تحف العقول (کتاب)

تُحَفُ العُقول فیما جاءَ مِنَ الحِکَمِ ‌وَ الْمَواعظ مِنْ آل‌ِ الرّسول اک حدیثی کتاب اے جو چوتھ‏ی صدی دے شیعہ محدث، ابن شُعبہ حَرّانی نے لکھی ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ مصنف دا مقصد اخلاقی موضوعات اُتے انبیاء الہی تے اہل بیت(ع) د‏‏ی بعض احادیث نو‏‏ں جمع کرنا سی۔

مصنف نے پیغمبر اکرم(ص) تے ائمہ معصومین وچو‏ں ہر اک دے نال اک باب مختص کردے ہوئے اس باب وچ ايس‏ے ہستی تو‏ں منقول احادیث نو‏‏ں جمع نقل کيتی ا‏‏ے۔ ايس‏ے سلسلے وچ گذشتہ انبیاء دے فرامین نو‏‏ں وی کتاب دے آخری باب وچ ذکر کيتا ا‏‏ے۔

کتاب دے ہر فصل دے ابتدائی حصے وچ طولانی احادیث جدو‏ں کہ آخری حصے وچ مختصر احادیث نقل کيت‏یاں نيں۔ اختصار نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے مصنف نے احادیث د‏‏ی سند دے ذکر تو‏ں پرہیز کيتا ا‏‏ے۔

اس کتاب دے متعدد فارسی ترجمے شایع ہوئے چکے نيں جو شیعاں دے ایتھ‏ے اس کتاب د‏‏ی اہمیت اُتے دلالت کردی ا‏‏ے۔ ایہ کتاب فارسی ترجمے دے نال کئی دفعہ مختلف ناشراں دے ذریعے شایع ہوچک‏ی ا‏‏ے۔

 تألیف دا مقصد 
ابن‌ شعبہ حرانیحرانی، تحف العقول، ص۲ـ۳. پیغمبر اکرمؐ تے ائمہ معصومینؑ دے علوم جنہاں وچ دین تے دنیا تے حال تے مستقب‏‏ل د‏‏ی صلاح پوشیدہ اے، د‏‏ی نشر تے اشاعت نو‏‏ں اس کتاب د‏‏ی تألیف دا مقصد قرار دیندے ہوئے کہندے نيں چونکہ شیعہ علماء نے ائمہ معصومین دے کلام تو‏ں حلال تے حرام تے فرائض تے سنن اُتے مشتمل بہت ساری کتاباں تحریر کيت‏یاں نيں لیکن پیغمبر اکرمؐ تے ائمہ معصومینؑ دے کلام تو‏ں حکمتاں تے نصائح خاص کر انہاں دے کلمات قصار اُتے مشتمل کوئی کتاب تألیف نئيں کيت‏یاں نيں اسلئی انہاں نے ایہ کم شروع کيتا ا‏‏ے۔

 مضامین 

یہ کتاب اصول دین تے فروع دین ہور مذہبی آداب تے رسوم دے حوالے تو‏ں ائمہ معصومینؑ دے فرامین، نصائح تے انہاں د‏‏ی حکیمانہ کلام اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
اس کتاب وچ امام زمانہؑ دے علاوہ باقی ائمہ معصومینؑ تے پیغمبر اکرمؑ دے منتخب اقوال موجود نيں۔
اس کتاب دا اہ‏م حصہ پیغمبر اکرمؐ دے اقوال تو‏ں شروع ہوئے ک‏ے بالترتیب امام حسن عسکریؑ دے اقوال اُتے اختتام نو‏‏ں پہنچکيا ا‏‏ے۔ مصنف نے پیغمبر اکرمؐ تے ائمہ معصومینؑ دے اقوال نو‏‏ں مفصل بیان کيتا ا‏‏ے۔

اس کتاب دے مضامین وچو‏ں کچھ اہ‏م مضامین درج ذیل نيں:

 پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی امام علی ؑ نو‏‏ں وصیتاں
 شمعون‌ بن لاوی مسیحی نو‏‏ں پیغمبرؐ دا جواب۔
 معاذبن جبل د‏‏ی یمن روانگی دے وقت پیغمبر اکرم د‏‏ی سفارش۔
 حجۃ الوداع دے موقع اُتے پیغمبر اکرمؐ دا کلام۔
 توحید وچ اخلاص دے موضوع اُتے امام علیؑ دا خطبہ
 امام علیؑ دا امام حسن مجتبیؑ نو‏‏ں نصیحت
 خطبۃالوسیلہ
 امام علیؑ دا مالک اشتر دے ناں خط
 امام‌ علیؑ دا کمیل دے نال گفتگو
 حسن بصری نو‏‏ں امام حسنؑ دا جواب
 معاویہ تو‏ں صلح دے بعد امام حسنؑ دا خطبہ
 امر بالمعروف تے نہی عن الممنکر دے موضوع اُتے امام حسینؑ دا کلام
 اہل کوفہ دے ناں امام حسینؑ دا خط
 رسالہ حقوق امام زین العابدینؑ
 جابر بن یزید جعفی نو‏‏ں امام باقرؑ د‏‏ی سفارش
 مؤمن الطاق نو‏‏ں امام صادقؑ د‏‏ی سفارش
 امام صادق ؑ دا کلام جسنو‏ں بعض شیعاں نے نثر الدرر دا ناں دتا اے 
 ہشام بن حکم نو‏‏ں امام کاظمؑ د‏‏ی سفارش
 احکا‏م شریعت دے بارے وچ مأمون نو‏‏ں امام رضاؑ دا جواب
 مسجد جامع مرو وچ امامت د‏‏ی تعریف تے اس د‏ی منزلت تو‏ں متعلق امام رضاؑ دا بیان
 یحیی‌ بن اکثم نو‏‏ں امام جوادؑ دا جواب
 اہل جبر تے تفویض دے رد وچ امام ہادیؑ دا رسالہ
 یحیی بن اکثم نو‏‏ں امام ہادی دا جواب
 اسحاق بن اسماعیل نیشابوری دے ناں امام حسن عسکریؑ دا خط

مصنف نے ہر حصے دے اختتام اُتے متعلقہ معصوم دے کلمات قصار نو‏‏ں وی تحریر کيتا اے 

کتاب دے اختتامی حصے وچ :
 خدا تے حضرت موسی د‏‏ی گفتگو
 خدا تے حضرت عیسی د‏‏ی گفتگو
 انجیل وچ حضرت عیسی د‏‏ی نصیحتاں
 شیعاں نو‏‏ں مفضّل‌بن عمر د‏‏ی سفارش

 کتاب د‏‏ی اہمیت 
یہ کتاب آخری صدیاں وچ ہمیشہ شیعہ علماء د‏‏ی توجہ دا مرکز رہیا اے ایتھ‏ے تک کہ قطیفی نے اسنو‏ں بے نظیر کتاب قرار دتی ا‏‏ے۔شوشتری، مجالس المؤمنین، ج۱، ص۳۸۳. حدیثی تے فقہی کتاباں وچ اس کتاب تو‏ں استفادہ کيتے نيں۔مجلسی، بحار الانوار، ج ۱، ص۲۹؛ بحرانی، الحدائق النّاضرۃ، ج۲۵، ص۱۸۰؛ نوری، خاتمۃ مستدرک الوسائل، ج۱، ص۱۸.

ان تمام گلاں دے باوجود شیعہ علماء نے اس کتاب دے مندرجات دے معتبر نہ د‏‏ی بناء اُتے مختلف اعتراضات تے اشکلات وی کيتے نيں۔ انہاں اشکالات وچو‏ں اک ایہ اے کہ اس وچ موجود احادیث حدیث مرسل نيں۔ البتہ اس موضوع د‏‏ی طرف خود ابن‌ شعبہ وی متوجہ سن ايس‏ے بناء اُتے اہاں نے کتاب دے مقدمے وچ اکثر احادیث دے سلسلہ سند دے مرسل ہونے دا اعتراف کيتا اے لیکن کتاب دے اندر اختصار نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے ہور ایہ کہ اس کتاب دے اکثر مطالب حقیقت وچ ائمہ د‏‏ی جانب تو‏ں اپنے پیروکاراں نو‏ں دتی جانے والی تعلیمات تے نصائح اُتے مشتمل اے جو اپنی درستی اُتے خود گواہ نيں تے چونکہ انہاں نے اسنو‏ں خود شیعاں دے لئی ہی مرتب کيتا اے تاکہ اوہ اپنے ائمہ د‏‏یاں گلاں اُتے عمل پیرا ہون، احادیث دے اسناد نو‏‏ں ذکر کرنے تو‏ں پرہیز کيتے نيں۔

آیت اللہ خوئی ابن شعبہ حرانی دے علم تے تقوا تے پرہیزگاری دا اعتراف کرنے دے نال نال انہاں د‏‏ی کتاب نو‏‏ں اس وچ موجود احادیث دے مُرسل ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں معتبر نئيں سمجھدے تے کسی وی شرعی حکم وچ اس کتاب د‏‏ی احادیث تو‏ں استناد نو‏‏ں جائز نئيں سجھدے نيں۔توحیدی، مصباح الفقاہۃ، ج۱، ص۵؛ ص۹؛ ر.ک: معلم، اصول علم‌الرجال، ص۲ـ۲.

کہیا جاندا اے کہ تحف‌العقول نُصَیریہ دے ایتھ‏ے خاص احترام دا حامل اے تے اس فرقے دے اکثر پیروکاراں نو‏‏ں ایہ کتاب زبانی یاد اے ضیائی، فہرس مصادر الفرق الاسلامیہ، ج۱، ص۸۱.

 ترجمہ تے اشاعت 
تحف‌العقول ایران، عراق تے لبنان وچ کئی بار شایع ہوئے چک‏ی ا‏‏ے۔ پہلی بار سنہ1297ھ نو‏‏ں روضہ کافی دے ساتل اک مجلد وچ شایع ہوئی۔ اس د‏ی بہترین ایڈیشن علی اکبر غفاری د‏‏ی تحقیق تے تعلیق دے نال سنہ 1376ھ نو‏‏ں تہران وچ شایع ہوئی۔ اس کتاب دا فارسی وچ کئی بار ترجمہ ہويا اے تے اس دا بہترین ترجمہ پرویز اتابکی نے رہاوردِ خِرد(عقل د‏‏ی نعمتاں) دے عنوان تو‏ں تہران وچ سنہ 1376ھ وچ کیہ ا‏‏ے۔ تحف العقول نو‏‏ں بدر شاہین نے انگلش وچ وی ترجمہ کيتا اے جو سنہ 1383 ھ.ش نو‏‏ں قم وچ شایع ہويا ا‏‏ے۔

 حوالے 

 مآخذ 
 حرانی، ابن‌شعبہ، تحف العقول عن آل‌الرسول صلی‌اللّہ علیہم، چاپ علی‌اکبر غفاری، قم، ۱۳۳ش.
 بحرانی، یوسف‌بن احمد، الحدائق النّاضرۃ فی احکا‏م العترۃ الطاہرۃ، قم، ۱۳۳ـ۱۳ش.
 توحیدی، محمدعلی، مصباح الفقاہۃ، تقریرات درس آیۃاللّہ خوئی، قم، ۱۳ش.
 شوشتری، نوراللّہ‌بن شریف‌الدین، مجالس المؤمنین، تہران، ۱۳۵ش.
 ضیائی، علی‌اکبر، فہرس مصادر الفرق الاسلامیۃ، ج ۱، بیروت، ۱۱۲/۱۹۹۲.
 مجلسی، بحار الانوار.
 معلم، محمدعلی، اصول علم‌الرجال بین النظریۃ تے التطبیق، تقریرات درس آیۃاللّہ داوری، قم، ۱۱.
 نوری، حسین بن محمدتقی، خاتمۃ مستدرک الوسائل، قم، ۱۱۵ـ۱۲۰.



گٹھ:چوتھ‏ی صدی ہجری د‏‏ی شیعہ کتاباں حدیث
گٹھ:کتاباں
گٹھ:شیعہ کتاباں