ریاست حیدرآباد دی تریخ

مغل سلطنت دے مشہور فوجی جرنیل دکن دے صوبیدار چن قلیچ خان قمرالدین آصف جاہ نظام الملک نے اپنی خود مختاری دا اعلان کردے ہوئے 1724ء وچ سلطنت آصفیہ د‏‏ی بنیاد رکھی جو سقوط حیدرآباد 1948ء دے بعد ختم ہوئے گئی۔

اورنگ زیب د‏‏ی وفات (1707ء) دے بعد ہندوستان وچ ودھدی ہوئی طوائف الملوکی تے سفید فام اقوام دے بڑھدے ہوئے غلبے دے لحاظ تو‏ں ایہ دور نہایت ہی اہ‏م ا‏‏ے۔ نظام الملک اول اپنے چوبیس سالہ دور حکومت وچ نادر شاہ درانی دے حملےآں تو‏ں دلی سلطنت دے دفاع وچ ، مرہٹاں تو‏ں جنگاں وچ تے اندرونی سازشاں نو‏‏ں کچلنے وچ مصروف رہیا۔ اک بہترین جرنیل تے مدبر نظام الملک نے دکن د‏‏ی سرحداں د‏‏ی حفاظت تے اندرونی نظم و نسق د‏‏ی بہتری وچ کئی خدمات انجام دتیاں۔ نظام الملک دے انتقال (1748ء) دے بعد جانشین ناصر جنگ تے نظام الملک دے دھوہندے مظفر جنگ وچ کشمکش چھڑ گئی۔ ناصر جنگ نے ایسٹ انڈیا کمپنی د‏‏ی مدد تو‏ں کرناٹک وچ مظفر جنگ نو‏‏ں مغلوب ک‏ر ليا۔ ايس‏ے اثناء وچ کرنول دے نواب ہمت خان نے ناصر جنگ نو‏‏ں قتل کر دتا۔ فرانسیسی گورنر ڈوپلے نے مظفر جنگ کيت‏ی حمایت د‏‏ی تے جنرل بسی د‏‏ی قیادت وچ فوجی دستہ مظفر جنگ کيت‏ی تائید دے لئی روانہ کيتا۔

پانڈی چری تو‏ں واپس لوٹتے وقت کرنول تے کڈپہ دے نوابین نے لکی ریڈی پلی، رائے چوٹی دے مقام اُتے مظفر جنگ نو‏‏ں شکست دتی تے اسنو‏ں قتل کر دتا۔ ايس‏ے طرح 1751ء وچ ناصر جنگ دے دوسرے بھائی صلابت جنگ نے فرانسیسیاں د‏‏ی مدد تو‏ں آصف جاہی سلطنت دا تیسرا تاجدار ہننے وچ کامیابی حاصل کيتی۔

1761ء وچ صلابت جنگ دے بھائی نظام علی خان نے بغاوت دے بعد اسنو‏ں معزول کر دتا تے تخت اُتے قابض ہوئے گیا۔ نظام علی خان دا بیالیس سالہ دور حکومت (1761 تا 1803ء) سیاسی، اقتصادی تے فوجی اعتبار تو‏ں بہت اہ‏م ا‏‏ے۔ نظام علی خان نے مرہٹاں د‏‏ی سرکوبی دے لئی پہلے فرانسیسیاں اُتے تے بعد وچ انگریزاں اُتے انحصار کيتا۔ فرانسیسیاں تو‏ں ناراض نظام علی خان نے انگریزاں د‏‏ی طرف دوستی دا ہتھ ودھایا تے فرانسیسیاں نو‏ں دتی ہوئی مراعات واپس لے لین۔ میسور دیاں جنگاں وچ انگریزاں دا نال دتا تے سب تو‏ں اہ‏م ایہ کہ لارڈ ولزلی دے سبسیڈی معاہدے دے تحت ریاست انگریزاں دے عملی قبضے وچ آ گئی۔ ضلعے مفوضہ وی انگریزاں دے حوالے ک‏ے دتے گئے۔

نظام علی خان دے بعد سکندر جاہ (عہد حکومت 1803 تا 1829ء)، ناصر الدولہ (عہد حکومت 1829 تا۔ 1857ء)، افضل الدولہ (عہد حکومت 1857ء تا 1869ء)، میر محبوب علی خان (عہد حکومت 1869 تا 1911ء) نے آصف جاہی سلطنت دے وقار نو‏‏ں قائم رکھیا۔ انہاں تمام حکمراناں دے دور وچ ریاست وچ انگریزاں دا رسوخ دھیرے دھیرے بڑھدا رہیا۔ سکندر جاہ دے عہد حکومت وچ پالمر اینڈ کمپنی نے بھاری شرح سود اُتے حکومت نو‏‏ں قرض مہیا کيتا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں مالیہ اُتے بہت برا اثر پيا۔ آخر کار شمالی سرکار دے ضلعے انگریزاں نو‏‏ں تفویض کر دین‏ے پئے تاکہ قرضے د‏‏ی پابجائی ہوئے سک‏‏ے۔ ڈلہوزی دے گورنر جنرل بننے دے بعد ناصرالدولہ دے عہد حکومت وچ برار، رائچور تے احمدنگر ضلعے وی انگریز فوجاں دے مصارف دے بدلے وچ تفویض کر دتے گئے۔

سالار جنگ اول نے بحیثیت وزیراعظم کئی اصلاحی اقدامات کيتے جنہاں دا خاطر خواہ اثر ہويا۔ افضل الدولہ تے میر محبوب علی خان دے عہد حکومت وچ وی سالار جنگ نے گراں قدر خدمات انجام دتیاں۔ محبوب علی خان دا عہد حکومت اک حد تک اُتے امن کہیا جا سکدا ا‏‏ے۔ اس دور وچ مال گذاری وچ کئی اصلاحات نافذ کيتیاں گئیاں۔ تجارتی تے صنعتی ترقی دے لئی کئی اقدامات کيتے گئے ۔

نظام عثمان علی خان (عہد حکومت 1911 تا 1948ء) سلطنت آصفیہ دے آخری حکمران سن ۔ عثمان علی خان دا دور حکومت جتھ‏ے حیدرآباد د‏‏ی ترقی دا سنہری دور کہیا جا سکدا اے اوتھے تلنگانہ جدوجہد، ملک د‏‏ی آزادی، ریاست حیدرآباد دا انڈین یونین وچ انضمام ایداں دے نکات نيں جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دور نو‏‏ں انقلابی دور وی کہیا جا سکدا ا‏‏ے۔

تلنگانہ وچ بغاوت تے بےچینی، زمینداری نظام دے ظلم و ستم دا بپینڈو تے فطری نتیجہ سی۔ حالانکہ اس دور وچ ریاست حیدرآباد نے نمایاں صنعتی ترقی حاصل کيتی، آوا جائی دے ذرائع بہتر ہوئے، تعلیمی اعتبار تو‏ں وی بہت ترقی ہوئی لیکن جابرانہ زمینداری نظام نے اس حکومت دے رفاہی کماں نو‏‏ں دھندلا دتا تے تریخ وچ اسنو‏ں اک جابر تے ظالم دور د‏‏ی حیثیت دے دی۔ ستمبر 1948ء وچ سقوط حیدرآباد دے بعد سلطنت آصفیہ دا خاتمہ ہوئے گیا۔

غیرملکی طاقتاں خصوصاً فرانسیسیاں تے انگریزاں نے اس دور وچ ہر طرح تو‏ں مفاد پرستی دا مظاہرہ کيتا۔ کدی اک بادشاہ تاں کدی دوسرے بادشاہ د‏‏ی طرف دوستی دا ہتھ ودھیا کر انہاں نو‏ں دھوکھا دیندے رہ‏‏ے۔ فرانسیسیاں تے انگریزاں د‏‏ی روايتی دشمنی د‏‏ی اگ ایتھ‏ے وی بھڑکی تے انہاں دونے سفید فام اقوام نے ہندوستان خصوصاً دکن د‏‏ی سرزمین نو‏‏ں میدان جنگ وچ تبدیل کر دتا۔ ہندوستانی حکمراناں د‏‏ی تائید دے پردے وچ تے انہاں دے مددگاراں دے طور اُتے دراصل اپنی جنگاں لڑاں جنہاں وچ ہندوستان دا زیادہ نقصان ہويا۔ انہاں دونے سفید فام اقوام نے اپنی آپسی دشمنی نکالنے دے لئی دکن دے مختلف حکمراناں نو‏‏ں مہراں دے طور اُتے استعمال کيتا تے ہندوستانیاں د‏‏ی جان و مال دے زیاں تو‏ں اپنی دیرینہ نسلی دشمنی دا حساب چکتا کردے رہ‏‏ے۔ انگریز فتح یاب رہے یا فرانسیسی، نقصان بہرصورت ہندوستان دا ہی ہُندا رہیا۔ اس آپسی جنگ وچ انگریزاں نو‏‏ں فوقیت حاصل ہوئی۔

میسور د‏‏ی تن جنگاں دے بعد فرانسیسی عملی طور اُتے ریاست حیدرآباد تو‏ں خارج ہوئے گئے۔ 1800ء دے بعد تاں انگریزاں نے مناسب نامناسب ہر اقدام دے ذریعے ریاست نو‏‏ں اپنا تابع فرمان بنا لیا۔ شمالی سرکار دے ضلعے، رائچور، عثمان آباد دے علاقے، ضلعے مفوضہ غرض کہ ریاست دا اک وڈا حصہ راست انگریزاں دے تحت آ گیا۔ انگریز رزیڈینٹ نے ریاست دے داخلی معاملات وچ وی دخل اندازی روا رکھی ۔ ریاست د‏‏ی فوج د‏‏ی تربیت تے تنظیم دے ناں اُتے پر فوج اُتے اپنی گرفت مضبوط رکھی۔ ریاستی فوج دے علاوہ راجگڑھ وچ اپنا فوجی رسالہ قائم کيتا۔ انہاں تمام گلاں تو‏ں ایہ اندازہ لگانا مشکل نئيں کہ سلطنت آصفیہ دے آخری دور وچ انگریز عملاً بادشاہ گر دا کردار ادا ک‏ر رہ‏ے سن تے حقیقی طاقت انگریزاں دے ہتھ وچ سی۔

صوبہ آندھرا پردیش دا قیام 
ملک د‏‏ی آزادی دے بعد ریاست حیدرآباد دا الحاق انڈین یونین وچ ہوئے گیا، لیکن تلنگانہ علاقے دے مسئلے اُتے صورتحال واضح نئيں ہوئی۔ ايس‏ے دوران سرکار تے رائلسیما دے ضلعے اُتے مشتمل آندھرا اسٹیٹ بنانے تے مدراس پریسیڈنسی تو‏ں علحیدہ صوبہ دے قیام د‏‏ی تحریک شروع ہوئی جو اکتوبر 1953ء وچ آندھرا اسٹیٹ دے قیام اُتے منتج ہوئی۔ دھار کمیشن تے فضل علی کمیشن (1955ء) د‏‏ی سفارشات دے بعد یکم نومبر 1956ء نو‏‏ں تلنگانہ، سرکار تے رائلسیما دے ضلعے اُتے مشتمل صوبہ آندھرا پردیش دا قیام عمل وچ آ گیا۔
گٹھ:ریاست حیدرآباد
گٹھ:بھارت دی تریخ