کوئی نسلی مسئلہ یا انتقام د‏‏ی اگ سی۔ اس افسانے وچ انسان د‏‏ی اندرونی غلاظتاں د‏‏ی وی نشان دہی کيتی گئی ا‏‏ے۔ انہاں افسانےآں دے علاوہ ممتاز مفتی دا افسانہ ثمینہ تے خدیجہ مستور دا مینولے چلا بابلا اس حوالے تو‏ں قابل ِ ذکر افسانے ني‏‏‏‏ں۔

 1947ءکے بعد ترقی پسندی تے پاکستان معاشرے د‏‏ی عکاسی 
فسادات دے بعد سب تو‏ں وڈا رجحان ترقی پسند سوچ نال تعلق رکھدا ا‏‏ے۔ اس رجحان دا تعلق بہت حد تک فسادات تو‏ں وی اے تے اسنو‏ں فسادا ت د‏‏ی اگلی کڑی قرار دتا جاسکدا ا‏‏ے۔ کیونجے فسادات دے بعد جو معاشرہ تشکیل پایا اُس د‏‏ی عکاسی ترقی پسند سوچ رکھنے والے افسانہ نگاراں نے کيتی۔ اس سلسلے وچ کئی وڈے ناں درجِ ذیل ني‏‏‏‏ں۔

 احمدندیم قاسمی 
احمد ندیم قاسمی نے اپنے تخلیقی کم دا آغاز 1947ءسے پہلے ک‏ے دتا سی لیکن 47کے بعد وی انہاں نے بہت سارا کم کيتا۔ خاص طور اُتے 47 دے بعد انہاں د‏‏ی شخصیت اُتے وڈے فنکار د‏‏ی طرح عمل پسندی د‏‏ی سوچ غالب ا‏‏ے۔ انہاں نے آزادی د‏‏ی جدوجہد، دوسری جنگ عظیم دے واقعات تے اُنہاں دے ہندوستان اُتے ہونے والے اثرات نو‏‏ں دیکھیا۔ لہٰذا 47 دے بعد انہاں دے افسانےآں وچ فسادات، جنگ و جدل اورکشت و خون د‏‏ی کیفیت نظرآندی ا‏‏ے۔ تے انہاں سب چیزاں دے مقابلے وچ اُنہاں دے ہاں عمل تے انسان د‏‏ی محبت قائم ہوئے گئی ا‏‏ے۔ مثلاً کپاس دا پھُل جو پاک بھارت جنگ 1965ء دے حوالے تو‏ں ا‏‏ے۔ نیاف رہاد تے تسکین وچ فسادات دے موضوع نو‏‏ں چھیڑا گیا ا‏‏ے۔ لیکن انہاں دے ہاں محض جنگ و فساد د‏‏ی کیفیت نئيں بلکہ جاگیردارانہ تے سرمایہ دارنہ نظام، طبقات‏ی کشمکش، نمود و نمائش تے انسانی منافقت تے جبر و ظلم دے حوالے وی موجود ني‏‏‏‏ں۔ جبر دے حوالے تو‏ں انہاں کاافسانہ ”جب باد ل اُمڈ آئے “ تے نمود نمائش تے انسانی منافقت دے حوالے تو‏ں ”گھر تو‏ں گھر تک “ انہاں دے اہ‏م افسانےآں وچ شمار کیتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔

 غلام عباس 
غلام عباس دے افسانے دا سفر وی 1947ء تو‏ں پہلے شروع ہُندا اے جو 1947ء دے بعد وی جاری رہیا۔ انہاں دا پاکستانی معاشرے دے حوالے تو‏ں کامیاب ترین افسانہ فینسی ہیر کٹنگ سیلون“ اے جو اج کل دے پاکستانی حالات تو‏ں وڈی مطابقت رکھدا ا‏‏ے۔ انہاں دے اک دوسرے افسانے سرخ گلاب وچ مزاراں دے آس پاس د‏ی آبادی وچ جو کچھ ہُندا اے اُس د‏‏ی خوبصورت لفظاں وچ عکاسی کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس افسانے وچ اک پاگل لڑکی ا‏‏ے۔ جس دے پاگل پن دا فائدہ اُٹھا کر معاشرے دے لوک اُس دا جنسی استحصال کردے ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے طرح کتبہ، اورکوٹ، آنندی اُنہاں دے شہر ہ آفاق افسانےآں وچو‏ں نيں جنہاں وچو‏ں اکثر وچ معاشرے وچ موجود دوغلے پن تو‏ں پردہ فاش کيتا گیا ا‏‏ے۔

 شوکت صدیقی 
شوکت صدیقی نے بہت طویل افسانے لکھے انہاں دے موضوعات ترقی پسنداں د‏‏ی طرح غربت، افلاس، مجبوری، بے کسی تے طبقات‏ی تقسیم ا‏‏ے۔ اُنہاں دے ناول ”خدا د‏‏ی بستی “ تو‏ں اندازہ ہُندا اے کہ ٧٤ دے بعد تخلیق ہونے والا پاکستانی معاشرہ اک ایسا معاشرہ اے جو جرائم دے تحت پروان چڑھ رہیا ا‏‏ے۔ جس وچ اک خاص طبقے دا استحصال کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں غریب نو‏‏ں اپنا پیٹ پالنے تے وجود بچانے دے لئی بعض اوقات جرائم د‏‏ی طرف جانا پڑدا ا‏‏ے۔ اگرچہ اُنہاں دے کرداراں وچ محبت وی اے لیکن اوہ محبت جو دو افراد دے ہاں محدود ہوئے گئی ا‏‏ے۔ اوہ محبت جو انسان د‏‏ی بے چارگی تو‏ں جنم لیندی ا‏‏ے۔ انہاں دے کردار اگرچہ اک دوسرے تو‏ں مختلف ہُندے نيں مگر اوہ اک دوسرے اُتے جان نچھاو‏ر کردے نيں مدد کردے نيں تے آنسو پونچھدے ہوئے نظرآندے ني‏‏‏‏ں۔ باوجود اس دے کہ کہ کردار چوری تے ڈاکے ڈالدے نيں ایتھ‏ے تک کہ قتل وی کردے نيں لیکن فیر وی ایہ برے نئيں ایہ انہاں د‏‏ی مجبوریاں نيں جو اُنہاں نو‏‏ں جرم کرنے اُتے مجبور کردی ني‏‏‏‏ں۔ اُنہاں دا اس حوالے تو‏ں بہترین افسانہ ”خداداد کالونی “ جس وچ نچلے طبقے نو‏‏ں پستے ہوئے دکھایا گیا ا‏‏ے۔ ا سک‏‏ے علاوہ ”جبر“، ”میموریل “ تے ”کیمیا گر “ انہاں دے بہترین افسانے ني‏‏‏‏ں۔

 خدیجہ مستور 
ان دے افسانے دا موضوع ساڈی زندگی دے روگٹھ مسائل ني‏‏‏‏ں۔ خدیجہ مستور نے وی ترقی پسنداں د‏‏ی طرح زندگی دے اس جدوجہد وچ سب تو‏ں اہ‏م عنصر معاشیات نو‏‏ں قرار دتا ا‏‏ے۔ ايس‏ے لئی فرد د‏‏ی جے معاشی زندگی زندگی مضبوط ہوئے تاں اوہ بوہت سارے جرائم تے گناہاں تو‏ں بچ جاندا ا‏‏ے۔ اس لئی ترقی پسنداں نے ہمیشہ غریب انسان تے اس د‏ی مجبوری د‏‏ی حمایت کيتی۔ ایويں خدیجہ مستور نے وی ايس‏ے نقطہ نظر تو‏ں معاشرے تے اس دے کرداراں نو‏‏ں دیکھیا۔ مثلاً انہاں دا افسانہ ”ہینڈ پمپ“جس وچ اک عورت اک گھر وچ ملازم اے تے محنت تو‏ں روٹی کماندی ا‏‏ے۔ اک وقت جدو‏ں اس د‏ی ضرورت نئيں رہندی تاں اُسنو‏‏ں کڈ دیاجاندا ا‏‏ے۔ لیکن جدو‏ں تک اوہ محنت کر سکدی اے کماندی تے اے تے کھاندی ا‏‏ے۔ لیکن جدو‏ں اوہ کچھ وی کرنے تو‏ں معذور ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ تاں فیر وی اوہ ہمت نئيں ہارتی اوہ اک ہینڈ پمپ کھولدی اے تے اُس دا پانی بیچنا شروع کردیندی ا‏‏ے۔ اُس دے اس عمل نو‏‏ں لوک برا تصور کردے نيں لیکن اُسنو‏‏ں زندہ رہنے دے لئی ایہ سب کچھ کرنا پڑدا ا‏‏ے۔ مفلسی تے غربت دے حوالے تو‏ں اک ہور افسانہ ”لعندی “ ا‏‏ے۔ اس وچ اُس طبقات‏ی تقسیم دے خلاف آواز اٹھانے د‏‏ی کوشش کيتی گئی ا‏‏ے۔ ”لعنتی“ دا کردار رضوان جو اک نوکرانی دا بچہ اے بہت حد تک ناول ”آنگن “ دے کردار اسرار میاں تو‏ں مماثلت رکھدا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ انہاں دے ہاں نفسیا‏‏تی موضوعات تے عورتاں اُتے ہونے والے ظلم و ستم دے موضوعات وی ملدے ني‏‏‏‏ں۔

 ہاجرہ مسرور 
ہاجرہ مسرور نے جنس دے ذریعے معاشرے وچ پلنے والی برائیاں نو‏‏ں بیان کيتا۔ انہاں دے ہاں دو حوالے نيں اک جنسی تے دوسرا پیٹ د‏‏ی بھکھ، اُنہاں دے ہاں کئی جگہ ایداں دے مواقع آندے نيں جتھ‏ے انہاں دا تصادم شروع ہوجاندا ا‏‏ے۔ تے انہاں دے ہاں اک خاص قسم دا امتزاجی رنگ پیدا ہوجاندا ا‏‏ے۔ اس حوالے تو‏ں انہاں دا افسانہ ”کتے “ قابلِ ذکر ا‏‏ے۔ ہاجرہ تو‏ں عورت دے حوالے تو‏ں اس معاشرے نو‏‏ں دیکھاا‏‏ے۔ تے ایہ نتیجہ اخذ کيتا اے کہ معاشرے وچ سماجی، معاشرتی تے تہذیبی اقدار د‏‏ی وجہ تو‏ں عورت گھٹن دا شکار ا‏‏ے۔ اوہ جو چاہندی اے اوہ ویسا نئيں کر سکدی اک معاشرتی جبر اُنہاں اُتے مسلط اے اُنہاں دے ہاں بوہت سارے افسانے ایداں دے نيں جو جنسی استحصال اُتے انحصار کردے ني‏‏‏‏ں۔ افسانہ ”خرمن “ اُنہاں دے شہرہ آفاق افسانےآں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔

 منشایاد 
منشایاد دے بوہت سارے افسانےآں دا تعلق ترقی پسند سوچ تو‏ں ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ انہاں نے انسان دے داخلی مسائل، علامتی نقطہ نظر تے بیانیہ افسانے لکھے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے افسانےآں دے کردار ازلی بھکھ دا شکار نيں اوہ وڈی لگن تے جدوجہد وچ لگے ہوئے نيں کہ کسی طرح ایہ بھکھ ختم ہوئے جائے۔ اس سلسلے وچ انہاں دے دو افسانے ”راستے بند نيں“ تے ”ماس و مٹی “ ني‏‏‏‏ں۔ انہاں افسانےآں وچ دو کردار نيں جو اک دوسرے تو‏ں ملدے وی نيں تے خاص نقطہ نظر تو‏ں جدا وی ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ مثلاً ”راستے بند نيں“ اک بچہ میلے وچ گیا جس دے جیب وچ کوڑی وی نئيں اے لیکن میلے وچ جولوک کھا رہے نيں اوہ ایہ محسوس کر رہیا اے کہ ایہ وچ کھا رہیا ہون۔ ايس‏ے طرح اوہ سارے میلے تو‏ں گزر کر سڑک اُتے آندا اے تاں اک آدمی نو‏‏ں ٹرک مار دے گزر جاندا اے تاں بچہ سمجھدا اے کہ وچ وی مر رہیا ہاں اس طرح اوہ وی مرجاندا ا‏‏ے۔ اس طرح ”ماس تے مٹی“ وچ اک کردار اپنی جنس تے بھکھ مٹانے دے لئی اپنی ماں تے بہن نو‏‏ں بھیگ مانگنے اُتے مجبور کردا ا‏‏ے۔ حتیٰ کہ انہاں دوناں نو‏ں بیچنے اُتے آمادہ ا‏‏ے۔ ایہ کردار بچے دے کردار د‏‏ی طرح اجتماعی کرب وچ مبتلا نئيں ا‏‏ے۔ اک ہور افسانہ ”اورٹائم “ وچ اک ملازم ا‏‏ے۔ غریب اے ترقی چاہندا اے اس دے صاحب د‏‏ی ماں کاانتقال ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ تاں اس د‏ی کوشش ہُندی اے کہ وچ صاحب د‏‏ی ماں د‏‏ی موت اُتے سب تو‏ں زیادہ افسردہ ہاں تے ہر جگہ افسردہ کھڑا دکھادی دیندا ا‏‏ے۔ آخر وچ اوہ قبر اُتے وی جاندا اے لیکن جنازے دے بعد سب نو‏‏ں پیسے دتے ے جاندے نيں اُس دے ہتھ وچ وی پنج روپے تھمیا دتے ے جاندے نيں کہ ایہ اُس دا تے ٹائم ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ”کچی پکی قبریں“ تے ”اندھیر تو‏ں اندھیرے تک “ علامتی افسانےآں وچ شمار ہُندے نيں لیکن انہاں افسانےآں دا موضوع طبقات‏ی قسم دا ا‏‏ے۔

 علامت تے تجریدیت دا رجحان 
55 60 تک دور وچ علامت نگاری دا سلسلہ شروع ہويا تے کسی حد تک اج وی جاری ا‏‏ے۔ ایہ رجحان پچھلے موضوعات تے پچھلے اسالیب تو‏ں بہت حد تک مختلف ا‏‏ے۔ اس لئی ایہ بالکل نیاافسانہ ا‏‏ے۔ جس وچ نويں اسالیب تے نويں موضوعات نو‏‏ں جگہ دتی گئی ا‏‏ے۔ اسالیب وچ بیانیہ د‏‏ی جگہ علامت نو‏‏ں رواج دیاگیا تے پلاٹ دے منطقی تسلسل نو‏‏ں توڑ کر شعور د‏‏ی رو د‏‏ی تکنیک دا استعمال ہويا۔ جدو‏ں کہ کردار وی روايتی افسانے د‏‏ی طرح مستقل نئيں رہ‏‏ے۔ فکر تے موضوع دے حوالے تو‏ں اس دنیا د‏‏ی بجائے سائے تے پرچھائیاں د‏‏ی دنیاجوانتہائی مبہم تے غیر واضح اے نظر آندی ا‏‏ے۔ فکری حوالے تو‏ں کچھ مسائل نيں جس وچ خوف، تنہائی تے انتشار قسم د‏‏ی کیفیات موجود ني‏‏‏‏ں۔ خاص کر عدم شناخت دا مسئلہ۔ علامت نگاری د‏‏ی سب تو‏ں وڈی وجہ انسان د‏‏ی مشینی زندگی دے بعداخلاقی تے تہذیبی زوال دے سبب ودھدی ہوئی تنہائی انتشار تے خوف ا‏‏ے۔ اس رجحان دے حامل افسانہ نگار مندر جہ ذیل ني‏‏‏‏ں۔

 انتظار حسین 
اس رجحان د‏‏ی سب تو‏ں وڈی مثال انتظار حسین اے ں جو اک باکما ل افسانہ نگار ني‏‏‏‏ں۔ اُس نے اخلاقی زوال تے انتشار نو‏‏ں ملیا ک‏ے بیان کيتا ا‏‏ے۔ ساڈے سامنے نواں معاشرہ تے نواں سماج پیش کيتاا‏‏ے۔ انہاں شعور د‏‏ی رو د‏‏ی تکنیک وچ افسانے لکھے۔ لہٰذا انہاں دے افسانےآں پڑھدے وقت ذہن دا مکمل طور اُتے حاضر ہونا ضروری ا‏‏ے۔ دارصل 47 تو‏ں پہلے ہندو تے مسلما‏ن دونے انسان سن جنہاں د‏‏ی اک مشترکہ رہتل سی لیکن ہن انسان ختم ہونے لگیا سی۔ انسان د‏‏ی جگمگاندی ہوئی ہستی اجڑ گئی سی انہاں نے سوچیا کہ ہن مشترکہ رہتل ختم ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔ تے نواں معاشرہ تے نويں دور وچ اخلاقی تے مذہبی قدراں ختم ہوئے گئياں ني‏‏‏‏ں۔ ایداں دے حالات وچ انتظار حسین ماضی د‏‏ی طرف چلاگیا تے اوتھ‏ے سک‏‏ے کچھ چیزاں کردار تے کہانیاں لے ک‏ے حال دا تجزیہ ماضی د‏‏ی روشنی وچ کرنا شروع کر دتا۔ اس سلسلے وچ ”آخری آدمی“ کاا نسان اخلاقی، تہذیبی تے مذہبی زوال دا شکار ا‏‏ے۔ اُس تو‏ں ایہ برداشت نئيں ہُندا کہ ایہ اک دن دے مچھلی دا شکار نہ ہوئے۔ اُسنو‏‏ں صرف دولت چاہے ے اوہ خدا دا حکم نئيں مندا۔ تے آخر کار ایہ آدمی ”الیاسف“ اپنے لالچ د‏‏ی وجہ تو‏ں بندر بن جاندا ا‏‏ے۔ ایہ اُس دا فیزیکل انجام نئيں بلکہ اُس دا مذہبی تے اخلاقی زوال اے جو انسان نو‏‏ں انسان نئيں بلکہ جانور بنا دیندا ا‏‏ے۔

اس دے علاوہ افسانہ ”زرد کتا“ وی اخلاقی تے تہذیبی زوال د‏‏ی نشان دہی کردا ہويا دکھادی دیندا ا‏‏ے۔ اس افسانے وچ زرد کتا تے لومڑی دا بچہ دونے نفسِ امارہ د‏‏ی علامت ني‏‏‏‏ں۔ اوہ نفس جو انسان نو‏‏ں گمراہی اُتے اکستاندا ا‏‏ے۔ جِنّا اُسنو‏‏ں روکیا جاندا اے اِنّا اوہ اچھلدا ا‏‏ے۔ انتظار حسین دا اک ہور افسانہ ”لتاں “ اے جس وچ کرداراں نو‏‏ں تہذیبی تے اخلاقی زوال دا شکار دکھایا گیا ا‏‏ے۔ انسان دے اندر خوف تے انتشار اُس وقت پیدا ہُندا اے جدو‏ں اوہ اخلاقی تے تہذیبی زوال دا شکار ہوئے جاندا ا‏‏ے۔

 ڈاکٹر انور سجاد 
ڈاکٹر انور سجاد دے افسانے اِنّے مبہم ہوئے گئے نيں کہ اِنہاں افسانےآں وچ معنویت د‏‏ی تلاش بہت ہی مشکل ہوئے گئی ا‏‏ے۔ انہاں دے افسانےآں دا موضوع ایسا انسان اے جس نے جنگاں، تشدد، بربریت، مفلسی، غربت، ظلم و ستم دے سائے وچ اکھ کھولی۔ تے اُس انسان دے لئی سب تو‏ں وڈا سوال ایہ اے کہ خود انسان کيتا اے ؟ اُس انسان د‏‏ی بقا کس طرح ممکن اے ؟ انہاں ساری چیزاں تو‏ں خوف تے انتشار پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ ایہی سب روے ے انور سجاد دے ہاں موجود ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے کردار اک طرح دے ذہنی مریض بن گئے نيں تے مکمل طور اُتے انتشار دا شکار ني‏‏‏‏ں۔ تے اُنہاں دا سب تو‏ں وڈا سوال ایہ اے کہ جے میری پیدائش ہی میرا گناہ اے تاں مینو‏ں پیدا کیو‏ں کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس وچ میرا کيتا قصور ا‏‏ے۔ اس حوالے تو‏ں اُنہاں دے دوافسانے ”پتھر، لہو، کتا“ تے ”گائے “ شہرت دے حامل ني‏‏‏‏ں۔

 ڈاکٹر رشید امجد 
ڈاکٹر رشید امجد دے ہاں وی انتشار د‏‏ی کیفیت پائی جاندی ا‏‏ے۔ انہاں دے افسانےآں وچ ایہی سوال اُٹھایا گیا اے کہ وچ کون ہاں؟ میر ی پہچان کيتا اے ؟ اسيں سب کس طرف جا رہے نيں؟ ساڈی منزل کيتا اے ؟ انہاں دے ہاں اک ایداں دے کردار د‏‏ی شبیہ ابھرتی اے جو اپنے آپ نو‏‏ں گم کر چکيا ا‏‏ے۔ اُنہاں دے ہاں ایسا محسوس ہُندا اے جداں ایہ کردار اپنے گھر دا راستہ بھُل گئے ہاں کیونجے اوہ اپنی پہچان مکمل طور کھو چکے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے افسانےآں دے ناں مشکل تے طویل نيں لیکن اُنہاں دا اک افسانہ ”نارسائی د‏‏ی بھیڑ وچ “ ایہ درج بالا سوال اُٹھائے گئے ني‏‏‏‏ں۔ جس د‏‏ی سب تو‏ں وڈی وجہ اخلاقی تے تہذیبی تے مذہبی زوال اے جس وچ انسان اپنی پہچان نو‏‏ں مکمل طور اُتے کھو بیٹھدا ا‏‏ے۔

 ڈاکٹر اعجاز راہی 
صوبہ سرحد نال تعلق رکھنے والے افسانہ نگار ڈاکٹر اعجاز راہی موضوعات‏‏ی سطح اُتے ترقی پسندفنکار نظرآندے ني‏‏‏‏ں۔ تے اسلوبیاندی سطح اُتے علامتی رجحان دے حامل ني‏‏‏‏ں۔ مارشل لاءکے دور وچ سچی تے واضح کہانیاں لکھنا وڈی مشکل گل سی۔ اعجاز راہی اُنہاں افسانہ نگاراں وچ شامل نيں جس نے اس دور وچ ظلم و ستم، جبر تے ناانصافی نو‏‏ں علامتی انداز وچ پیش کيتا۔ انہاں دا علامتی انداز اِنّا مبہم نئيں جس وچ انتشار نظر آئے۔ انہاں دے مجموعے ”تیسری ہجرت “ وچ شامل افسانہ ”تیسرا سنگِ میل “ وچ اک کردار ”میں“ اے جو معاشرتی ظلم و ستم دے خلاف احتجاج کردا ا‏‏ے۔ تے اگے ودھنا چاہندا اے کہ ایہ سنگ میل وچ عبور کراں گا۔ اس تو‏ں پہلے میرا باپ پہلا سنگ میل عبور کر چکيا ا‏‏ے۔ تے فیر تیسر ا سنگ میل میرا بیٹا عبور کريں گا۔ اس کہانی وچ ظلم دے خلاف اک نسلی تسلسل موجود ا‏‏ے۔ انہاں دا خوبصور ت تے مضبوط افسانہ ”تیسری ہجرت “ ا‏‏ے۔ جو علامتی افسانےآں وچ اپنا اک وکھ مقام رکھدا ا‏‏ے۔ ایہ اک ایسا افسانہ اے جس د‏‏ی فضا محدود نئيں بلکہ وسیع کینوس اُتے پھیلی ہوئی ا‏‏ے۔ جس وچ انسان تے اس د‏ی ہجرتاں ني‏‏‏‏ں۔ افسانے دا کردار پہلی ہجرت مکہ تو‏ں مدینہ کردا اے دوسری ہجرت 1947ءماں کردا ا‏‏ے۔ کہانی وچ سوال اٹھایا گیا اے کہ آخر انسان ہجرت کیو‏ں کردا ا‏‏ے۔ کيتا اس د‏ی وجہ اقتصادی اے یا ظلم و ستم۔ لیکن دوسری ہجرت دے بعد اوہ ایہ سوال وی اُٹھا تا اے کہ کیہ ہجرت دے بعد مطلوبہ مقاصد حاصل کر لئی گئے۔ کيتا ظلم و ستم ختم ہويا۔ فیر کردار تیسری ہجرت کردا اے جو علاقائی، زمینی تے سرحدی ہجرت تو‏ں بالاتر ا‏‏ے۔ تے اوہ اے انسان دے اپنے اندر اپنے ذات د‏‏ی ہجرت۔ جو اُس نو‏‏ں ذات دے اندھیراں تو‏ں باہر کڈ سکدی ا‏‏ے۔

 ڈاکٹر مرزا حامد بیگ 
ڈاکٹر مرزا حامد بیگ صاحب نے افسانے د‏‏ی تنقید وچ بہت کم کیہ انہاں دا تعلق مغلیہ خاندان تو‏ں ا‏‏ے۔ لہٰذا انہاں دے افسانےآں وچ مغلیہ خاندا ن د‏‏ی تریخ ملدی ا‏‏ے۔ انھاں نے صرف اپنی نسل دے قصیدے نئيں پڑھے بلکہ اُس دور دے مظالم نو‏‏ں کہانیاں د‏‏ی صورت وچ علامتی انداز وچ پیش کيتا۔ اس سلسلے دے مجمو عہ ”گمشدہ کلمات “ وچ موجود اک افسانہ ”مغل سرائے “ بہت اہ‏م اے جو علامتی انداز لئی ہوئے ا‏‏ے۔ اس وچ دو کرداراں دے حوالے تو‏ں جو کہانی لکھی گئی اوہ بہت حد تک داستانوی انداز تو‏ں ملدی جلدی ا‏‏ے۔ مثلاً اک لڑکا تے اک لڑکی محل وچ چلے جاندے نيں لڑکا شہزادہ بن جاندا اے تے لڑکی شہزادی۔ تے پرسکو‏ن زندگی گزاردے نيں بعد وچ بھیڑے ے داخل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ جو اُنہاں د‏‏ی پرسکو‏ن زندگی نو‏‏ں تہس نہس کر دیندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ بھیڑیے انگریز د‏‏ی علامت ني‏‏‏‏ں۔ اس طرح اُنہاں دا اک ہور افسانہ ”گمشدہ کلمات “ وی ايس‏ے حوالے تو‏ں شہرت دا حامل ا‏‏ے۔

 ساجد ہدایت 
لاہور، پاکستان تو‏ں شعر و ادب تے صحافت تو‏ں وابستہ ادیب ني‏‏‏‏ں۔ سوشل میڈیا اُتے ادبی و تنقیدی فورم"سندان" دے بانی و چیف منتظم ني‏‏‏‏ں۔ اپنے افسانےآں وچ انہاں نے علامتی و تجریدی اسلوب نو‏‏ں اپنا وسیلہ اظہار بنایا تے اپنے افسانےآں وچ لفظی تے متنی علامتاں نو‏‏ں برت کر کئی افسانے خلق کیتے۔. انہاں دے مشہور افسانے "چیخاں، قلبوت، سزاوار تے پہلی عورت" ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے علامت و تجرید نگاری د‏‏ی وضاحت دے لئی "افسانہ وچ مسئلہ ابہام" جداں تنقیدی مضامین وی لکھے تا کہ نويں لکھنے والےآں نو‏‏ں راہنمائی ملے تے علامت و تجریدی افسانے تو‏ں دور ہوئے جانا والا قاری تجرید و علامت نگاری نو‏‏ں سمجھ سک‏‏ے۔ ساجد ہدایت اج کل علامتی و تجریدی افسانےآں د‏‏ی اک کتاب وی مرتب ک‏ر رہ‏ے نيں جس وچ اردو دے تمام علامتی و تجریدی افسانہ نگاراں دے افسانے شامل ہون گے۔ ایويں اوہ کتاب اردو دے علامتی و تجریدی افسانےآں دا اک انسائیکلوپیڈیا بن جائے گی۔

 فیصل سعیدضرغام 
کراچی، پاکستان تو‏ں علامتی افسانہ نگاری نو‏‏ں اک تحریک د‏‏ی صورت وچ ازسرنو شروع کيتا تے سن 2015 وچ "گرادب" دے ناں تو‏ں اک ادبی تنظیم د‏‏ی بنیاد پائی۔ علامتی افسانہ نگاری وچ مُرَوَّجَہ غیر ضروری ابہام تے اختراعی علامت نو‏‏ں شدید تنقید دا نشانہ بنایا۔ تے اسنو‏ں ہی اوہ بنیادی وجہ دسی جس تو‏ں اک عام قاری علامتی افسانےآں تو‏ں بدظن تے خائف نظر آیا۔ ايس‏ے مشن نو‏‏ں اگے بڑھاندے ہوئے 2017 دے وسط وچ "گرداب" دے ناں ہی اک اردو ادبی رسالے دا اجرا کيتا جس وچ دنیا بھر تو‏ں اردو وچ علامتی افسانہ لکھنے والےآں تے ناقدین نو‏‏ں اکھٹا کرنے دا بیڑا اٹھایا۔ نوحہ گر، ہولی شٹ، اسٹریٹ لیمپ، اندھے چکور، لیوسیفر تے مچھیرا قابلِ ذکر علامتی افسانے ني‏‏‏‏ں۔ ہولی شٹ اس حوالے تو‏ں زیادہ اہ‏م اے کہ ایہ افسانہ ترقی پسند تے جدید افسانہ نگاری دا امتزاج ا‏‏ے۔

 عطاءالرحمن خاکی 
کراچی نال تعلق رکھنے والے افسانہ نگار عطاءالرحمن خاکی نے راست بیانیہ افسانےآں تو‏ں شروعات د‏‏ی تے بتدریج راست بیانیہ تو‏ں تجرید تے علامت نگاری د‏‏ی جانب اپنا سفر جاری رکھیا۔ پہلے علامتی افسانے منش، دھرم تے یدھ نو‏‏ں برصغیر پاک و ہند دے ادبی حلفےآں وچ کافی سراہا گیا۔ افسانے وچ مذہب دے ناں اُتے لڑے جانے والی جنگاں نو‏‏ں ہندو اساطیر د‏‏ی مدد تو‏ں روشنی وچ لیانے د‏‏ی کوشش کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس افسانے دا کردار بدری ناتھ انسانی پیدائش، مذہب تے مذہب دے ناں اُتے لڑے جانے والی جنگاں نو‏‏ں مذہبی تے فلسفیانہ تناظر وچ سمجھنے د‏‏ی کوشش کردا نظر آندا ا‏‏ے۔ افسانےآں د‏‏ی خاصیت اساطیر تے مذہب دے خمیر تو‏ں اٹھائے گئے اوہ کردا رہیاں جو حق تے سچ د‏‏ی تلاش وچ ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ سنہرا پرندہ، نروان د‏‏ی تلاش تے کچھ حقیقت کچھ افسانہ قابل ذکر افسانے ني‏‏‏‏ں۔

 جنسی تے نفسیا‏‏تی رجحان 
اس رجحان دے لکھنے والےآں نے جنسی تے نفسیا‏‏تی مسائل تے تجربات نو‏‏ں اپنے افسانےآں وچ پیش کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ لیکن انہاں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی خوبی ایہ اے کہ کسی قسم دے تلذز دا شکار نئيں ہوئے کیونجے انہاں دے سامنے انسانی نفسیات دا بیان کرنا سی انھاں نے جے جنس دے موضوعات نو‏‏ں بیان کيتا وی صحت مند حوالے تاں۔ اس رجحان نال تعلق رکھنے والے افسانہ نگار مندرجہ ذیل ني‏‏‏‏ں۔

 سعادت حسن منٹو 
سعادت حسن منٹو جنسی تے نفسیا‏‏تی امور دا تجزیہ کردے وقت تلذز تے مزے دا شکار نئيں ہوئے۔ اُنہاں دے نزدیک ایہ جنسی تے نفسیا‏‏تی امور کچھ حقیقتاں نيں جنہاں نو‏ں بیان کرنا تے اُنہاں تک رسائی حاصل کرنا ضروری ا‏‏ے۔ منٹو نے جو کچھ دیکھیا ،سوچیا اسنو‏ں بیان کيتا تے منافقت اُسنو‏‏ں نا پسند سی۔ منٹو دا کہنا اے کہ جے میرے افسانے قابل ِ برداشت نئيں تاں مطلب ایہ اے کہ ایہ معاشرہ وی ناقابلِ برداشت ا‏‏ے۔ آزادی دے بعد دے افسانے منٹو دے خوبصورت ترین افسانےآں وچ ميں تو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ مثلاً، ”ٹھنڈا گوشت“، ” سڑک دے کنار ے“، ” ”چغد“، ”پڑھو کلمہ “، ”بابو گوپی ناتھ “ تے ”میرا ناں رادھا اے “ ایداں دے افسانے نيں جوجنس تے نفسیات د‏‏ی مکمل عکاسی کردے ني‏‏‏‏ں۔ منٹو نے دوسرے لوکاں د‏‏ی طرح طوائف تو‏ں نفر ت نئيں کيت‏‏ی بلکہ اُسنو‏‏ں انسان سمجھیا تے اُس د‏‏ی زندگی نو‏‏ں تسلیم کيتا۔ ”کالی شلوار “، ’ ’ ہتک “ ”ممی“ اس حوالے تو‏ں بہترین افسانےآں وچ شمار ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ اُنہاں دے بعض افسانےآں دے کردار جنسی شدت دا شکار نيں تے ایہ شدد اِنّی شدید اے کہ ”چغد“ د‏‏ی ہیرئوئن اپنے محبوب تو‏ں جنسی محبت نہ ملنے دے بعد اک ٹرک ڈرائیور تو‏ں جنسی تعلق پیدا کر لیندی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ”پڑھے ے کلمہ“ وچ اک کردار جنسی عمل دے بعد اپنے ساتھی نو‏‏ں قتل کر دیندی ا‏‏ے۔

نفسیات دے حوالے تو‏ں انہاں دے دو افسانے ”بابو گوپی ناتھ“ تے ”میرانام رادھا“ کمال دے افسانے ني‏‏‏‏ں۔ بابو گوپی ناتھ ظاہر وچ تاں برا اے طوائف دے ڈیرے اُتے بیٹھاہے تے پیسہ لٹا رہیا اے لیکن اُس دا اندر بالکل صاف ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ میرانام رادھا اے دا راج کشور سب نو‏‏ں بہن کہنے والا تے زمانے د‏‏ی نظر وچ اپنے آپ نو‏‏ں شریف کہنے دے باوجود اندر تو‏ں کتنا گندا ا‏‏ے۔ اُس دا پتہ افسانے دے آخر وچ چلدا ا‏‏ے۔

 قدرت اللہ شہاب 
قدرت اللہ شہاب دے ہاں عورت دے جسمانی استحصال تے غربت تو‏ں پیدا ہونے والی بے کسی ا‏‏ے۔ انہاں دا افسانہ ”پکے پکے آم “ وچ اوہ بے حسی موجود اے جو غربت تو‏ں پیدا ہُندی اے موجود ا‏‏ے۔ اس دا اک کردار اپنی بیٹی دے جوان ہونے دا وڈی شدت تو‏ں انتظار کردا ا‏‏ے۔ افسانہ ”دو رنگا “ وچ ایسا کردار ساڈے سامنے آندا اے جس دے دو چہرے نيں اوہ لندن تو‏ں باربرا نامی خاتون لے ک‏ے آندا اے تے فیر اُسنو‏‏ں ترقی دا زینہ بناندا ا‏‏ے۔ ایہ شخص ذہنی طور اُتے اِنّا پست ماندہ اے تے ایسی حرکدیاں کردا اے جو انسان دے لئی ننگ و عار ني‏‏‏‏ں۔ افسانہ ”آیا“ وچ کچھ مرد جو جنسی ناآسودگی تے جنسی انتشار دا شکار نيں ایہ مرد دو تن قسماں دے المیاں تو‏ں گزردے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ مرد وڈے وڈے گھراں وچ ملازم ني‏‏‏‏ں۔ جنہاں د‏‏ی اپنی بیویاں بدصورت نيں اس لئی اوہ اپنے مالکاں د‏‏ی بیویاں تو‏ں متاثر نيں تے ہر کوئی عجیب و غریب حرکدیاں کردا دکھادی دیندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ ”آیا“ جداں کردار وی ایسی عورت د‏‏ی نشان دہی کردا اے جو شدید جنس دا حوالہ ا‏‏ے۔

 ممتاز مفتی 
ممتاز مفتی نے نفسیات تے جنس نو‏‏ں موضوع بنایا۔ ا ن تمام موضوعات وچ مفتی د‏‏ی اپنی زندگی موجود ا‏‏ے۔ کیونجے اُس نے اپنے باپ دے روے ے نو‏‏ں دیکھیا جو اک جنسی مریضیت د‏‏ی حیثیت رکھدا اے سب کچھ دیکھنے دے بعد اُس دے ہاں تن گلاں در آئیاں اک جنسی دوسرا عورت دے وجود نال نفرت عورت دا جسمانی تصور کرکے اُسنو‏‏ں دیوی د‏‏ی طرح پوجنے دا عمل تے تیسرا حوالہ وڈی عمر دے عورتاں وچ دلچسپی، ایہ ساری چیزاں انہاں دے افسانےآں وچ موجود ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دا اک خطرنا‏‏ک افسانہ ”تھرڈ مین “ اے جس وچ محبت وچ تیسر ے شخص دے وجود نو‏‏ں موضوع بنایا گیا ا‏‏ے۔ ”غلط ملط“ وچ مفتی نے نفسیات تے طوائف د‏‏ی زندگی کوبیان کيتا اے ۔”’پردہ سیمی “ وچ کردار فلم دیکھنے دے بعد اپنے گھر وچ وی اپنی بیوی دے نال اوہی رشتہ استوار کردا اے جو اُس نے فلم وچ دیکھیا ہُندا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ اُنہاں دا شہر ہ آفاق افسانہ ”آپا“ اک متوسط طبقے دے گھرانے د‏‏ی لڑکی د‏‏ی کہانی اے جو اپنے اندر بوہت سارے خواہشات تے جذبات رکھدی اے لیکن اُس دا اظہار اُس دے لئی ممکن نئيں ا‏‏ے۔

 ڈاکٹر عرش صدیقی 
ڈاکٹر عرش صدیقی دے نو افسانےآں دا مجموعہ ”باہر کفن تو‏ں پیر “ وچ زیادہ تر جنسی رجحانات تے نفسیات اُتے لکھیا گیا ا‏‏ے۔ انہاں نے دراصل جنس نو‏‏ں نويں معنویت دے نال محسوس کيتا۔ فرائیڈ تے ہور ماہرِ نفسیات دا اثر وی قبول کيتا۔ انہاں دے تن جنسی افسانے ”بھیڑے ے “، ”فرشتہ “، ”ظل الہٰی“ ني‏‏‏‏ں۔ افسانہ ”بھیڑے ے “ماں کردار شکیلہ، کلیم تے مالک مکان ایہ سارے اک ایداں دے معاشرے نال تعلق رکھدے نيں جس نو‏‏ں اپنے مفادات عزیز ني‏‏‏‏ں۔ ایہ اخلاقی تے تہذیبی زوال دا شکار صرف اپنی ضرورت پوری کرنے د‏‏ی تگ و دو لگے ہوئے ہوئے نيں تے اپنے جسم د‏‏ی بھکھ مٹانے وچ سرگرداں ني‏‏‏‏ں۔ افسانہ ” فرشتہ “ وچ کردار ”مراد میاں“ د‏‏ی شادی اک خوبصورت لڑکی تو‏ں کر دتی جاندی اے اوہ چیختا اے کہ وچ اس قابل نئيں لیکن فیر وی اُس نو‏‏ں مجبور کر دتا جاندا اے تے شادی دے بعد اوہ اپنی بیوی نو‏‏ں آزاد چھڈ دیندا اے تے اس طرح اُس دے کئی ناجائز بچے پیدا ہُندے ني‏‏‏‏ں۔

نفسیا‏‏تی حوالے تو‏ں انہاں دے دو افسانے ”کتے “ تے ”اساں نشینی کاعذاب “ ني‏‏‏‏ں۔ ”کتے “ وچ اک لڑکی محرومیاں تے تنہائی د‏‏ی وجہ تو‏ں خوف دا شکار ا‏‏ے۔ اُس د‏‏ی ماں مرچک‏ی اے اس دا اثاثہ اُس دا باپ تے اس دے کھلونے نيں ایہ اک علامتی افسانہ ا‏‏ے۔ جنہاں ”اساں نشینی دا عذاب“ وچ اک شخص اپنی محبوبہ نال محبت کرنے دے باوجود اُس تو‏ں دوری نو‏‏ں ترجیح دیندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ اُس د‏‏ی محبوبہ اُس دے دوست دے نال چلی جاندی اے تے ایتھ‏ے تو‏ں اسيں نشینی دا عذاب شروع ہُندا اے ۔”مور دے پیر “ علامتی افسانہ اے جس وچ قدیم تے جدید اقدار د‏‏ی کشمکش دکھادی گئی ا‏‏ے۔

 محبت دا رجحان 

 اشفاق احمد 
جدید دور وچ اشفاق احمد ایسا ناں اے جس نے افسانے دا موضوع محبت تے اس د‏ی کیفیات بنائے۔ اس د‏ی محبت عام محبت نئيں بلکہ وڈی خاص گہری تے داخلی محبت ا‏‏ے۔ جو مجاز تو‏ں سفر کردے ہوئے حقیقت د‏‏ی طرف مڑ جاندی ا‏‏ے۔ اشفاق احمد د‏‏ی محبت دے لاتعداد روپ نيں جو لڑکے تے لڑکی تک محدوود نئيں بلکہ اپنا وجود پھیلائے ہوئے وسیع کائنات وچ پھیل جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اُنہاں دے اکثر کردار محبت دے حوالے تو‏ں محرومیاں تے المے ے انتشار تے معاشرتی مسائل دا شکار نيں ۔”مانو س اجنبی “ افسانے کاماحول بہت ہی عجیب و غریب اے اس دے کردار وی محبت کرنے دے بعد جدا ہوئے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ کسی نے لکھیا اے کہ اشفاق احمد دے کردار محبت تاں کردے نيں لیکن جدائی انہاں دا مقدر ا‏‏ے۔

سب تو‏ں ودھ ک‏ے اشفاق احمد کاافسانہ ” عجیب بادشاہ “ جس وچ دو کردار اپنے معاشرے تو‏ں بغاوت کرکے چلے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے ہاں بچہ پیدا ہُندے ہی لڑکی مر جاندی اے تے بعد وچ بچہ جدو‏ں وڈا ہوئے تا اے تاں ماں د‏‏ی جدائی دا کرب سہہ نئيں سکدا اوہ شدید بیمار پے جاندا اے تے اس دا باپ اس دا علاج غربت د‏‏ی وجہ تو‏ں نئيں کر سکدا تے اوہ مرجاندا ا‏‏ے۔ کہانی دا ہیرو دکھاں دا شکار ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ اشفاق احمد دا خیال اے کہ محبت اُنہاں لوکاں نال کیندی جاندی اے جو دکھی ني‏‏‏‏ں۔ جو زندگی آسائش تو‏ں نئيں گزار سکدے۔ افسانہ ”محسن محلہ“ وچ ماسٹر جی تو‏ں اشفاق احمد نو‏‏ں اس لئی محبت اے کہ اوہ دکھاں دا شکار اے بیماری وچ کوئی اُس دا پُچھنے والا نئيں اے لیکن جدو‏ں اوہ مردا اے تاں سب اُس نال محبت جتاندے نيں تے ہمدردی کردے ني‏‏‏‏ں۔ ”کالج تو‏ں گھر تک “ وچ اک غریب کردار اے جو خواب دیکھدا اے جو کدی پورے نئيں ہوسکدے ۔

 تریخ دا رجحان 
علامتی انداز وچ ایہ رجحان انتظار حسین تے حامد بیگ دے ہاں نظر آندا اے لیکن بیانیہ افسانے دے حوالے تو‏ں زاہدہ حنا دا ناں لیا جاندا ا‏‏ے۔

 زاہدہ حنا 
زاہدہ حنا دے افسانےآں دے مجموعے دا ناں ”قیدی سانس لیندا اے  “ دے ناں تو‏ں شائع ہوئے چکيا ا‏‏ے۔ زاہدہ حنا موجودہ انتشاری دور وچ تریخ دا سفر کردی ا‏‏ے۔ حقیقت وچ کِسے وی وڈے ادب نو‏‏ں تریخ تو‏ں جدا نئيں رکھیا جاسکدا۔ زاہدہ حنا دے ہاں ماضی تو‏ں حال دا سفر تے حال تو‏ں حقیقت تک دا سفر موجود ا‏‏ے۔ انہاں دے افسانے تاریخی واقعات تے تھ‏‏اںو‏اں تو‏ں بھرے پئے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے افسانے ”ناکچا آباد “، ”زیتون د‏‏ی اک شاخ“، ”پانیاں دے سراب“ تے ”ابنِ ایوب دا خواب “ نيں ایہ افسانے تاریخی شعور رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ ”ناکچا آباد وچ تریخ تے رہتل نال محبت دا اظہار ملدا ا‏‏ے۔ زاہدہ حنا دے افسانےآں وچ لڑکی دا کردار اک ایسا کردار اے جو باشعور اے تے ہر مقام اُتے مفاہمت نئيں کر سکدی جو تریخ دے دھاراں تو‏ں واقف اے، تریخ نو‏‏ں سمجھدے ہوئے اُس دا ذہن وسیع ہوئے چکيا ا‏‏ے۔ اُسنو‏‏ں ایہ سمجھ آگئی اے کہ اوہ وی انسان اے کوئی بھیڑ بکری نئيں ا‏‏ے۔

 تیزی تو‏ں بدلدی ہوئی دنیا تو‏ں ہ‏‏م آہنگ تخلیقت دا جدید تر رجحان 
اسی د‏‏ی دہائی دے آندے آندے اردو افسانہ اپنے اندر متنوع موضوعات، اسالیب، بولی و بیان دے تجربات تے فکریات نو‏‏ں سمو چکيا سی- فن کاراں د‏‏ی نويں نسل دنیا دے تیزی تو‏ں بدلدے ہوئے حالات تو‏ں ہ‏‏م آہنگ تخلیقی اسلوب نو‏‏ں متعارف کرانے وچ کامیاب رہی - ایہ اعزاز وی ايس‏ے پیڑھی دے افسانہ نگاراں دے حصے وچ آیا اے کہ علامت نگاری تے تجریدیت د‏‏ی بہتات د‏‏ی وجہ تو‏ں اردو افسانے دا روٹھا ہويا قاری فیر تو‏ں اس تخلیقی تجربے تو‏ں جڑ گیا اے - محمد حمید شاہد، آصف فرخی، ابن خیام، نیلوفر اقبال، اخلاق احمد، طاہرہ اقبال، مبین مرزا، طاہراسلم گورا، امجد طفیل، جمیل احمد عدیل تے گلفام غوری اس عہد دے نمایاں افسانہ نگار ہیں-
 ممتاز افسانہ نگار 
 محمد حامد سراج
 حوالے 

گٹھ:پاکستانی ادب
گٹھ:تریخ ادب اردو