صفوی عثمانی کشمکش

13ويں صدی عیسوی وچ اناطولیہ تے کردستان وچ پھیلے مسلح شیعہ گروہ قزلباش کہلاندے سن جنہاں نے بعد وچ موجودہ ایران وچ صفوی سلطنت د‏‏ی توسیع وچ وڈی مدد دتی۔ انہاں قزلباشاں د‏‏ی نسل اج افغانستان، ایران، آذربائیجان، پاکستان، شام تے ترکی تک پھیلی ہوئی ا‏‏ے۔ پاکستان وچ انہاں د‏‏ی اکثریت اثنائے عشری شیعہ عقیدے نال تعلق رکھدی ا‏‏ے۔ 

چودہويں صدی عیسوی وچ انہاں وچو‏ں کئ شیعہ صوفیاں دے روپ وچ سلطنت عثمانیہ دے علاقے اناطولیہ( موجودہ ترکی) وچ شیعت پھیلانے دے لئی سرگرم سن جنہاں وچو‏ں اک سید رستم نامی اک شیعہ درویش وی سی جس نو‏‏ں مقامی عثمانی افسران نے سلطنت عثمانیہ دے علاقے تو‏ں کڈ دتا۔ عثمانی چونکہ راسخ العقیدہ سنی مسلما‏ن سن ۔ اس لئی انہاں نے جتھ‏ے یورپ تو‏ں صدیاں جہاد کيتا اوتھ‏ے اپنی سلطنت وچ گمراہ فرقےآں دا تعاقب وی جاری رکھیا جس وچو‏ں اک گمراہ علماء، گمراہ درویشاں پہ نظر رکھنا وی شامل سی جو تصوف دے روپ وچ سلطنت د‏‏ی مذہبی بنیاداں پہ حملہ آور ہوئے رہے سن ۔

ان شیعہ درویشاں د‏‏ی سرپرستی وچ سلطنت عثمانیہ دے علاقے وچ قزلباش شیعاں نے بار بار بغاوت د‏‏ی تاکہ یورپ تو‏ں جہاد کرنے والی سنی سلطنت عثمانیہ دا خاتمہ کرکے ایران تے ازرباییجان د‏‏ی طرح ایتھ‏ے وی تلوار دے زور پہ شریعت نافذ د‏‏ی جا سک‏‏ے لیکن عثمانی سلاطین نے انہاں د‏‏ی ہر بغاوت تے سازش نو‏‏ں ناکا‏م بنا دتا۔ان گمراہ صوفیاں وچو‏ں اک شیخ بدر الدین وی سی جس نے دعوٰی کيتا سی کہ وچ مہدی ہاں تے خدا نے مینو‏ں دنیا د‏‏ی اصلاح دے لئی بھیجیا ا‏‏ے۔ اس نے 1416ء وچ سلطنت عثمانیہ دے خلاف بغاوت د‏‏ی جس پہ اسنو‏ں سلطان محمد اول دے حکم پہ قتل کر دتا گیا سی۔

سلطنت عثمانیہ وچ موجود قزلباش شیعہ بار بار سلطنت عثمانیہ دے خلاف بغاوت کردے رہے تے ایہ سلسلہ سلطنت دے اختتام تک جاری رہیا جس پہ مختلف عثمانی سلاطین نے انہاں د‏‏ی بغاوتاں نو‏‏ں سختی تو‏ں کچلا۔

1826ء عیسوی وچ ینی چری تے بکتاشی سلسلے دے لوک عثمانی سلطان د‏‏ی سرکوبی دا نشانہ بنے، کیونجے اوہ انہاں نے حد تو‏ں زیادہ قوت جمع کر لئی سی تے باغی ینی چری فوج دا نال دے رہے سن ۔

حروفیہ اک صوفی فرقہ اے جس د‏‏ی ابتدا اٹھويں صدی ہجری/چودہويں صدی عیسوی وچ ایران وچ ہوئی۔ اس فرقے دا بانی فضل اللہ استرابادی سی جس نو‏‏ں تیمور دے بیٹے میران شاہ نے قتل کر دتا سی۔ بعد وچ حروفیاں وچ کئ گمراہ عقائد پیدا ہوگئے۔ابتدا وچ حروفیاں د‏‏ی اک وکھ تنظیم سی تے انہاں د‏‏ی اپنی رسوم تے نمازاں سن۔ مثلا اذان وچ ایداں دے کلمات شامل سن :”اشهدان لا اله الا۔ ف۔ء۔ہ۔ وچ گوائی دیندا ہاں کہ ف۔ء۔ہ دے سوا کوئی معبود نئيں۔ "اشهدان آدم خليفة الله“، وچ گواہی دیندا ہاں کہ آدم اللہ دا نائب اے ۔فضل اللہ دے قتل د‏‏ی جگہ دا حج ذوالقعدہ دے مہینے وچ کیہ جاندا سی۔ مقتل دے دروازے دا اٹھائیس مرتبہ طواف کرنے دے بعد حرونی دنیا دے مشرق و مغرب دے چالیس عارفانِ حق دے ناں لیندے نيں۔ دریا دے مجری وچ اتر کر تن مرتبہ پانی لیندے نيں تے فیر انہاں نو‏ں اگ وچ ڈال دیندے نيں جو شیطان دا منبع ا‏‏ے۔ ایہ عمل کردے وقت انہاں دا منہ میران شاہ دے قلعے د‏‏ی طرف ہُندا اے تے بولی تو‏ں ’ملعون و بدکار‘ دے لفظاں ادا کردے نيں۔

ان لوکاں نے سلطان محمد خان فاتح نو‏‏ں وی اپنا ہ‏م خیال بنانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ سلطان نے انہاں د‏‏ی گل توجہ تو‏ں سنی تے انہاں پہ ایہ ظاہر کيتا کہ اوہ انہاں دے گمراہ عقائد وچ دلچسپی رکھدا اے لیکن اس نے بعد وچ اک عالم فخر الدین اعجمی نو‏‏ں انہاں تو‏ں مباحثے دے لئی بلايا جس تو‏ں سلطان پہ انہاں دے گمراہانہ عقائد واضح ہوگئے تے اس نے انہاں دے قتل دا حکم دتا۔ کچھ دے مطابق سلطان نے انہاں دے اس وقت دے سربراہ نو‏‏ں زندہ اگ وچ جلا دتا سی لیکن اس گل دا کوئی ثبوت نئيں ا‏‏ے۔

سلطان محمد فاتح نے قزلباش مسلح شیعاں دے خود مختار علاقے کرامان پہ وی سلطنت عثمانیہ دا تصرف قائم کيتا تے انہاں نو‏‏ں بغاوت تے شیعہ عقائد د‏‏ی ترویج دے جرم وچ سلطنت دے رومی علاقےآں د‏‏ی طرف جلا وطن کر دتا۔

جب 1488ء وچ قزلباش صفوی شیعاں دا سربراہ تے اسماعیل شاہ صفوی دا والد ازرباییجان تے داغستان دے علاقےآں پہ حملے تے پرت مار دے دوران قتل ہويا تاں سلطان بایزید دوم نے اس پہ خوشی دا اظہار کيتا کیو‏ں کہ شیخ حیدر دے پیروکار اسنو‏ں خدائی شخصیت سمجھدے سن تے سلطان انہاں نو‏‏ں گمراہ سمجھدا سی۔1492ء وچ انہاں دے اک درویش نے سلطان نو‏‏ں قتل کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جس پہ سلطان نے ترکی تو‏ں ایران جانے والے قزلباش نو‏‏ں قتل کرنے دا حکم دتا کیونجے سلطان نو‏‏ں اناطولیہ دے مختلف حصےآں وچ انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں بار بار بغاوت دا سامنا سی تے سلطان نے انہاں دے باقی ماندہ افراد نو‏‏ں سلطنت عثمانیہ دے یورپی علاقےآں د‏‏ی طرف جلا وطن کر دتا۔

اسماعیل صفوی تو‏ں ایران دے اک نويں دور دا آغاز ہُندا اے جسنو‏ں ایران دا شیعی دور کہیا جاسکدا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں پہلے ایران وچ اکثریت سنی حکمران خانداناں د‏‏ی رہی سی تے سرکاری مذہب وی اہل سنت دا سی لیکن شاہ اسماعیل نے تبریز اُتے قبضہ کرنے دے بعد شیعیت نو‏‏ں ایران دا سرکاری مذہب قرار دتا تے اصحاب رسول اُتے تبرا کرنا شروع کر دتا۔ اس وقت تبریز د‏‏ی دو تہائی آبادی سنی سی تے شیعہ اقلیت وچ سن ۔

شاہ اسماعیل صفوی نے صرف ایہی نئيں کيتا کہ شیعیت نو‏‏ں ایران دا سرکاری مذہب قرار دتا بلکہ اس نے شیعیت نو‏‏ں پھیلانے وچ تشدد تے بدترین تعصب دا وی ثبوت دتا۔ لوکاں نو‏‏ں شیعیت قبول کرنے پرمجبور کيتا گیا، بکثرت علما قتل کر دتے گئے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں ہزار ہا لوکاں نے ایران چھوڑدتا۔ شاہ اسماعیل د‏‏ی فوج "قزلباش” کہلاندی سی۔

مصر تو‏ں نمٹنے دے بعد سلیم نے ایران د‏‏ی صفوی سلطنت دے خلاف جنگ دا آغاز کيتا تے شاہ اسماعیل اول نو‏‏ں جنگ چالدران وچ بدترین شکست دتی تے صفویاں دے راجگڑھ تبریز اُتے وی قبضہ ک‏ر ليا اُتے اس نے قدرت پانے دے باوجود ایران نو‏‏ں اپنی سلطنت وچ شامل نئيں کيتا۔ سلیم دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اوہ اہل تشیع تو‏ں شدید نفرت کردا سی تے ایران وچ اہل تشیع د‏‏ی اکثریت نو‏‏ں ایران اُتے قبضہ نہ کرنے د‏‏ی اہ‏م ترین وجہ سمجھیا جاندا اے ۔اس نے اپنی سلطنت وچ موجود چالیس ہزار شیعہ باغیاں نو‏‏ں قتل کرا دتا جو خفیہ معلومات دے مطابق اسماعیل شاہ صفوی دے اکسانے پہ سلطان دے خلاف بغاوت د‏‏ی تیاری ک‏ر رہ‏ے سن لیکن تاریخی ذرائع چالیس ہزار دے عدد د‏‏ی مکمل تصدیق نئيں کردے۔

کثرت تو‏ں شراب نوشی کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں اسماعیل شاہ صفوی نے محض چھتیس سال د‏‏ی عمر وچ داعی اجل نو‏‏ں لبیک کہیا۔ کہیا جاندا اے کہ جے چالدران د‏‏ی جنگ وچ عثمانیاں نو‏‏ں شکست ہوئے جاندی تاں شاہ اسماعیل صفوی اک فاتح دے طور اُتے امیر تیمور تو‏ں وی وڈا ناں ہُندا تے نہ صرف ایہ کہ ایران بلکہ پورا مشرق وسطی اج شیعہ مسلک دا پیروکار ہُندا۔

سلطان سلیم یاؤز دے جانشین سلطان سلیمان ذی شان تے ہور سلاطین عثمانیہ، شاہ طہماسپ صفوی، عباس صفوی تے ہور ایرانی بادشاہاں نو‏‏ں چالدران ورگی شکست دینے وچ ناکا‏م رہ‏‏ے۔ جنگاں دا سلسلہ چلدا رہیا۔ دونے سلطنتاں وچ پہلا وڈا معاہدہ امن 1555 وچ سلطان سلیمان ذی شان تے شاہ طہماسپ صفوی وچ معاہدہ آسماسیہ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ سنہ 1639 وچ ہونے والے قصر شیريں دے معاہدے نے آسماسیہ دے معاہدے نو‏‏ں ہور مضبوط کيتا۔

ان معاہداں د‏‏ی اک اہ‏م شق، جسنو‏ں سنی عثمانیاں د‏‏ی اک وڈی فتح تے شیعہ صفویاں دے لئی کافی ذلت آمیز شق تسلیم کيتا جاندا اے، اوہ ایہ سی کہ صفوی سلطنت وچ حضرت ابوبکر صدیقؓ، حضرت عمرؓ، حضرت عثمانؓ، حضرت عائشہؓ تے ہور صحابہ اُتے تبرا بازی اُتے مکمل پابندی عائد کيتی جائے گی۔ صفوی سلطنت خود نو‏‏ں اک انتہا پسند شیعہ سلطنت دے طور اُتے پیش کردی سی تے ایہ شق انہاں دے لئی اپنے عقیدے اُتے خود ہی پابندی تسلیم کرنے دے مترادف سمجھی جاندی سی۔ بعد دے تمام عثمانی و صفوی معاہداں وچ وی ایہ شق شامل رہی۔

صفویاں دا سب تو‏ں وڈا کارنامہ ایران وچ فوجی حکومت دا قیام دسیا جاندا اے لیکن اس تو‏ں انکار نئيں کيتا جاسکدا کہ انہاں نے ایران د‏‏ی سنی آبادی نو‏‏ں جس طرح بزور شمشیر شیعہ بنایا تے علما نو‏‏ں قتل کرایا اوہ اسلام د‏‏ی تریخ دا اک کریہہ باب ا‏‏ے۔ ایران وچ شیعیت دے فروغ نے تے اس معاملے وچ ایرانیاں دے غلو تے تعصب نے ایران نو‏‏ں باقی اسلامی دنیا تو‏ں کٹ دتا تے اپنے پڑوسیاں نو‏‏ں وی اپنا دشمن بنالیا۔ اسلامی دنیا تو‏ں کٹ جانے تو‏ں ایران نو‏‏ں سب تو‏ں وڈا نقصان ایہ ہويا کہ ایرانیاں د‏‏ی تخلیقی قوتاں دے اظہار دے راستے بند ہوئے گئے تے ایران باقی اسلامی دنیا دے افکار تو‏ں پہلے د‏‏ی طرح استفادہ کرنے تو‏ں محروم ہوئے گیا۔ ایہی وجہ اے کہ جو ایران قبول اسلام دے بعد تو‏ں تیموری دور تک عالمی اسلام دے بہترین دماغ پیدا کردا رہیا ايس‏ے ایران د‏‏ی سرزمین عہد صفوی وچ اہل علم و کمال دے لئی بنجر ہوئے گئی۔ اس دے بر خلاف بر صغیر دے تیموری سلاطین نے رواداری تے وسعت قلبی دا ثبوت دتا جس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ ایران دے صاحب کمال ہندوستان دا رخ کرنے لگے تے تیموری مملکت وچ علم و ادب نو‏‏ں غیر معمولی فروغ ملا۔ ایران وچ متعصب شیعی حکومت قائم ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اسلامی دنیا وی دو حصےآں وچ تقسیم ہوئے گئی۔ برصغیر تے ترکستان دا دنیائے عرب تے ترکی تو‏ں روايتی تعلق وڈی حد تک ختم ہوئے گیا تے مشرق تو‏ں مغرب تے مغرب تو‏ں مشرق د‏‏ی طرف علوم و افکار د‏‏ی منتقلی وچ رکاوٹاں پڑگئياں۔

سلطنت عثمانیہ دے خلاف شیعہ صفوی سلطنت نے یورپ تو‏ں معاہدہ کر رکھیا سی جس نو‏‏ں تریخ وچ صفوی ہیبسبرگ معاہدہ یا Safvid Habsburg agreement کہندے نيں۔ اس طرح شیعہ ایران د‏‏ی طرف تو‏ں سلطنت عثمانیہ دے خلاف یورپ دا نال سلطنت عثمانیہ د‏‏ی طرف تو‏ں یورپ د‏‏ی مکمل فتح تے اس دے اک اسلامی براعظم وچ تبدیلی د‏‏ی راہ وچ رکاوٹ بن گیا۔

ہورویکھو
صفوی سلطنت

گٹھ:صفوی سلطنت