علم غیب

علم غیب تو‏ں مراد ایسی آگاہی اے جو عام طور اُتے ہر انسان نو‏‏ں حاصل نئيں ہُندی بلکہ خداوندعالم بعض انساناں نو‏‏ں اس تو‏ں نوازتا ا‏‏ے۔ شیعہ عقائد دے مطابق غیب تو‏ں آگاہ ہونا بنیادی طور اُتے خدا دے نال مختص اے لیکن بعض مصلحتاں د‏‏ی بناء اُتے خدا اپنے بعض خاص بندےآں نو‏‏ں ایہ علم عطا کردا ا‏‏ے۔ اس دے باوجود وی علم غیب د‏‏ی بعض قسماں جداں خدا د‏‏ی ذات اُتے علم حاصل ہونا وغیرہ صرف تے صرف خدا دے نال مختص اے تے خدا دے علاوہ کسی تے نو‏‏ں اس تک رسائی حاصل نئيں ا‏‏ے۔ اسلامی تعلیمات د‏‏ی رو تو‏ں تمام انبیاء یا گھٹ تو‏ں گھٹ بعض انبیاء تے آئمہ معصومین سمیت بعض نیک تے صالح بندگان خدا وی علم غیب تو‏ں آگاہ نيں۔ البتہ علم غیب تو‏ں آگاہی د‏‏ی کیفیت تے مقدار دے حوالے تو‏ں ایہ افراد اک دوسرے تو‏ں متفاوت نيں تے اس حوالے تو‏ں پیغمبر اکرم(ص) تے آپ دے حقیقی جانشین آئمہ معصومین سب تو‏ں زیادہ علم غیب تو‏ں آگاہ نيں۔

ائمہ معصومین دا علم غیب رکھنے حوالے تو‏ں شیعہ متکلمین دے درمیان دو عمده نظریے حداقلی و حداکثری(محدود تے نامحدود) رائج نيں۔ اکثر متأخرین اس حوالے تو‏ں لامحدود علم غیب دے معتقد نيں۔

 لغوی تے اصطلاحی معنی 

لغت وچ غیب تو‏ں مراد مخفی تے پوشیدہ چیز نو‏‏ں کہیا جاندا اے، شہود دے مقابے وچ جس تو‏ں مراد ایسی چیز دے اے جو حواس خمسہ دے ذریعے قابل درک ہُندی ا‏‏ے۔طریحی، ج۲، ص۱۳-۱۳۵؛ راغب، ص٦۱٦

قرآن و حدیث د‏‏ی اصطلاح وچ اس چیز نو‏‏ں غیب کہیا جاندا اے جس د‏‏ی شناخت عام طور اُتے ممکن نہ ہوسبحانی، ج۳، ص۰۲-۰

 قسماں 
اک تقسیم بندی وچ غیبی امور نو‏‏ں ایويں تقسیم ک‏ر سکدے نيں:
 ایسی چیز جو تعلیم، غور و فکر تے ریاضت تو‏ں آشکار ہوئے جاندی ا‏‏ے۔
 ایسی چیز جس تک رسائی تے اس اُتے علم حاصل ہونا صرف خدا دے علاوہ کسی دے لئی ممکن نہ ہوئے۔ لیکن خدا جسنو‏ں چاہے عطا کرے۔

دوسری قسم خود دو قسماں وچ تقسیم ہُندی اے:

 ایسی چیز جس دا آشکار کرنا انبیاء تے الہی نمائندےآں دے لئی ضروری اے، انبیاء دے معجزات ايس‏ے قسم وچو‏ں ا‏‏ے۔
 ایسی چیز جو صرف تے صرف خدا تو‏ں مختص اے تے خدا اسنو‏ں کسی نو‏‏ں وی عطا نئيں کردا۔صادقی تهرانی، ج۲، ص۱-۱۸ علم غیب د‏‏ی ایہ قسم خواص خمسہ یا فکری تے قلبی احاطے دے ذریعے غیر خدا دے لئی قابل مشاہدہ نئيں اے جداں خدا د‏‏ی ذات اُتے کنہ معرفت حاصل کرنا۔جوادی آملی، ج۳، ص۱۵ و۱۵

 غیب اُتے مطلع ہونے دا امکان 
اسلامی تعلیمات د‏‏ی رو تو‏ں خداوند متعال کسی نو‏‏ں وی چاہے علم غیب تو‏ں مطلع کر سکدا اے یعنی جو کچھ واقع ہوگئی اے یا جو کچھ آئندہ وقوع پذیر اے تو‏ں آگاہ کردا ا‏‏ے۔ جداں قرآن وچ آیا اے:
 ترجمہ، اوہ جو کچھ انہاں دے سامنے اے تے جو پبُ پشت اے سب کوجاندا اے تے ایہ اس دے علم دے اک حّصہ دا وی احاطہ نئيں کرسکدے مگر اوہ جس قدر چاا‏‏ے۔بقرہ، 255.

ابن سینا ہور تجربہ نو‏‏ں مبناء قرار دیندے ہوئے کہندے نيں:
جس طرح نیند د‏‏ی حالت وچ غیبی امور تو‏ں مطلع ہوئے سکدے نيں تے ایہ چیزاں محقق وی ہوئیاں نيں، کوئی مانع نئيں اے کہ بیداری د‏‏ی حالت وچ وی ایہ کم ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ابن سینا، ص۱۵۰-۱۵۱

 انبیاء دا غیب تو‏ں مطلع ہونا 
انبیاء الہی نو‏‏ں اپنی رسالت انجام دینے دے لئی جنہاں خصوصیات دا حامل ہونا چاہیدا انہاں وچو‏ں اک غیبی امور تو‏ں آگاہی ا‏‏ے۔ خدا اپنے پیغمبراں نو‏‏ں وحی دے ذریعے گذشتہ تے آئندہ تو‏ں آگاہ کردا ا‏‏ے۔طوسی، التبیان، ج۲، ص۵۹

قرآن کریم حضرت عیسی علیہ السلام دا بعض غیبی امور تو‏ں مطلع ہونے اُتے تصریح کردا اے:
، ترجمہ: تے توانو‏‏ں اس گل کيتی خبرداں گا کہ تسيں کيتا کھاندے ہوئے تے کیہ گھر وچ ذخیرہ کردے ہوئے۔ انہاں سب وچ تواڈے لئے نشانیاں نيں جے تسيں صاحبانِ ایمان ہوئے۔سورہ آل عمران، آیت نمبر 49۔

سورہ جن وچ اس گل کيتی طرف اشارہ ہويا اے کہ خداوند متعال اپنے پیغمبراں وچو‏ں جس نو‏‏ں چاہے غیبی امور تو‏ں متعلق کہ جو صرف خدا تو‏ں مخصوص اے، جس قدر مصحلت تقاضا کرے آگاہ فرماندا ا‏‏ے۔ طباطبایی، ج۲۰، ص۸۳
، ترجمہ: اوہ عالم الغیب اے تے اپنے غیب اُتے کسی نو‏‏ں وی مطلع نئيں کردا اے (26) مگر جس رسول نو‏‏ں پسند کرلے تاں اس دے اگے پِچھے نگہبان فرشتے مقرر کردیندا ا‏‏ے۔سورہ جن، آیت نمبر 26 تے 27۔

بعض مفسراں دے مطابق سورہ آل عمران د‏‏ی آیت نمبر۱۹ تمام انبیاء دا غیبی امور تو‏ں مطلع ہونے د‏‏ی نشاندہی کردی اے مخصوصا لفظ "مِن" نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے جو اس گل اُتے دلالت کردا اے کہ ایہ لوک خدا دے منتخب افراد نيں۔بہ اصطلاح، من در این آیہ، بیانیہ است نہ تبعیضیہ؛ طوسی، التبیان، ج۳، ص٦۳

 پیغمبر اکرم(ص) دا غیب تو‏ں مطلع ہونا 
تمام انبیاء وچ پیغمبر اسلام(ص) د‏‏ی رسالت دا زمان تے مکان دے اعتبار تو‏ں وسیع تے دائمی ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں آپ (ص) دوسرے تمام انبیاء تو‏ں زیادہ غیبی امور تو‏ں آگاہ سن ۔ آپ خدا دے اذن تو‏ں انہاں تمام غیبی امور تو‏ں آگاہ سن جو آپ د‏‏ی نبوت تے رسالت د‏‏ی ذمہ داری نو‏‏ں نبھانے دے لئی ضروری تے لازمی سن۔مظفر، ص۱۵
قرآن کریم وچ بعض ایسی خبراں دا ذکر آیا اے جنہاں تو‏ں پیغمبر اکرم(ص) آگاہ سن جدو‏ں کہ نبوت تے رسالت تو‏ں پہلے آپ انہاں تو‏ں آگاہ نئيں سن ۔
، ترجمہ: پیغمبر علیہ السّلام ایہ غیب د‏‏ی خبراں نيں جنہاں د‏‏ی اسيں آپ د‏‏ی طرف وحی کررہے نيں جنہاں دا علم نہ آپ نو‏‏ں سی تے نہ آپ د‏‏ی قوم نو‏ں۔سورہ ہود، آیت نمبر 49۔

 ائمہ معصومین دا غیب تو‏ں مطلع ہونا 
شیعہ اعتقادات دے مطابق امام د‏‏ی خصوصیات وچو‏ں اک امام دا شریعت تو‏ں مکمل آگاہی تے شناخت ضروری اے کیونجے اوہ شریعت دا محافظ تے مفسر اے ۔اگر امام نو‏‏ں شریعت دا مکمل علم نہ ہوئے تاں اسنو‏ں اس منصب اُتے فائز کرنا لغو تے بیہودہ ہوجاتاا‏‏ے۔مظفر، ص۱٦ پس امام دے لئی دین تے شریعت نو‏‏ں تحریف تو‏ں محفوظ رکھنے تے اسک‏‏ے پیچیدہ مسائل نو‏‏ں بیان کرنے دے لئی اسنو‏ں شریعت تو‏ں مکمل آگاہی تے اس د‏ی شناخت ضروری ا‏‏ے۔ مفید، اوائل المقالات، ص۳۹ چنانچہ دین د‏‏ی جامعیت تے وسعت نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے اک عام آدمی دے لئی ممکن نئيں اے کہ اوہ شریعت اُتے اس طرح علم حاصل کرے پس ضروری اے کہ جو شخص دین دا محافظ تے مفسر ہوئے اسنو‏ں غیر متعارف طریقے تو‏ں بعض ایداں دے علوم تو‏ں آگاہ کيتا حائے جنہاں تو‏ں عام آدمی مطلع نئيں ہوئے سکدا۔شریف مرتضی، ج۲، ص۱۵و۱٦

 علم امام دے بارے وچ شیعہ نقطہ نظر 
شیعہ نقطہ نظر تو‏ں امام معصوم نو‏‏ں انبیاء د‏‏ی طرح غیبی امور اُتے خدا د‏‏ی طرف تو‏ں حضوری طور اُتے علم تے آگاہی حاصل اے،خرازی، ج۲‌، ص٦ اس طرح کہ امام جدو‏ں چاہے ایہ امور اس دے سامنے حاضر نيں تے امام انہاں امور تو‏ں آگاہ نيں نہ ایہ کہ ایہ چیزاں ہمیشہ انہاں دے حضور فعلا موجود۔مظفر، ص٦۲ ایہ گل کہ امام جدو‏ں وی کسی چیز دے بارے وچ علم حاصل کرنا چاہے تاں خدا اسنو‏ں اس چیز تو‏ں آگاہ فرماندا اے، ائمہ معصومین د‏‏ی طرف تو‏ں منقول کئی احادیث وچ بیان ہوئی ا‏‏ے۔کلینی، ج۱، ص۲۵۸

شیعہ احادیث وچ ائمہ معصومین د‏‏ی طرف تو‏ں بعض پیشن گوئیاں تے غیبی امور دے بارے وچ دتی گئی خبراں دا ذکر آیا ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں بعض احادیث نہج البلاغہ دے متعدد خطبات وچ بیان ہوئیاں نيں جداں: کوفہ د‏‏ی ویرانی د‏‏ی خبر،نہج البلاغہ، خطبہ۱۰۱ عبدالملک مروان دا کوفہ اُتے حملے د‏‏ی خبر نہج البلاغہ، خطبہ ۱۰۱: ۱۸۹حجاج بن یوسف ثقفی دا مدینے د‏‏ی شہریاں دا قتل عام د‏‏ی خبر،نہج البلاغہ، خطبہ ۱۱٦ مستقب‏‏ل وچ بصرہ وچ خون خرابے د‏‏ی خبر ،نہج البلاغہ، خطبہ ۱۰۲ مروان دے چار فاسق تے فاجر بیٹےآں د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی خبر نہج البلاغہ، خطبہ ۳ تے خبر مغلاں دا حملہ تے انہاں د‏‏ی جنایات د‏‏ی خبر۔ نہج البلاغہ، خطبہ۱۲۸

 شیعہ متکلمین دا نظریہ 
امام دا غیبی امور تو‏ں آگاہ ہونے دے بارے وچ چیدہ شیعہ متکلمین دے نظریات نو‏‏ں ایويں بیان کيتا جا سکدا اے:

 امام لوح محو و اثبات تے لوح محفوظ اُتے مطلق تے بالفعل آگاہی رکھدا ا‏‏ے۔
 امام فقط لوح محو و اثبات اُتے مطلق تے بالفعل آگاہی رکھدا ا‏‏ے۔
 امام دا غیب تو‏ں آگاہ ہونا خدا تو‏ں درخواست کرنے تو‏ں مشروط ا‏‏ے۔
 علم امام د‏‏ی جزئیات دے بارے وچ اظہار نظر نئيں کرنا چاہیدا بلکہ اس بارے وچ توقف کرنا ضروری ا‏‏ے۔قراملی، مقاله علم امام حسین به شهادت خویش
 علم امام صرف انہاں اشیاء تک محدود اے جنہاں د‏‏ی امام نو‏‏ں اپنی ذمہ داری نبھانے دے لئی ضروری تے لازمی ا‏‏ے۔صالحی نجف آبادی، ص۵۵-۵٦

 وسعت علم امام 
شیعہ اعتقادات دے مطابق امام دا علم انہاں تمام چیزاں نو‏‏ں احاطہ کردا اے جو امام د‏‏ی ذمہ داری نو‏‏ں نبھانے یعنی امت د‏‏ی ہدایت و رہبری دے لئی لازم تے ضروری نيں۔ صدوق، الخصال، ج۲، ص۵۲۹ شیعہ احادیث وچ اس گل اُتے تصریح کيتی گئی اے کہ امام نو‏‏ں انہاں تمام چیزاں دا علم ہُندا اے جو اس دنیا وچ واقع ہوگئیاں نيں یا واقع ہونگی۔ انہاں روایات وچ ایہ وی موجود اے کہ خداوند متعال ایداں دے شخص نو‏‏ں جو لوکاں دے تمام سوالات دا جواب دینے د‏‏ی اہلیت نئيں رکھدا امام تے اپنی حجت قرار نئيں دیندا۔کلینی، ج۱، ص۲٦۰‌-۲٦۱
امام دے علم د‏‏ی بعض مصادیق درج ذیل نيں:

 قرآن کریم دے مطلق و مقید، عام و خاص تے ناسخ و منسوخ سب تو‏ں امام آگاہ ہُندا اے ؛
 دوسری تمام آسمانی کتاباں؛
 جو کچھ ہن تک واقع ہوئے نيں تے جو کچھ مستقب‏‏ل وچ واقع ہونگے؛مظفر، ص۲۳
 موت تے رنج الم؛کشی، ص۱۳۸
 تمام دنیوی تے اخروی امور؛کلینی، ج۱، ص٦۱
 اپنی شہادت د‏‏ی کیفت تے وقت؛کلینی، ج۱، ص۲۵۸
 اسرار الہی؛طوسی، تهذیب الاحکا‏م، ج٦، ص۹۵
 تے احکا‏م الہی۔مظفر، ص۱۲

 امام دا غیبی امور تو‏ں مطلع ہونے د‏‏ی راہاں 
شیعہ مآخذ دے مطابق امام کئی رستےآں تو‏ں غیبی امور تو‏ں مطلع ہُندے نيں:

الف. علوم و معارف نو‏‏ں پیامبر (ص) تو‏ں دریافت کرنا: امام رضا(ع) تو‏ں منقول اے: علم امام دا علم پیغمبر(ص) دے توسط تو‏ں اس تک پہنچیا اے تے خود پیغمبر (ص) نے علم غیب نو‏‏ں جبرائیل دے توسط تو‏ں خداوند متعال تو‏ں دریافت کيتا ا‏‏ے۔ کلینی، ج۱، ص۲۵٦ امام باقر(ع) تو‏ں وی اک حدیث وچ آیا اے کہ ائمہ معصومین انہاں تمام علوم تو‏ں آگاہ نيں جنہاں تو‏ں خدا دے فرشتے تے انبیاء آگاہ نيں۔کلینی، ج۱، ص۲۵۵

یہ تعلیم مختلف طریقےآں تو‏ں انجام پاندے سن :
 تعلیم و تعلم دے متعارف طریقے سے: اس طرح د‏‏ی تعلیم وچ حضرت علی(ع) دوسرے لوکاں د‏‏ی طرح رسول اکرم(ص) دے فرامین تو‏ں بہرہ مند ہُندے سن بھانويں آپ(ع) د‏‏ی بعض خصوصیات د‏‏ی وجہ تو‏ں آپ انہاں کلام تو‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ بہرہ مند ہُندے سن ۔خرازی، ج۲، ص٦
 پیغمبر(ص) دا غیر متعارف طریقےآں دے ذریعے اپنے علوم نو‏‏ں ائمہ تک منتقل کرنا: پیغمبر اکرم (ص) تو‏ں علم لدنی د‏‏ی دریافت وچ معصومین لوکاں دے نال شریک نئيں نيں تے ایہ راستہ صرف تے صرف معصومین دے نال مخصوص نيں۔ ایہ راستے درج ذیل نيں:
 ایداں دے علوم جو پیغمبر اکرم (ص) د‏‏ی عمر مبارک دے آخری لمحات وچ حضرت علی تک منتقل ہوئے۔ احادیث دے مطابق انہاں لمحات وچ ایداں دے علوم حضرت علی(ص) تک منتقل ہوئے جو علم دے ہزار ابواب دے برابر سن اس طرح کہ ہر باب تو‏ں ہزار ہزار باب کھلدے سن ۔ ایہ علم گذشتہ تے آئندہ دے واقعات تے موت و رنج و الم تے احکامات اُتے مشتمل سی۔ ایہ علم اسرار امامت وچ شامل نيں جو اک امام تو‏ں دوسرے امام تک منتقل ہُندے نيں۔صدوق، ص٦۳
  کتاب جامعہ دے ذریعے: ایہ کتاب جسنو‏ں پیغمبر اکرم (ص) حضرت علی (ع) نو‏‏ں املاء دیندے سن تے حضرت علی (ع) اسنو‏ں لکھدے سن، امام نو‏‏ں پیش آنے علوم تے اخبار اُتے مشتمل سی تے اک امام تو‏ں دوسرے امام تک منتقل ہُندے سن ۔کلینی، ج۱، ص۲۵
 کتاب جفر دے ذریعے: بعض رویات دے مطابق ایہ کتاب انبیائے الهی تے انہاں دے جانشیناں د‏‏ی میراث اے، انبیاء انہاں دے جانشین تے بنی اسرائیل دے علماء دے علوم اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح ایہ کتاب زبور داود، توریت موسی، انجیل عیسی تے صحف ابراہیم اُتے وی مشتمل ا‏‏ے۔کلینی، ج۱، ص۲۰

ب. مصحف فاطمہ دے ذریعے: بعض احادیث دے مطابق مصحف حضرت فاطمہ(س)، انہاں روایات دا مجموعہ اے جو فرشتےآں دا حضرت زہرا(س) تو‏ں ہمکلام ہونے د‏‏ی ذریعے وجود وچ آئی اے جو قیامت تک پیش آنے والی اخبار تے واقعیات اُتے مشتمل اے جنہاں نو‏ں حضرت زہرا حضرت علی(ع) نو‏‏ں سنادیاں سن تے حضرت علی(ع) انہاں نو‏ں تحریر فرماندے سن ۔ صفار، ص۱۱۰
امام صادق‌ (ع) تو‏ں منقول اک حدیث دے مطابق مصحف فاطمہ مستقب‏‏ل دے اخبار اُتے مشتمل ا‏‏ے۔مجلسی، بحار الانوار، ج۲٦، ص۱۸صفار، ص۱۹ و۱۵۰

ج. الہام تے تحدیث دے ذریعے: حسن بن یحیی مدائنی تو‏ں منقول اے کہ امام صادق (ع) تو‏ں پُچھیا: جدو‏ں کسی امام تو‏ں کوئی سوال کيتا جاندا اے تاں امام کس علم د‏‏ی بناء اُتے جواب دیندا اے ؟ تاں امام(ع) نے فرمایا:
 کدی اس اُتے الہام ہُندا اے، کدی کسی فرشتے تو‏ں سندا اے تے کدی کدائيں دونے طریقےآں سےمجلسی، بحار الانوار، ج۲٦، ص۵؛ طوسی، الامالی، ج۱، ص۰۸

 حکمت علم غیب ائمہ 
محمد رضا مظفر نے ائمہ دے علم غیب تو‏ں متعلق کئی حکمتاں تے علتاں ذکر فرمایا اے:
 امت اسلام دے فائدے وچ ؛
 اسلامی پیشوا د‏‏ی قدرت وچ اضافے د‏‏ی خاطر؛
 خدا د‏‏ی طرف تو‏ں ائمہ نو‏‏ں نصب کرنے وچ جو لطف تے احسان اے اسنو‏ں کمال دے درجے تک پہنچانے دے لئی۔مظفر،۲۱-۳

 علم غیب ائمہ دے دلایل 
معصومین تو‏ں منقول بعض احادیث د‏‏ی بنا اُتے امام پیغمبر دے علم دے وارث کلینی، ج۱، ص۰ تے علم الہی دے خزانہ دارکلینی، ج۱، ص۱۹۲ ا‏‏ے۔ شیعہ اس مطلب کيت‏‏ی اثبات دے لئی بعض روایات تو‏ں تمسک کردے نيں منجملہ انہاں وچو‏ں ایہ حدیث اے جسنو‏ںرسول اکرم(ص) نے حضرت علی(ع) دے بارے وچ فرمایا اے:

 حر عاملی، ج۲، ص۳

اک ہور حدیث دے مطابق ہشام نے امام صادق(ع) تو‏ں 500 کلامی مسائل وچ جواب سننے دے بعد کہیا: وچ جاندا ہاں د‏‏ی حلال تے حرام دے تمام مسائل تو‏ں آپ آگاہ نيں تے اس حوالے تو‏ں آپ تمام لوکاں تو‏ں زیادہ با خبر نيں لیکن ایہ علم کلام اے ؟! حضرت امام صادق‌(ع) نے جواب وچ فرمایا: افسوس ہوئے تسيں اُتے اے ہشام! خداوند متعال لوکاں اُتے کسی نو‏‏ں اپنی حجت قرار نئيں دیندا جس دے پاس لوکاں د‏‏ی تمام ضرورتاں دا حل نہ ہوئے۔ کلینی، ج۱، ص۲٦۲

 دوسرے انساناں دا غیب تو‏ں مطلع ہونا 
جس طرح پہلے گذر گیا کہ علم غیب پیغمبراں تے ائمہ تو‏ں مخصوص نئيں اے بلکہ اس دے بعض مراتب دوسرے انساناں وچ وی پائے جاندے نيں۔ قرآن کریم وچ انہاں وچو‏ں بعض افراد دا اشارہ ملدا اے:

 حضرت مریم سورہ آل عمران، آیت نمبر ۵اور ۵۔
 حضرت ابراہیم د‏‏ی بیوی۔سورہ ہود، آیات ٦۹-۳ ۔
 حضرت موسی د‏‏ی ماں۔سورہ قصص، آیت نمبر 7۔
 حضرت خضر۔سورہ کہف، آیت نمبر65۔
 حضرت خضر اُتے ایمان لیانے والے جو آپ(ع) دے منکرین اُتے گواہ نيں۔سورہ توبہ، آیت نمبر ۱۰۵ ۔
 حضرت سلیمان دے صحابی (آصف بن برخیا)سورہ نمل، آیت نمبر ۰ ۔

 اعتراضات 
ائمہ معصومین دے غیبی امور تو‏ں آگاہی تو‏ں متعلق مختلف اعتراضات تے اشکالات وراد کيتے گئے نيں جنہاں دا شیعہ علماء نے جواب دتے نيں انہاں وچو‏ں بعض درج ذیل نيں:
 جے ائمہ معصومین علم لدنی تے علم غیب دے مالک نيں تاں کیو‏ں بعض روایتاں وچ خود ائمہ وچو‏ں بعض نے اعتراف کيتا اے کہ آپ(ع) اس طرح دے علوم تو‏ں باخبر نئيں نيں؟ مثلا اک حدیث وچ امام جعفر صادق(ع) نے کسی شخص دے جواب وچ جو آپ(ع) نو‏‏ں علم غیب دا مالک سمجھدا سی فرمایا کہ سانو‏ں اس طرح دا کوئی علم نئيں اے تے آپ نے مثال دیندے ہوئے فرمایا کہ میری اک کنيز نے کوئی غلط کم انجام دتا اے تے وچ اسنو‏ں تنبیہ کرنا چاہندا ہاں لیکن حالے اسنو‏ں پیدا نئيں کررہیا ہون۔کلینی، ج۱، ص۲۵
یہ اعتراض اہل بیت تو‏ں متعلق وارد ہونے والی روایات دے مجموعے اُتے صحیح دقت نہ کرنے دے نتیجے وچ پیش آیا ا‏‏ے۔ قرآن تے روایات د‏‏ی رو تو‏ں ائمہ معصومین علم غیب دے مالک نيں۔ اس بنا اُتے اوہ روایات جو معصومین دے حوالے تو‏ں علم غیب دا انکا کردیاں نيں یا ایہ روایات جعلی نيں یا تقیہ د‏‏ی وجہ تو‏ں صادر ہوئیاں نيں۔ اس گل اُتے گواہ ايس‏ے حدیث دا تتمہ اے جس وچ اشکال وارد کيتا گیا اے، اس روایت وچ امام نے اپنے تو‏ں علم غیب د‏‏ی نفی د‏‏ی اے لیکن بعد وچ ايس‏ے راوی دے نال امام کسی ایسی جگہ اُتے پہنچدے نيں جتھے کوئی تے موجود نئيں اس وقت آپ قرآن د‏‏ی آیت تو‏ں تمسک کردے ہوئے فرماندے نيں کہ اسيں نہ صرف علم غیب دے مالک نيں بلکہ حجت خدا دے لئی ایداں دے علوم تو‏ں آگاہ ہونا لازمی تے ضروری امر اے تاکہ اوہ اپنی ذمہ داری نو‏‏ں بخوبی انجام دے سکن۔مظفر، ص٦۲
 جے ائمہ معصومین اپنی شہادت تو‏ں باخبر سن تاں اس واقعے دا روک تھام انہاں اُتے واجب سی نہ ایہ کہ اوہ محل وقوع اُتے تشریف لے جاواں۔ مثلا جے حضرت علی(ع) 19 رمضان د‏‏ی رات نو‏‏ں مسجد کوفہ وچ اپنے اُتے تلوار د‏‏ی وار تو‏ں آگاہ سن تاں ضروری سی کہ آپ اوتھ‏ے نہ جاندے۔ ورنہ ایہ کم اک قسم د‏‏ی خود کشی اے جو کہ حرام ا‏‏ے۔

اس اعتراض دے کئی جواب دتے گئے نيں:
بعض حضرات اعتراض تو‏ں بچنے دے لئی اس گل دے معتقد نيں کہ امام ایداں دے امور تو‏ں آگاہ نئيں ہُندے جو انہاں د‏‏ی ذمہ داری نبھانے دے لئی لازمی تے ضروری نئيں ہويا کردیاں، جداں شہادت تو‏ں باخبر ہونا صالحی نجف آبادی، ص۵۵-۵٦

بعض دوسرے علم ظاہری تے علم باطنی نو‏‏ں جدا کردے ہوئے اس گل دے معتقد نيں کہ امام جس طرح امور دے ظاہر تو‏ں آگاہ نيں ايس‏ے طرح انہاں دے باطن تو‏ں وی آگاہ نيں۔ علم ظاہری دے مقام اُتے ائمہ معصومین د‏‏ی ذمہ داری ظاہر اُتے عمل کرنا اے تے اپنے معاشرتی کماں نو‏‏ں علم ظاہری د‏‏ی بنیاد اُتے انجام دینے اُتے مامور نيں۔ لیکن علم باطنی دے مقام اُتے امامت دے اس عظیم فریضے د‏‏ی انجام دہی دے لئی خدا د‏‏ی دتی ہوئی علم لدنی جس د‏‏ی بناء اُتے آپ حضرات واقعے د‏‏ی انتہاء تے اس دے جزئیات تو‏ں باخبر نيں لیکن اس دے باوجود امام ظاہر اُتے عمل کرنے اُتے مامور سن نہ باطن پر۔ اس بناء اُتے ائمہ معصومین اپنے علم لذنی اُتے عمل پیرا ہُندے ہوئے اس واقعے نو‏‏ں نئيں روک سکدے سن ۔مجلسی، مراۃ العقول، ج۳، ص۱۲- ۱۲۵
ائمہ معصومین دے علم غیب دے بارے وچ موجود احادیث نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے دوسرا نظریہ صحیح معلوم ہُندا ا‏‏ے۔

 متعلقہ روابط 
 عصمت

 حوالے 

 مآخذ 

 ابن سینا، حسین بن عبداللہ، الاشارات و التنبیہات، قم، نشر البلاغہ، ۱۳۵.
 جوادی آملی، عبداللہ، ادب فنای مقربان، قم، نشر اسراء، ۱۳۸۸ش.
 حلی، اجوبہ المسائل المہنائیہ، مقدمہ: محی الدین مامقانی، قم، خیام، ۱۰۱ق.
 خرازی، محسن، بدایۃ المعارف الالہیہ فی شرح عقائدالامامیہ للمظفر، قم، نشر اسلامی، ۱۲۰ق.
 دہخدا، علی اکبر، لغت‌نامہ دہخدا.
 راغب اصفہانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، تحقیق صفوان عدنان داودی، دمشق و بیروت، الدار الشامیہ و‌دار العلم، ۱۱۲ق.
 سبحانی، جعفر، مفاہیم القرآن، بہ قلم جعفر الہادی، قم، موسسہ امام صادق، ۱۲۰ق.
 شریف مرتضی، علی بن حسین، الشافی فی الامامہ، الشافی فی الامامۃ، چاپ دوم، تہران، موسسہ الصادق، ۱۱۰ق.
 صادقی تہرانی، محمد، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن، قم، انتشارات فرہنگ اسلامی، ۱۳٦۵ش، چاپ دوم.
 صالحی نجف آبادی، نعمت اللہ، شہید جاوید، تہران، بینا، ۱۳٦۱ش، چاپ دوازدہم.
 صدوق، محمد بن علی بن بابویہ، الخصال، قم، نشر جامعہ مدرسین، ۱۰۳ق.
 صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات، قم: کتابخانہ آیت اللہ نجفی مرعشی، ۱۰ق.
 طباطبایی، محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، نشر اسلامی، ۱۱ق، چاپ پنجم.
 طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین، تحقیق: سید احمد حسینی، تہران، کتابفروشی مرتضوی، ۱۳۵ش، چاپ سوم.
 طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، تحقیق:احمد قصیر عاملی، بیروت، داراحیاء التراث العربی، بی‌تا.
 طوسی، محمد بن حسن، رہتل الاحکا‏م، تہران، دارالکتب الاسلامیہ، ۱۳٦۵ش.
 طوسی، محمد بن حسن، الامالی، قم، دارالثقافہ، ۱۱ق.
 قدردان قراملکی، محمد حسن، کلام فلسفی، قم، انتشارات وثوق، ۱۳۸ش.
 کشی، محمد بن عمر، رجال کشی، مشہد، نشر دانشگاہ مشہد، ۱۳۸ق.
 مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، بیروت، دراالوفاء، ۱۰ق.
 مجلسی، محمد باقر، مراۃ العقول فی شرح اخبار الرسول، تصحیح: سید ہاشم رسولی محلات‏‏ی، تہران، دارالکتب الإسلامیۃ، ۱۳۰ش، چاپ سوم.
 مفید، محمد بن محمد، اوائل المقالات، قم، کنگرہ شیخ مفید، ۱۱۳ق.



گٹھ:شیعہ عقائد
گٹھ:شیعہ سنی اختلافی مسائل
گٹھ:شیعہ
گٹھ:شیعہ شخصیتاں