اشراط الساعہ

اشراط الساعہیا قیامت د‏‏ی نشانیاں، قرآنی تے حدیثی اصطلاح اے تے ایداں دے واقعات نو‏‏ں کہیا جاندا اے جو قیامت تو‏ں پہلے پیش آئیاں گے. بعض مآخذ وچ قیامت د‏‏ی نشانیاں ظہور تے آخری زمانے دے واقعات کيتے گئے نيں۔

 واقعیت یا اصل 
اشراط شرط د‏‏ی جمع اے جس دا معنی علامت اے . "اشراط الساعہ" اوہ واقعات نيں جو قیامت تو‏ں پہلے ↑ راغب، مفردات، ۱۹۸٦م، ص۳۹؛ طباطبائی، المیزان، ۱۳۹۳ق-۱۹۳م، ج۱۸، ص۲۳٦. یا اس دے نزدیک مکارم، تفسیر نمونہ، ۱۳ش، ج۲۱، ص۹. رونما ہون گے. بعض مفسرین نے کہیا اے کہ اشراط دا معنی قیامت دے واضح دلائل وی ہوئے سکدا اے .فخررازی، التفسیر الکبیر، بیروت، ج۲۸، ص٦۰.

 قرآن وچ  
"اشراط الساعہ" اک بار قرآن وچ سورہ محمد آیت ١٨ وچ استعمال ہويا اے .  ترجمہ:"فیر کیہ ایہ لوک قیامت دا انتظار کررہے نيں کہ اوہ اچانک انہاں دے پاس آجائے جدو‏ں کہ اس د‏ی علامتاں ظاہر ہوگئیاں نيں تاں جے اوہ آبھی گئی تاں ایہ کیہ نصیحت حاصل کرن گے".

علامہ طباطبائی دے مطابق، بعض مفسرین د‏‏ی نظر وچ  (اس د‏ی علامتاں ظاہر ہوئے گئياں نيں) تو‏ں مراد، پیغمبر اکرم(ص) دا ظہور اے تے کہندے نيں کہ "شق القمر" تے "نزول قرآن" وی اوہ نشانیاں نيں جو آپ(ص)کے زمانے وچ رونما ہوئیاں نيں.

قرآن نے عام طور اُتے قیامت دے اوصاف بیان کردے وقت، اس د‏ی علامتاں ظاہر ہونے د‏‏ی طرف اشارہ کيتا اے کہ کس طرح دنیوی نظام درہم برہم ہوئے جائے گا. قیامت د‏‏ی نشانیاں تے علامتاں اکثر مکی سورتاں وچ بیان ہوئیاں نيں، مثال دے طور اُتے نباء، نازعات، تکویر، انفطار، انشقاق، فجر تے قارعہ تے بعض نشانیاں مدنی سورتاں وچ ملدی نيں جداں کہ سورہ زلزال وچ . انہاں سورتاں وچ "اشراط الساعہ" د‏‏ی جو نشانیاں بیان ہوئیاں نيں اوہ درج ذیل نيں:

 آسمان دا پھٹ جانا۔
 ستارےآں دا پھیل جانا تے گرنا۔سوره انشقاق، آیہ۸؛ سوره انفطار، ۱و۲.
 سورج تے ستارےآں دا خاموش ہوئے جانا۔سوره تکویر، ۱و۲.
 زمین دا پھٹ جانا تے جو کچھ اس دے اندر اے اس دا باہر آ جانا۔سوره انشقاق،۳-۵؛ سوره فجر، ۲۱.
 زمین اُتے شدید زلزلہ آنا۔سوره زلزال، ۱-۲.
 زمین ایسی خبراں سنائے گی جو اس اُتے اللہ تعالیٰ د‏‏ی طرف تو‏ں وحی ہوئی ہوئے گی۔سوره زلزال، -۵.
 دریا اک دوسرے تو‏ں مل جاواں گے تے قبراں پھٹ جاواں گی۔ انفطار، ۳-۵.
 پہاڑ اپنی جگہ تو‏ں حرکت کرن گے سوره تکویر، ۳ تے ختم ہوئے جاواں گے۔ سوره قارعہ، ۵.
 پرندےآں د‏‏ی طرح لوکاں دا ہر طرف پھیل جانا۔ سوره قارعہ، .

 اشراط الساعہ نو‏‏ں قرآن وچ بیان کرنے د‏‏ی وجہ 
بعض دے عقیدے دے مطابق، انہاں نشانیاں نو‏‏ں قرآن وچ بیان کرنے د‏‏ی وجہ، غافل افراد د‏‏ی بیداری، تے انہاں دا توبہ د‏‏ی طرف مائل کرنا اے .ابن حجر عسقلانی، فتح الباری، بیروت، ج۱۱، ص۳۵۰: بہ نقل از اصغری، اشراط الساعہ در دانشنامہ کلام اسلامی، ج۱، ص. بعض محققاں دے مطابق انہاں آیات دا مقصد مسلماناں دے قیامت دے بارے وچ سوال دا جواب دینا اے .[١]گذشتہ، اشراط الساعہدر دایرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۹، ص۱۹.

 احادیث وچ  
شیعہ روائی مآخذ وچ جو احادیث آئیاں نيں، انہاں وچ قیامت بپا ہونے د‏‏ی کچھ ہور علامتاں بیان ہوئیاں نيں، جو درج ذیل نيں: سورج دا مغرب تو‏ں طلوع ہونا، مشرق، مغرب تے جزیرۃ العرب وچ چاند گرہن لگنا، یاجوج و ماجوج دا ظاہر ہونا، دجال دا ظاہر ہونا، دابۃ الارض، عدن تو‏ں اگ ظاہر ہوئے گی جو لوکاں نو‏‏ں محشر د‏‏ی طرف ہدایت کرے گی.شیخ صدوق، الخصال، ۱۳٦۲ش، ص۳۱-۳۲. حضرت عیسیٰ(ع) دا آنا شیخ صدوق، الخصال، ۱۳٦۲ش، ص۳۱-۳۲. البتہ ایہ علامتاں اہل سنت دے روائی مآخذ وچ وی ذکر ہوئیاں نيں.ابن ماجہ، سنن، ۱۰۱ق-۱۹۸۱م، ج۲، ص۱۳٦۳-۱۳۲؛ ابن حنبل، مسند، ۱۰۱ق-۱۹۸۱م.، ج۱، ص۰۵؛ دارمی، سنن، ۱۰۱ق-۱۹۸۱م، ص۱۲۳.

بعض روائی منابع وچ ، امام مہدی(عج) دا ظہور وی قیامت بپا ہونے د‏‏ی نشانی اے . قمی تفسیر وچ ، اشراط الساعہ دے بارے وچ حضرت پیغمبر اکرم(ص) د‏‏ی روایت، نقل ہوئی اے کہ جس وچ ظہور تو‏ں پہلے جو فساد دنیا وچ ظاہر ہون گے جداں کہ، نماز د‏‏ی اہمیت کم ہوئے جانا، شہوات د‏‏ی پیروی کرنا، رشوت دا عام ہوئے جانا، ربا خواری، ہمجنس بازی، زنا، طلاق و... ایہ قیامت د‏‏ی نشانیاں نيں.↑ قمی، تفسیر، ۱۰ق، ج۲، ص۳۰-۳۰۸؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۰۳ق، ج٦، ص۳۰۹. البتہ ایہی موارد بعض دوسری جگہاں اُتے آخری زمانے د‏‏ی نشانیاں دے عنوان تو‏ں یا قیامت دے نزدیک ہونے دے عنوان تو‏ں بیان ہوئے نيں.

اسی طرح پیغمبر اکرم(ص) د‏‏ی بعثت، حضرت مہدی(عج) دا قیام، صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۰۳. تے صور وچ پھونکنا وی قیامت د‏‏ی نشانیاں وچو‏ں نيں. بعض نے پیغمبر اکرم(ص) د‏‏ی بعثت نو‏‏ں قیامت د‏‏ی پہلی نشانی قرار دتا اے .اصغری، اشراط الساعہ در دانشنامہ کلام اسلامی، ج۱، ص.

 دوسرے ادیان وچ  
اشراط الساعہ دا موضوع دوسرے ادیان وچ وی ذکر ہويا اے . مثال دے طور پر، انجیل، مرقس تے متی وچ آیا اے کہ حضرت عیسیٰ(ع) دے چاہنے والے آپ تو‏ں دنیا دے ختم ہونے دے دن تے وقت دے بارے وچ سوال کردے نيں حضرت عیسیٰ(ع) انہاں دے جواب وچ فرماندے نيں کہ اس بارے وچ اوہ تے فرشتے کچھ علم نئيں رکھدے تے فقط خداوند آگاہ اے . انجیل وچ دنیا ختم ہونے تو‏ں پہلے کچھ نشانیاں ذکر ہوئیاں نيں جو درج ذیل نيں:

 سورج دا تاریک ہوئے جانا.
 ستارےآں دا آسمان تو‏ں گرنا.
 قوای افلاک دا متزلزل ہونا.
 تمام اقوام دے درمیان جنگ تے ناامنی.
 دریاواں دا فریاد بلند کرنا.
 قطحی تے اغتشاش دا ظاہر ہونا.
 بھائی بھائی نو‏‏ں قتل کريں گا، تے باپ اولاد کو.
 اولاد دا والدین دے خلاف آواز اٹھانا.
 دجال دا ظاہر ہونا.مرقس، باب ۱۳، متی، ۲۰، ۲۱-۲۳؛‌ دانشنامہ...1»، ؛ I/136 I/321-323 , ER

 حوالے 

 مآخذ 

 ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، فتح الباری، دارالمعرفہ، بیروت.
 ابن حنبل، احمد، مسند، استانبول، ۱۰۱ق-۱۹۸۱م.
 ابن ماجہ، محمد، سنن، استانبول، ۱۰۱ق-۱۹۸۱م.
 جمعی از محققان، دانشنامہ کلام اسلامی.
 دارمی، عبدالله، سنن، استانبول، ۱۰۱ق-۱۹۸۱م.
 راغب اصفہانی، حسین، مفردات، استانبول، ۱۹۸٦م.
 شیخ صدوق، محمد بن علی، الخصال، تصحیح: علی اکبر غفاری، جامعہ مدرسین، قم، ۱۳٦۲ش
 شیخ صدوق، محمد بن علی،کمال الدین و تمام النعمہ، انتشارات اسلامیہ، تہران، ۱۳۹۵ق.
 طباطبایی، محمدحسین، المیزان، بیروت، ۱۳۹۳ق-۱۹۳م.
 علامہ مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، تصحیح: جمعی از محققان، داراحیاء التراث العربی، بیروت، ۱۰۳ق.
 فخررازی، التفسیر الکبیر، بیروت، داراحیاء، بیروت.
 قمی، علی بن ابراہیم، تفسیر القمی، تصحیح: طیب موسوی جزایری، دارالکتب، قم، ۱۰ق.
 گذشتہ، ناصر، اشراط الساعہ، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج۹.
 مسلم بن حجاج، صحیح، محمد فؤاد عبدالباقی د‏‏ی کوشش، ۱۰۱ق-۱۹۸۱م.
 مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونہ، دارالکتب الاسلامیہ، تہران، ۱۳ش.

fa:اشراط الساعة
ش

گٹھ:قرآنی اصطلاحات
گٹھ:قیامت
گٹھ:اسلام