توحید

توحید، اسلامی اعتقادات وچ سب تو‏ں بنیادی عقیدہ اے جس دے معنی خدا نو‏‏ں یکتا تے بے مثل مندے ہوئے اس کائنات د‏‏ی خلقت وچ کِسے تے نو‏‏ں خدا دا شریک قرار نہ دینا ا‏‏ے۔ پیغمبر اسلام حضرت محمدؐ نے جدو‏ں لوکاں نو‏‏ں اسلام د‏‏ی طرف دعوت دینا شروع کيتا تاں آپؐ د‏‏ی ابتدائی تعلیمات وی خدا د‏‏ی وحدانیت دا اقرار تے کسی نو‏‏ں خدا دا شریک قرار دینے تو‏ں انکار اُتے مشتمل سی۔ قرآنی آیات تے معصومین د‏‏ی احادیث وچ توحید اُتے بہت زیادہ تاکید کيتی گئی اے تے قرآن د‏‏ی اک سورت، سورہ توحید وی ايس‏ے موضوع تو‏ں مربوط ا‏‏ے۔

اسلامی تعلیمات وچ توحید نو‏‏ں شرک دے مقابلے وچ قرار دیندے ہوئے مسلما‏ن متکلمین اس دے کئی مراتب بیان کردے نيں: توحید ذا‏تی؛ خدا د‏‏ی یکتایی اُتے ایمان رکھنا، توحید صفات‏ی خدا د‏‏ی ذات تے صفات دے اک ہونے اُتے عقیدہ رکھنا، توحید افعالی یعنی خداوندعالم کسی دا محتاج نئيں اے تے توحید عبادی یعنی صرف خدا ہی عبادت دے لایق تے سزاوار ا‏‏ے۔ توحید دے انہاں چار مرات وچ پہلا مرتبہ توحید ذا‏تی تے سب تو‏ں اعلیٰ مرتبہ توحید افعالی ا‏‏ے۔

قرآن کریم تے احادیث معصومین ايس‏ے طرح مسلما‏ن فلاسفہ تے متکلمین نے توحید دے اثبات وچ مختلف دلائل تے براہین پیش کيتے نيں۔ برہان تمانع، برہان بعثت انبیاء تے برہان تعین وغیرہ منجملہ انہاں دلائل وچو‏ں نيں۔

بعض اہل سنت منجملہ ابن تیمیہ، محمد بن عبد الوہاب تے عبد العزیز بن باز وغیرہ شفاعت، پیغمبران تے اولیائے الہی تو‏ں انہاں د‏‏ی رحلت دے بعد توسل کرنے تے بعض ہور امور نو‏‏ں شرک تے توحید اُتے عقیدے دے منافی قرار دیندے نيں۔ لیکن شیعہ قرآن کریم د‏‏ی مختلف آیات د‏‏ی روشنی وچ انہاں دے اس دعوے نو‏‏ں غلط قرار دیندے ہوئے اس گل دے معتقد نيں کہ قرآن وچ جس توسل تو‏ں منع کيتی گئی اے اوہ بت پرستاں دا بتاں تو‏ں متوسل ہونا اے تے ایہ چیز پیغمبر اکرمؐ تو‏ں متوسل ہونے تو‏ں بالکل متفاوت اے ؛ کیونجے شیعہ بت پرستاں دے برخلاف پیغمبر اکرمؐ تے اولیاء الہی نو‏‏ں اس عالم دا رب تے حاکم نئيں جاندے تے انہاں دا عقیدہ اے کہ اوہ پیغمبر اکرمؐ تے اولیائے الہی تو‏ں متوسل ہوئے ک‏ے در حقیقت انہاں دے ذریعے خدا تو‏ں تقرب حاصل کردے نيں نہ ایہ کہ انہاں ہستیاں نو‏‏ں خدا یا رب قرار دیندے نيں۔

شیعہ علماء نے اپنی لکھتاں وچ توحید اُتے سیر حاصل بحث کيتی نيں، انہاں لکھتاں وچو‏ں بعض کتاباں مستقل طور اُتے توحید دے اُتے لکھی گئیاں نيں جدو‏ں کہ بعض لکھتاں وچ دوسرے ابحاث دے ضمن وچ توحید اُتے وی بحث کيتی نيں۔ شیخ صدوق د‏‏ی کتاب التوحید، علامہ طباطبایی د‏‏ی گوہر مراد تے الرسالے التوحیدیہ ہور مرتضی مطہری د‏‏ی کتاب "توحید" انہاں لکھتاں وچو‏ں نيں۔
 مفہوم شناسی 
توحید، خدا د‏‏ی یکتایی تے وحدانیت دے اقرار نو‏‏ں کہیا جاندا اے جو اسلام دے بنیادی اعتقادات وچ سب تو‏ں اہ‏م عقیدہ ا‏‏ے۔کریمی، توحید از دیدگاہ آیات و روایات (۲)، ۱۳۹ش، ص۱۹-۲۰. مسلما‏ن اس گل دے معتقد نيں کہ اس کائنات دا بنانے والا صرف خدا د‏‏ی ذات اے جس دا کوئی شریک نئيں۔کریمی، توحید از دیدگاہ آیات و روایات (۲)، ۱۳۹ش، ص۱۹-۲۰. پیغمبر اکرمؐ تے ائمہ معصومین منجملہ امام علیؑ تے امام صادقؑ تو‏ں منقول احادیث وچ توحید تو‏ں مراد خدا د‏‏ی وحدانیت اُتے گواہی دینا اے جسنو‏ں "لا الہ الّا اللّہ وحدَہ لاشریک لہ" تے اس جداں لفظاں تو‏ں تعبیر کيتا جاندا ا‏‏ے۔شیخ صدوق، التوحید، ۱۳۸۹ش، باب۱، حدیث۸، ص۱۰؛ باب۲، حدیث۲٦، ص٦؛ باب۱، حدیث۳۵، ص۲.

علم کلام وچ لفظ توحید نو‏‏ں خدا د‏‏ی وحدانیت دے نال نال خدا دے صفات تے افعال تو‏ں مربوط مباحث د‏‏ی طرف اشارہ کرنے دے لئی وی استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ امام صادقؑ تے امام رضاؑ نے توحید تو‏ں مربوط سوالات دے جواب وچ بعض کلامی مباحث منجملہ خدا تو‏ں انسانی صفات د‏‏ی نفی کرنے د‏‏ی طرف اشارہ فرمائے نيں۔شیخ صدوق، التوحید، ۱۳۸۹ش، باب۲، حدیث۱و۱۵، ص۸-۵۱.

علم کلام، عرفان تے فلسفہ دے منہج تفکر وچ اختلاف نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے توحید دے بارے وچ وی تن مختلف نطقہ نظر پائے جاندے نيں: علم کلام وچ خدا د‏‏ی وحدانیت دے اقرار نو‏‏ں توحید کہیا جاندا اے، جدو‏ں کہ فلسفی اصطلاح وچ خدا د‏‏ی وحدانیت اُتے یقین رکھدے ہوئے اس اُتے ایمان لیانے نو‏‏ں توحید کہیا جاندا اے ايس‏ے طرح عرفانی اصطلاح وچ خدا د‏‏ی وحدانیت نو‏‏ں دل و جان تو‏ں درک کرنا تے اس تک پہچنے نو‏‏ں توحید کہیا جاندا ا‏‏ے۔طباطبایی، «توحید شہودی از منظر امام خمینی»، ص۱۰. فلسفے وچ واجب الوجود د‏‏ی وحدت نو‏‏ں ثابت کردے نيں جدو‏ں کہ عرفان وچ مفہوم د‏‏ی نئيں بلکہ توحید دے مصداق د‏‏ی گل ہُندی اے جو کہ خدا اے تے اس دنیا وچ اک ہی موجود اے تے اوہ خدا اے باقی سارے موجودات ايس‏ے ذات تو‏ں بہرہ مند ہُندے نيں۔زکی افشاگر، «توحید افعالی و آموزہ‌ہای مرتبط از نظر ابن عربی و ملاصدرا»، ص۱۳٦. دوسرے لفظاں وچ فلاسفہ واجب الوجود د‏‏ی وحدانیت نو‏‏ں ثابت کرنے دے درپے ہُندے نيں جدو‏ں کہ عرفاء توحید د‏‏ی حقیقت اُتے پہنچنے د‏‏ی تلاش وچ ہُندے نيں۔ حکمت متعالیہ جو کہ ملا صدرا تو‏ں منسوب اے نو‏‏ں قرآن، عرفان تے برہان دا مجموعہ قرار دتا جاندا اے جس وچ عرفانی شہود نو‏‏ں فلسفی دلائل دے نال بیان کيتا ا‏‏ے۔زکی افشاگر، «توحید افعالی و آموزہ‌ہای مرتبط از نظر ابن عربی و ملاصدرا»، ص۱۳٦.

 اسلام وچ توحید دا مقام 
اسلامی تعلیمات دا بنیادی محور تے اسلام نو‏‏ں دوسرے ادیان تو‏ں ممتاز کرنے والی چیز اسلام وچ توحید دا عقیدہ ا‏‏ے۔یحیی، «سیر مسألہ توحید در عالم اسلام تو‏ں قرن ہفتم ہجری»، ص۱۹٦؛ صافی، تجلی توحید در نظام امامت، ۱۳۹۲ش، ص۲۱. قرآن وچ صراحت دے نال آیا اے کہ تمام انبیاء توحید دا پیغام لے ک‏ے آئیاں نيں۔یحیی، «سیر مسألہ توحید در عالم اسلام تو‏ں قرن ہفتم ہجری»، ص۱۹٦. اگرچہ قرآن وچ لفظ توحید نئيں آیا لیکن توحید دے اثبات تے شرک د‏‏ی نفی وچ بہت ساری آیات موجود نيں۔رمضانی، «توحید». . ایتھ‏ے تک کہ ملاصدرا نے اپنی تفسیر وچ توحید نو‏‏ں قرآن دا مقصد اصلی قرار دتا ا‏‏ے۔ملاصدرا، تفسیر القرآن الکریم، ۱۳٦٦ش، ج، ص۵.

پیغمبر اسلام حضرت محمدؐ جدو‏ں مکہ وچ اپنی رسالت دا باقاعدہ اعلان ک‏ر ک‏ے لوکاں نو‏‏ں اسلام د‏‏ی طرف دعوت دینا شروع کيتا تاں آپ د‏‏ی رسالت دے ابتدائی تعلیمات وی خدا د‏‏ی وحدانیت دا اقرار تے کسی نو‏‏ں خدا دا شریک قرار دینے تو‏ں انکار اُتے مشتمل سی۔یعقوبی، تریخ الیعقوبی،‌دار صادر، ج۲، ص۲. ايس‏ے طرح پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی طرف تو‏ں اسلام د‏‏ی تبلیغ دے لئی مختلف علاقےآں وچ بھیجے گئے نمائندے وی لوکاں نو‏‏ں خدا د‏‏ی وحدانیت نو‏‏ں قبول کرنے د‏‏ی دعوت دیندے سن ۔یعقوبی، تریخ الیعقوبی،‌دار صادر، ج۲، ص٦ و ۸۱. اسلامی تعلیمات وچ توحید دے عقیدے د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے بعض علما مسلماناں نو‏‏ں "اہل التوحید" دے ناں تو‏ں یاد کردے ہوئےطارمی‌راد، «توحید»، ص۰٦. توحید نو‏‏ں مسلماناں د‏‏ی علامت قرار دیندے نيں۔مصباح یزدی، خداشناسی (مجموعہ کتاباں آموزشی معارف قرآن ۱)، ۱۳۹ش، ص۱۸۰. امام علیؑ، توحید تے خدا د‏‏ی وحدانیت اُتے عقیدہ رکھنے نو‏‏ں خدا د‏‏ی معرفت د‏‏ی اساس تے بنیاد قرار دیندے نيں۔سید رضی، نہج البلاغہ، دارالکتب اللبنانی، ج۱، ص۳۹.

توحید تے خدا د‏‏ی وحدانیت نو‏‏ں قرآن وچ مختلف تعابیر دے نال مختلف جگہاں اُتے ذکر کيتا گیا اے، منجملہ انہاں موارد وچ سورہ توحید اے جس وچ خدا نو‏‏ں "احد" یعنی یکتا قرار دتا گیا ا‏‏ے۔شریعتمداری، «توحید از دیدگاہ قرآن و نہج البلاغہ (۱)»، ص۸. خدا دے سوا دوسرے کسی معبود دا انکار، خدا د‏‏ی یکتائی، تمام مختلوقات دے لئی اک خدا دا تصور، تمام کائنات دا خدا دے اختیار وچ ہونا، متعدد خدااں دے قائلین د‏‏ی مذمت، اک خدا اُتے عقیدہ رکھنے د‏‏ی تأکید، تثلیث تے تن خدا اُتے ایمان رکھنے والےآں دے دلائل نو‏‏ں رد کرنا تے خدا دے لئی ہر قسم د‏‏ی مثل تے مماثلت تو‏ں انکار وغیره ایداں دے مفاہیم نيں جو قرآن مجید وچ توحید تے خدا د‏‏ی وحدانیت دے باب وچ بیان ہوئے نيں۔ طارمی‌راد، «توحید»، ص۰٦و۰. قرآن کریم د‏‏ی بعض اوہ آیات جو بلواسطہ یا بلاوسطہ توحید اُتے دلالت کردیاں نيں درج ذیل نيں:

 سورہ اخلاص، آیت۱.
 سورہ صافات، آیہ ۳؛ سورہ محمد، آیہ ۱۹.
 سورہ بقرہ، آیہ ۱٦۳.
 سوره یوسف، آیہ ۱۱۰؛ سوره انبیا آیہ ۸؛ سوره فصلت آیہ ٦.
 سورہ ص، آیہ ٦۵.

 توحید دے مراتب 
اکثر متکلمین، عرفاء تے مسلما‏ن فلاسفہ قرآن کریم و سنت د‏‏ی روشنی وچ توحید دے لئی مراتب دے قائل نيں جنہاں وچو‏ں پہلے مرتبے نو‏‏ں توحید ذا‏تی دوسرے مرحلے نو‏‏ں توحید صفات‏ی تیسرے مرحلے نو‏‏ں توحید افعالی تے سب تو‏ں اعلا مرتبے نو‏‏ں توحید عبادی تو‏ں تعبیر کردے نيں۔محمدی ری‌شہری، دانشنامہ قرآن و حدیث، ۱۳۹۱ش، ج۵، ص۱۹.

 توحید ذا‏تی 

توحید دے مراتب وچو‏ں سب تو‏ں پہلا مرتبہ توحید ذا‏تی دا اے تے خدا دے اک ہونے دے اعتقاد نو‏‏ں کہندے نيں ہور ذات خدا وچ تعدد تے دوگانگی نئيں اے تے نہ اس دا کوئی مثل تے نظیر اے ۔سوره شورا، آیت 11؛ سورۂ توحید، آیت 4

روایات وچ توحید ذا‏تی دو معنی وچ بیان ہوئی اے :پہلا: خدا دا بسیط ہونا تے اس دے لئی کسی جزو دا نہ ہونا اے اسنو‏ں "احدیت" کہندے نيں ۔دوسرا:مثل تے نظیر نہ ہونے نو‏‏ں "وحدانیت ذات" کہندے نيں۔صدوق، کتاب التوحید، ص83 و 144

علم کلام تے فلسفے وچ وی "توحید ذا‏تی " دو معنی وچ استعمال ہوئی اے :-

پہلا :خدا اک اے تے اس د‏ی نظیر نئيں تے اس دے لئی دوسرا ہونا قابل فرض نئيں اے ۔متکلمین اسنو‏ں "توحید ذا‏تی" کہندے نيں تے اسک‏‏ے ذریعے ہر قسم د‏‏ی شباہت،مثل تے نظیر د‏‏ی ذات خدا تو‏ں نفی کردے نيں۔توحید د‏‏ی اس قسم نو‏‏ں "توحید واحدی" کہندے نيں۔دوسرے لفظاں وچ وجوب وجود وچ واحد و احد ہونا،اک وجود نو‏‏ں ضروری سمجھنا تے ہر قسم دے شرک شباہت تے نظیر د‏‏ی نفی کرنا "توحید واحدی" اے ۔
دوسرا :ذات خدا اجزا تو‏ں مرکب نئيں اوہ بسیط اے اس قسم د‏‏ی توحید نو‏‏ں وی "توحید احدی" کہیا گیا اے ۔ دوسرے لفظاں وچ خدا دے متعلق خارجی، عقلی تے وہمی ہر قسم د‏‏ی ترکیب د‏‏ی نفی کرنا تے خدا وند متعال د‏‏ی بساطت نو‏‏ں ثابت کرنا "توحید احدی" ا‏‏ے۔

قرآن پاک دے سورۂ اخلاص د‏‏ی ابتدائی آیت وچ لفظ "احد" دے نال ذات خدا د‏‏ی "توحید احدی" یعنی بسیط ہونے د‏‏ی طرف اشارہ کيتا گیا اے تے سورۂ د‏‏ی آخری آیت  دے نال "توحید واحدی" تے خدا دے ہر قسم دے شریک ہونے د‏‏ی نفی کيتی گئی ا‏‏ے۔الالہیات، ج1، ص355٫

 توحید صفات‏ی 

خدا د‏‏ی صفات دا عین ذات ہونا "توحیدد صفات‏ی" کہلاندا اے ۔ شیعہ مذہب دے مطابق صفات خداوند د‏‏ی حقیقت اس د‏ی ذات تو‏ں جدا نئيں اے کہ ایہ کہیا جائے کہ ذات اس صفت تو‏ں متصف ہُندا اے بلکہ خدا د‏‏ی تمام صفات اک دوسرے دا عین اے تے اس د‏ی عین ذات نيں بلکہ اس دا وجود اس دا علم اے اس د‏ی قدرت تے ہور صفات ذا‏تی نيں تے تمام صفات اک دوسرے دا عین نيں ۔

توضیح:مخلوقات وچ جدو‏ں انسان ارادہ نئيں کردا اے تاں اوہ مرید نئيں ہُندا ا‏‏ے۔ یعنی پہلے انسان دا نفس اے تے اس دا ارادہ نئيں اے فیر اس دا ارادہ پیدا ہُندا اے تاں اوہ صاحب ارادہ ہُندا اے ۔ لیکن خدا ایسا نئيں اے کِسے چیز دا اس وچ وادھا نئيں ہُندا کہ کہیا جائے کہ ایہ صفت اس وچ پیدا ہوئی اے ۔مصباح یزدی، معارف قرآن، خداشناسی،

حضرت امام علی ؑ تو‏ں خطبے وچ منقول اے :خدا د‏‏ی ذات صفات نو‏‏ں قبول کرنے والی نئيں اے ۔ رجوع کرن: کلینی، ج8، ص139؛ ابن بابویہ، ص56 ايس‏ے نکتے د‏‏ی بیشتر تفصیل نہج البلاغہ وچ حضرت علی ؑ دے "توحیدیہ" نامی خطبے وچ مذکور ہوئی اے :-
"دین وچ پہلا قدم معرفت خدا اے ، اس معرفت دا کمال اس دا اعتقاد رکھنا اے ۔اس دے اک ہونے دا اعتقاد رکھنے تو‏ں خدا د‏‏ی توحید اپنے کمال نو‏‏ں پہنچ جاندی اے ۔توحید اخلاص دے سائے وچ مکمل ہُندی اے تے اخلاص کامل دا لازمہ ذات باری تعالی تو‏ں صفات د‏‏ی نفی کرنا اے ۔"نہج البلاغہ، خطبہ 1، ص39

متکلمین وچو‏ں اشاعرہ اس گل دے معتقد نيں کہ خدا د‏‏ی صفات اس د‏ی ذات تو‏ں جدا نيں ايس‏ے حال وچ اوہی صفات اس د‏ی ذات د‏‏ی مانند قدیم نيں ۔اسی نظرئے نو‏‏ں "قدمائے ثمانیہ" کہیا جاندا سی۔ایہ نظریہ ذا‏تی طور اُتے خود چند خداواں نو‏‏ں مستلزم اے جو عقیدۂ توحید د‏‏ی اساس دے نال متعارض اے ۔رجوع کرن: ابن بابویہ،التوحید، ص140،144؛ مجلسی،بحار الانوار ج4، ص62

 توحید افعالی 

توحید افعالی تو‏ں ایہ مراد اے کہ خدا اپنے تمام کم انجام دینے وچ کِسے د‏‏ی مدد تے تعاون دا محتاج نئيں اے تے اپنے ہر کم نو‏‏ں انجام دینے وچ خود مختار تے مستقل اے :

توحید افعالی د‏‏ی بنا اُتے کائنات وچ کوئی موجود مؤثر ہونے تے کسی کم دے انجام دینے وچ کِسے قسم د‏‏ی تاثیر نئيں رکھدا اے مگر صرف اوہ وسیلہ تے قدرت مؤثر ہوئے سکدا اے جسنو‏ں خدا نے قدرت دتی ہوئے ۔ تمام افعال ،حرکات، مؤثر ہونا یا متاثر ہونا خدا د‏‏ی طرف ہی منتہی ہُندے نيں ۔جس طرح اوہ اپنی ذات وچ کوئی شریک نئيں رکھدا اے ايس‏ے طرح خالقیت،ربوبیت، مالکیت تے حاکمیت تکوینی د‏‏ی فاعلیت وچ وی اس دا کوئی شریک نئيں رکھدا اے ۔

توحید افعالی علیت تے معلولیت دے قانون یا اسباب دے مؤثر ہونے د‏‏ی نفی کرنے دے معنی نئيں اے ۔شیعہ نکتہ نگاہ دے مطابق توحید افعالی دا ایہ معنی نئيں اے کہ خداوند مستقیم تے کسی واسطے دے بغیر کسی چیز دا ایجاد کردا اے تے تمام علل تے اسباب د‏‏ی جگہ خود لیندا اے بلکہ اس دا معنی ایہ اے کہ جدو‏ں کوئی چیز ایجاد وچ کِسے چیز د‏‏ی محتاج ہُندی اے خدا اس سبب نو‏‏ں ایجاد تے خلق کردا اے تے اوہ اس کم وچ اپنی ذات دے علاوہ کسی تے چیز دا محاتج نئيں ہُندا اے ۔

توحید افعالی توحید خالقیت ، توحید ربوبیت ،توحید تشریعی تے توحید تکوینی د‏‏ی طرف تقسیم ہُندی اے ۔

قرآن پاک د‏‏ی بہت ساریاں آیات وچ توحید افعالی د‏‏ی تصریح یا اس د‏ی طرف اشارہ موجود اے جداں سوره رعد آیہ 16 ، سوره انعام آیت 102، سوره اعراف آیت 54 ، سوره یوسف آیت 40 ، و سوره انعام آیت  164۔

 توحید عبادی 

توحید عبادی توحید نظری دے مصادیق(افراد) وچو‏ں اے ۔ اس دا معنی ایہ اے کہ خدا دے سوا کوئی عبادت دے لائق نئيں تے اس معبود دے علاوہ کوئی تے معبود موجود نئيں اے ۔پس اس بنا اُتے بندے نو‏‏ں چاہیدا کہ اپنی تمام عبادات نو‏‏ں صرف تے صرف خدا دے لئی تے صرف اس دے فرمان د‏‏ی بجاآوری دے لئی انجام دے ۔

یہ قسم حقیقت وچ توحید د‏‏ی تمام قسماں دا طبعی نتیجہ اے کیونجے جدو‏ں ساڈی ہستی اس تو‏ں اے ساڈے وجود دا اختیار اس دے دست قدرت وچ اے جہان وچ مؤثر ہونے د‏‏ی صلاحیت وی ايس‏ے دے وجود تو‏ں اے حکم دینے تے قانون بنانے دا اختیار وی صرف ايس‏ے دے پاس اے تاں ہن کسی تے دے لئی عبادت دا مقام وی نئيں بچدا اے ۔عبادت وچ کِسے وی طرح دے غیر الہی محرکات دا داخل ہونا عبادت د‏‏ی ارزش د‏‏ی کمی دا باعث تے کدی عبادت دے باطل ہونے دا سبب بندا اے ۔قرآن د‏‏ی نگاہ وچ انبیاء دے ارسال دا مقصد ایہ اے کہ بندگان خدا صرف اس دے لئی خالصانہ عبادت نو‏‏ں انجام دتیاں ۔سوره بینہ، آيت5

قرآن کریم نے متعدد آیات وچ توحید عبادی دے موضوع نو‏‏ں بیان کيتا اے:سوره انعام آیت 102، سوره حمد آیات 2 تو‏ں 5، سوره انبیاء|آیت 25۔

 دلائل توحید 
قرآن کریم، معصومین د‏‏ی روایات، فیلسوف دے آثار تے اسلامی متکلمین، نے توحید خداوند نو‏‏ں ثابت کرنے دے لئی دلائل ذکر کيتے نيں. انہاں وچ بعض دلائل درج ذیل نيں:
 برہان تمانع، ایہ آیت  سوره انبیاء، آیہ۲۲. توحید نو‏‏ں اثبات کرنے تے شرک نو‏‏ں رد کرنے دے لئی اے .یثربی، تریخ تحلیلی انتقادی فلسفہ اسلامی، ۱۳۸۸ش، ص۵۰۳-۵۰. اس دلیل د‏‏ی توضیح وچ کہیا گیا اے کہ جے دو خدا فرض کيتے جاواں تے اک کسی کم نو‏‏ں انجام دینے دا ارادہ کرے تے دوسرا اس دے خلاف ارادہ کرے تاں اس صورت وچ تن فرض ممکن نيں:
 ١. دونے دا ارادہ پورا ہوئے جائے: اس صورت وچ دو مخالف جمع ہون گے جو کہ نا ممکن اے .
 ٢. کسی اک دا ارادہ وی محقق نہ ہو: ایہ دونے خداواں د‏‏ی عجز و ناتوانی د‏‏ی نشانی اے .
 ٣. دونے وچو‏ں اک دا ارادہ محقق ہو: اس صورت وچ ، واضح ہوئے جائے گا انہاں دونے وچو‏ں اک عاجز تے ناتوان اے تے دوسرا حقیقی خدا اے .یثربی، تریخ تحلیلی انتقادی فلسفہ اسلامی، ۱۳۸۸ش، ص۵۰.

ترکیبی دلیل، فلسفہ اسلامی د‏‏ی دلیل، خدا دے مرکب ہونے نو‏‏ں رد کرنے تو‏ں، توحید دا اثبات ہوئے سکدا اے مثال دے طور اُتے جے فرض کيتا جائے کہ دو خدا نيں تاں دونے دے مرکب ہونے اُتے وی یقین رکھنا پڑھے گا، تے ایہ کہ واجب الوجود د‏‏ی تشکیل دو واجب تو‏ں اے، تے کیونجے ہر مرکب موجود نو‏‏ں اک عامل د‏‏ی ضرورت ہُندی اے جو اس ترکیب نو‏‏ں وجود وچ لائے، پس مرکب وجود، واجب الوجود نئيں ہوئے سکدا تے ضروری اے کہ اوہ بسیط ہوئے تو‏ں کہ واجب الوجود ہوئے سک‏‏ے، اس لئی مرکب ہونے دے لئی واجب الوجود ہونا ضروری اے نتیجہ ایہ نکلدا اے کہ، صرف واحد ہی واجب الوجود ہوئے سکدا اے .یثربی، تریخ تحلیلی انتقادی فلسفہ اسلامی، ۱۳۸۸ش، ص۵۰۸-۵۰۹.
اس دے علاوہ جو دلائل من جملہ دلیل تعین، دلیل امتناع کثرت، دلیل مقدورات، تے دلیل بعثت انبیاء، جو کہ فلسفہ تے کلام وچ ذکر ہوئیاں نيں.یثربی، تریخ تحلیلی انتقادی فلسفہ اسلامی، ۱۳۸۸ش، ص۵۰٦-۵۱۵. امام علیؑ نے امام حسنؑ نو‏‏ں خظ لکھیا جس وچ خداوند دے اک ہونے نو‏‏ں ثابت کرنے دے لئی اک دلیل بیان کيتی تے اس د‏ی تفصیل ایويں بیان فرمائی کہ جے اللہ تعالیٰ دے لئی کوئی شریک ہُندا، تاں اس دے رسول لوکاں دے پاس آندے.نہج البلاغہ، نامہ۳۱. اس دلیل نو‏‏ں "برہان بعثت انبیاء" دے عنوان تو‏ں اپنے آثار وچ ذکر کيتا اے .یثربی، تریخ تحلیلی انتقادی فلسفہ اسلامی، ۱۳۸۸ش، ص۵۱۳-۵۱.

 شیعہ اُتے شرک د‏‏ی تہمت 
شیعہ دا شفاعت اُتے یقین رکھنا، پیغمبراں تے اولیاء الہی تو‏ں توسل کرنا تے ايس‏ے طرح پیغمبراں تے اولیاء الہی د‏‏ی قبراں اُتے جانا وغیرہ، انہاں امور د‏‏ی وجہ تو‏ں وہابی شیعاں اُتے شرک د‏‏ی تہمت لگاندے نيں.استادی، شیعہ تے چند سوالےآں دے جواب ، ۱۳۸۵ش، ص۸. لیکن شیعہ انہاں تہمتاں نو‏‏ں نادرست سمجھدے نيں تے معتقد نيں کہ جو مسلما‏ن انہاں اعمال نو‏‏ں انجام دیندے نيں، انہاں د‏‏ی نیت ہر گز پیغمبراں تے اولیاء الہی د‏‏ی پرستش نئيں اے تے انہاں دے لئی مقام الوہیت دے قائل نئيں نيں تے انہاں د‏‏ی نیت صرف تے صرف پیغمبراں تے اولیاء الہی دا احترام کرنا اے تے ايس‏ے طرح انہاں ہستیاں دے وسیلے تو‏ں اللہ تعالیٰ دے نزدیک ہونا مقصد اے .استادی، شیعہ تے چند سوالےآں دے جواب ، ۱۳۸۵ش، ص۸.

ابن تیمیہ دے مطابق، جو کوئی امام علیؑ تو‏ں متوسل ہوئے گا، اوہ کافر اے تے جے کوئی ایداں دے شخص دے کفر اُتے شک کريں گا اوہ وی کافر اے «وقال شیخ الإسلام ابن تیمیۃ رحمه‌الله: من دعا علی بن أبی‌طالب، فقد کفر، ومن شک فی کفره، فقد کفر.» (الدّرر السّنیة فی الأجوبۃ النّجدیۃ، ۱۱ق، ج۹، ص۲۹۲.) تے جے کوئی پیغمبرؐ د‏‏ی قبر یا کسی نیک شخص د‏‏ی قبر اُتے جا ک‏ے حاجت طلب کريں گا، تاں اوہ مشرک اے تے اسنو‏ں توبہ کرنی چاہیے تے جے توبہ نہ کی، تاں اسنو‏ں قتل کيتا جائے.ابن تیمیہ، زیارة القبور والاستنجاد بالمقبور، ۱۱۲ق، ص۱۹. عبدالعزیز بن باز، وہابی مفتی نے اپنے آثار وچ دعا، قبراں اُتے استغاثہ کرنا، شفا طلب کرنا تے دشمناں اُتے فتح حاصل کرنے نو‏‏ں شرک اکبر کہیا اے .بعض الممارست الشرکیۃ عند القبور»، بن‌باز..

شیعہ قرآن کریم د‏‏ی آیات نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے معتقد نيں کہ شفاعت صرف اس صورت وچ شرک اے کہ جے مستقل طور اُتے تے اللہ تعالیٰ دے حکم دے بغیر کسی تو‏ں درخواست کيت‏ی جائے، کیونجے اس صورت وچ ربوبیت تے تدبیر الہیٰ وچ شرک اے .استادی، شیعہ تے چند سوالےآں دے جواب، ۱۳۸۵ش، ص۸-۸۵. شیعہ علماء محمد بن عبدالوہاب تے عبدالعزیز بن باز دے جوابات وچ قرآن کریم د‏‏ی اوہ آیات بیان کردے نيں جنہاں وچ بتاں تو‏ں شفاعت طلب کرنے تو‏ں منع کيتا گیا اے، تے ایہ کہ پیغمبراں تو‏ں شفاعت طلب کرنے تے بتاں تو‏ں شفاعت طلب کرنے دے درمیان بہت فرق پایا جاندا اے تے معتقد نيں کہ مسلما‏ن قرآن کریم وچ ، بت پرستاں د‏‏ی طرح ہر گز پیغمبراں نو‏‏ں "الہ" "رب" یا ہستی دا مالک نئيں سمجھدے نيں.سبحانی تبریزی، مرزهای توحید و شرک در قرآن، ۱۳۸۰ش، ص۱۵۹.

 متعلقہ مآخذ 
مسلما‏ن متکلمین تے محدثین بالخصوص شیعاں نے، توحید دے بارے وچ مستقل طور اُتے کتاباں تالیف کيتی نيں تے کدی شیعہ عقائد دے ذیل وچ وی، توحید دا ذکر کيتا اے . بعض ماخذ دے مطابق، شیعہ دے درمیان توحید دے بارے وچ ٢٢ آثار موجود نيں.روحانی، «التوحید»، ص۱۳-۱۳۵. انہاں وچو‏ں بعض درج ذیل نيں:
 کتاب التوحید، شیخ صدوق د‏‏ی کتاب اے جس وچ ذات الہیٰ دا واحد ہونا، اللہ تعالیٰ د‏‏ی ثبوندی تے سلبی صفات، قضا و قدر تے جبر و اختیار نو‏‏ں قرآن کریم د‏‏ی آیات تے معصومینؑ د‏‏ی روایات دے ذریعے ثابت کيتا اے .ہوشنگی، «التوحید»، ص۰۱-۰. ایہ کتاب مختلف ناواں تو‏ں، فارسی بولی وچ ترجمہ ہوئی اے .مثال دے طور اُتے رجوع کرن: شیخ صدوق، اسرار توحید، ترجمہ محمدعلی اردکانی، تہران، نشر علمیہ اسلامیہ؛ شیخ صدوق، توحید، ترجمہ علی اکبر میرزایی، قم، علویون، ۱۳۸۸ش.
 "شرح باب حادی عشر" اصول عقائد شیعہ دے بارے وچ ، جس دا مؤلف مقداد بن عبداللہ سیوری اے تے اس دا پہلا باب توحید دے بارے وچ اے .رضانژاد، «توحید در مذاہب کلامی»، ص۵۹. کتاب "باب حادی عشر" دا مؤلف علامہ حلی اے .رضانژاد، «توحید در مذاہب کلامی»، ص۵۹.
 گوہر مراد، جس دا مؤلف ملاعبدالرزاق فیاض لاہیجی اے، جو فارسی، فلسفی تے عرفانی بولی وچ لکھی گئی اے تے اس دا کچھ حصہ توحید دے بارے وچ اے .رضانژاد، «توحید در مذاہب کلامی»، ص٦۱.
 الرسئل التوحیدیہ، علامہ طباطبائی د‏‏ی کتاب، توحید ذا‏تی اُتے مشتمل چار مقالے، اسماء و افعال الہیٰ تے ايس‏ے طرح اللہ تعالیٰ تے عالم طبیعت دے درمیان رابطہ نو‏‏ں بیان کيتا گیا اے . ایہ استدلالی کتاب، علمی بولی رکھدی اے جو سنہ ١٣٦ تے ١٣ق نو‏‏ں لکھی گئی اے تے سنہ١٣٠ش، نو‏‏ں علی شیروانی نے ترجمہ و تحقیق د‏‏ی اے تے ایران وچ چھاپ ہوئی اے .طباطبائی، رسالے توحیدی، ۱۳۰ش، ص۹-۱۱.
 توحید، مرتضی مطہری د‏‏ی ١ تقریراں نو‏‏ں سنہ١٣٦-ش وچ بیان کيتا گیا اے مطہری، توحید، ۱۳۸ش، ص۹. ایہ ٣٦ صفحاں اُتے مشتمل اے . اس کتاب دا عمدہ باب، توحید دا نظریہ تکامل دے نال رابطہ، دے بارے وچ شبہات دے جوابات تے مسئلہ شر اے .مطهری، توحید، د‏‏ی طرف رجوع کرن ۱۳۸ش، ص۲۱۱-۲۵۰.
 توحیدوشرک در نگاہ شیعہ و وہابیت، مؤلف احمد عابدی، مؤلف دے بقول، اس وچ "اصول مذہب الشیعۃالامامیۃالاثنی عشریۃ" مؤلف ناصر القفاری، یونیورسٹی اسلامی محمد بن سعود عربستان دے فارغ التحصیل افراد عابدی، توحید و شرک در نگاه شیعہ و وہابیت، نشر مشعر، ص۱۵-۱٦. دے جوابات نيں. احمد عابدی نے اس کتاب وچ ، توحید الوہیت وچ ، توحید ربوبیت وچ ، توحید اسماءو صفات وچ ، ایمان تے اس دے ارکان شیعہ د‏‏ی نظر وچ ، توضیح دتی اے، تے توحید دے بارے وچ شیعہ عقائد نو‏‏ں وہابیاں دے عقائد اُتے برتری دینے دے لئی، اپنی کتاب وچ ناصر القفاری دے نظریات اُتے تنقید د‏‏ی اے .عابدی، توحید و شرک در نگاه شیعہ و وہابیت، نشر مشعر، ص۱۵-۱٦. اس کتاب دا ترجمہ سنہ١٣ق نو‏‏ں عربی بولی وچ ہويا جو "التوحید و الشرک عنہ الشیعہ والوہابیہ" دے عنوان تو‏ں منتشر ہوئی اے .عابدی، التوحید و الشرک عند الشیعۃ و الوہابیۃ د‏‏ی طرف رجوع کرن، ۱۳ق.

 متعلقہ مضامین 

 نبوت
 معاد
 سوره توحید
 توحید مفضل
 مناظره امام رضا توحید دے باب وچ 

 حوالے 

 مآخذ 

 استادی، رضا، شیعہ و چند سوالےآں دے جواب، تہران، مشعر، ۱۳۸۵ش.

 ابن تیمیہ، احمد بن عبدالحلیم، زیارة القبور والاستنجاد بالمقبور،‌دار الصحابۃ للتراث، طنطا (مصر)، ۱۱۲ق.

 بن‌ باز، عبدالعزیز، «بعض الممارست الشرکیۃ عند القبور»، سایت رسمی ابن باز، تریخ بازدید: ۹ مرداد ۱۳۹٦ش.

 حائری، سید مہدی، «توحید مفضل»، در دائرة المعارف تشیع، ج۵، ۱۳۸۰ش.

 الدّرر السّنیۃ فی الأجوبۃ النّجدیۃ، تحقیق عبدالرحمن بن محمد بن قاسم، بی‌جا، بی‌نا، ۱۱ق/۱۹۹٦م.

 رمضانی، حسن، «توحید»، سایت دانشنامہ موضوعی قرآن، تریخ بازدید: ۱۱ مرداد ۱۳۹٦ش.

 روحانی، محمد حسین، «التوحید»، در دائرة المعارف تشیع، ج۵، ۱۳۸۰ش.

 زکی افشاگر، احمد و حسن معلمی، «توحید افعالی و آموزه‌های مرتبط از نظر ابن عربی و ملاصدرا»، در پژوہشنامہ حکمت و فلسفہ اسلامی، ش۳۳، پاییز ۱۳۸۹ش.

 سبحانی تبریزی،‌ سیمای انسان کامل در قرآن، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیہ قم، ۱۳ش.

 سبحانی تبریزی، جعفر، گزیده سیمای عقاید شیعہ، ترجمہ جواد محدثی، مشعر، ۱۳۸ش.

 سبحانی تبریزی، جعفر، مرزهای توحید و شرک در قرآن، ترجمہ مہدی عزیزان، تہران، مشعر، ۱۳۸۰ش.

 سید رضی، محمد بن حسین، نہج البلاغۃ، تحقیق صبحی صالح، بیروت، دار الکتب اللبنانی و مکتبۃ المدرسۃ، [۱۳۸ق].

 شریعتمداری، محمد تقی، «توحید از دیدگاه قرآن و نہج البلاغہ (۱)»، در مجلہ سفینہ، شماره ، پاییز ۱۳۸۳ش.

 طارمی‌ راد، حسن، «توحید»، در دانشنامہ جہان اسلام، ج۸، ۱۳۸۳ش.

 طباطبائی، فاطمہ و مرضیہ شریعتی، «توحید شہودی از منظر امام خمینی»، در پژوہشنامہ متین،‌ ش۵، زمستان ۱۳۹۱ش.

 عابدی، احمد، توحید و شرک در نگاه شیعہ و وہابیت، قم، مشعر.

 فدوی بنده قوایی، روح الله، «بررسی ادله توحید واجب تعالی»، در مجلہ حکمت رضوی، زمستان ۱۳۸ش و بہار ۱۳۸۵ش، ش۱و۱۵.

 کریمی، جعفر، توحید از دیدگاه آیات و روایات (۲)، تہران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، ۱۳۹ش.

 کریمی، جعفر، توحید از دیدگاه عقل و نقل، تہران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، ۱۳۹ش.

 کریمی، جعفر، مبدأ شناسی، تہران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، ۱۳۸ش.

 کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح و تعلیقہ از علی اکبر غفاری، تہران، دارالکتب اسلامیہ، ۱۳۸۸ق.

 مجلسی، محمد باقر، بحار الأنوار، بیروت، موسسۃ الوفاء، ۱۰۳ق.

 محمدی ری‌ شہری، محمد، دانشنامہ قرآن و حدیث، ج۵، قم، موسسہ علمی فرہنگی دارالحدیث،‌ ۱۳۹۱ش.

 ملاصدرا، محمد بن ابراہیم، تفسیر القرآن الکریم، قم، نشر بیدار، ۱۳٦٦ش.

 ہوشنگی، حسین، «التوحید»، در دانشنامہ جہان اسلام، تہران، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، ۱۳۸۳ش.

 یحیی، عثمان بن اسماعیل، «سیر مسآلہ توحید در عالم اسلام تو‏ں قرن ہفتم ہجری»، ترجمہ علی‌رضا ذکاوندی قراگزلو، در مجلہ معارف، شماره ۱٦ و ۱، فروردین و آبان ۱۳٦۸ش.

 یعقوبی، احمد بن اسحاق، تریخ الیعقوبی، دار صادر.


گٹھ:توحید
گٹھ:اصول دین

گٹھ:اسلام
گٹھ:اسلامی عقائد