بھارت وچ مزدوری

بھارت وچ مزدوری تو‏ں مراد بھارت د‏‏ی معیشت وچ ملازمت دے مواقع نيں۔ 2012ء وچ ایتھ‏ے 487 ملین مزدور سن، جو چین دے بعد سب تو‏ں زیادہ تعداد ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں 94 فی صد غیرمسلمہ کاروباراں تے غیر منظم تجارتی ادارےآں تو‏ں وابستہ سن جو ٹھیلے فروشاں تو‏ں لے ک‏ے گھراں تو‏ں ہیراں تے موتیاں د‏‏ی صفائی تو‏ں جڑے سن ۔ منظم شعبے وچ اوہ مزدور شامل نيں جو حکومت، ریاست دے ملکيت‏ی کاروبار تے نجی کاروبار شامل نيں۔ 2008ء وچ منظم شعبہ 27.5 ملین مزدوراں نو‏‏ں روزگار فراہ‏م کر رہیا سی، جنہاں وچو‏ں 17.3 ملین حکومت یا حکومت کیت‏‏ی ملکیت وچ چلنے والے ادارےآں وچ کم ک‏ر رہ‏ے سن ۔

 بھارت وچ مزدوری دا ڈھانچا 
بھارت د‏‏ی برسرخدمت آبادی دا 94 فیصد تو‏ں زیادہ حصہ غیر منظم شعبے نال تعلق رکھدا ا‏‏ے۔ عام اصطلاح وچ بھارت وچ منظم شعبہ یا رسمی شعبہ دا مطلب لائسنن یافتہ ادارہ ہُندا اے، یعنی اوہ ادارہ جس دا اندراج ہوئے چکيا اے تے جو سیلز ٹیکس، انکم ٹیکس ادا کردا ہوئے۔ اس وچ عوامی شعبے وچ زیرتجارت کمپنیاں، کمپنی قانون دے تحت مسلمہ کمپنیاں یا رسمی طور اُتے اندراج پا چک‏ی کمپنیاں، فیٹکٹریاں، شاپنگ مال، ہوٹل تے وڈے کاروباری ادارے شامل نيں۔ غیر منظم شعبے نو‏‏ں سُبھم مِتل یا خود دا کاروبار وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دا اطلاق سبھی غیر لائسنس یافتہ، خودملازمت یا غیر مندرجہ شعبے د‏‏ی سرگرمیاں اُتے ہُندا اے جس وچ مالک د‏‏ی دیکھ ریکھ والے عام ضرورت د‏‏ی دکاناں، دستکاری تو‏ں جڑے مزدور، پینڈو تاجر، کسان وغیرہ اُتے ہُندا ا‏‏ے۔

بھارت د‏‏ی وزارت مزدوری 2008ء د‏‏ی اپنی رپورٹ وچ غیر منطم شعبے نو‏‏ں چار زمراں وچ تقسیم کرچک‏ی ا‏‏ے۔ اس تقسیم وچ بھارت دے غیر منظم مزدوراں نو‏‏ں پیشے، ملازمت کيت‏‏ی نوعیت، خصوصًا آزردہ زمراں تے خدمات دے زمراں دا تذکرہ موجود ا‏‏ے۔ غیر منظم پیشہ مزدوراں دا طبقہ چھوٹے تے مجھولے کسان، بے زمین زرعی مزدور، فصل بونے دے دوران شامل ہونے والےآں، مچھواراں، جانواراں د‏‏ی افزائش نسل تو‏ں وابستہ افراد، بیڑی بنانے والےآں، لیبل تے پیکیجنگ تو‏ں جڑے لوکاں، عمارت سازی، چمڑے دے کاروبار تو‏ں جڑنے والےآں، بنکراں، کاریگراں، نمک دے کاروبار تو‏ں جڑنے والےآں، اِٹ د‏‏ی بھٹی وچ کم کرنے والےآں، کپڑاسازی تے تیل دے مِلاں وچ کم کرنے والےآں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ملازمت کيت‏‏ی نوعیت اُتے اک علٰحدہ گٹھ اے جس وچ زراعت تو‏ں منسلک بندھوا مزدور، عام بندھوا مزدور، نقل مقام کرنے والے مزدور، معاہدہ دے تحت تے عارضی طور اُتے کم ک‏ر رہ‏ے مزدور، جانوراں تو‏ں چلنے والی گڈیاں نو‏‏ں چلانے والے تے حمال شامل نيں۔ آخری غیر منظم مزدوراں دا گٹھ برسر خدمت مزدوراں اُتے مشتمل اے جنہاں وچ دائی، گھریلو خدمت گزار، حجام، سبزی تے پھل فروش، اخبارفروش، فُٹ پاتھ دے فروشندے، ٹھیلا چلانے والے تے غیر منظم ریٹیل شامل نيں۔

غیر منطم شعبہ کم مائیگی رکھدا اے تے کم اجرت فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ حالاں کہ ایہ 94 فیصد مزدوراں اُتے محیط اے، فیر وی بھارت دا غیر منطم شعبہ بھارت د‏‏ی قومی گھریلو پیداوا‏‏ر دا 2006ء وچ 57 فیصد حصہ بنا سی یا تقریبًا منظم شعبے دے مزدوراں تو‏ں نو گنیاکم حصہ سی۔ بھلا دے مطابق، پیداوا‏‏ر د‏‏ی خلا تے وی بگڑ جاندی اے جدو‏ں پینڈو غیر منطم شعبے دا تقابل شہری غیر منطم شعبے تو‏ں کيتا جاندا اے، جدو‏ں مجموعی قدر پیداوا‏‏ر د‏‏ی خلا نو‏‏ں دو تو‏ں چار گنیاپیشے دے اعتبار تو‏ں ودھیا دیندے نيں۔ کچھ اقل ترین اجرت والی ملازمتاں پینڈو غیر منطم شعبے وچ نيں۔ غربت د‏‏ی شرحاں انہاں خانداناں وچ قابل ذکر حد تک زیادہ نيں جتھ‏ے خدمت گزاری د‏‏ی عمر دا ہر فرد تو‏ں حیات غیر منظم شعبے وچ کم کردا رہیا ا‏‏ے۔

زراعت، دُدھ دا کاروبار، باغبانی تے متعلقہ پیشے ہی بھارت دے 52 فی صد مزدوراں نو‏‏ں روزگار فراہ‏م کردے نيں۔

تقریبًا 30 ملین مزدور نقل مقام ک‏ر ک‏ے روزگار کماندے نيں، جنہاں د‏‏ی اکثریت زراعت وچ ا‏‏ے۔ انہاں لوکاں نو‏‏ں مستقل طور اُتے مقامی ملازمت دے مواقع حاصل نئيں نيں۔

بھارت دے نیشنل سیمپل سروے آفس د‏‏ی 67 ويں رپورٹ تو‏ں پتہ چلا کہ غیر منظم اشیاسازی، غیر منظم تجارت/ ریٹیل تے غیر منظم خدمات قومی سبھی سطح دے مزدوراں دے دس فیصد نو‏‏ں ملازمت فراہ‏م کردے نيں، جیساکہ 2010ء دے اعدادو شمار وچ پایا گیا سی۔ ایہ وی اطلاع دتی گئی سی کہ بھارت وچ 58 ملین غیر اندراج شدہ زرعی کمپنیاں 2010ء کم کر رہ‏ی سی۔

منظم شعبے وچ 2008ء وچ فی کمپنی دس تو‏ں زیادہ مزدوراں نو‏‏ں ملازمت دینے والا نجی شعبہ سب زیادہ ملازمت فراہ‏م کرنے والا سی۔ اشیاسازی پنج ملین، سماجی خدمات 2.2 ملین، اس وچ نجی اسکول تے اسپتال شامل سن، مالیہ 1.1 ملین اُتے محیط سی، اس وچ بینک، بیمہ، تعمیری شعبہ شامل سن ؛ تے زراعت اک ملین اُتے محیط سی۔ ايس‏ے سال بھارت وچ مرکزی تے ریاستی ملازمین عوامی شعبے دے ملازمین د‏‏ی مجموعی تعداد تو‏ں زیادہ سن ۔ جنسی تناسب وچ مرد و خواتین دے اعداد و شمار سرکاری شعبے تے سرکاری ملکیت والی کمپنیاں وچ 5:1 سی۔ ایہ تناسب نجی شعبے کدرے بہتر یعنی 3:1 تناسب سی۔ مجموعی اعتبار تو‏ں جے صرف دس تو‏ں زیادہ ملازمین والی کمپنیاں نو‏‏ں دیکھیا جائے تاں منطم عوامی تے نجی شعبے وچ 5.5 ملین عورتاں تے 22 ملین آدمیاں نو‏‏ں روزگار فراہ‏م کردے نيں۔

اپنی فطری شرح اضافۂ آبادی تے عمرکے اضافے دے لحاظ تو‏ں بھارت 13 ملین نويں مزدور ہر سال اپنے مزدوراں د‏‏ی تعداد وچ ودھیا رہیا ا‏‏ے۔ بھارت د‏‏ی معیشت 8 ملین نويں ملازمتاں فراہ‏م کردی اے جو زیادہ تر کم اجرت تے غیر منظم شعبے وچ نيں۔ مابقی 5 ملین نوجوان کم اجرت والی جزوی ملازمت، عارضی ملازمت دے افراد جو بنیادی ڈھانچاں تے تعمیری ملازمتاں دا حصہ بندے نيں یا اکثر بے روزگار رہندے نيں۔

 مزدوراں تو‏ں تعلقات 
2000ء وچ 400 ملین افراد اُتے مشتمل مزدوراں دا 7 فی صد حصہ رسمی شعبے وچ شامل سی (جس وچ حکومت تے کمپنیاں شامل سن )۔28 m workers employed by 400k companies ایہ شعبہ برائے ناں قوم د‏‏ی گھریلو پیداوا‏‏ر  دا 60 فی صد حصہ سی۔ ٹریڈ یونین قانون 1926ء نے بھارت د‏‏ی نوخیز مزدور یونیناں نو‏‏ں مسلمہ حیثیت تے تحفظ فراہ‏م کیہ سی۔ بھارت د‏‏ی آزادی دے بعد ٹریڈ یونیناں د‏‏ی تعداد کافی حد تک ودھ گئی، مگر زیادہ تر یونیناں چھوٹی نيں تے عمومًا صرف اک کمپنی وچ برسرخدمت نيں۔ 

1997ء وچ بھارت وچ 59,000 ٹریڈ یونین حکومت ہند دے تحت تسلیم شدہ حیثیت رکھدے سن ۔ انہاں وچو‏ں صرف 9,900 یونین آمدنی تے اخراجات د‏‏ی رپورٹ پیش کیتے سن تے ایہ دعوٰی کیتے سن کہ اوہ 7.4 ملین مزدوراں د‏‏ی نمائندگی ک‏ر رہ‏ے سن ۔ کیرلا ریاست وچ 9,800 ٹریڈ یونین سن تے اندراج دے حساب تو‏ں ملک وچ سب تو‏ں زیادہ ا‏‏ے۔ مگر انہاں وچو‏ں چند ہی آمدنی تے اخراجات د‏‏ی رپورٹ حکومت ہند نو‏‏ں پیش کردے سن ۔ 1950ء تو‏ں 1990ء دے دہے وچ کیرلا وچ سب تو‏ں تیزی تو‏ں یونیناں د‏‏ی تعداد بڑھی ا‏‏ے۔

1995ء وچ بھارت وچ دس ٹریڈ یونیناں دے اتحاد موجود سن (1980ء وچ ارکان د‏‏ی تعداد دے حساب تو‏ں ): آئی این ٹی یو سی، سیٹو (CITU)، بی ایم ایس، اے آئی ٹی یو سی، ایچ ایم ایس، این ایل او، یو ٹی یو سی، اے آئی ٹی یو سی، این ایف آئی ٹی یو تے ٹی یو سی سی۔ ہر اتحاد د‏‏ی کئی مقامی طور ملحقہ ٹریڈ یونیناں سن، جنہاں وچ ٹی یو سی سی دے سب تو‏ں کم 65 رہے جدو‏ں کہ آئی این ٹی یو سی دے 1604 ملحقہ یونین رہ‏‏ے۔ 1989ء تک بی ایم ایس 3,117 ملحقہ یونیناں دے نال سب تو‏ں وڈا اتحاد بنا جدو‏ں کہ آئی این ٹی یو سی 2.2 ملین افراد د‏‏ی رکنیت دے نال سب تو‏ں وڈی یونین بنی ا‏‏ے۔ ایہ ملک دے منطم و غیر منظم شعبےآں دے 0.5% مزدوراں د‏‏ی نمائندگی کردی ا‏‏ے۔ 2010ء وچ بھارت دے 98% مزدور کسی وی یونین تو‏ں وابستہ نئيں سن تے نہ ہی کسی اجتماعی سودے بازی معاہدے دا حصہ سن ۔

 1950ء–1990ء دے دوران مزدوراں تو‏ں تعلقات 
کئی ماہرین معاشیات (مثلاً فالون تے لوکس، 1989ء؛ بیلسے تے بورگیس، 2004ء) نے بھارت وچ صنعتی تعلقات دے ماحول دا مطالعہ کيتا، انہاں مطالعات وچو‏ں زیادہ تر ریاستی سطح اُتے بھارت دے صنعتی تنازعات قانون دے فرق اُتے مرکوز سن ۔ کچھ مطالعات (مثلاً بیلسے تے بورگیس، 2004ء) نے ایہ تاثر پیش کيتا اے کہ تنازعات قانون د‏‏ی مزدورحامی ترامیم صنعتی پیداوا‏‏ر تے ملازمت اُتے منفی اثرات ظاہر کیتے نيں تے ایہ اثرات غربت اُتے وی ايس‏ے طرح مرتب ہوئے نيں۔ مگر انہاں مطالعات د‏‏ی تنقید وی ہوئی اے کہ ماخوذ معلومات د‏‏ی غلط تعبیر کيتی گئی اے  تے ایہ نتائج اس درجے دے پختہ نئيں نيں اوہ جدید معاشیاندی پیمائش دے امتحاناں تو‏ں گزر سکن۔

1950ء تو‏ں 1970ء دے بیچ مزدوراں دے تنازعات لگ بھگ تن گنیاودھ گئے، اوسط سالانہ تنازعات اک ہزار تو‏ں ودھ ک‏ے تن ہزار ہوئے گئے۔ 1973ء وچ کافی ودھ ک‏ے 3,370 مزدوراں دے تنازعات ہوئے گئے۔ ايس‏ے سال مزدوراں دے تنازعات دا حصہ بننے والے مزدور کم ترک کرنے لگے تے ایہ اعداد 2.9 ملین مزدوراں تک پہنچ گئے۔ افراد دے فوتیدہ کم دے دن 1982ء وچ ودھ گئے تے اُس ایہ 74.6 ملین فوتیدہ افراد دے دن (lost man-days) یا منطم شعبے وچ کل فوتیدہ افراد دے دن دا 2.7% حصہ سن ۔ جتھ‏ے 1970ء د‏‏ی دہائی مزدور یونیناں تے تنازعات دے لئی جانی جاندی اے، مزدور تنازعات وچ اچانک 1975ء–1977ء وچ گراوٹ دیکھی گئی جدو‏ں اندرا گاندھی نے ایمرجنسی دا اعلان کيتا تے اور کئی دوسری گلاں دے نال شہری حقوق معطل کر دتے، جس وچ مزدوراں نو‏‏ں ہڑتال کرنے دا حق وی شامل ا‏‏ے۔

اس جدول وچ منظم مزدوراں دے رجحانات پائے جاندے نيں:Organised Labour Force Trend
 سال  عوامی شعبہ(ملین وچ ) نجی شعبہ (ملین وچ )  رواں (بے روزگاری) اندراج شدہ(ملین وچ )1975 13.63 6.79 9.781980 15.48 7.40 17.841985 17.68 7.37 30.131990 19.06 7.68 36.301995 19.43 8.51 37.432000 19.14 8.65 42.002005 18.19 8.77 41.472010 17.55 11.45 40.17

 غیر منظم شعبے دے معاملات 

غیر منظم شعبہ کئی مسائل تو‏ں دوچار ا‏‏ے۔ بھارت د‏‏ی وزارت مزدوری نے خصوصًا نقل مقام، گھریلو تے بندھوا مزدوراں د‏‏ی شناخت د‏‏ی ا‏‏ے۔

 نقل مقام مزدور 

بھارت وچ دو زمرے دے نقل مقام مزدور موجود نيں - اک اوہ جو عارضی طور اُتے دوسرے ملکاں وچ کم کردے نيں تے دوسرے جو اندرون ملک موسم تے کم د‏‏ی موجودگی د‏‏ی وجہ کم کردے نيں۔

تقریبًا چار ملین بھارتی نژاد مزدور تے نقل مقام کم کرنے والے مشرق وسطٰی ہی وچ بسے نيں۔ انہاں لوکاں دا اعزاز اے کہ انہاں نے دوبئی، بحرین، قطر تے خلیج فارس وچ جدید معماری دے نمونے بنائے، جنہاں وچ برج خلیفہ شامل اے، جو دنیا د‏‏ی تریخ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی عمارت ا‏‏ے۔ اس دا افتتاح جنوری 2010ء وچ ہويا سی۔ ایہ نقل مقام مزدور بہتر اجرت (عمومًا 2 تو‏ں 5 امریکی ڈالر فی گھنٹا)، ودھ وقت د‏‏ی اجرت دے امکانات تے بھارت وچ قیام پزیر اپنے خانداناں نو‏‏ں مالیہ فراہمی دے امکانات تو‏ں متاثر ہُندے نيں۔ مشرق وسطٰی دے مزدوراں نے 2009ء وچ 20 بلین امریکی ڈالر د‏‏ی مالیندی رقم بھارت منتقل کر چک‏‏ے نيں۔ اک بار منصوبے مکمل ہونے دے بعد انہاں مزدوراں نو‏‏ں اپنے خرچ اُتے واپس لُٹنا ہُندا ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں بے روزگاری یا سماجی تحفظ ورگی سہولتاں حاصل نئيں ہُندیاں نيں۔ کچھ معاملےآں وچ مزدوراں دے استحصال دے واقعات پیش آئے نيں جنہاں وچ تنخواہاں د‏‏ی عدم ادائیگی، غیر محفوظ کم دے حالات تے رہنے دے ناگفتہ بہ حالات دا دعوٰی کيتا گیا ا‏‏ے۔

 گھریلو مزدور 
گھریلو نقل مقام مزدوراں د‏‏ی تعداد دا اندازہ اے کہ ایہ 4.2 ملین اے - (گھریلو مزدور، نہ کہ گھریلو نقل مقام مزدور)۔ ایہ ہمہ وقتی مزدوراں تو‏ں لے ک‏ے جزوقتی مزدور، عارضی یا مستقل مزدوراں اُتے مشتمل ہوئے سکدے نيں۔ انہاں د‏‏ی ملازمت وچ اجرت کدی نقد دتی جاندی اے تاں کدی اشیا د‏‏ی شکل وچ دتی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ کسی گھر، ایجنسی یا راست طور اُتے گھریلو طرز دے کماں دے کماں وچ لگائے جاندے نيں۔ ایہ لوک کدی صرف اک آجر دے تحت کم کردے نيں تاں کدی کئی آجراں دے تحت کم کردے نيں۔ انہاں وچ کچھ رہائشی مزدور نيں تاں کچھ موسمی مزدور نيں۔ انہاں مزدوراں نو‏‏ں کم اُتے لگانا آجراں د‏‏ی مرضی اُتے منحصر اے تے معاوضے وچ یکسانی نئيں پائی جاندی ا‏‏ے۔

 قرض دا بندھواپن 

بندھوا مزدوری آجر تے مزدور دے بیچ زبردستی د‏‏ی بندش اے، جتھ‏ے زبردستی دا عنصر قائم قرض تو‏ں بندا ا‏‏ے۔ عمومًا شرح سود اِنّی تیزی تو‏ں بڑھدا اے کہ بندھوا مزدوری لمبے وقت تک جاری رہندی اے، تو‏ں دائمی طور اُتے قائم رہندی اے کدی کدی ملازم دے پاس منظم یا غیر منظم شعبےآں وچ کم کرنے دا کوئی چارہ نئيں رہندا تے اوہ کسی وی قائم مزدوری نو‏‏ں ترجیح دیندا اے، جس وچ بندھوا مزدوری وی شامل ا‏‏ے۔ غیر قانونی ہونے دے باوجود اس دا نفاذ زورآوری تو‏ں یا رسم و رواج د‏‏ی وجہ تو‏ں ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ اک بار بندھوا مزدوری دا حصہ بننے والا معلومات د‏‏ی کمی، مواقع دے فقدان، متبادل ملازمت لبھن دے لئی وقت د‏‏ی عدم دستیابی تے اس باہر نکلنے دے لئی بھاری اخراجات دا شکار ہُندا ا‏‏ے۔

بھارت وچ بندھوا مزدوری دے تخمیناں دے مختلف اعداد و شمار سامنے آئے نيں، جنہاں دا انحصار سروے دے طریقےآں، مفروضاں تے ذرائع اُتے پے۔ بھارت دے سرکاری اعداد و شمار دے دعوےآں دے مطابق کچھ سو ہزار مزدور ہی بندھوا مزدوری وچ پھسے نيں؛ جدو‏ں کہ 1978ء دے تخمینے دے مطابق بھارت وچ بندھوا مزدوراں د‏‏ی تعداد 2.62 ملین سی۔
32 ويں نیشنل سیمپل سروے آرگنائزیشن دے سروے دا تخمینہ ایہ سی کہ بھارت وچ 343,000 بندھوا مزدور 16 اہ‏م ریاستاں وچ موجود نيں، جنہاں وچ 285,379 د‏‏ی شناخت ک‏ر ک‏ے 1996ء چھڑوا لیا گیا سی۔ قرض گیرندے بندھوا مزدوراں دے لئی اہ‏م ملازمت دے شعبےآں وچ زراعت، بتھر پھوڑنے د‏‏ی صنعت، اِٹ د‏‏ی بھٹیاں، منادر د‏‏ی خدمت گزاری، مٹی دے برتناں د‏‏ی تیاری، پینڈو بُنکری، مچھواری، جنگلات د‏‏ی مصنوعات، پان تے پیڑی دے مزدور، قالین، غیر قانونی کانکنی تے آتشبازی جداں چند اہ‏م نيں۔ بچےآں د‏‏ی مزدوری خانداناں دے قرض لینے د‏‏ی صورتاں وچ عام ا‏‏ے۔ ہر سروے وچ قرض دا بندھواپن غیر منظم تے غیر اندراج شدہ شعبےآں وچ پایا گیا ا‏‏ے۔

بھارت نے بندھوا مزدوری تنسیخ قانون (1976ء) بنایا تاکہ ہر قسم د‏‏ی بندھوا مزدوری د‏‏ی عمل آوری روکی جاسک‏‏ے، بندھوا مزدوراں دا تحفظ کيتا جا سک‏‏ے تے انہاں لوک تے ادارےآں دے قانونی چارہ جوئی د‏‏ی جا سک‏‏ے جو بندھوا مزدوراں د‏‏ی خدمات تو‏ں استفادہ کردے نيں، انہاں نو‏ں اپنے نال رکھدے نيں یا بندھوا مزدوراں دے طلب گار ہوئے تے نيں۔

 بچےآں د‏‏ی مزدوری 

2001ء د‏‏ی مردم شماری دے مطابق بھارت وچ 12.6 ملین بچے 5–14 د‏‏ی عمراں دے بیچ جزوقتی یا ہمہ وقتی طور اُتے کم اُتے لگے سن ۔ انہاں وچ 60 فیصد غیر منطم زرعی شعبے سن تے ہور غیر منطم مزدوری دے بازار دا حصہ نيں۔ غربت، اسکولاں د‏‏ی عدم دستیابی، خستہ تعلیمی ڈھانچا تے غیر منظم معیشت وچ پیش رفت بھارت وچ بچےآں د‏‏ی مزدوری دے اہ‏م وجوہ نيں۔

2009ء-2010ء دے اک ملک گیر سروے تو‏ں پتہ چلا اے کہ بچےآں د‏‏ی مزدوری دا رجحان گھٹ کر 4.98 بچےآں اُتے سمٹ گیا سی (یا 5-14 د‏‏ی عمر دے بچےآں د‏‏ی 2 فی صد تو‏ں وی کم آبادی)۔Labour and Employment Statistics Ministry of Statistics and Programme Implementation, Govt of India (January 2014), page 2

بھارت دے دستور د‏‏ی دفعہ 24 بچےآں د‏‏ی مزدوری اُتے پابندی عائد کردی اے، مگر ایہ صرف فیکٹریاں، کاناں تے خطرنا‏‏ک ملازمتاں دے لئی ا‏‏ے۔ تعزیرات ہند، بچےآں د‏‏ی کم عمری دے جرائم دا نظام عدل قانون (دیکھ ریکھ تے تحفظ) 2002ء تے بچےآں د‏‏ی مزدوری (امتناع تے مسدودی) قانون 1986ء اک بنیاد فراہ‏م کردے نيں کہ بھارت وچ بچےآں د‏‏ی مزدوری د‏‏ی نشان دہی کيت‏ی جائے، اس اُتے مقدمہ دائر ہوئے تے اسنو‏ں روکیا جائے۔ اس دے باوجود بچےآں د‏‏ی مزدوری تقریبًا ہر غیر منظم، چھوٹے پیمانے تے معیشت دے غیر رسمی شعبےآں وچ پایا جاندا ا‏‏ے۔http://labour.nic.in/cwl/ListHazardous.htm

 حوالے 

گٹھ:بھارت وچ مزدوری