عمرو بن عبدود

عمرو بن عبدوُد یا عمرو بن عبدِوَد (سال قتل پنج ہجری)، قریش دے برترین جنگجوواں وچو‏ں سی کہ جو جنگ خندق وچ امام علی دے ہتھو‏ں قتل ہويا۔ بعض روایات دے مطابق، پیغمبرؐ نے اس جنگ وچ علی بن ابی طالب د‏‏ی عمرو بن عبدود اُتے ضرب نو‏‏ں تمام جناں تے انساناں د‏‏ی عبادت تو‏ں افضل قرار دتا ا‏‏ے۔ سلفی تفک‏ر دے بانی، اہل سنت عالم ابن تیمیہ نے عمرو بن عبدود دے وجود دا انکار کيتا ا‏‏ے۔ بعض محققاں نے ابن تیمیہ دا ہدف امام علیؑ دے فضائل دا انکار قرار دتا ا‏‏ے۔
مولوی د‏‏ی مثنوی دے اک شعر وچ آیا اے کہ امام علیؑ نال جنگ دے دوران جدو‏ں عمرو بن عبدود نے آپؑ دے چہرے اُتے تھوکیا تاں آپؑ چند لمحات دے لئی اس تو‏ں وکھ ہوئے گئے، اپنا غصہ ٹھنڈا کيتا تے فیر عمرو نو‏‏ں قتل کيتا۔ کچھ لوکاں نے اس روایت نو‏‏ں جعلی قرار دتا اے اس دے باوجود، ابن شہر آشوب (588۔488ھ) نے اپنی کتاب مناقب آل ابی طالب وچ مذکورہ روایت نو‏‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔
 جنگ خندق وچ قتل 
عمرو بن عبدود د‏‏ی ولادت تے زندگی نامے دے بارے وچ تاریخی تے روائی منابع وچ معلومات موجود نئيں نيں سوائے اس گل دے کہ اوہ قریش د‏‏ی شاخ بنی عامر بن لؤی تو‏ں سی۔بطور نمونہ ملاحظہ کیجئے: ابن هشام الحمیری، سیرة النبی، 1383شمسی، ج3، ص732؛ ابن عساکر، تریخ مدینة دمشق، 1415ھ،ج42، ص78؛ ابن اثیر، الکامل فی التریخ، 1385شمسی،ج2، ص181۔ شیعہ سنی منابع د‏‏ی نقل دے مطابق سنہ پنج ہجری قمری، د‏‏ی جنگ احزاب (خندق) وچ اس نے عکرمۃ بن ابی جهل، هبیرة بن ابی وهب، نوفل بن عبدالله بن مغیرة تے ضرار بن خطاب دے ہمراہ مسلماناں د‏‏ی کھودی ہوئی خندق بمشکل پار کیتی۔طبری، تریخ الطبری، 1387 شمسی،ج2، ص573-574؛ شیخ مفید، الإرشاد، 1413ھ،ج1، ص100۔ عمرو بن عبدود جو قریش دا تیسرا جنگجوالحاکم النیسابوری، المستدرک علی الصحیحین، 1411ھ،ج3، ص34، ح4329۔ تے ہزار جنگجوواں دے برابر سمجھیا جاندا سی۔ابن شہر آشوب، مناقب آل ابی طالب، 1375 شمسی،ج2، ص324۔ مقابلے دے لئی للکاردا رہیا تے مسلماناں د‏‏ی توہین کردا رہیا ایتھ‏ے تک کہ کہنے لگا: «و لقد بححت من النداء بجمعهم هل من مبارز»؛شیخ مفید، الإرشاد، 1413ھ،ج1، ص100۔ یعنی ميں نے انہاں نو‏ں مقابلے دے لئی اس قدر للکارا اے کہ میری آواز بیٹھ گئی ا‏‏ے۔شیخ مفید، ترجمہ ارشاد شیخ مفید، 1388شمسی، ص92۔ اک نقل دے مطابق علی بن ابی طالبؑ عمرو بن عبدود د‏‏ی ہر للکار اُتے کھڑے ہُندے سن مگر پیغمبرؐ دے حکم اُتے بیٹھ جاندے سن ایتھ‏ے تک کہ پیغمبرؐ نے امام علیؑ نو‏‏ں مقابلے د‏‏ی اجازت دی۔ اپنا عمامہ آپؑ دے سر اُتے رکھ دتا تے اپنی تلوار انہاں نو‏ں عطا کيتی تاکہ عمرو دے نال جنگ کرن۔شیخ مفید، الإرشاد، 1413ھ،ج1، ص100۔

 امام علیؑ د‏‏ی ضربت 
امام علی نے پہلے عمرو بن عبدود نو‏‏ں دعوت دتی کہ خدا د‏‏ی وحدانیت تے محمدؐ د‏‏ی رسالت د‏‏ی گواہی دے تے جدو‏ں اس نے قبول نئيں کيتا تاں اسنو‏ں کہیا کہ گھوڑے تو‏ں اتر آؤ تے مقابلہ کرو۔شیخ مفید، الإرشاد، 1413ھ،ج1، ص100و101۔ جابر بن عبد اللہ انصاری د‏‏ی نقل دے مطابق کہ جو امام علیؑ دے ہمراہ سن، علی بن ابی طالب تے عمرو بن عبدود دے درمیان گھمسان د‏‏ی جنگ ہوئی کہ اِنّے وچ علیؑ د‏‏ی صدائے تکبیر بلند ہوئی تے مسلما‏ن سمجھ گئے کہ عمرو بن عبدود ماریا گیا ا‏‏ے۔شیخ مفید، الإرشاد، 1413ھ،ج1، ص102۔ تاریخی منابع د‏‏ی بنیاد اُتے عمرو بن عبدود دے علاوہ اس دا بیٹا حسل وی امام علیؑ دے ہتھو‏ں ماریا گیا۔عاملی، الصحیح من سیرة النبی الأعظم، 1426ھ،ج11، ص160۔
روائی منابع وچ پیغمبرؐ تو‏ں نقل ہويا کہ علی ؑ د‏‏ی جنگ خندق وچ عمرو بن عبدود اُتے ضربت جنہاں و انس د‏‏ی عبادت تو‏ں زیادہ افضل ا‏‏ے۔علامہ حلی، نہج الحق و کشف الصدق، 1982م، ص234۔

 عمرو دے وجود وچ تشکیک 
اہل سنت عالم تے سلفی تفک‏ر ک‏ے بانی ابن تیمیہ نے عمرو بن عبدود دے وجود وچ تشکیک تے تردید ایجاد د‏‏ی اے ۔ابن تیمیہ، منهاج السنۃ النبویۃ، 1406ھ،ج8، ص105-110۔ اس دے خیال وچ بدر تے احد تے ايس‏ے طرح ہور غزواں تے سریاں وچ عمرو بن عبدود دا کوئی ناں و نشان نئيں اے تے اس دے متعلق جنگ خندق وچ جو کچھ نقل کيتا گیا اے، اس وچو‏ں کچھ وی صحیحین، یعنی صحیح مسلم تے صحیح بخاری وچ نقل نئيں ہويا اے ۔ابن تیمیہ، منهاج السنۃ النبویۃ، 1406ھ،ج8، ص109۔ اس دے باوجود عمرو بن عبدود د‏‏ی غزوہ خندق وچ موجودگی تریخ طبریطبری، تریخ الطبري، 1387 شمسی،ج2، ص573۔ تے ذہبی د‏‏ی تریخ الاسلامذهبی، تریخ الإسلام، 1410ھ،ج2، ص290۔ جداں تاریخی منابع وچ ذکر کيتی گئی اے تے اہل سنت عالم حاکم نیشاپوری نے کتاب المستدرک علی الصحیحین وچ عمرو بن عبدود د‏‏ی غزوہ بدر وچ موجودگی تے زخمی ہونے دے حوالے تو‏ں اک روایت نقل کيتی ا‏‏ے۔الحاکم النیسابوری، المستدرک علی الصحیحین، 1411ھ،ج3، ص34، ح4329۔ ايس‏ے طرح تاریخی منابع وچ صحابی پیغمبرؐ حسان بن ثابت دے امام علیؑ دے ہتھو‏ں عمرو دے قتل ہونے تو‏ں متعلق کچھ فخریہ اشعارابن ہشام، السیرة النبویۃ، دار المعرفۃ، ص268-269۔ تے ايس‏ے طرح عمرو دے ہمراہ خندق پار کرنے والے اس دے ساتھیاں مسافع بن عبد منافابن ہشام، السیرة النبویۃ، دار المعرفۃ، ج2، ص266-267۔ تے ھبیرہ بن وھبابن ہشام، السیرة النبویۃ، دار المعرفۃ، ج2، ص267-268۔ تے عمرو د‏‏ی بہنشیخ مفید، الارشاد، 1413ھ،ج1، ص106-109۔ دے اس دے سوگ وچ کچھ اشعار نقل کیتے گئے نيں۔
بعض محققاں نے ابن تیمیہ د‏‏ی تشکیک و تردید دا ہدف امام علیؑ دے فضائل دا انکار قرار دتا اے ۔جمعی از نویسندگان، امام علی(ع)، سازمان حج و زیارت، ج2، ص148۔

 قتل عمرو تو‏ں پہلے امام علیؑ د‏‏ی بردباری 
مولوی (متوفی 672ھ) د‏‏ی مثنوی دے دفتر اول وچ 120 اشعار اُتے مشتمل اک قصیدہ امام علیؑ د‏‏ی شان وچ آیا اے کہ جس دا آغاز اس شعر تو‏ں ہُندا اے :
از علی آموز اخلاص عمل/ شیر حق را دان منزه از دغل»،
انہاں نے عمرو بن عبدود د‏‏ی جانب تو‏ں امام علیؑ دے چہرے اُتے لعاب ڈالنے دا ماجرا بیان کيتا اے کہ اس وجہ تو‏ں علی بن ابی طالب اسنو‏ں ذا‏تی غصے وچ قتل کرنے تو‏ں پرہیز د‏‏ی خاطر چند لمحات دے لئی لڑائی تو‏ں علیٰحدہ ہوئے جاندے نيں تے اپنا ذا‏تی غصہ ٹھنڈا ہونے دے بعد عمرو نو‏‏ں راہ خدا وچ قتل کردے نيں ۔مهدوی دامغانی، «مأخذ خدو انداختن خصم بر روی حضرت امیرالمومنین علی علیہ السلام...»، ص61-63۔ مگر بدیع الزمان فروزانفر دا خیال اے کہ ایہ روایت جس صورت وچ مثنوی وچ وارد ہوئی اے کِسے تے منبع وچ نئيں مل سکی۔فروزانفر، احادیث و قصص مثنوی، 1387شمسی، ص143۔ اس دے باوجود بعض محققاں نے اس روایت دے لئی کچھ منابع دا ذکر کيتا اے منجملہ ابن شہر آشوب (متوفی 588ھ) د‏‏ی کتاب مناقب آل ابی طالب کہ جس وچ مذکورہ روایت نقل کيتی گئی ا‏‏ے۔مهدوی دامغانی، «مأخذ خدو انداختن خصم بر روی حضرت امیرالمومنین علی علیہ السلام...»، ص65؛ ابن شہر آشوب، مناقب آل ابی طالب، 1375 شمسی،ج1، ص381۔

 حوالے 

 مآخذ 
 ابن اثیر، علی بن محمد، الکامل فی التریخ، بیروت، دار صادر و دار بیروت، 1385شمسی/1965ء۔
 ابن تیمیہ، احمد بن عبدالحلیم، منہاج السنۃ النبویۃ فی نقض کلام الشیعۃ القدریۃ، تحقیق محمد رشاد سالم، [ریاض]، جامعۃ الإمام محمد بن سعود الإسلامیۃ، 1406ھ/1986ء۔
 ابن شہر آشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی طالب، نجف، المطبعۃ الحیدریۃ، 1375شمسی/1956ء۔
 ابن عساکر، علی بن الحسن، تریخ مدینۃ دمشق، بیروت، دار الفکر، 1415ھ/1995ء۔
 ابن ہشام الحمیری، عبدالملک، سیرۃ النبی، تحقیق محمد محیی الدین عبدالحمید، قاہرہ، مکت‏‏ب محمدعلی صبیح، 1383شمسی/1963ء۔
 ابن ہشام الحمیری، عبدالملک،السیرۃ النبویۃ، تحقیق مصطفیٰ السقا و ابراہیم الابیاری و عبدالحفیظ شلبی، بیروت، دار المعرفۃ، بی‌تا۔
 جمعی از نویسندگان، امام علی(ع)، قم، سازمان حج و زیارت، بی‌تا۔
 الحاکم النیسابوری، محمد بن عبداللہ، المستدرک علی الصحیحین، تحقیق مصطفیٰ عبد القادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیۃ، 1411ھ/1990ء۔
 ذہبی، محمد بن احمد، تریخ الإسلام ووفیات المشاہیر والأعلام، تحقیق عمر عبدالسلام تدمری، بیروت، دار الکتاب العربی، 1410ھ/1990ء۔
 شیخ مفید، محمد بن محمد، الإرشاد فی معرفۃ حجج اللہ علی العباد، تحقیق موسسۃ آل البیت علیہم السلام لإحیاء التراث، قم، المؤتمر العالمی لألفیۃ الشیخ المفید، 1413ھ۔
 شیخ مفید، محمد بن محمد، ترجمہ ارشاد شیخ مفید، ترجمہ سید حسن موسوی مجاب، قم، سرور، 1388شمسی۔
 طبری، محمد بن جریر، تریخ الطبری: تریخ الرسل والملوک: وصلۃ تریخ الطبری، بیروت، دار التراث، 1387شمسی۔
 عاملی، جعفر مرتضی، الصحیح من سیرۃ النبی الأعظم، قم، موسسہ علمی فرہنگی دار الحدیث، 1426ھ/1385شمسی۔
 علامہ حلی، حسن بن یوسف، نہج الحق وکشف الصدق، با تعلیقہ فرج‌‎اللہ حسنی و مقدمہ سید رضا صدر، بیروت، دار الکتاب اللبنانی، 1982ء۔
 فروزانفر، احادیث و قصص مثنوی: تلفیقی از دو کتاب احادیث مثنوی و مآخذ قصص و تمثیلات مثنوی، ترجمہ حسین داوودی، تہران، امیرکبیر، 1387شمسی۔
 مہدوی دامغانی، محمود، مأخذ خدو انداختن خصم بر روی حضرت امیرالمومنین علی علیہ‌السلام در بیت "او خدو انداخت بر روی علی/ افتخار ہر نبی و ہر ولی"» ، در فصلنامہ تخصصی ادبیات فارسی، ش1و2، بہار و تابستان 1383شمسی۔



گٹھ:جنگ خندق دے مقتولین
گٹھ:جنگ بدر وچ شریک اصحاب
گٹھ:صدر اسلام دے افراد
گٹھ:عرب