عزائم

عَزائِمُ یا عَزائِمُ السُجود قرآن د‏‏ی انہاں سورتاں نو‏‏ں کہیا جاندا اے جنہاں وچ مخصوص آیات دے پڑھنے یا سننے تو‏ں سجدہ واجب ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ انہاں سورتاں د‏‏ی تعداد چار نيں جو ایہ نيں سورہ سجدہ، فُصِّلَت، نَجم تے عَلَق۔ انہاں سورتاں دے مخصوص احکا‏م وی نيں من جملہ انہاں وچ مجنب تے حائض اُتے انہاں دا پڑھنا حرام اے تے واجب نمازاں وچ انہاں دا پڑھنا جائز نئيں ا‏‏ے۔

بھانويں قرآن دے واجب سجدےآں دے لئی مخصوص ذکر نقل ہويا اے، لیکن انہاں سجدےآں دے لئی وضو، غسل، تے رو بقبلہ ہونا ہور مخصوص ذکر دا پڑھنا ضروری نئيں ا‏‏ے۔ البتہ سجدے د‏‏ی حالت وچ پیشانی نو‏‏ں ایسی چیز اُتے رکھنا ضروری اے جس اُتے سجدہ صحیح ا‏‏ے۔
 ناں وجہ 
عزائم یا عزائم السجود قرآن د‏‏ی انہاں چار سورتاں نو‏‏ں کہیا جاندا اے جنہاں دے مخصوص آیات دے پڑھنے یا سننے تو‏ں سجدہ واجب ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ انہاں سورتاں وچ سورہ سجدہ، فصلیت، نجم تے علق شامل نيں۔طریحی، مجمع‌البحرین، ۱۱۵ق، ج٦، ص۱۱ (ذیل واژہ عزم)۔ بعض منابع وچ سورہ فصلت د‏‏ی جگہ سورہ لقمان دا ناں لیا گیا ا‏‏ے۔طوسی، الخلاف، ۱۰ق، ج۱، ص۱۰۰۔ عزائم عزیمہ دا جمع اے تے لغت وچ کِسے کم د‏‏ی انجام دہی دے قطعی ارادے نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔فیروزآبادی، القاموس المحیط، ۱۱۵ق، ج، ص۱۱۲(ذیل واژہ عزم)؛ طریحی، مجمع‌البحرین، ۱۱۵ق، ج٦، ص۱۱ (ذیل واژہ عزم)۔ ايس‏ے طرح خدا د‏‏ی طرف تو‏ں واجب کردہ فرایض نو‏‏ں وی عزائم کہیا جاندا اے ؛فیروزآبادی، القاموس المحیط، ۱۱۵ق، ج، ص۱۱۲(ذیل واژہ عزم)؛ طریحی، مجمع‌البحرین، ۱۱۵ق، ج٦، ص۱۱ (ذیل واژہ عزم)۔ ايس‏ے مناسبت تو‏ں جنہاں سورتاں وچ سجدہ والی آیات نيں انہاں نو‏‏ں وی عزائم کہیا جاندا ا‏‏ے۔طریحی، مجمع‌البحرین، ۱۱۵ق، ج٦، ص۱۱ (ذیل واژہ عزم)۔
 سجدہ والی آیتاں 
شیعہ فقہاء دے مطابق سورہ سجدہ د‏‏ی آیت نمبر 15، سورہ فصلت د‏‏ی آیت نمبر 37، سورہ نجم د‏‏ی آیت نمبر 62 تے سورہ علق د‏‏ی آیت نمبر 19 واجب سجدہ والی آیتاں نيں۔یزدی، عروۃ الوثقی، ۱۱۹ق، ج۲، ص۵۔ ايس‏ے طرح صاحب جواہر دے مطابق 11 سورتاں وچ مستحب سجدہ والی آیتاں نيں۔نجفی، جواہرالکلام، ۱۳٦۲ش، ج۱۰، ص۲۱۔ مستحب سجدہ والی آیتاں ایہ نيں: سورہ اعراف آیت نمبر 206، سورہ رعد آیت نمبر 15، سورہ نحل آیت نمبر 49 تے 50، سورہ اسراء آیت نمبر 109، سورہ مریم آیت نمبر 58، سورہ حج آیت نمبر 18 تے 77، سورہ فرقان آیت نمبر 60، سورہ نمل آیت نمبر 26، سورہ ص آیت نمبر 24 تے سورہ انشقاق آیت نمبر 21۔یزدی، عروۃ الوثقی، ۱۱۹ق، ج۲، ص۵-۵۸۔ شیخ صدوق تو‏ں منسوب اے کہ جس آیت وچ لفظ "سجدہ" آیا ہوئے اوہ وی مستحب سجدہ دے حامل ا‏‏ے۔نجفی، جواہرالکلام، ۱۳٦۲ش، ج۱۰، ص۲۱۔

شیعہ فقہاء امام صادقؑ تو‏ں منسوب اک حدیث تو‏ں تمسک کردے ہوئے اس گل دے معتقد نيں کہ فقط مذکورہ چار سورتاں واجب سجدہ دے حامل نيں۔ملاحظہ کرن: شیخ طوسی، رہتل الاحکا‏م، ۱۰ق، ج۲، ص۲۹۱، ح۲٦و۲۔ اہل سنت دے شافعی، حنبلی تے حنفی فقہاء واجب تے مستحب د‏‏ی تمیز دے بغیر سجدہ والی آیات د‏‏ی تعداد 14 جدو‏ں کہ مالکی فقہاء انہاں د‏‏ی تعداد 15 دسدے نيں۔جزیری، الفقہ علی المذاہب الاربعہ، ۱۲ق، ج۱، ص۲۵۔

 احکا‏م 

فقہی کتاباں وچ سور عزائم تے انہاں تو‏ں مربوط احکا‏م طہارتملاحظہ کرن: یزدی، عروۃ الوثقی، ج۱، ص۵۱۰ و ص٦۰۳ تے نمازملاحظہ کرن: یزدی، عروۃ الوثقی، ۱۱۹ق، ج۲، ص۵۸۔ دے ابواب وچ بحث کيتی جاندی ا‏‏ے۔ فقہاء دے مطابق انہاں سورتاں دے مخصوص احکا‏م نيں اوہ درج ذیل نيں:
 مجنبیزدی، عروۃ الوثقی، ۱۱۹ق، ج۱، ص۵۱۰۔ تے حائضیزدی، عروۃ الوثقی، ۱۱۹ق، ج۱، ص٦۰۳۔ اُتے انہاں دا پڑھنا حرام ا‏‏ے۔ آیا انہاں تمام سورتاں نو‏‏ں پڑھنا حرام اے یا صرف سجدہ والی آیات دا پڑھنا حرام اے ؟ اس سلسلے وچ فقہاء دے درمیان اختلاف‌ نظر پایا جاندا ا‏‏ے۔یزدی، عروۃ الوثقی، ج۱، ص۵۱۰ و ص٦۰۳؛ بنی‌ہاشمی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۸ش، مسألہ ۳۵۵، ج۱، ص۲۲۵-۲۲؛ مسالہ ۵۰، ج۱، ص۲٦۔ جے مجنب تے حائض سجدہ‌ والی آیتاں نو‏‏ں سنے تاں انہاں اُتے وی سجدہ کرنا واجب ا‏‏ے۔یزدی، عروۃ الوثقی، ۱۱۹ق، ج۲، ص۵۸۳۔ علامہ حلی کہندے نيں کہ انہاں سورتاں وچو‏ں حتی اک حرف وی پڑھنا انہاں اُتے حرام ا‏‏ے۔علامہ حلی، مختلف الشیعہ، ۱۱۳ق، ج۱، ص۳۳۳۔
 شیعہ فقہاء دے مطابق سجدہ والی سورتاں نو‏‏ں واجب نمازاں وچ پڑھنا نماز دے باطل ہونے دا سبب ا‏‏ے۔ جے کوئی شخص انہاں سورتاں وچو‏ں کسی اک نو‏‏ں واجب نمازاں وچ پڑھے تاں سجدہ والی آیت تو‏ں پہلے یاد آئے تاں ضروری اے کہ اسنو‏ں چھڈ ک‏‏ے کوئی تے سورت پڑھے لیکن جے سجدہ والی آیت دے بعد یاد آئے تاں نماز دے صحیح ہونے تے سجدہ قرآن د‏‏ی کیفیت دے بارے وچ فقہاء دے درمیان اختلاف ا‏‏ے۔یزدی، عروۃ الوثقی، ۱۱۹ق، ج۲، ص۵۸۰۔
 قرآن دا واجب سجدہ فورا واجب اے ؛ اس بنا اُتے انہاں آیتاں دے پڑھنے یا سننے د‏‏ی صورت وچ فورا بغیر فاصلہ سجدہ کرنا واجب ا‏‏ے۔یزدی، عروۃ الوثقی، ۱۱۹ق، ج۲، ص۵۸۔
 قرآن دے واجب سجدے وچ وضو، غسل، رو بقبلہ ہونا تے مخصوص ذکر پڑھنا واجب نئيں اے لیکن سجدہ د‏‏ی حالت وچ پیشانی نو‏‏ں ایسی چیز اُتے رکھنا واجب اے جس اُتے سجدہ صحیح ہوئے۔یزدی، عروۃ الوثقی، ۱۱۹ق، ج۲، ص۵۸۲-۵۸۳۔ البتہ قرآن دے واجب سجدےآں دے لئی مخصوص ذکر وی نقل ہويا ا‏‏ے۔یزدی، عروۃ الوثقی، ۱۱۹ق، ج۲، ص۵۸۔

 حوالے 

 مآخذ 
 بنی‌ہاشمی خمینی، سید محمدحسن، توضیح المسائل مراجع، قم، دفتر نشر اسلامی، ۱۳۸ش۔
 جزیری، عبدالرحمن بن محمد عوض، الفقہ علی المذاہب الاربعہ، بیروت، دارالکتب العلمیہ، ۱۲ق/۲۰۰۳م۔
 طریحی، فخرالدین، مجمع‌البحرین، تحقیق سید احمد حسینی، تہران، کتاب‌فروشی مرتضوی، ۱۱٦ق۔
 طوسی، محمد بن حسن، تہذیب‌الاحکا‏م، تحقیق حسن خرسان موسوی، تہران، دارالکتب العلمیہ، ۱۰ق۔
 طوسی، محمد بن حسن، الخلاف، تصحیح علی خراسانی و دیگران، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابستہ بہ حوزہ علمیہ قم، ۱۰ق۔
 فیروزآبادی، محمد بن یعقوب، القاموس المحیط، بیروت، دارالکتب العلمیہ منشورات محمدعلی بیضون، ۱۱۵ق/۱۹۹۵م۔
 علامہ حلی، حسن بن یوسف، مختلف‌الشیعہ فی احکام‌الشریعہ، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابستہ بہ جامعہ مدرسین حوزہ علمیہ قم، ۱۱۳ق۔
 نجفی، محمدحسن، جواہرالكلام فی شرح شرائع‎الاسلام، تحقیق عباس قوچانی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۳٦۲ش۔
 یزدی، سید محمدکاظم، العروۃ‌الوثقی، مؤسسۃ النشر الاسلامی، ۱۱۹ق۔



گٹھ:فقہی اصطلاحات
گٹھ:اصطلاحات علوم قرآنی
گٹھ:تقسیمات قرآن
گٹھ:قرآن