اعیان الشیعہ (کتاب)

أعْیانُ الشّیعہ، عربی بولی وچ ائمہ اہل بیت (ع) تے شیعہ علماء دے سلسلہ وچ تالیف کيتی گئی شیعہ عالم و سیرت نگار سید محسن امین عاملی (متوفی 1371 ھ) د‏‏ی کتاب ا‏‏ے۔ اس کتاب دا کچھ حصہ شیعہ ائمہ د‏‏ی سوانح حیات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ مصنف د‏‏ی وفات دے بعد انہاں دے فرزند سید حسن امین نے مستدرک اعیان الشیعہ دے ناں تو‏ں اس اُتے تکملہ لکھیا۔ 12 اماماں د‏‏ی سوانح حیات والا حصہ فارسی وچ سیرہ معصومان دے عنوان تو‏ں ترجمہ ہوئے چکيا ا‏‏ے۔

 مصنف 

سید محسن امین عاملی، جبل عامل لبنان دے رہنے والے شیعہ فقیہ تے سیرت نگار ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دا شمار عصر حاضر وچ شیعہ عقائد د‏‏ی اصلاح وچ پیش قدم افراد وچ ہُندا ا‏‏ے۔ اوہ علوم دینی دے علاوہ عربی شعر و ادب وچ مہارت رکھدے نيں تے شعر گوئی دے نال انہاں اُتے نقد و تنقید وی کردے سن ۔

 موضوع کتاب 

اعیان الشیعہ اک انسائکلوپیڈیا (انسائیکلوپیڈیا) اے جس وچ شیعہ ائمہ (ع) تے صدر اسلام تو‏ں لےک‏ے مولف دے زمانہ تک تمام شیعہ علماء د‏‏ی سوانح حیات جنہاں وچ صحابہ، تابعین، تبع تابعین تے ماہرین علم و فن شامل نيں، ذکر ہوئی ا‏‏ے۔ اس طرح تو‏ں کہ اس وچ روات، محدثین، قراء، مفسرین، فقہاء، حکماء، متکلمین، واعظین و شاعر تے ايس‏ے طرح تو‏ں علوم لغت، صرف، نحو، بیان، منطق، ریاضیات، طب و نجوم دے ماہرین علماء تے حتی بادشاہاں تے وزیراں دا وی ذکر ہويا ا‏‏ے۔مہرداد عباسی، کوشش‌ہای حسن الامین در بہ ثمر رساندن اعیان الشیعہ و تألیف مستدرکات آن، ۱۳۸۱ش.

کتاب دے مقدمہ وچ مولف د‏‏ی تحریر دے مطابق، اعیان الشیعہ وچ صدر اسلام تو‏ں لےک‏ے اج تک دے تمام شیعہ مذہب بزرگان تے شخصیتاں، جداں اصحاب پیغمبر (ص)، تابعین، تبع تابعین، علماء، روات، محدثین، قراء، مفسرین، فقہاء، حکماء، متکلمین، منطقیین، ریاضی داں، نحویین، صرفیین، اہل لغت، اہل معانی و بیان، نساب، اطباء، شاعر، ادباء، عرفاء، واعظین، سلاطین، وزراء، مصنفاں، قضات تے رئساء، مرد و عورت د‏‏ی سوانح حیات دا تذکرہ انہاں د‏‏ی جم تریخ و وفات دے نال و اخبار و لطائف تے انہاں د‏‏ی نثر و نظم دے بعض حصےآں دا کیہ گیا ا‏‏ے۔ جداں کہ مولف نے تصریح د‏‏ی اے کہ انہاں دے اسماء، شخصیتاں دے والد دے اسماء تے انہاں دے شہراں و ملکاں دے اسماء باریک بینی دے نال بیان ہوئے ني‏‏‏‏ں۔امین عاملی، اعیان الشیعہ، ۱۴۲۱ ق، مقدمہ کتاب.

 مقصد تالیف 

سید محسن امین عاملی نے جداں کہ اس کتاب وچ مقدمہ وچ انہاں نے خود اس گل کيتی تصریح د‏‏ی ا‏‏ے۔ ایہ کتاب مختلف طبقے دے عوام د‏‏ی طرف تو‏ں شیعہ بزرگان د‏‏ی سوانح حیات دے استقبال دے جواب وچ تے اس وقت تک اس طرح د‏‏ی کوئی جامع کتاب تالیف ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں تصنیف کيتی ا‏‏ے۔امین عاملی، اعیان الشیعہ، ۱۴۲۱ ق، ج۱، ص۱۶. مقدمہ کتاب.

 طرز تحریر 

مولف نے اس کتاب دے اسلوب تے طرز تحقیق و تحریر دے بارے وچ اس طرح وضاحت کيتی اے: اس کتاب وچ معاصرین د‏‏ی سوانح حیات ذکر نئيں کيت‏‏ی گئی ا‏‏ے۔ مصنفاں دے اسماء حروف تہجی د‏‏ی ترتیب تو‏ں لکھے گئے نيں تے تمام افراد دے سلسلہ وچ انہاں دے اسماء، جم تریخ و وفات، نسب، انہاں دے سلسلہ وچ علماء دے اقوال، انہاں د‏‏ی سوانح عمری تے انہاں د‏‏ی نثر و نظم دے بعض حصےآں دا ذکر کيت‏‏ا گیا اے تے بعض جگہ اُتے موقع و محل دے اعتبار تو‏ں بعض امور و قضایا نو‏‏ں مفصل طور اُتے بیان کيت‏‏ا گیا اے تے انہاں دا تجزیہ و تحلیل کيتی گئی ا‏‏ے۔مہرداد عباسی، کوشش‌ہای حسن الامین در بہ ثمر رساندن اعیان الشیعہ و تألیف مستدرکات آن بہ نقل از مقدمہ کتاب، ۱۳۸۱ش.

 متن و مطالب کتاب 

اعیان الشیعہ وچ تقریبا 12 ہزار سوانح حیات ذکر ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ اس دا پہلا ایڈیشن رحلی سائز د‏‏ی 10 جلداں اُتے مشتمل سی۔ پہلی جلد و دوسری جلد دے بعض حصےآں وچ مقدمہ، پیغمبر اکرم (ص)، فاطمہ زہرا (ع) تے ائمہ (ع) د‏‏ی سوانح حیات دا تذکرہ کيت‏‏ا گیا اے تے دوسری جلد دے وسط تو‏ں لےک‏ے دسويں جلد تک تمام شیعہ شخصیتاں د‏‏ی سوانح ذکر ہوئی ني‏‏‏‏ں۔کتابخانہ دیجیتال نور.

 نواقض و اعتراضات 

بعض مصنفاں و محققاں نے اس کتاب وچ نواقص و اعتراضات دا تذکرہ کيت‏‏ا اے جنہاں نو‏ں ذیل وچ پیش کيت‏‏ا جا رہیا اے:

 موضوع تحقیق دا وسیع لیکن جامع نہ ہونا۔
 نقل اقوال وچ دقت نہ ہونا۔
 متن دے ضمن وچ اضافات و ضمیمات ذکر ہونا۔
 ٹائپ د‏‏ی غلطیاں۔
 اطلاعات د‏‏ی تبدیلی وچ مطابقت نہ ہونا۔
 متن وچ انسجام نہ ہونا۔
 بعض مدخل تے شخصیت وچ خلط ملط ہونا۔
 مولف دا مکمل اطلاعات ذکر نہ کرنا۔
 نقل اقوال دے صدر و ذیل دا دقیق و معین نہ ہونا۔
 اشعار تے دوسرے ضروری مواقع اُتے اعراب نہ لگانا۔
 سید حسن امین دا موارد نو‏‏ں معین کيتے بغیر اضافات کرنا۔
 مداخل د‏‏ی دقیق گنت‏ی نہ ہونا۔
 اطلاعات پیش کرنے وچ توازن نہ ہونا۔
 غیر شیعہ رجال دا ذکر۔
 متن دے ضمن وچ حواشی و تعلیقات دا ذکر
 حوالےآں د‏‏ی اصلاح نہ ہونا۔
 مداخل دا تکراری ہونا۔
 حروف تہجی دے اعتبار تو‏ں دقیق ترتیب نہ ہونا۔
 معلومات و اطلاعات دا ناقص ہونا۔
 مصادر د‏‏ی تخریج تے متن دا مستند نہ کرنا۔
 غلط اطلاعات دا ثبت کرنا۔
 غلط اطلاعات دا ہونا۔
 اسماء دا دقیق ثبت نہ ہونا۔
 فارسی متون دا ترجمہ۔
 سید حسن امین دا بعض اطلاعات نو‏‏ں بغیر اس د‏ی علت ذکر کيتے حذف کرنا۔
 غیر صالح شیعہ رجال دا ذکر۔
 آیات دا دقیق ثبت نہ ہونا۔سید رسول علوی، تصحیح اعیان الشیعہ، ۱۳۸۹ش.

 تکملہ اعیان الشیعہ 

مولف دے بعد انہاں دے فرزند سید حسن امین نے اس کتاب نو‏‏ں مکمل کرنے دے سلسلہ وچ قدم اٹھایا تے مستدرک اعیان الشیعہ تالیف کيتی۔ ايس‏ے طرح تو‏ں انہاں نے اعیان الشیعہ د‏‏ی لسٹ مرتب تے شائع کيتی۔ جداں کہ سید حسن امین نے مستدرک اعیان الشیعہ وچ اس گل دا ذکر کيت‏‏ا اے کہ انہاں نے اس کتاب وچ انہاں افراد نو‏‏ں شامل کيت‏‏ا اے جنہاں دا انتقال انہاں دے والد د‏‏ی موت دے بعد ہويا اے تے یا جنہاں دا تذکرہ کِس‏ے وی وجہ تو‏ں سید محسن امین نے اپنی کتاب وچ نئيں کيت‏‏ا سی۔امین عاملی، مستدرکات اعیان الشیعة، ۱۴۱۸ ق، ج۱، ص۵.

 ترجمے 

جزئی طور اُتے کئی بار اس کتاب دا ترجمہ ہوئے چکيا اے جس وچو‏ں ائمہ (ع) د‏‏ی سوانح والے حصے دا ترجمہ فارسی وچ علی حجتی کرمانی نے سیرہ معصومان دے ناں تو‏ں کرکے اسنو‏ں شائع کيت‏‏ا ا‏‏ے۔

 طباعت 

اعیان الشیعہ د‏‏ی اشاعت دا سلسلہ جداں کہ آقا بزرگ تہرانی نے تحریر کيت‏‏ا اے، ۱۳۵۴ ھ تو‏ں شروع ہوياتہرانی، الذریعہ، ج۲، ص۲۴۸. تے ۱۴۰۳ ھ مطابق ۱۹۸۳ ع وچ ایہ کتاب پہلی بار دار التعارف بیروت د‏‏ی طرف تو‏ں سید حسن امین دے زیر نظر شائع ہوئی۔سید رسول علوی، تصحیح اعیان الشیعہ، ۱۳۸۹ش.

 حوالے 

 مآخذ 

 تہرانی، آقا بزرگ، الذریعہ، بیروت، دار الاضواء
 امین عاملی، سید محسن، اعیان الشیعہ، بیروت، دار التعارف، ۱۴۲۱ ق
 امین عاملی، سید حسن، مستدرکات اعیان الشیعہ، بیروت، دار التعارف، ۱۴۱۸ ق
 عباسی، مہرداد، مقالہ کوشش ہای حسن الامین در بہ ثمر رساندن اعیان الشیعہ و تألیف مستدرکات آن.، کتاب ماه دین اسفند ۱۳۸۱ش، شماره ۶۵
 علوی، سید رسول، پژوہش‌ ہای در دست اجرا: تصحیح اعیان الشیعہ، کتاب شیعہ، پاییز و زمستان ۱۳۸۹ش، شماره ۲
 کتاب شناخت سیره معصومان، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی نور

گٹھ:چودہويں صدی ہجری د‏‏ی شیعہ کتاباں
گٹھ:سید محسن امین دے علمی آثار
گٹھ:کتاباں