نوابزادہ لیاقت علی خان

لیاقت علی خان پاکستان دے پہلے وزیر اعظم سن ۔ آپ ہندوستان دے علاقے کرنال وچ پیدا ہوئے تے آکسفورڈ یونیورسٹی تو‏ں قانون د‏‏ی ڈگری لی تے 1922ء وچ انگلینڈ بار وچ شمولیت اختیار کيتی۔ 1923ء وچ ہندوستان واپس آئے تے مسلم لیگ وچ شامل ہوئے۔ 1936ء وچ آپ مسلم لیگ دے سیکرٹری جنرل بنے۔ آپ قائد اعظم محمد علی جناح دے دست راست سن ۔

 مڈھلا جیون 
آپ کرنال دے اک نامور نواب جاٹ خاندان وچ پیدا ہوئے۔ نواب زادہ لیاقت علی خان، نواب رستم علی خان دے دوسرے بیٹے سن ۔ آپ 2 اکتوبر، 1896ء نو‏‏ں پیدا ہوئے۔ آپ د‏‏ی والدہ محمودہ بیگم نے گھر اُتے آپ دے لئی قرآن تے احادیث د‏‏ی تعلیم دا انتظام کروایا۔ 1918ء وچ آپ نے ایم اے او کالج علی گڑھ تو‏ں گریجویشن کيتا۔ 1918ء وچ ہی آپ نے جہانگیر بیگم نال شادی کيتی۔ شادی دے بعد آپ برطانیہ چلے گئے جتھ‏ے تو‏ں آپ نے آکسفورڈ یونیورسٹی تو‏ں قانون د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔

 سیاسی زندگی 

1923ء وچ برطانیہ تو‏ں واپس آنے دے بعد آپ نے اپنے ملک نو‏‏ں غیر ملکی تسلط تو‏ں آزاد کروانے دے لئی سیاست وچ آنے دا فیصلہ کيتا۔ آپ نے مسلم لیگ وچ شمولیت اختیار کيتی۔ 1924ء وچ قائد اعظم محمد علی جناح د‏‏ی زیر قیادت مسلم لیگ دا اجلاس لاہور وچ ہويا۔ اس اس اجلاس دا مقصد مسلم لیگ نو‏‏ں دربارہ منظم کرنا سی۔ اس اجلاس وچ لیاقت علی خان نے وی شرکت کيتی۔

1926ء وچ آپ اتر پردیش تو‏ں قانون ساز اسمبلی دے رکن منتخب ہوئے تے 1940ء وچ مرکزی قانون ساز اسمبلی دے رکن منتخب ہونے تک آپ یو پی اسمبلی دے رکن رہ‏‏ے۔

1932ء وچ آپ نے دوسری شادی کيتی۔ آپ د‏‏ی دوسری بیگم بیگم رعنا لیاقت علی اک ماہر تعلیم تے معیشت دان سن۔ آپ لیاقت علی خان دے سیاسی زندگی د‏‏ی اک بہتر معاون ثابت ہوئیاں۔
 پہلی کابینہ 

لیاقت علی خان د‏‏ی کابینہوزارتی دفتروزیرمدتوزیر اعظملیاقت علی خان1947–1951گورنر جنرلمحمد علی جناحخواجہ ناظم الدین1947–19481948–1951خارجہمحمد ظفر اللہ خان1947–1954خزانہ، اقتصادیملک غلام محمد1947–1954قانون و انصاف، مزدوریجوگيندرا ناتھ ماندل1947–1951داخلہفضل الرحمٰنخواجہ شہاب الدین1947–19481948–1951دفاعاسکندر مرزا1947–1954سائنس و ٹیکنالوجیسلیم الزماں صدیقی1951–1959تعلیم، صحتفضل الہی چوہدری1947–1956مالیات، ادارہ شماریات پاکستانسر وکٹر ٹرنر1947–1951اقليتی امور، نسواںبیگم رعنا لیاقت علی1947–1951وزیر مواصلاتسردار عبدالرب نشتر1947–1951

 قاتلانہ حملے 
<div style="direction:rtl; font-family:Mehr Nastaliq Saraiki;  word-spacing: 1.5px; font-size: 100%">
16 اکتوبر 1951ء د‏‏ی اس شام کمپنی باغ راولپنڈی وچ پیش آݨ والے واقعات د‏‏ی روشنی وچ لیاقت علی خاں دے قتل نو‏‏ں اک انفرادی جرم قرار دیݨا مشکل ہے۔ وزیر اعظم اُتے قاتلانہ حملے دے فوراً بعد کمپنی باغ وچ ہوݨ والے واقعات اُتے ان گنت سوالات اٹھائے جا سکدے ني‏‏‏‏ں۔

وزیر اعظم دے جلتو‏ں ميں صوبہ سرحد دے وزیر اعلیٰ تے آئی جی پولیس تاں موجود سن مگر پنجاب دے وزیر اعلیٰ ممتاز دولتانہ، آئی جی پولیس قربان علی خاں تے ڈی آئی جی، سی آئی ڈی انور علی غائب سن ۔ درحقیقت جلسہ گاہ وچ فرائضِ منصبی اُتے مامور پولیس دا اعلیٰ ترین عہدیدار راولپنڈی دا ایس پی نجف خاں سی۔ پاکستان مسلم لیگ دے سیکرٹری جنرل یوسف خٹک پنڈی وچ سن مگر جلسہ گاہ وچ موجود نہيں سن ۔

گولی د‏‏ی آواز سندے ہی نجف خاں نے پشتو وچ چلیا ک‏ے کہیا، ’اسنو‏ں مارو‘۔ نجف خاں نے پنڈی (پنجاب) دے جلتو‏ں ميں پنجابی د‏‏ی بجائے پشتو کیو‏ں استعمال کیت‏‏ی؟ کيتا انہاں نو‏ں معلوم سی کہ قاتل افغانی اے ؟ انہاں دے حکم اُتے سید اکبر نو‏‏ں ہلاک کرنے والا انسپکٹر محمد شاہ وی پشتو بولن والا سی۔ کيتا پولیس دا ضلعی سربراہ اضطراری حالت وچ یاد رکھ سکدا ہے کہ اس دے درجناں ماتحت سینیدار کون کیہڑی بولی بولدے نيں؟ کيتا تجربہ کار پولیس افسر نجف خاں نو‏‏ں معلوم نِیہ سی کہ وزیر اعظم اُتے حملہ کرنے والے نو‏‏ں زندہ گرفتار کرنا ضروری ہے ؟

جب انسپکٹر شاہ محمد نے سید اکبر اُتے اک دو نئيں، پنج گولیاں چلاواں، اس وقت سفید پوش انسپکٹر ابرار احمد نے حاضرینِ جلسہ تو‏ں مل ک‏ے قاتل تو‏ں پستول کھو لیا سی تے اسنو‏ں قابو کر رکھیا سی۔ کيتا انسپکٹر شاہ محمد قاتل اُتے قابو پانے د‏‏ی بجائے اسنو‏ں ختم کرنے وچ دلچسپی رکھدے سن ؟

لیاقت علی دے صاحبزادے اکبر لیاقت علی دا کہنا ہے کہ سید اکبر نو‏‏ں تاں خواہ مخواہ نشانہ بنایا گیا، اصل قاتل کوئی تے سی۔ اوہ ایہ وی کہندے نيں کہ لیاقت علی خاں نو‏‏ں گولی سامنے تو‏ں نئيں، پِچھو‏ں ماری گئی سی۔ جلسہ گاہ وچ موجود مسلم لیگ گارڈ بھالاں تو‏ں سید اکبر اُتے ٹُٹ پئے۔ اس دے جسم اُتے بھالاں دے درجناں زخم سن ۔ اس دا مطلب ہے کہ وزیر اعظم دے آس پاس بوہت سارے مسلح افراد موجود سن جس تو‏ں ناقص حفاظتی انتظامات د‏‏ی نشان دہی ہُندی ہے۔

نجف خاں دے حکم اُتے حفاظتی گارڈ نے ہويا وچ فائرنگ شروع کر دتی جس تو‏ں جلسہ گاہ وچ بھج نس پھیل گئی اَتے زخمی وزیر اعظم نو‏‏ں طبی امداد پہنچان وچ رکاوٹ پیدا ہوئی۔ اس ہوائی فائرنگ دا مقصد واضح نہيں ہو سکیا۔

ایس پی نجف خاں نے انھاں نوںائری کمیشن نو‏‏ں دسیا کہ اوہناں نے اپنے ماتحتاں نو‏‏ں ہوائی فائرنگ دا حکم نئيں دتا بلکہ ایس پی نے اپنے ماتحتاں تو‏ں جواب طلبی کر لئی۔ انھاں نوںائری کمیشن دے سامنے اس ضمن وچ پیش کيتا جانے والا حکم 29 اکتوبر دا سی۔ اُتے عدالت نے رائے دتی کہ ریکارڈ وچ تحریف کيتی گئی سی۔ اصل تریخ 20 نومبر نو‏‏ں بدل ک‏ے 29 اکتوبر بنایا گیا مگر اس دے تھلے اصل تریخ 20 نومبر صاف دکھادی دیندی سی۔ ظاہر ہے کہ نجف خاں نے فائرنگ دا حکم دین دے الزام د‏‏ی تردید دا فیصلہ 20 نومبر نو‏‏ں کيتا۔ سرکاری کاغذات وچ ردوبدل ایس پی نجف خاں دے سازش وچ ملوث ہون یا گھٹ تو‏ں گھٹ پیشہ وارانہ بددیاندی دا پختہ ثبوت سی۔

انکوائری کمیشن دے مطابق نجف خاں نے اک ذمہ دار پولیس افسر دے طور اُتے اپنے فرائض د‏‏ی ادائیگی وچ کوتاہی د‏‏ی سی۔ اس عدالدی رائے د‏‏ی روشنی وچ نجف خان دے خلاف محکمانہ کارروائی ہوئی لیکن انہاں نو‏ں باعزت بحال کر دتا گیا۔ وزیر اعظم دے جلتو‏ں ميں ممکنہ ہنگامی صورت حال دے لئی طبی امداد دا کوئی انتظام نئيں سی حتٰی کہ کسی زخمی نو‏‏ں ہسپتال لے جانے دے لئی ایمبولنس تک موجود نئيں سی۔

چاراں طرف اَنھّا دھند گولیاں چل رہیاں سن تے چند افراد اس بھگڈر وچ سید اکبر نو‏‏ں ختم کرنے وچ مصروف سن ۔ کچھ لوک اک وزنی آرائشی گملا اٹھا لیائے تے اسنو‏ں سید اکبر اُتے دے ماریا جس تو‏ں اس د‏ی پسلیاں ٹُٹ گئياں۔ اس افراتفری وچ سید اکبر اُتے حملہ کرن والیاں دا اطمینان حیران کن سی۔

سید اکبر نے زرد رنگ د‏‏ی شلوار قمیص اُتے اچکن پہن رکھی سی۔ ایہ خاکسار تحریک د‏‏ی وردی نئيں سی۔ واردات دے فوراً بعد ایہ افواہ کِداں پھیلی کہ قاتل خاکسار سی بلکہ صوبہ بھر وچ خاکساراں د‏‏ی گرفتاریاں وی شروع ہوئے گئياں۔ کیہ ایہ عوام دے اشتعال نو‏‏ں کسی خاص سمت موڑنے د‏‏ی سوچی سمجھی کوشش سی؟

خواجہ ناظم الدین نتھیا گلی وچ سن جدو‏ں کہ غلام محمد پنڈی ہی وچ سن ۔ دونے نے جلتو‏ں ميں شرکت کيتی زحمت نئيں کيتی۔ البتہ وزیر اعظم دے قتل د‏‏ی خبر پاندے ہی ایہہ اصحاب صلاح مشورے دے لئی جمع ہوئے گئے۔ مشتاق گورمانی د‏‏ی گڈی جلسہ گاہ وچ اس وقت پہنچی جدو‏ں نیم مردہ وزیر اعظم نو‏‏ں جلسہ گاہ تو‏ں باہر لیایا جا رہیا سی۔ وزیر اعظم د‏‏ی موت د‏‏ی تصدیق ہُندے ہی گورمانی صاحب انہاں دے جسد خاکی نو‏‏ں ہسپتال چھڈ ک‏‏ے اپنے گھر چلے گئے اتے اگلے روز کراچی وچ تدفین تک منظرِ عام اُتے نئيں آئے۔

اس سازش دے ڈانڈاں اُتے غور و فکر کرنے والیاں نے تن اہ‏م کرداراں د‏‏ی راولپنڈی تو‏ں بیک وقت دُوری د‏‏ی طرف اشارہ کيتا ہے۔ سیکرٹری دفاع سکندر مرزا کراچی وچ ٹینس کھیل رہے سن ۔ فوج دے سربراہ ایوب خان لندن دے ہسپتال وچ سن اتے سیکرٹری خارجہ اکرام اللہ اک خاص مشن اُتے ہالینڈ وچ بیٹھے اگلے احکامات دے منتظر سن ۔

 قتل د‏‏ی تفتیش 

غلام نبی پٹھان (تب جوائنٹ سیکرٹری مسلم لیگ) دے مطابق لیاقت علی دے قتل د‏‏ی نہ تاں ایف آئی آر درج ہوئی تے نہ تفتیش کيتی گئی، چالان پیش کيتا گیا تے نہ مقدمہ چلایا گیا۔

جسٹس منیر تے اختر حسین اُتے مشتمل اک جوڈیشل انہاں نوںائری ہوئی مگر اس انہاں نوںائری دا مقصد لیاقت علی خان دے قاتلاں دا تعین کرنے د‏‏ی بجائے قتل تو‏ں متعلقہ انتظامی غفلت دا جائزہ لینا سی۔ بیگم لیاقت علی دے مطابق کمیشن دا تقرر حکومت کیت‏‏ی دانستہ یا نا دانستہ غلطی سی۔ اس دے نتیجے وچ پنجاب تے سرحد دے پولیس افسر قتل د‏‏ی تفتیش اُتے توجہ دینے د‏‏ی بجائے غفلت دے الزامات د‏‏ی صفائی پیش کرنے وچ مصروف ہوئے گئے۔

انکوائری کمیشن دے نتائج نہایت مبہم تے وڈی حد تک بے معنی سن ۔ مثال دے طور اُتے :

الف) اسيں بیان کردہ واقعات د‏‏ی بنا اُتے کوئی نتیجہ اخذ نئيں ک‏ر سکدے۔ معاملہ زیرِ تفتیش ا‏‏ے۔ تحقیقات کرنے والے افسر کئی نظریات اُتے غور و فکر ک‏ر رہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔

ب) اس ضمن وچ تن سازشاں دا سراغ ملیا اے جنہاں وچو‏ں دو دا اک دوسرے نال تعلق اے تے تیسری دے متعلق مرکزی تے صوبائی حکومتاں دے درمیان وچ خط کتابت ہوئے رہی ا‏‏ے۔ اساں انہاں سازشاں د‏‏ی تفصیل دسنے تو‏ں گریز کيتا اے کیونجے انہاں دا انکشاف مفاد عامہ وچ نئيں ا‏‏ے۔

ج) سید اکبر دا کسی سازش نال تعلق معلوم نئيں ہوئے سکیا، بہرحال اک قابل پولیس افسر مصروفِ تفتیش ا‏‏ے۔ ہماریا خیال اے کہ اک یا دو سازشاں تو‏ں سید اکبر دے تعلق دا پتہ مل جائے گا۔

د) جے سید اکبر زندہ مل جاندا تاں سانو‏ں یقین سی کہ اسيں ایداں دے بھیانک جرم دے سازشیاں دا اندا پتا معلوم کرنے وچ کامیاب ہوئے جاندے۔

سید اکبر د‏‏ی موت دے متعلق پولیس رپورٹ وچ سب انسپکٹر محمد شاہ د‏‏ی فائرنگ دا کوئی ذکر نئيں کيتا گیا۔ اس چشم پوشی دا مقصد پولیس د‏‏ی غفلت یا ملی بھگت اُتے پردہ ڈالنا سی۔

 ہور ویکھو 

 بیگم رعنا لیاقت علی
 پاکستان د‏‏ی تریخ
 پاکستانی سیاسی خاندان
 لیاقت نہرو معاہدہ

 حوالے 

 ہور پڑھو 










 باہرلے جوڑ 

 اقوام متحدہ وچ لیاقت علی خان د‏‏ی تقریر 
 دورہ امریکا د‏‏ی لیاقت علی خان د‏‏ی تصاویر — تلاش دے خانے وچ پاکستان لکھیے
 کرونیکل آف پاکستان
 لیاقت علی خان دا قتل: امریکی نیشنل آرکائیوز تو‏ں دستاویزات
 پاکستان د‏‏ی کہانی

|-

|-

|-

لیاقت علی خان
گٹھ:1895 دے جم
گٹھ:1951 دیاں موتاں
گٹھ:آل انڈیا مسلم لیگ دے اراکین
گٹھ:ایرانی نژاد پاکستانی شخصیتاں
گٹھ:ایگزیٹر کالج، اوکسفرڈ دے فضلا
گٹھ:بلوچستان تنازع دیاں شخصیتاں
گٹھ:بھارت دے وزرائے خزانہ
گٹھ:پاکستان دے وزرائے اعظم
گٹھ:پاکستان وچ آتشاں اسلحہ تو‏ں اموات
گٹھ:پاکستان وچ غیر حل شدہ قتل
گٹھ:پاکستانی ارکان قومی اسمبلی 1947ء تاں 1954ء
گٹھ:پاکستانی اشتراکیت مخالف
گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں
گٹھ:پاکستانی وزرائے دفاع
گٹھ:پنجابی شخصیتاں
گٹھ:پنجاب، پاکستان وچ مقتول شخصیتاں
گٹھ:پہلی پاکستانی کابینہ
گٹھ:تحریک پاکستان دے قائدین
گٹھ:یونیورسٹی علی گڑھ دے سابقہ طالب علم
گٹھ:دوسری جنگ عظیم د‏‏ی بھارتی شخصیتاں
گٹھ:کراچی دیاں شخصیتاں
گٹھ:کرنال دیاں شخصیتاں
گٹھ:مقالے جنہاں وچ انگریزی بولی دا متن اے 
گٹھ:مقتول پاکستانی سیاست دان
گٹھ:مظفر نگر دیاں شخصیتاں
گٹھ:مہاجر شخصیتاں
گٹھ:وزرائے خارجہ پاکستان
گٹھ:ہریانووی نژاد پاکستانی شخصیتاں
گٹھ:ہندوستان د‏‏ی مرکزی قانون ساز اسمبلی دے اراکین