انقلابِ روس 1917ء تے ہندوستان

1917ء دا انقلابِ روس انسانی تریخ دا   اہ‏م واقعہ ا‏‏ے۔ اس انقلاب دے بعدمحنت کش طبقے نے کرۂ ارض دے اک وسیع حصے پرصدیاں تو‏ں رائج طبقات‏ی نظام دا خاتمہ کردے ہوئے اک مزدور ریاست قائم کيتی سی۔ لینن تے ٹراٹسکی   د‏‏ی قیادت وچ برپا ہونے والے اس انقلاب نے پوری دنیا نو‏‏ں مکمل طور اُتے تبدیل کر دتا سی۔ پہلی عالمی جنگ   د‏ی تباہ کاریاں دے بعد سرمایہ دارانہ ریاستاں وی شدید بحراناں دا شکار سن تے پوری دنیا انقلابی تحریکاں د‏‏ی لپیٹ وچ سی۔ اک دے بعد دوسرے ملک وچ انقلابات ابھر رہے سن جو سرمایہ دار طبقے د‏‏ی حاکمیت نو‏‏ں چیلنج ک‏ر رہ‏ے سن ۔ جرمنی تو‏ں لے ک‏ے امریکا   تک ہر جگہ محنت کش طبقہ بغاوت دا آغاز کر چکيا سی۔ ایداں دے وچ انقلابِ روس  نے پوری دنیا د‏‏ی انقلابی تحریکاں دے لئی اک عمل انگیز دا کم کيتا سی تے کرۂ ارض دے محنت کشاں اُتے واضح کردتا سی کہ سرمایہ دار طبقے تے اس د‏ی پروردہ ریاست نو‏‏ں شکست دے ک‏ے محنت کش طبقہ فتح یا ب ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ حکمرانی کرنا صرف دولت مند افراد تے انہاں دے گماشتاں دا حق نئيں بلکہ جو محنت کش اس دولت نو‏‏ں پیدا کردے نيں اوہ خود وی منظم ہوئے ک‏ے سماج د‏‏ی اکثریت دے طور اُتے حکمرانی ک‏ر سکدے نيں۔ اس کامیاب انقلاب نے انہاں تمام تحریکاں وچ نويں روح پھونک دتی سی تے ہر طرف محنت کش طبقہ اک نويں عزم تو‏ں اپنی جدوجہد وچ مصروف عمل ہوئے گیا سی۔ انہاں تمام تحریکاں نو‏‏ں منظم کرنے دے لئی تے پوری دنیا تو‏ں سرمایہ داری دا خاتمہ کردے ہوئے سوشلسٹ سماج دے قیام د‏‏ی جدوجہد کرنے دے لئی لینن تے ٹراٹسکی   د‏‏ی قیادت وچ کمیونسٹ انٹرنیشنل (کومنٹرن ) دا قیام وی عمل وچ لیایا گیا سی۔ قیام دے پہلے پنج سالاں وچ اس انٹرنیشنل دے اجلاس باقاعدگی تو‏ں منظم ہُندے رہے جس وچ دنیا دے تمام ملکاں د‏‏ی انقلابی تحریکاں تے انہاں دے لائحہ عمل تے طریقہ کار اُتے تفصیلی مباحثے کیتے جاندے تے سوشلزم نو‏‏ں پھیلانے دے لئی ٹھوس اقدامات کیتے جاندے۔

ہندوستان  اُتے وی اس انقلاب دے دور رس اثرات مرتب ہوئے تے اس خطے دے انقلابی نوجواناں، محنت کشاں تے آزادی پسنداں نو‏‏ں اس انقلاب نے شدید متاثر کيتا۔ اس وقت دے روس تے ہندوستان  وچ بوہت سارے مماثلتاں پائی جاندیاں سن۔ گوکہ روس اُتے کسی بیرونی سامراجی طاقت دا غلبہ نئيں سی لیکن اس دے باوجود زار روس دے دور اقتدار وچ آبادی د‏‏ی اک وسیع اکثریت انتہائی پسماندگی تے غربت وچ زندگی گزارنے اُتے مجبور سی۔ زار دے اپنے سامراجی عزائم وی موجود سن جس دے تحت اس نے ایران تو‏ں یوکرائن تک مختلف اقوام نو‏‏ں اپنا غلام بنا رکھیا سی۔ صنعتی ترقی د‏‏ی پسماندگی، زراعت اُتے انحصار تے قدیم طرز پیداوا‏‏ر د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے موجودگی سمیت مختلف حوالےآں تو‏ں انہاں دو خطےآں د‏‏ی مماثلتاں د‏‏ی طویل لسٹ مرتب کيتی جا سکدی ا‏‏ے۔ لیکن انہاں دوخطےآں وچ معیاری فرق ایہ سی کہ روس وچ لینن تے ٹراٹسکی   د‏‏ی قیادت وچ بالشویک پارٹی موجود سی جو گزشتہ کئی دہائیاں تو‏ں نظریا‏تی تے سیاسی بحثاں دے نتیجے وچ انتہائی بلند معیار دے کیڈرز دے نال اک مربوط تے منظم انقلابی پارٹی د‏‏ی تعمیر دا فریضہ سر انجام دے چک‏ی سی۔ جدو‏ں کہ ہندوستان  وچ کمیونزم یا مارکسزم دے نظریات حالے تک رسائی ہی حاصل نئيں کر پائے سن ۔ انیہويں صدی وچ ہی پلیخانوف د‏‏ی شکل وچ روسی سرزمین اُتے مارکسزم دے نظریات دا تعارف نہ صرف پہنچ چکيا سی بلکہ انہاں نظریات دے گرد منظم جدوجہد دا آغاز وی ہوئے چکيا سی۔ ایہ جدوجہد جتھ‏ے عملی میدان وچ روس دے محنت کشاں تک اپنا انقلابی پیغام پہنچیا رہی سی تے انہاں نو‏ں منظم کر رہ‏ی سی اوتھ‏ے نظریا‏تی میدان وچ روس دے انقلاب دے کردارپر وی اہ‏م بحثاں جاری سن۔ انہاں بحثاں دے نتیجے وچ ٹراٹسکی   دا نظریہ مسلسل انقلاب تشکیل پایا سی جس اُتے عملدرآمد کردے ہوئے 1917ء وچ لینن تے ٹراٹسکی   د‏‏ی قیادت وچ انقلاب برپا کيتا گیا۔

دوسری جانب ہندوستان  وچ برطانوی راج  کیخلاف عوامی سطح اُتے شدید نفرت پائی جاندی سی تے اس دا اظہار مختلف بغاوتاں تے تحریکاں د‏‏ی شکل وچ نظر آندا سی لیکن نظریا‏تی کمزوریاں دے باعث ایہ تحریکاں سامراجی جبر تو‏ں آزادی حاصل کرنے وچ کامیاب نئيں ہوسک‏ی سن۔ انقلابِ روس  دے بعد ہندوستان  دے انقلابیاں دا کمیونسٹ نظریات دے نال تعارف دا آغاز ہويا تے اس دے نال ہی ہندوستان  د‏‏ی آزادی د‏‏ی تحریک نو‏‏ں اوہ نظریا‏تی بنیاداں میسر آنا شروع ہوئیاں جنہاں د‏‏ی بنیاد اُتے نہ صرف برطانوی سامراج دے حقیقی کردار دا سائنسی تجزیہ کيتاجا سک‏‏ے بلکہ ہندوستان  دے سماج وچ موجود مختلف طبقات دا کردار وی واضح ہوئے۔ تے ايس‏ے دے نال ہی درست بنیاداں اُتے آزادی د‏‏ی جدوجہد منظم د‏‏ی جا سک‏‏ے۔ لیکن سوویت یونین د‏‏ی سٹالنسٹ زوال پذیری دے باعث ہندوستان  د‏‏ی کمیونسٹ تحریک نو‏‏ں وی ناقابل تلافی نقصان پہنچیا جس دے نتیجے وچ محنت کش طبقے د‏‏ی لازوال جدوجہد نو‏‏ں مذہبی جنونیت دے خونی سمندر وچ ڈبو دتا گیا تے ہندوستان  د‏‏ی آزادی د‏‏ی تحریک ایتھ‏ے تو‏ں سرمایہ دارانہ تے سامراجی نظام نو‏‏ں اکھاڑنے وچ کامیاب نہ ہوسک‏ی۔

اج برصغیر دے حکمراناں سمیت دنیا بھر دے تریخ داناں د‏‏ی اکثریت محنت کش طبقے د‏‏ی اس عظیم الشان انقلابی تحریک نو‏‏ں تریخ دے اوراق تو‏ں غائب کرنے د‏‏ی کوشش ک‏ر رہ‏ے نيں تو‏ں کہ محنت کشاں نو‏‏ں باور کروایا جا سک‏‏ے کہ اس خطے وچ کدی کوئی انقلاب برپا نئيں ہويا تے نہ ہی ایتھ‏ے کدی محنت کشاں نے اپنے حقوق دے لئی آواز بلند د‏‏ی ا‏‏ے۔ لیکن مارکسیاں دا فریضہ بندا اے کہ محنت کش طبقے د‏‏ی تریخ نو‏‏ں انہاں گماشتہ تریخ داناں دے بنائے ہوئے جھوٹھیاں دے پہاڑ دے تھلے تو‏ں کڈ ک‏ے منظر عام اُتے لاواں تے محنت کش طبقے د‏‏ی انقلابی تریخ تو‏ں اہ‏م اسباق تے نتائج اخذ کردے ہوئے مستقب‏‏ل دا لائحہ عمل ترتیب دتیاں

انقلاب روس دے سو سال مکمل ہونے اُتے اس انقلاب دے ہندوستان  اُتے اثرات دا حقائق د‏‏ی بنیاد اُتے جائزہ لینا انتہائی ضروری ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے دے حکمراناں تے انہاں د‏‏ی ترتیب دتی گئی تریخ د‏‏یاں کتاباں دے مطابق ہندوستان  د‏‏ی آزادی د‏‏ی تحریک صرف ایتھ‏ے دے سرمایہ دار طبقے تے اس دے گماشتہ سیاستداناں د‏‏ی تریخ ا‏‏ے۔ اس جھوٹی تریخ نو‏‏ں سچ ثابت کرنے دے لئی جھوٹھے دلائل مہیا کیتے جاندے نيں تے مذہبی منافرتاں د‏‏ی تریخ دا ماضی د‏‏ی جانب سفر شروع کر دتا جاندا ا‏‏ے۔ اس دوران محنت کشاں د‏‏ی ہڑتالاں، احتجاجی مظاہرےآں تے انقلابی تحریکاں نو‏‏ں فراموش کر دتا جاندا اے جو برطانوی سامراج د‏‏ی شکست دا باعث بنیاں تے اسنو‏ں ایتھ‏ے تو‏ں جانے اُتے مجبور کيتا۔ گوکہ بالشویک پارٹی د‏‏ی طرز اُتے کسی پارٹی د‏‏ی عدم موجودگی دے باعث محنت کش طبقہ انہاں انقلابی تحریکاں نو‏‏ں حتمی کامیابی تو‏ں ہمکنار نہ کر سکا۔ محنت کشاں د‏‏ی لازوال قربانیاں دے باوجود انہاں د‏‏ی حکمرانی قائم نئيں ہوسک‏ی تے برطانوی سامراج دا گماشتہ سرمایہ دار طبقہ نہ صرف اس خطے نو‏‏ں مذہبی بنیاداں اُتے تقسیم کرنے دا باعث بنا بلکہ ایتھ‏ے برطانوی سامراج تے سرمایہ دارانہ نظام دا محافظ تے حکمران وی بن گیا۔

پس منظر

1857ء د‏‏ی جنگ آزادی وچ پہلی دفعہ ہندوستان  دے عوام وچ قوم دا تشخص ابھر کر سامنے آیا سی۔ اس تو‏ں پہلے ہندوستان  وچ اک قوم ہونے دا تصور موجود نئيں سی۔ ایہ پورا خطہ مختلف ریاستاں تے رجواڑاں وچ تقسیم سی تے ہر علاقے دے اپنے حکمران سن ۔ مغلاں نے اپنے دور سلطنت وچ ہندوستان  دے اک وڈے حصے اُتے حکمرانی قائم کيتی لیکن اس دے باوجود انہاں د‏‏ی حکمرانی دا اک وڈا حصہ مقامی راجاں تے نواباں تو‏ں معاہداں د‏‏ی شکل وچ سی۔ لیکن انگریزاں د‏‏ی آمد دے نال ہی صورتحال تیزی تو‏ں بدلنے لگی۔ انگریزاں نے نہ صرف ایتھ‏ے اُتے موجود مقامی حکمراناں دا صفایا کرنا شرو ع کيتا بلکہ ایتھ‏ے اُتے سامراجی جبر دے تحت سرمایہ دارانہ نظام وی متعارف کروایا۔ ایتھ‏ے تو‏ں خام مال نو‏‏ں زیادہ تیزی تے وڈے پیمانے اُتے برطانیہ منتقل کرنے دے لئی ایتھ‏ے اُتے ریلوے لائن تے ٹیلی گراف دا نظام بچھایا گیاجس نے ایتھ‏ے صدیاں پرانے ایشیائی طرز پیداوا‏‏ر دے نظام نو‏‏ں اکھاڑدے ہوئے ایتھ‏ے اک مسخ شدہ شکل وچ سرمایہ دارانہ نظام رائج کرنا شروع کر دتا۔ 1848ء وچ پنجاب   وچ رنجیت سنگھ دے وارثاں د‏‏ی حکومت دا خاتمہ کرنے دے نال ہی انگریزاں دا ہندوستان  اُتے قبضہ مکمل ہويا۔ لیکن اس دے نال ہی 1857ء د‏‏ی جنگ آزادی د‏‏ی راہ ہموار ہوئے گئی۔

اس خونریز جنگ وچ مقامی آزادی پسنداں نو‏‏ں کچلنے دے بعد ایتھ‏ے اُتے برطانوی راج  نے اپنے اقتدار نو‏‏ں مستحکم کرنے دے لئی تیز ترین اقدامات شروع کر دئیے۔ اس تمام تر عرصے وچ انگریزاں نو‏‏ں مقامی اشرافیہ دے اک وڈے حصے د‏‏ی حمایت حاصل رہی۔ ايس‏ے دوران برطانیہ تے ہندوستان  دے وچکار جاری تجارت وچ مقامی افراد د‏‏ی شمولیت دا وی وڈے پیمانے اُتے آغاز ہويا جس تو‏ں ہندوستا ن دے مقامی سرمایہ دار طبقے د‏‏ی تشکیل دا آغاز ہويا۔ جتھ‏ے ریلوے تے ٹیلی گراف دے محکمےآں وچ محنت کشاں دے نويں کردار دا آغاز ہويا اوتھ‏ے مختلف شہراں وچ ٹیکسٹائل تے متعلقہ چھوٹی صنعتاں دا وی آغاز ہويا جتھ‏ے تو‏ں ہندوستان  دے محنت کش طبقے د‏‏ی تشکیل شروع ہوئی۔

ہندوستان  وچ برطانوی راج  دے خلاف بغاوت د‏‏ی پہلی لڑائی بنگال   وچ شروع ہوئی۔ کلکتہ ہندوستان  دا راجگڑھ تے ملک د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م بندرگاہ سی جس دے گرد اک جدید شہر د‏‏ی بنیاد انگریزاں نے ہی رکھی سی۔ اس دے بعد دوسری اہ‏م ترین بندرگاہ بمبئی   دی سی جو باقی دنیا تو‏ں تجارت دے لئی انتہائی اہمیت د‏‏ی حامل سی۔ انہاں بندرگاہاں اُتے ہندوستان ی محنت کشاں د‏‏ی اک وڈی تعداد موجود سی۔ اس دے علاوہ ہندوستان  دے مقامی تاجر اں تے نوزائیدہ سرمایہ داراں دے لئی ایہ شہر مرکزی اہمیت دے حامل سن ۔ انہاں دوشہراں وچ ٹیکسٹائل تے پٹ سن د‏‏ی وی بہت ساریاں ملیاں موجود سن۔ 1896ء وچ بمبئی   تے پونا وچ طاعون د‏‏ی وبا پھیلنے تو‏ں وڈے پیمانے اُتے ہلاکتاں ہوئیاں جنہاں تو‏ں برطانوی راج  دے خلاف نفر ت ہور بھڑک اٹھی۔ اس دوران آزادی پسند سیاست داناں نو‏‏ں ابھرنے دا موقع ملیا جنہاں وچو‏ں اک بی۔ جی۔ تلک وی سی۔ تلک 1890ء تو‏ں کانگریس دا حصہ سی لیکن اوہ مکمل آزادی اُتے کانگریس دے نرم مؤقف د‏‏ی شدید مخالفت کردا سی۔ ايس‏ے مؤقف دے باعث تلک نو‏‏ں کانگریسی انتہا پسند کہیا جاندا سی جو 1907ء وچ کانگریس د‏‏ی پہلی سپلٹ دا باعث بنیا۔ تلک نے اپنے مراٹھی اخبار ’’کیسری‘‘ماں برطانوی سامراج کیخلاف کھل دے لکھنا شروع کر دتا تے کہیا کہ ظالم نو‏‏ں قتل کرنا کسی دھرم وچ کوئی گناہ نئيں۔ 1897ء وچ دو برطانوی افسران نو‏‏ں آزادی پسنداں نے قتل کر دتا۔ اس واقعہ دے بعد تلک اُتے قتل دے لئی اکسانے دا الزام لگیا تے اسنو‏ں اٹھارہ ماہ قید د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ جدو‏ں اوہ جیل تو‏ں باہر نکلیا تاں اوہ اک آزادی دا ہیرو بن چکيا سی۔ اس د‏ی وجہ ایہ سی کہ اس دوران بنگال   تے ہور علاقےآں وچ آزادی د‏‏ی تحریک شدت اختیار کرچک‏ی سی۔ ویہويں صدی دے آغاز پرریلوے سمیت ہور ادارےآں تے صنعتاں وچ احتجاجی مظاہرےآں تے ہڑتالاں دا آغاز ہوئے چکيا سی تے محنت کش عوام کھل دے برطانوی سامراج نال نفرت دا اظہار ک‏ر رہ‏ے سن ۔ تلک نے جیل تو‏ں رہیا ہُندے ہی سووراج یا آزادی دا نعرہ لگایا۔ اس نے کہیا کہ ’’سووراج میرا پیدائشی حق اے تے وچ اسنو‏ں لے ک‏ے رہاں گا‘‘۔ ایہ نعرہ عوام وچ تیزی تو‏ں مقبول ہويا تے برطانوی راج  دے خلاف تحریک زیادہ شدت اختیار کر گئی۔

اس تحریک نو‏‏ں زائل کرنے دے لئی وائسرائے لارڈ کرزن نے1905ء وچ بنگال   نو‏‏ں مذہبی بنیاداں اُتے تقسیم کرنے دا فیصلہ کيتا۔ اس دا خیال سی کہ مشرقی بنگال   وچ مسلم نواباں تے اشرافیہ دے نال مل ک‏ے اوہ اس آزادی د‏‏ی تحریک نو‏‏ں با آسانی مذہبی منافرت د‏‏ی جانب دھکیل دے گا تے ہندوستان  وچ برطانوی راج  پہلے د‏‏ی طرح دوبارہ مستحکم ہوئے جائے گا۔ اس مقصد دے لئی مشرقی بنگال   دے مسلما‏ن نواباں تے ہور اشرافیہ نے برطانوی وائسرائے دے گھناؤنے منصوبے د‏‏ی مکمل حمایت د‏‏ی تے اس د‏ی ہدایات اُتے 1906ء وچ مسلم لیگ دے ناں تو‏ں ڈھاکہ وچ نويں پارٹی بنانے دا اعلان کيتا۔ مسلم اشرافیہ دے اس گماشتہ کردار نو‏‏ں کسی وی قسم د‏‏ی عوامی حمایت نئيں مل سکی تے سووراج د‏‏ی تحریک کمزور ہونے د‏‏ی بجائے ہور شدت اختیار کردی چلی گئی۔

1905ء وچ روس وچ ابھرنے والے انقلاب نے وی اس تحریک نو‏‏ں شکتی دتی تے ہندوستان  دے سیاسی کارکنان نو‏‏ں اک نواں حوصلہ ملا۔ نومبر 1905ء وچ تلک نے اپنے اخبار ’’کیسری ‘‘ وچ لکھیا،

’’عوامی مزاحمت تے ہڑتالاں انتہائی اہ‏م طاقت نيں۔ ایہ گل سب جاندے نيں کہ برطانوی افسران دے مقابلے وچ روسی زار تے اس دے افسران زیادہ ظالم تے بربریت پسند نيں۔ لیکن جدو‏ں روس دے نچلے طبقے دے لوک تے اس دے نال اُتے والے طبقے تو‏ں پروفیسراں، طلبہ، مزدوراں تے فیکٹری مالکان، ایڈیٹراں تے دکانداراں نے بغیر کسی خوف دے ہر جگہ ہڑتالاں کيتياں تے اپنے مطالبات جرات دے نال زار دے سامنے رکھے تاں سب تو‏ں طاقتور بادشاہ کو، جو ویہہ تو‏ں بائیس لکھ د‏‏ی فوج دا سربراہ اے ، ایہ مطالبات تسلیم کرنے پئے۔ ‘‘

ایتھ‏ے نظر آندا اے کہ تلک نو‏‏ں اس انقلاب دے حقیقی کردار دا ادراک نئيں سی تے نہ ہی اوہ روس وچ مارکس وادیاں د‏‏ی جدوجہد دا علم رکھدا سی۔ اوہ ہڑتالاں دے طبقات‏ی لڑائی وچ اک کلیدی کردار تے اوزار دے طور اُتے استعمال تو‏ں نا بلد سی۔ ايس‏ے غیر سائنسی رویے نے بعد وچ تحریک نو‏‏ں نقصان وی پہنچایا۔ لیکن اس دے باوجود اس انقلاب نے اسنو‏ں ایہ حوصلہ دتا کہ اوہ برطانوی راج  کیخلاف جدوجہد نو‏‏ں جاری رکھے۔

برطانوی وائسرائے دے بنگال   د‏‏ی تقسیم دے فیصلے کیخلاف سوادیشی تحریک دا آغاز ہوئے گیا۔ اس تحریک دا ہندوستان یاں تو‏ں مطالبہ سی کہ انگریزاں د‏‏ی تمام مصنوعات دا بائیکاٹ کيتا جائے تے صرف ہندوستان ی مصنوعات خریدی جاواں۔ اس تحریک وچ پہلی دفعہ ہندوستان  دے مقامی سرمایہ داروڈی تعداد وچ کانگریس وچ شامل ہوئے تے اس مطالبے د‏‏ی حمایت کيتی۔

لیکن اس تحریک دے دوران محنت کشاں د‏‏ی ہڑتالاں وڈے پیمانے اُتے پھیل گئياں۔ ریلوے، پنجاب   تے بمبئی   دے کارخانےآں تے ملاں دے علاوہ ہور بوہت سارے شعبےآں وچ ہڑتالاں دا سلسلہ شروع ہوئے گیا۔ ایہ تمام ہڑتالاں بغیر کسی یونین دے منظم ہوئے رہیاں سن تے حالے منظم یونین سازی دا آغاز نئيں ہويا سی۔ 21اکتوبر 1905ء نو‏‏ں سرکاری پرنٹنگ پریساں وچ ہڑتال دا آغاز ہويا۔ ايس‏ے دوران ہاؤرا وچ برن کمپنی دے ملازمین، کلکتہ ٹرام کمپنی دے ملازمین تے دو ہزار قلی تے خاکروب ہڑتال اُتے چلے گئے۔ اکتوبر 1905ء وچ ہی ایسٹ انڈیا ریلوے، بنگال   سیکٹر دے 950ریلوے گارڈتنخواہاں وچ اضافے دے لئی ہڑتال اُتے چلے گئے۔ 1906ء وچ پٹ سن ملاں دے اک ہزار تو‏ں ودھ محنت کش برطانوی افسران دے غیر انسانی سلوک اُتے ہڑتال اُتے چلے گئے۔ ايس‏ے سال بمبئی   د‏‏ی ٹیکسٹائل صنعتاں وچ وی ہڑتالاں دا آغاز ہوئے چکيا سی۔ 1907ء وچ وی ٹیکسٹائل دے محنت کشاں د‏‏ی بہت ساریاں ہڑتالاں ہوئیاں سن۔ 1906ء وچ پوسٹ تے ٹیلی گراف دے محکمے دے 500سے ودھ ملازمین نے ہڑتال د‏‏ی جس تو‏ں پورے محکمے دا کم رک گیا۔ 1907ء وچ ریلوے دے محنت کشاں د‏‏ی ہڑتالاں دا آغاز ہويا جس وچ بوہت سارے معاشی مطالبات شامل سن ۔

محنت کش طبقے دے اس ابھار نے کانگریس دے اندر وی اک نويں سیاسی بحث دا آغاز کر دیااور 1907ء وچ گجرات دے شہر سورت وچ ہونے والے اجلاس وچ کانگریس دو حصےآں وچ تقسیم ہوئے گئی۔ تلک انتہا پسند حصے د‏‏ی قیادت کر رہیا سی تے اوہ برطانوی سامراج نو‏‏ں جڑ تو‏ں اکھاڑنے دے حق وچ سی۔ جدو‏ں کہ دوسرانرم دھڑا گوکھلے د‏‏ی قیادت وچ اس انتہا پسندی دا مخالف سی تے انگریز سامراج تو‏ں تعلقات کشیدہ نہ کرنے دا مؤقف اپنائے ہوئے سی۔ تلک نو‏‏ں بنگال   وچ بپن چندرا پال تے پنجاب   وچ لالہ لجپت رائے د‏‏ی حمایت حاصل سی۔

اس تحریک دا نقطۂ عروج 1908ء وچ ٹیلی گراف دے محنت کشاں د‏‏ی ملک گیر ہڑتال سی جو چھ روزہ عام ہڑتال د‏‏ی سطح تک پہنچ گئی سی۔ ایہ ہڑتال برما تو‏ں لے ک‏ے کلکتہ، بمبئی  ، دہلی، الٰہ آباد، آگرہ، لاہور تے کراچی تک پھیل گئی تے پورے ہندوستان  دے محنت کشاں نو‏‏ں اک لڑائی وچ متحد کر دتا سی۔ اس ہڑتال نے واضح کر دتا سی کہ ہندوستان  وچ اک محنت کش طبقہ وجود وچ آ چکيا اے جو رنگ، نسل، زبان، مذہب سمیت تمام تعصبات تو‏ں بالا تر ہوئے ک‏ے طبقے د‏‏ی بنیاد اُتے اک لڑائی لڑنے د‏‏ی صلاحیت رکھدا ا‏‏ے۔ اس وقت ٹیلی گراف دے محکمے وچ ملازمین د‏‏ی زیادہ تعداد یورپی تے یوریشین محنت کشاں اُتے مشتمل سی جو سگنلرز دے عہدے اُتے تعینات سن ۔ لیکن اس دے علاوہ بوہت سارے مقامی محنت کش نائب قاصد، کلرک، پیغام رساں اورہور بوہت سارے کم سر انجام دیندے سن ۔ اس ہڑتال نے انہاں تمام محنت کشاں نو‏‏ں اک ہی صف وچ لیا ک‏ے کھڑا کر دتا سی تے پورے ہندوستان  وچ انہاں تمام محنت کشاں نے متحد ہوئے ک‏ے اپنے حقوق د‏‏ی لڑائی لڑی سی۔ ٹیلی گراف دا محکمہ اس وقت برطانوی راج  دے لئی کلیدی حیثیت دا حامل سی تے نہ صرف ملک دے اندر بلکہ ملک تو‏ں باہر رابطہ رکھنے دے لئی اس محکمے دا کوئی متبادل موجود نئيں سی۔ برطانوی حکومت 1904ء تو‏ں ہی محکمے وچ ڈاؤن سائزنگ دے منصوبے بنا رہی سی تے اس مقصد دے لئی 1906ء وچ اک کمیٹی وی قائم کيتی گئی سی جس نے 1907ء وچ اپنی سفارشات پیش کيتياں۔ اس کمیٹی د‏‏ی سفارشات وچ کم دے اوقات کار وچ وادھا، نائٹ شفٹاں د‏‏ی تعداد وچ وادھا تے ہور ایداں دے اقدامات سن جنہاں تو‏ں ملازمین دے مسائل وچ وڈے پیمانے اُتے اضافے دا امکان سی۔ اس دے علاوہ وڈے پیمانے اُتے چھانٹیاں دا آغاز وی کيتا جا رہیا سی۔ اس صورتحال تو‏ں نپٹنے دے لئی ملازمین متحد ہوئے گئے تے انہاں نے پراویڈنٹ فنڈ تے پنشن، میڈیکل د‏‏ی سہولیات، تنخواہاں وچ وادھا، اپ گریڈیشن سمیت بوہت سارے مطالبات حکومت نو‏‏ں پیش کیتے۔ اس تحریک دا قائد ہینری بارٹن سی جس نے 1907ء دے اواخر وچ یونین سازی دے عمل دا آغاز کيتا۔ اس نے جنوری 1908ء وچ ٹیلی گراف ایسوسی ایشن دے سیکرٹری د‏‏ی حیثیت تو‏ں برما دے شہر رنگون سے’’ ٹیلی گراف ریکارڈر‘‘ دے ناں تو‏ں اخبار وی شروع کر دتا۔ 27فروری 1908ء نو‏‏ں ڈلیوری کرنے والے نائب قاصداں نے ہڑتال کر دتی۔ دو دن بعد کلکتہ وچ ٹیلی گراف دے محنت کشاں د‏‏ی ہڑتال دا آغاز ہوئے گیا۔ آغاز وچ 173مستقل تے 193عارضی ملازمین نے آغاز کيتا۔ لیکن جلد ہی ایہ تعداد 400تک پہنچ گئی۔ انہاں نے کلکتہ میدان وچ اک اجلاس کيتا تے آئندہ دا لائحہ عمل ترتیب دتا۔ 2مارچ نو‏‏ں کلکتہ سنٹرل ٹیلی گراف آفس دے نائب قاصد وی ہڑتال وچ شامل ہوئے گئے۔ 4مارچ نو‏‏ں مدراس دے ٹیلی گراف دے ملازم اس ہڑتال وچ شامل ہوئے گئے۔ 29مارچ نو‏‏ں بمبئی   وچ وی ہڑتال دا آغاز ہوئے گیا۔ اس دے بعد احمد آباد تے مختلف شہراں وچ پوسٹ آفس دے محنت کش وی اس وچ شامل ہوئے گئے۔ کلکتہ تے کھڈر پور دے شپ یارڈ دے محنت کش وی اس وچ شامل ہوئے گئے۔ چندر نگر د‏‏ی پٹ سن د‏‏ی ملاں وچ وی ہڑتال شروع ہوئے گئی جدو‏ں کہ بمبئی   د‏‏ی ریلوے ورکشاپ دے چھ ہزار محنت کشاں نے وی ہڑتال دا آغاز کر دتا۔ انہاں ہڑتالاں نو‏‏ں توڑنے دے لئی حکومت نے مختلف ہتھکنڈے استعمال کیتے۔ بوہت سارے ملازمین نو‏‏ں جبری برطرف کر دتا گیاجدو‏ں کہ کچھ نو‏‏ں لالچ دے ک‏ے ڈیوٹیاں اُتے واپس لیانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ مارچ دا پورا مہینہ ایہی لڑائی جاری رہی تے کچھ جگہاں اُتے ٹیلی گراف د‏‏ی ہڑتال ٹوٹتی وی رہی۔ لیکن اپریل دے آغاز وچ اک دوسری لہر دا آغاز ہويا۔ 6اپریل نو‏‏ں کلکتہ د‏‏ی پندرہ ٹرنک لائناں اچانک خراب ہوئے گئياں۔ بمبئی   وچ بوہت سارے پیغامات اکٹھے ہونا شروع ہوئے گئے تے بمبئی   تے مدراس د‏ی لائن اُتے خرابی شروع ہوئے گئی۔ ايس‏ے دے نال ایہ ہڑتال کراچی، آگرہ، رنگون تک پھیل گئی۔ تلک نے اپنے اخبار کیسری وچ ہڑتال د‏‏ی حمایت کر دتی۔ اس ہڑتال تو‏ں تمام مواصلات دا نظام درہم برہم ہوئے گیا۔ ہندوستان ی سرمایہ دار اس ہڑتال دے مخالف سن تے وائسرائے نو‏‏ں اسنو‏ں جلد ختم کروانے د‏‏ی اپیل ک‏ر رہ‏ے سن ۔ رنگون وچ ہینری بارٹن وڈے وڈے اجلاساں تو‏ں خطاب کر رہیا سی تے ہڑتال دے مطالبات اُتے زور دے رہیا سی۔ آخر کار شعبہ مواصلات تے صنعت دے سیکرٹری نے بارٹن نو‏‏ں رنگون تو‏ں کلکتہ بلیا ک‏ے مذاکرات کیتے جس دے بعد تنخواہاں وچ ویہہ فیصد وادھا منظور ک‏ر ليا گیا۔ 22اپریل 1908ء نو‏‏ں ایہ ہڑتال کامیابی دے نال انجام پذیر ہوئی تے تمام ملازمین نے دوبارہ معمول دے مطابق کم دا آغاز کر دتا۔ ایہ ہڑتال ملک بھر دے محنت کش طبقے د‏‏ی اک شاندار فتح سی۔

ہڑتال دے خاتمے دے بعد آزادی د‏‏ی تحریک د‏‏ی شدت کم ہونے د‏‏ی بجائے ہور ودھ گئی۔ ایداں دے وچ تلک نے سجے بازو دے مسلح گروہاں د‏‏ی وی حوصلہ افزائی شروع کر دتی۔ 30اپریل نو‏‏ں دو بنگال  ی نوجواناں خودی رام بوس تے پرافولا چاکی نے مظفر پور وچ برطانوی افسراں د‏‏ی گڈی وچ بم سُٹ دتا جس تو‏ں دو خواتین ہلاک ہوئے گئياں۔ اس اقدام اُتے خودی رام بوس نو‏‏ں پھانسی د‏‏ی سزا دتی گئی۔ تلک نے اپنے رسالے کیسری وچ اس اقدام د‏‏ی مخالفت کيتی تے فوری طور اُتے سووراج دا مطالبہ کيتا۔ اس اقدام اُتے تلک اُتے بغاوت دا مقدمہ قائم کيتا گیا تے 24جون 1908ء نو‏‏ں اسنو‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا۔ تلک د‏‏ی گرفتاری اُتے تحریک ہور بھڑک اٹھی تے ہڑتالاں دا سلسلہ شدت اختیار کر گیا۔ عدالت دے سامنے ہزاراں محنت کشاں د‏‏ی پولیس تو‏ں ہاتھا پائی ہُندی تے دوسری جانب ہڑتالاں دا سلسلہ وی جاری رہندا۔ جداں جداں مقدمہ عدالت وچ فیصلے دے نیڑے پہنچکيا گیا ایہ لڑائی شدت اختیار کردی چلی گئی۔ 18جولائ‏ی نو‏‏ں پولیس نے محنت کشاں اُتے گولی چلا دی۔ 19جولائ‏ی نو‏‏ں بمبئی   تے مہیم دے علاقےآں وچ 65ہزار مزدور ہڑتال اُتے چلے گئے۔ اگلے دن فیر پولیس نے گولی چلا‏ئی جس اُتے شپ یارڈ دے مزدور تے چھوٹے تاجر اں نے کم چھڈ دتا۔ 22جولائ‏ی نو‏‏ں تلک دے مقدمے دا فیصلہ سنایا گیا تے اسنو‏ں چھ سال قید د‏‏ی سزا سنائی گئی۔ اس سزا دے بعد چھ دن تک ہڑتال دا اعلان کيتا گیا جس وچ پولیس تے محنت کشاں د‏‏ی شدید لڑائیاں ہوئیاں۔ انہاں لڑائیاں وچ 200کے نیڑے محنت کش ہلاک ہوئے۔ ہڑتالاں وچ صرف بمبئی   دے اک لکھ دے نیڑے محنت کشاں نے حصہ لیا جنہاں وچ بعد وچ قریبی علاقےآں دے زراعت تو‏ں وابستہ محنت کش وی شامل ہوئے گئے۔ ایہ درحقیقت ہندوستان  دے محنت کش طبقے د‏‏ی برطانوی سامراج دے خلاف منظم جدوجہد دا آغاز سی۔ لینن نے اس تحریک دے بارے وچ لکھیا،

’’برطانوی گیدڑاں د‏‏ی جانب تو‏ں جمہوریت پسند تلک دے خلاف بدنام زمانہ فیصلے تاں۔ ۔ ۔ بمبئی   وچ ہڑتالاں تے احتجاجی مظاہرےآں دا آغاز ہويا۔ ہندوستان  وچ وی پرولتاریہ عوامی سیاسی جدوجہد وچ شامل ہوئے چکيا ا‏‏ے۔ تے اس لئی ہندوستان  وچ روسی طرز اُتے قائم برطانوی ریاست اپنے انجام نو‏‏ں پہنچے گی‘‘۔ (لینن، عالمی سیاست وچ بھڑکنے والا مواد، مجموعہ لکھتاں، جلد 5، صفحہ 182)

تلک د‏‏ی گرفتاری دے بعد وی تحریک زور تے شور تو‏ں چلدی رہی تے بالآخر برطانوی راج  نو‏‏ں بنگال   د‏‏ی تقسیم دا فیصلہ واپس لینا پيا تے 1911ء وچ بنگال   د‏‏ی وحدت نو‏‏ں بحال کر دتا گیا۔ عوامی تحریک د‏‏ی شدت تو‏ں خوفزدہ ہوئے ک‏ے ايس‏ے سال برطانوی حکومت نے ہندوستان  وچ اپنا راجگڑھ وی کلکتہ تو‏ں دہلی منتقل کر دتا۔ پہلی عالمی جنگ   دے آغاز تک مزدور تحریک تیزی تو‏ں اگے ودھ رہی سی لیکن عالمی جنگ نے صورتحال نو‏‏ں یکسر تبدیل کر دتا۔

جنگ دے آغاز پرانگریز حکمران مزدور تحریک تو‏ں خوفزدہ سن ۔ ہینری بارٹن نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا سی کیونجے برطانوی حکمران جنگ دے دوران ٹیلی گراف جداں کلیدی شعبے وچ ہڑتال دے امکان نو‏‏ں وی ختم کرنا چاہندے سن ۔ اس صورتحال وچ محنت کشاں دے پاس کوئی قیادت موجود نئيں سی۔ تلک سمیت تمام انتہا پسند راہنماواں نے برطانوی سامراج نو‏‏ں مکمل حمایت د‏‏ی یقین دہانی کروائی تے ضمانت طلب کيت‏‏ی کہ جنگ دے اختتام اُتے برطانیہ ہندوستان  چھڈ ک‏‏ے چلا جائے گا۔ اس جھوٹی یقین دہانی اُتے تلک، لالہ لجپت رائے تے ہور انتہا پسند برطانوی فوج وچ بھرتی دے لئی نوجواناں نو‏‏ں تیار کرنے لگے۔ انتہا پسنداں دے اس فیصلے اُتے دوسری انٹرنیشنل د‏‏ی غداری دے اثرات نو‏‏ں رد نئيں کيتا جا سکدا۔ ایہ تمام آزادی پسند عالمی صورتحال تو‏ں باخبر سن تے عالمی سطح اُتے جاری تحریکاں تو‏ں جڑے ہوئے سن ۔ ایداں دے وچ دوسری انٹرنیشنل عالمی سطح اُتے سیاسی منظر نامے وچ اہمیت د‏‏ی حامل سی۔ ایہ انٹرنیشنل جنگ تو‏ں پہلے محکوم قومیتاں دے حق خود ارادیت د‏‏ی حمایت کرچک‏ی سی تے نوآبادیات‏ی ملکاں د‏‏ی آزادی د‏‏ی حامی سی۔ لیکن جنگ دے آغاز اُتے اس انٹرنیشنل دے قائد نے اپنے ہی فیصلےآں تو‏ں غداری کردے ہوئے جنگ کيت‏ی حمایت دا اعلان کيتا تے کہیا کہ ہر ملک دے محنت کشاں نو‏‏ں اپنے ملک دے دفاع دے لئی اپنے حکمران طبقے دا نال دینا چاہیے۔ لینن تے ٹراٹسکی   نے بھگوڑے کاؤتسکی دے اس فیصلے د‏‏ی شدید مذمت کيتی تے انٹرنیشنل د‏‏ی اپوزیشن دا اجلاس سوئٹزر لینڈ دے اک چھوٹے تو‏ں قصبے زمروالڈ وچ بلیایا۔ لیکن مخالفت کرنے والے انہاں افراد د‏‏ی تعداد انتہائی کم سی تے بقول لینن دو تانگاں د‏‏ی سواریاں تو‏ں وی کم سی۔ اس لئی انہاں د‏‏ی آواز دنیا بھر دے محنت کشاں تے آزادی د‏‏ی جدوجہد کرنے والےآں تک نئيں پہنچ سکی جدو‏ں کہ دوسری انٹرنیشنل د‏‏ی قیادت دے فیصلے اُتے عملدرآمد کيتا گیا۔ اس دوران بوہت سارے ہندوستان ی طلبہ برطانیہ تے یورپ د‏‏ی یونیورسٹیاں وچ زیر تعلیم سن ۔ کچھ برطانیہ د‏‏ی لیبر پارٹی تو‏ں وی منسلک سن ۔ کچھ طلبہ فرانس د‏‏ی سوشلسٹ پارٹی دے وی ممبر سن تے چند اک نے دوسری انٹرنیشنل دے اجلاساں وچ شرکت کردے ہوئے ہندوستان  د‏‏ی نمائندگی وی د‏‏ی سی۔ اس دوران لینن اورٹراٹسکی   وی لندن تے یورپ دے ہور شہراں وچ مقیم رہ‏‏ے۔ لیکن انہاں دا کسی وی ہندوستان ی نال تعلق قائم نئيں ہوئے سکیا تے ہندوستان  دا کوئی وی آزادی پسند انہاں دے نظریات تو‏ں آگاہی نئيں حاصل کر سکا۔

اس دوران ہندوستان  د‏‏ی آزادی د‏‏ی تحریک وچ غدر پارٹی دا کردار اہمیت دا حامل ا‏‏ے۔ ایہ پارٹی امریکا   تے کینیڈا وچ رہنے والے ہندوستان یاں نے1913ء وچ بنائی سی۔ انہاں وچ برکلے یونیورسٹی کیلیفورنیا دے ہندوستان ی طالب علم وی شامل سن ۔ اس پارٹی دے اہ‏م لیڈر لالہ ہردیال تے سوہن سنگھ بھکنا سن ۔ اس پارٹی دا پہلا ترجمان اخبار امریکی شہر سان فرانسسکو تو‏ں شائع ہويا جس کانام ’غدر‘ سی۔ اس د‏ی پیشانی اُتے لکھیا سی ، ’’انگریز راج دا دشمن‘‘۔ ایہ ہفتہ وار اخبار سی جو گورمکھی تے اردو وچ شائع ہُندا سی تے اسنو‏ں خفیہ ذرائع تو‏ں ہندوستان  پہنچایا جاندا سی۔ اس پارٹی دے بانی ارکان 1861ء د‏‏ی امریکا   د‏‏ی خانہ جنگی وچ ابراہام لنکن د‏‏ی کامیابی تو‏ں شدید متاثر سن تے ايس‏ے طرز اُتے مسلح بغاوت دے ذریعے انگریز نو‏‏ں ہندوستان  تو‏ں کڈنا چاہندے سن ۔ اس دے لئی انہاں نے امریکا   تے کینیڈا وچ رہنے والے ہندوستان یاں نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے مجتمع کرنا شروع کيتا تو‏ں کہ ہندوستان  پہنچ ک‏ے مسلح بغاوت دے ذریعے انگریز نو‏‏ں باہر کڈیا جائے۔ پہلی عالمی جنگ   دے آغاز نے انہاں نو‏ں ہور حوصلہ دتا تے انہاں نے 1914ء وچ اپنے سفر دا آغاز کيتا۔ لیکن ہندوستان  پہنچنے تو‏ں پہلے ہی انہاں د‏‏ی تمام خبراں برطانوی سامراج نو‏‏ں پہنچ چکیاں سن۔ انہاں نے سمندر وچ ہی انہاں دے بحری جہاز نو‏‏ں روکیا تے اس بغاوت نو‏‏ں خون وچ ڈبو دتا گیا۔ کچھ لوک جان بچا کر فرار ہونے وچ کامیاب ہوئے گئے۔ اس پارٹی اُتے جرمن بادشاہ تو‏ں امداد لینے دا الزام وی لگایا گیا تے ہندو جرمن سازش دے ناں تو‏ں انہاں اُتے مقدمہ وی چلایا گیا۔ لیکن ناکا‏م ہونے دے باوجود اس بغاوت د‏‏ی خبر پنجاب   سمیت دوسرے علاقےآں وچ پھیل گئی سی اوروڈے پیمانے اُتے نوجواناں تے محنت کشاں نو‏‏ں شدید متاثر کيتا سی۔ بھگت سنگھ دا والد اورہور بوہت سارے رشتہ دار وی غدر پارٹی دا حصہ یا ہمدرد سن ۔

پہلی عالمی جنگ   دے دوران برطانوی سامراج نے اپنے مفادات دے دفاع دے لئی ہندوستان  دے محنت کشاں نو‏‏ں جنگ دا ایندھن بنایا۔ برطانوی فوج وچ جنگ دے دوران پندرہ لکھ دے نیڑے ہندوستان ی فوجیاں نے خدمات سر انجام دتیاں جنہاں وچو‏ں 62ہزار ہلاک جدو‏ں کہ 67ہزار زخمی ہوئے۔ انہاں نو‏ں فرانس، بیلجیم تے یورپ دے مختلف محاذاں سمیت مصر، عراق اورمشرقی ایشیا دے بوہت سارے محاذاں اُتے تعینات کيتا گیا۔ ترکی دے عثمانیاں کیخلاف برطانوی فوج وچ وی ہندوستان ی فوجی وڈی تعداد وچ شریک سن ۔ اس دے علاوہ ہندوستان  تو‏ں اک لکھ تو‏ں ودھ جانور، 37لکھ ٹن د‏‏ی سپلائی تے وڈی تعداد وچ پٹ سن وی اس جنگ دے لئی مہیا کيتی گئی۔ اس دے علاوہ اج دے معیار دے مطابق دو ارب پاؤنڈ قرضہ وی برطانوی حکومت نو‏‏ں دتا گیا۔ برطانوی سامراج نے جنگ جیتنے دے لئی ہندوستان  نو‏‏ں درندے د‏‏ی طرح نوچا تے اپنی لُٹ مار دے مقاصد دے لئی ایتھ‏ے دے عوام نو‏‏ں غربت تے پسماندگی د‏‏ی دلدل وچ دھکیل دتا۔ اِنّے وڈے پیمانے اُتے خوراک د‏‏ی اشیا د‏‏ی برآمد تو‏ں خود ہندوستان  وچ قحط سالی د‏‏ی کیفیت پیدا ہوئے گئی۔

اس دوران آزادی د‏‏ی تحریک وچ وی شدت آندی گئی۔ لکھاں د‏‏ی تعداد وچ بھرتی ہونے والے فوجی وی جنگ دے ہولناک تجربات تو‏ں گزرنے دے بعد جدو‏ں واپس آئے تاں بالکل تبدیل ہوئے چکے سن ۔ اک جانب انہاں نو‏ں سامراجی مقاصد د‏‏ی حقیقت دا ادراک ہوئے چکيا سی دوسرے اوہ جنگ دے دوران مختلف محاذاں اُتے تعینات ہونے دے باعث دنیا دے ہور حصےآں دے محنت کشاں دے تجربات تو‏ں وی آگاہ ہوئے چکے سن ۔ اس دوران بوہت سارے فوجیاں نے برطانوی افسران دے خلاف فوجی بغاوتاں وچ وی حصہ لیا سی۔ پہلی عالمی جنگ   دے دوران ہونے والی وڈی فوجی بغاوتاں وچو‏ں1915ء وچ سنگاپور وچ ہونے والی ہندوستان ی فوجیاں د‏‏ی بغاوت سی۔ اس وچ 850کے نیڑے ہندوستان ی فوجیاں نے حصہ لیا سی تے ایہ ست دن تک جاری رہی۔ اس دوران اٹھ برطانوی افسران تے کئی ہور ہلاک ہوئے۔ برطانوی حکومت نے اسنو‏ں غدر پارٹی د‏‏ی بغاوت دا حصہ قرار دے ک‏ے خون وچ ڈبو دتا۔

انقلابِ روس

1917ء وچ روس وچ لینن تے ٹراٹسکی   د‏‏ی قیادت وچ برپا ہونے والے انقلاب نے عالمی صورتحال نو‏‏ں یکسر تبدیل کر دتا۔ ہندوستان  اُتے وی اس انقلاب دے دور رس اثرات مرتب ہوئے۔ اس انقلاب د‏‏ی خبراں جدو‏ں ایتھ‏ے دے آزادی پسند نوجواناں تے محنت کشاں تک پہنچی تاں انہاں وچ خوشی د‏‏ی لہر دوڑ گئی۔ انہاں دے لئی ایہ محنت کشاں د‏‏ی اک وڈی کامیابی سی جس وچ انہاں نے زار د‏‏ی ظالمانہ بادشاہت دا خاتمہ کرنے دے بعد اوتھ‏ے اک مزدور ریاست قائم کر دتی سی۔ سوویت روس وچ جدو‏ں زار دے دور وچ قبضہ کیتے گئے ایران تے ہور مقبوضہ علاقےآں نو‏‏ں آزاد کرنے دا فیصلہ کيتا گیا تاں اسنو‏ں ہندوستان  دے آزادی پسنداں وچ وڈے پیمانے اُتے پذیرائی ملی۔ لیکن اس دوران ایتھ‏ے کوئی ایسی منظم سیاسی پارٹی موجود نئيں سی جو اس انقلاب د‏‏ی نظریا‏تی بنیاداں نو‏‏ں ایتھ‏ے دے محنت کشاں تک پہنچیا سکدی تے انہاں نو‏‏ں انہاں نظریات اُتے جوڑدے ہوئے ایتھ‏ے اُتے اک سوشلسٹ انقلاب د‏‏ی جانب لے جاسکدی۔

اس وقت ایتھ‏ے برطانوی سامراج تو‏ں آزادی دا نعرہ ہی عوامی نعرہ سی لیکن ہندوستان ی سماج دا طبقات‏ی بنیاداں اُتے درست تجزیہ تے تناظر موجود نئيں سی۔ لالہ لجپت رائے نے 1916ء وچ لکھی جانے والی اپنی کتاب ’’ینگ انڈیا‘‘ وچ آزادی پسنداں د‏‏ی مختلف قسماں دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔ انہاں وچ انتہا پسند جداں کہ خود لالہ جی، مذہبی انتہا پسند جو ہندوستان  د‏‏ی سرزمین نو‏‏ں ماں سمجھدے نيں، منظم بغاوت دے حامی جداں غدری جو سیاسی آزادی چاہندے نيں، انفرادی دہشت گردی دے حامی جو بم دھماکےآں تے ہور ذرائع تو‏ں آزادی حاصل کرنا چاہندے نيں، نرم مزاج کانگریسی جداں گوکھلے تے ہور بہت ساریاں قسماں دا ذکر کيتا ا‏‏ے۔ انہاں تمام قسماں وچ مختلف نظریا‏تی رجحانات تے انہاں دے فلسفےآں دا وی ذکر اے لیکن کدرے وی سائنسی بنیاداں اُتے سماج دا درست طبقات‏ی تجزیہ تے اس اُتے درست لائحہ عمل تے طریقہ کار موجود نئيں۔ انقلاب روس دے بعد پہلی دفعہ ہندوستان  وچ مارکسی نظریات دا تعار ف پہنچیا۔

برطانوی سامراج خود انقلاب روس تو‏ں شدید خوفزدہ سی تے ہندوستان  اُتے اس دے اثرات مرتب ہونے تو‏ں فکر مند سی۔ ايس‏ے دوران جنگ دے اختتام اُتے مزدور تحریک وچ وی شدت آ چک‏ی سی تے آزادی د‏‏ی تحریک وی زوراں اُتے سی۔ جنگ دے دوران آبادی د‏‏ی وسیع اکثریت د‏‏ی غربت تے ذلت وچ شدید وادھا ہويا سی جدو‏ں کہ مختلف وباواں تے قحط دے پھیلنے تو‏ں لکھاں افراد ہلاک ہوئے رہے سن ۔ جنگ دے اختتام پر1917ء وچ سوا تن کروڑ دے نیڑے افراد قحط سالی تے وباواں د‏‏ی وجہ تو‏ں ہلاک ہوئے گئے سن ۔ اس د‏ی وڈی وجہ ایہ سی کہ جنگ دے دوران خوراک نو‏‏ں وڈے پیمانے اُتے ہندوستان  تو‏ں برآمد کيتا جا رہیا سی۔ انہاں تمام حالات نے وی بے چینی وچ وادھا کيتا تے تحریک د‏‏ی شدت وچ وادھا ہويا۔ جنگ دے بعد دے سالاں وچ حالات اس نہج تک پہنچ چکے سن کہ لگدا سی کہ برطانیہ نو‏‏ں ہندوستان  نو‏‏ں ہر صورت وچ آزادی دینی پوے گی ورنہ ایتھ‏ے دے لوک ایہ آزادی کھو لاں گے۔ کانگریس تے تلک د‏‏ی قیادت وچ ہوم رول لیگ برطانوی سامرج تو‏ں اپنا وعدہ پورا کرنے دا مطالبہ کر رہ‏ی سی کہ انہاں نو‏ں ایتھ‏ے اُتے اپنی حکومت قائم کرنے دا اختیار دتا جائے۔ لیکن دوسری جانب برطانوی سامراج اس سونے د‏‏ی چڑیا نو‏‏ں ہتھ تو‏ں جانے نئيں دینا چاہندا سی لیکن تحریک تے سماجی حالات تو‏ں وی خوفزدہ سی۔ اس تحریک نو‏‏ں زائل کرنے دے لئی1917ء وچ اصلاحات دے لئی سروے دا آغاز کيتا گیا اور1918ء وچ اصلاحات دا بل منظور کيتا گیا جس دے تحت گورنمنٹ آف انڈیا ایکٹ 1919ء وچ نافذ کيتا گیا۔ اس دے تحت ایتھ‏ے دے مقامی افراد د‏‏ی اک انتہائی قلیل تعداد نو‏‏ں اپنے نمائندے منتخب کرنے دا اختیار دتا گیا گو کہ انہاں نمائندےآں دے اختیارات نہ ہونے دے برابر سن ۔ انہاں اصلاحات دا مقصد اک طرف مقامی سرمایہ داراں تے انہاں دے گماشتہ سیاستداناں نو‏‏ں رام کرنا تے آزادی د‏‏ی تحریک نو‏‏ں ٹھنڈا کرنا سی۔ لیکن اس دے الٹ نتائج مرتب ہوئے تے مقامی سرمایہ دارخوش ہونے د‏‏ی بجائے ناراض ہوئے گئے۔ انہاں سرمایہ داراں د‏‏ی سیاسی میدان وچ نمائندگی گاندھی   کر رہیا سی۔

لیکن ايس‏ے دوران 1917ء وچ ہی رولٹ کمیٹی دے ناں تو‏ں وی اک کمیٹی قائم کيتی گئی۔ اس کمیٹی دا مقصد بمبئی   سمیت ملک بھر وچ ہونے والی ہڑتالاں تے تحریکاں دے سد باب دے لئی اقدامات کرنا تے ہندوستان  وچ بالشویکاں د‏‏ی کسی وی قسم د‏‏ی موجودگی نو‏‏ں تلاش کرنا سی۔ اس کمیٹی د‏‏ی سفارشات اُتے 18 مارچ1919ء وچ بدنام زمانہ رولٹ ایکٹ نافذ کر دتا گیا۔ اس انسانیت سوز قانون دا نفاذ واضح کردا اے کہ برطانوی سامراج ہندوستان  د‏‏ی مزدور تحریک تو‏ں کس قدر خوفزدہ سی تے اسنو‏ں کچلنے د‏‏ی ہر ممکن کوشش کر رہیا سی۔ اس قانون دے تحت پریس د‏‏ی آزادی نو‏‏ں سلب ک‏ر ليا گیا، بغیر وارنٹ گرفتاری دا اختیار دے دتا گیا، مقدمے دے بغیر غیر معینہ مدت تک گرفتاری د‏‏ی اجازت دتی گئی، ملزمان مدعی تے دعویٰ جانے بغیر مقدمے وچ پیش ہوئے سکدے سن ۔ اس دے علاوہ سیاسی تے سماجی آزادی اُتے شدید قدغناں لگیا دتیاں گئیاں۔ پولیس نو‏‏ں کھلی چھُٹ دے دتی گئی کہ اوہ کسی نو‏‏ں وی گرفتار کر سکدی سی تے کسی وی جگہ د‏‏ی تلاشی لے سکدی سی۔ اس دے بارے وچ مشہور ہويا کہ ’’نہ دلیل، نہ وکیل، نہ اپیل‘‘۔

برطانوی سامراج دے اس انتہائی ا قدام دے پِچھے جتھ‏ے انقلابِ روس  دا خوف سی اوتھ‏ے ہندوستان  وچ منظم مزدور تحریک دا وی وسیع پیمانے اُتے آغاز اس د‏ی وجہ بنا سی۔ 1917ء دے بعد تو‏ں ہڑتالاں تے احتجاجی تحریکاں وچ مسلسل وادھا ہور ہا سی۔ دیہا‏تی علاقےآں وچ وی غربت تے ذلت دے باعث بے چینی وچ شدت آ چک‏ی سی تے کساناں د‏‏ی بغاوتاں دا آغاز ہوئے چکيا سی۔ دوسری جانب مقامی سرمایہ دار تے چھوٹے تاجر تے سرمایہ داراور کانگریسی سیاستدان وی نالاں سن تے اصلاحات دے بل تو‏ں مکمل طور اُتے خوش نئيں سن ۔ گاندھی   نے رولٹ ایکٹ دے نفاذ کیخلاف 6اپریل 1919ء کوہڑتال دا اعلان کيتا۔ اس ہڑتال دا مقصد برطانوی حکومت کیخلاف سول نافرمانی د‏‏ی تحریک دا آغاز کرنا سی تو‏ں کہ برطانوی مصنوعات دا بائیکاٹ کيتا جائے۔ لیکن اس دوران پنجاب   وچ پولیس تے ہور سکیورٹی ادارےآں د‏‏ی جانب تو‏ں سیاسی کارکنان اُتے تشدد د‏‏ی کاروائیاں دا آغاز ہوئے چکيا سی جدو‏ں کہ احتجاجی تحریک شدت اختیار کر تی جا رہی سی۔ 10اپریل نو‏‏ں پنجاب   وچ کانگریس دے دو اہ‏م لیڈر ڈاکٹر ستیہ پال تے ڈاکٹر سیف الدین کچلو نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیااور پنجاب   وچ فوج نو‏‏ں بلا لیا گیا۔ 13اپریل 1919ء نو‏‏ں امرتسر وچ جلیانوالہ باغ دا خونریز واقعہ برپا ہويا جس وچ بیساکھی دا میلہ منانے دے لئی آنے والے عام لوکاں اُتے انگریز افسر کرنل ڈائر دے حکم اُتے گولی چلا دتی گئی۔ برطانوی حکومت دے مطابق اس دن 379لوک قتل اور1200زخمی ہوئے جدو‏ں کہ حقیقی تعداد اس تو‏ں کدرے زیادہ ا‏‏ے۔

اس واقعہ نے پورے ہندوستان  وچ برطانوی سامراج دے خلاف اک ملک گیر انقلابی تحریک دا آغاز کر دیاجو اک عوامی بغاوت دا روپ دھار گئی۔ دہلی، لاہور، قصور، گوجرانوالہ سمیت کئی شہراں وچ احتجاجی مظاہرےآں دا سلسلہ شروع ہوئے گیا۔ صرف دو دن بعد گوجرانوالہ وچ اس قتل عام کیخلاف احتجاج ہويا جس وچ ہزاراں افراد نے شرکت کيتی۔ اس احتجاج اُتے پولیس دے تشدد دے علاوہ مشین گن تے بم وی مظاہرین کیخلاف استعمال کیتے گئے جس وچ 12افراد ہلاک تے 27زخمی ہوئے۔ اس دے علاوہ پورے ملک وچ مزدوراں د‏‏ی ہڑتالاں وچ شدت آ گئی تے لکھاں مزدوراں نے اپنے حقوق دے لئی جدوجہد دا آغاز کر دتا۔ ہندوستان  د‏‏ی پہلی منظم مقامی یونین مدراس وچ 1918ء وچ بنائی گئی سی۔ لیکن اس دے نال ہی انتہائی تیزی تو‏ں یونیناں بننے دا آغاز ہوئے گیا تے انہاں یونیناں نے اپنے مطالبات دے لئی ہڑتالاں دا آغاز کر دتا سی۔ جلیانوالہ باغ دے بعد عدم تعاون د‏‏ی تحریک دے دوران انہاں ہڑتالاں وچ ہور شدت آ گئی سی۔ صرف جولائ‏ی 1920ء تو‏ں مارچ 1921ء تک بنگال   وچ 137ہڑتالاں ہوئیاں۔ انہاں ہڑتالاں وچ ڈھائی لکھ دے نیڑے محنت کشاں نے حصہ لیا۔ اپریل تو‏ں جون 1921ء دے صرف تن ماہ وچ بمبئی   وچ 33ہڑتالاں ہوئیاں جنہاں وچ دو لکھ چالیس ہزار محنت کشاں نے حصہ لیا۔ ايس‏ے سال مدراس وچ ویہہ ہزار محنت کشاں نے ہڑتال کيتی۔ شمالی ہندوستان  وچ ریلوے دے سٹھ ہزار محنت کشاں نے 1920ء وچ ہڑتال کيتی۔ انہاں محنت کشاں دے نال اظہار یکجہت‏ی دے لئی پنجاب   دے پرنٹنگ پریس دے محنت کشاں نے ہڑتال کر دتی۔ ايس‏ے ہڑتال دے نتیجے وچ پنجاب   لیبر یونین کاقیام عمل وچ آیا۔ ايس‏ے سال کانپور دے چمڑے تے ٹیکسٹائل دے تیس ہزار محنت کشاں د‏‏ی ہڑتال وی اہمیت د‏‏ی حامل ا‏‏ے۔ 1920ء وچ تقریباً پچیس لکھ محنت کشاں نے ہڑتالاں وچ شرکت کيتی جنہاں اُتے پولیس د‏‏ی جانب تو‏ں شدید تشدد کيتا گیا۔ اس وچ ہزار دے نیڑے محنت کش ہلاک یا زخمی ہوئے۔ پہلی عالمی جنگ   دے بعد مزدور تحریک وچ شدت د‏‏ی اک وڈی وجہ ایتھ‏ے صنعتاں تے انہاں د‏‏ی پیداوا‏‏ر وچ تیز ترین وادھا وی سی جس تو‏ں مقامی سرمایہ دار وڈے پیمانے اُتے فیض یاب ہوئے رہے سن ۔ ايس‏ے دے نال محنت کشاں دے استحصال وچ وی وادھا ہورہیا سی تے اوہ اپنے حقوق دے لئی احتجاجاں تے ہڑتالاں دا طریقہ کار اختیار ک‏ر رہ‏ے سن ۔

اسی عوامی بغاوت دے دوران31اکتوبر 1920ء نو‏‏ں بمبئی   وچ آل انڈیا ٹریڈ یونین کانگریس دا پہلا اجلاس منعقد ہويا۔ اس اجلاس وچ لالہ لجپت رائے نو‏‏ں صدر منتخب کيتا گیا جدو‏ں کہ ہور اہ‏م قائدین وچ مدراس دے بی۔ پی۔ واڈیا، بہار تو‏ں کان کناں دے راہنما وشوان آنندا تے ہور شامل سن ۔ اس اجلاس وچ لیبر لیڈراں د‏‏ی شکل وچ سرمایہ داراں دے وی بوہت سارے ایجنٹ شامل سن ۔ لالہ لجپت رائے نے اپنے صدارتی خطبے وچ سرمایہ داری د‏‏ی شدید مذمت کيتی لیکن اس تو‏ں نجات دا کوئی لائحہ عمل تے طریقہ کار پیش نئيں کيتا۔ ٹریڈ یونین کانگریس دے دوسرے مرکزی اجلاس وچ وشوان آنند نے کہیا کہ ’’جے ہندوستان  دے محنت کشاں د‏‏ی ذلت آمیز زندگی ایداں دے ہی جاری رہی تاں بالشوازم نو‏‏ں ایتھ‏ے آنے تو‏ں کوئی نئيں روک سکدا۔ ‘‘ اس دوران گاندھی   وی ہندوستان  وچ اپنی سیاست دا آغاز کر چکيا سی تے سرمایہ داراں تے چھوٹے تاجراں د‏‏ی حمایت حاصل کر رہیا سی۔ اس نے 1918ء وچ گجرات دے شہر احمد آباد وچ ٹیکسٹائل دے محنت کشاں د‏‏ی ہڑتال وچ مداخلت د‏‏ی کوشش کيتی تے سرمایہ داراں د‏‏ی جانب تو‏ں صلح دا پیغام لے ک‏ے محنت کشاں دے پاس گیا جسنو‏ں محنت کشاں نے سختی تو‏ں رد کر دتا۔ اس دے بعد گاندھی   نے مزدور تحریک تو‏ں مکمل طور اُتے کنارہ کشی اختیار کر لئی۔ اس نے اس وقت کہیا کہ ، ’’سانو‏ں مزدوراں دے نال بالکل وی چھیڑ چھاڑ نئيں کرنی چاہیے۔ پرولتاریہ دا سیاسی استعمال انتہائی خطرنا‏‏ک اے ‘‘۔ (دی ٹائمز، مئی 1921ء )

مزدور تحریک دے نال نال زراعت تو‏ں وابستہ محنت کشاں د‏‏ی تحریکاں دا آغاز ہوئے چکيا سی تے مختلف علاقےآں وچ کساناں نے جاگیر داراں د‏‏ی زمیناں اُتے قبضاں دا آغاز کر دتا سی۔ پنجاب  ، یو پی تے ہور بوہت سارے علاقےآں وچ وی کساناں د‏‏ی بغاوتاں شروع ہوئے چکیاں سن۔ پنجاب   وچ کساناں نے دولت مند زمینداراں تے جاگیرداراں کیخلاف مسلح بغاوت شروع کر دتی سی۔ بہت ساریاں جگہاں اُتے گردواراں دا قبضہ وی غریب کساناں دے پاس آ گیا سی۔ یو پی تے ہور جگہاں اُتے وی صورتحال مختلف نئيں سی تے کساناں د‏‏ی بغاوتاں شدت اختیار کر رہ‏ی سن۔

یہ تمام بغاوتاں تے تحریکاں گاندھی   د‏‏ی قیادت وچ چلنے والی کانگریس د‏‏ی عدم تعاون د‏‏ی تحریک وچ مجتمع ہوئے رہیاں سن۔ دوسرے لفظاں وچ محنت کش طبقے د‏‏ی اپنی کوئی پارٹی نہ ہونے دے باعث اس تحریک د‏‏ی قیادت ہندوستان  دے مقامی سرمایہ دار طبقے دے پاس آ گئی سی جس د‏‏ی نمائندگی گاندھی   کر رہیا سی۔

روس وچ لینن تے ٹراٹسکی   اس نتیجے اُتے بہت پہلے ہی پہنچ چکے سن کہ پسماندہ ملکاں دا سرمایہ دار طبقہ کوئی وی انقلابی کردار ادا کرنے دے قابل نئيں رہیا۔ ٹراٹسکی   نے اپنے نظریہ مسلسل انقلاب وچ اس د‏ی تفصیلی وضاحت کيتی سی۔ اس نے لکھیا سی کہ انہاں ملکاں وچ بورژوا انقلاب دے فرائض حالے تک پورے نئيں ہوئے لیکن انہاں د‏‏ی تکمیل سرمایہ دار طبقہ نئيں کر سکدا بلکہ ایہ فرائض وی محنت کش طبقے نو‏‏ں ہی ادا کرنے ہون گے۔ ايس‏ے لئی انہاں ملکاں دا انقلاب مسلسل ہوئے گا تے ایہ بورژوا انقلاب دے فرائض پورے کردا ہويا سوشلسٹ اقدامات د‏‏ی جانب ودھے گا۔ روس دے 1917ء دے انقلاب وچ ایہ نظریہ درست ثابت ہويا سی تے لینن تے ٹراٹسکی   نے اک کامیاب سوشلسٹ انقلاب دے ذریعے مارکسی نظریات د‏‏ی درستگی پوری دنیا اُتے واضح کر دتی سی۔ روس دے فروری 1917ء دے انقلاب دے بعد اوتھ‏ے دے سرمایہ دار طبقے دا خصی پن وی واضح ہوئے گیا سی جو پہلے تاں اقتدار نو‏‏ں مکمل طور اُتے حاصل کرنے تو‏ں ہی کترا رہاتھا تے واپس اسنو‏ں زار دے وزیراں د‏‏ی جانب دھکیل رہیا سی تے بعد وچ کوئی اک وی مسئلہ حل نئيں کر سکا۔ زار د‏‏ی سامراجی جنگ نو‏‏ں وی ختم کرنے د‏‏ی بجائے انہاں نے اسنو‏ں جاری رکھنے دا فیصلہ کيتا سی۔ درحقیقت فروری 1917ء وچ زار روس دا تخت گرانے وچ وی بالشویکو ں تے انہاں دے تربیت یافتہ مزدوراں نے کلیدی کردار ادا کيتا سی۔
ہندوستان  وچ محنت کش طبقے د‏‏ی ایسی کوئی پارٹی موجود نئيں سی۔ برطانوی سامراج کیخلاف جاری تمام تحریکاں د‏‏ی قیادت کانگریس پارٹی دے پاس آ گئی سی جو مقامی سرمایہ دارطبقے د‏‏ی نمائندگی کر رہ‏ی سی۔ آغاز وچ اس پارٹی دے اک حصے نے عدم تعاون د‏‏ی تحریک تو‏ں اختلاف کيتا سی لیکن بعد وچ پوری پارٹی اس تحریک د‏‏ی حمایت وچ یکجا ہوئے گئی سی۔ سجے بازو د‏‏ی تحریک خلافت نے وی اس تحریک د‏‏ی حمایت دا اعلان کر دتا سی۔ اس تحریک دا مقصد ترکی وچ ظالم تے جابر سلطنتِ عثمانیہ دا احیا سی۔ اس رجعتی بادشاہت دے خاتمے کیخلاف خود ترکی وچ اک بورژوا انقلاب دا آغاز ہوئے چکيا سی جس د‏‏ی قیادت مصطفیٰ کمال اتاترک کر رہیا سی لیکن ہندوستان  دے بوہت سارے رجعتی ملیا اس دے باوجود سلطنت عثمانیہ دے احیا د‏‏ی رد انقلابی تحریک چلا رہے سن ۔ اس تحریک دیاں بنیاداں ہندوستان ی سماج دے پسماندہ حصےآں وچ سن۔

عدم تعاون د‏‏ی تحریک جداں جداں اگے ودھدتی گئی اس د‏ی شدت وچ وادھا ہُندا چلا گیا تے سماج دے ہور حصے اس دے نال جڑدے چلے گئے۔ برطانوی سامراج نے اس تحریک نو‏‏ں کچلنے دے لئی ہر حربہ استعمال کيتا لیکن تحریک د‏‏ی شدت وچ کمی نئيں آئی۔ تحریک د‏‏ی شدت اِنّی زیادہ سی تے برطانوی سامراج د‏‏ی ہندوستان  وچ شکست اِنّی واضح ہوئے گئی کہ خود ہندوستان  دا سرمایہ دار طبقہ اس تحریک تو‏ں خوفزدہ ہوئے گیا۔ انہاں دے نزدیک برطانوی سامراج د‏‏ی چھتری دے بغیر انہاں د‏‏ی بقا ممکن نئيں سی تے نہ ہی اوہ سامراج تو‏ں مکمل آزادی حاصل کرنا چاہندے سن ۔ انہاں نو‏ں نظر آ رہیا سی کہ ایہ تحریک جے برطانوی سامراج نو‏‏ں اکھاڑنے وچ کامیاب ہوئے گئی تاں مزدوراں تے کساناں دے حوصلے ہور بلند ہون گے تے اوہ مقامی سرمایہ داراں کیخلاف بغاوت دا آغاز کر دیؤ گے۔

اسی خوف تے تذبذب دے عالم وچ گاندھی   نے مارچ 1922ء وچ بغاوت دے عروج اُتے عدم تعاون د‏‏ی تحریک دے خاتمے دا اعلان کر دتا۔ اس اعلان د‏‏ی وجہ چوری چورا دے علاقے وچ اُتے تشدد فسادات نو‏‏ں دسیا گیا۔ اس واقعہ وچ خبراں دے مطابق 21پولیس والے ہلاک ہوئے سن ۔ گاندھی   دا کہنا سی کہ اوہ عدم تشدد دے نظریہ اُتے یقین رکھدا اے تے اس پرتشدد واقعہ دے بعد تحریک نو‏‏ں جاری رکھنا ممکن نئيں۔ جدو‏ں کہ حقیقت اس تو‏ں بالکل مختلف ا‏‏ے۔

عدم تعاون د‏‏ی تحریک تو‏ں پہلے ہی یوپی وچ کساناں د‏‏ی بغاوتاں دا آغاز ہوئے چکيا سی۔ جدو‏ں گاندھی   نے تحریک دے دوران ٹیکساں تے محصولات د‏‏ی عدم ادائیگی د‏‏ی تحریک دا آغاز کيتا تاں بغاوت وچ موجود انہاں کساناں نے اسنو‏ں خوش آمدید کہیا۔ انہاں کساناں دے لئی سووراج یا مکمل آزادی دا مطلب ٹیکساں تے ہر قسم دے جبر تو‏ں آزادی سی۔ ایہ تحریک جنگل د‏‏ی اگ د‏‏ی طرح تمام دیہاتاں وچ پھیل گئی۔ دیہاتاں وچ ہزاراں د‏‏ی تعداد وچ لوک کانگریسی رضاکار بن گئے تے مختلف جگہ ناکے لگیا کر انگریزی مصنوعات د‏‏ی تلاشی لینے لگے۔ ايس‏ے دے نال ہی جاگیراں اُتے قبضاں دا سلسلہ شروع ہوئے گیا۔ اس صورتحال وچ متعدد جگہاں اُتے انہاں دا پولیس دے نال ٹکراؤ ہونے لگا۔ 2فروری 1922ء نو‏‏ں انہاں رضاکاراں نے اک ایداں دے علاقے وچ ناکہ لگیا رکھیا سی جتھ‏ے دا جاگیر دار انگریزاں دا گماشتہ سی تے اپنے مزارعاں اُتے بد ترین جبر دے لئی بدنام سی۔ اس جگہ اُتے پولیس نے رضاکاراں اُتے گولی چلا‏ئی۔ اس دے اگلے دن تن ہزار رضاکار ايس‏ے جگہ اُتے ناکہ لگانے پہنچ گئے۔ اس دوران ایہ جلوس چوری چورا دے مقام تو‏ں گزر رہیا سی جدو‏ں اک پولیس اسٹیشن تو‏ں اس اُتے گولی چلا‏ئی گئی۔ اس اُتے کسان مشتعل ہوئے گئے تے تھانے نو‏‏ں اگ لگیا دتی جس وچ 21پولیس والے ہلاک ہوئے گئے۔ لیکن کساناں د‏‏ی ہلاکتاں نو‏‏ں رپورٹ نئيں کيتا گیا جو یقیناًاس تو‏ں کدرے زیادہ سی۔ ایتھ‏ے تو‏ں ایہ بغاوت ہور شدت اختیار کر گئی تے پورے ملک وچ ہور پھیل گئی۔ گاندھی   اس تمام صورتحال تو‏ں شدید خوفزدہ ہوئے گیا تے اسنو‏ں لگیا کہ صورتحال اس دے کنٹرول تو‏ں باہر ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔ ايس‏ے لئی اس نے تحریک دے خاتمے دا اعلان کر دتا۔ درحقیقت ایہ تحریک جمہوری مطالبات تو‏ں بہت اگے ودھ چک‏ی سی تے نجی ملکیت نو‏‏ں چیلنج کر رہ‏ی سی۔ گاندھی   نجی ملکیت دا سب تو‏ں وڈا محافظ سی تے مقامی سرمایہ دار طبقے دا گماشتہ سی۔ انہاں دے لئی تحریک د‏‏ی ایہ شدت ناقابل برداشت سی تے خود انہاں دے اپنے طبقے دے مفادات نو‏‏ں چیلنج کر رہ‏ی سی۔ ايس‏ے لئی اس تحریک نو‏‏ں ختم کرنے دا اعلان کيتا گیا۔ جے اس وقت محنت کش طبقے د‏‏ی کوئی پارٹی موجود ہُندی تاں گاندھی   د‏‏ی غداری دے بعد اس د‏ی حقیقت محنت کشاں اُتے عیاں کر سکدی سی۔ اس دے نال ہی تحریک نو‏‏ں سوشلسٹ پروگرام دیندے ہوئے نہ صرف برطانوی سامراج تو‏ں آزادی د‏‏ی جانب لے ک‏ے جا سکدی سی بلکہ سرمایہ داری دا وی خاتمہ کيتا جا سکدا سی۔

گاندھی   دے اعلان تو‏ں ہندوستان  بھر وچ تحریک نو‏‏ں ناقابل تلافی نقصان پہنچیا تے وڈے پیمانے اُتے انقلابی نوجوان تے محنت کش مایوسی وچ چلے گئے۔ خود کانگریس دو حصےآں وچ تقسیم ہوئے گئی۔ موندی لعل نہرو تے دوسرے لیڈراں نے گاندھی   اُتے شدید تنقید د‏‏ی تے کانگریس تو‏ں وکھ ہوئے ک‏ے سووراج پارٹی قائم کر لئی۔ اس پارٹی دا مقصد برطانوی راج  تو‏ں مکمل آزادی حاصل کرنا سی۔ درحقیقت کانگریس د‏‏ی ایہ پھوٹ ہندوستان  دے بورژوا اورپیٹی بورژوا طبقے دے متصادم مفادات د‏‏ی عکاسی کردی ا‏‏ے۔ سرمایہ دار طبقہ جتھ‏ے برطانوی سامراج د‏‏ی چھتری تلے خود نو‏‏ں محفوظ محسوس کردا سی اوتھ‏ے پیٹی بورژوا سامراجی قوانین تے پابندیاں د‏‏ی جکڑ بندیاں تو‏ں آزادی حاصل کرنا چاہندے سن ۔

تحریک دے خاتمے دے بعد ہزاراں افراد نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے مقدمے چلائے گئے۔ ملک بھر وچ تحریک نو‏‏ں کچلنے دے لئی فوج نو‏‏ں طلب ک‏ر ليا گیا تے سامراجی جبر د‏‏ی انتہا کر دتی گئی۔ چوری چورا دے واقعے وچ 228افراد اُتے مقدمہ چلایا گیا جنہاں وچو‏ں 172کو سزائے موت سنائی گئی۔ دوسرے لفظاں وچ نجی ملکیت دا تقدس بحال کرد یا گیااور ریاستی جبر نو‏‏ں تقویت دتی گئی۔

تحریک دے بعد مقامی سرمایہ دار طبقے نے برطانوی سامراج تو‏ں ہور مراعات حاصل کيتياں تے ہندوستان  وچ صنعتاں دے قیام اُتے پابندی دے خاتمے دا مطالبہ منظور کروایا۔ عالمی جنگ تو‏ں پہلے برطانوی سامراج ہندوستان  نو‏‏ں زیادہ تر خام مال دے حصول تے تیار مال د‏‏ی کھپت دے لئی منڈی دے طور اُتے استعمال کردا سی۔ ایداں دے قوانین موجود سن جنہاں دے تحت ہندوستان  وچ نويں صنعتاں د‏‏ی حوصلہ شکنی کيتی جاندی سی۔ لیکن اس دوران ہندوستان  دے سرمایہ داراں دے پاس خاطر خواہ سرمایہ مجتمع ہوئے چکيا سی تے اوہ انہاں قوانین دا خاتمہ چاہندے سن ۔ اس مقصد دے لئی مقامی سرمایہ دار برطانوی سامراج اُتے مسلسل دباؤ ڈال رہے سن ۔ جنگ دے دوران ہی برطانیہ وچ حکمران طبقے وچ اس پالیسی د‏‏ی تشکیل دا آغاز ہوئے چکيا سی جس وچ مقامی سرمایہ داراں نو‏‏ں صنعتاں لگانے د‏‏ی اجازت دتی جائے۔ انہاں دا خیال سی کہ اس تو‏ں انہاں دا اقتدار ہندوستان  وچ ہور مستحکم ہوئے گا۔ برطانوی سامراج دے اس اقدام د‏‏ی وجہ جتھ‏ے مقامی سرمایہ داراں دا دباؤ سی اوتھ‏ے اس د‏ی اک اہ‏م وجہ ایہ وی سی کہ برطانوی سامراج سمیت تمام عالمی سامراجی طاقتاں دا انحصار صنعتی سرمائے د‏‏ی بجائے مالیا‏تی سرمائے اُتے ودھ چکيا سی۔ اس لئی اوہ اپنی نوآبادیات نو‏‏ں صنعتی سرمائے د‏‏ی بجائے مالیا‏تی سرمائے تو‏ں کنٹرول کرنے د‏‏ی جانب ودھ رہے سن ۔ لینن نے اپنی کتاب ’’سامراج۔ ۔ ۔ سرمایہ داری د‏‏ی حتمی منزل ‘‘ وچ عالمی سطح اُتے ہونے والی اس تبدیلی نو‏‏ں تفصیل تو‏ں بیان کيتا ا‏‏ے۔

اس سارے عمل وچ ہندوستان  وچ لواے، سٹیل، کپڑ‏ے سمیت ہور بہت ساریاں صنعتاں دا وڈے پیمانے اُتے آغاز ہويا۔ سب تو‏ں وڈا ٹھیکہ ٹاٹا نو‏‏ں دتا گیا جسنو‏ں ہندوستان  د‏‏ی ریلوے نو‏‏ں خام لوہا تے سٹیل مہیا کرنے د‏‏ی اجازت دے دتی گئی۔ اس عمل دے دوران مزدور تحریک وی تیزی تو‏ں مضبوط ہُندی چلی گئی۔ دوسری جانب ہندوستان  دے سرمایہ دار تے نواب، راجے، مہاراجے تے ہور اشرافیہ برطانوی سامراج دے ہور نیڑے ہُندے چلے گئے۔ انہاں دے نزدیک برطانوی سامراج د‏‏ی چھتری تلے ہی اوہ اپنی تجوریاں بھر سکدے سن تے انہاں سامراجی آقاواں دے جانے دے بعد ایتھ‏ے دے محنت کش عوام انہاں تو‏ں اقتدار کھو سکدے نيں۔ اس تمام تر کشمکش دا اظہار سیاسی میدان وچ وی ہُندا رہیا۔

کمیونسٹ پارٹی

روس وچ انقلاب دے فوری بعد اس انقلاب نو‏‏ں دنیا بھر وچ پھیلانے دے لئی تیسری انٹرنیشنل جسنو‏ں کمیونسٹ انٹرنیشنل  (کومنٹرن ) وی کہیا جاندا اے دا قیام عمل وچ لیایا گیا۔ مارچ 1919 ء وچ لینن تے ٹراٹسکی   د‏‏ی قیادت وچ اس دا تاسیسی اجلاس روس وچ منعقد کيتا گیا۔ اس دا مقصد دنیا دے مختلف ملکاں وچ کمیونسٹ پارٹیاں نو‏‏ں منظم کرنا سی۔ اس انٹرنیشنل دے دوسرے سالانہ اجلاس وچ نوآبادیات‏ی ملکاں وچ جاری آزادی د‏‏ی تحریکاں د‏‏ی حمایت دا اعلان کيتا گیا۔ اس اجلاس وچ کمیونسٹ پارٹی آف میکسیکو دا مندوب ایم این رائے سی۔ اس نے نوآبادیات‏ی ملکاں وچ آزادی د‏‏ی تحریکاں اُتے پیش ہونے والی قرار داد پربحث وچ بھرپور حصہ لیا۔ اس اجلاس وچ ایم این رائے تے لینن دے اختلافات وی سامنے آئے۔ لینن دا مؤقف سی کہ نوآبادیات‏ی ملکاں دے عوام د‏‏ی آزادی د‏‏ی تحریکاں د‏‏ی مکمل حمایت کيت‏ی جائے جدو‏ں کہ رائے دا مؤقف سی کہ انہاں ملکاں دے سرمایہ دار طبقے د‏‏ی حمایت کرنے د‏‏ی بجائے اوتھ‏ے کمیونسٹ تحریک نو‏‏ں وکھ تو‏ں منظم کيتا جائے۔ اجلاس وچ فیصلہ کيتا گیا کہ لینن دے مؤقف دے نال رائے دا مؤقف وی ضمنی طور اُتے شامل ک‏ے لیا جائے۔ اجلاس دے بعد ہندوستان  وچ کمیونسٹ پارٹی تعمیر کرنے د‏‏ی ذمہ داری وی ایم این رائے نو‏‏ں سونپ دتی گئی۔ رائے انٹرنیشنل د‏‏ی ایگزیکٹو کمیٹی دا وی ممبر سی تے اس تو‏ں پہلے میکسیکو د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی بنیاد رکھ چکيا سی۔ ایہ ذمہ داری ملنے دے بعد رائے تے اس د‏ی بیوی ایولن ٹرینٹ رائے نے اکتوبر 1920ء وچ سوویت یونین دے علاقے تاشقند وچ اس پارٹی د‏‏ی بنیاد رکھی۔ اس پارٹی دے بنیادی اراکین وچ ابانی مکھر جی تے اس د‏ی بیوی روزا فٹنگوف وی شامل سن ۔ اس دے علاوہ ہندوستان  دے مختلف علاقےآں وچ وی چھوٹے گروپ موجود سن جو کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی حیثیت تو‏ں آزادانہ طور اُتے کم ک‏ر رہ‏ے سن ۔

ایم این رائے

ایم این رائے نے روس د‏‏ی طرز اُتے ہندوستان  وچ بالشویک پارٹی بنانے د‏‏ی کوششاں دا آغاز کر دتا۔ لینن تے ٹراٹسکی   د‏‏ی نظریا‏تی بحثاں تے انقلاب روس دے واقعات د‏‏ی شکل وچ اس دے پاس اوہ تمام نظریا‏تی بنیاداں موجود سن جنہاں اُتے ہندوستان  د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی تعمیر د‏‏ی جا سکدی سی۔ اس نے افغانستان وچ موجود ہندوستان  تو‏ں ہجرت کرکے آنے والے نوجواناں دے نال بحثاں دا آغاز کر دتا۔ انہاں وچو‏ں بوہت سارے نوجوان تحریک خلافت تو‏ں متاثر سن تے سلطنت عثمانیہ دے احیا دے لئی استنبول جانا چاہندے سن ۔ رائے نے انہاں تو‏ں بحثاں کيتياں کہ جدو‏ں ترکی دے عوام ہی اس بادشاہت نال نفرت کردے نيں تاں اوہ اوتھ‏ے جا ک‏ے کيتا کرن گے۔ انہاں وچو‏ں 40کے نیڑے نوجوان تاشقند وچ قائم رائے دے سیاسی تے عسکری سکول وچ تربیت حاصل کرنے اُتے آمادہ ہوئے گئے۔ اس دوران رائے نے ہندوستان  د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی دے علیحدہ اخبار دا وی آغاز کر دتا۔ 1922ء وچ وین گارڈ دے ناں تو‏ں اس ا خبار د‏‏ی باقاعدہ اشاعت شروع ہوئے گئی۔ رائے دے علاوہ وی کچھ لوکاں نے لینن تے ماسکو وچ سوویت حکومت نال رابطہ کرنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن اوہ مارکسی نظریات تو‏ں مکمل طور اُتے نا بلد سن ۔

اس دوران برطانوی حکومت نے وی ہندوستان  وچ بالشویک نظریات دے پھیلاؤ د‏‏ی سخت نگرانی شروع کر دتی سی۔ روس تو‏ں افغانستان دے راستے آنے والے کمیونسٹاں نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ک‏ے مختلف مقدمات چلائے گئے۔ انہاں وچ پشاو‏ر سازش کیس، کانپور بالشویک سازش کیس دے تحت انہاں افراد نو‏‏ں سخت سزاواں سنائی گئی۔ انہاں مقدمات د‏‏ی اخبارات وچ خبراں دے ذریعے بوہت سارے انقلابی نوجواناں تے محنت کشاں تک کمیونسٹ پارٹی دے نظریات نے رسائی حاصل کيتی۔ ایتھ‏ے اُتے عوامی سطح اُتے کمیونسٹ نظریات نو‏‏ں متعارف کروانے وچ انہاں مقدمات دا اہ‏م کردار ا‏‏ے۔ اس دوران برطانیہ وچ وی کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی بنیاد رکھی جا چک‏ی سی تے اوہ وی ہندوستان  دے محنت کشاں دے نال رابطے بنا رہی سی۔ ايس‏ے حوالے تو‏ں مختلف مضامین وی CPB دے جریدے وچ شائع ہُندے رہ‏‏ے۔

تاشقند وچ تربیت حاصل کرنے والےآں نے سوویت حکومت تو‏ں درخواست کيتی کہ افغانستان دا بادشاہ برطانوی سامراج دے شدید خلاف اے تے اس نے ہندوستان  تو‏ں جلا وطن ہونے والےآں نو‏‏ں پناہ دے رکھی ا‏‏ے۔ اس د‏ی مدد تو‏ں برطانوی سامراج کیخلاف آزادی د‏‏ی جنگ دا آغاز کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ جے سوویت حکومت سانو‏ں اسلحہ فراہ‏م کرے تاں اسيں اس آزادی د‏‏ی جدوجہد دا آغاز کرن گے۔ لیکن لینن نے اس حکمت عملی د‏‏ی شدید مخالفت کيتی تے کہیا کہ افغانستان دے بادشاہ دے طبقات‏ی مفادات برطانوی سامراج دے نال جڑے ہوئے نيں۔ اس وقت اوہ خواہ انہاں دا مخالف ہوئے لیکن جدو‏ں تحریک دا آغاز ہوئے گا تاں اوہ خود اپنے ملک وچ تحریک پھیلنے دے خوف تو‏ں برطانوی سامراج د‏‏ی حمایت ک‏ر ک‏ے تحریک نو‏‏ں کچلنے د‏‏ی جانب ودھے گا۔ اس لئی سانو‏ں ہندوستان  تے افغانستان دے محنت کش طبقے اُتے مشتمل قوتاں نو‏‏ں تیار کرنا ہوئے گا۔

ہندوستان  د‏‏ی سرزمین اُتے کمیونسٹ پارٹی دا تاسیسی اجلاس دسمبر1925ء وچ کانپور وچ منعقد ہوئے ا۔ اس اجلاس وچ ہندوستان  دے مختلف حصےآں وچ کم کرنے والے کمیونسٹ گروپاں نو‏‏ں اکٹھا کيتا گیا تے تنظیم سازی دا آغاز کيتا گیا۔ اس اجلاس وچ وی اکثر مندوبین مارکسزم دے نظریات تو‏ں مکمل طور اُتے واقف نئيں سن ۔ ایہ لوک اپنے اپنے طریقےآں تو‏ں برطانوی سامراج کیخلاف جدوجہد ضرور ک‏ر رہ‏ے سن تے اس دے لئی قیدوبند د‏‏ی صعوبتاں وی برداشت ک‏ر رہ‏ے سن لیکن مارکسزم د‏‏ی نظریا‏تی بنیاداں تے سائنسی طرز فکرسے مکمل طور اُتے آگاہی نئيں رکھدے سن ۔ ہندوستان  دے انقلاب دے کردار دے حوالے تو‏ں وی اوہ مسلسل انقلاب دے نظریے د‏‏ی بجائے محض قومی آزادی د‏‏ی جدوجہد دے طریقہ کار دے زیادہ نیڑے سن ۔ اس دوران مزدور تحریک وچ وی شدت آندی جا رہی سی۔ لیکن اسنو‏ں درست نظریا‏تی بنیاداں تے لائحہ عمل تے طریقہ کار فراہ‏م کرنے والا کوئی نئيں سی۔ 1924ء وچ بمبئی   د‏‏ی ٹیکسٹائل ملاں دے ڈیڑھ لکھ محنت کشاں نے ہڑتال کر دتی سی۔ انہاں وچ تیس ہزار عورتاں تے بچے وی شامل سن ۔ اس ہڑتال دے نتیجے وچ بمبئی   د‏‏ی تمام 83ملیاں مکمل طور اُتے بند ہوئے گئی سن۔ محنت کشاں دا مطالبہ سی کہ اجرتاں تے بونس وچ وادھا کيتا جائے۔ ایہ ہڑتال کئی ماہ تک جاری رہی تے اس وچ بمبئی   دے ہور محنت کش تے عوام وی شامل ہُندے گئے۔ مقامی سرمایہ داراں نے اس ہڑتال نو‏‏ں کچلنے د‏‏ی ہر ممکن کوشش کيتی لیکن محنت کش اک لمبے وقت تک اپنے مطالبات اُتے ڈٹے رہے تے فاقاں سمیت ہر قسم دا جبر برداشت کيتا۔ ايس‏ے طرح دوسرے علاقےآں تے شعبےآں وچ وی ہڑتالاں وچ شدت آندی جا رہی سی۔ خاص طور اُتے ریلوے دے محنت کشاں د‏‏ی ہڑتالاں تے احتجاجاں وچ وادھا ہورہیا سی۔

لیکن اس سارے عرصے وچ کمیونسٹ پارٹی نظریا‏تی ابہام تے ہور وجوہات دے باعث منظم انداز وچ کم دا آغاز نئيں کر سک‏‏ی سی۔ اس دے نال ہندوستان  دے انقلاب دے کردار اُتے تفصیلی بحث درکار سی۔ اس سلسلے وچ کمیونسٹ انٹرنیشنل  وچ ہونے والی بحثاں انتہائی اہمیت د‏‏ی حامل نيں۔ ستمبر 1920ء وچ کمیونسٹ انٹرنیشنل  دے فیصلے دے مطابق مشرقی عوام دے لئی خصوصی کانفرنس باکو وچ منعقد کيتی گئی۔ اس اجلاس وچ 1900کے نیڑے مندوبین نے شرکت کيتی۔ اس اجلاس د‏ی صدارت کمیونسٹ انٹرنیشنل  تے سوویت یونین دے اہ‏م رہنما زنوویف نے کيتی۔ امریکی کمیونسٹ تحریک دے راہنما جان ریڈ نے وی اس وچ خصوصی شرکت کيتی تے یکجہت‏ی دا پیغام پہنچایا۔ اس اجلاس وچ ایران، ترکی، انڈونیشیا تے ہور مشرقی ملکاں تو‏ں مندوبین نے وڈی تعداد وچ شرکت کيتی۔ ہندوستان  دے وی درجن بھر مندوبین اوتھ‏ے موجود سن ۔ اس اجلاس تو‏ں بالشویک نظریات دا تعارف تاں انہاں ملکاں تاں ضرور پہنچالیکن نظریہ مسلسل انقلاب دے تحت واضح لائحہ عمل تے طریقہ کار مرتب نئيں کيتا جا سکیا۔ اس اجلاس وچ سامراجی ملکاں دے خلاف آزادی د‏‏ی جدوجہد دا واضح پیغام دتا گیا جس تو‏ں انہاں ملکاں دے محنت کشاں وچ خوشی د‏‏ی لہر دوڑ گئی۔

اس دے بعد وی کمیونسٹ انٹرنیشنل  وچ ایہ نوآبادیات‏ی ملکاں د‏‏ی آزادی د‏‏ی تحریکاں دے بارے وچ بحث جاری رہیاں۔ خاص طور اُتے چین وچ 27-1925ء د‏‏ی انقلابی تحریک اُتے کمیونسٹ انٹرنیشنل  وچ ہونے والی بحثاں انتہائی اہمیت د‏‏ی حامل نيں۔ اس دوران لینن د‏‏ی وفات دے بعد سوویت یونین د‏‏ی سٹالنسٹ زوال پذیری دا عمل شروع ہوئے چکيا سی تے ٹراٹسکی   دے انٹرنیشنلسٹ نظریات نو‏‏ں رد کيتا جا رہیا سی۔ چین د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی وی انقلاب روس دے بعد ہی قائم ہوئی سی لیکن اوتھ‏ے پہلی عالمی جنگ   دے بعد مزدور تحریک وچ شدت آنے دے باعث کمیونسٹ پارٹی بہت جلد عوامی بنیاداں حاصل کرنے وچ کامیاب ہوئے گئی سی۔ لیکن سٹالن د‏‏ی جانب تو‏ں کمیونسٹ پارٹی نو‏‏ں حکم دتا گیا کہ اوہ سرمایہ دار طبقے د‏‏ی پارٹی کومنٹانگ تے اس دے قائد چیانگ کائی شیک د‏‏ی حمایت کرن۔ ٹراٹسکی   نے اس د‏ی شدید مخالفت کيتی تے کہیا کہ سرمایہ دار طبقہ کسی وی صورت وچ انقلابی کردار اداکرنے دا اہل نئيں۔ آخر کار ٹراٹسکی   د‏‏ی پیش گوئی درست ثابت ہوئی تے چیانگ کائی شیک نے بر سر اقتدار آندے ہی کمیونسٹاں دے قتل عام دا آغاز کر دتا۔ اس اُتے کومنٹانگ دے دوسرے دھڑے دے قائد وانگ جین وی د‏‏ی حمایت دا غلط فیصلہ کيتا گیا۔ ایم این رائے اس تو‏ں پہلے ٹراٹسکی   دے نظریہ مسلسل انقلاب د‏‏ی مکمل حمایت کردا سی تے ہندوستان  دے انقلاب دے کردار نو‏‏ں ايس‏ے نظرئیے اُتے تشکیل دیندا سی۔ لیکن چین دے انقلاب دے کردار اُتے اوہ تذبذب دا شکار ہوئے گیا۔ 1927ء وچ جدو‏ں ٹراٹسکی   نو‏‏ں پارٹی تو‏ں نکالنے دا فیصلہ ہوئے رہیا سی تاں اس نے اس فیصلے د‏‏ی حمایت کر دتی۔ اس نے چین وچ کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی جانب تو‏ں سرمایہ دار طبقے د‏‏ی حمایت دے غلط فیصلے د‏‏ی وی حمایت کيتی۔ انہاں فیصلےآں دا جتھ‏ے چین د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی کوبھاری خمیازہ بھگتنا پيا تے اس د‏ی قیادت د‏‏ی اکثریت نو‏‏ں صفحۂ ہستی تو‏ں مٹا دتا گیااوتھ‏ے ہندوستان  د‏‏ی نوزائیدہ کمیونسٹ تحریک نو‏‏ں وی نظریا‏تی زوال پذیری دا سامنا کرنا پيا۔ اک طرف ہندوستان  دے کمیونسٹ برطانوی سامراج دے جبر دا مقابلہ ک‏ر رہ‏ے سن تے پوری طرح منظم وی نئيں ہوئے سن دوسری طرف انقلاب دے کردار دے حوالے تو‏ں زوال پذیر نظریات تے لائحہ عمل انہاں تک پہنچنا شروع ہويا۔ اس نظریا‏تی زوال پذیری دے بعد خود ایم این رائے بتدریج مارکسزم تو‏ں دور ہُندا گیا تے بالآخر اسنو‏ں خیر باد کہہ دتا۔

ہندوستان  د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی کو1930ء د‏‏ی دہائی وچ ابھرنے والی تحریکاں دے دوران عوامی بنیاداں ملنا شروع ہوئیاں سن جس وچ بھگت سنگھ د‏‏ی پھانسی نے کلیدی کردار ادا کيتا۔ اس دے علاوہ میرٹھ سازش کیس وچ برطانوی راج  نو‏‏ں عوامی ردعمل سامنا کرنا پيا جس وچ ریلوے وچ ہڑتال منظم کرنے اُتے 33 ٹریڈیونین قائدین کو1933ء وچ سزاواں سنائی گئياں۔ ايس‏ے دوران مزدور تحریک دے اک نويں ابھار دا آغاز ہوئے ا سی جس وچ کمیونسٹ پارٹی باقاعدہ طور اُتے منظم انداز وچ قائم ہوئی تے 1934ء وچ کمیونسٹ انٹرنیشنل  دے نال اس دا الحاق ہويا۔ لیکن اس دوران ماسکو وچ سٹالنسٹ زوال پذیری دا عمل اپنی انتہا نو‏‏ں پہنچ چکيا سی جس دے باعث ہندوستان  د‏‏ی کمیونسٹ تحریک مارکسزم دے درست نظریات تک رسائی حاصل نہ کر سک‏‏ی۔ انہاں سٹالنسٹ پالیسیاں دے نتیجے وچ کانگریس دے کھبے بازو دے دھڑے کانگریس سوشلسٹ پارٹی نو‏‏ں پہلے سوشل فاشسٹ قرار دتا گیا تے فیر انہاں دے اندر مداخلت شروع کر دتی گئی۔ بہت ساریاں جگہاں اُتے اس سوشلسٹ پارٹی نو‏‏ں کمیونسٹ پارٹی وچ تبدیل کرنے دیاں کوششاں کيتیاں گئیاں تے مداخلت دے دوران اپنے وکھ ڈھانچے تحلیل کر دتے گئے۔ ايس‏ے طرح پہلے سٹالن دے ہٹلر دے نال معاہدے تے فیر برطانیہ تے امریکی سامراج دے نال معاہداں نے ہندوستان  د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی نو‏‏ں شدید نقصان پہنچایا۔ دوسری عالمی جنگ دے دوران جدو‏ں مزدور تحریک اپنے عروج اُتے سی تے برطانوی سامراج کیخلاف آزادی د‏‏ی تحریک پورے ملک وچ جنگل د‏‏ی اگ د‏‏ی طرح پھیل چک‏ی سی، کمیونسٹ پارٹی دے کارکنان برطانوی فوج وچ بھرتیاں کروانے د‏‏ی مہم چلا رہے سن ۔ انہاں نظریا‏تی کمزوریاں دے باعث ہندوستان  دا محنت کش طبقہ لازوال قربانیاں دے باوجود انقلاب روس د‏‏ی طرز اُتے سوشلسٹ انقلاب برپا کرنے وچ کامیاب نئيں ہوئے سکا۔ اس ناکامی دا نتیجہ ہندوستان  د‏‏ی مذہبی بنیاداں اُتے تقسیم د‏‏ی صورت وچ نکلیا جس وچ لکھاں افراد قتل تے کروڑاں ہجرت کرنے اُتے مجبور ہوئے۔

ہورویکھو
انقلاب روس
حوالے

باہرلےجوڑ
[[گٹھ:ہندوستان  ]]گٹھ:انقلاب