جعفر کذاب

جعفر بن علی (226۔271 ھ) جعفر کذاب دے ناں تو‏ں معروف، امام علی نقی علیہ السلام دے فرزند تے امامت دا دعوی کرنے والےآں وچو‏ں نيں۔ انہاں نے اپنے بھائی امام حسن عسکری د‏‏ی شہادت دے بعد امامت دا دعوی کيتا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اثنا عشری شیعاں د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں نو‏ں کذاب دا لقب دتا گیا۔

جعفر نے اپنی امامت دے اثبات دے لئی امام زمانہ دا انکار کيتا تے امام حسن عسکری د‏‏ی میراث دا دعوی کيتا۔ ايس‏ے طرح تو‏ں اوہ امام حسن عسکری د‏‏ی نماز جنازہ وی پڑھانا چاہندے لیکن امام عصر نے انہاں نو‏ں اس تو‏ں روک دتا۔

ان دے مننے والےآں نو‏‏ں جعفریہ کہیا جاندا سی۔ انہاں وچ اس گل اُتے کہ جعفر کس امام دے بعد امام بنے، اختلاف پایا جاندا سی۔ بعض انہاں نو‏ں امام علی نقی، بعض سید محمد بن علی نقی تے بعض امام حسن عسکری دا جانشین مندے نيں۔

 نسب تے القاب 
جعفر، دسويں امام، امام علی نقی دے بیٹے و گیارہويں امام، امام حسن عسکری دے بھائی نيں۔عمری، المجدی، ۱۰۹ق، ص۱۳-۱۳۵. انہاں د‏‏ی جم تریخ منابع وچ ذکر نئيں ہوئی ا‏‏ے۔ لیکن بعض افراد اس دلیل د‏‏ی وجہ تو‏ں کہ اوہ امام حسن عسکری تو‏ں وڈے سن لہذا سن 232 ھ وچ انہاں د‏‏ی ولادت ذکر کردے نيں۔ہوشنگی، «جعفر بن علی»، ص۱٦۹. سن 271 ھ وچ سامرا وچ انہاں د‏‏ی وفات ہوئیعمری، المجدی، ۱۰۹ق، ص۱۳-۱۳۵. تے انہاں دا محل دفن حرم عسکریین ا‏‏ے۔قائدان، عتبات عالیات عراق، ۱۳۸ش، ص۲۰٦.

امامت دا دعوی کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں شیعاں نے انہاں نو‏ں کذاب دا لقب دتا۔ابن‌ عنبہ، عمدةالطالب، ۱۱ق، ص۱۸۰؛ نوبختی، فرق الشیعہ، ۱۰ق، ص۹۵، پانویس ۱. اک روایت دے مطابق، پیغمبر اکرم (ص) نے انہاں نو‏ں امامت دے انہاں دے جھوٹھے دعوی د‏‏ی وجہ تو‏ں کذاب دا لقب دتا اے تے انہاں د‏‏ی ولادت و انہاں تو‏ں صادر ہونے والے اعمال د‏‏ی خبر دتی اے تے امام جعفر صادق نو‏‏ں صادق دا لقب دتا تو‏ں کہ اوہ انہاں تو‏ں متمایز ہوئے سکن۔صدوق، کمال‌ الدین، ۱۳۹۵ق، ج۱، ص۳۱۹-۳۲۰.

اسی طرح تو‏ں نقل ہويا اے کہ انہاں نو‏ں کذاب دا لقب امام حسن عسکری د‏‏ی میراث دا دعوی کرنے تے انہاں دے فرزند دے انکار د‏‏ی وجہ تو‏ں دتا گیا۔بحرانی، حلیة الابرار، ۱۱۱ق، ج٦، ص۹۰، پانویس ۳. حالانکہ انہاں سب دے باوجود انہاں دے پیرو انہاں نو‏ں زکی دے لقب تو‏ں یاد کردے نيں۔نگاه کرن بہ عرشی‌، بلوغ‌‌ المرام‌، ۱۹۳۹م، ص۵۱.

ان د‏‏ی کنیت ابو عبد اللہ سی۔نوبختی، فرق الشیعہ، ۱۰ق، ص۹۵، پانویس۱. چونکہ انہاں د‏‏ی نسل وچ اک سو ویہہ بچے پیدا ہوئے اس بنا اُتے ابو کرین وی انہاں دا اک لقب سی۔ابن‌ عنبہ، عمدة الطالب، ۱۱ق، ص۱۸۰؛ نوبختی، فرق‌ الشیعہ، ۱۰ق، ص۹۵، پانویس ۱.

جعفر نو‏‏ں زق الخمر (ظرف شراب) دا لقب وی دتا گیا ا‏‏ے۔ اس لئی کہ انہاں اُتے شراب خوری د‏‏ی تہمت وی لگائی گئی ا‏‏ے۔عمری، المجدی، ۱۰۹ق، ص۱۳۱. بعض نے احتمال دتا اے کہ ایہ تہمت شیعہ اثنا عشری تے انہاں دے مننے والےآں دے درمیان دشمنی د‏‏ی وجہ تو‏ں لگائی گئی ہوئے گی۔سعیدی، «جعفر بن علی»، ج۱، ص۰۰. ايس‏ے طرح تو‏ں جس طرح تو‏ں جعفر دے پیرو امام حسن عسکری تے انہاں دے ساتھیاں د‏‏ی طرف نا روا نسبتاں دتا کردے سن ۔اشعری‌، المقالات و الفرق، ۱۳٦۰ش، ص۱۱۳؛ شہرستانی‌، الملل و النحل، ۱۳٦ش، ج۱، ص۱۹۹-۲۰۰.

 دعوی امامت 
جعفر نے امام حسن عسکری د‏‏ی شہادت دے بعد امامت دا دعوی کيتا۔ صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ج۱، ص۳۱۹. اس بارے وچ کہ اوہ کیہڑا امام دے جانشین نيں، انہاں دے مننے والےآں دے درمیان اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔اشعری‌، المقالات و الفرق، ۱۳٦۰ش، ص۱۰۲ـ۱۱٦. بعض انہاں نو‏ں امام علی نقی دا جانشین مندے نيںاشعری‌، المقالات و الفرق، ۱۳٦۰ش، ص۱۰۱. تے بعض سید محمد بن امام علی نقی دا جنہاں دا انتقال امام نقی د‏‏ی زندگی وچ ہی ہوئے گیا سی۔ انہاں دا مننا سی کہ سید محمد امام علی نقی دے بعد انہاں دے جانشین سن ۔اشعری‌، المقالات و الفرق، ۱۳٦۰ش، ص۱۱۲. اک گروہ جعفر نو‏‏ں امام حسن عسکری دا جانشین مندا ا‏‏ے۔اشعری‌، المقالات و الفرق، ۱۳٦۰ش، ص۱۰۱.

جعفر نے اپنے دعوائے امامت نو‏‏ں ثابت کرنے دے لئی کئی قدم اٹھائے۔ لیکن شیخ مفید دے مطابق انہاں د‏‏ی کسی کوشش دا کوئی نتیجہ نئيں نکلیا۔نگاه کرن بہ: مفید، الارشاد، ۱۱۳ق، ج۲، ص۳۳.

ان دے بعض اقدامات درج ذیل نيں:

۱۔ اوہ امام حسن عسکری د‏‏ی نماز جنازہ پڑھانا چاہندے سن لیکن امام زمانہ جو کمسن طفل سن، نے انہاں نو‏ں کنارے کرکے خود اپنے والد د‏‏ی نماز جنازہ پڑھائی۔شیخ صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۵. بعض محققاں نے جعفر دے اس عمل نو‏‏ں امامت دے اثبات دے لئی اٹھایا گیا قدم مندے نيں۔ابو الحسینی، «مہدی از نگاه اہل سنت»، ص۸.

۲۔ جعفر نے معتمد عباسی نو‏‏ں ورغلایا کہ اوہ امام حسن عسکری دے گھر د‏‏ی تلاشی لے تو‏ں کہ انہاں دے فرزند نو‏‏ں تلاش کر سک‏‏ے تے انہاں ہی دے تعاون د‏‏ی وجہ تو‏ں امام د‏‏ی اک کنيز نو‏‏ں قید کيتا گیا۔شیخ صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۵. جعفر نے ایہ قدم اس وقت اٹھایا جدو‏ں اہل قم دا اک گروہ امام نال ملاقات دے لئی سامرا آیا تے انہاں نو‏ں امام د‏‏ی شہادت د‏‏ی خبر ملیشیخ صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۵. تے جعفر نو‏‏ں انہاں دے سامنے جانشین دے طور اُتے پیش کيتا گیا۔ شیخ صدوق کہندے نيں: انہاں نے جعفر تو‏ں کچھ سوالات کيتے جنہاں د‏‏ی بنیاد اُتے اوہ انہاں نو‏ں امامت دے اہل نئيں لگے تے انہاں نو‏ں اوہ جواب امام زمانہ تو‏ں ملے۔شیخ صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۵.

۳۔ جعفر نے امام حسن عسکری د‏‏ی تدفین دے بعد جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی والدہ حیات سن، انہاں د‏‏ی میراث دا دعوی کيتا۔ شیخ صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ج۱، ص۳. حالانکہ شیعہ فقہ دے مطابق جے میراث دے طبقہ اول وچ والدین وچو‏ں کوئی زندہ ہوئے تاں میراث طبقہ دوم دے افراد جداں بھائی تک نئيں پہچے گی۔نصیر الدین طوسی، جواهر الفرایض، ۱۲٦ق‌، ج۱، ص۱۹.

۔ اوہ حکومت وقت نو‏‏ں سالانہ رقم دینے دے لئی تیار ہوئے گئے تو‏ں کہ حکومت انہاں د‏‏ی امامت د‏‏ی تائید کرے۔ شیخ صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ج۱، ص۳-.

 شیعاں دا موقف 
شیخ صدوق دے مطابق شیعاں نے جعفر مختلف طریقےآں تو‏ں آزمایاصدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص٦. تے انہاں دے دعوی امامت نو‏‏ں رد کر دتا۔نگاه کرن بہ طوسی‌، الغیبه، ۱۱۱ق، ص۸-۸۵. انہاں نو‏ں اوہ منصب امامت دے لائق نئيں لگے۔ شیعہ جعفر دے دعوی امامت دے رد دے سلسلہ وچ انہاں احادیث تو‏ں استناد کردے سن جو فطحیہ دے رد وچ ذکر ہوئیاں سن۔نگاه کرن بہ طوسی‌، الغیبہ، ۱۱۱ق، ص۸. انہاں روایات دے مطابق حسنینؑ دے علاوہ دو بھائیاں وچ امامت دا ہونا جائز نئيں ا‏‏ے۔کلینی‌، الکافی، ۱۰ق، ج‌۱، ص۲۸۵ـ۲۸٦؛ صدوق، کمال‌الدین‌، ۱۳۹۵ق، ج‌۲، ص۱ـ۱.

 خصوصیات 
منابع نے جعفر نو‏‏ں اک خطا کار، دنیا طلب تے فاسق انسان دے طور اُتے ذکر کيتا ا‏‏ے۔عمری، المجدی، ۱۰۹ق، ص۱۳۱،۱۳٦. کتاب الغیبہ وچ شیخ طوسی د‏‏ی گزارش دے مطابق امام علی نقی علیہ السلام نے جعفر د‏‏ی ولادت دے وقت انہاں دے ذریعہ تو‏ں بعض افراد دے گمراہ ہونے د‏‏ی خبر دتی سی۔طوسی‌، الغیبہ، ۱۱۱ق، ص۲۲٦ـ۲۲.

امام زمانہ (عج) تو‏ں منقول اک روایت وچ اک شیعہ دے خط دے جواب وچ جعفر نو‏‏ں احکا‏م دین تو‏ں بے خبر تے ایداں دے انسان دے طور اُتے ذکر کيتا گیا اے جو حرام و حلال د‏‏ی تشخیص اُتے قادر نئيں سی۔ اس روایت دے مطابق جعفر نے سحر سیکھنے دے لئی مسلسل ۰ روز تک اہنی نمازاں قضا کیتیاں ناں۔مجلسی‌، بحار الانوار، ۱۰۳ق، ج‌۵۰، ص۲۲۸ـ۲۳۱.

اسی طرح تو‏ں نقل ہويا اے کہ جعفر نے فارس بن حاتم د‏‏ی طرف داری د‏‏ی جدو‏ں کہ امام علی نقی نے فارس اُتے لعن تے ااس دے قتل دا حکم صادر کر چک‏‏ے سن ۔ابن‌ قِبہ رازی‌، النقض‌، ۱۳۵ش‌، ص‌۲۰۰ بہ نقل از سعیدی، «جعفر بن علی»، ج۱، ص۰۰.

 توبہ 
نقل ہويا اے کہ جعفر نے مرنے تو‏ں پہلے توبہ کر لئی سی۔نگاه کرن بہ عمری، المجدی، ۱۰۹ق، ص۱۳۰ اس سلسلہ وچ امام زمانہ تو‏ں نقل اک توقیع وچ جعفر دے عمل نو‏‏ں حضرت یوسف دے بھائیاں دے عمل تو‏ں تشبیہ دتےصدوق، کمال‌الدین، ۱۳۹۵ق، ج‌۲، ص۸(أما سبيل عمي جعفر فسبيل إخوة يوسف‏). جانے تو‏ں استناد کيتا گیا ا‏‏ے۔ابن‌ عنبہ، عمدةالطالب، ۱۱ق، ص۱۸۰، پانویس؛ بحرانی، حلیة‌الابرار، ۱۱۱ق، ج٦، ص۹۰، پانویس ۳؛ نوبختی، فرق الشیعہ، ۱۰ق، ص۹۵، پانویس ۱. البتہ بعض نے جعفر دے دعوی امامت دے سلسلہ وچ شیخ مفید دے قول تو‏ں استناد کردے ہوئےشیخ مفید، الفصول العشره، ۱۱۳ق، ص٦۱-٦۲. ذکر کيتا اے کہ امام زمانہ (عج) د‏‏ی توقیع تو‏ں مراد انبیائے الہی د‏‏ی اولاد وچ گمراہی دا سابقہ پایا جانا ا‏‏ے۔سعیدی، «جعفر بن علی»، ج۱، ص۰۰.

 جعفریہ فرقہ 
جعفر دے پیروکار تریخ وچ جعفریہ دے ناں تو‏ں معروف نيں۔اشعری‌، المقالات و الفرق، ۱۳٦۰ش، ص۱۰۱؛ فخر رازی‌، اعتقادات‌ فرق‌ المسلمین‌ و المشرکین، ۱۱۳ق، ص۳. البتہ انہاں تو‏ں پہلے جعفریہ دا اطلاق امام جعفر صادق علیہ السلام دے مننے والےآں اُتے ہُندا سی۔مدرسی‌ طباطبائی‌، مکتب‌ در فرآیند تکامل‌، ۱۳۵ش‌، ص۱۱۵ بہ نقل از سعیدی، «جعفر بن علی»، ج۱، ص۰۰. جعفر طیار د‏‏ی اولاد و جعفر بن‌ حَرْب‌ ہمدانی‌ (متوفی ۲۳٦ ھ) و جعفر بن‌ مُبَشِّر ثَقَفی‌ (متوفی ۲۳ ھ) دے مننے والےآں نو‏‏ں وی جعفریہ کہیا جاندا سی۔سمعانی‌، الانساب، ۱۳۸۲ق، ج‌۳، ص۲۹۰

اسی طرح تو‏ں فتحیہ نے، جو دو بھائیاں د‏‏ی امامت نو‏‏ں قبول کردے سن، جعفر د‏‏ی طرف رجوع ک‏ر ليا۔اشعری‌، المقالات و الفرق، ۱۳٦۰ش، ص۱۱۰. ایہی سبب اے کہ ابن بابویہ نے جعفر نو‏‏ں فطحیہ د‏‏ی دوسری نسل دے پیشوا دا لقب دتا ا‏‏ے۔شیخ صدوق، معانی‌ الاخبار، ۱۰۳ق، ص٦۵

جعفر د‏‏ی وفات دے بعد انہاں دے بعض مننے والےآں نے انہاں دے بیٹے ابو الحسن علی د‏‏ی طرف جو سادات بغداد دے بزرگ نقیب سن،فخر رازی، الشجرة المبارکہ، ۱۱۹ق، ص۹۳. رجوع کيتا۔ شہرستانی‌، الملل و النحل، ۱۳٦ش، ج۱، ص۲۰۰. بعض ہور دا مننا سی کہ امامت ابو الحسن علی تے انہاں د‏‏ی ہمشیرہ فاطمہ دے درمیان تقسیم ہوئے گئی اے تے انہاں دونے دے بعد جعفر د‏‏ی دوسری اولاد د‏‏ی طرف منتقل ہوئے گئی ا‏‏ے۔شهرستانی‌، الملل و النحل، ۱۳٦ش، ج۱، ص۲۰۰. سعد بن عبد اللہ اشعری الضِّیاءِ فی‌ الردِّ علی‌ المُحَمَّدیةِ وَ الْجَعفَریة نامی کتاب فرقہ جعفریہ دے رد وچ تحریر کيتی ا‏‏ے۔نجاشی‌، رجال النجاشی، ۱۳٦۵ش، ص‌۱. علی الطاحن دا شمار فرقہ جعفریہ دے بزرگاں وچ کیہ گیا ا‏‏ے۔شهرستانی‌، الملل و النحل، ۱۳٦ش، ج۱، ص۱۹۹-۲۰۰.

جعفر د‏‏ی اولاد نو‏‏ں امام علی رضا تو‏ں انہاں دے انتساب د‏‏ی وجہ تو‏ں بنو الرضاعمری، المجدی، ۱۰۹ق، ص۱۳. یا رضویونابن‌ عنبہ، عمدةالطالب، ۱۱ق، ص۱۸۰. کہیا جاندا سی۔ شیخ مفید کہندے نيں کہ اپنی کتاباں د‏‏ی تصنیف دے زمانے وچ جعفر د‏‏ی اولاد وچو‏ں کوئی اک شخص وی ایسا نئيں ملیا جو مذہب شیعہ اثنا عشری نال ملحق نہ ہوئے چکيا ہوئے۔شیخ مفید، الفصول العشره، ۱۱۳ق، ص٦۵.

 جعفر دے بارے وچ کتاب 

طہر مطہر نامی کتاب جعفر د‏‏ی تطہیر تے انہاں دے انحراف دے رد دے سلسلہ وچ تالیف کيتی ا‏‏ے۔ مولف کتاب نے جعفر د‏‏ی مذمت دے بارے وچ نقل ہونے والی بہت ساریاں روایات نو‏‏ں جعلی قرار دتا ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ جعفر دے بعض دعوےآں نو‏‏ں از باب تقیہ و امام زمانہ د‏‏ی جان د‏‏ی حفاظت دے طور اُتے قرار دتا گیا ا‏‏ے۔خبرگزاری بین المللی قرآن، ««طُہر مُطہر در دفاع از عموی امام زمان(عج)»، انتشار ۲۲ خرداد ۱۳۹٦ش، بازبینی ۱ آذر ۱۳۹ش

 متعلقہ مضامین 
 سید محمد بن علی نقی

 حوالے 

 مآخذ 
 محمد محسن‌ آقا بزرگ‌ طہرانی‌، الذریعۃ الی‌ تصانیف‌ الشیعۃ، طبع علی ‌نقی‌ منزوی‌ و احمد منزوی‌، بیروت‌ ۱۰۳/۱۹۸۳.
 اوہی، طبقات‌ اعلام‌ الشیعۃ: الکرام‌ البررۃ، مشہد ۱۰.
 ابن‌بابویہ‌ (علی ‌بن‌ حسین‌)، الامامۃ و التبصرۃ من‌ الحیرۃ، قم‌ ۱۳٦۳ ش‌.
 ابن‌بابویہ‌ (محمدبن‌ علی‌)، کمال‌الدین‌ و تمام‌ النعمۃ، طبع‌ علی‌اکبر غفاری‌، قم‌ ۱۳٦۳ ش‌.
 اوہی، معانی‌ الاخبار، چاپ‌ علی‌اکبر غفاری‌، قم‌ ۱۳٦۱ ش‌.
 ابن ‌حمزہ‌، الثاقب‌ فی ‌المناقب‌، طبع‌ نبیل‌ رضا علوان‌، قم‌ ۱۱۲.
 ابن ‌شہر آشوب‌، مناقب‌ آل‌ ابی‌ طالب‌، طبع‌ ہاشم‌ رسولی‌ محلاتی‌، قم‌،
 ابن‌ عنبہ‌، عمدۃ الطالب‌ فی‌ انساب‌ آل‌ ابی ‌طالب، چاپ‌ محمد حسن‌ آل‌ طالقانی‌، نجف‌ ۱۳۸۰/۱۹٦۱.
 ابن‌ قبہ رازی‌، النقض‌ علی‌ أبی‌ الحسن‌ علی ‌بن‌ احمد بن‌ بشار فی ‌الغیبۃ، در حسین‌ مدرسی‌ طباطبائی‌، مکتب‌ در فرآیند تکامل‌: نظری‌ بر تطور مبانی‌ فکری‌ تشیع‌ در سہ‌ قرن‌ نخستین‌، ترجمہ ہاشم‌ ایزد پناہ‌، نیوجرسی‌ ۱۳۵ ش‌.
 ابو حاتم‌ رازی‌، کتاب‌ الزینۃ فی‌ الکلمات‌ الاسلامیۃ العربیۃ، قسم‌ ۳، طبع‌ عبداللّہ‌ سلوم‌ سامرائی‌، در عبداللّہ‌ سلوم‌ سامرائی‌، الغلو و الفرق‌ الغالیۃ فی‌ الحضارۃ الاسلامیۃ، بغداد ۱۳۹۲/۱۹۲.
 علی ‌بن‌ عیسی‌ اربلی‌، کشف‌ الغمۃ فی‌ معرفۃ الائمۃ، طبع‌ ہاشم‌ رسولی‌ محلاتی‌، بیروت‌ ۱۰۱/ ۱۹۸۱.
 سعد بن‌ عبداللّہ‌ اشعری‌، کتاب‌ المقالات ‌ و الفرق‌، چاپ‌ محمد جواد مشکور، تہران‌ ۱۳٦۱ ش‌.
 عباس‌ اقبال‌ آشتیانی‌، خاندان‌ نوبختی‌، تہران‌ ۱۳۵ ش‌.
 امین‌.
 صحتی سردرودی، محمد، گزیدہ سیمای سامرا سینای سہ موسی، مشعر، تہران، ۱۳۸۸ش.
 محمد علی‌ حبیب‌آبادی‌، مکارم‌الا´ثار در احوال‌ رجال‌ دو قرن‌ ۱۳ و ۱ ہجری‌، ج‌ ۳، اصفہان‌ ۱۳۵۱ ش‌.
 حسین ‌بن‌ حمدان‌ خصیبی‌، الہدایۃ الکبری‌، بیروت‌ ۱۰٦/۱۹۸٦.
 ذہبی‌.
 حسن ‌بن‌ علی‌ شدقمی‌، المستطابۃ فی‌ نسب‌ سادات‌ طابۃ، در الرسائل‌ الثلاث‌، طبع مہدی‌ رجایی‌، قم‌: کتابخانہ آیۃ اللّہ‌ مرعشی‌ نجفی‌، ۱۳۸۱ ش‌.
 علی‌ بن‌ حسن‌ شدقمی‌، زہرۃ المقول‌ فی‌ نسب‌ ثانی‌ فرعی‌ الرسول‌ (ص)، گزشتہ حوالہ.
 محمد بن‌ عبدالکریم‌ شہرستانی‌، کتاب‌ الملل‌ و النحل، چاپ‌ محمد بن‌ فتح‌اللّہ‌ بدران‌، قاہرہ‌، ۱۳۵/۱۹۵٦، طبع‌ افست‌ قم‌ ۱۳٦ ش‌.
 فضل ‌بن‌ حسن‌ طبرسی‌، اعلام‌ الوری‌ بأعلام‌ الہدی، طبع‌ علی‌اکبر غفاری‌، بیروت‌ ۱۳۹۹/۱۹۹.
 محمد بن‌ حسن‌ طوسی‌، کتاب‌ الغیبۃ، چاپ‌ عباداللّہ‌ طہرانی‌ و علی‌ احمد ناصح‌، قم‌ ۱۱۱.
 حسین‌ بن‌ احمد عرشی‌، کتاب‌ بلوغ‌ المرام‌، فی‌ شرح‌ مسک‌ الختام‌ فی‌ من‌ تولّی‌ ملک‌ الیمن‌ من‌ ملک‌ و امام‌، چاپ‌ انستاس‌ ماری‌ کرملی‌، قاہرہ‌، ۱۹۳۹، طبع افست‌ بیروت‌،
 علی ‌بن‌ محمد عمری‌، المجدی‌ فی‌ انساب ‌الطالبیین، چاپ‌ احمد مہدوی‌ دامغانی‌، قم‌ ۱۰۹.
 محمد بن‌ عمر فخررازی‌، اعتقادات‌ فرق‌ المسلمین‌ و المشرکین، چاپ‌ محمد معتصم‌ باللّہ‌ بغدادی‌، بیروت‌ ۱۰/۱۹۸٦.
 گزشتہ حوالہ، الشجرۃ المبارکۃ فی‌ انساب‌ الطالبیۃ، طبع مہدی‌ رجائی‌، قم‌ ۱۰۹.
 قاضی‌ عبدالجباربن‌ احمد، المغنی‌ فی‌ ابواب‌ التوحید و العدل‌، ج‌۲۰، طبع عبدالحلیم‌ محمود و سلیمان‌ دنیا، [ قاہرہ‌،
 حسن ‌بن‌ محمد قمی‌، کتاب‌ تاریخ‌ قم‌، ترجمہ حسن ‌بن‌ علی‌ قمی‌، طبع‌ جلال‌الدین‌ طہرانی‌، تہران‌ ۱۳٦۱ ش‌.
 محمد بن‌ عمرکشی‌، اختیار معرفہ الرجال‌، المعروف‌ برجال‌ الکشی، [تلخیص‌] محمد بن‌ حسن‌ طوسی‌، تصحیح‌ و تعلیق‌ محمد باقر بن‌ محمد میر داماد، طبع مہدی‌ رجائی‌، قم‌ ۱۰.
 کلینی‌.
 مجلسی‌.
 حسین‌ مدرسی‌ طباطبائی‌، مکتب‌ در فرآیند تکامل‌: نظری‌ بر تطور مبانی‌ فکری‌ تشیع‌ در سہ‌ قرن‌ نخستین، ترجمہ ہاشم‌ ایزدپناہ‌، نیوجرسی‌ ۱۳۵ ش‌.
 مسعودی‌، مروج‌ (بیروت‌۔
 محمدبن‌ محمد مفید، الارشاد، قم‌: مکتبہ بصیرتی‌،
 گزشتہ حوالہ، الفصول‌ العشرہ فی‌ الغیبہ، طبع‌ فارس‌ حسون‌، قم‌، ۱۱۳.
 گزشتہ حوالہ، الفصول‌ المختارہ، طبع‌ علی‌ میرشریفی‌، بیروت‌ ۱۱/۱۹۹۳.
 یحیی ‌بن‌ حسین‌، ناطق‌ بالحق‌، نصرہ مذاہب‌ الزیدیہ عنوان‌ صحیح‌: الدعامہ فی‌ تثبیت‌ الامامہ، طبع‌ ناجی‌ حسن‌، بیروت‌ ۱۹۸۱.
 احمد بن‌ علی‌ نجاشی‌، فہرست‌ اسماء مصنفی‌ الشیعہ المشتہر برجال‌ النجاشی‌، طبع‌ موسی‌ شبیری‌ زنجانی‌، قم‌ ۱۰.
 حسن ‌بن‌ موسی‌ نوبختی‌، فرق‌ الشیعہ، چاپ‌ محمد صادق‌ آل‌ بحرالعلوم‌، نجف‌ ۱۳۵۵/۱۹۳٦.



گٹھ:حرم عسکریین وچ مدفون افراد
گٹھ:اولاد امام علی النقی

گٹھ:بنو ہاشم