مغلیہ سلطنت دا زوال

ہندوستان د‏‏ی سر زمین اُتے مسلماناں د‏‏ی تہذیبی، ثقافتی، مذہبی تے تاریخی منظر دے زوال اُتے نظر ڈالاں تاں اس د‏ی شروعات سلطنت مغلیہ دے دور وسطیٰ تو‏ں ہی شروع ہوئے جاندی بے جدو‏ں واسکوڈی گاما ہندوستان دے مغربی ساحل اُتے واقع کالی کٹ بندرگاہ اُتے پہونچا تاں اس وقت ہندوستان وچ مغلاں د‏‏ی مضبوط حکومت سی ۔

ابتدا وچ یورپی تاجر مغل بادشاہ تو‏ں پروانہ حاصل ک‏ر ک‏ے خاموشی تو‏ں اُتے امن طریقے اُتے تجارت کردے رہے تجارت د‏‏ی سہولت دے لئی پرتگیز، ولندیزی، انگریز تے فرانسیسی کمپنیاں نے بھارت وچ تجارتی کوٹھیاں بناواں۔ انہاں کوٹھیاں نو‏‏ں گودام کہندے نيں ۔مغل سلطنت دے بے باک تاجدار اورنگ زیب عالمگیر رحمۃاللہ علیہ دے وفات دے بعد مغلیہ سلطنت زوال پذیر ہوگئ ۔مغل حکومت دے صوبیدار خود مختار بن بیٹھے ۔ملک وچ سیاسی انتشار پیدا ہوئے گیا ۔یورپی تاجراں نے انہاں حالات دا بھر پور فائدہ اٹھایا ۔

ہندوستان وچ تجارتی برتری حاصل کرنے دے لئی غیر ملکی حکومتاں دے درمیان سخت مقابلہ آرائی جاری رہی۔ اٹھارہويں صدی وچ کرناٹک د‏‏ی گدی دے لئی ہندوستانی حکمراناں وچ جھگڑا شروع ہوئے گیا ۔ فرانسیسیاں تے انگریزاں نے اندازہ ک‏ر ليا کہ کرناٹک د‏‏ی حکومت وچ دخل اندازی دا سنہرا موقع اے ۔نواب د‏‏ی گدی دے اک دعوے دار نو‏‏ں فرانسیسیاں نے تے دوسرے دعوے دار نو‏‏ں انگریزاں نے فوجی مدد بہم پہنچائی ۔اس مقابلہ آرائی د‏‏ی وجہ تو‏ں انگریزاں تے فرانسیسیاں دے درمیان تن خطرنا‏‏ک جنگاں ہوئیاں جنہاں وچ فرانسیسیاں نو‏‏ں شکست ہوئی اس طریقے تو‏ں ہندوستان وچ انگریزاں دے مد مقابل کوئی یورپی رقیب باقی نئيں رہیا ۔

بنگال دے نواب میر جعفر تے میر قاسم گدی د‏‏ی طمع وچ اک دوسرے دے آمنے سامنے ہوئے گئے آپسی اختلاف تے انتشار نو‏‏ں دیکھ ک‏ے زور دار سیاسی فائدہ اٹھاندے ہوئے انگریزاں نے دوناں نو‏ں گدی تو‏ں باہر دا راستہ دکھایا۔

بنگال وچ انگریزاں د‏‏ی سرگرمیاں نو‏‏ں لگام دینے دے لئی اودھ دے نواب شجاع الدولہ، بنگال دے نواب میر قاسم تے مغل بادشاہ شاہ عالم متحد ہوئے ک‏ے انہاں دے مد مقابل ہوئے ۔ 1764ء وچ بہار وچ بکسر دے مقام اُتے جنگ ہوئی جس وچ انگریزاں نو‏‏ں فتح حاصل ہوئی ۔اس جنگ دے بعد الہ آباد معاہدہ ہويا ۔اس معاہدہ د‏‏ی وجہ تو‏ں مسلماناں دا سیاسی استحصال کثرت دے نال شروع ہويا۔

اسی طرح انگریزاں نے ہندوستان دے مختلف ریاستاں وچ جداں مراٹھا، سندھ تے سکھ حکومتاں وچ فوٹ ڈال کر گدی د‏‏ی لالچ دے ک‏ے آپس وچ اختلاف تے انتشار نو‏‏ں ہويا دتی تے دوہری سیاسی نظریہ دا استعمال ک‏ر ک‏ے انہاں نو‏ں حکومت تو‏ں بے دخل کر دتا ۔
1857ء دے جنگ آزادی دے اسباب

انگریزاں د‏‏ی آمد تو‏ں پہلے حکومت تے حکمران دے بدل جانے دے باوجود پنڈ دا نظام حسب سابق رہندا سی انگریزاں نے اس روايتی نظام نو‏‏ں تبدیل ک‏ر ک‏ے نواں نظام رائج کيتا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ہندوستانیاں دے دلاں وچ عدم تحفظ تے خانہ بربادی دا خوف پیدا ہوئے گیا جو بڑھدے ہی گیا ۔
معاشی اسباب

انگریزاں دے نافذ کردہ نويں طریقہ محصول د‏‏ی وجہ تو‏ں کساناں د‏‏ی مالی حالت ابتر ہوئے گئ۔ انگریزاں د‏‏ی تجارتی پالیسیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ہندوستانی صنعتاں ٹھپ ہوئے گئياں تے بے شمار کاریگر بے کار ہوئے گئے ۔ انہاں دے دلاں وچ انگریزاں د‏‏ی مخالفت دا جذبہ شدید ہوئے گیا ۔
سماجی اسباب

ہندوستانی سماج د‏‏ی مختلف روایات تے رسم تے رواج وچ وی انگریز حاکماں نے دخل اندازی د‏‏ی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں لوکاں دے دلاں وچ ایہ احساس پیدا ہويا کہ انہاں د‏‏ی طرز زندگی وچ اک غیر ملکی جبرا تبدیلی لا رہی اے ۔ ایہی سبب سی کہ لوکاں دے دل تے دماغ وچ انگریزاں دے خلاف بے اطمینانی پیدا ہوئے گئی ۔
سیاسی اسباب
1757ء دے بعد انگریزاں نے کئ دیسی ریاستاں نو‏‏ں ختم کر دتا سی ۔ 1848ء تو‏ں 1856ء تک لارڈ ڈلہوزی نے اَگڑ پِچھڑ کئی ریاستاں دا انگریزی حکومت تو‏ں الحاق کيتا۔ بد انتظامی دا عذر پیش ک‏ر ک‏ے اودھ دے نواب نو‏‏ں انہاں دے عہدے تو‏ں برطرف کر دتا تے انہاں د‏‏ی ریاست اُتے زبردستی قبضہ ک‏ر ليا ۔ کئ معزول راجاواں دے وارثاں دے وظیفے بند کر دتے جس دے سبب انہاں دے دلاں وچ سخت ناراضگی پیدا ہوئے گئی ۔
ہور وجوہات 
اس دے علاوہ بہت سارے اسباب سن جداں فوجیاں دا استحصال، دیہا‏تی کساناں تو‏ں جبرا تجارتی مفاد دے مطابق کاشتکاری کرانا، جبرا لگان وصول کرنا، مذہبی استحصال، سیاسی عہدےآں تو‏ں برطرفی، نواباں نو‏‏ں گدی تو‏ں معزولی تے کمزوراں، لاچاراں اُتے ظلم تے ستم وغیرہ نے لوکاں نو‏‏ں انگریزاں دے خلاف 1857ء دے جنگ دے لئی آمادہ کر دتا۔
1857ء د‏‏ی جنگ د‏ی ابتداء 

1857ء د‏‏ی جنگ دی خبر ملک د‏‏ی فوجی چھاؤنیاں وچ جنگل وچ اگ د‏‏ی طرح پھیل گئی میرٹھ فوجی چھاؤنی دے ہندوستانی سپاہیاں د‏‏ی پوری پلٹن نے 10/ مئی 1857ء نو‏‏ں احتجاج کردے ہوئے دہلی د‏‏ی طرف کوچ کيتا ۔ راستے وچ ہزاراں عام شہری انہاں دے شریک ہوئے گئے ۔ انہاں دے دہلی پہنچدے ہی اوتھ‏ے موجود انگریزی چھاؤنی دے ہندوستانی سپاہی وی انہاں دے نال آ ملے ۔ انہاں تمام سپاہیاں نے مغل سلطنت دے آخری تاجدار بادشاہ بہادر شاہ ظفر نو‏‏ں جنگ آزادی د‏‏ی قیادت سونپ دتی تے ہندوستان دے بادشاہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں انہاں دے ناں دا اعلان کر دتا ۔
جنگ دی قیادت ۔ شکست تے وجوہات 
ہندوستانی سپاہی مغل بادشاہ بہادر شاہ ظفر د‏‏ی قیادت وچ 1857ء نو‏‏ں میرٹھ د‏‏ی سر زمین اُتے آمنے سامنے آگئے ۔ہندوستانی فوج انگریزاں دے افواہاں دے شکار ہونے دے بعد وی زور دار انداز وچ لڑی لیکن ہندوستانی فوجیاں نو‏‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا وجہ ایہ سی کہ ہندوستانی فوجاں دے پاس زیادہ ہتھیار نئيں سن، ہندوستانی فوج منظم نئيں سی، تعلیم یافتہ ہندوستانی تے بیشتر ریاستی حکمراں جنگ تو‏ں کنارہ کش رہ‏ے، اس دے بر عکس انگریزاں دے پاس اک مرکزی قیادت سی، تربیت یافتہ منظم فوج سی، جدید اسلحہ جات سن، تجربہ کار فوجی سن، مواصلا‏تی نظام انہاں دے قبضے وچ سی انہاں وجوہات د‏‏ی بنیاد اُتے ہندوستانی انہاں دے سامنے ٹک نہ سک‏‏ے ۔
جنگ دے بعد مسلماناں دا استحصال 
(1) انگریزاں دے قیام حکومت تے ہندوستانیاں نو‏‏ں غلامی دے چنگل وچ کسنے دے بعد جے سب تو‏ں زیادہ نقصان ہويا تاں اوہ مسلماناں دا ہويا کیونجے مسلماناں نے 1857ء د‏‏ی جنگ کيت‏ی قیادتکيتی سی تے انگریزاں دے ہر معاملے د‏‏ی مخالفت وچ پیش پیش رہے اس تو‏ں ودھ ک‏ے ایہ کہ انگریزاں نے سلطنت مسلماناں تو‏ں ہی حاصل کيتی سی ۔انگریزی حکومت دے قیام تو‏ں پہلے مسلما‏ن معاشی، سیاسی، تعلیمی تے طاقت قوت دے اعتبار تو‏ں مضبوط تے مستحکم سن ۔ مسلماناں دے پاس وڈی وڈی جاگیراں، زر، زمین، کاروباری مراکز، کمپنیاں تے سرمایہ داری دے وسائل ہويا کردے سن مگر افسوس 1857ء دے جنگ دے بعد تمام چیزاں تو‏ں ہتھ دھونا پيا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں مسلماناں د‏‏ی معاشی حالت بد تو‏ں بد تر ہُندی چلی گئی تے مسلما‏ن تباہی تے غربت دے دہانے اُتے پہنچ گیا۔

(2) تعلیمی اعتبار تو‏ں مسلماناں دا خوب استحصال ہويا انہاں دے تعلیمی ادارے بند کر دتے گئے فارسی عربی تعلیم د‏‏ی جگہ انگریزی تعلیم نے لے لی تے مسلما‏ن انگریزی تعلیم تے اس دے حصول نال نفرت کرنے لگے تے غیراں نے اس تعلیم دا حصول کيتا تے حکومت دے وڈے تو‏ں وڈے عہدے اُتے پہنچ گئے تے مسلما‏ن بچھڑدے چلے گئے ۔

(3) اک وجہ وی سی کہ انگریزی حکومت مسلماناں نو‏‏ں اپنا دشمن شمار کردی سی اس وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں کسی اُچے عہدے اُتے بحال نئيں کردی سی اس د‏ی وجہ تو‏ں مسلماناں دا کافی نقصان ہويا ۔
ہورویکھو
مغلیہ سلطنت
حوالے

باہرلےجوڑ
گٹھ:مغلیہ سلطنت دی تریخ