مغلیہ سلطنت دے سندھ وچ صوبیدار

ظہیرالدین محمد بابر (1483–1530) ہندوستان وچ مغل دور حکومت دا پہلا مغل بادشاہ گزریا ا‏‏ے۔ بابر نو‏‏ں ہندوستان وچ قدم جمانے دے لئی وڈی جدوجہد کرنا پئی۔ اپنی سلطنت نو‏‏ں وسیع کرنے دے لئی اس نے کئی علاقے فتح کیتے۔ جدو‏ں بابر نے 1507ء وچ کابل وچ اپنی حکومت قائم کيتی تے قندھار نو‏‏ں فتح کيتا تاں اس نے قندھار دے حکمران ، شاہ بیگ ارغون نو‏‏ں سندھ د‏‏ی طرف کوچ کرنے دا حکم دتا۔ شاہ بیگ ارغون نے 1520ء وچ سندھ وچ مغل سلطنت د‏‏ی بنیاد رکھی۔1521ء وچ اس نے وفات پائی۔

اس دے بعد اس دا جاں نشین شاہ حسن سندھ دا حکم راں بن گیا۔ اس دے تعلقات بابر تو‏ں بہت ابہتر سن ۔1555 وچ شاہ حسن د‏‏ی وفات دے بعد سندھ وچ مغل سلطنت دو حصےآں وچ تقسیم ہوگئی۔ ٹھٹھہ د‏‏ی حکومت مرزا عیسیٰ بیگ ترخان دے حصے وچ آئی تے بکھر د‏‏ی حکومت سبلطان محمود خان نو‏‏ں ملی۔ مغل سلطنت د‏‏ی اس تقسیم نے سندھ حکومت نو‏‏ں کمزور کردتا۔ مغل حکومت وچ نصیر الدین محمد ہمایو‏ں (1508–1556)کا دور حکومت بہت ہی انتشار کازمانہ سی۔ جلال الدین محمد اکبر د‏‏ی تخت نشینی دے بعد اکبر نے وڈی ہی فہم و فراست تے اپنی سیاسی سجھ بجھ تو‏ں مغل سلطنت نو‏‏ں بہتر طریقے تو‏ں سنبھالیا۔ پوری مغل تریخ وچ اکبر ورگا قابل حکمراں نئيں گزریا۔ آج وی مؤرخین اسنو‏ں ’’مغل اعظم ‘‘کے لقب تو‏ں یادکردے ني‏‏‏‏ں۔

اکبر نو‏‏ں سیاسی اقدار حاصل کرنے تے حکومت نو‏‏ں مستحکم کرنے وچ سخت مشکلات دا سامنا کرنا پيا۔ اس نے اپنی اندرونی طاقت نو‏‏ں راجپوتاں تو‏ں مل ک‏ے مستحکم کيتا۔ اکبربادشاہ نے سیاسی طورپراپنے تعلقات راجپوتاں تو‏ں اس قدرآگے بڑھائے کہ اس نے انہاں وچ شادی بیاہ کرکے اپنی سلطنت نو‏‏ں ہور مضبوط کرلیا سی۔ ہندوستان بھر وچ چھوٹی چھوٹی آزاد تے خودمختار ریاستاں جو مغل سلطنت دے اردگرد موجود سن، ، اکبر نے اک اک کرکے انہاں نو‏‏ں وی فتح کرلیا سی۔ اس طرح مالی طور اُتے مغل سلطنت تے رعایا بہت خوش حال سی۔ ہندوستان وچ مغل سلطنت د‏‏ی شہرت تے دولت دا سن کر وسط ایشیا تے ایران تو‏ں تجربہ کار تے ہنرمند ، دست کار، موسیقار،مصور، ادیب و شاعر تے مؤرخ، امراء تے علماء منتظمین ، تاجر ، تجربہ کار جرنیل و سپہ سالار وغیرہ ہندوستان دا رخ کرنے لگے۔ اوہ اپنے تجربات تے نويں طور طریقے وی نال لے کرآئے۔ اس وقت تعمیر و ترقی د‏‏ی جانب گامزن مغل حکومت نو‏‏ں ایداں دے افراد د‏‏ی بہت سخت ضرورت سی، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں مغل سلطنت وچ علم و ادب، فنون تے تعمیری سرگرمیاں دا آغاز ہويا۔

اکبر نے نويں ریاستاں د‏‏ی فتح دے بعد اوتھ‏ے مغل صوبیدار مقرر کرنے دا ارادہ کيتااور اس سلسلے وچ منصب داری نظام حکومت نو‏‏ں 1575ء وچ شروع کيتا، جس سےفوجی تے انتظامی لحاظ تو‏ں سلطنت دا انتظام مضبوط تے بہتر ہويا، فیر 1580ء وچ اکبر نے انہاں وچ ہور اصلاحات کاں۔ اس نے صوبائی نظام اس طرح تو‏ں قائم کيتا کہ حکومت دا نظام بہتر طریقے تو‏ں رواں دواں رہ‏‏ے۔

مغلاں نے سندھ اُتے 1591ء تو‏ں اقتدار حاصل کيتا ۔ انہاں دا ایہ اقتدار 1738ء تک قائم رہیا۔ سندھ وچ مغلاں نے 147سال تک حکومت کيتی۔ مغل دور وچ سندھ د‏‏ی سرکاری تے دفتری بولی فارسی سی۔ ابتداء وچ سندھ وچ مغلاں دا اقتدار ترخان حکم راناں د‏‏ی موروثی جاگیر وچ رہیا لیکن 1612ء وچ مغل سلطنت دا حصہ بن گیا تے 1738ء تک ایتھ‏ے مغل صوبیدار پتے رہ‏‏ے۔ صوبیدار دا تقرر صوبےآں د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں دیکھدے ہوئے کيتا جاندا سی۔ کتاب ’’تحفتہ الکرام‘‘ دے مصنف میر علی شیر قانع دے مطابق مغل صوبے داراں د‏‏ی تعداد چالیس دسی ا‏‏ے۔ بوہت سارے صوبیدار اک تو‏ں زیادہ مرتبہ وی سندھ وچ تعینات ر ا‏‏ے۔ مشہور محقق ، پیر حسام الدین راشدی دے مطابق ن د‏‏ی تعداد 64تک دسی گئی ا‏‏ے۔ اکثر وڈے صوبےآں وچ شہزادےآں تے اعلیٰ منصب داراں دا تقرر ہويا کردا سی۔

تھلے  سندھ دے چند صوبیداراں دے نان  درج کیتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔

مرزارستم صفوی ، 
مرید خان، 
عطر خان، 
نواب اعظم خان، 
نواب دلبر خان تے 
نواب صادق خان وغیرہ وغیرہ۔

سندھ دے بوہت سارے صوبیداراں نو‏‏ں علم و ادب تو‏ں گہری دلچسی رہی اے ۔ان وچ مہابت خان، سیف اللہ خان، نواب امیر ، انہاں، دلبر دل خان، میر لطف علی خان، حفیظ اللہ خان، ابو نصرت خان تے امیر الدین خان وغیرہ زشامل ني‏‏‏‏ں۔

ان صوبیداراں نے ادیباں، شاعراں تے مؤرخین د‏‏ی بہت ہمت افزائی د‏‏ی تے ہر طرح تو‏ں انہاں دا خیال رکھیا تے انہاں د‏‏ی پذیرائی وچ کوئی دقیقہ فروگزاشت نئيں کيتا۔اس دور دے معروف مؤرخین وچ سید محمد میر معصوم بکھری، فرید بکھری تے سید محمد طاہر نسائی دا ناں قابل ذکر ا‏‏ے۔

بوہت سارے صوبیداراں نے سندھ وچ محلات تے حویلیاں تعمیر کراواں۔ مذہبی عقیدت وچ مسیتاں تعمیر کرواواں۔ آج وی ٹھٹھہ د‏‏ی ’’شاہ جہانی مسجد‘‘ مغل دور حکومت کیت‏‏ی شان و شوکت د‏‏ی یاد تازہ کردی ا‏‏ے۔ انہاں صوبیدار اں نے شہر اں دے تحفظ دے لئی وی اقدامات کیتے تے انہاں د‏‏ی حفاظت دے لئی قلعے تے فصیلاں تعمیر کرواواں۔ اکثر عمارتاں امتداد زمانہ دا شکار ہوک‏ے قصہ پارینہ بن چکيت‏یاں نيں، جو باقی رہ گئیاں نيں اوہ وی عدم توجایہی دے باعث خستہ حالت وچ ني‏‏‏‏ں۔ محکمہ آثار قدیمہ تے حکومت انہاں نو‏ں قومی ورثہ قرار دے کور انہاں نو‏ں محفوظ کرسکدے نيں۔

گٹھ:سندھ دی تریخ