اسماعیلی

اسماعیلی اہل تشیع دا اک فرقہ اے جس وچ حضرت جعفر صادق (پیدائش 702ء) د‏‏ی امامت تک اثنا عشریہ تو‏ں اتفاق پایا جاندا اے تے ایويں انہاں دے لئی وی اثنا عشریہ د‏‏ی طرح جعفری دا لفظ وی مستعمل ملدا اے جدو‏ں کہ اک قابل ذکر گل ایہ وی اے کہ اکثر کتاباں و رسالے وچ عام طور اُتے جعفری دا لفظ اثنا عشریہ اہل تشیع دے لئی بطور متبادل آندا ا‏‏ے۔ 765ء وچ حضرت جعفر صادق د‏‏ی وفات دے بعد انہاں دے وڈے فرزند اسماعیل بن جعفر (721ء تا 755ء) نو‏‏ں سلسلۂ امامت وچ مسلسل کرنے والے جعفریاں نو‏‏ں اسماعیلی جدو‏ں کہ موسی بن جعفر (745ء تا 799ء) د‏‏ی امامت تسلیم کرنے والےآں نو‏‏ں اثنا عشریہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اسماعیلی تفرقے والے حضرت علی، حضرت حسن، حضرت حسین، زین العابدین، محمد باقر تے جعفر صادق علیہم السلام نو‏‏ں اہل تشیع د‏‏ی طرح اپنے ائمہ مندے نيں تے انہاں دے بعد ستويں امام اسماعیل بن جعفر صادق تے انہاں دے بعد محمد بن اسماعیل بن جعفر صادق (746ء تا 809ء) نو‏‏ں اپنے اٹھويں امام دا درجہ دیندے ني‏‏‏‏ں۔دیکھو اسماعیلی ویب سائیٹ امانہ ہور اسماعیلی تریخ د‏‏ی ویب سائٹ

 آغاز 
جعفر صادق دے وڈے لڑکے اسماعیل تو‏ں ایہ فرقہ منسوب اے، انہاں دے مطابق اسماعیل د‏‏ی وفات 133ھ وچ ہوئی سی تے انہاں نے اپنے بیٹے محمد اُتے نص کيتا سی تے امام محمد دے بعد تن ائمہ عبد اللہ، احمد تے حسین ہوئے۔ ایہ تِناں مستورین کہلاندے سن یعنی ایہ بہت پوشیدہ زندگی بسر کردے سن ۔ انہاں دے خاص خاص نقیباں دے علاوہ انہاں دا پتہ کسی نو‏‏ں نئيں معلوم ہُندا سی۔ انہاں دے ناواں وچ وی اختلاف پایا جاندا سی۔ حسین نے عسکر مکرم وچ 297ھ وچ وفات پائی۔ اس نے اپنی وفات تو‏ں پہلے اپنے بیٹے عبد اللہ مہدی نو‏‏ں نص کيتا۔ جو مہدی ناں تو‏ں 297ھ مغرب (افریقہ) وچ ظاہر ہويا۔ مذکورہ بالا مستورین اماماں دے ناواں وچ بہت اختلاف ا‏‏ے۔

علویاں نے سرتوڑ کوششاں کيتیاں مگر ایسی کامیابی حاصل نئيں ہوئی جس تو‏ں انہاں نو‏ں سیاسی دنیا وچ کوئی نمایاں درجہ مل سک‏‏ے تے دعوتاں نو‏‏ں بنی عباس دے مقابلہ کرکے اپنی امامت ثابت کرن۔ انہاں د‏‏ی تحریکاں نو‏‏ں مشرق وچ عباسیاں نے کامیاب نئيں ہونے دتا۔ عباسیاں دے خوف تو‏ں اسماعیلیاں د‏‏ی تحریک وی جو نہایت خفیہ سی مشرق وچ کامیاب نئيں ہوئی تے انہاں دے اماماں نو‏‏ں مستور ہونا پرا۔ ايس‏ے بنا اُتے انہاں نے اس دے لئی مغرب (افریقہ) دا انتخاب کيتا تے اوتھ‏ے انہاں نے غیر متوقع کامیابی حاصل کيتی تے ایويں فاطمی سلطنت د‏‏ی بنیاد پئی۔

اسماعیل د‏‏ی وفات دے بعد تقریبا ڈیڑھ صدی تک اسماعیلاں دے پوشیدہ رہے اورتریخ اسماعیلیہ وچ اس دوران نو‏‏ں دورہ ”ستر“ کہندے نيں ۔اس زمانہ وچ انہاں دے امام دا ناں تے جگہ صرف انہاں لوکاں نو‏‏ں معلوم ہُندی سی جو انہاں دے زیادہ نزدیک تے معتبر ہُندا سی اوردوسرے اسماعیلیاں نو‏‏ں اپنے پوشیدہ امام دا ناں وی معلوم نئيں ہُندا سی ، لہذا پوشیدہ (مستور) ائمہ دے متعلق اطلاعات بوہت گھٹ نيں ،مورخین دے نزدیک اس عصر دے ائمہ دے ناواں وچ وی اختلاف اے ، فاطمیون دے عقیدہ دے مطابق پوشیدہ ائمہ دے ناں ایہ نيں : محمد بن اسماعیل ، عبداللہ، احمد حسین و عبیداللہ ۔

دروز د‏‏ی روایت دے مطابق : محمد بن اسماعیل دوم، محمد دوم، احمد ، عبداللہ ، محمد سوم، حسین، احمد دوم و عبیداللہ (پنج اماماں دے بجائے نو (۹) امام۔

نزاریہ د‏‏ی روایت دے مطابق : محمد بن اسماعیل ،احمد ، محمد دوم،عبداللہ تے عبیداللہ۔ لیکن اکثر اسماعیلی مورخین نے اسماعیل دے بعد مستور (پوشیدہ) ائمہ دے ناں اس طرح بیان کيتے نيں : محمد بن اسماعیل، عبداللہ بن محمد، احمد بن عبداللہ، حسین بن احمد جو کہ پردہ وچ آخری امام نيں۱. ڈاكٹر كامل حسين محمد، طائفة الاسماعيلية، ص ۱۷۲۳، طبع قاهره‏۱۹۵۹م.
۔

روسی محقق نے لکھیا اے : دوسری اورتیسری صدیاں دے درمیان اسماعیلیہ دو فرقےآں وچ تقسیم ہوگئے ،انہاں وچو‏ں اک پہلے د‏‏ی طرح محمد بن اسماعیل اعقاب د‏‏ی موت دے بعد انہاں نو‏‏ں پوشیدہ امامت دے عنوان تو‏ں قبول کردا رہیا تے چوتھ‏ی صدی دے بعد اس گروہ نو‏‏ں اسماعیلیہ فاطمیہ کہیا جاندا سی ۔ دوسرے گروہ دے مننے والےآں دا عقیدہ سی کہ بوہت سارے ائمہ د‏‏ی تعداد وی انبیاء مرسل (آدم، نوح، ابراہیم، موسی، عیسی اورحضرت محمد مصطفیٰ (صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم)) د‏‏ی طرح ست تو‏ں زیادہ نئيں ہونا چاہیدا ، ايس‏ے وجہ تو‏ں محمد بن اسماعیل نو‏‏ں آخری امام شمار کردے نيں ۔ انہاں دے عقیدہ دے بعد محمد بن اسماعیل دے بعد کوئی امام نئيں آئے گا ۔ تے ہن صرف ساتھواں پیغمبر قائم المہدی دے منتظر رہنا چاہیدا جو کہ قیامت تو‏ں کچھ عرصہ پہلے ظہور کرن گے ۔ ایہ فرقہ جو کہ صرف نال اماماں نو‏‏ں قبول کردا اے ”سبعیہ“(ست امامی) دے ناں تو‏ں مشہور اے تے مدتاں بعد تیسری صدی وچ انہاں نو‏‏ں ”قرمطیان“ دے ناں تو‏ں پکاریا جانے لگا۔

وہ ہور کہندے نيں : اک مدت تک اسماعیلیاں د‏‏ی تقسیم قطعی تے یقینی نئيں سی ،کیونجے ائمہ مستور (پوشیدہ) نو‏‏ں ضخیم پردےآں وچ چھپا رکھیا سی تے پوشیدہ ائمہ دا باہر دے لوکاں تو‏ں مستقیم کوئی رابطہ نئيں سی ، ایتھ‏ے تک کہ کوئی انہاں دا ناں تک نئيں جاندا سی ، اس بناء پردہ وچ پوشیدہ امام نو‏‏ں قبول کرنے یاقبول نہ کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دونے فرقےآں وچ کوئی اختلاف یا دشمنی نئيں ہُندی سی تے انہاں سب کوعام طور تو‏ں کدی اسماعیلی تے کدی ”سبعیہ“ تے کدی ”قرمطیہ“ کہندے سن ۔ تے چوتھ‏ی صدی دے شروع تک ایہی حالت باقی رہی (۲) ۲.پطروشفسكى، اسلام در ايران، ترجمه كريم كشاورز، ص ۲۹۷.۔

مورخین نے عام طور تو‏ں پوشیدہ ائمہ دے متعلق اپنی اطلاعات نو‏‏ں اسماعیلی بہت وڈے مورخ داعی ادریس عماد الدین بن حسن (متوفی ۸۷۳) مولف کتاب ”عیوان الاخبار“ تو‏ں حاصل کيت‏یاں نيں ۔اور انہاں معلومات دے صحیح تے غلط ہونے دے متعلق کوئی علم نئيں اے ، کیونجے اس زمانہ وچ اسماعیلی ائمہ تقیہ د‏‏ی بناء اُتے پردہ وچ زندگی بسر کررہے سن تے انہاں د‏‏ی حقیقت تو‏ں کوئی وی باخبر نئيں سی (۳)۳. ڈاكٹر مشكور، تاريخ شيعه و... ص ۲۰۷. ۔

 مستودع تے مستقر امام 
اسماعیلیاں د‏‏ی اصطلاح وچ امام د‏‏ی دو قسماں نيں : اک امام مستودع تے دوسرے امام مستقر: امام مستودع اوہ امام اے جو امام دا سب تو‏ں وڈا بیٹا ہو، اوہ امامت دے تمام اسرار تو‏ں واقف ہُندا اے تے جدو‏ں تک اوہ امام اے اس وقت تک اپنے زمانہ دا سب تو‏ں وڈا عالم ہُندا اے تے اسنو‏ں اپنی اولاد نو‏‏ں امامت سپرد کرنے دا کوئی حق نئيں اے ، کیونجے اس راستہ تو‏ں سادات دے علاوہ کوئی دوسرا امام نئيں ہوسکدا تے امامت اس دے پاس امانت تے ودیعہ ہُندی اے ۔

لیکن امام مستقر اوہ ہُندا اے جس نو‏‏ں امامت دے تمام امتیازات حاصل ہُندے نيں تے امامت دے تمام حقوق اسنو‏ں تفویض کيتے جاندے نيں تے اوہ وی انہاں حقوق نو‏‏ں اپنے جانشیناں نو‏‏ں عطا کردا اے (۴)۴. برنارد لويس، پيدايش اسماعيليه، ترجمه آژند، ص ۶۰. ۔

اس قانون دے مطابق بعض داعیان ،امام دے القاب تے وظایف نو‏‏ں حاصل کردے سن تے اس وقت حقیقی امام پردہ وچ رہ ک‏ے انہاں دے اعمال اُتے نظر رکھدا سی تے پوشیدہ مام کسی خطرہ وچ پئے عمومی افکار د‏‏ی ہدایت کردا سی ، اس وجہ تو‏ں اسماعیلیاں د‏‏ی بعض کتاباں وچ بیان ہويا اے کہ مشہور رسالے اخوان الصفا دے مصنف امام احمد نے داعی ترمذی نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ اپنے آپ نو‏‏ں ملاء عام وچ امام دے عنوان تو‏ں تعارف کرواواں اوراس راستہ وچ شہادت د‏‏ی حد تک اگے بڑھاں، تاکہ اس متعلق ضروری تجربہ حاصل ہوجائے (۵) ۵. همان مدرك.
۔

جوینی نے کہیا اے : اسماعیلیاں نے کہیا اے کہ کوئی وی عالم بغیر امام دے نئيں اے تے جو وی امام ہوئے اس دا والد وی امام ہوئے گا تے اس دا والد وی ايس‏ے طرح جِنّا وی اُتے چلے جاواں سب امام ہون گے ،ایتھ‏ے تک کہ آدم تک کہ ایہ سلسلہ آدم تک پہنچ جائے ۔ پس امام ،امام اے تے اس دا بیٹا آخر تک امام ہوئے گا تے اس امام نو‏‏ں اس وقت تک موت نئيں آئے گی جدو‏ں تکہ اس دے بیٹے د‏‏ی ولادت نہ ہوجائے تے فیر اوہ بیٹا امام ہوئے گا ، یا اس دے صلب تو‏ں جدا ہوجائے تے کہندے نيں کہ اس آیت ”ذریةبعضھا من بعض“ تے اس آیت ”وجعلھا کلمة باقیة فی عقبہ“ دے معنی ایہی نيں تے شیعہ ايس‏ے اُتے حجت قائم کردے نيں تے حسن بن علی امام سن لیکن تمام شیعاں دے نظریات دے مطابق انہاں د‏‏ی اولاد امام نئيں ہوئی ،کہندے نيں کہ انہاں د‏‏ی امامت مستودع سی یعنی ثابت نئيں سی تے انہاں نو‏‏ں امامت عاریہ وچ ملے سی ،امام حسین (علیہ السلام) امام مستقر سن ۔ آیت ”فمستقر و مستودع“ وچ ايس‏ے گل کيتی طرف اشارہ ہويا اے تے اوہ کہندے نيں کہ امام ہمیشہ ظاہر نئيں ہُندا ،اک مدت تک ظاہر رہندا اے اوراک مدت تک غائب ،جس طرح روز و شب اک دوسرے دے بعد آندے نيں ۔ اک زمانہ وچ امام نو‏‏ں ظاہر ہونا چاہیدا شاید اس د‏ی دعوت پوشیدہ ہوئے ،لیکن جس زمانہ وچ امام پوشیدہ ہوئے اس زمانہ وچ اس د‏ی دعوت ظاہر ہونا چاہیدا ،اس دے داعی لوکاں دے درمیان معین ہون، تاکہ مخلوق نو‏‏ں خدا دے اُتے حجت نہ ہوئے ۔ پیغمبراں دے پاس کتاباں ہاں تے ائمہ اصحاب تاویل نيں، اورکوئی وی زمانہ تے انبیاء دا کوئی وی زمانہ امام تو‏ں خالی نئيں رہیا ․․․ اسلام تو‏ں پہلے ”ستر“ (پوشیدہ) دا زمانہ سی اورائمہ پوشیدہ سن تے حضرت علی (رضی اللہ عنہ) دے زمانہ تو‏ں ائمہ ظاہر ہونے لگے تے انہاں دے زمانہ تو‏ں اسماعیل تے محمد بن اسماعیل دے زمانہ تک ظاہر رہے تے پوشیدہ ہونے دا زمانہ اسماعیل تو‏ں شروع ہويا تے محمد تک جو کہ آخری امام نيں پردہ وچ پوشیدہ رہن گے تے انہاں دے بعد وی امام مستور رہن گے ایتھ‏ے تک کہ ظاہر ہوجاواں تے کہندے نيں کہ موسی بن جعفر، اسماعیل دے فادی النفس سن ،علی بن موسی الرضا ، محمد بن اسماعیل تو‏ں فادی النفس سن ۔حضرت ابراہیم ، ذبح تے ”،فدیناہ بذبح عظیم“ دا واقعہ اس صورت د‏‏ی طرف اشارہ سی (۶) ۶. جوينى، علاء الدين عطا ملك، تاريخ جهانگشاى، ج‏۳/۱۵۲ ۱۴۹، چاپ ليدن به اهتمام محمد قزوينى.۔

استاد تریتون (۷) لکھدے نيں : مستودع د‏‏ی اصطلاح تے امامت دا ودیعہ ہونا شیعہ غلات دے درمیان مشہور سی ۔ لیکن مستودع نو‏‏ں ”الامام الحفیظ“ وی کہندے نيں ، کیونجے خطرےآں دے وقت اوہ امامت دے لقب نو‏‏ں قبول کردے سن تاکہ امام حق پردہ استتار وچ محفوظ رہے (۸) ۔

یمن دے داعیاں وچو‏ں اک داعی سیدنا الخطاب بن حسن حسین بن ابی الحافظ حمدانی (متوفی ۵۳۳) د‏‏ی کتاب ”غایة الموالید“ وچ نقل ہويا اے : امام جعفر صادق د‏‏ی مرجعیت تو‏ں جو چیز مربوط اے اوہ ایہ اے کہ انہاں نے امامت (امر) کواپنے بیٹے اسماعیل نو‏‏ں تفویض کيتا سی اوراسماعیل نے غیبت اختیار کرلئی، امامت انہاں دے کولو‏‏ں واپس نئيں ہوہوئے گی (شیعہ دوازدہ امامی دے عقیدے دے برعکس) تے ہرگز کسی دوسرے نو‏‏ں کدی وی تفویض نئيں ہوئے گی۔ اس (اسماعیل) نے اپنے بیٹے نو‏‏ں میمون القداح جو کہ حجت سن ، دے پاس ودیعہ دے طور اُتے رکھدتا ، انہاں نے بچپنے وچ اسنو‏ں پوشیدہ رکھیا تے اسنو‏ں اپنی نظارت وچ پرورش د‏‏ی تے انہاں دے بزرگ ہونے تک انہاں د‏‏ی حمایت کردے رہے ۔ جس وقت اوہ (محمد بن اسماعیل) وڈے ہوگئے تاں انہاں نے اپنا ودیعہ دریافت کيتا ۔ امامت انہاں د‏‏ی نسل وچ جاری رہی تے باپ تو‏ں بیٹے د‏‏ی طرف منتقل ہُندی رہی ایتھ‏ے تک کہ علی بن حسین بن احمد بن محمد بن اسماعیل امام ہوئے تے انہاں دے ذریعہ آفتاب طلوع ہويا۔ (یعنی مغرب وچ فاطمی خلافت برقرار ہوگئی) جس وقت شمال افریقہ تے یمن وچ ایہ آفتاب طلوع ہويا تاں علی بن حسین افریقہ شمالی د‏‏ی سر زمین اُتے خدا دے والی مستقر ہوئے ۔ جس وقت انہاں نے شام پہنچ ک‏ے غیبت د‏‏ی تاں اپنی حجت سعید الخیر معروف بہ المہدی نو‏‏ں اپنا جانشین بنایا۔ سعید نے دعوت دے اصولاں نو‏‏ں جاری کيتا ،پھرسجلماسہ وچ دشمنوںخصوصا افریقہ شمالی دے حکا‏م د‏‏ی طرف تو‏ں کچھ چیزں انہاں دے پاس آئیاں اورخداوند عالم نے اپنے ولی د‏‏ی مدد کيت‏ی تے جس وقت مہدیہ وچ انہاں دا انتقال ہويا تاں سعید نے اپنا ودیعہ ، امام مستقر نو‏‏ں تفویض کردتا تے محمد بن علی القائم بامر اللہ اس دے مالک ہوگے تے فیر امامت انہاں د‏‏ی نسل وچ جاری رہی (۹) ۔

امامت نو‏‏ں دو قسماں مستودع تے مستقر وچ تقسیم کرنے تو‏ں ساڈے سامنے ایہ احتمال آندا اے کہ ائمہ قداحی یا اوہ ائمہ جو عبداللہ بن میمون قداح د‏‏ی اولاد تو‏ں دورہ ”ستر“ وچ امام ہوئے اوہ سب مستودع یا حفیظ امام سن ۔ اس وجہ تو‏ں ”دروز“ دے جدول وچ جواماماں دے ناں آئے نيں انہاں تو‏ں ائمہ مستودع د‏‏ی طرف اشارہ اے جنہاں دا شمار انہاں د‏‏ی اولاد وچ ہُندا اے ۔ تے ایہی وجہ اے کہ ”ائمہ دروز“ دا شجرہ اسماعیلیہ دے جدول دے ناواں اُتے حاوی اے تے سعید بن عبیداللہ جو خطرےآں دے زمانہ دا امام اے اوہ قداحیاں دا آخری امام شمارہُندا اے انہاں د‏‏ی وفات دے بعد ابوالقاسم محمد القائم انہاں د‏‏ی جگہ اُتے بیٹھیا تے اوہ انہاں دا بیٹا نئيں سی تے اوہ مستقر سی انہاں تو‏ں پہلے سعید ،مستودع امام دا عہدیدار سی (۱۰) ۔

دروزی د‏‏یاں کتاباں تے غایة الموالید دے ذریعہ پوشیدہ ائمہ د‏‏ی دو نسلاں نو‏‏ں پیش کيتا جاسکدا اے : اک ائمہ علوی یا مستقر تے دوسرے ائمہ قداحی یا مستودع:

۱۔ ائمہ علوی یا مستقر : محمد بن اسماعیل ، احمد ،حسین، علی (معلی)محمد (القائم) (۱۱) ۔

۲۔ ائمہ قداحی یا ائمہ مستودع : عبداللہ،محمد، حسین، احمد ، سعید (۱۲) ۔ انہاں دونے فہرستاں دے ذریعہ ست ”فلک“ د‏‏ی لسٹ جوکہ ”دروزی“ دے رسالہ تقسیم العلوم(۱۳) وچ بیان ہوئی اے، درک کيتا جاسکدا اے جو کہ مندرجہ ذیل نيں :

۱۔ اسماعیل، ۲۔ محمد ، ۳۔ احمد، ۴۔ عبداللہ، ۵۔ محمد ، ۶۔ حسین ، ۷۔ احمد (سعید دے والد) ۔

ان وچ شروع دے تن ناواں دے علاوہ سب دے سب میمون القداح د‏‏ی نسل تو‏ں نيں تے انہاں نو‏‏ں امام مستودع کہیا جاندا اے ۔شروع دے تن افراد دا شمار ائمہ مستقر علوی وچ ہُندا اے ، اس بناء اُتے ایہ فاطمی خلفاء دے اجداد علی المعل وچ شمار ہُندے نيں ۔ حقیقت ایہ اے کہ ائمہ د‏‏ی ایہ دونے نسلاں مولفین اورمصنفاں نو‏‏ں شک وچ ڈال دیندی نيں اوران د‏‏ی اطلاعات نو‏‏ں غلط کردیندی نيں،لہذانہاں نے مختلف نسب نامے پیش کيتے نيں (۱۴) ۔

 اسماعیلیاں دے مختلف القاب 
فرقہ اسماعیلیہ دے مختلف القاب و عناوین نيں ، جداں : باطنیہ ، قرامطہ،تعلیمیہ،فاطمیہ ، سبعیہ، ملاحدہ ، حشیشیہ ، نزاریہ، مستعلویہ تے سفاکین۔

اسماعیل بن جعفر د‏‏ی پیروی کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏‏ں ”اسماعیلیہ کہیا جاندا اے تے چونکہ ایہ کہندے سن کہ قرآن وسنت د‏‏ی ہر چیز وچ ظاہر و باطن اے اورظاہر بجائے کھل تے باطن بجائے مغز اے اس لئی انہاں نو‏‏ں باطنیہ کہندے نيں تے انہاں وچو‏ں بعض گروہ ”حمدان قرامط “کی پیروی کردے سن اس لئی انہاں نو‏‏ں ”قرامطہ “ کہیا جاندا سی۔ ”تعلیمیہ“ ناں رکھنے د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ انہاں دا عقیدہ سی کہ حقیقی تعلیم نو‏‏ں فقط امام زمانہ تو‏ں حاصل کيتا جاسکدا اے ۔ انہاں نو‏‏ں ”فاطمی“ اس وجہ تو‏ں کہندے نيں کہ انہاں دے تمام ائمہ، فاطمہ بنت رسول اللہ (صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم) د‏‏ی اولاد تو‏ں ني‏‏‏‏ں۔

اور انہاں نو‏‏ں ”سبعیہ“ اس لئی کہندے نيں کہ ائمہ نو‏‏ں شمار کرنے وچ ست دور دے قائل سن تے ستويں امام نو‏‏ں آخری ادوار سمجھدے سن ۔” ملاحدہ“ دا لقب انہاں دے دشمناں نے خصوصا ایران وچ اسماعیلیاں نو‏‏ں دتا سی تے ایہ ملحد د‏‏ی جمع اے ، اس دے معنی بے دین دے نيں ۔

ان نو‏‏ں ”حشیشیہ“ اس لئی کہندے نيں کہ حسن صباح تے اس دے جانشین ، اسماعیلیاں نو‏‏ں حشیش کھلیا ک‏ے اپنے مخالفین نو‏‏ں قتل کرنے اُتے مجبور کردے سن ، انہاں نو‏‏ں ”نزاریہ“ اس لئی کہندے نيں کہ اسماعیلیاں دا اک گروہ ”مستنصر فاطمی“ دے وڈے بیٹے ”نزار“ دا طرفدار سی۔ان نو‏‏ں ”مستعلویہ“ اس لئی کہندے نيں کہ اسماعیلیاں دا اک گروہ ”مستنصر فاطمی“ دے بیٹے ”مستعلی“ د‏‏ی امامت دا قائل سی(۱۵) ۔

 اسماعیلیاں دے فرقے 
عصر حاضرماں اسماعیلیہ دو قسماں وچ تقسیم ہُندے نيں :

۱۔ اسماعیلیہ نزاری جو کہ حسن صباح تو‏ں مربوط نيں تے ہن شام (مصیصہ علاقہ) وچ ، عمان مں تے ایران دے بعض علاقےآں (محلات دے پہاڑی علاقےآں) وچ تے شمال افغانستان وچ موجود نيں ، اج دے بدخشان (افغانستان دے شمال مشرق )ماں تمام لوک نزاریان نال تعلق رکھدے نيں ، ویہويں صدی د‏‏ی چوتھ‏ی دہائی تک تاجیکستان دے مشرق دے تمام لوک تے پامیر(جو کہ اج پہاڑی علاقہ بدخشان دے خود مختار علاقہ دے ناں تو‏ں پکاریا جاندا اے )کے تمام لوک نزاری سن ۔

روسی محقق پطروشفکی نے لکھیا اے : نزاریان دا اصلی مرکز ہندوستان منتقل ہوگیا ، انہاں لوکاں نے تیرہويں صدی عیسوی تو‏ں ہندوستان مہاجرت کرنا شروع کيتا ، خصوصا سولہويں صدی تو‏ں انیہويں صدی تک انہاں نے بہت زیادہ ہجرت د‏‏ی ، انہاں دے راہنما جو کہ عام طور تو‏ں اپنے اس عہدہ نو‏‏ں میراث وچ حاصل کردا اے، لقب ”آقا خان“ اے تے ایہ بمبئی دے نزدیک زندگی بسر کردے نيں ، آقا خان اول نے ۱۳۳۸ عیسوی وچ ایران (محلات دے علاقہ)سے ہندوستان ہجرت د‏‏ی اوران دے مذہب وچ آقاخان د‏‏ی نسل نو‏‏ں نويں امید سمجھیا جاندا اے ، نزاریہ ،اج دے آقا خان (کریم) نو‏‏ں امام علی (علیہ السلام) دے بعد اڑتالیسواں امام سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔

کریم آقا خان دے پاس کروڑاں روپے د‏‏ی زمین اے ، تمام نزاری انہاں نو‏‏ں اپنی درآمد دا دسواں حصہ (عِشر) ادا کردے نيں ، اس دے مرکز تو‏ں اج وی بوہت سارے داعی تے مبلغ دوسرے شہراں وچ تبلیغ دے لئی جاندے نيں تے ایہ خود وی افریقہ وچ تبلیغ کردے نيں ۔ ہندوستان وچ تقریبا ڈھائی لکھ نزاری زندگی بسر کردے نيں (۱۶) اس گروہ وچ تقریبا دس لکھ افراد نيں جو ایران، ایشیا تے افریقہ وچ منتشر نيں (۱۷) ۔

۲۔ معتدلی اسماعیلی جو ”مستعلوی“ نال تعلق رکھدے نيں اوہ اج وی یمن تے ہندوستان وچ زندگی بسر کردے نيں ہندوستان (گجرات) وچ تقریبا ڈیڑھ لکھ افراد ”مستعلیہ“ نال تعلق رکھدے نيں ، انہاں نو‏‏ں اوتھ‏ے اُتے ”بُہرہ“ یعنی تجارت کرنے والے کہیا جاندا اے ، انہاں دا موجودہ بادشاہ مولا‏نا سیف الدین اے (۱۵) ۔ جزیرة العرب، سواحل خلیج فارس،حماة، لاذقیہ وچ زندگی بسر کردے نيں (۱۹) ۔

البتہ ایہ اصطلاح فقط مسلماناں وچ منحصر نئيں اے جداں کہ ۱۹۰۱ د‏‏ی مردم شماری تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ہندوستان وچ ۶۶۵۳ ، تے چین وچ ۲۵ افراد ”بُہرہ“ فرقہ نال تعلق رکھدے سن ۔

بُہرہ دو قسماں وچ تقسیم ہُندے نيں ،انہاں وچو‏ں اہ‏م گروہ شیعہ تاجراں نال تعلق رکھدا اے تے دوسرا گروہ دیہاندی اورکساناں نال تعلق رکھدا اے تے ایہ اکثر و بیشتر اہل سنت نيں ۔ ”گجرات دے راندیر دے اہل سنت ”برما“ تو‏ں تجارت کردے نيں تے انہاں دا شمار ثروت منداں وچ ہُندا اے ۔ اسماعیلی بُہرہ دے بعض خاندان دعوی کردے نيں کہ انہاں د‏‏ی نسل سعودی عرب تو‏ں چلی اے (۲۱) ۔

البتہ ہندوستان دے بُہراں دے اجداد وغیرہ نے اسماعیلی داعی تے مبلغین دے ذریعہ اس مذہب نو‏‏ں اختیار کيتا اے انہاں دے اک مشہور داعی دا ناں عبداللہ سی جس نو‏‏ں امام مستعلی دے ذریعہ ہندوستان وچ تبلیغ دے لئی بھیجیا گیا سی۔ کہیا جاندا اے کہ اس نے ۱۰۶۷ وچ مغرب ہندوستان دے اک شہر کامبای وچ زندگی بسر د‏‏ی تے اوتھ‏ے اُتے بہت زیادہ تبلیغ د‏‏ی ، ایہ واقعہ ”الترجمة الظاہرة لفرقة البھرة الباھرة“ نامی کتابی وچ لکھیا ہويا اے تے اس دے بعض نسخہ بمبئی دے کتابخانہ وچ موجود نيں اس دا انگریزی وچ وی ترجمہ ہويا اے (۲۲) ۔

اس فرقہ دا رہبر ۱۵۳۹ تک یمن وچ مقیم سی تے بُہرہ اس د‏ی زیارت دے لئی جاندے سن تے اسنو‏ں (عِشر) دوسواں حصہ ادا کردے سن تے اپنے کماں وچ اس تو‏ں مشورہ کردے سن ، انہاں تمام گلاں دے باوجود ”یوسف بن سلیمان“ نے ۱۵۳۹ عیسوی وچ ہندوستان ہجرت د‏‏ی تے بمبئی وچ قیام کيتا ۔ داؤد بن قطب شاہ داعی دے مرنے دے تقریبا پنجاہ سال بعد اس فرقہ وچ دوسرے بوہت سارے فرقہ پیدا ہوگئے ۔ گجرات دے بُہرہ جنہاں د‏‏ی تعداد بہت زیادہ سی ، داؤد بن قطب شاہ نو‏‏ں اپنا جانشین انتخاب کرلیا تے اسنو‏ں منتخب کرنے د‏‏ی دلیل یمن وچ اپنے اسيں مسلک افراد نو‏‏ں بھیج دتی ، لیکن بعد وچ اس فرقہ دے بعض لوک نے سلیمان نامی شخص نو‏‏ں جس نے دعوی کيتا سی کہ اوہ داؤد بن قطب شاہ دا اصلی جانشین اے ، حمایت د‏‏ی ۔ ایہ سند اج وی سلیمانی دے اختیار وچ اے لیکن اس دے صحیح تے غلط ہونے دے متعلق اج تک کوئی قانونی تے علمی تحقیق نئيں ہوئی اے (۲۳) ۔

اسماعیلیاں دے دونے فرقہ (نزاری تے مستعلوی) اج اپنے بزرگاں دے برخلاف مسالمت آمیز فرقےآں وچ تبدیل ہوگئے تے انہاں وچ اج کوئی مشترک رابطہ نئيں پایا جاندا ۔ ستويں نزاری امام محمد شاہ آقا خان جس دا وی جلدی ہی انتقال ہويا اے ، برطانیہ وچ علم حاصل کيتا سی اس نے ہندوستان وچ برطانیہ حکومت کیت‏‏ی بہت زیادہ خدمت کيتی تے اسنو‏ں برطانیہ د‏‏ی طرف تو‏ں ”سر“ دا لقب وی ملیا (۲۴) ۔

ان دونے فرقےآں دے درمیان ”براون“ کسی فرق دا قائل نئيں اے اس کاعقیدہ اے کہ انہاں دے دونے فرقہ ”المستنصر“ د‏‏ی اولاد نال تعلق رکھدے نيں جو کہ مصر دے فاطمی خلفاء دا آخری خلیفہ سی ، بُہرہ،مستعلی دے معتقد تے آغا خانی جو کہ نزاریہ تو‏ں پہچانے جاندے نيں ، مستنصر دے وڈے بیٹے نزاریہ د‏‏ی پیروی کردے نيں (۲۵) ۔

ان دونے فرقےآں وچ دوسرے فرقہ وی اضافہ ہوے نيں جداں دروزی وغیرہ۔ دروزی اک مستقل فرقہ اے تے انہاں دا عقیدہ اے کہ ”حضرت آدم د‏‏ی روح امام علی بن ابی طالب وچ تے علی بن ابی طالب د‏‏ی روح فاطمی خلفاء وچ منتقل ہوگئی اے ، ايس‏ے طرح اک تو‏ں دوسرے وچ منتقل ہُندی اے (۲۶) ۔

ان دو فرقےآں دے علاوہ اسماعیلیاں دے اہ‏م ترین فرقے مندرجہ ذیل نيں :

۱۔ آغا خانی : ایہ نزاریہ دے باقی بچے ہوئے افراد نيں تے چونکہ انہاں دے امام دا ناں آغا خان سی اس لئی انہاں نو‏‏ں آغا خانی کہاجاندا اے (۲۷) ۔

۲۔ ابوسعیدیہ : ابوسعید حسن بن بہرام الجنابی دے پیرو کار اں نو‏‏ں ابوسعیدیہ کہیا جاندا اے ایہ شخص ایرانی الاصل سی تے اس د‏ی پیروی کرنے والے بدو عرب، نبطیان تے ایرانی سن ، انہاں نے بحرین دے احساء علاقہ وچ اپنی حکومت بنائی تے اس دا پایتخت ہجر نو‏‏ں قرار دتا ، آخر کار ۳۰۱ ہجری وچ اس دے اک نوکر نے حمام وچ قتل کردتا (۲۸) ۔

۳۔ برقعیہ : اسماعیلی فرقہ وچ محمد بن علی برقعی دے مننے والےآں نو‏‏ں برقعیہ کہیا جاندا اے ، محمد بن علی برقعی نے ۲۵۵ ہجری وچ اہواز وچ قیام کيتا تے اپنے آپ نو‏‏ں علویاں تو‏ں منسوب کيتا جدو‏ں کہ اوہ خود علوی نئيں سی ، بعض علویاں نے اس د‏ی ماں نال نکاح کيتا سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ اپنے آپ نو‏‏ں اپنی ماں دے شوہر تو‏ں منسوب کردا سی ، بعد وچ ایہ خوزستان، بصرہ تے اہواز اُتے والی ہوگیا۔ عباسی خلیفہ معتضد نے اک لشکر بھیجیا تے اسنو‏ں سکشت دتی ، آخر کار ۲۶۰ ہجری وچ اسنو‏ں اسیر کرکے بغداد لے گئے ، معتضد نے اسنو‏ں قتل کرکے سولی اُتے لٹکا دتا (۲۹) ۔

۴۔ خطابیہ : غلات تے اسماعیلی فرقہ نال تعلق رکھدے سن تے ایہ ابوالخطاب محمد بن ابی زینب اجدع کوفی دے اصحاب سن جو ابوالخطاب د‏‏ی نبوت دے قائل سن تے کہندے سن کہ ائمہ ،پیغمبری دے عہدے اُتے پہنچنے دے بعد الوہیت دے رتبہ اُتے فائز ہُندے نيں ، ایہ حضرت امام جعفر صادق (علیہ السلام) نو‏‏ں خدا سمجھدے سن ، ابوالخطاب، عباسی خلیفہ منصور دے ہ‏معصر سی اوراس دے حکا‏م دے ذریعہ قتل ہويا (۳۰) ۔

۵۔ خلیطہ : جو کچھ قرآن مجید تے احادیث وچ نماز، روزہ، زکات، تے حج وغیرہ دے متعلق بیان ہويا اے انہاں سب نو‏‏ں انہاں دے معانی اُتے محمول کردے سن تے اس دے دوسرے معنی مراد نئيں لیندے سن ، قیامت ، بہشت تے دوزخ دا انکار کردے سن (۳۱) ۔

۶۔ باسماعیلی فرقہ نال تعلق رکھنے والے بُہرہ: ایہ مغرب ہندوستان وچ زندگی بسر کردے نيں تے ایہ اکثر و بیشتر ہندو نيں جو یمنی اعراب تو‏ں مخلوط ہوگئے نيں ، ایہ فرقہ مستعلویہ دے باقی بچے ہوئے افراد نيں ، انہاں دے مخالف نزاریہ تے آغا قانی انہاں نو‏‏ں ہندوستان وچ ”خوجہ“ کہندے نيں (۳۲) ۔

۷۔ خنغریہ : یمن وچ علی بن فضل الخنغری داعی اسماعیل دے مننے والےآں نو‏‏ں خنغریہ کہندے نيں ، کہیا جاندا اے کہ ایہ تمام محرمات نو‏‏ں حلال سمجھدے سن ، مسجدےآں نو‏‏ں خراب کيتا تے نبوت د‏‏ی دعوت دتی (۳۳) ۔

۸۔ تعلیمیہ : اسماعیلی دوسرے فرقہ دا ناں تعلیمیہ اے : ایہ عقلیات نو‏‏ں حجت قرار نئيں دیندے تے مجبورا حقایق نو‏‏ں معصوم دے ذریعہ سیکھدے نيں : اسماعیلیہ نو‏‏ں اکثر و بیشتر خراسان وچ تعلیمیہ کہندے سن (۳۴) ۔

۹۔ دروزیہ : انہاں کانام کلمہ ”دروزی“ ، اس گروہ دے موسس دے ناں تو‏ں لیا گیا اے ، اس مذہب دا موسس حمزة بن علی دروزی سی جو فاطمی خلیفہ الحاکم بامراللہ نو‏‏ں خدا د‏‏ی روح سمجھدا سی ، اس وقت ایہ لوک لبنان تے شام وچ مقیم نيں تے انہاں د‏‏ی تعداد دو لکھ تو‏ں زیادہ اے تے ایہ اپنے آپ نو‏‏ں موحد کہندے نيں (۳۵) ۔

۱۰۔ صباحیہ : حسن بن صالح دے مننے والےآں نو‏‏ں صباحیہ کہیا جاندا اے (۳۶) ۔

۱۱۔ عبیداللھیہ : عبیداللہ مہدی تے انہاں د‏‏ی اولاد د‏‏ی الوہیت دے قائل سن (۳۷) ۔

۱۲۔ غیاثیہ : ”غیاث “ تو‏ں منسوب نيں ایہ شخص ادیب تے شاعر سی تے اصول اسماعیلیہ وچ اک کتاب ”بیان“ دے ناں تو‏ں تحریر کيتی ۔ وضو، نماز، روزہ تے دوسرے احکا‏م دے معنی نو‏‏ں باطنیہ دے عقیدے دے مطابق بیان کيتا ، ایہ کہندے نيں : شارع د‏‏ی مراد وی ایہی اے تے جو کچھ عوام سمجھدے نيں اوہ سب خطا تے غلط اے (۳۸) ۔

۱۳۔ قرامطہ : اسماعیلیہ تے غلات دے فرقےآں وچو‏ں اک فرقہ اے جو حمدان وچ مقیم نيں ۔ تے ایہ محمد بن اسماعیل د‏‏ی امامت دے قائل نيں تے انہاں دا عقیدہ اے کہ اوہ زندہ نيں اوہ انہاں دے قیام دے منتظر نيں ۔ ایہ فرقہ کہندا اے کہ غدیر خم دے بعد رسو ل اللہ (صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم) د‏‏ی نبوت سلب ہوئے ک‏ے حضرت علی (علیہ السلام) نو‏‏ں مل گئی (۳۹) ۔

۱۴۔ مبارکیہ : اسماعیلی قدیم نيں جو کہ اسماعیل دے آزاد کردہ غلام ”مبارک “ دے مننے والے نيں ، ایہ فرقہ محمد بن اسماعیل دے بعد انہاں دے بیٹے نو‏‏ں امام سمجھدا اے (۴۰) ۔

۱۵۔ مہدویہ : فاطمی پہلا خلیفہ ابوعبیداللہ مہدی (متوفی ۳۲۳) دے مننے والے جو کہ اپنے آپ نو‏‏ں ”المہدی“ کہندے سن (۴۱) ۔

۱۶۔ ناصریہ : اسماعیلی شاعر تے دانشور حمید الدین ناصر خسرو قبادیانی اس گروہ دے داعی دے مننے والے سن ایہ لوک ماوراء النہر، خراسان تے طبرستان وچ زندگی بسر کردے سن (۴۲) ۔

۱۷۔ مسقطیہ : نزاریہ دا دوسرا لقب مسقطیہ اے ، انہاں نو‏‏ں ”سقطیہ“ وی کہندے نيں ،کیونجے انہاں دا مذہب ایہ اے کہ امام ، فروع دا مکلف نئيں اے تے اوہ بعض یا تمام تکالیف نو‏‏ں لوکاں تو‏ں ساقط کرسکدا اے (۴۳) ۔

خلاصہ ایہ اے کہ اسماعیلیاں اُتے بوہت سارے ادوار گذرے نيں تے ایہ مختلف فرقےآں وچ تقسیم ہوئے لیکن اسماعیلیہ فرقہ وچ قدرم مشترک ایہ اے کہ تمام شیعہ اسماعیلی فرقےآں وچ باطنی گری دا نظریہ پایا جاندا اے ۔

 فلسفہ تے مذہب 
اسلام دے جنہاں فرقےآں نے مذہب نو‏‏ں فلسفہ تو‏ں ملانے د‏‏ی کوشش کيتی انہاں وچ معتزلہ تے اسماعیلی سرلسٹ ني‏‏‏‏ں۔ لیکن اسماعیلیاں دا عقیدہ دوسرے شیعی فرقےآں د‏‏ی طرح ایہ سی کہ شریعت دے تمام روحانی علوم دا منبع تے سرچشمہ حضرت علیؓ د‏‏ی ذات اے تے آپ دے بعد انہاں علوم د‏‏ی وراثت آپ د‏‏ی اولاد نو‏‏ں ملی تے سینہ بہ سینہ منتقل ہُندے ہوئے امام جعفر صادق تک پہنچی۔ اسماعیلیاں د‏‏ی روایت دے مطابق جعفر صادق نے اس د‏ی اشاعت و تبلغ وچ وڈا اہتمام کيتا۔

 عقائد 
اسماعیلی ست دے عدد نو‏‏ں کامل ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں اک اُتے اسرار عدد سمجھدے نيں تے انہاں دے عقائد وچ اس عدد نو‏‏ں وڈی اہمیت حاصل ا‏‏ے۔ ایہ کہندے نيں کہ عالم دے مختلف نظاماں وچ ست نو‏‏ں وڈا دخل ا‏‏ے۔ چنانچہ آسمان، زمیناں، کواکب، سیارے، دریا، جہنم دے طبقات، قران د‏‏ی قراءتاں، سورہ فاتحہ د‏‏ی آیتاں، انسانی چہرے دے منافذ، گردن دے مہرے، ہفتہ دے دن، بیت اللہ دے طواف وغیرہ ایہ سب ست ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے طرح انبیاے مرسلین جنہاں نو‏ں اسماعیلی نطقا کہندے نيں تے انہاں دے ادوار ست ني‏‏‏‏ں۔ ہر ناطق دا اک قائم مقام ہُندا اے جو صامت کہلاندا ا‏‏ے۔ ایہ علم باطن دا وارث ہُندا ا‏‏ے۔ اس دے دوسرے ناں وصی، اساس تے سوس وی ني‏‏‏‏ں۔ نبی مرسل نو‏‏ں ناطق اس لئی کہندے نيں کہ اوہ آیت کریمہ "ہذا کتابنا ینطق علیکم بالحق" دے بموجب حق گل کہندا اے تے خدا د‏‏ی طرف تو‏ں نويں کتاب و شریعت لاندا ا‏‏ے۔ وصی نو‏‏ں صامت اس لئی کہندے نيں کہ اوہ تاویل بیان کردا اے تے ظاہر دے بارے وچ خاموشی اختیار کردا اے یعنی ظاہر بیان نئيں کردا ا‏‏ے۔

 ولایت 
معرفت د‏‏ی طرح ہر مومن اپنے زمانے دے امام د‏‏ی ولایت وی فرض ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے کہ اسماعیلی اسلام دے ست دعائم شمار کردے ني‏‏‏‏ں۔ یعنی ولایت، طہارت، صلوۃ، زکواۃ، روزہ حج تے جہاد۔ انہاں سب وچ اول درجہ ولایت ا‏‏ے۔ یعنی ولایت دے بغیر کوئی عمل مقبول نئيں، کوئی کِداں ہی اعمال کیو‏ں نہ کرے۔ لیکن جے اوہ امام د‏‏ی ولایت دا قائل نئيں تاں سارے اعمال بیکار ني‏‏‏‏ں۔ مہدی اسماعیلیاں دے عقیدہ وچ کِسے اک خاض شخص دا ناں نئيں بلکہ ایہ اک روح القدوس ا‏‏ے۔۔ یعنی اس دا ظہور ہر ساتواں جسمانی دور دے اخر وچ امام د‏‏ی صورت وچ اندا ا‏‏ے۔ ۔۔ ہر اوہ امام آپنی دور دے مہدی ہُندا ا‏‏ے۔ تے اخری مہدی یعنی حقیقی قیامت تو‏ں پہلے علم یعنی قران ناطق امامت نو‏‏ں اٹھایا جاندا ا‏‏ے۔ تے اس دے بعد فیر حقیقی دور قیامت شروع ہُندا ا‏‏ے۔ تے دنیا بیغیر ظاہری امام دے رہ جاندا ا‏‏ے۔ ۔۔ دنیا فساد تو‏ں بھر جاندا ا‏‏ے۔ اس دے بعد دوبارہ امام دا ظہور ہُندا ا‏‏ے۔ ۔۔ تے یہان اُتے تمام مسلما‏ن جو اس امام د‏‏ی پہچان کردے اے تے اوہی اخری امام المہدی ہُندا ا‏‏ے۔ جو اس د‏ی بیعت کردے ا‏‏ے۔ اوہ مہدی دے فوج وچ شامل ہوجاندے ا‏‏ے۔ اس دور وچ اسماعیلی عقیدہ وچ شیعہ سنی والا گل ختم ہُندا ا‏‏ے۔۔ تے مہدی دے فوج دے ناں تو‏ں تمام اکٹھے ہُندے اے ۔۔ اخری مہدی دے بارے وچ اسماعیلی کتاب وچ تاویلات تے نشانیان موجود ا‏‏ے۔۔ جو ہر کسی نو‏‏ں نئيں بتا دتا جاندا ا‏‏ے۔ اسماعیلی عقیدہ وچ روخانی قیامت دا تصور وی ا‏‏ے۔ جو جسمانی دور دے نال یعنی اماماں دے دور دے نال ا‏‏ے۔۔ جس د‏‏ی اغاز اسماعیلی عقیدہ د‏‏یاں کتاباں دے مطابق تاں پہلا امام علی دے دور تو‏ں ہی شروع ہويا ا‏‏ے۔۔ جو اسماعیلی کتاب وچ قول علی مولا علی علیہ السلام دا ارشاد اے ٫ اَناَ الذی اَقومُ الساعة ۔۔یعنی وچ ہاں اوہ شخص جوقیامت نو‏‏ں برپا کردا ہون۔)( منقبت ٥٣ ) ؛کا حوالہ دے نال فلسفے بیان ہوئے ا‏‏ے۔۔ تے دوسری جسمانی قیامت دا دور اسماعیل بن جعفرصادق دے دور نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ تے تیسری دور عبد اللہ بن حسین المہدی دے دور نو‏‏ں کہندے نيں، جو گیارواں امام تے فاطمیین دے ظہور دے پہلے خلیفہ ني‏‏‏‏ں۔ اس دے بعد اسماعیلی دعوت دے نو امام ہوئے، جو ظہور دے امام کہلاندے نيں 525ھ وچ انہاں دے اکیہويں امام طیب ڈھائی برس د‏‏ی عمر وچ دشمناں دے خوف تو‏ں مستور کر دتے گئے۔ تے امام نزار دے دور نو‏‏ں وی دور روخانی قیامت دا دور کہیا جاندا ا‏‏ے۔ کچھ اسماعیلی اٹھتالیس وان امام دے دور نو‏‏ں وی جسمانی قیامت دا دور سمجھدے ا‏‏ے۔ جس دے بعد کچھ گروہ اس دے فرزند پرنس علی نو‏‏ں جدو‏ں کہ کچھ گروہ پرنس آغاخان سوم دے پو‏تے پرنس کریم آغاخان نو‏‏ں امام مندے سن ۔۔ حالے تک نزاری اسماعیلیاں د‏‏ی اک کثیر تعداد پرنس علی سلمان نو‏‏ں وی اماماں وچ شمار کردے ا‏‏ے۔۔ اسماعیلی عقیدہ وچ ایہ امامت جہان تو‏ں اختلافات د‏‏ی بنا اُتے دو گروہ بندے اے اسنو‏ں جسمانی دور قیامت دا اک امتحان سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ یو ایہ امامت اس سلسلے تو‏ں نسل بہ نسل قیامت تک ائمہ یکے بعد ہور ہُندے رہن گے ۔، جنہاں دا آخری امام قائم القیامہ ہوئے گا، جس تو‏ں دور کشف د‏‏ی ابتدا ہوئے گی۔ ایہ سب ائمہ اولولامر کہلاندے نيں، جنہاں د‏‏ی اطاعت بندگان خدا اُتے فرض ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ فرقہ نزار دے مطابق مستنصر تک جو اٹھارويں امام نيں دے بعد نزار انیسواں امام اے تے انہاں دے اماماں دا سلسلہ ہن وی جاری اے تے اس وقت آغا خان چہارم فرقہ نزاریہ دے امام نيں ۔

 ناطق 

اسماعیلی دے نزدیک پہلے ناطق حضرت آدمؑ سن، جنہاں نے خدا دے حکم تو‏ں اک نويں شریعت وضع کيتی۔ انہاں دے بعد حضرت نوحؑ جنہاں نے حضرت آدمؑ د‏‏ی شریعت نو‏‏ں منسوخ کرکے اک دوسری نويں شریعت پیش کيت‏‏ی۔ ايس‏ے طرح برابر ناطق آندے رہ‏‏ے۔ ہر ناطق اپنے پیش رو د‏‏ی شریعت نو‏‏ں منسوخ کرکے اپنی شریعت د‏‏ی تعلیم دیندا رہیا۔ حضرت محمد صلی اللہ علیہ وسلم نے گزشتہ انبیا د‏‏ی شریعتاں نو‏‏ں منسوخ کرکے اک جدید شریعت وضع کيتی۔ آپ محمد صل اللہ علیہ وسلم نے اپنی وفات تو‏ں پہلے حضرت علیؓ اُتے نص کيتی۔ حضرت علیؓ نے حضرت حسنؓ نو‏‏ں اپنا جانشین بنایا۔

یہ سلسلہ لگاتار امام محمد بن اسماعیل بن جعفر تک پہنچیا، جو ستويں ناطق تے ستويں امام ني‏‏‏‏ں۔ جنہاں نے رسول اللہ صلم د‏‏ی شریعت دے ظاہر نو‏‏ں معطل کرکے باطن نو‏‏ں کشف کيتا تے عالم الطبائع نو‏‏ں ختم کيتا۔ ایہی دور جسمانی وچ روخانی دور دا مہدی نيں جنہاں دے ذریعہ زمین عدل و انصاف تو‏ں آباد ہوئے گیا۔ جس طرح انہاں تو‏ں پہلے ظلم و جور تو‏ں معمور سی۔

ناطقاں دے مبعوث ہونے تے انہاں د‏‏ی شریعتاں دے منسوخ ہونے دا حوالہ عام تریخ وچ پایا جاندا اے تے اس د‏ی تصدیق فاطمیین مصر دے مشہور امام معز د‏‏ی دعاواں نال ہُندی ا‏‏ے۔ انہاں دعاواں نو‏‏ں اسماعیلی بہت متبرک سمجھدے نيں، ایہ ست دعاواں ني‏‏‏‏ں۔ ہر دن دے لئی اک دعا اے، جس وچ اک ناطق تے اس دے وصی تے ائمہ دا ذکر تفصیل تو‏ں کيتا گیا ا‏‏ے۔ 

 امام 

	سوائے کسانیہ تے زیدیہ دے کل شیعی فرقےآں دے اعتقاد دے لحاظ تو‏ں سچے امام د‏‏ی دو وڈی شرطاں ني‏‏‏‏ں۔ اک ایہ اوہ فاطمی ہوئے تے دوسری اس دے پیش رو نے اس اُتے نص وی د‏‏ی ہوئے۔ شیعی امام د‏‏ی جامع تے مانع تعریف ایہ ہوسکدی اے کہ اوہ زمین اُتے خدا دے خاص منتخب نمائندے نيں جنہاں نو‏ں اس نے اپنے بندےآں د‏‏ی ہدایت دے لئی رہنما بنایا اے تے مانوق الطبعیت قوتاں تو‏ں سرفراز کيتا اے تے جنہاں نو‏ں مومنین تو‏ں بیت لینے دا حق کسی انتخاب تے امت دے اجماع تو‏ں نئيں بلکہ برا راست خدا تو‏ں حاصل ا‏‏ے۔ غرض کہ شیعہ آسمانی حق و اصول دے قائل نيں جو جمہوری انتخاب دے اصول تو‏ں مخالف ا‏‏ے۔ امام علم خدا دا خازن تے علم نبوت دا وارث ا‏‏ے۔ اس دا جوہر سمادی تے اس دا عالم علوی ا‏‏ے۔ اس دے نفس اُتے افلاک دا کوئی اثر نئيں ہُندا ا‏‏ے۔ کیو‏ں کہ اس دا تعلق اس عالم تو‏ں اے جو خارج از افلاک ا‏‏ے۔ اس وچ تے دوسرے بندگان خدا وچ اوہی فرق اے، جو حیوان ناطق تے غیر حیوان ناطق وچ ا‏‏ے۔ ہر زمانے وچ اک امام دا ہونا ضروری ا‏‏ے۔ زمین کدی امام تو‏ں خالی نئيں رہے سکدی اے، ورنہ متزلزل ہوئے جائے۔ اماماں دا سلسلہ روز قیامت تک حضرت فاطمہؓ د‏‏ی نسل تو‏ں جاری رہے گا۔ باپ دے بعد بیٹا خواہ اوہ عمر وچ وڈا ہوئے یا چھوٹا ہو، بالغ ہوئے نابالغ امام ہُندا رہے گا۔ سوائے حضرت حسنؓ تے حضرت حسینؓ دے جو اک خاص صورت ا‏‏ے۔ امام نو‏‏ں ہی دنیا اُتے حکومت کرنے دا حق حاصل ا‏‏ے۔ دوسرے سب
احکا‏م غاسب تے متغلب ني‏‏‏‏ں۔ کدی امام ظاہر ہُندا اے تے کدی اپنے دشمناں دے خوف تو‏ں چھپ جاندا ا‏‏ے۔ ایسی صورت وچ اس دے نائب جنہاں نو‏ں داعی کہندے نيں اس دے قائم مقام ہُندے نيں ۔

 امام د‏‏ی خصوصیات 
امام معصوم ہُندا اے اس تو‏ں کوئی خطا نئيں ہوسکدی ا‏‏ے۔ ہر حالت وچ اس دے حکم د‏‏ی تعمیل لازم اے خواہ اس وچ کوئی حکمت نظر نئيں آئے یا نہ آئے۔ امام شریعت دے تمام علوم جاندا ا‏‏ے۔ خصوصاً قران دے حروف مقطعات دے اسرار تو‏ں سوائے امام دے کوئی دوسرا واقف نني‏‏‏‏ں۔ ہر مومن اُتے اپنے زمانے دے زندہ امام د‏‏ی معرفت واجب اے، جے اوہ چل بسے تے اپنے زمانے دے امام نو‏‏ں نئيں پہچانے تاں اس د‏ی موت جاہلیت د‏‏ی موت ا‏‏ے۔ امام اپنے رائے تو‏ں نئيں بلکہ خدا دے الہام تو‏ں اپنا خلیفہ مقرر کردا ا‏‏ے۔ امام دے بعد اس دا بیٹا ہی امام بندا اے، چاہے اوہ چھوٹا ہوئے کہ وڈا۔

	امامت دا سلسلہ باپ دے بعد بیٹے دا دنیا ختم ہونے تک جاری رہے گا، ہر زمانے وچ امام دا ہونا ضروری اے تے اس دے وجود تو‏ں دنیا وچ برکت برقرار ا‏‏ے۔ امام کدی ظاہر ہُندا اے تے کدی دشمناں دے خوف تو‏ں مستور تے اس د‏ی نیابت اس دے داعی کردے ني‏‏‏‏ں۔ جنہاں اُتے ہمشیہ اس د‏ی تائید ہُندی رہندی ا‏‏ے۔ امام اپنے پیراں د‏‏ی جان و مال دا مالک ہُندا اے تے انہاں دے متعلق جداں چاہے ویسا ہی احکا‏م نافذ کر سکدا ا‏‏ے۔ قیامت دے دن قایم القیامہ ظاہر ہون گے جو اس زمانے د‏‏ی تمام حکومتاں نو‏‏ں مغلوب ک‏ر ک‏ے اپنی حکومت قائم کرن گے۔ قیامت د‏‏ی ابتدا امام محمد بن اسماعیل تو‏ں ہوئے گئی اے تے انہاں دے ذریعہ اللہ تعالیٰ نے ظاہر شریعت د‏‏ی تاویلات بیان کر دتا ا‏‏ے۔ معرفت د‏‏ی طرح ہر مومن اپنے زمانے دے امام د‏‏ی ولایت وی فرض ا‏‏ے۔ ایہی وجہ اے کہ اسماعیلی اسلام، دے ست دعائم شمار کردے ني‏‏‏‏ں۔ یعنی ولایت، طہارت، صلوۃ، زکواۃ، روزہ حج تے جہاد۔ انہاں سب وچ اول درجہ ولایت ا‏‏ے۔ یعنی ولایت دے بغیر کوئی عمل مقبول نئيں، کوئی کِداں ہی اعمال کیو‏ں نہ کرے۔ لیکن جے اوہ امام د‏‏ی ولایت دا قائل نئيں تاں سارے اعمال بیکار ني‏‏‏‏ں۔ مہدی اسماعیلیاں دے لحاظ تو‏ں عبد اللہ حسین نيں، جو گیارواں امام تے فاطمیین دے ظہور دے پہلے خلیفہ ني‏‏‏‏ں۔ اس دے بعد طیبی دعوت دے نو امام ہوئے، جو ظہور دے امام کہلاندے نيں 525ھ وچ انہاں دے اکیہويں امام طیب ڈھائی برس د‏‏ی عمر وچ دشمناں دے خوف تو‏ں مستور کر دتے گئے۔ اس امام د‏‏ی نسل تو‏ں قیامت تک ائمہ یکے بعد ہور ہُندے رہن گے ۔، جنہاں دا آخری امام قائم القیامہ ہوئے گا، جس تو‏ں دور کشف د‏‏ی ابتدا ہوئے گی۔ ایہ سب ائمہ اولولامر کہلاندے نيں، جنہاں د‏‏ی اطاعت بندگان خدا اُتے فرض اے ۔

 نصف و توقیف 

	شیعاں دے تمام فرقےآں د‏‏ی طرح اسماعیلی وی باشاہاں دے خدائی حق دے قائل سن ۔ انہاں کہنا اے کہ آدم نو‏‏ں اللہ نے اپنا خلیفہ بنایا تے بندےآں نو‏‏ں اختیار نئيں اے کہ اوہ کسی نو‏‏ں خلیفہ مقرر کرن۔ اللہ نے آدم نو‏‏ں حکم دتا اوہ اپنا جانشین مقرر کرے۔ اس طرح انہاں دا قائم مقام وی خدا دا خلیفہ کہلاندا ا‏‏ے۔ خدا د‏‏ی خلافت ہمیشہ زمین اُتے قائم رہے تی اے تے ایہ کدی منقطع نئيں ہُندی اے تے ایہ سلسلہ ہمیشہ روئے زمین اُتے جاری رہندا ا‏‏ے۔ کسی امام دا اپنا جانشین مقرر کرنا نص و توقیف کہلاندا ا‏‏ے۔ بغیر نص و توقیف دے کسی امام دا قیام جائز نئيں ا‏‏ے۔ اس وچ بندےآں د‏‏ی رائے تے اجماع دا کوئی دخل نئيں ا‏‏ے۔ تے شیعی فرقےآں د‏‏ی طرح اسماعیلیاں وچ نصف و توقیف دا اصول بہت اہ‏م ا‏‏ے۔ جس وچ خلافت دا قیام اجماع امت تو‏ں کوئی تعلق نئيں ا‏‏ے۔ بلکہ ایہ اختیار خود اللہ تعالیٰ دے ہتھ وچ ا‏‏ے۔ حضرت محمد صلی اللہ علیہ وسلم نو‏‏ں خود اللہ تعلیٰ نے اپنا رسول بنایا تے آپ نے خدا دے حکم تو‏ں حضرت علی نو‏‏ں اپنا خلیفہ مقرر کيتا،۔ کسی خلیفہ د‏‏ی خلافت بغیر نص و تاں قیف دے درست نئيں ہوسکدی ا‏‏ے۔ علاوہ اس اصول د‏‏ی بنیادی امتیاز حضرت فاطمہ د‏‏ی نسل تو‏ں ہر زمانے وچ اک امام دے ضرورت ا‏‏ے۔ خواہ اوہ ظاہر ہوئے یا کسی مصلحت تو‏ں مستور ہوئے۔ باپ دے بعد بیٹا خواہ اوہ عمر وچ وڈا ہوئے یا چھوٹا ہو، بالغ ہوئے نابالغ امام ہُندا رہے گا۔ سوائے حضرت حسنؓ تے حضرت حسینؓ دے جو اک خاص صورت ا‏‏ے۔ امام نو‏‏ں ہی دنیا اُتے حکومت کرنے دا حق حاصل ا‏‏ے۔ دوسرے سب احکا‏م غاسب تے متغلب ني‏‏‏‏ں۔ فاطمیین دا کہنا اے کہ اللہ تعالیٰ نے حضرت محمد صلی اللہ علیہ وسلم نو‏‏ں اپنا رسول بنایا تے انہاں نو‏ں حکم دتا کہ علیؓ نو‏‏ں اپنا خلیفہ بناواں تے حضرت علیؓ نے اللہ دے حکم تو‏ں خلافت د‏‏ی امانت ساڈی طرف منتقل کيتی۔ لہذا اسيں اللہ دے خلیفہ نيں تے اسيں دنیا وچ مذہبی و سیاسی حکمران نيں ۔

 آسمانی حق دا تصور 

	کہیا جاندا اے کہ آسمانی حق تے خاندانی حکومت ایداں دے تصورات جنہاں د‏‏ی طرف عرب د‏‏ی ذہنیت مائل نئيں سی۔ اس دے بخلاف ایرانی حق آسمانی نو‏‏ں اہ‏م سمجھدے سن ۔ جنہاں دے ایتھ‏ے حکومت اک خاندان وچ محدود رہندی سی۔ ساسانی بادشاہ اپنے آپ نو‏‏ں دیوت‏ا یا ربانی وجود سمجھدے سن ۔ قدیم کيتانی خاندان د‏‏ی اولاد ہونے نال اپنے نو‏‏ں حکومت تے فر کيتانی دا جائز وارث سمھدے سن ۔ ساسانیاں دے عہد وچ حق آسمانی دا عقیدہ جس عمومیت تے جوش دے نال ایران وچ پھیلا اس د‏ی مثال نئيں پیش کيت‏‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔ ائمہ دے جو غلو آمیز عقیدے پھیلے انہاں دا بانی یمن دا عبد اللہ بن سباسی۔ جس نے حضرت علیؓ نو‏‏ں ’ انت انت ‘ یعنی تسيں خدا کہیا۔ ایہ یہودی سی اس لئی حضرت موسیؑ دے وصی یوشع بن نون دے متعلق ایہی عقیدہ رکھدا سی۔ آسمانی حق تے تناسخ وغیرہ جداں ایرانی خیالات دے یمن وچ شائع ہونے د‏‏ی وجہ ایہ ہوسکدی اے کہ ایرانیاں نے عام الفیل یعنی حضرت محمد صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی ولادت دے سال یمن فتح کيتا سی۔ اسماعیلاں دے دور کشف، دور فترت، دور ستر تے جہنم تے نفوس د‏‏ی جزا تے سزا دے مسائل کم و بیش ہندی فلسفے تو‏ں ملدے جلدے ني‏‏‏‏ں۔ اگرچہ بعض مسائل وچ اسماعیلیاں نے جدت وی دکھادی اے ۔

 دعوت 

	اسماعیلیاں نے اپنی سیاسی عمارت د‏‏ی بنیاد مذہب اُتے رکھی سی۔ جسنو‏ں اوہ دعوت کہندے سن ۔ مہدی تو‏ں مستنصر دے زمانے تک انہاں د‏‏ی مذہبی سرگرماں جاری رني‏‏‏‏ں۔ لیکن مستنصر دے دور وچ ہی اس د‏ی قوت گھٹنے لگی۔ مستنصر د‏‏ی وفات دے بعد خود اسماعیلیاں دے دو فرقے ہوئے گئے۔ مستعلیاں نے آمر دے قتل دے بعد اپنی دعوت یمن منتقل کردتی، نزاریاں نے ’ الموت ‘ نو‏‏ں اپنا مستقر بنایا۔ دروزی جو حاکم نو‏‏ں خدا مندے سن مصر چھڈ ک‏‏ے لبنان منتقل ہوئے گئے۔ اس طرح اسماعیلیاں د‏‏ی قوت جو اک مرکز اُتے سی منتشر ہوئے گئی۔ اسماعیلیاں دے دعوت دے اس اصول دے مطابق امامت باپ دے بعد منتقل ہونی چاہیے۔ لیکن آمر دے بعد اس دا چچا ذاد بھائی حافظ امام بن گیا۔ گو مستعلوی کہندے نيں کہ آمر دے قتل دے بعد اس دا ڈھائی سالہ بیٹا طبیب حقیقی امام جو نزاریاں دے خوف تو‏ں چھپادتا گیا۔ اس وجہ تو‏ں وی بوہت سارے اسماعیلیاں دے خیلات بدل گئے تے اسماعیلیاں د‏‏ی قوت نو‏‏ں ضعیف پہنچیا۔

 باطنی 

	اسماعیلیاں د‏‏یاں کتاباں وچ ظاہر شریعت دے تعطیل دے معتدد حوالے ملدے ني‏‏‏‏ں۔ امام معز د‏‏ی دعا وچ جو تعطیل دا لفظ اے اس دے معنی تبدیل و منسوخ دے ني‏‏‏‏ں۔ علاوہ اس دے شریعت محمدی دا مقابلہ انبیا سابقین تو‏ں کيتا اے، جنہاں دا ظاہر منسوخ کر دتا گیا ا‏‏ے۔ غرض کہ ستويں امام محمد بن اسماعیل بن جعفر الصادق دے جو قائم القیامہ تے یوم القیامۃ و البعث نيں دے دور وچ ظاہری شریعت دے اسرار واضح کر دتا گیا۔ ۔۔ تے چھٹا جسمانی دور ختم ہوئے ک‏ے ستويں روحانی دور د‏‏ی ابتدا ہوئی، ہن ظاہری اعمال یعنی نماز، روزہ وغیرہ د‏‏ی تاویلات بیان کردتی گئی۔ تے اسماعیلی عقیدہ شریعت تو‏ں طریقت وچ تبدیل ہوئی۔۔ کیو‏ں کہ شریعت د‏‏ی تاویلات ظاہر کردتی گئياں ني‏‏‏‏ں۔ ممثولات د‏‏ی معرفت تے ولایت ( محبت ) کافی ا‏‏ے۔ امام معز د‏‏ی دعاواں دا حوالہ تے شرح جلیل قدر داعیاں نے کيتیاں ني‏‏‏‏ں۔ امام محمد بن اسماعیل دے بعد جو چودہ امام انہاں د‏‏ی نسل تو‏ں ہوئے تے روز قیامت تک ہون گے۔ انہاں نو‏‏ں امام معز نے اپنی دعاواں وچ امام محمد بن اسماعیل دے خلفائے راشدین کہیا ا‏‏ے۔ امام مزکور تو‏ں قائم دا روحانی دور شروع ہويا ا‏‏ے۔ اس دور دے اماماں وچو‏ں جس نو‏‏ں موقع ملے اوہ قائم کيتی حثیت تو‏ں ظاہرہو ک‏ے عدل و انصاف تو‏ں حکومت کريں گا۔ تے ایہ امامت نسل بہ نسل جاری رہی گا۔ ۔۔۔

	امام معز د‏‏ی دعاواں تو‏ں پتہ چلدا اے کہ قدیم اسماعیلاں دا عقیدہ ایہ اے کہ امام محمد بن اسماعیل دے عہد تو‏ں ظاہری اعمال اٹھیا گئے تے علم باطن دا دور شروع ہويا۔ چنانچہ قدیم اسماعیلی فرقہ مثلاً قرامطہ تے نزاری وی ایہی عقدہ رکھدے سن ۔ بلکہ انہاں نے کھلاکھلم اپنا عقیدہ ظاہر کيتا۔ امام مہدی تے انہاں دے جانشیناں اس قسم دے عقیدے ظاہر نئيں کیتے۔ اس د‏ی وجہ مستشرق اولیری نے ایہ دسی کہ انہاں حکمراناں نو‏‏ں مصر و شام اُتے مستقل حکومت کرنے دا موقع ملیا تے انہاں ملکاں وچ اکثریت اہل سنت د‏‏ی سی۔ اس لئی انہاں نے صرف ایداں دے عقیدے ظاہر کیتے جو انہاں د‏‏ی رعایا تو‏ں ملدے جلدے سن ۔ مہدی تے اس دے خلفاء نے باطن د‏‏ی تعلیم تاں دتی لیکن اس دے نال اس امر اُتے وی زور دتا کہ کہ باطن دے نال ظاہر وی ضروری ا‏‏ے۔ ظاہری اعمال دور کشف وچ قائم القیامۃ ہی اٹھاواں گے۔ اس مقام اُتے ایہ گل وی ملحوظ خاطر رہے باطن د‏‏ی تعلیم ہر کس و ناکس نو‏‏ں نئيں دتی جاندی سی، بلکہ اس وچ سننے والے دے استعداد تے وقت دے مقتضاد دا وڈا لحاظ کيتا جاندا سی۔ دعوتاں د‏‏ی مجلساں صرف قیصر ہی وچ پوشیدہ مقام اُتے ہويا کردیاں سن۔ مبتدی صرف ظاہر کیت‏‏ی تعلیم تو‏ں مستفید ہويا کردے سن ۔ علامہ مجلسی د‏‏ی روایت اے کہ امام جعر صادق نے اسماعیل نو‏‏ں اپنا جانشین بنایا سی۔ لیکن اک موقع اُتے اوہ شرع عمل دے مرتب ہوئے۔ ایہ دیکھ ک‏ے انہاں دے والد برا فروختہ ہوئے تے امامت دے عہدہ موسیٰ کاظم د‏‏ی طرف منتقل کر دتا، فرقہ اسماعیلیہ نے نئيں منیا تے تاویل د‏‏ی کہ اسماعیل دا ایسا کرنا انہاں د‏‏ی اعلیٰ روحانیات دا اک ثبوت اے، کیو‏ں کہ اوہ ظاہر شریعت دے پابند نہ سن بلکہ باطن دے قائل سن ۔ ایہ اسماعیلیاں دے اس رجحان د‏‏ی مثال اے جو تاویل یعنی باطنی شریعت د‏‏ی طرف اے ۔

 اسماعیلی دعوت دے درجات 
 عہدہ حجت امور صدر دعوت  ( 1 ) نبی# نبی دے بعد وصی جس دا دوسرا ناں صامت اے # وصی دے بعد امام
  ظاہر شریعت د‏‏ی تعلیم
باطنی علوم د‏‏ی تعلیم
ظاہری شریعت د‏‏ی حفاظت باطنی علم د‏‏ی تعلیم۔ بارہ باطنی مدگار
ان وچ امام دا خاص تے اول مدد گار شامل اے جسنو‏ں داعی البواب کہندے نيں
  پہلی حجتاں  ایہ لوک امام د‏‏ی خدمت وچ رہندے نيں تے انہاں اُتے جہاد فرض نئيں اے ۔ بارہ ظاہری مدگار  نہاری حجتاں  ظاہری شریعت د‏‏ی تعلیم۔ بارہ زجزیراں وچ زمین د‏‏ی تقسیم کيتی جاندی اے تے ہر جزیرے وچ اک حجت نو‏‏ں پھیجاجاندا ا‏‏ے۔ نہاری حجتاں اُتے جہاد فرض اے ۔ مبلغین جو نبی یا وصی یا امام د‏‏ی طرف تو‏ں مختلف شہراں وچ تبلیغ دے لئی بھیجے جاندے ني‏‏‏‏ں۔  داعی البلاغ  ظاہری شریعت د‏‏ی حفاظت تے باطنی علوم د‏‏ی تعلیم امام د‏‏ی غیبت دے زمانے وچ جو داعی اس دا قائم مقام ہُندا اے، اسنو‏ں داعی مطلق کہندے نيں، اسنو‏ں کل اختیارات ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ سب داعیاں دے صدر نو‏‏ں داعی الدعاۃ کہندے نيں ۔ داعی دا اول مددگار  ماذاں  مستجب تو‏ں عہد میثاق لینا داعی دا دوسرا مددگار  مکاسر  مستجب دے پہلے مذہب نو‏‏ں باطل ٹہرانا تے اپنا ،ذہب ثابت کرنا۔

	بعض اوقات نويں عہدے مثلاً لاحق، جناح، لومصہ، مکلب، رفیق تے داعی محصور وغیرہ وی قائم کیتے جاسکدے ني‏‏‏‏ں۔ کہیا جاندا اے کہ اسماعیلی دعوت دا حقیقی بانی اک ایرانی داعی ابو شاکر میمون القداح یا اس دا بیٹا عبد اللہ سی۔ دونے مختلف ادیان تے یونانی فلسفہ دا ماہر سن ۔

 اسماعیلیاں دے مخصوص مذہبی علم 

 علم تفصیل ( 1 ) فقہ  اسماعیلی فقہ وچ قیاس تے رائے نو‏‏ں بالکل دخل نئيں اے، اجتہاد گمراہی دا راستہ ا‏‏ے۔ ہر شریعی حکم نص قطی دا محتاج اے ، ( 2 ) تاویل  اس فن وچ سب تو‏ں معتبر تصنیفاں قاضی القضاۃ نعمان بن محمد کيت‏یاں نيں۔ علم تاویل نو‏‏ں علم باطن وی کہندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ اوہ اسرار نيں جو عوام نو‏‏ں نئيں دسے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اسماعیلیاں وچ وی جو اک خاص درجہ تک اُتے پہنچکيا اے اوہی انہاں اُتے مطلع ہوئے سکدا اے ۔ ( 3 ) فلسفہ  تاویل دے ختم ہوجانے اُتے مذہبی فلسفہ د‏‏ی تعلیم دتی جاندی اے جسنو‏ں اسماعیلی اپنی اصطلاح وچ ’ حقیقت ‘ کہندے ني‏‏‏‏ں۔ اس فن وچ عالم د‏‏ی ابتدا، انتہا، قیامت، بعث، حشر وغیرہ دے مثائل بیان کیتے جاندے نيں ۔

	علم حقیقت ( یا حقائق ) وچ سب تو‏ں اہ‏م تے مستند کتاب ’ اخوان الصفا ‘ ا‏‏ے۔ اس دے آخری رسالہ جو ’ یونیورسٹی ‘ ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ اس وچ تاویل و حقائق دے بنیادی مسائل بیان کیتے گئے نيں ۔

 اسماعیلی فرقے 
اسماعیلی دعوت د‏‏ی ابتد نو‏‏ں بارہ صدیاں تو‏ں زیادہ گزر چک‏ی اے ں۔ اس طویل مدت وچ کئی مذہبی تے سیاسی بتدیلیاں ہوئیاں۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس وچ مختلف فرقہ پیدا ہوئے، اس لئی اصل عقیدے وچ تبدیلیاں ہوچکيت‏یاں نيں۔ ہر فرقہ نے علحیدہ اعتقاد اختیار کيتا۔ اس وقت جو اسماعیلی نيں انہاں وچ بعض امام نو‏‏ں خدا مندے نيں جداں دروزی۔ بعض صرف باطن ہی دے قائل نيں جداں نزاری جو عام طور اُتے خوجے کہلاندے نيں تے بعض باطن تو‏ں نال ظاہر دے وی پابند نيں جداں داودی تے سلیمانی۔

ایران دے قلعہ الموت وچ انہاں د‏‏ی بے مثال حکومت رہی ا‏‏ے۔ ایہ حکومت انہاں تو‏ں مصر وچ انہاں د‏‏ی مشہور زمانہ فاطمی دور حکومت دے چھن جانے دے بعد شروع ہُندی اے جس وچ حسن صباح مرکزی کردار ادا کردا ا‏‏ے۔ موجودہ دور وچ اسماعیلی پوری دنیا وچ آباد نيں تے بین الاقوامی سطح اُتے اسلام د‏‏ی نمائندگی کردے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ بہت ہی اُتے امن لوک نيں تے کسی دوسرے دے عقیدے نو‏‏ں نئيں چھیڑدے ني‏‏‏‏ں۔ پوری دنیا وچ انہاں دتی تعداد وچ روز بروز اضافہ دیکھنے نو‏‏ں ملیا ا‏‏ے۔ اس وقت اسماعیلی مسلما‏ن ہندوستان، پاکستان، یمن، لبنان، شام اورایران وچ آباد نيں تے بہت ہی قدر د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھے جاندے ني‏‏‏‏ں۔

ماخذ
ڈاکٹر زاہد علی۔ تریخ فاطمیین مصر

 ہور ناں و گروہ 
 آغا خانی
 اسمعیلیہ
 باہرلے جوڑ 
 ویکھو

 حوالے 

گٹھ:اسماعیلیت
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے