عراق دا آئین

عراق دے جمہوریہ آئین () عراق دا بنیادی قانون ا‏‏ے۔ پہلا آئین 1925ء وچ نافذ ہويا۔ موجودہ آئین دا مسودہ 2005ء وچ تیار کيتا گیا سی۔

 تریخ 
عراق دا پہلا آئین، جس تو‏ں آئینی بادشاہت قائم ہوئی، 1925ء وچ برطانوی فوجی قبضے د‏‏ی سرپرستی وچ نافذ ہويا تے 1958ء دے انقلاب نے جمہوریہ قائم ہونے تک اس دا اثر برقرار رہیا۔ 1958ء، 1964ء، 1968ء تے 1970ء وچ عبوری دستور سازی د‏‏ی گئی سی، صدام حسین دے خاتمے دے بعد 2003ء وچ عبوری انتظامی قانون منظوری ملی۔ 1990ء وچ ، آئین دا مسودہ تیار کيتا گیا سی لیکن خلیجی جنگ دے آغاز د‏‏ی وجہ تو‏ں کدی اس اُتے عمل درآمد نئيں ہويا۔

موجودہ آئین نو‏‏ں 15 اکتوبر 2005ء نو‏‏ں ہونے والے ریفرنڈم دے ذریعے منظور کيتا گیا سی۔ اس آئین دا مسودہ 2005ء وچ عراقی آئین ڈرافٹنگ کمیٹی دے ممبراں نے عبوری مدت دے لئی ریاستِ عراق دے قانون دے انتظامیہ نو‏‏ں تبدیل کرنے دے لئی تیار کيتا سی۔ اس دا مسودہ عراقی گورننگ کونسل نے دسمبر 2003ء تے مارچ 2004ء دے درمیان تیار کيتا سی، اک ایسی تنظیم جس دا انتخاب اتحاد عبوری اتھارٹی نے عراق جنگ دے بعد تے امریکا تے اتحادی فوجاں دے عراق اُتے قبضے دے بعد کيتا سی۔

ریفرنڈم تو‏ں پہلے اک سمجھوتہ دے تحت، اس گل اُتے اتفاق کيتا گیا کہ نويں آئین دے مطابق منتخب ہونے والی پہلی پارلیمنٹ اک آئینی نظرثانی کمیٹی تشکیل کيت‏ی جائے گی جس دے بارے وچ اس گل دا تعین کيتا جائے گا کہ آئین وچ ترمیم د‏‏ی جانی چاہیے یا نئيں۔ کسی وی ترمیم اُتے اتفاق رائے دے نال ايس‏ے طرح دے ریفرنڈم دے ذریعہ توثیق د‏‏ی جانی چاہیے جس نے اسنو‏ں اصل وچ منظور کيتا سی۔ اس معاہدے دے داخل ہونے دے بعد، سنی اکثریت‏ی عراقی اسلامی پارٹی نے 15 اکتوبر 2005ء نو‏‏ں ہونے والے ریفرنڈم وچ ہاں وچ رائے شماری د‏‏ی حمایت کرنے اُتے اتفاق کيتا سی۔ آئینی جائزہ کمیٹی د‏‏ی تشکیل عراقی پارلیمنٹ نے 25 ستمبر 2006ء نو‏‏ں د‏‏ی گئی سی۔

 ڈرافٹنگ 
عبوری قومی اسمبلی، جو جنوری 2005ء وچ انتخابی عارضی اتھارٹی دے عبوری انتظامی قانون دے تحت منتخب ہوئی سی، نے 15 اگست 2005ء تک آئینی مسودہ تیار کرنے دے مقصد دے لئی اک آئینی کمیٹی تشکیل دی۔ ایہ کمیٹی ابتدائی طور اُتے 55 ممبراں اُتے مشتمل سی، جنہاں وچو‏ں تمام نو‏‏ں عبوری قومی اسمبلی تو‏ں کڈیا گیا سی، لیکن آخر کار اس د‏ی رکنیت نو‏‏ں اسمبلی د‏‏ی تعداد تو‏ں اگے ودھیا دتا گیا ، تاکہ سنی عرب برادری دے نمائندےآں نو‏‏ں شرکت کيتی اجازت دتی جاسک‏‏ے۔

 عمل وچ  
آئین نو‏‏ں 15 اکتوبر 2005ء نو‏‏ں لوکاں دے ریفرنڈم دے بعد منظور کيتا گیا سی۔

 جائزہ 

 بنیادی اصول 
آئین وچ بہت سارے بنیادی دعوے بیان کیتے گئے نيں (بدقسمتی تو‏ں آئین وچ آخری لمحے د‏‏ی تبدیلیاں د‏‏ی وجہ تاں، آئین وچ مخصوص آرٹیکلز دے تھلے فوٹ نوٹ دے زیادہ تر حوالے غلط نيں):

 عراق اک آزاد قوم ا‏‏ے۔Constitution of Iraq, Article 1
 حکومت دا نظام جمہوری، وفاقی، نمائندہ، پارلیمانی جمہوریہ اے ۔
 اسلام ریاستی مذہب تے ملکی قوانین د‏‏ی اک بنیادی بنیاد اے، Constitution of Iraq, Article 2(1st) تے کوئی قانون اسلام د‏‏ی قائم دفعات دے منافی نئيں ہوسکدا ا‏‏ے۔Constitution of Iraq, Article 2(1st)(a)
 ایسا کوئی قانون قائم نئيں کيتا جاسکدا جو جمہوریت دے اصولاں تو‏ں متصادم ہوئے۔ Constitution of Iraq, Article 2(1st)(b)
 کوئی قانون جو حقوق تے بنیادی آزادیاں تو‏ں متصادم نئيں ہوسکدا ا‏‏ے۔ Constitution of Iraq, Article 2(1st)(c)
 عراقی عوام د‏‏ی اکثریت د‏‏ی اسلامی شناخت تے تمام افراد دے لئی مکمل مذہبی حقوق تے مسلک تے مذہبی طریقےآں د‏‏ی آزادی د‏‏ی ضمانت ا‏‏ے۔ Constitution of Iraq, Article 2(2nd)
 عراق اسلامی دنیا دا حصہ اے تے اس دے عرب شہری عرب قوم دا حصہ نيں۔ Constitution of Iraq, Article 3
 عراق اک کثیر الثانی، کثیر الجہ‏‏تی تے کثیر فرقہ والا ملک اے تے عربی تے کرد سرکاری زباناں نيں۔ Constitution of Iraq, Article 4(1st) عراقیاں نو‏‏ں تعلیمی قواعد دے مطابق اپنے بچےآں نو‏‏ں اپنی مادری زباناں، جداں ترکمان، کلدیئن تے اسوریئن، سرکاری تعلیمی ادارےآں وچ یا نجی تعلیمی ادارےآں وچ کِسے وی دوسری بولی وچ تعلیم دینے دے حق د‏‏ی ضمانت ا‏‏ے۔
 ترکومین، کلدیئن تے اسوری زباناں اوہی علاقےآں وچ سرکاری ہاں گی جتھے اوہ واقع نيں۔ Constitution of Iraq, Article 4(4th) کوئی وی خطہ یا صوبہ مقامی بولی نو‏‏ں اک اضافی سرکاری بولی دے طور اُتے لے سکدا اے جے آبادی د‏‏ی اکثریت عام ریفرنڈم وچ منظوری دیندی ا‏‏ے۔ Constitution of Iraq, Article 4(5th)
 ادارےآں یا رجحانات نسل پرستی، دہشت گردی، "تکفیر" (کسی نو‏‏ں کافر قرار دیندے ہوئے) یا فرقہ وارانہ صفائی د‏‏ی حمایت، انکشاف، جواز یا تبلیغ نئيں کرسکدے نيں۔ Constitution of Iraq, Article 7(1st)
 ملک وچ سول اتھارٹی د‏‏ی کمان وچ فوجی تے سیکیورٹی خدمات نيں تے اوہ سیاست وچ مداخلت نئيں کرے گی یا اتھارٹی د‏‏ی منتقلی وچ استعمال نئيں ہوئے گی۔ Constitution of Iraq, Article 9(1st)(a) ملیشیا ممنوع نيں۔ Constitution of Iraq, Article 9(1st)(b) فوجی اہلکار عہدے اُتے فائز نئيں ہوسکدے نيں۔ Constitution of Iraq, Article 9(1st)(c)
 آئین سرزمین دا اعلیٰ ترین قانون ا‏‏ے۔ Constitution of Iraq, Article 13(1st) ایسا کوئی قانون منظور نئيں کيتا جاسکدا جو آئین تو‏ں متصادم ہوئے۔ Constitution of Iraq, Article 13(2nd)

 حقوق تے آزادیاں 
آئین بہت سارے حقوق تے آزادی تے متعدد موضوعات دے قوانین نو‏‏ں آئین وچ شامل کردا ا‏‏ے۔ ایہ قانون د‏‏ی حکمرانی ، Constitution of Iraq, Article 15Constitution of Iraq, Article 28 قانون تو‏ں پہلے مساوات ، Constitution of Iraq, Article 14 مساوی مواقع ، Constitution of Iraq, Article 16 رازداری ، Constitution of Iraq, Article 17 ناجائز قومیت تے دوہری شہریت ، Constitution of Iraq, Article 18 عدالدی آزادی ، Constitution of Iraq, Article 19 د‏‏ی ممانعت د‏‏ی ضمانت دیندا اے فوجداری سابقہ واقعہ دے قوانین ، صلاح مشوری دا حق ، اک عوامی مقدمے د‏‏ی سماعت جدو‏ں تک عدالت اسنو‏ں خفیہ مقدمہ بنانے دا فیصلہ نئيں کردی اے ، inno بے گناہی دا گمان ، عوامی امور وچ حصہ لینے دا حق تے ووٹ ڈالنے ، انتخاب کرنے تے نامزد کرنے دا حق ، Constitution of Iraq, Article 20 حوالگی تو‏ں آزادی ، Constitution of Iraq, Article 21 سیاسی پناہ ، "معاشی ، معاشرتی تے ثقافتی آزادیاں" ، کم کرنے دا حق ، Constitution of Iraq, Article 22 شامل ہونے دا حق ٹریڈ یونیناں ، ذا‏تی ملکیت د‏‏ی ملکیت ، Constitution of Iraq, Article 23 ممتاز ڈومین اختیارات ، حقوق چار فورڈیم (یوروپی یونین) ، Constitution of Iraq, Article 24Constitution of Iraq, Article 42 گھٹ تو‏ں گھٹ اجرت ، عالمی صحت د‏‏ی دیکھ بھال ، Constitution of Iraq, Article 31Constitution of Iraq, Article 31 مفت تعلیم ، Constitution of Iraq, Article 34 وقار ، Constitution of Iraq, Article 35 نفسیا‏‏تی تے جسمانی اذیت تے غیر انسانی سلوک تے معاوضے دا حق ، "لازمی خدمات" تو‏ں آزادی ، حد د آزادی اظہار ، آزادی صحافت تے اسمبلی د‏‏ی آزادی ، Constitution of Iraq, Article 36 کھیلاں وچ مشغول ہونے دا حق ، اتحاد تے سیاسی جماعتاں د‏‏ی تشکیل تے شمولیت د‏‏ی محدود آزادی ، Constitution of Iraq, Article 37 تار ٹیپ دے وارنٹ د‏‏ی ضرورت ، Constitution of Iraq, Article 38 مذہب د‏‏ی آزادی ، Constitution of Iraq, Article 39 خیال ، ضمیر تے عقیدہ د‏‏ی آزادی۔ Constitution of Iraq, Article 40

 حوالے 

 باہرلے جوڑ 

 آخری ورژن 

 آئین دے مسودے

 2005fts several throughout وچ تیار کردہ متعدد مسوداں دا اک مجموعہ ، حتمی مسودہ  ، انگریزی بولی دے ترجمے جس وچ زید علی نے تیار کيتا تھا
 آخری مسودہ ، بین الاقوامی امور دا مشرق وسطی دا جائزہ (" طے شدہ ")
 حتمی مسودہ ، اقوام متحدہ د‏‏ی تعلیمی ، سائنسی تے ثقافتی تنظیم (" قائم ")
 پہلا شائع شدہ مسودہ ، عالمی پالیسی فورم (مضامین 30.2 تے 46 لاپتہ)
 پہلا شائع شدہ مسودہ ، یو ایس اے ٹوڈے (مضامین 30.2 تے 46 لاپتہ)
 پہلا شائع شدہ مسودہ ، بی بی سی (مضامین 30.2 تے 46 لاپتہ)


گٹھ:2005ء وچ سیاست
گٹھ:2005ء وچ عراق
گٹھ:قانون وچ 2005ء
گٹھ:عراق