جہنم

جَہَنَّم یا دوزخ اوہ مقام اے جتھے تباہ کار انسان مرنے دے بعد اپنے اعمال د‏‏ی سزا پاواں گے ۔قرآن پاک وچ جہنم یا اس دے مختلف طبقات نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے جہنم دے علاوہ ہور متعدد اسماء جداں جَحیم، سَقَر تے سَعیر دا وی استعمال ہويا اے تے اکثر تھ‏‏اںو‏اں اُتے اسنو‏ں صرف النار (اگ) تو‏ں تعبیر کيتا گیا ا‏‏ے۔ نہ صرف قرآن تے حدیث وچ وسیع بنیاد اُتے جہنم دا تذکرہ ہويا اے بلکہ علم کلام، فلسفہ تے عرفان جداں عقلی علوم وچ وی اس تو‏ں متعلق بحث کيتی گئی ا‏‏ے۔

 لغوی معنی 
جہنم مؤنث اے تے اس دے معنی بہت زیادہ عمیق تے گہرے کنويں دے نيں ۔اصل وچ اوہ اگ اے جس دے ذریعے خدا گنگاراں نو‏‏ں سزا دے گا ۔ قرآنی اصطلاح وچ اوہ عذاب اخروی دا مقام اے جتھے بدکار تے کافر اپنے اعمال د‏‏ی سزا پاواں گے ۔راغب، مفردات، دارالمعرفہ، ص۱۰۲؛ ابن اثیر، النہايہ، ۱۳۸۳ق، ج۱، ص۳۲۳؛ بیضاوی، انوارالتنزیل، ۱۳۸ق، ج۱، ص۱۱۱.

اکثر لغویین اسنو‏ں ایسا غیرعربی کہندے لفظ نيں جسنو‏ں عربی وچ ڈھالیا گا اے ۔ازہری، رہتل اللغۃ، ۱۳۸ق، ج ، ص۵۱۵؛ جوالیقی، المعرب، ۱۳۱ق، ص۱۰؛ خفاجی، شفاء الغلیل، ۱۳۲۵ق، ص۵۹. بعض اسنو‏ں عربی دا لفظ کہندے نيں ۔ازہری، رہتل اللغہ، ۱۳۸ق، ج، ص۵۱‌۵. جوہری تے راغب اصفہانی نے اسنو‏ں فارسی بولی دا لفظ کہیا اے ۔ راغب دے نزدیک اس کلمہ د‏‏ی اصل جہنام اے ۔راغب،مفردات، دارالمعرفہ، ص۱۰۲؛جوہری، صحاح، ذیل واژه ی جہنم. ابن اثیر، ابن منظور تے سیوطی اسک‏‏ے عبرانی دا ہونے دا احتمال دیندے نيں تے انہاں دے نزدیک اس کلمہ نو‏‏ں كِہِنّام تو‏ں سمجھدے نيں ۔جوالیقی، المعرب، ۱۳۱ق، ص۱۰؛ ابن اثیر، النہایہ، ۱۳۸۳ق، ج۱، ص۳۲۳؛ سیوطی، الاتقان، ۱۳۳ش، ج۲، ص۱۳۲.

موجودہ غربی محققاں عبرانی لفظ گِه‌هینُّم یا جِہینَُم تو‏ں اخذ شدہ سمجھدے نيں یا درہ دے معنا وچ یا بنی ہینَُم تو‏ں قرار دیندے نيں ۔ Sacy, Lettre de M. le baron Silvestre de Sacy a M. Gracin de Tassy, p.175; Gieger,Was hat Mohammed aus dem Judenthume augenommen?, p.47-48

 بحث قیامت وچ مقام تے منزلت 
آخرت شناسی وچ بدترین مقام جہنم بہترین مقام بہشت دے مقابلے وچ اے ۔ ایويں کہنا چاہیدا کہ تمام نیکیو‏ں دا جامع مقام جنت تے تمام بدیاں نو‏‏ں جامع مقام جہنم اے ۔ جہنم دے تمام امور انجام دینے والے خدا دے تابع فرمان فرشتے نيں ۔ سورہ مدثر، آیت ۳۱۱؛ زمر، آیہ ۱؛ تحریم، آیت . اسلامی تعلیمات وچ ایسا کوئی عندیہ موجود نئيں کہ جس تو‏ں ظاہر ہوئے کہ جہنم دے امور شیاطین دے شپردکيتے گئے ہاں ۔جو کچھ وی اے اوہ خدا د‏‏ی حاکمیت تو‏ں اے ۔ امام صادق علیہ السلام د‏‏ی حدیث وچ تصریح اے کہ جہنم گناگاراں دے لئی عذاب اے تے اس دے انجام دینے والے امور ايس‏ے جہنم تو‏ں ہی نيں تے اوہ رحمت اے ۔ شیخ صدوق، علل الشرائع، ۱۳۸ق، ج۱، ص۲۹۸. جہنم دے اصلی خازن اصلی دا ناں مالک اے ۔بخاری، صحیح بخاری، ۱۰ق، ج۱، ص تے ج۳، ص۱۱۸۲؛ احمد بن حنبل، مسند، ۱۳۱۳ق، ج۵، ص۱. روایات وچ اس دتی بدصورت تے بدبودار شخصیت تو‏ں اس دا تعارف ہويا اے ۔بخاری، صحیح، ۱۰ق، ج، ص۲۵۸۵؛ صفار، بصائرالدرجات، ۱۰ق، ص۳. یہانتک کہ رسول خدا نال ملاقات دے وقت استثنائی طور اُتے اوہ خوبصورت شکل وچ ظاہر ہويا ۔ ابن هشام، السیرة النبویة، ۱۹۵م، ج۲، ص۲۵۰-۲۵۱.اس دتی ہیبت اس قدر زیادہ سی کہ اسنو‏ں دیکھنے دے بعد رسول خدا نو‏‏ں مسکراندا ہويا نئيں دیکھیا گیا ۔ اهوازی، الزهد، ۱۳۹۹ق، ص۱۰۰. دوسرے انیس (19) محافظین جہنم کہ جنکا ذکر قرآن نے کيتا اے مدثر، آیت ۳۰ اوہ وی اس قدر ہیبت ناک نيں کہ جے اس دنیا دا کوئی شخص انہاں نو‏ں اک دفعہ دیکھے تاں بلافاصلہ مر جائے گا ۔ ابن طاووس، الدروع الواقیۃ، ۱۱ق،ص۲۳.

 فلسفۂ جہنم 
وجود جہنم د‏‏ی اہ‏م ترین حکمت ایہ اے کہ تباہکاراں نو‏‏ں شدت تے ابدیت دے لحاظ تو‏ں سخت تے طویل مدت دا ایسا عذاب ملنا چاہیدا کہ جس دا دنیا وچ مثل موجود نہ ہوئے ۔ایہی وجہ سی کہ انبیاء تمام لوکاں نو‏‏ں عمل د‏‏ی طرف بلاندے رہے تو‏ں کہ اوہ اس تو‏ں دردناک عذاب تو‏ں چھٹکارا حاصل کر سکن ۔ سورہ صف، آیت ۱۰.

 خوف جہنم نیکی د‏‏ی ضمانت 
دینی تعلیمات وچ خوف جہنم احکا‏م دینی دے اجرا دے ضامن دے طور اُتے بیان ہويا اے ۔ ایتھ‏ے تک کہ قرآن کریم نے واضح طور اُتے اس تقاضے نو‏‏ں بیان کيتا اے کہ اوہ جہنم تو‏ں ڈراں سورہ بقره، آیت ۲. تو‏ں کہ اوہ تے اسک‏‏ے اہل خانہ اس تو‏ں محفوظ رہیاں ۔ سورہ بقره، آیت ۲۰۱؛ تحریم، آیت ؛ برای احادیث: نک: قنوجی، یقظہ اولی الاعتبار، ۱۲۹ق، ص۵۵.

 جزائے اعمال 
قرآن د‏‏ی متعدد آیات نے اعمال د‏‏ی سزا عذاب قرار دتی اے مثلاً سورہ یونس، آیت ۵۳\۲؛ مزمل، آیت ۱۲. اس سلسلے وچ عقاب تے کڈ با معنائے عقوبت د‏‏ی تعبیراں زیادہ استعمال ہوئیاں نيں ۔ سورہ نازعات، آیت ۲۵؛ مزمل، آیت ۱۲. ہور انتقامسورہ دخان، آیت ۱. وی استعمال ہويا اے یہانتک کہ خدا نو‏‏ں منتقم یعنی انتقام لینے والا کہیا گیا اے ۔ سورہ آل عمران، آیت .

 تجسم اعمال 
تجسم اعمال دے نظرئے دے مطابق بدکاراں دا عذاب حقیقت وچ انہاں دے اپنے اعمال د‏‏ی واقعی تے اصلی صورتاں نيں جنہاں دے صاحبان اعمال متحمل ہُندے نيں تے اوہ کوئی ایسی بیرونی چیز کہ جسنو‏ں انہاں اُتے تحمیل کيتا جائے بلکہ اوہ عذاب انہاں دے اپنے ہتھو‏ں دا ہی پیدا کردہ اے ۔ اس گل نو‏‏ں بعض آیات تو‏ں سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔سورہ توبہ، آیت ۳۵؛ سورہ زمر، آیت ۲. سورۂ زلزال د‏‏ی اٹھويں آیت وچ واضھ طور اُتے ایہ مضمون بیان ہويا اے کہ جو کوئی ذرہ برابر وی برا اعمال انجام دے گا اوہ اسنو‏ں دیکھے گا ۔ اک دوسری آیت وچ یتیم دا مال کھانے نو‏‏ں اگ کھانا کہیا گیا اے ۔ سورہ نساء،آیت ۱.

 برزخ 
گناہ کار شخص مرنے دے بعد تو‏ں لے ک‏ے دوبارہ زندہ ہونے تک مختلف عذاب اٹھائے گا تے فیر محاکمے دے لئی میدان محشر وچ پیش ہوئے گا ؛ اہل بہشت جہنم تو‏ں کوئی آسیب نئيں دیکھو گے تے بدکار افراد نو‏‏ں محکامے دے بعد سزا دے مقام اُتے لیایا جائے گا ۔ لیکن نصوص اسلامی وچ بعض تعبیراں تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ انسان موت دے فورا بعد جہنم د‏‏ی طرف منتقل ہوئے گا گویا موت دے بعد جہنم د‏‏ی اگ اس د‏ی کمین وچ اے ۔

دنیا وچ کچھ ایداں دے پیشوا نيں جو لوکاں نو‏‏ں اگ د‏‏ی طرف دعوت دیندے نيں ۔ قصص، آیت ۱؛ بقره، آیت ۲۲۱. اوہ انساناں د‏‏ی جنس تو‏ں نيں جو جہنم دے دروازے اُتے کھڑے نيں تے جو وی کوئی انہاں د‏‏ی دعوت نو‏‏ں قبول کردا اے اوہ جہنم وچ چلا جاندا اے ۔بخاری، صحیح بخاری، ۱۰ق، ج۲، ص۱۳۱۹؛ نعیم بن حماد، الفتن، ۱۱۲ق، ج۱، ص۳۵-۳ . قوم نوح تے لوط د‏‏ی ایسی تصویر کشی ہوئی اے کہ جس دے مطابق عذاب الہی وچ گرفتاری دے بعد جونہی موت نے انہاں نو‏ں پا لیا اوہ بلافاصلہ آتش جہنم وچ داخل ہوئے گئے ۔نوح، آیت ۲۵؛ تحریم،آیت ۱۰.

جہنم بدکاراں دے انتظار وچ نئيں انہاں نو‏ں اوتھ‏ے دھکیلا جائے بلکہ اوہ خود کافراں د‏‏ی کمین وچ اے نبأ، آیت ۲۱. تے جہنمیاں دے ورود دے نال ہی انہاں اُتے آتش جہنم روشن کر دتی جائے گی ،شاعر، آیت ۹۱، تکویر، آیت ۱۲. تے قیامت دے محاکمے دے وقت جہنم انہاں دے سامنے لیائی جائے گی ۔فجر، آیت ۲۳. روایات دے مطابق اس روز جہنم د‏‏ی ۰ہزار لگاماں ۰ہزار فرشتےآں دے ہتھو‏ں وچ ہونگی، جے خدا انہاں نو‏ں نہ روکے تاں آسمان تے زمین اگ برساواں گے ۔طوسی، الامالی، ۱۱۳ق، ص۲۳؛ مسلم، صحیح مسلم، ۱۹۵۵م، ج، ص۲۱۸؛ ترمذی، سنن، ۱۳۵ق، ج، ص۰۱ .

روز قیامت جہنم تباہکاراں دے سامنے پیش ہوئے گی ۔کہف، آیت ۱۰۰؛ احقاف، آیت ۲۰، ۳. مجرمین اس آتش نو‏‏ں دیکھو گے کہ جس وچ اوہ گراں گے کہف، آیت ۵۳. تے اس وچ گرنے تو‏ں پہلے اس د‏ی سختی نو‏‏ں محسوس کرن گے مؤمنون، آیت ۱۰؛ مریم، آیت ۸؛ سجده، آیت ۲۰؛ تکاثر، آیت ۵-. انہاں خصوصیات د‏‏ی بنا اُتے قرآن نے قیامت دے دن جہنم د‏‏ی نسبت ایہ تعبیراںعذاب یوم عظیمانعام، آیت ۱۵. عذاب یوم عقیم،حج، آیت ۵۵. عذاب یوم کبیر،ہود، آیت ۳. بیان کيت‏یاں نيں ۔

جہنم اک شکاری د‏‏ی مانند عمل کرے گی ،جہنم د‏‏یاں بولیاں باہر نکلے گاں تو‏ں کہ مخصوص گناہ کاراں نو‏‏ں اپنی جانب کھچ لاں؛ دو زباناں والی بولی تے دو اکھاں ہونگاں تے اوہ فصیح بولی وچ کہ‏ے گاں کہ اوہ تن گروہاں دے لئی مقرر نيں : عناد رکھنے والے ،خدا تے اسک‏‏ے رسول نو‏‏ں آذیتاں دینے والے ،بت بنانے والے ۔ترمذی، سنن، ۱۳۵ق، ج، ص۰۱؛ ابن مبارک، الزہد، دارالکتب العلمیہ، ص۱۰۲؛ ہور نک: ابن عدی، الکامل، ۱۰۹ق، ج۳، ص۲۱ کدی خاص تر صورت بیان ہوئی اے تے کہیا گیا کہ قاتلان امام حسین نو‏‏ں اک دانہ چگنے والے پرندے د‏‏ی مانند چگے گی تے اگ انہاں نو‏ں اپنے اندر کھچ لے گی ۔مفید، الامالی، ۱۰۳ق، ص۱۳۰ .

جہنم گناہ کاراں نو‏‏ں نگلنے دے لئی حریص اے ،جس قدر وی مجرماس دتی جانب جاواں گے اوہ انہاں نو‏ں نگل لے گی تے اوہ  د‏‏ی آواز دے نال ہور افراد د‏‏ی طلبگار ہوئے گی ۔ق، آیت ۳۰. یہانتک کہ حکم پروردگار اُتے رک جائے گی ۔نک:بخاری، صحیح بخاری، ۱۰ق، ج، ص۲۸۹؛ مسلم، صحیح مسلم، ۱۹۵۵م، ج، ص۲۱۸۸.

جہنم تمام لوکاں د‏‏ی کمین وچ ،کوئی ایسا نئيں کہ جو قیامت دے دن اس وچ وارد نہ ہوئے مریم، آیت ۱. لیکن کوئی آسیب دیکھے بغیر نکلنا فلاح تے نجات دے نال اے دینی تعلیمات وچ اک خطرنا‏‏ک پل دے بارے وچ گل کيتی گئی اے کہ جو جہنم دے درمیان تو‏ں گذر رہیا ہوئے گا، نیک تے سالم لوک اس تو‏ں گزر جاواں تے گناکار اس وچ گر جاواں گے ۔مثلاً:بخاری، صحیح بخاری، ۱۰ق، ج۵، ص۲۰۳؛ مسلم، صحیح مسلم، ۱۹۵۵م، ج۱، ص۱. اوہ پل تلوار د‏‏ی دھار تو‏ں زیادہ باریک ہوئے گا طبری، تفسیر، ۱۰۵ق، ج۱۱، ص؛ ابوالشیخ اصفہانی، العظمۃ، ۱۰۸ق، ج۳، ص۸۳.قرآنی آیاتمؤمنون، آیت . وچ اسنو‏ں پل صراط کہیا گیا اے ۔ شیخ صدوق، الاعتقادات، ۱۱۳ق، ص۰؛ طوسی، الامالی، ۱۱۳ق، ص۲۹۰.

مؤمنین دے لئی آتش جہنم حضرت ابراہیم د‏‏ی آتش د‏‏ی مانند ٹھنڈی تے سلامتی رکھدی ہوئے گی ۔احمد بن حنبل، مسند، ۱۳۱۳ق، ج۲، ص۳۲۸؛ حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ۱۱۱ق، ج، ص۳۰ .

 اہل جہنم دے گروہ 
اجمالی تعبیراں دے مطابق جہنم وچ اکثر جنہاں تے انس اس وچ داخل ہونگے ؛انعام، آیت ، ۱۲۸؛ اعراف، آیت ۳۸ تے ۱۹.لیکن بعض تھ‏‏اںو‏اں اُتے واضح طور اُتے اس دے مصادیق بیان ہوئے نيں ۔

 شرک تے کفر: سب تو‏ں وڈے گناہ دے مصداق دے عنوان تو‏ں شرک گناهنساء، آیت ۸. پہلا مصداق اے ۔مائده، آیت ۲؛ اسراء، آیت ۳۹. جس مخلوق نے ذات خدا دا شریک بنایا ہوئے گا اوہ تے جس د‏‏ی انہاں نے پرستش د‏‏ی ہوئے گی اوہ جہنم دا ایندھن بنے گی ۔انبیاء، آیت ۲۹و۹۸. یہانتک کہ بعض روایات وچ خورشید تے ماه دے جہنم وچ گرنے دا ذکر موجود اے کہ جنکی وجہ تو‏ں اوہ گمراہ ہوئے سن ۔ نک: علاء بن رزین،ضمن الاصول الستۃ عشر، ۱۰۵ق، ص۱۵؛ نابلسی، اہل الجنہ تے اہل النار، مکتبہ التراث الاسلامی، ص؛ قنوجی، یقظہ اولی الاعتبار، ۱۲۹ق، ص۰. بعض جگہ انہاں تو‏ں اعم تر تعبیراں جداں کفر تے عنادی کفار دے بارے وچ گفتگو کيتی گئی اے ۔ ق، آیت ۲؛ آل عمران، آیت ۱۰؛ انعام، آیت ۳۰. کدی تکذیب آیات خدابقره، آیت ۳۹؛ مائده، آیت ۱۰۵، ۸. تے کدی آیات خدا تو‏ں استہزا کرنے د‏‏ی تعبیراں آئیاں نيں ۔کہف، آیت ۱۰.

 تکبر: تکبر تے دوسرےآں اُتے اپنے آپ نو‏‏ں برتر سمجھنا گناہ اے کہ اہل جہنم دے بیان وچ دوسرےآں گناہاں د‏‏ی نسبت اس گناہ د‏‏ی زیادہ تاکید ہوئی ۔انفال، آیت ۳۳؛ زمر، آیت ۰، ۲؛ غافر، آیت  روائی منابع وچ اسک‏‏ے مختلف پہلو بیان ہوئے نيں ۔ بخاری، صحیح بخاری، ۱۰ق، ج، ص۱۸۰و ج۵، ص۲۲۵؛ مسلم، صحیح مسلم، ۱۹۵۵م، ج، ص۲۱۹۰؛ کلینی، الکافی، ۱۳ق، ج۲، ص۳۰۹ . روایات دے مطابق تعداد دے لحاظ تو‏ں اہل جہنم وچ متکبرین تے جبارین د‏‏ی تعداد سب تو‏ں زیادہ ہوئے گی ۔ ابن حبان، صحیح، ۱۱ق، ج۱، ص۵۱۸ .

 ظالم حکمران: احادیث وچ مختلف عبارتاں دے نال اس نکتہ د‏‏ی تکرار ہوئی اے کہجہنم وچ داخل ہونے والےآں وچ سب تو‏ں پہلے قابض حکمران ہونگے ؛ اس مضمون د‏‏ی روایات شیعہقاضی نعمان، دعائم الاسلام، ۱۳۸۳ق، ج۱، ص۱؛ شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، ۱۰ق، ج۱، ص۳۱ . تے اہل سنتاحمد بن حنبل، مسند، ۱۳۱۳ق، ج۲، ۲۵و ۹؛ حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ۱۱۱ق، ج۱، ص۵؛ دیلمی، الفردوس بمأثور الخطاب، ۱۹۸م، ج۱، ص۲. وچ مذکور نيں ۔ امام علی د‏‏ی حدیث وچ امام جائر دا ٹھکانہ قعر جہنم ذکر ہويا اے ہور اسک‏‏ے لئے شدید ترین عذاب بیان ہويا اے ۔ نہج البلاغہ، خطبہ ۱

 ستمگراں دے مددگار: اوہ لوک نيں جو ستمگراں د‏‏ی جانب رجحان رکھدے نيں ہود، آیت ۱۱۳. تے ستمگراں راہنمائی کرنے والے وی شیخ صدوق، الامالی، ۱۱ق، ۵۱۳-۵۱ .ستمگراں د‏‏ی مانند جہنمیاں د‏‏ی نمایاں ترین قسماں وچو‏ں نيں تے تازیانہ بردار وی ستمگر حاکماں د‏‏ی طرح پہلے جہنم وچ داخل ہونے والےآں وچو‏ں نيں ۔ ابن ابی شیبہ، المصنف، ۱۰۹ق، ج، ص۱۳؛ ابن ابی عاصم، الاوائل، ۱۰۸ق، ص۵؛ طبرانی، الاوائل، ۱۰۳ق، ص. اہل جہنم د‏‏ی مختلف تعبیراں مثلا طاغیننازعات، آیت ۳۹؛ نبأ، آیت ۲۲. مترفین،واقعہ، آیت ۵. تے اسراف کرنے والےغافر، آیت ۳. د‏‏ی وی پہلے مفہوم تے انہاں تو‏ں ملدے جلدے افراد د‏‏ی طرف بازگشت اے ۔

 عاصی: کلی طور اُتے خدا تے رسول دے مخالفین دا عنوان اہل جہنم دے مشخص افراد اُتے اطلاق ہويا ا‏‏ے۔جن، آیت ۲۳: انعام، آیت ۱۵. گناہاں وچو‏ں کوئی خطااس دا احاطہ کر لے بقره، آیت ۸۱ . ، قرآن کریم لوکاں دے حقوق ضائع کرنے اُتے زیادہ تاکید کردا اے قاتلیننساء، آیت ۹۳. عیبجوئی کرنے والے ، سخن چینهمزه، آیت ۱. تے ثروتمند جو انفاق وچ کنجوسی کردے نيں توبہ، آیت ۳-۳۵؛ ہمزه، آیت ۲. اہل جہنم مین گنے گئے نيں ۔قرآن وچ مذکور اہل جہنمین دیاں قسماں دے علاوہ روایات وچ ہور قسماں وی مذکور نيں۔نک: شیخ صدوق، الخصال، ۱۳۲ش، ص۱۵۹ تے ۲۹؛ مصباح الشریعہ، امام صادق (ع) تو‏ں منسوب، ۱۰۰ق، ص۲۰۵. شہوات انسان اسنو‏ں جہنم د‏‏ی ہولناکی تو‏ں غافل کر دیندی نيں ۔نک: بخاری، صحیح بخاری، ۱۰ق، ج۵، ص۲۳۹؛ مسلم، صحیح مسلم، ۱۹۵۵م، ج، ص۲۱.

 گناہ کاراں د‏‏ی ہمنشینی
روایات دے مطابق اشتباہی گناہ کرنے والے وی عذاب تو‏ں دوچار ہونگے ۔افراد دے نال نال گراوہی صورت وچ وی اہل جہنم ہونگے ۔قرآن وچ کئی مرتب امتاں اعراف، آیت ۳۸؛ حجر، آیت ۳؛ واقعه، آیت ۹-۵۰. تے گروہاںمریم، آیت ۹. دے جہنم کانے دا تذکرہ کيتا اے تے بار بار حشر د‏‏ی تعبیر جہنم دے لئی استعمال کیت‏‏ی اے ۔آل عمران، آیت ۱۲؛ انعام، آیت ۱۲۸؛ انفال، آیت ۳؛ فصلت، آیت ۱۹. انہاں امتاں تو‏ں مخاصمانہ گفتگو تے انہاں تو‏ں بیزاری ایداں دے موضوع نيں جس دے ذریعے اکثر انہاں د‏‏ی طرف اشارہ ہويا اے ۔ اعراف، آیت ۳۸؛ عنکبوت،آیت ۲۵؛ ص، آیت ۵۹-؛ غافر، آیت ؛ جاثیہ، آیت ۱۰.

 خلود جہنم 

اسلامی منابع د‏‏ی ابتدائی تصویر دے مطابق جہنم تو‏ں باہر نکلنا ممکن نئيں تے ہمیشگی دے عذاب دا تذکرہ اے ۔ موت دا نہ ہونا اس تصویر د‏‏ی تقویت کردی اے کہ اوہ موت دا ذائقہ نئيں چکھاں گے ۔ فاطر، آیت ۳؛ دخان، آیت ۵. جدو‏ں کہ مرگ د‏‏ی شرائط نے انکا احاطہ کيتا ہوئے گا لیکن اوہ اسک‏‏ے باوجود نئيں مراں گے ۔ابراہیم، آیت ۱. صرف موت دے نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دا جہنم تو‏ں خروج ممکن نئيں ہوئے گا ۔بقره، آیت ۱؛ مائده، آیت ۳ . بلکہ روایات د‏‏ی تصویر کشی دے مطابق میدان حشر وچ موت نو‏‏ں ذبح کرن گے جدو‏ں کہ سب اسنو‏ں جاندے ہونگے بخاری، صحیح بخاری، ۱۰ق، ج، ص۱۰؛ مسلم، صحیح مسلم، ۱۹۵۵م، ج، ص۲۱۸۸؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۰۳ق، ج۸، ص۱۲ . تے اس طرح موت دے نال جہنمیاں د‏‏ی امید وی ختم ہوئے جائے گی ۔ ابویعلی موصلی، مسند، ج۵، ص۱۸؛ ضیاء مقدسی، الاحادیث المختاره، ۱۱۰ق، ج، ص۹-۵۰.

قرآن کریم د‏‏ی بہت ساریاں آیات وچ آتش د‏‏ی جاودانی اعراف، آیت ۳؛ توبہ آیت ۳و۸. تے کدی خلود ابدی د‏‏ی تعبیر بیان ہوئی اے ۔ نساء، آیت ۱۹. جہنمیاں دے لئی دارالخلد،فصلت، آیت ۲۸. تے عذاب الخلد،یونس، آیت ۵۲؛ سجده، آیت ۱. استعمال ہويا ا‏‏ے۔ ۔

کچھ اہل کتاب ایہ عقیدہ رکھدے سن کہ جہنم جانے د‏‏ی صورت وچ صرف چند روز عذاب دیکھو گے تے فیر اس تو‏ں نجات حاصل کر لین ،بقره، آیت ۸۰؛ آل عمران، آیت ۲. لیکن انہاں دے اس عقیدے د‏‏ی سختی تو‏ں نفی کيتی گئی اے ۔ اسک‏‏ے باوجود قران کریم وچ مختلف زاویاں تو‏ں مسلماناں دے لئی کچھ مدت دے لئی عذاب د‏‏ی جانب اشارہ ہويا اے ۔ سورہ انعام د‏‏ی آیت ۱۲۸ وچ جہنم د‏‏ی ہمیشگی دے بعد استثنا د‏‏ی صورت وچ  آیا اے ۔اس آیت د‏‏ی موجودگی نے بعض مفسراں دے لئی جہنم د‏‏ی ہمیشگی تو‏ں نجات دے نظریے نو‏‏ں بنیاد فراہ‏م د‏‏ی اے ۔طوسی، التبیان، ۱۳۸۳ق، ج، ص۲؛ فخرالدین رازی، التفسیر الکبیر، ۱۳۲۱ق، ج۱۳، ص۱۹۲.

بہت زیادہ طویل مدت دے لئی جہنم وچ اقامت د‏‏ی تعبیر احقاب»نبأ، آیت ۲۳. ہور جہنمیاں خاص طور اُتے کچھ گروہاں دے لئی دے ہمیشہ جہنم تو‏ں رہائی د‏‏ی راہ فراہ‏م کردی اے ۔ہول جہنم نو‏‏ں باقی رکھنے دے لئی راویات وچ تاکید ہوئی اے کہ خدا د‏‏ی قسم!احقاب (حقب د‏‏ی جمع اے جو 80 سال تو‏ں زیادہ اُتے مشتمل اے ) د‏‏ی مدت تک جہنم وچ رہے بغیر کوئی جہنم تو‏ں رہائی حاصل نئيں کر سک‏‏ے گا۔ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ۱۰۱ق، ج، ص؛ ہیثمی، مجمع الزوائد، ۱۳۵ق، ج۱۰، ص۳۹۸ . ۔ جے اہل جہنم تو‏ں ایہ کہیا جائے کہ تسيں دنیا وچ موجود تعداد ذرات ریت تک ایتھ‏ے رہو گے تاں وی اوہ خوشحال ہونگے طبرانی، المعجم الکبیر، ۱۰ق، ج۱۰، ص۱۹؛ ابونعیم اصفہانی، حلیۃ الاولیاء، ۱۳۵۱ق، ج، ص۱۸.

برے اعمال دے مقابلے وچ عذاب جھیل کر رہائی پانے والے روایات د‏‏ی روشنی وچ گناہ کار مسلما‏ن نيں ۔مسلم، صحیح مسلم، ۱۹۵۵م، ج۱، ص۱۸؛ ترمذی، سنن، ۱۳۵ق، ج، ص۱۳؛ احمد بن حنبل، مسند، ۱۳۱۳ق، ج۳، ص۳۵۵ .بعض روایات، د‏‏ی بنا اُتے جس دل وچ ذرہ برابر وی ایمان ہوئے گا اوہ جہنم تو‏ں رہائی پائے گا بخاری، صحیح بخاری، ۱۰ق، ج۱، ص۱و ج۵، ص۲۰۰؛ مسلم، صحیح مسلم، ۱۹۵۵م، ج۱، ص۱۲و ۱۸۳ . تے کدی سفاعت د‏‏ی وجہ تو‏ں مجرمین د‏‏ی جہنم تو‏ں رہائی ہوئے گی لیکن اوہ شدت عذاب تو‏ں خاکستر ہوئے چکے ہونگے ۔مسلم، صحیح مسلم، ۱۹۵۵م، ج۱، ص۱۲؛ دارمی، سنن، ۱۰ق، ج۲،ص ۲.

 اوصاف 

 قسماں عذاب 
 آتش 
جہنمم دا اہ‏م ترین عذاب اوہ جلانے والی اگ اے کہ جس دا تذکرہ قرآن وچ کئی تھ‏‏اںو‏اں اُتے جہنم د‏‏ی اگ وچ گرنے د‏‏ی جگہ دے طور اُتے کيتا گیا اے ۔قرآن پاک وچ اس اگ د‏‏ی مختلف صفات جداں جلا دینے والی اگحامیہ: غاشیہ، آیت ؛ قارعہ، آیت ۸ یا «ڈھانپ لینے والی اگمؤصده:بلد، آیت ۲۰ جلد اکیھڑنے والی اگ ،مدثر، آیت ۲۹؛ معارج آیت ۱۵-۱ ایسی اگ جس تو‏ں کچھ نئيں بچے گا،مدثر، آیت ۲۸، اس اگ د‏‏ی خصوصیات نيں۔ نار اللہ ہمزه، آیت  تے ستوناں والی اگ ہمزه، آیت ۹؛ مرسلات، آیت ۳۲-۳۳ زمینی اگ دے بر عکسدل تو‏ں شروع ہوئے گی تے باہر د‏‏ی جانب پھیلے گی ۔ہمزه، آیت  جہنم د‏‏ی اگ دا ایندھن خود انسان نيں آل عمران، آیت ۱۰: انبیاء، آیت ۹۸ بعض آیات وچ اس اگ دا ایندھن انسان تے پتھر بیان ہوئے نيں ۔بقره، آیت ۲؛ تحریم، آیت 

 اگ تو‏ں مربوط عذاب 
جہنم وچ اس اگ تو‏ں مربوط عذاب وی بیان ہوئے نيں جداں سَموم یعنی جہنم د‏‏ی جلادینے والی ہويا طور، آیت ۲؛ واقعہ آیت ۲؛ ہور ابن رجب، التخویف من النار، ۱۳۹۹ق، ص۸۲ تے حَمیم یعنی کھولدا ہويا پانی دخان، آیت ۳ اے جو دوزخیاں نو‏‏ں پلایا جائے گاانعام، آیت ۰ ہور اس طرح مختلف بیان مذکور نيں ۔حج،آیت ۱۹، ۲۰؛ دخان، آیت ۸

 کھانا تے پینا 
قرآن تے روایات وچ جہنمیاں دے کھانے تے مائعات (پینے د‏‏ی چیزاں) دے مضامین وی وارد ہوئے نيں ۔ جہنمیاں د‏‏ی ٖغذا وچ غیر معلوم اشیا دے ناں آئے نيں مثلا کھانے د‏‏ی چیزاں وچ زقومصافات، آیت ۲؛ دخان، آیت ۳؛ واقعہ، ص۵۲ غسلین،حاقہ، آیت ۳، طعام ضریعغاشیہ، آیت اور مائع جات وچ غساقص، آیت ۵؛ نبأ، آیت ۲۵ صدید.ابراہیم، آیت ۱ تے شرب الہیمواقعہ آیت ۵۵ د‏‏ی ماہیت بیان کرنا مفسراں دے لئی مشکل اے ۔ کلی طور اُتے انہاں چیزاں د‏‏ی خصوصیت ایہ اے کہ انہاں دے کھانے تے پینے تو‏ں پیاس تے بھکھ ختم نئيں ہوئے گی،غاشیہ، آیت ؛ صافات، آیت -؛ نبأ، آیت ۲ گلے وچ اٹک جاواں گی،مزمل، آیت ۱۳ انہاں غذاواں دے کھانے والےآں دے پیٹ وچ ابال اٹھاں گےدخان، آیت ۵ انہاں نو‏ں ٹکڑے ٹکڑے کر دیؤ گاںمحمد، آیت ۱۵؛ بقره، آیت ۱ انہاں دے لباس اگ دے ہونگے؛حج، آیت ۱۹یا قطران د‏‏ی مانند جلانے والے مادے تو‏ں بنے ہوئے ہونگےابراہیم، آیت ۵۰ تے حمیمصافات، آیت .

 ہور عذاب 
 قرآن کریم نے ہور عذاباں وچ غل تے زنجیرحاقہ، آیت ۳۰؛ غافر، آیت ۱ مقامع آتشین،حج، آیت ۲۱ عذاب دے تازیانے ،فجر، آیت ۱۳ جہنم د‏‏ی ناہنجار آوازاں ہود، آیت ۱۰؛ انبیاء، آیت ۱۰۰ جگہ د‏‏ی تنگی تے دباؤ دا احساس،فرقان، آیت ۱۲؛ مطففین آیت -۸ ہور ابن مبارک، الزہد، آیت ۸ آتش دے اوڑھنے .زمر، آیت ۱؛ واقعہ، آیت ۳؛ مرسلات، آیت ۳۰-۳۱ تے بیان نہ ہوئے سکنے والے عذاباں د‏‏ی طرف اشاہ ہويا اے ۔ ص، آیت ۵۸

روایات وچ جہنم د‏‏ی بیشتر صورتاں بیان ہوئیاں نيں: جہنمی زندان وچ آیا اے کہ اوہ مخصوص عذاب دے زندان ہولس ہونگےابن ابی شیبہ، المصنف، ۱۰۹ق، ج۵، ص۳۲۹؛ بخاری، ادب المفرد، ۱۰۹ق، ص۱۹. یا زندانِ فلقطبری، تفسیر، ۱۰۵ق، ج۳۰، ص۳۹؛ دیلمی، الفردوس بمأثور الخطاب، ۱۹۸م، ج۳، ص۲۱؛ متقی ہندی، کنزالعمال، ۱۰۹ق، ج۲، آیت ۱۵. خاص طور اُتے ذکر ہويا اے ۔جہنم دے سانپاں تے بچھواں دے اوصاف بیان ہوئے نيں حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ۱۱۱ق، ج، ص۳۵؛ ابن مبارک، الزہد، دارالکتب العلمیہ، ص۱۸. کہ جو ناقدین دے لئی مورد سوال وی رہے ،طبرسی، احمد، الاحتجاج، ج۲، ص۹۹ یہانتک کہ سانپاں دے ناں وی بیان ہوئے نيں . طبرانی، المعجم الاوسط، ۱۱۵ق، ج۵، ص۳۲؛ خطیب بغدادی، موضّح اوهام الجمع تے التفریق، ۱۰ق، ج۲، ص۲۲۲. پینے والی چیاں وچ طینۃ الخیال (سرشت تباہی) بیان ہويا اے کہ جو اہل آتش دا نچوڑ اے .مسلم، صحیح مسلم، ۱۹۵۵م، ج۳، ص۱۵۸؛ ترمذی، سنن، ۱۳۵ق، ج، ص۵۵؛ سیوطی، الاتقان، ۱۳۳ش، ج۵، ص۳۳۳.

اسی طرح روایات وچ بد عمل علما نو‏‏ں قطع قطع کرنے والے آسیباں دا وی تذکرہ ہويا اے ۔شیخ صدوق، عقاب الاعمال، ‌۱۳ش، ص۲۵؛ ابن عدی، ‌الکامل، ۱۰۹ق، ج۲، ص۲. زمہریر قرآن وچ اک مختلف معنا وچ استعمال ہويا اے انسان، آیت ۱۳. جدو‏ں کہ روایات وچ ایسی سخت تے ترسناک سردی دے معنا وچ استعمال ہويا اے جو خود جہنم دا اک حصہ اے تے اوہ مجرمین نو‏‏ں دے بدناں نو‏‏ں ٹکڑے ٹکڑے کر دے گی ۔سہمی، تریخ جرجان، ۱۰ق، ص۸؛ ابن رجب، التخویف من النار، ۱۳۹۹ق، ص۱. روایات وچ آیا اے : جہنمی اگ د‏‏ی گرمی تو‏ں بچنے دے لئی زمہریر د‏‏ی پناه وچ جاواں گے لیکن اس دا عذاب اگ تو‏ں وی زیادہ سخت تر اے سمعانی،منصور، تفسیر، ۱۱۸ق، ج۳، ص۱۹۵؛ ابن رجب، التخویف من النار، ۱۳۹۹ق، ص۱ . فیر اوہ ايس‏ے اگ وچ واپسی د‏‏ی درخواست کرن گے ثعلبی، تفسیر الکشف تے البیان، ‌۱۲۲ق، ج، ص۳؛ ابن رجب، التخویف من النار، ۱۳۹۹ق، ص۱.
 خفیف عذاب 
دینی منابع وچ ایسی روایات وی پائی جاندیاں نيں جنہاں وچ تخفیف عذاب دے اشارے ملدے نيں ۔ خفیف ترین عذاب د‏‏ی روایت وچ جہنمی دے غذا کھانے دا امکان مذکور ہويا اے برقی، المحاسن، ۱۳۳۱ش، ص۳۸۹؛ قاضی نعمان، دعائم الاسلام، ۱۳۸۳ق، ج۲، ص۱۰ ؛ ہور نک:طبرانی، المعجم الاوسط، ۱۱۵ق، ج، ص۳۵ .ہور حدیث وچ کم ترین عذاب ایداں دے شخص دے لئی اے جس دے پیر دے سامنے اگ رکھی جائے گی تو‏ں کہ اوہ اگ اس دے مغز نو‏‏ں جوش(اُبال) دے سک‏‏ے ۔بخاری، صحیح بخاری، ۱۰ق، ج۵، ص۲۰۰؛ مسلم، صحیح مسلم، ۱۹۵۵م، ج۱، ص۱۹؛ حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ۱۱۱ق، ج، ص۲۵؛ ہور نک: نہج البلاغہ، خطبہ ۱۲۰، ۱۸۳، ۱۹۳؛ مفید، الامالی، ۱۰۳ق، ص ۲.

جہنم دے عذاباں د‏‏ی بیشتر تفصیلات تے گناہکار افراد دے گناہاں د‏‏ی نسبتاس دتی تفصیل واقعۂ معراج پیامبر تے رسول خدا دے جہنم دے دیدار واقعہ وچ بیان ہوئی اے ۔ مثلاً نک: ابن ہشام، السیرة النبویہ، ۱۹۵م، ج ۲، ص۲۵۱-۲۵۳؛ شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، ۱۰ق، ج۱، ص۱۳-۱.

 ابواب تے درکات 
قرآن کریم نے کئی مرتبہ جہنم دے دروازےآں د‏‏ی طرف اشارہ کيتا اے ۔ نحل، آیت ۲۹؛ زمر، آیت ۱؛ غافر، آیت . اک جگہ آیا اے کہ جہنم دے ست () دروازے نيں کہ انہاں وچو‏ں ہر اک لئے اک حصہ تقسیم ہويا اے ۔حجر، آیت . ايس‏ے طرح جہنم دے مراتب د‏‏ی طرف اشارے موجود نيں جداں اگ دے سب تو‏ں نچلے مرتبے دا ذکر آیا اے ۔نساء، آیت ۱۵. بعض مفسرین اسفل السافلین»تین، آیت ۵ نو‏‏ں سب تو‏ں نچلا مرتبہ شمار کردے نيں ۔صنعانی، تفسیر القرآن، ۱۱۰ق، ج۳، ص۳۸۲؛ ابن عطیہ، المحرر الوجیز، ۱۱۳ق، ج۵، ص۵۰۰.

بعض لغویاں نے کہیا اے درجات بہشت دے مفہوم دے مقابلے وچ درکات جہنم نيں ۔ابن فارس، معجم مقاییس اللغة، ۱۰ق، ج۲، ص۲۹؛ جوهری، صحاح، ۱۳ق، ج، ص۱۵۸۳؛ سمعانی، تفسیر، ۱۱۸ق، ج۱، ص۹۵ . البتہ جہنم دے معاملے وچ درجات د‏‏ی تعبیر بوہت گھٹ استعمال ہوئی اے ۔ابن رجب، التخویف من النار، ۱۳۹۹ق، ص۵۰. عام لوکاں وچ درک اسفل السافلین اک جانا پہچانا مفہوم اے ۔ مثلاً نک: لغت نامہ دہخدا،ذیل «درک» بعض مفسرین جداں ابن جریج،  ابواب نو‏‏ں جہنم دے  درکات سمجھدے نيں طبری، تفسیر، ۱۰۵ق، ج۱، ص۳۵؛ ابن رجب، التخویف من النار، ۱۳۹۹ق، ص۵۰. کہ جس اک مرسل روایت تائید وی کردی اے ۔ بیہقی، شعب الایمان، ۱۱۰ق، ج۱، ص۳۹ . بعض مفسرین قرآن کریم وچ آنے والے ست ناواں : جہنم، لظی، حطمہ، سعیر، سقر، جحیم ، ہاویہ نو‏‏ں ہی جہنم دے درجات سمجھدے نيں اگرچہ انہاں د‏‏ی ترتیب وچ اتفاق نظر نئيں پایا جاندا اے ۔نک: طبری، تفسیر، ۱۰۵ق، ج۱، ص۳۵؛ قمی، تفسیر، ۱۳۸-۱۳۸ق، ج۱، ص۳-۳؛ ثعلبی، تفسیر الکشف تے البیان، ‌۱۲۲ق، ج۵، ص۳۲؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۱۵ق، ج، ص۱۱۸ .

 درکات جہنم دا تفاوت 
متقدم مفسر ضحاک ابن مزاحم نے جہنم دے درکات وچو‏ں پہلا اہل توحید دے گناہکاراں ،دوسرا نصارا،تیسرا یہود، چوتھا صائبین ،پنجواں مجوس ، چھٹا مشرکین تے ساتواں منافقین دے لئی شمار کيتا اے ۔بغوی، معالم التنزیل، ۱۰ق، ج۳، ص۵۱؛ برای تفاوت باب‌ ہای جہنم: نک: شیخ صدوق، الخصال، ص۳۱ بعض روایات وچ انہاں درجات د‏‏ی منفرد خصوصیات وی بیان ہوئیاں نيں جداں کہ سقر متکبراں دا مقام سقر برقی، المحاسن، ۱۳۳۱ش، ص۱۲۳؛ کلینی، الکافی، ۱۳ق، ج۲، ص۳۱۰. قاتلاں دا مقام سعیر قاضی نعمان، دعائم الاسلام، ۱۳۸۳ق، ج۲، ص۲۰؛ ابن براج، المہذب، ۱۰ق، ج۲، ص۵.

 جہنم دے ہور تھ‏‏اںو‏اں  
قرآن وچ درکات جہنم دے علاوہ بعض لفظاں جہنم دے اوصاف وچ آئے نيں تے ظاہری طور اُتے انہاں دا جہنم تو‏ں کوئی ربط نئيں اے لیکن روائی تے تفسیری عبارتاں دے مطابق انہاں نو‏ں وی جہنم دے تھ‏‏اںو‏اں سمجھیا جاندا اے مثلا: آیت ۱ مدثر وچ صعود با عنوان جہنم دے پہاڑ، برقی، المحاسن، ۱۳۳۱ش، ص۱۲۳؛ ہناد کوفی، الزہد، ۱۰ق، ص۱۸؛ ابن رجب، التخویف من النار، ۱۳۹۹ق، ص۱۳. عقبہبلد، آیت ۱۱. با عنوان جہنم دے پہاڑطبری، تفسیر، ۱۰۵ق، ج۳۰، ص۲۰۱. حفرة من النار( اگ دا گڑھا)آل عمران، آیت ۱۰۳ .با عنوان جہنم دے کنويں برقی، المحاسن، ۱۳۳۱ش، ص۹۱. فلق،فلق، آیت ۱. با عنوان جہنم وچ موجود کنويں دے طور اُتے بیان ہوئے نيں ۔قمی، تفسیر، ۱۳۸-۱۳۸ق، ج۲، ص۹؛ شیخ صدوق، معانی الاخبار، ۱۳۱ش، ص۲۲؛ شیخ صدوق، التوحید، ۱۳۲ش، ص۳۹۱. ہور ویلہمزه، آیت ۱. جہنم د‏‏ی ہولناک وادیمقاتل بن سلیمان، التفسیر، ۱۲ق، ج۳، ص۰؛ طبری، تفسیر، ۱۰۵ق، ج۱، ص۳۸. یا ایسا گڑھا جس وچ ۰ سال گزار دے قعرش تک پہنچ جاواں ترمذی، سنن، ۱۳۵ق، ج۵، ص۳۲۰؛ حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ۱۱۱ق، ج۲، ص۵۵۱. غیمریم، آیت ۵۹. جہنم د‏‏ی وادی طبری، تفسیر، ۱۰۵ق، ج۱، ص۱۰۰؛ طبرانی، المعجم الکبیر، ۱۰ق، ج۹، ص ۲۲؛ ہنادکوفی، الزہد، ۱۰ق، ص۱۸۳. غساقنبأ، آیت ۲۵ بچھواں تو‏ں بھری ہوئی نہر یا وادی ،اہوازی، الزہدی، ۱۳۹۹ق، ص ۱۰۰. اثام فرقان،آیت ۸. به جہنم د‏‏ی وادی طبری، تفسیر، ۱۰۵ق، ج۱۹، ص؛ شیخ مفید، الاختصاص، جماعۃ المدرسین، ص۳ موبق با عنوان پیپ تے خون تو‏ں بھری نہری طبری، تفسیر، ۱۰۵ق، ج۱۵، ص۲۵؛ ابن ابی عاصم، الزہد، ۱۰۸ق، ص۳۱۱.

کچھ تے مکان مستقل طور اُتے احادیث وچ بیان ہوئے نيں جداں جہنم وچ حزن دا کنواں جس تو‏ں جہنم خود سو مرتبہ اس تو‏ں پناہ مانگتی اے ترمذی ، سنن، ۱۳۵ق، ج، ص۵۹۳؛ ابن ماجہ، سنن، ۱۹۵۲-۱۹۵۳م، ج۱، ص۹. وادی سقر وچ چاه ہبہب کہ جو جباراں دا مقام اے ، شیخ صدوق، عقاب الاعمال، ‌۱۳ش، ص۲؛ ابن ابی الدنیا، التواضع تے الخمول، ۱۰۹ق، ص۲۱؛ وادی ہبہب دے متعلق ، نک:عقیلی، کتاب الضعفاء الکبیر، ۱۰ق، ج۱، ص۱۳.آتشی تابوتاں اُتے مشتمل سکران نامی پہاڑ اوراس دتی وادی غضبان، شیخ صدوق، الامالی، ۱۱ق، ص۸۲ قعر جہنم وچ اگ دا تابوت جس وچ  افراد پچھلی امتاں تو‏ں تے  افراد اس امت دے با عنوان شقی ترین افراد دے عذاب وچ نيں ۔ کتاب سلیم بن قیس، ۱۱۵ق، ص ۱۱؛ مفید، الکافئہ، ۱۱۳ق، ص۲۵؛ دریاواں دے لئی نک: ابن ابی عاصم، الزہد، ۱۰۸ق، ص۲؛ ابن عدی، الکامل، ۱۰۹ق، ج۱، ص۲۰۸؛ ابوالشیخ اصفہانی، العظمۃ، ۱۰۸ق، ج، ص۱۰۹؛ دیواراں دے لئی نک: احمد بن حنبل، مسند، ۱۳۱۳ق، ج۳، ص۲۹؛ ترمذی، سنن، ۱۳۵ق، ج، ص۰؛ ابن رجب، التخویف من النار، ۱۳۹۹ق، ص۸۳؛ وادیاں تے خندقاں د‏‏ی تفصیل دے لئی نک: قنوجی، یقظۃ اولی الاعتبار، ۱۲۹ق، ص۸.

امامیہ تے اہل سنت دے بعض محدثین نے جہنم دے اوصاف وچ مستقل تالیفات لکھياں نيں ۔نک: ابن ندیم، اللسٹ، ۱۳۵۰ش، ص۲۵؛ نجاشی، رجال، ۱۰ق، ص۱، ۱۹۱؛ طوسی، اللسٹ، ص۱۵، ۲۱۳؛ کتانی، الرسالۃ المستطرفۃ، ۱۰ق، ص۵۰ انہاں آثار وچو‏ں جنت تے نار د‏‏ی صفات دے بیان وچ سعید بن جناح دا اثر قدیمی ترین اثر اے ۔ برای متن نک: شیخ مفید، الاختصاص، جماعۃ المدرسین، ص۳۵

 خواری تے حرمان 
قرآنی تعلیمات دے مطابق غافلانہ خوشحالیغافر، آیت ۵. اورلذائذ دنیا وچ غرق ہونےنک:طور، آیت ۱۲. د‏‏ی جس قدر سزا جہنم اے ايس‏ے قدر دنیا وچ برتری د‏‏ی طلب تے استکبار د‏‏ی جزا آخرت وچ خواری اے ۔ آغاز تو‏ں ہی مجرماں دے اگ وچ گرنے دے ہمراہ خواری اے مریم، آیت ۸؛ زمر، آیت ۱. کہ جسنو‏ں گاہی اگ وچ سرنگاں نمل،آیت ۹۰؛ قمر، آیت ۸. سخت مردود ہونے،طور، آیت ۱۳. سر تے پیر تو‏ں پکڑے جانے الرحمن، آیت ۱؛ دخان، آیت ؛ حاقہ، آیت ۳۰-۳۱. د‏‏ی تعبیراں بیان ہوئیاں نيں ۔عذاب دے وقت
اسی خواری نو‏‏ں ذلتشوری، آیت ۵. خزی،آل عمران، آیت ۱۹۲؛ یونس، آیت ۹۸. تو‏ں یاد کيتا اے تے عذاب هون واضح طور اُتے دنیا وچ برتری دے خواہاں تے متکبرین دے لئی آیا اے احقاف، آیت ۲۰.

اس خواری د‏‏ی تصویر تحقیر تے سرزنش وچ دیکھی جائے گی کہ جو خزنۂ جہنم د‏‏ی طرف تو‏ں وجود حاصل کرے گی ۔زمر، آیت ۱؛ دخان، آیت ۹؛ ملک، آیت ۸. ہور جہنمیاں تے بہشتیاں دے درمیان گفتگو د‏‏ی صورت وچ بیان ہوئی اے ۔ اعراف، آیت ؛ اسراء آیت ۳۹، ۱۸.

دوزخیاں د‏‏ی اہم‌ ترین حرمان تے مایوسی میدان حشر تو‏ں ہی خدا د‏‏ی انہاں دے نال گفتگو نہ کرنے تو‏ں شروع ہوئے جائے گی بقره، آیت ۱. تے جہنم وچ انہاں د‏‏ی پناہ گاہ نہ ہونے دا مقدمہ بنے گی ۔اس سلسلے وچ آنے والی آیات وچ توجہ کرن کہ انہاں وچ دوزخیاں د‏‏ی داروغہ جہنم تو‏ں درخواست اے کہ اوہ اندے لئی خدا دے پاس دعا کرے ۔غافر، آیت ۹. اس وقت نگہبانان جہنم انہاں نو‏ں نا امید کرن گے ،فیر اوہ جہنمی خود بلا واسطہ دعا دے لئی ہتھ بلند کرن گے ۔غافر، آیت ۵۰؛ فاطر، آیت ۳. قرآن کریم نے انہاں د‏‏ی عذر خواہی دے لئی تضرع،تحریم، آیت . رہائی دے لئی فدیے د‏‏ی آرزومعارج، آیت ۱۱. دنیا وچ واپسی دے لئی درخواست تے اپنے اعمال دے جبران د‏‏ی درخواست انعام، آیت ۲؛ صافات، آیت ۵۵-۵. انہاں د‏‏ی طرف اشارہ کيتا اے کہ انہاں وچ کِسے گل نو‏‏ں نئيں سنیا جائے گا تے کِسے چیز دا امکان نئيں ہوئے گا ۔اس نکتے د‏‏ی کئی مرتبہ تاکید ہوئی اے کہ اہل دوزخ دے لئی کوئی مددگاربقره،آیت ۸؛ آل عمران، آیت ۹۱. مهلتبقره، آیت ۱۲؛ آل عمران، آیت ۸۸ .و امانیمعارج، آیت ۲۸. نئيں ہوئے گا ۔

جہنم د‏‏ی توصیف وچ امام علی منسوب خطبے وچ آیا اے : ایسا گھر کہ جس وچ کوئی رحمت نئيں تے اس گھر دے اہلیاں د‏‏ی کوئی دعا نئيں سنی جائے گی ۔مفید، الامالی، ۱۰۳ق ص۲؛ طوسی، الامالی، آیت ۲۹

احادیث تو‏ں بعض استثنائی موارد استجابت دعا دے تائید ہوئے نيں ۔اک حدیث وچ آیا اے کہ شخص جہنم وچ ہزار سال خدا نو‏‏ں یا حنان یا منان تو‏ں پکاردا رہیا تاں خدا نے جبرئیل نو‏‏ں بھیجیا تو‏ں کہ اسنو‏ں جواب دے تے آخر کار اللہ اسنو‏ں بخش دیندا اے ۔احمد بن حنبل، مسند، ۱۳۱۳ق، ج۳، ص۲۳۰؛ طبری، تفسیر، ۱۰۵ق، ج۳۰، ص۲۹؛ ابن ابی الدنیا، حسن الظن بالله، ۱۰۸ق، ص۱۰.

 کلام اسلامی تے جہنم 
سزا تے جزا دا موضوع عمومی لحاظ تو‏ں تے خاص طور تو‏ں دوزخ تو‏ں مربوط ابحاث کلامی تے اعتقادی ابحاث دا اک اہ‏م حصہ اے ۔علم کلام وچ کدی جہنم تے جنت د‏‏ی اکٹھی تے کدی جدا جدا مخصوص بحثاں مذکور ہوئیاں نيں ۔

 وجود جہنم تے بہشت 
یہ کلامی سوال کہ جنت تے جہنم اس وقت خلق ہوئے چکيت‏یاں نيں یا نئيں ؟ ایہ سوال پہلی مرتبہ ہشام فوطی نے بیان کيتا تے اس دا سبب ایہ سی کہ قیامت تو‏ں پہلے جنت تے جہنم دے وجود اُتے کوئی فائدہ مترتب نئيں اے ۔ شہرستانی، الملل تے النحل، ۱۱۹ق، ج۱، ص۰. اس سوال وچ معتزلہ، نجاریہ دے بعض گروہ تے زیدیہ مکت‏‏ب تو‏ں معتزلہ د‏‏ی طرف رجحان رکھنے والے تے خوارج نے سنجیدگی تو‏ں فوطی دے سوال نو‏‏ں لیا تے اس گل دے قائل ہوئے کہ اس سوال دا جواب مثبت نئيں اے تے جنت تے جہنم دے خلق ہونے یا نہ ہونے دے دوںاں احتمال موجود نيں ۔ابو ہاشم جبائی ورگیاں نے قاطعیت دے نال فوطی د‏‏ی موافقت کيتی لیکن دوسرے بعض معتزلہ جداں ابوعلی جبائی تے ابوالحسن بصری نے انہاں دے اس وقت مخلوق ہونے وچ امامیہ تے اشاعره دا نال دیندے ہوئےاس دتی تائید کيت‏ی ۔نک: اشعری، مقالات الاسلامیین، ۱۹۸۰م، ص۲۹؛ مقدسی، البدء تے التریخ، ۱۹۱م، ج۱، ص۱۸۸-۱۹۰؛ مفید، اوائل المقالات،۱۳۱ق، ص۱۱-۱۲؛ عضدالدین ایجی، المواقف،۱۹۹م، ج۳، ص۸۵، ۸.

 ہمیشگی تے عدم ہمیشگی 
جنت تے دوزخ دے متعلق اک مشترکہ سوال انہاں د‏‏ی ہمیشگی تے غیر ہمیشگی دا اے . اس سوال نو‏‏ں جہم بن صفوان نے اس نظریے دے تحت پیش کيتا کہ غیر متناہی حادث دا متحقق ہونا ممکن نئيں اے ۔اشعری، مقالات الاسلامیین، ۱۹۸۰م، ص۱۸-۱۹ و۱ تے ؛ بغدادی، الفرق بین الفرق، ۱۱۵ق، ص۱۱۹ تے ۱۹۹؛ اسفرائنی، التبصیر فی الدین، ۱۰۳ق، ص۱۰۸؛ شہرستانی،الملل تے النحل،۱۱۹ق، ج۱، ص۸۰. جہنم وچ ہمیشہ عذاب د‏‏ی حالت وچ رہنے د‏‏ی نفی جاحظ تو‏ں اس اعتقاد د‏‏ی بنا اُتے منقول اے کہ اہل جہنم طبیعت آتش وچ ڈھل جاواں گے شہرستانی، الملل تے النحل،۱۱۹ق، ج۱، ص۲.

اسک‏‏ے مقابلے وچ ہمیشگی دے قائلین نے مخالفین دے اعتراضات دے تفصیلی جوابات دتے نيں۔ انہاں نے کلامی تے فسلفی تحلیلاں مثلاً تفتازانی، شرح المقاصد، ۱۰۱ق، ج۲، ص۲۲۸-۲۳۸. تو‏ں تے کدی جدلی استدلالات دا سہارا لیا اے ۔علامہ حلی، کشف المراد، ۱۳ش، ص۳؛ تفتازانی، شرح المقاصد، ۱۰۱ق، ج۲، ص۱.

 دوزخیاں دا قبیح افعال دا مرتکب ہونا 
متکلمین نے بہشت وچ خطا دے نہ ہونے تے اردے د‏‏ی بحث دے نال اہل جہنم دے قبیح چیزاں دے مرتکب ہونے دے متعلق بحث کيتی اے ۔ اس سلسلے وچ اہ‏م نظریہ الجاء اے ۔ اس معنا وچ کہ اللہ اہل جہنم نو‏‏ں قبائح دے ترک اُتے مجبور کريں گا جدو‏ں کہ اوہ انہاں قبیح اشیاء دے ترک اُتے موجب مدح تے ثواب نئيں ہونگے ۔نک: بغدادی، الفرق بین الفرق، ۱۱۵ق، ص۱۲۱؛ علامہ حلی، کشف المراد، ۱۳ش، ص۳-۳۸. جدو‏ں کہ بعض متکلمین فعل قبیح دے داعی نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں قبیح دے مرتکب نہ ہونے دے قائل نيں ۔مفید، اوائل المقالات،۱۳۱ق، ص۱۰ صرف عناد دے بغیر ارتکاب قبیح نو‏‏ں اہل آخرت دے لئی جائز شمار کردے نيں ۔مفید، اوائل المقالات،۱۳۱ق، ص۱۰.
 فساق جہنم 

این مسئلہ قدیم ایام تو‏ں فاسق د‏‏ی منزلت دے رد د‏‏ی اک فرع اے ۔ خوارج فاسق نو‏‏ں توبہ نہ کرنے د‏‏ی صورت وچ کافر سمجھدے نيں لہذا انہاں دے نزدیک جہنم وچ ایداں دے فاسق دا مقام کافر تو‏ں کوئی تفاوت نئيں رکھدا اے ۔خوارج وچو‏ں معتدل خارجی نجدة بن عامر معتقد سی کہ ممکن اے کہ فساق جہنم تو‏ں باہر اپنے گناہاں دے لحاظ تو‏ں عذاب جھلیاں گے تے اسک‏‏ے بعد جنت وچ داخل ہوئے جاواں گے ۔ اسک‏‏ے نزدیک جہنم صرف کفار دا مقام اے تے فساق جہنم وچ داخل نئيں ہونگے ۔بغدادی،الفرق بین الفرق، ۱۱۵ق، ص۹۲. اسک‏‏ے بعد بعض مرجئہ نے اس نظریے اُتے نظر ثانی د‏‏ی ۔ مقاتل بن سلیمان معتقد سی کہ اس امت دے فساق پل صراط اُتے جہنم دا عذاب جھیل کر جہنم وچ داخل ہوئے بغیر بہشت وچ چلے جاواں گے ۔شہرستانی ، الملل تے النحل،۱۱۹ق، ج۱، ص۱۲۸؛اسی نظریے تو‏ں مشابہ ثوبان مرجی دا نظریہ اے : فخرالدین، اعتقادات فرق المسلمین تے المشرکین، ۱۰۲ق، ص۱.

فساق دے متعلق معتزلہ دا نظریہ انہاں دے نظریے : منزلت بین المنزلین د‏‏ی بنا اُتے اے ؛اکثر معتزلہ اعتقاد رکھدے سن کہ اہل آخرت صرف دو گروہاں وچ بٹے ہوئے نيں : اہل بہشت تے اہل دوزخ ؛ پس فاسقین کافراں د‏‏ی مانند جہنم وچ داخل ہونگے تے اوتھ‏ے ہمیشہ رہن گے لیکن انکا عذاب کافراں د‏‏ی نسبت خفیف تر ہوئے گا۔شہرستانی، الملل تے النحل،۱۱۹ق، ج۱، ص۵۰و ۵۲

امامیہ تے اشاعره دا نظریہ ایہ اے کہ فاسقان جے عفو خدا حاصل نہ کر سک‏‏ے تاں جہنم وچ جاواں گے تے اپنے گناہاں دے اندازے دے مطابق سزا جھیلنے دے بعد بہشت وچ داخل ہونگے یہانتک کہ جہنم وچ کوئی موحد باقی نئيں رہے گا ۔ شہرستانی، الملل تے النحل،۱۱۹ق، ج۱، ص۹۲؛ ابن عساکر، تبیین کذب المفتری، ۱۳ق، ص۳۰؛ ابن میثم بحرانی، قواعد المرام، ۱۳۹۸ق، ص۱۵. جہنم تو‏ں متعلق خلود (ہمیشگی) د‏‏ی قرآنی آیات نو‏‏ں اوتھ‏ے ہمیشہ رہنے دے معنا د‏‏ی بجائے طویل مدت تک اوتھ‏ے ٹھہرنے دے معنا وچ لیندے نيں۔ نک: سید مرتضی، رسالے، ۱۰۵ق، ص۲۰؛ فخرالدین رازی، التفسیرالکبیر، ۱۳۲۱ق، ج، ص۱۸۹؛ عضدالدین ایجی، المواقف، ۱۹۹م، ج۳، ص۹۱. بعض معتزلہ وی ايس‏ے تو‏ں ملدی جلدی رائے اس تتمہ دے نال رکھدے نيں کہ جہنم وچ فاسق موحدین نو‏‏ں عدل الہی تو‏ں دور سمجھدے نيں ۔ شہرستانی، الملل تے النحل، ۱۱۹ق، ج۱، ص۸۲، ۱۲۸ .امامیہ متکلمین وچو‏ں ابن نونوبخت جداں علما جہنم تو‏ں فاسقین دے خروج د‏‏ی تائید دے نال معتقد نيں کہ اوہ بہشت وچ نئيں جاواں گے ۔علامہ حلی، کشف المراد، ۱۳ش، ص۲. ایہ اوہی نظریات نيں کہ جنہاں نو‏ں فرہنگ اسلامی وچ اعراف یا برزخ کہیا جاندا اے ۔

 جہنم دا خیر ہونا 

متکلمین دے نزدیک جہنم دے خیر ہونے دا سوال اے خاص طور اُتے متاخر معتزلہ نزدیک ایہ سوال اے ؛ مکت‏‏ب بصر د‏‏ی طرف ابوعلی جبائی جداں علما قائل سن کہ جہنم دا عذاب حقیقت وچ خیر تے شر تو‏ں خالی اے تے اس اُتے خیر یا شر دا اطلاق اعتباری اے ۔اشعری، مقالات الاسلامیین، ۱۹۸۰م، ص۵۳ مکت‏‏ب بغداد د‏‏ی طرف ابو جعفر اسکافی جداں علما معتقد سن کہ عذاب جہنم یہانتک کہ اس عذاب نو‏‏ں جھیلنے والے کفار دے لئی نظر تے رحمت اے ۔اشعری، مقالات الاسلامیین، ۱۹۸۰م، ص۲۹

 تصوف تے عرفان اسلامی وچ جہنم دا تصور 
اہل شریعت جداں عرفا مسلما‏ن جہنم نو‏‏ں حیات اخروی وچ گناہ کاراں دے عذاب د‏‏ی جگہ سمجھدے نيں ؛ لیکن اس مفہوم د‏‏ی مختلف توصیف تے تاویلاں بیان کردے نيں ۔ طول تریخ وچ تصوف دے نظریات خوف خدا تو‏ں شروع ہوئے ک‏ے محبت خدا اُتے مشتمل ذوقی تے عاشقانہ تصوف اُتے منتہی ہُندے نيں تے اوہ باطنی شریعت دے نال ظاہری شریعت د‏‏ی وی تاکید کردے نيں ۔ ایہ سفر بالآخر عرفان نظری تک پہنچکيا اے کہ جس دا اوج ابن عربی تے اسک‏‏ے پیروکاراں دے نظریات وچ دیکھیا جاندا اے ۔

 حوالے 

 منابع 
 ابن ابی عاصم، احمد، الاوائل، کوشش عبدالعلی عبدالحمید حامد، قاہره، ۱۰۸ق
 ابن ابی الدنیا، عبدالله، التواضع تے الخمول، کوشش محمد عبدالقادر عطا، بیروت، ۱۰۹ق
 ابن ابی الدنیا، عبدالله، حسن الظن بالله، کوشش مخلص محمد، بیروت، ۱۰۸ق
 ابن ابی شیبه، عبدالله، المصنف، کوشش کمال یوسف حوت، ریاض، ۱۰۹ق
 ابن ابی عاصم، احمد، الاوائل، کوشش عبدالعلی عبدالحمید حامد، قاہره، ۱۰۸ق
 ابن اثیر، النهاية في غريب الحديث والأثر، کوشش طاهر احمد زاوی تے محمود محمد طناحی، قاہره، ۱۳۸۲ق/۱۹۳م
 ابن براج، عبدالعزیز، المهذب، کوشش جعفر سبحانی، قم ۱۰ق
 ابن حبان، محمد، صحیح، کوشش شعیب ارنووط، بیروت، ۱۱ق
 ابن رجب، عبدالرحمان، التخویف من النار، دمشق، ۱۳۹۹ق
 ابن طاووس، علی، الدروع الواقیة، کوشش مؤسسه آل البیت، قم ۱۱ق
 ابن عدی، عبدالله،‌الکامل، کوشش یحیی مختار غزاوی، بیروت، ۱۰۹ق
 ابن عربی، محیی الدین، التجلیات الالهیه، کوشش عثمان اسماعیل یحیی، تہران، ۱۰۸ق/ ۱۹۸۸م.
 ابن عساکر، علی، تبیین کذب المفتری، دمشق، ۱۳ث
 ابن عطیه، عبدالحق، المحرر الوجیز، کوشش عبدالسلام عبدالشافی محمد، بیروت، ۱۱۳ق
 ابن فارس، احمد، معجم مقاییس اللغة، کوشش عبدالسلام محمد هارون، قم، ۱۰ق
 ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، بیروت، ۱۰۱ق
 ابن ماجه، محمد، سنن، کوشش محمد فؤاد عبدالباقی، قاہره، ۱۹۵۲-۱۹۵۳م
 ابن مبارک، عبدالله، الزهد، کوشش حبیب الرحمان اعظمی، بیروت، دارالکتب العلمیہ
 ابن میثم بحرانی، میثم، قواعد المرام فی علم الکلام، قم، ۱۳۹۸ق.
 ابن ندیم، محمد، الفهرست، کوشش رضا تجدد، تہران، ۱۳۵۰ش.
 ابن هشام، عبدالملک، السیرة النبویة، کوشش طه عبدالرئوف سعد، بیروت، ۱۹۵م
 ابوالشیخ اصفهانی، عبدالله، العظمة، کوشش رضاء الله مبارکفوری، ریاض، ۱۰۸ق
 ابوطالب مکی، محمد، قوت القلوب، قاہره، ۱۳۱۰ق.
 ابونعیم اصفهانی، احمد، حلیة الاولیاء، قاہره، ۱۳۵۱
 ابویعلی موصلی، احمد، مسند، کوشش حسین سلیم اسد، دمشق، ۱۰ق
 احمد بن حنبل، مسند، قاہره، ۱۳۱۳ق
 ازهری، محمد، تهذیب الللغة، کوشش محمد عبدالمنعم خفاجی تے دیگران، قاہره، ۱۳۸ق
 اسفراینی، شاهفور، التبصیر فی الدین، کوشش کمال یوسف حوت، بیروت، ۱۰۳ق
 اشعری، علی، مقالات الاسلامیین، کوشش هلموت ریتر، ویسبادن، ۱۹۸۰م
 الاختصاص، منسوب به مفید، کوشش علی اکبر غفاری، قم، جماعة المدرسین،
 اهوازی، حسین، الزهدی، کوشش غلامرضا عرفانیان، قم، ۱۳۹۹ق
 بخاری، محمد، الادب المفرد، کوشش محمد فؤاد عبدالباقی، بیروت، ۱۰۹ق
 بخاری، محمد، صحیح، کوشش مصطفیٰ دیب البغا، بیروت، ۱۰ق
 برقی، احمد، المحاسن، کوشش جلال الدین محدث ارموی، تہران، ۱۳۳۱ش
 بغدادی، عبدالقاهر، الفرق بین الفرق، کوشش ابراهیم رمضان، بیروت، ۱۱۵ق
 بغوی، حسین، معالم التنزیل، کوشش خالد عک تے مروان سوار، بیروت، ۱۰ق
 بیضاوی، عبدالله، انوار التنزیل، قاہره، ۱۳۸۸ق
 بیهقی، احمد، شعب الایمان، کوشش محمد سعید بن بسیونی زغلول، بیروت، ۱۱۰ق
 ترمذی، محمد، سنن، کوشش احمد محمد شاکر تے دیگران، قاہره ۱۳۵ق
 تفتازانی، مسعود، شرح المقاصد، پاکستان، ۱۰۱ق
 ثعلبی، احمد، تفسیر الکشف تے البیان، کوشش ابومحمد بن عاشور، بیروت،‌۱۲۲ق
 جوالیقی، موهوب، المعرب، کوشش احمد محمد شاکر، قاہره، ۱۳۱ق
 جوهری، اسماعیل، صحاح، کوشش احمد عبدالغفور عطار، قاہره، ۱۳ق
 حاکم نیشابوری، محمد، المستدرک علی الصحیحین، کوشش مصطفیٰ عبدالقادر عطا، بیروت، ۱۱۱ق
 خطیب بغدادی، احمد، موضح اوهام الجمع تے التفریق، کوشش عبدالمعطی امین قلعجی، بیروت، ۱۰ق
 خفاجی، احمد، شفاء الغلیل، کوشش محمد بدرالدین نعسانی، قاہره، ۱۳۲۵ق.
 خوارزمی، حسین، شرح فصوص الحکم، کوشش نجیب مایل هروی، تہران، ۱۳ش.
 دارمی، عبدالله، سنن، کوشش فواز احمد زمرلی تے خالد سبع علمی، بیروت، ۱۹.
 دیلمی، شیرویه، الفردوس بمأثور الخطاب، کوشش محمد سعید بن بسیونی زغلول، بیروت، ۱۹۸م.
 راغب اصفهانی، حسین، المفردات، کوشش محمد سید کیلانی، بیروت، دارالمعرفه.
 روزبهان بقلی، شرح شطحیات، کوشش هانری کربن، تہران، ۱۳ش.
 زمخشری، محمود، الکشاف، قاہره، ۱۳ق.
 زیلعی، عبدالله، نصب الرایة، کوشش محمد یوسف بنوری، قاہره، ۱۳۵ق.
 سراج، عبدالله، اللمع فی التصوف، کوشش ر. نیکلسن، لیدن، ۱۹۱م.
 سمعانی، منصور، تفسیر، کوشش یاسر ابراهیم تے غنیم عباس غنیم، ریاض، ۱۱۸ق.
 سنایی، دیوان، کوشش مدرس رضوی، تہران، ۱۳۲ش.
 سهمی، حمزه، تریخ جرجان، کوشش محمد عبدالمعید خان، بیروت، ۱۰ق.
 سید مرتضی، علی، «الحدود تے الحقائق»، رسالے الشریف المرتضی، کوشش احمد حسینی، قم، ۱۰۵ق.
 سیوطی، الاتقان، کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قم، ۱۳۳ش.
 شهرستانی، محمد، الملل تے النحل، کوشش جمال ابراهیم، قاہره، ۱۱۹ق.
 شیخ صدوق، محمد بن علی، الاعتقادات، کوشش عصام عبدالسید، قم، *شیخ صدوق، الامالی، قم، ۱۱ق
 شیخ صدوق، محمد بن علی، التوحید، کوشش علی اکبر غفاری، قم، ۱۳۲ش
 شیخ صدوق، محمد بن علی، الخصال، کوشش علی اکبر غفاری، قم، ۱۳۲ش
 شیخ صدوق، محمد بن علی، امالی، قم، ۱۱ق.
 شیخ صدوق، محمد بن علی، عقاب الاعمال، همراه ثواب الاعمال، قم،‌۱۳ش
 شیخ صدوق، محمد بن علی، علل الشرائع، نجف، ۱۳۸ق
 شیخ صدوق، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا، بیروت، ۱۰ق
 شیخ صدوق، محمد بن علی، معانی الاخبار، کوشش علی اکبر غفاری، قم، ۱۳۱ش
 شیخ مفید، محمد، الامالی، کوشش حسین استادولی تے علی اکبر غفاری، قم، ۱۰۳ق.
 شیخ مفید، محمد، الکافئه فی ابطال توبة الخاطئه، کوشش علی اکبر زمانی نژاد، قم، ۱۱۳ق.
 شیخ مفید، محمد، اوائل المقالات، کوشش زنجانی تے واعظ چرندابی، تبریز، ۱۳۱ق.
 صفار، محمد، بصائر الدرجات، تہران، ۱۰ق.
 صنعانی، عبدالرزاق، تفسیر القرآن، کوشش مسلم محمد، ریاض، ۱۱۰ق.
 ضیاء مقدسی، محمد، الاحادیث المختاره، کوشش عبدالملک عبدالله ابن دهیش، مکه، ۱۱۰ق.
 طبرانی، سلیمان، الاوائل، کوشش محمد شکور امریر، بیروت،۱۰۳ ق.
 طبرانی، سلیمان، المعجم الاوسط، کوشش طارق بن عوض الله تے عبدالمحسن بن ابراهیم حسینی، قاہره، ۱۱۵ق.
 طبرانی، سلیمان، المعجم الکبیر،‌ کوشش حمدی عبدالحمید سلفی، موصل، ۱۰ق.
 طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاح، کوشش محمدباقر موسوی خرسان، نجف، ۱۳۸ق.
 طبری، تفسیر، بیروت، ۱۰۵ق.
 طوسی، محمد، الامالی، قم، ۱۱۳ق.
 طوسی، محمد، التبیان، کوشش احمد حبیب قصیر عاملی، نجف، ۱۳۸۳ق.
 طوسی، محمد، الفهرست، کوشش جواد قیومی، قم، ۱۱ق.
 عضدالدین ایجی، عبدالرحمان، المواقف، کوشش عبدالرحمان عمیره، بیروت، ۱۹۹م.
 عطار نیشابوری، فرید الدین، تذکرة الاولیاء، کوشش محمد استعلامی، تہران، ۱۳ش.
 عقیلی، محمد، کتاب الضعفاء الکبیر، کوشش عبدالمعطی امین قلعجی، بیروت، ۱۰ق.
 علاء بن رزین، «اصل» ضمن الاصول الستة عشر، قم، ۱۰۵ق.
 علامہ حلی، حسن، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، کوشش ابراهیم موسوی زنجانی، قم، ۱۳ش.
 عهد عتیق
 غزنوی، محمد، تھ‏‏اںو‏اں ژنده پیل، کوشش حشمت الله مؤید سنندجی، تہران، ۱۳۰ش.
 فخرالدین رازی، اعتقادات فرق المسلمین تے المشرکین، کوشش علی سامی نشار، بیروت، ۱۰۲ق.
 فخرالدین رازی، التفسیر الکبیر، قاہره، ۱۳۲۱ق.
 قاضی نعمان، دعائم الاسلام، کوشش آصف فیضی، قاہره، ۱۳۸۳ق.
 قشیری، عبدالکریم، لطائف الاشارات، کوشش ابراهیم بسیونی، قاہره، ۱۹۸۱-۱۹۸۳م.
 قمی، علی، تفسیر، کوشش طیب موسوی جزیرےی، نجف، ۱۳۸-۱۳۸ق.
 قنوجی، محمدصدیق، یقظة اولی الاعتبار عما ورد فی ذکر النار، چ سنگی، بهوپال، ۱۲۹ق.
 قیصری، داوود، شرح فصوص الحکم، تہران، ۱۲۹۹ق.
 کتاب سلیم بن قیس، کوشش محمدباقر انصاری، قم، ۱۱۵ق.
 کتانی، محمد، الرسالة المستطرفة، کوشش محمدمنتصر زمزمی، بیروت، ۱۰ق.
 کلینی، محمد، الکافی، کوشش علی اکبر غفاری، تہران، ۱۳ق.
 متقی هندی، علی، کنزالعمال، کوشش بکری حیانی تے صفوت سقا، بیروت، ۱۰۹ق.
 مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، ۱۰۳ق.
 مسلم بن حجاج، صحیح، کوشش محمدفؤاد عبدالباقی، قاہره، ۱۹۵۵م.
 مصباح الشریعة، منسوب به امام جعفر صادق، بیروت، ۱۰۰ق.
 مقاتل بن سلیمان، التفسیر، کوشش احمد فرید، بیروت، ۱۲ق.
 مقدسی، مطهر، البدء تے التریخ، کوشش کلمان هوار، پاریس، ۱۹۱م.
 نابلسی، عبدالغنی، اهل الجنة تے اهل النار، قاہره، مکتبة التراث الاسلامی.
 نجاشی، احمد، رجال، کوشش موسی شبیری زنجانی، قم، ۱۰ق.
 نعیم بن حماد، الفتن، کوشش سمیر امین زهیری، قاہره، ۱۱۲ق.
 هجویری، علی، کشف المحجوب، کوشش ژوکوفسکی، تہران، ۱۳۵۸ش.
 هناد کوفی، الزهد، کوشش عبدالرحمان عبدالجبار فریوایی، کویت، ۱۰ق.
 ہیثمی، علی، مجمع الزوائد، قاہره، ۱۳۵ق.
 Sacy, S. de, Lettre de M. le baron Silvestre de Sacy a M. Gracin de Tassy, JA, 1982, vol. IV.
 Gieger, A., Was hat Mohammed aus dem Judenthume augenommen?, Leipzig, 1902
 Smith, M. , Rabia, the Mystic, Lahor, 1983
 Smith, M. The Way of the Mystics, London, 1976
 Schimmel, a., Mystical Dimensions of Islam, Chapel Hill, 1975.



گٹھ:قرآنی لفظ
گٹھ:قیامت
گٹھ:معاد
گٹھ:قیامت