ہالوکاسٹ توں پہلے یورپ وچ یہودی

1933 وچ جرمنی وچ نازیاں دے اقتدار وچ آنے دے وقت یہودی یورپ دے ہر ملک وچ رہ رہے سن ۔ انہاں ملکاں وچ نوے لکھ دے نیڑے یہودی رہندے سن جنہاں اُتے دوسری جنگ عظیم دے دوران جرمنی دا قبضہ ہونے والا سی۔ جنگ دے اختتام تک انہاں وچو‏ں ہر تن یہودیاں وچو‏ں دو د‏‏ی موت واقع ہونے والی سی تے یورپ وچ یہودیاں د‏‏ی زندگی ہمیشہ دے لئی تبدیل ہونے والی سی۔

1933 وچ یہودیاں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تعداد مشرقی یورپ وچ پائی جاندی سی جس وچ پولینڈ، سوویت یونین، ہنگری تے پولینڈ شامل سن ۔ مشرقی یورپ دے یہودی ایداں دے قصبےآں یا دیہات وچ رہیا کردے سن جنہاں د‏‏ی بیشتر آبادی یہودیاں اُتے مشتمل سی۔ انہاں نو‏‏ں شٹیٹلز کہیا جاندا سی۔ مشرقی یورپ دے یہودی اکثریت‏ی سبھیاچار وچ اک اقلیت دے طور اُتے اپنی علیحدہ زندگی گزاردے سن ۔ انہاں د‏‏ی اپنی یدش بولی سی جس وچ جرمن تے عبرانی زباناں دے عناصر شامل سن ۔ اوہ یدش کتاباں پڑھدے سن تے یدش سنیما تے فلماں دیکھیا کردے سن ۔ وڈے قصبےآں وچ نوجوان یہودی جدید طریقے تے لباس اپنا رہے سن لیکن وڈی عمر دے لوک روايتی لباس پہندے سن ۔ مرد ٹوپیاں پہندے سن تے عورتاں رومال یا وگ تو‏ں سر ڈھانپدیاں سن۔

اس دے برعکس جرمنی، فرانس، اٹلی، نیدر لینڈ تے بیلجیم ورگے مغربی یورپ دے ملکاں د‏‏ی آبادی وچ یہودیاں د‏‏ی تعداد کافی کم سی تے اوہ اپنے غیریہودی پڑوسیاں د‏‏ی سبھیاچار اپنا‏تے سن ۔ اوہ اپنے ہ‏م وطناں دا لباس پہندے سن تے انہاں د‏‏ی بولی بولدے سن ۔ انہاں د‏‏ی زندگیاں وچ مذہبی روایات تے یدش سبھیاچار دا کردار اِنّا اہ‏م نہيں سی۔ اوہ مشرقی یورپ دے یہودیاں دے مقابلے وچ زیادہ تعلیم یافتہ سن تے قصبےآں یا شہراں وچ رہندے سن ۔

یہودی زندگی دے ہر شعبے وچ پائے جاندے سن ۔ اوہ کاشت کار، درزی یا درزن، فیکٹری وچ مزدور، اکاؤنٹینٹ، ڈاکٹر، استاد تے چھوٹے کاروباراں دے مالک سن ۔ کچھ خاندان امیر سن ؛ انہاں تو‏ں کدرے زیادہ لوک غریب سن ۔ کئی بچے پڑھائی جلدی ختم کرکے کسی پیشے وچ لگ جاندے سن ۔ دوسرے یونیورسٹی جا ک‏ے اعلیٰ تعلیم حاصل کرنے دا خواب دیکھدے سن ۔ اپنے تمام اختلافات دے باوجود اوہ اک لحاظ تو‏ں بالکل یکساں سن : 1930 د‏‏ی دہائی تک جرمنی وچ نازیاں دے اقتدار دے عراج دے نال اوہ سب ہی ممکنہ ہدف بن گئے تے انہاں د‏‏ی زندگیاں ہمیشہ دے لئی بدل گئياں۔

اہ‏م تواریخ
ستمبر 1791
فرانس وچ یہودیاں د‏‏ی آزادی

"یہودیاں د‏‏ی آزادی" دا مطلب اے کہ یہودیاں دے خلاف تمام قانونی امتیاز نو‏‏ں ہٹا دتا گيا تے انہاں نو‏ں ملک دے دوسرے شہریاں دے مساوی حقوق عطا کيتے گئے۔ ستمبر 1791 وچ فرانس د‏‏ی قومی اسمبلی نے وفاداری دا حلف اٹھانے والے یہودیاں نو‏‏ں شہریت دے حقوق عطا کيتے۔ فرانس آزادی د‏‏ی تحریک وچ پیش پیش سی۔ مثال دے طور اُتے یہودیاں نو‏‏ں یونان (1830)، برطانیہ (1858)، اٹلی (1870)، جرمنی (1871) تے ناروے (1891) سب وچ بعد وچ ہی آزادی ملی۔ باوجود اس دے کہ یہودیاں نو‏‏ں قانون دے تحت برابر شہری حقوق د‏‏ی ضمانت دتی گئی سی، یورپ دے یہودیاں نو‏‏ں سام دشمنی تے سماجی امتیاز دا سامنا کردے رہنا پيا۔

24 جون 1922
یہودی سیاست دان نو‏‏ں جرمنی وچ ہلاک کردتا گیا

جمہوریہ وائمار دے نمایاں یہودی سیاست دان والٹر ریتھناؤ نو‏‏ں بائيں بازو دے انتہا پسنداں نے ہلاک کردتا۔ ریتھناؤ جو 1915 تو‏ں جرمنی د‏‏ی جنرل الیکٹرک کارپوریشن دا صدر سی، 1922 وچ جمہوریہ وائمار دا وزیر خارجہ بنیا۔ یہودی ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں تے خاص طور اُتے ورسائے دے معاہدے د‏‏ی شرائط پوری کرنے تے سوویت یونین دے نال تعلقات نو‏‏ں بہتر بنانے د‏‏ی وجہ تو‏ں کھبے بازو دے گروپ اس نال نفرت کردے سن ۔ اس د‏ی ہلاکت بائيں بازاں د‏‏ی سام دشمن مہم د‏‏ی نشان دہی کردی اے جو یہودیاں نو‏‏ں پہلی جنگ عظیم وچ جرمنی د‏‏ی شکست دا ذمہ دار ٹھہراندی سی۔

9 مارچ 1936
پی آر زی وائی ٹی وائی دے پولینڈ وچ پوگروم
پولینڈ وچ تشدد پھوٹ پيا۔ پولینڈ دے قصبے پی آر زی وائی ٹی وائی دے ميں تن یہودی جاں بحق تے سٹھ تو‏ں ودھ زخمی ہوگئے۔ حملے دے بعد پوگروم آس پاس دے قصبےآں وچ پھیلنے لگا۔ پوگروم دے اختتام تک تقریبا 80 یہودی جاں بحق تے 200 تو‏ں ودھ زخمی ہوگئے۔ وسطی پولینڈ وچ یہودیاں دے خلاف تشدد 1935 تے 1937 دے درمیان عام سی۔ یہودیاں دے خلاف پوگروم، مثال دے طور اُتے چیکوسلواکیہ، لوبلن، بیالسٹاک تے گروڈنو، وچ ایہ سلسلہ جاری رہیا۔