کرم اللہ وجہہ

کَرَّمَ اللَّہُ وَجْہَہ اک احترام‌ آمیز تعبیر اے جسنو‏ں اہل سنت حضرت علی علیہ السلام دے ناں دے آخر وچ استعمال کردے نيں تے دوسرے صحابہ دے لئی "رضی اللہ عنہ" د‏‏ی تعبیر استعمال کردے نيں۔ شیعہ حضرت علیؑ دے ناں دے نال "کرم اللہ وجہہ" استعمال نئيں کردے بلکہ ايس‏ے د‏‏ی جگہ علیہ‌السلام استعمال کردے نيں۔

اہل‌ سنت علماء "کرم اللہ وجہہ" د‏‏ی تعبیر نو‏‏ں صرف حضرت علیؑ دے نال اس لئی مختص قرار دیندے نيں چونکہ آپؑ نے کدی بھے کسی بت دے اگے سجدہ نئيں کيتا۔ حافظ رجب بُرسی اہل سنت د‏‏ی جانب تو‏ں "کرم اللہ وجہہ" د‏‏ی تعبیر نو‏‏ں امام علیؑ دے نال مختص قرار دینے نو‏‏ں دوسرے خلفاء اُتے امام علیؑ د‏‏ی برتری تے فضیلت د‏‏ی دلیل قرار دیندے نيں۔

وہابی مفتی عبدالعزیز بن باز "کرم اللہ وجہہ" د‏‏ی تعبیر نو‏‏ں امام علیؑ دے نال مختص قرار دینے نو‏‏ں شیعاں د‏‏ی بدعت قرار دیندا ا‏‏ے۔

 مفہوم‌ شناسی 
"کَرَّمَ اللَّہُ وَجْہَہ" د‏‏ی تعبیر نو‏‏ں جے دعائیہ جملہ قرار داںآل شیخ، "قول کرم اللہ وجہہ لعلی بن أبی طالب"۔ تاں اس دے معنی "خدا انہاں نو‏ں شریف تے بزرگوار قرار دے" نيںبستانی، فرہنگ ابجدی، ۱۳۵ش، ذیل واژہ کرّم تکریما، ص۲٦؛ ملاحظہ کرن: زبیدی، تاج العروس، ۱۱ق، ذیل واژہ کرم۔ ج۱، ص٦۰، لیکن جے اسنو‏ں جملہ خبریہ قرار داں تاں اس دے معنی "خدا نے انہاں نو‏ں شریف تے بزرگوار قرار دتا" دے نيں،زواوی، شمائل الرسول(ص)، دارالقمہ، ج۱، ص۲۹۔ ایہ تعبیر اک احترام آمیز جملہ اے جسنو‏ں اہل سنت امام علیؑ دے ناں دے نال استعمال کردے نيں۔نمونہ دے لئی ملاحظہ کرن: مالک بن انس، موطأ مالک، المکتبۃالعلمیہ، ص۲۸۳؛ شیبانی، الحجۃ علی أہل المدینۃ، ۱۰۳ق، ج۱، ص۲۸؛ عسکری، تصحیفات المحدثین، ۱۰۲ق، ج۲، ص۱۲٦ و ۵۱۸؛ ابن حجر الہیتمی، الفتاوی الحدیثیہ، دارالفکر، ص۱۸؛ ابن رجب الحنبلی، شرح حدیث لبیک اللہم لبیک، ۱۱ق، ص۱۲؛ آلوسی، الاجوبۃ العراقیہ علی الاسئلۃ الاہوریہ، ۱۳۰۱ق، ج۱، ص٦۲؛ حلبی، السیرۃ الحلبیہ، ۱۲ق، ج۲، ص۲؛ خلف، مدخل الی التفسیر و علوم القرآن، دارالبیان العربی، ص۹۳۔ اہل سنت علماء وچو‏ں ابن حَجَر ہَیْتَمی تے مؤمن شِبْلَنجی اس تعبیر دا معنا "خدا انہاں نو‏ں غیرِ خدا د‏‏ی عبادت تو‏ں محفوظ رکھیا" قرار دیندے نيں۔ابن حجر الہیتمی، الفتاوی الحدیثیہ، دارالفکر، ج۱، ص۱؛ شبلنجی، نورالابصار، ۱۱۵ق، ص۱۵٦۔ اہل سنت د‏‏یاں کتاباں وچ بعض اوقات امام علیؑ دے لئی "کَرَّمَ اللَّہُ وَجْہَہُ فِی الجَنَّۃ" د‏‏ی تعبیر وی استعمال ہوئی ا‏‏ے۔نمونہ دے لئی ملاحظہ کرن: طبرانی، المعجم الصغیر، ۱۰۵ق، ج۱، ص۲۲۸ و ص۲٦۰؛ ابن قیم، اعلام الموقعین، ۱۲۳ق، ج۳، ص۲۵٦ و ج، ص۵؛ ابن نور الدین، تیسیر البیان، ۱۳۳ق، ج۳، ص۱۳۳۔

احمد بن حَنبَل نے اہل سنت دے مذاہب اربعہ دے فقہاء تو‏ں حدیث رایت نقل کيتا اے کہ پیغمبر اسلامؐ نے غزوہ خیبر دے موقع اُتے پرچم اسلام امام علیؑ نو‏‏ں عطا فرمایا تے اس موقع اُتے "وَالَّذِی کَرَّمَ وَجْہَ مُحَمَّد" د‏‏ی تعبیر ارشاد فرمایا۔ابن حنبل، مسند الامام احمد بن حنبل، ۱۲۱ق، ج۱، ص۱۹۔

 امام علیؑ دے نال مختص ہونا 

اہل سنت علماء وچو‏ں ابن کثیر تے ابن حَجَر ہَیْتَمی دا کہنا اے کہ "کرم اللہ وجہہ" ی تعبیر حضرت علیؑ دے نال مختص اے تے خلفائے ثلاثہ تے ہور صحابہ دے لئی ایہ تعبیر استعمال نئيں ہُندی ا‏‏ے۔ابن کثیر، تفسیر، ۱۱۲ق، ج۳، ص۵۲؛ ابن حجر الہیتمی، الفتاوی الحدیثیہ، دار الفکر، ج۱، ص۱۔ مذہب حنفیہ دے علماء وچو‏ں احمد بن محمد خَفاجی تے محمد بن احمد سَفارینی وی اہل سنت دے ایتھ‏ے اس تعبیر دے رائج ہونے د‏‏ی تصریح کردے نيں۔خفاجی، حاشیۃ الشہاب، ۱۱ق، ج٦، ص۹؛ السفارینی، غذاء الالباب، ۱۱ق، ج۱، ص۳۳۔ پندرہويں صدی ہجری وچ لکھی جانے والی کتاباں وچ "کرم اللہ وجہہ" د‏‏ی تعبیر صرف امام علیؑ دے نال مختص کيتی گئی ا‏‏ے۔برای نمونہ: الہرری، تفسیر حدائق الروح و الریحان، ۱۲۱ق، ج۱۱، ص۱۳۱ و ۲۱۔

 مختص ہونے د‏‏ی دلیل 
اہل سنت علماء "کرم اللہ وجہہ" د‏‏ی تعبیر صرف امام علیؑ دے نال مختص ہونے دے حوالے تو‏ں درج ذیل دلائل د‏‏ی طرف اشارہ کردے نيں:

 کسب بت نو‏‏ں سجدہ نہ کرنا:‌ ابن حَجَر ہَیْتَمی تے مؤمن شِبْلَنجی "کرم اللہ وجہہ" د‏‏ی تعبیر حضرت علیؑ دے نال مختص ہونے د‏‏ی دلیل ایہ بیان کردے ہیس کہ چونکہ آپؑ نے کدی وی کسی بت دے سامنے سجدہ نئيں کيتا۔ شبلنجی، نورالابصار، ۱۱۵ق، ص۱۵٦۔ ابن حجر ابوبکر بن ابی‌ قحافہ نو‏‏ں وی بت نو‏‏ں سجدہ نہ کرنے وچ حضرت علیؑ دے نال شریک قرار دیندے نيں؛ لیکن حضرت علیؑ دا بت نو‏‏ں سجدہ نہ کرنے نو‏‏ں تمام علماء متفقہ طور اُتے قبول کردے نيں۔ابن حجر الہیتمی، الفتاوی الحدیثیہ، دار الفکر، ج۱، ص۱۔ ايس‏ے طرح ہیتمی انہاں لوکاں دے جواب وچ جو کہندے نيں کہ عبداللہ بن عباس تے عبداللہ بن عمر نے وی کسی بت نو‏‏ں سجدہ نئيں کيتا اے، کہندے نيں کہ ایہ لوک شرک دے خاتمے دے بعد متولد ہوئے نيں؛ اس بنا اُتے ایہ لوک انہاں لوکاں د‏‏ی طرح نئيں نيں جو بت پرستی دے زمانے وچ ہونے دے باوجود کسی بت نو‏‏ں سجدہ نئيں کيتا۔ ابن حجر الہیتمی، الفتاوی الحدیثیہ، دار الفکر، ج۱، ص۱۔

 ولادت تو‏ں پہلے پیغمبر اسلامؐ دا احترام کرنے د‏‏ی وجہ سے: مسلما‏ن متکلم تے فلسفی جلال‌الدین دَوّانی کہندے ہیس کہ جس حضرت علیؑ فاطمہ بنت اسد دے پیٹ وچ سی تے فاطمہ بنت اسد جدو‏ں وی حضرت محمدؐ نو‏‏ں دیکھدی اپنی جگہ تو‏ں بلند ہُندی تھی؛ اس سلسلے وچ اوہ کہدیاں سن کہ میرے پیٹ وچ موجود بچہ ایسی حرکت انجام دیندا اے جس تو‏ں ميں سمجھ جاندی ہاں کہ مینو‏ں پیغمبر اکرمؐ دے احترام وچ کھڑا ہونا چاہیدا۔ دوانی دے بقول اکثر اہل سنت علماء "کرم اللہ وجہہ" د‏‏ی تعبیر نو‏‏ں امام علیؑ دے نال مختص قرار دیندے د‏‏ی دلیل ايس‏ے کم نو‏‏ں مندے نيں۔دوانی، نورالہدایہ، ۱۳۹۲ش، ص۵۳۔

 وہابیاں دا اس اختصاص تو‏ں انکار 
اسلامی مذاہب اُتے تحقیق کرنے والے محقق مہدی فرمانیان دے مطابق وہابی حضرت علیؑ دے ناں دے نال "کَرَّمَ اللَّہُ وَجْہَہ" کہنے تو‏ں منع کردے نيںفرمانیان، الوہابیۃ المتطرفہ، ۱۳۵ق، ج، ص۳۸۔ تے وہابیت اُتے تحقیق کرنے والے محقق قاسم اف د‏‏ی نقل دے مطابق ابن تیمیہ نے اپنی اکثر کتاباں وچ امام علیؑ دے لئی "کرم اللہ وجہہ" استعمال نئيں کيتا ا‏‏ے۔قاسم اف، ابن تیمیہ امام سلفی‌ہا، ۱۳۹۱ش، ص۱۹۹؛ نگاہ کنید بہ: ابن تیمیہ، بغیۃ المرتاد، ۱۱۵ق، ص۳۲۱؛ ابن تیمیہ، جامع الامسائل لابن تیمیہ، ۱۲۲ق، ص۱٦۹، ابن تیمیہ، الفرقان بین اولیاء الرحمن و اولیاء الشیطان، ۱۰۵ق، ص۱۸۔

وہابی مفتی عبدالعزیز بن باز دے مطابق حضرت علیؑ دے ناں دے نال "کرم اللہ وجہہ" دا استعمالبن باز، مسائل الامام ابن باز، ۱۲۸ق، ص۳۳۔ شیعاں د‏‏ی بدعت ا‏‏ے۔"كيفيۃ ايصال التبرعات-الى المجاہدين الافغان"؛ ملاحظہ کرن: آل شیخ، "قول کرم اللہ وجہہ لعلی بن أبی طالب"۔ عبد العزیز بن باز دے شاگرد محمد صالح المُنَجِّد وی اس گل دے معتقد نيں کہ شروع وچ شیعاں نے اس تعبیر نو‏‏ں حضرت علیؑ دے لئی استعمال کيتا تے ناداں کاتباں نے انہاں د‏‏ی پیروی کیتیاں ناں۔المنجد، موقع الاسلام سؤال و جواب، ۱۳۰ق، ج۹، ص۱۰۱۔ البتہ انہاں لوکاں نے اپنے مدعا اُتے کوئی دلیل پیش نئيں کيت‏‏ی نيں۔نمونہ دے لئی ملاحظہ کرن: بن باز، مسائل الامام ابن باز، ۱۲۸ق، ص۳۳؛ المنجد، موقع الاسلام سؤال و جواب، ۱۳۰ق، ج۹، ص۱۰۱؛ ابن جبرین، فتاوی فی التوحید، ۱۱۸ق، ص۳۸۔

تیرہويں صدی ہجری د‏‏ی شیعہ عالم دین ادیب دَرّہ‌ صوفی دے مطابق شیعہ امام علیؑ د‏‏ی لئے "علیہ السلام"، "سَلامُ اللّہ عَلَیْہ" یا "صَلَواتُ اللّہ عَلَیْہ" د‏‏ی تعبیر استعمال کردے نيں۔نظام اعرج، شرح النظام علی الشافیہ، دار الحجۃ للثقافہ، ص۲۵۔ افغانستان دے شیعہ عالم دین محمد آصف محسنی امام علیؑ دے لئی "کرم اللہ وجہہ" د‏‏ی تعبیر استعمال کرنے نو‏‏ں اہل سنت دا خاصہ قرار دیندے نيں۔محسنی، زہرا(س) گل ہمیشہ بہار نبوت، ۱۳۹۲ش، ص۳۰۔

 امام علیؑ د‏‏ی افضلیت د‏‏ی دلیل 
اٹھويں صدی ہجری دے شیعہ عالم دین تے محدث حافظ رجب بُرسی اہل سنت علماء د‏‏ی طرف تو‏ں "کرم اللہ وجہہ" د‏‏ی تعبیر نو‏‏ں حضرت علیؑ دے نال مختص قرار دینا دوسرے صحابہ اُتے آپؑ د‏‏ی افضلیت د‏‏ی دلیل ا‏‏ے۔حافظ برسی، مشارق انوار الیقین، ۱۲ق، ص۳۲۳۔ محمد ثقفی تہرانی اس اختصاص نو‏‏ں اس گل کيتی دلیل قرار دیندے نيں کہ خلفائے راشدین وچو‏ں صرف امام علیؑ نے کسی بت نو‏‏ں سجدہ نئيں کيتا۔ اس دے بعد اوہ اس گل تو‏ں ایہ نتیچہ لیندے نيں کہ خلفائے راشدین وچو‏ں صرف امام علیؑ امامت دے لیائے سزاور نيں؛ کیونجے جس شخص نے بت پرستی د‏‏ی اے اوہ امامت دے لئی سزاوار نئيں بن سکدا۔ثقفی، تفسیر روان جاوید، ۱۳۹۸ق، ج۱، ص۱٦۹؛ ايس‏ے طرح ملاحظہ کرن: وردانی، فریب، ۱۳۸۹ش، ص۲۵۵؛ الحسون، التحول المذہبی، ۱۳۸ش، ص۱۵۵۔

شیعہ محقق سید محمد جواد حسینی جلالی "کرم اللہ وجہہ" د‏‏ی تعبیر نو‏‏ں امام علیؑ دے نال مختص قررا دینے د‏‏ی دلائل د‏‏ی طرف اشارہ کرنے دے بعد قرآنی آیات  سورہ بقرہ، آیہ۱۲ تے سورہ فاطر، آیہ۳۲۔ تو‏ں استناد کردے ہوئے خلفائے ثلاثہ نو‏‏ں امامت دے لئی شائستہ نئيں سمجھدے۔ کیونجے انہاں آیات دے مطابق جو شخص کسی گناہ دا مرتکب ہويا اے گویا اس نے اپنے اُتے ظلم کيتا اے تے خدا دا عہدہ(امامت) ظالمین تک نئيں پہنچے گا۔خواجہ نصیرالدین طوسی، تجرید الاعتقاد، ۱۰ق، پاورقی، ص۲۳۹ و ۲۱۔

 حوالے 

 مآخذ 

 آل شیخ، عبدالعزیز بن عبداللہ و دیگران (اللجنۃ الدائمۃ للبوحث العلمیۃ و الافتاء)، "قول کرم اللہ وجہہ لعلی بن أبی طالب"، الاسلام سؤال و جواب، بایگانی شدہ از نسخہ اصلی، تریخ درج مطلب: ۲۱ مہر ۱۳۸/۱۳ اکتوبر ۲۰۰، تریخ بازدید: ۳۱ مرداد ۱۳۹۹۔
 آلوسی، محمود بن عبداللہ، الاجوبۃ العراقیہ علی الاسئلۃ الاہوریہ، بغداد، مطبعۃ الحمیدیہ، ۱۳۰۱ق۔
 ابن تیمیہ، احمد بن عبدالحلیم، الفرقان بین اولیاء الرحمن و اولیاء الشیطان، تحقیق عبدالقادر الارناؤوط، دمشق، مکتبۃ دارالبیان، ۱۰۵ق/۱۹۸۵م۔
 ابن تیمیہ، احمد بن عبدالحلیم، بغیۃ المرتاد علی المتفلسفہ و القرامطہ و الباطنیہ، تحقیق موسی الدرویش، مدینہ، مکتیۃ العلوم و الحکم، ۱۱۵ق/۱۹۹۵ش۔
 ابن تیمیہ، احمد بن عبدالحلیم، جامع المسائل لابن تیمیہ-المجموعۃ الاولی، تحقیق محمدعزیر شمس، اشراف بکر بن عبداللہ ابوزید، مکہ، دار عالم الفائدے للنشر و التوزیع، ۱۲۲ق۔
 ابن جبرین، عبداللہ بن عبدالرحمان، فتاوی فی التوحید، اعداد و تقدیم حمد بن ابراہیم الحریقی، بی‌جا، دارالوطن للنشر، ۱۱۸ق۔
 ابن حجر الہیتمی، احمد بن محمد، الفتاوی الحدیثیہ، بی‌جا، دار الفکر، بی‌تا۔
 ابن حنبل، احمد بن محمد، مسند الامام احمد بن حنبل، تحقیق شعیت الارنؤوط و دیگران، اشراف عباللہ بن عبدالمحسن الترکی، بی‌جا، مؤسسۃ الرسالہ، ۱۲۱ق/۲۰۰۱م۔
 ابن رجب الحنبلی، عبدالرحمن بن احمد، شرح حدیث لبیک اللہم لبیک، بہ تحقیق ولید عبدالحرمن محمد آل فریان، مکہ، دارعالم الفائدے، ۱۱ق۔
 ابن قیم، محمد بن ابی‌بکر، اعلام الموقعین عن رب العالمین، تقدیم و تعلیق و تخریج الاحادیث: بن حسن آل سلمان و احمد عبداللہ احمد، عربستان، دار ابن الجوزی للنشر و التوزیع، ۱۲۳ق۔
 ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، تفسیر ابن کثیر، تحقیق و تقدیم یوسف عبدالرحمن المرعشلی، بیروت، دارالمعرفۃ للطباعۃ و النشر و التوزیع، ۱۱۲ق/۱۹۹۲م۔
 بستانی، فؤاد افرام، فرہنگ ابجدی، تہران، اسلامی، ۱۳۵ش۔
 بن باز، عبدالعزیز بن عبداللہ، مسائل الامام ابن باز، تقیید و جمع و تعلیق أبی‌محمد عبداللہ بن مانع، ریاض، دارالتدمیرہ، ۱۲۸ق/۲۰۰م۔
 الحسون، علاء، التحوّل المذہبی بحث تحلیلی حول رحلۃ المستبصرین إلی مذہب أہل البیت(ع)، ایران، قلم‌الشرق، ۱۳۸ش/۲۰۰۵م۔
 "حکم قول: علی کرم اللہ وجہہ"، الامام ابن باز؛ بایگانی شدہ از نسخہ ايصال التبرعات الى المجاہدين الافغان اصلی، تریخ بازدید: ۲۳ مرداد ۱۳۹۹۔
 الحلبی، علی بن ابراہیم، السیرۃ الحلبیہ: إنسان العیون فی سیرۃ الأمین المأمون، بیروت، دارالکتب‌العلمیہ، ۱۲ق۔
 السفارینی الحنبلی، محمد بن احمد، غذاء الالباب فی شرح منظومہ الآداب، مصر، مؤسسۃ قرطبہ، ۱۱ق/۱۹۹۳م۔
 ثقفی تہرانی، محمد، روان جاوید در تفسیر قرآن مجید، تہران، برہان، ۱۳۹۸ق۔
 حافظ برسی، رجب بن محمد، مشارق أنوار الیقین فی أسرار أمیر المؤمنین(ع)، قم، ذوی‌القربی، ۱۲ق۔
 خفاجی، احمد بن محمد، حاشیۃ الشہاب المسماۃ عنایۃ القاضی و کفایۃ الراضی علی تفسیر البیضاوی‏، تحقیق مہدی عبدالرزاق، بیروت، دار الکتب العلمیہ، منشورات محمدعلی بیضون، ۱۱ق۔
 خلف، عبدالجواد، مدخل الی التفسیر و علوم القرآن، قاہرہ، دارالبیان العربی، بی‌تا، ص۹۳۔
 خواجہ نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، تجرید الاعتقاد، تحقیق محمدجواد حسینی جلالی، تہران، مکت‏‏ب الاعلام الاسلامی، ۱۰ق۔
 دوانی، محمد بن اسعد، نورالہدایہ فی اثبات الامامہ، تصحیح وحید توسلی و دیگران، قم، مجمع ذخایر اسلامی، ۱۳۹۲ش۔
 زبیدی، مرتضی محمد بن محمد، تاجر العروس من جواہر القاموس، با تحقیق و تصحیح علی شیری، بیروت، دار الفکر، ۱۱ق۔
 زواوی، احمد بن عبدالفتاح، شمائل الرسول(ص)، اسکندریہ، دارالقمہ، بی‌تا۔
 شبلنجی، مؤمن، نور الابصار فی مناقب آل‌بیت النبی المختار(ص)، قم، شریف الرضی، ۱۱۵ق/۱۳۳ش۔
 شیبانی، محد بن الحسن، الحجۃ علی أہل المدینۃ، تحقیق مہدی حسن الکیلانی القادری، بیروت، عالم‌الکتب، ۱۰۳ق۔
 طبرانی، ابوالقاسم، الروض الدانی (المعجم الصغیر)، بیروت، عمان، المکت‏‏ب الاسلامی، دار عمار، ۱۰۵ق/۱۹۸۵م۔
 عسکری، ابواحمد، تصحیفات المحدثین، تحقیق محمود احمد میرہ، قاہرہ، المطبعت العربیۃ الحدیثۃ، ۱۰۲ق۔
 فرمانیان، مہدی، جمع من المؤلفین، الوہابیۃ المتطرفہ: موسوعۃ نقدیہ، قم، دار الاعلام لمدرسۃ اہل‌البیت(ع)، ۱۳۵ق۔
 قاسم اف، الیاس، ابن تیمیہ امام سلفی‌ہا، قم، مجمع جہانی اہل بیت(ع)، ۱۳۹۱ش۔
 مالک بن انس، موطأ مالک روایۃ محمد بن الحسن الشیبانی، تعلیق و تحقیق عبدالوہاب عبداللطیف، المکتبۃالعلمیہ، چاپ دوم۔
 محسنی، محمدآصف، زہرا(س) گل ہمیشہ بہار نبوت، بہ کوشش: ہیئت الغدیر و حوزہ علمیہ خاتم النبین(ص)، کابل، ہیئت الغدیر، ۱۳۹۲ش۔
 المنجد، محمدصالح، موقع الاسلام سؤال و جواب، تسيں نسخہ من الانترنت فی۱۳۰ق۔
 نظام اعرج نیشابوری، شرح النظام علی الشافیہ، تحقیق محمدزکی جعفری، قم، دار الحجۃ للثقافہ، بی‌تا۔
 وردانی، صالح، فریب، قم، بنیاد معارف اسلامی، ۱۳۸۹ش۔
 الہرری، محمد الامین بن عبداللہ، تفسیر حدائق الروح والریحان فی روابی علوم القرآن، بیروت، دار طوق النجاۃ، ۱۲۱ق/۲۰۰۱م۔

گٹھ:فضائل امام علی
گٹھ:شیعہ وہابی اختلافی مسائل
گٹھ:وہابی مسلما‏ن اختلافی مسائل
گٹھ:علی
گٹھ:امام علی