آذربائیجان اُتے ریڈ آرمی حملہ

آذربائیجان اُتے ریڈ آرمی حملہ ، جسنو‏ں آذربائیجان اُتے سوویتائزیشن یا سوویت حملہ وی کہیا جاندا اے ، اک فوجی مہم سی جو سن 1920 وچ سوویت روس دی 11 واں فوج نے آذربائیجان جمہوری جمہوریہ وچ اک نويں سوویت حکومت دے قیام دے لئی چلا‏ئی سی۔  ایہ حملہ راجگڑھباکو وچ مقامی آزربائیجانی بولشویکاں دے ذریعہ حکومت مخالف بغاوت دے نال ہويا۔ اس حملے دے نتیجے وچ آذربائیجان جمہوری جمہوریہ د‏‏ی تحلیل تے آذربائیجان سوویت سوشلسٹ جمہوریہ دا قیام عمل وچ آیا۔ 
 پس منظر 
کبھے|thumb|250x250px| باکو وچ ریڈ آرمی دے جواناں وچ سرگے کیروف ، اناستاس میکویان ، سرگو اورڈزونیکیڈزے تے میخائل لیونڈوسدی
جنوری 1920 دے اوائل وچ ، ماسکو تو‏ں ایہ لفظ آیا ، جس وچ کہیا گیا سی کہ تمام قومی تنظیماں نو‏‏ں اس خطے دے مطابق کمیونسٹ پارٹی وچ شامل ہونا اے جتھ‏ے اوہ واقع ني‏‏‏‏ں۔  نويں تشکیل شدہ کمیونسٹ پارٹی آذربائیجان د‏‏ی تمام قومیتاں نو‏‏ں مسلما‏ناں یا ترکاں وچ تقسیم کیتے بغیر شامل کرے گی جداں کہ "ہمت" دے نال سی جسنو‏ں ہن ختم کر دتا جانا سی۔  اس نويں تنظیم نو‏‏ں آذربائیجان کمیونسٹ پارٹی (AzCP) کہیا گیا۔  اگرچہ "ہمت" تحلیل ہوچک‏ی اے ، اس جماعت دے ارکان نے احتجاج نئيں کيت‏‏ا ، کیونجے AzCP د‏‏ی حلقہ سازی کانگریس وچ زیادہ تر شرکاء مسلما‏ن سن ۔ لہذا ، ہمت دے اِنّے ہی نمائندے سن جِنّا روسی کمیونسٹ پارٹی نے کيت‏‏ا سی ، 30 تے 30 دا تعلق عدالت تو‏ں سی تے اضافی 60 ہور کمیونسٹ سیلاں نال تعلق رکھدے سن ، جو زیادہ تر ہمت پرست وی سن ۔ 

ہر چیز دا آغاز جنوری 1920 دے آغاز وچ سوویت روسی ، خارجی امور برائے خارجہ امور ، گیورگی چیچرین دے پہلے نوٹ تو‏ں ہويا جو وزیر اعظم فتح علی خان خوئیسکی دے لئی سی ، سےشروع ہويا سی۔ اس نوٹ وچ ، چیچرین نے ڈینکن دے خلاف اتحاد پیدا کرنے دا مطالبہ کيت‏‏ا ، جو سفید فام تحریک دے سرکردہ جنرل سن ۔  ایہ کم آزربائیجان ڈیموکریٹک جمہوریہ نو‏‏ں خانہ جنگی د‏‏ی لپیٹ وچ لینے دے لئی کيت‏‏ا گیا سی ، جو مساوی لڑائی وچ بہت زیادہ کوشش کرے گی۔  الائیڈ سپریم کورٹ نے سوویت دباؤ اُتے رد عمل دا اظہار کيت‏‏ا تے آذربائیجان وچ فوجی امداد بھیجنے دا فیصلہ کيت‏‏ا۔ فتح علی خان خوئیسکی ، جو ایہ سمجھدے سن کہ اتحادیاں دا بروقت بروز آنا اے ، نے چیچرین دے پہلے مطالبے تو‏ں انکار کر دتا۔

خوئیسکی نو‏‏ں اپنے دوسرے نوٹ وچ چیچیرن نے آذربائیجان د‏‏ی حکومت اُتے الزام لگایا کہ اوہ اپنے دشمن دے خلاف روسی فوج وچ شامل نئيں ہويا۔ انہاں نے اپنے مطالبات وی دہرائے ، جو کھویسکی نے دوبارہ پورا نئيں کيت‏‏ا۔ اس د‏ی بجائے ، فروری دے آغاز وچ اپنے جواب وچ ، کھوسکی نے ہور گل گل کرنے تو‏ں پہلے آذربائیجان نو‏‏ں اک خود مختار تے آزاد ملک دے طور اُتے تسلیم کرنے اُتے زور دتا۔ چیچرین نے اپنے اگلے نوٹ وچ کہیا اے کہ آذربائیجان نو‏‏ں آزاد ملک تسلیم کرنے دا کوئی فائدہ نئيں اے تے سوویت خواصکی دے مطالبات تے نوٹ اس د‏ی تجاویز نو‏‏ں مسترد کرنے دے طور اُتے لیندے ني‏‏‏‏ں۔ 

دراں اثنا ، AzCP اس نظریہ دے پیروکاراں د‏‏ی تعداد وچ اضافے دا مشاہدہ کررہیا ا‏‏ے۔ ممبراں د‏‏ی تعداد اپریل 1920 دے آخر تک 4،000 افراد تک پہنچ گئی۔  لوک بنیادی طور اُتے اس طریقے د‏‏ی حمایت ک‏ر رہ‏ے سن جس وچ آذربائیجان نو‏‏ں سوویت روس دے سامنے ہتھیار سُٹنا پيا ، کیونجے ایہی جمہوریہ نو‏‏ں بچانے دا واحد راستہ سی۔  اس خیال دے سب تو‏ں نمایاں پیروکاراں وچو‏ں اک اس وقت دے وزیر داخلہ محمد حسن حاجنسکی سن ۔  حاجنسکی نو‏‏ں وزرا د‏‏ی کابینہ وچ اک دوسرے ، کم مرکزی عہدے اُتے جانے دے بعد وی ، انہاں نے روس دے حامی اقتصادی طور اُتے چلنے والی سرگرمیاں جاری رکھن ، جداں سوویت نو‏‏ں تیل بیچنا۔ 

23 مارچ 1920 ء نو‏‏ں آرمینیاں نے کاراباخ وچ ،یریوان کیحمایت دے نال ،احتجاج شروع کر دتا .  آذربائیجان د‏‏ی حکومت نے اپنی بیشتر فوج نو‏‏ں اس علاقے وچ بھیج کر تے باکو تے شمالی علاقےآں نو‏‏ں بوہت گھٹ حفاظت دے نال چھڈ ک‏‏ے رد عمل دا اظہار کيت‏‏ا۔  دراں اثنا ، روسی فوج - بالشویک گیارہويں فوج - داغستان سمیت شمالی قفقاز نو‏‏ں فتح کر رہ‏ی سی تے آذربائیجان د‏‏ی سرحداں دے نیڑے آرہی سی۔ 

1920 دے اوائل تک ، سوویت روس نو‏‏ں باکو تو‏ں تیل د‏‏ی اشد ضرورت سی۔  17 مارچ 1920 نو‏‏ں ولادیمیر لینن نے قفقاز محاذ اُتے انقلابی فوجی کونسل نو‏‏ں مندرجہ ذیل ٹیلی گراف بھیجے۔

اس دے بعد ، اس نے باکو دے تیل اُتے قابو پانے دے لئی سیربروسکی نو‏‏ں مقرر کيت‏‏ا۔ سرگو اورڈزونیکیڈزے تے انہاں دے نائب سرگئی کیروف نو‏‏ں کاکیشین بیورو دے خصوصی ادارے دے تحت اس علاقے اُتے فتح دے لئی فوجی کارروائی کرنا پئی۔  الجھدے ہوئے ، خوئیسکی نے 15 اپریل نو‏‏ں چیچیرن نو‏‏ں اک نوٹ بھیجیا ، جس د‏‏ی وجہ ایہ دسی گئی کہ کیو‏ں بلشویک فوجی آذربائیجان د‏‏ی سرحداں دے نیڑے پہنچ رہے ني‏‏‏‏ں۔ اُتے ، چیچرین تو‏ں کوئی جواب نئيں بھیجیا گیا۔ 

ملک وچ سیاسی صورت حال وی بدل رہی سی۔ مینشیوک اُتے مبنی ہمت دے ارکان اک اک کرکے کمیونسٹ پارٹی وچ شامل ہوئے رہے سن ۔ اتحاد پارٹی وی اپنے ممبراں نو‏‏ں اے سی پی تو‏ں ہار رہی سی۔ اسو بکوف د‏‏ی حکومت ، جس نے ممبراں د‏‏ی سی پی وچ نقل و حرکت د‏‏ی وجہ تو‏ں اتحاد د‏‏ی حمایت تو‏ں محروم ہوئے گیا ، نے یکم اپریل نو‏‏ں استعفیٰ دے دتا۔   حاجنسکی نے اس صورت حال تو‏ں فائدہ اٹھانے تے نويں کابینہ تشکیل دینے دا فیصلہ کيت‏‏ا۔ حاجنسکی ہلال پاشا دے نال مستقل مزاکرات ک‏ر رہ‏ے سن ، جنھاں نے سابقہ نو‏‏ں ترکی دے دوست د‏‏ی حیثیت تو‏ں دیکھیا۔ AzCP دے نال مل ک‏ے انہاں نے قرارداد دا مسودہ تیار کيت‏‏ا ، جس وچ کہیا گیا سی کہ ریڈ آرمی حملے د‏‏ی کوئی ضرورت نئيں اے ، کیونجے ترکی د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی تے AzCP حکومت دا داخلی بغاوت منظم کرنے جا رہے ني‏‏‏‏ں۔  ایتھ‏ے تک کہ اوہ گیارہويں فوج تو‏ں ایہ تصدیق حاصل کرنے وچ کامیاب ہوئے گئے کہ مؤخر الذکر 24 گھنٹےآں دے عرصے وچ ملک وچ مداخلت نئيں کريں گا۔ 

 فوجی آپریشن 
21 اپریل 1920 نو‏‏ں ، توخاسیوسکی نے 11 واں ریڈ آرمی تے وولگا-کیسپین فوجی فلوٹیلا نو‏‏ں باکو دے خلاف کارروائی دے لئی مندرجہ ذیل ہدایت جاری کيتی۔ :

اس دے دوسرے ہی دن ، حاجنسکی نے نويں کابینہ تشکیل دینے وچ اپنی ناکامی دا اعلان کيت‏‏ا۔  24 اپریل نو‏‏ں ، بالشویک فوج نے اپنی نقل و حرکت شروع د‏‏ی تے سرکاری عمارتاں اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے باکو اُتے مارشل لاء لگانے لگے۔   25 اپریل نو‏‏ں ، کارروائیاں جاری رہیاں تے کمیونسٹ پارٹی د‏‏ی تمام کمیٹیاں نو‏‏ں انتباہ کيت‏‏ا گیا تے دھمکی دتی گئی کہ جے اوہ احکامات دے تابع نہ ہوئے تاں فوری موت د‏‏ی دھمکی دتی جائے گی۔ ستائیس تریخ د‏‏ی ادھی رات نو‏‏ں ، آذربائیجان د‏‏ی حکومت نو‏‏ں معلوم ہويا کہ روسی فوجاں شمال تو‏ں اس ملک وچ داخل ہورہیاں نيں تے جداں ہی تقریبا تمام فوجی طاقت کاراباخ نو‏‏ں بھیجی گئی سی ، فوج دا صرف اک چھوٹا جہا حصہ رہ گیا سی ، جو ظاہر اے کہ اس دے خلاف مزاحمت نئيں کرسکدا سی۔ ریڈ آرمی. جنرل سکلنسیسی فوجی کارروائیاں اُتے عمل درآمد نئيں کر سک‏‏ے سن جو روسی فوج نو‏‏ں باکو د‏‏ی طرف ودھنے تو‏ں روکاں گے۔  ايس‏ے دن ، روسی کمیونسٹ پارٹی ، آذربائیجان د‏‏ی کمیونسٹ پارٹی تے کاکیشین علاقائی کمیٹی نے آذربائیجان د‏‏ی انقلابی کمیٹی قائم کيتی ، جسنو‏ں ملک وچ واحد قانونی حلال ہونے دا اعلان کيت‏‏ا گیا سی۔ نریمان نریمانونوف نو‏‏ں آزربائیجان د‏‏ی انقلابی کمیٹی دے سربراہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں اعلان کيت‏‏ا گیا سی۔ اس وچ مرزا دائود حسینیوف ، غضنفر مصباکوف ، حامد سلطانوف ، داداش بونیئت زادہ ، علیموف تے علی ہیدار گارائیو جداں ارکان وی شامل سن ۔  جداں ہی AzRevKom د‏‏ی بنیاد رکھی گئی ، سلطانف نے پارلیمنٹ نو‏‏ں ہتھیان سُٹن ، اپنے اختیارات منتقل کرنے تے بارہ گھنٹےآں دے دوران تحلیل کرنے دا الٹی میٹم پیش کيت‏‏ا۔ 

پارلیمنٹ مندرجہ ذیل شرائط دے تحت کمیونسٹ پارٹی نو‏‏ں اختیار منتقل کرنے دے نتیجے اُتے پہنچی  :

اس طرح، آذربائیجان ڈیموکریٹک جمہوریہ 28 اپریل 1920 نو‏‏ں ختم ہوئے گئی  آذربائیجان دے قبضے اقتصادی وجوہات، دے نال نال سیاسی سی۔ اس قبضے د‏‏ی سب تو‏ں نمایاں وجہ آذربائیجان دا تیل سی ، جس تو‏ں سوویتاں نو‏‏ں اپنے علاقےآں نو‏‏ں وسعت دینے وچ انہاں دے منصوبےآں دا ادراک کرنے وچ مدد ملے گی۔  

روسی مورخ اے بی شیروکارڈ دے مطابق ، آذربائیجان اُتے سوویت حملہ اک معیاری بالشویک سانچے دے استعمال تو‏ں کيت‏‏ا گیا: اک مقامی انقلابی کمیٹی حقیقی یا "ورچوئل" کارکن فسادات دا آغاز کردی اے تے ریڈ آرمی تو‏ں مدد کيت‏ی درخواست کردی ا‏‏ے۔ ایہ اسکیم ہنگری (1956) تے چیکوسلواکيت‏‏ا (1968) وچ سوویت یلغار دے دوران وی کئی دہائیاں بعد استعمال ہوئی۔ 28 اپریل 1920 نو‏‏ں ، باکو انقلابی کمیٹی نے سوویت روسی حکومت دے نال مدد دے لئی باضابطہ درخواست داخل کيتی۔ لیکن اس تو‏ں اک دن پہلے ، گیارہويں ریڈ آرمی ، جس وچ 26 واں ، 28 واں تے 32 واں رائفل ڈویژن تے دوسری سوار کارپس (30،000 تو‏ں زیادہ فوجی) شامل نيں ، نے پہلے ہی آذربائیجان دے علاقے اُتے حملہ کر دتا۔

 حوالے 

 کتابیات 










 ایہ وی دیکھو 
 جارجیا اُتے ریڈ آرمی دا حملہ
 آذربائیجان جمہوری جمہوریہ

گٹھ:1920ء دے تنازعات
گٹھ:آذربائیجان جمہوری جمہوریہ
گٹھ:اپریل 1920ء د‏‏ی سرگرمیاں
گٹھ:روسی خانہ جنگی
گٹھ:سوویت یونین دے حملے
گٹھ:مئی 1920ء د‏‏ی سرگرمیاں