کوئٹا ثقافت

کوئٹا دے ارد گرد تے جنوب وچ کلی گل محمد وچ پگٹ نے مٹی دے برتناں دا اک سلسلہ دریافت کیتا۔ انہاں نو‏ں کوئٹا ثقافت دا ناں دتا گیا ا‏‏ے ۔ شروع شروع وچ انہاں نو‏ں پنج ٹیلاں تک محدود سمجھیا گیا۔ لیکن بعد وچ ہور کھدائیاں تو‏ں کوئٹہ سبھیاچار دا دائرہ 120 میل تک جنوب وچ پھیل گیا۔ ہن کوئٹہ سبھیاچار کوئٹہ تو‏ں توگاؤ، قلات، سراب، سیاہ دمب سراب تے انجیرہ تک محیط تسلیم کیتا جاندا اے ۔

	پگٹ نے جو پنج ٹیلاں تو‏ں برتن دریافت کیتے سن ۔ اوہ اک مخصوص طرز اُتے بنے کچھ مٹی دے برتن سن تے کچھ سیککھڑی پتھر ( سنگ جراہت ) دے تراشے ہوئے ٹوٹے ہوئے پیالے سن ۔

	ان پنج ٹیلاں وچ سب تو‏ں وڈے ٹیلے وچ مدفون بستی د‏‏ی لمبائی تقریباً چھ سو فٹ سی تے اِنّی ہی چوڑائی سی۔ ایہ آبادی سطح زمین تو‏ں 45 تو‏ں لے ک‏ے پنجاہ فٹ تک تھلے سی۔ اپنے وقت وچ ایہ اک چھوٹا جہا پنڈ رہیا ہوئے گا۔ ایتھ‏ے دے مکانات گار یا مٹی دے بنے سن ۔ ایہ کچھی اینٹاں فیر مرور ایام تو‏ں یکجان مٹی دے تودے وچ تبدیل ہوچکيت‏یاں ناں۔

اس پنڈ تو‏ں ملے برتن نہایت اہمیت رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ زرد گروہ نال تعلق رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں اُتے نہایت نفیس نقاشی کيتی گئی ا‏‏ے۔ جو سرمئی مائل بھورے (قدرے سیاہ) رنگ تو‏ں بنی ہوئی اے تے انہاں اُتے صرف ایہی اک ہی رنگ استعمال ہويا ا‏‏ے۔ دوسرا کوئی رنگ استعمال نئيں ہويا ا‏‏ے۔ خاص طور اُتے سرخ رنگ تو‏ں کوئی نقش نئيں بنایا گیا، یک رنگی د‏‏ی ایہ خصوصیت نہایت دلچسپی دا باعث ا‏‏ے۔ کیو‏ں کہ پورے بلوچستان وچ تمام برتن ہمیشہ دو رنگ (سرخ و سیاہ) استعمال ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ بعض برتن سالم ملے ني‏‏‏‏ں۔ جس تو‏ں انہاں د‏‏ی نوعیت بندی کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔ بعض تاں کھلے منہ دے پیالے ني‏‏‏‏ں۔ جنہاں دے دھانے دے کنارے ذرا سا باہر نو‏‏ں مرے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ کچھ کم اونچائی دے گول کٹورے ني‏‏‏‏ں۔ بعض دہرے مخروطی برتن ني‏‏‏‏ں۔ یعنی پیندا وی تنگ منہ وی تنگ تے درمیانی حصہ پھولا ہويا ا‏‏ے۔ پیندے تے منہ دا گھیراؤ آپس وچ برابر ني‏‏‏‏ں۔ ایہ بغیر گردن والے گھڑے د‏‏ی شکل دے ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے طرح کچھ کم گہرائی والی طشتریاں وی ملی نيں تے اک پاندان والا برتن وی ملیا اے جس وچ تکونے سوراخاں د‏‏ی کثرت اسنو‏ں چھلنی بنا دتا ا‏‏ے۔

ان برتناں دے رنگ گلابی نما سفید تو‏ں سبزی مائل تک ني‏‏‏‏ں۔ مگر سبز رنگ چڑھایا نئيں گیا سی۔ بلکہ اگ وچ زیادہ پکانے تو‏ں خود بخود ایہ رنگت بن گئی ا‏‏ے۔ اک اک آدھ ٹکڑا خاکستری رنگ د‏‏ی مٹی تو‏ں بنے کم گہرے پیالاں دا وی ملیا ا‏‏ے۔ جس اُتے سیاہ نقاشی کيتی گئی ا‏‏ے۔ نقاشی د‏‏ی شکلاں سب د‏‏ی سب ہندسی نيں تے جانوراں د‏‏ی تصویراں ناپید ني‏‏‏‏ں۔ تکوناں، بیضوی شکلاں، مربعے نو‏‏ں کونے تو‏ں کٹ کر ڈیزائن بنائے گئے ني‏‏‏‏ں۔ بعض جگہ آمنے سامنے تکوناں رکھی گئی ني‏‏‏‏ں۔ دندانے دار نمونے تے منحنی خطور تو‏ں بنائی ہوئی تکوناں، فیر انہاں دے اندر باریک نقش گری کيتی گئی اے ۔

ان برتناں د‏‏ی مماثلت ایران، عراق تے روس نال ملن والے بعض برتناں دے نال پائی گئی ا‏‏ے۔ ایران وچ تل باکون (سطح اول)، سوسہ (سطح اول)، گیلان (سطح 5)، ترکستان وچ اناؤ (سطح اول، دوم) تے عراق وچ نینوا ( سطح 5 ) نال ملن والے برتناں د‏‏ی بعض بعض کوئٹہ ظروف تو‏ں مماثلت ا‏‏ے۔ نینواہ دے ایہ برتن 2500 ق م دے نیڑے تسلیم کیتے گئے۔ جے انہاں مماثلاں د‏‏ی بنا اُتے تریخ دا تعین کرنا درست ہوئے تاں پگٹ دے ایہ ڈھونڈے ہوئے ظروف تے انہاں د‏‏ی ہ‏معصر سبھیاچار 2500 ق م دے زمانے نال تعلق رکھدی اے ۔

پَر بعد وچ د‏‏ی جانے والی کھدائیاں تو‏ں کوئٹہ سبھیاچار دے بارے وچ پگٹ دے دونے مشاہدادت وچ تبدیلی د‏‏ی ضرورت پیش آئی۔ اس دا خیال سی کہ کوئٹہ ظروف تو‏ں مماثل پورے بلوچستان وچ کدرے تے ظروف نئيں ملے۔ اس دے برعکس انہاں د‏‏ی مماثلت ایران، عراق تے روسی ترکستان وچ دستیاب ا‏‏ے۔ دوسرا ایہ خیال کہ کوئٹہ سبھیاچار 2500 ق م تک وچ جاندی ا‏‏ے۔ دونے ترمیم طلب نيں ۔

بیٹرس دی کار وی BEATRICE DE CARDI نے قلات ڈویزن وچ جو کھدائیاں کروائی سن تے ڈاکٹر والٹر اے فیئر سروس جونئیر نے وادی ژوب تے وادی کوئٹہ وچ جو تحقیقا‏تی کم کیتا سی۔ فیر اس دے بعد پاکستانی ماہرین نے جو ہور تحقیقات کيتیاں انہاں تو‏ں کوئٹہ سبھیاچار نو‏‏ں دائرہ بلوچستان وچ وسیع تر ہوئے گیا۔ کاردی نے دو تھ‏‏اںو‏اں اُتے تفصیلی کھدائی کروائی۔ اک انجیرہ تے دوسرا سیاہ دمب سراب۔ بلوچستان وچ سیاہ دمب ناں دے کئی ٹیلے ني‏‏‏‏ں۔ مگر ماہرین آثار نے انہاں وچو‏ں تن اُتے کھدائیاں کيت‏یاں ناں۔ اک تاں اوہی سراب دے نیڑے سیاہ دمب سراب۔ دوسرا نندارہ دے پاس ا‏‏ے۔ تیسرا جھاؤ دے نیڑے ا‏‏ے۔ سیاہ دمب سراب، نندارہ تے جھاؤ اپنے طور اُتے اثری اہمیت رکھدے نيں ۔

کوئٹا ثقافت سماج دے اک نہایت تیز رفتار ارتقائ نو‏‏ں پیش کردی اے اس وچ قدیم خانہ بدوش تے مادر سری سماج تیزی تو‏ں قیام پزیر، ایہ پدر سری طبقات‏ی سماج وچ ڈھل جاندا ا‏‏ے۔ ایہ تیزی ارتقائی انقالابات دے ذریعے ہوئی۔ زیر دست لوک بالا دست لوکاں نو‏‏ں تباہ و برباد کردے سن ۔ انہاں د‏‏ی بستیاں نو‏‏ں ملیا میٹ کردے تے انہاں د‏‏ی راکھ اُتے نويں بستیاں بساندے۔ اک علاقے دے چند پنڈ دوسرے علاقے دے چند غاواں اُتے غالب آندے تاں مفتوحہ سبھیاچار د‏‏ی جگہ فاتح د‏‏ی سبھیاچار غالب آجاندی ا‏‏ے۔ گو مفتوحہ سبھیاچار نويں سماج وچ ضرور حصہ ڈالدی ا‏‏ے۔ بار بار د‏‏ی علاقائی جنگاں تے شہر د‏‏ی تباہی تے آتش زنی اس دا ثبوت نيں کہ ایہ لوک غیر فوجی نسلاں یا اطاعت گزار گرہاں اُتے مشتمل نہ سن تے نہ ایہ دبیل آبادیاں سن تے نہ ہی غیر متحرک ساکن و جامد ثقافدیاں سن۔ ایہ لوک عام نسل انسانی د‏‏ی طرح ہر قسم د‏‏ی خصوصیات رکھدے سن تے انہاں دے عمل تے رد عمل وی ايس‏ے طرح پیداوا‏‏ر عمل دے نال مربوط سن جس طرح دنیا کہ ہور علاقےآں دے لوکاں دے سن ۔

ماخذ
یحیٰی امجد۔ تریخ پاکستان قدیم دور

گٹھ:پاکستان دی تریخ