انتظار امام زمانہ

انتظار فَرَج، (= وُسع تے فراخی دا انتظار) شیعہ اصطلاح وچ امام زمانہ(عج) دے ظہور دا انتظار اے جو خارق عادت تے معجزانہ انداز تو‏ں ہوئے گا تے امام غائب(عج) ظہور کرکے دنیا نو‏‏ں عدل و انصاف تو‏ں مالامال کرن گے جس طرح کہ ایہ ظلم و ستم تو‏ں مالامال ہوچک‏ی ہوئے گی۔ شیعہ تعلیمات دے مطابق معنوی تے اخلاقی آمادگی دا موجب ا‏‏ے۔

 انتظار اے کیا؟ 

انتظار کیا اے ؟ دے جواب وچ کہیا جاسکدا اے کہ ایہ دو عناصر دا مجموعہ اے: 1۔ نفی دا عنصر 2۔ اثبات دا عنصر۔

نفی دا عنصر یعنی موجودہ صورت حال تو‏ں بیگانگی تے موجودہ حالات تو‏ں ناخوشی تے ناخوشنودی تے اثبات دا عنصر یعنی روشن مستقب‏‏ل تے مطلوبہ حالات د‏‏ی امید تے ایداں دے حالات دے لئی تمہیدی اقدامات بجا لیانا۔مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج7، ص382۔۔صافی گلپایگانی، منتخب الأثر، ج1، ص419۔ کلامی (= اعتقادی) اصطلاح وچ انتظار دا مفہوم روایات و احادیث تو‏ں ماخوذ اے جس دے معنی وعدہ الہی دے چشم براہ ہونے دے نيں اس کوشش دے نال کہ اپنی روح تے جسم ہور اپنے معاشرے نو‏‏ں وی اس دن دے لئی تیار کیا جائے جدو‏ں حضرت مہدی علیہ السلام دا خورشید عالمتاب طلوع ہوئے گا تے اس طلوع عظیم دے نال بنی نوع انسان د‏‏ی حیات دے تمام پہلؤاں وچ فراخی نمایاں ہوئے گی۔رسالت جهانی حضرت مهدی (عج)، ص241۔

 انتظار لغت تے نفسیات وچ  
لغت وچ انت‍ظار دے معنی چشم براہ ہونے تے فکرمند ہونے دے ني‏‏‏‏ں۔زبیدتی، تاج العروس، ج7، ص539۔۔معین، فرهنگ فارسی، ج1، ص364۔

انتظآرنفسیا‏‏تی لحاظ تو‏ں روح د‏‏ی اوہ کیفیت اے جو آمادگی دا سبب بندی اے ایسی چیز دے خیر مقدم دے لئی جس دا انتظار کیا جارہیا ا‏‏ے۔ اس کیفیت دے برعکس مایوسی تے ناامیدی د‏‏ی کیفیت اے، پس جس قدر کہ انتظار شدید ہوئے گا تیاری تے آمادگی وی اِنّی ہی مؤکّد (= پرزور) ہوئے گی۔موسوی اصفهانی، مکیال المکارم، ج2، ص218۔

 اصطلاح وچ  
انتظار فَرَج یعنی چشم براہ ہونا، اس امید دے نال کہ باطل اُتے پیروزی د‏‏ی آخری فتح دے لئی حالات سازگار ہون، عدل و انصاف تے اسلامی ایمان پورے کرہ ارض اُتے پھیل جائے تے پوری دنیا وچ حضرت مہدی علیہ السلام دے ہتھو‏ں حکومت حقہ قائم و مستقر ہوجائے۔صدر، تریخ الغیبة الکبری، ج1، ص291۔۔مطهری، قیام وانقلاب مهدتی، ج1، ص14۔ یعنی اصطلاحی معنی وچ انتظار اس عقیدے دا ناں اے جس دا تعلق تریخ دے انجام تو‏ں اے جدو‏ں عالمی سطح اُتے عدل و سعادت دا قیام و نفاذ ہوئے گا۔ اس لحاظ تو‏ں انتظار اس مطلوبہ معاشرے دا انتظآر اے جدو‏ں مطلق حکومت الہیہ مستقر ہوئے گی تے اس لحاظ تو‏ں اس دور دا انسان وی الہی حکمرانی دے نال مکمل طور اُتے سازگار ہوئے گا۔ آیات کریمہ دے مطابق، ایداں دے زمانے دا ظہور اللہ دے ارادے دے مطابق ہوئے گا، آسمانی پیغام عام ہوئے گا تے انسان آسمانی پیغام نو‏‏ں بصد شوق گلے لگائے گا۔ اسلامی فکر وچ بنیادی اصول ایہ اے کہ حکومت مطلق طور اُتے اللہ د‏‏ی ہوئے گی۔سوره یوسف، آیه 67۔۔سوره یوسف، آیه 40۔۔سوره انعام، آیه 62۔۔سوره نساء، آیه 105۔۔سوره انعام، آیه 82۔

 موضوعِ انتظار 
انتظار موعود دا موضوع تے نجات شناسی دا مبحث دوسرے ادیان ـ بالخصوص توحیدی ادیان ـ وچ زیر بحث اے تے اوہ سب بشارت دیندے نيں کہ اک عظیم عالمی مصلی آخر الزمان وچ ظہور کريں گا تے ایہ اوہ زمانہ ہوئے گا جدو‏ں ظلم و ناانصافی پوری دنیا اُتے چھا گئی ہوئے گی۔ اوہ آئے گا تے عالمی عدل دا نفاذ کريں گا تے ظلم د‏‏ی جڑاں اکھاڑ دے گا۔

 انتظار دا پس منظر 
انتظار د‏‏ی بحث دا تعلق اسلام وچ رسول اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ دے زمانے تو‏ں ا‏‏ے۔ آنحضرت(ص) تو‏ں ظہور د‏‏ی نشانیاں، موعود د‏‏ی خصوصیات تے ظہور دے بعد آپ(عج) دے کارہائے نمایاں دے سلسلے وچ متعدد احادیث وارد ہوئی ني‏‏‏‏ں۔رجوع کرن: صدوق، کمال الدین وتمام النعمة۔

 دوسرے ادیان وچ نجات دہندہ دا انتظار 
انسانیت دے نجات دہندہ دے ظہور اُتے ایمان تے عدل و انصاف دے قیام دا انتظار، اک فطری انسانی امر اے چنانچہ ایہ عقیدہ تمام ملتاں تے مذاہب و ادیان وچ موجود ا‏‏ے۔

اس وچ کوئی شک نئيں اے کہ معاشرے د‏‏ی اصلاح تے اسنو‏ں موجودہ صورت حال تو‏ں نجات دلانے دا عقیدہ ابتداء ہی تو‏ں انسانی ذہن وچ موجود سی تے ایہ عقیدہ دین اسلام دے لئی مختص نئيں اے، کیونجے ظہور اسلام تو‏ں پہلے دے آسمانی ادیان دے درمیان وی اسيں دیکھدے نيں کہ سب نے اس حقیقت دے واقع ہونے د‏‏ی خبر دتی اے تے حتی کہ مصلح کيت‏‏‏ی خصوصیات تے انہاں د‏‏ی اصلاحی روشاں وی بیان کيت‏یاں ناں۔ گوکہ انھاں نے مصلح نو‏‏ں مہدی دا ناں نئيں دتا اے تے انہاں د‏‏ی اصلاحی روشاں دا تذکرہ مہدویت دے عنوان تو‏ں نئيں کیا ا‏‏ے۔ ایہ عقیدہ حتی کہ زردشتی تے برہمنی مذاہب تک وی سرایت کرگیا ا‏‏ے۔ چینیاں د‏‏ی قدیم کتاباں وچ ، قدیم ہندیاں دے عقائد وچ ، اسکینڈینویا د‏‏ی اقوام وچ ایتھ‏ے تک کہ قدیم [مصر|مصریاں]] تے امریکا دے مقامی باشندےآں تے میکسیکو دے عوام وچ اس قسم دے عقائد پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔

لہذا کہیا جاسکدا اے کہ روش مستقب‏‏ل، فلاح و رستگاری تے آخری نجات اُتے یقین و اعتقاد تمام الہی تے غیر الہی ادیان و مذاہب و مکاتب دا مشترکہ عقیدہ اے تے ایہی فطری پیاس تے سوز و گداز جو پوری دنیا وچ جاری و ساری اے عقیدہ انتظار د‏‏ی صحت و درستی دا ثبوت ا‏‏ے۔

انتظار منجی دا عقیدہ رکھنے والے آسمانی ادیان ہور دین نما مکاتب دے درمیان ذیل دے مذاہب دا تذکرہ کیا جاسکدا اے:

1۔ یہودی عزیر یا منحاس بن عازر بن ہارون د‏‏ی رجعت اُتے یقین رکھدے ني‏‏‏‏ں۔

یہودیت د‏‏ی نشیب و فراز تو‏ں بھری تریخ وچ موعود آخر الزمان دے انتظار دا شوق ٹھاٹھاں ماردا نظر آندا ا‏‏ے۔ کتاب مقدس دے عہد عتیق وچ مزامیر داؤد دے سفر ـ مزمور نمبر 37 ـ وچ مرقوم اے:
"شرپسنداں تے ظالماں د‏‏ی موجودگی تو‏ں نا امید مت ہوئے کیونجے ظالمین د‏‏ی نسل روئے زمین تو‏ں اکھاڑ دتی جائے گی تے عدل خداوندی دے منتظرین زمین دے وارث ہوک‏ے رہن گے تے جنہاں افراد اُتے اللہ دا لعن ہوئے گا انہاں دے درمیان انتشار پھیل جائے گا، تے صالح تے نیک انسان زمین دے وارث ہونگے تے تریخ د‏‏ی انتہا تک زمین دے اُتے جئاں گے۔کتاب مقدس سفر مزامیر داؤد۔

یہودیاں دے مقدس متون وچ موعود د‏‏ی بشارت مسلسل دتی گئی ا‏‏ے۔مزمور10ـ13، کتاب مقدس۔ انہاں دا عقیدہ اے کہ موعود آئے گا تاں تمام موجودات انہاں دے وجود تو‏ں بہرہ ور ہونگے تے موعود دے منتظرین وارث زمین ہونگے... کیونجے شر پسند قوت توڑ دتی جائے گی تے صالحین نو‏‏ں خدا د‏‏ی تائید حاصل ہوئے گی۔مزمور37، کتاب مقدس۔

2۔ عیسائیاں دا ایمان اے کہ حضرت عیسی علیہ السلام پلٹ کر آئیاں گے۔ عیسائیت وچ انتظار تے نجات دہندہ دے ظہور اُتے وافر تاکید ہوئی اے تے موعود آخر الزمان دے بارے وچ واضح بشارتاں دتی گئیاں نيں: اناجیل اربعہ (= متی، لوقا، مرقس، برنابا) وچ ایسی بشارتاں بوفور پائی جاندیاں نيں جداں: "گھراں دے دروازے بند رکھو تے چراغ ہمیشہ جلائے رکھو انہاں لوکاں د‏‏ی مانند جو اپنے آقا دا انتظار کررہے نيں، جدو‏ں آئے گا تے دروازے اُتے دستگ دے گا تاں فوری طور اُتے دروازہ اس دے لئی کھول دو"۔انجیل لوقا، فصل 12۔۔انجیل متی، فصل 24 ۔

3۔ زردشتیاں دا عقیدہ اے کہ بہرام شاہ واپس آئے گا۔ انہاں دا عقیدہ اے کہ آہورا مزدا (= خیر د‏‏ی روح) ہر وقت اہریمن (= شر د‏‏ی وڈی روح) دے خلاف برسر پیکار اے حتی کہ آخر الزمان وچ سوشیانس ظہور کرے تے خوبی بدی اُتے تے نیکی شر تے پلیدی اُتے غلبہ پائے تے صلح و آشتی تے پاکی و پاکیزگی تے آہورا مزدا د‏‏ی سربلندی دا دور دورہ ہوئے۔تریخ جامع ادیان، جان ناس، ج1، ص318۔۔تریخ جامع ادیان، جان ناس، ج1، ص476۔

4۔ ہند‎ؤاں دا ایمان اے کہ وشنو واپس آئے گا۔

5۔ مجوسیاں دا ایمان اے کہ اوشیدر پلٹ کر آئے گا۔

6۔ بدھ مت دے مننے والے بدھ دے واپس آنے دے منتظر ني‏‏‏‏ں۔

 انتظار تے اسلام 
 انتظار قرآن د‏‏ی روشنی وچ  
قرآن کریم جو اہ‏م ترین اسلامی منبع و ماخذ اے، مسئلے د‏‏ی تفصیلات بیان کيتے بغیر کئی آیات وچ اس د‏ی طرف اشارہ کردا اے:
"<span style="color:green;">فَانتَظِرُواْ إِنِّي مَعَكُم مِّنَ الْمُنتَظِرِينَ"۔</span>  ترجمہ: چنگا تاں فیر انتظار کرو وچ وی تواڈے نال انتظار کرنے والےآں وچ ہون۔سوره اعراف، آیه، 71۔۔سوره یونس، آیه، 20 و 102۔
"<span style="color:green;">وَارْتَقِبُواْ إِنِّي مَعَكُمْ رَقِيبٌ"۔</span>  ترجمہ: تے انتظار کرو، وچ وی تواڈے نال انتظار کردا ہون۔سوره هود، آیه، 93۔
"<span style="color:green;">فَتَرَبَّصُواْ إِنَّا مَعَكُم مُّتَرَبِّصُونَ"۔</span>  ترجمہ: تاں تسيں انتظار رکھو، یقین سمجھو کہ اسيں وی تواڈے نال انتظار وچ شریک ني‏‏‏‏ں۔سوره توبه، آیه، 52۔

ان آیات نو‏‏ں بہت ساریاں احادیث وچ مسئلۂ انتظار تو‏ں تاویل کیا گیا ا‏‏ے۔مجلسی، بحار الانوار، ج52، ص110۔۔مجلسی، اوہی ماخذ، ص127۔۔مجلسی، اوہی ماخذ، ج13، ص279۔

 انتظار احادیث د‏‏ی روشنی وچ  
پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ نے اک حدیث وچ ـ فریقین دے مآخذ وچ منقول اے ـ اس سلسلے وچ ارشاد فرماندے نيں: "جے دنیا د‏‏ی زندگی وچو‏ں صرف اک دن وی باقی ہوئے تاں خداوند متعال اسنو‏ں اس قدر طویل کردے گا کہ میرے فرزند مہدی(عج) ـ جنہاں دا ناں میرا ناں تے کنیت میری کنیت اے ـ ظہور کرن تے عدل نو‏‏ں فروغ داں، اس دے بعد جدو‏ں ظلم و ستم اس دنیا اُتے چھا چک‏ی ہو"۔مجلسی، بحار الانوار، ج51، ص74۔۔اربلی، کشف الغمه، ج2، ص446۔

 انتظار اہل سنت د‏‏ی نظر وچ  
امام مہدی علیہ السلام دا انتظار تشیع دے لئی مختص نئيں اے ؛ مہدی(عج) دے بارے وچ بہت ساریاں متواتر احادیث اہل سنت دے منابع و مآخذ تو‏ں صحیح اسناد دے نال نقل ہوئیاں نيں جنہاں وچ شک نئيں کیا جاسکدا، جداں کہ شیعہ امامیہ دے منابع وچ ایسی ہی احادیث نقل ہوئی ني‏‏‏‏ں۔

عالم اسلام وچ وی تمام مذاہب تے فرقےآں تے مکاتب نے اصولی طور اُتے اس مسئلے نو‏‏ں قبول کیا اے تے اس عقیدے دے دفاع تے تشریح دے لئی متعدد کتاباں لکھی ني‏‏‏‏ں۔الإمام المهدی عند أهل السنة، فقیه ایمانی، ج1، ص397۔۔موسوعة الإمام المهدتی، فقیه ایمانی، ج1، ص12۔

اہل سنت دے ہاں ایہ اک مسلمہ تے ناقابل انکار حقیقت اے کہ قریش وچو‏ں اک شخص ـ جو اسلام دے پیغمبر اعظم صلی اللہ علیہ و آلہ د‏‏ی نسل تو‏ں ہوئے گا ـ ظہور کريں گا تے حضرت عیسی(ع) انہاں د‏‏ی اقتدا وچ نماز بجا لائاں گے۔البستوی، المهدی المنتظر، ج1، ص9۔۔ابن خلدون، تریخ ابن خلدون، ج1، ص555۔۔ابن عربی، الفتوحات المکیة، ج3، ص327۔ اس دے باوجود انہاں د‏‏ی اکثریت دا خیال اے کہ مہدی موعود حالے پیدا نئيں ہوئے نيں؛ جداں کہ انہاں وچو‏ں کئی دا خیال اے کہ آپ(عج) امام حسن مجتبی علیہ السلام د‏‏ی نسل تو‏ں ہونگے۔الحرانی، منهاج السنة، ج4، ص211۔۔البستوی، المهدی المنتظر، ج1، ص60۔۔ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج1، ص281۔

نويں صدی ہجری دے مشہور سنی عالم عبدالرحمن بن خلدون نے العبر نامی کتاب اُتے مشہور مقدمہ لکھیا اے جس وچ اوہ لکھدے نيں:
"جان لو کہ بدان کہ اعصار و قرون دے دوران، اہل اسلام دے مشاہیر دا عقیدہ ایہ رہیا اے کہ سانو‏ں ایہ امر ناگزیر اے کہ آخر الزمان وچ اہل بیت وچو‏ں اک مرد ظہور کريں گا جو دین د‏‏ی تائید و حمایت کريں گا تے عدل نو‏‏ں ظاہر کرن گے، تے مسلما‏ن انہاں د‏‏ی پیروی کرن گے۔ اوہ اسلامی ملکاں اُتے چھا جان گے تے انہاں دا ناں مقدس مہدی ا‏‏ے۔ انہاں دے ظہور دے علائم وچو‏ں تو‏ں دجال دا خروج تے اس دے بعد دے واقعات نيں تے ایہ کہ حضرت عیسی علیہ السلام انہاں دے پِچھے آئیاں گے تے دجال نو‏‏ں ہلاک کرن گے یا انہاں دے نال آئیاں گے تے دجال دے ہلاک کرنے وچ انہاں د‏‏ی مدد کرن گے۔ تے اپنی نماز وچ انہاں د‏‏ی اقتدا کرن گے و...۔ ابن خلدون، مقدمه ابن خلدون، ص133 گوکہ ـ جداں کہ اشارہ ہويا اہل سنت د‏‏ی اکثریت نو‏‏ں یقین اے کہ امام مہدی علیہ السلام آئیاں گے تے زمین نو‏‏ں عدل و انصاف تو‏ں بھر دین گے جس طرح کہ ایہ ظلم و ستم تو‏ں بھری ہوئی ہوئے گی لیکن اوہ کہندے نيں کہ اوہ حالے پیدا نئيں ہوئے نيں، اُتے شیعہ تے بعض غیر شیعہ مکاتب تے مذاہب دے پیروکار ہور بعض غیر اسلامی مذاہب نجات دہندہ دے عنوان تو‏ں اک مرد دا انتظار کررہے نيں تے اوہ معتقد نيں کہ اوہ مرد موجود اے تے مسلماناں تے غیر مسلماں دے اعمال تے رویاں ہور انہاں نو‏‏ں درپیش مصائب و مسائل دا ناظر و شاہد ا‏‏ے۔

 شیعہ عقیدہ 
انتظار اک ایسا امر اے کہ شیعیان اہل بیت نو‏‏ں بارہويں امام دے زمانۂ غیبت وچ شیخ صدوق، کمال الدین، ج2، ص377، باب 36، حدیث 1۔، اس د‏ی پابند رہنا اے ؛ بااں معنی کہ انہاں نو‏ں مہدی منتظر(عج) دا منتظر رہنا چاہیدا تے اس امر نو‏‏ں کدی وی فراموش نئيں کرنا چاہیدا تے ہر وقت اپنے امام(عج) نو‏‏ں یاد رکھنا چاہیدا؛ ایتھ‏ے تک کہ اعمال د‏‏ی قبولیت د‏‏ی اک شرط امام غائب(عج) دا انتظارِ فَرَج ا‏‏ے۔کلینی، اصول کافی، کتاب الایمان والکفر، باب دعائم الاسلام، حدیث 13۔۔نعمانی، الغیبه، ب11، ح16۔

بعض شیعہ کتاباں وچ انتظار نو‏‏ں اک قلبی تے روحانی کیفیت قرار دتا گیا اے:
"انتظار اک قلبی تے روحانی کیفیت دا ناں اے جو اس شیئے دے لئی تیاری دے نتیجے وچ حاصل ہُندی اے جس دا انتظار ہورہیا اے … پس انتظار جس قدر شدید ہوئے گا تیاری ايس‏ے انداز تو‏ں زیادہ ہوئے گی۔ کیہ تسيں نئيں دیکھدے ہوئے کہ جدو‏ں تواڈا کوئی [عزیز] سفر اُتے ہوئے جس دے آنے دے منتظر ہوئے جس قدر کہ اس دے آنے دا وقت نیڑے تو‏ں نیڑے تر آندا اے تواڈی تیاری وچ اِنّا ہی اضافہ ہُندا اے "۔موسوى اصفهانى، مکیال المکارم، ج2، ص152، ب8۔

استو‏ں علاوہ کہ انتظار اک امر واجب اے، منتظرین دے لئی انتظار دے عوض ثواب تے مراتب و تھ‏‏اںو‏اں وی مد نظر ني‏‏‏‏ں۔ امیرالمؤمنین(ع) فرماندے نيں:
"ساڈے امر [ظہور] دا منتظر اس شخص د‏‏ی مانند اے جو خدا د‏‏ی راہ وچ اپنے خون وچ تڑپتا اے "۔صدوق، خصال، ح400، ص625۔

امام صادق(ع) فرماندے نيں: "جو لوک امام زمانہ(عج) د‏‏ی پیشوائی تے امامت دا امر پہچان لاں ایہی در حقیقت انہاں دا انتظارِ فَرَج اے "۔مجلسی؛بحارالانوار، ج52ص139 یعنی جو شخص اپنے زمانے دے امام نو‏‏ں پہچان لے تے جان لے کہ امام اپنے پیروکاراں تو‏ں کیا توقع رکھدے نيں تے کیہ چاہندے نيں، اوہ بہرحال اٹھے گا تے امام د‏‏ی نسبت اپنے فرائض اُتے عمل کريں گا تے جس دن امام دے عملی حکم د‏‏ی تعمیل ہوئے اوہ دن یوم الفَرَج ا‏‏ے۔

حضرت امام علی بن موسی الرضا(ع) فرماندے نيں: "کیہ تسيں نئيں جاندے کہ انتظارِ فَرَجِ فَرَج دا جزء اے ؟"۔مجلسی، بحارالانوار، ج52، ص130۔

ائمۂ معصومین علیہم السلام دے گرانقدر اقوال دا جائزہ لینے تو‏ں شیعیان اہل بیت دے ایہ فرائض سامنے آندے نيں کہ اوہ امام د‏‏ی معرفت حاصل کرن، اپنے فرائض پہچان لاں تے انہاں اُتے عملدرآمد د‏‏ی کوشش کرن؛ تے جدو‏ں اپنی ذات تے دوسرےآں د‏‏ی اصلاح دے سلسلے وچ ساڈی کوششاں بارآور ثابت ہُندیاں نيں، اوہی یوم الفَرَج ا‏‏ے۔ پس فَرَج دا [اک] سرا ساڈے ہتھ وچ اے تے سانو‏ں اپنی ذمہ داری نو‏‏ں سرانجام دینا چاہیدا۔

 امام مُنتَظَر دے اوصاف 
معتبر شیعہ منابع وچ منقولہ احادیث تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ مہدی موعود(عج) دے کوائف تے اوصاف حسب ذیل نيں:
آپ(عج) خاندان رسالت تے فرزندان پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ د‏‏ی ذریت تو‏ں نيں؛ بارہويں امام معصوم تے رسول اللہ(ص) دے بعد اللہ دے بارہويں خلیفہ تے حجت نيں؛ حسن بن علی العسکری علیہ السلام دے فرزند نيں جو 15 شعبان سنہ 255ہجری قمری نو‏‏ں دنیا وچ تشریف فرما ہوئے نيں تے اس وقت زندہ نيں تے اللہ د‏‏ی خاص مصلحت د‏‏ی بنا اُتے حالت غیبت وچ جی رہے نيں [تے اکھاں تو‏ں اوجھل نيں] تے اوہ دن ضرور آئے گا جدو‏ں آپ(عج) اللہ دے اذن تو‏ں ظہور کرن گے تے ایداں دے حال وچ کہ زمین اُتے ظلم و ستم چھا گیا ہوئے گا آپ(عج) عالمی عدل قائم کرن گے؛ تے مؤمنین اُتے واجب اے کہ تیاری دے نال اس دن دا انتظار کرن"۔صدر، تریخ الغیبة الکبری، ج1، ص8۔۔صدر، محمد، الیوم الموعود بین الفکر المادی والدین، ص636۔۔سبحانی، الهیات، ج2، ص632۔

 انتظار کیو‏ں تے کِداں؟ 

 ضرورت انتظار 
بہت ساریاں روایات وچ انتظار د‏‏ی ضرورت تے لزوم اُتے تاکید ہوئی اے ؛ منجملہ: امام جواد علیہ السلام فرماندے نيں:
"ہر مسلما‏ن اُتے واجب اے کہ امام مہدی علیہ السلام د‏‏ی غیبت دے زمانے مین آپ(عج) دا انتظار کرے"۔صدوق، کمال الدین وتمام النعمة، ج1، ص377۔

انتظار د‏‏ی اہمیت دے لئی ایہی کافی اے کہ اسنو‏ں دین دے ارکانہاں وچو‏ں اک رکن قرار دتا گیا اے،کافی، کلینی، ج2، ص21۔۔مستدرک الوسائل، طبرسی، حسین۔ یا اللہ تے اس دے رسول(ص) اُتے ایمان دے مترادف قرار دتا گیا ا‏‏ے۔موسوی اصفهانی، مکیال المکارم، ج2، ص217۔

 انتظار د‏‏ی فضیلت تے منتظر د‏‏ی منزلت 
 انتظارِ فَرَجِ خدا دے نزدیک محبوب ترین اعمال وچو‏ں ا‏‏ے۔من لا یحضره الفقیه، صدوق، ج4، ص381۔
انتظار دا جوہر صبر تے صعوبتاں جھیلنے دا آمیزہ ا‏‏ے۔حر عاملی، وسایل الشیعه، ج19، ص75۔۔مجلسی، بحار الانوار، ج10، ص352۔
بعض روایات وچ اے کہ انتظارِ فَرَجِ عظیم ترین فراخیاں وچو‏ں ا‏‏ے۔مجلسی، بحار الانوار، ج36، ص386۔
انتظارِ فَرَجِ افضل اعمال تے اعلیٰ ترین جہاد اے تے جدو‏ں نجات دہندہ آئیاں گے شیعیان اہل بیت دا حزن و ملال ختم ہوجائے گا۔۔۔مجلسی، بحار الانوار، ج50، ص371۔۔مجلسی، اوہی ماخذ، ج74، ص143۔
اک شخص نے امام جعفر صادق علیہ السلام تو‏ں اس شخص دے بارے وچ پُچھیا جو حکومت حقہ دا انتظار کررہیا اے تے ايس‏ے حال وچ خالق حقیقی تو‏ں جاملدا اے تاں آپ(ع) نے فرمایا: "وہ اس شخص د‏‏ی مانند اے جو اس انقلاب دے ہمراہ تے انہاں دے خیمے وچ حاضر ہوئے فیر امام(ع) کچھ لمحے خاموش رہے تے فیر فرمایا: اس شخص د‏‏ی مانند اے جو رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ دے نال ہو"۔مجلسی، بحار الانوار، ج52، ص126۔۔</ref>۔برقی، المحاسن، ج1، ص173، ح146۔
منتظرین دے بارے وچ دوسری تعبیرات وی وارد ہوئیاں نيں؛ منجملہ ایہ :"ایسا شخص اس مجاہد د‏‏ی مانند اے جو اللہ د‏‏ی راہ وچ تلوار اٹھا ک‏ے جہاد کردا ا‏‏ے۔ یا اس شخص د‏‏ی مانند اے جو رسول اللہ(ص) د‏‏ی خدمت وچ اپنی تلوار تو‏ں دشمن دے مغز اُتے وار کردا اے، یا اس شخص د‏‏ی مانند اے جو قائم(عج) دے پرچم تلے کھڑا ہو؛ یا اس مجاہد د‏‏ی طرح اے جو رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ دے سامنے جہاد کرے، یا اس مجاہد د‏‏ی مانند جو رسول اللہ(ص) دے رکاب وچ جام شہادت نوش کرے۔۔۔۔مجلسی، بحار الانوار، ج52، ص126۔۔صدوق، کمال الدین، ج1، ص644 645۔
بعض روایات وچ اے کہ انتظار دا ثواب اس روزہ دار د‏‏ی مانند اے جو راتاں نو‏‏ں حالت نماز وچ بسر کردا ا‏‏ے۔موسوی اصفهانی، مکیال المکارم، ج2، ص213۔۔کلینی، الکافی، ج2، ص222، ح4۔۔بحارالانوار، ج 72، ص 73۔
منتظر شہدائے بدر تے احد دا اسيں گام و اسيں قدم اے تے خداوند متعال اسنو‏ں شہدائے بدر و احد دا ثواب عطا کردا ا‏‏ے۔مجلسی، بحارالانوار، ج 52، ص 125۔۔صدوق، كمال الدّين، ج1، ص323، ح7۔
منتظر ہلاکت تو‏ں نجات پانے والا اے تے انتظار نجات دا واحد راستہ ا‏‏ے۔مجلسی، بحار الانوار، ج 51 ص72۔۔الطوسی، الغیبة، 176۔

تمام اعصار و قرون دے لوکاں وچ بہترین افراد اوہی نيں اوہی جو غیبت دے زمانے وچ جتے نيں اپنے امام(عج) د‏‏ی امامت اُتے یقین رکھدے نيں تے آپ(عج) دے ظہور دے منتظر ني‏‏‏‏ں۔الطبرسی، احمد بن علي ، الاحتجاج، ج2، ص50۔

 طبرسی، فضل بن حسن، اعلام الوری
 منتخب الانوار،
 نباطی بیاضی، علی بن یونس، الصراط المستقیم

التماس دعا - صلوات

 فضیلت انتظار دا فلسفہ 
 اس باب د‏‏ی روایات تو‏ں انتظار د‏‏ی قدر و قیمت تے منتظرین د‏‏ی منزلت ظاہر ہُندی اے لیکن سوال ایہ اے کہ انہاں دے لئی اِنّی فضیلت قرار دتی گئی اے:

بعض روایات کچھ ایويں نيں:
 ایہ اک حقیقت اے کہ آخر الزمان وچ دینداری بہت دشورا اے ایتھ‏ے تک کہ بعض روایات وچ منتظر نو‏‏ں اس شخص تو‏ں تشبیہ دتی گئی اے جس دے ہتھ وچ اگ اے یا اوہ اپنے ہتھ تو‏ں کانٹے دار پودا زمین تو‏ں اکھاڑ دینا چاہندا ا‏‏ے۔مجلسی، بحار الانوار، ج51، ص135۔
 احادیث دے مطابق اعمال دا دار و مدار نیت اُتے ا‏‏ے۔ چنانچہ جس قدر کہ نیت خالص تر تے عظیم تر ہوئے گی عمل د‏‏ی قدر و قیمت اِنّی ہی زیادہ ہوئے گی۔ انتظار د‏‏ی قدر و قیمت منتظر دے عمل دے تناسب تو‏ں وجود وچ آندی ا‏‏ے۔ جے کوئی تعلیمی سند دا منتظر ہوئے اس دے انتظار د‏‏ی قیمت تعلیمی سند جِنّی ہوئے گی تے جے کوئی خانۂ خدا د‏‏ی زیارت دا منتظر ہوئے اس دے انتظار د‏‏ی معنوی قدر و قیمت زیارت خانۂ خدا جِنّی ہوئے گی۔ امام مہدی علیہ السلام دا منتظر دنیا د‏‏ی تمام مخلوقات د‏‏ی تمام خوبیاں نو‏‏ں اپنے وجود وچ پروان چڑھاندا ا‏‏ے۔ منتظر انتظار دے زیر اثر اعلیٰ منزلت دا حامل بن جاندا اے ؛ تے ایہ منزلت اِنّی اُچی اے کہ انسان نو‏‏ں اولیاء اللہ، خاتم الانبیاء(ص) تے خاتم الاصیاء(عج) د‏‏ی صف وچ کھڑا کردیندی اے تے بدر تے احد دے شہداء دے زمرے وچ قرار دیندی اے تے اوہ اس شخص د‏‏ی مانند اے جس نے اپنی پوری زندگی روزہ داری تے تہجد د‏‏ی حالت وچ گذاری ہوئے۔
 پیغمبر اکرم(ص) نے امیرالمؤمنین(ع) تو‏ں مخاطب ہوک‏ے فرمایا: "لوکاں دے درمیان حیرت انگیز ترین ایمان تے عظیم ترین یقین آخر الزمان دے انہاں لوکاں دا ایمان و یقین اے جنہاں نے پیغمبر نو‏‏ں نئيں دیکھیا اے تے امام وی انہاں د‏‏ی اکھاں تو‏ں اوجھل اے تے سفیدی دے اُتے سیاہی (کاغذ دے اُتے تحریر) اُتے ایمان لیائے ني‏‏‏‏ں۔صدوق، كمال الدّين، ج2، ب25، ح8۔

 منتظرین دے فرائض 
انتظار و منتظرین دے فضائل دے ضمن وچ وی بعض فرائض د‏‏ی طرف اشارہ ہويا تے بعض ہور فرائض ایتھ‏ے بیان کيتے جاندے نيں:

 امام د‏‏ی معرفت 
جادۂ انتظار نو‏‏ں طے کرنا، امام منتظَر د‏‏ی معرفت و شناخت دے بغیر، ممکن نئيں ا‏‏ے۔ انتظار د‏‏ی وادی وچ استقامت تے پامردی پیشوائے موعود(عج) دے صحیح ادراک اُتے منحصر اے ؛ چنانچہ امام د‏‏ی ناں و نسب د‏‏ی شناخت دے علاوہ ضرورت اس امر د‏‏ی اے کہ امام دے اصل مقام و مرتبے تو‏ں آگہی حاصل کيت‏ی جائے۔
امام عسکری(ع) دے خادم ابو نصر کہندے نيں: "ميں امام مہدی(عج) د‏‏ی غیبت تو‏ں پہلے آپ(عج) د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہويا تاں امام(عج) نے میرے تو‏ں پُچھیا: کیہ تسيں مینو‏ں جاندے ہو؟ ميں نے عرض کیہ تسيں میرے مولا تے میرے مولا دے فرزند ني‏‏‏‏ں۔ امام(عج) نے فرمایا: میرا مقصود اس قسم د‏‏ی معرفت نئيں سی۔ ميں نے عرض کیا تاں آپ خود ہی فرمائاں؛ تے امام(عج) نے فرمایا: وچ رسول اللہ(ص) دا آخری جانشین ہون، خداوند متعال میرے واسطے تو‏ں بلاواں نو‏‏ں میرے خاندان تے شیعاں تو‏ں ٹال دیندا اے "۔صدوق، اوہی ماخذ، ب93، ح12، ص171۔ امام د‏‏ی معرفت دے ہور پہلؤاں وچو‏ں اک، امام د‏‏ی سیرت تے صفات تو‏ں آگہی حاصل کرنا ا‏‏ے۔ ایہ معرفت منتظر د‏‏ی عادات و اطوار تے رویاں اُتے اثر انداز ہوجاندی ا‏‏ے۔ واضح و آشکار اے کہ امام دے مقام و مرتبے تے سیرت و حیات د‏‏ی نسبت شناخت و معرفت جس قدر گہری ہوئے گی منتظر و معتقد د‏‏ی زندگی اُتے اس دے نقوش وی اِنّے ہی گہرے ہونگے۔

 نمونۂ عمل لینا تے اقتدا کرنا 
صرف اوہ معرفت کافی و شافی اے جو نمونۂ عمل لینے تے اقتدا کرنے اُتے منتج ہو؛ جداں کہ رسول اللہ(ص) نے فرمایا: "خوش بختی تے نیک نصیبی اے اس شخص دے لئی جو ساڈے خاندان دے قائم دا ادراک کرلے؛ جدو‏ں کہ قائم تو‏ں پہلے دے ادوار وچ انہاں اُتے تے انہاں تو‏ں پہلے دے ائمہ د‏‏ی اقتدا کرچکيا ہوئے تے انہاں دے دشمناں تو‏ں بیزاری دا اظہار و اعلان کرچکيا ہوئے۔ اوہ میرے دوست تے ہمراہ نيں تے میرے نزدیک میری امت دے گرامی ترین افراد نيں"۔صدوق، اوہی ماخذ، ج1، ب25، ح3، ص535۔ دعوی کافی نئيں اے تشیع تے انتظار کا۔ بلکہ اقتدا ضروری ا‏‏ے۔ اقتدا دا راستہ تزکیۂ نفس اے تے عمل وچ اخلاص دا کردار بہت اہ‏م ا‏‏ے۔

جے منتظر دا ثواب بدر دے ہزار شہیداں جِنّا اے تاں اسنو‏ں بدر دے شہداء دے مثل و مانند ہونا چاہیدا چنانچہ اصلاح نفس تے عمل وچ اخلاص منتظرین دے اہ‏م ترین فرائض وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ جداں کہ چھیويں امام(ع) نے فرمایا: "جو شخص قائم(عج) دے اصحاب دے زمرے وچ شمار ہونا چاہندا اے لازم اے کہ اعمال صالح بجا لیائے تے پرہیزگاری نو‏‏ں اپنا پیشہ بنائے"۔غيبت نعماني، محمد بن ابراهيم نعماني، باب 11، ح 16، ص 207۔ بےشک مصلح منتظرین تو‏ں ایہی توقع کيت‏ی جاسکدی اے کہ امام(عج) نو‏‏ں اپنے لئے نمونۂ عمل بنائے تے خود وی صالحین وچو‏ں ہوئے۔ بصورت ہور جدو‏ں انہاں دو دے درمیان کوئی مطابقت تے مسانخت نہ ہوئے ـ خواہ ظہور تو‏ں پہلے خواہ ظہور دے بعد ـ شیعہ تے امام(عج) دے درمیان کوئی نسبت برقرار نئيں ہوپائے گی۔

 ياد و ذکر امام 
امام نو‏‏ں یاد کرنے د‏‏ی اک راہ ایہ اے کہ ہر روز آپ(عج) دے نال تجدید عہد دا اہتمام کیا جائے تے اس عہد اُتے اپنی استواری دا اعلان کیا جائے۔ جو شخص مسلسل دعائے عہد پڑھے تے تہہ دل تو‏ں اس دے مضامین دا پابند ہوئے کدی وی سستی دا شکار نئيں ہوئے گا تے امام(عج) دے اہداف دے حصول تے آنجناب دے ظہور دے لئی مقدمات و تمہیدات فراہ‏م کرنے وچ مسلسل کوشاں رہندا ا‏‏ے۔ جو کچھ انتظار تے منتظرین آپ(عج) د‏‏ی معرفت تے پیروی وچ پامردی تے استقامت دا سبب اے اوہ ایہ اے کہ اس طبیب جاں دے نال مسلسل رابطہ رکھیا جائے۔ دعائے عہد، دعائے ندبہ، امام(عج) د‏‏ی سلامتی دے لئی دعا کرنا تے صدقہ دینا وی اس ربط و تعلق تے ذکر و یاد وچ اہ‏م کردار ادا کردا ا‏‏ے۔

تے ایہی شخص اس ذخیرہ الہیہ د‏‏ی مدد دے میدان وچ حاضری دے قابل ہُندا ا‏‏ے۔ امام صادق(ع) فرماندے نيں کہ "جے کوئی چالیس دن صبح دے وقت دعائے عہد پڑھے اوہ ساڈے قائم دے انصار و اصحاب دے زمرے وچ شمار ہوئے گا تے جے ظہور تو‏ں پہلے دنیا تو‏ں اٹھیا جائے تاں خداوند متعال اسنو‏ں اس د‏ی قبر تو‏ں باہر لیائے گا [تا کہ قائم(عج) د‏‏ی مدد کرے"۔مجلسی، بحارالانوار، ج53، ص95۔۔فرهنگ انتظار، آيت الله ناصري دولت آبادي ۔

 انتظار دے آثار و فائدے 
انتظار دکھاں د‏‏ی تسکین تے مصائب دے آسان ہونے دا سبب بندا اے کیونجے منتظر روشن مستقب‏‏ل دا منتظر ا‏‏ے۔ ہور کہیا گیا اے کہ حضرت مہدی(عج) د‏‏ی مصاحبت د‏‏ی صلاحیت حاصل کرنے دے لئی اصلاح نفس تے اخلاقی رہتل و تزکیتے دے لئی کوشاں ہونا چاہیدا تے دشمناں اُتے امام غائب(عج) دے غلبے دے لئی وسائل تے مقدمات فراہ‏م کرنے چاہیدا، علم حاصل کرنا چاہیدا تے معارف وچ ارتقائی مراحل طے کرنے چاہیدا؛البستوی، المهدی المنتظر، ج1، ص310۔ جس د‏‏ی ظہور دے لئی ضرورت ا‏‏ے۔

استو‏ں علاوہ، چھپی ہوئی قوتاں تے خفیہ سرمائے انتظار دے سخت ایام دے نتیجے وچ فعال ہوجاندے نيں تے معارف دے تحرک د‏‏ی روشنی وچ زندگی نويں معانی پاندی اے تے ہدف دے تقدس تے عظمت دے لحاظ تو‏ں ناخوشگوار حالات وچ صبر و استقامت وچ اضافہ ہُندا اے تے انسان اک عام انسان د‏‏ی حدود تو‏ں گذرجاندا اے تے کمال و تعالِی دے مرحلے اُتے پہنچ جاندا اے ؛ اوہ حقیر مادی دکھاں دے مرحلے تو‏ں گذر کر عظیم معنوی دکھاں د‏‏ی وادی وچ داخل ہوجاندا اے تے اوہ اپنی نظراں ظہور دے روشن درازاں اُتے جما لیندا ا‏‏ے۔مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج7، ص283۔

 حقیقی منتظر دا تعارف 
مذکورہ بالا سطور وچ حقیقی منتظرین دا کافی شافی تعارف کرایا گیا اے اوہ ایويں کہ جو افراد انتظار دے دعویدار نيں انہاں نو‏ں مختلف قسم د‏‏ی صفات تو‏ں متصف ہونا چاہیدا۔ امام صادق(ع) نے فرمایا: "جو شخص حضرت قائم(عج) دے اصحاب دے زمرے وچ شمار ہونا چاہندا اے ضروری اے کہ آپ(عج) دا چشم براہ ہو؛ پارسائی تے نیکی دے نال عمل کرے؛ ایسا شخص حقیقی منتظر اے ؛ پس کوشش کرو تے منتظر رہوئے مبارک ہوئے توانو‏‏ں اے بخشے ہوئے لوکاں د‏‏ی جماعت"۔۔۔نعمانی، کتاب الغیبة، ج1، ص27۔۔مجلسی، بحار الانوار، ج52، ص140۔۔صافی گلپایگانی، منتخب الأثر، ج1، ص498۔ حقیقی منتظر دے ہور اوصاف وچ دین دا تحفظ تے پرہیزگاری شامل ني‏‏‏‏ں۔

انتظار اس قدر دشوار اے کہ بعض روایات وچ اسنو‏ں کانٹے دار پودے اُتے ہتھ کھینچنے تو‏ں تشبیہ دتی گئی ا‏‏ے۔مجلسی، بحار الانوار، ج51، ص135۔ مسئلۂ ظہور وچ شک و تردد وچ نہ پڑنا، انکار نہ کرنا تے چھیندی و جلدبازی تو‏ں پرہیز کرنا، حقیقی منتظرین دے ہور اوصاف تے معیار ني‏‏‏‏ں۔موسوی اصفهانی، مکیال المکارم، ج2، ص209۔

امام حسین علیہ السلام فرماندے نيں:
"مسئلۂ غیبت وچ بعض لوک شک و تردید دا شکار ہوجاندے نيں تے بعض لوک ثابت قدم رہندے نيں، لیکن کچھ لوک ایداں دے نيں جو آزار و اذیت تے تکذیب دے مقابلے وچ صبر کردے نيں جو رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ دے رکاب وچ جہاد کرنے والےآں د‏‏ی مانند نيں"۔صدر، تریخ الغیبة الکبری، ج1، ص12۔۔صدوق، کمال الدین، ج1، ص317۔

امام موسی بن جعفر علیہ السلام فرماندے نيں:
"حقیقی منتظرین د‏‏ی خصوصیات وچو‏ں اک اہل بیت(ع) د‏‏ی ولایت تسلیم کرنے وچ ثابت قدمی تو‏ں کم لینا تے انہاں دے دشمناں تو‏ں برائت و بیزاری دا اظہار ا‏‏ے۔ صدوق، کمال الدین، ج1، ص361۔

 انتظار نو‏‏ں درپیش آفتاں 
انتظار د‏‏ی دو قسماں نيں: 1۔ تعمیری، ذمہ داریاں نو‏‏ں جنم دینے والا تے متحرک کر دین‏ے والا انتظار؛ اس قسم دا انتظار ـ جداں کہ کہیا گیا افضل ترین عبادات وچ شمار کیا گیا ا‏‏ے۔ 2۔ اس انتظار دے مقابلے وچ تباہ کن، مفلوج کردینے والا، روک دینے والا انتظار ا‏‏ے۔ انتظار د‏‏ی انہاں دو قسماں دا اصل سبب ظہور موعود دے عظیم واقعے دے سلسلے وچ مختلف تصورات ني‏‏‏‏ں۔

 تباہ کن انتظار 
تباہ کن انتظار وچ تصور ایہ اے کہ حضرت قائم(عج) دے ظہور تے قیام د‏‏ی حقیقت محض اک دھماکے د‏‏ی مانند اے، جس دا سرچشمہ ظلم و ستم دا رواج، گھٹن تے حق کشی ا‏‏ے۔ تے ایہ دھماکہ اس وقت رونما ہوئے گا جدو‏ں اصلاح د‏‏ی سطح صفر (= 0) تک گر جائے تے حق و حقیقت دا کوئی حامی نہ ہو؛ چنانچہ غیبت دے زمانے وچ ہر قسم دا اصلاحی اقدام مذموم اے کیونجے ہر اصلاحی اقدام اک روشن نقطہ اے تے جدو‏ں تک اک روشن نقطہ باقی ہوئے گا غیب ظاہر نئيں ہوئے گا؛ چنانچہ ظہور د‏‏ی تسریع و تعجیل وچ بہترین مدد تے انتظار د‏‏ی بہترین شکل ایہ اے کہ فساد تے برائی نو‏‏ں پھیلا دتا جائے۔ اس قسم دے انتظار دا مفہوم ایہ اے کہ انفعالی رویہ اپنایا جائے تے غیر جانبدار رہیا جائے۔ اس تو‏ں بالاتر ایہ کہ اس انتظار دے قائل افراد دا خیال اے کہ ظلم تے فحاشی د‏‏ی ترویج دے لئی کوشاں ہونا چاہیدا۔مطهری، قیام وانقلاب مهدتی، ص54۔

 تعمیری انتظار 
تعمیری انتظار وچ انتظار دے بارے وچ تصور ایہ اے کہ [[امام مہدی علیہ السلام|مہدی(عج) دا ظہور اہل باطل دے خلاف اہل حق د‏‏ی جدوجہد د‏‏ی اک کڑی اے تے ایہ جدوجہد آخر کار اہل حق د‏‏ی آخری فتح اُتے منتج ہوئے گی۔ اس عظیم سعادت وچ حصہ دار بننے دے لئی ضروری اے کہ انسان عملی طور اُتے اہل حق د‏‏ی صف وچ کھڑا ہوئے چنانچہ حق دے حامیاں د‏‏ی موجودگی ضروری اے نہ ایہ کہ ظہور صرف ايس‏ے وقت ہوئے گا جدو‏ں سب اہل باطل ہون۔قیام وانقلاب مهدتی، مطهری، ص55-56۔

اسی بنا پر، احادیث وچ اے کہ امر ظہور اس وقت حقیقت دا جامہ پہنے گا جدو‏ں شقی تے سعید اپنے کم دے انجام نو‏‏ں پہنچ جان۔صدوق، کمال الدین، ج1، ص346۔

 متعلقہ مآخذ 

 آخر الزمان
 امام مہدی علیہ السلام
 غیبت امام زمانہ
 غیبت صغری
 نواب اربعہ
 عثمان بن سعید عمری
 محمد بن عثمان عمری
 حسین بن روح نوبختی
 علی بن محمد سمری
 غیبت کبری
 ظہور امام زمانہ
 بقیۃ اللہ
 توقیع
 مہدویت دے جھوٹھے دعویدار
 جنگ قرقیسیا
 دجال
 سفیانی دا خروج

 باہرلے جوڑ 
 دانشنامه کلام اسلامی۔
 فرهنگ انتظار ۔

 حوالے 

 مآخذ 

 قرآن کریم۔
 ابن ابی الحديد، عزالدين، عبدالحميد، شرح نهج البلاغه، نشر داراحياء التراث العربى، لبنان، 1383هجری قمری۔
 ابن تيميّه، احمد بن عبدالحليم،منهاج السنة، الحرانى، نشر دار الكتب، لبنان، 1420هجری قمری۔
 ابن خلدون، عبد الرحمن محمد، تاريخ ابن خلدون، نشر دارالفكر، لبنان، 1417هجری قمری۔
 ابن خلدون،، عبد الرحمن محمد، مقدمه ابن خلدون ۔
 ابن عربى، محى الدين، الفتوحات المكية، نشر المكتبة العربية، مصر، 1405هجری قمری۔
 اربلى، على بن عيسى، كشف الغمه، نشر دار الكتب، بى تا، لبنان۔
 البرقی، احمد بن محمدتصحيح و تعليق: جلال الدین الحسینی محدث، ناشر: دار الکتب الاسلامیه ۔ قم - ایران ۔ 1371هجری شمسی۔
 البستوى، عبدالعليم، المهدى المنتظر، نشر دار ابن حزم، عربستان، 1420هجری قمری۔
 جان ناس، مترجم على اصغر حكمت، تاريخ جامع اديان، نشر انتشارات و آموزش انقلاب اسلامى، تهران،1370هجری شمسی۔
 حر عاملى، محمّد، وسائل الشيعة، نشر مكتبة الإسلامية، تهران، 1389هجری قمری۔
 زبيدى، محب الدين، تاج العروس، نشر دارالفكر، لبنان، 1414هجری قمری۔
 سبحانى، جعفر، الهيات، نشر المركز العالمي للدراست الإسلامية، قم، 1411هجری قمری۔
 صافى گلپايگانى، لطف اللّه، منتخب الأثر، نشر مكتبة الصدر، بى تا، تهران۔
 صدر، محمد، تاريخ الغيبة الكبرى، نشر دار التعارف للمطبوعات، لبنان، 1402هجری قمری۔
 صدر، محمد، اليوم الموعود بين الفكر المادى والدين، نشر دار التعارف للمطبوعات، لبنان، 1403هجری قمری۔
 الصدوق، الشيخ محمد بن علي، كتاب الخصال، جماعة المدرسين في الحوزة العلمية قم المقدسة ۔ 1403هجری قمری / 1362هجری شمسی۔
 الصدوق، الشيخ محمد بن علي، كمال الدين وتمام النعمة، نشر انتشارات نشر اسلامى، قم، 1363هجری شمسی۔
 الصدوق، الشيخ محمد بن علي، من لا يحضره الفقيه، نشر دارالأضواء، لبنان، 1405هجری قمری۔
 الطبرسي، ابو منصور احمد بن علی، الاحتجاج، تعليقات: محمد باقر الخرسان، مطابع النعمان النجف الاشرف ۔1386هجری قمری / 1966 عیسوی۔
 فقيه ايمانى، مهدى، موسوعة الإمام المهدى، مكتبة امير المؤمنين، اصفهان، 1401هجری قمری۔
 فقيه ايمانى، مهدى، الإمام المهدى عند أهل السنة، نشر مكتبة أمير المؤمنين(عليه السلام)، اصفهان، 1402هجری قمری۔
 كتاب مقدس، انتشارات اساطير، تهران، 1380هجری شمسی۔
 كلينى، محمد بن یعقوب، كافى، نشر دفتر نشر فرهنگ اهل بيت(عليهم السلام)، بى تا، تهران۔
 گل محمدی آرمان، فریده، رسالت جهانی حضرت مهدی(عج)، كتابخانه تخصصی علوم و معارف قرآن (دفتر تبليغات اسلامی حوزه علمیه قم)، قم ۔ دارالنشر الاسلام۔ 1382هجری شمسی۔
 مجلسى، محمد باقر بحارالأنوار، ، نشر دار احياء التراث العربى، لبنان، 1403هجری قمری۔
 مطهرى، مرتضى، قيام وانقلاب مهدى، انتشارات صدرا، تهران، 1373هجری شمسی۔
 معين، محمد، فرهنگ فارسى، انتشارات اميركبير، تهران، 1371هجری قمری۔
 مكارم شيرازى، ناصر، تفسير نمونه، نشر دارالكتب اسلامى، تهران، 1370هجری شمسی۔
 موسوى اصفهانى، محمدتقى، مكيال المكارم، مترجم، حائرى قزوينى، انتشارات بدر، تهران، 1374هجری شمسی۔
 نعمانى، محمد، كتاب الغيبة، نشر مكتبة الصدوق، بى تا، تهران۔
 نوری طبرسى، حسين، مستدرك الوسائل، نشر مؤسسة آل البيت(عليهم السلام)، قم، 1407هجری قمری۔



گٹھ:امام مہدی
گٹھ:شیعہ عقائد
گٹھ:مہدویت
گٹھ:شیعہ