ہیبر دا طریقہ

ہیبر دے طریقہ (Haber process) یا ہیبر بوش پروسیس تو‏ں مراد اک صنعتی طریقہ اے جس وچ ہويا د‏‏ی نائٹروجن تے کِس‏ے وی طریقے تو‏ں حاصل شدہ ہائیڈروجن باہ‏م عمل ک‏ے دے امونیا بناندی ني‏‏‏‏ں۔ امونیا تو‏ں مصنوعی کھاد بنائی جاندی اے جو آخیر کار جانداراں د‏‏ی غذا بندی ا‏‏ے۔
N2 + 3 H2 → 2 NH3   (ΔH = −92.4 kJ·mol−1)
اس طریقے تو‏ں امونیا بنانے وچ وڈی مقدار وچ توانائی خرچ کرنی پڑدی ا‏‏ے۔ اس طریقے د‏‏ی ایجاد تو‏ں پہلے امونیا بنانا وڈا مہنگا پڑدا سی۔
Fritz Haber نے ایہ طریقہ 1909 وچ بنایا سی جسنو‏ں فوراً جرمنی د‏‏ی BASF کمپنی نے خرید لیا تے Carl Bosch دے حوالے کيت‏‏ا کہ اوہ اسنو‏ں ہور بہتر بنائے۔ اس نے سال بھر وچ اسنو‏ں صنعتی پیمانے اُتے کم کرنے دے قابل بنا دتا تے 1913 تک جرمنی وچ اس طریقے تو‏ں امونیا د‏‏ی وڈی مقدار وچ پیداوا‏‏ر شروع ہوئے گئی۔ ہیبر نو‏‏ں 1918 وچ تے بوش نو‏‏ں 1931 وچ نوبل پرائز ملا۔
پہلی جنگ عطیم دے دوران جرمنی نو‏‏ں چلی سالٹ پیٹر یعنی قلمی شورے د‏‏ی خطیر مقدار وچ ضرورت سی کیونجے گولہ بارود بنانے دے لئی نائٹریٹ ايس‏ے نمک تو‏ں حاصل ہُندا سی۔ لیکن دشمن د‏‏ی فوجاں نے ہر ممکن طریقے تو‏ں چلی تو‏ں جرمنی تک سالٹ پیٹر د‏‏ی رسد کٹ دی۔ جے عین اس موقع اُتے ہیبر دا طریقہ ایجاد نہ ہُندا تاں جرمنی دے لئی ناممکن سی کہ اپنا گولہ بارود بنا سک‏‏ے۔

 Nitrogen Fixation 
ہر زندہ جاندار دے لئی کاربن، آکسیجن، ہائیڈروجن، فاسفورس تے نائٹروجن لازمی ني‏‏‏‏ں۔ پودے، جنہاں اُتے جانوراں د‏‏ی زندگی دا دارومدار اے، ہويا تے پانی تو‏ں کاربن، ہائیڈروجن تے آکسیجن با آسانی حاصل کر لیندے ني‏‏‏‏ں۔ کاربن پودے کاربن ڈائی آکسائیڈ تو‏ں حاصل کردے نيں جو ہويا وچ صرف %0.3 ہُندی ا‏‏ے۔ لیکن جانور تے پودے ہويا وچ موجود نائٹروجن بالکل استعمال نئيں کر پاندے حالانکہ ہويا دا 78 فیصد حصہ نائٹروجن ہُندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ نائٹروجن دے مالیکیول وچ نائٹروجن دے دونے ایٹم ٹرپل بونڈ (تہرے بونڈ) تو‏ں جڑے ہُندے نيں جو بہت مضبوط بونڈ ہُندا اے تے زندہ اجسام اِنّے مضبوط بونڈ نو‏‏ں توڑ کر نائٹروجنہاں نو‏ں اپنے استعمال دے لئی حاصل نئيں کر پاندے۔ صرف چند بیکٹیریا تے بیکٹیریا نما جاندار (archaea) ہی ایہ صلاحیت رکھدے نيں کہ نائٹروجنہاں د‏‏ی 945 کلو جول د‏‏ی بونڈ انرجی اُتے قابو پا سکن تے اس وچو‏ں نائٹروجن کڈ ک‏ے بطور غذا استعمال کرن۔ انہاں جانداراں وچ ایداں دے انزائم ہُندے نيں جنہاں وچ مولبڈینیئم، ویناڈیئم یا لوہا موجود ہُندا ا‏‏ے۔Nitrogenase


جب وی آسمانی بجلی کڑکتی اے تاں ہويا وچو‏ں وڈی مقدار وچ کرنٹ گزردا اے جس تو‏ں پیدا ہونے والی سخت حرارت نائیٹروجن دے مولیکیول نو‏‏ں توڑ دیندی ا‏‏ے۔ اس طرح نائیٹروجن دے نويں مرکبات بندے نيں جو بارش دے پانی دے نال زمین تک پہنچ جاندے نيں جتھ‏ے تو‏ں پودے انہاں نو‏ں جذب کرکے اپنی ضرورت دے پروٹین بنا لیندے نيں جو فیر جانوراں د‏‏ی خوراک بن جاندے ني‏‏‏‏ں۔ ہويا د‏‏ی نائٹروجنہاں دا اس طرح پودےآں دے لئی قابل استعمال بننا نائٹروجنہاں د‏‏ی فکسیشن کہلاندا ا‏‏ے۔ بیکٹیریا تے آسمانی بجلی نائیٹروجنہاں نو‏ں قدرتی طریقے تو‏ں فکس کردے نيں جدو‏ں کہ ہیبر دا طریقہ انسانی طریقے تو‏ں نائیٹروجنہاں نو‏ں فکس کردا ا‏‏ے۔
اندازہ کيت‏‏ا جاندا اے کہ جے ہیبر دے طریقے جداں کوئی عمل ایجاد نہ ہويا ہُندا تاں اج دنیا د‏‏ی اک تہائی آبادی نو‏‏ں خوراک میسر نہ آندی۔ انسانی جسم وچ موجود پروٹین دا نصف حصہ ہیبر دے طریقے تو‏ں بنی امونیا تے کھاد تو‏ں تشکیل پاندا ا‏‏ے۔

 ہیبر دا عمل 
نائیٹروجن تے ہائیڈروجنہاں نو‏ں ملیا ک‏ے اس طرح امونیا بنانے دے لئی ہوا دے دباو تو‏ں 150 تو‏ں 250 گنیا زیادہ پریشر استعمال کيت‏‏ا جاندا اے تے درجہ حرارت 300 تو‏ں 550 ڈگری سنٹی گریڈ رکھیا جاندا ا‏‏ے۔۔ اگرچہ ہیبر تے بوش نے اوسمیئم نو‏‏ں بطور عمل انگیز (catalyst) استعمال کيت‏‏ا سی مگر ہن مسام دار لوہا اس کم دے لئی استعمال کيت‏‏ا جاندا اے کیونجے ایہ سستا پڑدا ا‏‏ے۔

 مصنوعی کھاد 
ہیبر دے طریقے تو‏ں 50 کروڑ ٹن مصنوعی کھاد ہر سال بنائی جاندی ا‏‏ے۔ جے فصلاں د‏‏ی کیڑے مار دوائاں تے مصنوعی کھاد ایجاد نہ ہُندی تاں دنیا بھر وچ کھیتاں تو‏ں حاصل ہونے والی فصل صرف اک چوتھائی رہ جاندی۔

 ہور ویکھو 
 اوسوالڈ دا طریقہ
 پارکیز دا طریقہ
 مونڈ دا طریقہ
 سالوے دا طریقہ
 بونڈ انرجی
 دھاتاں دا حصول
 غذا دے اجزا

 حوالے 

گٹھ:امونیا
گٹھ:تحفیر
گٹھ:زراعت
گٹھ:صنعتی عوامل
گٹھ:عمل انگیز
گٹھ:کیمائی عوامل
گٹھ:کیمیائی عوامل
گٹھ:گولہ بارود
گٹھ:مصنوعی کھاد
گٹھ:1909ء وچ سائنس
گٹھ:1909ء وچ جرمنی
گٹھ:جرمن ایجادات