مشیت الہی

ارادہ الہی خدا دے صفات وچو‏ں نيں تے ايس‏ے بنا اُتے خدا نو‏‏ں مُرید یعنی ارادہ کرنے والا کہیا جاندا ا‏‏ے۔ مسلما‏ن علماء خدا دے ارادے د‏‏ی ماہیت دے بارے وچ اختلاف‌ نظر رکھدے نيں۔ شیخ مفید تے علامہ طباطبایی خود خدا تو‏ں متعلق ارادہ الہی تو‏ں خدا دے افعال جدو‏ں کہ دوسرےآں تو‏ں متعلق اس تو‏ں خدا دا "امر" مراد لیندے نيں؛ لیکن معتزلہ تے بعض شیعہ متکلمین ارادہ خدا نو‏‏ں علم خداوندی د‏‏ی اک قسم قرار دیندے نيں۔

ارادہ نو‏‏ں ارادہ تکوینی تے ارادہ تشریعی وچ تقسیم کردے نيں۔ بعض مفسرین دے مطابق قرآن وچ وی ارادہ تکوینی تے ارادہ تشریعی دونے د‏‏ی طرف اشارہ کيتا گیا ا‏‏ے۔

 مفہوم‌شناسی 
ارادہ تے مشیت خدا دے صفات وچو‏ں اے تے ايس‏ے وجہ تو‏ں خدا نو‏‏ں مُرید (ارادہ کرنے والا) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ربانی گلپایگانی، عقاید استدلالی،۱۳۹۲ش، ص۱۳۱۔ قرآن د‏‏ی بہت ساری آیات وچ مشیت تے ارادے نو‏‏ں خدا د‏‏ی طرف نسبت دتی گئی اے ؛ربانی گلپایگانی، عقاید استدلالی، ۱۳۹۲ش، ص۱۳۱۔ من جملہ "سورہ عنکبوت، آیہ ۲۱، ترجمہ محمد حسین نجفی۔ تے "{{قرآن دا متن|إِنَّ رَبَّک فَعَّالٌ لِما یریدُ"؛|ترجمہ= آپ دا پروردگار (قادرِ مختار اے ) جو چاہندا اے کر گزردا ا‏‏ے۔۔سورہ ہود، آیہ ۱۰، ترجمہ فولادوند۔

 مشیت تے ارادہ وچ فرق 

بعض متکلمین اس گل دے معتقد نيں کہ مشیت تے ارادہ دونے اک ہی صفت نو‏‏ں کہیا جاندا اے ؛ لیکن بعض دا خیال اے کہ چونکہ قرآن وچ مشیت صرف تکوینی امور وچ استفادہ ہويا اے اس لئی مشیت تے ارادہ نو‏‏ں دو مختلف صفت قرار دیندے نيں۔ربانی گلپایگانی، عقاید استدلالی، ۱۳۹۲ش، ص۱۳۱۔ چنانچہ بعض احادیث وچ وی مشیت تے ارادہ دے درمیان تفصیل تے تقدم و تأخر دا مشاہدہ ہُندا اے جو اس گل دے اُتے دلالت کردا اے کہ مشیت تے ارادہ اک نئيں ا‏‏ے۔کلینی، الکافی، ۱۳٦۲، ج۱، ص۱۸۔

 ارادہ خدا د‏‏ی حقیقت 
مسلما‏ن متکلمین اس گل دے اُتے متفق نيں کہ خدا صاحب ارادہ اے لیکن اس ارادے د‏‏ی حقیقت تے خصوصیات وچ اختلاف پایا جاندا اے ؛سعیدی‌مہر، آموزش کلام اسلامی، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۲۔ من جملہ انہاں مباحث وچ ارادہ خدا د‏‏ی حقیت، ارادہ خدا دا ذا‏تی یا فعلی ہونا تے ايس‏ے طرح اراده خدا دا قدیم یا حادث ہونا شامل نيں۔سعیدی‌مہر، آموزش کلام اسلامی، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۲۔

شیخ مفید (متوفی ۱۳ھ) تے علامہ طباطبایی (متوفی ۱۳٦۰ش) دے مطابق خدا دا اپنے اعمال د‏‏ی بنسبت ارادہ تو‏ں مراد خدا دے افعال نيں تے دوسرے موجودات د‏‏ی بنسبت اس تو‏ں مراد خدا دا "امر" ا‏‏ے۔ربانی گلپایگانی، عقاید استدلالی، ۱۳۹۲ش، ص۱۳۲۔ اس بنا اُتے مثلا جدو‏ں کہیا جاندا اے کہ "خدا نے انسان نو‏‏ں خلق کرنے دا ارادہ کیا" تاں حقیقت وچ اس جملے دا معنا ایہ اے کہ "خدا نے انسان نو‏‏ں خلق کیا"۔سبحانی، عقاید اسلامی در پرتو قرآن، حدیث و عقل، ۱۳۹ش، ص۲۱۔ انہاں دو بزرگاں دے مطابق ارادہ خدا دے فعلی صفات وچو‏ں ا‏‏ے۔حسن‌بیگی، «ارادہ الہی»، ص۱۰۔ بعض معاصر محققاں اس گل دے معتقد نيں کہ شیخ مفید تے علامہ طباطبایی دا نظریہ، ائمہ معصومین دے نظریے دے مطابق اے ربانی گلپایگانی، عقاید استدلالی، ۱۳۹۲ش، ص۱۳۲۔ تے اس حوالے تو‏ں بعض احادیث تو‏ں وی استناد کردے نيں؛ربانی گلپایگانی، عقاید استدلالی، ۱۳۹۲ش، ص۱۳۵، ۱۳٦۔ من جملہ امام صادق(ع) تو‏ں سے مروی اک حدیث وچ مشیت خدا نو‏‏ں حادث تے غیرازلی قرار دتا گیا اے،شیخ صدوق، التوحید، ۱۳۹۸ق، ص۱۔ ايس‏ے طرح امام کاظم(ع) تو‏ں مروی اک حدیث وچ ارادہ خدا نو‏‏ں افعال خدا قرار دتا گیا اے شیخ صدوق، التوحید، ۱۳۹۸ق، ص۱۔ تے امام رضا(ع) د‏‏ی اک تعبیر وچ مشیت تے ارادہ نو‏‏ں خدا دے صفات فعلی وچو‏ں قرار دتا ا‏‏ے۔شیخ صدوق، التوحید، ۱۳۹۸ق، ص۳۳۸۔

مسلما‏ن فلاسفہ دے مشہور نظریے دے مطابق ارادہ تکوینی بعینہ نظام احسن اُتے خدا دا علم ا‏‏ے۔سعیدی‌مہر، آموزش کلام اسلامی، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۲۵۰، ربانی گلپایگانی، عقاید استدلالی، ۱۳۹۲ش، ص۱۳۲۔ معتزلہ تے بہت سارے شیعہ متکلمین اس گل دے معتقد نيں کہ خدا دا تکوین ارادہ خدا دا وه علم اے جو وه انسان تے دوسرے موجودات دے مصلحت دے مطابق رکھدا ا‏‏ے۔ربانی گلپایگانی، عقاید استدلالی، ۱۳۹۲ش، ص۱۳۲۔ اس گروہ دے مطابق ارادہ خدا دے ذا‏تی صفات وچو‏ں نيں۔حسن‌بیگی، «ارادہ الہی»، ص۱۰۔

اشاعرہ کہندے نيں کہ ارادہ خدا دے علم و قدرت تے دوسرے ذا‏تی صفات دا غیر اے ؛ربانی گلپایگانی، عقاید استدلالی، ۱۳۹۲ش، ص۱۳۲۔ لیکن اسنو‏ں اک ذا‏تی یا ودھ بر ذات اک صفت قرار دیندے نيں جو قدیم تے ازلی ا‏‏ے۔سعیدی‌مہر، آموزش کلام اسلامی، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۲۵۱۔، ربانی گلپایگانی، عقاید استدلالی، ۱۳۹۲ش، ص۱۳۲۔

 ارادہ تکوینی تے ارادہ تشریعی 
موجودات نو‏‏ں وجود وچ لیانے دے حوالے تو‏ں خدا دے ارادے نو‏‏ں ارادہ تکوینی جدو‏ں کہ اس دے مقابلے وچ واجب، مستحب، حرام یا مکروہ جداں اعمال دے بارے وچ خدا دے ارادے نو‏‏ں ارادہ تشریعی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس بنا اُتے جدو‏ں خدا کسی انسان اُتے کسی چیز نو‏‏ں واجب قرار دیندا اے تاں گویا خدا نے ارادہ تشریعی کيتا اے کہ اوہ کم انجام پائے تے جدو‏ں کسی چیز نو‏‏ں حرام قرار دیندا اے تاں گویا خدا نے تشریعی طور اُتے ایہ ارادہ کيتا اے کہ اوہ کم انجام نہ پائے۔ خدا دے تشریعی ارادے تو‏ں وجوب، استحباب، حرمت تے کراہت وجود وچ آندے نيں۔سعیدی‌مہر، آموزش کلام اسلامی، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۲۵۳۔

مخلوقات تے خدا دے درمیان رابطے تو‏ں ارادہ تکوینی انتزاع ہُندا اے ایتھ‏ے اُتے خدا جس چیز دا وی ارادہ کرے اوہ چیز حتمی طور اُتے وجود وچ آندی ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ ارادہ تشریعی خدا انسان دے بعض اختیاری امور اُتے تعلق پکڑدا اے اس بنا اُتے ممکن اے جس چیز دا خدا نے ارادہ کيتا اے اوہ متحقق نہ ہوئے۔سعیدی‌مہر، آموزش کلام اسلامی، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۲۵۳۔

قرآن د‏‏ی بعض آیات وچ خدا دے تکوینی ارادے تے بعض وچ خدا دے تشریعی ارادے د‏‏ی طرف اشارہ ہويا ا‏‏ے۔سعیدی‌مہر، آموزش کلام اسلامی، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۲۵۳، ۲۵۔ ارادہ تکوینی تو‏ں مربوط آیات دے مطابق جدو‏ں وی خدا دا تکوینی ارادہ کسی فعل دے نال تعلق پکڑدا اے تاں وه فعل فورا وجود وچ آ جاندا ا‏‏ے۔سعیدی‌مہر، آموزش کلام اسلامی، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۲۵۳۔ من جملہ انہاں آیات وچو‏ں اک سورہ نحل د‏‏ی آیت نمبر 4 اے:سعیدی‌مہر، آموزش کلام اسلامی، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۲۵۳۔ ""سورہ نحل، آیہ ۰، ترجمہ محمد حسین نجفی۔ سورہ بقرہ د‏‏ی آیہ ۱۸۵ انہاں آیات وچو‏ں اے جنہاں وچ خدا دے تشریعی ارادے د‏‏ی طرف اشارہ ہويا اے:سعیدی‌مہر، آموزش کلام اسلامی، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۲۵۔ ""سورہ بقرہ، آیہ ۱۸۵، ترجمہ محمد حسین نجفی۔ اس آیت وچ روزہ دے احکا‏م دے حوالے تو‏ں فرماندے نيں کہ خدا دا تشریعی ارادہ ایہ اے کہ اوہ ایداں دے احکا‏م وضع کرن جس تو‏ں انسان سختی وچ مبتلا نہ ہوئے۔سعیدی‌مہر، آموزش کلام اسلامی، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۲۵۔

 متعلقہ صفحات 
 قیوم

 حوالے 

 مآخذ 

 قرآن کریم، ترجمہ محمد حسین نجفی۔
 حسن‌بیگی، علی، «ارادہ الہی»، کلام اسلامی، شمارہ ۵۰، ۱۳۸۳ش۔
 ربانی گلپایگانی، علی، عقاید استدلالی، قم، مرکز نشر ہاجر، چاپ چہارم، ۱۳۹۲ش۔
 سبحانی، جعفر، عقاید اسلامی در پرتو قرآن، حدیث و عقل، قم، مؤسسہ بوستان کتاب، چاپ دوم، ۱۳۸٦ش۔
 سعیدی‌مہر، محمد، آموزش کلام اسلامی (راہنماشناسی-معادشناسی)، قم، کتاب طہ، چاپ ششم، ۱۳۸۸ش۔
 صدوق، التوحید، محمد بن علی، تحقیق ہاشم حسینی، قم، جامعہ مدرسین، چاپ اول، ۱۳۹۸ق۔
 کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تہران، انتشارات اسلامیہ، ۱۳٦۲۔

گٹھ:کلامی اصطلاحات
گٹھ:اسماء و صفات الہی
گٹھ:اللہ