ناصبی

ناصبی اس شخض نو‏‏ں کہیا جاندا اے جو امام علی یا اہل بیت وچو‏ں کسی اک دے نال دشمنی رکھدا ہوئے تے اپنی دشمنی دا اظہار وی کردا ہوئے۔ اہل بیتؑ دے فضائل دا انکار، ائمہؑ اُتے لعن و سب تے ايس‏ے طرح اہل تشیع دے نال دشمنی نو‏‏ں ناصبیت دے مصادیق وچو‏ں قرار دتا گیا ا‏‏ے۔

شیعہ فقہا دے نزدیک نواصب نجس تے کفار دے حکم وچ نيں؛ ايس‏ے لئے انہاں دے ہتھو‏ں دا ذیبحہ کھانا، انہاں نو‏ں صدقہ دینا تے انہاں دے نال شادی بیاہ جائز نئيں اے تے اوہ مسلماناں تو‏ں وراثت نئيں پا سکدے۔

بعض معاصر محققاں دے بقول ناصبیت دا آغاز قتل عثمان تو‏ں ہويا تے بنو امیہ د‏‏ی حکومت وچ ایہ چیز رائج ہوئے گئی۔ اہل بیتؑ دے فضائل د‏‏ی اشاعت اُتے پابندی، شیعاں دا قتل عام تے منبراں تو‏ں امام علیؑ اُتے سب و شتم نو‏‏ں اس دور د‏‏ی ناصبیت دے اثرات وچو‏ں شمار کيتا گیا ا‏‏ے۔ معاویہ، خوارج، عثمانیہ تے حریز بن عثمان نو‏‏ں نواصب وچو‏ں قرار دتا گیا ا‏‏ے۔

شیعہ علما د‏‏ی نواصب تے ناصبیت دے بارے وچ کئی تصنیفات نيں: من جملہ انہاں وچ محسن معلم د‏‏ی کتاب "النصب و النواصب"، محدث بحرانی د‏‏ی کتاب "الشہاب الثاقب فی بیان معنی النواصب" تے سید عبداللہ جزایری د‏‏ی کتاب "مال الناصب و انہ لیس کل مخالف ناصباً" دا ناں لیا جا سکدا ا‏‏ے۔

 نصب دا مفہوم تے مصادیق 
نصب، اہل بیتؑ یا انہاں دے چاہنے والےآں کینال دشمنی رکھنے تے اسنو‏ں برملا تے آشکار کرنے دے معنی وچ ا‏‏ے۔طریحی، مجمع البحرین، 1416ھ، ج2، ص174۔ اس جہت تو‏ں اہل بیتؑ تے انہاں دے چاہنے والےآں تے شیعاںابن ادریس حلی، اجوبۃ مسائل و رسالے، 1429ھ، ص227؛ نجفی، جواہر الکلام، 1404ھ، ج6، ص64۔ نال دشمنیشہید ثانی، روض الجنان، 1402ھ، ج1، ص420۔ صرف ايس‏ے صورت وچ ’’نصب‘‘ قرار پائے گی کہ جدو‏ں انہاں نال دشمنی انہاں د‏‏ی اہل بیتؑ نال محبتشہید ثانی، روض الجنان، 1402ھ، ج1، ص420۔ تے اہل بیتؑ د‏‏ی پیرویطریحی، مجمع البحرین، 1416ھ، ج2، ص174۔ دے باعث ہوئے۔
مشہور مسلما‏ن علما ایداں دے شخص نو‏‏ں ناصبی قرار دیندے نيں کہ جو اہل بیتؑ دا دشمن ہوئے تے اپنی دشمنی نو‏‏ں برملا کردا ہوبطور نمونہ ملاحظہ کیجئے: شہید ثانی، روض الجنان، 1402ھ، ج1، ص420؛ بحرانی، الحدائق الناضرۃ، 1405ھ، ج5، ص186، ج24، ص60؛ سبحانی، الخمس، 1420ھ، ص60۔۔کچھ لوکاں دے بقول ناصبی اوہ اے کہ جو امام علیؑ تو‏ں بغض نو‏‏ں اپنے دین دا جزء وی قرار دے۔ابن تیمیہ، مجموعۃ الفتاوی، طبعۃ عبدالرحمن بن قاسم، ج4، ص429؛ فیروزآبادی، قاموس المحیط، مادہ نصب، بہ نقل از طریحی، مجمع البحرین، 1416ھ، ج2، ص173۔ شیعہ علما نے امام علیؑ دے فسق یا کفر دے عقیدےابن تیمیہ، مجموعۃ الفتاوی، طبعۃ عبدالرحمن بن قاسم، ج4، ص429۔، آپؑ اُتے دوسرےآں د‏‏ی برتری دے عقیدے،فاضل مقداد، التنقیح الرائع، 1404ھ، ج2، ص421۔ اہل بیت اُتے سبّ و لعن دے عقیدے،فاضل مقداد، التنقیح الرائع، 1404ھ، ج2، ص421۔ انہاں دے فضائل دے انکار،فاضل مقداد، التنقیح الرائع، 1404ھ، ج2، ص421۔ فضائل دے ذکر تے اشاعت د‏‏ی نسبت ناپسندیدگیشہید ثانی، روض الجنان، 1402ھ، ج1، ص420۔ نو‏‏ں نصب دے مصادیق وچو‏ں شمار کيتا ا‏‏ے۔
مشہور مسلما‏ن علما ایداں دے شخص نو‏‏ں ناصبی قرار دیندے نيں کہ جو اہل بیتؑ دا دشمن ہوئے تے اپنی دشمنی نو‏‏ں برملا کردا ہوبطور نمونہ ملاحظہ کیجئے: شہید ثانی، روض الجنان، 1402ھ، ج1، ص420؛ بحرانی، الحدائق الناضرہ، 1405ھ، ج5، ص186، ج24، ص60؛ سبحانی، الخمس، 1420ھ، ص60۔۔کچھ لوکاں دے بقول امام علیؑ تو‏ں بغض نو‏‏ں اپنے دین دا حصہ وی قرار دے۔ابن تیمیہ، مجموعۃ الفتاوی، طبعۃ عبدالرحمن بن قاسم، ج4، ص429؛ فیروزآبادی، قاموس المحیط، مادہ نصب، بہ نقل از طریحی، مجمع البحرین، 1416ھ، ج2، ص173۔ انہاں نے امام علیؑ تو‏ں بغض نو‏‏ں اپنے دین دا جزء وی قرار دتا ا‏‏ے۔ابن تیمیہ، مجموعۃ الفتاوی، طبعۃ عبدالرحمن بن قاسم، ج4، ص429؛ فیروزآبادی، قاموس المحیط، مادہ نصب، بہ نقل از طریحی، مجمع البحرین، 1416ھ، ج2، ص173۔ امام علیؑ دے فسق یا کفر دے عقیدےابن تیمیہ، مجموعۃ الفتاوی، طبعۃ عبدالرحمن بن قاسم، ج4، ص429۔، دوسرےآں د‏‏ی آپؑ اُتے برتری دے عقیدے،فاضل مقداد، التنقیح الرائع، 1404ھ، ج2، ص421۔ اہل بیتؑ اُتے سب و لعن دے عقیدے،فاضل مقداد، التنقیح الرائع، 1404ھ، ج2، ص421۔ انہاں دے فضائل دے انکار،فاضل مقداد، التنقیح الرائع، 1404ھ، ج2، ص421۔ انہاں دے ذکر و نشر د‏‏ی نسبت ناپسندیدگیشہید ثانی، روض الجنان، 1402ھ، ج1، ص420۔ نو‏‏ں نصب دے مصادیق وچو‏ں شمار کيتا ا‏‏ے۔
اہل سنت عالم حسن بن فرحان مالکی نے امام علیؑ تے اہل بیتؑ تو‏ں ہر قسم دے انحراف نو‏‏ں نصب دا مصداق قرار دتا ا‏‏ے۔مالکی، انقاذ التریخ الاسلامی، 1418ھ، ص298۔ انہاں نے امام علیؑ د‏‏ی مدح وچ صحیح احادیث د‏‏ی تضعیف، دورہ خلافت دیاں جنگاں وچ آپ دے غلطی اُتے ہونے، آپؑ دے دشمناں د‏‏ی تعریف وچ مبالغہ آرائی، آپ د‏‏ی خلافت وچ شک تے آپؑ د‏‏ی بیعت تو‏ں گریز دا نصب دے مصادیق وچ وادھا کيتا ا‏‏ے۔مالکی، انقاذ التریخ الاسلامی، 1418ھ، ص298۔ شیعہ فقیہ محدث بحرانی نے (دوسرےآں د‏‏ی امامت نو‏‏ں مان کر) امامت وچ دوسرےآں نو‏‏ں امام علیؑ اُتے مقدم کرنے نو‏‏ں حضرت علیؑ کینال بغض تے نصب دا مصداق قرار دتا ا‏‏ے۔بحرانی، الحدائق الناضرہ، 1405ھ، ج24، ص60۔
 اہل سنت دا ناصبی نہ ہونا 
مشہور شیعہ فقہا دے نزدیک ناصبی اوہ اے جو اہل بیتؑ نال دشمنی رکھدا ہوئے تے اپنی دشمنی نو‏‏ں آشکار وی کردا ہو۔اس رو تو‏ں انہاں دے نزدیک جو اہل سنت، اہل بیتؑ نال محبت اُتے ایمان رکھدے نيں، ناصبی نئيں نيں۔بطور نمونہ ملاحظہ کرن: صدوق، من لا یحضرہ الفقیہ، 1413ھ، ج3، ص408؛ نجفی، جواہر الکلام، 1404ھ، ج6، ص64۔ مگر محدث بحرانی دے نزدیک ناصبی اوہ اے جو دوسرےآں نو‏‏ں امام علیؑ اُتے مقدم کرے تے انہاں د‏‏ی امامت دا قائل ہوئے۔بحرانی، الحدائق الناضرہ، 1405ھ، ج24، ص60۔ انہاں د‏‏ی دلیل اوہ روایت اے جو شیعہ آئمہ دے علاوہ کسی تے د‏‏ی امامت نو‏‏ں ناصبیت قرار دیندی ا‏‏ے۔بحرانی، الحدائق الناضرہ، 1405ھ، ج18، ص157۔ صاحب جواہر نے اس قول نو‏‏ں سیرت تے اہل تشیع دے عمل دے برخلاف قرار دتا ا‏‏ے۔نجفی، جواہر الکلام، 1404ھ، ج6، ص64۔ اس روایت کيتی سند و دلالت د‏‏ی صحت وچ وی تردید کيتی گئی اے ۔رسالہ «مال الناصب و انہ لیس کل مخالف ناصباً»تولائی، «ملاک ناصب‌انگاری، احکا‏م و آثار مترتب بر نصب در فقہ امامیہ»، ص52۔ جو اک شیعہ عالم سید عبداللہ جزیرےی، تو‏ں منسوب اے ؛ اس امر د‏‏ی حکایت کردا اے کہ اوہ اہل سنت دے ناصبی ہونے دے قول تو‏ں اختلاف رکھدے سن ۔آقا بزرگ تہرانی، الذریعہ، 1408ھ، ج19، ص76۔

 ناصبی دے احکا‏م 
شیعہ فقہا دے نزدیک، نواصب نجسصدر، ما وراء الفقہ، 1420ھ، ج1، ص145۔ تے کافرکفار دے حکم وچ نيں۔
بطور نمونہ ملاحظہ کیجئے: طوسی، النھایہ، 1400ھ، ص5۔ نيں۔فقہی کتاباں وچ نجاست کفار دے موضوع اُتے بحث کيتی گئی ا‏‏ے۔بطور نمونہ ملاحظہ کیجئے: نجفی، جواہر الکلام، 1404ھ، ج6، ص63-65؛ بحرانی، الحدائق الناضرہ، 1405ھ، ج5، ص185-177۔ نواصب دے کچھ احکا‏م درج ذیل نيں:

 انہاں دے ذبیحہ دا ناجائز ہوناطوسی، رہتل الاحکا‏م، ج9، ص71؛ امام خمینی، رسالۃ النجاۃ، 1385ش‏، ص325۔
 انہاں کینال نکاح دا ناجائز ہوناصدوق، من لایحضرہ الفقیہ، 1413ھ، ج3، ص408؛ محقق کرکی، جامع المقاصد، 1414ھ، ج13، ص15۔
 انہاں اُتے نماز میت دا عدم جوازابن براج، المھذب، 1406ھ، ج1، ص129۔
 ناصبی د‏‏ی اقتدا وچ نماز دا عدم جوازطوسی، النھایہ، 1400ھ، ص112۔
 ناصبی د‏‏ی نیابت وچ حج دا عدم جوازمحقق حلی، المعتبر، 1407ھ، ج2، ص766۔
 مسلماناں تو‏ں وراثت نہ پانابہجت، جامع المسائل، 1426ھ، ج6، ص156۔
 نواصب نو‏‏ں صدقہ دینے دا عدم جوازامام خمینی، رسالۃ النجاۃ، 1385ش‏، ص309۔
 نواصب نو‏‏ں کفارہ دینے دا عدم جوازطوسی، النھایہ، 1400ھ، ص570۔

 ناصبیت د‏‏ی پیدائش 
بعض معاصر محققاں دا خیال اے کہ ناصبیت دا آغاز قتل عثمان تو‏ں ہويا تے ایہ بنو امیہ دے دور وچ رائج ہوئی۔کوثری، «بررسی ریشه‌های تاریخی ناصبی‌گری»، ص99۔ تاریخی کتاباں دے مطابق معاویہ بن ابو سفیان نے 41 ھ وچ جدو‏ں مغیرہ بن شعبہ نو‏‏ں کوفہ د‏‏ی امارت اُتے مقرر کيتا تاں اسنو‏ں ایہ حکم دتا کہ امام علیؑ نو‏‏ں برا بھلا کہ‏ے۔بلاذری، انساب الاشراف، ج5، ص243؛ طبری، تریخ الامم و الملوک،1387ھ، ج5، ص254۔ اس دے بعد عمر بن عبد العزیز دے زمانے تک خلفائے بنو امیہ منبراں سےزمخشری، ربیع الابرار، 1412ھ، ج2، ص335۔ حضرت علیؑ نو‏‏ں برا بھلا کہندے سن ۔ابن اثیر، الکامل، 1385ھ، ج5، ص42۔
اہل سنت عالم حاکم نیشاپوری نے چوتھ‏ی صدی ہجری نو‏‏ں امام علیؑ د‏‏ی مخالفت تو‏ں بھرپور صدی قرار دیندے ہوئے کتاب فضائل فاطمہ زہراؑ د‏‏ی تالیف دا ہدف اس طرز تفکر دا مقابلہ قرار دتا سی۔وہ چوتھ‏ی صدی ہجری دے ماحول د‏‏ی توصیف کردے ہوئے لکھدے نيں:
زمانے نے سانو‏ں ایداں دے لیڈراں دے جال وچ پھنسا دتا اے کہ لوک جنہاں د‏‏ی قربت حاصل کرنے دے لئی آل رسولؑ تو‏ں بغض دا سہارا لیندے نيں تے انہاں د‏‏ی تحقیر کردے نيں۔حاکم نیشابوری، فضائل فاطمۃ الزهراء، 1429ھ، ص30۔
 اثرات 
 بنو امیہ دے دور اقتدار وچ ناصبیت دے مندرجہ ذیل اثرات شمار کیتے گئے نيں:
اہل سنت کتاباں وچ ناصبی راویاں دے توسط تو‏ں اہل بیتؑ د‏‏ی تضعیف تے انہاں دے فضائل دے انکار اُتے مبنی جعلی روایات دا شامل ہونا۔کوثری، «بررسی ریشه‌های تاریخی ناصبی‌گری»، ص104۔
 بچےآں دا ناں علی رکھنے اُتے پابندی تے علی ناں دے بچےآں دا قتل عام۔مزی، تهذیب الکمال، 1413ھ، ج20، ص429۔
 ایداں دے افراد نو‏‏ں سزا دینا تے تہ تیغ کرنا جو امام علیؑ دے فضائل بیان کردے سن یا انہاں نو‏ں گالیاں دینے تو‏ں گریز کردے سن تے یا معاویہ د‏‏ی کوئی فضیلت نقل نئيں کردے سن ۔حجاج بن یوسف ثقفیابن سعد، الطبقات الکبری، 1410ھ، ج6، ص305۔ دے حکم اُتے شیعہ علیؑ عطیہ بن سعید نو‏‏ں کوڑے پڑنا تے ايس‏ے دے حکم تو‏ں صحاح ستہ وچو‏ں اک کتاب دے مؤلف احمد بن علی نسائیابن کثیر، البدایہ و النهایہ، 1407ھ، ج11، ص124۔ دا قتل انہاں موارد وچو‏ں ا‏‏ے۔کوثری، «بررسی ریشه‌های تاریخی ناصبی‌گری»، ص104-105۔
 معروف نواصب 
منابع وچ کچھ افراد نو‏‏ں ناصبی دا عنوان دتا گیا اے:
 معاویہ بن ابو سفیان اوہ پہلا اموی حاکم سی کہ جس نے 20 سال تک دمشق اُتے حکومت کیت‏‏ی۔ابن عبدالبر، الاستیعاب، 1412ھ، ج3، ص1418۔ نہج البلاغہ دے شارح ابن ابی الحدید معتزلی، نے جاحظ تو‏ں نقل کيتا اے کہ معاویہ نماز جمعہ دے خطبےآں دے آخر وچ علیؑ اُتے لعن کردا سی تے کہندا سی کہ اس فعل نو‏‏ں اس قدر عام کيتا جائے کہ کوئی وی شخص علیؑ د‏‏ی فضیلت نقل نہ کر سک‏‏ے۔ابن ابی‌الحدید، شرح نهج البلاغه، 1404ھ، ج4، ص56-57۔
 عثمانیہ جو ایہ سمجھدے سن کہ امام علیؑ نے عثمان نو‏‏ں قتل کيتا اے یا اس اُتے معاونت د‏‏ی ا‏‏ے۔معلم، النصب و النواصب، 1418ھ، ص591۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں انہاں نے علیؑ د‏‏ی بیعت نو‏‏ں توڑ دتا سی۔طبری، تریخ الامم و الملوک، 1387ھ، ج4، ص430۔ نويں صدی دے اہل سنت رجالی ابن حجر عسقلانی دے نزدیک نواصب اوہ گروہ اے کہ جنہاں دے خیال وچ امام علیؑ نے عثمان نو‏‏ں قتل کيتا اے یا انہاں دے قتل وچ مدد کيت‏ی ا‏‏ے۔ابن حجر، تهذیب التهذیب، دار صادر، ج8، ص458۔ عثمان د‏‏ی محبت وچ غلو دے نتیجے وچ اس گروہ نے امام علیؑ د‏‏ی تضعیف و تنقیص دا راستہ اختیار کيتا ا‏‏ے۔ابن حجر، فتح الباری، 1408ھ، ج7، ص13۔
 خوارج جنگ صفین وچ امام علیؑ دے لشکر وچ شامل سن ۔انہاں نے علی ابن ابی طالبؑ اُتے کفر د‏‏ی تہمت لگائی تے آپؑ دے خلاف اٹھیا کھڑے ہوئے۔انہاں نو‏ں امام علیؑ دے نال دشمنی د‏‏ی وجہ تو‏ں نواصب یا ناصبہ وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔مقریزی، المواعظ و الاعتبار، 1422-1425ھ، ج4، قسم 1، ص428۔
 حجاج بن یوسف ثقفی متوفی 95 ہجری، چوتھ‏ی صدی ہجری دے مؤرّخ مسعودی دے بقول، اہل بیتؑ دا دشمن تھاملاحظہ کیجئے: مسعودی، مروج الذهب، 1409ھ، ج3، ص144۔۔وہ امام علیؑ تے آپؑ دے اصحاب اُتے تبرا نہ کرنے والےآں نو‏‏ں قتل کر دیندا سی۔وہ شیعاں نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتار دیندا سی تے بالکل معمولی سی بدگمانی تے تہمت دے بہانے انہاں نو‏ں قید کر دیندا سی۔غرضیکہ جے کسی نو‏‏ں زندیق یا کافر کہیا جاندا سی تاں ایہ اس تو‏ں بہتر ہُندا کہ اس دا تعارف شیعہ دے عنوان تو‏ں کرایا جائے۔ابن ابی‌الحدید، شرح نهج البلاغه، 1404ھ، ج11، ص44۔ حجاج، عبد الملک د‏‏ی حکومت وچ پہلے حجاز دا حاکم سی تے فیر عراق دا حکمران وی بنا دتا گیا۔ابن کثیر، البدایہ و النهایہ، 1407ھ، ج9، ص117۔
 حریز بن عثمان امام علیؑ نو‏‏ں منبر تو‏ں سب و شتم کردا سی۔سمعانی، الانساب، 1382ھ، ج6، ص95۔ اس نے امام علیؑ د‏‏ی فضیلت وچ وارد ہونے والی حدیث انت منی بمنزلة هارون من موسی وچ تحریف ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں «انت منی بمنزلة قارون من موسی» روایت کيتا ا‏‏ے۔ابن حجر، تهذیب التهذیب، دار صادر، ج2، ص239۔ اہل سنت رجال شناس ابن حبان دے بقول حریز ہر شب و روز وچ علی بن ابی طالبؑ اُتے ستر مرتبہ لعنت کردا سی۔ابن حجر، تهذیب التهذیب، دار صادر، ج2، ص240۔
 مغیرۃ بن شعبہ جدو‏ں معاویہ د‏‏ی طرف تو‏ں کوفہ دا حاکم سی، تاں امام علیؑ تے شیعاں نو‏‏ں منبر تو‏ں برا بھلا کہندا سی تے انہاں اُتے لعنت کردا سی۔ابن کثیر، البدایۃ و النهایۃ، 1407ھ، ج8، ص50۔ ایہ انہاں اصحاب وچو‏ں اے کہ جنہاں دے حضرت زہراؑ دے گھر اُتے حملے وچ شامل ہونے دا ذکر ا‏‏ے۔مفید، الجمل، 1413ھ، ص117۔
 ابن تیمیہ جو سلفی فک‏ر ک‏ے رہنماواں وچو‏ں اے تے بعض شیعہ محققاں نے ابن تیمیہ د‏‏ی ناصبیت دے اثبات دے لئی اس د‏ی جانب تو‏ں حدیث رد الشمس دے انکار،ابن تیمیہ، منهاج السنه، 1406ھ، ج8، ص165، به نقل از آل مجدد، «نشانه‌های ناصبی‌گری ابن تیمیہ»، ص17۔ حدیث غدیر د‏‏ی تضعیفابن تیمیہ، منهاج السنه، 1406ھ، ج7، ص319-320، به نقل از «نشانه‌های ناصبی‌گری ابن تیمیہ»، ص19۔ تے ايس‏ے طرح اس د‏ی شیعاں کینال دشمنی تو‏ں استدلال کيتا ا‏‏ے۔آل مجدد، «نشانه‌های ناصبی‌گری ابن تیمیہ»، ص17-25۔ ابن حجر عسقلانی نے کہیا اے کہ بعض لوکاں نے حضرت علیؑ دے حوالے تو‏ں ابن تیمیہ دے تاثرات د‏‏ی وجہ تو‏ں اس د‏ی طرف نفاق د‏‏ی نسبت دتی ا‏‏ے۔ابن حجر، الدرر الکامنه، دار الجیل، ج1، ص155۔

 کتاباں 
شیعہ علما و محققاں نے ناصبیت دے معنی تے احکا‏م دے بارے وچ چند کتاباں تصنیف کيتی نيں؛معلم، النصب و النواصب، 1418ھ، ص588-590۔ منجملہ:
 النصب و النواصب، مصنف: محسن معلم؛ بولی عربی، جو کچھ مطالب منجملہ نصب دے معانی تے مصادیق اُتے مشتمل ا‏‏ے۔معلم، النصب و النواصب، 1418ھ، ص31-38۔ حکم نواصبمعلم، النصب و النواصب، 1418ھ، ص605-624۔ آثار درباره نصبمعلم، النصب و النواصب، 1418ھ، ص588-590۔؛ مصنف نے امام علیؑ دے بغض تے دشمنی نو‏‏ں ناصبیت دا معیار قرار دتا اے معلم، النصب و النواصب، 1418ھ، ص37۔ تے 250 تو‏ں زیادہ افراد نو‏‏ں ناصبی یا ناصبیت د‏‏ی تہمت دا حامل ہونے دے عنوان تو‏ں ذکر کيتا ا‏‏ے۔معلم، النصب و النواصب، 1418ھ، ص261-528۔ ايس‏ے طرح انہاں علاقےآں دے ناں کہ جتھے اُتے نواصب رہندے سن، اس کتاب وچ ذکر کیتے گئے نيں۔معلم، النصب و النواصب، 1418ھ، ص244-229۔ ایہ کتاب انتشارات دار الهادی د‏‏ی جانب تو‏ں 1418ھ وچ بیروت وچ شائع کيتی گئی۔«النصب و النواصب»۔
محدث بحرانی د‏‏ی تالیف «الشہاب الثاقب فی بیان معنی النواصب»،بحرانی، الحدائق الناضره، 1405ھ، ج3، ص405۔ تے ايس‏ے طرح وحید بہبہانی د‏‏ی تالیف «رسالہ اصول الاسلام و الایمان و حکم الناصب و ما یتعلق بہ»،آقا بزرگ تهرانی، الذریعه، 1408ھ، ج2، ص176۔ وی نصب تے ناصبیت دے موضوع اُتے لکھی گئیاں نيں۔
اسی طرح کچھ جواب ناواں وچ کہ جنہاں نو‏ں شیعہ علما نے نے مخالفین د‏‏ی کتاباں اُتے تنقید دے ضمن وچ لکھیا اے ؛ وچ نواصب د‏‏ی تعبیر تو‏ں استفادہ کيتا گیا ا‏‏ے۔معلم، النصب و الناصبی، 1418ھ، ص588-590۔ قاضی نور اللہ شوشتری د‏‏ی کتاب مصائب النواصب فی الرد علی النواقض الروافضآقا بزرگ تهرانی، الذریعه، 1408ھ، ج19، ص76۔، عبدالجلیل قزوینی د‏‏ی کتاببعض مثالب النواصب فی نقض بعض فضائح الروافض وی انہاں کتاباں وچو‏ں نيںآقا بزرگ تهرانی، الذریعه، 1408ھ، ج3، ص130۔ کتاب النصب و النواصب وچ وی نصب و نواصب دے بارے وچ 29 کتاباں دا تذکرہ کيتا گیا ا‏‏ے۔معلم، النصب و الناصبی، 1418ھ، ص588-590۔

 متعلقہ صفحات 
 رافضی

 حوالے 

 مآخذ 

 آقا بزرگ تهرانی، الذریعۃ الی لکھتاں الشیعہ، قم و تهران، اسماعیلیان کتابخانہ اسلامیہ تهران، 1408ھ۔
 آل مجدد، سید حسن، «نشانه‌هایی از ناصبی‌گری ابن تیمیه»، در فصلنامہ صراط، شمارہ 12، زمستان، 1393شمسی۔
 ابن ادریس حلی، محمد بن منصور، اجوبۃ مسائل و رسالے فی مختلف فنون المعرفۃ، تصحیح: سید محمدمهدی بن سید حسن موسوی خرسان، قم، دلیل ما، 1429ھ۔
 ابن ابی‌الحدید، عبدالحمید بن هبۃ اللہ، شرح نهج البلاغہ، تصحیح: ابراهیم محمد ابوالفضل، قم، مکتبۃ آیت اللہ المرعشی النجفی، 1404ھ۔
 ابن اثیر، علی بن محمد، الکامل فی التریخ، بیروت، دار صادر، 1385ھ/1965ء۔
 ابن براج طرابلسی، عبدالعزیز، المهذب، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابستہ بہ جامعہ مدرسین حوزہ علمیہ قم، 1406ھ۔
 ابن تیمیہ، احمد بن عبدالحلیم، مجموعۃ الفتاوی، طبعۃ عبدالرحمن بن قاسم، بی‌تا.
 ابن تیمیہ، احمد بن عبدالحلیم، منهاج السنۃ النبویۃ فی نقض الکلام الشیعہ القدریہ، تحقیق: محمد رشاد سالم، جامعۃ الامام محمد بن سعود الاسلامیۃ، 1406ھ/1986ء۔
 ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، تهذیب التهذیب، بیروت، دار صادر، بی‎تا. 
 ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، الدرر الکامنہ فی اعیان المائۃ الثامنہ، بیروت، دار الجیل.
 ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، فتح الباری بشرح صحیح البخاری، احیاء التراث العربی، 1408ھ/1998ء۔
 ابن سعد، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، تحقیق: محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیہ، 1410ھ/1990ء۔
 ابن عبدالبر، یوسف بن عبداللہ، الاستیعاب فی معرفۃ الاصحاب، تحقیق: علی محمد بجاوی، بیروت، دار الجبیل، 1412ھ/1992ء۔
 ابن کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمر، البدایہ و النهایہ، بیروت، دار الفکر، 1407ھ/1986ء۔
 امام خمینی، روح اللہ، رسالہ نجاۃ العباد، تهران، مؤسسہ تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ‏1385 شمسی۔
 بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضرہ فی احکا‏م العترۃ الطاهرہ، تصحیح:‌ محمد ایروانی و سید عبدالرزاق مقرم، قم، دفتر نشر اسلامی وابستہ بہ جامعہ مدرسین حوزہ علمیہ قم، 1405ھ۔
 بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف (ج5)، تحقیق: احسان عباس، بیروت، جمعیۃ المستشرقین الالمانیہ، 1400ھ/1979ء۔
 بهجت، محمدتقی، جامع المسائل، قم، دفتر آیت اللہ بهجت، 1426ھ۔
 تولایی، رحمت، نقیبی، سید ابوالقاسم، «ملاک ناصب‌انگاری، احکا‏م و آثار مترتب بر نصب در فقہ امامیه»، در مجلہ فقہ و اصول، بهار 1396 شمسی۔
 حاکم نیشابوری، محمد بن عبداللہ، فضائل فاطمۃ الزهراء، تحقیق: علیرضا بن عبداللہ، قاهرہ، دار الفرقان، 1429ھ۔
 زمخشری، محمود بن عمر، ربیع الابرار و نصوص الاخبار، تحقیق: مهنا عبدالامیر، بیروت، مؤسسہ اعلمی للمطبوعات، 1412ھ۔ 
 سبحانی، جعفر، الخمس فی الشریعۃ الاسلامیۃ الغراء، قم، مؤسسہ امام صادق، 1420ھ۔
 سمعانی، عبدالکریم بن محمد، الانساب، تحقیق: عبدالرحمن بن یحیی معلمی یمانی، حیدرآباد، مجلس انسائیکلوپیڈیا العثمانیہ، 1382ھ/1962ء۔
 شهید ثانی، زین الدین بن علی، روض الجنان فی شرح ارشاد الاذهان، قم، دفتر نشر اسلامی وابستہ بہ جامعہ مدرسین حوزہ علمیہ قم، 1402ھ۔
 صدر، سید محمد، ما وراء الفقہ، تصحیح: جعفر هادی دجیلی، بیروت، دار الاضواء للطباعۃ و النشر و التوزیع، 1420ھ۔
 صدوق، محمد بن علی، من لایحضرہ الفقیہ، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابستہ بہ جامعہ مدرسین حوزہ علمیہ قم، 1413ھ۔
 کوثری، احمد، «بررسی ریشه‌های تاریخی ناصبی‌گری»، در مجلہ سراج منیر، شمارہ 16، زمستان 1393 شمسی۔
 طبری، محمد بن جریر، تریخ الامم و الملوک، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دار التراث، 1387ھ/1967ء۔
 طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین، تصحیح: سید احمد حسینی، تهران، کتابفروشی مرتضوی، 1416ھ۔
 طوسی، محمد بن حسن، النهایۃ فی مجرد لفقہ و الفتاوی، بیروت، دار الکتاب العربی، 1400ھ۔
 فاضل مقداد، مقداد بن عبداللہ، التنقیح الرائع لمختصر الشرائع، تصحیح: سید عبداللطیف حسینی کوه‌کمری، قم، انتشارات کتابخانہ آیت اللہ مرعشی نجفی، 1404ھ۔
 مالکی، انقاذ التریخ الاسلامی، اردن، مؤسسۃ الیمامۃ الحفیہ، 1418ھ۔
 محقق حلی، جعفر بن حسین، المعتبر فی شرح المختصر، تصحیح: محمدعلی حیدری و دیگران، قم، مؤسسہ سید الشهداء علیہ السلام، 1407ھ۔
 محقق کرکی، علی بن حسین، جامع المقاصد فی شرح القواعد، قم، مؤسسہ آل البیت، 1414ھ۔
 مزی، یوسف بن عبدالرحمان، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، تحقیق: بشار عواد معروف، بیروت، مؤسسہ الرسالہ، 1413ھ/1992ء۔
 مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، تحقیق: اسعد داغر، قم، دار الهجرہ، 1409ھ۔
 مفید، محمد بن محمد، الجمل و النصرۃ لسید العترۃ فی حرب البصرة، تصحیح: علی میرشریفی، قم، کنگرہ شیخ مفید، 1413ھ۔
 مغنیہ، محمدجواد، الشیعہ و الحاکمون، بیروت، دار الجواد، 2000ء۔ 
 مقریزی، احمد بن علی، المواعظ و الاعتبار فی ذکر الخطط و الآثار، تحقیق: ایمن فؤاد سید، لندن، 1422ـ1425ھ/2002ـ2004ء۔
 معلم، محسن، النصب و النواصب، بیروت، دار الهادی، 1418ھ/1977ء۔
 نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، تصحیح: عباس قوچانی، علی آخوندی، بیروت، داراحیاء التراث العربی، 1404ھ۔



گٹھ:کلامی اصطلاحات
 گٹھ:دشمنان اہل بیت
گٹھ:جہالت