حدیث لوح

حدیث لوح حضرت فاطمہ زہرا(س) یا حدیث جابر، ائمہ معصومین د‏‏ی امامت نو‏‏ں ثابت کرنے دے سلسلے وچ پیغمبر اکرم(ص) تو‏ں نقل ہونے والی احادیث وچو‏ں اک ا‏‏ے۔

یہ حدیث سند دے حوالے تو‏ں اپنی مقبولیت تے مختلف منابع وچ کثرت دے نال نقل ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ائمہ معصومین د‏‏ی امامت تے خلافت نو‏‏ں ثابت کرنے وچ اک ممتاز مقام دا حامل ا‏‏ے۔ اس حدیث د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م خصوصیت اس وچ تمام ائمہ(ع) دے ناواں دا مذکور ہونا اے جس وچ امام علی(ع) تو‏ں لے ک‏ے بارہويں امام حضرت امام مہدی  دا ناں مذکور ا‏‏ے۔

اس حدیث دا سب تو‏ں زیادہ مشہور نقل رسول اکرم(ص) دے جلیل القدر تے معروف صحابی جابر بن عبداللہ انصاری دے توسط تو‏ں نقل ہوئی ا‏‏ے۔ اوہ تختی جس اُتے ایہ حدیث لکهی ہوئی سی اک ایسی تختی اے جسنو‏ں خدا نے امام حسین(ع) د‏‏ی ولادت باسعادت دے موقع اُتے پیغمبر اکرم(ص) نو‏‏ں بطور ہدیہ عطا فرمایا تها تے رسول اکرم(ص) نے حضرت زہرا د‏‏ی خشنودی دے لئی اسنو‏ں حضرت فاطمہ(س) نو‏‏ں ہدیہ دے طور اُتے عطا فرمایا تها۔ حدیث لوح مختلف طریقےآں تو‏ں مختلف لفظاں دے نال نقل ہوئی ا‏‏ے۔

 حدیث لوح دا مشہور متن 
حدیث لوح کئی طریقےآں تو‏ں نقل ہوئی اے لیکن اس دا سب تو‏ں زیادہ مشہور نقل جابر بن عبداللہ انصاری د‏‏ی روایت اے، جس دے مطابق ایہ حدیث ایويں اے:

امام جعفر صادق  فرماندے نيں کہ اک دن میرے والد گرامی (امام محمد باقر) نے جابر بن عبداللہ انصاری تو‏ں فرمایا کہ اس لوح تے اس اُتے مندرج مطالب دے بارے وچ سانو‏ں آگاہ کرو جسنو‏ں تسيں نے حضرت فاطمہ(س) دے پاس مشاہدہ کيتا سی۔ اس اُتے جابر نے کہیا: اک دن وچ رسول اکرم(ص) د‏‏ی حیات طیبہ وچ امام حسین د‏‏ی ولادت با سعادت د‏‏ی مناسبت تو‏ں حضرت زہرا نو‏‏ں تبریک تے نہنیت پیش کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں انہاں دے ہاں گیا تاں ميں نے آپ(س) دے پاس اسک سبز رنگ د‏‏ی تختی دیکھی اس موقع اُتے خیال کيتا کہ شاید ایہ زمرد د‏‏ی کوئی تختی ہوئے گی لیکن اس اُتے سفید رنگاں وچ واضح تے روشن تحریر دیکھی جو سورج د‏‏ی طرح چمک رہی سی، ميں نے عرض کيتا: میرے ماں باپ آپ اُتے قربان، ایہ تختی کيہ اے ؟ حضرت فاطمہ(س) نے فرمایا: "یہ اوہ لوح اے جسنو‏ں خدا نے اپنے رسول حضرت محمد مصطفیٰ(ص) نو‏‏ں بطور ہدیہ دتا سی۔ اس لوح اُتے میرے والد گرامی، میرے شوہر نامدار تے میرے بچےآں تے میرے نسل تو‏ں آنے والے اماماں تے اوصیاواں دے ناں درج نيں۔ میرے والد گرامی رسول اللہ(ص) نے اسنو‏ں مینو‏ں عطا فرمائی اے تاکہ اسنو‏ں دیکھ میرے دل نو‏‏ں خوشی تے سرور حاصل ہوئے جائے۔" اس دے بعد آپ دی دادی حضرت فاطمہ(س) نے اوہ لوح میرے حوالے فرمایی۔ ميں نے اس لوح وچ جو کچھ تحریر سی اس دا مطالعہ کيتا تے اسنو‏ں یاداشت کيتا۔ اس وقت جابر نے اک نازل چمڑے اُتے لکھی ہوی اک کتابچہ کڈی اسنو‏ں کھولیا تے اسنو‏ں میرے والد گرامی(امام محمد باقر) نو‏‏ں دکھایا میرے والد گرامی نے جابر تو‏ں فرمایا: جابر! ہن جو کتاب تمهارے اُتے اے اس وچ دیکھ لم تاکہ میں اسنو‏ں بغیر دیکھے توانو‏‏ں سنیا دیاں۔ جابر نے اپنے پاس موجود نسخے وچ نگاہ کرنا شروع کيتا تے میرے والد گرامی نے اس وچ موجود تمام مطالب نو‏‏ں زبانی سنیا دتا۔ خدا د‏‏ی قسم امام(ع) نے جو وی سنایا اوہ تے انہاں مطالب وچ جو اس لوح اُتے تحریر سی وچ اک حرف دا وی کمی بیشی نئيں سی۔ جابر خواند. جدو‏ں امام نے آخر تک سنایا تاں جابر نے کہیا ميں خدا نو‏‏ں گواہ رکھ کے کہندا ہاں د‏‏ی جو کچھ ميں نے حضرت فاطمہ زہراء(س) دے پاس اس لوح وچ دیکھیا سی بعینہ ایہی سی جو آپ نے فرمایا۔ اس لوح اُتے تحریر متن ایويں اے:

 حدیث لوح دے مختلف نسخہ جات 
حدیث لوح مختلف طریقےآں تو‏ں مختلف لفظاں دے نال مختصر تے مبسوط طور اُتے نقل ہوئی ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں صرف پنج نقل کيتی جانچ پرتال کرن گے:
 پہلی نقل (مشہور حدیث لوح): کلینی نے کافی تے صدوق نے اکمال الدین وچ اسنو‏ں ذکر کيتا ا‏‏ے۔
 دوسری نقل: پہلی حدیث دا اک حصہ امام باقر(ع) دے توسط تو‏ں جابر جعفی نے نقل کيتا ا‏‏ے۔ امام محمد باقر(ع) نے جابر بن عبداللہ انصاری دے توسط تو‏ں ایويں فرماندے نيں: "جابر بن عبداللہ انصاری نے کہیا: اک دن شہزادی حضرت فاطمہ زہرا(س) دے گھر چلا گیا، انہاں دے ہاں اک لوح دیکھیا جس د‏‏ی روشنی تو‏ں اکھاں چندتا جاندی سی۔ اس لوح اُتے بارہ شخصیتاں دے ناں درج سن ۔ تن ناں لوح دے اُتے، تن ناں لوح دے داخلی حصے وچ ، تن ناں لوح دے آخری حصے وچ تے باقی تن ناں لوح دے کنارےآں اُتے درج سن ۔ ايس‏ے طرح جابر کہندے نيں کہ جدو‏ں ميں نے اس لوح اُتے نظر دوڑائی تاں اس لوح دے تن جگہاں اُتے "محمد" تے چار جگہاں اُتے "علی" لکھی ہوئی سی۔
 تیسری نقل: اسحاق بن عمار نے امام صادق(ع) تو‏ں نقل کيتا اے کہ امام نے انہاں تو‏ں مخاطب ہوئے ک‏ے فرمایا: "اسحاق! کیہ تسيں پسند کروگے وچ توانو‏‏ں اک بشارت داں؟ اسحاق نے کہیا: میری جان آپ اُتے قربان یابن رسول اللہ، جی وچ اس خبر نو‏‏ں سنیا پسند کردا ہون۔ اس وقت امام نے فرمایا: ساڈے ہاں اک کتاب اے جسنو‏ں رسول خدا(ص) نے املا دتا اے تے امیرالمؤمنین علی(ع) نے اسنو‏ں لکھیا ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ ایويں آیا اے : بسم اللہ الرحمن الرحیم، ایہ کتاب خدائے العزیز الحکیم د‏‏ی طرف تو‏ں اے … اس دے بعد اس مذکورہ حدیث نو‏‏ں آخر تک حدیث اول د‏‏ی طرح ذکر فرمایا۔ تیسر نقل وچ جابر بن عبداللہ انصاری دا ناں نئيں اے تے روایت انہاں تو‏ں نقل نئيں ہوئی ا‏‏ے۔
 چوتھ‏ی نقل : فضل بن شاذان نے اس حدیث نو‏‏ں ایويں نقل کيتا اے: فضل‌بن شاذان نے "حدیث لوح" نو‏‏ں اپنی مخصوص طریقے سی نقل کيتا ا‏‏ے۔ اس حدیث دے راوی، ابوخالد کابلی نيں۔ ابوخالد، نے اس لوح نو‏‏ں جسنو‏ں خدا نے پیغمبر اکرم(ص) نو‏‏ں ہدیہ عطا فرمایا سی تے اس وچ خود امام دا ناں تے بقیہ اماماں دے ناں درج سن نو‏‏ں امام سجاد(ع) دے ہاں دیکھیا ا‏‏ے۔طالعی، عبدالحسین، تحفہ آسمانی، ص۳۸.
 پنجويں نقل: شیخ صدوق د‏‏ی کتاب کمال الدینِ وچ امام صادق(ع) تو‏ں منقول ا‏‏ے۔ اس حدیث دے مطابق امام باقر(ع) نے اپنے فرزنداں نو‏‏ں اپنے بھائی زید دے پاس جمع کيتا فیر اک کتاب نو‏‏ں انہاں نو‏ں دکھایا جو پیغمبر اکرم(ص) د‏‏ی املاء تے حضرت علی(ع) دے دست مبارک تو‏ں لکھی گئی سی تے اس وچ لوح حضرت فاطمہ زہرا(س) مندرج سی۔ اس روایت وچ وی جابر دا ناں مذکور نئيں ا‏‏ے۔

 حدیث لوح د‏‏ی حثیت 
حدیث لوح انہاں احادیث وچو‏ں اے جو شیعہ معتبر کتاباں وچ نقل ہوئی ا‏‏ے۔ اس حدیث د‏‏ی تائید وچ کئی مطالب وارد ہوئیاں نيں جو اس دے صحیح ہونے تے اس د‏ی اہمیت اُتے دلالت کردیاں نيں۔

اس حدیث نو‏‏ں ثقۃ الاسلام کلینی نے اپنی کتاب کافی وچ باوثوق راویاں تو‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، ج۱، ص۵۲. انہاں دے علاوہ ہور علماء نے وی اس حدیث نو‏‏ں معتبر قرار دتا اے تے اس حدیث نو‏‏ں اپنی اپنی کتاباں وچ ايس‏ے سند یا ہور اسناد دے نال ذکر کيتے نيں۔ نعمانی نے کتاب الغیبۃ، شیخ صدوق نے عیون اخبارالرضا، شیخ مفید نے کتاب اختصاص تے شیخ طوسی نے کتاب الغیبۃ وچ اس حدیث نو‏‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔ نعمانی، محمد بن ابراہیم؛ الغیبہ، ص۲؛ شیخ صدوق، کمال الدین، ج۱، ص۳۰۸؛ شیخ صدوق، عیون أخبارالرضا علیہ السلام، ج۱، ص۱؛ تاج الدین شعیری، جامع الاخبار، ص۱۸؛ مجلسی، محمدباقر؛ بحارالانوار، ج۳، ص۱۹۵؛ شیخ مفید، الاختصاص، ص۲۱۰؛ شیخ طوسی، الغیبہ، ص۱۳.

اسی طرح احتجاج، ارشاد القلوب، تأویل الآیات، تقریب المعارف، فضائل فضل بن شاذان، مناقب ابن شہر آشوب، کشف الغمہ، الفصول المختارہ، الصراط المستقیم، الارشاد شیخ مفید و... ورگی کتاباں وچ وی اس روایت نو‏‏ں کلی یا جزوی طور اُتے بیان کيتا اے ۔

 حدیث لوح تو‏ں چند اہ‏م نکات 
 تمام انبیاء د‏‏ی جانشینی دا تعیین ہونا: اس حدیث دے مطابق خداوند عالم فرماندے نيں:  یعنی وصی دا تعیین کرنا خدا د‏‏ی سنتاں وچو‏ں اے آدم تو‏ں خاتم تک ایہ سنت جاری رہی ا‏‏ے۔ اس حوالے تو‏ں اک طولانی حدیث امام صادق(ع) تو‏ں نقل ہوئی اے جو اس گل کيتی نشاندہی کردی اے کہ تمام انبیاء دے کوئی نہ کوئی وصی تے جانشین سن ۔ اس حدیث وچ بعض انبیاء دے ناں تے انہاں دے بعض وصیاں دے ناں وی آئے نيں۔
 امیر المومنین تمام اوصیاء تو‏ں افضل نيں: امیر المؤمنین حضرت علی(ع) د‏‏ی تمام اوصیاء اُتے برتری تے فضیلت انہاں حقائق وچو‏ں نيں جنہاں د‏‏ی بہت ساری احادیث گواہی دیندی نيں۔
 امامت دا امام حسین د‏‏ی نسل وچو‏ں ہونا: علامہ مجلسی د‏‏ی توضیحات دے مطابق اسيں کہہ سکدے نيں کہ "کلمۃ التامہ تے حجت بالغہ" جسنو‏ں خدا نے امام حسین دے ناں مبارک دے نال ذکر فرمایا اے، تو‏ں مراد "امامت" اے  تے اس امر د‏‏ی خصوصیت نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے اسنو‏ں دو مختلف لفظاں وچ بیان فرمایا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ "حجت بالغہ تو‏ں مراد اوہ دلائل تے براہین وی ہوئے سکدیاں نيں جو اماماں د‏‏ی حقانیت اُتے دلالت کردیاں نيں۔ بہرحال اس عبارت تو‏ں مراد ایہی اے کہ ائمہ معصومین دا سلسلہ امام حسین د‏‏ی نسل تو‏ں ہی ہوئے گا جس اُتے بہت ساری احادیث وی گواہ نيں۔نک: مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج ۲، باب انہاں الائمہ من ذریۃ الحسین.
 ہدایت الاہی باقی رہے گی جدو‏ں تک امامت باقی
 کسی اک امام د‏‏ی امامت دا انکار تمام ائمہ دے انکار کار مترادف اے : جس طرح تمام انبیاء اُتے ایمان لیانا واجب اے تے کسی اک نبی د‏‏ی رسالت دا انکار موجب کفر اے، کسی اک امام د‏‏ی امامت دا انکار وی تمام اماماں د‏‏ی امامت دے انکار دے مساوی ا‏‏ے۔
 امام زمانہ دے توسط تو‏ں امامت دا کامل ہونا: خداوند عالم نے حدیث لوح وچ فرمایا اے:  یعنی خداوند عالم امام زمانہ دے توسط تو‏ں امامت نو‏‏ں کمال د‏‏ی منزل تک پہنچاندا ا‏‏ے۔
 حدیث لوح وچ مہدویت دا تذکرہ: مہدویت تو‏ں مراد آخرالزمان وچ کِسے الہی نجات دہندہ تے مصلح غیبی دا ظہور ا‏‏ے۔ جو آخری زمانے وچ قیام کرینگے تے دنیا تو‏ں ظلم تے جور نو‏‏ں نابود کرکے دنیا وچ عدل تے انصاف دا بول بالا کرینگے۔ خداوند متعال نے خود حدیث لوح فاطمہ وچ ستمگراں د‏‏ی نابودی تے مظلومین د‏‏ی حکمرانی کيت‏ی طرف اشارہ فرمایا اے: 
 حدیث لوح وچ ائمہ د‏‏ی زندگی وچ پیش آنے والے وقایع د‏‏ی پشن گوئی: لوح حضرت فاطمہ(س) دا اک حصہ انہاں واقایع اُتے مشتمل نيں جو اماماں د‏‏ی زندگی وچ پیش آئینگے۔

 حدیث لوح اہل سنت منابع وچ  
طبرسی نے کتاب اعلام الوری وچ اس گل نو‏‏ں بیان کيتا اے کہ اہل سنت نے طور جزئی اپنی کتاباں وچ اس حدیث دا تذکرہ کيتا اے ۔ طبرسی، فضل بن الحسن، اعلام الوری باعلام الہدی، ص۲۵۸. اس دے باوجود ایہ حدیث بطور جامع اہل سنت منابع وچ نئيں پائی جاندی ا‏‏ے۔

 متعلقہ صفحات 

 حدیث سفینہ
 حدیث سلسلۃ الذہب
 حدیث ثقلین
 حدیث کساء

 حوالے 

 منابع 

 شعیری، تاج الدین، جامع الاخبار، قم، انتشارات رضی، ۱۳۳ ش.
 شیخ صدوق، محمّدبن بابویہ، الخصال، قم، یونیورسٹی مدرّسین، ۱۰۳ ق.
 شیخ صدوق، محمّدبن بابویہ، عیون أخبارالرضا علیہ السلام، انتشارات جہان، ۱۳۸ ق
 شیخ صدوق، محمّدبن بابویہ، کمال الدین، قم، یونیورسٹی مدرّسین، ۱۰۵ ق.
 شیخ مفید، الاختصاص، قم، کنگرہ شیخ مفید، ۱۱۳ ق.
 کلینی، محمّدبن یعقوب، الکافی، تہران، دار الکتب الاسلامیہ، ۱۰ ق.
 طالعی، عبدالحسین، تحفہ آسمانی، تہران، میقات، ۱۳۸ ش.
 طبرسی، فضل بن الحسن،اعلام الوری باعلام الہدی، منشورات المکتبہ الاسلامیہ، ط۳. بی‌تا.
 طوسی، محمّدبن حسن، الغیبہ، قم، موسسۃ المعارف الاسلامیہ، ۱۱۱ ق.
 مجلسی، محمّدباقر، بحارالانوار، بیروت، موسّسۃ الوفاء، ۱۰۳ ق.
 نعمانی، محمّدبن ابراہیم، الغیبہ، تہران، مکتبۃ الصدوق، ۱۳۹ ق.



گٹھ:فضائل اہل بیت
گٹھ:احادیث امامت
گٹھ:احادیث نبوی
گٹھ:حدیث