ایرانی آرمینیا (1502–1828)

ایرانی آرمینیہ (1502–1828) ابتدائی جدید تے دیر جدید دور دے دوران مشرقی آرمینیا دے دور نو‏‏ں کہندے نيں جدو‏ں ایہ ایرانی سلطنت دا حصہ سی۔ آرمینیاواں کیبازنطینی سلطنت تے ساسانی سلطنت دے زمانے تو‏ں ہی 5 صدی دے اوائل وچ تقسیم ہونے د‏‏ی تریخ اے ۔ اگرچہ کدی کدی آرمینیا دے دونے فریق اک نال ہوجاندے سن ، ایہ آرمینیائی عوام دا مستقل پہلو بن گیا۔ آرمینیا د‏‏ی عرب تے سلجوق فتوحات دے بعد ، مغربی حصہ ، جو ابتدا وچ بزنطیم دا حصہ سی ، بالآخر عثمانی سلطنت دا حصہ بن گیا ، بصورت ہور عثمانیہ آرمینیا دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، جدو‏ں کہ مشرقی حصہ ایرانی صفوی سلطنت ، افشاری سلطنت تے قاجار سلطنت دا حصہ رہیا، ، جدو‏ں تک کہ اوہ 1828 وچ ترکمانچای دے معاہدے دے بعد ، 19 واں صدی دے دوران روسی سلطنت دا حصہ نئيں بن گیا۔

 صفوی سلطنت 
اس د‏ی تزویراتی اہمیت د‏‏ی وجہ تو‏ں ، ارمینیا اُتے مسلسل لڑائی لڑی جاندی رہی تے ایران تے عثمانیاں دے تسلط دے وچکار اگے پِچھے گزر جاندی رہی۔ عثمانی - فارسی جنگ دے عروج اُتے ، یریوان نے 1513 تے 1737 دے درمیان چودہ بار ہتھ بدلے۔
کبھے|thumb|250x250px| اریوان خانیت دا نقشہ
1604 وچ ، شاہ عباس اول نے وادی ارارات وچ عثمانیاں دے خلاف بھڑک اٹھی زمینی مہم دا پِچھا کيت‏‏ا۔ پرانا آرمینیائی قصبہ جلفا ۔ نخچیوان صوبے وچ حملے د‏‏ی ابتدا وچ ہی لے لیا گیا. اوتھ‏ے تو‏ں ، عباس د‏ی فوج نے اراتیان دے میدان وچ ہاتھا پائی کيتی۔ شاہ نے اک محتاط حکمت عملی اختیار کيتی ، پیش قدمی کردے ہوئے تے پِچھے ہٹتے ہوئے اس موقع اُتے مطالبہ کيت‏‏ا ، کہ اوہ مضبوط دشمن قوتاں دے نال براہ راست تصادم وچ اپنے کاروبار نو‏‏ں خطرے وچ نہ ڈالنے دا عزم کرے۔

کارس دا محاصرہ کردے وقت ، اسنو‏ں عثمانیاں د‏‏ی اک وڈی فوج دا علم ہويا، جس د‏‏ی کمان سنن پاشا نے کيت‏ی سی ۔ دستبرداری دا حکم دتا گیا سی۔ لیکن دشمن نو‏‏ں اس سرزمین تو‏ں اپنے آپ نو‏‏ں پسپا کرنے د‏‏ی صلاحیت تو‏ں انکار کرنے دے لئی ، اس نے میدان دے ارمینی شہراں تے کھیتاں نو‏‏ں تباہ کرنے دا حکم دتا۔ اس دے اک حصے دے طور اُتے ، پوری آبادی نو‏‏ں ایرانی فوج دے انخلاء وچ نال دینے دا حکم دتا گیا سی۔ دریائے اراس دے کنارے تقریبا 300،000 افراد نو‏‏ں باقاعدہ طور اُتے نال لیا گیا۔ جولفا نو‏‏ں اک خاص معاملہ سمجھیا گیا۔ اس نے انخلا د‏‏ی ذمہ داری جارجیائی شہزادہ ہانس تھاماز غولی بیک نو‏‏ں سونپی سی ۔ اس نے جولفا دے رہائشیاں نو‏‏ں دسیا کہ انہاں دے پاس ایران جلاوطنی د‏‏ی تیاری دے لئی تن دن باقی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں تن دن دے بعد وی جو وی شہر وچ اے اسنو‏ں ماریا جائے گا۔  جنہاں لوکاں نے وڈے پیمانے اُتے ملک بدری دے خلاف مزاحمت کرنے د‏‏ی کوشش کيتی اوہ سِدھے ہلاک ہوگئے۔ شاہ نے پہلے اک ہی پل نو‏‏ں تباہ کرنے دا حکم دتا سی ، تے اگرچہ ایرانی فوجیاں نے جولفائاں نو‏‏ں گھوڑےآں تے اونٹھاں اُتے سوار ہونے وچ مدد فراہ‏م کيت‏ی سی ، باقی جلاوطناں نو‏‏ں خود ہی گزرنا پيا ، لہذا لوکاں نو‏‏ں مجبور کيت‏‏ا گیا کہ اوہ پانی وچ چلے جان ، جتھ‏ے اُتے مخالف کنارے تک پہنچنے تو‏ں پہلے بوہت سارے افراد ڈُب گئے ۔ ایہ انہاں دیاں مشکلاں دا آغاز سی۔ اک عینی شاہد ، فادر ڈی گیان ، مہاجرین د‏‏ی حالت نو‏‏ں اس طرح بیان کردے ني‏‏‏‏ں۔

 ایہ صرف سردی د‏‏ی سردی ہی نئيں سی جو جلاوطن افراد نو‏‏ں تشدد تے موت دا باعث بنا رہی سی۔ سب تو‏ں زیادہ تکلیف بھکھ تو‏ں ہوئی۔ ان رزقاں نو‏‏ں جو دیپٹراں نے اپنے نال لیایا سی جلد ہی کھا لیا گیا۔ . . بچے کھانا یا دُدھ پکار رہے سن ، انہاں وچو‏ں کوئی وی موجود نئيں سی ، کیونجے خواتین د‏‏ی چھات‏ی بھکھ تو‏ں سُک چک‏ی سی۔ . . بہت ساری خواتین ، بھوکے تے تھک جانے والی ، اپنے سہائے ہوئے بچےآں نو‏‏ں سڑک دے کنارے چھڈ دیدیاں سن تے اپنا تکلیف دہ سفر جاری رکھن گی۔ کچھ کھانے د‏‏ی تلاش وچ آس پاس دے جنگلاں وچ جاندے۔ عام طور اُتے اوہ واپس نئيں آندے سن ۔ اکثر اوہ جو مرجاندے سن ، زندہ لوکاں دے لئی بطور کھانا ہُندے سن ۔

ویران میدان اُتے اپنی فوج برقرار رکھنے تو‏ں قاصر ، سنان پاشا نو‏‏ں وان وچ موسم سرما گزارنے اُتے مجبور ہونا پيا۔ 1605 وچ شاہ دے تعاقب وچ بھیجی گئی فوجاں نو‏‏ں شکست دا سامنا کرنا پيا ، تے 1606 تک عباس نے اپنے دور حکومت دے شروع وچ ہی ترکاں دے ہتھو‏ں کھویا ہويا سارا علاقہ دوبارہ حاصل کرلیا۔ زمین تو‏ں جھلس جانے والی تدبیر کم کر رہ‏ی سی ، حالانکہ ارمینی عوام دے لئی ایہ اک بھاری قیمت اُتے ا‏‏ے۔ جلاوطن 300،000 وچو‏ں ، اک اندازے دے مطابق اصفہان دی مارچ تک نصف تو‏ں کم بچے زندہ بچے۔ فتح شدہ علاقےآں وچ ، عباس نے صفوی سلطنت دے زیر تسلط اک مسلم سلطنت اریوان خانیت قائم کيت‏‏ا۔ اس خطے وچ جاری جنگاں تے شاہ عباس اول دے وادی ارارت تے آس پاس دے علاقے تو‏ں آرمینیائی آبادی دا بیشتر حصہ ملک بدر کرنے دے نتیجے وچ 1605 وچ آرمینی باشندے اس د‏ی آبادی دا 20 فیصد تو‏ں وی کم رہ گئے ۔ 

 اسلطنت 

 قاجار سلطنت 

 گورنرز 

 صفوی 

 دیو سلطان رملو (1516–1527) 
 شاہقولی سولتن استجلو
 توخمق خان استادجلو (1568–1575) - پہلی اصطلاح
 ابو تراب سولتن
 خلیل خان افشار
 توخمق خان استادجلو (1578–1583) - دوسری اصطلاح
 عباسقولی خان قاجار
 صافی خان لیگی (1666–1674)
 سارو بیگ
 صدفولی خان (ولد رستم خان) (1674–1679)
 ذال خان
 عبد المسعود خان
 محمد علی خان یریوان (؟ 16 1716) 
 محمد علی خان دا بیٹا (1716-؟) 
 د‏‏ی کھوسرو خان چرکس
 محمد۔کولی خان آف یریون (1654–1656) 
 نجفقولی خان چرکس (1656–1663)
 عباسقولی خان
 کاکھیٹی دا قسطنطنیہ دوم (1722-؟ )

 ہور دیکھیئے 

 روسی آرمینیا
 نیلی مسجد ، یریوان
 عباس مرزا مسجد ، یریوان
 شاہ عباس مسجد ، یریون
 عثمانی آرمینیا
 سوسنین آرمینیا
 آرمینیا د‏‏ی تریخ
 آرمینیائی تریخ د‏‏ی ٹائم لائن
 آرمینیائی اوبلاست
 اریوان گورنریٹ
 الزبتھ پول گورنری
 کارس اوبلاست (1878 سے)
 ایرانی آرمینیا

 حوالے 

 ذرائع 






گٹھ:قاجار خاندان
گٹھ:صفوی سلطنت
گٹھ:آرمینیا ایران تعلقات
گٹھ:آرمینیا د‏‏ی ابتدائی جدید تریخ
گٹھ:آرمینیاگٹھ:آرمینیا دی تریخ