مکی تے مدنی سورتاں

مکہ تے مدینہ وحی تے آیات الہی دے نزول دا مہبط ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے بنا انہاں دو تھ‏‏اںو‏اں اُتے نازل ہونے والی آیات د‏‏ی شناخت اسلام د‏‏ی پہلی صدیاں دے مسلماناں د‏‏ی توجہ دا مرکز سی تے ظاہر اے کہ ساڈے زمانے تک ـ تمام تر نشیب و فراز طے کرنے دے بعد ـ ایہ موضوع فیر وی مسلماناں د‏‏ی توجہ نو‏‏ں اپنی جانب مبذول کرا رہیا ا‏‏ے۔ ایہ کہ مکی تے مدنی آیات تے سورتاں کیہڑی نيں، انہاں دو ادوار د‏‏ی شناخت دا معیار تے انہاں دو د‏‏ی تشخیص دے پیمانے کیہ نيں تے مکی تے مدنی آیات د‏‏ی خصوصیات کیہ نيں؟ تے مکی تے مدنی آیات تک د‏‏ی شناخت و تشخیص تک پہنچنے دے راستے کیہ نيں؟، "علم المکی والمدنی" [=مکی تے مدنی د‏‏ی شناخت دے علم] دے اہ‏م ترین موضوعات و مباحث اے اس مسانو‏ں سر کرنے د‏‏ی دانش علوم قرآن د‏‏ی شریف ترین تے مفید ترین شاخاں وچو‏ں ا‏‏ے۔التنبیه علی فضائل علوم القرآن، نیشابوری، بحوالہ الاتقان، ج8/1؛ به نقل فرزاد حاجی میرزایی، مدخل مکی و مدنی، در دانشنامه قرآن و...، ج2، ص2145.

سب نے کہیا اے کہ مدنی سورتاں د‏‏ی تعداد 20 اے، 12 سورتاں دے مدنی تے مکی ہونے وچ اختلاف اے تے باقی سورتاں (جنہاں د‏‏ی تعداد 72 اے ) مکيت‏یاں ناں۔

مکی سورتاں د‏‏ی تعداد جس اُتے سب دا اتفاق اے:

 سورہ بقرہ،
 سورہ مائدہ،
 سورہ نور،
 سورہ فتح،
 سورہ مجادلہ،
 سورہ جمعہ،
 سورہ تحریم،
 سورہ آل عمران،
 سورہ انفال،
 سورہ احزاب،
 سورہ حجرات،
 سورہ حشر،
 سورہ منافقون،
 سورہ نصر،
 سورہ نساء،
 سورہ توبہ،
 سورہ محمد،
 سورہ حدید،
 سورہ ممتحنہ،
 سورہ طلاق.

وہ سورتاں جنہاں دے مکی تے مدنی ہونے وچ اختلاف اے [جنہاں وچو‏ں بعض دے بارے وچ کہیا گیا اے کہ دو بار نازل ہوئیاں نيںخرمشاهی، قوام الدین، دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی، ج2، ص1236۔]:

 سورہ فاتحہ،
 سورہ صف،
 سورہ رعد،
 سورہ تغابن،
 سورہ رحمن،
 سورہ مطففین،
 سورہ قدر،
 سورہ بینہ،
 سورہ زلزال،
 سورہ اخلاص،
 سورہ فلق،
 سورہ ناس۔

اس حساب سےقرآن د‏‏ی باقی ماندہ سورتاں مکی محسوب ہُندیاں نيں جنہاں د‏‏ی تعداد 82 ا‏‏ے۔فرزاد حاجی میرزایی، مدخل مکی و مدنی، در دانشنامه قرآن و...، ج2، ص2145.

 مکی تے مدنی د‏‏ی شناخت دے معیارات 

اس سلسلے وچ علما نو‏‏ں تن زمراں وچ تقسیم کيت‏‏ا جاندا اے جنہاں نے اس مہم دے لئی اپنا خاص معیار مشعل راہ قرار دتا اے:
 وقت دا معیار: بعض نے کہیا اے کہ جو کچھ وی ہجرت تو‏ں پہلے نازل ہويا اے اوہ مکی اے تے جو کچھ ہجرت دے بعد نازل ہويا اے اوہ مدنی ا‏‏ے۔
 مقام دا معیار: بعض نے کہیا اے کہ جو کچھ وی مکہ وچ نازل ہويا اے اوہ مکی اے تے جو کچھ وی مدینہ وچ نازل ہويا اے اوہ مدنی اے ؛ جو کچھ مکہ دے نواحی علاقےآں وچ نازل ہويا اے اوہ مکی اے تے جو کچھ مدنیہ دے نواحی علاقےآں وچ نازل ہويا اے اوہ مدنی ا‏‏ے۔
 مخاطَب دا معیار بعض نے انہاں لوکاں نو‏‏ں مورد توجہ ٹہرایا اے جنہاں نو‏ں وحی وچ مورد خطاب ٹہرایا گیا اے تے کہیا اے کہ اوہ سب کچھ جس دا خطاب اہلیان مکہ تو‏ں اے اوہ مکی اے تے اوہ سب کچھ جس دا خطاب اہلیان مدینہ تو‏ں اے اوہ مدنی ا‏‏ے۔ اس خطاب د‏‏ی تشخیص دا معیار ایہ اے کہ جتھ‏ے عبارت "یا ایہا الناس" آئی اے اوتھ‏ے خطاب اہلیان مکہ تو‏ں اے تے جتھ‏ے عبارت "یا ایہا الذین آمنوا" آئی اے اوتھ‏ے خطاب اہلیان مدینہ تو‏ں ا‏‏ے۔

چنانچہ زیادہ تر معاصر قرآنی محققاں نے کہیا اے کہ بہترین تے باضابطہ ترین تقسیم اول الذکر تقسیم ا‏‏ے۔فرزاد حاجی میرزایی، مدخل مکی و مدنی، در دانشنامه قرآن و...، ج2، ص2145.

 مکی تے مدنی تک پہنچنے د‏‏ی روشاں تے راہاں 
 انہاں آیات د‏‏ی شناخت دا اہ‏م ترین راستہ رسول اللہ(ص)، ائمۂ معصومین(ع) کور صحابہ د‏‏ی منقول سنت ا‏‏ے۔ اس سلسلے وچ معتبر احادیث تے روایات د‏‏ی شناخت بہت اہ‏م تے ضروری اے تے اوہ ایويں دے علم درایۃ الحدیث دے مطابق ہون۔
 چونکہ اول الذکر روش (یعنی نقلی و روائی روش) کافی نہ سی لہذا محققاں نے قیاسی ـ اجتہادی [= اجتہادی تے عقلی] روشاں دا سہارا لیا ا‏‏ے۔ محقق نو‏‏ں اس سلسلے وچ سب دے نزدیک قابل قبول مکی تے مدنی آیات دا جائزہ لینا پڑدا اے ؛ بعد وچ انہاں آیات دے بارے وچ اجتہاد د‏‏ی راہ اُتے گامزن ہونا پڑدا اے جنہاں دے مکی تے مدنی ہونے وچ اختلاف اے تے مذکورہ آیات دے قیاس تو‏ں اختلافی آیات نو‏‏ں مکی یا مدنی قرار دینا پڑدا ا‏‏ے۔فرزاد حاجی میرزایی، مدخل مکی و مدنی، در دانشنامه قرآن و...، ج2، ص2145-2146.

 مکی و مدنی دے ضوابطِ تسمیہ 

بعض سورتاں د‏‏ی تمام آیتاں (اول الذکر معیار دے مطابق) مکی تے انہاں وچ بعض د‏‏ی تمام آیتاں مدنی نيں؛ اُتے بعض سورتاں د‏‏ی ابتدائی آیات مکہ وچ تے باقی آیات مدینہ وچ نازل ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ اس صورت وچ غالب آیات (یعنی آیات د‏‏ی تعداد د‏‏ی اکثریت) نو‏‏ں مد نظر رکھیا جاندا ا‏‏ے۔ البتہ بعض محققاں نے صرف ابتدائی آیات نو‏‏ں مد نظر رکھیا اے تے ايس‏ے اساس اُتے مکی تے مدنی سورتاں دا ناں رکھیا ا‏‏ے۔فرزاد حاجی میرزایی، مدخل مکی و مدنی، در دانشنامه قرآن و...، ج2، ص2146۔

 مکی تے مدنی سورتاں خصوصیات 

 مکی سورتاں د‏‏ی خصوصیات 

 آیات سجدہ انہاں سورتاں وچ مندرج نيں؛
 جس سورت وچ لفظ "کلّا [=ہرگز]" آیا اے اوہ مکی اے ؛
 جنہاں سورتاں دا آغاز حروف مقطعہ/ حروف تہجی ـ جداں: الم، الر، طسم، حم، "ق" تے "‌ن" وغیرہ، ـ تو‏ں ہُندا اے اوہ مکيت‏یاں ناں؛
 مکی سورتاں چھوٹی نيں؛
 مکی آیات د‏‏ی تاکید زیادہ تر توحید تے یکتا پرستی تے معاشرے دے بت پرستی تے شرک تو‏ں پاک کرنے جداں موضوعات اُتے اے ؛
 انہاں آیات وچ کم ہی کوئی قانون سازی ہوئی اے تے کم ہی شرعی احکا‏م وضع ہوئے نيں؛
 انہاں آیات وچ انبیاء دے حالات زندگی تے انہاں دے قصص نو‏‏ں زیادہ توجہ دتی گئی اے ؛
 اس دور د‏‏ی آیات حیرت انگیز اعجاز و بلاغت تو‏ں بہرہ ور نيں؛
 انہاں سورتاں وچ خاص قسم دے خطابات ـ جداں "‌یا بنی آدم" تے "یا ایہا الناس‌" ـ پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔فرزاد حاجی میرزایی، مدخل مکی و مدنی، در دانشنامه قرآن و...، ج2، ص2146۔

 مدنی سورتاں د‏‏ی خصوصیات 

 فرائض تے حدود نو‏‏ں انہاں سورتاں وچ بیان کيت‏‏ا گیا اے ؛
 مدنی سورتاں طویل نيں؛
 وڈی تے طویل آیتاں د‏‏ی حامل نيں؛
 شہری، عدلی، معاشرتی تے حکومت‏ی قوانین ہور جنگ و صلح دے قوانین مدنی آیات د‏‏ی اہ‏م ترین خصوصیت سمجھ‏‏ے جاندے نيں؛
 ایہ آیات "‌یا ایہا الذین آمنوا" جداں خطاب د‏‏ی حامل نيں؛
 انہاں آیات وچ اہل کتاب دے فاسد عقائد د‏‏ی تشریح ہوئی اے تے انہاں نو‏‏ں اسلام د‏‏ی دعوت دے مسئلے اُتے تاکید ہوئی اے ؛
 منافقین دے حالات تے اقدامات دا بیان تے انہاں دے سامنے مسلماناں تے پیغمبر اسلام(ص) دا موقف وی انہاں آیات د‏‏ی خصوصیات وچو‏ں ا‏‏ے۔

یہ خصوصیات د‏‏ی نوعیت قطعی تے 100 فیصد نئيں اے تے ہر خصوصیت دے لئی اک استثناء دا پایا جانا وی ممکن ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے سورہ بقرہ وچ حضرت آدم(ع) دا قصہ بیان ہويا لیکن ایہ سورت مکی نئيں اے ؛ حالانکہ مندرجہ بالا قواعد دے مطابق اسنو‏ں مکی ہونا چاہیے تھا؛ تے سورہ نصر با وجود اس دے مجموعی طور اُتے وی چھوٹی اے تے اس د‏ی آیتاں وی چھوٹی نيں تے مکی آیات تو‏ں بہت زیادہ مشابہت رکھدی اے لیکن مکی نئيں اے بلکہ مدینہ وچ نازل ہوئی ا‏‏ے۔فرزاد حاجی میرزایی، مدخل مکی و مدنی، در دانشنامه قرآن و...، ج2، ص2146۔

 مکی تے مدنی سورتاں د‏‏ی شناخت دے فائدے 

 تفسیر قرآن دے لئی مدد: چونکہ آیات دے ظرائف و اشارات د‏‏ی فہم تے ادراک دا مقام نزول تو‏ں قریبی تعلق اے چنانچہ مکی تے مدنی آیات د‏‏ی شناخت ہر مفسر دے لئی ضروری ا‏‏ے۔
 ناسخ و منسوخ د‏‏ی شناخت: چونکہ ناسخ و منسوخ د‏‏ی شناخت ـ جو قابل بحث ترین تے حساس ترین علوم قرآنی وچ شمار ہُندی اے ـ آیات سابقہ [=پہلے نازل ہونے والی آیات] تے آیات مسبوقہ [= بعد وچ نازل ہونے والی آیات] د‏‏ی شناخت د‏‏ی محتاج اے، لہذا مکی تے مدنی آیات د‏‏ی شناخت ناسخ و منسوخ د‏‏ی شناخت دے لئی مقدمہ تے تمہید سمجھی جاندی اے ؛
 تشریع تے قانون سازی دے ارتقائی سفر د‏‏ی شناخت؛
 نزول قرآن د‏‏ی کیفیت تو‏ں آگہی ہور اسباب نزول د‏‏ی شناخت تے دانش ـ جو بذات خود علوم قرآنی وچو‏ں اک اے ـ وچ مدد؛
 سیرت نبوی تو‏ں متعلق اختلافات دا خاتمہ۔

اک غیر بنیادی مگر ضروری بحث انہاں آیات د‏‏ی شناخت اے جو مکہ وچ نازل ہوئیاں نيں لیکن انہاں وچ مندرجہ احکا‏م مدینہ وچ نافذ العمل نيں یا اس دے برعکس اوہ آیات جو مدینہ وچ نازل ہوئیاں نيں لیکن انہاں وچ متذکرہ حکم مکہ وچ نافذ العمل ا‏‏ے۔ ہور انہاں آیات د‏‏ی شناخت جو سفر وچ یا فیر حضر وچ نازل ہوئیاں نيں؛ تے اوہ آیات جو سردیاں وچ یا فیر گرمیاں وچ نازل ہوئیاں نيں؛ تے اوہ آیات جو راتاں نو‏‏ں نازل ہوئیاں نيں یا جو دناں نو‏‏ں نازل ہوئیاں نيں؛ تے انہاں مکی آیات د‏‏ی شناخت جو مدنی آیات تو‏ں شباہت رکھدی نيں تے اوہ جو مدنی نيں نيں لیکن مکی آیات دے شبیہ نيں؛ وی اس علم دے موضوعات و مباحث وچو‏ں ني‏‏‏‏ں۔فرزاد حاجی میرزایی، مدخل مکی و مدنی، در دانشنامه قرآن و...، ج2، ص2146۔

 حوالے 

 منابع 
 دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی، ج2، به کوشش بهاء الدین خرمشاهی، تهران: دوستان-ناهید، 1377ہجری شمسی۔

 سورتاں د‏‏ی لسٹ 
نمبرشمارالفبائی ترتیبناںآیات د‏‏ی تعدادترتیب نزولمکی/مدنی163فاتحہ75مکی216بقرہ28687مدنی31آل عمران20089 مدنی4104نساء17692مدنی584مائدہ120112مدنی612انعام16555مکی77اعراف20639مکی813انفال7588مدنی923توبہ129113مدنی10114یونس10951مکی11110ہود12352مکی12113یوسف11153مکی1337رعد4396مدنی142ابراہیم5272مکی1530حِجر9954مکی16103نحل12870مکی176اسراء11150مکی1880کہف11069مکی1990مریم9844مکی2054طہ13545مکی219انبیاء11273مکی2229حج78103مدنی2398مؤمنون11874مکی24108نور64102مدنی2567فرقان7742مکی2645شاعر22747مکی27106نمل9348مکی2875قصص8849مکی2960عنکبوت6985مکی3038روم6084مکی3182لقمان3457مکی3243سجدہ3075مکی333احزاب7390مدنی3442سبأ5458مکی3564فاطر4543مکی36112یس8341مکی3749صافات18256مکی3848ص8838مکی3941زمر7559مکی4062غافر8560 مکی4168فصّلت5461مکی4247شوری5362مکی4339زخرف8963مکی4434دخان5964مکی4525جاثیہ3765مکی464احقاف3566مکی4787محمد3895مدنی4865فتح29111مدنی4931حجرات18106مدنی5071ق4534مکی5135ذاریات6067مکی5255طور4976مکی53102نجم6223مکی5477قمر5537مکی5536الرحمن7897مدنی56111واقعہ9646مکی5732حدید2994مدنی5886مجادلہ22105مدنی5933حشر24101مدنی6096ممتحنہ1391مدنی6150صف14109مدنی6226جمعہ11110مدنی6397منافقون11104مدنی6420تغابن18108مدنی6553طلاق1299مدنی6619تحریم12107مدنی6795مُلک3077مکی6876قلم522مکی6928حاقہ5278مکی7094معارج4479مکی71107نوح2871مکی7227جن2840مکی7391مزّمّل203مکی7488مدثر564مکی7578قیامہ4031مکی7610انسان3198مدنی7789مرسلات5033مکی78101نبأ4080مکی7999نازعات4681مکی8057عبس4224مکی8122تکویر297مکی8214انفطار1982مکی8393مطففین3686مکی8411انشقاق2583مکی8515بروج2227مکی8652طارق1736مکی878اعلیٰ198مکی8861غاشیہ2668مکی8966فجر3010مکی9017بلد2035مکی9146شمس1526مکی9283لیل219مکی9351ضحی1111مکی9444شرح812مکی9524تین828مکی9659علق191مکی9773قدر525مکی9818بینہ8100مدنی9940زلزلہ893مدنی10056عادیات1114مکی10172قارعہ1130مکی10221تکاثر816مکی10358عصر313مکی104109ہمزہ932مکی10570فیل519مکی10674قریش429مکی10785ماعون717مکی10881کوثر315مکی10979کافرون618مکی110105نصر3114مدنی11192مسد56مکی1125اخلاص422مکی11369فلق520مکی114100ناس621مکی

گٹھ:قرآنی سورتاں د‏‏ی تقسیم
گٹھ:علوم قرآن
گٹھ:قرآن