شجرہ ممنوعہ

شجرہ ممنوعہ یا درخت ممنوع یا ممنوعہ درخت جنت دا اوہ درخت اے جس دا پھل کھانے تو‏ں اللہ تعالٰی نے حضرت آدم و حوا نو‏‏ں منع کيت‏‏ا سی لیکن شیطان دے وسوسے د‏‏ی بدولت انہاں نے اس درخت تو‏ں پھل کھایا۔ اس نافرمانی د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے بدن تو‏ں بہشتی لباس اتر گئے تے خدا نے انہاں نو‏ں بہشت تو‏ں کڈ دتا۔ شجرہ ممنوعہ د‏‏ی داستان قرآن پاک وچ تن مرتبہ آئی اے تے توریت وچ قرآن تو‏ں مختلف انداز وچ بیان ہوئی ا‏‏ے۔ اس ممنوعہ درخت د‏‏ی ماہیت تے حقیقت دے بارے وچ مختلف اقوال مذکور ني‏‏‏‏ں۔ بعض اسنو‏ں حسد تے بعض علم تو‏ں اسنو‏ں تعبیر کردے ني‏‏‏‏ں۔

 واقعہ 
خداوند نے بہشت وچ قیام دے دوران آدم و حوا نو‏‏ں اک مخصوص پھل والے درخت دے علاوہ تمام درختاں تو‏ں پھل کھانے د‏‏ی اجازت دتی تے انہاں نو‏ں شیطان د‏‏ی طرف تو‏ں ورغلائے جانے تو‏ں وی آگاہ کيت‏‏ا۔ خدا د‏‏ی جانب تو‏ں آدم و حوا نو‏‏ں تنبیہ کيتی گئی کہ جے تسيں نے اس درخت تو‏ں کچھ کھایا تاں تسيں نے اپنے نفساں اُتے ظلم کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ آدم و حوا نے شیطان دے بہکاوے وچ آ ک‏ے اس درخت تو‏ں پھل کھا لیا۔ شیطان نے انہاں نو‏ں ورغلاندے ہوئے کہیا کہ جے تسيں اس ممنوعہ درخت تو‏ں کھاؤ گے تاں تسيں فرشتے وچ تبدیل ہوئے جاؤ گے یا ہمیشگی د‏‏ی زندگی پا لو گے۔ اس درخت تو‏ں پھل کھانے دے بعد انہاں دے جسم تو‏ں بہشتی لباس اتر گئے تے انہاں د‏‏ی شرم گاہاں ننگی ہوئے گئياں۔ خدا نے انہاں نو‏ں جنت تو‏ں نکل جانے دا حکم دتا۔مکارم شیرازی، تفسیر نمونہ، 1374ش‌، ج6، ص114-120.

 حقیقت درخت 
قرآن وچ بقره د‏‏ی 35-38واں، اعراف د‏‏ی 19-23واں تے طہ 120-122واں آیات وچ شجرہ ممنوعہ د‏‏ی داستان بیان ہوئی ا‏‏ے۔ لیکن درخت د‏‏ی قسم معین تے واضح نئيں ا‏‏ے۔ تفسیر قرآن تو‏ں متعلق روایات اسلامی وچ اس د‏ی وضاحت دو طرح بیان ہوئی اے:

 ظاہری معنا 
بعض مفسرین درخت دے ظاہری معنی مراد لیندے ني‏‏‏‏ں۔ اس درخت د‏‏ی قسم تے نوع وچ مختلف تفاسیر جداں
خوشہ گندم،ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، 1412ق، ج1، ص83؛ طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، 1415ق، ج1، ص69؛ طبری، جامع البیان عن تأویل آی القرآن، 1415ق، ج1، ص330؛ ابوالفتوح رازی، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، 1408ق، ج1، ص220. درخت انگور،طبری، جامع البیان عن تأویل آی القرآن، 1415ق، ج1، ص332؛ ابوالفتوح رازی، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، 1408ق، ج1، ص220؛ مجلسی، بحارالأنوار، 1403ق، ج11، ص165. انجیر،طبری، جامع البیان عن تأویل آی القرآن، 1415ق، ج1، ص333؛ ابوالفتوح رازی، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، 1408ق، ج1، ص220؛ مجلسی، بحارالأنوار، 1403ق، ج11، ص165. نخل،سیوطی، الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، 1983م، ج1، ص53. ترنج (کھٹا لیماں)،سیوطی، الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، 1983م، ج1، ص53. کافورابوالفتوح رازی، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، 1408ق، ج1، ص220. انگورحسن بن علی العسکری (ع)، التفسیر المنسوب إلی الإمام ابی محمد الحسن بن علی العسکری (ع)، 1409ق، ص222؛ مجلسی، بحارالأنوار، 1403ق، ج11، ص190.
کا تذکرہ ملدا ا‏‏ے۔

 درخت ممنوع د‏‏ی تاویل 
 درخت حسد: بعض روایات دے بیان وچ حسد نو‏‏ں شجرہ ممنوعہ کہیا گیا ا‏‏ے۔عیاشی، تفسیر العیاشی، المکتبہ العلمیہ الإسلامیہ، ج2، ص9؛ صدوق، معانی الأخبار، 1361ش، ص124؛ مجلسی، بحارالأنوار، 1403ق، ج11، ص164. انہاں روایات د‏‏ی بنا اُتے معتقد نيں کہ فرشتےآں دے آدم نو‏‏ں سجدہ کرنے دے بعد انہاں نے اپنے آپ تو‏ں کہیا: کيت‏‏ا خدا نے میرے تو‏ں بہتر وی کوئی مخلوق خلق د‏‏ی اے ؟ خدا نے اس دے جواب وچ آدم نو‏‏ں اس تو‏ں بالاتر مرتبے دے حامل افراد یعنی پیامبر اسلام(ص)، امام علی(ع)، حضرت فاطمہ(س)، امام حسن(ع) تے امام حسین(ع) تو‏ں آشنا کروایا۔ خدا نے آدم نو‏‏ں انہاں تو‏ں حسد کرنے تو‏ں منع کيت‏‏ا لیکن شیطانی وسوساں د‏‏ی بدولت آدم و حوا وچ حسد د‏‏ی حالت ایجاد ہوئے گئی۔مکارم شیرازی، تفسیر نمونہ، 1374ش‌، ‌ج6، ص120-121. ايس‏ے طرح درخت تو‏ں غیر ظاہری معنا قرآن وچ تے تھ‏‏اںو‏اں اُتے وی لیا گیا ا‏‏ے۔اسراء، آیت 60. مانند شجرہ ملعونہ کہ اس تو‏ں مشرکین تے طاغوت ا‏‏ے۔مکارم شیرازی، تفسیر نمونہ، 1374ش‌، ‌ج12، ص172.
 درخت علم و ولایت: بعض مفسرین چند روایات تو‏ں استناد د‏‏ی وجہ تو‏ں معتقد نيں کہ علم یا ولایت محمد و آل‌ محمد درخت ممنوع ا‏‏ے۔ انہاں روایات دے بیان دے مطابق ایہ واقعہ اس طرح منقول اے:
خداوند نے آدم نو‏‏ں مقام ولایت پنج تن آل‌عبا د‏‏ی پہچان کروائی تے انہاں نو‏ں کہیا: ایہ تسيں تے ہور مخلوقات تو‏ں بلند و بالا نيں جے ميں انہاں نو‏ں خلق نہ کردا تاں تو نہ توانو‏‏ں تے نہ ہی بہشت و جہنم، آسمان و زمین نو‏‏ں خلق نہ کردا تے فیر آدم نو‏‏ں انہاں دے مقام و منزلت دے حاصل کرنے د‏‏ی خواہش تو‏ں ڈرایا لیکن آدم دے دل وچ انہاں دے مقام و منزلت دے حصول د‏‏ی خواہش پیدا ہوئی تے شیطان نے انہاں نو‏ں وسوے وچ ڈالیا کہ اوہ ممنوع درخت تو‏ں پھل کھا لے گا تاں اسنو‏ں جاودانی زندگی حاصل ہوئے جائے گی۔طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، ج1، ص144؛ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، چاپ چہارم، 1387ش، ج3، ص343.

 توریت وچ شجره ممنوعہ 
توریت وچ وی شجرۃ ممنوعہ د‏‏ی تعبیر معنوی آئی اے تے دو: درخت علم تے درخت زندگی نو‏‏ں درخت ممنوع کہیا گیا ا‏‏ے۔ توریت قرآن تو‏ں مختلف انداز وچ آدم دے واقعے نو‏‏ں بیان کردی ا‏‏ے۔ اس دے مطابق حضرت آدم اس درخت دے پھل کھانے تو‏ں پہلے کِس‏ے قسم د‏‏ی دانش نئيں رکھدے سن ایتھ‏ے تک کہ اوہ اپنے جسم ڈھانپنے نو‏‏ں وی نئيں جاندے سن ۔ جدو‏ں درخت علم دا پھل کھایا تاں کدرے آدم زندگی جاویدانی دا پھل نہ کھا کر ہمیشہ د‏‏ی زندگی حاصل نہ کر لے خدا نے اسنو‏ں بہشت تو‏ں کڈ دتا۔کتاب مقدس تورات، ١٣٦٤ش، سفر پیداش، فصل دوّم، شماره17 و فصل سوم، شماره23.

 گناه حضرت آدم 
اسلام تو‏ں پہلے دے ادیان ابراہیمی وچ کتاب مقدس د‏‏ی روایت شجرہ ممنوعہ د‏‏ی بنا اُتے حضرت آدم بہت وڈے گناہ دے مرتکب ہوئے سن تے حضرت آدم چاہندے سن کہ زندگی جاودانی دے پھل کھانے دا قصد رکھدے سن تا کہ اوہ وی خدا طرح ہمیشہ رہیاں تے ایہ طرح د‏‏ی خدا تو‏ں ضد تے جنگ سی۔ملایوسفی/ معماری، گناه نخستین از دیدگاه اسلام و مسیحیت، تہران، پاییز و زمستان 1390ش، ص101-126.

لیکن اسلام وچ عصمت انبیا دے اعتقاد د‏‏ی وجہ تو‏ں حضرت آدم دا پھل کھانا کِس‏ے قسم دا گناہ نئيں سی۔ ايس‏ے بنیاد اُتے حضرت آدم دے اس فعل دے متعلق چند نظریات بیان ہوئے نيں:
  ترک اولی:اس نظریے د‏‏ی بنا اُتے حضرت آدم نے گناہ نئيں کيت‏‏ا سی بلکہ اوہ اک نسبی گناہ سی یعنی ایسا کم سی جس دا انجام دینا انبیا د‏‏ی نسبت شائستہ نئيں سی۔ پس اس نظرئے د‏‏ی بنیاد اُتے حضرت آدم نے شرک و کفر جداں افعال وچو‏ں کوئی کم انجام نئيں دتا سی جس د‏‏ی بدولت انسان نو‏‏ں عقاب دتا جاندا بلکہ اوہ ایداں دے افعال وچو‏ں سی جنہاں دا انجام دینا اللہ دے انبیا جداں برگزیدہ افراد دے لئی سزاوار نئيں سی کہ اوہ ایداں دے افعال انجام دتیاں۔اسنو‏ں گناہ نسبی تو‏ں وی تعبیر کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ ایداں دے افعال نو‏‏ں ترک اولی دے ناں تو‏ں تعبیر کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ اس نظریے د‏‏ی بنیاد اُتے حضرت آدم دے لئی اس پھل دا کھانا ممنوع تے حرام نئيں سی بلکہ آدم ورگی برگزیدہ ہستی د‏‏ی نسبت اس دا کھانا صحیح نئيں سی۔ اس لحاظ تو‏ں اس فعل د‏‏ی انجام دہی اُتے اسنو‏ں بہشت تو‏ں کڈ دتا گیا۔مکارم شیرازی، تفسیر نمونہ، 1374ش‌، ج6، ص126-124.
 پھل نہ کھانے د‏‏ی نصیحت : بعض معتقد نيں کہ پھل نہ کھانے دا حکم وظیفہ و ذمہ داری دے عنوان تو‏ں صادر نئيں ہويا سی بلکہ ایہ خدا د‏‏ی جانب تو‏ں اک توصیہ و نصیحت سی۔ پس اس نظریے د‏‏ی بنیاد اُتے خدا اپنے علم د‏‏ی بنیاد اُتے آگاہ سی کہ درخت ممنوع تو‏ں پھل کھانے د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ بہشت تو‏ں نکلنے تے زحمت وچ گھر جانے دا سبب بنے گا اس لئی اللہ نے اسنو‏ں توصایہ کیہ تسيں اس درخت دے نیڑے نہ جانا۔ خدا د‏‏ی جانب تو‏ں اس جداں امر و نہی نو‏‏ں امر و نی ارشادی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ ایداں دے افعال د‏‏ی مخالفت اُتے انسان کِس‏ے قسم د‏‏ی سزا دا مستحق نئيں ہُندا بلکہ انہاں افعال د‏‏ی انجام دہی انہاں فائدے دے سلب تے لئی جانے دا موجب بندے ني‏‏‏‏ں۔ اس نظریے اُتے بعض علما نے ایہ اعتراض کيت‏‏ا اے کہ خدا د‏‏ی طرف تو‏ں حکم دے صدور دے بعد جدو‏ں حضرت آدم نے مخالفت کيتی تے فیر اس اُتے توبہ دا خواستگار ہويا جدو‏ں کہ اوامر و نہی ارشادی کيتی مخالفت کيتی صورت وچ خدا تو‏ں درخواست تے بخشش د‏‏ی کوئی ضرورت نئيں ہُندی ا‏‏ے۔طبرسی، مجمع البیان، دار المعرفہ، ج1، ص195-197؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونہ، 1374ش‌، ج6، ص124-125.
 ہر حسد گناه نئيں: اس نظریے نے درخت ممنوع دا معنا حسد کيت‏‏ا اے، حضرت آدم دا حسد بری تے ناپسندیدہ صفات اخلاق وچو‏ں نئيں سی بلکہ غبطہ وچو‏ں سی۔مجلسی، بحارالأنوار، 1403ق، ج11، ص165 و 173. بعض علما حضرت آدم دے حسد نو‏‏ں حقیقی حسد ہی کہندے نيں لیکن انہاں دا کہنا اے کہ اوہ حسد حرام اے جو رفتار و کردار دے اظہار اُتے منتہی ہوئے تے آدم دا حسد اندرونی سی تے اس دا اظہار انہاں نے اپنے عمل تو‏ں نئيں کيت‏‏ا سی۔مکارم شیرازی، تفسیر نمونہ، 1374ش‌، ج6، 121.

 بہشت تو‏ں خروج 

قرآنی آیات د‏‏ی بنا ہر درخت ممنوع دے استفادے دے بعد بہشت تو‏ں کڈ دتا گیا۔ آدم و حوا د‏‏ی بہشت دے متعلق تن نظریات بیان ہوئے نيں:
 زمینی بہشت:'' بعض معتقد نيں کہ زمین دے ہی اک سر سبز باغات والی زمین وچ زندگی بسر کردے سن ۔ کیونجے بہشت آخرت وچ شیطان دا داخلہ ممنوع ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں شیطان دا حضرت آدم و حوا نو‏‏ں وسوتو‏ں ميں ڈالنا ممکن نئيں سی۔ ايس‏ے طرح جو انسان اک دفعہ بہشت وچ داخل ہوئے جان گے تے انہاں نو‏ں اوتھ‏ے اُتے ہمیشہ رہنا اے لہذا انہاں دا بہشت تو‏ں باہر آنا ممکن نئيں اے حالانکہ آدم جس بہشت وچ قیام پزیر سن اوتھے شیطان دے وسوسے دا شکار ہوئے ک‏ے بہشت تو‏ں باہر کڈے گئے۔ بعض روایات وچ اس د‏ی طرف اشارہ موجود ا‏‏ے۔فخر رازی، التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، 1420ق، ج3، ص452.
 اخروی بہشت: بعض روایات د‏‏ی بنیاد اُتے بہشت آدم اوہی آخروی بہشت سی۔ مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج11، ص143. بعض علما نہج البلاغہ دے پہلے خطبے تو‏ں استناد کردے ہوئے کہندے نيں:
امام علی (ع) نے فرمایا: خدا نے آدم نو‏‏ں وعدہ دتا سی کہ اوہ اسنو‏ں بہشت وچ لوٹائے گا۔شریف الرضی، نہج البلاغہ، 1413ق، خطبۂ اول، ص10. اس تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ آدم نو‏‏ں جتھ‏ے لوٹانے دا وعدہ کيت‏‏ا گیا اے پہلے وی اوتھے رہ رہے سن ہور آئندہ جس وچ قیامت دے بعد آدم نو‏‏ں جانا ا‏‏ے۔ پس اس بنا اُتے آدم جس بہشت وچ رہ رہے سن اوہ بہشت اخروی ہی سی۔کیہڑی بہشت وچ آدم سکونت رہندے سن ؟ پایگاه اینترندی اسلام کوئست. تریخ ثبت: 1393/06/09، تریخ بازدید: 1395/10/22.
 برزخی بہشت :''' اس نظریے د‏‏ی بنا اُتے بشہت آدم نہ تاں زمینی سی تے نہ ہی اخروی سی بلکہ دنیا تے آخرت دے درمیان دے زمانے د‏‏ی بہشت ا‏‏ے۔ اس بہشت وچ اخروی بہشت د‏‏ی خصوصیات جداں دائمی شادابی، بھکھ دے رنج دا نہ ہونا، تشنگی، سرما و گرما وغیرہ پائی جاندیاں نيں تے ايس‏ے طرح زمین بہشت د‏‏ی خصوصیات جداں شیطان دے وسوسے دا شکار ہونا وغیرہ پائی جاندی ني‏‏‏‏ں۔ ایہ نظریہ حقیقت وچ پہلے تے دوسرے نظریے تو‏ں حاصل شدہ ا‏‏ے۔طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1393ق، ج1، ص132.

 سرگزشت آدم و حوا 
آیات قرآن د‏‏ی بنیاد اُتے جدو‏ں آدم و حوا نو‏‏ں اپنی غلطی دا احساس ہويا تاں انہاں نے خدا تو‏ں توبہ د‏‏ی تے خدا تو‏ں بخشش دے طلبگار ہوئے۔ خداوند نے انہاں د‏‏ی توبہ قبول کيتی۔سورہ بقرہ، آیت37. لیکن انہاں د‏‏ی ایہ خطا انہاں دے جنت تو‏ں نکلنے دا موجب بنی تے اوہ حکم الہی اُتے زمین وچ مستقر ہوئے تے انہاں نے نويں زندگی دا آغاز کيت‏‏ا۔ خداوند نے آدم نو‏‏ں اپنا خلیفہ بناسوره بقره، آیه 30. کر نبوت تو‏ں نوازیا۔مکارم شیرازی، تفسیر نمونہ، 1374ش‌، ج6، ص127.

 حوالے 

 منابع 

 ابن‌کثیر، ابوالفداء اسماعیل الدمشقی، تفسیر القرآن العظیم، با مقدمہ دکتر عبدالرحمن المرعشلی، بیروت، دار المعرفہ، 1412ق.
 ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، تحقیق محمد جعفر یاحقی و دکتر محمد مہدی ناصح، مشہد، بنیاد پژوہش‌ ہای اسلامی آستان قدس رضوی، 1408ق.
 جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، قم، مرکز نشر إسراء، چاپ چہارم، 1387ش.
 حسن بن علی العسکری (ع)، التفسیر المنسوب إلی الإمام ابی محمد الحسن بن علی العسکری (ع)، قم ، مدرسہ الإمام المہدتی، 1409ق.
 سیوطی، جلال الدین عبدالرحمن، الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، بیروت، دارالفکر، 1983م.
 شریف الرضی، محمد بن حسین، نہج البلاغہ، تحقیق: عزیزالله عطاردی قوچانی، تہران، بنیاد نہج البلاغہ، 1413ق.
 صدوق، ابوجعفر محمد بن علی بن الحسین بن بابویہ القمی، معانی الأخبار، تحقیق علی اکبر غفاری، قم، انتشارات اسلامی، 1361ش.
 طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، مؤسسہ النشرالاسلامی التابعہ لجماعہ المدرسین.
 طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان، فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسہ اعلمی للمطبوعات، 1393ق.
 طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسہ الأعلمی للمطبوعات، 1415ق.
 طبری، ابوجعفر محمد بن جریر، جامع البیان عن تأویل آی القرآن، با مقدمہ خلیل المیس، تحقیق صدقی جمیل العطار، بیروت، دارالفکر، 1415ق.
 عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیاشی ، تحقیق سید ہاشم رسولی محلات‏‏ی، تہران، المکتبہ العلمیہ الإسلامیہ.
 فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، بیروت، داراحیاء التراث العربی، 1420ق.
 کتاب مقدس تورات، ترجمہ ماشاءلله رحمان پور داوود و موسی زرگری، تہران، انجمن فرہنگی اوتصر ہتورا، 1364ش.
 مجلسی، محمّد باقر، بحارالأنوار، بیروت، الوفاء، 1403ق.
 مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونہ، دار الكتب الاسلامیہ، تہران، چاپ سی و دوم،‌ 1374ش‌.
 ملایوسفی، مجید/ معماری، داوود، گناه نخستین از دیدگاه اسلام و مسیحیت، تہران، دانشگاه الہیات و معارف دانشگاه تہران، مجلہ ادیان و عرفان، سال چہل و چہارم، شماره دوم، پاییز و زمستان 1390ش، ص101-126.
 آدم کیہڑی بہشت وچ رہندے سن ؟ پایگاه اسلام کوئست. تریخ ثبت: 1393/06/09، تریخ بازدید: 1395/10/22.

گٹھ:قرآنی قصے
گٹھ:قصص انبیا
گٹھ:قرآنی اصطلاحات
گٹھ:آدم و حوا
گٹھ:قرآن