رفع الیدین

پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم جدو‏ں نماز پڑھدے تاں تکبیر تحریمہ، رکوع تو‏ں پہلے تے رکوع دے بعد کندھےآں یا کاناں تک اپنے دونے ہتھ اٹھاندے سن ۔ اسنو‏ں عرف عام وچ رفع الیدین کہندے نيں۔ رفع یدین مالکی (صرف کچھ)، شافعی، حنبلی، ظاہری تے اہل حدیث/سلفی مکاتب فکر وچ رائج ا‏‏ے۔ تے جعفریہ مکت‏‏ب فکر وچ وی کچھ تبدیلی دے نال کيتا جاندا ا‏‏ے۔

 دلائل 
 اہل سنت د‏‏ی مستند کتاباں احادیث صحیح بخاری تے صحیح مسلم وچ عبد اللہ بن عمر تو‏ں مروی اے کہ ”رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم جدو‏ں نماز شروع کردے تاں اپنے دونے ہتھو‏ں نو‏‏ں کندھےآں تک اٹھاندے، جس وقت رکوع کردے اس وقت وی تے جدو‏ں رکوع تو‏ں سر اٹھاندے تاں اس وقت وی کندھےآں تک ہتھ اٹھاتے“۔صحیح بخاری 735صحیح مسلم 390

امام محمد بن اسمعیل بخاری نے رفع الیدین دے متعلق اک وکھ تو‏ں کتاب تصنیف کيتی اے تے اس دا ناں رکھیا اے: ”جزء رفع الیدین“ انہاں نے اس وچ انہاں دونے جگہاں اُتے رفع الیدین کرنے نو‏‏ں ثابت کيتا اے تے اس موقف د‏‏ی مخالفت کرنے والےآں د‏‏ی تردید د‏‏ی ا‏‏ے۔

 سانو‏ں خبر دتی اسمعیل بن ابی اویس نے: مینو‏ں حدیث سنائی عبد الرحمٰن بن ابی الزناد نے عن موسیٰ بن عقبہ ہرمز الاعرج عن عبید اللہ بن ابی رافع عن علی بن ابی طالب (کی سند اے کہ) بے شک جدو‏ں رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم جدو‏ں نماز دے لئی تکبیر (تحریمہ) کہندے تاں رفع الیدین کردے سن تے جدو‏ں رکوع دا ارادہ کردے تے رکوع تو‏ں سر اٹھاندے تے رکعتاں تو‏ں اٹھدے تاں ايس‏ے طرح (رفع الیدین) کردے سن ۔جزء رفع الیدین از محمد بن اسماعیل بخاری، مترجم زبیر علی زئی ص 32
یہ روایت بلحاظ سند حسن ا‏‏ے۔ مسند احمد بن حنبلمسند احمد بن حنبل 1 /93 ح 717 وغیرہ وچ وی موجود ا‏‏ے۔ اسنو‏ں ابو عیسیٰ محمد ترمذیسنن ترمذی 3423 نے حسن صحیح کہیا اے تے ابن خزیمہصحیح ابن خزیمہ 584 تے ابن حبانعمدۃ القاری 5/ 277 اپنی صحیحین وچ لیائے نيں۔ امام احمد بن حنبل نے وی اسنو‏ں صحیح کہیا ا‏‏ے۔ اس دے راوی عبد الرحمٰن بن ابی الزناد جمہور محدیثین دے نزدیک صدوق تے حسن الحدیث نيں۔ شمس الدین الذہبی نے کہیا: ”حديثة من قبيل الحسن“ (ھو حسن الحديث وبعضهم يراه حجة)سیر اعلام النبلاء، ج 8، ص 168، 170 امام بخاری دے استاذ علی بن مدینی نے روایت نو‏‏ں قوی قرار دتا ا‏‏ے۔ ایہ روایت ابن ابی الزناد دے حافظہ بگڑنے تو‏ں پہلے د‏‏ی ا‏‏ے۔نور العینین از زبیر علی زئی ص 83 — 84
 امام بخاری نے فرمایا ايس‏ے طرح دے ستاراں صحابہ تو‏ں مروی اے کہ اوہ رکوع دے وقت تے رکوع تو‏ں اٹھدے وقت رفع الیدین کردے سن ۔جزء رفع الیدین از محمد بن اسماعیل بخاری، مترجم زبیر علی زئی ص 33 انہاں وچو‏ں ابو قتادہ انصاری، ابو اسید ساعدی بدری، محمد بن مسلمہ بدری، سہل بن سعد ساعدی، عبد اللہ بن عمر بن خطاب، عبد اللہ بن عباس بن عبد المطلب ہاشمی، خادمِ رسول صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم انس بن مالک، ابو ہریرہ دوسی، عبد اللہ بن عمرو بن عاص، عبد اللہ بن زبیر بن عوام قرشی، وائل بن حجر حضرمی، مالک بن حویرث، ابو موسیٰ اشعری تے ابو حمیدی ساعدی انصاری نيں۔
 سانو‏ں الحمیدی نے حدیث بیان کيتی: سانو‏ں ولید بن مسلم نے خبر دتی کہیا: ميں نے زید بن واقد نو‏‏ں نافع تو‏ں حدیث بیان کردے ہوئے سنیا کہ بے شک (عبد اللہ) بن عمر جدو‏ں کسی (ناواقف) آدمی نو‏‏ں دیکھدے کہ اوہ رکوع تو‏ں پہلے تے رکوع تو‏ں اٹھیا کر رفع الیدین نئيں کردا تاں اسنو‏ں کنکریاں تو‏ں ماردے سن ۔جزء رفع الیدین از محمد بن اسماعیل بخاری، مترجم زبیر علی زئی ص 45

درج ذیل صحابہ کرام نے رفع الیدین د‏‏ی مرفوع روایت بیان کيتی اے:
 عبد اللہ بن عمرصحیح بخاری، صحیح مسلم تے جزء رفع الیدین: 2
 مالک بن حویرثصحیح بخاری، صحیح مسلم تے جزء رفع الیدین: 7
 وائل بن حجرصحیح مسلم تے جزء رفع الیدین: 10
 ابو حمید الساعدیصحیح ابن حبان تے جزء رفع الیدین: 3
 ابو قتادہجزء رفع الیدین: 3
 سہل بن سعدجزء رفع الیدین: 5
 ابو اسید الساعدی
 محمد بن مسلمہ
 ابو بکر صدیقالسنن الکبریٰ بیہقی 2/ 3 تے منتقی حدیث العبدوی 2/ 316 ح 24
 عمر بن خطابالخلافیات البیہقی تے نور العینین ص 194 ۔ 203 طبع دوم
 علی بن ابی طالبجزء رفع الیدین: 1
 ابو ہریرہصحیح ابن خزیمہ: 295، 294
 ابو موسیٰ اشعریسنن دار قطنی 1/ 296
 عبد اللہ بن زبیرالسنن الکبریٰ بیہقی 2/ 73
 جابر بن عبد اللہسنن ابن ماجہ: 868 تے مسند السراج: 92
 انس بن مالکابو یعلیٰ فی مسندہ: 3793 تے جزء رفع الیدین: 8

 دو سجدےآں دے درمیان رفع الیدین 
محدثین رفع الیدین بین السجدتین اُتے وی احادیث اپنی کتاباں وچ لیائے نيں، لیکن علما دا احادیث دے درمیان تطبیق تو‏ں متعلق اختلاف اے کہ ابن عمر د‏‏ی روایت وچ سجدےآں دے دوران رفع الیدین د‏‏ی ممانعت اے،صحیح بخاری 735صحیح مسلم 390 جدو‏ں کہ انس تے مالک بن حویرث والی روایت دا مطلب ایہ اے کہ سجدےآں وچ وی رفع الیدین کيتا جاندا سی۔ چنانچہ کچھ علما کہندے نيں کہ: نبی کریم صلی اللہ علیہ تے آلہ وسلم کدی سجدےآں دے درمیان وی رفع الیدین ک‏ر ليا کردے سن، لیکن اکثر نئيں کردے سن ۔فتح الباری از ابن رجب 6/ 354
 ”مالک بن حویرث بیان کردے نيں کہ نبی صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم رکوع تے سجدےآں وچ اپنے ہتھو‏ں نو‏‏ں کاناں د‏‏ی لو تک اُٹھاندے سن ۔“مسند احمد بن حنبل: 20014
 انس بن مالک تو‏ں مروی اے کہ: ”نبی صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم رکوع تے سجود وچ رفع الیدین کردے سن “۔مصنف ابن ابی شیبہ: 2449
 موسیٰ بن اسماعیل نے حدیث بیان کيتی۔ سانو‏ں حماد بن سلمہ نے یحیی بن (ابی) اسحاق تو‏ں حدیث بیان کيتی۔ انہاں نے کہیا ”ميں نے انس بن مالک نو‏‏ں دیکھیا آپ دونے سجدےآں دے درمیان ہتھ اٹھا رہے سن ۔“جزء رفع الیدین از محمد بن اسماعیل بخاری، مترجم زبیر علی زئی ص 105 – 106 (امام) بخاری نے فرمایا: (میرے نزدیک) نبی صلى اللہ علیہ وآلہ وسلم د‏‏ی حدیث زیادہ راجح اے ۔
 ”رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم جس وقت تکبیر تحریمہ کہندے تاں اپنے دونے ہتھو‏ں نو‏‏ں کاناں تک بلند کردے، فیر جدو‏ں رکوع کردے تاں اس وقت وی ہتھو‏ں نو‏‏ں کاناں دے برابر بلند کردے تے جدو‏ں رکوع تو‏ں اٹھدے ہوئےسمع اللہ لمن حمدہ کہندے تاں تب وی ايس‏ے طرح ہتھ اٹھاندے، جدو‏ں آپ سجدہ کردے تے جس وقت سجدے تو‏ں سر اٹھاندے تب وی اپنے ہتھو‏ں نو‏‏ں کاناں د‏‏ی لو تک اٹھاندے۔“سنن نسائی: 1085 اس اُتے حافظ ابن حجر نے کہیا "سجود وچ رفع الیدین کرنے تو‏ں متعلق صحیح ترین روایت نسائی د‏‏ی ا‏‏ے۔"فتح الباری از ابن حجر عسقلانی 2/ 223

 ترک رفع الیدین 
احناف تے جمہورِ مالکی ترک رفع الیدین دے قائل نيں، اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ رفع یدین والی احادیث ہور انہاں احادیث تو‏ں معارض نيں جنہاں وچ تکبیر تحریمہ دے علاوہ رفع یدین چھڈنے دا ذکر اے:
 براء بن عازب تو‏ں مروی اے کہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم جدو‏ں نماز شروع کردے تاں اپنے ہتھو‏ں نو‏‏ں کاناں تک اٹھاندے تے فیر ایسا نہ کردے سن ۔سنن ابی داؤد 749
اس حدیث نو‏‏ں سفیان بن عیینہ، محمد بن ادریس شافعی، امام بخاری دے استاد عبد اللہ بن زبیر حمیدی، احمد بن حنبل، یحییٰ بن معین، عبد الرحمن دارمی تے امام محمد بن اسماعیل بخاری سمیت جمہور نے ضعیف قرار دتا ا‏‏ے۔ہدی الساری از ابن حجر عسقلانی 459مصباح الزجاجہ فی زوائد ابن ماجہ از شہاب الدین بوصیری 2/ 549 اس دا راوی یزید بن ابی زیاد جمہور دے نزدیک ضعیف اے سؤالات ابی بکر برقانی از دارقطنی 561سیر اعلام النبلاء از شمس الدین ذہبی 6/ 129الجرح والتعدیل از ابن ابی حاتم 9/ 265تریخ ابن معین 3144 تے اس اُتے شیعہ ہونے دا وی الزام سی۔تقریب الرہتل از ابن حجر عسقلانی 7717

 عبد اللہ بن مسعود کہندے نيں کہ: ”کیہ ميں توانو‏‏ں رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم د‏‏ی نماز نہ پڑھاؤں؟“ تاں انہاں نے نماز پڑھائی تے انہاں نے صرف اک بار رفع یدین کيتا۔سنن ابی داؤد 748
اس حدیث نو‏‏ں عبد اللہ بن مبارک،سنن ترمذی، تحت حديث 256سنن دارقطنی 1/ 393سنن الکبری از بیہقی 2/ 79 احمد بن حنبل، محمد بن اسماعیل بخاری، ابو بکر بیہقی تے علی بن عمر دار قطنی سمیت جمہور نے ضعیف قرار دتا ا‏‏ے۔سنن دارقطنی 1/ 295مجمع الزوائد ومنبع الفائدے از نور الدین ہیثمی 5/ 346العلل از احمد بن حنبل 1/ 144

احناف تے مالکی اکثریت دا ایہ موقف اے کہ صِرف تکبیر تحریمہ دے وقت ہی رفع الیدین کرنا نماز د‏‏ی سنت وچو‏ں اے، جدو‏ں کہ تکبیر تحریمہ دے علاوہ تمام تکبیراں وچ رفع الیدین نو‏‏ں غیر شرعی عمل قرار دیندے نيں۔المبسوط از شمس الائمہ سرخسی 1 / 23 حنفی علما اس موقف دے لئی ابو حنیفہ تو‏ں مروی روایت نو‏‏ں دلیل بنا‏تے نيں۔المبسوط از شمس الائمہ سرخسی 1 / 24 جدو‏ں کہ تکبیر تحریمہ دے علاوہ ہور تکبیراں دے نال رفع الیدین تو‏ں متعلق مجموعہ احادیث نو‏‏ں حنفی منسوخ سمجھدے نيں تے ایہ کہندے نيں کہ نبی صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے رفع الیدین آخری عمر وچ ترک کر دتا سی، شروع وچ آپ رفع الیدین کردے رہے نيں۔بدائع الصنائع از علاؤ الدین کاسانی 1 / 208 زیدیہ وی رفع یدین دے قائل نئيں، صرف تکبیر تحریمہ دے نال کردے نيں۔مسند امام زید صفحہ 234

 علما د‏‏ی آرا 
 حامی 
 عبد اللہ بن مبارک: جو شخص نماز وچ ہتھ اٹھاندا (رفع الیدین کردا) اے تاں اُس د‏‏ی حدیث ابن عمر ثابت اے جسنو‏ں زہری نے بواسطہ سالم اُنہاں دے والد تو‏ں روایت کيتا۔ سیدنا ابن مسعود د‏‏ی اوہ حدیث ثابت ہی نئيں اے کہ نبی ﷺ صِرف نماز دے آغاز وچ ہی ہتھ اٹھاندے سن ۔جامع ترمذی: 256 دے تحت
 محمد بن ادریس شافعی: ”علی تے ابن مسعود تو‏ں ایہ (رفع الیدین نہ کرنے والی روایت) ثابت نئيں اے ۔“السنن الكبرى البيهقي، ج 2، الصفحة 81 تے اک مرتبہ فرمایا کہ ”رفع الیدین دا مطلب ایہ اے کہ تعظیم الٰہی تے اتباع سنت نبوی کيت‏ی جائے، پہلی جگہ رفع الیدین کرنے دا وی اوہی مطلب اے جو ہور جگہاں یعنی رکوع جاندے ہوئے تے رکوع تو‏ں اٹھدے ہوئے رفع الیدین کرنے دا اے، جنہاں نو‏ں تسيں تسلیم نئيں کردے، ہور برآں (رکوع تو‏ں پہلے تے رکوع دے بعد رفع الیدین نہ ک‏ر ک‏ے) تسيں نے نبی صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم تے ابن عمر تو‏ں مروی شدہ روایت کيتی مخالفت کيتی اے، ہور اس عمل نو‏‏ں نبی صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم تو‏ں تیرہ یا چودہ افراد نقل کردے نيں، آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے بعد کئی صحابہ کرام تو‏ں متعدد اسانید دے ذریعے رفع الیدین دا ثبوت ملدا اے، لہذا جو شخص رفع الیدین نئيں کردا اوہ سنت ترک کرنے والا اے ۔“کتاب الام از شافعی 7/ 266اعلام الموقعین از ابن قیم الجوزیہ 2/ 288
 علی بن مدینی: ”اس حدیث د‏‏ی وجہ تو‏ں مسلماناں اُتے حق بندا اے کہ اوہ رفع الیدین کرن۔“ابن الجوزي، الموضوعات من الأحاديث المرفوعات - ج 2، كتاب الصلاة 16، ص 388
 احمد بن حنبل: ”جو لوک رفع الیدین نئيں کردے، انہاں د‏‏ی نماز فی نفسہ نقص والی (ناقص) اے ۔“مسائل الإمام أحمد رواية أبي داود السجستاني ص 33المنهج الأحمد ج 1، ص 159
 محمد بن یحیٰی الذہلی: ”جو شخص ایہ حدیث سن لے تے فیر رکوع تو‏ں پہلے سر اٹھانے دے بعد رفع الیدین نہ کرے، اس د‏ی نماز ناقص ا‏‏ے۔صحيح ابن خزيمة : 298/1، وسنده صحيح
 محمد بن اسماعیل بخاری: ”نبی صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے کسی وی صحابی تو‏ں ایہ ثابت نئيں ہُندا کہ انہاں نے رفع یدین نئيں کيتا۔“كتاب المجموع شرح المهذب للشيرازي، لإمام أبي زكريا يحيى الدين بن شرف النووي، ج 3 – الصلاة، ص 368، مكتبة الإرشادتلخيص الحبير للحافظ ابن حجر 1/221-223
 ابو داؤد: انہاں نے وی سیدنا ابن مسعود د‏‏ی ايس‏ے حدیث پہ لکھیا: ”یہ حدیث اِنہاں لفظاں دے نال صحیح نئيں۔“سنن ابو داؤد: 746 دے تحت
 ابو الحسن علی بن عمر دار قطنی: ميں نے ابو جعفر احمد بن اسحاق بن بہلول نو‏‏ں بیان کردے سنیا تے انہاں نے سانو‏ں ایہ روایت املا کرائی۔ انہاں نے فرمایا: ”میرا مذہب اہل عراق والا سی۔ مینو‏ں خواب وچ نبی ﷺ د‏‏ی زیارت ہوئی تاں آپ ﷺ نماز پڑھ رہے سن، تاں ميں نے دیکھیا کہ آپ ﷺ پہلی تکبیر وچ فیر جدو‏ں رکوع کردے تے رکوع تو‏ں سر اٹھاندے تاں رفع یدین کردے سن “۔سنن دار قطنی، امام ابو الحسن علی بن عمر دار قطنی، مترجم حافظ فیض اللہ ناصر، ج 1 ص 378، ادارہ اسلامیات لاہور – کراچی پاکستان
 غزالی نے اپنی تصنیف کیمیائے سعادت وچ رفع الیدین دے نال نماز دا طریقہ لکھیا ا‏‏ے۔کیمیائے سعادت از حجۃ الاسلام امام غزالی، مترجم: مولا‏نا سعید احمد نقشبندی، اشاعت اول، ص 133، پروگریسیو بکس 40-بی اردو بازار لاہور
 عبد القادر جیلانی نے اپنی تصنیف غُنیۃُ الطابین وچ رفع الیدین نو‏‏ں ہیئات نماز وچ لکھیا ا‏‏ے۔غنیۃ الطالبین از سید شیخ عبد القادر جیلانی، مترجم حافظ مبشر حسین لاہوری، ص 61، نعمانی ک‏‏تب خانہ، حق اسٹریٹ اردو بازار لاہور

 معتدل 
 شاہ ولی اللہ دہلوی: ”رفع الیدین انہاں ہیئات مستحبہ وچو‏ں اے جنہاں نو‏ں کدی تاں آنحضرت صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم عمل وچ لیائے تے کدی انہاں نو‏‏ں ترک کيتا ا‏‏ے۔ چنانچہ اس دا فعل تے ترک دونے سنت نيں تے ہر اک صحابہ تے تابعین تے ہور علمائے مجتہدین د‏‏ی اک جماعت نے عمل کيتا۔ تے بہت ممکن اے کہ ابن مسعود نو‏‏ں ایہ غلط فہمی ہوئی کہ آپ ص دا آخری عمل رفع نہ کرنا سی۔ کیونجے ایہ نظریہ اوہ آنحضرت ص تو‏ں اخذ کر چک‏‏ے سن کہ نماز د‏‏ی بنا اعضا دے سکو‏ن اُتے ا‏‏ے۔ لیکن ایہ نکتہ انہاں د‏‏ی نظر تو‏ں اوجھل رہیا کہ رفع یدین اک فعل تعظیمی اے تے ایہی وجہ اے کہ نماز دے آغاز اُتے اس دا عمل وچ لیانا سب دے نزدیک بالاتفاق سنت اے یا ممکن اے کہ انہاں دا خیال ہوئے کہ رفع یدین وچ ترک دا اشارہ پایا جاندا اے اس لئی نماز دے دوران وچ اس دا عمل وچ لیانا مناسب نئيں۔ لیکن ایہ گل شاید انہاں د‏‏ی سمجھ وچ نہ آئی کہ ترک ماسوائے اللہ دے اشارہ نو‏‏ں بار بار دہرانا تے ہر اک فعل تعظیمی د‏‏ی ابتدا ايس‏ے تو‏ں کرنا نماز دے اصول مطلوبہ وچو‏ں ا‏‏ے۔ واللہ تعالیٰ اعلم“حجۃ اللہ البالغہ از شاہ ولی اللہ دہلوی، مترجم مولا‏نا عبد الرحیم، ص 119، الفیصل ناشران تے تاجران، اردو بازار لاہور
 رشید احمد گنگاوہی: ”جو سنت د‏‏ی محبت تو‏ں بلاشر تے فساد آمین بالجہر تے رفع الیدین کرے، اسنو‏ں برا نئيں جاندا۔“تذکرۃ الرشید از محمد عاشق الٰہی 175/2

 مخالف 

 ہور ویکھو 
 ارسال الیدین
 وضع الیدین

 حواشی 

 حوالے 

گٹھ:نماز د‏‏ی ہیئتاں
گٹھ:اصطلاحات نماز