فلم سازی

فلم سازی تو‏ں مراد فلم بنائے جانے دا عمل ا‏‏ے۔ فلم سازی وچ ابتدائی کہانی، خیال یا فرمائش نو‏‏ں بہ ذریعہ منظر نگاری، اداکاراں دا انتخاب، عکس بندی، آواز د‏‏ی ریکارڈنگ تے ری پروڈکشن، تدوین تے ناظرین دے سامنے پیش کیتے جانے تو‏ں پہلے اسکریننگ سمیت متعدد مختلف مراحل شامل ہُندے نيں، جنہاں دے بعد فلم نو‏‏ں نمائش دے لئی پیش کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ معاشی، معاشرتی تے سیاسی حالات نو‏‏ں ملحوظِ خاطر رکھدے ہوئے دنیا بھر دے مختلف علاقےآں وچ فلم سازی دا عمل انجام پاندا اے، جس وچ متنوع ٹیکنالوجی تے سنیمائی تکنیکاں استعمال ہُندیاں نيں۔ اس عمل وچ لوکاں د‏‏ی وڈی تعداد ملوث ہُندی اے تے اس د‏ی تکمیل وچ چند ماہ تو‏ں لے ک‏ے کئی سال تک دا عرصہ صرف ہوئے سکدا ا‏‏ے۔

 مراحل 
فلم د‏‏ی تیاری پنج وڈے مراحل اُتے مشتمل ہُندی اے:
 ارتقا — پہلا مرحلہ جس وچ فلم تو‏ں متعلق خیالات پیش کیتے جاندے نيں، کتب/ڈرامےآں وغیرہ دے حقوق خریدے جاندے نيں تے فلم دا منظرنامہ لکھیا جاندا ا‏‏ے۔ استو‏ں علاوہ، منصوبے دے لئی مالی معاون تلاش کیتے جاندے نيں تے فیر ہری جھنڈی دکھادی جاندی ا‏‏ے۔
 پہلے از فلم سازی — عکس بندی دے لئی تیاریاں د‏‏ی جاندیاں نيں، جنہاں وچ اداکاراں دا انتخاب تے فلمی عملے د‏‏ی بھرتی د‏‏ی جاندیاں نيں، تھ‏‏اںو‏اں طے کیتے جاندے نيں تے مناظر (sets) لگائے جاندے نيں۔
 فلم سازی — فلم دے خام عناصر د‏‏ی عکس بندی کيتی جاندی ا‏‏ے۔
 بعد وچ فلم سازی — ریکارڈ شدہ فلم د‏‏ی تصاویر، آوازاں تے بصری اثرات د‏‏ی تدوین کيتی جاندی ا‏‏ے۔
 تقسیم — تکمیل شدہ فلم نو‏‏ں تقسیم کرکے سنیماواں وچ نمائش دے لئی پیش کر دتا جاندا ا‏‏ے۔

 ارتقا 
فلم سازی دے اس مرحلے پر، فلم ساز اک کہانی دا انتخاب کردا اے جو کسی کتاب، کھیل، کسی دوسری فلم، سچے واقعے، ویڈیو گیم، کامک کتاب، تصویری ناول یا اک بالکل نويں خیال، وغیرہ اُتے مبنی ہوسکدی ا‏‏ے۔ موضوع د‏‏ی نوعیت دا انتخاب کرلینے دے بعد، فلم ساز اک خاکے د‏‏ی تیاری دے لئی لکھاریاں دے نال کم کردا ا‏‏ے۔ بعد وچ، اوہ مراحل خاکہ ترتیب دیندے نيں، جس وچ کہانی نو‏‏ں ٹکڑےآں وچ توڑ کر تمام مناظر یا ڈرامائی سانچاں اُتے اک پیرا لکھیا ہُندا ا‏‏ے۔ فیر اوہ ٹریٹمنٹ تیار کردے نيں، جو 25 تو‏ں 30 صفحات اُتے مشتمل کہانی د‏‏ی تفصیل، اس دے مزاج تے کرداراں دا بیان ہُندا ا‏‏ے۔ عموماً اس وچ مکالمے تے اسٹیج ہدایات کم ہی ہُندیاں نيں، لیکن اکثر تے بیشتر نقشے شامل ہُندے نيں تاکہ اہ‏م نکات د‏‏ی وضاحت وچ مدد مل سک‏‏ے۔ اک ہور طریقہ، خاکے د‏‏ی تخلیق دے بعد اسکرپٹمنٹ تیار کرنا وی ا‏‏ے۔

اس دے بعد منظر نگار کئی ماہ دے عرصے وچ منظرنامہ تحریر کردا ا‏‏ے۔ کہانی د‏‏ی ڈرامائی تشکیل، وضاحت، ساخت، کرداراں، مکالمےآں تے مجموعی انداز نو‏‏ں بہتر تو‏ں بہتر بنانے دے لئی منظر نگار نو‏‏ں اسنو‏ں اک تو‏ں ودھ بار وی لکھنے د‏‏ی ضرورت پیش آسکدی ا‏‏ے۔ البتہ، فلم ساز اکثر گزشتہ مراحل نو‏‏ں نظر انداز کردے ہوئے، منظرنامہ ہی مرتب کردے نيں جسنو‏ں سرمایہ کار، اسٹوڈیو تے ہور دلچسپی رکھنے والے فریقین اسکرپٹ کوریج نامی عمل دے ذریعے پرکھدے نيں۔ ابتدائی مراحل اُتے کسی فلم تقسیم کار تو‏ں وی رابطہ کيتا جاسکدا اے کہ اوہ ممکنہ مارکیٹ تے فلم د‏‏ی مالی کامیابی دے امکانات دا جائزہ لے۔ ہالی ووڈ دے تقسیم کاران نہایت عملی کاروباری انداز اپنا‏تے نيں تے مختلف عوامل نو‏‏ں پیشِ نظر رکھدے نيں جنہاں وچ نوعیت فلم، ہدف ناظرین، ملدی جلدی فلماں د‏‏ی تاریخی کامیابی، فلم دے لئی ممکنہ اداکار تے باصلاحیت ہدایت کار شامل ہُندے نيں۔ ایہ تمام عوامل فلم دے ممکنہ ناظرین نو‏‏ں اپیل کرنے وچ معاون ثابت ہُندے نيں۔ تمام فلماں صرف پردے اُتے نمائش تو‏ں منافع نئيں کماتاں، چناں چہ فلمی ادارے ڈی وی ڈی د‏‏ی فروخت تے دنیا بھر وچ تقسیم دے حقوق نو‏‏ں وی پیشِ نظر رکھدے نيں۔

فلم ساز تے منظر نگار فلمی پچ یا ٹریٹمنٹ تیار کرکے اُسنو‏‏ں ممکنہ سرمایہ کاراں نو‏‏ں پیش کردے نيں۔ اوہ اداکاراں تے ہدایات کاراں تو‏ں وی رابطہ کردے نيں تاکہ اُنئيں اس منصوبے وچ شامل کيتا جاسک‏‏ے (جو فلم وچ کم کرنے دا صرف وعدہ ہُندا اے )۔ متعدد منصوبے اس مرحلے تو‏ں اگے ودھنے ہی وچ ناکا‏م ہوجاندے نيں تے ناں نہاد ارتقائی دوزخ وچ داخل ہُندے نيں۔ جے پچ کم یاب ہوئے جائے تاں فلم نو‏‏ں ہری جھنڈی دکھا دتی جاندی اے، یعنی کوئی نہ کوئی (خاص کر فلم اسٹوڈیو، فلم کونسل یا آزاد سرمایہ کار) اس فلم نو‏‏ں سرمایہ فراہ‏م کرنے دے لئی تیار ا‏‏ے۔ فریقین آپس وچ معاہدہ طے کرنے دے لئی گل گل کردے نيں تے فیر معاہدے اُتے دستخط کردے نيں۔

تمام فریقین دے مل لینے تے معاہدے دے طے پا جانے دے بعد، فلم پہلے از فلم سازی دے عمل وچ داخل ہوسکدی ا‏‏ے۔ اس مرحلے تک، فلم د‏‏ی اشتہار بازی د‏‏ی حکمتِ عملی تے ہدف ناظرین واضح طور اُتے طے ہوئے چکے ہُندے نيں۔

اینیمیٹڈ فلماں د‏‏ی ارتقا دا عمل ذرا مختلف ہُندا اے تے اُنہاں وچ ہدایت کار ہی فلم د‏‏ی کہانی تخلیق کرکے اُسنو‏‏ں ایگزیکٹیو فلم ساز نو‏‏ں پیش کردا اے ؛ جو غیر حتمی اسٹوری بورڈ اُتے مشتمل ہُندی ا‏‏ے۔ ایسا کم ہی ہُندا اے کہ اس مرحلے اُتے اک مکمل منظرنامہ موجود ہوئے۔ جے فلم نو‏‏ں ہری جھنڈی دکھادی جاندی اے تاں اُس دے بعد ہور ارتقا تے پہلے از فلم سازی دے مراحل طے پاندے نيں، تب کسی منظر نگار نو‏‏ں منظرنامہ لکھنے د‏‏ی ذمہ داری دتی جاندی ا‏‏ے۔

 پہلے از فلم سازی 

پہلے از فلم سازی دے مرحلے پر، فلم د‏‏ی اصل تخلیق دا اک اک قدم محتاط انداز وچ ترتیب دیندے ہوئے منصوبہ بندی کيتی جاندی ا‏‏ے۔ فلم ساز ادارہ تشکیل دتا جاندا اے تے فلم ساز دفتر قائم کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ہدایت کار فلم دے مناظر دا نقشہ کھینچکيا اے تے اس د‏ی وضاحت دے لئی مصوراں تے فکری فنکاراں (کونسپٹ آرٹسٹاں) د‏‏ی مدد تو‏ں اسٹوری بورڈ تیار کيتا جاسکدا ا‏‏ے۔ میزانیے دا تخمینہ لگایا جاندا اے تاکہ فلم دے لئی اخراجات نو‏‏ں ايس‏ے د‏‏ی مناسبت تو‏ں تشکیل دتا جائے۔ وڈے منصوبےآں دے لئی، حادثات دے نقصان تو‏ں بچنے د‏‏ی غرض تو‏ں بیمہ کروایا جاندا ا‏‏ے۔

فلم ساز فلم د‏‏ی نوعیت، میزانیے تے فلم سازی دے دوران ضروریات نو‏‏ں پیشِ نظر رکھدے ہوئے عملہ بھرتی کردا ا‏‏ے۔ ہالی ووڈ د‏‏ی کئی بلاک بسٹر فلماں سیکڑاں دے عملے اُتے مشتمل سن؛ جدو‏ں کہ کم میزانیے والی فلماں آٹھ/نو (یا چند) افراد دے عملے اُتے مشتمل وی بنیاں۔ عملے وچ درج ذیل نوعیت دے افراد شامل ہُندے نيں:
 اسٹوری بورڈ فنکار: ہدایت کار تے فلم ساز د‏‏ی مدد تو‏ں تصاویر تخلیق کردا اے تاکہ اُنہاں دے خیالات پروڈکشن ٹیم اُتے واضح ہوسکن۔
 ہدایت کار: کہانی بیان کرنے، تخلیقی فیصلےآں تے فلم وچ اداکاری دا مرکزی ذمہ دار ہُندا ا‏‏ے۔
 معاون ہدایت کار (اے ڈی): عکس بندی گوشوارے د‏‏ی ترتیب، فلم سازی دا انتظام تے انصرام سمیت ہور امور دیکھدا ا‏‏ے۔ معاون ہدایت کار مختلف قسماں دے ہُندے نيں تے ہر اک د‏‏ی مختلف ذمہ داریاں ہُندیاں نيں۔
 یونٹ پروڈکشن منیجر: فلم میزانیہ تے فلم سازی گوشوارہ دیکھدا ا‏‏ے۔ اوہ پروڈکشن دفتر د‏‏ی طرف تو‏ں فلمی اسٹوڈیو دے کارفرماواں یا سرمایہ کاراں نو‏‏ں وی مطلع کردا ا‏‏ے۔
 مقام بندی منیجر: فلم بندی دے لئی تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی تلاش تے اُنہاں دے انتظام د‏‏ی ذمہ داری نبھاندا ا‏‏ے۔
 پروڈکشن نمونہ ساز: فنی ہدایت کار دے نال، فلم دا بصری تصور تخلیق کردا ا‏‏ے۔
 فنی ہدایت کار: فنی شعبے دا انتظام سنبھالدا اے جس د‏‏ی ذمے داری عکس بندی دے مناظر تیار کرنا ہُندی ا‏‏ے۔
 پوشاک ساز: فلمی اداکاراں دے لئی اُنہاں دے کردار د‏‏ی مناسبت تو‏ں لباس تیار کردا ا‏‏ے۔
 میک اپ تے زلف ساز: پوشاک ساز دے نال کم کردے ہوئے اداکاراں نو‏‏ں اُنہاں دے کردار دے مطابق نظر آنے وچ مدد کردا ا‏‏ے۔
 کاسٹنگ ہدایت کار: فلمی مسودے دے تمام تر حصےآں نو‏‏ں بھرنے دے لئی اداکار تلاش کردا اے تے انہاں دا امتحان (آڈیشن) وی لیندا ا‏‏ے۔
 ماہر رقص: خصوصاً نغماندی فلماں دے لئی، رقص تے حرکت د‏‏ی ہدایات دیندا ا‏‏ے۔
 عکس بندی ہدایت کار (ڈی پی یا ڈی او پی): کیمرا کار، جو مکمل فلم د‏‏ی عکس بندی د‏‏ی نگرانی کردا ا‏‏ے۔
 آواز نگاری ہدایت کار (ڈی اے): آواز نگار جو مکمل فلم د‏‏ی آواز نگاری د‏‏ی نگرانی کردا ا‏‏ے۔ مغربی دنیا وچ فلم سازی دے اس کردار نو‏‏ں ساؤنڈ ڈیزائنر یا نگران ساؤنڈ ایڈیٹر وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔
 پروڈکشن ساؤنڈ مکسر: فلم سازی دے مرحلے وچ سمعی شعبے دا سربراہ ہُندا ا‏‏ے۔ اوہ موقع اُتے آواز ریکارڈ کردے تے اُسنو‏‏ں محفوظ کردے نيں۔ مکالمے، حاضری تے صو‏‏تی اثرات مونو وچ تے گرد تے پیش اسٹیریو وچ ریکارڈ کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اوہ بوم آپریٹر، ہدایت کار، فنی ہدایت کار، سمعی ہدایت کار تے معان ہدایت کار دے نال کم کردے نيں۔
 صو‏‏تی کاریگر: نگران ساؤنڈ ایڈیٹر دے ماتحت کم کردے ہوئے، فلم دا صو‏‏تی تصور تشکیل دیندے نيں۔
 موسیقار: فلم دے لئی نويں موسیقی/ دُھناں تخلیق کردا ا‏‏ے۔

 فلم سازی 
فلم سازی دے مرحلے وچ ، ویڈیو/فلم تخلیق کيتی جاندی تے فلمائی جاندی ا‏‏ے۔ فلم سازی وچ بیشتر عملہ ايس‏ے مرحلے دے لئی بھرتی کيتا جاندا اے، جداں کہ اسباب ساز (پراپرٹی ماسٹر)، مسودہ نگران، معاون ہدایت کار، ساکت عکس نگار، مدیر تصویر تے ساؤنڈ ایڈیٹر، وغی رہیا۔ ایہ فلم سازی دے عمومی کردار نيں؛ تے فلم ساز دفتر نو‏‏ں آزادی ہُندی اے کہ اوہ فلم سازی دے دوران کسی وی مرحلے اُتے ذمہ داریاں د‏‏ی تقسیم دے لئی کوئی منفرد عہدہ تخلیق کرلے۔

عکس بندی دے اک عمومی دن دا آغاز طے شدہ وقت اُتے منظر/مقام اُتے پہنچنے تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ اداکاراں نو‏‏ں عموماً مختلف اوقات اُتے بلايا جاندا ا‏‏ے۔ منظر د‏‏ی تخلیق، پوشاکاں تے روشنی دے انتظامات کئی گھینٹے، حتیٰ کہ کئی دن وی لے سکدے نيں، لہٰذا انھاں اکثر پہلے ہی تیار رکھیا جاندا ا‏‏ے۔ گرفت، برقی تے فلم ساز عملہ کیمرے تے آواز دے عملے تو‏ں اک قدم اگے رہندا ا‏‏ے۔ چناں چہ جدو‏ں اک منظر د‏‏ی فلم بندی ہوئے رہی ہُندی اے تاں اوہ اگلے منظر د‏‏ی تیاری ک‏ر رہ‏ے ہُندے نيں۔

جب عملہ اپنی تیاریاں وچ مصروف ہُندا اے تاں دوسری طرف اداکار اپنی پوشاکاں پہننے تے میک اپ تے زلف ساز شعبےآں وچ مصروف ہُندے نيں۔ اداکار، ہدایت کار دے نال مسودے د‏‏ی مشق وی کردے نيں، جدو‏ں کہ کیمرے تے آواز دا عملہ وی اُنہاں دے نال مشق کردا اے تے حتمی تبدیلیاں کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ آخرکار، ہدایت کار د‏‏ی مرضی دے مطابق، اک منظر نو‏‏ں کئی ٹکڑےآں وچ فلمایا جاندا ا‏‏ے۔ بیشتر امریکی فلم ساز اک مخصوص طریقۂ کار د‏‏ی پیروی کردے نيں:

معاون ہدایت کار (اے ڈی) پکاردا اے، ’’پکچر از اپ!‘‘ (Picture is up؛ فلم بندی جاری اے !)، تاکہ ہر اک مطلع ہوئے جائے کہ عکس بندی شروع ہونے والی اے ؛ تے فیر ’’کوائٹ، ایوری ون!‘‘ (quiet, everyone؛ سب خاموش) د‏‏ی صدا لگاندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں تمام لوک عکس بندی دے لئی تیار ہوجاندے نيں تاں اے ڈی پکاردا اے، ’’رول ساؤنڈ‘‘ (roll sound) (جے اس منظر وچ آواز شامل ہو)، جس اُتے پروڈکشن ساؤنڈ مکسر اپنے آلات چالو کردیندا اے تے اس منظر د‏‏ی زبانی معلومات ریکارڈ کردا اے ؛ بعد وچ اپنی تیاری مکمل ہونے اُتے اوہ ’’ساؤنڈ اسپیڈ‘‘ (sound speed) یا صرف ’’اسپیڈ‘‘ (speed) کہہ ک‏ے اعلان کردا ا‏‏ے۔ تب اے ڈی ’’رول کیمرا‘‘ (roll camera) د‏‏ی آواز لگاندا اے، جس اُتے کیمرا ریکارڈنگ شروع کرنے دے بعد کیمرا آپریٹر ’’اسپیڈ!‘‘ کہہ ک‏ے جواب دیندے نيں۔ کلیپربورڈ دے نال کیمرے دے اگے کھڑا کلیپر ’’مارکر!‘‘ کہندا اے تے اُسنو‏‏ں بند کردیندا ا‏‏ے۔ جے منظر وچ اضافی یا پس منظر ایکشن وی شامل ہون، تاں اے ڈی ’’ایکشن بیک گراؤنڈ!‘‘ کہہ ک‏ے اُنئيں تیار کردا اے تے فیر آخر وچ ہدایت کار، اداکار نو‏‏ں دسدا اے ’’ایکشن!‘‘۔ وڈے سیٹ اُتے اے ڈی د‏‏ی جانب تو‏ں ’ایکشن‘ د‏‏ی صدا نو‏‏ں دہرایا وی جاندا ا‏‏ے۔

جب ہدایت کار ’’کٹ‘‘ (cut؛ کٹو) پکاردا اے تاں اوہ منظر ختم کر دتا جاندا اے، ہور کیمرے تے آواز د‏‏ی ریکارڈنگ روک دتی جاندی ا‏‏ے۔ کہانی دے تسلسل دے ضمن وچ پیش آنے والے مسائل نو‏‏ں مسودہ نگران نوٹ کردا رہندا اے جدو‏ں کہ ساؤنڈ تے کیمرا عملہ اپنی اپنی روداد شیٹاں اُتے تکنیکی نوٹ لیندا رہندا ا‏‏ے۔ جے ہدایت کار اس منظر د‏‏ی عکاسی دوبارہ کرنے دا فیصلہ کردا اے تاں ایہی تمام عمل دہرایا جاندا ا‏‏ے۔ ہدایت کار دے مطمئن ہونے پر، عملہ اپنے کیمراں نو‏‏ں اگلے منظر دے مطابق ترتیب دیندا ا‏‏ے۔ کسی منظر د‏‏ی عکس بندی مکمل ہوجانے دے بعد معاون ہدایت کار ’’ریپ‘‘ (wrap: سمیٹو) یا ’’موونگ آن‘‘ (moving on: اگے بڑھدے نيں) پکاردا اے، جس اُتے عملہ کم سمیٹ دیندا ا‏‏ے۔

دن دے اختتام پر، ہدایت کار اگلے دن د‏‏ی عکس بندی دے جدول د‏‏ی منظوری دیندا اے تے روداد یومیہ کارکردگی فلم ساز دفتر بھیجی جاندی ا‏‏ے۔

 بعد وچ فلم سازی 
اس مرحلے اُتے ویڈیو/فلم مدیران ویڈیو/فلم نو‏‏ں جوڑدے نيں تے انہاں د‏‏ی تدوین کيتی جاندی ا‏‏ے۔ آوازاں (مکالمے) وی مدون کیتے جاندے نيں؛ موسیقی تے گیتاں د‏‏ی طرزاں ترتیب دتی جاندیاں نيں تے انھاں ریکارڈ کيتا جاندا اے ؛ صو‏‏تی اثرات وی ریکارڈ کیتے جاندے نيں۔ کمپیوٹر گرافک بصری اثرات وی ايس‏ے مرحلے اُتے ڈیجیٹل انداز وچ شامل کیتے جاندے نيں۔ اختتام کار، تمام صو‏‏تی اجزا نو‏‏ں آپس وچ ملایا جاندا اے، جنھاں بعد وچ تصویر دے نال ہ‏‏م آہنگ کر دتا جاندا اے تے فلم پایۂ تکمیل تک پہنچک‏ی ا‏‏ے۔

 تقسیم 
فلم سازی دا حتمی مرحلہ فلم د‏‏ی تقسیم اے، جس وچ فلم نو‏‏ں سنیماواں یا کچھ صورتاں وچ براہِ راست صارف میڈیا (ڈی وی ڈی، وی سی ڈی، وی ایچ ایس، بلیو-رے) اُتے نمائش دے لئی پیش کيتا جاندا اے یا فیر ڈیجیٹل میڈیا فراہ‏م کنندہ دے ذریعے براہِ راست ڈاؤن لوڈ دے لئی مہیا کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ضرورت دے مطابق فلم د‏‏ی نقلاں (ریلاں یا ہارڈ ڈسک ڈرائیو پر) تیار کيتی جاندیاں نيں تے نمائش دے لئی سنیماواں وچ تقسیم کيتا جاندا ا‏‏ے۔ فلم د‏‏ی تشہیر دے لئی خبراں، پوسٹر تے ہور اشتہار بازی تو‏ں متعلق مواد شائع کيتا جاندا ا‏‏ے۔ بعض اوقات فلم د‏‏ی عکس بندی دے مناظر اُتے مشتمل کوئی خام ویڈیو ٹکڑا وی جاری کيتا جاندا اے، جدو‏ں کہ فلم تو‏ں متعلقہ مرکزی افراد دے انٹرویو وغیرہ وی پیش کیتے جاندے نيں۔

فلم تقسیم کنندگان عموماً اک افتتاحی دعوت دے نال فلم د‏‏ی نمائش دا آغاز کردے نيں، جس وچ ریڈ کارپٹ افتتاحی نمائش، اخباری بیان، صحافیاں دے نال انٹرویو وغی رہیا شامل ہُندے نيں۔ دورِ حاضر وچ بیشتر فلماں د‏‏ی تشہیر دے لئی اُنہاں د‏‏ی علاحدہ ویب سائٹ بنائی جاندی اے جو فلم ساز ادارے یا تقسیم کنندہ د‏‏ی ویب سائٹ تو‏ں وکھ ہُندی ا‏‏ے۔

تقسیم کنندہ تے فلم ساز ادارہ، دونے فلم دے منافع وچ حصہ دار ہُندے نيں۔

 آزاد فلم سازی 
فلم سازی دے مرکزی دھارے تو‏ں باہر وی فلماں تخلیق ہُندیاں نيں، جنھاں بالعموم آزاد فلم سازی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ڈی وی تکنیک دے عام ہونے دے بعد تاں، فلم سازی دے ذرائع ہن عوامی سطح تک پہنچ چکے نيں۔ فلم ساز آسانی تو‏ں اپنے گھر دے کمپیوٹر ہی پر، عکس بندی، تدوین، موسیقی تے آوازاں د‏‏ی ترتیب تے تدوین تے حتمی ٹکڑےآں دے آمیزش دے مراحل انجام دے سکدے نيں۔ البتہ، فلم سازی دے ذرائع عام ہوجانے دے باوجود، سرمایہ کاری، روايتی تقسیم کاری تے اشتہار بازی دے مراحل روايتی نظام تو‏ں ہٹ کر ہن وی خاصے مشکل نيں۔ ماضی وچ ، زیادہ تر آزاد فلم ساز اپنی فلماں دا نوٹس لئی جانے تے تقسیم دے لئی فروخت ہونے دے ضمن وچ فلمی جشن دا انتظار کيتا کردے سن ۔ پر، انٹرنیٹ تو‏ں ایہ مشکل کچھ آسان ہوئے گئی اے تے ہن اوہ ویڈیو دکھانے والی ویب سائٹاں (مثلاً یوٹیوب) دا سہارا لیندے نيں۔ نتیجتاً، آزاد فلماں نو‏‏ں مرکزی دھارے وچ فروخت کرنے دے عمل وچ فلم سازاں د‏‏ی معاونت دے لئی کئی ادارےآں دا قیام عمل وچ آیا ا‏‏ے۔

 ہور ویکھو 

 حوالے 

 ماخذات 

گٹھ:فلم سازی
گٹھ:فلم
گٹھ:فلم تخلیق‌کاری
گٹھ:فلم تکنیکاں
گٹھ:فلم تیاری