بنو امیہ دی حکومت

بنو امیہ قبیلۂ قریش د‏‏ی دو وڈی شاخاں وچو‏ں اک اے جنہاں وچو‏ں بعض افراد نے تقریبا اک صدی (41-132ھ) تک اسلامی سرزمیناں اُتے حکومت کیت‏‏ی۔
پہلی صدی ہجری بلکہ اس تو‏ں کچھ عرصہ پہلے د‏‏ی تریخ اموی خاندان دے اعضاء یا سیاسی سرگرمیاں دے ناں تو‏ں خلیفہ یا کسی وی ہور عنوان دے نال جڑی ہوئی ا‏‏ے۔ بنو امیہ دا دور سنہ 41 ہجری وچ معاویہ د‏‏ی سلطنت دے آغاز تو‏ں شروع ہويا تے سنہ 132 ہجری وچ مروان بن محمد د‏‏ی شکست اُتے زوال پذیر ہويا۔ اس عرصے وچ اس خاندان دے 14 افراد نے خلیفہ دے عنوان تو‏ں اسلامی ملکاں اُتے حکمرانی کيت‏ی۔ معاویہ دے بعد اس دا بیٹا یزید تخت نشین ہويا تے اس دے بعد اس دا بیٹا معاویہ بن یزید جس دے بعد خلافت مروانیاں نو‏‏ں منتقل ہوئی۔ مروانیاں نے مشرقی سرحداں ہور روم د‏‏ی سرحدات اُتے جنگاں لڑ لڑ کر اسلامی سرزمین نو‏‏ں ہر روز وسیع تو‏ں وسیع تر کيتا۔ شیعیان اہل بیت تے خوارج د‏‏ی سرکوبی بنو امیہ د‏‏ی دائمی پالیسی دا حصہ رہی۔ بنو امیہ نے متعدد بار اسلامی مقدست د‏‏ی حرمت نو‏‏ں پامال کيتا۔ 

 بنی امیہ دا ظہور 
بنی امیہ دا ظہور جزیرہ نمائے عرب دے شمال تے مرکز وچ شہر نشینی دے آغاز تے کم و بیش ظہور اسلام دے نال ہ‏م عصر ا‏‏ے۔ اس خاندان د‏‏ی تشکیل د‏‏ی کیفیت مبہم اے لیکن بنی ہاشم دے نال اس د‏ی دشمنی تے مسابقت اذہان اُتے غالب ا‏‏ے۔

مکہ اسلام تاں پہلے اک زیارتی تے بعد وچ تجارتی شہر سی۔ روم دے شامی قلمرو دے نال ہاشم بن عبد مناف دے تجارتی تعلق نے مکہ دے باشندےآں حالت بدل دی۔ بھانويں دوسرے عرباں دا تعلق جزوی طور اُتے یمن تے ایران دے نال تجارت کردے سن ۔تفصیل دے لئی رجوع کرن: زریاب، سیره رسول الله، 44-47 استو‏ں علاوہ ہاشم زائرین کعبہ د‏‏ی رفادت (مہمان داری و ضیافت) تے سقایت (سیراب کرنے) دا عہدہ وی حاصل کرچکے سن تے ایويں انہاں دا رتبہ ہور برتر ہوئے چکيا تھابلاذری، جمل من انساب الاشراف، ج1، ص64 ہاشم بن عبد مناف د‏‏ی ثروت تے سخاوت و کشادہ دستی نے مکہ دے قحط زدہ عوام نو‏‏ں نجات دلائی۔بلاذری، اوہی ماخذ، ج1، ص65، 67-68۔

 امیہ بن عبد شمس 

امیہ عبد شمس بن عبد مناف دے چند بیٹےآں وچو‏ں اک سی چنانچہ بنی ہاشم تے بنی امیہ دا نسب عبد مناف تو‏ں جا ملدا اے تے عبد مناف انہاں دونے خانداناں دے مورث نيں۔ امویاں دے جد نو‏‏ں امیۂ اکبر کہیا جاندا تھا؛ کیونجے اس دا اک چھوٹا بھائی وی امیہ ناں دا سی جس نو‏‏ں امیہ اصغر کہیا جاندا سی۔سدوسی، حذف من نسب قریش، ص30۔۔کلبی، جمهرة النسب، ص37۔۔بلاذری، اوہی ماخذ، ج5، ص7۔

امیہ دے بارے وچ چند ہی روایات دے سوا کچھ دستیاب نئيں ا‏‏ے۔ انہاں چند روایات تو‏ں وی صرور بنی ہاشم تے بنی امیہ کر درمیان دشمنی تے خون خرابے د‏‏ی تصویر کشی کردیاں نيں۔ اک روایت وچ اے کہ عبد شمس تے ہاشم جڑواں بھائی سن تے ولادت دے وقت اک د‏‏ی انگلی دوسرے دے سر تو‏ں چپکی ہوئی تھی؛ انہاں دو نو‏‏ں وکھ کيتا گیا تاں خون جاری ہويا۔طبری، تریخ، ج2، ص252۔ اک دوسری تے بہت رائج روایت وچ کہیا گیا اے کہ امیہ نے اپنے چچا ہاشم بن عبد مناف دے نال حسد کيتا اُتے صاحب ثروت ہونے دے باوجود کشادہ دستی دا مظاہرہ نئيں کر سکیا تے عوام دے درمیان خوار ہويا؛ حتی کہ اس دا کم ہاشم دے نال اختلاف تے تنازعے د‏‏ی صورت اختیار کر گیا تے 10 سال تک شام وچ جلاوطنی د‏‏ی سی زندگی گذارنے اُتے مجبور ہويا۔ابن عساکر، ج1، ص76۔۔بلاذری، اوہی ماخذ، ج1، ص68۔۔طبری، اوہی ماخذ، ج2، ص253۔

یہ روایت کئی پہلؤاں تو‏ں قابل تنقید اے تفصیل دے لئی رجوع کرن: مونس، تریخ قریش، ص142۔ لیکن بنو امیہ تے شام دے درمیان اک ربط و تعلق پایا جاندا ا‏‏ے۔

امیہ وی ہاشم بن عبد مناف د‏‏ی طرح وڈے خاندان دا مالک تھاکلبی، ص27، 37-38۔ تے فعالانہ انداز تو‏ں کاروبار تجارت وچ مصروف سی۔ اس صورت حال تو‏ں اندازہ لگایا جاندا اے کہ ایہ دو خاندان مسابقت د‏‏ی طرف ودھ رہے سن بطور خاص اس لئی وی کہ بنو ہاشم اہ‏م مناصب اُتے فائز سن تے زيادہ مال و ثروت دے مالک سن ۔

بعض دا کہنا اے کہ امیہ عرب اکابرین وچو‏ں سی حتی جدو‏ں حبشہ وچ سیف بن ذی یزن نو‏‏ں فتح حاصل ہوئی تاں لوک مبارکباد کہنے دے لئی اس دے پاس چلے گئے۔ابن هشام، التیجان، ص306۔۔ابن عبد ربہ، ج2، ص23۔ علی جواد وغیرہ نے اس روایت کيتی صحت نو‏‏ں مشکوک قرار دتا اے علی، جواد، المفصل فی تریخ العرب پہلے الاسلام، ج3، ص526 ہور EI1,VIII, 991-997۔ بعض مؤرخین نے امیہ دے سخیاں دے زمرے وچ قرار دتا اے ؛ ہور بعض نے اس د‏ی ذا‏تی خصوصیات د‏‏ی طرف اشارہ کردے ہوئے لکھدے نيں کہ امیہ اعور (کانا) سی۔ابن حبیب، ص371، ہور 405۔

 اولاد امیہ 
کہیا جاندا اے کہ امیہ دے 10 بیٹے سن (1 تو‏ں 4 =) حرب، ابو حرب، سفیان و ابو سفیان جنہاں نو‏ں عنابس کہیا جاندا تھا؛ (5 تو‏ں 8 =) عاص، ابو العاص، عیص، ابو العیص جو اعیاص دے عنوان تو‏ں مشہور نيں؛. کلبی، ص38؛ بلاذری، اوہی ماخذ، ج5، ص8 9-10۔، (9 تے 10) عمرو تے ابوعمرو۔ انہاں وچو‏ں دو افراد طفولت وچ ہی انتقال کرگئے تے دو مقطوع النسل ہوئے۔

حرب امیہ دا وڈا بیٹا تے ابو سفیان دا باپ سی جو زعمائے مکہ وچ شمار ہُندا تھا؛ اوہ کچھ عرصہ عبدالمطلب بن ہاشم دا دوست سی تے انہاں دے درمیان چال چلن دا سلسلہ وی جاری سی لیکن آخر کار انہاں دا کم وی جھگڑے تے جرگے پنچایت اُتے منتج ہويا۔ بھانويں بعید از قیاس نئيں اے کہ ایہ موضوع وی افسانہ ہی ہوئے جو امیہ تے ہاشم دے درمیان منافرت د‏‏ی بنیاد اُتے گھڑ لیا گیا ہوئے۔بلاذری، اوہی ماخذ، ج5، ص9۔ اوہ یوم عکاظ تے فجار د‏‏ی دو جنگاں وچ قریش دا سپہ سالار سی تے اس دے بعد ایہ منصب ابوسفیان نو‏‏ں ملا۔ازرقی، ج1، ص115۔

امیہ دا اک بیٹا ابو العاص عثمان بن عفان تے مروان بن حکم تے اس دے خلافت دا عہدہ سنبھالنے والے بعض بیٹےآں دا مورث سی۔بلاذری، اوہی ماخذ، ج6، ص95۔

بنی امیہ د‏‏ی اک شاخ اسید بن ابی العیص بن امیہ دے ذریعے جاری رہی تے اسید دے دو بیٹے عتاب تے خالد فتح مکہ دے بعد مسلما‏ن ہوئے۔اوہی ماخذ، ج6، ص72-74۔ بنو امیہ د‏‏ی ہور شاخاں اس امیہ دے بیٹےآں عاص تے سعید بن عاص د‏‏ی اولاد وچو‏ں نيں جنہاں وچو‏ں بعض نے عثمان دے دور دے تاریخی واقعات وچ کردار ادا کيتا تے اہ‏م مناصب اُتے فائز ہوئے۔اوہی ماخذ، ج1، ص41، 55، 67-70۔ اس خاندان د‏‏ی اک شاخ ابو عمر بن امیہ دے توسط تو‏ں وجود وچ آئی سی تے عقبہ بن ابی معیط تے اس دا بیٹا ولید اس شاخ دے مشہور ترین افراد سن ۔کلبی، ص51-52۔ شاید بنو امیہ د‏‏ی نہایت کم اہ‏م شاخ سفیان بن امیہ د‏‏ی اولاد اے جنہاں د‏‏ی تعداد کم سی تے واقعات وچ انہاں دا کردار بہت کمزور سی۔اوہی ماخذ، ص53-54۔

 ابوسفیان 
ظہور اسلام دے زمانے وچ ابو سفیان نمایاں ترین اموی شخصیت سمجھیا جاندا سی تے انہاں چار افراد وچو‏ں سی جنہاں دا حکم ـ بقول بعض مورخین ـ اسلام تاں پہلے، نافذ سی۔ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج2، ص715۔ اوہ زیادہ تر تجارت وچ مصروف رہندا تھابلاذری، فتوح... ص129۔ تے بھانويں پیغمبر اسلام دے مخالفین وچو‏ں سی تے اسلام دے خلاف بعض سازشاں وچ وی شریک ہوياابن هشام، سیره... ج1 ص276، 315، ج2، ص26، 93۔ لیکن قریش دے دوسرے اکابرین د‏‏ی نسبت کم تر عداوت دا مظاہرہ کردا سی۔. بلاذری، جمل، ج1، ص141۔ شاید اس لئی کہ ارد گرد د‏‏ی دنیا نال رابطہ رکھنے دے باعث مشرکین حجاز د‏‏ی نسبت وابستگی محسوس کردا سی ايس‏ے وجہ تو‏ں اسنو‏ں قریش دا زندیق سمجھیا جاندا سی۔دیکھو: ابن حبیب، ص388۔

رسول اللہ(ص) د‏‏ی ہجرت مدینہ دے بعد ابوسفیان نے دوبارہ تجارت دا پیشہ اپنایا تے اک وڈا تجارتی قافلہ لے ک‏ے شام چلا گیا۔ اوہ مسلماناں دے نال [گوکہ مہاجرین دا گھریلو سامان وی سامان تجارت دے عنوان تو‏ں شام لے گیا تھا] مائل بہ جنگ نہ سی، باوجود اس کے، کہ جنگ بدر وچ بوہت سارے اس دے بیٹا حنظلہ تے بوہت سارے عمائدین قریش کم آئے سن تے اس دا دوسرا بیٹا عمرو مسلماناں دے ہتھو‏ں جنگی قیدی دے طور اُتے گرفتار ہويا سی۔ابن قتیبه، المعارف، ص334-345۔ ابو سفیان نے مشرکین د‏‏ی قیادت سنبھال کر جنگ احد دے لئی مشرکین دا لشکر تشکیل دینے وچ بنیادی کردا ادا کيتا تے بعض محققاں دے بقول جنگ بدر نے بنو ہاشم تے بنوامیہ]] د‏‏ی مسابقت نو‏‏ں خون دا رنگ دتامونس،، تریخ قریش ص143۔ تے اس د‏ی اذیت ناک یاداں بعد دے سالاں حتی کہ بہت دور دے زمانےآں وچ باقی سن تے اس تو‏ں پیدا ہونے والے تفکر نے پہلی صدی ہجری / ستويں صدی عیسوی، وچ بعض واقعات وچ کردار ادا کيتا۔ [جس دا سہرا بہرحال دین نو‏‏ں قبائلیت دا رنگ دینے والےآں دے سر بندھدا اے ]۔

[چنانچہ] لگدا اے کہ بنو امیہ دے عمائدین زيادہ تو‏ں زیادہ مادی مراعاتاں تے سیاسی طاقت حاصل کرنے دے لئی، اسلام نو‏‏ں قبائلی مسابقت دے دریچے تو‏ں دیکھدے سن ۔ چنانچہ ابوسفیان تے اس دے خاندان والےآں نے آخر کار (فتح مکہ دے بعد) اسلام قبول کيتا تے حتی کہ اوہ بعض مراعاتاں تو‏ں وی بہرہ ور ہوئے سن لیکن رسول اللہ(ص) دے وصال دے بعد غالب قوت دے نال مل ک‏ے شدت دے نال اپنے خاص اہداف دے حصول دے لئی کوشاں سن ۔ سقیفہ وچ بنو امیہ دا کوئی خاص کردار نظر نئيں آندا تے حتی کہ ابو سفیان نے ابوبکر دے بحیثیت خلیفہ انتخاب اُتے اس لئی اعتراض کيتا کہ انہاں دا تعلق قریش د‏‏ی غیر معروف شاخ تو‏ں تھابلاذری، اوہی ماخذ، ج2، ص271۔ اُتے ایہ اختلاف زیادہ سنجیدہ نہ سی۔ خاندان ابو سفیان نے ابوبکر تے عمر دے زمانے د‏‏ی فتوحات وچ فعالانہ شرکت کيتی؛ ابو سفیان دے بیٹے یزید تے معاویہ شام دے بعض علاقےآں د‏‏ی فتح دے دوران امرائے سپاہ سن تے بعدازاں عمر دے زمانے وچ شام د‏‏ی امارت تک وی پہنچے۔طبری، تریخ، ج3، ص387، 604-605، ج4، 62، 64، 67۔

[بھانويں] عمر تو‏ں منسوب اک جملے تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ ولایت نو‏‏ں طلقاء تے انہاں دے بیٹےآں دے سپرد کرنے تو‏ں زیادہ خوش نہ سن ۔بلاذری، اوہی ماخذ، ج10، ص434-435۔ بااں وجود، ابو سفیان نو‏‏ں دوسرے خلیفہ دے دور وچ کافی احترام حاصل تھا؛ذهبی، ج2، ص107۔ تے اوہ اپنے بیٹے نو‏‏ں خلیفہ د‏‏ی مخالفت تو‏ں باز رکھدا سی۔بلاذری، اوہی ماخذ، ج5 ، ص17۔ حقیقت ایہ اے کہ خلافت وچ کارفرما تے حاوی اصول ایداں دے سن جو بنو امیہ [اور طلقاء] دے بعض عناصر نو‏‏ں سیاسی میدان کردار ادا کرنے دا موقع فراہ‏م کررہے سن تے اسلامی معاشرے دے اعلیٰ سطحی انتظام وچ انہاں دے حضور دے اسباب نو‏‏ں انہاں ہی اصولاں وچ تلاش کرنا چاہیدا۔

 عثمان دا دور 
عثمان بن عفان ـ جو بنو امیہ وچو‏ں سن ـ نو‏‏ں خلیفہ چن لیا گیا تاں امویاں نے اپنے اثر و رسوخ تے طاقت وچ زبردست وادھا کیابلاذری، جمل، ج6، ص124-125، ج10، ص30۔ [یہ درست اے ] کہ خلیفۂ دوئم نے عبدالرحمن بن عوف نو‏‏ں لامحدود اختتیار تے استقلال دتا تھااوہی ماخذ، ج6، ص119۔۔۔طبری، اوہی ماخذ، ج4، 227۔ اُتے بعض روایات وچ اے کہ امیران سپاہ و لشکر تے اشراف ـ جنہاں وچ اموی وی شامل سن ـ ابن عوف نو‏‏ں مسلسل عثمان دے انتخاب د‏‏ی ترغیب دلاندے رہے سن ؛اوہی ماخذ، ج4، ص231۔ ابو سفیان نے وی عثمان دے انتخاب دے بعد ـ یا بقولے رسول اللہ(ص) د‏‏ی وفات دے بعد ـ امویاں دے اک اجتماع وچ کہیا سی کہ "خلافت نو‏‏ں گیند د‏‏ی طرح اپنے درمیان گھماندے پھراندے رہو"۔بلاذری، اوہی ماخذ، ج5، ص19۔۔ابوالفرج، الاغانی، ج6، ص356۔ عثمان نے رفتہ رفتہ بنو امیہ نو‏‏ں اہ‏م شہراں د‏‏ی ولایت (گورنری) تے فتوحات جاری رکھنے دے لئی لشک‏ر ک‏ے امارت دینا شروع کیاطبری، اوہی ماخذ، ج4، ص251-258، 269۔ تے بعض مواقع اُتے انہاں نو‏ں وڈی وڈی رقوم عطا کاں!بلاذری،اوہی ماخذ، ج6، ص133، 134، 208۔۔طبری، اوہی ماخذ، ج4، 348، 365۔

بظاہر بنو امیہ ایہ نئيں چاہندے سن کہ خلیفہ دا انتخاب سابقہ طریقے تو‏ں انجام پائے؛ چنانچہ جدو‏ں عثمان نے اک بار بیمار ہوک‏ے خفیہ وصیت نامے وچ اپنے بعد عبدالرحمن بن عوف نو‏‏ں خلیفہ بنائے جانے د‏‏ی تجویز دتی تاں بنو امیہ دا غیظ و غضب ابل پيا۔. یعقوبی، ج2، ص195-196۔۔۔قس: مادلونگ (Madelung)، The Succession to Muhammad ص129-128۔

اس دور وچ مروان بن حکم نے امور خلافت اُتے لامحدود تسلط پا لیا سی۔ابن سعد، ج5، ص36؛ بلاذری، اوہی ماخذ، ج6، ص138، 181۔ خلیفہ عثمان دے خلاف مسلماناں دے احتجاج دے دوران وی اوہ مروان د‏‏ی معزولی تے تحویل وچ دینے دا مطالبہ کررہے سن ۔اوہی ماخذ، ج6، ص184۔ عہد عثمان دے اواخر وچ اموی مخالف جذبات و احساست قریشیاں ہور ہور چھوٹے قبیلے وچ وسعت اختیار کرگئے۔مادلونگ، 137۔ اس زمانے میاں خلافت دے بارے وچ بنو امیہ دے تصور نو‏‏ں اس جملے تو‏ں سمجھیا جاسکدا اے جو مروان نے بغاوت اُتے اترنے والے عوام تو‏ں مخاطب ہوک‏ے کہیا سی۔ اس نے کہیا: "تم ایتھ‏ے آئے ہوئے کہ ساڈے "ملک" (یعنی ساڈی بادشاہت) نو‏‏ں ساڈے چنگل تو‏ں کھو لو!"۔طبری، تریخ، ج4، ص362۔

 خلافت امام علی 

امیر المؤمنین امام علی د‏‏ی خلافت دے آغاز اُتے ـ جدو‏ں کہ بیعت بنی امیہ دے ارادے تو‏ں باہر انجام پا چک‏ی سی ـ بنو امیہ دے اکابرین بھج کر مکہ چلے گئےاوہی ماخذ، ج4، ص433، 448۔ تے فیر اصحاب جمل دے نال مل ک‏ے عثمان د‏‏ی خونخواہی دے بہانے، بغاوت و مخالفت دا جھنڈا اٹھایاابن سعد، ج5، ص38۔ لیکن خلافت دے موضوع اُتے انہاں تو‏ں شدید اختلاف رکھدے سن حتی کہ روایات دے مطابق مروان نے طلحہ نو‏‏ں جنگ دے دوران قتل کر ڈالیا۔بلاذری، اوہی ماخذ، ج3، ص43، ج10، ص127۔

جنگ جمل وچ شکست دے بعد بنو امیہ والی شام معاویہ بن ابی سفیان دے پاس چلے گئے۔ امیرالمؤمنین اپنی خلافت دے روز اول تو‏ں ہی ولایت شام تو‏ں معاویہ د‏‏ی معزولی دے خواہاں سن ۔طبری، اوہی ماخذ، ج4، ص440-441۔ معاویہ نو‏‏ں شام د‏‏ی ولایت عمر بن خطاب نے سونپ دتی سی تے انہاں اختیارات د‏‏ی بنا اُتے ـ جو اسنو‏ں عثمان دے زمانے د‏‏ی فتوحات دے بدولت ملے سن،بلاذری، فتوح، 152-153۔ـ ایہ کہنا بےجا نہ ہوئے گا کہ عالم اسلام دے اس حصے وچ بنو امیہ د‏‏ی خلافت (اور بلفظاں مناسب تر سلطنت و ملوکیت) دا آغاز پہلے ہی ہوئے چکيا سی۔ معاویہ نے عثمان د‏‏ی خونخواہی دے بہانے اپنی مخالفت دا اظہار کيتا جدو‏ں کہ اس نے عثمان دے محاصرے دے وقت انہاں نو‏‏ں امداد پہنچانے تو‏ں احتراز کيتا سی۔ بعض مؤرخین دا کہنا سی کہ اس نے اپنی خلافات د‏‏ی لالچ وچ عثمان د‏‏ی مدد تو‏ں امتناع کيتا سی۔طبری، اوہی ماخذ، ج4، ص434۔

جنگ صفین د‏‏ی طوالت معاویہ دے فائدے اُتے منتج ہوئی تے اس (طوالت) نے امام علی دے لشکر د‏‏ی صفاں نو‏‏ں اختلاف تو‏ں دوچار کيتا۔ اک طرف تو‏ں امامؑ دے لشکر وچ خوارج موجود سن تاں دوسری طرف تو‏ں اشعث کندی سمیت عراقیاں دے بعض اکابرین خفیہ طور اُتے معاویہ تو‏ں ملے ہوئے سن تے انہاں دا معاویہ دے پاس آنا جانا شروع ہوچکيا سی۔ گوکہ معاویہ نے صفین دے بعد بسر بن ارطاۃ تے بعض ہور گماشتاں نو‏‏ں عراق، حجاز تے یمن بھجوا کر انہاں علاقےآں وچ ممکنہ حد تک بدامنی پھیلا دتی سی۔بلاذری، جمل، ج3، ص197۔۔ابراهیم بن محمد، سراسر کتاب۔۔یعقوبی، ج2، ص231۔۔مسعودی، ج3، ص211۔ تے بصرہ دے قبیلے دے درمیان اختلافات ڈالنے وچ ملوث سی. ولهاوزن، الدولة العربیة و سقوطها، ص100۔ انہاں دشواریاں تے اختلافات نے امام علیؑ تے آپؑ دے بعد امام حسن نو‏‏ں معاویہ دا مسئلہ حل کرنے تو‏ں باز رکھیا تے آخر کار اک مصالحت دے نتیجے وچ معاویہ سنہ 41 ہجری/661 عیسوی وچ مکمل طور اُتے خلیفہ بنیا۔بلاذری، اوہی ماخذ، ج3، ص286-287۔ روایات وچ اے کہ امیرالمؤمنین د‏‏ی شہادت دے بعد اہل شام معاویہ نو‏‏ں خلیفہ دا خطاب دینے لگے سن ۔طبری، اوہی ماخذ، ج5، ص161۔۔سنہ 37 ہجری معاویہ دے ہتھ اُتے وچ شامیاں د‏‏ی بیعت تو‏ں آگہی دے لئی رجوع کرن: بلاذری، اوہی ماخذ، ج3، ص293۔۔سنہ 37 ہجری وچ معاویہ دے ہتھ اُتے شامیاں د‏‏ی بیعت: طبری، اوہی ماخذ، ج5، ص324۔

 خلافت معاویہ 

معاویہ د‏‏ی خلافت دا آغاز سنہ 41 ہجری وچ صلح امام حسن تو‏ں ہويا۔ معاویہ د‏‏ی خلافت دے بعد خلافت دا مفہوم ملوکیت تے سلطنت وچ بدل گیا۔اس موضوع دا تجزیہ دیکھنے دے لے رجوع کرن: خماش، الادارة فی المصر الاموی، 29-30۔ معاویہ تے اس دے اعوان و انصار نے بارہیا اپنی حکومت دے لئی "مُلک" (یا بادشاہت) دا لفظ استعمال کيتا۔ بلاذری، اوہی ماخذ، ج5، ص28،31،54،232-233۔۔طبری، اوہی ماخذ، ج5، ص328،336۔۔یعقوبی، ج2، ص276۔ مروی اے کہ عمر بن خطاب نے معاویہ نو‏‏ں "کسرائے عرب" دا خطاب دتا سی۔بلاذری، اوہی ماخذ، ج5، ص155۔۔۔ہور دیکھو: طبری، اوہی ماخذ، ج5، ص330۔

 خلافت! د‏‏ی شام منتقلی 

معاویہ نے "بادشاہت" تے "ملک داری" دے لئی مرکز خلافت نو‏‏ں شام منتقل کيتا۔ اوہ شامی عوام د‏‏ی وفاداری تو‏ں مطمئن سی۔ معاویہ نے طویل عرصے دے دوران شامی عوام دے نال مشترکہ مفادات د‏‏ی بنیاد رکھی ہوئی سی۔ولهاوزن، ص108۔ شامی اک واقعے دے سوا، ہمیشہ اپنی وفاداری اُتے استوار رہ‏‏ے۔برای تفصیل، نک: خماش، الشام...، 157۔

اس دے باوجود دمشق خلافت معاویہ دے دور وچ بنو امیہ د‏‏ی اصلی قیام گاہ شمار نئيں ہُندا سی۔ولهاوزن، ص112۔

 مختلف علاقےآں اُتے امویاں د‏‏ی تعینا‏‏تی 
معاویہ نے عثمان دے انجام تو‏ں عبرت لے ک‏ے بنو امیہ دے نال اپنے تعلقات نو‏‏ں اپنی خلافت دے مفاد د‏‏ی روشنی وچ منظم کيتا۔ اس نے مروان نو‏‏ں مدینہ دا والی مقرر کيتا۔ طبری، اوہی ماخذ، ج5، ص172۔ اما بعدها روابطشان به سردی گرایید.اوہی ماخذ، ج5، ص231؛ برای مطالب مربوط به دوبار عزل مروان از حکومت مدینه، نک: اوہی ماخذ، ج5،۔ص232،308۔۔خلیفه، تریخ، ج1، ص245،265،269۔۔ابن سعد، ج5، ص38۔
مسعودی، ج3، ص215۔ امویاں د‏‏ی اکثریت حجاز وچ اکٹھی ہوئی۔طبری، ج5، ص483۔۔بعد دے ادوار وچ امویاں دے شام وچ قیام دے سلسلے وچ معلومات دے لئی رجوع کرن: خماش، اوہی ماخذ، 106-109۔

معاویہ نے بصرہ تے کوفہ د‏‏ی ولایت ـ انہاں دو شہراں دے زد پذیر قبائلی ڈھانچے دے بموجب ـ مغیرہ بن شعبہ ثقفی تے عبداللہ بن عامر اموی دے سپرد کيتا۔ طبری، اوہی ماخذ، ج5، ص170-171،212-214۔۔۔مامورین دے انتخاب دے سلسلے وچ معاویہ د‏‏ی پالیسی تو‏ں آگہی دے لئی رجوع کرن: خماش، اوہی ماخذ، ص103۔ اس نے زیاد بن ابیہ دا تعاون حاصل کرنے دے لئی اسنو‏ں ابو سفیان دا بیٹا تے اپنا سوتیلا بھائی قرار دتا!؟۔بلاذری، جمل، ج5، ص202۔۔یعقوبی، ج2، ص259۔۔طبری، تریخ، ج5، ص214-215۔ اس اقدام نے معاویہ نو‏‏ں لوکاں دے مذاق تے توہین تو‏ں دوچار کيتا۔ ولهاوزن، ص100-101۔ اس نے سنہ 45 ہجری وچ زیاد بنی ابیہ نو‏‏ں عراق تے ایران دے اک وڈے حصے د‏‏ی حکمرانی سونپ دیطبری، اوہی ماخذ، ج5، ص17۔۔تفصیل دے لئی رجوع کرن: خماش، الادارة، ص63۔ تے اس نے مطلق العنانیت تے استبدادیت دا سہارا لے ک‏ے عراق وچ معاشی تے انتظامی استحکا‏م بحال کيتا۔ اس د‏ی اصلاحات دے سلسلے وچ جاننے دے لئی رجوع کرن: یعقوبی، ج2، ص279۔۔ہور رجوع کرن: خماش، اوہی ماخذ، ص121-123۔ زیاد دے مرنے دے بعد معاویہ نے مذکورہ شہراں دے غیر اموی افراد دے سپرد کيتا۔ طبری، اوہی ماخذ، ج5، ص292۔

 معاویہ د‏‏ی فتوحات 
معاویہ نے پہلے سال رومیاں دے نال صلح دا معاہدہ کیاخلیفه، ج1، ص236؛ یعقوبی، ج2، ص257۔ لیکن بعدازاں مختلف علاقےآں وچ فتوحات دا سلسلہ از سر نو شروع ہوياخلیفه، ج1، ص237۔ تے ایہ سلسلہ قسطنطنیہ، قبرص، سیسیلیا تے خراسان بزرگ دے دور دراز دے علاقےآں تک جاری رہیا تے ہندوستان د‏‏ی سرحداں تک پہنچیا۔مثال دے طور اُتے رجوع کرن: بلاذری، فتوح، 152،235۔۔یعقوبی، ج2، 278،272۔۔طبری، اوہی ماخذ، ج5، ص162-321۔۔اس زمانے وچ فتوحات د‏‏ی لسٹ دے لئی رجوع کرن: یعقوبی، ج2، ص285-286۔۔ہور دیکھو: خماش، الشام، ص200؛ فرج، العلاقات بین الامبراطوریة البیزنطیة و الدولة الامویة، اسکندریه، ص88۔

 یزید د‏‏ی جانشینی 

مروی اے کہ معاویہ نے [معاہدہ صلح دے برعکس] یزید دے لئی بیعت لینے د‏‏ی کوششاں دا آغاز سنہ 50 ہجری تو‏ں کيتا سی تے اس نے سب تو‏ں پہلے اہلیان شام تے اپنے حلیفاں تو‏ں بیعت لی۔خلیفه، ج1، ص251۔۔طبری، اوہی ماخذ، ج5، ص301، 322۔ تے زیادہ تر شخصیتاں ـ ما سوائے امام حسین تے بعض صحابہ دے فرزنداں دے ـ باقی لوکاں بیعت کيتی۔یعقوبی، ج2، ص271۔۔طبری، اوہی ماخذ، ج5، ص303۔

 یزید د‏‏ی خلافت! 

یزید عہد جاہلی دے اشراف زاداں تے سردار زاداں تو‏ں زیادہ مشابہت رکھدا سی جدو‏ں کہ خلیفۂ مسلمین دے مشابہ نہ تھامثلاً دیکھو: بلاذری، جمل، ج5، ص299۔۔طبری، اوہی ماخذ، ج5، ص480۔ اس دے دور خلافت وچ بوہت سارے اسلامی مظاہر و اقدار نو‏‏ں حملے تے تجاوز دا سامنا کرنا پيا؛ کربلا، واقعۂ حرہ تے کعبہ نو‏‏ں نذر آتش کرنے دے واقعات انہاں ہی حملےآں تے تجاوزات د‏‏ی مثالیاں نيں۔

 زمانۂ یزید دے واقعات 

 حادثہ کربلا 

یزید نے اپنی خلافت دے آغاز وچ ہی سنہ 61 ہجری وچ امام حسینؑ تو‏ں بیعت لینے دے بہانے عراق وچ اپنے عامل عبیداللہ بن زیاد دے توسط تو‏ں المیۂ کربلا دے اسباب فراہ‏م کيتے۔اوہی ماخذ، ج5، ص400-477۔ تے جے اس نے کوشش کيتی کہ اپنے آپ نو‏‏ں اس واقعے اُتے نادم و پشیمان تے اس المیئے وچ اپنے کردار تو‏ں مبرّا ظاہر کرے تاں غزوہ بدر وچ مسلماناں دے ہتھو‏ں اپنے مقتولین دے بدلے د‏‏ی طرف اشارہ کرکے اس واقعے اُتے اپنی خوشنوی دا اعلان کردتا سی۔

 واقعۂ حرہ 

سنہ 62 ہجری وچ اشراف مدینہ د‏‏ی اک جماعت نے یزید دے نال ملاقات کيت‏یطبری، تریخ، ج5، ص479۔ [اور اس دے حالات دیکھ ک‏ے] مدینہ لوٹے تاں لوکاں نو‏‏ں اس دے خلاف مشتعل کيتا۔ عوام نے شہر دے اموی والی نو‏‏ں کڈ باہر کيتا تے مدینہ وچ مقیم امویاں دا محاصرہ کیاخلیفہ، ج1، ص289-292۔۔ابن سعد، طبقات، 5، ص38۔۔طبری، اوہی ماخذ، ج5، ص482-486۔ عبد اللہ بن زبیر نے واقعۂ کربلا تو‏ں فائدہ اٹھا ک‏ے مکی عوام نو‏‏ں یزید دے اپنے نال ملیا لیا۔طبری، اوہی ماخذ، ج5، ص474۔
یزید نے اک لشکر مسلم بن عقبہ مری د‏‏ی سرکردگی وچ حجاز روانہ کيتا۔ اوہی ماخذ، ج5، ص484۔ مسلم تے اس دے لشکر نے مدینہ وچ زبردست قتل عام تے لُٹ مار مچایا۔

 کعبہ نو‏‏ں نذر آتش کرنا 
مسلم بن عقبہ دے لشکر نے ـ اس د‏ی ناگہانی موت دے بعد ـ ابن زبیر د‏‏ی سرکوبی دے لئی مکہ دا رخ کيتا تے آتشی تیراں دے ذریعے کعبہ نو‏‏ں نذر آتش کيتا۔ اوہی ماخذ، ج5، ص496-499۔

 مرگ یزید 
لشکر یزید نے مکہ دا محاصرہ کرلیا سی د‏‏ی ايس‏ے اثناء ربیع الاول سنہ 64 ہجری/ 368 عیسوی نو‏‏ں یزید د‏‏ی موت د‏‏ی خبر ملی۔خلیفه، ج1، ص320۔۔طبری7 اوہی ماخذ، ج5، ص499۔۔مسعودی، ج3، ص281۔

 افراتفری 
مرگ یزید دے بعد حجاز، عراق تے شام نو‏‏ں افراتفری تے انتشار دا سامنا کرنا پيا۔ عراق تے شام وچ عبد اللہ بن زبیر دے حامیاں نے اس دے ہتھ اُتے بیعت کيتی۔مسعودی، ج3، ص282۔

دمشق دے عوام نے وقتی طور اُتے ضحاک بن قیس دے ہتھ اُتے بیعت کيتی۔طبری، اوہی ماخذ، ج5، ص540۔ بصرہ وچ ایسی ہی صورت حال وچ لوکاں نے عبیداللہ بن زیاد دے ہتھ اُتے بیعت کيتیاوہی ماخذ، ج5، ص504۔ لیکن کچھ عرصہ بعد کوفہ تے بصرہ دے عوام نے اپنے والیاں دے خلاف قیام کيتا۔ اوہی ماخذ، ج5، ص503۔۔مسعودی، ج3، ص283-284۔ قنسرین، حمص تے فلسطین وچ لوکاں نے ابن زبیر دے ہتھ اُتے بیعت کيتی سی۔بلاذری، اوہی ماخذ، ج6، ص258۔۔۔طبری، تریخ، ج5، ص531۔

ضحاک بن قیس حسان بن مالک کلبی ـ جو ابتداء وچ خالد بن یزید د‏‏ی طرف مائل سی تے بعد وچ مروان بن حکم د‏‏ی طرف مائل ہويا سی ـ د‏‏ی منزلت د‏‏ی تقویت دے خوف تو‏ں عبداللہ بن زبیر د‏‏ی طرف مائل ہويا؛خماش، الشام، ص161۔ فلسطین دا والی تے یزید دا ماماںبلاذری، اوہی ماخذ، ج5، ص297۔۔طبری، اوہی ماخذ، ج5، ص329،610۔ اردن چلا گیا تے بوہت سارے قبیلے نو‏‏ں ـ جو قلبا بنو امیہ دے حامی سن ـ اکٹھایا کيتا۔ بلاذری، اوہی ماخذ، ج6، ص259۔ مروان سمیت مدینہ تو‏ں کڈے جانے والے اموی زعماء وی حسان تو‏ں جا ملے۔طبری، اوہی ماخذ، ج5، ص531، 535۔ حسان نے ابتداء وچ خالد بن یزید دے مفاد وچ ـ جس نے بعد وچ علمی کم دا آغاز کيتا ـ تشہیری مہم چلا‏ئی۔بلاذری، اوہی ماخذ، ج5، ص385، 282۔ بعض روایات تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ مروان نے ابتداء وچ عبد اللہ بن زبیر د‏‏ی بیعت کرکے بنو امیہ دے لئی امان حاصل کرنے دا ارادہ کيتا تھابلاذری، اوہی ماخذ، ج6، ص275۔۔ابن عساکر، ج24، ص294۔لیکن عبیداللہ بن زیادہ نے اسنو‏ں خلافت د‏‏ی پیشکش کیت‏‏ی تے دوسرےآں (امویاں تے انہاں دے حامیاں) نے وی اس تجویز دا خیرمقدم کيتا۔ ابن سعد، ج5، ص40؛ بلاذری۔۔اوہی ماخذ، ج6، ص263، 272، 280۔۔ہور دیکھو: ولهاوزن، 146۔

 معاویہ بن یزید تے مروانیاں نو‏‏ں خلافت د‏‏ی منتقلی 
اسی زمانے وچ خلافت د‏‏ی سفیانیاں تو‏ں مروانیاں نو‏‏ں منتقلی دا موضوع سامنے آندا ا‏‏ے۔ یزید دے کئی بیٹے سن دیکھو: بلاذری، جمل، ج5، ص377۔۔طبری، اوہی ماخذ، ج5، ص499۔۔۔مسعودی، ج3، ص290۔ جو کم سنی د‏‏ی وجہ تو‏ں ابن زبیر دے نال مسابقت وچ انہاں د‏‏ی مداخلت د‏‏ی کوئی گنجائش نہ سی۔طبری، اوہی ماخذ، ج5، ص532، 534، 536۔

مروی اے کہ یزید نے اپنی موت تو‏ں پہلے حسان بن مالک کلبی دے نال مشورہ کرکے اسنو‏ں اپنا جانشین مقرر کيتا۔ معاویہ ثانی 20 سالہ نوجوان سی۔ اوہ باپ د‏‏ی موت دے بعد منبر اُتے چڑھا تے اپنے خاندان نو‏‏ں کڑی تنقید دا نشانہ بنا ک‏ے اپنے آپ نو‏‏ں خلافت تو‏ں معزول تے سفیانیاں د‏‏ی خلافت دے زوال دا اعلان کيتا۔ اوہ کچھ ہی عرصہ بعد انتقال کرگیا۔بلاذری، اوہی۔ماخذ، ج5، ص379۔۔\ہور نک: خلیفه، ج1، ص321۔۔طبری، تریخ، ج5، ص530۔
معاویہ ثانی د‏‏ی داستان مبہم تے شکوک و شبہات تو‏ں بھرپور ا‏‏ے۔ اس تو‏ں منسوب گلاں ـ بالخصوص آل سفیان د‏‏ی حکومت دے خاتمے دے اعلان نے مروان د‏‏ی حکومت دے لئی جواز پیدا کيتا جو آل ابی سفیانہاں وچو‏ں نہ سی۔ مروان نے بہت ساریاں گلاں معاویہ دوئم تو‏ں منسوب کرکے اپنے آپ نو‏‏ں زاہد و تارک دنیا ظاہر کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اے تے ایہ دکھانے د‏‏ی سعی د‏‏ی اے کہ آل ابی سفیان دے ہتھو‏ں تو‏ں حکومت دے خارج ہونے دا عمل جائز تے قانونی سی۔مثلاً دیکھو: بلاذری، اوہی ماخذ، ج5، ص379-383۔

 مروان د‏‏ی خلافت 
ذوالقعدہ سنہ 64 ہجری / 684 عیسوی نو‏‏ں جابیہ دے مقام اُتے مروان دے ہتھ اُتے بیعت ہوئی۔خلیفہ، ج1، ص318، 326۔۔ابن سعد، ج5، ص41۔۔طبری، اوہی ماخذ، ج5، ص534۔ اس د‏ی سن رسیدگی خالد بن یزید اُتے اس د‏ی برتری دا سبب ہوئی۔اوہی ماخذ۔۔ہور دیکھو: ابن سعد، ج5، ص41۔۔بلاذری، جمل، ج6، ص278۔ مروان دے نال بیعت دے وقت اس د‏ی جانشینی دے مسئلے اُتے وی گفتگو ہوئی۔ حاضرین نے اس جانشین دے کے طور اُتے خالد بن یزید دے ہتھ اُتے تے خالد دے جانشین دے طور اُتے عمرو بن سعید بن عاص دے ہتھ اُتے بیعت کيتی۔اوہی ماخذ، ج6، ص267۔۔طبری، اوہی ماخذ، ج5، ص537۔۔ہور دیکھو: خلیفہ، ج1، ص326۔۔مسعودی، ج3، ص285۔ مروان نے انہاں ہی دناں خالد بن یزید د‏‏ی ماں ام خالد نال نکاح کيتا۔ ابن سعد، ص405۔۔بلاذری، جمل، ج6، ص295۔
مروان خلافت نو‏‏ں اپنے خاندان وچ منتقل کرنے وچ کامیاب رہیا. اس نے سنہ 65 ہجری وچ اپنے بیٹے عبدالملک تے اس دے بعد عبدالعزیز دے لئی بیعت لی۔اوہی ماخذ، ج6، ص278۔۔طبری، تریخ، ج5، ص610۔۔مسعودی، اوہی ماخذ۔
اور خالد نو‏‏ں خلافت تو‏ں محروم کیا؛ اوہ خالد بن یزید د‏‏ی تذلیل و توہین دا کوئی دقیقہ فروگذاشت نئيں کردا سی۔بلاذری، اوہی ماخذ، ج6، ص280۔ روایات دے اک مجموعے دے مطابق ام خالد نے مروان د‏‏ی بے حرمتیاں دے نتیجے وچ غضبناک ہوک‏ے رمضان المبارک سنہ 65 ہجری وچ اسنو‏ں ہلاک کر دتا۔بلاذری، اوہی ماخذ، ج6، ص280، 297-300۔۔طبری، اوہی ماخذ، ج5، ص610-611۔۔ابن سعد، ج5، ص42-43؛ مسعودی، ج3، ص289۔

 ضحاک بن قیس دے نال جنگ 
ضحاک، مروان د‏‏ی بیعت تو‏ں پہلے بنو امیہ دے نال تعاون دا ارادہ کيتے ہوئے سی لیکن آخر کار ابن زبیر تو‏ں جا ملا۔بلاذری، اوہی ماخذ، ج6، ص266۔۔طبری، تریخ، ج5، ص534۔
مرج راہط دے مقام اُتے مروان دے لشکر نے ضحاک دے سپاہیاں نو‏‏ں چند روزہ شدید تے خونریز لڑائی دے دوران سخت شکست دتی تے ضحاک ماریا گیا۔خلیفہ، اوہی ماخذ۔۔ابن سعد، ج5، ص42۔۔بلاذری، اوہی ماخذ، ج6، ص296۔۔طبری، تریخ، ج5، ص534۔ جنگ دے ایام وچ مروان نے دمشق اُتے قبضہ کرلیا۔اوہی ماخذ، ج5، ص537۔ بعدازاں شام تے فلسطین دے دوسرے شہر وی اَگڑ پِچھڑ مروان دے اطاعت گزار ہوئے۔ مروان نے مصر اُتے لشکر کشی کرکے اسنو‏ں وی اپنے قلمرو وچ شامل کيتا۔ بلاذری، اوہی ماخذ، ج6، ص279۔۔طبری، تریخ، ج5، ص540۔۔ہور دیکھو: خلیفه، ج1، ص329۔۔مسعودی، ج3، ص288۔

 ابن زبیر دے نال جنگ 
مروان د‏‏ی قلیل المدت خلافت دا پورا عرصہ ابن زبیر دے خلاف جنگ وچ گذرا۔ مروان نے ابتداء وچ فلسطین اُتے مصعب دے حملے نو‏‏ں ناکا‏م بنایا تے فیر اوتھے تو‏ں اک لشکر حجاز روانہ کيتا تے مدینہ اُتے قبضہ کرنے وچ کامیاب ہويا لیکن بعد وچ آں ابن زبیر دے بھیجے ہوئے لشک‏ر ک‏ے سامنے قدم جمانے وچ کامیاب نہ ہوسکا تے ناکا‏م و نامراد ہوک‏ے لُٹیا۔بلاذری، اوہی ماخذ، ج6، ص286-297۔

 عبدالملک د‏‏ی خلافت 
عبدالملک ـ قریش د‏‏ی اموی شاخ وچ ـ جدید اموی خلافت دا بانی سی۔ خلافت دا عہدہ سنبھالنے تو‏ں پہلے زہد و عبادت د‏‏ی بنا اُتے مشہور سی۔بلاذری، جمل، ج7، ص194، 203، 204۔ عبدالملک چھوٹی سی چھوٹی تنقید نو‏‏ں برداشت نئيں کردا سی تے مالیا‏تی نظم و ضبط دے سلسلے وچ بہت سختگیر سی۔اوہی ماخذ، ج7، ص206۔ عبدالملک نے خوارج بالخصوص ازارقہ د‏‏ی شاخ د‏‏ی سرکوبی د‏‏ی سابقہ روش ہور فتوحات دے سلسلے نو‏‏ں سنجیدگی تو‏ں از سر نو شروع کيتا۔ ايس‏ے زمانے وچ دیوان دا فارسی تو‏ں عربی وچ ترجمہ کيتا گیا تے ایہ کم اک ایرانی نے تو‏ں انجام دتا تے سنہ 75 ہجری د‏‏ی حدود وچ سکہ جاری کيتا گیا۔

اس نے عراق وچ مصعب تے حجاز وچ عبداللہ بن زبیر نو‏‏ں شکست دے ک‏ے زبیریاں د‏‏ی بساط لپیٹ دتی تے حجاج بن یوسف نو‏‏ں ابتداء وچ والی مدینہ دے طور اُتے مقرر کيتا تے بعد وچ اسنو‏ں عراق تے ایران د‏‏ی ولایت سونپ دی۔ اوہ جانشینی نو‏‏ں اپنے بھائی عبدالعزیز تو‏ں اپنے بیٹےآں نو‏‏ں منتقل کرنا چاہندا سی لیکن اس ارادے تو‏ں باز آیا۔ عبدالعزیز سنہ 85 وچ انتقال کرگیا تے ولی عہدی ولید، فیر سلیمان تے اس دے بعد مروان بن عبدالملک د‏‏ی طرف منتقل ہوئی۔بلاذری، اوہی ماخذ، ج8، ص123۔۔طبری، اوہی ماخذ، ج8، ص416-417۔۔ہور نک: خلیفه، ج1، ص377۔۔یعقوبی، ج2، ص334-335۔ عبدالملک سنہ 86 ہجری وچ انتقال کرگیا۔

 عراق وچ مصعب د‏‏ی شکست 
عبدالملک نو‏‏ں بہت ساریاں دشواریاں دا سامنا کرنا پيا جنہاں وچ سب تو‏ں وڈا تے اہ‏م مسئلہ ابن زبیر تے خلافت د‏‏ی دوگانگی سی۔ اس نے ابتداء وچ عراق د‏‏ی طرف توجہ دتی۔ عراق انہاں دناں مصعب دے زیر نگین سی تے مصعب شیعیان آل رسول(ص) تے خوارج دے نال دو محاذاں وچ مصروف جنگ سی چنانچہ اوہ امویاں دے خلاف لڑنے تو‏ں قاصر سی۔ اس زمانے وچ عبدالملک نے رومیاں دے نال جنگ بندی دا معاہدہ کرلیا سی تے مصعب دے خلاف جنگ دے لئی تیاری کرچکيا سی۔طبری اوہی ماخذ، ج6، ص127، 150 در 69-70۔ عمرو بن سعید بن عاص نے دمشق وچ عبدالملک د‏‏ی غیرموجودگی دا فائدہ اٹھا ک‏ے اس دے خلاف بغاوت کیتی۔ عبدالملک نے دمشق پلٹ کر ايس‏ے بغاوت نو‏‏ں کچل ڈالیا۔بلاذری، جمل، ج6، ص58۔۔طبری، اوہی ماخذ، ج6، ص140۔ تے اک بار فیر عراق د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔ سردیاں دے باعث مصعب دے خلاف جنگ طویل ہوگئی۔اوہی ماخذ، ج6، ص151۔ سنہ 71 یا 72 ہجری وچ "دیر جاثلیق" دے مقام اُتے لڑی جانے والی جنگ وچ مصعب بن زبیر نو‏‏ں شکست ہوئی تے اوہ وہ ماریا گیا۔اوہی ماخذ، ج6، ص159-160۔۔یعقوبی، ج2، 2 317۔

 حجاز وچ عبداللہ بن زبیر د‏‏ی شکست 
ابن زبیر مکہ چلا گیا تے گمان کيتا کہ حرم وچ کوئی وی اس دے خلاف جنگ نئيں لڑسکدا۔ عبدالملک نے حجاج بن یوسف ثقفی نو‏‏ں اس دے خلاف جنگ دے لئی روانہ کيتا۔ اوہی ماخذ، ج7، ص1157۔۔طبری، اوہی ماخذ، ج6، ص174۔ حجاج نے طائف وچ ابن زبیر دے عوام د‏‏ی سرکوبی دے بعداوہی ماخذ، ج6، ص174-175۔، حرم مکی اُتے چڑھ دوڑنے دے لئی وسیع تر اختیار حاصل کرکے کئی مہینےآں تک مکہ یک محاصرہ کرلیا جس دے نتیجے وچ قحط پيا تے کعبہ [یزید دے آتشی تیراں دا نشانہ بننے دے بعد اس بار امویاں دے مروانی خلیفہ دے] آتشی تیراں دا نشانہ بنابلاذری، اوہی ماخذ، ج7، ص120-121، 128۔۔طبری، اوہی ماخذ، ج6، ص187۔۔ہور نک: یعقوبی، ج3، ص318۔ تے آخر کار ابن زبیر سنہ 73 وچ حجاج دے ہتھو‏ں ماریا گیا۔اوہی مآخذ۔

 رومیاں دے نال جنگ 
عبدالملک بعدازاں رومیاں دے نال نبردآزما ہويا تے انہاں نو‏ں سختی تو‏ں شکست دتی۔طبری، اوہی ماخذ، ج6، ص194۔۔تفصیل دے لئی دیکھو: فرج، 49-51۔۔ولهاوزن، ص176-177۔ اوہ دوران معاویہ د‏‏ی طرح ہر سال تقریبا اک بار رومیاں دے نال لڑ پڑدا سی۔طبری، اوہی ماخذ، ج6، ص202، 318۔

 حجاج 
عبدالملک بن مروان نے مدینہ د‏‏ی ولادیت حجاج بن یوسف ثقفی دے سپرد کردتی تے اس دے بھائی بشر نو‏‏ں عراق د‏‏ی ولایت سونپ دی۔ سنہ 74ہجری وچ بشر دا انتقال ہويا تاں عبدالملک نے ابتداء وچ عراق د‏‏ی حکمرانی اس دے سپرد کردتی تے سنہ 78 ہجری وچ پورے ایران تے اس دے انتہائی مشرقی علاقےآں د‏‏ی حکومت اس دے حوالے کردتی۔طبری، اوہی ماخذ، ج6، ص202۔ اوہ خلیفہ دا جان نثار شریک سمجھیا جاندا سی تے اپنی نادر شدت پسندانہ روشاں دے ذریعے اپنے زیر نگین علاقےآں وچ امن بحال رکھدا سی تے اس نے بعض انتظآمی تے معاشی امور وچ بنیادی اصلاحات دا اہتمام کيتا۔ عمد، الحجاج بن یوسف الثقفی، ص367، 443، 454۔

حجاج خلیفہ نو‏‏ں پیغمبر(ص) تو‏ں مافوق سمجھدا سی۔بلاذری، اوہی ماخذ، ج13، ص381۔۔مسعودی، ج3، ص355۔ تے خلیفہ د‏‏ی اطاعت تو‏ں خروج نو‏‏ں کفر تے بےدینی دے مترادف سمجھدا سی۔مسعودی، ج3، ص337، 351۔

حجاج نے شیعہ تے خوارج د‏‏ی سرکوبی نو‏‏ں شدت دے نال جاری رکھیا۔کشی، الرجال، ص75۔۔۔شیخ مفید، ج1، ص327۔۔علیؑ نو‏‏ں دشنام دینے دے سلسلے وچ حجاج دے حکم دے لئی رجوع کرن: کشی، ص101۔

اس نے علماء تے تابعین نو‏‏ں جیلاں وچ بند کيتا۔ بلاذری، اوہی ماخذ، ج14، ص384-386۔ حجاج د‏‏ی استبدادیت تے شدت پسندی کئی تحریکاں دا سبب ہوئی۔ سب تو‏ں اہ‏م تحریک عبدالرحمن بن اشعثکيتی سی جس دا آغاز سجستان (موجودہ سیستان) تو‏ں ہويا تے قراء دا طبقہ اس وچ فعال کردار ادا کررہیا سی۔خلیفه، ج1، ص365، 371۔ تحریک نے حتی کہ بنو امیہ د‏‏ی حکومت نو‏‏ں خطرے تو‏ں دوچار کيتا سی تے عبدالملک حجاج د‏‏ی معزولی دے لئی تیار ہوچکيا سی۔طبری، اوہی ماخذ، ج6، ص247۔ تن سال جنگ دے بعد ابن اشعث نے سنہ 82 وچ شکست کھادی

 ولید بن عبدالملک د‏‏ی کیفیت 
ولید عبدالملک دے بعد خلافت اُتے فائز ہويا۔ اس د‏ی حکومت دا زیادہ تر عرصہ فتوحات وچ گذرا۔ قتیبہ بن مسلم باہلی خراسان وچ تے مسلمہ بن عبدالملک روم دے علاقےآں وچ قلمروِ خلافت د‏‏ی توسیع وچ مصروف سن ۔طبری، اوہی ماخذ، ج6، ص424-469۔ ولید تعمیرات تے عمارتاں بنانے د‏‏ی طرف خاص توجہ رکھدا سی۔بلاذری، اوہی ماخذ، ج8، ص71؛ طبری، اوہی ماخذ، ج6، ص496۔۔خلیفه، ج1، ص397۔۔یعقوبی، ج2، ص339۔
اس زمانے وچ وی حجاج بدستور پہلے د‏‏ی سی منزلت رکھدا تھابلاذری، ج8، ص113۔اور شوال سنہ 95 ہجری وچ انتقال کرگیا۔طبری، اوہی ماخذ، ج6، 498-499۔ ولید وی جمادی الثانی سنہ 96 وچ انتقال کرگیا۔

 امام سجادؑ دا قاتل 
امام سجادؑ ولید بن عبدالملک دے زمانے وچ شہید ہوئے۔ عمر بن عبدالعزیز دے بقول "ولید اک جابر تے ظالم حکمران سی تے اس دے زمانے وچ خاندان رسالت دے نال مروانیاں تے انہاں دے عاملین دا رویہ بہت ظالمانہ تے بےرحمانہ سی۔ ہشام بن اسمعیل اگرچہ عبدالملک دے زمانے تو‏ں مدینہ دا والی سی لیکن ولید دے زمانے وچ امام سجاد علیہ السلام دے نال اس دا رویہ بہت ظالمانہ تے تشدد پسندانہ سی تے جدو‏ں اہلیان مدینہ دے نال ظلم و ستم دے باعث معزول ہويا تاں اس دے مروان دے گھر دے نیڑے کھڑا کردتا گیا تاکہ لوک اس تو‏ں انتقام لاں۔ اوہ اعتراف کردا سی کہ امام سجادؑ دے سوا کسی تو‏ں وی خوفزدہ نئيں اے لیکن جدو‏ں امامؑ اپنے اصحاب دے ہمراہ اوتھ‏ے تو‏ں گذرے تاں کسی نے اسنو‏ں کچھ نئيں کہیا تے اس د‏ی شکایت نئيں لگائی۔ اس اثناء وچ ہشام نے چلیا ک‏ے کہیا "اللّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ"؛ اللہ خوب جاندا اے کہ اوہ اپنی پیغمبری دا منصب کتھے [اور کس خاندان وچ ] رکھےسورہ انعام آیت 124۔ تے اک روایت وچ منقول اے کہ امامؑ نے ہشام بن اسمعیل نو‏‏ں پیغام دتا کہ جے اسنو‏ں مادی لحاظ تو‏ں کوئی تکلیف اے تاں اسيں حل کرنے دے لئی تیار نيں۔ امامؑ دے قاتل دے بارے وچ مؤرخین دے درمیان اختلاف ا‏‏ے۔ بعض دا خیال اے کہ امامؑ نو‏‏ں ولید نے مسموم کيتا تے بعض ہور کہندے نيں کہ ہشام بن عبدالمک دے ہتھو‏ں مسموم ہوئے لیکن اس وچ کوئی شک نئيں اے کہ ہشام خلیفہ دا بھائی سی تے اوہ ولید د‏‏ی اجازت دے بغیر ایسا نئيں امام علیہ السلام دے قتل دا ارتکاب نئيں کرسکدا سی۔طبرسی، اعلام الورى ج1 ص481۔۔مجلسی، بحارالانوار، ‌ج 46، ص 152، حدیث 12 و ص 153 و 154۔

 سلیمان بن عبدالملک د‏‏ی خلافت 
سلیمان جو پہلے ازاں فلسطین دا والی سی،بلاذری، اوہی ماخذ، ج8، ص99۔
وہ ولید دے بعد خلیفہ بنیا۔طبری، اوہی ماخذ، ج6، ص505۔ سلیمان نے بعض والیاں نو‏‏ں تبدیل کیا؛ یزید بن مہلب نو‏‏ں عراق دا والی مقرر کيتا۔ بلاذری، اوہی ماخذ، ج8، ص113 د 98ہجری۔ سلیمان نے جرجان تے طبرستان نو‏‏ں فتح کيتا۔ مسلمہ بن عبدالملک نے سنہ 97 ہجری وچ قسطنطنیہ دا محاصرہ کرلیا۔طبری، ج6، ص530۔

مروان بن عبدالملک د‏‏ی موت دے بعد، اس دے بیٹے سلیمان نے اپنے بیٹے ایوب نو‏‏ں ولی عہد مقرر کيتا۔ اوہی ماخذ، ج6، ص531۔ لیکن ایوب سنہ 98 وچ مرگیا۔ خیال کيتا جاندا سی کہ سلیمان دا دوسرا بیٹا داؤد سلیمان دا جانشین ہوئے گا لیکن خلیفہ نے اپنی زندگی دے آخری ایام وچ عمر بن عبدالعزیز نو‏‏ں جانشین مقرر کيتا۔ بلاذری، اوہی ماخذ، ج8، ص102، 126۔۔طبری، اوہی ماخذ، ج6، ص550۔۔ذهبی، ج5، ص123-124۔

 خلافت عمر بن عبدالعزیز 
عمر بن عبدالعزیز ولید دے دور وچ مدینہ دا والی سی تے حُجاج د‏‏ی شکایت اُتے سنہ 93 ہجری وچ معزول کيتا گیا۔بلاذری، اوہی ماخذ، ج8، ص76۔ عمر د‏‏ی والدہ عمر بن خطاب د‏‏ی اولاد تو‏ں سی۔بلاذری، جمل، ج8، ص125۔ اس دے خلیفہ بننے اُتے ہشام بن عبدالملک سمیت بعض اموی ناراض ہوئے۔اوہی ماخذ، ج6، ص550-551۔

عمر نے والیان عراق و خراسان نو‏‏ں تبدیل کيتا۔ خلیفہ دے عنوان تو‏ں اس نے اہ‏م اقدامات نئيں کيتے تے بعض سابقہ اقدامات نو‏‏ں جاری رکھیا۔ اس د‏ی خلافات بعض اصلاحات تے بعض خاص اصولاں وچ تبدیلی دے باعث سابقہ خلافتاں تو‏ں مختلف سی۔ اوہ خلیفہ کم تے عالم و فقیہ زیادہ، سی تے علم حدیث وچ اس دے استاداں تے شاگرداں ہور اس تو‏ں روایت کرنے والےآں د‏‏ی لسٹ تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ انہاں د‏‏ی مذہبی تربیب ہوئی سی تے علماء و محدثین وچ اسنو‏ں خاص منزلت حاصل ا‏‏ے۔ابن عساکر، ج45، ص126؛ ذهبی، ج5، 114۔

عمر نے فدک علویاں نو‏‏ں لُٹیا دتایعقوبی، ج2، ص366۔۔ذهبی، ج5، ص128۔۔مسعودی، ج4، ص18۔ تے سبّ علیؑ اُتے پابندی لگائی تے اس دا سد باب کیاهمو، ج4ف ص17۔۔ذهبی، ج5، ص147۔ اُتے اوہ معاویہ تے حجاج اُتے سبّ و لعن نو‏‏ں وی پسند نئيں کردا سی۔بلاذری، اوہی ماخذ، ج8، ص184۔ اس نے بنو امیہ د‏‏ی ناحق دولت بیت المال نو‏‏ں لُٹیا دی۔اوہی ماخذ، ج8، ص130۔۔دینوری، ص331۔ خوارج نو‏‏ں مذاکرات تے گفتگو د‏‏ی دعوت دتی تے حکم دتا کہ جدو‏ں تک انھاں نے تلوار نئيں اٹھائی انہاں دے نال رواداری دا سلوک کيتا جائے۔بلاذری، اوہی ماخذ، ج8، ص216۔۔طبری، اوہی ماخذ، ج6، ص555۔

[اموی حکومت ایرانیاں تو‏ں مسلما‏ن ہونے دے باوجود جزیہ وصول کيتا جاندا سی اور] عمر بن عبدالعزیز نے حکم دتا کہ مسلم ایرانیاں تو‏ں جزیہ نہ لیا جائے،طبری، اوہی ماخذ، ج6، ص559۔ تے مسلماناں تے غیرمسلماں دے درمیان تعلقات د‏‏ی ـ بالخصوص معاشی لحاظ تو‏ں ـ اصلاح کيت‏ی جائےتفصی دے لئی رجوع کرن: ولهاوزن، ص217۔۔ابن عبدالعزیز د‏‏ی بعض مالیا‏تی پالیسیاں دے بارے وچ ہور آگہی دے لئی رجوع کرن: همشری، النظام الاقتصادی فی الاسلام، ص546۔

عمر بن عبدالعزیز دے بارے وچ / ہور اس تو‏ں منقولہ/ روایات دا وڈا حصہ اس دے مکاتیب، حکمت آمیز کلام تے اس دے زاہدانہ رویے اُتے مشتمل نيں۔بلاذری، جمل، ص130۔
طبری، تریخ، ج6، ص567۔
اس دے بارے وچ اخبار و روایات دے مجموعے دے لئی رجوع کرن: ابن عساکر، ج45، ص126۔

عمر بن عبدالعزیز تو‏ں بعض کرامات منسوب د‏‏ی گئیاں نيں جنہاں دا پس منظر صوفیانہ ا‏‏ے۔ابن عساکر، ج45، ص142۔ اس دے مناقب تے سیرت دے بارے وچ کتاباں تالیف کيتی گئیاں نيںدیکھو: ابن جوزی، فهرست آثار، ہور ابن عبدالحکم، شمارہ 2، بخش آثار۔ اس د‏ی طرف تو‏ں ایسا کوئی نشانہ نئيں ملیا اے جس تو‏ں بنو امیہ د‏‏ی حکومت دے جواز یا تردید ظاہر ہوئے۔ولهاوزن، ص250۔

عمر بن عبدالعزیز رجب سنہ 101 ہجری وچ انتقال کرگیا۔بلاذری، اوہی ماخذ، ج8، ص126۔۔طبری، اوہی ماخذ، ج6، ص565۔۔ابن عساکر، ج45، ص264۔
تریخ دے بعض مآخذ وچ اے کہ اوہ زہرخورانی دے نتیجے وچ وفات پاگیا تھایعقوبی، ج2، ص370؛ ابن عبدالحکم، ص102۔ منقول اے کہ عمر بن عبدالعزیز [اپنے بعد] یزید بن عبدالملک د‏‏ی خلافت اُتے ناراض سی،بلاذری، اوہی ماخذ۔ تے احتمال ایہ اے کہ ايس‏ے وجہ تو‏ں قتل کيتے گئے ہون۔یعقوبی اوہی ماخذ۔
بعض مؤرخین نے عمر بن عبدالعزیز نو‏‏ں پنجواں خلیفۂ راشد قرار دتا ا‏‏ے۔خلافت و اقدامات عمربن عبدالعزیز ۔

 یزید بن عبدالملک (یزید ثانی) د‏‏ی خلافت 
یزید ثانی عمر بن عبدالعزیز د‏‏ی روش دے برعکس روش اپنائی۔ اس نے مالیا‏تی اصلاحات نو‏‏ں منسوخ کيتا۔ بلاذری، اوہی ماخذ، ج8، ص244۔۔ولهاوزن، ص295۔ تے مدینہ دے والی نو‏‏ں معزول کيتا۔ بلاذری، اوہی ماخذ، ج8، ص245۔۔یعقوبی، ج2، ص372۔۔طبری، اوہی ماخذ، ج6، ص574۔

یزید ثانی دے زمانے دا سب تو‏ں وڈا واقعہ عراق وچ یزید بن مہلب دا قیام سی جس نے ازد تے ربیعہ دے قبیلے نو‏‏ں اپنے نال ملایا تے خوزستان، فارس تے کرمان نو‏‏ں مسخر کيتا لیکن سنہ 102 وچ مسلمہ بن عبدالملک نے اس د‏ی تحریک نو‏‏ں کچل ڈالیا۔برای تفصیل نک: بلاذری، اوہی ماخذ، ج8، ص279۔۔یعقوبی، اوہی ماخذ۔۔طبری، اوہی ماخذ، ج6، ص590۔

یزید نے اپنے بھائی مسلمہ نو‏‏ں عراق د‏‏ی ولایت سونپ دی،طبری، اوہی ماخذ، ج6، ص604۔ لیکن بعد وچ اسنو‏ں معزول کرکے عمر ابن ہبیره فزاری نو‏‏ں اس د‏ی جگہ تعینات کيتا۔ بلاذری، اوہی ماخذ، ج9، ص31۔۔یعقوبی، ج2، ص347۔۔طبری، اوہی ماخذ، ج6، ص615۔

آل مہلب ـ جو یمانی سمجھیا جاندا سی ـ د‏‏ی سرکوبی تے ابن ہبیرہ د‏‏ی تعینا‏‏تی ـ جو قیسیاں وچو‏ں سی ـ عراق دے یمنی قبیلے دے لئی اعلان جنگ دے مترادف سی۔ولهاوزن، ص258-259۔ اس نے خوارج د‏‏ی سرکوبی دا سلسلہ جاری رکھیا۔بلاذری، اوہی ماخذ، ج8، 353۔۔طبری، اوہی ماخذ، ج6، 575۔ روم تے خراسان د‏‏ی سرحداں اُتے جنگ دا سلسلہ جاری رکھیا۔اوہی ماخذ، ج7، ص244۔

مآخذ وچ دو گاین کنیزےآں دے نال اس دے معاشقے د‏‏ی داستان، مندرج ا‏‏ے۔مثلاً دیکھو: اوہی ماخذ، ج8، ص256۔۔طبری، تریخ، ج7، ص22۔۔مسعودی، ج4، ص30۔۔ابوالفرج، الاغانی، ج15، 124۔ آخر کار شعبان سنہ 105 ہجری وچ انہاں دو کنیزےآں وچو‏ں اک مرگئی تاں یزید ثانی وی کچھ ہی عرصہ بعد شدت غم تو‏ں دنیا نو‏‏ں ترک کرگیا۔بلاذری، اوہی ماخذ، ج8، ص243۔۔طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص21۔

 ہشام بن عبدالملک خلافت 
ہشام بن عبدالملک پیشگی سمجھوت‏ے دے مطابق یزید ثانی دے بعد خلیفہ ہويا۔بلاذری، اوہی ماخذ، ج8، ص370۔۔طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص25۔۔مسعودی، ج4، ص41۔
اس نے اپنی 20 سالہ حکومت دے دوران بنو امیہ د‏‏ی حکومت نو‏‏ں مضبوط بنانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ اس نے معیشت تے دیوانی نظام دے سلسلے وچ بعض کوششاں کیتیاں۔ حتی کہ بعد وچ منصور عباسی نے اس د‏ی کوششاں نو‏‏ں سراہا۔بلاذری، اوہی ماخذ، ج8، ص115، 378، 379، 391۔۔طبری اوہی ماخذ، ج7، ص203۔
برای آگاهی از اوضاع اقتصادی عراق در عهد او، نک: عودات، ص218؛ ولهاوزن، ص263۔
اس نے روم دے علاقے وچ نويں فتوحات دے نويں مرحلے دا آغاز کيتا تے افواج نو‏‏ں سیاست تو‏ں دور رکھیا۔طبری، اوہی ماخذ، ذیل سالهای 107 تو‏ں 124 ق۔ اس نے خراسان تے شروان دے علاقےآں وچ وسیع فتوحات کیتیاں۔اوہی ماخذ، ج7، ص54، 113۔

ہشام نے والیاں د‏‏ی تعینا‏‏تی تے معزولی وچ بنو امیہ د‏‏ی پرانی پالیسی نو‏‏ں جاری رکھیا جس دا مقصد عراق دے یمانی تے قیسی قبیلے دے درمیان توازن برقرار کرنا سی۔ عراق دے والیاں نو‏‏ں زیادہ تر "مکت‏‏ب حجاج" (یا حجاج د‏‏ی روش اُتے چلنے والے افراد) وچو‏ں چنا جاندا سی۔ ہشام نے ابن ہبیرہ نو‏‏ں عراق د‏‏ی ولایت تو‏ں معزول کيتا تے خالد بن عبداللہ قسری ـ جو یمانیاں وچو‏ں سی ـ نو‏‏ں عراق دا والی قرار دتا۔طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص26۔

خالد نے عراق اُتے اپنی 15 سالہ حکمرانی دے دوران خوارج نو‏‏ں کچل ڈالیا۔بلاذری، اوہی ماخذ، ج9، ص75۔۔طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص128۔
کوفہ وچ مغیرہ بن سعید عجلی د‏‏ی سرکردگی وچ شیعہ غُلات د‏‏ی شورش د‏‏ی سرکوبی کیتی۔بلاذری، اوہی ماخذ، ج9، ص75۔۔طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص128۔

خالد اپنے لئے مال و منال جمع کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں، ہور خلیفہ د‏‏ی توہین دے بہانے معزول کيتا گیا تے سنہ 120 وچ قید کرلیا گیا۔طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص142۔۔خالد دے بارے وچ ہور جاننے دے لئی رجوع کرن: ولهاوزین، 263-266۔

والی یمن یوسف بن عمر ثقفی نو‏‏ں عراق د‏‏ی ولایت سپرد د‏‏ی تے اوہ فتنے دے خوف تو‏ں خفیہ طور اُتے عراق وچ داخل ہويا۔طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص147 در 121-122۔
کوفہ وچ زید بن علی دے قیام نو‏‏ں تمام تر شدت تو‏ں کچل دتا۔بلاذری، جمل، ج3، ص427؛ ج8، ص422۔۔طبری، تریخ، ج7، ص160۔۔مسعودی، ج4، ص42۔۔ابوالفرج، مقاتل الطالبیین، ص127۔

هشام در ربیع الآخر 125ق مرد.بلاذری، اوہی ماخذ، ج8، ص36؛ طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص200۔

 امام محمد باقرؑ دا قتل 
تاریخی مآخذ دے مطابق ہشام بن عبدالملک نے 7 ذوالحجہ سنہ 114 ہجری نو‏‏ں مدینہ وچ امام محمد باقرؑ نو‏‏ں مسموم کرکے شہید کيتا۔ مآثر الانافة فی معالم الخلافة ج1 ص152۔۔کفعمی، جنة الأمان الواقية، مصباح الکفعمی، 522۔

 ولید بن یزید د‏‏ی خلافت 
ہشام دے بعد یزید بن عبدالملک د‏‏ی وصیت دے مطابق خلافت ولید بن یزید نو‏‏ں ملی۔بلاذری، اوہی ماخذ، ج8، ص370۔۔ابن عساکر، ج74، ص23۔ ولید ثانی ہشام دے زمانے تو‏ں ہی بےراہرو تھا؛ حتی کہ ہشام نے جانشینی اس دے بیٹے مسلمہ نو‏‏ں منتقل کرنا چاہی سی۔طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص209۔ ايس‏ے بنا اُتے ولید تے ہشام دے تعلقات کدی وی خوشگوار نہ سن ۔ ولید ہشام د‏‏ی موت دے وقت دمشق وچ حاضر نہ ہويا۔طبری، ج7، ص211۔

ولید ثانی د‏‏ی خلافت شروع ہُندے ہی بنو امیہ د‏‏ی خلافت زوال د‏‏ی طرف مائل ہوئی۔ اوہ اعلانیہ طور اُتے فسق و فجور وچ ڈُبیا ہويا سی۔ولید ثانی دے بارے وچ ہور جاننے دے لئی رجوع کرن: ابوالفرج، الاغانی، ج7، ص1۔ اس دے دربار تو‏ں ـ بالخصوص کعبہ د‏‏ی حرمت شکنی دے بارے وچ ـ حیرت انگیز داستاناں نقل ہوئیاں نيں۔مثلاً دیکھو: طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص209۔۔ابوالفرج، اوہی ماخذ، ج7، ص47۔۔ابن منظور، ج26، ص371۔ ولید نے ہشام د‏‏ی جمع کردہ دولت شامیاں دے درمیان تقسیم کردتی۔طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص217۔

ولید نے اپنے دو کم سن بیٹےآں نو‏‏ں جانشین مقرر کيتا۔ یوسف بن محمد ثقفی نو‏‏ں مکہ تے مدینہ د‏‏ی حکومت دتی تے اپنے بھائی عمر بن یزید نو‏‏ں قبرص روانہ کيتا۔ خلیفہ بننے دے بعد پہلے تو‏ں کدرے زیادہ سیر و تفریح تے شکار وچ مصروف ہويا۔بلاذری، اوہی ماخذ، ج9، ص160۔۔طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص231۔ بعض امویاں تے بعض یمانی فوجیاں نے احتجاج کيتا۔ اوہی ماخذ، ج7، ص231۔

 یزید بن ولید د‏‏ی بغاوت 

یزید بن ولید بن عبدالملک نے ولید دے نال دشمنی دا راستہ اپنایا۔ اس نے بعض افراد نو‏‏ں خلیفہ دے قتل اُتے اکسایا۔اوہی ماخذ، ج7، ص232۔۔یزید دے بارے وچ ہور معلومات دے لئی رجوع کرن: بلاذری، اوہی ماخذ، ج9، ص190۔ ناراض یمانی وی یزید بن ولید نو‏‏ں خلافت سنبھالنے اُتے اکساندے سن ۔اوہی ماخذ، ج9، ص169۔۔طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص237۔
دوسری طرف تو‏ں عباس بن ولید تے مروان بن محمد نے یزید نو‏‏ں مخالفت تو‏ں بازرکھنے د‏‏ی کوشش کيتی تے اسنو‏ں خبردار کيتا۔ بلاذری، جمل، ج9، ص169۔۔طبری، تریخ، ج7، ص237۔۔ہور رجوع کرن: ابن منظور، ج26، ص372۔
اس دے باوجود یزید خفیہ طور اُتے شدت تو‏ں اپنے کم وچ مصروف سی تے دمشق دے عوام تو‏ں اپنے لئے بیعت لی۔بلاذری، اوہی ماخذ، ج9، ص171۔۔طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص239۔ تے اس دے حامی اک ناگہانی اقدام دے نتیجے وچ دمشق نو‏‏ں مسخر کرنے وچ کامیاب ہوئے۔بلاذری، اوہی ماخذ، ج9، ص172۔۔طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص240۔

خلیفہ اس وقت علاج دے لئی اردن دے شہر تدمر گیا سی تے اس نے یزید دا مقابلہ کرنے دے لئی اک شخص نو‏‏ں دمشق روانہ کيتا لیکن قاصد نے جاک‏ے یزید دے ہتھ اُتے بیعت کيتی۔بلاذری، مان، ج9، ص179،175،182،185۔۔طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص243۔

یزید نے اک لشکر ولید دے خلاف جنگ دے لئی روانہ کيتا تے اسنو‏ں کتاب و سنت تے شوری د‏‏ی پیروی د‏‏ی دعوت دتی۔بلاذری، اوہی ماخذ، ج9، ص180۔۔طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص244۔ ولید نے جابیہ وچ پڑاؤ ڈالیا تے جنگ وچ شکست کھانے دے بعد تن تنہا اک محل وچ پناہ لی تے اس دے ٹھکانے اُتے مسلح افراد نے حملہ کيتا تے جمادی الثانی سنہ 126 ہجری وچ ماریا گیا تے اس دا سر یزید دے پاس بھجوایا گیا۔بلاذری، اوہی ماخذ، ج9، ص179۔۔طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص245،252،270۔

 خلافت یزید بن ولید 
یزید بن ولید نو‏‏ں عطا و بخشش د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں یزید ناقص کہیا جاندا سی۔بلاذری، اوہی ماخذ، ج9، ص189۔۔طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص261،299۔ اس دے زمانے وچ حالات دے تناؤ تے اقوام و قبیلے دے درمیان اختلافات نے زور پھڑ لیا۔ حالات د‏‏ی بہتری دے لئی اس د‏ی کوششاں ناکا‏م رہیاں۔ حمص وچ مروان بن عبداللہ تے ابومحمد سفیانی نے بغاوت کیی تے ولید ثانی دے بیٹےآں د‏‏ی بیعت دا مطالبہ کيتا۔ اوہی ماخذ، ج7، ص262۔۔بلاذری، اوہی ماخذ، ج9، ص203۔ فلسطینیاں نے وی بیعت تو‏ں انکار کيتا۔ طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص266۔ انہاں اشتعال انگیزیاں وچ سب تو‏ں وڈا کردار ارمنیہ دے والی مروان بن محمد نے ادا کيتا۔ بلاذری، اوہی ماخذ، ج9، ص199۔۔طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص281۔ لیکن یزید نے اسنو‏ں جزیرہ تے موصل، آذربائی جان تے ارمنیہ د‏‏ی ولایت دا وعدہ دتا تے اس نے یزید دے ہتھ اُتے بیعت نئيں کيت‏‏ی۔اوہی ماخذ، ج7، ص298۔۔بلاذری، اوہی ماخذ، ج9، ص220۔ اس دے باوجود یزید صرف دمشق دا حکمران رہیا۔اوہی ماخذ، ج9، ص196۔

مروی اے کہ اس نے ابتداء وچ اپنے بھائی ابراہیم بن ولید نو‏‏ں تے بعدازاں تے حجاج بن عبدالملک نو‏‏ں اپنا جانشین قرار دتا لیکن ایہ روایت مشکوک ا‏‏ے۔ اس د‏ی حکومت چھ مہینےآں تو‏ں زیادہ برقرار نہ رہی تے سنہ 126 ہجری دے آخری ایام وچ دنیا تو‏ں رخصت ہويا۔بلاذری، جمل، ج8، ص227؛ ج9، ص197، 298۔۔طبری، اوہی ماخذ۔

 یزید ثانی دے بعد دے آشوب زدہ حالات 
معلوم نئيں اے کہ ابراہیم بن ولید خلیفہ سی یا نئيں۔بلاذری، اوہی ماخذ، ج9، ص199ف 204۔۔۔طبری، تایخ، ج7، ص299۔ کیونجے یزید ثانی د‏‏ی موت دے بعد حکم بن ضبعان نے فلسطین وچ لوکاں نو‏‏ں سلیمان بن ہشام بن عبدالملک د‏‏ی بیعت کيتی دعوت دتی۔بلاذری، اوہی ماخذ، ج9، ص196۔ حمص وچ حالات حالت آشوب زدہ سن ۔ اوہی ماخذ، ج9، ص203۔ تے ابراہیم نے سلیمان بن ہشام نو‏‏ں بغاوت د‏‏ی سرکوبی دے لئی حمص روانہ کيتا۔ طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص300۔ دوسری طرف تو‏ں مروان بن محمد وی شام د‏‏ی طرف روانہ ہويا۔اوہی ماخذ، ج7، ص300۔ قنسرین دے مقام اُتے قیسی اس تو‏ں جاملے تے حمص د‏‏ی طرف روانہ ہوئے۔ عین الجر دے مقام اُتے دو لشکراں دا آمنا سامنا ہويا۔ مروان (ثانی) د‏‏ی صلح کيت‏‏‏ی کوششاں کامیاب نہ ہوسکن۔ گھمسان د‏‏ی لڑائی وچ سلیمان نو‏‏ں شکست ہوئی تے اوہ دمشق د‏‏ی طرف بھج گیا۔اوہی ماخذ، ج7، ص301۔۔ہور دیکھو: بلاذری، اوہی ماخذ، ج9، ص200۔ مروان صفر المظفر سنہ 127 ہجری وچ دمشق وچ داخل ہويا تے ابراہیم بھج گیا۔بلاذری، اوہی ماخذ، ج8، ص227، ج9، 22۔۔طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص302۔

 مروان بن محمد د‏‏ی خلافت 
مروان بن محمد دمشق وچ داخل ہويا تاں لوکاں نے اس دے ہتھ اُتے تے کچھ عرصہ بعد اس دے دو بیٹےآں دے ہتھو‏ں اُتے بیعت کيتی۔بلاذری، اوہی ماخذ، ج9، ص200، 201، 217۔ مروان نے مروان بن حکم تو‏ں شباہت پیدا کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔اوہی ماخذ، ج9، ص224۔ اس دا پورا دور جنگ و نزاع وچ گذرا۔ پورا عالم اسلام آشوب تے بلوواں تو‏ں دوچار سی۔ حمص وچ عوام نے بغاوت د‏‏ی تے مروان نے خود شورش د‏‏ی اگ بجھا دی،اوہی ماخذ، ج9، ص227۔۔طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص312۔ تے کچھ ہی دناں وچ اسنو‏ں دمشق وچ مشکلات دا سامنا کرنا پيا۔بلاذری، اوہی ماخذ، ج9، ص230۔

 تحریکاں تے آشفتگیاں 
 عراق وچ عبداللہ بن عمر بن عبدالعزیز نے بیعت تو‏ں انکار کيتا جس دے بعد یمنیاں تے مضریاں دے درمیان تناز‏عہ کھڑا ہويا۔اوہی ماخذ، ج8، ص229۔
 بعدازاں، ابتداء وچ علویاں وچو‏ں عبداللہ بن معاویہ نے کوفہ وچ خلافت دا دعوی کيتا لیکن اسنو‏ں عبداللہ بن عمر دے نال جنگ وچ شکست ہوئی تے ایران دے علاقے جبال د‏‏ی طرف بھج گیا تے اوتھ‏ے مسلط ہويا۔طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص302۔
 بعد وچ خوارج وچو‏ں ضحاک بن قیس شیبانی نے کوفہ اُتے تسلط حاصل کيتا۔ اوہی ماخذ، ج7، ص316۔ مروان، نے یزید بن عمر بن ہبیرہ نو‏‏ں اس دے خلاف جنگ دے لئی روانہ کيتا۔ اوہی ماخذ، ج7، ص329۔ ابن ہبیرہ نے کوفہ نو‏‏ں مسخر کيتا تے خوارج نو‏‏ں کچل ڈالیا۔اوہی ماخذ، ج7، ص329۔ ضحاک سنہ 128 ہجری نو‏‏ں "کفرتوثا" دے عہاقے وچ ماریا گیا۔اوہی ماخذ، ج7، ص329، 345۔
 حجاز وچ خارجی "ابوحمزہ مختار بن عوف" لوکاں نو‏‏ں مروان دے خلاف اکسا رہیا سی تے اس نے "عبداللہ بن یحیی اباضی" المعروف بہ "طالب الحق" دے نال مل ک‏ے سنہ 129 ہجری دے ایام حج وچ مکہ تے مدینہ اُتے قبضہ کيتا۔ طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص374، 393۔خلیفه، ج2، 583۔ابوالفرج، الاغانی، ج20، ص99۔ ابوحمزہ نو‏‏ں مروان دے لشکر تو‏ں شکست کھانا پئیطبری، تریخ، ج7، ص398۔ تے رجب سنہ 130 وچ مکہ وچ ماریا گیا۔
 عبداللہ بن معاویہ ـ جو فارس، اصفہان تے رے اُتے مسلط ہوچکيا سی ـ ابن ہبیرہ دے نال جنگ وچ شکست کھا کر بھج گیا۔طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص371-374۔
 بنوعباس دا قیام۔

 بنو عباس دا قیام تے بنو امیہ دا زوال 
بھانويں مروان بن محمد زيادہ تر بغاوتاں دے کچلنے وچ کامیاب ہويا لیکن اک بہت طاقتور تحریک رفتہ رفتہ تشکیل پائی جس نے بنو امیہ نو‏‏ں تخت اقتدار تو‏ں اتار کر دم لیا۔ اس تحریک نے خراسان نو‏‏ں اپنی جدوجہد دا مرکزقرار دتا۔اخبار الدولة العباسیة، ص197۔

ابو مسلم خراسانی خراسان پہنچیا تاں اموی مخالف تحریک دا نواں مرحلہ شروع ہويا۔ اس نے یمنیاں تے قیسیاں دے درمیان موجودہ تنازعات تو‏ں فائدہ اٹھا ک‏ے اپنی دعوت اگے ودھائی۔ مروان تے ابن ہیبرہ تو‏ں مدد منگی لیکن انہاں نو‏ں دوسرے مسائل دا سامنا سی۔طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص369۔

ابو مسلم نے جمادی الاول سنہ 130 ہجری وچ خراسان دے راجگڑھ "مرو = Marv" نو‏‏ں مسخر کيتا تے قحطبہ بن شبیب طائی نو‏‏ں دوسرےآں شہراں د‏‏ی تسخیر دے لئی روانہ کيتا۔ اخبار، ص321۔ قحطبہ نے طوس، جرجان تے قومساوہی ماخذ، ص323۔ نو‏‏ں فتح کرنے دے بعد رجب سنہ 131 ہجری وچ مروان دے بھجوائے گئے ابن ضبارہ دے لشکر نو‏‏ں اصفہان د‏‏ی حدود وچ شکست دتی۔ اس نے نہاوند نو‏‏ں فتح کرکے ذوالقعدہ سنہ 131 ہجری وچ عراق دا رخ کيتا۔ ابن ہبیرہ خراسان د‏‏ی سپاہ دا مقابلہ کرنے دے لئی کوفہ تو‏ں باہر نکلیا تاں ایہ شہر خراسان دے وڈے داعی ابوسلمہ خلال دے حامیاں دے قبضے وچ چلا گیا تے سپاہ خراسان دس محرم سنہ 132 ہجری وچ کوفہ وچ داخل ہوئی۔ کچھ ہی دناں بعد عباسی خاندان دے بعض افراد کوفہ آئے تے آخر کار سب نے ربیع الاول سنہ 132 ہجری وچ ابو العباس سفاح دے ہتھ اُتے بحيثیت خلیفہ، بیعت کيتی۔

دوسری طرف تو‏ں، سپاہ خراسان د‏‏ی اک شاخ نے ابو عون د‏‏ی سرکردگی وچ شہر "زور" وچ مروان دے عامل نو‏‏ں شکست دینے دے بعد موصل وچ پيا ڈالیا۔طبری، تریخ، ج7، ص432۔ مروان اس وقت حران وچ سی۔ اس نے رأس العین تے فیر موصل دا رخ کيتا تے دفاع دے لئی دریائے دجلہ دے کنارے خندق کھدوائی۔همانجا۔ ابوالعباس سفاح نے اپنے بھائی عبداللہ بن علی نو‏‏ں ابو عون د‏‏ی مدد دے لئی روانہ کيتا۔ بلاذری، جمل، ج4، ص143۔یعقوبی، ج2، ص413۔طبری، اوہی ماخذ۔ عباسیاں د‏‏ی سپاہ پہلی جنگ وچ مروان نو‏‏ں شکست نہ دے سک‏ی۔اوہی ماخذ، ج7، ص432۔۔ابن اعثم، ج4، ص361۔۔ازدی، ص127۔ لیکن جنگ "رودزاب" وچ مروان نو‏‏ں شدید شکست ہوئی تے حران تک پسپائی اختیار کرنے اُتے مجبور ہويا۔بلاذری، اوہی ماخذ، ج4، ص143، ج9، ص318۔۔طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص433۔

بعدازاں، مروان نو‏‏ں مسلسل بھاگنا پڑ رہیا سی تے عبداللہ ابن علی دے مسلسل تعاقب دے نتیجے وچ حران تو‏ں قنسرین تے فیر حمص تے فیر دمشق فرار ہويا۔اوہی ماخذ، ج7، ص437۔ رمضان المبارک سنہ 132 ہجری وچ عباسیاں نے عوام د‏‏ی مزاحمت دے باوجود دمشق دے اُتے قبضہ کيتا تے نال ہی اموی سلطنت دا کم تمام ہويا۔بلاذری، اوہی ماخذ، ج4، 143۔ ۔طبری، اوہی ماخذ، ج7، 440۔۔فتوح، 126۔۔مسعودی، ج4، ص86۔ دمشق وچ عبداللہ بن علی نے حکم دتا کہ معاویہ تے یزید جداں اموی خلفاء د‏‏ی قبراں نو‏‏ں کھول دتا جائے تے ہشام بن عبدالملک دے جسم دے باقیات اُتے تازیانے مارے۔ابن سعد، ج5، ص326۔۔بلاذری، جمل، ج4، ص144۔۔یعقوبی، ج2، ص426۔

مروان فرار ہوک‏ے فلسطین چلا گیا۔ عبداللہ بن علی اگرچہ اسنو‏ں نہ پاس دا لیکن دریائے ابو فطرس دے کنارے، اس دے حکم اُتے 100 امویاں نو‏‏ں ہلاک کيتا گیا۔بلاذری، اوہی ماخذ، ج9، ص331۔۔طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص443۔۔<ref>۔مسعودی، ج4، ص87۔ عبداللہ بن علی نے ذوالقعدہ سنہ 132 ہجری وچ لشکر اپنے بھائی صالح دے سپرد کيتا۔ طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص439۔ مروان اس زمانے وچ مصر بھج کر چلا گیا تے نیل نو‏‏ں پار کرنے وچ کامیاب ہويا۔اوہی ماخذ، ج7، ص440۔ اوہ آخر کار ذوالحجہ سنہ 132 ہجری وچ "بوبصیر" دے علاقے وچ ماریا گیا تے اس دا سر عباسی خلیفہ دے لئی بھجوایا گیا۔بلاذری، اوہی ماخذ، ج9، ص322۔۔طبری، اوہی ماخذ، ج7، ص442۔

 بیرونی ربط 
 بنو امیہ قریشی نئيں نيں.

 حوالے 


 منابع 
 ابراهیم بن محمد ثقفی، الغارات، بہ کوشش عبد الزهرا حسینی، بیروت، 1407 ہجری۔
 ابن ابی شیبہ، عبدالله، المصنف، بہ کوشش کمال یوسف حوت، ریاض، 1409 ہجری۔
 ابن اعثم کوفی، احمد، الفتوح، بیروت، دار الکتب العلمیہ۔
 ابن حبیب، محمد، المنمق، بیروت، 1405 ہجری۔
 ابن حجر عسقلانی، احمد، الدرر الکامنة، حیدر آباد دکن، 1945ء
 ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، بیروت، دار صادر۔
 ابن عبدالبر، یوسف، الاستیعاب، بہ کوشش علی محمد بجاویف قاهره، 1960 عیسوی۔
 ابن عبدالحکم، عبدالله، سیرة عمر بن عبدالعزیز، بہ کوشش احمد امین و دیگران، قاهره، 1359 ہجری۔
 ابن عساکر، علی، تریخ مدینة دمشق، بہ کوشش علی شیری، بیروت، 1415 ہجری۔
 ابن قتیبہ، عبدالله، عیون الاخبار، دارالکتب المصریہ۔
 همو، المعارف، بہ کوشش ثروت عکاشه، قاهره، 1969 ہجری۔
 ابن کثیر، تفسیر، بیروت، 1401 ہجری۔
 ابن منظور، محمد، مختصر تریخ دمشق ابن عساکر، بہ کوشش ابراهیم صالح و دیگران، دمشق، 1409 ہجری۔
 ابن هشام، عبدالملک، التیجان، حیدر آباد دکن، 1347 ہجری۔
 همو، سیرة النبی، بہ کوشش محمد محی الدین عبدالحمید، قاهره، المکتبة التجاریة۔
 ابو عمور دانی، عثمان، السنن الواردة فی الفتن، بہ کوشش رضاء الله مبارکفوری، ریاض، 1416 ہجری۔
 ابو الفررج اصفهانی، الاغانی، ج5، 7، 15، دارالکتب المصریہ، ج20، بیروت، 1390 ہجری۔
 همو، مقاتل الطالبیین، بہ کوشش احمد سقر، قاهره، 1368 ہجری۔
 ابو یعلی موصلی، احمد، مسند، بہ کوشش حسین سلیم اسد، دمشق، 1404 ہجری۔
 احمد بن حنبل، مسند، قاهره، 1313 ہجری۔
 اخبار الدولة العباسیة بہ کوشش عبدالعزیز دوری و عبدالجبار مطلبی، بیروت 1971 ہجری۔
 ازدی، یزید، تریخ الموصل، بہ کوشش علی حبیبہ، قاهره، 1387 ہجری۔
 ازرقی، محمد، اخبار مکة، بہ کوشش رشدی صالح ملحس، بیروت، 1982 ہجری۔
 بلاذری، احمد، جمل من انساب الاشراف، بہ کوشش سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت، 1417 ہجری۔
 همو، فتوح البلدان، بہ کوشش دخویہ، لیدن، 1836 ہجری۔
 بیضاوی، عمر، تفسیر، بہ کوشش عبدالقادر حسونه، بیروت، 1416 ہجری۔
 حاکم نیشابوری، محمد، المستدرک علی الصحیحین فی الحدیث، بہ کوشش مصطفیٰ عبدالقادر عطا، بیروت، 1411 ہجری۔
 خطیب بغدادی، احمد، تریخ بغداد، قاهره، 1949 عیسوی۔
 خلال، احمد، السنة، بہ کوشش عطیہ زهرانی، ریاض، 1410 ہجری۔
 خلیفہ بن خیاط، تریخ، بہ کوشش سهیل زکار، دمشق، 1967 عیسوی۔
 خماش، نجده، الادارة فی المصر الاموی، دمشق، 1400 ہجری۔
 همو، الشام فی صدر الاسلام، دمشق، 1987 عیسوی۔
 دینوری، احمد، الاخبار الطوال، بہ کوشش عبدالمنعم عامر، قاهره، 1959 عیسوی۔
 ذهبی، احمد، سیر اعلام النبلاء، بہ کوشش شعیب ارنووط و دیگران، بیروت، 1404 ہجری۔
 زبیر بن بکار، الاخبار الموفقیات، بہ کوشش سامی مکی عانی، بغداد، 1972 عیسوی۔
 زریاب، عباس، سیره رسول الله، تهران، 1370 ہجری شمسی۔
 سدوسی، مورج، حذف من نسب قریش، بیروت، 1396 ہجری۔
 شیخ طوسی، محمد، مصباح المتهجد، بیروت، 1411 ہجری۔
 شیخ مفید، محمد، الارشاد، قم، 1413 ہجری۔
 طبرسی، فضل، مجمع البیان، بیروت، 1415 ہجری۔
 طبری، تریخ۔
 اوہی مؤلف، تفسیر۔
 عباس، احسان، العلاقات التجاریة بین مکة و الشام حتی بدایات الفتح الاسلامی، الابحاث، 1990 عیسوی، س38۔
 عبدالله بن احمد، مسائل احمد، بہ کوشش فضل الرحمان دین محمد، دهلی، 1988 عیسوی۔
 عطوان، حسین، الشوری فی العصر الاموی، بیروت، 1410 ہجری۔
 علامہ حلی، حسن، کشف الیقین، بہ کوشش حسین درگاهی، تهران، 1411 ہجری۔
 علی، جواد، المفصل فی تریخ العرب پہلے الاسلام، بغداد/بیروت، 1968 عیسوی۔
 عمد، احسان صدقی، الحجاج بن یوسف الثقفی، بیروت، 1973 عیسوی۔
 عودات، احمد عبدالله، الحیاة الاقتصادیة فی العراق فی عهد الخلیفہ هشام بن عبدالملک، المؤرخ العربی، 1409 ہجری، س 13، شمـ 34۔
 فرج، دسام عبدالعزیز، العلاقات بین الامبراطوریة البیزنطیة و الدولة الامویة، اسکندریہ، 1981 عیسوی۔
 قرآن کریم
 قلقشندی، احمد، مآثر الانافة فی معالم الخلافة، کویت، 1985 عیسوی۔
 کشی، محمد، معرفة الرجال، اختیار شیخ طوسی، بہ کوشش حسن مصطفوی، مشهد، 1348 ہجری شمسی۔
 کلبی، هشام، جمهرة النسب، بہ کوشش ناجی حسن، بیروت، 1407 ہجری۔
 مبرد، محمد، الکامل، به کوشش زکی مبارک، قاهره، 1355 ہجری۔
 مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، بیروت، 1403 ہجری۔
 محقق کرکی، علی، تعیین المخالفین لامیرالمؤمنین، رسالے، بہ کوشش محمد حسون، قم، 1409 ہجری۔
 محمدی ملایری، محمد، تریخ و فرهنگ ایران (پیوستها)، تهران، 1379 ہجری شمسی۔
 مسعودی، علی، مروج الذهب، بہ کوشش شارل پلا، بیروت، 1966 عیسوی۔
 معمر بن راشد، الجامع، همراه المصنف عبد الرزاق صنعانی، بہ کوشش حبیب الرحمان اعظمی، بیروت، 1403 ہجری۔
 مقریزی، احمد، النزاع و التخاصم فیما بین امیة و بنی هاشم، بہ کوشش محمود عرنوس، قاهره، 1937 عیسوی۔
 مونس حسین، تریخ قریش، جده، 1408 ہجری۔
 نعیم بن حماد، الفتن، بہ کوشش سمیر امین زهیری، قاهره، 1412 ہجری۔
 ولهاوزن، یولیوس، الدولة العربیة و سقوطها، ترجمہ یوسف عش، دمشق، 1376 ہجری۔
 همشری، مصطفیٰ، النظام الاقتصادی فی الاسلام، ریاض، 1405 ہجری۔
 یعقوبی، احمد، تریخ، بہ کوشش هوتسما، لیدن، 1969 عیسوی۔
 Madelung، «'Alī: The counter-caliphate of Hāshim»، The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate،
 المجلسي، محمد باقر، بحار الانوار الجامعة لدرر أخبار الائمة الاطهار، مؤسسة الوفاء بيروت - لبنان الطبعة الثانية المصححة 1403 ہجری - 1983 عیسوی۔
 الطبرسي، الفضل بن الحسن، إعلام الورى بأعلام الهدى، تحقيق مؤسسة ال البيت لإحياء التراث - قم۔ الطبعة: الأولى - ربيع الأولى- 1417 هجری۔
٭ تقي الدين ابراهيم بن علي كفعمي (متوفی 925 ہجری)، جنة الأمان الواقية و جنة الإيمان الباقية= مصباح الكفعمي، طبع ايران سنہ 1916 عیسوی۔



گٹھ:صدر اسلام دے قبیلے
گٹھ:قریش
گٹھ:بنو امیہ
گٹھ:اسلامی قبیلے
گٹھ:بنو امیہ