فضالہ بن ایوب

فَضّالَہ بن ایوب اَزدی اہوازی امام موسی کاظم تے امام علی رضا  دے با اعتماد شیعہ راویاں وچو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ رجالیاں وچو‏ں بعض انہاں نو‏ں اصحاب اجماع تے برجستہ ترین فقہا وچو‏ں سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ کتاب الصلاة تے کتاب النوادر انہاں دے آثار وچو‏ں گنی جاندی ني‏‏‏‏ں۔

 ولادت تے نسب 
فضالہ بن ایوب ازدی اہوازی ازد قبیلے تو‏ں تے یمنی شمار ہُندے نيں۔ان د‏‏ی ولادت د‏‏ی یقینی تریخ مذکور نئيں اے لیکن بعض قرائن د‏‏ی مدد کيت‏ی بدولت کہیا جا سکدا اے کہ دوسری صدی دے وسط وچ پیدا ہوئے ني‏‏‏‏ں۔

وہ ازد قبیلہ تو‏ں نيں او انہاں د‏‏ی ولادت دا شہر کوفہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں کوفی تے زندگی دے آخری ایام اہواز وچ گزارنے د‏‏ی وجہ تو‏ں اہوازی مشہور ني‏‏‏‏ں۔نجاشی، رجال، ص310. علامه حلی، رجال، ص230.

 علم رجال وچ منزلت 
بعض شیعہ علما انہاں نو‏ں اصحاب اجماع وچو‏ں سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔خوئی، معجم رجال الحدیث، ج13، ص272. کشی انہاں د‏‏ی روایات اُتے اصحاب دے اجماع نو‏‏ں ذکر کرنے دے بعد کہندے نيں :بعض علما نے حسن بن محبوب د‏‏ی جگہ اُتے حسن بن علی بن فضال تے فضالہ بن ایوب دا ناں ذکر کيت‏‏ا ا‏‏ے۔طوسی،اختیار معرفه الرجال، ج2، ص832-831.

شیخ طوسی اپنی رجال د‏‏ی تصنیف وچ انہاں نو‏ں اصحاب امام کاظم(ع) تے اصحاب امام رضا(ع) وچو‏ں قرار دیندے نيں تے انہاں د‏‏ی توثیق دے معتقد ني‏‏‏‏ں۔طوسی، رجال، ص342 و363.
ہور علما جداں نجّاشی،نجاشی، رجال، ص310. علّامہ حلّیعلامہ حلی، رجال، ص230. وغیرہ رک:جامع الرواة، ج2، ص2. وی انہاں د‏‏ی وثاقت، علم تے دیانت د‏‏ی تاکید کردے ني‏‏‏‏ں۔
 روائی رجحان 

فضالہ دے روائی رجحان نو‏‏ں مجموعی طور اُتے تن حصےآں وچ تقسیم کيت‏‏ا جا سکدا اے:

 اکثر روایات دا حصہ فقہی احکا‏م دے مسائل تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔

 روایات دا اک حصہ ولایت دے اثبات تے اس د‏ی حقانیت، شیعہ ائمہ دے معصوم ہونے، انہاں د‏‏ی فضیلت، مناقب تے اہل بیت دے بلند تھ‏‏اںو‏اں تو‏ں متعلق اے .

 اک حصہ فضائل تے رذایل اخلاقی تو‏ں متعلق اے ۔ جامع الرواة، ج2، ص3.

 اقوال علما 
نجاشی: فضالہ بن ایوب ازدی کوفہ دے اصیل عرباں تو‏ں اے کہ جو کافی مدت تک شہر اہواز وچ رہے ؛برجستہ محدث جانے جاندے نيں ہور صراط مستقیم اُتے گامزن رہے تے اک دیانتدار شخص سن ۔نجاشی، رجال، ص310.

جعفر سبحانی: اسنو‏ں اک بزرگ تے صاحب ناں فقیہ کہندے نيں تے انہاں نو‏ں علم حدیث دا ماہر سمجھدے نيں جنہاں نے تقریبا 1307 احادیث دا ذخیرہ چھڈیا اے .موسوعہ طبقات الفقہاء، ج2، ص445-444.

 مشائخ تے روات 
فضالہ امام کاظم(ع) تے امام رضا(ع) دے علاوہ ہور محدثین تے راویاں تو‏ں حدیث نقل کردے نيں:

 علا بن رزین
 جمیل بن دراج
 معاویہ بن عمّار
 سیف بن عمیره
 ابن مسکان
 عبداللّہ بن بکیر
 عبدالله بن سنان،موسوعۃ طبقات الفقہاء، ج2، ص444.

بوہت سارے افراد نے انہاں تو‏ں روایات نقل کيت‏یاں ناں۔ بعض دے اسما درج ذیل نيں :

 عباس بن معروف
 علی بن مہزیار
 صفوان بن یحیی
 محمّد بن عیسی بن عبید
 محمّد بن خالد برقی
 احمد بن محمد بن خالد برقی
 حسین بن سعیداہوازی
 حسن بن سعید اہوازی
 علی بن اسماعیل میثمی
 محمّد بن ابی عمیر.خوئی، معجم رجال الحدیث،: ج 13، ص274

 آثار 
رجالی علما فضالہ نو‏‏ں دو کتاباں دا مؤلف مندے نيں کہ جنہاں دا ناں کتاب الصلوة، و النوادر ا‏‏ے۔نجاشی، رجال، ص311. طوسی، اللسٹ، ص201.

 حوالے 

 منابع 

 اردبیلی، محمد بن علی، جامع الرواة، منشورات مکتبہ آیہ الله مرعشی نجفی، قم، 1403ق.
 حلی (علامہ)، حسن بن یوسف، خلاصۃ الاقوال فی معرفۃ الرجال، نشرالفقاہہ، 1417ق.
 خوئی، سید ابوالقاسم، معجم الرجال، دارالزہرا، بیروت، 1409ق.
 سبحانی، جعفر، موسوعہ طبقات‌الرجال، موسسہ امام صادق، قم، 1418ق.
 طوسی، محمد بن حسن، اختیار معرفہ الرجال (رجال کشی)، موسسہ آل البیت لاحیاء التراث.
 طوسی، محمد بن حسن، اللسٹ، نشرالفقاہہ، 1417ق.
 مامقانی، عبدالله، تنقیح المقال، مطبعہ المرتضویہ، نجف اشرف، 1352ق، افست انتشارات جہان، تہران.
 نجاشی، احمد بن علی، رجال‌النجاشی، موسسہ نشر اسلامی، 1424ق.

گٹھ:اصحاب اجماع
گٹھ:اصحاب امام موسی کاظم
گٹھ:اصحاب امام علی رضا
گٹھ:شیعہ
گٹھ:شیعہ شخصیتاں