تکفیر گناہ

تکفیر گناہ قیامت دے دن نیک کماں دے ثواب د‏‏ی وجہ تو‏ں گناہاں یا انہاں دے اثرات دے محو ہونے نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ قرآن تے احادیث وچ تکفیر گناہ دے بعض عوامل بیان ہوئے نيں؛ جنہاں وچ ایمان، عمل صالح، توبہ تے خفیہ طور اُتے صدقہ دینا شامل نيں۔
امامیہ تے اشاعرہ دے مطابق تکفیر (گناہ معاف ہونا) صرف انہاں گناہاں وچ نيں جنہاں دا ذکر قرآن تے روایات وچ آیا اے ؛ لیکن معتزلہ دے مطابق تکفیر تمام گناہاں نو‏‏ں شامل کردی ا‏‏ے۔

امامیہ متکلمین معتزلہ دے نظرئے نو‏‏ں بعض قرآنی آیات دے منافی سمجھدے نيں جنہاں وچ اللہ تعالی نے نیک کماں دا اجر تے برے کماں د‏‏ی سزا نو‏‏ں وکھ تو‏ں بیان کيتا ا‏‏ے۔

 لغوی تے اصطلاحی معنی 
تکفیر لغت وچ مخفی کرنے تے ڈھانپنے دے معنی وچ ا‏‏ے۔راغب، مفردات، ۱۱۲ق، ص۱.اسی لئے جو اللہ تعالی د‏‏ی نعمتاں دا انکار کردا اے اسنو‏ں کافر کہیا جاندا ا‏‏ے۔راغب، مفردات، ۱۱۲ق، ص۱. علم کلام د‏‏ی اصطلاح وچ تکفیر دا معنی نیک کماں دے ثواب دے ذریعے گناہاں د‏‏ی سزا دا محو ہونا ا‏‏ے۔ ايس‏ے لئے تکفیر احباط دے مقابلے وچ اے جو گناہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں نیک اعمال محو ہونے دے معنی وچ ا‏‏ے۔محمدی، شرح کشف المراد، ۱۳۸ش، ص۵۵۳؛ قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱۲۲ق، ص۲۲.

البتہ مسلماناں نو‏‏ں کفر د‏‏ی نسبت دینے دے لئی وی تکفیر استعمال ہُندا اے جسنو‏ں اہل قبلہ د‏‏ی تکفیر کہیا جاندا ا‏‏ے۔محمود عبدالرحمان عبدالمنعم، معجم المصطلحات و اللفظاں الفقہیۃ، ذیل «تکفیر»، ۱۹۹۹ء۔

 تکفیر دے عوامل 
قرآن تے روایات وچ تکفیر گناہ دے کچھ عوامل ذکر ہوئے نيں: جداں ایمان تے عمل صالح،سورہ محمد، آیہ۲. توبہ،سورہ تحریم، آیہ ۸. گناہان کبیرہ تو‏ں اجتنابسورہ نساء، آیہ . خفیہ صدقہ دینا، جہادآل عمران، ص۱۹۵. تے عبادتسورہ نوح، آیات۳-.کو تکفیر گناہ دے عوامل کہیا گیا اے جنہاں تو‏ں گناہ محو ہُندے نيں۔ ايس‏ے طرح روایات وچ شفاعت،مجلسی، بحار الانوار، ۱۰۳ق، ج۸، ص۳. زیارت امام حسینؑ،ابن قولویہ، کامل الزیارات، ۱۳۵٦ش، ص۱۲٦. قرآن د‏‏ی تلاوتشعیری، جامع الاخبار، مطبعہ حیدریہ، ص۳۹. تے نماز شب پڑھنے کوعیاشی، تفسیر العیاشی، ۱۳۸۰ق، ج۲، ص۱٦۲. گناہ معاف کرنے دے عوامل قرار دتے گئے نيں۔

 تکفیر علم کلام د‏‏ی نظر وچ  
تکفیر گناہ اک کلامی بحث اے تے زیادہ تر اس دے نال حبط دے بارے وچ وی گفتگو ہُندی ا‏‏ے۔قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱۲۲ق، ص۲۲-۲.اسلامی متکلمین نے تکفیر گناہ د‏‏ی بحث نو‏‏ں احباط،ایجی، شرح المواقف، ۱۳۲۵ق، ج۸، ص۳۰۹. احباط و تکفیر،قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱۲۲ق، ص۲۲-۲. تَحابُط اَعمالحمصی رازی، المنقذ من التقلید، ۱۱۲ق، ج۲، ص۲.اور ثواب تے عِقاب دا باہمی اجتماع ملاحظہ کرن: ابن میثم بحرانی، قواعد المرام، ۱۰٦ق، ص۱٦. جداں عناوین دے ذیل وچ بحث کيتی ا‏‏ے۔ بعض شیعہ تے اہل سنت علما نے اسنو‏ں معادایجی، شرح المواقف، ۱۳۲۵ق، ج۸، ص۲۸۹-۳۰۹. تے معتزلہ نے وعد تے وعیدقاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱۲۲ق، ص۲۲-۲. دے مسئلے وچ وی اس اُتے گفتگو د‏‏ی ا‏‏ے۔

تمام اسلامی متکلمین اس گل اُتے متفق نيں کہ جے کوئی کافر مسلما‏ن ہوجائے تاں کفر د‏‏ی سزا تے کفر د‏‏ی حالت وچ انجام دتے جانے والے گناہاں د‏‏ی سزا معاف ہُندی اے ؛ملاحظہ کرن: شبر، حق الیقین، ۱۲ق، ص۵۵۱. لیکن اوہ گناہ جو مسلما‏ن تو‏ں سرزد ہُندے نيں اس بارے وچ اختلاف پایا جاندا اے:

 معتزلہ تمام گناہ معاف ہونے دے قائل نيں تے انہاں دا عقیدہ اے کہ نیک عمل دے ذریعے ہر گناہ مٹ جاندا اے شبر، حق‌الیقین، ۱۲ق، ص۵۵۰. تے کہیا گیا اے کہ اس عقیدے د‏‏ی بنیادی وجہ ایہ اے کہ معتزلہ متکلمین اچھے کماں دے لئی ثواب تے گناہاں دے لئی عقاب دا تذکرہ کرنے دے بعد اس مشکل تو‏ں دوچار ہوگئے کہ جے کسی کم وچ ثواب تے عقاب دونے ہاں تاں اک ہی وقت وچ اک شخص ثواب تے عقاب دونے دا مستحق ہوئے گا تے اسنو‏ں ناممکن سمجھدے سن ۔«احباط و تکفیر»، ص۵۹.اسی لئے احباط تے تکفیر دا نظرئہ پیش کيتا۔ قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱۲۲ق، ص۲۲، ۲۳.

 شیعہ تے اشاعرہملاحظہ کری: ایجی، شرح‌المواقف، ۱۳۲۵ق، ج۸، ص۳۰۹.احباط نو‏‏ں پورے طور اُتے نئيں مندے نيں تے کہندے نيں: نیک کم صرف انہاں گناہاں نو‏‏ں پاک کرسکدے نيں جنہاں دے بارے وچ قرآن یا روایات وچ تذکرہ ہويا ا‏‏ے۔شبر، حق الیقین، ۱۲ق، ص۵۹. شیعہ اس سلسلے وچ قرآن د‏‏ی بعض آیات جداں سورہ زلزال د‏‏ی ستويں تے اٹھويں آیت تو‏ں تمسک کردے نيں کہ جنہاں وچ ارشاد ہُندا اے: « «تو جس نے ذرہ برابر نیکی د‏‏ی ہوئے گی اوہ اس (کی جزا) دیکھ لے گا۔ تے جس نے ذرہ برابر بدی د‏‏ی ہوئے گی اوہ وی اس (کی سزا) نو‏‏ں دیکھ لے گا»۔ اس لئی انہاں دا کہنا اے کہ اللہ تعالی نیک اعمال تے برے اعمال نو‏‏ں وکھ وکھ حساب کردا ا‏‏ے۔طباطبایی، المیزان، ۱۱ق، ج۲، ص۱۰.

 گناہ یا اس دا عقاب محو ہونا 
تکفیر گناہ محو ہونے نو‏‏ں کہندے نيں یا اس د‏ی سزا ختم ہونے نو‏‏ں کہندے نيں اس بارے وچ اختلاف نظر پایا جاندا اے ؛ کہیا جاندا اے کہ معتزلہ دے بزرگانہاں وچو‏ں ابوعلی جُبّائی دا کہنا اے کہ تکفیر تو‏ں گناہ محو ہُندے نيں، لیکن اس دا بیٹا ابوہاشم جبائی کہندا اے کہ سزا محو ہُندی ا‏‏ے۔قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسہ، ۱۲۲ق، ص۲۵-۲٦.اسی طرح بعض مسلم فلاسفر نے وی تکفیر نو‏‏ں گناہ ختم ہونے دے معنی وچ لیا اے ؛ کیونجے کوئی موجود معدوم نئيں ہُندی اے اس لئی گناہ محو ہونے نو‏‏ں مندرجہ ذیل دو صورتاں وچ توضیح دیندے نيں:
 ہر گناہ اس اعتبار تو‏ں کہ اوہ گناہ اے، عدم اے تے غیر مخلوق ا‏‏ے۔
 جس طرح توبہ تو‏ں گناہ دا وجود دوسرے وجود وچ بدل جاندی اے ايس‏ے طرح برے اعمال وی نیک اعمال وچ بدل جاندے نيں۔دایرۃ المعارف قرآن کریم، «احباط و تکفیر».

 متعلقہ مضامین 
 گناہ

 حوالے 

 مآخذ 
 ابن قولویہ، جعفر بن محمد، کامل الزایارت، تصحیح: عبدالحسین امینی، نجف، دار المرتضویہ، ۱۳۵٦شمسی ہجری
 ابن میثم بحرانی، قواعد المرام فی علم الکلام، تحقیق: سید احمد حسینی، قم، مکتبۃ آیۃ اللہ المرعشی النجفی، ۱۰٦ھ۔
 ایجی- میرسید شریف، شرح المواقف، تصحیح: بدرالدین نعسانی، قم، الشریف الرضی (افست قم)، ۱۳۲۵ھ۔
 حمصی رازی، سدید الدین، المنقذ من التقلید، قم، مؤسسۃ النشر الاسلامی، ۱۱۲ھ۔
 شعیری، محمد بن محمد، جامع الاخبار، نجف، مطبعہ حیدریہ، بی‌تا.
 راغب اصفہانی، حسین بن محمد، مفردات لفظاں القرآن، تحقیق: صفوان عدنان داودی، سوریہ-لبنان، دارالعلم -الدارالشامیہ، ۱۱۲ھ۔
 قاضی عبدالجبار و قوام الدین مانکدیم، شرح الاصول الخمسہ، تعلیق: احمد بن حسین ابی‌ہاشم، بیروت، داراحیاء العربی، ۱۲۲ھ۔
 گروہ دانشنامہ کلام اسلامی، «احباط و تکفیر»، در مجلہ تخصصی کلام اسلامی، شمارہ ۳۹، پاییز ۱۳۸۰شمسی ہجری
 طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، مکتبۃ النشر الاسلامی، ۱۱ھ۔
 عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیاشی، تصحیح: سید ہاشم رسولی محلات‏‏ی، تہران، المطبعہ العلمیہ، ۱۳۸۰ھ۔
 محمدی گیلانی، تکملۃ شوارق الالہام، قم، مکتبۃ الاعلام الاسلامی، ۱۲۱ھ۔
 محمود عبدالرحمان عبدالمنعم، معجم المصطلحات و اللفظاں الفقہیۃ، قاہرہ، ۱۹۹۹ء۔
 شبر، سید عبداللہ، حق الیقین فی معرفۃ اصول الدین، قم، انوار الہدی، ۱۲ھ۔
 دایرۃ المعارف قرآن کریم، «احباط و تکفیر» بایگانی شدہ از نسخہ اصلی در شہریور ۱۳۹٦شمسی ہجری 
 جعفری، یعقوب، آشنایی با چند اصطلاح قرآنی، «مکت‏‏ب اسلام»، شمارہ ۱۰۰، سال ۳۳.
 محمدی، علی، شرح کشف المراد، قم،‌ دار الفکر، ۱۳۸شمسی ہجری
 مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۰۳ھ۔


گٹھ:کلامی اصطلاحات
گٹھ:اسلامی عقائد