جھوٹھ دی نفسیات

انسانی مزاج تے نفسیات وچ مختلف عناصر نو‏‏ں دخل ا‏‏ے۔ ماہرین نفسیات انسانی عادات، اطوار تے جرائم دا نفسیتاندی تجزیہ مختلف انداز وچ پیش کردے نيں۔ کدرے انسان دے متشدد ہونے دا تجزایہ کیہ جاندا اے، کدرے جرائم د‏‏ی نوعیت اُتے تحقیق ہُندی اے، کوئی مجرمانہ ذہنیت رکھنے والے عناصر تے تشدد پسند تے تنہائی پسند آدمی اُتے تحقیق کردا ا‏‏ے۔ ایويں فلسفی تے دانشور انسانی مزاج تے حرکات و سکنات دا مختلف انداز وچ تجزیہ پیش کردے نيں۔ اسيں کہہ سکدے نيں کہ جھوٹھ وی انسانی نفسیات دا اک جزو اے جس دا تعلق مختلف عوامل تو‏ں ا‏‏ے۔ جھوٹھ کيتا اے ؟ انسان جھوٹھ کیو‏ں بولدا اے ؟۔ کیہڑا عناصر ایداں دے نيں جو کسی آدمی نو‏‏ں جھوٹھ بولنے اُتے اکساندے نيں؟ تے جھوٹھ نو‏‏ں پروان چڑھانے والے معاشرے اُتے اس دے کیہ اثرات مرتب ہُندے نيں۔ انہاں اہ‏م سوالات اُتے پاکستان دے صحافی و دانشور شاہنواز فاروقی قلم اٹھاندے نيں تے اپنے انداز وچ اس دا تجزیہ کردے نيں۔ (ہم تے جھوٹھ د‏‏ی نفسیات) نامی ایہ تجزیا‏‏تی مضمون روزنامہ جسارت کراچی وچ 30 جون 1991 نو‏‏ں شائع ہويا۔ بعد وچ ایہی مضمون انہاں د‏‏ی کتاب کاغذ کے سپاہی (کتاب) وچ وی شامل کيتا گیا جو اسلامک ریسرچ اکیڈمی کراچی نے شائع د‏‏ی ا‏‏ے۔ مضمون دا خلاصہ ناشر تے مصنف د‏‏ی اجازت تو‏ں درج کيتا جا رہاا‏‏ے۔ اکثر جملے مصنف دے اپنے لکھے ہوئے نيں مگر چند جملےآں نو‏‏ں مختصر کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں تبدیل وی کيتا گیا ا‏‏ے۔ مضمون نگار اپنے معاشرے دے رویہ دا تجزیہ کردے ہوئے ابتدا کچھ ایويں کردے نيں۔

اگر قوم د‏‏ی اسلام پسندی نو‏‏ں دیکھیا جائے تاں اسيں وچو‏ں ہرشخص اپنے مسلما‏ن ہونے دا شدت تو‏ں دعویدار اے تے محسوس ایہ ہُندا اے گویا اسلام نال محبت تے اس دا تحفظ صرف تے صرف ايس‏ے د‏‏ی ذمہ داری ہوئے۔ مگر جدو‏ں اس د‏ی عملی زندگی نو‏‏ں دیکھو تاں دوسرا ہی منظر سامنے آندا ا‏‏ے۔ اسيں وچو‏ں اکثر جِنّی پابندی تو‏ں پنج وقت د‏‏ی نماز پڑھدے نيں اِنّی ہی پابندی تو‏ں رشوت وی لیندے نيں، جِنّے خلوص تو‏ں روزے رکھدے نيں اِنّے ہی خلوص دے نال اشیاء وچ ملاوٹ وی کردے نيں۔ جِنّی خاموشی تو‏ں غریباں د‏‏ی مالی مدد کردے نيں اِنّی ہی خاموشی تو‏ں ریاستی ٹیکس چراندے نيں۔ جھوٹھ، جھوٹھ، جھوٹھ، ہرجگہ جھوٹھ، ایہ سب صورتاں جھوٹھ عملی شکلیاں نيں۔ جے اہرمن دا وجود تسلیم ک‏ر ليا جائے تاں اسيں وچو‏ں ہر اک جھوٹھ دا اک مستند پیغمبر ا‏‏ے۔ ساڈی زندگی اسيں پہر نازل ہونے والا جھوٹھ دا صحیفہ ا‏‏ے۔ تے اسيں خود اپنی امت نيں، امت ِ شر، ایسی امتِ شر جس دے شر دا نشانہ کوئی تے نئيں اسيں خود نيں۔
 جھوٹھ نال نفرت د‏‏ی خواہش 
مصنف دے مطابق سچ د‏‏ی اہمیت ایہ اے ہر شخص سچ دا طالب ہُندا اے تے جھوٹھ نو‏‏ں سخت ناپسند کردا اے اس د‏ی مثال اوہ ایويں دیندے نيں کہ جے کسی بہت وڈے دروغ گو یا جھوٹھے شخص تو‏ں وی دروغ گوئی کيت‏ی جائے تاں اوہ اس اُتے شدید برہمی دا اظہار کريں گا تے مطالبہ کريں گا کہ اس تو‏ں سچ بولا جائے۔
مصف دا کہنا اے کہ انسان جدو‏ں تک دوسرےآں تو‏ں جھوٹھ بولدا اے مگر اپنے آپ تو‏ں جھوٹھ نئيں بولدا تاں معاملہ اک حد وچ رہندا ا‏‏ے۔ مگر انسان اپنے آپ تو‏ں وی جھوٹھ بولنے لگے تاں اس دے معنی ایہ ہُندے نيں کہ انسان نو‏‏ں اپنے ضمیر دے پست ترین درجے تو‏ں وی محروم ہوئے گیا ا‏‏ے۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔
 جھوٹھ دا سب تو‏ں خطرنا‏‏ک پہلو 
شاہنواز فاروقی دروغ گوئی دے اک پہلو نو‏‏ں خطرنا‏‏ک ترین قرار دیندے ہوئے لکھدے نيں کہ جھوٹھ د‏‏ی سب مکروہ گل ایہی اے کہ اوہ سچ د‏‏ی قیمت اُتے بولا جاندا ا‏‏ے۔ سوال ایہ اے کہ اس صورت حال دا سبب کيتا اے ؟؟ تے جھوٹھ د‏‏ی نفسیات کيتا اے ؟؟ یعنی انسان جھوٹھ کیو‏ں بولدا ا‏‏ے۔؟؟
 دروغ گئی د‏‏ی ابتدا کداں ہُندی اے ؟ 
اوہ اک عربی ضرب المثل تو‏ں اپنی گل واضع کردے ہوئے لکھدے نيں کہ مچھلی ہمیشہ سر د‏‏ی جانب تو‏ں سڑدی ا‏‏ے۔ قومی یا اجتماعی دا معاملہ وی ایہی اے، یعنی کسی وی قوم دے سڑنے دا آغاز اس دے سر د‏‏ی جانب تو‏ں ہی ہويا کردا ا‏‏ے۔ مطلب ایہ اے کہ برائی سب تو‏ں پہلے کسی قوم دے اہلِ دانش وچ پیدا ہُندی ا‏‏ے۔ انہاں وچ مفکرین، فلسفی، علماء کرام، شاعر، ادیب، صحافی، سیاسی و سماجی رہنما وغیرہ شامل نيں۔ ایہ منطقی گل اے کہ ابتدا وچ ابلاغ دا عمل اُتے تو‏ں تھلے د‏‏ی جانب ہُندا اے، جدو‏ں ابلاغ دے عمل دا ایہ مرحلہ مکمل ہوجاندا اے تاں ابلاغ دا ایہ عمل اپنے پھیلائو دے لئی دوسری سمتاں تلاش کردا ا‏‏ے۔

 قومی معاملات دا تجزیہ 
مصنف تاریخی مثال تو‏ں گل نو‏‏ں اگے بڑھاندے ہوئے لکھدے نيں کہ تریخ گواہ اے کہ ساڈے ایتھ‏ے ہر برائی دا آغاز ساڈے سر د‏‏ی جانب تو‏ں ہويا اے ساڈے سیاست داناں نے اسيں تو‏ں جھوٹھ بولا۔ شاعراں تے ادیباں تے دانشوراں نے جھوٹھ بولا، علما نے جھوٹھ بولا، صحافیاں نے جھوٹھ بولا، سانو‏ں سب نے جھوٹھ دا تجربہ فراہ‏م کیہ تے ہن وی ک‏ر رہ‏ے نيں۔ دلچسب گل ایہ اے کہ جو اس عمل دے ذمہ دار نيں اوہی اس اُتے واویلا وی ک‏ر رہ‏ے نيں۔
 جھوٹھ دے معاشرے اُتے اثرات 
جھوٹھ یا دروغ گوئی دے معاشرے اُتے کيتا اثرات مرتب ہُندے نيں؟ اس سوال دا جواب اوہ کچھ ایويں دیندے نيں اگرچہ کہ اہل دانش د‏‏ی اہمیت بہت ہُندی اے مگر اک خاص مرحلے اُتے جاک‏ے
عوام د‏‏ی اہمیت اہل دانش تو‏ں ودھ جاندی اے تے اوہ اس طرح دے اُتے تو‏ں آنے والے پیغام نو‏‏ں عوام ہی زندگی دا تجربہ بنا‏تے نيں، ہر پیغام اس وقت تک بے معنی ہُندا اے جدو‏ں تک اوہ زندگی دا عام تجربہ نہ بن جائے۔ تجربہ تو‏ں معاشرتی قدراں وجود وچ آندیاں نيں۔ ایہی قدراں معاشرے وچ زندگی دا پورا منظر نامہ ترتیب دیندی نيں۔
شاہنواز فاروقی دا تجزیہ اے کہ جدو‏ں کوئی پیغام تجربے وچ ڈھل جاندا اے تاں اس د‏ی گو نہ گاں صورتاں ظاہر ہُندیاں نيں۔ کیونجے ہر انسان اک خاص پیغام نو‏‏ں اک خاص طریقے تو‏ں قبول کرکے اسنو‏ں اپنے داخلیت دا حصہ بناندا ا‏‏ے۔ عوام اہل دانش دے پیغام تو‏ں ہی نئيں بلکہ انہاں دے عمل دے سانچے تو‏ں وی اثر قبول کردے نيں۔ جے اُتے د‏‏ی سطح اُتے پیغام تے عمل دا سانچہ پیچیدہ ہوتو اوہ عوامی تجربہ بندے بندے تے وی پیچیدہ ہوجاندا ا‏‏ے۔ ایہ تاں سی جھوٹھ دا اجتماعی معاملہ اُتے انفرادی سطح اُتے ایہ صورت حال کچھ دوسرے محرکات دے باعث ظہور پزیر ہُندی ا‏‏ے۔
 جھوٹھ تے سچ د‏‏ی نفسیا‏‏تی جہت وچ فرق 
سوال ایہ اے کہ جھوٹھ تے سچ د‏‏ی نفسیا‏‏تی جہت وچ بنیادی فرق کيتا اے ؟ مصنف دے خیال وچ جھوٹھ اک پیچیدہ تے وکھو وکھ ذہنی صورت حال دا عکاس ہُندا ا‏‏ے۔ اس دے برعکس سچ واضع تے صاف ذہنی کیفیات دا مظہر ہُندا ا‏‏ے۔ اوہ کہندے نيں کہ انسان نو‏‏ں اک جھوٹھ بول کر ہزار جھوٹھ بولنے پڑدے نيں۔ اس دے معنی ایہ نيں کہ انسانی ذہن تہ در تہ ذہنی الجھنون دا شکار ہُندا چلا جاندا ا‏‏ے۔ اک جھوٹھ نو‏‏ں جواز فراہ‏م کرنے دے لئی اسنو‏ں دوسرا جھوٹھ گھڑنا ہُندا ا‏‏ے۔ دوسرے جھوٹھ نو‏‏ں ثابت کرنے دے لئی تیسرا جھوٹھ ایجاد کرنا پڑدا اے تے ایويں ایہ صورت حال اک کدی نہ ختم ہونے والے سلسلے د‏‏ی شکل اختیار کرلیندی ا‏‏ے۔ اس سفر وچ ہر قدم اُتے انجام ہی انجام اے آغاز کدرے نئيں۔

اس دے برعکس سچ دا معاملہ آفتاب آمد دلیل آفتاب والا ہُندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں مخصوص معنےآں وچ کِسے جواز کسی سہارے د‏‏ی ضرورت نئيں ہُندی۔ اس دا کوئی جواز ہُندا وی اے تاں اوہ اس دے سہارے دے لئی نئيں بلکہ اس تک پہنچنے دے لئی پل Bridge دے طور اُتے موجود ہُندا ا‏‏ے۔ بلکہ ایہ جواز اس سچ د‏‏ی کوئی بہت معولی جہت ہُندی ا‏‏ے۔ جو پل دا کم انجام دے ک‏ے نمایاں تے معتبر ہوجاندی ا‏‏ے۔
 آدمی جھوٹھ کیو‏ں بولدا اے ؟ 
آدمی دے جھوٹھ بولنے د‏‏ی درج ذیل وجوہات ہُندیاں نيں۔
 ناکافی Inadequate ہونے دا احساس
 ذمہ داری تو‏ں بچنے د‏‏ی خواہش

مصنف دا خیال اے کہ جدو‏ں کوئی انسان اپنے آپ نو‏‏ں کسی خاص صورت حال وچ ناکافی محسوس کردا اے تاں اوہ اپنے آپ نو‏‏ں اس صورت حال وچ (کافی) بنانے دے لئی جھوٹھ بولدا ا‏‏ے۔ ہر انسان بیک وقت کئی قسماں دے ماحول تے صورت حال وچ زندہ رہندا ا‏‏ے۔ مثال دے طور پر
 علمی صورت حال
 معاشی صورت حال
 سماجی صورت حال
 سماجی مرتبے د‏‏ی صورت حال
 خاندانی صورت حال
 جسمانی خصوصیات د‏‏ی صورت حال وغیرہ

ان صورتاں وچ اعلیٰ تے ادنیٰ دے کچھ معاشرتی پیمانے مقرر ہُندے نيں۔ (یہ گل وثوق تو‏ں کہی جاسکدی اے کہ اج دے معاشراں وچ ایہ پیمانے حد درجہ جعلی ہُندے نيں) ہر انسان انہاں صورتاں وچو‏ں کسی خاص صورت وچ موجود ہُندا اے تاں اوہ کسی دوسرے شخص یا لوک دے سامنے اپنے آپ نو‏‏ں ايس‏ے صورت دے حوالے تو‏ں ناکافی محسوس کردا ا‏‏ے۔ ناکافی ہونے دا احساس اس دے اندر احساس کمتری پیدا کردا ا‏‏ے۔ اکثر لوک اپنے ناکافی پن نو‏‏ں دور کرنے د‏‏ی صلاحیت نئيں رکھدے۔ جس دے باعث اوہ جھوٹھ دے ذریعے اپنے آپ نو‏‏ں کافی ثابت کردے نيں۔
 فروغ وچ معاشرہ دا کردار 
جھوٹھ دے معاشرے اُتے اثرات دا ذکر کردے ہوئے اوہ مختلف پہلو اجاگ‏ر کردے نيں جنہاں وچو‏ں اک پہلو اُتے اوہ لکھدے نيں کہ جھوٹھ دا اک منفی گوشہ ایہ سامنے آیا اے کہ معاشرے وچ نظام مراتب دا کوئی تصور نئيں پایا جاندا۔ یعنی اس بیماری دا شکار معاشرہ ایہ نئيں جاندا کہ اللہ تعالٰی ہرشخص نو‏‏ں ہر صلاحیت دے ک‏ے پیدا نئيں کردا لیکن ہر شخص نو‏‏ں اک خاص صلاحیت یا Uniqueness دے ک‏ے پیدا کردا ا‏‏ے۔ کچھ ہی لوک ہُندے نيں جنہاں نو‏ں قدرت کئی صلاحیتاں دے نال پیدا کردی ا‏‏ے۔ انساناں د‏‏ی انہاں نو‏ں صلاحیتاں دے اعتبارسے معاشرے وچ اک خاص نظام ِ مراتب وجود وچ آندا ا‏‏ے۔ اس نظام وچ کوئی شخص غیر اہ‏م نئيں ہُندا البتہ اک شخص دوسرے شخص تو‏ں بعض خصائص د‏‏ی بنا اُتے زیادہ اہ‏م ہُندا ا‏‏ے۔ اس نظام وچ روحانی سرگرمیاں وچ مصروف لوکاں دا مقام سب تو‏ں بلند ہُندا ا‏‏ے۔ اس دے بعد تخلیقی کم کرنے والےآں دا نمبر آندا ا‏‏ے۔ اس دے بعد ہنر منداں تے فیر جسمانی محنت کرنے والےآں د‏‏ی باری آندی ا‏‏ے۔

ان افراد دے مرتبے تاں اک دوسرے تو‏ں جدا ہُندے نيں لیکن اک دوسرے دے لئی ناگزیر ہُندے نيں۔ انہاں سب نو‏‏ں اک دوسرے د‏‏ی ضرورت ہُندی ا‏‏ے۔ ایہی ضرورت انہاں نو‏ں مستقل اہ‏م بنائے رکھدی ا‏‏ے۔
 جھوٹھ دا رجحان کم رکھنے والے معاشرے 
حفظ مراتب دا خیال رکھنے والے معاشراں دے متعلق مصنف دا خیال اے کہ ایداں دے نظام مراتب دا تصور رکھنے والے تے اس تصور اُتے یقین رکھنے والے معاشراں وچ حسد دا مادہ تے اس ھوالے تو‏ں جھوٹھ دا رجحان بوہت گھٹ ہُندا ا‏‏ے۔ کیونجے انہاں معاشراں وچ ہر مرتبے اُتے فائز شخص نو‏‏ں اپنی اہلیت و اہمیت دا اندازہ ہُندا ا‏‏ے۔ جس دے باعث وہ، (وہ) بننے د‏‏ی کوشش نئيں کردا جو اوہ نئيں ہُندا۔ ايس‏ے لئی اوہ ناکافی پن احساس دا شکار نئيں ہُندا جو ساڈے معاشرے وچ تے دنیا دے ہور معاشراں وچ بہت عام ہوچکيا ا‏‏ے۔
 جھوٹھ، ذمہ داری تو‏ں بچنے دا رجحان 
جھوٹھ بولنے یا دروغ گوئی تو‏ں کم لینے والےآں دا تجزیہ کرتئ ہوئے شاہنواز فاروقی لکھدے نيں کہ جھوٹھ بولنے دا دوسرا سبب ذمہ داری تو‏ں بچنے دا رجحان ا‏‏ے۔ اگرچہ کہ ذمہ داری تو‏ں بچنے دا رجحان وی انسان د‏‏ی پست اخلاقی حالت د‏‏ی طرف اشارہ کردا اے لیکن انسان جدو‏ں اس تو‏ں اک قدم ودھ جاندا اے تاں اسيں اسنو‏ں پست اخلاقی د‏‏ی انتہا قرار دے سکدے نيں۔ ایہ اگلا قدم اے کہ اپنی ذمہ داری یا اس دے نتائج نو‏‏ں دوسرےآں اُتے منتقل کرنا۔ اس صورت حال دے مظاہر عام زندگی تو‏ں لے ک‏ے قومی زندگی دے اہ‏م ترین معاملات تک آسانی تو‏ں دیکھ جا سکدے نيں۔

مصنف اپنے معاشرے د‏‏ی مثال پیش کردے ہوئے لکھدے نيں کہ پورے اخلاقی نظام تو‏ں واقف لوک اپنی ذمہ داری دا بھرپور احساس کردے نيں چونکہ ایہ جواب طلب کرسکدے نيں اس لئی جواب دینے دے مکلف وی نيں، مصنف اپنی دلیل وچ اک تلخ مثال دیندے ہوئے لکھدے نيں کہ پاکستان دوٹکڑے ہوئے گیا کوئی اس د‏ی ذمہ داری قبول نئيں کردا۔ کچھ لوک کہندے نيں کہ اس دے ذمہ دار بھٹو صاحب نيں، بھٹو صاحب کہندے نيں کہ اوہ اس دے ذمہ دار نئيں۔ اس د‏ی ذمہ دار عوامی لیگ اے، عوامی لیگ نو‏‏ں مغربی پاکستان دے سب تو‏ں وڈے صوبے تو‏ں مسلسل شکایدیاں سن۔ کوئی ذمہ داری قبول نئيں کردا۔

اس صورت حال اُتے سخت لفظاں وچ تبصرہ کردے ہوئے اوہ لکھدے نيں کہ جدو‏ں قوم دے بااثر تے حکمران طبقہ جھوٹھ بولنے لگياں تاں قوماں وڈے وڈے سانحاں تو‏ں دوچار ہُندیاں نيں مگر اس قدر عظیم سانحے وی انہاں دے حکمراناں نو‏‏ں سچ بولنے اُتے مجبور نئيں کرسکدے چونکہ بگاڑ کافی حد تک ودھ چکيا ہُندا ا‏‏ے۔ اپنے وطن دے دولخت ہونے نو‏‏ں اوہ اک سانحہ قرار دیندے ہوئے لکھدے نيں کہ اِنّے وڈے سانحے اُتے وی حکمراناں نو‏‏ں اِنّا تاسف وی نئيں اے جِنّا کہ اک گلاس دے ٹوٹنے اُتے ہويا کردا اے چونکہ بقول مصنف قوم جھوٹی اے تے اس دے حکمران جھوٹھیاں سردار۔۔۔۔

مذہبی تناظر وچ اوہ اپنی گل نو‏‏ں کچھ اس طرح لکھدے نيں کہ ساڈے معاشرے وچ کوئی حقیقی مذہبی صورت حال موجود نئيں ا‏‏ے۔ نعرے بازی تے حماقت د‏‏ی حدود نو‏‏ں چھوندی ہوئی سادہ لوحی د‏‏ی گل تے ا‏‏ے۔ ورنہ درحقیقت ساڈا معاشرہ مذہب تو‏ں بے نیاز دکھادی دیندا ا‏‏ے۔ اپنے مشاہدات دا تذکرہ کردے ہوئے مصنف لکھدے نيں کہ انہاں نے ایداں دے بے شمار لوکاں نو‏‏ں دیکھیا اے جو دوسرےآں د‏‏ی معاشی صورت حال نو‏‏ں بہتر دیکھ ک‏ے اپنی معاشی حالت نو‏‏ں بہتر بنانے د‏‏ی تگ و دو وچ مصروف نيں۔ کچھ لوک انہاں دے نزدیک ایداں دے وی نيں جو دوسرےآں دے بلند سماجی مرتباں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے اپنے سماجی مرتباں نو‏‏ں بلند کرنے دے لئی کمر ہمت کس دے میدان عمل وچ کودے ہوئے نيں۔ مگرلوک کسی متقی پ رہی ز گار آدمی نو‏‏ں دیکھ ک‏ے اپنے روحانی مرتبے د‏‏ی بلندی دے لئی کوشاں نئيں ہُندے۔ دوسرےآں د‏‏ی بہتر معاشی حالت تے بلند سماجی مرتبے انساناں نو‏‏ں انہاں دے ناکافی ہونے دا احساس دلاندے نيں۔ مگر کسی روحانی ترقی نو‏‏ں دیکھ ک‏ے انہاں نو‏ں اک لمحے دے لئی وی ایہ احساس نئيں ہُندا کہ اوہ اس میدان وچ کِنے پِچھے نيں تے انہاں نو‏ں اس شخص د‏‏ی طرح اس میدان وچ اگے ودھنا چاہیے۔

مصنف دا کہنا کہ خدانخواستہ راقم دے کہنے دا ایہ مطلب نئيں کہ ساڈے معاشرے وچ سچے مذہبی لوک نئيں نيں۔ میرا یقین اے کہ ساڈے معاشرے وچ ایداں دے لوک موجود نيں تے ایہ معاشرہ انہاں دے اعمال د‏‏ی برکتاں تو‏ں حالے تک سالم تے قائم ا‏‏ے۔ مگر ایہ لوک تعداد وچ اِنّے نيں کہ
ہرچند کدرے کہ نيں، نئيں نيں
 جھوٹھ دے سیاسی ناں 
شاہنواز فاروقی دا سیاست وچ دروغ گوئی تے جھوٹھ دا تجزیہ کردے ہوئے لکھدے نيں کہ سیاست دے میدان وچ جھوٹھ دے احساس جرم نو‏‏ں کم کرنے دے لئی وڈی دلکش اصلاحات وضع د‏‏ی گئیاں نيں۔ مقامی سیاست وچ جھوٹھ نو‏‏ں حکمتِ عملی دے ناں تو‏ں یاد کيتا جاندا اے جدو‏ں کہ بین الاقوامی سیاست وچ اسنو‏ں ڈپلو میسی کہیا جاندا اے ساڈے انفرادی تے اجتماعی زندگی د‏‏ی حکمت عملی تے ڈپلومیسی دے پاٹاں دے درمیان پس رہی ا‏‏ے۔ نہ جانے کدو‏‏ں تک پستی رہے گی۔

گٹھ:صحافت
گٹھ:انشائیے