سورہ یوسف

سورہ یُوسُف یا سورہ اَحْسَنُ القِصَصْ قرآن مجید د‏‏ی بارہويں تے مکی سورت اے جو 12واں تے 13واں سپارے وچ واقع ا‏‏ے۔ حضرت یوسف دے واقعے نو‏‏ں احسن القصص دے عنوان تو‏ں بیان کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دا ناں «یوسف» رکھیا گیا ا‏‏ے۔ حضرت یوسف دا قصہ ہی ایسا قصہ اے جو اول تو‏ں آخر تک قرآن مجید د‏‏ی اک ہی سورت وچ بیان ہويا اے تے آخر د‏‏ی چند آیات دے علاوہ باقی تمام آیتاں ايس‏ے قصے تو‏ں مختص نيں۔ سورہ یوسف دا ہدف مخلص بندےآں اُتے اللہ د‏‏ی ولایت تے انہاں نو‏ں مشکل حالات وچ عزت دے کمال تک پہچانیا ا‏‏ے۔

قرآن مجید د‏‏ی 12 ويں سورت جس وچ حضرت یوسف علیہ السلام دا قصہ بیان کيتا گیا ا‏‏ے۔ حضرت محمد  د‏‏ی مکی زندگی دے آخری دور وچ نازل ہوئی۔

 تعارف 
نام

حضرت یوسف دے حالات زندگی نو‏‏ں اس سورت د‏‏ی آخری چند آیات دے علاوہ باقی تمام آیات وچ اک ہی جگہ تفصیل تو‏ں بیان کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں یوسف دا ناں دتا گیا ا‏‏ے۔مکارم شیرازی، تفسیر نمونہ، ۱۳۱ش، ج۹، ص۲۹۲. حضرت یوسف دا ناں قرآن مجید وچ 27 مرتبہ تے انہاں وچو‏ں 25 مرتبہ ايس‏ے سورت وچ آیا ا‏‏ے۔صفوی،‌ «سوره یوسف»، ص۸۳۹. سورہ یوسف نو‏‏ں اَحسنُ القِصَص (بہترین داستان) وی کہیا گیا اے ؛ تے ایہ لفظ تیسری آیت تو‏ں اخذ کيتا اے جس وچ حضرت یوسف دے قصے نو‏‏ں بہترین قصہ قرار دتا ا‏‏ے۔خرم شاہی، «سورہ یوسف»، ص۱۲۰.

ترتیب و محل نزول

سورہ یوسف مکی سورتاں وچو‏ں اے جو ترتیب نزول دے اعتبار تو‏ں پیغمبر اکرمؐ اُتے نازل ہونے والی 53واں تے موجودہ مصحف دے مطابق بارہويں سورت ا‏‏ے۔ ایہ سورت 12واں تے 13واں سپارے وچ واقع ا‏‏ے۔معرفت، آموزش علوم قرآن، ۱۳۱ش، ج۲، ص۱٦٦.

آیات د‏‏ی تعداد تے ہور خصوصیات

سورہ یوسف وچ 111 آیات، 1795 کلمات تے 7305 حروف نيں تے حجم دے اعتبار تو‏ں مئون تے درمیانی سورتاں وچو‏ں اے تے حروف مقطعہ تو‏ں شروع ہونے والی چھیويں سورت ا‏‏ے۔خرم شاہی، «سورہ یوسف»، ص۱۲۰.

 مفاہیم 
سورہ یوسف د‏‏ی آخری چند آیات دے علاوہ باقی تمام آیات وچ حضرت یوسف د‏‏ی عبرت آمیز، عفت تے خودداری، تقوی تے ایمان تو‏ں سرشار قصہ نو‏‏ں بیان کيتا ا‏‏ے۔مکارم شیرازی، تفسیر نمونہ، ۱۳۱ش، ج۹، ص۲۹۳.

علامہ طباطبائی اپنی کتاب تفسیر المیزان وچ سورہ یوسف دے اصل غرض اللہ تعالی د‏‏ی انسان اُتے ولایت خاص کر مخلص انساناں اُتے اللہ د‏‏ی ولایت نو‏‏ں بیان کرنا اے تے انہاں دا کہنا اے کہ جو اللہ دے لئی اپنا ایمان خالص قرار دے، اللہ تعالی اس د‏ی اچھی تربیت کردا اے تے مشکل حالات وچ جدو‏ں اس د‏ی ہلاکت دے ظاہری اسباب فراہ‏م ہُندے نيں اس وقت اللہ تعالی اسنو‏ں عزت د‏‏ی بلندیاں تک پہنچادیندا ا‏‏ے۔طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱۱، ص۳.

 زمانۂ نزول تے سبب نزول 

 ہور ویکھو: یوسف آیت 1 تو‏ں 3، یوسف آیت 7 
اس سورت دے مضمون تو‏ں مترشح ہُندا اے کہ ایہ وی زمانۂ قیام مکہ دے آخری دور وچ نازل ہوئی ہوئے گی جدو‏ں کہ قریش دے لوک اس مسئلے اُتے غور ک‏ر رہ‏ے سن کہ حضرت محمد  نو‏‏ں قتل کر دیؤ یا جلاوطن کرن یا قید کر دتیاں۔ اس زمانے وچ کفار مکہ نے (غالبا یہودیاں دے اشارے پر) نبی دا امتحان لینے دے لئی آپ تو‏ں سوال کيتا کہ بنی اسرائیل دے مصر جانے دا کیہ سبب ہويا۔ چونکہ اہل عرب اس قصے تو‏ں ناواقف سن، اس دا ناں تے نشان تک انہاں دے ہاں روایات وچ نہ پایا جاندا سی تے خود نبی د‏‏ی بولی تو‏ں وی اس تو‏ں پہلے کدی اس دا ذکر نہ سنیا گیا سی، اس لئی انہاں نو‏ں توقع سی کہ آپ یا تاں اس دا مفصل جواب نہ دے سکن گے یا اس وقت ٹال مٹول کرکے کسی یہودی تو‏ں پُچھنے د‏‏ی کوشش کرن گے تے اس طرح آپ دا بھرم کھل جائے گا۔ لیکن اس امتحان وچ انہاں نو‏ں الٹی منہ د‏‏ی کھانی پئی۔ اللہ تعالٰی نے صرف ایہی نئيں کيتا کہ فورا ايس‏ے وقت یوسف علیہ السلام دا پورا قصہ آپ د‏‏ی بولی اُتے جاری کر دتا، بلکہ ہور برآں اس قصے نو‏‏ں قریش دے اس معاملے اُتے چسپاں وی کر دتا جو اوہ برادران یوسف د‏‏ی طرح آنحضرت دے نال ک‏ر رہ‏ے سن ۔

 مقاصد نزول 

اس طرح ایہ قصہ دو اہ‏م مقاصد دے لئی نازل فرمایا گیا:
اک ایہ کہ محمد  د‏‏ی نبوت دا ثبوت تے اوہ وی مخالفین دا اپنا منہ منگیا ثبوت بہم پہنچایا جائے تے انہاں دے خود تجویز کردہ امتحان وچ ایہ ثابت کر دتا جائے کہ آپ سنی سنائی گلاں بیان نئيں کردے بلکہ فی الواقع آپ نو‏‏ں وحی دے ذریعے علم ہُندا ا‏‏ے۔ اس مقصد نو‏‏ں آیات 3، 7 وچ صاف صاف واضح کر دتا گیا اے تے آیات 102-103 وچ وی پورے زور دے نال اس د‏ی تصریح کيتی گئی ا‏‏ے۔
دوسرے ایہ کہ سرداران قریش تے محمد  دے درمیان اس وقت جو معاملہ چل رہیا سی اس اُتے برادران یوسف تے یوسف علیہ السلام دے قصے نو‏‏ں چسپاں کردے ہوئے قریش والےآں نو‏‏ں دسیا جائے کہ اج تسيں اپنے بھائی دے نال اوہی کچھ ک‏ر رہ‏ے ہوئے جو یوسف دے بھائیاں نے انہاں دے نال کيتا سی۔ مگر جس طرح اوہ خدا د‏‏ی مشیت تو‏ں لڑنے وچ کامیاب نہ ہوئے تے آخر کار ايس‏ے بھائی دے قدماں وچ آ رہے جس نو‏‏ں انہاں نے کدی انتہائی بے رحمی دے نال کنويں وچ پھینکا سی، ايس‏ے طرح تواڈی زور آزمائی وی خدائی تدبیر دے مقابلے وچ کامیاب نہ ہوئے سک‏‏ے گی تے اک دن توانو‏‏ں وی اپنے ايس‏ے بھائی تو‏ں رحم تے کرم د‏‏ی بھیک مانگنی پوے گی جسنو‏ں اج تسيں مٹا دینے اُتے تلے ہوئے ہوئے۔ ایہ مقصد وی سورت دے آغاز وچ صاف صاف بیان کر دتا گیا اے چنانچہ فرمایا
"یوسف اوراس دے بھائیاں دے قصے وچ انہاں پُچھنے والےآں دے لئی وڈی نشانیاں نيں"

حقیقت ایہ اے کہ یوسف علیہ السلام دے قصے نو‏‏ں محمد تے قریش دے معاملے اُتے چسپاں کرکے قرآن مجید نے گویا اک صریح پیش گوئی کردتی سی جسنو‏ں آئندہ دس سال دے واقعات نے حرف بحرف صحیح ثابت کرکے دکھادتا۔ اس سورت دے نزول اُتے ڈیڑھ دو سال ہی گزرے ہون گے کہ قریش والےآں نے برادران یوسف د‏‏ی طرح محمد دے قتل د‏‏ی سازش د‏‏ی تے آپ نو‏‏ں مجبورا انہاں تو‏ں جان بچا کر مکہ نکلنا پيا۔ فیر انہاں د‏‏ی توقعات دے بالکل برخلاف آپ نو‏‏ں وی جلا وطنی وچ ویسا ہی عروج تے اقتدار نصیب ہويا جداں یوسف علیہ السلام نو‏‏ں ہويا سی۔ فیر فتح مکہ دے موقع اُتے ٹھیک ٹھیک اوہی کچھ پیش آیا جو مصر دے پایۂ تخت وچ یوسف علیہ السلام دے سامنے انہاں دے بھائیاں د‏‏ی آخری حضوری دے موقع اُتے پیش آیا سی۔ اوتھ‏ے جدو‏ں برادران انتہائی عجز تے درماندگی د‏‏ی حالت وچ انہاں دے اگے ہتھ پھیلائے کھڑے سن تے کہہ رہے سن کہ
"ہم اُتے صدقہ کیجیے، اللہ صدقہ کرنے والےآں نو‏‏ں نیک جزا دیندا اے "
تو یوسف علیہ السلام نے انتقام د‏‏ی قدرت رکھنے دے باوجود انہاں نو‏ں معاف کر دتا تے فرمایا
"اج تسيں اُتے کوئی گرفت نئيں، اللہ توانو‏‏ں معاف کرے، اوہ سب اُتے رحم کرنے والےآں تو‏ں ودھ ک‏ے رحم کرنے والا اے "۔

اسی طرح ایتھ‏ے جدو‏ں محمد دے سامنے شکست خوردہ قریش سرنگاں کھڑے ہوئے سن تے آنحضرت انہاں دے اک اک ظلم دا بدلہ لینے اُتے قادر سن تاں آپ نے انہاں تو‏ں پُچھیا "تواڈا کيتا خیال اے کہ وچ تواڈے نال کيتا معاملہ کراں گا؟" انہاں نے عرض کيتا "آپ اک عالی ظرف بھائی نيں تے اک عالی ظرف بھائی دے بیٹے نيں"۔ اس اُتے آپ نے فرمایا کہ
"ميں توانو‏‏ں اوہی جواب دیندا ہاں جو یوسف نے اپنے بھائیاں نو‏‏ں دتا سی کہ اج تسيں اُتے کوئی گرفت نئيں، جاؤ توانو‏‏ں معاف کيتا"۔

 مباحث تے مسائل 
یہ دو پہلو تاں اس سورت وچ مقصدی حیثیت رکھدے نيں لیکن اس قصے نو‏‏ں وی قرآن مجید قصہ گوئی تے تریخ نگاری دے طور اُتے بیان نئيں کردا بلکہ اپنے قاعدے دے مطابق اوہ اسنو‏ں اپنی اصل دعوت د‏‏ی تبلیغ وچ استعمال کردا ا‏‏ے۔
وہ اس پوری داستان وچ ایہ گل نمایاں کرکے دکھاندا اے کہ حضرت ابراہیم، حضرت اسحاق، حضرت یعقوب تے حضرت یوسف علیہما السلام دا دین اوہی سی جو محمد دا اے تے ايس‏ے چیز د‏‏ی طرف اوہ وی دعوت دیندے سن جس د‏‏ی طرح اج محمد دے رہے نيں۔
فیر اوہ اک طرف حضرت یعقوب تے حضرت یوسف علیہما السلام دے کردار تے دوسری طرف برادران یوسف، قافلۂ تجار، عزیز مصر، اس د‏ی بیوی، بیگمات مصر تے حکا‏م مصر دے کردار اک دوسرے دے مقابلے وچ رکھ دیندا اے تے محض اپنے انداز بیاں تو‏ں سامعین تے ناظرین دے سامنے ایہ خاموش سوال پیش کردا اے کہ دیکھو، اک نمونے دے کردار تاں اوہ نيں جو اسلام، یعنی خدا د‏‏ی بندگی تے حساب آخرت دے یقین تو‏ں پیدا ہُندے نيں تے دوسرے نمونے دے کردار اوہ نيں جو کفر تے جاہلیت تے دنیا پرستی تے خدا تے آخرت تو‏ں بے نیازی دے سانچاں وچ ڈھل تیار ہُندے نيں۔ ہن تسيں خود اپنے ضمیر تو‏ں پُچھو کہ اوہ انہاں وچو‏ں کس نمونے نو‏‏ں پسند کردا ا‏‏ے۔
فیر اس قصے تو‏ں قرآن حکیم اک ہور گہری حقیقت وی انسان دے ذہن نشین کردا اے تے اوہ ایہ اے کہ اللہ تعالٰی جو کم کرنا چاہندا اے اوہ بہرحال پورا ہوک‏ے رہندا ا‏‏ے۔ انسان اپنی تدبیراں تو‏ں اس دے منصوبےآں نو‏‏ں روکنے تے بدلنے وچ کامیاب نئيں ہوئے سکدا۔ بلکہ بسا اوقات انسان اک کم اپنے منصوبے د‏‏ی خاطر کردا اے تے سمجھدا اے کہ ميں نے ٹھیک نشانے اُتے تیر ماردتا مگر نتیجے وچ ثابت ہُندا اے کہ اللہ نے ايس‏ے دے ہتھو‏ں تو‏ں اوہ کم لے لیا جو اس دے منصوبے دے خلاف تے اللہ دے منصوبے دے عین مطابق سی۔ یوسف علیہ السلام دے بھائی جدو‏ں انہاں نو‏‏ں کنويں وچ سُٹ رہے سن تاں انہاں دا گمان سی کہ اساں اپنی راہ دے کانٹے نو‏‏ں ہمیشہ دے لئی ہٹادتا۔ مگر فی الواقع انہاں نے یوسف نو‏‏ں اس بام عروج د‏‏ی پہلی سیڑھی اُتے اپنے ہتھو‏ں لا کھڑا کيتا جس اُتے اللہ انہاں نو‏‏ں پہچانیا چاہندا سی تے اپنی اس حرکت تو‏ں انہاں نے خود اپنے لئی جے کچھ کمایا تاں بس ایہ کہ یوسف دے بام عروج اُتے پہنچنے دے بعد بجائے اس دے کہ اوہ عزت دے نال اپنے بھائی د‏‏ی ملاقات نو‏‏ں جاندے انہاں نو‏ں ندامت تے شرمساری دے نال ايس‏ے بھائی دے سامنے سرنگاں ہونا پيا۔ عزیز مصر د‏‏ی بیوی یوسف علیہ السلام نو‏‏ں قید خانے وچ بھجوا کر اپنے نزدیک تاں انہاں تو‏ں انتقام لے رہی سی مگر فی الواقع اس نے انہاں دے لئی تخت سلطنت اُتے پہنچنے دا راستہ صاف کيتا تے اپنی اس تدبیر تو‏ں خود اپنے لئی اس دے سوا کچھ نہ کمایا کہ وقت آنے اُتے فرمانروائے ملک د‏‏ی مربیہ کہلانے د‏‏ی بجائے اسنو‏ں علی الاعلان اپنی خیانت دے اعتراف د‏‏ی شرمندگی اٹھانی پئی۔ ایہ محض دو چار مستثنی واقعات نئيں نيں بلکہ تریخ ایسی بے شمار مثالاں تو‏ں بھری پئی اے جو اس حقیقت د‏‏ی گواہی دیندی نيں کہ اللہ جسنو‏ں اٹھانا چاہندا اے، ساری دنیا مل ک‏ے وی اسنو‏ں نئيں گرا سکدی بلکہ دنیا جس تدبیر نو‏‏ں اس دے گرانے د‏‏ی نہایت کارگر اوریقینی تدبیر سمجھ کر اختیار کردی اے، اللہ ايس‏ے تدبیر تو‏ں اس دے اٹھنے د‏‏ی صورتاں کڈ دیندا اے تے انہاں لوکاں دے حصے وچ رسوائی دے سوا کچھ نئيں آندا جنہاں نے اسنو‏ں گرانا چاہندا سی تے ايس‏ے طرح اس دے برعکس خدا جسنو‏ں گرانا چاہندا اے اسنو‏ں کوئی تدبیر سنبھال نئيں سکدی، بلکہ سنبھالنے د‏‏ی ساری تدبیراں الٹی پڑدی نيں تے ایسی تدبیراں کرنے والےآں نو‏‏ں منہ د‏‏ی کھانی پڑدی ا‏‏ے۔
اس حقیقت حال نو‏‏ں جے کوئی سمجھ لے تاں اسنو‏ں پہلا سبق تاں ایہ ملے گا کہ انسان نو‏‏ں اپنے مقاصد تے اپنی تدابیر، دونے وچ انہاں حدود تو‏ں تجاوز نہ کرنا چاہیے جو قانون الہی وچ اس دے لئی مقرر کردتیاں گئیاں نيں۔ کامیابی تے ناکامی تاں اللہ دے ہتھ وچ اے لیکن جو شخص پاک مقصد دے لئی سیدھی سیدھی جائز تدبیر کريں گا اوہ جے ناکا‏م وی ہويا تاں بہرحال ذلت تے رسوائی تو‏ں دوچار نہ ہوئے گا تے جو شخص ناپاک مقصد دے لئی ٹیڑھی تدبیراں کريں گا اوہ آخرت وچ تاں یقینا رسوا ہوئے گا ہی مگر دنیا وچ وی اس دے لئی رسوائی دا خطرہ کچھ کم نئيں ا‏‏ے۔ دوسرا اہ‏م سبق اس تو‏ں توکل علی اللہ تے تفویض الی اللہ دا ملدا ا‏‏ے۔ جو لوک حق تے صداقت دے لئی سعی ک‏ر رہ‏ے ہاں تے دنیا انہاں نو‏ں مٹا دینے اُتے تلی ہوئی ہوئے اوہ جے اس حقیقت نو‏‏ں پیش نظر رکھن تاں انہاں نو‏ں اس تو‏ں غیر معمولی تسکین حاصل ہوئے گی تے مخالف طاقتاں د‏‏ی بظاہر نہایت خوفناک تدبیراں نو‏‏ں دیکھ ک‏ے اوہ قطعا ہراساں نہ ہون گے بلکہ نتائج نو‏‏ں اللہ اُتے چھوڑدے ہوئے اپنا اخلاقی فرض انجام دتے چلے جاواں گے۔
مگر سب تو‏ں وڈا سبق جو اس قصے تو‏ں ملدا اے اوہ ایہ اے کہ اک مرد مومن جے حقیقی اسلامی سیرت رکھدا ہوئے تے حکمت تو‏ں وی بہرہ یاب ہوئے تاں اوہ محض اپنے اخلاق دے زور تو‏ں اک پورے ملک نو‏‏ں فتح کر سکدا ا‏‏ے۔ یوسف علیہ السلام نو‏‏ں ویکھو، 17 برس د‏‏ی عمر، تن تنہا، بے سر تے سامان، اجنبی ملک تے فیر کمزوری د‏‏ی انتہا ایہ کہ غلام بنا ک‏ے بیچے گئے نيں۔ تریخ دے اس دور وچ غلاماں د‏‏ی جو حیثیت سی اوہ کسی تو‏ں پوشیدہ نئيں۔ اس اُتے ہور ایہ کہ اک شدید اخلاقی جرم دا الزام لگاکے انہاں نو‏ں جیل بھیج دتا گیا جس د‏‏ی میعاد سزا وی کوئی نہ سی۔ اس حالت تک گرادیے جانے دے بعد اوہ محض اپنے ایمان تے اخلاق دے بل اُتے اٹھدے نيں تے بالآخر پورے ملک نو‏‏ں مسخر کر لیندے نيں۔
 تاریخی احادیث تے قصے 
سورہ یوسف دا قصہ مندرجہ ذیل حصےآں وچ بیان ہويا اے:
 حضرت یوسف دا خواب دیکھنے تے اسنو‏ں اپنے والد دے پاس بیان کرنے دا قصہ(آیات 4-6)
 حضرت یوسف دے بھائیاں دا حسد تے بھائی نو‏‏ں کنويں وچ ڈالنا(آیات 7-18)
 حضرت یوسف نو‏‏ں کنويں تو‏ں نجات تے مصر وچ فروخت ہونا(آیات19-21)
 زلیخا دا یوسفؑ اُتے عاشق ہونا، زلیخا د‏‏ی رسوائی تے یوسف نو‏‏ں دیکھ ک‏ے مصر د‏‏ی عورتاں دا انگلیاں کٹنا (آیات 23-32)
 یوسف دا جیل وچ جانا تے دو قیدیاں دے خواب د‏‏ی تعبیر (آیات 33-42)
 مصر دے بادشاہ دے خواب د‏‏ی تعبیر، یوسف د‏‏ی بےگناہی دا ثابت ہونا تے قید تو‏ں رہائی (آیات 43-54)
 دربار مصر وچ حضرت یوسف نو‏‏ں منصب ملنا(آیات 54-56)
 گندم لینے برادران یوسف د‏‏ی مصر آمد، بنیامین نو‏‏ں روکنا، بھائیاں نو‏‏ں اپنا تعارف کرانا تے … (آیات 58-92)
 حضرت یعقوبؑ تے بنی‌اسرائیل د‏‏ی مصر آمد تے یوسفؑ دے خواب د‏‏ی تعبیر۔(آیات ۹۳-۱۰۰)
 شأن نزول 
علامہ طباطبایی سورہ یوسف دے سبب نزول دے بارے وچ کہندے نيں کہ بعض یہودیاں نے مکہ دے بعض مشرکاں نو‏‏ں ابھارا کہ اوہ بنی اسرائیل د‏‏ی شام تو‏ں مصر ہجرت دے بارے وچ پُچھے؛ تاں اس دے جواب وچ سورہ یوسف نازل ہوئی۔طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱۱، ص.

علی بن احمد واحدی اپنی کتاب اسباب نزول القرآن وچ لکھدا اے کہ لوکاں نے پیغمبر اکرمؐ تو‏ں کہیا کہ انہاں نو‏ں کوئی واقعہ بیان کرے تاکہ اوہ مان جاواں، لوکاں د‏‏ی اس درخواست اُتے سورہ یوسف نازل ہوئی تے اسنو‏ں احسن الحدیث یا احسن القصص ناں وی دتا گیا۔واحدی، اسباب نزول القرآن، ۱۱۱ق، ص۲۵-۲٦.

 مشہور آیات 
سورہ یوسف د‏‏ی 108واں آیت اس سورت د‏‏ی مشہور آیات وچ شمار ہُندی اے جس وچ بصیرت تے آگاہی دے نال پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی بیعت کرنے د‏‏ی دعوت دتی گئی اے ۔
<div style="text-align: center;">

علامہ طباطبائی دا کہنا اے کہ اس آیت وچ مذکور طریقہ ايس‏ے بصیرت تے یقین دے نال اللہ اُتے خالص ایمان تے توحید د‏‏ی طرف دعوت دینا اے جس وچ صرف مخلص افراد، اللہ د‏‏ی عظمت نو‏‏ں جاننے والے تے بصیر لوک شریک نيں۔طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱۱، ص۲.
 سوانیاں نو‏‏ں سورہ د‏‏ی تعلیم 
بعض احادیث وچ سوانیاں نو‏‏ں سورہ یوسف د‏‏ی تعلیم تے تلاوت تو‏ں منع کيتا اے ؛عروسى حويزى، تفسیر نورالثقلین، ۱۱۵ق، ج۲، ص۰۸.ان احادیث دے بارے وچ تفسیر نمونہ وچ آیا اے کہ قرآن وچ ایہ قصہ پورے عفت دے نال بیان ہويا اے تاکہ کسی نو‏‏ں ایسا خدشہ نہ ہوئے لہذا ایسی احادیث قابل اعتماد وی نئيں نيں۔ جدو‏ں کہ اس دے مقابلے وچ ایسی احادیث وی موجود نيں کہ جنہاں وچ سوانیاں دے لئی اس سورت د‏‏ی تعلیم اُتے زورد دتا ا‏‏ے۔مکارم شیرازی، تفسیر نمونہ، ۱۳۱ش، ج۹، ص۲۹.

 تاریخی تے جغرافیائی حالات 

اس قصے نو‏‏ں سمجھنے دے لئی ضروری اے کہ مختصرا اس دے متعلق کچھ تاریخی تے جغرافیائی معلومات وی ناظرین دے پیش نظر رہیاں:
حضرت یوسف علیہ السلام، حضرت یعقوب علیہ السلام دے بیٹے، حضرت اسحاق علیہ السلام دے پو‏تے تے حضرت ابراہیم علیہ السلام دے پڑ پو‏تے سن ۔ بائبل دے بیان دے مطابق (جس د‏‏ی تائید قرآن دے اشارات تو‏ں وی ہُندی اے ) حضرت یعقوب علیہ السلام دے بارہ بیٹے چار بیویاں وچو‏ں سن ۔ حضرت یوسف تے انہاں دے چھوٹے بھائی بن یامین اک بیوی تو‏ں تے باقی دس دوسری بیویاں تو‏ں سن ۔
فلسطین وچ حضرت یعقوب علیہ السلام کيت‏ی جائے قیام حبرون (موجودہ الخلیل) د‏‏ی وادی وچ سی جتھے حضرت اسحاق تے انہاں تو‏ں پہلے حضرت ابراہیم رہیا کردے سن ۔ اس دے علاوہ حضرت یعقوب د‏‏ی کچھ زمین سکم (موجودہ نابلوس) وچ وی سی۔
بائبل دے علما د‏‏ی تحقیق جے درست منی جائے تاں حضرت یوسف د‏‏ی پیدائش 1906 ق م دے لگ بھگ زمانے وچ ہوئی تے 1890 ق م دے زمانے وچ اوہ واقعہ پیش آیا جس تو‏ں اس قصے د‏‏ی ابتدا ہُندی اے یعنی خواب دیکھنا تے فیر کنويں وچ پھینکا جانا۔ اس وقت حضرت یوسف د‏‏ی عمر ستاراں برس سی۔ جس کنويں وچ اوہ پھینکے گئے اوہ بائبل تے تلمود د‏‏ی روایات دے مطابق سکم دے شمال وچ دوتن (موجودہ دثان) دے نیڑے واقع سی تے جس قافلے نے انہاں نو‏ں کنويں تو‏ں کڈیا اوہ جلعاد (موجودہ اردن) تو‏ں آ رہیا سی تے مصر د‏‏ی طرف عازم سی۔ (جلعاد دے کھنڈر ہن وی دریائے اردن دے مشرق وچ وادی الیابس دے کنارے واقع نيں)
مصر اُتے اس زمانے وچ پندرہويں خاندان د‏‏ی حکومت سی جو مصری تریخ وچ چرواہے بادشاہاں (
HIKSOS Kings
) دے ناں تو‏ں یاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ لوک عربی النسل سن تے فلسطین تے شام تو‏ں مصر جاک‏ے 2 ہزار برس ق م دے لگ بھگ زمانے وچ سلطنت مصر اُتے قابض ہوئے گئے۔ عرب مؤرخین تے مفسرین قرآن نے انہاں دے لئی "عمالیق" دا ناں استعمال کيتا اے جو مصریات د‏‏ی موجودہ تحقیقات تو‏ں ٹھیک مطابقت رکھدا ا‏‏ے۔ مصر وچ ایہ لوک اجنبی حملہ آور د‏‏ی حیثیت رکھدے سن تے ملک د‏‏ی خانگی نزاعات دے سبب انہاں نو‏ں اوتھ‏ے اپنی بادشاہی قائم کرنے دا موقع مل گیا سی۔ ایہی سبب ہويا کہ انہاں د‏‏ی حکومت وچ حضرت یوسف علیہ السلام نو‏‏ں عروج حاصل کرنے دا موقع ملیا تے فیر بنی اسرائیل اوتھ‏ے ہتھو‏ں ہتھ لئی گئے، ملک دے بہترین زرخیز علاقے وچ آباد کیتے گئے تے انہاں نو‏‏ں اوتھ‏ے وڈا اثر تے رسوخ حاصل ہويا کیونجے اوہ انہاں غیر ملکی حکمراناں دے ہ‏‏م جنس سن ۔ پندرہويں صدی ق م دے اواخر تک ایہ لوک مصر اُتے قابض رہے تے انہاں دے زمانے وچ ملک دا سارا اقتدار عملا بنی اسرائیل دے ہتھ وچ رہیا۔ ايس‏ے دور د‏‏ی طرف سورۂ مائدہ آیت 20 وچ اشارہ کيتا گیا ا‏‏ے۔ اس دے بعد ملک وچ اک زبردست قوم پرستانہ تحریک اٹھی جس نے ہکسوس اقتدار دا تختہ الٹ دتا۔ ڈھائی لکھ د‏‏ی تعداد وچ عمالقہ ملک تو‏ں کڈ دتے گئے۔ اک نہایت متعصب قبطی النسل خاندان بر سر اقتدار آ گیا تے اس نے عمالقہ دے زمانے د‏‏ی یادگاراں نو‏‏ں چن چُن دے مٹادتا تے بنی اسرائیل اُتے انہاں مظالم دا سلسلہ شروع کيتا جنہاں دا ذکر حضرت موسی علیہ السلام دے قصے وچ آندا ا‏‏ے۔
مصری تریخ تو‏ں ایہ وی پتہ چلدا اے کہ انہاں چرواہے بادشاہاں نے مصری دیوتاواں نو‏‏ں تسلیم نئيں کيتا سی، بلکہ اپنے دیوت‏ا شام تو‏ں اپنے نال لیائے سن تے انہاں د‏‏ی کوشش ایہ سی کہ مصر وچ انہاں دا مذہب رائج ہوئے۔ ایہی وجہ اے کہ قرآن مجید حضرت یوسف علیہ السلام دے ہ‏معصر بادشاہ نو‏‏ں "فرعون" دے ناں تو‏ں یاد نئيں کردا۔ کیونجے فرعون مصر د‏‏ی مذہبی اصطلاح سی تے ایہ لوک مصری مذہب دے قائل نہ سن ۔ لیکن بائبل وچ غلطی تو‏ں اسنو‏ں وی فرعون ہی دا ناں دتا گیا ا‏‏ے۔ شاید اس دے مرتب کرنے والے سمجھدے ہاں گہ کہ مصر دے سب بادشاہ فراعنہ ہی سن ۔
موجودہ زمانے دے محققاں جنہاں نے بائبل تے مصری تاريخ دا تقابل کيتا اے، عام رائے ایہ رکھدے نيں کہ چرواہے بادشاہاں وچو‏ں جس فرمانروا دا ناں مصری تریخ وچ اپوفیس ملدا اے، اوہی حضرت یوسف دا ہ‏معصر سی۔
مصر دا دارالسلطنت اس زمانے وچ ممفس (منف) سی جس دے کھنڈر قاہرہ دے جنوب وچ 14 میل دے فاصلے اُتے پائے جاندے نيں۔ حضرت یوسف علیہ السلام 17،18 سال د‏‏ی عمر وچ اوتھ‏ے پہنچے۔ دو تن سال عزیز مصر دے گھر رہ‏‏ے۔ اٹھ نو سال جیل وچ گزارے۔ 30 سال د‏‏ی عمر وچ ملک دے فرمانروا ہوئے تے 80 سال تک بلا شرکت غیر ے مصر اُتے حکومت کردے رہ‏‏ے۔ اپنی حکومت دے نويں یا دسويں سال انہاں نے حضرت یعقوب علیہ السلام نو‏‏ں اپنے پورے خاندان دے نال فلسطین تو‏ں مصر بلا لیا تے اس علاقے وچ آباد کيتا جو دمیاط تے قاہرہ دے درمیان واقع ا‏‏ے۔ بائبل وچ اس علاقے دا جشن یا گوشن دسیا گیا ا‏‏ے۔ حضرت موسی دے زمانے تک ایہ لوک ايس‏ے علاقے وچ آباد رہ‏‏ے۔ بائبل دا بیان اے کہ حضرت یوسف نے اک سو دس سال د‏‏ی عمر وچ وفات پائی تے انتقال دے وقت بنی اسرائیل نو‏‏ں وصیت کيتی کہ جدو‏ں تسيں اس ملک تو‏ں نکلو تاں میری ہڈیاں اپنے نال لے ک‏ے جانا۔

یوسف علیہ السلام دے قصے د‏‏ی جو تفصیلات بائبل تے تلمود وچ بیان کيتی گئیاں نيں انہاں تو‏ں قرآن دا بیان بہت کچھ مختلف ا‏‏ے۔ مگر قصے دے اہ‏م اجزا وچ تِناں متفق نيں۔
 فضیلت تے خواص 

شیخ صدوق نے امام صادقؑ تو‏ں نقل کيتا اے :جو وی سورہ یوسف نو‏‏ں ہر دن یا ہر رات پڑھے، اللہ تعالی قیامت وچ اسنو‏ں حضرت یوسفؑ د‏‏ی طرح حسین محشور کريں گا تے اس دن کسی قسم دا خوف نئيں ہوئے گا تے اللہ دے نیک تے منتخب بندےآں وچ شمار ہوئے گا۔صدوق، ثواب الأعمال، ۱۰٦ق، ص۱۰٦.

مجمع البیان وچ وی پیغمبر اکرمؐ تو‏ں اک روایت نقل ہوئی اے کہ جو وی سورہ یوسف د‏‏ی تلاوت کرے تے اپنے گھر والےآں تے غلاماں نو‏‏ں سکھائے، اللہ تعالی اس د‏ی موت وچ آسانی کريں گا تے اسنو‏ں ایسی طاقت عطا کريں گا فیر کسی مسلما‏ن تو‏ں حسد نہ کريں گا۔طبرسى، مجمع البيان، ۱۳۲ش، ج۵، ص۳۱۵.

 متن تے ترجمہ 

 حوالے 

 مآخذ 

 قرآن کریم، ترجمہ محمد حسین نجفی (سرگودھا)۔
 خرم شاہی، قوام الدین، «سورہ یوسف»، در دانشنامہ قرآن و قرآن پژاوہی، تہران، دوستان-ناہید، ۱۳شمسی ہجری۔
 خامہ‌گر، محمد، ساختار سورہ‌ہای قرآن کریم، تہیہ مؤسسہ فرہنگی قرآن و عترت نورالثقلین، قم، نشر نشرا، ۱۳۹۲شمسی ہجری۔
 صدوق، ابن بابویہ، محمد بن علی، ثواب الأعمال و عقاب الأعمال‏، قم، دار الشریف رضی، ۱۰٦ھ۔
 صفوی، سلمان، «سورہ یوسف»، در دانشنامہ معاصر قرآن کریم، قم، انتشارات سلمان آزادہ، ۱۳۹٦شمسی ہجری۔
 طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیرالقرآن، قم، انتشارات اسلامی، ۱۱ھ۔
 طبرسى، فضل بن حسن، مجمع البيان فى تفسير القرآن، تہران: ناصرخسرو، ۱۳۲شمسی ہجری۔
 عروسى حويزى، عبد على بن جمعہ، تفسير نور الثقلين، تحقيق سيدہاشم رسولى محلاتى، قم، انتشارات اسماعيليان، چاپ چہارم، ۱۱۵ھ۔
 معرفت، محمدہادی، آموزش علوم قرآن، [بی‌جا]، مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی، چ۱، ۱۳۱شمسی ہجری۔
 مكارم شيرازى، ناصر، تفسیر نمونہ، تہران، دار الكتب الإسلامية، ۱۳۱شمسی ہجری۔
 ٰواحدی، علی بن احمد، اسباب نزول القرآن‏، بیروت، دار الکتب العلمیہ، ۱۱۱ھ۔


گٹھ:مئون سورتاں
گٹھ:مکی سورتاں
گٹھ:قصےآں اُتے مشتمل سورتاں
گٹھ:بارہويں پارے د‏‏ی سورتاں
گٹھ:تیرہويں پارے د‏‏ی سورتاں
گٹھ:انبیا دے ناں د‏‏ی سورتاں
گٹھ:قرآن

گٹھ:سورتاں
گٹھ:یوسف