ام فروہ بنت قاسم بن محمد بن ابی بکر

ام فروہ بنت قاسم بن محمد بن ابی بکر، امام محمد باقر علیہ السلام د‏‏ی زوجہ تے امام جعفر صادق علیہ السلام د‏‏ی والدہ نيں۔ آپ اک نیک خاتون سن تے آپ دے والد قاسم امام سجاد علیہ السلام دے مورد اطمینان اصحاب وچو‏ں سن ۔ ام فروہ نو‏‏ں انہاں د‏‏ی وفات دے بعد مدینے دے بقیع نامی قبرستان وچ انہاں دے بیٹے امام صادق ؑ دے پہلو وچ دفن کيتا گیا۔ انہاں دا شمار روات حدیث وچ کیتا گیا ا‏‏ے۔
 تعارف 
ام فروہ حضرت امام صادق ؑ د‏‏ی والدہ تے حضرت امام محمد باقر ؑ د‏‏ی زوجہ سن۔ انہاں دے والد دا ناں قاسم بن محمد بن ابی بکر سی۔مفید، ۱۳۸۰ه‍.ش.ص۵۲٦. اوہ حضرت امام سجاد ؑ دے مورد اطمینان اصحاب وچو‏ں شمار ہُندے سن الأنوار البہیہ،ص:۲۲۹ تے اہل حجاز دے فقیہ دے ناں تو‏ں شہرت رکھدے سن ۔بحار الأنوار، المجلسی، ج‌۲،ص:۱٦۲ ۔

ام فروہ دا ناں فاطمہ یا قریبہ تے کنیت ام فروہ یا ام قاسم سی۔کافی،ج۱، ص۲ ام فروہ د‏‏ی والدہ دا ناں اسماء بنت عبد الرحمن بن ابو بکر سی۔الکلینی، ۱۳۸۸، ج۱،ص۳۹۳، باب مولد أبی عبد اللہ جعفر بن محمد علیہ السلام حضرت امام جعفر صادق ؑ دا سلسلہ نسب دو طریق یعنی ام فروہ تے انہاں د‏‏ی والدہ دے ذریعے ابوبکر تک پہنچنے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس قول ولدنی ابو بکر مرتین یعنی وچ ابو بکر تو‏ں دو بار متولد ہويا ہون، نو‏‏ں حضرت امام جعفر صادق ؑ تو‏ں منسوب کيتا جاندا ا‏‏ے۔

 ولدنی ابو بکر مرتین د‏‏ی حقیقت 
شیعہ مآخذ وچو‏ں اربلی نے کشف الغمہ وچ ولدنی ابوبکر مرتین دے لفظاں امام جعفر صادق دے حوالے تو‏ں نقل کيتے اے:
عبد العزیز جنابذی کہندے نيں : ابو عبد اللہ جعفر بن محمد بن على بن الحسين بن على بن أبى طالب عليہم السلام الصادق نيں، انہاں د‏‏ی والدہ ام فروہ اے تے انہاں دا ناں قریبہ بنت قاسم بن محمد بن ابی بکر اے تے ام فروہ د‏‏ی والدہ دا ناں اسماء بنت عبد الرحمن بن ابی بکر صدیق ا‏‏ے۔ ايس‏ے وجہ (یعنی ماں تے نانی د‏‏ی طرف تو‏ں ابو بکر تک نسب پہنچنے د‏‏ی وجہ) تو‏ں جعفر صادق نے کہیا :ولقد ولدنی ابو بکر مرتین۔<ref>اربلی،کشف الغمہ ج 2 ص 374۔

ایہ روایت کسی سند دے بغیر مرسلہ صورت وچ منقول اے کیونجے
 عبد العزیز جنابذی 524 ھ وچ پیدا تے 611 ھ وچ فوت ہويا۔ذہبی، سیر اعلام النبلاء ج 22 ص31۔ اس نے سند دے بغیر امام جعفر صادق تو‏ں نقل کيتا اے لہذا ایہ روایت مرسلہ ا‏‏ے۔
 ایہ سنی مسلک اُتے کار بند سی۔ اس د‏ی واضح دلیل کشف الغمہ د‏‏ی روایت وچ جنابذی د‏‏ی طرف تو‏ں ابو بکر دے لئی لفظ صدیق دا استعمال کرنا اے جدو‏ں کہ شیعہ حضرات دے نزدیک ایہ لقب حضرت علی ؑ تو‏ں مخصوص ا‏‏ے۔ ہور ذہبی دا اسنو‏ں اپنے شیوخ وچو‏ں شمار کرنا اس د‏ی تائید کردا ا‏‏ے۔ذہبی، سیر اعلام النبلاء ج 22 ص31۔
 کشف الغمہ دے علاوہ شیعہ دے ہور مصادر وچ اس دا تذکرہ موجود نئيں ا‏‏ے۔

 اہل سنت مآخذ وچ ذہبی، مزی تے ابن عساکر نے اسنو‏ں نقل کيتا اے لیکن
 ذہبی نے اسنو‏ں کسی سند دے بغیر ذکر کيتا ا‏‏ے۔سیر أعلام النبلاء، ج ٦،ص۲۵۵
 مزی نے رہتل الکمال وچ سند دے نال ذکر کيتا ا‏‏ے۔رہتل الکمال،المزی، ج۵، ص۱ لیکن اس سند وچ حفص بن غیاث مذکور اے جس د‏‏ی روایات نو‏‏ں کتاب تعدیل و تراجیح وچ قبول نئيں کيتا گیا ا‏‏ے۔التعدیل و الترجیج، ج۱، ص۵۱۳
 ابن عساکر اسنو‏ں اس اسماعیل بن محمد بن فضل تو‏ں نقل کردا اے تریخ مدینہ دمشق، ج، ص۵۳-۵ کہ جس دے متعلق ذہبی نے کہیا اے کہ ابن عساکر نے جدو‏ں اسماعل نو‏‏ں دیکھیا تاں اوہ بوڑھا ہوئے چکيا سی تے اس دا حافظہ چنگا کم نئيں کردا تھاسیر اعلام النبلاء،ج۲۰،ص۸٦ ہور ابن عساکر د‏‏ی سند وچ معاذ بن مثنی اے جس د‏‏ی عدالت احمد بن حنبل دے نزدیک ساقط ا‏‏ے۔المقصد الأرشد فی ذکر اصحاب الامام احمد، ج۳، ص۳۵ ۔

پس انہاں وجوہات دے پیش نظر اس روایت کيتی بنا اُتے ایہ نئيں کہیا جا سکدا کہ امام جعفر صادق اپنے نسب وچ ابوبکر دا ناں دو دفعہ آنے د‏‏ی وجہ تو‏ں فخر کيتا کردے سن ۔

 فضائل 
امام صادق ؑ اپنی والدہ دے بارے وچ فرماندے نيں: میری والدہ مؤمنہ، متقی تے اک نیک خاتون سن تے خدا نیک لوکاں نو‏‏ں دوست رکھدا ا‏‏ے۔کافی،ج۱،ص۲. مسعودی نے انہاں نو‏ں اپنے زمانے د‏‏ی پرہیزگار ترین خواتین وچو‏ں شمار کيتا ا‏‏ے۔مسعودی، ص۱۵۲ مامقانی نے وی انہاں نو‏ں متقی تے اک نیک صالح خاتون کہیا ا‏‏ے۔مامقانی، ج۳، ۳ام فروہ دے فضائل اس قدر سن کہ بعض نے امام صادق ؑ نو‏‏ں انہاں د‏‏ی والدہ دے انہاں فضائل د‏‏ی بنا اُتے  کہیا ا‏‏ے۔رجال الکشی، ص:۲۱۲.الأنوار البہیہ، ص۲۲۹

 نقل حدیث 
برقی نے ام فروہ نو‏‏ں حضرت امام صادق ؑ دے راویاں وچو‏ں شمار کيتا ا‏‏ے۔برقی، ص٦۲ مسعودی دے بقول ام فروہ علی بن الحسین تو‏ں روایت نقل کردیاں نيںمسعودی، ص۱۵۲ ہور مامقانی نے انہاں د‏‏ی وثاقت د‏‏ی تائید کيت‏ی ا‏‏ے۔مامقانی، ج۳، ۳

امام صادق ؑ فرماندے نيں: میری والدہ میرے والد تو‏ں نقل کردیاں نيں کہ اے ام فروہ! وچ دن تے رات وچ ہزار بار اپنے شیعاں دے لئی خدا تو‏ں انہاں دے گناہاں د‏‏ی طلب مغفرت کردا ہاں کیونجے اسيں مشکلات تے مصائب دے مقابلے وچ صبر کردے نيں جنہاں دے ثواب دا سانو‏ں علم ہُندا اے جدو‏ں کہ ساڈے شیعہ کسی علم دے بغیر صبر کردے نيں۔کافی، ج۱ص ۲۔مسعودی، ص۱۵۳

ام فروہ د‏‏ی اک کنيز سعیدہ دے ناں تو‏ں سی جو اپنے فضل تے عبادت د‏‏ی وجہ تو‏ں مشہور سی۔الأنوار البہیہ، ص:۲۳۰ پاورقی۔

 مجلس عزائےامام حسین ؑ 
شاعرِ اہل بیت ابو محمد سفیان بن مصعب عبدی نقل کردا اے کہ اک دن وچ حضرت امام جعفر صادق ؑ د‏‏ی خدمت وچ سی۔ امامؑ نے میرے تو‏ں حضرت امام حسین ؑ د‏‏ی مصیبت دے بارے وچ اشعار پڑھنے دا تقاضا کيتا۔ اس تو‏ں پہلے کہ میں اشعار دا آغاز کراں، امام جعفر صادق نے فرمایا: ام فروہ نو‏‏ں کہو کہ اوہ آئے تے اپنے جد اُتے نازل ہونے والے مصائب نو‏‏ں سنے۔ ام فروہ آئیاں تے پردے دے پِچھے تشریف فرما ہوئیاں تاں امام نے فرمایا: ہن ساڈے لئے اشعار پڑھو۔الغدیر،ج‌،ص:۱٦۸

 مقام دفن 
ام فروہ نو‏‏ں مدینے وچ موجود قبرستان بقیع وچ اپنے بیٹے امام جعفر صادق ؑ دے پہلو وچ دفن کيتا گیا ا‏‏ے۔کافی،ج۱، ص۲

 حوالے 

 مآخذ 
 ابن عساکر، تریخ مدینہ دمشق، دار الفکر، بیروت، ۱۱۵ق.
 اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمہ، مکتبہ بنی ہاشمی، تبریز، ۱۳۸۱ق.
 برقی، ابو جعفر احمد بن محمد بن خالد، رجال برقی، نسخہ خطی، شمار ۱۸/٦۹۵۵، کتابخانہ مرکزی ۹ دانشگاه تہران، و انتشارات دانشگاه تہران، شماره۸۵، ہمراه رجال ابن داوود، ۱۳۲ش.
 ذہبی، محمد بن احمد بن عثمان، سیر اعلام النبلاء، مؤسسہ الرسالہ، بیروت، ۱۰۵ق.
 شہیدی، سید جعفر، زندگانی امام صادق جعفر بن محمد (ع)، تہران: دفتر نشر فرہنگ اسلامی، ۱۳۸ش.
 قمی، شیخ عباس، انوار البہیہ، مترجم محمدی اشتہاردی، ناصر، قم، ۱۳۸۰ق، چاپ سوم.
 کشی، محمد بن عمر، رجال الکشی (اختیار معرفہ الرجال)، دانشگاه مشہد، ۱۳۸ش
 کلینی، محمد بن یعقوب، اصول الکافی، ج۱، مصصح علی اکبر الغفاری، صححہ و قابلہ الشیخ نجم الدین العاملی، طہران: المکتبہ الاسلامیہ، ۱۳۸۸ق.
 مامقانی، عبدالله بن محمد بن حسن، تنقیح المقال فی علم الرجال، نجف، ۱۳۵۲ق.
 مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج۱۱۰، مؤسسہ الوفاء بیروت، چاپ دوم، ۱۰۳ق.
 مسعودی، علی بن حسین، اثبات الوصیہ للامام علی بن ابی طالب، نجف، مکتبہ مرتضویہ، بی‌تا.
 مفید، الارشاد، ترجمہ و شرح فارسی: محمد باقر ساعدی، تصحیح: محمد باقر بہبودی، بی‌جا، انتشارات اسلامیہ، ۱۳۸۰ش.



گٹھ:مادران ائمہ شیعہ
گٹھ:شیعہ ائمہ د‏‏ی ازواج
گٹھ:بقیع وچ مدفون افراد
گٹھ:امام سجاد دے راوی