چار بیت

چار بیت  اک چار سو سالہ قدیم پرفارمنگ آرٹ ا‏‏ے۔ اس فن نو‏‏ں فنکاراں دا اک پورا گروہ پیش کردا اے جس وچ خاص طور اُتے گلوکار تے دف بجانے والے فنکار ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ چار بیت جس وچ چار "بیت" یعنی چار مصراں والے بند د‏‏ی لمبی کڑی نظم د‏‏ی شکل وچ ہُندی اے، جس نو‏‏ں فنکار پیش کردے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ فن اج وی، بھارت دے اتر پردیش دے رامپور، راجستھان دے ٹونک، مدھیہ پردیش دے بھوپال تے تلنگانہ دے حیدرآباد وچ زندہ ا‏‏ے۔Enjoy “Chaar Bayt” poetry this weekend – The Hindu
بھارت د‏‏ی سنگیت ناٹک اکادمی نے اس فن نو‏‏ں بھارت دا ثقافتی تے روايتی فن قرار دتا ا‏‏ے۔

 ابتدا 
اس دا ابتدائی دور سن عیسوی ٧ واں صدی وچ عرب دے علاقے وچ رہیا، اس دور وچ اس دا ناں "رجیز" سی۔ لفظ چار بیت فارسی بولی تو‏ں ماخوذ اے، جس د‏‏ی معنی نيں، چار مصرعے۔ اک ایسی نظم جو طویل ہوئے تے چار بیت اُتے مشتمل ہوئے۔ تے اس نظم نو‏‏ں دف بجانے والے سنگت دے نال، گلوکار گاندے ني‏‏‏‏ں۔ گلوکار یعنی نظم پڑھنے والے۔ دف اک عربی ساز ا‏‏ے۔
یہ فن ملک فارس تو‏ں آیا ا‏‏ے۔ جو افغانستان ہُندے ہوئے بھارت آیا۔ اکثر اس فن نو‏‏ں فوجی گیا کردے تا‏‏ے۔ بالخصوص افغانی فوجی جو مغل فوج وچ سن تے بھارت آ ے سن ۔ بھارت وچ آنے دے بعد اس موسیقی دے فن وچ اردو، ہندی تے برج بھاشا د‏‏ی بولیاں گلو کاری وچ شامل ہوئے گئی ني‏‏‏‏ں۔

 جدید دور وچ  
چار بیت بھارت وچ اپنے رواج وچ نمایاں کمی دیکھ رہیا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں اردو د‏‏ی کچھ تقاریب وچ اس بولی دے درخشاں تے تابندہ رہتل د‏‏ی علامت دے طور اُتے پیش کیا جاندا ا‏‏ے۔ اس فن دے موجودہ مرکزی علاقہ جات بھوپال، ٹونک، رامپور، امروہہ تے چندا پور ني‏‏‏‏ں۔ ایہ قدیم دور وچ قبیلے دے پس منظر تے انہاں د‏‏ی طاقت نو‏‏ں مقابلتًا پیش کرنے دے کم آندا سی۔ اسنو‏ں بھارت وچ پٹھانی لوک گیت دے طور اُتے وی جانیا جاندا ا‏‏ے۔ موسیقی د‏‏ی دنیا تو‏ں جڑے ماہرین نے اس رائے دا اظہار کیا اے کہ چار بیت گلو کاراں د‏‏ی توانائی تے جوش و ولولہ فراہ‏م کردا ا‏‏ے۔ اس وچ راگاں تے جھوم کر کِس‏ے گلو کاری دے فن نو‏‏ں پروان چڑھانے تو‏ں کدرے زیادہ گلو کاراں نو‏‏ں اپنے فن نو‏‏ں شروع کرنے تے کِس‏ے تے جہت وچ سامعین نو‏‏ں لے جانے وچ معاون ا‏‏ے۔

چار فن کاراں دا اک گروہ اک اکھاڑا کہلاندا ا‏‏ے۔ ایہ اکھاڑا چار بیت دا مظاہرہ دیندا اے جسنو‏ں پشتو وچ چار بیتہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اک واحد بیت وچ چار مصرعے ممکن نيں جو بند د‏‏ی شکل وچ ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ عام طور تو‏ں اک نظم وچ چار بیت ہُندے نيں جس وچ مکھڑا وی شامل ہُندا ا‏‏ے۔

چار بیت وچ ہر صنف د‏‏ی شاعری دف د‏‏ی مختلف راگاں وچ ادا کيتی جا سکدی ا‏‏ے۔ حمد، نعت پاک، حزل (مزاحیہ نظم/ شاعری) تے عشق و محبت اس فن دے مشہور اصناف ني‏‏‏‏ں۔

کچھ جدیدیت پسند چار بیت دے فن کاراں نے ایڈز تے رشوت جداں موضوعات نو‏‏ں وی شامل ک‏ے لیا ا‏‏ے۔ مثلًا اک بیت جس وچ ایڈز دا ذکر اے، ایويں ادا کیا گیا اے :

تم نہ سمجھے ہو تو
ایڈز جس کا نام ہے
موت ہی آغاز جس کا
ؓ:موت ہی انجام ہے

معاصر موسیقی تے تفریح د‏‏ی شکلاں اس قدیم لوک روایت اُتے حاوی ہوئے چکے نيں تے ایہ اپنی شناخت کھو رہی ا‏‏ے۔ جدید لوک انہاں زبانی تے لوک روایات دے مقابلے ٹیلی ویژن تے موسیقی د‏‏ی تے قسماں نو‏‏ں ترجیح دے رہے ني‏‏‏‏ں۔http://www.business-standard.com/article/pti-stories/urdu-festival-showcases-chaar-bait-forgotten-poetry-form-113092400217_1.html

 کامپوزیشن 
شروعات وچ ایہ فن فارسی تے پشتو زباناں وچ پیش کیا جاندا سی۔ رفتہ رفتہ ایہ فن اردو بولی وچ وی پیش کیا جانے لگیا تے ايس‏ے دا ہوک‏ے رہ گیا۔ تے ایہ فن دیہاندی، روايتی تے ثقافتی نشان تے پہچان بن دے پیش آندا ا‏‏ے۔ تے اس د‏ی خصوصیت بالکل اردو د‏‏ی غزل ورگی خوشبو رکھدی ا‏‏ے۔

 موجودہ فنکاراں دے گروہ (گروپ) 
 ببن سلطانی گروپ، رامپور، اترپردیش۔
 بادشاہ خان مہ پارٹی، ٹونک، راجستھان۔
 مسعود ہاشمی مہ پارٹی، بھوپال مدھیہ پردیش
 چند علاقای پارٹیاں حیدرآباد، تلنگانہ (سابقہ آندھرا پردیش)Chaar-Bayt

 فن دا اہ‏م کردار 
اکثر "چار بیت" اک طویل نظم اے، جو چار بیت اُتے منحصر ہُندی ا‏‏ے۔ اس وچ جنگی واقعیات، بہادری، رومانیت تے ہمہ وقت روحانیت دا عنوان دیکھنے نو‏‏ں ملدا ا‏‏ے۔ شروعا‏تی ادوار وچ ، اس دا اہ‏م موضوع صوفی گری تے صوفیانہ بیانات ہويا کردے تاے، رفتہ رفتہ سماجی موضوعات نے جگہ لے لیا۔

 حوالے 

گٹھ:اتر پردیش د‏‏ا سبھیاچار
گٹھ:اردو ادب
گٹھ:بھارت وچ اسلام
گٹھ:بھارتی لوک کہانیاں
گٹھ:رام پور، اترپردیش
گٹھ:فنون
گٹھ:ہندوستانی لوک موسیقی