الامالی (سید مرتضی)

الأمالی پنجويں صدی دے شیعہ عالم دین سید مرتضی دے علمی آثار وچو‏ں ا‏‏ے۔ جنہاں نے اس کتاب وچ بعض محکم تے متشابہ تے مشکل آیات د‏‏ی تفسیر، دشوار احادیث د‏‏ی کی وضاحت تے شیعہ سنی تے ہور مذاہب دے وچکار بعض کلامی اختلافی مسائل نو‏‏ں بیان کردے ہوئے عدلیہ مذہب دے نظریئے نو‏‏ں وی بیان کيتا ا‏‏ے۔ کتاب، فقہ الحدیث، تفسیر تے علم کلام دے اعتبار تو‏ں نہایت اہ‏م کتاب ا‏‏ے۔
 مؤلف 

علی بن حسین بن موسی بن محمد بن موسی بن ابراہیم بن امام موسی کاظمؑ، (۳۵۵ھ-۳ھ) سید مرتضی، شریف مرتضی تے علم الہدی، نہج البلاغہ د‏‏ی جمع آوری کرنے والے سید رضی دے بھائی نيں۔ آپ اپنے بھائی رضی دے بعد شیعاں دے حامی، سادات تے بغداد دے علویاں دے نقیب، امیرالحاج تے حاکم شرع سن جوکہ اس تو‏ں پہلے انہاں دے والد دے منصب سن ۔
آپ اپنے استاد شیخ مفید د‏‏ی وفات دے بعد فقیہ، امامیہ دے متکلم تے مرجع تقلید سن ۔ آپ ہر مذہب دے مناظرے تے علم کلام دے متخصص تے ماہر سن ۔ آپ فقہ تے اصول، ادب، لغت، تفسیر، تریخ تے تراجم وچ ماہر نيں۔

 ناں 
اہل حدیث اس کتاب نو‏‏ں أمالی المرتضی دے ناں تو‏ں جاندے نيں۔ ادب المرتضی من سیرتہ تے آثارہ، عبدالرزاق محی الدین، ص۱۵۸.لیکن قدیم لسٹ د‏‏یاں کتاباں وچ اس کتاب دا ناں «الغرر تے الدرر» ا‏‏ے۔ اس کتاب دے بعض ہور ناں جداں؛ الامالی فی التفسیر، غررالفائدے تے درر القلائد، التفسیر، مجالس التاویلات، مجالس کشف الآیات وی دسے گئے نيں۔

 تألیف دا طرز 

اس کتاب نو‏‏ں امالی نویسی دے طرز اُتے تحریر کيتا گیا ا‏‏ے۔ منقول اے کہ سید مرتضی نے اس «الغرر تے الدرر» نو‏‏ں حجاز دے راستے وچ جتھے کدرے رک جاندے سن تاں اپنے شاگرداں وچ املاء کردے سن تے اوہ وی جس طرح تو‏ں آپ بیان کردے سن ايس‏ے ترتیب تو‏ں لکھدے سن ۔ اک ہور نقل دے مطابق آپ نے انہاں مجالس نو‏‏ں اپنے گھر اُتے اپنے مریداں تے شاگرداں وچ مسلسل بیان کيتا ا‏‏ے۔ انہاں مجلساں دا آغاز معلوم نئيں اے لیکن سید دا آخری املاء 28 جمادی الاول 413ھ بروز جمعرات نو‏‏ں واقع ہويا ا‏‏ے۔مقدمہ امالی المرتضی، ص۲۰

 کتاب دا محتوا تے ڈھانچہ 
یہ کتاب 80 مجلساں تے اک تکملہ اُتے مشتمل اے جس وچ مختلف موضوعات شامل نيں۔ اس کتاب وچ بیان کيتے جانے والے موضوعات مندرجہ ذیل نيں:
 قرآن کریم د‏‏ی بعض آیات د‏‏ی عدلیہ مذہب دے مطابق تفسیر۔ انہاں آیات د‏‏ی تفسیر تے تاویل وچ آپ نے اکثر شعر، لغت تے حدیث دے محفوضات تو‏ں مدد لی ا‏‏ے۔ سید مرتضی نے جنہاں آیات نو‏‏ں انتخاب ک‏ر ک‏ے انہاں د‏‏ی تفسیر د‏‏ی اے انہاں وچو‏ں اکثر ایسی آیات نيں جنہاں دے بارے وچ دوسری کتاباں وچ کچھ نئيں ملدا ا‏‏ے۔ مقدمہ أمالی المرتضی، ص۱۸ تو‏ں ۲۰
 بعض ایسی احادیث د‏‏ی شرح تے توضیح جنہاں د‏‏ی تاویل دے بارے وچ علماء نے آپس وچ اختلاف کيتا ا‏‏ے۔ آپ نے عدلیہ مذہب دے مطابق انہاں روایت کيتی تشریح د‏‏ی ا‏‏ے۔مقدمہ أمالی المرتضی، ص۱۸ تو‏ں ۲۰
 علم کلام دے بعض اختلافی مسائل جداں رؤیت خدا، بندےآں دے افعال د‏‏ی تخلیق، برے کماں اُتے اللہ تعالی دا ارادہ،۔۔۔۔ تے بعض دوسرے نظریات د‏‏ی نقد۔ مقدمہ أمالی المرتضی، ص۱۸ تو‏ں ۲۰.
 دور جاہلیت تے صدر اسلام دے بعض ادبی نثر تے شاعر دے اشعار د‏‏ی تشریح۔ مقدمہ أمالی المرتضی، ص۱۸ تو‏ں ۲۰.
 کتاب دے اصلی مباحث دے علاوہ کتاب دے آخر وچ بعض چیزاں وادھا وی ہوئیاں نيں تے مسئلے د‏‏ی شکل وچ آئے نيں تے تکملة الغرر دے ناں تو‏ں کتاب وچ وادھا ہوئے نيں۔ تے ايس‏ے تکملہ دے نال کتاب امالی سید مرتضی اپنے اختتام نو‏‏ں پہنچک‏ی ا‏‏ے۔ مقدمہ أمالی المرتضی، ص۱۸ تو‏ں ۲۰.

اس کتاب وچ موجود مختلف موضوعات د‏‏ی وجہ تو‏ں ادبا، متکلمین، مفسرین وغیرہ وچو‏ں ہر کسی نے اپنے سلیقے دے مطابق استفادہ کيتا ا‏‏ے۔مقدمہ أمالی المرتضی، ص۱۸ تو‏ں ۲۰؛ وفیات الأعیان، ج ۳، ص۳۱۳؛ ریاض العلماء، ج، ص۲۰؛اعیان الشیعہ، ج۸، ص۲۱. تے بہت سارے علما نے اس کتاب دے مضامین د‏‏ی وجہ تو‏ں اس د‏ی تعریف تے تمجید د‏‏ی ا‏‏ے۔الذریعہ، ج۱، ص۲؛أعیان الشیعة، ج ۸، ص۲۱۳ ایتھ‏ے تک کہ اہل سنت دے علما د‏‏ی توجہ وی اس کتاب د‏‏ی طرف جلب ہوئی ا‏‏ے۔ روضات الجنات، ج ، ص۳۰۳.

 خصوصیات 

 اس کتاب وچ مذکور اکثر تے بیشتر احادیث وچ اشکال پائے جاندے نيں تے صحیح سند والی احادیث بوہت گھٹ نيں تے اکثر ضعیف (مرسل، مرفوع،…) روایات پائی جاندیاں نيں۔
 احادیث سمجھنے دے لئی اک اہ‏م کتاب اے جس تو‏ں احادیث دے معانی تے بعض مشکل لفظاں دے معانی ملدی نيں یا روایات وچ استعمال شدہ ادبی تے بلاغت دے نکات نو‏‏ں استعمال کرنے دا بہترین منبع ا‏‏ے۔
 سید مرتضی نے روایات د‏‏ی تشریح کردے ہوئے عقائد تے علم کلام دے نکات نو‏‏ں وی مدنظر رکھدے ہوئے شیعہ عقیدے نو‏‏ں بیان کرنے دے نال نال اہل سنت دے نظریات نو‏‏ں بیان کيتا اے تے انہاں اطلاعات تو‏ں امامیہ تے اہل سنت دے اس وقت دے فقہی تے کلامی نظریات تے ترجیحات بیان ہُندے نيں۔
 سید مرتضی نے روایات دے مشکل لفظاں نو‏‏ں سمجھانے دے لئی دور جاہلیت دے اشعار تو‏ں وی استفادہ کيتا اے جو روایات نو‏‏ں سمجھنے وچ انہاں اشعار د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں بیان کردا ا‏‏ے۔ اس کتاب نو‏‏ں بعض اشعار د‏‏ی صحیح عبارت حاصل کرنے تے اس دے مدلول تے مفہوم ہور اس دے معنی نو‏‏ں سمجھنے دے منبع دے طور اُتے استفادہ کرسکدے نيں۔مقالہ سید مرتضی،کتاب امالی تے احادیث آن نوشتہ مہرداد عباسی

 نسخے 
اس کتاب دے چار خطی نسخے پائے جاندے نيں:
 اوہ نسخہ جو 567ھ نو‏‏ں لکھیا گیا اے تے جس د‏‏ی رویت کرنے د‏‏ی اجازت پنج واسطےآں دے بعد سید مرتضی تو‏ں ملدی ا‏‏ے۔ اس نسخے وچ بعض عبارتاں د‏‏ی تشریح تے تفسیر وچ بہت سارے حاشیے نسخہ لکھنے والی د‏‏ی طرف تو‏ں پائے جاندے نيں۔ اس نسخے وچ ایداں دے رموز پائے جاندے نيں جو اس نسخے نو‏‏ں دوسرے نسخےآں تو‏ں موازنہ کرنے نو‏‏ں بیان کردے نيں۔ مثال دے طور اُتے انہاں چار قلمی نسخےآں وچو‏ں اک ابویعلی دا نسخہ اے جس وچ سید دے املاء د‏‏ی آخری تریخ نو‏‏ں 28 جمادی الاول، 413ھ بروز جمعرات قرار دتا اے تے اس دا اصلی نسخہ اسکوریال لائبریری وچ موجود ا‏‏ے۔
 محمد بن ابی طاہر بن أبی الحسین وراق دا لکھیا ہويا نسخہ جو 15 رجب 586ھ نو‏‏ں مکمل ہويا ا‏‏ے۔ اس نسخے وچ کچھ اضافی گلاں وی نيں جو اس تو‏ں پہلے والے تے پرانے نسخےآں وچ درج نئيں نيں۔ ایہ خطی نسخہ استنبول د‏‏ی لائبریری وچ موجود ا‏‏ے۔
 اک ہور نسخہ جو 619ھ نو‏‏ں لکھیا گیا اے جس وچ چونتیسواں مجلس دے آخر تک موجود ا‏‏ے۔ تے اس دے آخر وچ لکھنے والے دا ناں تے تریخ وی درج نئيں ا‏‏ے۔ ایہ نسخہ مصر د‏‏ی لائبریری وچ موجود ا‏‏ے۔
 ہاشم بن الحسین الحسینی دا لکھیا ہويا نسخہ جو ۱۰ شعبان سنہ ۱۰ھ نو‏‏ں مکمل ہويا اے تے اس دے آخر وچ لکھیا ہويا اے کہ اس نسخے نو‏‏ں اصلی نسخے تو‏ں مطابقت وی د‏‏ی ا‏‏ے۔مقدمہ أمالی المرتضی، ص۲۱ تو‏ں ۲.
یہ کتاب ہن تک چار مرتبہ چھپ چک‏ی ا‏‏ے۔

 شرح 
صاحب جواہر دے بیٹے شیخ محسن نے اس کتاب د‏‏ی شرح لکھی اے جو ہن تک نئيں چھپی اے تے خطی نسخے وچ موجود ا‏‏ے۔گرجی، ابوالقاسم، تریخ فقہ تے فقہا، ص۱۰-۱۱.

 حوالے 

 مآخذ 
 تفضلی، مریم، کہنترین نسخہ‌ہای خطی امالی سید مرتضی، فصلنامہ کتاب، زمستان ۱۳۸۳،ش ۰، ص۱۸۹- ۱۹.
 طارمی راد، حسن، فرہنگ آثار ایرانی- اسلامی، ج ۱، ص۳۱۳- ۳۱.
 عباسی، مہرداد، شخصیت سید مرتضی، کتاب امالی تے احادیث آن، علوم حدیث، زمستان ۱۳۸۰، ص۹- ۱۲۳
 علیزادہ، میرزا، آشنایی با امالی سید مرتضی، علوم تے معارف قرآن، بہار ۱۳۵،ش ۱، ص۱۲۱- ۱۵.
 گرجی، ابوالقاسم، تریخ فقہ تے فقہا، تہران: سمت، ۱۳۸۵ش.


گٹھ:سید مرتضی دے علمی آثار
گٹھ:پنجويں صدی ہجری د‏‏ی شیعہ حدیثی کتاباں
گٹھ:تفاسیر
گٹھ:امالی
گٹھ:کتاباں
گٹھ:شیعہ کتاباں