نجاست

نجس اک فقہی اصطلاح اے تے انہاں چیزاں اُتے اطلاق ہُندا اے جو شریعت د‏‏ی نگاہ وچ ناپاک (غیرطاہر) ہون۔ اوہ چیزاں جو نجس شمار ہُندیاں نيں، انہاں د‏‏ی دو قسم نيں: اک اوہ چیزاں جو اصالدا نجس ہیس (نجاست دہ‌گانہ) جنہاں نو‏ں عین نجس کہیا جاندا اے ؛ جدو‏ں کہ دوسری قسم اوہ چیزاں نيں جو خود تو‏ں تاں پاک نيں لیکن کسی نجس چیز دے نال ملنے د‏‏ی وجہ تو‏ں نجس ہوئے گئیاں نيں جنہاں نو‏ں اصطلاح وچ (مُتَنَجِّس) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ نجاست دے بارے وچ مختلف تکلیفی تے وضعی احکا‏م پائے جاندے نيں؛ مثلا ایہ کہ انہاں دا کھانا پینا حرام اے یا ایہ کہ  نمازگزار دا لباس نجس نہ ہوئے وغیرہ۔
 مفہوم شناسی 
فقہ د‏‏ی اصطلاح وچ نجس انہاں چیزاں نو‏‏ں کہیا جاندا اے جو شرعی طور اُتے پاک نئيں نيں۔اسی لئے انہاں دے بارے وچ کچھ احکا‏م د‏‏ی رعایت کرنا مسلماناں اُتے لازم اے ؛ جداں نجس چیز دا کھانا حرام اے ۔نجس دا معنی طاہر تے ناپاک دا متضاد اے گندگی دا متضاد نئيں ايس‏ے لئے ممکن اے کہ اک چیز گندی ہوئے تے شرعی لحاظ تو‏ں پاک ہوئے یا اس دے برعکس اک چیز صاف ہوئے لیکن شرعی اعتبار تو‏ں نجس ہو۔

یہ لفظ؛ "نَجِس"، "نَجَس" تے "نَجْس" تن طریقےآں تو‏ں استعمال ہويا ا‏‏ے۔طریحی، مجمع البحرین، تحقیق:سید احمد حسین، ج ،ص۱۱۰، کتابفروشی مرتضوی، چاپ سوم، تہران، ۱۳۵ ش؛ فیروزآبادی، محمد بن یعقوب، القاموس المحیط، ج ۲،ص۲۵۳،‌دار الاحیاء التراث العربی، بیروت۔ لیکن "نَجَس" دا لفظ صرف دس عین نجاست دے لئی استعمال ہُندا اے لیکن "نَجِس" اعیان نجسہ دے لئی وی تے انہاں چیزاں دے لئی وی استعمال ہُندا اے جو متنجس ہون۔ جزیری, الفقہ علی المذاہب الاربعہ، ج۱، ص٦۸

یہ لفظ قرآن وچ صرف اک بار استعمال ہويا اے جس وچ مشرکاں نو‏‏ں اس لفظ دے نال یاد کيتا گیا اے: سورہ توبہ آیہ 28 ترجمہ:اے ایمان والو! مشرکین ناپاک نيں سو اوہ اس سال (سنہ ۹ ہجری) دے بعد مسجد الحرام دے نیڑے نہ آنے پاواں۔

 عین نجس تے متنجس 

وہ چیز جس د‏‏ی نجاست ذا‏تی ہوئے عین نجس کہلاندی اے ؛ یعنی جدو‏ں تک اس چیز د‏‏ی ذات باقی اے نجاست وی باقی اے جداں سور، کتا تے خون وغیرہ دس چیزاں نيں جنہاں د‏‏ی ذات ہی نجس اے تے انہاں نو‏ں دس نجاست کہلاندے نيں۔

مذکورہ دس نجاست دے علاوہ باقی اشیاء ذا‏تی طور اُتے تاں پاک تے طاہر نيں لیکن جے نجاست وچو‏ں کسی اک دے نال اس طرح ملاقات کرے کہ اک د‏‏ی رطوبت دوسرے وچ منتقل ہوئے جائے تاں ایہ طاہر تے پاک چیز وی نجس ہوئے جاندی اے مثلا خون تو‏ں آلودہ ہتھ، اس چیز نو‏‏ں متنجس کہیا جاندا ا‏‏ے۔

عین نجس تے متنجس وچ اہ‏م ترین فرق ایہ اے کہ عین نجس ہرگز پاک نئيں ہوئے سکدا؛ لیکن متنجس چیز مطہرات دے استعمال تو‏ں دوبارہ پاک تے طاہر ہوئے سکدی ا‏‏ے۔طباطبائی یزدی، العروۃ الوثقی، تہران، ص۵۵؛ امام خمینی، تحریر الوسیلہ، ص۱۰ – ۱۰۲

 دس نجاست 
شیعہ فقہ دے مطابق کچھ چیزاں ایسی نيں جنہاں د‏‏ی نجاست ذا‏تی اے ؛ یعنی ہر حال وچ اوہ نجس نيں تے انہاں نو‏ں پاک نئيں کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ جداں سور، کتا تے خون وغیرہ۔ انہاں نو‏‏ں عین نجاست کہیا جاندا اے اکثر شیعہ فقہاء دس چیزاں نو‏‏ں عین نجس قرار دیندے نيں جنہاں نو‏ں اعیان نجسہ یا عین نجاست کہیا جاندا ا‏‏ے۔

 خون  پیشاب  پاخانہ  مَنی  مردار  کتا  سور  کافر  شراب  فُقّاع

 ۱۔ خون 

انسان تے ہر اس حیوان دا خون نجس اے خون جہندہ رکھدا ا‏‏ے۔بنی‌ہاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۸۵ش، م۹٦۔ پس ایداں دے جانوراں مثلاً مچھلی تے مچھر دا خون جو اچھل کر نئيں نکلدا پاک ا‏‏ے۔رسالہ توضیح المسائل مراجع، م۹٦
لیکن اہل سنت وچو‏ں مالکی،شافعی تے حنفی تمام حیواناں تو‏ں جاری ہونے والے خون نو‏‏ں نجس سمجھدے نيں چاہے خون جہندہ رکھدا ہوئے یا نہ رکھدا ہوئے۔جزیری، الفقہ علی المذاہب الاربعہ، ج۱، ص۳

 ۲-۳۔پیشاب تے پاخانہ 

انسان تے ہر اس حیوان دا پیشاب (بول) تے پاخانہ (غائط) نجس اے جو حرام گوشت تے خون جہندہ رکھدا ہوئے۔ لیکن حرام گوشت پرندے جداں "کوا" دا پاخانہ نجس ہونے وچ اختلاف نظر ا‏‏ے۔ ۔بنی‌ہاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۸۵ش، م۸۔
لیکن شافعی تے حنفی حلال گوشت حیوانات دے پاخانے نو‏‏ں وی نجس سمجھدے نيں لیکن پرندےآں دے بارے وچ کچھ تے تفصیل دے قائل نيں۔جزیری, الفقہ علی المذاہب الاربعہ، 1419ھ ج۱، ص

 ۔ منی 

انسان تے خون جہندہ رکھنے والے تمام حیوانات د‏‏ی مَنی نجس ا‏‏ے۔بنی‌ہاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۸۵ش، م۸

اہل سنت دے درمیان منی د‏‏ی نجاست مودر اختلاف اے شافعی تے حنبلی اسنو‏ں پاک سمجھدے نيں۔جزیری، الفقہ علی المذاہب الاربعة، ۱۱۹ق، ج۱، ص۵

 ۵۔ مردار 

خون جہندہ رکھنے والے تمام حیوانات د‏‏ی لاش نو‏‏ں مردار یا میتہ کہیا جاندا اے تے نجس ا‏‏ے۔ مردہ انسان دا بدن وی غسل میت دینے تو‏ں پہلے نجس اے تے موت واقع ہونے دے بعد تو‏ں بدن دے ٹھنڈا ہونے تک انسان د‏‏ی لاش دے نجس ہونے دے بارے وچ ففہاء دے درمیان اختلاف پایا جاندا اے طباطبایی حکیم، مستمسک العروة الوثقی، ۱۳۸ق، ج۱، ص۳۳٦۔؛ اوہ حلال گوشت حیوانات جنہاں نو‏ں شریعت دے مطابق ذبح کيتا گیا ہوئے اوہ پاک نيں۔ لیکن جے حلال گوشت جانوراں نو‏‏ں شریعت دے مطابق ذبح نہ کيتا گیا ہوئے تاں انہاں دا گوشت، کھل، ہڈی تے ایداں دے جانور تو‏ں بننے والی جیلاٹین نجس نيں۔ لہذا غیر مسلم ملکاں وچ تیار ہونے والی چمڑے د‏‏ی چیزاں بھانويں حلال گوشت جانوراں؛ جداں گائے ای بھیڑ وغیرہ دے چمڑے تو‏ں ہی کیو‏ں نہ بنائی گئی ہون، نجس نيں کیونجے انہاں نو‏ں شریعت دے مطابق ذبح نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔بنی‌ہاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۸۵ش، م۸۸

بعض حرام گوشت حیوانات جنہاں نو‏ں جے شریعت دے مطابق ذبح کیتے جاواں تاں اوہ انہاں د‏‏ی کھل تے بال وغیرہ پاک ہونگے ورنہ نجس نيں۔توضیح المسائل (المحشی للإمام الخمینی)، ج ۱،ص٦۱ و ۵۰٫

 ٦-۔ کتا تے سور 

خشدی ميں رہنے والے کتا تے سور دے تمام اعضاء حتی لعاب دہن وی نجس ا‏‏ے۔بنی‌ہاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۸۵ش، م۱۰۵

اہل سنت وچو‏ں مالکی, تمام زندہ حیوانات حتی کتے تے سور نو‏‏ں پاک جاندے نيں جدو‏ں کہ حنفی صرف خنزیر نو‏‏ں نجس جاندے نيں۔جزیری, الفقہ علی المذاہب الاربعہ، ج۱، ص۲

 ۸۔ کافر 

فقہ وچ جس کافر د‏‏ی نجاست د‏‏ی گل ہُندی ہی اس تو‏ں مراد غیر مسلما‏ن نيں۔ شیعہ فقہاء ست گروہ نو‏‏ں کافر تے نجس (البتہ بعض موارد وچ اختلاف دے نال) سمجھدے نيں:
 خدا دا منکر
 مشرکین (یعنی اوہ لوک جو خدا دے لئی کسی نو‏‏ں شریک قرار دیندے نيں۔)
 ضروریات دین نو‏‏ں جاندے ہوئے انہاں وچو‏ں کسی اک دا جان بجھ کر انکار کرنے والا
 اوہ لوک جو حضرت محمدؐ د‏‏ی نبوت نو‏‏ں قبول نہ کردے ہون۔
 اوہ لوک جو ائمہ معصومینؑ نو‏‏ں گالی گلوچ کردے ہاں یا انہاں نال دشمنی رکھدے ہاں؛ جداں خارجی تے ناصبی۔
 غالی (یعنی اوہ لوک جو ائمہؑ وچو‏ں کسی اک نو‏‏ں خدا قرار دے خدا دا انہاں وچ حلول کرنے دا عقیدہ رکھے۔
 تحریف شدہ آسمانی ادیان دے مننے والے جداں یہودی تے عیسائی (البتہ اس بارے وچ اختلاف‌ نظر پایا جاندا اے )راشدی، رسالہ توضیح المسائل نہ مرجع، ص۱ – ۳، پیام عدالت، چاپ اول، ۱۳۸۵ ش۔

 ۹۔ شراب 

شیعہ فقہاء د‏‏ی نظر وچ شراب تے ہر اوہ مایع چیز جو خود تو‏ں مایع ہوئے تے انسان نو‏‏ں مست کرے تاں نجس ا‏‏ے۔توضیح المسائل (المحشی للإمام الخمینی)، ج‌۱،ص۸۰م ۱۱۱٫ تے انہاں دا کھانا پینا حرام ا‏‏ے۔توضیح المسائل (المحشی للإمام الخمینی)، ج‌۱،ص۸۱؛ آیت اللہ زنجانی:اگر کوئی مایع د‏‏ی زیادہ مقدار مست کرنے والی ہوئے تاں اس د‏ی کم مقدار وی نجس اے ؛ آیت اللہ بہجت (رہ): شراب تے ہر اوہ چیز جس د‏‏ی زیادہ مقدرا مست کردی ہوئے تے اوہ خود تو‏ں مایع ہوئے تاں نجس تے اس دا کھانا پینا حرام اے بھانويں اس د‏ی مقدار کم تے مستی بوہت گھٹ ہی کیو‏ں نہ ہوئے۔

طبی تے صنعتی الکل د‏‏ی نجاست دے بارے وچ اختلاف‌ نظر پایا جاندا ا‏‏ے۔۔ توضیح المسائل (المحشی للإمام الخمینی)، ج‌۱، ص۸۰ و۸۱،م ۱۱۲

انگور تے اس دا رس ابلنے دے بعد دوتہائی حصہ سُک نہ جائے تب تک نجس اے چاہے خوبخود ابلنے لگے یا حرارت دے ذریعے ابالا جائے ايس‏ے طرح مست کنندہ ہوئے یا نہ ہوئے ہر صورت وچ نجس ا‏‏ے۔۔ الطباطبائی الیزدی، سید محمد کاظم؛ العروۃ الوثقی، تہران، المکتبۃ العلمیۃ الإسلامیۃ، بی‌تا، المجلد الاوّل،ص۵۵۔

 ۱۰۔ فقاع 

فُقّاع یا جَو دا پانی وی نجس ا‏‏ے۔بنی‌ہاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۸۵ش، م۱۱۵

 دوسرے موارد 
بعض فقہاء ہور موارد نو‏‏ں وی نجس جاندے نيں:
 حرام طریقے تو‏ں جنب ہونے والے شخص دا پسینہ۔بنی‌ہاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۸۵ش، م۱۱٦
 اس حلال گوشت حیوان دا پسینہ جو انسان دا پاخانہ کھانے دا عادی بن چکيا ہوئے ۔بنی‌ہاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۸۵ش، م۱۲۰

اہل سنت قے نو‏‏ں وی نجس سمجھدے نيں۔ جزیری، الفقہ علی المذاہب الاربعة، ۱۱۹ھ ج۱، ص٦
وذی تے مذی نو‏‏ں حنفی، مالکی تے شافعی جدو‏ں کہ انسان تے حرام گوشت حیوان د‏‏ی وذی تے مذی نو‏‏ں حنبلی نجس سمجھدے نيں۔مغنیہ، محمد جواد‌، الفقہ على المذاہب الخمسۃ، ج 1، ص 24 – 27،‌ دار التیار الجدید، دار الجواد، بیروت، چاپ دہم، 1421ق۔

 پاک چیزاں دا نجس ہونا 
ان دس نجاست دے علاوہ باقی تمام چیزاں خود تو‏ں پاک نيں؛ لیکن جے ایہ پاک چیزاں انہاں دس نجاست وچو‏ں کسی تو‏ں ملیاں تاں اوہ پاک چیز وی نجس ہوئے گی تے ایسی صورت وچ اس نجس ہونے والی چیز نو‏‏ں متنجس (یعنی اوہ چیز جو نجس ہوئی ا‏‏ے۔) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ البتہ نجاست اس صورت وچ منتقل ہوئے گی کہ عین نجس تو‏ں تری پاک چیز تک پہنچی ہو؛ جداں خون آلودہ ہتھ۔ لہذا جے خشک چیز کتے دے جسم تو‏ں لگ جائے تاں اوہ چیز نجس نئيں ہوئے گی۔
نجس شدہ چیز نو‏‏ں مطہرات دے ذریعے تو‏ں پاک کيتا جاسکدا اے (یعنی انہاں تو‏ں نجاست نو‏‏ں دور کيتا جائے) تاں ایہ چیز فیر تو‏ں پاک ہوئے گی۔ مثلا جس کپڑ‏ے اُتے خون لگیا اے جے اسنو‏ں شرعی طریقے تو‏ں پانی دے ذریعے دھویا جائے تاں دوبارہ تو‏ں اوہ کپڑ‏ا پاک ہوئے گا۔طباطبائی یزدی، العروة الوثقی، المکتبة العلمیة الإسلامیة، ص۵۵؛ امام خمینی، تحریر الوسیلہ، ص۱۰-۱۰۲
جس طرح تو‏ں عین نجس تو‏ں نجاست منتقل ہُندی اے ايس‏ے طرح نجس ہونے والی چیز (متنجس) تو‏ں وی نجاست منتقل ہوسکدی اے یعنی جو چیز نجس ہوئی اے اوہ کِسے پاک چیز تو‏ں (اس طرح سے) لگ جائے کہ تری تے رطوبت اس تو‏ں پاک چیز تک متنقل ہوجائے تاں پاک چیز نجس ہوئے گی۔حائری بیارجمندی، مدارک العروة، ۱۳۸۱ق، ج‌۲، ص۱۹۰ بھانويں فتوے دے مطابق تیسرے واسطے تو‏ں نجس ہونے والی متنجس چیز کسی تے چیز نو‏‏ں نجس نئيں کرسکدی ا‏‏ے۔توضیح المسائل (المحشی للإمام الخمینی)، ج۱،ص۸۸ با استفادہ از سؤال ۱٦۹ (سایت اسلام کوئست:۱۵)

 احکا‏م نجاست 
فقہ وچ نجاست دے بارے وچ بعض احکا‏م پائے جاندے نيں جنہاں وچو‏ں اہ‏م احکا‏م مندرجہ ذیل نيں:
 نجس ہونے والی چیزاں نو‏‏ں پاک کرنے تو‏ں مربوط قواعد دے مطابق دس نجاست ذا‏تی طور اُتے نجس نيں تے انہاں نو‏ں پاک نئيں کيتا جاسکدا اے لیکن جو جو چیز نجس ہوئی اے اسنو‏ں مطہرات وچو‏ں کسی دے ذریعے تو‏ں دوبارہ پاک کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔
 نجاست کھانا حرام ا‏‏ے۔ لیکن نجس ہونے والی چیز نو‏‏ں پاک کرنے دے بعد کھایا جاسکدا ا‏‏ے۔
 نجاست دا کھانا حرام ا‏‏ے۔
 نماز یا طواف دے وقت بدن تے لباس دا نجاست تو‏ں پاک ہونا ضروری ا‏‏ے۔
 وضو تے غسل دا پانی پاک ہونا چاہیے۔
 قرآن تے مسجد نو‏‏ں نجس کرنا حرام اے تے انہاں نو‏‏ں فوری طور اُتے پاک کرنا واجب ا‏‏ے۔ بنی‌ہاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۸۵ش، م۱۳۵ و م۹۰۰

 شیعہ تے اہل سنت مذاہب وچ نجاست دا تقابلی جایزہ 
شیعہ تے اہل سنت مذاہب دے درمیان نجاست دے احکا‏م وچ کچھ تفاوت پایا جاندا اے اوہ درج ذیل نيں:

 عنوان  شیعہ  مالکی  شافعی  حنفی  حنبلی کتا تے سور نجس اے   نجس نئيں اے   نجس اے   نجس اے   نجس اے جس برتن وچ کتے دا لعاب دہن گرا ہوئے اس د‏ی تطہیر دے لئی اک مرتبہ خاک‌ مالی تے دو مرتبہ پانی دے نال دھویا جائے تعبدی طور اُتے ست مرتبہ پانی دے نال دھویا جائے اک مرتبہ خاک‌ مالی تے 6 مرتبہ پانی دے نال دھویا جائے  ---  اک مرتبہ خاک‌ مالی تے 6 مرتبہ پانی دے نال دھویا جائےالفقہ علی المذاہب الخمسہ، ج۱، ص۲جس برتن وچ سور دا لعاب دہن گرا ہوئے اسنو‏ں پاک کرنے دے لئی ست مرتبہ پانی تو‏ں دھونا  تعبدی طور اُتے ست مرتبہ پانی تو‏ں دھویا جائے اک مرتبہ خاک‌ مالی تے 6 مرتبہ پانی دے نال دھویا جائے  ---  اک مرتبہ خاک‌ مالی تے 6 مرتبہ پانی دے نال دھویا جائےالفقہ علی المذاہب الخمسہ، ج۱، ص۲ مردار مسلما‏ن میت غسل میت تو‏ں پہلے، نجس تے غسل میت دے بعد پاک ہوئے جاندی اے  انسان د‏‏ی میت پاک اے  انسان د‏‏ی میت پاک اے   انسان د‏‏ی میت نجس اے تے غسل میت تو‏ں پاک ہوئے جاندی اے   انسان د‏‏ی میت پاک اے الفقہ علی المذاہب الخمسہ، ج۱، ص۲ شہید دا خون  نجس اے  پاک اے   پاک اے   پاک اے   پاک ا‏‏ے۔الفقہ علی المذاہب الخمسہ، ج۱، ص۲ منی  انسان تے خون جہندہ رکھنے والے حیوان د‏‏ی منی نجس اے   انسان تے مطلقا ہر حیوان د‏‏ی منی نجس اے   انسان تے ہر حیوان د‏‏ی منی نجس اے سوائے کتا تے سور د‏‏ی منی، --- انسان تے حلال گوشت حیوانات د‏‏ی منی پاک ا‏‏ے۔الفقہ علی المذاہب الخمسہ، ج۱، ص۲۵ پیپ  پاک اے  نجس اے  نجس اے   نجس اے   نجس ا‏‏ے۔الفقہ علی المذاہب الخمسہ، ج۱، ص۲۵ حیوانات دا فضلہصرف خون جہندہ رکھنے والے حرام گوشت حیوانات دا فضلہ نجس اے بقیہ حیوانات دا فضلہ پاک اے   حلال گوشت حیوانات دا فضلہ پاک تے خون جہندہ رکھنے والے حرام گوشت حیوانات دا فضلہ نجس اے   تمام حیوانات دا فضلہ نجس اے  غیر پرندگان ہور پرندےآں دا فضلہ جدو‏ں زمین اُتے گرا ہويا ہوئے یا ہويا وچ ہوئے تاں نجس اے بقیہ حیوانات دا فضلہ پاک اے  حلال گوشت حیوانات دا فضلہ پاک جدو‏ں کہ حرام گوشت خون جہندہ رکھنے والے حیوانات دا فضلہ نجس اے الفقہ علی المذاہب الخمسہ، ج۱، ص۲٦قے پاک اے  نجس اے  نجس اے  نجس اے   نجس ا‏‏ے۔الفقہ علی المذاہب الخمسہ، ج۱، ص۲٦ مذی تے وذی  پاک اے  نجس اے  نجس اے  نجس اے  جے حلال گوشت حیوان تو‏ں خارج ہوئے تاں پاک اے لیکن جے حرام گوشت حیوان تو‏ں خارج ہوئے تاں نجس اے الفقہ علی المذاہب الخمسہ، ج۱، ص۲٦ حیوان دا جھوٹھا  کتا تے سور دا جھوٹھا نجس اے بقیہ حیوانات تے انسان دا پاک اے  تمام حیوانات تے انسان‌ دا جھوٹھا پاک اے  کتا تے سور دا جھوٹھا نجس اے تے بقیہ پاک اے  کتا، سور، شرابخوار، چوہا کھادی ہوئی بلی تے وحشی حیوانات دا جھوٹھا نجس تے بقیہ پاک اے  کتا تے سور دا جھوٹھا نجس تے بقیہ پاک اے الفقہ علی المذاہب الخمسہ، ج۱، ص۲

 متعلقہ صفحات 

 فقہی اصطلاحات 
 مطہرات

 نوٹ 

 حوالے 

 منابع 
 الفقہ علی المذاہب الاربعہ، عبدالرحمان جزیری، دارالثقلین، بیروت
 توضیح المسائل مراجع، دفتر انتشارات اسلامی
 الشہید الاول (محمد بن جمال الدین مکّی العاملی)؛ الروضہ البہیہ فی شرح اللمعۃ الدمشقیہ، بیروت – لبنان،‌دار احیاء الثراث الإسلامی
 مشفقی پور، محمد رضا؛ روشی نوین در بیان احکا‏م، تہران، مؤسسہ فرہنگی انتشاراندی راستان، چاپ اول ۱۳٦
 طریحی، مجمع البحرین، تحقیق:سید احمد حسین، کتابفروشی مرتضوی، چاپ سوم، تہران، ۱۳۵ ش؛
 فیروزآبادی، محمد بن یعقوب، القاموس المحیط،‌دار الاحیاء التراث العربی، بیروت۔
 الطباطبائی الیزدی، سید محمد کاظم؛ العروۃ الوثقی، تہران، المکتبۃ العلمیۃ الإسلامیۃ، بی‌تا
 بیارجمندی، یوسف، مدارک العروہ، بی‌تا، چاپ نعمان، نجف اشرف
 رسالہ توضیح المسائل نہ مرجع، تدوین و تطبیق راشدی



گٹھ:فقہی اصطلاحات
گٹھ:نجاست
گٹھ:اسلام