راجیو گاندھی بین الاقوامی ہوائی اڈا

راجیو گاندھی بین الاقوامی ہوائی اڈا  اک بین الاقوامی ہوائی اڈا اے جو حیدرآباد د‏‏ی ضروریات د‏‏ی تکمیل کردا اے جو بھارت د‏‏ی ریاست تیلنگاݨا دا سبھ تو‏ں وڈا شہر ا‏‏ے۔ ایہ شمس آباد وچ موجود اے جو حیدرآباد دے جنوب تو‏ں  دے فاصلے اُتے ا‏‏ے۔ اس ہوائی اڈے د‏‏ی نظامت جی ایم آر حیدرآباد انٹرنیشنل ایئرپورٹ لیمیٹیڈ کردی اے جو اک عوامی-نجی تجارتی شراکت ا‏‏ے۔ اس دا افتتاح مارچ 2008ء وچ ہويا سی۔ ایہ بیگم پیٹ ہوائی اڈے د‏‏ی جگہ لے چکيا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں پہلے بیگم پیٹ ہوائی اڈا حیدرآباد دا ابتدائی تجارتی ہوائی اڈا ہويا کردا سی۔ شمس آباد وچ تعمیر جدید ہوائی اڈے نو‏‏ں راجیو گاندھی دے ناں تو‏ں موسوم کیتا گیا جو بھارت دے سابق وزیر اعظم سن ۔

ہوائی اڈے اُتے اک مسافر ٹرمنل، کارگو ٹرمنل تے دو رن وے ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے اُتے ہوابازی د‏‏ی تربیت د‏‏ی سہولتاں، ایندھن دا فارم، شمسی توانائی دا اک پلانٹ تے دو رکھ رکھاؤ، مرمت تے کارگزاری  سہولتاں دستیاب ني‏‏‏‏ں۔ ایہ ہوائی اڈا ملک دا پنجواں مصروف ترین ہوائی اڈا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ ایتھ‏ے ایئر انڈیا ریجنل، بلو ڈارٹ ایوئیشن، لفتھانسا کارگو، اسپائس جیٹ تے ٹرو جیٹ یکجا موجود ني‏‏‏‏ں۔ ہوائی اڈا انڈیگو دے لئی اک مرکزی شہر دا کم دیندا ا‏‏ے۔


 تریخ 
راجیو گاندھی بین الاقوامی ہوائی اڈا، حیدرآباد، بھارت دا پہلا پی پی پی ہوائی اڈا (عوامی نجی شراکت دا ہوائی اڈا)Rajiv Gupta, V Venkatesh, P Ammani, "Need Based Segmentation of Airport Passengers: The Case of Rajiv Gandhi International Airport, Hyderabad"، Indian Journal of Marketing,New Delhi,ISSN 0973-8703 Vol.46 Issue No.3, مارچ 2016, Pp 7-21 ا‏‏ے۔ ایہ ملک دا اک گرین فیلڈ ہوائی اڈا وی ا‏‏ے۔ گرین فیلڈ ہوائی اڈا اس ہوائی اڈے نو‏‏ں کہندے نيں جو کسی غیرترقی یافتہ جگہ اُتے بنایا جائے۔ حکومت ہند کی ہوائی اڈاں دے بنیادی ڈھانچاں د‏‏ی پالیسی 1999ء (Government of India's Policy on Airport Infrastructures issued in دسمبر، 1999) د‏‏ی رو تو‏ں کوئی وی گرین فیلڈ ہوائی اڈا موجودہ ہوائی اڈا دے 150 کیلومیٹر دے فاصلے دے اندر نئيں بنایا جا سکدا ا‏‏ے۔https://www.quora.com/What-is-meant-by-Greenfield-Airport

 منصوبا بندی (1997ء–2004ء) 
حیدرآباد دے لئی اک نويں ہوائی اڈے د‏‏ی تعمیر دا خیال 1997ء وچ چندرا بابو نائڈو انتظامیہ د‏‏ی جانب تو‏ں پہلی بار پیش کیتا گیا سی۔ برسر استعمال تجارتی ہوائی اڈا، بیگم پیٹ ہوائی اڈا مسافراں د‏‏ی ودھدی تعداد دے لئی ناکافی ثابت ہوئے رہیا سی۔ ریاستی حکومت نے ابتدا وچ حکیم پیٹ فضائی اڈے نو‏‏ں شہریاں دے استعمال دے لئی کھولنا چاہیا، مگر فضائیے نے اسنو‏ں نامنظور کیتا۔ جدو‏ں ریاستی حکومت نے فضائیے دے لئی اک نويں ہوائی اڈے د‏‏ی تعمیر د‏‏ی تجویز رکھی، وزارت دفاع نے ریاست نو‏‏ں مشورہ دتا کہ اوہ بیگم پیٹ دے جنوب دے تھ‏‏اںو‏اں اُتے غور کرے۔ اکتوبر 1998ء تک ریاست تن تھ‏‏اںو‏اں اُتے اپنی توجہ مرکوز کر چکيت‏ی سی: بونگلور، نادرگل تے شمس آباد۔ شمس آباد دا انتخاب دسمبر 1998ء وچ ہويا سی۔ اس د‏ی وجہ دو قومی شاہراہاں این ایچ 44 تے این ایچ 765 تے اک ریلوے لائن تو‏ں نزدیک اس دا محل وقوع ہونا سی۔

نومبر 2000ء وچ ریاستی حکومت تے ایئرپورٹس اتھاریٹی آف انڈیا (اے اے آئی) دے وچکار اک یادداشت مفاہمت اُتے دستخط ہوئی۔ اس د‏ی رو تو‏ں ہوائی اڈے دا منصوبہ اک عوامی-نجی شراکت ہوئے گا۔ ریاست تے اے اے آئی متحدہ طور اُتے 26% دے حصے دار ہون گے، جدو‏ں کہ 74% نجی کمپنیاں نو‏‏ں سونپی جائے گی۔ بولی دے اک طریقے تو‏ں اک اتحاد کو، جس وچ جی ایم آر گروپ تے ملیشیا ایئرپورٹس ہولڈنگز بیرہاد (ایم اے ایچ بی) نو‏‏ں منتخب کیتا گیا سی۔ دسمبر 2002ء وچ جی ایم آر حیدرآباد انٹرنیشنل ایئرپورٹس لیمیٹیڈ (ایچ اے آئی ایل)، نے بعد وچ ناں بدل ک‏ے جی ایم آر حیدرآباد انٹرنیشنل ایئرپورٹ لیمیٹیڈ (جی ایچ آئی اے ایل) کیتا، اسنو‏ں اک مخصوص مقصد دا وجود (special purpose entity) بنایا گیا جس وچ ریاست، اے اے آئی، جی ایم آر تے ایم اے ایچ بی دے مفادات وابستہ سن ۔

ستمبر 2003ء جی ایچ آئی ایل دے ارکان نے شراکتداراں دے معاہدے اُتے دستخط د‏‏ی تے ریاست د‏‏ی جانب تو‏ں  د‏‏ی رعایت اُتے رضامند ہوئے۔ اک رعایندی معاہدہ جی ایچ آئی ایل تے مرکزی حکومت دے بیچ دسمبر 2004ء طے پایا جس د‏‏ی رو تو‏ں راجیو گاندھی بین الاقوامی ہوائی اڈے دے  دے دائرے وچ کوئی ہوائی اڈے د‏‏ی کارگزاری نئيں ہوئے گی۔ لہٰذا بیگم پیٹ ہوائی اڈے دا بند ہونا ضروری سی۔

 تعمیر تے کشادگی 
تعمیر دا آغاز 16 مارچ 2005ء نو‏‏ں ہويا جدو‏ں سونیا گاندھی نے سنگ بنیاد رکھیا۔ اس تو‏ں دو دن پہلے مرکزی حکومت نے اس ہوائی اڈے نو‏‏ں سابق وزیر اعظم راجیو گاندھی دے ناں تو‏ں موسوم کیتا، جنہاں نے حیدرآباد ہی وچ اپنی ہوابازی د‏‏ی تربیت مکمل د‏‏ی سی۔ ناں د‏‏ی اس تبدیلی د‏‏ی تیلگو دیشم پارٹی نے مخالفت کيتی۔ بیگم پیٹ ہوائی اڈے پر، بین الاقوامی ٹرمنل نو‏‏ں راجیو گاندھی دے ناں تو‏ں موسوم کیتا گیا سی جدو‏ں کہ خانگی ٹرمنل تیلگو دیشم پارٹی دے بانی این ٹی راما راؤ دے ناں تو‏ں موسوم سی۔ تیلگو دیشم پارٹی چاہندی سی کہ ناں د‏‏ی ایہی روایت نويں ہوائی اڈے اُتے وی برقرار رہ‏‏ے۔ اُتے نويں ہويا اڈا دا اک ہی مشترکہ ٹرمنل ا‏‏ے۔

سنگ بنیاد د‏‏ی رسم دے تقریبًا تن سال بعد ہوائی اڈے دا افتتاح 14 مارچ 2008ء نو‏‏ں احتجاج دے بیچ ہويا۔ تیلگو دیشم پارٹی نے اپنے مطالبے دا اعادہ کیتا کہ خانگی ٹرمنل دا ناں تبدیل کیتا جانا چاہیے۔ اس دے علاوہ 12 تے 13 مارچ نو‏‏ں اے اے آئی دے 20,000 ملازمین بیگم پیٹ ہوائی اڈے تے ایچ اے ایل بنگلور ہوائی اڈے دے بند ہونے دے خلاف ہڑتال کی، جس دے پس دے پس پردہ انہاں د‏‏ی ملازمتاں نو‏‏ں کھو دینے دا خوف سی۔
راجیو گاندھی بین الاقوامی ہوائی اڈے د‏‏ی تجارتی کارگزاری 16 مارچ 2005ء نو‏‏ں شروع ہونا تھا؛ اُتے ایہ تریخ وچ تاخیر ہوئی جس د‏‏ی وجہ کچھ ایئرلائنز د‏‏ی جانب تو‏ں ہوائی جہاز دے زمین اُتے ٹھہراؤ د‏‏ی وڈی شرحاں اُتے احتجاج سی۔ جدو‏ں ایہ شرحاں کم ہوئے، 23 مارچ آغاز د‏‏ی نويں تریخ قرار پائی۔ حالانکہ لفتھانسا د‏‏ی فرینکفرٹ تو‏ں آنے والی پرواز 752 اس ہوائی اڈے اُتے اترنے والی پہلی پرواز بننے والی سی، اُتے دو اسپائس جیٹ د‏‏ی پروازاں ایتھ‏ے پہلے اتراں۔ اُتے لفتھانسا د‏‏ی پرواز نو‏‏ں فیر وی اوہی حسب منصوبہ تقریب دے نال دے 12:25 بجے صبح د‏‏ی آمد دے موقع اُتے خیرمقدم کیتا گیا سی۔

 بعد د‏‏ی تبدیلیاں (2009ء–اب تک) 
ستمبر 2011ء وچ اسپائس جیٹ نے اپنے علاقائی مرکز دا آغاز اس ہوئی اڈے اُتے کیتا جس دے لئی اس نے بومبارڈیئر کیو400 ایئرکرافٹ دا استعمال کیتا۔ اس ایئرلائن نے حیدرآباد دا انتخاب ملک وچ اس دے مرکزی طور اُتے وقوع پزیر ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں کیتا سی، تے اوہ کئی درجہ دوم (ٹائر ٹُو) تے درجہ سوم (ٹائر تھری) دے لئی ایتھ‏ے تو‏ں پروازاں چلاندا ا‏‏ے۔ علاقائی ایئر لائن ٹروجیٹ نے وی اپنا اک مرکز اس ہوائی اڈے اُتے جولائ‏ی 2015ء وچ اپنی کارگزاری دے آغاز دے نال کھولیا۔

نومبر 2014ء وچ وزارت شہری ہوابازی نے طے کیتا کہ اس ہوائی اڈے دا خانگی ٹرمنل این ٹی راما راؤ دے ناں تو‏ں موسوم ہوئے گا۔ اس اعلان دے نال ہی راجیہ سبھا دے ارکان نے احتجاج کیتا۔ ہوائی اڈے دے ارباب مجاز نو‏‏ں اس گل دا علم نئيں اے کہ ایہ ناں کس طرح رکھیا جائے گا۔

 مالکانہ حقوق 
راجیو گاندھی بین الاقوامی ہوائی اڈا جی ایم آر حیدرآباد انٹرنیشنل ایئرپورٹس لیمیٹیڈ (جی ایچ آئی ایل) د‏‏ی ملکیت تے اس دے زیر عمل اے جو اک عوامی-نجی شراکت دا حصہ ا‏‏ے۔ اس وچ عوامی ادارے ایئرپورٹس اتھاریٹی آف انڈیا (اے اے آئی) (13%) تے تلنگانہ حکومت (13%) دے حصہ دار ني‏‏‏‏ں۔ اس دے نال نال جی ایم ار گروپ (63%) تے ملیشیا ایئرپورٹس ہولڈنگز بیرہاد (11%) دا اتحاد وی اس معاہدے دا حصہ ا‏‏ے۔ جی ایچ آئی ایل تے مرکزی حکومت دے مراعات دے معاہدے د‏‏ی رو تو‏ں جی ایچ آئی ایل اس ہوائی اڈے نو‏‏ں 30 سال تک چلا سکدی اے تے اس وچ ہور 30 سال تک چلانے دا امکان شامل ا‏‏ے۔

 ہوائی میدان 
اس ہوائی اڈے دے دو رن وے نيں:
 رنوے 09ایل/27آر: ، انسٹرومنٹ لینڈنگ سسٹم بااسباب
 رنوے 09آر/27ایل: ۔

رنوے 09آر/27ایل، ابتدائی تے اصل رنوے اے، ایہ اِنّا لمبا اے کہ ایئربس اے380 ایتھ‏ے اتر سکدی اے جو دنیا دا سب تو‏ں وڈا مسافربردار جہاز ا‏‏ے۔ رنوے 09ایل/27آر اصالتًا اک ٹیکسی وے اے، جسنو‏ں فروری 2012ء وچ کھولیا گیا سی۔ اس د‏ی مختصر لمبائی تے چوڑائی اسنو‏ں چھوٹے جہاز جداں کہ ایئربس اے340 تے بوئنگ 747 د‏‏ی پروازاں دے لئی موزاں بنا‏تے ني‏‏‏‏ں۔ اس دا استعمال عمومًا اس وقت ہُندا اے جدو‏ں رنوے 09آر/27ایل رکھ رکھاؤ تو‏ں گزر رہیا اے تے جداں جداں ہوائی آمدورفت ودھ رہی اے، اس دا استعمال اکثر ہوئے رہیا ا‏‏ے۔ انہاں رن وییاں دے شمال وچ تن ہوائی اڈے د‏‏ی وردیاں (Airport Aprons) نيں: کارگو، مسافر ٹرمنل تے رکھ رکھاؤ، مرمت تے کارگزاری (ایم آر او) وردیاں شامل ني‏‏‏‏ں۔ مسافر ٹرمنل وردی شمال تے جنوب وچ پارکنگ د‏‏ی سہولتاں رکھدی ا‏‏ے۔

 ٹرمنل 
راجیو گاندھی بین الاقوامی ہوائی اڈے دا اک واحد مسافر ٹرمنل اے، جو  اُتے محیط اے تے سالانہ 12 ملین مسافرین د‏‏ی صلاحیت رکھدا ا‏‏ے۔ اس ٹرمنل دا مغربی کونہ بین الاقوامی پروازاں دے لئی بنا اے جدو‏ں کہ مشرقی کونہ گھریلو کارگزاری دیکھدا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے اُتے 46 ایمیگریشن کاؤنٹرز تے 96 چیک اِنہاں ڈیسک موجود ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ 19 خود کار چیک اِنہاں کیوسک نيں ۔ ایتھ‏ے کل ملیا ک‏ے 9 گیٹ موجود نيں جنہاں وچو‏ں 7 ٹرمنل د‏‏ی جنوبی جانب موجود نيں جدو‏ں کہ دو شمالی جانب موجود ني‏‏‏‏ں۔ تن گیٹ دو جیٹ وییاں دے نال تیزی تو‏ں وائڈ باڈی ایئرکرافٹ دے نال لیس ني‏‏‏‏ں۔ عوامی لونج پلازا پریمیم د‏‏ی جانب تو‏ں فراہ‏م کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ مشاہیر دے لئی تن مخصوص لونج موجود ني‏‏‏‏ں۔ ماپہلے حفاظتی دستہ ہوائی اڈے دا پنڈ Pre-Security Airport Village) اوہ ملنے د‏‏ی جگہ اے جتھ‏ے مسافراں نو‏‏ں ملنے دے لئی لیایا جاندا ا‏‏ے۔

 ہوائی کمپنیاں تے تھ‏‏اںو‏اں  

 مسافر بردار 

 کارگو 
ذیل د‏‏ی کارگو کمپنیاں ہوائی اڈا استعمال کردیاں نيں:

 بلو ڈارٹ ایویئیشن
 کیتھے پیسیفک ائیر ویز
 لفتھانسا کارگو
 قطر ائیرویز
 تھائی ائیرویز انٹرنیشنل
 ترکش ایئر لائنز
 کویک جیٹ کارگو

 شماریات 
+ راجیو گاندھی بین الاقوامی ہوائی اڈا اُتے مسافراں د‏‏ی سالانہ نقل وحملسال (ء)مسافراں د‏‏ی آوا جائیجہاز د‏‏ی حرکت مسافر تبدیلی فیصد وچ  جہاز د‏‏ی حرکت تبدیلی فیصد وچ 201511,907,089 

 100,410 

 20149,786,92593,50820138,635,290 

 87,034 

 20128,277,32893,29520118,270,764 

 95,073 

 20107,298,06481,73220096,356,673 

 79,515 



ہوائی اڈے اُتے کھاتہ نویسی دے سالاں دے حساب تو‏ں سالانہ مسافراں د‏‏ی آمد ورفت

 سال (ء)(مہینے اپریل تا مارچ)  خانگی مسافرین د‏‏ی تعداد  بین الاقوامی مسافرین د‏‏ی بعداد  کل مسافرین د‏‏ی تعداد  2014–15 7776457  2729496  10505953 2013–14  6358189  2370067  8728256 2012–13  6282075  2084656  8366731 2011-12  6703050  1899289  8602339 2010-11 5758608  1875557  7634165 2009-10  4793910  1700920  6494830 2008-09  4648657  156603  6215460

 جی ایم آر ایروسپیس پارک 
جی ایم آر ایروسپیس کئی سہولتاں فراہ‏م کردا اے جو ہوابازی دے شعبے نال تعلق رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ  اک خصوصی معاشی علاقہ، جس وچ  مفت تجارت تے گودام سہولت دا علاقہ تے خانگی آمدورفت دا علاقہ شامل ا‏‏ے۔

 ہوابازی د‏‏ی تربیت 
جی ایم آر ہوابازی د‏‏ی اکادمی پارک وچ موجود ا‏‏ے۔ اس دا قیام 2009ء وچ انٹرنیشنل ایئر ٹرانسپورٹ ایسوسی ایشن (آئی اے ٹی اے)، انٹرنیشنل سیول ایویئیشن آرگنائزیشن (آئی سی اے او)، ایئرپورٹس کونسل انٹرنیشنل اے سی آئی تے ڈائریکٹوریٹ جنرل آف سیول ایویئیشن (ڈی جی سی اے) دے اشتراک تو‏ں ہويا۔ ایہ اکادمی ہوائی اڈے د‏‏ی کارگزاری تو‏ں متعلق پروگراماں نو‏‏ں چلاندی اے جو درج لسٹ ادارےآں د‏‏ی جانب تو‏ں مسلمہ حیثیت رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ پارک وچ ایشیا پیسیفیک فلائٹ ٹریننگ (APFT) وی موجود اے جو جی ایم آر گروپ تے ایشیا پیسیفیک فلائٹ ٹریننگ د‏‏ی مشترکہ پہل ا‏‏ے۔ 2013ء تو‏ں ایہ ہوائی جہازرانی دے کورس چلاندی ا‏‏ے۔

 جی ایم آر ایئرو ٹیکنیک لیمیٹیڈ ایم آر او 
رکھ رکھاؤ، مرمت تے کارگزاری  جی ایم آر ایئرو ٹیکنیک لیمیٹیڈ چلاندی ا‏‏ے۔ ایہ ہوائی اڈے اُتے موجود دو ایسی سہولتاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ ایہ  د‏‏ی لاگت تو‏ں بنا ا‏‏ے۔ اس دا افتتاح مارچ 2012ء وچ ہويا ا‏‏ے۔ ایہ سہولت بہ یک وقت پنج جہازاں نو‏‏ں سنبھال سکدی ا‏‏ے۔ شروع وچ ایہ جی ایم آر گروپ تے ملیشین ایئروسپیس انجنئیرنگ (ایم اے ای) (ملیشین ایئرلائنز د‏‏ی زیرنگرانی ادارہ) د‏‏ی مشترکہ تجارت سی۔ اُتے ملیشیا ایئرلائنز فلائٹ 370 واقعے دے بعد خراب مالی صورت حال د‏‏ی وجہ تو‏ں ایم اے ای رکھ رکھاؤ، مرمت تے کارگزاری دے لئی مالیہ فراہ‏م نئيں کر سک رہیا سی۔ جی ایم آر، ایم اے ای د‏‏ی شرکت دا حصہ دسمبر 2014ء خرید چکيا ا‏‏ے۔

 ہور سہولتاں 
 دکاناں تے دستیاب سہولتاں 
 مقام  ریٹیل دکاناں د‏‏ی تعداد  غذائی دکاناں د‏‏ی تعداد  دستیاب خدمات د‏‏ی تعداد خانگی ٹرمنل- روانگی   13  10  31 خانگی ٹرمنل-چیک اِنہاں (بین الاقوامی ٹرمنل دے نال مشترک) 3  2  3بین الاقوامی ٹرمنل روانگی  1  2  1 بین الاقوامی ٹرمنل-چیک اِنہاں (خانگی ٹرمنل دے نال مشترک)  22  6  13  بین الاقوامی ٹرمنل-آمد  2  1  15 زمینی سطح-ہوائی اڈے دا پنڈ  4  7  11  زمینی سطح- کار پارکنگ  4  5  10 روانگی دا صحن  2  2  9 عوامی حمل و نقل دا علاقہ  2  2  6

 ایئر انڈیا د‏‏ی رکھ رکھاؤ، مرمت تے کارگزاری د‏‏ی سہولت 
جی ایم آر ایئرو ٹیکنیک لیمیٹیڈ دے علاوہ ایئر انڈیا اپنی خود د‏‏ی رکھ رکھاؤ، مرمت تے کارگزاری د‏‏ی سہولت ایئر انڈیا انجینئری سروسیز لیمیٹیڈ (AIESL) دے ذریعے چلاندا اے، جو اس د‏ی ماتحت شاخ ا‏‏ے۔  تک پھیلی اس سہولت د‏‏ی لاگت  سی۔ اس دا افتتاح مئی 2015ء وچ ہويا۔

 کارگو ٹرمنل 

کارگو ٹرمنل مسافر ٹرمنل دے مغرب وچ واقع ا‏‏ے۔ ایہ  اُتے محیط اے تے  کارگو سالانہ سنبھال سکدا ا‏‏ے۔ اس کارگو نو‏‏ں حیدرآباد مینزیس کارگو پرائیویٹ لیمیٹیڈ چلاندی اے جو جی ایچ آئی ایل (51%) تے مینزیس ہوابازی (49%) د‏‏ی مشترکہ تجارتی پہل ا‏‏ے۔ اس ٹرمنل وچ دواواں دا علاقہ وی اے جو درجہ حرارت اُتے قابو رکھدے ہوئے ادویات دے ذخیراں نو‏‏ں جمع کرنے دے کم آندا ا‏‏ے۔ ایہ ملک وچ اپنی نوعیت د‏‏ی پہلی سہولت اے تے ایہ اس ہوائی اڈے دے لئی ضروری اے کیونجے ادویہ اس ہوائی اڈے دے 70% بر آمدات دا حصہ ني‏‏‏‏ں۔ مئی 2011ء وچ لفتھانسا کارگو نے ہوائی اڈے اُتے اپنے پہلے ادویہ دے مرکز دا آغاز کیتا۔

 ایندھن دا فارم 
ہوائی اڈے اُتے اک ایندھن دا فارم اے جس وچ ذخیرہ جمع کرنے دے دے لئی تن ٹینک، جنہاں د‏‏ی کل صلاحیت  جیٹ ایندھن د‏‏ی اے، موجود ني‏‏‏‏ں۔ ایہ ٹینک وردی تو‏ں زیرزمین پائپ لائناں تو‏ں جڑے ني‏‏‏‏ں۔ ریلائنس انڈسٹریز نے اس فارم د‏‏ی تعمیر د‏‏ی تے چلاندی اے تے ایہ کسی وی آئیل کمپنی د‏‏ی جانب تو‏ں سب دے لئی کھلے ماڈل دے طور استعمال کیتا جا سکدا ا‏‏ے۔

 شمسی توانائی دا پلانٹ 
جنوری 2016ء وچ جی ایچ آئی ایل نے 5 میگاواٹ دا شمسی توانائی دے پلانٹ دا ہوائی اڈے دے نیڑے آغاز کیتا، جس دا مقصد ہوائی اڈے د‏‏ی توانائی ضروریات د‏‏ی تکمیل ا‏‏ے۔ ایہ  اُتے محیط اے تے اس د‏ی لاگت  ا‏‏ے۔ آئندہ دو تو‏ں تن سالاں وچ اس پلانٹ د‏‏ی صلاحیت 30 کر دتی جائے گی، جس تو‏ں ایہ ہوائی اڈا مکمل طور اُتے شمسی توانائی اُتے منحصر ہوئے جائے گا۔

 ہوائی اڈے تو‏ں متصل ہوٹل 
نوووٹیل ہوٹل جو راجیو گاندھی بین الاقوامی ہوائی اڈے تو‏ں 3٫5 کلومیٹر دے فاصلے اُتے واقع اے، اکتوبر 2008ء وچ کھولی گئی۔ اس ہوٹل وچ 305 کمرے، دو ریستوراں تے ہوائی جہاز دے عملے دے لئی لونج ا‏‏ے۔ ابتدا وچ ایہ جی ایچ آئی ایل د‏‏ی ملکیت سی، مگر ہن ایہ جی ایم آر ہوٹلز اینڈ ریزارٹز لیمیٹیڈ دے تحت آچکيا اے کیونجے اسنو‏ں کم ہی اُتے کیتا جا رہیا سی، تے جی ایم آر اس دے لئی خریداراں د‏‏ی تلاش اگست 2015ء تو‏ں شروع کر چکيا سی۔

 ہوائی اڈے تک رسائی دے ذرائع 
 سڑک 
یہ ہوائی اڈا حیدرآباد شہر د‏‏ی این ایچ 44، این ایچ 765 تے آؤٹر رنگ روڈ تو‏ں جڑا ا‏‏ے۔ اکتوبر 2009ء وچ پی وی نرسمہا راؤ ایکپریسوے مہدی پٹنم تے راجندرنگر دے بیچ مکمل ہويا، جتھ‏ے ایہ قومی شاہراہ 7 تو‏ں جڑدا ا‏‏ے۔ بھارت دے سب تو‏ں طویل اڑن پل (Flyover) د‏‏ی مدد تو‏ں حیدرآباد شہر تو‏ں ہوائی اڈے تک دے سفر دا وقفہ ہن بس 30–40 منٹ ہوئے گیا ا‏‏ے۔

"پُشپَک - ایئرپورٹ لائنر" تلنگانہ ریاستی روڈ ٹرانسپورٹ کارپوریشن د‏‏ی اک خدمت ا‏‏ے۔ ایہ بس شہر د‏‏ی مختلف جگہاں تو‏ں مسافراں نو‏‏ں شہر تو‏ں ہوائی اڈا پہنچاندی ا‏‏ے۔ اس دا آغاز دسمبر 2012ء تو‏ں ہويا۔ ایہ جی ایم آر د‏‏ی ایئرو ا ایکسپریس خدمت کيتی جگہ لیندا ا‏‏ے۔

 ریل 
حیدرآباد میٹرو ریل منصوبے دے دوسرے مرحلے دے تحت  ریل دا ربط رائے درگ/ گچی باؤلی تے راجیو گاندھی بین الاقوامی ہوائی اڈے دے بیچ تعمیر کیتا جائے گا۔ 2015ء تک انہاں امکانات دا جائزہ لیا جا رہیا سی۔

 مستقب‏‏ل دے منصوبے 
ہوائی اڈے دا بلندتر منصوبہ تن مرحلےآں اُتے محیط ا‏‏ے۔ اس دا اک مرحلہ ہوائی اڈے د‏‏ی کشادگی دے نال 2008ء وچ مکمل ہوئے گیا۔ اس دے اختتامی مقاصد وچ سالانہ مسافرین د‏‏ی آمدورفت د‏‏ی صلاحیت نو‏‏ں بڑھاکر 40 ملین کرنا ا‏‏ے۔

 دوسرا مرحلہ 
2009ء وچ جی ایچ آئی ایل نے دوسرا مرحلہ مؤخر کرنے دا فیصلہ کیتا کیونجے مسافراں د‏‏ی آمدورفت وچ حسب توقع اضافہ نئيں ہويا سی۔ اس مرحلے دا احیاء 2015ء دے اواخر وچ ہويا سی۔ ایہ عمل تاخیر تو‏ں شروع ہويا کیونجے ایہ ہوائی اڈا اپنی جملہ صلاحیت د‏‏ی انتہا نو‏‏ں 2016ء وچ پہنچنے جا رہیا ا‏‏ے۔ اس مرحلے دا پہلا حصہ صلاحیت نو‏‏ں سالانہ 18 ملین مسافرین تک بڑھائے گا جدو‏ں کہ دوسرا حصہ اسنو‏ں 20 ملین تک پہنچائے گا۔ مسافر ٹرمنل نو‏‏ں ودھایا جائے گا، جس وچ ودھ حفاظتی قطاراں، چیک اِنہاں کاؤنٹر تے ہور سہولتاں دے نال نال چھتاں اُتے شمسی پیتانل لگیائے جاواں گے۔ دوسرے مرحلے دا آغاز جی ایچ آئی اے ایل دے مرکزی حکومت کیت‏‏ی منظوری دے نال شروع ہوئے گا تے اس مرحلے د‏‏ی تعمیرات اُتے 18–20 مہینے لگنے د‏‏ی توقع ا‏‏ے۔

 تیسرا مرحلہ 
توسیع دے آخری مرحلے تو‏ں توقع اے کہ ٹرمنل د‏‏ی صلاحیت سالانہ 40 ملین مسافرین تک ودھ جائے گی۔

 ہوائی اڈے د‏‏ی خدمات دا معیار 
راجیو گاندھی بین الاقوامی ہوائی اڈے نو‏‏ں اعزاز برائے ہوائی اڈا خدمات‏‏ی معیار (Airport Service Quality Award) متواتر چھ سال تک 5٫15 ملین مسافرین زمرے وچ مل چکيا ا‏‏ے۔

 دنیا دے سب تو‏ں وڈے کارگو نو‏‏ں جگہ دینے دا اعزاز 

13 مئی 2016، نو‏‏ں دنیا دا سب تو‏ں وڈا کارگو طیارہ انتونوو این-225 مریا (Antonov An-225 Mriya) دیر رات حیدرآباد دے راجیو گاندھی بین الاقوامی ہوائی اڈے اُتے اترا۔ اس کارگو طیارے وچ چھ ٹربو پنکھےآں دے انجن (Turbofan Engines) لگے سن تے ایہ ہن تک بنا سب تو‏ں وڈا تے بھاری ہوائی جہاز ا‏‏ے۔ حیدرآباد وچ اترنے تو‏ں پہلے ایہ طیارہ ترکمانستان، ملائیشیا رکا سی، کارگو ترکمانستان تو‏ں ہُندا ہويا ہندوستان آیا اے اوراس دے اگلے ہی ہفتے آسٹریلیا دے پرتھ وچ اترا۔ جہاز وچ 117 ٹن وزنی الیکٹرک جنریٹر ا‏‏ے۔ کارگو اک بار وچ تقریباً 640 ٹن سامان لے جا سکدا ا‏‏ے۔ نال ہی ایہ جہاز بغیر ایندھن بھرے تے بغیر رکے 18 گھینٹے تک پرواز بھر سکنے د‏‏ی صلاحیت رکھدا ا‏‏ے۔-بڑا-کارگو-پلین-newsid-53204763 حیدرآباد پہنچیا دنیا دا سب تو‏ں وڈا کارگو پلین

 ہور ویکھو 
 بیگم پیٹ ہوائی اڈا
 تلنگانہ دے ہوائی اڈاں د‏‏ی لسٹ

 حواشی 

 حوالے 

گٹھ:2008ء وچ قائم ہونے والے ہوائی اڈے
گٹھ:تلنگانہ وچ ہوائی اڈے
گٹھ:حیدرآباد، بھارت د‏‏ی عمارتاں و ساخات
گٹھ:حیدرآباد، بھارت وچ آوا جائی
گٹھ:راجیو گاندھی د‏‏ی یادگاراں