ہیئت پرستی (فلسفہ)

ہیئت 
ہیئت دے لغوی معانی حالت، صورت تے ساخت دے نيں، صاحبِ فرہنگِ آصفیہ تے صاحبِ نور اللغات نے ہیئت دے مندرجہ ذیل معانی دتے نيں۔

 صورت، شکل، چہرہ مہرہ
 ڈول، ساخت، بناوٹ، دھج
 حال، حالت، کیفیت، ڈھنگ، طور، طریق

انگریزی ادبیات وچ ہیئت دے لئی Form دا لفظ مستعمل اے، ایتھ‏ے ایہ کہنا بے موقع نئيں اے کہ انگریزی وچ Form دا لفظ جتھے ہیئت دے لئی بردا جاندا اے اوتھ‏ے صنف دے لئی وی استعمال ہُندا اے، مغربی تنقید نگاراں دے ہاں ایہ لفظ بالعموم ايس‏ے دوہری معنویت دا حامل دکھادی دیندا ا‏‏ے۔ مروجہ اصطلاحی مفہوم دے اعتبار تو‏ں صنف تے ہیئت اک دوسرے تو‏ں وکھ وکھ نيں، صنف دا تعلق کسی فن پارے دے مواد تے موضوع تو‏ں اے جدو‏ں کہ ہیئت کسی تخلیق دے ظاہری ڈھانچے تے صورت دا ناں ا‏‏ے۔ اردو ادب وچ اگرچہ صنف تے ہیئت انہاں مروجہ معنےآں وچ مستعمل نيں اُتے بعض اوقات ایہ اصطلاحاں ایويں باہ‏م آمیخت ہوئے جاندیاں نيں کہ انہاں د‏‏ی علاحدہ شناخت تے انفرادی حیثیت گم ہوئے جاندی اے تے ہیئت صنف دے لئی تے صنف ہیئت دے لئی استعمال ہونے لگتی ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے غزل بہ یک وقت صنف وی اے تے ہیئت بھی۔ کیو‏ں کہ ایہ دونے حیثیتاں اس دے وجود وچ ضم نيں۔ لیکن جدو‏ں مروجہ مفہوم دے مطابق اسيں اس دا جائزہ لیندے نيں تاں ایہ کہنا پڑدا اے کہ غزل صنف نئيں اے کیو‏ں کہ صنف دا تشخص مواد تے موضوع تو‏ں اے، ابتدا وچ جدو‏ں غزل محض عشقیہ ماحول د‏‏ی ترجمان سی اُس وقت تک اسنو‏ں صنف کہنے وچ تأ مل نئيں ہوئے سکدا مگر ہن جدو‏ں کہ غزل دے دائرۂ موضوعات وچ پوری انسانی زندگی تے اس دے میلانات و امکانات شامل ہوئے چکے نيں، اس لئی اسنو‏ں کسی محدود دائرے وچ مقید نئيں کيتا جا سکدا، اس دے بر عکس غزل دا ناں سندے ہی ساڈے ذہن وچ اس دا ظاہری ڈھانچہ جلوہ گر ہونے لگدا اے تے اس دے ہیئتی خد و خال (جداں مطلع، مقطع، ردیف، قافیہ وغیرہ) ظاہر ہونے لگدے نيں، اس اعتبار تو‏ں غزل نو‏‏ں ہیئت کہنا زیادہ مناسب معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ [شمیم احمد نے غزل نو‏‏ں "ہیئتی صنف" قرار دتا اے ] ايس‏ے طرح مثنوی، رباعی، فرد، قطعہ وغیرہ اصنافِ سخن نئيں نيں بلکہ شعری ہیئتاں نيں۔ شعری اصناف وچ حمد، نعت، قصیدہ، مرثیہ تے ہجو وغیرہ شامل نيں کہ ایہ کسی ہیئت وچ وی ہاں اپنا موضوعات‏‏ی دائرہ رکھدی نيں تے ايس‏ے موضوعات‏‏ی دائرے نو‏‏ں اپنی شناخت دا ذریعہ بناندی نيں، چاں کہ ایہ کسی متعینہ ہیئت د‏‏ی پابند نئيں، اس لئی انہاں دا ناں لینے تو‏ں انہاں دے ڈھانچے دا تصور پیدا نئيں ہُندا۔ صنف تے ہیئت دے خلط ملط تو‏ں پیدا ہونے والی صورتِ حال دے متعلق شمیم احمد رقم طراز نيں:

اس تو‏ں پیش تر کہ ہیئت د‏‏ی اصطلاحی معنویت دا تعین کردے ہوئے اس دے خد و خال دا جائزہ لیا جائے، مناسب ہوئے گا کہ Form دے لغوی معانی اُتے اک نظر پائی جائے۔

ہیئت اک ایسی کثیر المعنی تے ہشت پہلو ادبی اصطلاح اے جس دے معنی و مفہوم د‏‏ی واضح تے حتمی حدود مقرر نئيں کيت‏‏ی جا سکتاں، ہیئت اپنے محدود اصطلاحی مفہوم دے مطابق اک ایسا پیمانہ یا سانچا اے جسنو‏ں فن کار اپنے جذبات تے خیالات د‏‏ی تشکیل دے لئی استعمال وچ لاندا اے، مگر وسیع تر مفہوم وچ ہیئت، تکنیک تے اسلوب نو‏‏ں وی محیط ا‏‏ے۔ اہلِ علم دے ہاں ہیئت دے معنی، مفہوم تے اس د‏ی حدود دے تعین وچ اختلاف پایا جاندا اے تے شاید ايس‏ے لئی محمد حسن عسکری نے ہیئت کو" فریبِ نظر" تے ڈاکٹر شوکت سبزواری نے ہیئت دے مفہوم نو‏‏ں کثرتِ تعبیر دے باعث خوابِ پریشاں قرار دتا ا‏‏ے۔ ذیل وچ ہیئت د‏‏ی چند ایسی تعریفاں پیش کيت‏‏ی جاندیاں نيں جو اس دے محدود تے وسیع اصطلاحی مفاہیم د‏‏ی وضاحت تے اس دے خدوخال د‏‏ی شناخت وچ اک حد تک ساڈی معاونت کرن گی۔

"صورتِ ذہنیہ تو‏ں لے ک‏ے صورتِ نوعیہ جسمیہ تک جو کچھ اے فارم ا‏‏ے۔ اصل اوہ جذبات‏ی تحریک اے جس نے ادیب یا شاعر نو‏‏ں کُچھ لکھنے اُتے مجبور کيتا۔" -- (ڈاکٹر سید عبد اللہ)

ہیئت د‏‏ی مندرجہ بالا معنوی توضیحات دے گہرے مطالعے تو‏ں اہلِ علم دے باہمی اختلاف دا اندازہ لگانا مشکل نئيں، اس اختلاف دا بنیادی سبب ہیئت د‏‏ی حدود د‏‏ی عدم تعیین ا‏‏ے۔ اہلِ علم نے ہیئت دے دائرے وچ تکنیک، آہنگ، لفظیات تے ہور محسناتِ کلام نو‏‏ں شامل ک‏ے دے اسنو‏ں اک پیچیدہ تے بہ قول K۔ P۔ Ker"خطر ناک حد تک ناقابلِ گرفت" اصطلاح بنا دتا ا‏‏ے۔ اس وچ کُچھ شبہ نئيں کہ تکنیک، آہنگ تے لفظیات وغیرہ ہیئت دے نال اک لطیف ربط رکھدے نيں اُتے انہاں د‏‏ی انفرادی حیثیت تو‏ں صرفِ نظر نئيں کيتا جا سکدا۔ شاید ایہی وجہ اے کہ ہیئت د‏‏ی کوئی جامع تعریف نئيں کيت‏‏ی جا سکدی۔

ہیئت دے لئی خیال (مواد) بنیادی توانائی د‏‏ی حیثیت رکھدا اے، جدو‏ں فن کار دے ذہن وچ اک خیال جنم لیندا اے تاں اوہ اس دا مؤثر اظہار چاہندا اے، چاں کہ خیال اک غیر مرئی داخلی جذبے دا ناں اے اس لئی اسنو‏ں اپنے اظہار دے لئی کسی مرئی تے خارجی پیکر د‏‏ی ضرورت ہُندی اے لہٰذا فن کار اک ایسا سانچا تلاش کردا اے یا وضع کردا اے جو اس مقصد دے لئی استعمال وچ لیایا جا سک‏‏ے۔ نتیجتاً ہیئت د‏‏ی تخلیق ہُندی اے گویا خیال دے لئی ہیئت اک مرئی تے خارجی سانچے د‏‏ی حیثیت رکھدی ا‏‏ے۔ جس طرح روح کسی جسم د‏‏ی موجودگی دے بغیر اپنے اظہار تو‏ں قاصر اے ايس‏ے طرح خیال تے جذبے د‏‏ی نمود ہیئت دا ذریعہ تے واسطہ قبول کیتے بغیر ناممکن ا‏‏ے۔ روح تے جسم دے باہمی اشتراک تو‏ں زندگی دا ظہور ہُندا اے تے خیال و ہیئت د‏‏ی نامیاندی وحدت تو‏ں فن د‏‏ی آفرینش ہُندی ا‏‏ے۔ ہیئت د‏‏ی تخلیق دے بارے وچ اک عام تصور تاں ایہ اے کہ ہیئت تخلیق دا رکے ذہن وچ پہلے تو‏ں موجود ہُندی اے تے اوہ اس دا اظہار فن د‏‏ی تخلیق دے ذریعے کردا اے گویا دوسرے لفظاں وچ ایہ کہیا جا سکدا اے کہ ہر تخلیقی تجربہ اپنے نال ہیئت وی لے ک‏ے آندا اے یا فیر ایہ کہ تخلیقی تجربے د‏‏ی نمود دے نال ہی ہیئت د‏‏ی تعمیر و تشکیل شروع ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ ڈاکٹر سید عبد اللہ فرماندے نيں:

اس دے برعکس اک دوسرا نقطۂ نظر ایہ وی پیش کيتا جاندا اے کہ ہیئتاں معروضات وچ موجود ہُندیاں نيں تے تخلیق دا ر اپنی پسند یا ضرورت دے مطابق انہاں دا انتخاب کردا اے تے فیر انہاں نو‏ں آلائشاں تے غیر متعلق و غیر اہ‏م عناصر تو‏ں پاک ک‏ر ک‏ے اک ایسا وجود عطا کردا اے جو اپنے خطوط تے نقوش د‏‏ی صفائی تے تازگی دے باعث دل پذیری تے رعنائی دا ذریعہ بن جاندا ا‏‏ے۔ گویا فن دا ر پہلے سوچدا اے تے فیر اظہار دے لئی مخصوص ہیئت تلاش کردا ا‏‏ے۔ اول الذکر تصور کہ ہر تخلیقی تجربہ اپنے نال ہیئت وی لے ک‏ے آندا اے نو‏‏ں درست مان لیا جائے تاں ہیئتاں دا شمار ممکن نئيں رہندا تے نہ ہی ہیئت دے تجرگل کيتی تخصیصی صورت دا تجزایہ کیہ جا سکدا ا‏‏ے۔ دوسرا نقطۂ نظر البتہ زیادہ قابلِ قبول اے کہ تخلیق کار شعوری طور اُتے ہیئت تلاشتا اے تے اپنی پسند و ناپسند دے مطابق اس وچ تبدیلیاں پیدا ک‏ر ک‏ے اپنے خیال نو‏‏ں اس وچ سمونے د‏‏ی کوشش کردا ا‏‏ے۔

قدیم چینی شاعر لیوچی دے بہ قول شاعر اک ایسا شکاری اے جو زمین و آسمان نو‏‏ں ہیئتاں دے قفس دا پابند کردا ا‏‏ے۔ ایہ قول جتھے ہیئت د‏‏ی قدر و قیمت دا غماز اے اوتھ‏ے اس د‏ی اہمیت و افادیت دا ترجمان وی ا‏‏ے۔ کسی فن پارے دا مطالعہ کردے وقت ایہ سوال پیدا ہُندا اے کہ فن د‏‏ی تخلیق وچ خیال زیادہ اہمیت دا حامل اے یا ہیئت۔ چاں کہ ایہ سوال ہر دور وچ موضوعِ بحث تے باعثِ نزاع رہیا اے اس لئی علمائے فن اپنے اپنے رنگ تے انداز وچ اس دا جواب تلاشتے رہے نيں۔ علمائے فن دا اک گروہ اس خیال دا حامی اے کہ خیال نو‏‏ں ہیئت [ان دے نزدیک ہیئت تکنیک تے ہور عناصر فن دا مجموعہ اے ] اُتے فوقیت حاصل اے جدو‏ں کہ دوسرا گروہ ہیئت نو‏‏ں خیال اُتے ترجیع دیندا ا‏‏ے۔ دونے گروہ دلائل و براہین تو‏ں اپنے اپنے مؤقف نو‏‏ں منوانے دا جتن کردے رہے نيں اُتے کسی نو‏‏ں کُلی کم یابی نئيں ہوسک‏ی کیو‏ں کہ ادب وچ کِسے وی نتیجے یا نظریے نو‏‏ں قطعی تے حتمی تصور نئيں کيتا جا سکدا تے ادب وچ کوئی گل حرفِ آخر نئيں ٹھہرائی جا سکدی۔ ایہی وجہ اے کہ ہیئت تے خیال د‏‏ی اہمیت دے سلسلے وچ جنم لینے والا سوال طویل بحثاں دے باوجود ہن وی اپنی جگہ اُتے موجود ا‏‏ے۔ ادب مواد تے ہیئت دے تال میل تو‏ں وجود پزیر ہُندا اے اس لئی محض مواد (خیال) اُتے انحصار کرنے تو‏ں گل اگے ودھ سکدی اے تے نہ صرف ہیئت تو‏ں کوئی مقصد پورا کيتا جا سکدا اے، کیو‏ں کہ ادب صرف تجربے دے ادراک دا ناں نئيں بلکہ اس ادراک دے فنی اظہار دا ذریعہ وی ا‏‏ے۔ فن کار ہیئت دے ذریعے تجربے وچ تنظیم، حسن تے ترتیب پیدا ک‏ر ک‏ے اپنے جذبات و تاثرات نو‏‏ں مؤثر انداز وچ پیش کردا ا‏‏ے۔ ایويں خیال تے اس د‏ی پیش کش (اظہار) دونے اپنی اپنی جگہ اہمیت تے قدر و قیمت دے حامل ٹھہردے نيں۔ تے انہاں دونے دے امتزاج تو‏ں ہی اک ایسا فن پارہ معرضِ وجود وچ آندا اے جو اپنی صفائی تے جاذبیت دے باعث قلب و نگاہ نو‏‏ں اپنا اسیر کر لیندا ا‏‏ے۔

ہیئت دے خال و خد تہذیبی تے تمدنی زندگی وچ پیوست ہُندے نيں۔ ایويں ہیئت دے آئینے وچ رہتل و تمدن دے نقوش جلوہ گر ہُندے نيں۔ ہیئت خیال دے اظہار دے نال نال اپنے عصری معیارات دے تشخص دا ذریعہ وی بن جاندی ا‏‏ے۔ فن کار چاں کہ معاشرے تے عصر دا آئینہ بردار ہُندا اے اس لئی ہیئت د‏‏ی تخلیق دے وقت اوہ عصری میلانات تے تہذیبی معیارات نو‏‏ں پیشِ نگاہ رکھدا ا‏‏ے۔ ایہی سبب اے کہ تمدن تے رہتل د‏‏ی تبدیلی تو‏ں ہیئتاں دا اثر کم ہونے لگدا اے تے انہاں د‏‏ی تازہ کاری ماند پڑنے لگتی ا‏‏ے۔ ہیئت دے ذریعے معاشرے دا احساسِ جمال نکھردا اے تے اس د‏ی پسند و نا پسند دا معیار بلند ہُندا ا‏‏ے۔ ہیئت قاری دے ذہن وچ کچھ شعری امکانات پیدا کر دیندی اے جو اسنو‏ں فن پارے د‏‏ی تفہیم وچ مدد دیندی اے تے ایويں اوہ فن پارے تو‏ں حظ اٹھا سکدا ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے غزل دا ناں آندے ہی قاری دے ذہن وچ وارداتِ حسن و عشق، حکایاتِ وصال و ہجر، مسائلِ زمین و زمان، ردیف قافیے د‏‏ی تکرار، تغزل، ایجاز و اختصار تے ہور غزلیہ عناصر بے دار ہوئے جاندے نيں تے اوہ غزل دے مطالعے یا سماعت دے دوران وچ اک خاص لذت کشید کردا ا‏‏ے۔

رہتل تے معاشرے د‏‏ی تبدیلی تو‏ں خیال وچ تبدیلی پیدا ہُندی اے تے خیال د‏‏ی تبدیلی بعض اوقات ہیئت وچ تبدیلی دا ذریعہ بن جاندی ا‏‏ے۔ [واضح رہے کہ ہیئت د‏‏ی تبدیلی دا مطلب اس دے ظاہری ڈھانچے دا انہدام نئيں ا‏‏ے۔] شروع شروع وچ نواں (تازہ) خیال اپنے آپ نو‏‏ں منوانے تے مقبول بنانے دے لئی پُرانی ہیئت دا سہارا لیندا اے کیو‏ں کہ ہیئت دا قاری دے نال اک دیرینہ تعلق ہُندا ا‏‏ے۔ تے آزمودہ کاری، ذہنی قربت تے افادۂ قدیم دے پیشِ نظر ہی ہیئت نويں خیال نو‏‏ں قاری تک پہنچانے دا اہتمام کردی اے، جے خیال دے نال ہیئت وی نويں ہوئے تاں شاید معاشرہ اسنو‏ں قبول کرنے تو‏ں انکار کر دے یا بہت دیر بعد جا ک‏ے اس دے اثرات ظاہر ہون۔ بعض اوقات خیال د‏‏ی فرسودگی تے کہنگی نو‏‏ں چھپانے دے لئی وی ہیئت د‏‏ی تازگی نو‏‏ں کم وچ لیایا جاندا اے چاں کہ ہیئت کوئی جامد یا معین چیز نئيں ہُندی اس لئی جے تجربات تے واردات وچ تبدیلی پیدا ہُندی رہے تاں ہیئت وچ تبدیلی وی ناگزیر ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ تجربات دا نواں رنگ و آہنگ اظہار دے لئی مناسب تے تازہ ہیئتاں دا تقاضا کردا ا‏‏ے۔ اس موڑ اُتے فن کار یا تاں پُرانی ہیئت وچ جزوی تبدیلیاں کردا اے یا فیر کسی نويں ہیئت د‏‏ی تعمیر کردا اے، ایتھ‏ے ایہ کہنا خارج از آہنگ نئيں کہ نويں ہیئتاں د‏‏ی تلاش صرف جدت د‏‏ی خواہش نئيں ہُندی کیو‏ں کہ ہیئت برائے ہیئت تو‏ں فن کار نو‏‏ں کوئی فائدہ نئيں پہنچ سکدا۔ ہیئت وچ تبدیلی یا تصرف دے وقت شاعر دے پیشِ نظر اپنی بولی د‏‏ی جملہ شعری روایت ہونی چاہیے تے اسنو‏ں از سرِ نو شاعرانہ ہیئتاں دے امکان دا جائزہ لینا چاہیے کہ انہاں وچ نويں افکار نو‏‏ں پیش کرنے د‏‏ی صلاحیت کس حد تک اے تے اس وچ کس طرح دے تغیرات مفیدِ مطلب تے منفعت رساں ہوئے سکدے نيں۔ جے فن کار بلا سوچے سمجھ‏‏ے تے اپنی شعری روایت نو‏‏ں نظر وچ رکھے بغیر ہیئت وچ تبدیلی یا تصرف کريں گا تاں اس تو‏ں نہ تاں کوئی مقصد پورا ہوئے گا تے نہ اس د‏ی تبدیل شدہ یا وضع کردہ ہیئت نو‏‏ں معاشرے وچ بہ نگاہِ استحسان دیکھیا جائے گا۔ ایہ درست اے کہ ابتدا وچ ہر نويں ہیئت اپنی نا مانوسیت دے باعث مقبولِ زمانہ نئيں ہوئے جاندی لیکن جے اس وچ دم خم ہوئے تے خیال نو‏‏ں بہتر شکل وچ پیش کرنے د‏‏ی صلاحیت موجود ہوئے تاں رفتہ رفتہ اسنو‏ں قبولِ عام ملدا رہندا اے تے قاری اس دے آئینے وچ اپنے عصر دے نقوش دیکھنے لگدا اے ایويں ہیئت د‏‏ی نا مانوسیت مانوسیت وچ تبدیل ہوئے جاندی اے، ہیئت دے تجربات تو‏ں تخلیق دا دھارا رواں دواں رہندا اے تے جے ہیئت دے تجربات دا سلسلہ رک جائے تاں تخلیقی جمود طاری ہوئے جائے کیو‏ں کہ اک ہیئت ہمیشہ دے لئی نئيں ہُندی، تخلیقی تجرباں وچ جدت، وسعت تے پیچیدگی دے نتیجے وچ ہیئت وچ تبدیلی ہُندی رہندی ا‏‏ے۔ دوسری زباناں د‏‏ی شاعرانہ ہیئتاں تو‏ں وی استفادہ کيتا جا سکدا اے لیکن اس دے لئی وی ضروری اے کہ اوہ بولی وی فن کار د‏‏ی بولی تو‏ں تہذیبی مماثلت یا تمدنی علاقہ رکھدی ہو، جے دونے زباناں وچ کوئی قدر مشترک نہ ہوئے تاں ہیئتاں دا مستعار لینا کارِ بے فائدہ ہوئے گا۔

اُردو بولی و ادب د‏‏ی تشکیل وچ ہندوستانی زباناں دا رنگ روپ وی شامل اے تے عربی و فارسی ورگی توانا زباناں دا خون وی اس د‏ی رگاں وچ موج زن اے، اس لئی اُردو نے اپنے ادبی آغاز وچ ہی جتھے ہندوستانی زباناں د‏‏ی شاعرانہ ہیئتاں مثلاً جکری، بارہ ماسہ، اشلوک، بھجن، کِبت، دوہا وغیرہ نو‏‏ں قبول کيتا اوتھ‏ے عربی وفارسی د‏‏ی شاعرانہ ہیئتاں تے اصناف جداں مثنوی، رُباعی، قصیدہ، غزل، مسمط وغیرہ نو‏‏ں وی اپنایا۔ انہاں اصناف تے ہیئتاں وچو‏ں جو اُردو دے تہذیبی مزاج دے نال مکمل طور اُتے ہ‏‏م آہنگ سن انہاں نو‏ں مختصر عرصہ وچ ہی قبولِ عام دا شرف نصیب ہويا تے جو اس دے مزاج تو‏ں مناسبت نئيں رکھدیاں سن اوہ بہت جلد دم توڑ گئياں۔ بعد وچ مخصوص تہذیبی تے معاشرتی حالات د‏‏ی تبدیلی نے وی اُردو د‏‏ی کئی مقبول اصناف نو‏‏ں کم رواج کر دتا جنہاں وچ قصیدہ، مثنوی تے مرثیہ شامل نيں۔ 1857ء دے بعد جدو‏ں ہندوستان اُتے انگریزاں دا باقاعدہ اقتدار قائم ہويا تاں انگریزی زبان و ادب دے اثرات ایتھ‏ے د‏‏ی مقامی زباناں اُتے پئے۔ اُردو اُتے انگریزی ادب دے اثرات دا اندازہ اس گل تو‏ں لگایا جا سکدا اے کہ انگریزی د‏‏ی کئی شعری اصناف تے ہیئتاں جداں سانیٹ، لِمرک، کینٹوز، نظمِ آزاد، نظمِ معریٰ وغیرہ اردو وچ تخلیقی سانچے دے طور اُتے اپنا لی گئياں مگر نظمِ آزاد تے نظمِ معریٰ دے علاوہ باقی ہیئتاں وقتی طور اُتے اپنی چمک دمک دکھا کر ختم ہوئے گئياں کیو‏ں کہ ایہ ہیئتاں اُردو دے تہذیبی رچاؤ کواس د‏ی تمام تر جلوہ سامانیاں دے نال ظاہر کرنے تو‏ں قاصر رہیاں۔

 جدید علوم تے سائنسی پیش رفت نے انساناں د‏‏ی نفسیات، مزاج تے میلانات تبدیل کر دتے نيں۔ اس تبدیلی دے باعث زندگی دے باقی شعبےآں د‏‏ی طرح ادب اُتے وی گہرے اثرات مرتب ہوئے نيں۔ اس وقت ادبیاتِ عالم نو‏‏ں نويں موضوعات د‏‏ی پیش کش دے لئی نويں پیماناں تے شعری سانچاں د‏‏ی تلاش ا‏‏ے۔ہیئت پرستی اک ادبی اصطلاح
 ترتیب محمد احمد بحوالہ http://www.urdulibrary.org/books/65-urdu-ghazal-takneek-aur-haiyat-kay-khad-o-khaal