یحیی بن ابی‌ القاسم اسدی

یحیی بن ابی القاسم اسدی (م ۱۵۰ھ)، مشہور بناں ابو بصیر کوفہ دے امامیہ رجال وچو‏ں نيں تے اصحاب امام محمد باقر ؑ تے امام جعفر صادقؑ وچو‏ں سن . انہاں دا تذکرہ اصحاب امام موسی کاظم وچ وی ذکر کيت‏‏ا گیا اے ۔

 کنیت تے نسب 

یحیی بن ابو القاسم اسدی د‏‏ی کنیت ابو محمد سی شاید ايس‏ے مناسبت تو‏ں انہاں نو‏ں ابو بصیر کہیا جاندا سی کہ اوہ بینائی تو‏ں محروم سن ۔ کشی، معرفۃ الرجال، اختیار طوسی، ج۱، ص۱۷۳، و ص۴۷۶؛ طوسی، رجال، ج۱، ص۱۴۰، و ص۳۳۳ ابو القاسم انہاں دے باپ د‏‏ی کنیت سی تے انہاں دا ناں اسحاق ضبط ہويا ا‏‏ے۔ طوسی، رجال، ج۱، ص۱۴۰؛ مفید، الاختصاص، ج۱، ص۸۳ لیکن بعض منابع وچ یحیی دے باپ دا ناں قاسم آیا ا‏‏ے۔ مثلاً نک: نجاشی، رجال، ج۱، ص۴۴۱

اسدی کہلانے دا سبب عرب دے قبیلے بنی اسد دے ولائی د‏‏ی بدولت ا‏‏ے۔کشی، معرفۃ الرجال، اختیار طوسی، ج۱، ص۱۷۳؛ طوسی، رجال، ج۱، ص۳۳۳؛ مفید، الاختصاص، ج۱، ص۸۳ شیخ طوسی نے رجالطوسی، رجال، ج۱، ص۳۳۳ وچ انہاں نو‏ں اہل کوفہ وچ کہیا ا‏‏ے۔ طوسی تے نجاشیطوسی، رجال، ج۱، ص۳۳۳، نجاشی، رجال، ج۱، ص۴۴۱ انہاں دے سن وفات د‏‏ی تصریح د‏‏ی ا‏‏ے۔

 اصحاب ائمہ 
ابو بصیر اسدی نے اک مدت امام محمد باقرؑ د‏‏ی مصاحبت اختیار کيتی۔ انہاں نے امام صادق تو‏ں روایت نقل کيتی اے ؛ امامیہ د‏‏ی حدیثی کتاباں وچ اعتقادی تے فقہی روایات د‏‏ی اکثر تعداد امام جعفر صادق تو‏ں ابو بصیر دے ذریعے منقول ني‏‏‏‏ں۔ملاحظہ ہو: برقی، الرجال، ج۱، ص۱۱، ص۱۷؛ طوسی، رجال، ج۱، ص۱۴۰، ص۳۳۳،؛ نجاشی، ج۱، ص۴۴۱ طوسی نے انہاں نو‏ں امام موسی کاظمؑ دے اصحاب وچ وی شمار کيت‏‏ا ا‏‏ے۔طوسی، رجال، ج۱، ص۳۶۴؛ قس: نجاشی، رجال، ج۱، ص۴۴۱ ابو بصیر نے تقریبا ۲ سال انہاں امام د‏‏ی امامت دے دور نو‏‏ں درک کيت‏‏ا اے البتہ بوہت گھٹ تعداد وچ امام موسی کاظم دا ناں لئے بغیر روایات منقول ني‏‏‏‏ں۔

 امام کاظمؑ تو‏ں وفاداری 
منابع وچ مختلف مطالب علی بن ابی حمزه بطائنی دے طریق تو‏ں نقل ہوئے نيں کہ جو اس گل دے بیانگر نيں کہ ابو بصیر (اسدی) نے عبدالله افطح د‏‏ی زندگی وچ امام صادقؑ د‏‏ی شہادت دے کچھ عرصہ بعد ہی حج د‏‏ی ادائیگی دے لئی حجاز گئے تاں اوتھ‏ے امام موسی کاظم علیہ السلام نال ملاقات دے دوران انہاں تو‏ں اپنی وفاداری دا اظہار کيت‏‏ا۔ملاحظہ کرن: حمیری، قرب الاسناد، ص۱۴۶؛ کلینی، الکافی، ج۱، ص۲۸۵، و ج۲، ص۱۲۴؛ مسعودتی، اثبات الوصیہ، ج۱، ص۱۶۷-۱۶۸؛ دلائل الامامہ، منسوب ابن رستم طبری، ج۱، ص۱۶۳، ص۱۹۳

 روایت 
ابو بصیر اسدی مذکورہ اماماں دے علاوہ ابو حمزہ ثمالی تے صالح (عمران) بن میثم شیعہ امامی راویاں تو‏ں روایت وی نقل کردا ا‏‏ے۔نک: برقی، المحاسن، ج۱، ص۳۰۹؛ کلینی، الکافی، ج۷، ص۱۸۵-۱۸۶؛ ابن بابویہ، امالی، ص ۲۶۸ ابان بن عثمان احمر، عاصم بن حمید حناط، حسین بن ابی العلاء تے عبدالله بن حماد انصاری نے اس تو‏ں روایت نقل کيتی ا‏‏ے۔ملاحظہ ہو: ابن بابویہ، مشیخہ الفقیہ، ج۴، ص۱۲۱؛ طوسی، اللسٹ، ج۱، ص۱۷۸، طوسی، امالی، ج۲، ص۹۵، ص۱۵۷

اسی طرح علی بن ابی‌حمزه بطائنی، عبدالله بن وضاح تے شعیب عقرقوفی (بہن دا بیٹا) وی ابو بصیر اسدی تو‏ں روایت نقل کردے ني‏‏‏‏ں۔ کہیا گیا اے کہ ایہ اس دے مخصوص شاگرد سن ۔ملاحظہ ہو: نجاشی، رجال ج۱، ص۲۱۵، ص۲۴۹؛ کشی، معرفۃ الرجال، اختیار طوسی، ج۱، ص۱۷۱

 مخالف گروہاں دے سامنے مؤقف 
 مختاریہ و زیدیہ 
روایات تو‏ں پتہ چلدا اے کہ ابو بصیر (اسدی) مختاریہ تے زیدیہ جداں فکری مخالفین تو‏ں مقابلے دے لئی انہاں دے سامنے ڈٹے رہ‏‏ے۔ملاحظہ ہو: کلینی، الکافی، ج۱، ص۲۹۱؛ کشی، معرفۃ الرجال، اختیار طوسی، ج۱، ص۲۴۰-۲۴۱، جم
 فطحیہ 
ابو بصیر اسدی د‏‏ی زندگی دے آخری سال شہادت امام صادقؑ تے عبدالله افطح د‏‏ی ادعائے امامت تو‏ں مصادف سن ۔ فطحیہ دے مقابلے وچ انہاں دے سخت مؤقف تے قیام نے امام کاظم دے پیروکاراں دے سامنے اسنو‏ں اک وجیہ شخص د‏‏ی صورت وچ پیش کيت‏‏ا تے انہاں دتی روایات وچ ابو بصیر نو‏‏ں اصحاب امام صادق دے انہاں گروہاں وچو‏ں شمار کيت‏‏ا گیا اے کہ جنہاں نے ابتدا تو‏ں ہی عبدالله تو‏ں پشت د‏‏ی تے امام موسی کاظم تو‏ں منسلک رہ‏‏ے۔ملاحظہ ہو: کلینی، الکافی، ج۱، ص۳۵۱-۳۵۲؛ کشی، معرفۃ الرجال، اختیار طوسی، ج۱، ص۲۸۲-۲۸۴، ايس‏ے طرح امام کاظم دے پیروکاراں د‏‏ی ابو بصیر تو‏ں منقول روایات وچ منقول اے کہ انہاں نے امامت دے متعلق فطحیاں دے عقیدے د‏‏ی بنیاداں نو‏‏ں اپنی تنقید دا نشانہ قرار دتا۔ ملاحظہ ہو: ابن بابویہ، علی بن حسین، الامامۃ و التبصره من الحیره، صص۴۹، ۷۴؛ مسعودتی، اثبات الوصیہ، ج۱، ص۱۶۱ اگرچہ انہاں روایات وچ ابو بصیر اسدی د‏‏ی تصریح نئيں ہوئی اے کہ اس تو‏ں کیہڑا ابو بصیر مراد نيں؟ لیکن فطحیاں دے نزدیک ابو بصیر اسدی د‏‏ی حرمت و منزلت د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں ہی ابو بصیر اسدی نو‏‏ں ترجیح حاصل ا‏‏ے۔ شاید ابو بصیر دے ضد فطحی شخصیت ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں فطحی رجال شناس ابن فضال نے ابو بصیر اُتے تنقید کردے ہوئے اسنو‏ں مخلّط کہیا ا‏‏ے۔ نک: کشی، معرفۃ الرجال، اختیار طوسی، ج۱، ص۱۷۳، ص۴۷۶</ref>

 واقفیہ دے نزدیک منزلت و مقام 
امامیہ دے افتراق تے امام کاظمؑ دے پروکاراں د‏‏ی واقفیہ تے قطعیہ ( امام رضاؑ د‏‏ی جانشینی قائلین) د‏‏ی تقسیم دے زمانے وچ ابو بصیر اسدی د‏‏ی وفات نو‏‏ں کئی سال گزر چکے سن ؛ علی بن ابی حمزه بطائنی کہ جو پہلے ابو بصیر اسدی دے خاص شاگرداں وچ سی لیکن ہن واقفیہ دے رہبراں تو‏ں سی نیزاس دے واقفی المذہب بیٹے حسن نے اپنے آثار وچ ہور اصحاب آئمہ د‏‏ی نسبت ابو بصیر اسدی د‏‏ی روایات تو‏ں زیادہ استفادہ کیندا ا‏‏ے۔ ملاحظہ ہو: نجاشی، رجال، ج۱، ص۲۵۰، بحوالہ تفسیر علی بن ابی حمزه؛ ابن بابویہ، ثواب الاعمال، ص۱۳۰ دے بعد، ؛ قس: نجاشی، رجال، ج۱، ص۳۷ ايس‏ے طرح واقفی منابع وچ واقفیہ مذہب دے اعتقاد دے اثبات وچ بعض روایات ابو بصیر اسدی تو‏ں منقول ني‏‏‏‏ں۔ملاحظہ ہو: علوی، نصره الواقفہ، صص ۲۱، ۲۳، ۳۳؛ کشی، معرفۃ الرجال، ج۱، ص۴۷۴-۴۷۶،

 وثاقت 
امامیہ دے رجال وچ انہاں دا ناں اصحاب اجماع وچ آیا اے تے سب انہاں د‏‏ی وثاقت اُتے اعتماد کردے ني‏‏‏‏ں۔ نک: کشی، معرفۃ الرجال، اختیار طوسی، ج۱، ص۲۳۸؛ طوسی، عده الاصول، ج۱، ص۳۸۴، نجاشی انہاں نو‏ں وجیہ تے ثقہ کہیا ا‏‏ے۔نجاشی، رجال، ج۱، ص۴۴۱. ايس‏ے طرح انہاں نے حدیث لوح نو‏‏ں روایت کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ملاحظہ ہو: کلینی، الکافی، ج۱، ص۵۲۷-۵۲۸،؛ نعمانی، الغیبہ، ج۱، ص۴۲-۴۴؛ ابن بابویہ، کمال الدین، ج۱، صص۳۰۸-۳۱۱

بعض اسناد تو‏ں ابو بصیر د‏‏ی روایت وچ عبدالرحمن بن سالم (اس حدیث دا راوی) دے نال علی بن ابی حمزہ دے آنے دے قرینے تو‏ں احتمال قوی د‏‏ی بنا اُتے کہیا جا سکدا اے کہ اس حدیث وچ مقصود ابو بصیر اسدی ہی ا‏‏ے۔ ملاحظہ ہو: طوسی، رہتل، ج۱، ص۴۴۳، طوسی، الاستبصار، ج۱، ص۲۰۳

 واقفی ہونا 
امامیہ دے بعض علم رجال دے ماہرین جداں علامہ حلّی، کشیکشی، معرفۃ الرجال، اختیار طوسی، ج۱، ص۴۷۴-۴۷۶ وچ موجود عبارات دے پیش نظر شخصیت ابو بصیر یحیی بن ابی‌ القاسم اسدی تے یحیی بن قاسم حذّاء واقفی نو‏‏ں اک ہی سمجھدے نيں تے اس بنا اُتے انہاں دے واقفی ہونے دا حکم لگاندے ني‏‏‏‏ں۔ علامہ حلی، رجال، ج۱، ص۲۶۴ لیکن انہاں دے سن وفات ۱۵۰ھ تے ۱۸۳ھ وچ واقفیہ دے آغاز د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دا واقفیہ ہونا ممکن نئيں ا‏‏ے۔

 آثار 
کتاب مناسک الحج بروایت علی بن ابی‌ حمزه تے حسین بن علاءطوسی، اللسٹ، ج۱، ص۱۷۸؛ تے کتاب یوم و لیلہ، بروایت علی بن ابی حمزه بطائنینجاشی، رجال، ج۱، ص۴۴۱ دو اثراس دے ناں تو‏ں یاد کيتے گئے نيں ۔

شیخ صدوق نے علی بن ابی‌ حمزه تو‏ں منقول فقہی روایات دا اک مجموعہ من لایحضره الفقیہ وچ ذکر کيت‏‏ا ا‏‏ے۔نک: ابن بابویہ، «مشیخہ الفقیہ، ص۱۸ ايس‏ے طرح علل‌ دے موضوع اُتے ۲۰ دے نیڑے احادیث علل الشرائع وچ وکھ وکھ تھانواں اُتے آئیاں نيں جو حسین بن یزید نوفلی نے علی بن ابی حمزه تو‏ں نقل کيت‏یاں ناں۔ابن بابویہ، در علل الشرائع، ج۱، صص۱۵-۱۶، جم

ابن بابویہ نے ابو بصیر تے محمد بن مسلم د‏‏ی اکٹھی روایت نو‏‏ں حدیث اربعمأه نامی کتاب تو‏ں مکمل روایت اپنی کتاب الخصال وچ نقل کيتی ا‏‏ے۔ ابن بابویہ، در علل الشرائع، ج۲، صص۶۱۰-۶۳۷

پہلے آئمہ طاہرین دے احوال دے متعلق ابو بصیر د‏‏ی تحریری روایت امامیہ تے غیر امامیہ دے قدیمی منابع وچ ذکر ہوئی ا‏‏ے۔ ایہ روایت محمد بن سنان دے طریق تو‏ں جدو‏ں کہ بعض سنداں وچ ابن مسکان دے واسطے تو‏ں منقول اے ملاحظہ ہو: ابن ابی‌الثلج، «‌تریخ الائمه »، ج۱۵،؛ کلینی، الکافی، ج۱، ص۴۶۱، ص۴۶۳، ص۴۶۸؛ خصیبی، الہدایۃ الکبری، ص۳۹؛ ابوالفرج اصفہانی، مقاتل الطالبیین، ج۱، ص۵۰؛ ابن خشاب، «‌تریخ موالید الائمہ و وفیاتہم »، ج۱، ص۱۶۱، جم۔ خصیبی نے تصریح د‏‏ی اے اس سند وچ ابو بصیر اسدی تو‏ں ایہی یحیی بن ابی القاسم اسدی مراد ا‏‏ے۔

 حوالے 

 مآخذ 
 آقا بزرگ، الذریعہ.
 ابن ابی الثلج، محمد بن احمد، «‌تریخ الائمہ »، مجموعہ نفیسہ، قم، ۱۴۰۶ق.
 ابن بابویہ، علی بن حسین، الامامہ و التبصرة من الحیرة، قم، ۱۴۰۴ق.
 ابن بابویہ، محمدبن علی، امالی، بیروت، ۱۴۰۰ق/۱۹۸۰م.
 ابن بابویہ، محمدبن علی، ثواب الاعمال، نجف، ۱۳۹۲ق/۱۹۷۲م.
 ابن بابویہ، محمدبن علی، الخصال، علی اکبر غفاری، قم، ۱۳۶۲ش.
 ابن بابویہ، محمدبن علی، علل الشرائع، نجف، ۱۳۸۵ق/۱۹۶۶م.
 ابن بابویہ، محمدبن علی، فقیہ من لا یحضره الفقیہ، حس موسوی خرسان، نجف، ۱۳۷۶ق.
 ابن بابویہ، محمدبن علی، کمال الدین و تمام النعمہ، علی اکبر غفاری، تہران، ۱۳۹۰ق.
 ابن بابویہ، محمدبن علی، «‌مشیخہ الفقیہ »، ہمراه ج۴ فقیہ.
 ابن خشاب، عبداللہ بن نصر، «‌تریخ موالید الائمہ و وفیاتہم »، مجموعہ نفیسہ، قم، ۱۴۰۶ق.
 ابن ندیم، اللسٹ.
 ابوالفرج اصفہانی، مقاتل الطالبیین، نجف، ۱۳۸۵ق/۱۹۶۵م.
 برقی، احمدبن محمد، الرجال، تہران، ۱۳۴۲ش.
 برقی، احمدبن محمد، المحاسن، تحقیق جلال الدین محدث، قم، ۱۳۷۱ق.
 حمیری، عبداللہ بن جعفر، قرب الاسناد، تہران، ۱۳۶۹ق.
 خصیبی، حسین بن حمدان، الہدایۃ الکبری، بیروت، ۱۴۰۶ق/۱۹۸۶م.
 دلائل الامامہ، منسوب ابن رستم طبری، نجف، ۱۳۸۳ق/۱۹۶۲م.
 طوسی، محمدبن حسن، الاستبصار، حسن موسوی خرسان، تہران، ۱۳۹۰ق.
 طوسی، محمدبن حسن، امالی، بغداد، ۱۳۸۴ق/۱۹۶۴م.
 طوسی، محمدبن حسن، رہتل الاحکا‏م، حسن موسوی خرسان، تہران، ۱۳۹۰ق.
 طوسی، محمدبن حسن، رجال، محمدصادق بحرالعلوم، نجف، ۱۳۸۱ق/۱۹۶۱م.
 طوسی، محمدبن حسن، عده الاصول، محمد مہدی نجف، قم، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م.
 طوسی، محمدبن حسن، اللسٹ، محمد صادق بحرالعلوم، نجف، کتابخانہ مرتضویہ.
 علامہ حلی، حسن بن یوسف، رجال، نجف، ۱۳۸۱ق/۱۹۶۱م.
 علوی، علی بن احمد، نصره الواقفہ، احمد پاکتچی، طبع نئيں ہوئی ۔
 فخار بن معد موسوی، ایمان ابی طالب، محمد بحرالعلوم، نجف، ۱۳۸۴ق/۱۹۶۵م.
 کشی، محمد، معرفۃ الرجال، اختیار طوسی، حسن مصطفوی، مشہد، ۱۳۴۸ش.
 کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، علی اکبر غفاری، تہران، ۱۳۸۸ق.
 مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، بیروت، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م.
 مسعودتی، علین بن حسین، اثبات الوصیه، نجف، ۱۳۷۴ق.
 مفید، محمد بن محمد، الاختصاص، به کوشش علی اکبر غفاری، قم، جماعہ المدرسین.
 مفید، محمدبن محمد، المقنعه، تہران، ۱۲۷۶ق.
 نجاشی، احمدبن علی، رجال، موسی شبیری زنجانی، قم، ۱۴۰۷ق.
 نعمانی، محمدبن ابراہیم، الغیبہ نعمانی، بیروت، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م.
 باہرلے جوڑ 
 مآخذ مقالہ : دائرة المعارف بزرگ اسلامی

fa:یحیی بن ابی‌القاسم اسدی
ar:أبو بصير الأسدي

گٹھ:شیعہ
گٹھ:شیعہ شخصیتاں
گٹھ:اصحاب امام محمد باقر
گٹھ:اصحاب امام موسی کاظم
گٹھ:اصحاب اجماع