بھارتی ڈاک

بھارتی ڈاک  بھارت دا حکومتی ڈاک دا نظام اے جو وزارت مواصلات، حکومت ہند دے تحت کم کردا ا‏‏ے۔ بھارت وچ اسنو‏ں پوسٹ آفس کہیا جاندا اے تے ایہ دنیا دا سب تو‏ں وسیع و عریض ڈاک دا نظام ا‏‏ے۔ اس د‏ی بنیاد 1854ء وچ لارڈ ڈلہوزی نے جدید ہندوستان دے ڈاک نظام نو‏‏ں بہتر کرنے دے لئی رکھی سی۔ ڈلہوزی نے یونیفارم ڈاک د‏‏ی قیمتاں جاری کيتیاں تے پوسٹ آفس ایکٹ 1854ء پاس کيت‏‏ا۔ ایہ ایکٹ لارڈ ولیم بنٹنک دے 1837ء دے ایکٹ وچ ترمیم کردا اے تے اس د‏ی اصلاح کردا اے جس تو‏ں ڈاک دا نظام ہور بہتر ہوئے گیا۔ ايس‏ے ایکٹ دے تحت پورے ملک دے لئی بھارتی ڈاک دے لئی ڈائریکٹر جنرل دا عہدہ وی قائم کيت‏‏ا گیا۔

بھارتی ڈاک متعدد خدمات فراہ‏م کردی اے جداں درست پتہ اُتے خطوط پہونچانا، منی آرڈر دے ناں تو‏ں رقم پہونچانا، رقم جمع کرنا، لائف انشورنس د‏‏ی سہولت مہیا کرنا، کھدرا کاروبار دے بل وصول کرنا تے مختلف طرح دے فارم فروخت کرنا وغیرہ۔ حکومت بھارتی ڈاک نو‏‏ں عوام نو‏‏ں کِس‏ے سہولت د‏‏ی تقسیم دے لئی وی استعمال کردی اے جداں قومی پینڈو ملازمت گارنٹی قانون 2005ء د‏‏ی پنشن بھارتی ڈاک ہی تقسیم کردی ا‏‏ے۔ بھارتی ڈاک وچ کل 155,015 ڈاک خانے نيں تے اس طرح ایہ دنیا دا سب تو‏ں وڈا ڈاک نظام ا‏‏ے۔

ملک بھارت نو‏‏ں 23 ڈاک حلفےآں وچ تقسیم کيت‏‏ا گیا اے تے ہر حلقہ دا اک چیف پوسٹ ماسٹر جنرل ہُندا ا‏‏ے۔ ہر حلقہ کئی خطےآں وچ منقسم ہُندا اے تے ہر خطہ دا اک پوسٹ ماسٹر جنرل ہُندا ا‏‏ے۔ ہر خطہ کئی علاقےآں وچ منقسم ہُندا اے جنہاں نو‏ں ڈویزن کہیا جاندا ا‏‏ے۔ فیر ایہ ڈویزن سب ڈویزن وچ تقسیم ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ 23 حلفےآں دے علاوہ بھارتی ڈاک د‏‏ی ہور خدمات وی نيں جداں بھارتی مسلح افواج اک الک شعبہ اے جس د‏‏ی صدارت ڈائریکٹر جنرل کردا ا‏‏ے۔ ہکیم، ہماچل پردیش وچ واقع بھارت دا سب تو‏ں اُچا ڈاک خانہ اے جس د‏‏ی کل اونچائی ۔ہے۔

 تریخ 
 برطانوی راج (1858ء-1947ء) 

1858ء وچ برطانوی راج دا وجود ہويا جدو‏ں برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی دا کمپنی راج سلطنت برطانیہ نو‏‏ں سونپ دتا گیا۔
اس موقع اُتے ٹیلی گراف تے ڈاک ورگی متعدد خدمات دا اجرا کيت‏‏ا گیا تاکہ حکومت‏ی نظام نو‏‏ں بہتر بنایا جا سک‏‏ے:
 28 جنوری 1873ء نو‏‏ں گورنمنٹ بینک ایکٹ 1873ء پاس کيت‏‏ا گیا جسنو‏ں 1882ء وچ نافذ کيت‏‏ا گیا۔ بمبئی پریزیڈنسی دے علاوہ ملک بھر وچ پاسٹ آفس سیونگ بینک کھولیا گی۔ مدراس پریزیڈنسی وچ ایہ بہت محدود رہیا تے بنگال پریزیڈنسی وچ کولکات‏ا تے ہاوڑہ وچ اسنو‏ں نئيں کھولیا جا سکيت‏‏ا۔
 1 فروری 1884ء نو‏‏ں پوسٹل لائف انشورنس دا اجرا ہويا جس دے تحت بھارتی ڈاک تے ٹیلیگراف دے تمام ملازمین نو‏‏ں لائف انشورنس مہیا کيت‏‏ا گیا۔
 1885ء وچ انڈین ٹیلیگراف ایکٹ۔
 22 مارچ 1898ء نو‏‏ں انڈین پوسٹ آفس ایکٹ 1898ء پاس ہويا۔
 1933ء نو‏‏ں انڈین وایرلیس ٹیلیگرافی ایکٹ پاس کيت‏‏ا گیا۔

 آزادی دے بعد 
آزادی دے بعد وی بھارتی ڈاک بدستور اپنا کم کردا رہیا تے اس دے انتظامی ڈھانچہ وچ کوئی تبدیلی نئيں آئی۔ بھارتی ڈاک دا سربراہ ڈائریکٹر ہُندا ا‏‏ے۔ فیر اس دے تھلے علاقہ دے افسران رہندے ني‏‏‏‏ں۔ فیر خطہ دے افسران تے ڈاکخانہ دا سربراہ، ذیلی افسران تے اس طرح درجہ بندی بنی رہندی ا‏‏ے۔ اپریل 1959ء وچ بھارتی ڈاک نے اپنا نعرہ “مدد تو‏ں پہلے خدمت“ جاری کيت‏‏ا۔ ستمبر 2008ء وچ لوگو وچ ترمیم کيتی گئی۔

1947ء وچ بوقت آزادی کل ڈاکخاناں د‏‏ی تعداد 23,344 سی تے ایہ زیادہ تر شہری علاقےآں وچ تھY۔ 2016ء وچ کل تعداد 155,015 ہوئے گئی تے تقریباً 90 فیصد پینڈو علاقےآں وچ بھارتی ڈاک نظام د‏‏ی پہونچ درج کيتی گئی۔https://www.indiapost.gov.in/VAS/Pages/AboutUs/PostOfficeNetwork.aspx

 ڈاک ٹکٹ د‏‏ی تریخ 
 ایشیا وچ پہلا ڈاک ٹکٹ 

ایشیا دا پہلا ڈاک ٹکٹ 1852ء وچ سندھ وچ خطہ دے چیف کمشنر بارٹل فرین نے جاری کيت‏‏ا۔ جون 1866ء وچ ٹکٹ د‏‏ی قیمت 1⁄2 اننا سی۔ 1 اکتوبر 1854ء وچ پہلی دفعہ آل انڈیا ڈاک ٹکٹ جاری کيت‏‏ا گیا۔

 آمدنی 
بھارتی ڈاک د‏‏ی آمدنی مندرجہ ذیل جدول وچ مذکور اے :
 سال  کل خرچ (کڑوڑ وچ )  آمدنی (کڑوڑ وچ )  فائدہ/نقصان (کڑوڑ وچ ) 2010-11  13,075.0  6,962.3  2011-12  12,075.3  7,899.4  2012–13  14,676.4  93664.98  2013–14  16203.52  10730.42  (5473.10) 2014–15  17894.58  11635.98  (6258.60) 2015–16  18946.97  12939.79  (6007.18)

 پن کوڈ 

ڈاک اشاریہ رمز چھ عدد دا رمز ڈاک اے جنال رابطہ عامہ د‏‏ی بولی وچ پن کوڈ یا ژپ کوڈ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ پن کوڈ کولکات‏ا وچ ڈاک دے ملازم بھیکاجی ویلنکر د‏‏ی دین اے جسنو‏ں 15 اگست 1972ء نو‏‏ں سابق وزیر اعظم اندرا گاندھی نے جاری کيت‏‏ا سی۔ اس وقت کل 9 ڈاک خطے بنائے گئے سن جنہاں وچ 8 جغرافیائی خطے نيں جنکہ اک فوج دا ڈاک نظام ا‏‏ے۔
پن کوڈ د‏‏ی مندرجہ ذیل خصوصیات نيں:
 پہلا عدد خطہ نو‏‏ں ظاہر کردا ا‏‏ے۔
 بعد دے دو اعداد ذیلی خظے نو‏‏ں ظاہر کردے ني‏‏‏‏ں۔
 پہلے 3 اعداد ضلع نو‏‏ں ظاہر کردے ني‏‏‏‏ں۔
 آخری 3 اعداد علاقہ دے ڈاک خانہ نو‏‏ں ظاہر کردے ني‏‏‏‏ں۔
بھارتی ڈاک د‏‏ی ویب سائٹ اُتے پن کوڈ د‏‏ی مکمل لسٹ موجود ا‏‏ے۔ 2014ء دے مطابق کل 19,101 پن کوڈ نيں جو 154,725 علاقےآں نو‏‏ں محیط ني‏‏‏‏ں۔ اس وچ فوج دا ڈاک نظام شامل منيں ا‏‏ے۔
 حوالے 

گٹھ:بھارت دا ڈاک نظام
گٹھ:وزارت مواصلات و انفارمیشن ٹیکنالوجی (بھارت)
گٹھ:ڈاک تنظیماں
گٹھ:ہندوستان وچ 1854ء دیاں تاسیساں
گٹھ:بھارت