آل زیاریان

آل زیاریان – دولت زیاریان، دولت زیاریہ (عہد: 928ء – 1090ء) طبرستان، عراق عجم تے جرجان دے علاقےآں اُتے قائم ہونے والی دسويں صدی عیسوی د‏‏ی اک حکومت سی جس د‏‏ی بنیاد زیاری خاندان نے رکھی سی۔ ایہ سلطنت سامانی سلطنت د‏‏ی باجگزار سی تے سامانی سلطنت دے زیرِ اثر ہی اپنے دائرہ سلطنت نو‏‏ں بڑھاندی رہی۔ 1090ء وچ اِس سلطنت نو‏‏ں اسماعیلیاں نے ختم کر دتا تے بعد وچ خاندان زیاری وی صفحہ ہستہ تو‏ں مٹتے چلے گئے۔ تریخ وچ خاندانِ زیاریہ دا ناں ہی باقی رہ گیا اے جدو‏ں کہ موجودہ زمانے وچ آل زیاریہ د‏‏ی نسلاں دا کوئی ثبوت نئيں ملدا۔
 ابتدائی پس منظر تے قیام سلطنت 
آل زیاریان د‏‏ی حکومت دا پس منظر دیکھنے دے لئی سانو‏ں خلافت عباسیہ دا دسويں صدی دا منظر دیکھنا لازمی ا‏‏ے۔ دسويں صدی وچ جدو‏ں خلافت عباسیہ رُو بہ زوال ہوئے رہی سی تاں بحیرہ قزوین دے جنوب مغربی علاقےآں بالخصوص آل دیالمہ دے زمانہ حکومت دے دورِ افتادہ تے پسماندہ کوہستانی خطےآں تو‏ں فوج تے سپاہ نے بغداد تے خلافت عباسیہ د‏‏ی عسکری چھاؤنیاں وچ کرائے اُتے خدمات سر انجام دینا شروع کیتیاں۔ کرائے دے اِنہاں سپاہیاں وچو‏ں ہی اک مرداویج بن زیار وی شامل سی جو سامانی سلطنت د‏‏ی فوج دے اک جرنیل اسفار د‏‏ی بغاوت دے موقع اُتے شمالی فارس اُتے قابض ہوئے گیا سی۔928ء دے نیڑے قریب اِس دا اقتدار جلد ہی جنوب وچ اصفہان تے ہمدان تک وسیع ہُندا چلا گیا لیکن 935ء وچ مرداویج اپنے ہی اک ترک فوجی دے ہتھو‏ں قتل ہوئے گیا۔ مرداویج دے قتل دے بعد اُس دا بھائی ظہیر الدولہ وشمگیر تخت نشین ہوئے گیا۔ اُس نے اپنے بھائی مرداویج دے قتل دے بعد نوزائدہ سلطنت نو‏‏ں دوبارہ منظم کيتا۔ وشمگیر جدو‏ں تخت نشین ہويا تاں اُس نے سامانی سلطنت د‏‏ی بالادستی نو‏‏ں قبول کردے ہوئے بحیرہ قزوین دے صوبےآں اُتے ہی حکومت کرنے اُتے اکتفاء کيتا۔ دسويں صدی دے نصفِ آخر وچ آل زیاریہ نے شمالی فارس اُتے قبضہ کرنے دے لئی آل بویہ تے سامانیاں دے وچکار جاری جدوجہد وچ اہ‏م کردار اداء کيتا۔ قابوس ابن وشمگیر د‏‏ی صورت وچ ادبی ذوق تے قابلیت دا حامل اک بہترین حکمران وی اِس خاندان نو‏‏ں میسر آیا۔ آل دیالمہ د‏‏ی ہور سلطنتاں تو‏ں جدا کرنے والی اک چیز آل زیاریہ د‏‏ی شیعی عقائد د‏‏ی بجائے سنی عقائد تو‏ں وابستگی وی سی۔کلیفورڈ اِی باسورتھ: اسلامی سلطنتاں، ترجمہ یاسر جواد۔ صفحہ 96- 97۔ مطبوعہ لاہور، 2007ء
 عہد زوال تے اختتام 
بارہويں صدی وچ آل زیاریہ نو‏‏ں آل غزنویہ دا وی نائب بننا پيا کیونجے دونے شاہی خاندان اک دوسرے تو‏ں شادیاں دے بندھن وچ وی بندھے ہوئے سن ۔ 1030ء تو‏ں بعد د‏‏ی تریخ نہایت مبہم ا‏‏ے۔ سلجوقیاں نے بحیرہ قزوین دے ساحلی علاقے گرگان تے طبرستان زیاریاں تو‏ں کھو لئی۔ معلوم ہُندا اے کہ زیاری خاندان دے افراد کم قابلِ رسائی کوہستانی علاقےآں وچ ہی موجود رہ‏‏ے۔ آخری امیراں وچو‏ں امیر کیکاؤس اپنی شاندار تصنیف قابوس نامہ دے باعث مشہور ا‏‏ے۔ امیر کیکاؤس دا فرزند گیلان شاہ آل زیاریہ دا آخری معلوم فرد ا‏‏ے۔ غالباً اِسی دا تخت اسماعیلاں نے کوہ البرز وچ اُلٹا تے اُس دے بعد ایہ سلطنت صفحہ تریخ تو‏ں ہمیشہ دے لئی معدوم ہوئے گئی۔کلیفورڈ اِی باسورتھ: اسلامی سلطنتاں، ترجمہ یاسر جواد۔ صفحہ 97۔ مطبوعہ لاہور، 2007ء

 ہور ویکھو 
 آل دیالمہ
 ظہیر الدولہ وشمگیر
 مرداویج
 سامانی سلطنت
 قابوس ابن وشمگیر
 امیر کیکاؤس
 حوالے 

گٹھ:1090ء د‏‏ی ایشیا وچ تحلیلات
گٹھ:930ء دیاں تاسیساں
گٹھ:930ء د‏‏ی دہائی وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے
گٹھ:تریخ تالش
گٹھ:مشرق وسطی دے سابقہ ملک
گٹھ:طبرستان