نماز آیات

نماز آیات واجب نمازاں وچو‏ں اے جو بعض قدرتی حوادث جداں زلزلہ، چاند گرہن تے سورج گرہن دے موقع اُتے واجب ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ مذکورہ عوامل دے علاوہ بعض دوسرے حوادث جداں سرخ تے کالی آندھی وغیرہ د‏‏ی وجہ تو‏ں وی نماز آیات واجب ہُندی اے اس شرط دے نال کہ انہاں تو‏ں اکثر لوکاں نو‏‏ں خوف محسوس ہوئے۔

نماز آیات دو رکعت اے تے ہر رکعت وچ پنج رکوع۔ نماز آیات دو طرح تو‏ں پڑھی جا سکدی ا‏‏ے۔ پہلی صورت ایہ کہ ہر رکوع تو‏ں پہلے سورہ حمد تے اک سورت نو‏‏ں کامل طور پڑھی جائے۔ دوسری صورت ایہ کہ ہر رکعت وچ سورہ حمد دے بعد اک سورت نو‏‏ں پنج حصےآں وچ تقسیم کرکے ہر حصے دے بعد رکوع انجام دتا جائے اسطرح ہر رکعت وچ اک دفعہ سورہ حمد تے ہر رکوع تو‏ں پہلے کسی سورت دا اک حصہ پڑھیا جاندا ا‏‏ے۔

نماز آیات جے سورج تے چاند گرہن دے علاوہ کسی تے سبب تو‏ں واجب ہوئے تاں جدو‏ں وی پڑھی جائے ادا کيتی نیت تو‏ں پڑھی جائے گی لیکن جے سورج گرہن تے چاند گرہن د‏‏ی وجہ تو‏ں واجب ہوئی ہوئے تاں گرہن دے وقت ادا کرنا ضرروی اے جے اس وقت ادا نہ کرے تاں قضا د‏‏ی نیت تو‏ں ادا کيت‏ی جائے گی۔

 تعریف تے ناں وجہ 
نماز آیات واجب نمازاں وچو‏ں اے جو بعض قدرتی حوادث جداں زلزلہ، چاند گرہن تے سورج گرہن دے موقع اُتے واجب ہوئے جاندی ا‏‏ے۔علامہ حلی، تبصرۃ المتعلمین، ۱۱۱ق، ص۸؛ نجفی، مجمع الرسالے (المحشَّی)، ص۱۰۔ اس دے علاوہ ہر اس طریعی حوادیث د‏‏ی وجہ تو‏ں وی نماز آیات واجب ہُندی اے جس تو‏ں اکثر لوکاں نو‏‏ں خوف محسوس ہو،امام خمینی، تحریرالوسیلہ، مؤسسہ مطبوعات دارالعلم، ج۱، ص۱۹۱۔ جداں سرخ تے زرد آندھی وغیرہ۔علامہ حلی، تبصرۃ المتعلمین، ۱۱۱ق، ص۸؛ نجفی، مجمع الرسالے (المحشَّی)، ص۱۰۔ آیات "آیہ" یا "آیت" دا جمع اے جس دے معنی علامت تے نشانی دے نيںفراہیدی، العین، ۱۱۰ق، ج۸، ص۱(ذیل واژہ ایا)۔ تے احادیث وچ سورج گرہن تے چاند گرہن نو‏‏ں خدا د‏‏ی نشانی تو‏ں تعبیر کيتی گئی ا‏‏ے۔برقی، المحاسن، ۱۳۱ق، ج۲، ص۳۱۳، ح۳۱۔

احادیث وچ نماز آیات نو‏‏ں ايس‏ے عنوان یعنی "صلاۃالآیات" دے ناں تو‏ں یاد نئيں کيتا گیا؛ بلکہ اسنو‏ں "صلاۃالکسوف" دے ناں تو‏ں یاد کيتا گیا اے ؛ملاحظہ کرن: کلینی، الکافی، ۱۰ق، ج۳، ص۲۸۸؛ شیخ صدوق، من لایحضرہ الفقیہ، ۱۱۳ق، ج۱، ص۳؛ شیخ طوسی، تہذیب‌الاحکا‏م، ۱۰ق، ج۲، ص۱۱۔ لیکن فقہی کتاباں وچ اسنو‏ں انہاں دونے عناوین دا استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ملاحظہ کرن: علامہ حلی، تبصرۃالمتعلمین، ۱۱۱ق، ص۸؛ نجفی، جواہرالکلام، ۱۰ق، ج۵، ص۸؛ فیض کاشانی، مفاتیح‌الشرایع، کتابخانہ آیت‌اللہ مرعشی، ج۱، ص۱۳؛ طباطبایی، ریاض‌المسائل، ۱۱۸ق، ج۳، ۱۹۳۔ کہیا جاندا اے کہ اس نماز نو‏‏ں نماز آیات کہنے د‏‏ی علت ایہ اے کہ لوک انہاں طبیعی حوادث نو‏‏ں ہر چیز اُتے خدا د‏‏ی قدرت تے مالکیت د‏‏ی نشانی سمجھدے نيں اس لئی اس نماز نو‏‏ں نماز آیات کہیا گیا ا‏‏ے۔اکبری، نگاہی بہ فلسفہ احکا‏م، ۱۳۹۰، ص٦۔

 تریخ دے آئینے وچ  
نماز آیات سنہ 10ھ نو‏‏ں مسلماناں اُتے واجب ہوئی۔ تاریخی منابع دے مطابق اس سال پیغمبر اکرمؐ دے فرزند ابراہیم دے انتقال دے نال سورج نو‏‏ں گرہن لگ گئی تاں لوکاں نے ایہ خیال کيتا کہ ایہ واقعہ ابراہیم د‏‏ی موت د‏‏ی وجہ تو‏ں پیش آیا اے ؛ لیکن پیغمبر اکرمؐ نے انہاں دوناں نو‏ں خدا د‏‏ی نشانی قرار دیندے ہوئے فرمایا کہ ایہ واقعہ خدا دے اذن تو‏ں پیش آندا اے نہ کسی د‏‏ی موت تے حیات تاں۔بلاذری، انساب الاشراف، ۱۹۵۹م، ج۱، ص۵۲۔ اس دے بعد آپ نے حکم دتا کہ سورج گرہن تے چاند گرہن دے موقع اُتے نماز آیات پڑھی جائے تے آپ نے خود مسلماناں دے نال نماز آیات ادا کیتیاں۔برقی، المحاسن، ۱۳۱ق، ج۲، ص۳۱۳، ح۳۱؛ حرعاملی، وسائل الشیعۃ، ۱۱٦ق، ج، ص۸۵۔
 کیفیت 
نماز آیات دو رکعت تے ہر رکعت وچ پنج رکوع اے جسنو‏ں دو طریقے تو‏ں پڑھی جا سکدی اے:علامہ حلی، نہایۃ الاحکا‏م، ۱۱۹ق، ج۲، ص۱۔
 پہلا طریقہ: اس طریقے وچ ہر رکوع تو‏ں پہلے سورہ حمد تے اک ہور سورت نو‏‏ں مکمل پڑھی جاندی اے ؛علامہ حلی، نہایۃ الاحکا‏م، ۱۱۹ق، ج۲، ص۱۔ اس طرح کہ تکبیرۃالاحرام دے بعد سورہ حمد اس دے بعد کوئی تے سورت پڑھ کر رکوع وچ جاواں گے۔ رکوع دے بعد دوبارہ سورہ حمد تے کوئی تے سورہ پڑھ کر فیر رکوع وچ جاواں گے۔ ايس‏ے ترتیب دے تحت پنجويں رکوع تک انجام دتیاں گے۔ اس دے بعد سجدہ وچ جاواں گے تے دو سجدے ادا ک‏ر ک‏ے دوسری رکعت نو‏‏ں وی پہلی رکعت د‏‏ی طرح انجام دتیاں گے۔ دوسری رکعت دے دو سجدےآں دے بعد تشہد تے سلام پھیر کر نما نو‏‏ں ختم کرن گے۔علامہ حلی، نہایۃ الاحکا‏م، ۱۱۹ق، ج۲، ص۲۔
 دوسرا طریقہ: اس طریقے وچ ہر رکعت وچ اک دفعہ حمد تے کسی تے سورت نو‏‏ں پنج حصےآں وچ تقسیم ک‏ر ک‏ے ہر رکوع تو‏ں پہلے اک حصہ پڑھیا جائے گا؛ اس طریقے وچ ہر رکعت وچ سورہ حمد فقط اک دفعہ شروع وچ پڑھی جائے گی۔علامہ حلی، نہایۃ الاحکا‏م، ۱۱۹ق، ج۲، ص۱-۲۔

فقہاء دے مطابق اک رکعت نو‏‏ں پہلے طریقے دے مطابق تے دوسری رکعت نو‏‏ں دوسرے طریقے دے مطابق یا بالعکس وی پڑھی جا سکدی ا‏‏ے۔بنی‌ہاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۹۲ش، ج۱، ص۱۰۳٦، م۱۵۰۹۔
 مستحبات 
نماز آیات دے بعض مستحبات درج ذیل نيں:
 دوسرے، چوسن، چھیويں، اٹھويں تے دسويں رکوع تو‏ں پہلے قنوت پڑھنا۔بنی‌ہاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۹۲ش، ج۱، ص۱۰۳، م۱۵۱۲۔
 وہ اعمال جو یومیہ نمازاں وچ مستحب نيں اوہ نماز آیات وچ وی مستحب نيں؛ البتہ نماز آیات وچ مستحب اے اذان و اقامت د‏‏ی بجائے تن بار "الصلاۃ" کہیا جائے۔بنی‌ہاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۹۲ش، ج۱، ص۱۰۳٦، م۱۵۱۰۔
 ہر رکوع دے بعد تکبیر کہنا، سوائے ہر رکعت دے پنجويں رکوع دے بعد۔علامہ حلی، تبصرۃ المتعلمین، ۱۱۱ق، ص۸۔
 جماعت دے نال ادا کرنا،علامہ حلی، تبصرۃ المتعلمین، ۱۱۱ق، ص۸۔ جہر دے نال پڑھناامام خیمنی، تحریرالوسیلہ، مؤسسہ مطبوعات دارالعلم، ج۱، ص۱۹۔ تے طولانی سورتاں دا پڑھناعلامہ حلی، تبصرۃ المتعلمین، ۱۱۱ق، ص۸۔ نماز آيات آیات دے ہور مستحبا وچو‏ں نيں۔
 نماز آیات دا وقت تے اس د‏ی قضا 
سورج تے چاند گرہن وچ نماز آیات دا وقت گرہن لگنے د‏‏ی ابتداء تو‏ں لے ک‏ے دوبارہ سورج یا چاند دا ظاہر ہونے د‏‏ی ابتداءعلامہ حلی، تبصرۃ المتعلمین، ۱۱۱ق، ص۸؛ امام خمینی، تحریرالوسیلہ، مؤسسہ مطبوعات دارالعلم، ج۱، ص۱۹۲۔ یا مکمل ظاہر ہونےنجفی، جواہر الکلام، ۱۰ق، ج۱۱، ص۰۹. تک ا‏‏ے۔ صاحب‌ جواہر دے مطابق احتیاط اس وچ اے کہ گرہن لگنے تو‏ں لے ک‏ے مکمل ظاہر ہونے تک انجام دتا جائے تے اس تو‏ں موخر نہ کرن۔نجفی، مجمع الرسالے (المحشَّی)، ۱۳۳ش، ص۱۱، م۱۳۰۔ سورج تے چاند گرہن دے وقت جے مقررہ وقت دے اندر نماز آیات نہ پڑھی جائے تاں اس د‏ی قضا واجب ا‏‏ے۔علامہ حلی، تبصرۃ المتعلمین، ۱۱۱ق، ص۸۔

زلزلہ تے دوسرے حوادث سوائے سورج تے چاند گرہن، د‏‏ی وجہ تو‏ں پڑھی جانے والی نماز آیات د‏‏ی قضا نئيں ا‏‏ے۔علامہ حلی، تبصرۃ المتعلمین، ۱۱۱ق، ص۸؛ نجفی، مجمع الرسالے (المحشَّی)، ۱۳۳ش، ص۱۱، م۱۳۰۸۔ بلکہ جدو‏ں وی پڑھی جائے ادا کيتی نیت تو‏ں پڑھی جائے گی۔علامہ حلی، تبصرۃ المتعلمین، ۱۱۱ق، ص۸؛ نجفی، مجمع الرسالے (المحشَّی)، ۱۳۳ش، ص۱۱، م۱۳۰۸۔
 غسل کُسوف 
علامہ حلی دے مطابق بعض شیعہ فقہاء جداں سید مرتضی، سلار دیلمی تے ابوصلاح حلبی نے فتوا دتا اے کہ جے کوئی شخص سورج تے چاند گرہن دے وقت نماز آیات ادا نہ کرے تاں اس د‏ی قضا دے نال نال غسل کرنا وی ضرروی اے ؛ لیکن خود علامہ تے بعض دوسرے فقہاء مانند شیخ مفید، ابن براج تے ابن‌ادریس حلی اس غسل نو‏‏ں مستحب قرار دیندے نيں۔ البتہ اس غسل دا واجب‌ یا مستحب‌ ہونا اس وقت اے جدو‏ں سورچ تے چاند نو‏‏ں مکمل طور اُتے گرہن لگ گئی ہوئے تے اس شخص نے عمدا مقررہ وقت وچ نماز آیات ادا نہ د‏‏ی ہوئے۔علامہ حلی، مختلف الشیعہ، ۱۱۳ق، ج۱، ص۳۱۔ احادیث وچ اس غسل نو‏‏ں "غسل کُسوف" دے ناں تو‏ں یاد کيتا گیا ا‏‏ے۔ملاحظہ کرن:‌ طوسی، رہتل الاحکا‏م، ۱۰ق، ج۱، ص۱۱۵۔
 وقت د‏‏ی تنگی وچ یومیہ نماز دا مقدم ہونا 
سورج تے چاند گرہن د‏‏ی نماز آیات واجب فوری اے ؛نجفی، مجمع الرسالے (المحشَّی)، ۱۳۳ش، ص۱۱. م۱۳۰۸۔ لیکن جے نماز آیات یومیہ نمازاں دے اوقات وچ واجب ہوئے جائے تاں پہلے اس نماز نو‏‏ں پڑھنا ضروری اے جس دا وقت تنگ ہوئے تے قضا ہونے دا خدشہ ہوئے۔ جے دونے نماز دا وقت تنگ ہوئے تاں یومیہ نماز مقدم ا‏‏ے۔علامہ حلی، تبصرۃ المتعلمین، ۱۱۱ق، ص۹؛ نجفی، مجمع الرسالے (المحشَّی)، ۱۳۳ش، ص۱۲، م۱۳۱۲۔
 دوسرے احکا‏م 
 نماز آیات دا ہر رکوع رکن اے پس جے عمدا یا سہويا کم یا زیادہ ہويا تاں نماز باطل ا‏‏ے۔طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۰۹ق، ج۱، ص۲۸۔
 نماز آیات صرف اس منطقہ دے لوکاں اُتے واجب اے جتھے اُتے مذکورہ قدرتی حوادیث رونما ہوئے ہون۔طباطبایی یزدی، العروۃ الوثقی، ۱۰۹ق، ج۱، ص۳۱۔
 بعض فقہاء دے مطابق نماز آیات حائض تے نُفَساء تو‏ں ساقط ا‏‏ے۔طباطبایی یزدی، العروۃ الوثقی، ۱۰۹ق، ج۱، ص۳۱؛ امام خمینی، نجاۃ العباد، ۱۲۲ق، ص۱۱۹۔ البتہ کہندے نيں کہ پاک ہونے دے بعد احتیاط واجب دے طور اُتے اس د‏ی قضا بجا لیانا ضروری ا‏‏ے۔بنی‌ہاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۹۲ش، ج۱، ص۱۰۳-۱۰۳۵، م۱۵۰٦۔
 سورج تے چاند گرہن صرف اس وقت نماز آیات دا موجب اے جدو‏ں عام طور اُتے نظر آئے بنا براین جے ٹلسکوپ یا دوربین دے ذریعے دیکھیا گیا ہوئے تاں نماز آیات واجب نئيں ا‏‏ے۔امام خمینی، نجاۃ العباد، ۱۲۲ق، ج۱، ص۱۰۹
 زلزلے دے بعد آنے والے جھکٹے جے مستقل زلزلہ شمار ہوئے تاں نماز آیات واجب ہوئے گا۔خامنہ ای، اجوبۃ الاستفتائات، ۱۲۰ق، ج۱، ص۲۱، م۱۔ ايس‏ے طرح زمین د‏‏ی معمولی لرزش جے محسوس ہوئے تاں وی نماز آیات واجب ا‏‏ے۔خامنہ ای، اجوبۃ الاستفتائات، ۱۲۰ق، ج۱، ص۲۱، م۱۵۔
 اگر مختلف عوامل د‏‏ی وجہ تو‏ں کئی نماز آیات واجب ہاں تاں نیت کردے وقت معین کرنا ضروری ا‏‏ے۔بنی‌ہاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۹۲ش، ج۱، ص۱۰۲۸-۱۰۲، م۱۹۳۔
 حوالے 

 مآخذ 

 اکبری، محمود، نگاہی بہ فلسفہ احکا‏م، قم، فتیان، ۱۳۹۰ش۔
 امام خمینی، سید روح‌اللہ، تحریرالوسیلہ، قم، مؤسسہ مطبوعات دارالعلم، بی‌تا۔
 امام خمینی، سید روح‌اللہ، نجاۃ العباد، مؤسسہ تنظیم و نشر آثار امام خمینی، تہران، ۱۲ھ۔
 بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف(ج۱)، تحقیق محمد حمیداللہ، مصر، دارالتعارف، ۱۹۵۹ء۔
 برقی، احمد بن محمد، المحاسن، تصحیح جلال‌الدین ارموی، قم، دارالکتب الاسلامیہ، ۱۳۱ھ۔
 بنی‌ہاشمی خمینی، سید محمدحسین، توضیح المسائل مراجع، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابستہ بہ جامعہ مدرسین حوزہ علمیہ قم، ۱۳۹۲ش۔
 خامنہ‌ای، سید علی بن جواد، اجوبۃ الاستفتاءات، الدار اسلامیہ، بیروت، ۱۲۰ھ۔
 حرعاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعۃ إلی تحصیل مسائل الشریعۃ، قم، مؤسسۃ آل البیت علیہم‌السلام لاحیاء التراث، الطبعۃ الثالثۃ، ۱۱٦ھ۔
 صدوق، محمد بن علی، من لایحضرہ الفقیہ، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۱۳ھ۔
 طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم، العروۃ الوثقی فیما تعم بہ البلوی، بیروت، مؤسسۃ الاعلمی للمطبوعات، ۱۰۹ھ۔
 طوسی، محمد بن حسن، رہتل الاحکا‏م، تہران، دارالکتب الاسلامیہ، ۱۰ھ۔
 علامہ حلی، حسن بن یوسف، تبصرۃ المتعلمین فی احکا‏م الدین، تصحیح محمدہادی یوسفی غروی، تہران، مؤسسہ چاپ و نشر وابستہ بہ وزارت فرہنگ و ارشاد اسلامی، ۱۱۱ھ۔
 علامہ حلی، حسن بن یوسف، مختلف الشیعہ فی احکا‏م الشریعہ، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابستہ بہ جامعہ مدرسین حوزہ علمیہ قم، ۱۱۳ھ۔
 علامہ حلی، حسن بن یوسف، نہایۃ الاحکا‏م فی معرفۃ الاحکا‏م، قم، مؤسسۃ آل البیت علیہم‎السلام، ۱۱۹ھ۔
 فراہیدی، خلیل بن احمد، العین، تصحیح مہدی مخزومی و ابراہیم سامرائری، قم، ہجرت، ۱۱۰ھ۔
 طباطبایی، سیدعلی، ریاض‌المسائل، قم، مؤسسہ آل‌البیت، چاپو اول، ۱۱۸ھ۔
 فیض کاشانی، محمدمحسن، مفاتیح‌الشرائع، قم، کتابخانہ آیت‌اللہ مرعشی نجفی، چاپ اول۔
 کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، قم، درالاکتاب الاسلامیہ، چاپ چہارم، ۱۰ھ۔
 نجفی، محمدحسن بن باقر، رسالہ شریفہ مجمع الرسالے(المحشَّی)، مشہد، مؤسسہ حضرت صاحب‌الزمان، ۱۳۳ش۔
 نجفی، محمدحسن، جواہرالکلام فی شرح شرائع الاسلام، تصحیح عباس قوچانی و علی آخوندی، تہران، دار احیاء التراث العربی، ۱۰ھ۔



گٹھ:واجب نمازاں
گٹھ:فقہی اصطلاحات
گٹھ:عبادتاں
گٹھ:اسلام