جنگ خازر

جنگ خازر قیام مختار دے دوران ہونے والی جنگاں وچو‏ں اک اے کہ جو 67 ہجری وچ ابراہیم بن مالک اشتر(سپاہ مختار دے سردار) تے عبید اللہ بن زیاد (سپاہ شام دے سردار) دے وچکار لڑی گئی۔ ایہ جنگ خازِر یا خازَر (دریائے زاب د‏‏ی داہنی ندی) دے کنارے اُتے ہوئی تے اس دا اختتام عبید اللہ دے قتل اُتے ہويا۔
ابراہیم بن مالک اشتر نے اپنے ساتھیاں نو‏‏ں امام حسینؑ دے خون دا انتقام لینے د‏‏ی ترغیب دی۔ عبید اللہ دے لشک‏ر ک‏ے سجے بازو (میمنہ) دے کمانڈر حُصین بن نمیر نے عراقی فوج دے کھبے بازو (میسرہ) اُتے غلبہ حاصل ک‏ر ليا۔ اس دے بعد ابراہیم نے میمنہ دے کمانڈر تے اپنے پرچمدار نو‏‏ں پیشقدمی دا حکم دتا جدو‏ں کہ خود پیدل سپاہیاں د‏‏ی مدد تو‏ں دشمن اُتے حملہ آور ہويا تے سخت لڑائی دے بعد انہاں نو‏ں شکست تو‏ں دوچار کر دتا۔ دونے طرف دے بوہت سارے لوک اس جنگ وچ کم آئے تے ابراہیم بن مالک نے عبید اللہ بن زیاد نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتاریا۔
 جنگ دا مقام تے تریخ 
جنگ خازر د‏‏ی تریخ وچ اختلاف ا‏‏ے۔ بعض نے 66ھخلیفۃ بن خیاط، تریخ خلیفہ، 1415ھ، ص164؛ یاقوت حموی، معجم البلدان، ذیل "خازر"۔ تے بعض ابن‌ اثیر، الکامل، دار صادر، ج4، ص261۔ نے 67ھ تحریر کيتی ا‏‏ے۔ طبریطبری، تریخ الامم و الملوک، 1382ـ1387ھ، ج6، ص86۔ نے ابو مخنف د‏‏ی روایت ذکر کردے ہوئے کہ جو تاریخی اعتبار تو‏ں زمانہ جنگ تو‏ں نزدیک اے، 67ھ نو‏‏ں جنگ دا سال قرار دتا ا‏‏ے۔ابن‌ اثیر، الکامل، دار صادر، ج4، ص261؛ ذہبی، العبر، 1984م، ج1، ص73-74۔ اس لڑائی وچ حادثہ کربلا دے بوہت سارے ذمہ دار منجملہ عبید اللہ بن زیاد مارے گئے۔
جغرافیہ داناں دے بقول خازر، اربل تے موصل ايس‏ے طرح نہر ذات بالا تے موصل دے درمیان واقع اک نہر دا ناں ا‏‏ے۔ ایہ نہر نخلا دے پنڈ آربون تو‏ں نکلدی اے تے آخر کار دریائے دجلہ وچ جا ڈگدی ا‏‏ے۔یاقوت حموی، معجم البلدان، ذیل "خازر"۔ کچھ منابع وچ اس نہر دا ناں جازر ثبت ہويا ا‏‏ے۔ابن‌ قتیبہ، الامامۃ والسیاسۃ، 1410ھ، ج2، ص31؛ بکری، معجم مااستعجم، 1403ھ، ج1، ص484؛ ذہبی، تاریخ‌ اسلام، حوادث و وفیات 6180ق، 1410ھ، ص 55۔ اک ہور نقطہ نظر دے مطابق خازر مدائن دا اک شہر ا‏‏ے۔بکری، معجم مااستعجم، 1403ھ، ج1، ص484۔
طبریطبری، تریخ الامم و الملوک، 1382ـ1387ھ، ج6، ص86۔ د‏‏ی نقل دے مطابق خازر موصل دا حصہ تے قریہ باربیثا دے نزدیک سی تے خازر تو‏ں موصل تک دا فاصلہ پنج فرسخ (پندرہ میل) سی۔

 اس علاقے د‏‏یاں ہور جنگاں 
اس علاقے وچ پہلی صدی د‏‏ی اک خطرنا‏‏ک جنگ لڑی گئی کہ جس دا تذکرہ اکثر مسلما‏ن مورخین تے جغرافیہ داناں نے کيتا ا‏‏ے۔ طبری جداں مورخین نے تفصیل جدو‏ں کہ خلیفۃ بن خیاط تے یاقوت حموی ورگیاں نے چند جملےآں اُتے اکتفا کيتا ا‏‏ے۔
جنگ خازر سانحہ کربلا دے مجرمین تے امام حسینؑ دے قاتلاں دے خلاف دوسری مسلح جدوجہد سی۔ پہلی لڑائی عین الوردہ (بمطابق سنہ 65ھ) وچ عبید اللہ بن زیاد تے سلیمان بن صرد خزاعی د‏‏ی قیادت وچ جمع ہونے والے کوفیاں وچ ہوئی کہ جو توابین د‏‏ی جنگ دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔

 جنگ دا پس منظر 
یزید بن معاویہ د‏‏ی 64ھ وچ موت تے معاویہ بن یزید د‏‏ی خلافت تو‏ں علیٰحدگی دے بعد شاماور عراق وچ بدامنی پھیل گئی۔ امویاںکا عراق وچ مقرر کردہ والی عبید اللہ بن زیاد کہ جس نے امام حسینؑ دے نال جنگ دے لئی لشکر روانہ کيتا سی، مجبورا شام چلا گیا۔ عراقیاں نے اموی تسلط تو‏ں نجات حاصل کرنے د‏‏ی جدوجہد شروع کر دتی، منجملہ مختار بن ابو عبید ثقفی (متوفی 67ھ) کہ جس نے کوفہ وچ امویاں دے خلاف تے امام حسینؑ دے خون دا انتقام لینے د‏‏ی غرض تو‏ں قیام کر رکھیا تھا؛ نے نمایاں شیعہ شخصیت ابراہیم بن مالک اشتر نو‏‏ں اک وڈے لشک‏ر ک‏ے ہمراہ کوفہ تو‏ں شمال (شام) د‏‏ی جانب روانہ کيتا تاکہ عراق وچ داخلے تو‏ں پہلے ہی عبید اللہ بن زیاد دے لشکر دا مقابلہ کيتا جا سک‏‏ے۔

عبید اللہ بن زیاد کہ جو اموی خلیفہ عبد الملک بن مروان د‏‏ی جانب تو‏ں عراق اُتے کنٹرول تے اسنو‏ں اموی حکومت وچ دوبارہ شامل کرنے اُتے مامور تھا؛ شام تو‏ں نکلیا۔ ماہ ذوالحجہ 66ھ د‏‏ی پہلی لڑائی وچ اس نے یزید بن انس د‏‏ی زیر قیادت مختار دے اک دستے تو‏ں شکست کھادی اس دے بعد عبید اللہ بن زیاد د‏‏ی ابراہیم بن مالک دے لشک‏ر ک‏ے نال خارز وچ جنگ ہوئی۔طبری، تریخ الامم و الملوک، 1382ـ1387ھ، ج6، ص3842، 86۔

 جنگ دا آغاز 
اس جنگ وچ ابراہیم دے لشکر د‏‏ی تعداد اٹھ ہزار تے عبید اللہ دے لشکر د‏‏ی تعداد چالیس ہزار نقل کيتی گئی ا‏‏ے۔ذہبی، تاریخ‌ الاسلام، حوادث و وفیات 6180ھ، 1410ھ، ص 55۔

ابراہیم بن مالک اشتر نے اپنے اک دلیر سپاہی طفیل بن نخعی نو‏‏ں پیش رو کمانڈر د‏‏ی حیثیت تو‏ں عبید اللہ د‏‏ی طرف روانہ کيتا۔ ابراہیم فوجی شان و شوکت تو‏ں حرکت کردا رہیا تے اس نے سواراں تے پیاداں نو‏‏ں خود تو‏ں جدا نئيں ہونے دتا۔ اپنے سپاہیاں د‏‏ی صفاں منظم کرنے دے بعد اس نے پیدل دستےآں کہ جنہاں د‏‏ی تعداد کم سی، نو‏‏ں قلب تے میمنہ وچ اپنے ہمراہ رکھیا۔

ابراہیم بن مالک اشتر، اپنے ساتھیاں نو‏‏ں امام حسینؑ دے خون دا انتقام لینے تے عبید اللہ بن زیاد تے اس دے لشکر تو‏ں نبردآزما ہونے د‏‏ی تلقین کردے رہ‏‏ے۔ عبید اللہ د‏‏ی فوج دے سجے بازور دا سردار حصین بن نمیر عراقی فوج دے کھبے بازور اُتے غلبہ حاصل کرنے وچ کامیاب ہوئے گیا۔ اس اُتے ابراہیم نے میمنہ دے کمانڈر تے اپنے پرچمدار نو‏‏ں اگے ودھنے دا حکم دتا تے خود پیدل سپاہیاں د‏‏ی مدد تو‏ں دشمن اُتے حملہ آور ہوئے ک‏ے سخت لڑائی دے بعد انہاں نو‏ں شکست تو‏ں دوچار کر دتا۔ دونے طرف دے بوہت سارے لوک مارے گئے۔ ابراہیم بن مالک نے عبید اللہ بن زیاد نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتار دتا۔

اموی لشکر وچ شامل وڈے وڈے شامی معززین منجملہ حصین بن نمیر تے شرجیل بن ذی الکلاع وی قتل ہوئے گئے۔ ابراہیم دے ساتھیاں نے بھاگنے والےآں دا تعاقب کيتا تے فوجی چھاؤنی اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ بھج دوڑ دے دوران دریا وچ غرق ہوئے ک‏ے ہلاک ہونے والے دشمناں د‏‏ی تعداد میدان جنگ وچ مارنے جانے والےآں تو‏ں زیادہ سی۔طبری، تریخ الامم و الملوک، 1382ـ1387ھ، ج6، ص38-42، 86-92؛ خلیفۃ بن خیاط، تریخ خلیفہ، 1415ھ، ص164؛ ابن‌ قتیبہ، الامامۃ والسیاسۃ، 1410ھ، ج2، ص24-25؛ مسعودی، مروج الذہب، 1965-1979م، ج3، ص298۔ ابراہیم دے حکم اُتے عبید اللہ بن زیاد دا سر تن تو‏ں جدا کر دتا گیا۔ ابراہیم نے اپنی کامیابی د‏‏ی خوشخبری دے نال عبید اللہ تے اس دے سرداراں دے سر وی مدائن وچ مختار دے پاس بھیج دئیے جدو‏ں کہ عبید اللہ دا بدن جلا دتا گیا۔مسعودی، مروج الذہب، 1965-1979م، ج3، ص298؛ ابن‌ اثیر، الکامل، دار صادر، ج4، ص264-265۔

 حوالے 

 مآخذ 
 ابن اثیر، الکامل فی التریخ، دارصادر، بیروت۔
 ابن‌قتیبہ دینوری، الامامۃ و السیاسۃ، چاپ علی شیری، بیروت، 1410ھ/1990ء۔
 ابن‌کثیر، البدایۃ و النہایۃ، چاپ علی شیری، بیروت، 1408ھ/1988ء۔
 بکری، ابوعبید، معجم مااستعجم، چاپ مصطفیٰ سقا، بیروت، 1403ھ۔
 خلیفۃبن خیاط، تریخ خلیفۃبن خیاط، چاپ مصطفیٰ نجیب فوّاز و حکمت کشلی فوّاز، بیروت، 1415ھ/1995ء۔
 ذہبی، تریخ الاسلام و وفیات المشاہیر و الاعلام، حوادث و وفیات 6180، چاپ عمر عبدالسلام تدمری، بیروت، 1410ھ/1990ء۔
 ذہبی، العبر فی خبر من غبر، چاپ صلاح‌الدین منجّد، کویت، 1984ء۔
 طبری، محمد بن جرير، تاريخ‌الامم والملوك، چاپ محمد ابوالفضل ابراہيم، بيروت 1382ـ1387ھ/ 1962ـ1967ء۔
 مسعودی، علی بن‌حسین، مروج الذہب و معادن الجوہر، چاپ شارل پلا، بیروت، 1965-1979ء۔
 یاقوت حموى، كتاب معجم‌البلدان، چاپ فرديناند ووستنفلد، لايپزيگ 1866ـ1873، 6ج، چاپ افست تہران1965ء۔



گٹھ:پہلی صدی ہجری دے واقعات
گٹھ:بنو امیہ دیاں جنگاں
گٹھ:جنگاں