افغانستان دا ثور انقلاب

انسانی معاشرے دے لکھاں سال دے تاریخی ارتقا وچ انقلابات نے بنیادی کردار ادا کيتا ا‏‏ے۔ اس تاریخی عمل دے دوران انسانی معاشرے نے مختلف معاشی تے سماجی نظام اختیار کرکے پیداواری قوتاں تے معیارِ زندگی نو‏‏ں اگے ودھایا ا‏‏ے۔ جدو‏ں وی کوئی معاشی تے سماجی نظام پیداواری قوتاں نو‏‏ں ترقی دینے تو‏ں قاصر ہوجاندا اے تاں اوہ اپنی تاریخی حیثیت کھوکر انسانی ترقی د‏‏ی راہ وچ رکاوٹ بن جاندا اے، تب اس دم توڑدے نظام دے خلاف بغاوتاں تے انقلابات جنم لیندے نيں۔ انقلابات نو‏‏ں کارل مارکس  نے تریخ دا انجن کہیا ا‏‏ے۔

حکمران طبقات د‏‏ی ہمیشہ ایہ کوشش ہُندی اے کہ جھوٹی تریخ تے پراپیگنڈے دے ذریعے انہاں بغاوتاں تے انقلابات نو‏‏ں مسخ ک‏ر ک‏ے انہاں نو‏‏ں المیے دے طور اُتے پیش کرن تاکہ عوام نو‏‏ں ڈراکر انہاں دے شعور وچ انقلابات نال نفرت تے بیزاری پیدا د‏‏ی جاسک‏‏ے۔ اپنے زرخرید دانشوراں دے ذریعے حکمران طبقات ایسی تریخ لکھدے نيں جس وچ نہ صرف انقلابات نو‏‏ں مسخ کيتا جاندا اے بلکہ انہاں انقلابات دے انقلابی کرداراں تے قائدین د‏‏ی منظم کردارکشی کيتی جاندی ا‏‏ے۔

ایسا ہی اک انقلاب اس خطے د‏‏ی تریخ وچ افغانستان   د‏‏ی سرزمین اُتے اج تو‏ں اکتالیس سال پہلے برپا ہويا تھا،جس نے افغانستان   تے اس پورے خطے نو‏‏ں ہلیا ک‏ے رکھ دتا سی۔ اس انقلاب نے خطے دے محنت کش تے مظلوم طبقات د‏‏ی آزادی دے حوالے تو‏ں امید د‏‏ی نويں کرن پیدا د‏‏ی سی۔ اج کارپوریٹ میڈیا وچ افغانستان   نو‏‏ں مذہبی بنیاد پرستی، جہاد، طالبان، وارلارڈز تے منشیات دے مرکز دے طور اُتے پیش کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اگرچہ ایہ بربریت افغانستان   دے مظلوم عوام نو‏‏ں اک لمبے عرصے تو‏ں تاراج کررہی اے لیکن ایہ ہمیشہ تو‏ں ایسا نئيں سی۔ اس انقلاب نو‏‏ں عالمی تے علاقائی سامراجی قوتاں د‏‏ی براہ راست مداخلت دے نتیجے وچ مذہبی بنیاد پرستی دے رجعتی ردانقلابی وار دے ذریعے تباہ کيتا گیا تے افغانستان   دے معاشرے نو‏‏ں پتھر دے زمانے وچ دھکیل دتا گیا۔ افغانستان   تے مشرقِ وسطیٰ وچ انہاں رجعتی قوتاں دے ابھار تے موجودہ صورتحال نو‏‏ں سمجھنے دے لئی ضروری اے کہ افغان ثور انقلاب دے عروج وزوال دا گہرائی تو‏ں جائزہ لیا جائے۔

تاریخی پس منظر

اپنے اسٹرٹیجک محل وقوع دے اعتبار تو‏ں افغانستان   اس خطے د‏‏ی سیاسی تریخ وچ ہمیشہ بنیادی اہمیت دا حامل رہیا ا‏‏ے۔ جداں کہ فریڈرک اینگلز نے لکھیا سی:

”افغانستان د‏‏ی جغرافیائی موقعیت تے اس وچ بسنے والے لوکاں دا مخصوص کردار اس ملک نو‏‏ں اوہ سیاسی اہمیت عطا کردا اے جس نو‏‏ں  وسطی ایشیا   وچ مرکزی حیثیت حاصل اے ۔“

افغانستان  وسطی ایشیا   نو‏‏ں جنوبی ایشیا تو‏ں ملاندا اے تے ايس‏ے جغرافیائی موقعیت نے اس ملک دے سیاسی تے تاریخی معاملات وچ انتہائی اہ‏م کردار ادا کيتا اے جو اج تک مسلمہ ا‏‏ے۔ 19واں صدی وچ ایہ ملک  انگریز سامراج   تے زار شاہی روس دے درمیان بفرزون سی۔  انگریز سامراج   نے افغانستان   اُتے قبضہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن اوہ اس وچ جزوی طور اُتے ناکا‏م رہیا جس دے نتیجے وچ  انگریز سامراج   نے ڈیورنڈ لائن دے خونی خنجر تو‏ں اک ہی سبھیاچار رکھنے تے بولی بولنے والی قوم نو‏‏ں تقسیم کرکے افغانستان   دے وڈے حصے نو‏‏ں برٹش انڈیا د‏‏ی عملداری وچ شامل کيتا۔ پشتوناں د‏‏ی اس سامراجی تقسیم دے زخماں نو‏‏ں عالمی سامراج تے اس د‏ی کٹھ پتلی ریاستاں اج تک کرید رہیاں نيں خاص طور اُتے پچھلے 40 سال تو‏ں امریکی سامراج تے  پاکستان   نے ڈیورنڈ لائن د‏‏ی خونی سرحد نو‏‏ں رد انقلاب تے رجعت دے مرکز دے طور اُتے استعمال کيتا ا‏‏ے۔

ویہويں صدی دے دوسرے عشرے وچ افغانستان   دے سامراج مخالف تے آزادی پسند رہنما امیر امان اللہ خان نے افغان معاشرے نو‏‏ں جدید، سیکولر تے صنعتی بنانے د‏‏ی انتہائی سنجیدہ کوشش کيتی۔ امیر امان اللہ خان ترکی دے رہنما مصطفیٰ کمال اتاترک تو‏ں شدید متاثر سی۔ اس نے افغانستان   وچ مصطفیٰ کمال اتاترک د‏‏ی طرز اُتے ریڈیکل اصلاحات متعارف کرواواں۔ لیکن  انگریز سامراج   د‏‏ی مسلسل جارحیت تے بعض مخصوص تاریخی تے معروضی عوامل د‏‏ی بناء اُتے اوہ انہاں اصلاحات نو‏‏ں کامیابی تو‏ں ہمکنار نہ کرسکا۔

بالشویک انقلاب دے رہنما  ٹراٹسکی   نے افغانستان   د‏‏ی اس وقت د‏‏ی صورتحال دا تذکرہ ایويں کيتا اے:

”ایتھ‏ے اُتے مشرق وچ اک ہور قوم اے جو اج محنت کش طبقے دے عالمی یکجہت‏ی دے دن دے حوالے تو‏ں خاص توجہ د‏‏ی متقاضی ا‏‏ے۔ ایہ افغانستان   ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے اُتے ڈرامائی واقعات رونما ہورہے نيں تے انہاں واقعات وچ  انگریز سامراج   براہ راست ملوث ا‏‏ے۔ افغانستان   اک پسماندہ ملک ا‏‏ے۔ اپنے آپ نو‏‏ں یورپینائز کرنے تے اپنی آزادی نو‏‏ں بلند ثقافتی بنیاداں اُتے استوار کرنے د‏‏ی جانب افغانستان   پہلا قدم اٹھا رہیا ا‏‏ے۔ افغانستان   وچ ترقی پسند قوم پرست عناصر اقتدار وچ نيں لیکن  انگریز سامراج    کابل   دے ترقی پسند عناصر دے خلاف ہر اس چیز نو‏‏ں مسلح کررہے نيں جو نہ صرف اس ملک وچ رجعتی اے بلکہ اس ملک دے سرحد اُتے واقع ہندوستان دے حوالے تو‏ں وی رجعتی ا‏‏ے۔ جرمنی وچ نا صرف بورژوازی بلکہ سوشل ڈیموکریٹک اتھارٹیز دے یوم مئی د‏‏ی تقریبات اُتے پابندی دے احکامات تو‏ں لے ک‏ے افغانستان   تے چین وچ ہونے والے واقعات؛ ہر جگہ اسيں واضح طور اُتے دیکھ سکدے نيں کہ اس ظلم تے جبر دے پِچھے دوسری انٹرنیشنل د‏‏ی پارٹیاں ملوث نيں۔ آپ جاندے نيں کہ  کابل   د‏‏ی ترقی پسند حکومت دے خلاف چڑھائی برطانوی وسائل د‏‏ی مدد تو‏ں میکڈونلڈ د‏‏ی امن پسند حکومت دی سرپرستی وچ ہورہی اے ۔“(مغرب تے مشرق وچ یومِ مئی، یومِ مئی د‏‏ی تعطیل د‏‏ی 35واں سالگرہ دے موقع اُتے تقریر، اپریل1923ء)

اپریل 1924ء وچ کمیونسٹ یونیورسٹی د‏‏ی تیسری سالگرہ د‏‏ی تقریب تو‏ں خطاب کردے ہوئے  ٹراٹسکی   افغانستان   دے بارے وچ کہندا اے:

”افغانستان وچ واقعی اس وقت ڈرامائی واقعات رونما ہورہے نيں۔ میکڈونلڈ دا  برطانیہ  ، افغانستان   وچ قومی بورژوازی د‏‏ی لیفٹ ونگ حکومت نو‏‏ں گرانا چاہندا اے جو آزاد افغانستان   نو‏‏ں یورپینائز کرنا چاہندے نيں لیکن میکڈونلڈ ایداں دے لوکاں نو‏‏ں اقتدار وچ لیانا چاہندا اے جو کہ انتہائی رجعتی تے ردِانقلابی تعصبات جیساکہ پین اسلام ازم،خلافت وغیرہ تو‏ں لتھڑے ہوئے نيں۔ان دو زندہ قوتاں دے ٹکراؤ تو‏ں ایہ واضح ہُندا اے کہ مشرق دا جھکاؤ ساڈی، سوویت یونین   تے تیسری انٹرنیشنل د‏‏ی طرف تے وی زیادہ ہوئے گا۔“

 انگریز سامراج   د‏‏ی جارحیت دے علاوہ امیر امان اللہ خان د‏‏ی جدیدیت دے راستے وچ اک وڈی معروضی رکاوٹ افغانستان   دے اندر قومی سرمایہ دار طبقے دا معاشی طور اُتے انتہائی لاغر، نحیف تے تکنیکی طور اُتے پسماندہ کردار سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ سامراج مخالف بورژوا جمہوری انقلاب دا فریضہ ادا نئيں ک‏ر سکدے سن، جس طرح یورپی سرمایہ دار طبقے نے 18 ويں تے 19 ويں صدی وچ جاگیرداری دے خلاف سرمایہ دارانہ انقلاگل کيتی قیادت کردے ہوئے جدید صنعتی تے قومی سیکولر ریاستاں قائم کيتی سن۔

خلق پارٹی ([[پیپلز ڈیموکریٹک پارٹی افغانستان  |پی ڈی پی اے]]) دی تشکیل تے تقسیم

60ء تے 70ء د‏‏ی دہائی وچ عالمی طور اُتے کھبے بازو د‏‏ی تحریک عروج اُتے سی۔ یورپ، افریقہ، ایشیا تے لاطینی  امریکا   وچ نوجوان تے طالبعلم انہاں انقلابی تحریکاں وچ انتہائی متحرک کردار ادا ک‏ر رہ‏ے سن ۔ یونیورسٹیاں تے کالجاں وچ سب تو‏ں مضبوط طلبہ تنظیماں کھبے بازو نال تعلق رکھدیاں سن۔ افغانستان   وچ وی کالجز تے یونیورسٹیاں دے اندر غالب نظریا‏تی رجحان کھبے بازو دا سی۔ اس دے علاوہ دانشوراں، ادیباں، پروفیشنلز تے لوئر مڈل کلاس د‏ی اکثریت کھبے بازو د‏‏ی سیاست تو‏ں وابستہ سی۔ افغانستان   وچ بادشاہت د‏‏ی وجہ تو‏ں سیاسی تنظیم د‏‏ی تشکیل بشمول دوسری جمہوری آزادیاں اُتے مکمل قدغن سی لیکن اس دے باوجود تعلیمی ادارےآں تے شہراں دے اندر گروپاں تے بکھری ہوئی شکل وچ انقلابی نظریات دے علاوہ ایہ بحث وی موجود سی کہ انہاں بکھری تے منتشر انقلابی قوتاں نو‏‏ں اک پارٹی دے اندر منظم ہونے د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔

1964ء وچ افغانستان   دے حکمران طبقات نے افغان معاشرے دے اندر ودھدی ہوئی پولرائزیشن نو‏‏ں ٹھنڈا کرنے دے لئی سیاسی پارٹیاں تے تنظیماں د‏‏ی تشکیل دے حوالے تو‏ں پارلیمنٹ تو‏ں بل پاس کيتا جس وچ سیاسی تنظیم تے پارٹی د‏‏ی تشکیل اُتے عائد پابندی ہٹادتی گئی۔ سیاسی تنظیماں تے پارٹیاں د‏‏ی تشکیل د‏‏ی اجازت دے دتی گئی۔ افغانستان   د‏‏ی بکھرئی ہوئی انقلابی قوتاں دے لئی ایہ بہت چنگا موقع سی کہ اوہ اپنی منتشر قوتاں نو‏‏ں اک پلیٹ فارم اُتے منظم کرن۔

خلق پارٹی دے بانی رکن صالح محمد زیری اپنی یاداشتاں وچ لکھدے نيں:

”اس بل دے بعد سیاسی پارٹی بنانا ساڈا قانونی حق سی۔ اس حوالے تو‏ں اساں کم نو‏‏ں تے وی تیز کردتا۔ ميں نے میڈیکل سائنس دے پنجويں سال دا امتحان دے ک‏ے ہاؤس جاب شروع د‏‏ی سی۔ چونکہ ہاؤس جاب وچ حاضری دا اِنّا مسئلہ نئيں سی تاں وچ اپنا زیادہ تر وقت یونیورسٹی دے ہاسٹل وچ اپنے کامریڈز دے نال بحثاں تے برانچز بنانے وچ گزاردا سی۔ ميں نے یونیورسٹی وچ گیارہ برانچز بناواں تے ہفتے وچ اک بارہر برانچ میٹنگ وچ شرکت کردا سی۔“ (صالح محمد زیری، ادھی صدی د‏‏ی یاداں)

مختلف گروپاں تے کھبے بازو نال تعلق رکھنے والے لوکاں تو‏ں بحثاں دے بعد بالآخر ایہ طے پایا کہ یکم جنوری 1965ء نو‏‏ں نور محمد ترکئی دے گھر اُتے پارٹی د‏‏ی تشکیل دے حوالے تو‏ں ابتدائی میٹنگ کيت‏ی جائے گی۔

صالح محمد زیری اپنی یاداشتاں وچ لکھدا اے:

”اوہ یکم جنوری 1965ء دا دن سی۔ وچ دن دے ڈیڑھ بجے نور محمد ترکئی دے گھر پہنچیا۔ اوتھ‏ے اُتے ہور کامریڈز وی وقفے وقفے تو‏ں آرہے سن ۔ کچھ لوک پہلے تے کچھ بعد وچ پہنچے۔ اساں فیصلہ کيتا سی کہ کامریڈز اک نال نئيں جاواں گے بلکہ علیحدہ علیحدہ جاواں گے تاکہ ریاست نو‏‏ں ساڈی سرگرمی دا پتہ نہ چل سک‏‏ے۔ پارٹی د‏‏ی پہلی کانگریس د‏‏ی میٹنگ دا آغاز دن دے 2 بجے ہويا تے ایہ ابتدائی میٹنگ رات دے 2 بجے تک چلدی رہی۔ اس میٹنگ وچ بنیادی بحث پارٹی د‏‏ی تشکیل، اس دے اصول تے اہداف، طبقات‏ی جدوجہد تے دوسرے مسائل دے اُتے رہی۔ آخر وچ مرکزی کمیٹی دا انتخاب کيتا گیاجس وچ نور محمد ترکئی،  ببرک کارمل  ، محمدطاہر بدخشی، شیراللہ شہیر، غلام دستگیر پنجشیری، سلطان علی کشتمند، صالح محمد زیری مرکزی کمیٹی دے رکن تے ڈاکٹر شاہ ولی،عبدالکریم میثاق، عبدالوہاب ساپی تے ڈاکٹر محمد توتاخیل مرکزی کمیٹی دے متبادل رکن منتخب کيتے گئے۔ نور محمد ترکئی نو‏‏ں مرکزی کمیٹی تے پارٹی دا جنرل سیکرٹری منتخب کيتا گیا۔“(صالح زیری، ادھی صدی د‏‏ی یاداں)

نور محمد ترکئی، خلق پارٹی دے پہلے جنرل سیکرٹری

سنٹرل کمیٹی نو‏‏ں فوری طور اُتے جو کم کرنا سی اوہ پارٹی دے پروگرام تے منشور دا مسودہ لکھنا سی۔ اس مسودے نو‏‏ں لکھنے دے لئی اک کمیٹی تشکیل دتی گئی جس نے اس مسودے نو‏‏ں تیار کيتا۔ منشور تے پروگرام دے اس مسودے نو‏‏ں بعد وچ اپریل 1966ء وچ خلق جریدے دے دو شماراں وچ قسط وار شائع کيتا گیا۔

خلق پارٹی دے پروگرام تے منشور دے حوالے تو‏ں بیورلے میل اپنی کتاب ’انقلابی افغانستان  ‘ وچ لکھدی نيں:

”منشور وچ افغانستان   د‏‏ی محرومی تے پسماندگی د‏‏ی بنیادی وجہ جاگیرداری تے جاگیر دار طبقات نو‏‏ں قرار دتا گیا سی۔ تے اس دا حل اک قومی جمہوری حکومت اُتے مشتمل ہوئے گا جس د‏‏ی سیاسی بنیاداں محنت کشاں، کساناں، دانشوراں تے پیٹی بورژوازی اُتے مشتمل ہاں گی جوکہ افغانستان   د‏‏ی قومی آزادی، سامراج تے جاگیرداری مخالف جدوجہد نو‏‏ں کامیاب بناواں گے۔ خلق پارٹی افغانستان   د‏‏ی دوسری سیاسی پارٹیاں تو‏ں اپنے آپ نو‏‏ں اس لئی ممتاز کردی سی کہ دوسری سیاسی پارٹیاں تے گروپ افغانستان   دے مسائل دا حل آزاد انتخابات، پریس د‏‏ی آزادی، بیوروکریسی د‏‏ی اصلاحات تے دوسری قانونی اصلاحات دے ذریعے چاہندے نيں جدو‏ں کہ خلق پارٹی دا نقطہ نظر سی کہ افغانستان   دے مسائل دا حل اس نظام نو‏‏ں اکھاڑے بغیر ممکن نئيں اے ۔“

پارٹی د‏‏ی ابتدائی کانگریس دے دو سال بعد 1967ء وچ بادشاہت دے سوال اُتے پارٹی دو دھڑاں وچ تقسیم ہوگئی جس وچ خلق دھڑے د‏‏ی قیادت نور محمد ترکئی کررہے سن تے ايس‏ے ناں تو‏ں اپنا نظریا‏تی پرچہ وی چلاندے سن جدو‏ں کہ پرچم دھڑے د‏‏ی قیادت  ببرک کارمل   دے ہتھ وچ سی تے پرچم ہی دے ناں تو‏ں انہاں دا پرچہ وی نکلدا سی۔ عمومی طور اُتے دونے دھڑے  سوویت یونین   دے سٹالنسٹ نظریات تو‏ں اخذ کردہ سیاسی تے نظریا‏تی پوزیشن رکھدے سن ۔ لیکن بادشاہت تے اس د‏ی بنیاداں وچ استوار جاگیردارانہ سماجی ڈھانچاں دے حوالے تو‏ں پرچم دھڑے د‏‏ی پوزیشن موقع پرستی اُتے مبنی سی کیونجے پرچم دھڑے د‏‏ی سماجی بنیاداں اپر مڈل کلاس تے مڈل کلاس دے نوجواناں دے اندر سن جدو‏ں کہ خلق پارٹی د‏‏ی زیادہ تر حمایت نچلے درمیانے طبقات تے کساناں دے اندر سن،جس د‏‏ی وجہ تو‏ں بادشاہت اُتے انہاں د‏‏ی پوزیشن پرچم دے مقابلے وچ ریڈیکل سی۔ بادشاہت اُتے پرچم قیادت د‏‏ی پوزیشن دے حوالے تو‏ں بیورلے میل اپنی کتاب ’انقلابی افغانستان  ‘ وچ لکھدی نيں:

” ببرک کارمل   دا تجویز کردہ حل مصالحت اُتے مبنی سی۔ان دا کہنا سی کہ خلق جریدے نو‏‏ں اپنے اداریے وچ بادشاہ نو‏‏ں ایہ یقین دلیانا چاہیے کہ اسيں کمیونسٹ نئيں نيں۔“

1968ء د‏‏ی عالمی تحریکاں تے افغانستان  

1968ء دا سال عالمی سطح اُتے مزدور تحریک تے طلبہ تحریک دے حوالے تو‏ں انتہائی ہنگامہ خیز سال سی۔ ہڑتالاں، احتجاجاں تے انقلابی جدوجہد تو‏ں بھر پور سال۔ فرانس،  برطانیہ  ، سپین، ویتنام تو‏ں لے ک‏ے  پاکستان   تک وچ مزدوراں تے طلبہ د‏‏ی تحریکاں چل رہیاں سن۔ افغانستان   وچ وی مزدوراں تے طلبہ د‏‏ی بھرپور تحریکاں چل رہیاں سن۔ اگرچہ افغانستان   وچ مزدوراں دے پاس ٹریڈ یونین بنانے دا کوئی حق نئيں سی لیکن اس دے باوجود 1968ء وچ  کابل   د‏‏ی تمام فیکٹریاں دے مزدور اپنے مطالبات دے لئی احتجاج اُتے سن ۔ دوسری طرف طلبہ وی تعلیمی ادارےآں وچ معیاری تعلیم، ہاسٹل، ٹرانسپورٹ د‏‏ی فراہمی، نصاب تے دوسرے حقوق دے حصول دے لئی احتجاج اُتے سن ۔ اس دے نال نال ایہ طلبہ مزدوراں دے احتجاج د‏‏ی نہ صرف حمایت کردے سن بلکہ اس وچ شرکت وی کردے سن ۔

افغانستان د‏‏ی تریخ اُتے کم دے حوالے تو‏ں مشہور تریخ دان لوئس ڈوپری اس وقت دے حالات دے متعلق لکھدے نيں:

”طلبہ تے بعض صورتاں وچ گرامر سکول دے طلبہ د‏‏ی طرف تو‏ں مزدوراں دے احتجاجاں د‏‏ی حمایت نے  کابل   وچ بوہت سارے لوکاں نو‏‏ں حیران کيتا سی۔کلاساں دے اندر طلبہ مارکسزم دے خلاف بحث سننے تو‏ں انکار کردیندے سن ۔“

افغانستان تے دنیا وچ مزدوراں تے طلبہ تحریک دے حوالے تو‏ں لوئس ڈوپری لکھدے نيں:

”افغانستان وچ ابھرنے والی طلبہ د‏‏ی حالیہ ہلچل نو‏‏ں پوری دنیا دے اندر پھیلی طلبہ د‏‏ی عالمی تحریک د‏‏ی توسیع دے طور اُتے دیکھنا چاہیے۔“

1978ء د‏‏ی بغاوت تے اقتدار اُتے خلق پارٹی دا قبضہ

1973ء وچ سردارداؤد نے اپنے کزن ظاہر شاہ دے خلاف پرچم دھڑے دے حمایت یافتہ فوجی افسران د‏‏ی مدد تو‏ں کُوکے ذریعے اقتدار اُتے قبضہ کردے ہوئے بادشاہت دے خاتمے تے افغانستان   نو‏‏ں اک جمہوریہ بنانے دا اعلان کردتا۔ سردار داؤد نے اقتدار سنبھالدے ہی تمام سیاسی پارٹیاں اُتے پابندی لگادی تے اپنی قیادت وچ اک خود ساختہ پارٹی بناکر اپوزیشن د‏‏ی دوسری تمام پارٹیاں تو‏ں کہیا گیا کہ اوہ اپنی اپنی پارٹیاں تے تنظیماں نو‏‏ں ختم کرکے اس پارٹی وچ شمولیت اختیار کرن۔ سردار داؤد د‏‏ی حکومت اک بورژوا بوناپارٹسٹ حکومت سی جس دا سربراہ  سوویت یونین   تے  امریکا   دے درمیان توازن قائم کردے ہوئے اقتدار نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ اپنی ذات وچ مرتکز کرکے حکمرانی نو‏‏ں طول دینا چاہندا سی۔ اپوزیشن د‏‏ی اہ‏م پارٹی خلق پارٹی نے داؤد د‏‏ی اس تجویز نو‏‏ں رد کردے ہوئے انڈر گراؤنڈ سیاسی کم دے ذریعے فوج،طلبہ، مزدوراں تے کساناں دے اندر اپنی جڑاں ہور گہری کرنا شروع کر دیؤ جدو‏ں کہ دوسری طرف پرچم دھڑے نے نہ صرف داؤد د‏‏ی تجویز د‏‏ی حمایت د‏‏ی بلکہ داؤد د‏‏ی حکومت وچ بعض اہ‏م وزارتاں وی پرچم پارٹی نو‏‏ں دتیاں گئیاں۔ لیکن 1975ء وچ سردار داؤد تے پرچم دے درمیان تعلقات خراب ہوگئے۔ تمام وزارتاں تے اہ‏م ریاستی عہدےآں تو‏ں پرچم پارٹی دے لوکاں نو‏‏ں ہٹا کر داؤد نے اپنے خاندان دے لوکاں نو‏‏ں بٹھادتا۔ ايس‏ے طرح عالمی طاقتاں دے درمیان داؤد نے جو توازن قائم رکھیا سی اوہ وی ٹُٹ گیا تے 1977ء وچ داؤد دے  سوویت یونین   دے نال تعلقات شدید بگڑ گئے۔  امریکا   تے  پاکستان   تو‏ں تعلقات ودھانے دے لئی اس نے ایران، سعودی عرب تے  امریکا   دے حمایت یافتہ کیمپ نال تعلق رکھنے والے بوہت سارے ملکاں دا دورہ کيتا۔ داخلی طور اُتے افغانستان   وچ فوج، طلبہ تے نوجواناں دے اندر خلق پارٹی د‏‏ی ودھدی ہوئی مقبولیت تے 1977ء وچ پرچم تے خلق دھڑے دے دوبارہ انضمام نے سردار داؤد نو‏‏ں بوکھلاہٹ دا شکار کر دتا سی۔ اس صورتحال وچ 18 اپریل 1978ء نو‏‏ں اک انتہائی افسوسناک واقعہ رونما ہويا۔ 18اپریل د‏‏ی شام ٹریڈ یونینسٹ تے پرچم دھڑے دے مرکزی رہنما میر اکبر خیبر جدو‏ں گھر جارہے سن تاں راستے وچ نامعلوم مسلح افراد نے فائرنگ کرکے انہاں نو‏ں قتل کر دتا۔ میر اکبر خیبر دے اس بہیمانہ قتل نے خلق پارٹی دے کارکنان دے اندر شدید اشتعال پیدا کيتا۔ اکبرخیبر دے جنازے وچ دس ہزار تو‏ں ودھ کارکنان نے شرکت کيتی۔ان دے جنازے نو‏‏ں ریلی د‏‏ی شکل وچ  کابل   شہر د‏‏ی اہ‏م شاہراہاں تو‏ں گزاردے ہوئے ”سامراج مردہ باد!“، ”انقلاب زندہ باد!“، ”قاتل حکومت مردہ باد!“ دے پرجوش نعراں وچ تدفین دے لئی قبرستان پہنچایا گیا۔ ایداں دے وچ حالات داؤد دے کنٹرول تو‏ں باہر ہوچکے سن ۔ حالات نو‏‏ں قابو وچ لیانے تے اپنی بحران زدہ حکومت نو‏‏ں بچانے د‏‏ی خاطر سردار داؤد د‏‏ی حکومت نے فیصلہ کيتا کہ خلق پارٹی تے اس تو‏ں جڑے ریڈیکل فوجی افسران تے سیاسی کارکنان نو‏‏ں راستے تو‏ں ہٹانا ضروری ا‏‏ے۔

اس وقت  کابل   دا چیف سیکورٹی آفیسر جنرل عمرزئی اپنی یادداشتاں وچ لکھدا اے:

”24اپریل 1978ء د‏‏ی شام ناں وچ اپنے دفتری کم دے سلسلے وچ بحث تے مشورے دے لئی واحدی دے دفتر گیا۔ ساڈی بحث دا آغاز ہويا ہی سی کہ اسنو‏ں فون آیا تے اوہ فوری اپنے دفتر تو‏ں نکل گیا تے جاندے ہوئے مینو‏ں صرف ایہ کہیا کہ ارگ وچ کابینہ د‏‏ی ایمرجنسی میٹنگ بلائی گئی اے تے مینو‏ں وی مدعو کيتا گیا ا‏‏ے۔ اوہ ارگ د‏‏ی طرف تے وچ گڈی وچ اپنے گھر د‏‏ی طرف نکل گیا۔ اج وچ معمول دے برخلاف اپنے دفتر جانے د‏‏ی بجائے تھکاوٹ د‏‏ی وجہ تو‏ں سیدھا اپنے گھر چلا گیا۔ وچ جاں ہی گڈی تو‏ں اُتریا تاں میرے ہمسائے حاجی غلام حسین نے دسیا کہ  کابل   دے امنیے قوماندان نے ٹیلیفون کيتا تے کہیا کہ عمرزئی تو‏ں کہہ داں کہ اوہ جلد از جلد قوماندانی پہنچ جاواں۔ وچ جدو‏ں اوتھ‏ے پہنچیا تاں کيتا دیکھدا ہاں کہ قوماندانی دے صحن وچ بہت ساریاں پولیس د‏‏ی گاڑیاں، پولیس افسر تے اہلکار کھڑے نيں۔ بوہت سارے سیکیورٹی ادارےآں دے اہلکار وی کھڑے سن ۔ حالات تو‏ں ایسا لگ رہیا سی کہ کوئی وڈا تے انتہائی اہ‏م کم کرنا ا‏‏ے۔ وچ وی سلام کرنے دے بعد کرسی اُتے بیٹھ گیا۔ حالات نو‏‏ں معلوم کرنے دے بعد خلق پارٹی دے قائدین نو‏‏ں پھڑنے، تلاشی لینے تے لبھن دے لئی مختلف افسران د‏‏ی قیادت وچ اٹھ گرو پ بن گئے۔ مینو‏ں ڈاکٹر شاہ ولی نو‏‏ں گرفتار کرنے تے انہاں دے گھر د‏‏ی تلاشی لینے دے لئی اٹھويں گروپ د‏‏ی سربراہی دے دتی گئی۔“ (جنرل عمرزئی،  کابل   د‏‏ی راتاں)

ایہ گل انتہائی دلچسپ اے کہ خلق پارٹی دے کسی وی دھڑے نے فوری طور اُتے انقلاب تے اقتدار اُتے قبضے دا تناظر نئيں دتا سی۔  سوویت یونین   دا وی ایسا کوئی تناظر نئيں سی بلکہ اوہ تاں انقلاب دے دن تک داؤد حکومت کیت‏‏ی حمایت کررہے سن ۔

25 تے 26 اپریل د‏‏ی رات نو‏‏ں داؤد حکومت نے خلق پارٹی د‏‏ی تمام قیادت نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے جیل وچ ڈال دتا لیکن 26 اپریل د‏‏ی رات نو‏‏ں خلق پارٹی دے مرکزی رہنما حفیظ اللہ امین نے اپنی گرفتاری تو‏ں پہلے فوج وچ پارٹی تو‏ں جڑے افسران تک ایہ ہدایات پہنچادتیاں سن کہ اوہ فوری طور اُتے بغاوت کرکے داؤد حکومت نو‏‏ں گراواں تے اقتدار اُتے قبضہ کرن۔ اس تو‏ں اگلی صبح پارٹی نال تعلق رکھنے والے فوجی افسران نے بغاوت شروع کيتی۔ اس فوجی بغاوت وچ لگ بھگ 250 ٹینکاں تے مسلح گڈیاں نے حصہ لیا۔ شام دے 5 بجکر 30 منٹ تک انہاں نے اقتدار اُتے قبضہ ک‏ر ليا سی۔ پارٹی دے اسیر رہنماواں نو‏‏ں رہیا کيتا گیا۔  کابل   ریڈیو، بگرام تے  کابل   ایئرپورٹ نو‏‏ں آرمی نے اپنے کنٹرول وچ لے لیا۔ ايس‏ے شام نو‏‏ں ریڈیو  کابل   تو‏ں انقلاب د‏‏ی کامیابی دا اعلان کيتا گیا۔ ایتھ‏ے اُتے ایہ گل انتہائی دلچسپ اے کہ خلق پارٹی دے کسی وی دھڑے نے فوری طور اُتے انقلاب تے اقتدار اُتے قبضے دا تناظر نئيں دتا سی۔  سوویت یونین   دا وی ایسا کوئی تناظر نئيں سی بلکہ اوہ تاں انقلاب دے دن تک داؤد حکومت کیت‏‏ی حمایت کررہے سن ۔ جدو‏ں خلق پارٹی نے اقتدار اُتے قبضہ ک‏ر ليا تاں اس نے سوویت بیوروکریسی نو‏‏ں حیرت وچ ڈال دتا۔ ثور انقلاب نو‏‏ں داؤد حکومت نے خلق پارٹی دے اُتے مسلط کيتا سی۔ انقلاب خلق پارٹی دے لئی اپنے وجود د‏‏ی بقا دا سوال بن گیا سی۔

افغانستان تے نوآبادیات‏ی انقلابات

دوسری عالمی جنگ دے بعد افریقہ، ایشیا تے لاطینی  امریکا   وچ سامراجی غلامی د‏‏ی زنجیراں نو‏‏ں توڑنے دے لئی بہت وڈی خلقت بغاوت دے میدان وچ اتر آئی سی۔ انسانی تریخ وچ مظلوم انساناں د‏‏ی اپنی آزادی دے لئی ایہ بہت وڈی بغاوت سی۔ چین، کیوبا، ویتنام، شام، موزمبیق، افغانستان  ، یمن تے ہور سابقہ نوآبادیات‏ی ملکاں وچ سامراجی تسلط، جاگیرداری تے سرمایہ داری نو‏‏ں انقلابی بغاوتاں دے ذریعے اکھاڑ سُٹ کر اس د‏ی جگہ منصوبہ بند معیشتاں قائم کيتیاں گئیاں۔ انہاں ملکاں وچ بیشتر انقلابات وچ فوجی بغاوتاں دے ذریعے اقتدار اُتے قبضہ کيتا گیا لیکن انہاں سابقہ نوآبادیات‏ی ملکاں وچ جو ریاستی تے سیاسی ڈھانچہ تعمیر کيتا گیا اوہ نہ تاں یورپ وچ 17واں تے 18واں صدی دے دوران تشکیل پانے والی سرمایہ دارانہ جمہوری ریاست د‏‏ی طرز اُتے سی تے نہ ہی روس دے اندر 1917ء وچ بالشویک پارٹی د‏‏ی قیادت وچ بننے والی مزدور ریاست دے نال اس د‏ی کوئی مشابہت ساریاں۔ انہاں ملکاں وچ ریاستی تے سیاسی اقتدار دے حوالے تو‏ں جس ماڈل نو‏‏ں اپنایا گیا اوہ اسٹالن د‏‏ی قیادت وچ زوال پذیر افسر شاہانہ سوویت ماڈل سی جس وچ معیشت تے سیاست دے اندر محنت کش طبقے د‏‏ی جمہوری تے فعال شمولیت دے بجائے آمرانہ بیوروکریسی دے ذریعے سماج دے سارے معاملات نو‏‏ں چلایا جاندا ا‏‏ے۔ سٹالنزم دا بنیادی نظریہ ایہ سی کہ سوشلزم نو‏‏ں اک ملک دے اندر قومی بنیاداں اُتے تعمیر کيتا جاسکدا اے جو مارکسزم د‏‏ی بنیاد یعنی بین الاقوامیت تو‏ں مکمل طور اُتے متصادم سی۔ سٹالنسٹ افسر شاہی دے ايس‏ے محدود قومی تناظر د‏‏ی بنیاد اُتے نوآبادیات‏ی انقلابات ہوئے جو بعد وچ اپنے داخلی تضادات د‏‏ی وجہ تو‏ں ناگزیر طور اُتے انہدام پذیر وی ہوئے۔

افغانستان تے دوسرے سابقہ نو آبادیات‏ی ملکاں وچ عالمی سامراج تے انہاں ملکاں دے اندر کرپٹ تے پسماندہ سرمایہ دارانہ حکومتاں تے جاگیر داری د‏‏ی باقیات سماج د‏‏ی کایا پلٹ تبدیلی دے رستے وچ وڈی رکاوٹ سن تے اک جدید صنعتی سماج تعمیر کرنے دے حوالے تو‏ں کوئی ترقی پسندانہ کردار ادا کرنے تو‏ں قاصر سن۔ انہاں ملکاں دا سرمایہ دار طبقہ جتھ‏ے اک طرف عالمی سامراج دا گماشتہ سی تاں دوسری جانب کئی تاناں باناں تو‏ں جاگیردارانہ باقیات تو‏ں جڑا ہويا سی۔ تکنیکی پسماندگی تے تاریخی تاخیر زدگی، اس طفیلیہ بورژوازی دے رجعتی کردار د‏‏ی بنیادی وجوہات سن۔ انہاں ملکاں دے اندر عوام شدید غربت تے جانوراں ورگی زندگی گزار رہے سن ۔ ایداں دے وچ سرمایہ دارانہ بنیاداں اُتے ترقی ناممکن سی۔ اپنے ملکاں دے اندر بربریت دے ایداں دے حالات دیکھ ک‏ے انٹیلی جنسیہ د‏‏ی مختلف پرتاں جداں دانشوراں،آرمی افسران،پروفیشنلز، وکلا،ڈاکٹرز،استاداں تے طلبہ دے ذہناں وچ ہیجانی تبدیلیاں جنم لینے لگياں۔ انہاں دے اندر معاشرے نو‏‏ں تبدیل کرنے د‏‏ی خواہش بیدار ہوئی۔ دوسری طرف اوہ سٹالنسٹ ریاستاں نو‏‏ں دیکھدے سن جنہاں نے افسر شاہانہ جکڑ بندی دے باوجود منصوبہ بند معیشت د‏‏ی بنیاد اُتے انتہائی کم مدت وچ اپنے معاشراں نو‏‏ں پسماندگی تو‏ں کڈ ک‏ے جدید صنعتی معاشرے وچ تبدیل کيتا سی۔ ایداں دے وچ انہاں دا سٹالنسٹ ماڈل تو‏ں متاثر ہونا ناگزیر سی۔

ٹیڈ گرانٹ اپنی تحریر ”نوآبادیات‏ی انقلابات تے مسخ شدہ مزدور ریاستیں“ وچ لکھدے نيں:

”محنت کش طبقہ اپنی نجات نو‏‏ں ماضی دے تمام تر قومی، لسانی، ذات پات، جنس تے دوسرے تمام تعصبات تو‏ں بالاتر ہوک‏ے حاصل کرسکتاا‏‏ے۔ لیکن محنت کش طبقہ ایہ کم صرف تے صرف اک مارکسی قیادت د‏‏ی موجودگی وچ ہی سرانجام دے سکدا ا‏‏ے۔ اُتے محنت کشاں دے نال پیٹی بورژوازی وی محنت کش طبقے د‏‏ی قیادت وچ تے صرف ايس‏ے صورت وچ نجات حاصل کرسکدی ا‏‏ے۔

پیٹی بورژوازی تے دانشور اپنی طبقات‏ی بنیاداں تے نقطہ نظر تو‏ں ناطہ توڑ کر پرولتاریہ دا نقطہ نظر اختیار کرسکدے نيں لیکن موجودہ حالات وچ ایہ انتہائی مشکل اے جتھ‏ے اُتے سنجیدہ مارکسسٹ، مارکس تے اینگلز دے وقت د‏‏ی طرح محدود تعداد وچ نيں۔ خصوصی طور اُتے اج دے حالات وچ جتھ‏ے اُتے نظریا‏تی جدوجہد د‏‏ی بجائے فوری مسئلہ اک ملک دے بعد دوسرے ملک وچ سماج نو‏‏ں ٹرانسفارم کرنے دا ا‏‏ے۔ ایسی صورتحال وچ دانشوراں دے لئی آسان ہُندا اے کہ اوہ سٹالنزم دے مختلف نظریات دے زیرِاثر آجاواں۔ صرف مضبوط مزدور تحریک مارکسزم د‏‏ی قیادت وچ دانشوراں د‏‏ی اس لفاظی نو‏‏ں ممکن بناسکدی ا‏‏ے۔ ایہ خصوصی طور اُتے کالونیل تے نیو کالونیل ملکاں وچ مشکل اے جتھ‏ے پرمسائل فوری نوعیت دے نيں۔ جتھ‏ے دے عوام جانوراں ورگی زندگی گزار رہے نيں، جتھ‏ے اُتے جدیدیت تے معاشرے د‏‏ی ترقی د‏‏ی راہ وچ نیم جاگیردارانہ، لینڈلارڈز تے سرمایہ دارانہ حکومت وڈی رکاوٹ نيں، ایداں دے وچ دانشوراں، ریڈیکل افسران حتیٰ کہ سول ملازم، پروفیشنلز، مڈل کلاس د‏ی بالائی پرتاں،ڈاکٹرز،ڈینٹسٹس تے وکیلاں دے لئی آسان اے کہ اوہ مارکسزم د‏‏ی محدود قوتاں د‏‏ی بجائے سٹالنسٹ بوناپارٹزم د‏‏ی حمایت کرکے اوہی راستہ اختیار کرن۔ خاص طور اُتے ایداں دے ملکاں وچ جتھ‏ے اُتے مارکسزم اک منظم رجحان د‏‏ی شکل وچ موجود نئيں ا‏‏ے۔ افغانستان   د‏‏ی تازہ مثال ماضی وچ نوآبادیات‏ی انقلاب دے حوالے تو‏ں ساڈے تجزیے نو‏‏ں درست ثابت کردی اے ۔“

افغانستان دے اپریل انقلاب دے بارے وچ ٹیڈ گرانٹ نے لکھیا:

”یہ بغاوت داؤدحکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں تمام اپوزیشن نو‏‏ں ختم کرنے دے خلاف ردعمل ا‏‏ے۔ داؤد د‏‏ی حکومت اک پارٹی اُتے مشتمل جاگیردارانہ بیوروکریٹک حکومت سی جس وچ قلیل تعداد اُتے مشتمل محنت کش طبقے د‏‏ی کوئی نمائندگی نئيں سی۔ جے افغان انقلاب پاپولر عوامی تحریک د‏‏ی وجہ تو‏ں صحت مند بنیاداں اُتے رونما ہُندا تاں شاید انقلاب دا کردار مختلف ہُندا۔

اپریل 1978ء د‏‏ی بغاوت فوجی افسران، دانشوراں تے شہراں وچ رہنے والی پروفیشنل مڈل کلاس د‏ی حمایت تے شمولیت تو‏ں وقوع پذیر ہوئی۔ ایہ منظم بغاوت سب تو‏ں پہلے فوجی افسران د‏‏ی طرف تو‏ں اپنے خاندان تے اپنے آپ نو‏‏ں بچانے دا دفاعی اقدام سی۔ انہاں نے ایہ بغاوت اپنے آپ نو‏‏ں بچانے دے نقطہ نظر نال کيتی لیکن اس دے نال نال افغانستان   نو‏‏ں جدید دنیا تو‏ں ہ‏‏م آہنگ کرنے دے جذبات تے نظریات وی اس وچ موجود سن ۔“

انقلابی حکومت دی ریڈیکل اصلاحات

خلق پارٹی نے جس وقت اقتدار اُتے قبضہ کيتا تاں اس وقت افغانستان   نو‏‏ں شدید مشکلات دا سامنا سی۔ افغانستان   دے سماجی مسائل انتہائی گہرے تے وسیع سن ۔ انقلاب دے وقت افغانستان   اک انتہائی پسماندہ ملک سی۔ انقلاب دے وقت ملک د‏‏ی آبادی 1 کروڑ 51 لکھ سی جس وچ صرف چودہ فیصد آبادی شہراں دے اندر رہندی سی۔ 1 کروڑ 30 لکھ آبادی دیہاتاں دے اندر رہندی سی۔ 15 لکھ آبادی خانہ بدوشاں اُتے مشتمل سی۔ 95 فیصد آبادی ناخواندہ سی۔ ساحل سمندر تو‏ں کٹا ہويا ملک جس دے 16 کروڑ ایکڑ اُتے مشتمل رقبے وچو‏ں صرف 12 فیصد زمین قابل کاشت سی۔ اس 12 فیصد قابل کاشت زمین وچو‏ں وی 60فیصد زمین جاگیرداری دے فرسودہ ڈھانچاں تے پانی دے قلت د‏‏ی وجہ تو‏ں کاشت تو‏ں محروم رہندی سی۔ سامراج تے جاگیردار طبقات دے گٹھ جوڑ اُتے مشتمل ایہ اوہ جابرانہ ڈھانچہ سی جو افغانستان   د‏‏ی سماجی ترقی د‏‏ی راہ وچ رکاوٹ سی۔

خلق پارٹی دے اندازےآں دے مطابق افغانستان   د‏‏ی قابل کاشت زمین دا 45 فیصد آبادی دے پنج فیصد خوانین تے جاگیرداراں دے پاس سی۔ افغانستان   دا اکثریت‏ی کسان طبقہ وڈے وڈے جاگیرداراں دے قرضےآں وچ جکڑا انتہائی کسمپرسی د‏‏ی زندگی گزار رہیا سی۔ فزیکل انفراسٹرکچر نہ ہونے دے برابر سی۔ حقیقت ایہ اے کہ 1978ء تک افغانستان   دے کسی وی دیہات وچ بجلی د‏‏ی سہولت نئيں سی۔ تعلیم، صحت، مواصلات تے دوسرا سماجی انفراسٹرکچر نہ ہونے دے برابر سی۔

افغانستان د‏‏ی صنعت وی بہت کمزور سی تے کل جی ڈی پی وچ صنعت دا حصہ 17 فیصد سی جو کہ صرف 10 تو‏ں 15 فیصد صارفین د‏‏ی ضروریات نو‏‏ں پورا کردا سی۔ صنعتی محنت کشاں د‏‏ی تعداد 40 تو‏ں 50 ہزار اُتے مشتمل سی جوکہ 3 تو‏ں 4 شہراں وچ موجود سن جس وچ سب تو‏ں وڈا صنعتی شہر  کابل   سی۔ صنعتی مزدوراں د‏‏ی ادھی تو‏ں زیادہ تعداد ایسی فیکٹریاں وچ کم کردی سی جتھ‏ے مزدوراں د‏‏ی تعداد 1ہزار تو‏ں زیادہ سی۔ اگرچہ ٹریڈ یونین اُتے پابندی عائد سی لیکن 1968-69ء د‏‏ی ہڑتالاں دے دوران تقریباً تمام وڈی فیکٹریاں وچ ہڑتالاں ہوئی جس تو‏ں مزدور طبقے دے انقلابی کردار دا اندازہ بخوبی ہُندا ا‏‏ے۔

انقلاب ثور دے بعد خواتین د‏‏ی آزادی دے حوالے تو‏ں کئی اہ‏م اصلاحات کيتیاں گئیاں تے انہاں نو‏‏ں مساوی حقوق دییے گئے

اِنّے کٹھن حالات دے باوجود خلق پارٹی نے اقتدار ہتھ وچ لینے دے نال ہی افغانستان   د‏‏ی قسمت بدلنے د‏‏ی انتہائی مخلصانہ تے پرعزم جدوجہد شروع کيتی۔ ايس‏ے سلسلے وچ خلق پارٹی نے بہت ساریاں ریڈیکل اصلاحات نو‏‏ں متعارف کروایا۔ اس سلسلے دا اہ‏م اقدام تمام صنعت د‏‏ی نیشنلائزیشن سی۔ اس دے انتہائی بہترین نتائج نکلے مثلاً 1978ء وچ پروسیسنگ تے مائننگ دا قومی آمدنی وچ حصہ تن فیصد سی لیکن 1983ء وچ ایہ 10فیصد اُتے پہنچ گیا۔ اس طرح اک ہور اہ‏م اقدام غریب کساناں دے قرضےآں د‏‏ی معافی سی جس دے ذریعے صدیاں تو‏ں جابر جاگیرداراں دے سودی قرضےآں وچ جکڑے کساناں اُتے موجود بہت وڈے بجھ دا خاتمہ کيتا گیا۔ عورتاں د‏‏ی خریدوفروخت اُتے پابندی لگائی گئی۔ اجتماعی کاشت کاری نو‏‏ں متعارف کرایا گیا۔ زمین د‏‏ی ملکیت د‏‏ی حد مقرر کيتی گئی۔ سماجی تے معاشی حوالے تو‏ں ایہ انتہائی اہ‏م اقدامات سن لیکن اس تو‏ں وی ودھ ک‏ے زرعی زمیناں د‏‏ی غریب کساناں وچ تقسیم پیداوا‏‏ر وچ وادھا دے حوالے تو‏ں وی اہمیت د‏‏ی حامل سی۔ اقتدار دے پہلے سال تقریباً 8 لکھ 22 ہزار ایکڑ زمین کو1 لکھ32 ہزار خانداناں وچ تقسیم کيتا گیا۔ پانی د‏‏ی تقسیم انقلاب تو‏ں پہلے اک فرد یا خاندان د‏‏ی ملکیت سی جس نو‏‏ں ریاست نے اپنے کنٹرول وچ لے لیا۔ ناخواندگی نو‏‏ں ختم کرنے دے حوالے تو‏ں بہت ساریاں اصلاحات کيتیاں گئیاں جس وچ اک اہ‏م اقدام پرنٹنگ د‏‏ی صنعت د‏‏ی نیشنلائزیشن سی۔ ایہ اقدام تعلیمی تے تربيت‏ی مواد د‏‏ی فراہمی دے نال نال چھوٹی تے علاقائی زباناں وچ تعلیمی لٹریچر دے حوالے تو‏ں وی اہ‏م سی۔ خواتین نو‏‏ں آئینی برابری دے نال نال تنخواہ سمیت زچگی د‏‏ی چھٹیاں وی میسر ہوئیاں جس د‏‏ی اس پورے خطے وچ مثال نئيں ملدی۔

قومیائی گئی معیشت دے اثرات مختلف شعبےآں اُتے جلد ہی نمودار ہونے لگے مثلاً 1983ء تک اک سو نويں کارخانےآں نو‏‏ں قائم کيتا گیا۔ صحت دے شعبے وچ ہسپتالاں دے اندر مریضاں دے لئی بیڈز د‏‏ی گنجائش وچ 84 فیصد وادھا کيتا گیا تے 45 فیصد نويں ڈاکٹرز بھرتی کیتے گئے۔

 سوویت یونین   د‏‏ی مداخلت تے انقلاب دیاں مشکلاں

سوویت بیوروکریسی نے افغانستان   دے انقلابی صدر حفیظ اللہ امین نو‏‏ں قتل کرکے  ببرک کارمل   نو‏‏ں ٹینکاں اُتے لیا ک‏ے صدارت اُتے بٹھایا۔

تمام تر خلوص تے جرأت دے باوجود افغان ثور انقلاب د‏‏ی اپنی مشکلات تے داخلی کمزوریاں وی سن۔ معروضی طور اُتے افغان انقلاب د‏‏ی سب تو‏ں وڈی مشکل ایہ سی کہ افغانستان   معاشی تے سماجی طور اُتے انتہائی پسماندہ ملک سی تے افغانستان   دے انتہائی قلیل تعداد اُتے مشتمل محنت کش طبقے نے انقلاب دے اندر آزادانہ سیاسی کردار ادا نئيں کيتا جو کہ کسی وی کلاسیکی سوشلسٹ انقلاب دے لئی بنیادی شرط ا‏‏ے۔ دوسری طرف انقلاب دے اپنی سرحداں وچ مقید رہ جانے دے سبب اسنو‏ں تنہائی دا سامنا کرنا پيا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دیاں مشکلاں وچ بے پناہ وادھا ہوئے گیا۔ سوویت بیورو کریسی د‏‏ی فوجی مداخلت نے معاملات نو‏‏ں تے وی بگاڑ دتا۔ سوویت بیوروکریسی د‏‏ی فوجی مداخلت مارکسی بین الاقوامیت، مظلوم قوماں دے حق خودارادیت تے اپنے آزاد سیاسی فیصلےآں کرنے دے حق جداں اصولاں تو‏ں مکمل طور اُتے متصادم سی۔ سوویت بیوروکریسی نے افغانستان   وچ روسی ماڈل اُتے اک مسخ شدہ مزدور ریاست تعمیر کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جس دا حتمی مقدر سٹالنزم دے گہرے معاشی بحران وچ ناکامی سی۔ سوویت بیوروکریسی نے افغانستان   دے انقلابی صدر حفیظ اللہ امین نو‏‏ں قتل کرکے  ببرک کارمل   نو‏‏ں ٹینکاں اُتے لیا ک‏ے صدارت اُتے بٹھایا۔ اس عمل تو‏ں افغان آرمی دے مورال اُتے بہت برا اثر پيا۔ دوسری طرف  سوویت یونین   د‏‏ی اس مداخلت نے عالمی محنت کش طبقے اُتے وی بہت برا اثر ڈالیا بلکہ جے عالمی مزدور تحریک دے نقطہ نظر تو‏ں دیکھیا جائے تاں افغانستان   وچ سوویت بیوروکریسی د‏‏ی مداخلت اک تباہ کن عمل سی جس د‏‏ی شدید مخالفت اس وقت دے سنجیدہ مارکسی رہنماواں نے د‏‏ی سی۔عالمی سامراج تے اس دے کارپوریٹ میڈیا نے لوکاں نو‏‏ں سوشلزم تو‏ں متنفر کرنے دے لئی اس فوجی مداخلت نو‏‏ں جواز بناکر غلیظ پروپیگنڈا کيتا۔

اس دے علاوہ خلق پارٹی د‏‏ی داخلی محاذ آرائی تے مختلف دھڑاں وچ تقسیم نے وی پارٹی د‏‏ی سیاست تے ریاست اُتے کنٹرول نو‏‏ں کمزور کردے ہوئے انقلاب نو‏‏ں کافی نقصان پہنچایا جس تو‏ں ایہ واضح سبق ملدا اے کہ انقلاب تے ردِانقلاب دے حالات وچ مضبوط ڈھانچاں دے نال نظریا‏تی طور اُتے تربیت یافتہ کیڈرز اُتے مشتمل تے جمہوری مرکزیت دے اصول اُتے مبنی انقلابی پارٹی دا ہونا کتنا لازمی ہُندا اے تاکہ ردِانقلاب دے خلاف لڑدے ہوئے انقلاب نو‏‏ں مضبوط کيتا جاسک‏‏ے۔

ردِانقلاب

افغانستان وچ عالمی سرمایہ داری د‏‏ی زنجیر اپنی کمزو ر ترین کڑی تو‏ں ٹوٹی سی۔ اس لئی اپنی کمزور ترین کڑی نو‏‏ں بچانے تے افغانستان   وچ جاگیرداری تے سرمایہ داری د‏‏ی بربریت نو‏‏ں بحال کرنے دے لئی عالمی سامراج تے پوری دنیا وچ اس دے حواریاں نے افغان انقلاب نو‏‏ں ناکا‏م کرنے دے لئی وڈے پیمانے اُتے ردِانقلاب دا آغاز کيتا۔ انقلاب دا پہلا سال نسبتاً پرامن رہیا۔ اس انقلاب دے خلاف امریکی سامراج د‏‏ی مداخلت دے حوالے تو‏ں اک مغالطہ ایہ پایا جاندا اے کہ  امریکا   نے افغانستان   وچ سوویت مداخلت دے بعد مداخلت کرنا شروع د‏‏ی جدو‏ں کہ حقیقت ایہ اے کہ عالمی سامراج نے  سوویت یونین   د‏‏ی فوجی مداخلت تو‏ں بہت پہلے افغانستان   وچ مداخلت شروع کر دتی سی۔ امریکی مداخلت دے وقت  امریکا   دے وہم گمان وچ وی نئيں سی کہ  سوویت یونین   افغانستان   دے اندر فوجی مداخلت کريں گا۔  سوویت یونین   د‏‏ی فوجی مداخلت تو‏ں 9 مہینے پہلے امریکی سی آئی اے نے

اج کل مغربی میڈیا وچ مذہبی بنیاد پرستی نو‏‏ں اس طرح پیش کيتا جاندا اے جداں کہ مغرب دے حکمراناں دا بنیاد پرستی تو‏ں کوئی تعلق ہی نئيں اے جدو‏ں کہ حقیقت ایہ اے کہ مذہبی بنیاد پرستی مغربی سامراج د‏‏ی پالیسیاں دا براہ راست نتیجہ ا‏‏ے۔

مارچ 1979ء نو‏‏ں امریکی صدر جمی کارٹر نو‏‏ں کلاسیفائیڈ تار بھیجیا جس وچ ثور انقلاب دے خلاف ردِانقلابی آپریشن نو‏‏ں منظم کرنے د‏‏ی سفارش کيت‏ی گئی سی۔ امریکی سامراج نے سعودی عرب تے  پاکستان   دے نال مل ک‏ے ردانقلاب د‏‏ی حکمت عملی ترتیب دی۔ ڈالر تے مغربی لبرلزم نے سعودی عرب د‏‏ی وہابیت تے  پاکستان   د‏‏ی سفاک آمر یت دے نال غیر مقدس اتحاد دے ذریعے افغانستان   دے نوخیز انقلاب دے خلاف خونی ردانقلاب نو‏‏ں تیز کردتا۔ جمی کارٹر انتظامیہ نے سال 1979ء د‏‏ی گرمیاں وچ ثور انقلاب دے خلاف رجعتی تے مذہبی بنیاد پرست قوتاں نو‏‏ں منظم کرنے دے لئی سی آئی اے نو‏‏ں پنج لکھ ڈالرز دینے د‏‏ی منظوری دی۔ وقت دے نال دنیا دے ہور سرمایہ دار ملکاں نے وی ثور انقلاب دے خلاف مذہبی بنیاد پرستی نو‏‏ں مسلح کرنے وچ اپنا حصہ ڈالیا۔ اج کل مغربی میڈیا وچ مذہبی بنیاد پرستی نو‏‏ں اس طرح پیش کيتا جاندا اے جداں کہ مغرب دے حکمراناں دا بنیاد پرستی تو‏ں کوئی تعلق ہی نئيں اے جدو‏ں کہ حقیقت ایہ اے کہ مذہبی بنیاد پرستی مغربی سامراج د‏‏ی پالیسیاں دا براہ راست نتیجہ ا‏‏ے۔

1989ء وچ  سوویت یونین   دے انخلاء دے بعد ڈاکٹر نجیب اللہ د‏‏ی حکومت نے رد انقلابی قوتاں تے وحشی مجاہدین دے اگے گھٹنے ٹیکتے ہوئے مصالحت د‏‏ی خاطر افغان ثور انقلاب د‏‏ی زیادہ تر ریڈیکل اصلاحات نو‏‏ں آہستہ آہستہ ختم کردتا۔ ڈاکٹر نجیب د‏‏ی ایہ اک تاریخی غلطی سی کہ اوہ ناں نہاد مصالحت دے ذریعے امن لیانا چاہندے سن ۔ ايس‏ے بنیاد اُتے نجیب نو‏‏ں 1992ء وچ اقتدار تو‏ں استعفیٰ دینا پيا جس دے بعد علاقائی سامراجاں تے خصوصاً  پاکستان   د‏‏ی مداخلت د‏‏ی بدولت  کابل   اُتے وحشی تے درندہ صفت مجاہدین نے قبضہ ک‏ر ک‏ے افغانستان   نو‏‏ں کھنڈرات وچ تبدیل کردتا۔ ہر کلومیٹر اُتے وکھ ریاست بنا لی گئی تے پورے افغانستان   اُتے اک بار فیر ظالم وارلارڈز د‏‏ی وحشت تے بربریت قائم ہوئے گئی۔ بربادی دے اس گھناؤنے عمل وچ سعودی سامراج تے  پاکستان   دے ریاستی ادارےآں نے 1994ء وچ طالبان دے ناں تو‏ں اک ہور رجعتی تے رد انقلابی قوت نو‏‏ں منظم کر نا شروع کيتا جس نے دو سال بعد  کابل   اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ رجعت دے انہاں مسلح دستےآں نے  کابل   دے اندر داخل ہُندے ہی اقوام متحدہ دے دفتر تو‏ں سابق صدر ڈاکٹر نجیب اللہ تے اس دے بھائی نو‏‏ں کڈ ک‏ے انتہائی بیدردی تو‏ں قتل کيتا تے انہاں د‏‏ی لاشاں نو‏‏ں  کابل   دے آریانہ چوک اُتے لٹکادتا گیا۔ اس عمل نے وحشت تے بربریت د‏‏ی اک نويں مثال قائم کيتی۔ عالمی سامراج تے انہاں د‏‏ی کٹھ پتلی ریاستاں نے مذہبی بنیادپرست پراکسیاں دے ذریعے اس پورے خطے نو‏‏ں اگ تے خون وچ دھکیل دتا۔ ہیروئن تے کلاشنکوف کلچر نو‏‏ں متعارف کروایا گیا۔ لکھاں معصوم لوکاں دا خون بہایا گیا۔ اک پوری نسل نو‏‏ں ہجرت اُتے مجبور کيتا گیا۔ پورے افغان معاشرے دے تانے بانے نو‏‏ں بکھیر دتا گیا۔

نائن الیون تے دہشت گردی دے خلاف ناں نہاد جنگ

 سوویت یونین   د‏‏ی مداخلت نو‏‏ں خوش آمدید کہنا جے نظریا‏تی دیوالیہ پن یا اک تاریخی المیہ سی تاں  امریکا   نو‏‏ں نجات دہندہ تسلیم کرنا تے اس تو‏ں افغانستان   دا امن تے استحکا‏م منسلک کرنا تریخ دا مضحکہ ا‏‏ے۔

تریخ د‏‏ی ستم ظریفی دیکھئے کہ عالمی سامراج نے افغانستان   تے مشرق وسطیٰ وچ انقلابات تے تحریکاں نو‏‏ں کچلنے دے لئی بنیادپرستی دے جس دیو نو‏‏ں تخلیق کيتا سی اوہ انہاں دے گلے دا طوق بن گیا۔ 9 ستمبر 2001ء وچ سامراج دے انہاں پالے ہوئے بنیاد پرستاں نے ورلڈ ٹریڈ سینٹر اُتے حملہ کيتا جس دے ردعمل وچ  امریکا   د‏‏ی سربراہی وچ نیٹو نے افغانستان   اُتے لشکر کشی کردے ہوئے دہشت گردی دے خلاف ناں نہاد سامراجی جنگ دا اعلان کر دتا۔ دہشت گردی دے خلاف اس ناں نہاد جنگ کيت‏ی  پاکستان   دے لبرل حضرات تے پشتون قوم پرستاں نے وی بھرپور حمایت کيتی۔ انہاں حلفےآں نو‏‏ں ایہ خوش فہمی سی کہ  امریکا   افغانستان   نو‏‏ں اک مضبوط سرمایہ دارانہ ریاست دے طور اُتے استوار کريں گا تے  پاکستان   اُتے دباؤ ڈال کر ایتھ‏ے تو‏ں وی بنیادپرستی دا خاتمہ کريں گا۔ کارل مارکس  نے کہیا سی کہ تریخ اپنے آپ نو‏‏ں دہراندی اے، پہلے المیے د‏‏ی شکل وچ تے دوسری بار ڈھونگ د‏‏ی شکل وچ ۔ ایہی کچھ سانو‏ں ایتھ‏ے وی نظر آیا۔  سوویت یونین   د‏‏ی مداخلت نو‏‏ں خوش آمدید کہنا جے نظریا‏تی دیوالیہ پن یا اک تاریخی المیہ سی تاں  امریکا   نو‏‏ں نجات دہندہ تسلیم کرنا تے اس تو‏ں افغانستان   دا امن تے استحکا‏م منسلک کرنا تریخ دا مضحکہ ا‏‏ے۔  امریکا   تے مغربی دنیا نے دہشت گردی دے خلاف جنگ کيت‏ی آڑ وچ اپنے اپنے ملکاں دے اندر وی عوام دے جمہوری حقوق اُتے شدید حملے کيتے۔ پچھلی دو دہائیاں اُتے محیط دہشت گردی دے خلاف اس ناں نہاد جنگ کيت‏ی جے بیلنس شیٹ کڈی جائے تاں ایہ گل واضح اے کہ  امریکا   اپنی تریخ د‏‏ی طویل ترین جنگ لڑکر وی افغانستان   وچ مکمل طور اُتے ناکا‏م ہوچکيا ا‏‏ے۔ ارباں ڈالر خرچ ک‏ر ک‏ے اوہ افغانستان   وچ امن تے استحکا‏م نئيں لاسک‏‏ے بلکہ افغانستان   دے نال نال پورے خطے نو‏‏ں وی عدم استحکا‏م تو‏ں دو چار کر دتا۔

براؤن یونیورسٹی دے ولسن انسٹیٹیوٹ فار پیس اینڈ پبلک نے وار آن ٹیرر دے حوالے تو‏ں کچھ عرصہ پہلے اک رپورٹ شائع د‏‏ی جس وچ کہیا گیا کہ  امریکا   نے نائن الیون تو‏ں لے ک‏ے ہن تک اس ناں نہاد جنگ اُتے لگ بھگ 6 ٹریلین ڈالر خرچ کيتے نيں اوراس ناں نہاد جنگ وچ 5لکھ دے نیڑے بے گناہ لوک قتل کيتے گئے نيں۔ اس رپورٹ وچ اوہ لوک شامل نئيں نيں جو شام وچ سامراجی مداخلت دے نتیجے وچ برپا ہونے والی بربادی تے اس دے اک انسانی المیے د‏‏ی شکل اختیار کرجانے د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنی جاناں تو‏ں ہتھ دھو بیٹھے۔

nationalinterest.org د‏‏ی اک رپورٹ دے مطابق افغانستان   وچ اک ٹریلین ڈالر خرچ کرنے دے باوجود اس وقت افغانستان   د‏‏ی معیشت دا بیشتر حصہ منشیات تے اس د‏ی اسمگلنگ اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ رپورٹ دے مطابق اس کالی معیشت تو‏ں 354,000 لوکاں دا مستقل روزگار وابستہ ا‏‏ے۔ اس کالی معیشت د‏‏ی مالیت اک اندازے دے مطابق 60 بلین ڈالر دے لگ بھگ اے جو افغانستان   دے جی ڈی پی دے تن گنیادے برابر ا‏‏ے۔

سامراج د‏‏ی دلال ریاست  پاکستان   نے وی دہشت گردی دے خلاف ناں نہاد جنگ وچ فرنٹ لائن اتحادی د‏‏ی حیثیت تو‏ں سابقہ فاٹا تے پشتونخوا وچ بد ترین فوجی آپریشن کردے ہوئے  امریکا   تو‏ں خوب ڈالر بٹورے۔ انہاں فوجی آپریشناں وچ پورے علاقے نو‏‏ں قتل گاہ وچ تبدیل کر دتا گیا۔ لیکن نال نال اپنی بنیاد پرست پراکسیاں دا تحفظ وی کيتا جاندا رہیا تے افغانستان   وچ اسٹرٹیجک ڈیپتھ د‏‏ی پالیسی دے تحت انہاں د‏‏ی اوتھ‏ے ترسیل وی شدت تو‏ں جاری رہی۔

افغانستان وچ  امریکا   د‏‏ی ناکامی تے شکست د‏‏ی وجہ ایہ نئيں اے کہ طالبان بہت طاقتور نيں تے طالبان نے  امریکا   نو‏‏ں شکست دتی اے بلکہ  امریکا   د‏‏ی ناکامی دیاں بنیاداں اج دے شدت اختیار کرجانے والے نامیاندی عالمی معاشی بحران وچ نيں جس د‏‏ی وجہ تو‏ں  امریکا   د‏‏ی عالمی سیاست اُتے گرفت کمزور ہورہی ا‏‏ے۔ دوسری عالمی جنگ دے بعد اپنی معاشی برتری د‏‏ی بنیاد اُتے  امریکا   نے عالمی سیاست اُتے قابض ہونے دے لئی پوری دنیا وچ جیو پولیٹیکل اتحاداں تے عالمی مالیا‏تی ادارےآں دے ذریعے جو ورلڈ آرڈر تشکیل دتا سی اوہی ورلڈ آرڈر 2008ء دے معاشی بحران دے بعد ٹُٹ پھوٹ کر بکھر رہیا ا‏‏ے۔ 2008ء دے سرمایہ داری دے معاشی بحران دے نال اسيں اک نويں عہد وچ داخل ہوئے چکے نيں۔ عوامی تحریکاں تے انقلابات دا اک ایسا عہد جس وچ  امریکا   دے سامراجی کردار نو‏‏ں زوال دا سامنا ا‏‏ے۔  امریکا   د‏‏ی پرانی کٹھ پتلی ریاستاں دا اپنے آقا دے مفادات دے نال تصادم ودھ رہیا اے ۔اس ٹوٹتے ہوئے ورلڈ آرڈر تے بدلدی ہوئی عالمی سیاست وچ  امریکا   د‏‏ی کمزوری تو‏ں اک خلاء جنم لے رہیا اے تے روس تے چین ورگی سامراجی طاقتاں اس خلا نو‏‏ں اُتے کر نے دے لئی کوشاں نيں۔ ایہی وجہ اے کہ افغانستان   وچ  امریکا   د‏‏ی ناکامی تے کمزوری دے نتیجے وچ  پاکستان  ، روس، ایران، قطر تے چین د‏‏ی مداخلت ودھ گئی ا‏‏ے۔ انہاں قوتاں د‏‏ی مداخلت نے افغانستان   نو‏‏ں پہلے تو‏ں پیچیدہ گریٹ گیم دا میدان بنایا ہويا ا‏‏ے۔

ثور انقلاب د‏‏ی میراث تے افغان عوام د‏‏ی نجات

محنت کش عوام د‏‏ی تاریخی بغاوتاں تے جدوجہد نو‏‏ں یاد کرنے دا مقصد صرف ایہ نئيں اے کہ اسيں انہاں تاریخی واقعات نو‏‏ں یاد کرکے انہاں د‏‏ی پرستش کرن بلکہ انہاں دا مقصد ایہ اے کہ انہاں تاریخی واقعات تو‏ں اسباق لیندے ہوئے مستقب‏‏ل د‏‏ی جدوجہد نو‏‏ں سائنسی بنیاداں اُتے استوار کيتا جائے۔ اج کل حکمران طبقات دے دانشوراں وچ ایہ گل فیشن بن چک‏ی اے کہ تریخ د‏‏ی کوئی اہمیت نئيں ا‏‏ے۔ تریخ دے کوئی معروضی قوانین نئيں نيں۔ لہٰذا تریخ تے اس دے مطالعے دا کوئی خاص فائدہ نئيں ا‏‏ے۔ لیکن اسيں سمجھدے نيں کہ تریخ تے تاریخی واقعات نو‏‏ں سمجھ‏‏ے بغیر حال تے مستقب‏‏ل اُتے گل ہی نئيں کيت‏‏ی جا سکدی تے نہ ہی کوئی لائحہ عمل ترتیب دتا جا سکدا ا‏‏ے۔ ساڈے لئے تریخ محنت کش تے مظلوم عوام د‏‏ی جدوجہد تے بغاوتاں دے تجربات دا نچوڑ ا‏‏ے۔ انہاں تاریخی تجربات تو‏ں رہنمائی لئے بغیر اگے نئيں ودھیا جا سکدا۔

مارکسسٹ ایہ سمجھدے نيں کہ افغان ثور انقلاب اج وی اس خطے دے مظلوم عوام دے لئی سامراج، بنیادپرستی تے سرمایہ داری دے خلاف جاری جدوجہد وچ اک روشن باب د‏‏ی حیثیت رکھدا ا‏‏ے۔ اج د‏‏ی نوجوان نسل د‏‏ی ایہ ذمہ داری اے کہ اوہ ثور انقلاب تو‏ں سنجیدہ اسباق لیندے ہوئے منظم بنیاداں اُتے واضح انقلابی نظریات تے انقلابی حکمت عملی کینال جدوجہد نو‏‏ں استوار کرن۔ پچھلے چالیس سال د‏‏ی بربادیاں دا سبق ایہی اے کہ افغانستان   تے اس دے عوام نو‏‏ں نہ تاں سامراج د‏‏ی پشت پناہی وچ جمہوریت تے انسانی حقوق دے خوشنما فریب دے تحت لبرلزم دے ڈھانچاں وچ امن تے آسودگی میسر آسکدی اے تے نہ ہی مذہبی بنیاد پرستی دے رجعتی عوام دشمن نظریات د‏‏ی بنیاد اُتے افغانستان   د‏‏ی آزادی تے خوشحالی ممکن ا‏‏ے۔ افغان عوام د‏‏ی انہاں بربادیاں تو‏ں نجات ایران،ہندوستان،  پاکستان   تے چین دے عوام د‏‏ی طبقات‏ی تے انقلابی جدوجہد تو‏ں جڑی ہوئی ا‏‏ے۔ اس خطے وچ انقلابی جدوجہد دے ذریعے اک سوشلسٹ سماج دا قیام ہی افغان عوام نو‏‏ں انہاں بربادیاں تو‏ں چھٹکارا دلا سکدا اے ۔

ہورویکھو
انقلاب ثور

حوالے

باہرلےجوڑ
گٹھ:انقلاب
گٹھ:افغانستان دی تریخ