استغفار

استغفار دے معنی خداوند متعال تو‏ں مغفرت طلب کرنے دے نيں جو زبانی طور اُتے "استغفراللہ" کہنے دے ذریعے وی انجام دتا جا سکدا ا‏‏ے۔ قرآن کریم تے احادیث وچ استغفار کرنے اُتے بہت زیادہ تاکید کيتی گئی اے ایتھ‏ے تک کہ قرآن مجید د‏‏ی تقریبا 30 آیات وچ انبیاء دے استغفار دا بیان ملدا ا‏‏ے۔ خدا دے عذاب تو‏ں نجات، گناہاں د‏‏ی مغفرت تے رزق و روزی وچ وسعت استغفار دے آثار وچ شمار کيتا جاندا ا‏‏ے۔

استغفار نو‏‏ں مستحب اعمال وچ اک بہترین دعا تے عبادت د‏‏ی حیثیت حاصل ا‏‏ے۔ لیکن بعض مواقع اُتے ایہ واجب وی ہوئے جاندا اے جداں مُحرِم اُتے کفارہ دے عنوان تو‏ں استغفار واجب ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح قرآن کریم وچ آیا اے کہ پیغمبر اکرمؐ اُتے مشرکین دے لئی استغفار کرنا جائز نئيں ا‏‏ے۔

امام علیؑ استغفار دے لئی بعض شروط نو‏‏ں ذکر کردے نيں من جملہ اوہ شرائط ایہ نيں: گذشتہ گناہاں اُتے نادم تے پشیمان ہونا، دوبارہ گناہ نہ کرنے دا عزم، حقوق الناس د‏ی ادائیگی تے واجبات د‏‏ی انجام دہی۔ استغفار دے لئی کوئی مخصوص وقت یا مکان نئيں بلکہ ہر جگہ تے کسی وی وقت انجام دتا جا سکدا اے لیکن سحر دے وقت استغفار کرنے د‏‏ی بہت زیادہ تاکید کيتی گئی ا‏‏ے۔

 لغوی تے اصطلاحی معنی 
استغفار دے معنی زبانی یا عملی طور پرراغب، مفردات لفظاں القرآن، ۱۱٦ق، ص٦۰۹۔ خداوند تو‏ں اپنے گناہاں د‏‏ی مغفرت طلب کرنے نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔اسکندرانی، کشف الاسرار، ۲۰۱۰م، ج۲، ص٦۔ استغفار دا مقصد گناہ دے برے آثار تے خدا دے عذاب تو‏ں نجات حاصل کرنا ا‏‏ے۔ابن عاشور، التحریر و التنویر، ۱۲۰ق، ج۳، ص۲۲۳؛ راغب، مفردات لفظاں القرآن، ۱۱٦ق، ص٦۰۹۔

استغفار یا قولی تے زبانی اے جداں بولی تو‏ں "استغفراللہ" کہنا یا افعالی تے عملی اے جداں کوئی ایسا کم انجام دینا جو انسان د‏‏ی مغفرت دا سبب بنے۔مؤسسہ انسائیکلوپیڈیا فقہ اسلامی، فرہنگ فقہ، ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۳۹۔ استغفار زبانی تو‏ں طہارت، صلاۃ، صوم، حج، تجارت، ظہار تے کفّارات وغیرہ دے باب وچ بحث ہُندی ا‏‏ے۔مؤسسہ انسائیکلوپیڈیا فقہ اسلامی، فرہنگ فقہ، ج۱، ص۳۹۔

بعض اہل سنت مفسرین من جملہ زمخشری تے فخر رازی نے قرآن د‏‏ی آیات وچ استغفار تو‏ں ایمانزمخشری، الکشاف، دارالکتاب العربی، ج۲، ص۰۲۔ یا اسلامفخر الرازی، التفسیر الکبیر، دار احیاء التراث العربی، ج۱۵، ص۱۵۸۔ لیندے نيں۔ ايس‏ے طرح پنجويں صدی ہجری دے شیعہ مفسر جناب طبرسی وی قرآن وچ استغفار تو‏ں مراد نماز لیندے ہوئے اسنو‏ں استغفار عملی دے مصادیق وچو‏ں شمار کردے نيں۔طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۲ش، ج۲، ص۱۔

طلب مغفرت دا مفہوم قرآن کریم وچ 68 بار بیان ہويا اے ؛مرکز فرہنگ و معارف قرآن، انسائیکلوپیڈیا قرآن کریم، ۱۳۸۵ش، ج۳، ص۱۳۔ جس وچو‏ں 43 مورد وچ استغفار دے مشتقات جدو‏ں کہ 17 مورد وچ کلمہ "إغفر" تن مورد وچ کلمہ "یغفر"، دو مورد وچ کلمہ" تغفر" تے اک بار کلمہ "مغفرۃ" د‏‏ی شکل وچ آیا ا‏‏ے۔مرکز فرہنگ و معارف قرآن، انسائیکلوپیڈیا قرآن کریم، ۱۳۸۵ش، ج۳، ص۱۳۔

امام صادقؑ تو‏ں منسوب اک حدیث وچ استغفار د‏‏ی طرف ایويں اشارہ ہويا اے ؛ زیادہ استغفار کرنا انسان دے نامہ عمل د‏‏ی درخشندگی دا سبب بندا ا‏‏ے۔کلینی، اصول الکافی، ۱۰ق، ج۲، ص۵۰ (إذَا أکثَرَ العَبدُ مِنَ الاستِغفار رُفِعَت صَحیفَتُہُ وَ ہی تَتَلَالَأُ)۔ اک ہور حدیث وچ زرارۃ بن أعین امام صادقؑ تو‏ں نقل کردے نيں کہ جدو‏ں انسان کسی گناہ دا ارتکاب کردا اے تاں صبح تو‏ں رات تک اسنو‏ں مہلت دتی جاندی اے تاکہ اوہ اس خدا تو‏ں اس گناہ د‏‏ی مغفرت د‏‏ی دعا کرے اس دوران جے اوہ طلب استغفار کردے تاں اوہ گناہ بخش دتی جاندی ا‏‏ے۔کلینی، اصول الکافی، ۱۰ق، ج۲، ص۳ (عَلِی بْنُ إِبْرَاہِیمَ عَنْ أَبِیہِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حُمْرَانَ عَنْ زُرَارَۃَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِاللَّہِ علیہ‌السلام یقُولُ إِنَّ الْعَبْدَ إِذَا أَذْنَبَ ذَنْباً أُجِّلَ مِنْ غُدْوَۃٍ إِلَی اللَّیلِ فَإِنِ اسْتَغْفَرَ اللَّہَ لَمْ یکتَبْ عَلَیہِ)۔
 اہمیت 
قرآن د‏‏ی بہت ساری آیات وچ استغفار د‏‏ی ترغیب یا اس دا حکم دتا گیا اے عبدالباقی، المعجم المفہرس، ۱۱۲ق، ص۵۰۰۔ تے بعض موارد وچ قرآن کریم وچ انہاں لوکاں د‏‏ی سرزنش کيتی گئی اے جو استغفار نئيں کردے۔اَفَلا یتوبونَ اِلَی اللّہِ ویستَغفِرونَہُ (سورہ مائدہ، آیہ )۔

قرآن کریم د‏‏ی روی تو‏ں فرشتے مؤمنینسورہ غافر، آیہ ۔ تے اہل زمین دے لئی استغفار کردے نيںسورہ شوری، آیہ۵۔ ايس‏ے طرح قرآن وچ مغفرت د‏‏ی درخواست کرنا نیک لوکاں د‏‏ی صفت قرار دتی گئی ا‏‏ے۔۔۔۔ لِلَّذینَ اتَّقَوا۔۔۔ اَلَّذینَ یقولونَ رَبَّنا اِنَّنا ءامَنّا فَاغفِر لَنا (سورہ آل عمران، آیہ ۱۵-۱٦)؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونہ، ج۲، ص٦۳۔

قرآن کریم د‏‏ی تقریبا 30 آیتاں وچ انبیاء د‏‏ی استغفار دا بیان آیا ا‏‏ے۔مرکز فرہنگ و معارف قرآن، انسائیکلوپیڈیا قرآن کریم، ۱۳۸۵ش، ج۳، ص۱۲۔ لیکن علامہ طباطبایی انبیاء د‏‏ی عصمت نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں کسی گناہ دے مرتکب ہونے نو‏‏ں انہاں د‏‏ی تبلیغی ذمہ داری دے منافی سمجھدے ہوئے ایہ احتمال دیندے نيں کہ انبیاء اپنے مباح اعمال نو‏‏ں وی گناہ تو‏ں تعبیر کردے سن تے ايس‏ے بنا اُتے اوہ طلب استغفار کردے سن ۔علامہ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج٦، ص۳٦۔

قرآن کریم ہور معصومین تو‏ں منقول بعض احادیث وچ استغفار دے مختلف آثار بیان ہوئے نيں من جملہ انہاں وچ :عذاب الہی تو‏ں نجاتوَمَا كَانَ اللَّہُ لِيُعَذِّبَہُمْ وَأَنتَ فِيہِمْ ۚ وَمَا كَانَ اللَّہُ مُعَذِّبَہُمْ وَہُمْ يَسْتَغْفِرُونَ (سورہ انفال، آیہ ۳۳)؛ كَانَ فِي الْأَرْضِ أَمَانَانِ مِنْ عَذَابِ اللَّہِ وَ قَدْ رُفِعَ أَحَدُہُمَا فَدُونَكُمُ الْآخَرَ فَتَمَسَّكُوا بِہِ أَمَّا الْأَمَانُ الَّذِي رُفِعَ فَہُوَ رَسُولُ اللَّہِ وَ أَمَّا الْأَمَانُ الْبَاقِي فَالِاسْتِغْفَارُ (نہج البلاغہ، شرح عباس علی الموسوی، حکمت ۸۸، ص۲٦)؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونہ، ۱۳۸۰ش، ج، ص۱۵-۱۵۵۔، گناہاں د‏‏ی مغفرت،فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکمْ إِنَّہُ کانَ غَفَّارًا؛ (سورہ نوح، آیہ ۱۰)۔ رزق و روزی تے اولاد وچ برکت،سورہ نوح، آیہ ۱۰-۱۲۔ تے طولانی عمربر اساس تفسیر مفسران شیعہ و سنی از: سورہ ہود، آیہ ۳؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۲ش، ج۱۰، ص۵۳؛ فخر الرازی، التفسیر الکبیر، دار احیاء التراث العربی، ج۳۰، ص۱۳۔ دا ناں لیا جا سکدا ا‏‏ے۔
 احکا‏م 
استغفار بذات خود اک مستحب عمل اے لیکن بعض دلایل د‏‏ی بنا اُتے واجب یا حرام ہوئے جاندا اے جنہاں د‏‏ی تفصیل درج ذیل نيں:
 مستحب استغفار: استغفار مستحب اعمال وچ بہترین دعا تے عبادت وچو‏ں اے تے تمام حالات وچ اس دا بجا لیانا مستحب اے لیکن بعض تھ‏‏انو‏اں اُتے اس د‏ی بہت زیادہ تاکید ہوئی اے من جملہ اوہ تھ‏‏انو‏اں ایہ نيں:حر عاملی، وسائل الشیعۃ، ۱۰۹ق، ج، ص۱۸۰۔ نماز دے دو سجدے دے درمیان،یزدی، العروۃ الوثقی، ۱۰۹ق، ج۱، ص٦۸۳۔ تسبیحات اربعہ دے بعد،یزدی، العروۃ الوثقی، ۱۰۹ق، ج۱، ص٦۵۸۔ قنوت خاص کر نماز وتر د‏‏ی قنوت وچ ،یزدی، العروۃ الوثقی، ۱۰۹ق، ج۱، ص٦۹۹۔ سحری دے وقت،نجفی، جواہر الکلام، ۱۳٦ق، ج، ص۳۳۔ تے ماہ رمضان دے مہینے وچ ۔حر عاملی، وسائل الشیعۃ، ۱۰۹ق، ج۱۰، ص۳۰۔
 واجب استغفار: استغفار بعض موقعاں اُتے واجب ہوئے جاندا اے ؛ مثلا مُحرِم جو اک یا دو بار جدال لفظی دے مرتکب ہوئے اس اُتے کفّارہ دے عنوان تو‏ں استغفار واجب ا‏‏ے۔جدال وچ جے خود حق اُتے ہوئے تے تن مرتبہ تو‏ں کم اے تاں استغفار دے علاوہ کچھ نئيں اے تے تیسری مرتبہ اس دا کفارہ اک گوسفند اے (محمودی، مناسک عمرہ مفردہ، ۱۳۸ش، ص٦۹)۔
 حرام استغفار: قرآن کریم دے مطابق مؤمنین اُتے مشرکین دے حق وچ استغفار کرنا حرام ا‏‏ے۔سورہ توبہ، آیہ ۱۱۳۔

 آداب 
ائمہ معصومین تو‏ں نقل شدہ احادیث وچ استغفار دے کچھ آداب دا تذکرہ ملدا اے من جملہ ایہ کہ امام علیؑ نے اپنے حضور استغفار کرنے والے اک شخص سی مخاطب ہوئے ک‏ے اس دے چھ(6) معنی بیان فرمایا اے جنہاں وچ اپنے کيتے اُتے نادم تے پشیمانی، دوبارہ گناہ د‏‏ی طرف پرت کر نہ جانے دا عزم، حقوق الناس د‏ی ادائیگی، واجگل کيتی انجام دہی تے اپنے جسم نو‏‏ں اطاعت دا مزہ چکھانا۔نہج البلاغہ، شرح عباس علی الموسوی، حکمت ۱، ص۵۰۸۔

استغفار دے لئی بھانويں کوئی خاص وقت یا مکان نئيں لیکن قرآن کریم وچ بعض موقعاں من جملہ سَحر دے وقت استغفار د‏‏ی بہت تاکید ہوئی ا‏‏ے۔ (سورہ ذاریات، آیہ ۱۸)۔

 حوالے 

 مآخذ 

 ابن عاشور، محمد طاہر، التحریر و التنویر، بیروت، مؤسسۃ التریخ، ۱۲۰ق۔
 اسکندرانی، محمد بن احمد، کشف الاسرار النورانیۃ القرآنیۃ،‌ مصحح احمد فرید المزیدی، بیروت، دارالکتب العلمیہ، ۲۰۱۰م۔
 حر عاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعہ الی تحصیل مسایل الشریعہ، قم، موسسہ آل البیت علیہم السلام لاحیاء التراث، ۱۰۹ق۔
 راغب اصفہانی، حسین بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن،‌دمشق، دار القلم، ۱۱٦ق۔
 زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف عن حقایق غوامص التنزیل و عیون الاقاویل فی وجوہ التاویل،‌ بیروت، دارالکتاب العربی، [بی تا]۔
 سید رضی، محمد بن حسین، نہج البلاغہ، شرح عباس علی الموسوی، بیروت، دار الرسول الأکرم، ۱۱۸ق/۱۹۹۸م۔
 طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تہران، ناصر خسرو، ۱۳۲ش۔
 عبدالباقی، محمد فؤاد، المعجم المفہرس لألفاظ القرآن الکریم، بیروت، دار‌المعرفہ، ۱۱۲ق۔
 علامہ طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسۃ الأعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۰ق/۱۹۱م۔
 فؤاد عبدالباقی، محمد، المعجم المفہرس لألفاظ القرآن الکریم، قاہرہ، دار الکتب المصریۃ، ۱۳٦ق۔
 فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر،‌ بیروت، دار احیاء التراث العربی، [بی تا]۔
 کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، مصحح علی اکبر غفاری، تہران، دار الکتب الاسلامیہ، چاپ چہارم، ۱۰ق۔
 مؤسسہ انسائیکلوپیڈیا فقہ اسلامی، فرہنگ فقہ مطابق مذہب اہل بیت، با اشراف و نظارت سید محمود ہاشمی شاہرودی، قم، مؤسسہ انسائیکلوپیڈیا فقہ اسلامی، ۱۳۸۲ش۔
 محمودی، محمدرضا، مناسک عمرہ مفردہ: مطابق با فتاوای حضرت آیت اللہ العظمی امام خمینی و مراجع معظم تقلید، تہران، مشعر، ۱۳۸ش۔
 مرکز فرہنگ و معارف قرآن، انسائیکلوپیڈیا قرآن کریم، قم، مؤسسہ بوستان کتاب، ۱۳۸۵ش۔
 مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونہ،‌تہران، دار الکتب الاسلامیہ، ۱۳۸۰ش۔
 نجفی، محمدحسن بن باقر، جواہر الکلام فی شرح شرایع الاسلام،‌بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۳٦۲ق۔
 یزدی، سید محمد کاظم، العروۃ الوثقی، بیروت، مؤسسۃ الاعلمی للمطبوعات، ۱۰۹ق۔



گٹھ:اخلاقی اصطلاحات
گٹھ:اللہ نال رابطہ
گٹھ:اللہ
گٹھ:اسلام