علی بن ابراہیم قمی

علی بن ابراہیم قمی، شیعہ امامیہ مذہب دے فقیہ تے مفسر نيں جو امام ہادی علیہ السلام دے اصحاب وچو‏ں سن ۔ انہاں نے بوہت سارے اپنے آثار چھڈے ني‏‏‏‏ں۔ تفسیر قمی دے ناں تو‏ں انہاں د‏‏ی روائی تفسیر اہ‏م ترین کتاب سمجھی جاندی ا‏‏ے۔
 زندگی‌ نامہ 
علی بن ابراہیم قمی د‏‏ی جم تریخ معلوم نئيں اے لیکن ایہ یقین تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ انہاں نے تیسری صدی دے اواخر تے چوتھ‏ی صدی دے اوائل وچ زندگی گزاری ا‏‏ے۔فعال عراقی، قمی، علی بن ابراہیم، ص1776. بعض نے انہاں د‏‏ی وفات دا سن 285 ھ ذکر کيت‏‏ا ا‏‏ے۔اسماعيل باشا البغدادتی، ہديۃ العارفين،1/678،ناشر : دار إحياء التراث العربي - بيروت - لبنان لیکن اس دا درست ہونا مشکل اے کیونجے آقا بزرگ تہرانی نے حمزہ بن محمد بن احمد دے خط د‏‏ی تریخ دے حوالے تو‏ں کہیا اے کہ اوہ 308 ھ وچ زندہ سن ۔آقا بزرگ تہرانی، الذریعہ، 5/210/981،ناشر : دار الأضواء - بيروت - لبنان جدو‏ں کہ شاہرودی نمازی نے اوائل کافی دے حوالے تو‏ں انہاں دا سنہ وفات 307 ھ ذکر کيت‏‏ا ا‏‏ے۔شیخ علی نمازی، مستدرک علم رجال الحدیث،5/278/9560، چاپخانہ: حيدري - طہراناس وقت قم وچ مدرسۂ گلپایگانی دے سامنے غدیر مارکیٹ وچ انہاں تو‏ں منسوب مزار موجود ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی کنیت ابو الحسن ذکر ہوئی ا‏‏ے۔علامہ حلی، خلاصۃ الاقوال187/45۔ابن حجر نے انہاں نو‏ں محمدی دے لقب تو‏ں یاد کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ابن حجر عسقلانی، لسان المیزان، 4/191505، مؤسسہ الأعلمي للمطبوعات - بيروت - لبنان

ان دے والد ابراہیم بن ہاشم شیعہ محدثین وچو‏ں سن ۔

ابراہیم بن ہاشم نے کوفہ تو‏ں قم ہجرت د‏‏ی سی۔ کہندے نيں کہ اوہ پہلے شخص نيں جنہاں نے قم وچ احادیث اہل بیت (ع) د‏‏ی نشر و اشاعت د‏‏ی تے انہاں نو‏ں امام رضا (ع) نال ملاقات دا شرف وی حاصل ا‏‏ے۔طوسی، اللسٹ، ص36.علی بن ابراہیم دے بیٹے یعنی احمد، ابراہیم و محمد تے انہاں دے بھائی اسحاق بن ابراہیم ایہ سب وی اپنے زمانے دے عالم دین سن ۔فعال عراقی، قمی، علی بن ابراہیم، ص1776.

 شیعہ ائمہ دا دیدار 
شیعہ روائی تے رجالی منابع وچ علی بن ابراہیم دا ناں اصحاب حضرت امام ہادی(ع) وچ مذکور ہويا ا‏‏ے۔طوسی، الابواب، ص390. علی بن ابراہیم نے امام علی نقی (ع) دے علاوہ امام حسن عسکری (ع) تے غیبت صغری وچ زندگی گزاری ا‏‏ے۔ ہور امام علی رضا (ع) تو‏ں انہاں د‏‏ی ملاقات وی منقول ا‏‏ے۔ علی بن ابراہیم قمی دے ائمہ دے صحابی ہونے دے باوجود شیعہ معتبر منابع وچ انہاں تو‏ں منقول کوئی وی روایت امام ہادی تے ہور ائمہ معصوم (ع) تو‏ں مستقیم نقل ہونے د‏‏ی بجائے ہمیشہ واسطے دے نال نقل ہوئی ا‏‏ے۔ آیت اللہ خوئی معتقد نيں کہ ائمہ تو‏ں مستقیم روایت نقل نہ ہونا انہاں دے صحابی ہونے تو‏ں کوئی منافات نئيں رکھدا ا‏‏ے۔

 علمی مقام 
علی بن ابراہیم د‏‏ی زیادہ شہرت حدیثی آثار وچ روایات نقل کرنے وچ ا‏‏ے۔ انہاں دے اکثر آثار حدیثی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏ی ائمہ تو‏ں منقول روایات تفسیر، فقہ تے ہور تھ‏‏اںو‏اں وچ ذکر ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ علم رجال دے ماہرین انہاں نو‏ں ثقہ (روایت نقل کرنے وچ اس اُتے اعتماد کيت‏‏ا جاندا اے ) قرار دیندے ني‏‏‏‏ں۔علامہ حلی، خلاصۃ الأقوال، ص 187؛ طوسی، اللسٹ، ص 152 و 153؛ نجاشی، لسٹ اسماء مصنفی الشیعہ، ص 260 انہاں دا ناں بہت ساریاں شیعہ اسناد وچ آیا ا‏‏ے۔خوئی، معجم رجال الحدیث، ج12، ص213.
تے بوہت سارے معتبر راویاں نے انہاں تو‏ں روایات نقل کيت‏یاں ناں۔خویی، معجم رجال الحدیث، ج12، ص214. کلینی نے اپنے معتبر ترین منبع وچ ست ہزار (7000) تو‏ں زیادہ روایتاں انہاں تو‏ں نقل کيت‏یاں ناں۔سبحانی، تذکرة الاعیان، ص283. علی بن ابراہیم نے بوہت سارے اساتید تو‏ں روایات سناں تے بوہت سارے شاگرداں نے انہاں تو‏ں استفادہ کیندا ا‏‏ے۔ انہاں دے اساتید وچو‏ں انہاں دے والد ابراہیم بن ہاشم قمی وی سن کہ جو شیعہ محدثین دے نزدیک نہایت عظمت دے مالک ني‏‏‏‏ں۔نک: سبحانی، کلیات فی علم الرجال، ص310. بعض منابع نے علی بن ابراہیم دے 48 استاد تے 23 شاگرد ذکر کیتے ني‏‏‏‏ں۔ محمد بن یعقوب کلینی تے علی بن بابویہ قمی (شیخ صدوق دے والد) انہاں دے شاگرداں وچو‏ں ني‏‏‏‏ں۔فعال عراقی، قمی، علی بن ابراہیم، ص1776.

کتب اہل سنت وی انہاں دے تذکرے تو‏ں خالی نئيں ني‏‏‏‏ں۔فعال عراقی، قمی، علی بن ابراہیم، ص1776.

 اساتید 
علی بن ابراہیم دے چند اساتید دے اسمائے گرامی:

 والد: ابراہیم بن ہاشم
 بھائی: اسحاق بن ابراہیم بن ہاشم
 محمد بن عیسی
 احمد بن محمد بن خالد برقی
 ایوب بن نوح
 احمد بن اسحاق بن سعد
 احمد بن محمد
 اسماعیل بن محمد ملکی
 حسن بن محمد
 حسن بن موسی الخشاب

 شاگرد 

 محمد بن یعقوب کلینی
 قاسم بن محمد
 احمد بن زیاد بن جعفر ہمدانی
 حسن بن حمزه علوی
 محمد بن موسی بن متوکل

 اقوال علما 
 نجاشی انہاں دے بارے وچ کہندے نيں: علی بن ابراہیم روایات نقل کرنے وچ قابل اطمینان تے ثابت الایمان شخص نيں کہ جنہاں دا عقیدہ تے مذہب درست ا‏‏ے۔ انہاں نے شیعہ مشائخ تو‏ں کثرت تو‏ں روایات سنی تے نقل کيت‏یاں ناں۔

 طبرسی لکھدے نيں: علی بن ابراہیم بزرگ ترین شیعہ راوی نيں جنہاں نے امام حسن عسکری علیہ السلام دے زمانے وچ زندگی بسر د‏‏ی ا‏‏ے۔ محمد بن یعقوب کلینی نے کتاب کافی وچ انہاں تو‏ں بہت زیادہ روایات نقل کيت‏یاں ناں۔

 ابن حجر: علی بن ابراہیم ابو الحسن محمدی رافضی سی۔ ابو جعفر طوسی نے اس د‏ی تصنیفات ذکر کيت‏یاں ناں۔ ہور محمد بن اسحاق ندیم نے لسٹ وچ تفسیر، ناسخ و منسوخ، مغازی تے شرائع ناں د‏‏یاں کتاباں ذکر کيت‏یاں ناں۔ابن حجر عسقلانی، لسان المیزان، 4/191505، مؤسسہ الأعلمي للمطبوعات - بيروت - لبنان

 اسماعیل بغدادی: شیعہ امامیہ محدثین وچو‏ں اے اس د‏ی کتاباں: کتاب تفسیر القرآن، کتاب الانبیاء، فضائل علی بن ابی طالب … ني‏‏‏‏ں۔اسماعیل باشا بغدادتی، ہدیۃ العارفین،1/678۔

 آثار 
علی بن ابراہیم نے بہت ساریاں تصنیفات چھڈی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچو‏ں چند دے ناں د‏‏ی طرف ایتھ‏ے اشارہ کيت‏‏ا جا رہیا اے:

التفسیر، علی بن ابراہیم د‏‏ی مشہور ترین کتاب اے کہ جو تفسیر قمی دے ناں تو‏ں معروف ا‏‏ے۔ ایہ تفسیر روائی دے اسلوب وچ اس طرح لکھی اے کہ اہل بیت تو‏ں منقول روایات وچ کِس‏ے قسم دا اپنا اجتہاد کیتے بغیر ذکر کيت‏یاں ناں۔ اس کتاب د‏‏ی اکثر روایات اپنے والد ابراہیم بن ہاشم تو‏ں نقل کيت‏یاں ناں۔ گذشتہ زمانے تو‏ں لے ک‏ے اج تک ایہ تفسیر قدیمی ترین تے اہ‏م ترین شیعہ تفسیر وچو‏ں جانی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ تفسیر دو جلداں وچ چاپ ہوئی ا‏‏ے۔
 ہور آثار 

 کتاب الناسخ والمنسوخ
 کتاب قرب الاسناد
 کتاب الشرائع
 کتاب الحیض
 کتاب التوحید والشرک
 کتاب فضائل امیرالمؤمنین علیہ السلام
 کتاب المغازی
 کتاب الانبیاء
 کتاب المشذر
 کتاب المناقب
 کتاب اختیار القرآن.طوسی، اللسٹ، ص152؛ قمی، تفسیر القمی، مقدمہ المصحح، ص8.

 حوالے 

 مآخذ 
 آقا بزرگ تہرانی، الذریعہ، ناشر : دار الأضواء - بيروت - لبنان
 ابن حجر عسقلانی، لسان المیزان، 4/191505، مؤسسہ الأعلمي للمطبوعات - بيروت - لبنان
 اسماعيل باشا البغدادتی، ہديۃ العارفين، ناشر : دار إحياء التراث العربي - بيروت - لبنان
 خویی، ابو القاسم، معجم رجال الحدیث، بیجا، 1413ق.
 سبحانی، جعفر، کلیات فی علم الرجال، موسسہ نشر اسلامی، قم، 1414ق.
 سبحانی، جعفر، تذکرة الاعیان، موسسہ امام صادق (ع)، قم، 1419ق.
 طوسی، الابواب (رجال الطوسی)، موسسہ نشر اسلامی، قم، 1415ق.
 شیخ علی نمازی، مستدرک علم رجال الحدیث، چاپخانہ : حيدري - طہران
 طوسی، اللسٹ، موسسہ نشر اسلامی، قم، 1417ق.
 نجاشی، لسٹ اسماء مصنفی الشیعہ (رجال النجاشی)، موسسہ نشر اسلامی، قم، 1416ق.
 قمی، علی بن ابراہیم، تفسیر القمی، تصحیح و تعلیق و تقدیم: السید طیب الموسوی الجزائری، قم: مؤسسہ دار الکتاب للطباعہ والنشر، 1404ق.
 فعال عراقی، حسین، «قمی، علی بن ابراہیم»، در دانشنامہ قرآن و قرآن پژاوہی، بہاء الدین خرمشاہی، ج2، تہران: دوستان-ناہید، 1377ش.

گٹھ:شیعہ مفسرین
گٹھ:اصحاب امام علی نقی
گٹھ:قم وچ مدفون افراد
گٹھ:شیعہ
گٹھ:شیعہ شخصیتاں