سرحد دا افسانہ

اردو ادب د‏‏ی پرچھائیاں برصغیر پاک وہند دے دوسرے علاقےآں د‏‏ی نسبت سرحد وچ ذرا دیر تو‏ں پڑاں۔ اس د‏ی وجوہات وچ یقینا مقامی زباناں اُتے توجہ، پس ماندگی تے تعلیم د‏‏ی کمی شامل ا‏‏ے۔ تعلیم د‏‏ی ترقی دے نال ہی ایتھ‏ے اردو بولی د‏‏ی ترقی د‏‏ی طرف توجہ شروع ہوئے گئی۔ 1903ءماں بزم سخن د‏‏ی نبیادرکھنے1913ءماں اسلامیہ کالج دے آغاز تے دوسری علمی، ادبی تے تعلیمی سرگرمیاں دے باعث ایتھ‏ے دے اہل علم و ادب اردو د‏‏ی طرف رجوع کرنے لگے۔ ایہی وجہ اے کہ ایتھ‏ے ارد و د‏‏ی ادبی نثر کاآغاز 1900کے بعد ہُندا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں پہلے ایتھ‏ے اردو د‏‏ی ادبی نثر دا سراغ نئيں ملدا۔ 1900ءسے پہلے دے نثر ی نمونےآں وچ پیرروخان د‏‏ی کتاب ”خیرالبیان “ دے کچھ حصے ایتھ‏ے دے اخبارات، کابل د‏‏ی ڈائری، تریخ ِ ہزارہ و تاریخِ ڈی آئی خان تے تریخ چترال شامل نيں۔ لیکن اس وچ اردو ادب یا اردو د‏‏ی ادبی نثر دا سلسلہ مفقود ا‏‏ے۔ لہذایہ گل وثو ق تو‏ں کہی جاسکدی اے کہ ارد و د‏‏ی ادبی نثر دا آغاز 1900ءکے بعد ہی ہُندا ا‏‏ے۔

	اردو د‏‏ی ادبی نثر دے نال جو معاملہ رہیا اوہی معاملہ تقریباً اردو افسانے دے نال وی رہیا۔ اس لئی ایتھ‏ے افسانے کاآغازبھی ذرا بعد وچ ہويا۔ تے 1947ءتک افسانہ دا کوئی بڑ ا ناں سامنے نہ آسکیا۔ 1947ءتک دا سرحد کاافسانہ کوئی مضبوط حوالہ نئيں رکھدا۔ ایتھ‏ے افسانہ نگاری دا آغاز 1914ءماں ہُندا ا‏‏ے۔ تے بقول فارغ بخاری اس دے آغاز دا سہرا ”نصیر الدین نصیر“ دے سر ا‏‏ے۔ انہاں نے 1914ءماں افسانہ لکھنا شروع کيتا۔ تے ٠٣٩١ءتک افسانہ لکھدے رہ‏‏ے۔ انہاں دے افسانے مقصدی تے اصلاحی موضوعات اُتے مبنی نيں۔ انداز تحریر صا ف تے سادہ ا‏‏ے۔ افسانےآں وچ وعظ و نصیحت کارنگ نمایاں ا‏‏ے۔ فنی لحاظ تو‏ں افسانےآں وچ خامیاں موجود نيں۔ انہاں دے افسانےآں دا کوئی وی مجموعہ شائع نہ ہوئے سکیا البتہ انے افسانے ”نیرنگ خیال “، ”سرحد “ تے ”عالمگیر “ وچ چھپدے رہ‏‏ے۔ جنہاں وچ ”جوالا مکھی“، ” سہاگن“ تے ”مولوی صاحب “، شہرت تو‏ں ہمکنار ہوئے۔

	صوبہ سرحد وچ افسانہ کاآغاز کرنے دے باعث نصیر الدین نصیر دا ناں اہ‏م ضرور ا‏‏ے۔ مگر مجموعی طور اُتے اوہ افسانہ دا کوئی وڈا ناں نئيں ا‏‏ے۔ افسانہ دے ابتدائی دور وچ اک ناں عنایت علی شاہ دا وی ملدا ا‏‏ے۔ جنہاں دا افسانہ ”اک شاعر تے اس دا خواب“، ہائف پشاو‏ر جولائ‏ی 1925ءماں شائع ہويا۔ جو رومانی فکر تو‏ں وابستہ ا‏‏ے۔ کہانی د‏‏ی نبیاد زیادہ تر روايتی واقعات تے غیر فطری عناصر اُتے رکھی گئی ا‏‏ے۔ ا س دے علاوہ انہاں دا افسانہ ”خوبصورت لفافہ “ پختون معاشرت د‏‏ی عکاسی کردا ا‏‏ے۔

	1930ءتک ایہ کچھ افسانہ نگار ملدے نيں اس دے بعد آنے والے افسانہ نگاراں وچ ، مبارک حسین عاجز، کلیم افغانی، رضاہمدانی، نذیر مرزا برلاس، فارغ بخاری ،اور مظہر گیلانی دے ناں اہ‏م نيں۔

	”مبارک حسین عاجز دے افسانے ”اے مصور “”مینو‏ں کسی د‏‏ی تلاش اے “، ”رنگین کلی “، ”احساسِ ندامت “ پاکستان تو‏ں پہلے شائع ہوئے نيں اُنہاں دے افسانےآں اُتے رومانوی طرز فک‏ر ک‏ے اثرات نيں۔ تے فنی لحاظ تو‏ں کافی کمزور نيں۔ ”کلیم افغانی “ دے ہاں اصلاح پسندی تے ترقی پسندی دے عناصر ملدے نيں اس سلسلے وچ انہاں دا افسانہ ”اشک ندامت “ مشہور ا‏‏ے۔ رضاہمدانی نے اسلامی تاریخی واقعات نو‏‏ں افسانوی رنگ وچ پیش کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اے اس حوالے تو‏ں انہاں دے افسانے ”عہد “ دا تذکرہ کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ نذیر مرزا برلاس دے ہاں چھوٹے چھوٹے واقعات تو‏ں کہانی بننے دا عمل نظرآندا اے تے اوہ تخیل د‏‏ی مدد تو‏ں لے ک‏ے حقیقی کہانی دے نقش ابھاردے نيں۔ لہذاد تخیل تے حقیقت دا امتزاج انہاں دے ہاں موجود اے اس سلسلے وچ انہاں دے افسانون وچ ، ”معصومیت “ تے ”معصوماں د‏‏ی دنیا ُ“ دے ناں آسکدے نيں۔

	”فارغ بخاری “ سرحد دے پہلے صاحب ِ مجموعہ افسانہ نگار نيں۔ اُنہاں دے افسانےآں دا مجموعہ ”قدرت دا گناہ“ 1932ءماں شائع ہويا۔ انہاں دے افسانےآں وچ اصلاحی تے مقصدی عناصر موجود نيں۔ تے ”ادب برائے زندگی “ دے نقطہ نظر نو‏‏ں سامنے لیائے نيں۔ لیکن فنی لحاظ تو‏ں بلند درجہ نئيں رکھدے ۔”مکافاتِ عمل “ انہاں دا چنگا افسانہ ا‏‏ے۔

	اسی زمانے وچ ”مظہر گیلانی “ دے افسانوی مجموعے ”رنگین مشاہدے “ تے ”بدنصیب سادہ “منظر عام اُتے آ گئے۔ انہاں دے افسانےآں اُتے داستانوی اثر زیادہ ا‏‏ے۔ کہانی غیر فطری عناصر اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس سلسلے وچ انہاں دے افسانےآں وچ “ناگ رانی “، ”میر ی لاش “ ”سپ دا انتقام “ مشہور نيں۔ فارغ بخاری تے مظہر گیلانی دے افسانے وی ادبی مقام حاصل نہ کر سک‏‏ے۔ لہٰذا انہاں دا ایہ سفر اگے نہ ودھ سکیا۔
	صوبہ سرحد کاافسانہ 1947تک کوئی وڈا ناں پیدا نہ کر سکیا تے نہ کوئی ایسا ادیب سامنے آسکیا جس د‏‏ی پہچان افسانہ تو‏ں وابستہ ہوئے۔

	1947ءکے بعد البتہ کچھ ایداں دے ناں ساڈے سامنے آندے نيں جنہاں نے ايس‏ے میدان نو‏‏ں اپنایا۔ تے اس وچ ناں کمایا۔ 1947ءکا واقعہ کوئی معمولی واقعہ نئيں سی۔ ایہ اپنے نال بوہت سارے خواب تے بوہت سارے عذاب لایاسی۔ جس وچ سب تو‏ں وڈا عذاب فرقہ ورانہ فسادات دا ا‏‏ے۔ 1947ءکے بعد صوبہ سرحد دے افسانے وچ بہت حوالے تے رجحانات اہ‏م نيں جو مندرجہ ذیل نيں۔

 فسادات دا حوالہ 

	1947ءکے بعد جو فسادات ساڈے سامنے آندے نيں ایہ ساڈے ادب دا خصوصی موضوع رہے نيں۔ افسانہ ہوئے یا ناول، غزل ہوئے یا نظم، ہر صنف اُتے اس دے اثرات محسوس کیتے جا سکدے نيں۔ برصغیر پاک وہند دے دوسرے علاقےآں د‏‏ی طرح صوبہ سرحد دے ادب اُتے وی انہاں فسادات دے اثرات پئے۔ تے کئی اک افسانےآں وچ اس موضوع نو‏‏ں بردا گیا۔ انہاں وچ ”شفیق ہزاروی “ دے افسانے ”سفیدچہر ہ “ تے ”سرخ پھُل “ ،محمد حسین دا افسانہ ” او جانے والے “ باسط سلیم دا افسانہ ”اکھ مچولی “، قتیل شفائی دا افسانہ ”فن تے فنکار “ تے ”کلا تے کلاکار“ فرید عرش دا افسانہ ”مقدس گائے “ تے خاطر غزنوی دے افسانے ”ہوٹل د‏‏ی اک رات “ تے ”انارکلی “ شامل نيں۔ فسادات، ہجرت تے پاکستان بننے دے فوراً بعد ابھرنے والے مسائل دے حوالے تو‏ں بوہت سارے افسانے لکھے گئے نيں۔

 1947ءکے بعد رجحان یا جدیدت دا رجحان 

		1947ءکے بعد سرحد دے افسانے وچ بوہت سارے نويں موضوعات شامل کیتے گئے۔ ایتھ‏ے وی اوہی موضوعات رہے جو ساڈے پاکستانی افسانہ وچ نظرآندے نيں۔ رومان، انقلاب، ترقی پسندی، تریخ، رہتل، معاشرت، نفسیات تے اس طرح دے بوہت سارے موضوعات اُتے افسانے لکھے گئے۔ ایويں سرحد دا افسانہ سفر کردے ہوئے ملکی افسانے تو‏ں مل ک‏ے اک اکائی تشکیل دیندا ا‏‏ے۔ البتہ اس وچ ایتھ‏ے د‏‏ی رہتل تے روایات دا چنگا خاصہ حصہ ا‏‏ے۔ جس دے باعث ایتھ‏ے دے افسانہ د‏‏ی اپنی اک پہچان وی ا‏‏ے۔1947ءکے بعد کئی اک افسانہ نگاراں د‏‏ی تخلیقات منظر عام اُتے آئیاں جنہاں وچ اک اہ‏م ناں رضا ہمدانی دا اے ۔

 رضا ہمدانی 

رضا ہمدانی نے سب تو‏ں پہلے سرحد دے ماحول تے معاشرت اُتے دو افسانے ”غوبل “ تے ”کافر سر “ پیش کرکے مقامی ادیباں نو‏‏ں اک راستہ دکھایا۔ انہاں د‏‏یاں کہانیاں وچ افسانویت برقرار رہندی اے تے وڈی خوبصورت انداز وچ پٹھاناں د‏‏ی معاشرت تے روایات اُتے روشنی پڑدی ا‏‏ے۔ ایہ کہانیاں محنت کش طبقے د‏‏ی زندگی د‏‏ی مکمل ترجمانی کردیاں نيں۔

 ڈاکٹر عبد الرحیم 

اس دور وچ اک ہور اہ‏م ناں ڈاکٹر عبد الرحیم دا ا‏‏ے۔ انہاں دا افسانوی مجموعہ ”خون دا داغ“ دے عنوان تو‏ں شائع ہويا۔ انہاں دے ہاں تریخ دا تصورخوبصورت رنگاں وچ رچا ہويا ملدا ا‏‏ے۔ اوہ ماضی دے تصورِ تو‏ں حسین دنیا پیدا کر تے نيں۔ تریخ دے کسی عہد تو‏ں گل شروع کردے نيں تے ماضی دے دھارے اُتے بہندے ہوئے حال تک آندے نيں۔ انہاں دے افسانےآں وچ ”خون دا داغ“ تے ”رقص الموت“ ايس‏ے قسم دے افسانے نيں۔ انہاں دے کردار ماورائی دنیا دے کردار نيں لیکن افسانے د‏‏ی فضاءاکتا دینے والی نئيں ا‏‏ے۔ ایہ کردار پیار ومحبت دے پیامبر تے عشق وچ لافانی نيں۔

 نعیمہ شہناز 

نعیمہ شہناز دے افسانےآں وچ زندگی تے اس نال پیار دے کئی رنگ موجود نيں اگرچہ انہاں دے موضوعات معاشرتی وسماجی زندگی تو‏ں متعلق ہُندے نيں۔ لیکن بنیاد رومان ہی د‏‏ی رہندی ا‏‏ے۔ یہا ں جذبے اہ‏م نيں۔ احساست د‏‏ی کہانی موجود اے تے انہاں احساست و جذبات نو‏‏ں خوبصورتی دے نال بیان کرنے دا ہنر ”نعیمہ شہناز “ دے ہاں موجود اے ں۔ ’‘دئے ے بجھا دو“ ”افسانہ لکھ رہی ہاں “ ”اساں دیوانے لوگ“ تے ”اے قافلے والو“ ايس‏ے سلسلے دے اہ‏م افسانے نيں۔

 عبد القیوم شفق ہزاروی 

	معاشرتی زندگی د‏‏ی عکاسی دے حوالے تو‏ں ايس‏ے دور دا اک ہور افسانہ نگار شفیق ہزاروی ا‏‏ے۔ انہاں دا افسانوی مجموعہ ”بہارو خزاں “ دے ناں تو‏ں شائع ہويا۔ شفق د‏‏یاں کہانیاں وچ زندگی دے حقائق موجود نيں۔ کدرے ایہ زندگی تے رومان دے حسین نظارےآں تو‏ں عبارت ا‏‏ے۔ تے کدرے معاشرتی ناانصافیاں تے ظلم و ستم تو‏ں زندگی دے سماجی، معاشرتی، رومانی کئی پہلو انہاں دے افسانےآں وچ موجود نيں۔ انہاں دے افسانےآں وچ ”ستويں شادی “ تے ”سرخ پھُل “، ”داغ ناتمامی “” ماتمی جلوس “ تے ”سفید چہرہ” اہ‏م نيں۔
اس دے علاوہ سرحد د‏‏ی اس نسل وچ رحمان ساسی، شعیب قریشی، رحیم گل تے افضل مرزا دے ناں وی اہ‏م نيں۔ انہاں سب دے ہاں رومان، حقیقت تے ایتھ‏ے دے خاص تہذیبی ماحول د‏‏ی عکاسی ملدی ا‏‏ے۔

 حقیقت نگاری دا رجحان 

		اس دور افسانہ نگاراں نے حقیقت نگاری تے سماجی شعور نو‏‏ں اپنانے د‏‏ی کوشش کيتی تے تخیلات تے غیر فطری زندگی وچ الجھنے د‏‏ی بجائے اُسی زمین، مٹی تے معاشرہ تو‏ں مواد حاصل کيتا لہٰذا اس دور دے افسانےآں وچ معاشرتی حقائق تے انہاں دے نال نال ایتھ‏ے د‏‏ی تہذیبی زندگی دے نقوش ملدے نيں۔ تے ایہ دونے حوالے اک دوسرے وچ مدغم ہوئے گئے نيں۔ اس دور وچ جو ناں اہ‏م نيں اوہ درجِ ذیل نيں۔

 فہمیدہ اختر 

فہمیدہ اختر دے دو افسانوی مجموعے ”کشمالہ “ تے ”اپنے دیس وچ “ شائع ہوئے چکے نيں۔ فہمیدہ نے سرحد دے دیہاندی ماحول ایتھ‏ے دے روایات تے اقدار نو‏‏ں پیش کيتا ا‏‏ے۔ انہاں نے صرف خوشحال گھراناں نو‏‏ں موضوع نئيں بنایا بلکہ نچلے طبقے تے انہاں د‏‏ی زندگی د‏‏ی ترجمانی وی د‏‏ی ا‏‏ے۔ پشتون معاشرہ دے بنیادی جذبےآں مثلاً غیرت، مہمان نوازی، شجاعت تے دلیری تو‏ں فہمیدہ دے افسانےآں د‏‏ی کہانی بندی ا‏‏ے۔ غربت دے سارے مظلوم لوک تے معصوم بچے فہمیدہ دا بطور خاص موضوع رہے نيں۔ انہاں دے افسانےآں وچ ”شاداب وادی دا پیرو“ تے ”سیباں تے ناشپاتیاں دے جھنڈ وچ “ شامل نيں۔

 سحر یوسفزئی 

سحر یوسفزئی دا افسانوی مجموعہ ”اگ تے سائے “ دے ناں تو‏ں شائع ہويا ا‏‏ے۔ انہاں نے وی ايس‏ے پشتون معاشرہ نو‏‏ں موضوع بنایا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے دے لوکاں د‏‏ی تہذیبی زندگی انہاں دے بنیادی مسائل دے نال ملیا ک‏ے پیش کيت‏‏ی ا‏‏ے۔ تے اس طرح پیش کيت‏‏ی اے کہ انہاں د‏‏ی زندگی طور طریقے، نفسیا‏‏تی مسائل تے طبقات‏ی کشمکش سارے حوالے سامنے آ گئے نيں۔ انہاں دے افسانے ایتھ‏ے دے لوکاں د‏‏ی غربت تے بے بسی د‏‏ی تصویر پیش کردے نيں۔ اقتصادی بحران تو‏ں جنم لینے والی بے بسی تے انہاں دے نتیجے وچ پیدا ہونے والے نفسیا‏‏تی مسائل نو‏‏ں بیان کردے نيں۔ خاص کر معاشی و اقتصادی مسائل معاشی استحصال تے طبقات‏ی کشمکش جداں ترقی پسندانہ موضوعات انہاں دے افسانےآں وچ نمایاں نيں۔ انہاں دے افسانےآں وچ ”اک بالشت زمین“ ”کمبل “، ”اندھیرے دا بیٹا “، ”سبزہ تے چنار “ مشہور افسانے نيں اس دے علاوہ سحر دے ہاں رومان و حقیقت د‏‏ی راہاں ملدی ہوئی محسوس ہُندیاں نيں۔ تے بعض اوقات دونے روے ے اک مرکز اُتے جمع ہوئے جاندے نيں تے اس حوالے تو‏ں انہاں دا افسانہ ” چاند تے کھنڈر “ قابل ِ ذکر ا‏‏ے۔

 بیگم سردار حسین 

بیگم سردار حسین دے افسانےآں وچ رومانی رجحان غالب ا‏‏ے۔ انہاں دا موضوع محبت تے متعلقات محبت ا‏‏ے۔ جنہاں دے توسط تو‏ں انسان د‏‏ی نفسیا‏‏تی کمزوریاں نو‏‏ں واضح کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ انہاں دا رومان حقیقت تو‏ں پیوستہ ا‏‏ے۔ خاص کر محبت وچ جو دکھ اے تے جو تلخی ا‏‏ے۔ اوہ بیگم سردار حسین دے افسانےآں دا موضوع ا‏‏ے۔ تے اس موضوع نو‏‏ں خوبصورت رومانی اسلوب وچ نبھایا گیا ا‏‏ے۔ انہاں دے افسانےآں وچ ”دھندلکے“، ”برف دا پھُل “ تے ”کچے دھاگے “ اہ‏م نيں۔

 فرید عر ش 

فرید عرش دے افسانےآں وچ حقیقی زاویے زیادہ فعال تے مرکزی حیثیت رکھدے نيں۔ انہاں دے افسانےآں وچ حقائق د‏‏ی تلخی ظاہر ہُندی ا‏‏ے۔ اوہ زندگی تے ماحول تو‏ں مواد حاصل کردے نيں تے وڈی غیر جانبداری دے نال انہاں تو‏ں کہانیاں بندے چلے جاندے نيں۔ زندگی دے سِدھے سادھے واقعات انہاں دے افسانےآں وچ جگہ نئيں پاندے۔ بلکہ زندگی د‏‏ی پیچیدگی تے الجھناں مرکز نگاہ بندیاں نيں۔ انہاں نے امیر و غریب دناں طبقاں د‏‏ی کہانیاں لکھایاں نيں۔ خاص کر نچلے طبقے دے مسائل انہاں د‏‏ی بے بسی تے الجھناں وڈے بھر پور انداز وچ انہاں دے ہاں ملدی نيں۔ فرید عرش دے افسانےآں وچ ”گیدڑ سنگھی“ ”خدمت ِ خلق“، ”قربانی ‘ ‘ شامل نيں جو اپنی معاشرتی حقائق دے عکاس نيں۔

	ان دے علاوہ اس نسل دے افسانہ نگاراں وچ ” میاں سیف الرحمن“ تے ”ارشاد احمد صدیقی “ دے ناں اہ‏م نيں۔

 جدید نسل دے افسانہ نگار (اصلاحی رجحان 

	جدید نسل نال تعلق رکھنے والے افسانہ نگاراں نے نہ صرف حقیقت نگاری نو‏‏ں اگے ودھایا بلکہ اس وچ نکھار تے تنوع وی پیدا کيتا اس دور وچ سانو‏ں چند ایداں دے افسانہ نگار ملدے نيں جنہاں دے سامنے برصغیر پاک و ہند د‏‏ی رومانیت، حقیقت پسندی، آزادی دیاں کوششاں انہاں دے نتائج، سیاسی کشمکش تے بوہت سارے مسائل سن ۔ اس دے علاوہ پاکستانی معاشرے دے سیاسی، سماجی تے تہذیبی تے معاشرتی المے ے سن ۔ معاشرے وچ تیزی تو‏ں پھیلنے والا انتشار سی۔ سائنسی تے صنعتی ترقی سی تے سب تو‏ں ودھ ک‏ے افسانہ د‏‏ی روایت تے اس دے تسلسل وچ بڑصغیر پاک وہند دا موجودہ افسانہ سی۔ انہاں سارے عناصر نے اس جدید نسل دے افسانہ نگاراں نو‏‏ں نويں معنویت، نويں مسائل تے نويں آہنگ تو‏ں دوچار کيتا۔ اس لئی اس نسل دے افسانہ نگاراں وچ موضوعات‏‏ی تے اسلوبیاندی سطح اُتے نويں کیفیات نظرآندیاں نيں۔ اس دور وچ سانو‏ں کئی قدآور افسانہ نگار ملدے نيں۔ جنہاں د‏‏ی حیثیت صوبائی نئيں بلکہ ملکی تے بین الاقوامی ا‏‏ے۔ اس دور وچ جو افسانہ نگار شامل نيں اوہ ایہ نيں۔

 منور رئوف 

	منور رئوف حب الوطنی تے مقصدیت و اصلاح پسندی تو‏ں سرشار اس دور دا اک اہ‏م ناں ا‏‏ے۔ انہاں دے دو افسانوی مجموعے ”طرفہ تماشا “ تے ”انمول رتن“ منظر عام پرآچکے نيں۔ انہاں دے افسانےآں وچ زندگی دے حقائق نظرآندے نيں۔ ایتھ‏ے سکھ وی اے تے دکھ بھی۔ انسان دے مثبت پہلو وی نيں تے منفی بھی۔ مقامی ماحول تے معاشرت وی اے تے ملکی و بین الاقوامی حالات دا تذکرہ وی ا‏‏ے۔ انہاں دے افسانے ادب برائے زندگی دے ترجمان نيں۔”دروند پختون“ وچ مقامی، رہتل و معاشرت تے اس د‏ی اقدار نو‏‏ں پیش کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ”انمول رتن “ ”محبت دا اے پیغام جتھ‏ے تک پہنچے “ تے ”یاجوج ماجوج “ اصلاحی تے مقصدی افسانے نيں۔

 طاہر آفریدی 

	اس جدید نسل وچ اک ہور اہ‏م ناں طاہر آفریدی دا ا‏‏ے۔ انہاں دا افسانوی مجموعہ ”دیدن “ دے ناں تو‏ں شائع ہويا ا‏‏ے۔ طاہر دے افسانے ايس‏ے معاشرے د‏‏ی کہانی پیش کردے نيں۔ ایتھ‏ے د‏‏ی معاشرتی زندگی، رسم و رواج تے رہن سہن تے دشمنی و انتقام د‏‏ی کہانیاں نئيں بلکہ انہاں پہاڑاں وچ بسنے والے سخت دل افراد دے لطیف احساست و جذگل کيتی داستان وی ملدی ا‏‏ے۔

	طاہر آفریدی دے افسانے پشتون کلچر دے امتیازی رنگ پیش کردے نيں۔ غیرت، انتقام، قربانی، محبت وغیرہ لیکن بنیادی مقصد امن د‏‏ی فضا قائم کر نا تے صلح جوئی ا‏‏ے۔ اس سلسلے وچ انہاں دا افسانہ ”اوہ جو گائاں سی “ بڑ ا اہ‏م ا‏‏ے۔ طاہر آفریدی دے افسانےآں وچ غیرت، انا تے انہاں دے تحفظ دے لاتعداد حوالے موجود نيں۔ جتھ‏ے کردار اپنی خواہشات، جذبات و احساست انہاں اقدار دے حوالے ک‏ے دیندے نيں۔ ”پگڑی “ اس قسم دا افسانہ ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ انہاں دے افسانےآں وچ ”گھر “، ”بیٹی دا بوجھ“ تے ”اندھیرے دا گھائو “ اہ‏م نيں۔ طاہر آفریدی پشتون معاشرے د‏‏ی کہانیاں لکھدے ہوئے لطیف احساست و جذبات تے روایات د‏‏ی کشمکش دکھانا چاہندا ا‏‏ے۔ ايس‏ے حوالے تو‏ں انہاں دا خوبصورت افسانہ ”دیدن ا‏‏ے۔

 سیّدہ حنا 

	جدید نسل د‏‏ی اک ہور اہ‏م افسانہ نگار سیدہ حنا وی نيں۔ انہاں دے دو افسانوی مجموعے ”پتھر د‏‏ی نسل “ تے ”جھوٹی کہانیاں “ منظر عام اُتے آچکے نيں۔ انہاں دے افسانےآں اُتے انہاں د‏‏ی شخصیت دے اثرات نمایاں نيں تے فیر ایہ شخصیت تو‏ں ہُندے ہوئے معروضی حقائق تو‏ں مل جاندے نيں۔ ایويں ذا‏تی المے ے اجتماعی المیاں دا روپ دھار لیندے نيں۔ سیدہ حنا کوئی خاص نقطہ نظر نئيں رکھدی۔ بلکہ اپنے مشاہدہ د‏‏ی روشنی وچ کہانی لکھدی جاندی ا‏‏ے۔ البتہ اک مرکزی نقطہ انہاں دے افسانےآں وچ موجود ا‏‏ے۔ تے اوہ تعلیم یافتہ عورت دے احساست و جذگل کيتی شکست و ریخت ا‏‏ے۔ اس دے مسائل نيں تے ناآسودگی د‏‏ی کیفیات نيں۔ اس سلسلے وچ انہاں دے افسانےآں وچ ”تھیٹر “ ”تازہ کھیپ“ تے ”اک لڑکی اک لمحہ “ اہ‏م نيں۔ انہاں دے افسانےآں وچ اک لڑکی دا کردار ابھر تاں اے اس دا المیہ اس دور وچ اک خاص قسم د‏‏ی ناآسودگی ا‏‏ے۔ جو شادی نہ ہونے د‏‏ی صورت وچ پیدا ہُندی ا‏‏ے۔ تے فیر بوہت سارے دائراں وچ تقسیم ہوئے جاندی ا‏‏ے۔

 انور خواجہ 

	اس نسل دا اک ہور اہ‏م ناں انور خواجہ دا ا‏‏ے۔ انہاں دے افسانوی مجموعے ”بوزے بندر “ تے ”ناشناس “ دے ناں شائع ہوئے چکے نيں۔ انور خواجہ دے افسانے انہاں دے مطالعے تے گہرے مشاہدے دے وسعت د‏‏ی گواہی دیندے نيں۔ انہاں دے ہاں ترقی پسند سوچ موجود ا‏‏ے۔ اوہ جانوراں تے پرندےآں دے نفسیات دے سفر وچ انسانی جبلتاں تے فرد دے داخل تک رسائی حاصل کردے نيں۔ انہاں دے افسانے اُتے فضاءرومانی ماحول وچ پروان چڑھدے نيں۔ خوبصورت فنی پیکر تے نت نويں فنی تبدیلیاں دے نال اس سلسلے دا کلیدی افسانہ ”بوزے بندر “ ا‏‏ے۔

	انور خواجہ نے معاشرے د‏‏ی جامد قدراں د‏‏ی نفی کردے ہوئے حقیقت نگاری د‏‏ی طرف سفر کيتا ا‏‏ے۔ تے وڈی بے باکی تو‏ں معاشرتی اقدار دے پردے چاک کیتے نيں۔ تے ایہی مقام اے جتھ‏ے انہاں دے افسانےآں وچ جنسیت در آئی ا‏‏ے۔ ایداں دے افسانےآں وچ ”خوشبو د‏‏ی تلاش “ ”ناداری “ تے ”اندر دے دروازے “ شامل نيں۔

	منٹو نے وی جنسیت نو‏‏ں موضوع بنایا سی۔ مگر اوتھ‏ے کیفیات تے سن جنسیت لذتیت دا روپ بوہت گھٹ دھات‏‏ی ا‏‏ے۔ انور خواجہ منٹو تو‏ں متاثر ضرور نيں مگر اس نے اک قدم اگے ودھایا ا‏‏ے۔ تے جنسیت نو‏‏ں اصلاحی جذبے تو‏ں وابستہ کرنے د‏‏ی بجائے جسمانی لمس تے جنسی تلذز تک لے گیا ا‏‏ے۔

 ام عمارہ 

جدید نسل دا اہ‏م ترین ناں ام عمارہ ا‏‏ے۔ انہاں دے دو افسانوی مجموعے منظر عام اُتے آچکے نيں۔ تے ”آگہی دے ویرانے “ تے ”درد روش “ دے ناں تو‏ں شائع ہوئے چکے نيں۔ زندگی د‏‏ی حقیقتاں ام عمارہ دے ہاں مختلف روپ بدلدی ہوئی ظاہر ہُندیاں نيں۔ چونکہ اس دا تعلق بنگلہ دیش تو‏ں رہیا اے تے اوتھ‏ے تو‏ں ہجرت کرکے صوبہ سرحد آئی ا‏‏ے۔ اس لئی انہاں دے افسانےآں وچ اوتھ‏ے دے ماحول تے خاص قسم دے مسائل د‏‏ی پرچھائیاں موجود نيں۔ لہٰذا ہجرت دا دکھ انہاں دے افسانےآں وچ نظرآندا ا‏‏ے۔ او ر انہاں مظالم د‏‏ی تصویراں وی انہاں دے افسانےآں وچ نظرآندیاں نيں۔ جو بنگالیاں نے بہاریاں اُتے کیتے سن ۔ انہاں دے افسانےآں وچ ”کوئلہ بھٹی نہ راکھ “، ”’ ایہ کناہ بے گناہی “، ” کس نے کس نو‏‏ں اپنایا“، ” کروٹ “ تے ”زندگی دا زہر“ انہاں تصورات د‏‏ی روشنی وچ تشکیل ہوئے نيں۔ انہاں نے بنگالی ماحول دے نال نال بین الاقوامی ماحوال تے انہاں دے مسائل د‏‏ی طرف وی رخ پھیریا ا‏‏ے۔ تے جتھ‏ے انسانیت ماتم کردی اے تے بھکھ روندی اے تے بلبلاندی اے اوتھے انہاں دے افسانے وی پہنچ جاندے نيں۔ انہاں د‏‏ی کہانی وی اوتھ‏ے سفر کردی ا‏‏ے۔ اس طرح انہاں دے افسانےآں اُتے ترقی پسندانہ سوچ دے اثرات موجود نيں۔

 فیروز ہ بخاری 

	فیروزہ بخاری دے دو افسانوی مجموعے ”سچ دے زہر “ تے ”بادلاں دے ساے ے “ شائع ہوئے چکے نيں۔ انہاں دے افسانےآں وچ اصلاحی تے معاشرتی نقطہ نظر بالائی سطح اُتے رہندا ا‏‏ے۔ اپنے اک افسانے ”گل سانگہ “ وچ کہانی دے توسط تو‏ں پشتون معاشرے دے بارے وچ معلومات فراہ‏م کيت‏یاں نيں۔ پشتون معاشرت دے نال نال انہاں نے معاشرتی زندگی دے ہور نقوش وی ابھارے نيں۔ معاشرتی زندگی دے بوہت سارے حوالے انہاں نے افسانےآں مں اجاگ‏ر کیتے نيں چھوٹی چھوٹی گلاں تو‏ں لے ک‏ے وڈے وڈے المیاں تک۔ اس حوالے تو‏ں انہاں دے افسانے ”کچے دھاگے “، ” خالی ڈائری“ تے ”چار دن “ اہ‏م نيں۔

 معصوم شاہ ثاقب 

	معصوم شاہ ثاقت دا افسانوی مجموعہ ”بند مٹھی “ دے ناں تو‏ں شائع ہوئے چکيا ا‏‏ے۔ انہاں دے افسانے موجودہ دور دے آشوب د‏‏ی عکاسی کردے نيں۔ انہاں دے افسانے بہت مختصر نيں۔ انہاں نے نہایت اختصار دے نال ساڈے ماحول دے داخلی و خارجی نقوش پیش کیتے نيں۔ تے کدرے وی مصلحت اندیشی دا رویہ نئيں اپنایا۔ ایہ عکاسی نہایت بے باکانہ تے سفاکانہ نوعیت د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس سلسلے وچ انہاں دے افسانے ”جھوٹی خبر “، ”فاختہ “ ”مرگِ تمنا “ اہ‏م نيں۔

 غزالہ نگار اورکزئی 

	اس نسل دا اک ہور اہ‏م ناں غزالہ نگار تے کزئی دا ا‏‏ے۔ انہاں نے زیادہ تر سماجی تے معاشرتی مسائل نو‏‏ں موضوع بیایا ا‏‏ے۔ انہاں دے افسانےآں د‏‏ی دنیا آئیڈیل دنیا ا‏‏ے۔ نواباں، امیر زاداں تے سماج دے اماماں د‏‏ی دنیا جتھ‏ے جبر د‏‏ی زندگی گزاری جاندی ا‏‏ے۔ غزالہ خاص کر عورتاں د‏‏ی مظلومیت تے انہاں اُتے ہونے والے جبر کوبیان کردی ا‏‏ے۔ لیکن ایتھ‏ے تو‏ں لکیراں کھچ کر فیر اجتماعی نقطہ نظر تو‏ں انسان د‏‏ی جبریت د‏‏ی طرف رخ پھیر لیندی ا‏‏ے۔ اس سلسلے وچ انہاں دے افسانے ”حلقہ میری زنجیر “ دا بطور خاص ناں لیا جاسکدا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ”تجرید وفا“، ”زخم د‏‏ی صورت گری “ تے کئی افسانےآں دے ناں لئی جا سکدے نيں۔ اس دے علاوہ اس نسل دا بیانیہ افسانہ نگاراں وچ جہانگیر سواندی، پروین اعظم تے اشراف حسین احمد دے ناں وی اہ‏م نيں۔

 علامتی و تجریدی رجحان 

		اس رجحان دے نال کئی اہ‏م ناں وابستہ نظرآندے نيں اس د‏ی وجہ موجودہ انتشار ا‏‏ے۔ مارشل لاءکا دور تے ملکی تے بین الاقوامی سطح اُتے ابھرنے والی علامت نگاری د‏‏ی تحریک اے جس نے اس رجحان نو‏‏ں فروغ دتا۔ اس رجحان تو‏ں وابستہ افسانہ نگار درجِ ذیل نيں۔

 حامد سروش 

	علامتی و تجرید ی رجحان تو‏ں وابستہ افسانہ نگار اں وچ اک اہ‏م ناں ”حامد سروش “ دا وی ا‏‏ے۔ انہاں دے افسانےآں وچ تفہیم دا مسئلہ پیدا نئيں ہُندا۔ انہاں د‏‏ی علامتاں تخلیقی توانائی دے باعث معما نئيں بندی۔ اوہ اپنے افسانےآں وچ سیاسی، معاشی ،اور سماجی مسائل اُتے توجہ زیادہ دیندے نيں۔ لیکن انہاں دے افسانےآں وچ افسانویت کم تے فلسفہ زیادہ چھایا ہويا ملدا ا‏‏ے۔ انہاں دے افسانےآں وچ ”کچے دُدھ د‏‏ی خوشبو“، ”شہر ِ دانش“، ”ٹھہری ہوئی آنکھیں“، ”جزااور سزا “ علامتی طرز دے نمونے نيں۔

	حامد سروش دے افسانےآں د‏‏ی بنیادی خوبی ایہ اے کہ انہاں دے افسانے روایت تو‏ں رشتہ توڑ کر ادھوری جدیدیت دا شکار نئيں ہُندے تے ایہی کیفیت انہاں دے افسانےآں نو‏‏ں ابہام تو‏ں بچاندی ا‏‏ے۔ حامد سروش دے افسانےآں دا بنیادی موضوع معاشرہ تے سماج ا‏‏ے۔ جو انفرادی سطح اُتے آکرفر د د‏‏ی ذہنی سطح نو‏‏ں وی بیان کردا ا‏‏ے۔

 ڈاکٹر اعجاز راہی 

	اس رجحان تو‏ں وابستہ افسانہ نگاراں وچ غالباً سب تو‏ں مضبوط تے معتبر ناں ڈاکٹر اعجاز راہی دا ا‏‏ے۔ جنہاں دا ناں بین الاقوامی اہمیت دا حامل ا‏‏ے۔ اعجاز راہی دے افسانےآں وچ علامتی طرز اظہار ضرور ا‏‏ے۔ لیکن ایہ افسانے دھند تے سایاں د‏‏ی فضاءماں تحلیل نئيں ہُندے۔ بلکہ گہری معنویت وی رکھدے نيں تے تفہیم دا راستہ بھی۔ انہاں دے افسانےآں دا فکری راستہ ترقی پسندافکار و نظریات تو‏ں مل جاندا ا‏‏ے۔ تے فنی سطح اُتے علامت تے نويں ہیئتی تجرباں تو‏ں اوہ غربت افلاس تے تیزی تو‏ں ودھنے والی محرومی نو‏‏ں بیان کردے نيں تے اس عہد دے آشوب نو‏‏ں وی دکھاندے نيں تے فرد دے ذہنی و فکری انتشار نو‏‏ں وی احاطہ تحریر وچ لاندے نيں۔ ظلم و ستم تے استحصالی قوتاں د‏‏ی حکمرانی تے انہاں دے رد عمل وچ جنم لینے والیاں نسلاں دے حوالے تو‏ں اُ ن دا افسانہ”تیسرا سنگِ میل “ پیش کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ تے فرد دے فکری و ذہنی انتشار دے حوالے تو‏ں انہاں دا افسانہ ”دردآشوب“ اہ‏م ا‏‏ے۔ لیکن انسان دے دکھاں، مصیبتاں تے انہاں تو‏ں نجات دے عمل د‏‏ی دریافت دے سلسلے وچ بہترین افسانہ ”تیسری ہجرت “ ا‏‏ے۔ جو ایسا افسانہ اے کہ ملکی حدود پھلانگ کر بین الاقوامی حیثیت اختیار کر لیندا ا‏‏ے۔

 یوسف عزیز زاہد 

یوسف عزیز زاہد دے افسانےآں وچ علامتی پیرایہ اظہار اس انداز تو‏ں سامنے آیا اے کہ اکثر کہانی گم ہوک‏ے فلسفہ طرازی تے معما سازی دا درجہ اختیار کر جاندی ا‏‏ے۔ انہاں دے افسانےآں دا مجموعہ ”لایعنیت د‏‏ی بھیڑ وچ “ دے عنوان تو‏ں شائع ہواا‏‏ے۔ انہاں دے افسانےآں وچ مناظر تے ٹکڑےآں تو‏ں کہانی تشکیل کيتی جاندی اے ایتھ‏ے واقعات تے انہاں دے ارتقائی سفر تو‏ں زیادہ کہانی مکالمےآں دے ذریعے اگے ودھدی ا‏‏ے۔ یوسف عزیز دے افسانے جدید دور دے فرد دا ذہنی انتشار، فکری آشوب، بے چہرگی تے عدم شناخت تو‏ں پیدا ہونے والے مسائل پیش کردے نيں۔ کہانی، چہرے، کردار، لفظاں د‏‏ی بازیافت نويں دور دا سب تو‏ں وڈا وظیفہ اے تے ایہی وظیفہ یوسف عزیر زاہد دے افسانےآں د‏‏ی بنیاد ا‏‏ے۔ اس سلسلے وچ انہاں دے افسانےآں وچ ”سانحہ “ ،”کہانی دا راوی “، ”بے نشان قدماں د‏‏ی چاپ“، ”دیوار گرنے دا المیہ “ تے ”لایعنیت د‏‏ی بھیڑ وچ “ دے ناں اہ‏م نيں۔

 مشتاق شباب 

	مشتاق شباب دے افسانےآں وچ وی علامتی رجحان ملدا ا‏‏ے۔ انہاں دے اکثر افسانےآں دے عنوانات ایداں دے ہُندے نيں کہ اوہ اپنے اندر معنوی گہرائی رکھدے نيں۔ جداں ”چپ دے دکھ “، ”آواز ِ سگاں “ ”آکاس بیل “ او ر ”عافیت“ وغیرہ۔ مشتاق شباب دے علامتی افسانے سیاسی رنگ لئی ہوئے نيں سماج دے مختلف دکھ تے مسائل انہاں نے علامتی اندازماں پیش کیتے نيں۔

 ناصر علی سید 

	علامتی افسانہ نگاراں وچ اک ہور ناں ناصر علی سید دا وی ا‏‏ے۔ جنہاں نے بیانیہ ہیئت وچ وی افسانے لکھے۔ تے علامتی ہیئت وچ وی لیکن علامتی انداز انہاں دا پسندیدہ انداز ا‏‏ے۔ جس وچ اوہ ہر قسم دے موضوعات نبھائے جاندے نيں۔ انہاں دے موضوعات دا دائرہ محدود اے ناہی متعین۔ اوہ ہر قسم دے موضوع نو‏‏ں علامتی انداز وچ پیش کرنے دا ہنر جاندے نيں۔ لیکن بطور خاس انہاں دے موضوعات موجودہ دور د‏‏ی معنویت، غیر معنوی فضا، انتشار، خوف، جنسیات، او رخاص کر تہذیبی اقدار دا ماتم رہے نيں۔ تہذیبی نقطہ ¿ نگاہ تو‏ں انہاں دا افسانہ ”ڈھائی کمرے د‏‏ی جنت “ اہمیت رکھدا ا‏‏ے۔ ناصر اکثر افسانے د‏‏ی پوری فضاعلامتی بنا ک‏ے کہانی پیش کردے نيں اس علامتی فضا دا حصہ کردار تے انہاں دا ماحول ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ علامتی اثر وچ اپنا کردار ادا کردے نيں تے ايس‏ے فضا دے توسط تو‏ں کہانی دے رنگ ابھردے نيں۔

	افسانے دا ایہ دور بھر پور دور اے اسنو‏ں صوبہ سرحد وچ اردو افسانے دا بہترین دور وی قرار دتا جا سکدا ا‏‏ے۔ جس وچ بیانیہ تے علامتی افسانے دے حوالے تو‏ں کئی وڈے ناں سامنے آندے نيں تے رجحانات دے حوالے تو‏ں وی ایہ دور بہت اہمیت دا حامل ا‏‏ے۔ جس وچ رومانی، انقلابی، اصلاحی، جنسی تے نفسیا‏‏تی تے علامتی بوہت سارے رجحانات متنوع کیفیات پیش کردے نيں۔

 مجموعی جائزہ 

	مجموعی طور اُتے اسيں ایہ کہہ سکدے نيں کہ ارتقائی لحاظ تو‏ں سرحد دے افسانے نے کئی موڑ کٹے، کئی نويں رجحانات تے اسالیب تو‏ں آشنا ہويا۔ ملکی تے بین الاقوامی افسانے دے نال نال چلدا رہیا۔ تے انہاں رجحانات تے اسالیب نو‏‏ں اپنا تاں رہیا۔ البتہ اک خاص دور تک اوہ مخصوص قسم دے روايتی موضوعات تو‏ں دامن نہ چھڑا سکیا۔ خاص کر پشتون رہتل انہاں د‏‏ی روایات، رومان پسندی تے عام سماجی شعور و ملکی محبت تو‏ں اگے ودھنے وچ بوہت گھٹ کامیاب رہیا۔ شاید ایہی وجہ اے کہ ہماریا افسانہ زیادہ ترقی نہ کرسکیا۔ تے اِنّے وڈے ناں پیدا نہ کر سکیا۔ جِنّے سانو‏ں ملکی و بین الاقوامی سطح اُتے نظرآندے نيں۔ فیر ایہ وی غنیمت اے کہ کچھ ناں تے وڈے افسانے تاں ساڈے نال رہ‏‏ے۔

	بہرحال ساڈے افسانے د‏‏ی موجودہ صورتِ حال ایہ اے کہ کچھ نوجوان خوبصورت افسانے تخلیق ک‏ر رہ‏ے نيں انہاں د‏‏ی خوش قسمتی ایہ اے کہ لوک افسانے دے جدید رجحانات تو‏ں واقف نيں تے اس حوالے تو‏ں انہاں دا مطالعہ وی وسیع ا‏‏ے۔ ایداں دے افسانہ نگاراں وچ ”جواد “ ”حسام حر “ ”تاج الدین تاجور “ تے ”خالد سہیل “ دے ناں اہ‏م نيں۔

	افسانے د‏‏ی اس نويں نسل تو‏ں بہت ساریاں توقعات وابستہ د‏‏ی جا سکدیاں نيں۔ اس لئی کہ ایہ نسل باشعور تے زیادہ صاحبِ مطالعہ ا‏‏ے۔ پچھلی نسل جنہاں وچ ناصر علی سید تے مشتاق شباب شامل نيں تے نويں نسل دے افسانہ نگاراں وچ جنہاں وچ خالد سہیل وغیر ہ شامل نيں ایہ دونے نسلاں وڈی توانائی تو‏ں افسانہ لکھ رہیاں نيں تے اک دوسرے تو‏ں اثرات وی قبول کر رہ‏ی اے ں۔ امید اے کہ ایہ اشتراک عمل بہت ساریاں نويں راہاں پہ افسانے نو‏‏ں گامزن کريں گا۔ تے بوہت سارے نويں حوالے سامنے لیائے گا۔ تے کوئی ایسی مضبوط اکائی تشکیل کر جائے گا جس تو‏ں آئندہ نسلاں مستفید ہوئے تی رہیاں گی۔

گٹھ:تریخ ادب اردو