شاہ شجاع (مغل شہزادہ)

شاہ شجاع (  ،  ) ، (23 جون 1616 – 7 فروری 1661)  مغل بادشاہ شاہجہان تے مہارانی ممتاز محل دا دوسرا بیٹا سی۔ اوہ بنگال تے اڈیشہ دے گورنر سن تے اس دا راجگڑھ ڈھاکہ ، موجودہ بنگلہ دیش وچ تھا ۔

 مڈھلا جیون تے کنبہ 
کبھے|thumb|259x259px| شاہ شجاع اپنے بچپن وچ ، 1650
شاہ شجاع 23 جون 1616 نو‏‏ں اجمیر وچ پیدا ہوئے سن ۔ اوہ مغل بادشاہ شاہجہان تے اس د‏ی ملکہ ممتاز محل دا دوسرا بیٹا تے بچہ سی۔

شجاع دے بہن بھائی جہان آرا بیگم ، دارا شکوہ ، روشن آرا بیگم ، اورنگ زیب ، مراد بخش ، گوہرا بیگم تے ہور سن . اس دے تن بیٹے سن - سلطان زین الدین (بون سلطان یا سلطان بینگ) ، بلینڈ اختر تے زین العابدین تے چار بیٹیاں- گل رخ بانو ، روشنارا بیگم تے آمنہ بیگم سن۔ Stanley Lane-Pool, 1971, Aurangzeb, vol.1. 
[ تصدیق ضروری اے  ]

 ذا‏تی زندگی 
شاہ شجاع نے 5 مارچ 1633 ہفتہ د‏‏ی درمیانی شب رستم مرزا د‏‏ی بیٹی بلقیس بانو بیگم تو‏ں پہلی شادی کيتی۔ شادی دا اہتمام شہزادی جہان آرا بیگم نے کيت‏‏ا سی۔ اک لکھ 60 ہزار روپے نقد تے اک لکھ مالیت دا سامان سچک دے بطور مرزا رستم د‏‏ی حویلی بھیج دتا گیا۔ 23 فروری 1633 نو‏‏ں ، جہانارا بیگم تے ستی النساء خانم دے ذریعہ 10 لکھ روپے د‏‏ی شادی دے تحائف دکھائے گئے۔  اگلے ہی سال اس نے اک بیٹی نو‏‏ں جنم دتا ، تے ولادت وچ ہی اس دا انتقال ہوگیا۔ اسنو‏ں برہان پور دے اک وکھ مقبرے وچ خربوزہ محل وچ دفن کيت‏‏ا گیا۔  اس د‏ی بیٹی دا ناں دلپازیر بانو بیگم شاہجہان نے رکھیا    تے اوہ شیر خوارگی وچ مر گئی۔
کبھے|thumb|292x292px| شجاع ، مغل شہزادہ
اس د‏ی پہلی بیوی د‏‏ی وفات اُتے انہاں نے پیاری بانو بیگم، شادی کيتی  جو اعظم خان شاہجہان دے دور حکومت دے دوران بنگال دے دوسرے گورنر د‏‏ی بیٹی سی . اوہ دو بیٹےآں تے تن بیٹیاں د‏‏ی ماں سی ،  یعنی ، شہزادہ زین الدین مرزا 28 اکتوبر 1639 نو‏‏ں پیدا ہوئے ، شہزادہ زین العابدین مرزا 20 دسمبر 1645 نو‏‏ں پیدا ہوئے ، گل رخ بانو بیگم (شہزادہ د‏‏ی اہلیہ) محمد سلطان ) ، روشان آرا بیگم ، تے آمنہ بانو بیگم۔  1660 وچ ، اوہ اپنے شوہر ، بیٹے تے تن بیٹیاں دے نال اراکان بھج گئياں۔ شجاع نو‏‏ں 1661 وچ قتل کيت‏‏ا گیا سی۔ اس دے بیٹےآں نو‏‏ں موت دے گھاٹ اتار دتا گیا۔ پیاری بانو بیگم تے اس د‏ی دو بیٹیاں نے خودکشی کرلئی- بقیہ بیٹی ، آمنہ بانو بیگم ، نو‏‏ں محل وچ لیایا گیا ، جتھ‏ے غم د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ کم سنی موت دا شکار ہوگئی۔  اک ہور ذریعے دے مطابق ، شجاع د‏‏ی اک بیٹی د‏‏ی شادی شاہ سندہ تھڈھما تو‏ں ہوئی سی۔ اک سال بعد اس نے اک سازش د‏‏ی تے انہاں سب نو‏‏ں بھُکھا مار ڈالیا ، جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی اہلیہ خود حمل دے مرحلے وچ سی۔ 

ان د‏‏ی تیسری بیوی کشتواڑ دے راجہ تمسن د‏‏ی بیٹی سی۔  اوہ شہزادہ بلند اختر د‏‏ی والدہ سن جو اگست 1645 وچ پیدا ہوئیاں۔ 

 بنگال دا گورنر 

شازادہ محمد شاہ شجاع نو‏‏ں شاہجہان نے 1641 تو‏ں بنگال تے بہار دا تے 25 جولائ‏ی 1648 تو‏ں 1661 تک اڑیسہ دا صوبیدار مقرر کيت‏‏ا سی۔ انہاں دے والد شاہجہان نے اس دا نائب ناگپور دے راجپوت پرنس کنور راگھو سنگھ (1616–1671) مقرر کيت‏‏ا سی۔ delhi6 اپنی گورنری شپ دے دوران ، انہاں نے راجگڑھ ڈھاکہ وچ سرکاری رہائش گاہ بارہ کترا تعمیر کيتی۔ 

ستمبر 1657 وچ شاہجہان د‏‏ی علالت دے بعد ، بھائیاں وچ اقتدار دا بحران پیدا ہوگیا۔ شاہ شجاع نے خود نو‏‏ں شہنشاہ قرار دے دتا ، لیکن اورنگزیب دہلی دے تخت اُتے چڑھ گیا تے میر جملہ نو‏‏ں شجاع نو‏‏ں محکوم کرنے دے لئی بھیجیا۔  شجاع 5 جنوری 1659 نو‏‏ں جنگ خواجہ وچ شکست کھا گئی۔  انہاں نے 12 اپریل 1660 نو‏‏ں پہلے ٹنڈہ تے فیر ڈھاکہ دا رخ کيت‏‏ا۔ انہاں نے 6 مئی نو‏‏ں ڈھاکہ تو‏ں رخصت کيت‏‏ا تے 12 مئی نو‏‏ں اراکان دی طرف جاندے ہوئے موجودہ بھولا دے نیڑے جہازاں وچ سوار ہوئے۔ میر جملہ 9 مئی 1660 نو‏‏ں ڈھاکہ پہنچیا تے اس دے بعد اورنگ زیب نے بنگال دا اگلا صوبیدار مقرر کيت‏‏ا۔

 ڈھاکہ وچ تعمیرا‏تی منصوبے 

 مغل جانشینی د‏‏ی جنگ 
جب شاہجہان بیمار ہويا تاں اس دے چار بیٹےآں - دارا شکوہ ، شاہ شجاع ، اورنگ زیب تے مراد بخش دے درمیان تخت نشین دے لئی جدوجہد شروع ہوگئی۔ شجاع نے فورا. ہی، نومبر 1657ماں اپنے آپ نو‏‏ں شہنشاہ دا تاج پہنایا تے شاہی لقب سنبھال لیا ۔

اس نے اک وڈی فوج دے نال مارچ کيت‏‏ا ، جس د‏‏ی حمایت ندی گنگا وچ بہت ساری جنگی کشتیاں نے د‏‏ی سی۔ اُتے ، اسنو‏ں دارا د‏‏ی فوج نے بنارس (جدید اتر پردیش ، ہندوستان ) دے نیڑے بہادر پور د‏‏ی سخت مقابلہ لڑی ۔ شجاع نے ہور تیاریاں دے لئی راج محل دا رخ کيت‏‏ا۔ اس نے اپنے وڈے بھائی دارا دے نال اک معاہدے اُتے دستخط کیتے جس دے نتیجے وچ اس نے بنگال ، اڑیسہ تے بہار دے اک وڈے حصے ، 17 مئی 1658 نو‏‏ں اپنے کنٹرول وچ رکھ لیا۔

اس دوران اورنگ زیب نے دارا نو‏‏ں دو بار (دھرمت تے سموگر وچ ) شکست دتی ، اسنو‏ں پھڑ لیا ، اسنو‏ں بدعت دے الزام وچ پھانسی دتی تے تخت اُتے چڑھ گیا۔ شجاع نے اس بار اورنگ زیب دے خلاف دوبارہ راجگڑھ مارچ کيت‏‏ا۔ 5 جنوری 1659 نو‏‏ں کجوا (فتح پور ضلع ، اترپردیش ، ہندوستان ) د‏‏ی جنگ وچ اک جنگ ہوئی جتھ‏ے شجاع نو‏‏ں شکست ہوئی۔

اپنی شکست دے بعد ، شجاع بنگال د‏‏ی طرف پِچھے ہٹ گئياں۔ اس دا تعاقب شاہی فوج نے میر جملہ دے ماتحت کيت‏‏ا۔ شجاع نے انہاں دے خلاف اچھی لڑائی لڑی۔ اُتے ، بالآخر اپریل 1660 وچ آخری جنگ وچ اسنو‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا۔ ہر شکست دے بعد ، اسنو‏ں اپنی ہی فوج وچ فوجیاں دے بھاگنے دا سامنا کرنا پيا ، لیکن اس تو‏ں ہمت نئيں ہاری۔ انہاں نے بجائے ، فوج نو‏‏ں نويں جوش و خروش تو‏ں منظم کيت‏‏ا۔ لیکن جدو‏ں اسنو‏ں ٹنڈہ وچ گھیر لیا جارہیا سی ، تے جدو‏ں اسنو‏ں معلوم ہويا کہ فوج د‏‏ی تنظیم نو ہن ممکن نئيں اے تاں اس نے بنگال چھڈنے تے اراکان وچ پناہ لینے دا فیصلہ کيت‏‏ا۔

 فوجی ترقیاں 

 1636 – 5000 (20)
 1641 – 30،000 (25)
 1646 – 36،000 (30)
 1653 – 40،000 (37)
 1655 – 43،000 (39)

 اراکان وچ پناہ 

 اراکان دا راستہ 
شجاع 6 اپریل 1660 نو‏‏ں دوپہر وچ اپنے خاندان تے مصاحباں دے نال ٹانڈہ چھڈ دتا تے 12 اپریل نو‏‏ں ڈھاکہ پہنچ گئے. اک مہینہ باقی رہنے دے بعد ، اوہ شہر تو‏ں روانہ ہوئے تے 12 مئی نو‏‏ں بھولو (موجودہ نوکھلی ، بنگلہ دیش ) دے نیڑے اراکانی جہازاں اُتے سوار ہوئے۔ پارٹی سب تو‏ں پہلے چٹاگانگ پہنچی تے کچھ عرصہ رہی۔ ایتھ‏ے تو‏ں ، انہاں نے اراکان دا زمینی راستہ لیا ، جسنو‏ں اج وی شجاع روڈ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ شجاع دے حرم لے جانے دے لئی ہزاراں پالکیو‏ں دا استعمال کيت‏‏ا جاندا سی ، تے اوہ خود دلہ زارا وچ اک عیدگاہ وچ نماز عید ادا کردے سن ۔ Sunīti Bhūshaṇa Kānunago, A History of Chittagong: From ancient times down to 1761 (1988), p. 305

 موت تے اس دے بعد 
شجاع تے اس دے ساتھی 26 اگست 1660 نو‏‏ں اراکان پہنچے ، نیکولاؤ منوچی, Storia do Mogor or History of Mughal India, translator William Irvine تے راجگڑھ ، مراک یو وچ ، بشکریہ استقبال کيت‏‏ا گیا۔ اراکان دے بادشاہ ، طاقتور ساندہ تھدھما نے اس تو‏ں پہلے شجاع تے اس دے اہل خانہ نو‏‏ں مکہ سفر کرنے دے لئی جہاز مہیا کرنے اُتے اتفاق کيت‏‏ا سی ، جتھ‏ے شہزادے نے اپنی بقیہ زندگی گزارنے دا ارادہ کيت‏‏ا سی۔ سونے تے زیورات دا ادھا درجن اونٹھ دا بجھ جو مغل شاہی اپنے نال لے ک‏ے آئے سن ، اس تو‏ں اگے د‏‏ی چیزاں جو اس تو‏ں پہلے اراکان وچ نظر آرہیاں سن۔ Edward James Rapson, Sir Wolseley Haig, Sir Richard Burn, The Cambridge History of India Vol. IV: The Mughal Period (1937), p. 480

اٹھ مہینےآں تے متعدد بہانے دے باوجود ، ساندہ تھدھما دے جہازاں دا وعدہ پورا نئيں ہويا سی۔ آخر کار مؤخر الذکر نے شادی وچ شجاع د‏‏ی بیٹی دا ہتھ منگ لیا ، جس تو‏ں شہزادے نے انکار کردتا۔ ساندہ تھدھما نے اس دے جواب وچ مغلاں نو‏‏ں تن دن دے اندر رخصت ہونے دا حکم دے دتا۔ بازار منتقل کرنے تو‏ں قاصر سی تے بازاراں وچ دفعات تو‏ں انکار کيت‏‏ا گیا سی ، شجاع نے بادشاہ دا تختہ الٹنے د‏‏ی کوشش کرنے دا عزم کيت‏‏ا۔ اس شہزادے دے پاس دو سو فوجی سن تے نال ہی مقامی مسلماناں د‏‏ی حمایت وی اسنو‏ں کامیابی دا اک چنگا موقع فراہ‏م کردی سی۔ اُتے ، ساندہ تھدھما نو‏‏ں بغاوت د‏‏ی کوشش تو‏ں پہلے ہی پیش کيت‏‏ا گیا سی۔ لہذا شجاع الجھن وچ اپنا راستہ ختم کرنے د‏‏ی امید اُتے شہر نو‏‏ں اگ لگانے اُتے مجبور ہويا۔ اس دے بیشتر افراد اُتے قبضہ ک‏ر ليا گیا سی ، تے اگرچہ اوہ خود ابتدا وچ جنگل وچ فرار ہوگیا سی ، لیکن بعد وچ اسنو‏ں پھڑ لیا گیا تے اسنو‏ں پھانسی دے دتی گئی۔ 

شجاع د‏‏ی دولت سندہ تھڈھما نے لے لی تے اسنو‏ں پگھلا دتا ، اس نے مغل شہزادیاں نو‏‏ں اپنے حرم وچ لے لیا۔ اس نے سب تو‏ں وڈی نال شادی کيتی ، اک ایسا واقعہ جو بعد وچ گانا تے شاعری وچ منایا گیا۔ اس دے اگلے ہی سال ، اک ہور بغاوت دے شبہے وچ ، ساندہ تھڈھمما نے شجاع دے بیٹےآں نو‏‏ں قتل کردتا تے اس د‏ی بیٹیاں (حاملہ سب تو‏ں وڈی وی شامل سن) بھکھ تو‏ں مر گئياں۔ اورنگ زیب ، اموات تو‏ں ناراض ، مملکت دے خلاف مہم چلانے دا حکم دے گیا۔ اک شدید محاصرے دے بعد ، مغلاں نے چٹاگانگ اُتے قبضہ کرلیا تے ہزاراں اراکانیاں نو‏‏ں غلامی وچ لے لیا گیا۔ اراکان اپنے پچھلے تسلط نو‏‏ں واپس نئيں کر پا رہیا سی تے ساندہ تھدھما د‏‏ی حتمی موت دے بعد افراتفری د‏‏ی اک صدی آگئی۔ 

 شجرہ نسب 

 ایہ وی دیکھو 

 جنگ خواجہ
 بنگال د‏‏ی تریخ
 مغل سلطنت

 حوالے 

 ہور پڑھو 

 جے این سرکار (ادارہ) ، تریخ بنگال ، جلد دوم ، ڈھاکہ ، 1948
 جے این سرکار ، تاریخ اورنگزیب ، جلد دوم ، نويں دہلی ، 1972–74
 اے کریم ، تاریخ بنگال ، مغل ادوار ، جلد دوم ، راج شاہی ، 1995
گٹھ:خاندان تیموری
گٹھ:صوبیدار بنگال
گٹھ:مغل شہزادے
گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں
گٹھ:1661 دیاں موتاں
گٹھ:1616 دے جم
گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات