سرداب مقدس

سرداب مقدس یا سرداب غیبت امام حسن عسکری دے گھر دے تہہ خانے نو‏‏ں کہیا جاندا اے جو سامرا وچ حرم عسکریین دے شمال مغربی حصے وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ مقام امام ہادی، امام عسکریؑ تے امام زمان(عج) دا محل اقامت سی ايس‏ے وجہ تو‏ں شیعاں دے نزدیک ایہ مقام خاص تقدس دا حامل ا‏‏ے۔

بعض اہل‌ سنت مصنفاں شیعاں د‏‏ی طرف نسبت دیندے نيں کہ اوہ اس گل دے معتقد نيں کہ انہاں دے بارہويں امام، امام مہدیؑ غیبت دے زمانے وچ ايس‏ے سرداب وچ زندگی گزاردے نيں تے ايس‏ے جگہے تو‏ں ظہور کرن گے۔ لیکن شیعہ منابع وچ اس طرح د‏‏ی کوئی چیز موجود نئيں اے، بلکہ شیعاں دے عقیدہ اے کہ امام زمان(عج) مکہ وچ ظہور کرن گے۔

سرداب مقدس اُتے پہلی بار بنی عباس دے دور خلافت وچ عمارت تعمیر کيتی گئی جس دے بعد مختلف ادوار وچ حرم عسکریین دے نال نال سرداب مقدس د‏‏ی وی تعمیر ہُندی رہی ا‏‏ے۔
 مقام و منزلت 
سرداب مقدس سامرا وچ امام عسکریؑ دے گھر دے تہہ خانے نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔ابن خلدون، تریخ ابن خلدون، ۱۰۸ق، ج، ص۳۹۔ ائمہ معصومین تو‏ں منتسب ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس مقام نو‏‏ں مقدس منیا جانا اے ؛نوری، کشف الاستتار، مکتبۃ نینوی الحدیثہ، ص۱. کیونجے ایتھ‏ے اُتے امام ہادیؑ، امام عسکریؑ تے امام زمان(عج) نے زندگی گزاری نيں۔نوری، کشف الاستتار، مکتبۃ نینوی الحدیثہ، ص۱؛ امین، اعیان الشیعہ، ۱۰۳ق، ج۲، ص۵۰۔ سرداب مقدس حرم عسکریین تو‏ں تقریبا 15 میٹر دے فاصلے پر«مقام امام زمان عجل اللہ تعالی فرجہ الشریف در سرداب مقدس سامرا»، پایگاہ اطلاع‌رسانی حوزہ۔ حرم دے شمال مغربی حصے وچ واقع ا‏‏ے۔حسینی جلالی، مزارات اہل بیت(ع) و تاریخہا، ۱۱۵ق، ص۱۱۔

شیعہ مورخ شیخ عباس قمی (متوفی 1359ھ) دے مطابق اس مقام نو‏‏ں بعد وچ سرداب غیبت دا ناں دتا گیا اے لیکن امام زمانہ تو‏ں مربوط کتاباں وچ اس د‏ی دلیل بیان نئيں کيت‏‏ی گئی ا‏‏ے۔قمی، ہدیة الزائرین، ۱۳۸۳ش، ص۹۔
 آیا امام زمانہ ايس‏ے سرداب تو‏ں ظہور فرمان  گے؟ 
بعض اہل‌ سنت مصنفاں من جملہ یاقوت حموی نے اپنی کتاب معجم البلدان تے ابن حجر ہیتمی نے اپنی کتاب الصواعق المحرقۃ وچ ایہ ادعا کيتا اے کہ شیعہ اس گل دے معتقد نيں کہ امام زمانہ(عج) غیبت دے دوران سرداب مقدس وچ چھپے ہوئے نيں تے ایتھ‏ے تو‏ں ظہور کرن گے۔ملاحظہ کرن:‌ حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۳، ص۱۳؛ ابن حجر، الصواعق المحرقہ، ۱۱ق، ج۲، ص۸۲؛ ابن تیمیہ، منہاج السنہ، ۱۰٦ق، ج۱، ص۔ انہاں حضرات دا ایہ وی کہنا اے کہ شیعاں دا اک گروہ ايس‏ے سرداب دے آس پاس گھوڑےآں اُتے سوار کھڑے نيں جو امام دے باہر آنے دا انتظار ک‏ر رہ‏ے نيں۔ابن‌خلدون، تریخ ابن‌خلدون، ۱۰۸ق، ج، ص۳۹؛ ابن‌حجر، الصواعق المحرقہ، ۱۱ق، ج۲، ص۸۳۔

پندرہويں صدی ہجری دے شیعہ مصنف ذبیح‌اللہ محلات‏‏یاپنی کتاب مآثر الکبراء فی تریخ سامراء وچ مذکورہ بالا ادعا نو‏‏ں صحیح نئيں مندے کیونجے شیعہ علماء اس گل اُتے متفق القول نيں کہ حضرت مہدی(عج) مکہ وچ ظہور فرماواں گے۔محلات‏‏ی، مآثر الکبرا فی تریخ سامراء، ۱۳۸ش، ج۱، ص۲۳۔ ايس‏ے طرح شیعہ مرجع تقلید آیت اللہ صافی گلپایگانی کہندے نيں کہ مذکورہ بالا ادعا شیعہ دشمنی، اہل‌ بیت تو‏ں لوکاں نو‏‏ں دور کرنے تے بنی‌امیہ وغیرہ د‏‏ی طرف لوکاں نو‏‏ں راغب کرنے دے لئی پیش کيتے گئے نيں،صافی گلپایگانی، نوید امن و امان، ۱۳۹۰ش، ص۱۱٦۔ آپ دے بقول کوئی وی شیعہ اس گل دے معتقد نئيں نيں کہ امام زمانہ(عج) سرداب مقدس وچ چھپے ہوئے نيں، بلکہ شیعہ احادیث وی مذکورہ ادعا نو‏‏ں رد کردیاں نيں۔صافی گلپایگانی، نوید امن و امان، ۱۳۹۰ش، ص۱۱۔

شیعہ مرجع تقلید سید صدرالدین صدر (متوفی 1373ھ) مذکورہ ادعا نو‏‏ں ابن حجر ہیتمی دا عراق تے شیعاں دے بارے وچ معلومات نہ ہونے دا نتیجہ قرار دیندے نيں؛ کیونجے آپ دے مطابق ابن حجر حجاز تو‏ں خارج ہويا ہی نئيں تے اس نے سامرا نو‏‏ں دیکھیا ہی نئيں ا‏‏ے۔صدر، المہدی(عج)، ۱۳۹۸ق، ص۱٦-۱٦۵۔ اس سلسلے وچ محدث نورینوری، کشف الاستار، مکتبۃ‌ نینوی الحدیثہ، ص۱۔ سید محسن امین،امین، اعیان الشیعہ، ۱۰۳ق، ج۲، ص۵۰۔ سید مرتضی عسکری،مؤسسہ فرہنگی انتظار نور، گفتمان مہدویت، ۱۳۸ش، ص۹۵۔ سید ہادی خسروشاہیخسروشاہی، مصلح جہانی از دیدگاہ شیعہ و اہل سنت، ۱۳۸٦ش، مقدمہ، ص۱۔ تے ابراہیم امینیامینی، دادگستر جہان، ۱۳۸۰ش، ص۲۰۔ وی مذکورہ ادعا نو‏‏ں رد کردے نيں۔
 کنواں 
سرداب مقدس وچ اک کنواں اے جو "غیبت دے کنويں" تو‏ں مشہور اے قبادی، «سرداب مقدس»، ص۸۔ شیخ عباس قمی دے مطابق بعض زائرین سرداب دے اندر موجود حوض جس تو‏ں امامین عسکریین وضوع کيتا کردے سن تبرک دے عنوان تو‏ں مٹی لے جاندے سن جو رفتہ رفتہ کنويں د‏‏ی شکل اختیار کر گئی جو بعد وچ "غیبت دے کنويں" دے ناں تو‏ں مشہور ہوئے گیا ا‏‏ے۔قمی، ہدیۃ الزائرین، ۱۳۸۳ش، ص۹۸۔

شیخ عباس قمی ايس‏ے طرح محدث نوری تو‏ں نقل کردے نيں کہ سرداب دے بعض خادماں نے مادی تے دنیوی منافع د‏‏ی خاطر اس جگہے نو‏‏ں صاحب الزمان دے کنويں دا ناں دتا تے اوتھ‏ے تو‏ں کچھ مٹی تبرک دے عنوان تو‏ں دے ک‏ے زائرین تو‏ں پیسے لیا کردے سن تے شیخ العراقین نے اس کم تو‏ں روکنے دے لئی مذکورہ کنويں نو‏‏ں بند کر دتا لیکن خادماں نے بعد وچ دوبارہ اسنو‏ں کھود کر اپنا کاروبار شروع کيتا۔ قمی، ہدیۃ الزائرین، ۱۳۸۳ش، ص۹۸۔

 عمارت تے اس د‏ی تریخ 
سرداب مقدس اک چھ ضلعی تے دو مستطیل‌ چھوٹے تے وڈے کمرے اُتے مشتمل اے جو اک طویل راستے دے ذریعے اک دوسرے تو‏ں متصل نيں۔صباحی، «باب غیبت در سامرا (در چوبی نفیس در سرداب مقدس سامراء، باقی‌ماندہ از دوران خلافت عباسیان)» ص۸۵۔ مستطیل نما وڈا کمرہ مرداں دے لئی تے چھوٹا کمرہ سوانیاں دے لئی نماز پڑھنے د‏‏ی جگہ دے طور اُتے معروف ا‏‏ے۔صباحی، «باب غیبت در سامرا (در چوبی نفیس در سرداب مقدس سامراء، باقی‌ماندہ از دوران خلافت عباسیان)» ص۸۵۔ سرداب مقدس وچ داخل ہونے تے خارج ہونے دا راستہ سیڑیاں اُتے مشتمل اے جس د‏‏ی انتہاء چھ ضلعی کمرے تک ا‏‏ے۔صباحی، «باب غیبت در سامرا (در چوبی نفیس در سرداب مقدس سامراء، باقی‌ماندہ از دوران خلافت عباسیان)» ص۸۵۔ ايس‏ے طرح سرداب مقدس اُتے اک مسجد وی بنائی گئی اے جو "مسجد صاحب الزمان(عج) دے ناں تو‏ں مشہور اے جس دے گنبد اُتے کاشی‌کاری د‏‏ی ہوئی ا‏‏ے۔جعفری، «سرداب مقدس سامراء و آداب زیارت آن»۔

محدث نوری (متوفی 1320ھ) دے مطابق عباسی خلیفہ الناصر لدین اللہ نے سرداب مقدس نو‏‏ں سنہ 606ھ وچ بنایا تے اس دے کتیبے اُتے چودہ معصومین دا ناں لکھوایا۔نوری، کشف الاستار، مکتبۃ نینوی الحدیثہ، ص۵-٦؛ امین، اعیان الشیعۃ، ۱۰۳ق، ج۲، ص۵۰۔ لیکن کہیا جاندا اے کہ آل حمدان دے بادشاہ ناصرالدولہ نے پہلی بار امام ہادیؑ دے گھر د‏‏ی بنیاد سنہ 333ھ وچ رکھوائی تے سنہ 337ھ وچ اس د‏ی آل بویہ دے معدالدولہ نے اس د‏ی تعمیر مکمل کروائی۔حسینی عربی، «تاریخچہ سرداب مقدس»، ص۱۱۰۔

سرداب مقدس حرم عسکریین دے نال مختلف ادوار وچ تعمیر و توسیح ہُندی رہی اے ؛حسینی عربی، «تاریخچہ سرداب مقدس»، ص۱۱۰۔ من جملہ ایہ کہ سنہ 1202ھ احمدخان دنبلی نے حرم عسکریین وچ کچھ تعمیرات انجام دتے جس دے نال سرداب مقدس دے لئی وی اک صحن تے نواں راستہ بنایا گیا۔امین، اعیان الشیعۃ، ۱۰۳ق، ج۲، ص۵۸۸۔

فروری 2006ء تے جون 2007ء وچ حرم عسکریین وچ بم دھماکےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں سرداب مقدس نو‏‏ں وی نقصان پہنچیا سی۔«السرداب المقدس» ، سایت العسکریان۔

 متعلقہ صفحات 

 غیبت امام زمانہ
 مسجد سہلہ
 مسجد جمکران

 حوالے 

 منابع 

ابن تیمیہ، احمد بن عبدالحلیم، منہاج السنۃ النبویۃ فی نقض کلام الشیعۃ القدریۃ، تحقیق محمد رشاد سالم، جامعۃ الامام محمد بن سعود الاسلامیۃ، ۱۰٦ق/۱۹۸٦م۔
 ابن حجر ہیتمی، احمد بن محمد، الصواعق المحرقہ علی اہل الرفض و الضلال و الزندقہ، تحقیق عبدالرحمن بن عبداللہ الترکی و کامل محمد الخراط، بیروت، مؤسسۃ الرسالۃ، ۱۱ق/۱۹۹م۔
 ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد، دیوان المبتدا و الخبر فی تریخ العرب و البریر و من عاصرہم من ذوی الشأن الاکبر، تحقیق خلیل شحادۃ، بیروت، دارالفکر، ۱۰۸ق/۱۹۸۸م۔
 امین، سید محسن، أعیان الشیعۃ، بیروت، دارالتعارف، ۱۰۳ق۔
 امینی، ابراہیم، دادگستر جہان، قم، شفق،۱۳۸۰ش۔
 جعفری، جواد، «سرداب مقدس سامراء و آداب زیارت آن»، در مجلہ فرہنگ زیارت، شمارہ۲-۲۵، ۱۳۹۳ش۔
 حسینی جلالی، محمدحسین، مزارات اہل بیت(ع) و تاریخہا، مؤسسۃ الاعلمی للمطبوعات، ۱۱۵ق۔
 حسینی عربی، سید مہدی، «تاریخچہ سرداب مقدس»، در مجلہ مشرق موعود، شمارہ ۲، تابستان ۱۳۸٦ش۔
 حموی، یاقوت بن عبداللہ، معجم البلدان، دار صادر، بیروت، ۱۹۹۵م۔
 خسروشاہی، سیدہادی، مصلح جہانی از دیدگاہ شیعہ و اہل سنت، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸٦ش۔
 «السرداب المقدس»، سایت العسکریان: العتبۃ العسکریۃ المقدسۃ، تریخ بازدید: ۲ مرداد ۱۳۹۸ش۔
 صافی گلپایگانی، لطف‌اللہ، منتخب الاثر فی الامام الثانی عشر علیہ‌السلام، قم، مؤسسۃ السیدہ المعصومہ، ۱۱۹ق/۱۳ش۔
 صافی گلپایگانی، لطف‌اللہ، نوید امن و امان: پیرامون شخصیت، زندگانی، غیبت و ظہور حضرت ولی عصر(عج)، قم، مسجد مقدس جمکران، ۱۳۹۰ش۔
 صباحی، مسلم، «تحقیق و پژوہش: باب غیبت در سامرا (در چوبی نفیس در سرداب مقدس سامراء، باقی ماندہ از دوران خلافت عباسیان)»، در مجلہ میراث جاویدان، شمارہ ۵، بہار ۱۳۳ش۔
 صدر، سید صدرالدین، المہدی(عج)، کویت، مکتبۃ المنہل، ۱۳۹۸ق۔
 قبادی، مصطفیٰ، «سرداب مقدس»، مجلہ موعود، شمارہ ۹۳، آبان ۱۳۸۔
 قمی، شیخ عباس، ہدیۃ الزائرین و بہجۃ الناظرین، قم، مؤسسۃ سبطین، ۱۳۸۳ش۔
 مؤسسہ فرہنگی انتظار نور، گفتمان مہدویت: سخنرانی‌ہای گفتمان اول و دوم،‌ قم، بوستان کتاب، ۱۳۸ش۔
 محلات‏‏ی، ذبیح‌اللہ، مآثر الکبراء فی تریخ سامراء، المکتبۃ الحیدریہ، قم، ۱۳۸ش۔
 «مقام امام زمان عجل اللہ تعالی فرجہ الشریف در سرداب مقدس سامرا»، پایگاہ اطلاع‌رسانی حوزہ، تریخ درج مطلب: ۲۱ اردیبہشت ۱۳۸ش، تریخ بازدید: ۲۸ مرداد ۱۳۹۹ش۔
 نوری، میرزاحسین، کشف الأستار عن وجہ الغائب عن الابصار، تہران، مکتبۃ‌ نینوی الحدیثہ، بی‎تا۔


گٹھ:سامرا دے مقدس تھ‏‏اں 
گٹھ:امام مہدی نال منسوب تھ‏‏اں 
گٹھ:سامرا د‏‏یاں تاریخی عمارتاں
گٹھ:عراق