رجعت

رجعت شیعہ دے عقائد خاصہ وچو‏ں اے جس دے تحت بعض صالحین موت دے بعد مہدی موعود(ع) د‏‏ی مدد دے لئی زندہ ہونگے ہور بعض بدکار افراد دنیاوی زندگی وچ پلٹ کر آئیاں گے تاکہ اپنی سزا پائاں تے اپنے کيتے ہوئے مظالم دے بدلے انتقام دا سامنا کرن۔

 رجعت دے لغوی معنی 
لفظ "رجعت" مصدر اے جو مادہ "ر ـ ج ـ ع" تو‏ں مشتق اے تے اس دے لغوی معنی بازگشت (= پرتن تے پلٹنے) دے ني‏‏‏‏ں۔مطر، المعجم الوسیط، ذیل ماده رجع۔ اس اعتقادی اصول دے لئی آیات قرآن تے احادیث وچ مختلف لفظاں استعمال ہوئے نيں جداں: "رجعت"، "کرّۃ"، "ردّ" تے "حشر"؛ اُتے لفظ "رجعت" زیادہ مشہور ا‏‏ے۔ لفظ "مصدر مَرَہ" اے تے اس دے معنی اک بار پلٹنے تے واپس ہونے دے نيں؛ جداں کہ اما لفظ رجعت مشهورتر است۔ رجعت مصدر مرّه به معنی یکبار بازگشتن است، چنانکه در لسان العرب آمده است: رجعت مصدر مرّه از ماده رجوع است۔ابن منظور، لسان العرب ج8، ص114۔ فیومی کہندا اے: رجعت بفتح عین رجوع کرنے تے پرت آنے آنےے دے نيں تے جو رجعت اُتے یقین رکھدا اے اوہ دنیا وچ پلٹ آنے اُتے ایمان رکھدا ا‏‏ے۔فیومی، مصباح المنیر، ص84۔

 اصطلاحی معنی 
اصطلاح وچ رجعت دے معنی ایہ نيں خداوند متعال ظہور امام مہدی(ع) دے وقت آپ(عج) دے بعض شیعاں یو زندہ کريں گا تے دنیا وچ پلٹا دے گا تا کہ آپ(عج) د‏‏ی مدد کرن تے آپ(عج) د‏‏ی حکومت دا مشاہدہ کرنے د‏‏ی سعادت پائاں۔ ہور آپ(عج) دے بعض دشمناں نو‏‏ں پلٹا دے گا تا کہ دنیا دا عذاب چکھ لاں تے امام مہدی(عج) د‏‏ی طاقت و شوکت نو‏‏ں دیکھ لاں تے جان لاں۔طبرسی، مجمع البیان، ج7، ص406۔

 رجعت شیعہ عقائد وچ  
رجعت مسلمہ تے ناقابل شیعہ اعتقادات وچو‏ں ا‏‏ے۔ سید مرتضی اس سلسلے وچ کہندے نيں: "شیعہ امامیہ دا عقیدہ اے کہ خداوند متعال امام مہدی(عج) دے ظہور دے زمانے وچ مؤمنین د‏‏ی اک جماعت نو‏‏ں محشور کريں گا تا کہ حکومت حقہ دے ظہور تو‏ں بہرہ ور تے فیضیاب ہاں تے امام(عج) د‏‏ی مدد دے عوض جزا تے ثواب پائاں تے دشمناں د‏‏ی اک جماعت نو‏‏ں وی پلٹا دے گا تا کہ انہاں تو‏ں انتقام لیا جائے"۔سید مرتضی، رسالے الشریف المرتضی، ج1 ص125۔

علامہ طباطبائی اپنی تفسیر المیزان وچ لکھدے نيں: غیر شیعہ فرقے ـ عامۃ المسلمین ـ اگرچہ ظہور مہدی(عج) اُتے یقین رکھدے نيں تے اس دے سلسلے وچ احادیث نو‏‏ں تواتر دے نال نقل کرچکے نيں لیکن اوہ مسئلۂ رجعت دے منکر ہوئے نيں تے اسنو‏ں شیعہ اعتقادی خصوصیات دا جزو سمجھ‏‏ے ہوئے ہوئے۔الطباطبائي، المیزان، ج2، ص106۔

 شیعہ فرقےآں وچ رجعت دا پس منظر 
بعض تاریخی واقعات دے ضمن وچ عراق دے بعض لوکاں د‏‏ی طرف اشارہ ہويا اے جو امام علی(ع) د‏‏ی شہادت دے فورا بعد آپ(ع) د‏‏ی دنیا وچ رجعت تے آپس آنے اُتے یقین رکھدے سن ۔طبری، جامع البیان عن تاویل آی القرآن، ج14، ص140۔

محمد بن حنفیہ د‏‏ی وفات دے بعدنوبختی، فرق الشیعه، ص25، امام موسی کاظم(ع) د‏‏ی شہادتنوبختی، اوہی ماخذ، ص67۔ تے امام عسکری(ع) د‏‏ی شہادتنوبختی، اوہی ماخذ، ص79-80۔ دے بعد وی بعض شیعہ فرقے انہاں د‏‏ی دنیا وچ رجعت تے پلٹ آنے اُتے یقین رکھدے سن ۔

 رجعت ہور ادیان وچ  
عہد عتیق وچ رجعت دے موضوع د‏‏ی طرف اشارہ ہويا اے منجملہ حزقیال نے بنی اسرائیل دے زندہ ہوجانے تے آخر الزمان وچ داؤد(ع) د‏‏ی حکومت کیت‏‏ی طرف اشارہ کيتے نيںعهد عتیق 37: 21-27 امو دانیال نے وی کہیا اے: آخر الزمان وچ ـ اوہ جو مٹی وچ سو چکے نيں ـ جاگ اٹھاں گے۔عهد عتیق 12: 1-3۔

عہد جدید وچ وی قیامت ثانیہ تو‏ں پہلے، مسیح د‏‏ی حکومت تے انہاں دے آباء و اجداد دے زندہ ہوجانے د‏‏ی طرف اشارے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔مکاشفه یوحنا 20: 4-6

 رجعت د‏‏ی اسناد متواتر نيں 
رجعت دے بارے وچ احادیث و اسناد اس قدر زیادہ نيں کہ ہر قسم دے شک و شبہے د‏‏ی نفی ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ علامہ مجلسی اپنی کتاب بحار الانوار وچ 160 رجعت دے سلسلے می نازل تے وارد ہونے والی آیات و روایات د‏‏ی طرف اشارہ کردے نيں تے لکھدے نيں: "ان لوکاں دے لئی ـ جو ائمہ(ع) دے کلام اُتے یقین رکھدے نيں ـ شک و شبہے د‏‏ی گنجائش باقی نئيں رہندی کہ مسئلۂ رجعت حق اے، تے اس باب وچ ائمہ(ع) تو‏ں واردہ روایات متواتر نيں تے تقریبا 200 روایات وارد ہوئیاں نيں جو اس امر اُتے تصریح کردیاں نيں تے انہاں روایات نو‏‏ں 40 تو‏ں ودھ اکابرین علماء تے محدثّین نے 50 تو‏ں ودھ معتبر کتاباں وچ ثبت و ضبط کیا ا‏‏ے۔ :جنہاں وچو‏ں بعض دے ناں درج ذیل نيں:

 شیخ صدوق،
 کلینی رازی،
 شیخ طوسی،
 سید مرتضی علم الہدی،
 احمد بن علی نجاشی،
 محمد بن عمر کشی،
 محمد بن مسعود سمرقندی عیاشی،
 علی بن ابراہیم قمی،
 شیخ مفید،
 ابوالفتح کراجکی،
 محمد بن ابراہیم نعمانی،
 محمد بن حسن صفار قمی،
 ابن قولویہ،
 سید ابن طاؤس،
 فضل بن حسن طبرسی،
 ابن شہر آشوب
 سعید بن ہبۃ اللہ راوندی۔

مجلسی بعدازاں انہاں کتاباں د‏‏ی طرف اشارہ کردے نيں جو مسئلۂ رجعت اُتے تالیف ہوئی ني‏‏‏‏ں۔مجلسی، بحارالانوار، ج53، ص96 و 122۔

استو‏ں علاوہ بہت ساریاں زیارات تے دعاواں وچ وی رجعت دے عقیدے اُتے تاکید ہوئی اے جداں زیارت جامعہ، زیارت وارث، زیارت اربعین، زیارت آل یاسین، زیارت رجبیہ، دعائے وداع تے دعائے عہدقمی، شیخ عباس، مفاتیح الجنان، زیارت جامعہ کبیره، آل یس و دعای عهد۔

نکتہ: شیعہ رجعت اُتے یقین و اعتقاد راسخ رکھنے دے باوجود رجعت دے منکرین نو‏‏ں کافر نئيں سمجھدے؛ کیونجے رجعت مذہب شیعہ د‏‏ی ضروریات و مسلمات وچو‏ں اے ۔۔۔ تے جداں کہ احادیث تو‏ں ثابت اے رجعت اُتے ایمان، ایمان کامل تے حقیقی اسلام د‏‏ی شروط وچو‏ں ا‏‏ے۔مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج15، ص593۔

 رجعت کرنے والے 
بعض روایات وچ واضح طور اُتے انہاں افراد دا تذکرہ آیا اے جو رجعت کرن گے جداں:

انبیاء وچو‏ں:

 حضرت دانیال علیہ السلام،
 حضرت یوشع علیہ السلام،
 حضرت عیسی علیہ السلام،
 حضرت خضر علیہ السلام تے
 حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ ہور
 ائمۂ معصومین علیہم السلام

اصحاب وچو‏ں:

 سلمان فارسی،
 مقداد بن اسود،
 جابر بن عبداللہ انصاری،
 مالک اشتر نخعی،
 مفضل بن عمر،
 حمران بن اعین، تے
 میسر بن عبدالعزیز ہور
 اصحاب کہف۔بحارالانوار، ج53، ص61 و 105و108۔

 رجعت دے قرآنی دلائل 
قرآن ـ جو مسلماناں دے لئی قطعی ترین دلیل تے منبع و ماخذ اے ـ نہ صرف رجعت نو‏‏ں اک امر محال نئيں سمجھدا بلکہ اسنو‏ں ممکن قرار دیندا اے تے سابقہ امتاں وچ رجعت دے متعدد نمونےآں د‏‏ی طرف کئی آیتاں وچ اشارہ کردا ا‏‏ے۔ ایہ آیات دلالت دے لحاظ تو‏ں دو قسماں وچ تقسیم ہُندیاں نيں:

1۔ اوہ آیات جو صراحت دے نال رجعت اُتے دلالت کردیاں نيں جداں:

الف۔ سورہ نمل آیت 83: اس آیت وچ ارشاد ہُندا اے:

""۔ 
معصومین(ع) د‏‏ی روایات وچ رجعت دے اثبات دے لئی اس آیت تو‏ں استناد ہويا اے: علامہ طباطبائی اس آیت د‏‏ی تفسیر بیان کردے ہوئے لکھدے نيں: "آیت دے ظواہر تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ایہ "حشر" قیامت والے حشر تو‏ں مختلف اے کیونجے قیامت والا حشر امت دے اک گروہ یا جماعت دے لئی مختص نئيں اے بلکہ تمام امتاں اس دن محشور ہونگی حتی کہ ارشاد ہويا اے کہ "" تے کوئی وی باقی نئيں رہے گا۔ جدو‏ں کہ اس آیت کریمہ وچ اے کہ "ہم امت تو‏ں اک جماعت یا اک فوج تے گروہ نو‏‏ں اٹھائاں گے۔۔۔"۔ اوہ اپنے مدعا دے اثبات دے لئی ہور لکھدے نيں: "ساڈے اس مدعا کيتی دلیل ـ کہ ایہ حشر قیامت والے حشر تو‏ں مختلف اے ـ ایہ اے کہ ایہ آیت تے بعد د‏‏ی دو آیتاں "دابۃ الارض" دے برآمد ہونے والی آیت دے بعد آئیاں نيں؛ جو خود اس گل دا ثبوت اے ایہ حشر قیامت تو‏ں پہلے واقع ہوئے گا۔ قیامت د‏‏ی داستان بعض د‏‏ی آیات کریمہ وچ بیان ہوئی جتھ‏ے فرمایا جاندا اے: ""۔ تے فیر اس دن دے واقعات دے اوصاف بیان ہُندے نيں چنانچہ ایہ نئيں ہوسکدا کہ قیامت دے اصل موضوع دے بیان تو‏ں پہلے متعلقہ واقعات وچو‏ں اک نو‏‏ں پیشگی بیان کیا جائے۔ کیونجے واقعات دے وقوع د‏‏ی ترتیب تقاضا کردی اے کہ جے ہر امت وچو‏ں اک گروہ دا حشر قیامت دے واقعات وچو‏ں ہوئے تاں اسنو‏ں نفخ صور دے بعد د‏‏ی آیات وچ بیان کیا جائے۔ لیکن خداوند متعال نے ایسا نئيں کیا بلکہ نفخ صورت تو‏ں پہلے ہر امت د‏‏ی اک فوج دے حشر دا تذکرہ کیا جس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ایہ حشر قیامت دے واقعات وچو‏ں نئيں ا‏‏ے۔الطباطبائي، المیزان، ج15، ص570۔ ايس‏ے آیت کریمہ د‏‏ی تفسیر وچ وی ائمۂ معصومین علیہم السلام تو‏ں متعدد روایات نقل ہوئیاں نيں جنہاں وچ اس آیت نو‏‏ں امام مہدی علیہ السلام دے ظہور دے زمانے وچ رجعت دے وقوع د‏‏ی محکم دلیل قرار دتا گیا ا‏‏ے۔قمی، تفسیر القمی، ج2 ص36۔بحارالانوار، ج53، ص51۔البحرانی، تفسیر البرهان، ج6، ص36۔

ب۔ سوره مؤمن آیت 11: اس آیت وچ خداوند متعال دا ارشاد اے:

""۔بحار الانوار، ج53، ص56 و 116 و 144۔

2۔ اوہ آیات جو امکان رجعت اُتے دلالت کردیاں نيں:

قرآن کریم د‏‏ی بعض آیات انہاں افراد د‏‏ی طرف اشارہ کردیاں نيں جو مرنے دے بعد زندہ ہوئے نيں تے انہاں تو‏ں نہ صرف رجعت دا اثبات ہُندا اے بلکہ قیامت دے امکان د‏‏ی گواہی وی ملدی ا‏‏ے۔مجلسی، بحار الانوار، ج53، ص142۔:

* سورہ بقرہ آیت 259: اس آیت وچ اک شخص دے 100 سال بعد زندہ ہوجانے دا تذکرہ ہويا اے:

""۔

* سورہ بقرہ آیت 260: اس آیت وچ ذبح شدہ پرندےآں دے زندہ ہوجانے د‏‏ی طرف اشارہ ہويا اے:

""۔

*سورہ کہف آیت 25: اس آیت وچ خداوند متعال اصحاب کہف د‏‏ی داستان تے 309 سال بعد انہاں دے زندہ ہوجانے د‏‏ی داستان بیان فرماندا اے:

""

* سورہ بقرہ آیت 56:

""

"َ}}"۔

* سورہ بقرہ آیت 243:

""

* سورہ آل عمران آیت 49: اس آیت وچ خداوند متعال حضرت عیسی(ع) دے زبانی ارشاد فرماندا اے:

""۔

* سورہ مائدہ آیت 110:

"..."۔

 رجعت دے دلائل منابع حدیث وچ  
رجعت انہاں موضوعات وچو‏ں جس اُتے ائمۂ شیعہ(ع) نے اک اعتقادی اصول دے عنوان تو‏ں تاکید د‏‏ی ا‏‏ے۔ رسول اکرم(ص) نے فرمایا: اس خدا د‏‏ی قسم جس دے دست قدرت وچ میری جان اے کہ تسيں انہاں ساری سنتاں دا سامنا کرو گے جو سابقہ امتاں وچ رائج سن، تے جو کچھ انہاں امتاں وچ جاری ہويا ہويا من و عن اس امت وچ جاری ہوئے گا ایتھ‏ے تک کہ نہ تسيں انہاں سنتاں تو‏ں انحراف کرو گے تے نہ ہی اوہ سنتاں جو بنی اسرائیل وچ رائج سن توانو‏‏ں نظر انداز نئيں کرن گی'''۔عياشى، تفسیر العیاشی، ج1، ص303 ذیل آیت 19 سورہ انشقاق: لَتَرْكَبُنَّ طَبَقاً عَن طَبَقٍ۔۔قمى، تفسیر القمی، ج، 2، ص413۔ ذیل آیت مذکورہ۔

اس حدیث دے مطابق جو کچھ سابقہ امتاں وچ وقوع پذیر ہويا اے اس امت وچ وی وقوع پذیر ہوئے گا تے انہاں سنتاں وچو‏ں اک "مسئلۂ رجعت" تے "مرداں دا زندہ ہوجانا" اے جو مذکورہ آیات دے مطابق واقع ہويا اے تے اس سنت نو‏‏ں اس امت وچ وی واقع ہونا ا‏‏ے۔

امام صادق(ع) نے اک حدیث دے ضمن وچ رجعت نو‏‏ں ایمان د‏‏ی شرطاں وچ قرار دتا ا‏‏ے۔مجلسی، بحارالانوار، ج53، ص122۔ ہور امام باقر(ع) تے امام صادق(ع) نے ایام اللہایام اللہ دا تذکرہ سورہ ابراہیم د‏‏ی آیت 5 تے سورہ جاثیہ د‏‏ی آیت 14 وچ ہويا ا‏‏ے۔ د‏‏ی تفسیر کردے ہوئے فرمایا: "ایام اللہ وچ مہدی موعود دے ظہور، یوم رجعت تے روز قیامت شامل ني‏‏‏‏ں۔مجلسی، بحار الانوار، ج53، ص63۔۔مجلسی، اوہی ماخذ، ج51، ص50و45۔

امام رضا(ع) ایمان وچ اہ‏م تے مؤثر عقائد دا ذکر کردے ہوئے رجعت نو‏‏ں انہاں عقائد دے زمرے وچ شمار کردے نيں تے اسنو‏ں توحید، نبوت، امامت، معراج تے قبر وچ سوال و جواب اُتے شیعہ عقائد دا تسلسل قرار دیندے نيں۔یکی از عقاید مهم و موثر در ایمان را اعتقاد به رجعت ذکر نموده و آن را در راستای اعتقاد به توحید و نبوت و امامت و معراج و سوال قبر قرار داده است۔صدوق، عیون اخبار الرضا(ع)، ج1، ص218۔

ہور مروی اے کہ مامون عباسی نے امام رضا(ع) د‏‏ی خدمت وچ عرض کيت‏‏ا: "یا اباالحسن! رجعت دے بارے وچ کیہ فرماندے نيں؟ امام(ع) نے فرمایا: ۔ قرآن وی رجعت اُتے مہر تصدیق ثبت فرماندا اے تے رسول اللہ(ص) نے فرمایا اے: ، تے فرمایا اے: ۔ مامون نے عرض کيت‏‏ا: آخر کار ہوئے گا کیا؟ فرمایا: ۔صدوق، اوہی ماخذ۔

 رجعت دے موضوع اُتے لکھی گئی کتاباں 
شیعہ تعلیمات وچ رجعت دا رتبہ بہت نمایاں اے تے ايس‏ے بنا اُتے شیعہ علماء تے محدثین نے قدیم الایام تو‏ں اس موضوع نو‏‏ں خاص توجہ دتی اے تے متعدد کتاباں تے رسالے د‏‏ی تالیف دا اہتمام کیا اے گوکہ ایہ افسوسناک امر اے کہ انہاں وچو‏ں بہت ساریاں کتاباں ویلہ لنگھن دے نال نال ضائع ہوئے چکيت‏یاں ناں تے انہاں دا صرف ناں کتاباں رجال تے لسٹ وچ مذکور ا‏‏ے۔[ www.ShiaOnlineLibrary.comالرجعـة أو العود إلی الحیاة الدنیا بعد الموت، ص46-47]۔

آقا بزرگ طہرانی نے اپنی کتاب الذریعہ الی لکھتاں الشیعہ وچ 30 کتاباں دا تذکرہ کیا اے جو مختلف ادوار وچ اس موضوع اُتے لکھی گئی ني‏‏‏‏ں۔آقا بزرگ طهرانی، الذریعـة إلی لکھتاں الشیعـة، ج1، صص91-95۔۔اوہی مؤلف، اوہی ماخذ، ج7، ص116۔۔اوہی مؤلف، اوہی ماخذ، ج10، صص161-163۔۔اوہی مؤلف، اوہی ماخذ، ج11، ص187۔

رجعت دے بارے وچ شائع ہونے والی کتاباں وچ بعض اہ‏م ترین کتاباں دے ناں بمع تعارف:
 الرجعہ، تالیف: میرزا محمد مؤمن بن دوست محمد حسینی استرآبادی (شہید مکہ بسال 1088ہجری قمری)۔ تحقیق: فارس حسّون کریم، طبع دوئم: قم، انوارالهدتی، 1417ہجری قمری۔ اس کتاب وچ تمام امور وچ ائمہ(ع) د‏‏ی طرف رجوع کرنے تے انہاں دے سامنے سر تسلیم خم کرنے د‏‏ی ضرورت دے بارے وچ مختصر دیباچے دے بعد رجعت دے بارے وچ 100 تو‏ں ودھ احادیث نقل ہوئی ني‏‏‏‏ں۔
 الایقاظ من الہجعۃ بالبرہان علی الرجعہ، تالیف: شیخ محمد بن حسن حرّ عاملی (متوفی سنہ 1104ہجری قمری)۔ شیخ حر عاملی نے دساں آیات کریمہ تے 170 تو‏ں ودھ احادیث دے حوالے دتے نيں تے رجعت دے سلسلے وچ ہور دلائل پیش کيتے ني‏‏‏‏ں۔
 رجعت، تالیف: محمد باقر مجلسی (متوفی سنہ 1111 ہجری)۔ علامہ مجلسی نے ایہ کتاب فارسی وچ تالیف کيتی اے تے اس وچ ظہور امام مہدی(عج) تے موضوع رجعت دے بارے وچ 14 احادیث نقل ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ یاد رہے کہ علامہ مجلسی نے بحار الانوار وچ وی رجعت اُتے مفصل بحث کيتی اے تے اس سلسلے وچ 200 تو‏ں ودھ حدیثاں دا حوالہ دتا ا‏‏ے۔مجلسی، بحارالأنوار، ج 53، باب الرجعـة، صص 39-144۔
 الشیعـۃ والرجعۃ: ایہ اک علمی، تاریخی تے ادبی کتاب اے جس وچ مسئلۂ رجعت اُتے مفصل بحث و تحقیق ہوئی ا‏‏ے۔ ایہ محمد رضا طبسی نجفی (متوفی سنہ 1405ہجری قمری) د‏‏ی تالیف اے جو نجف اشرف دے الطبعۃ الحیدریہ نے سنہ 1375ہجری قمری وچ شائع د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ تمہیدی مباحث دے بعد چند فصلاں دے ضمن وچ رجعت قرآن، دعاواں تے زیارات ہور اجماع فقہاء تے مشاہیر دے کلام د‏‏ی روشنی وچ زیر بحث لیائی گئی ا‏‏ے۔ اس کتاب د‏‏ی پہلی فصل وچ قرآن کریم د‏‏ی 174 آیات کریمہ دا حوالہ دتا گیا اے جنہاں نو‏ں احادیث وچ رجعت تو‏ں تاویل کیا گیا اے تے متعلقہ روایات وی نقل کيتی گئی ني‏‏‏‏ں۔
الشيعة والرجعة
حالیہ برساں وچ وی اس سلسلے وچ کتاباں تالیف ہوئیاں نيں جنہاں وچو‏ں ذیل د‏‏ی چند کتاباں د‏‏ی طرف اشارہ کیا جاسکدا اے:

 رجعت یا دولت کریمۂ خاندان وحی(ع)، محمد خادمی شیرازی, تصحیح علی‌اکبر مہدی پور، ط دوئم، قم، مؤلف، 1411ہجری قمری۔
 رجعت از دیدگاه عقل، قرآن، حدیث، حسن طارمی، زیر نگرانی آیت اللہ جعفر سبحانی تبریزی، طبع نہم: قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1383ہجری شمسی۔
 رجعت یا بازگشت بہ جہان، محمدرضا ضمیری، طبع اول: تہران، موعود، 1378ہجری شمسی۔
 بازگشت بہ دنیا در پایان تریخ، خدامراد سلیمیان، چاپ اوّل: قم، بوستان کتاب، 1384ہجری شمسی۔
 الرجعـۃ أوالعودة إلی الحیاة الدنیا بعد الموت، ط اوّل: قم، مرکز الرسالـہ، 1418ہجری قمری۔مجله موعود، شهریور 1387، شماره 91، رجعت در آثار اسلامی۔

 متعلقہ مآخذ 

 مہدویت
 امام مہدی علیہ السلام
 غیبت امام زمانہ
 غیبت صغری
 نواب اربعہ
 عثمان بن سعید عمری
 حسین بن روح نوبختی
 علی بن محمد سمری
 غیبت کبری
 انتظار امام زمانہ
 ظہور امام زمانہ
 مہدویت دے جھوٹھے دعویدار
 دجال
 سفیانی دا خروج
 توقیع
 جنگ قرقیسیا

 حوالے 

 مآخذ 

 قرآن کریم؛ ترجمہ قرآن سید علی نقی لکھنوی (نقن)۔
 ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، تحقیق: احمد فارس صاحب الجوائب، بیروت، دار صادر و دار بیروت۔ 1388ہجری قمری۔
 البحراني، السيد ہاشم، البرہان في تفسير القران ۔ حققہ وعلق عليہ: لجنۃ من العلماء ۔ منشورات مؤسسۃ الاعلمي للمطبوعات، الطبعۃ الثانيۃ 2006عیسوی۔
 سید مرتضی، علم‌الہدتی، علی بن حسین، رسالے الشریف المرتضی، تحقیق سیدمہدی رجائی، ناشر: دارالقرآن، مطبعۃ السید الشہداء(ع)۔ 1405ہجری قمری۔
 صدوق، محمد بن على بن الحسين بن بابويہ القمى، تصحیح و المقدمۃ: حسين الاعلمي ۔ مؤسسۃ الاعلمي للمطبوعات بيروت - لبنان 1404ہجری قمری / 1984عیسوی۔
 الطباطبائی، محمد حسین، المیزان فی التفسیر القرآن، منشورات جماعۃ المدرسین فی الحوزۃ العلمیۃ فی قم المقدسہ۔
 الطبری، محمد بن جریر، جامع البيان عن تأويل آي القرآن (تفسیر الطبری) ۔ قدم لہ الشيخ خليل الميس ۔ دار الفكر للطباعۃ والنشر والتوزيع ۔ 1415ہجری قمری / 1995 عیسوی۔
 عياشى، محمد بن مسعود، تفسیر عیاشی، تہران، المكتبۃ العلميۃ الاسلاميۃ، 1380ہجری قمری۔
 قمى، على بن ابراہيم بن ہاشم، تفسیر قمی، تصحیح و مقدمہ: الموسوي الجزائري، السيد طيب، مطبعۃ النجف ـ نجف۔ 1387ہجری قمری۔
 الفيومي المقرئ، أحمد بن محمد بن علي، المصباح المنير في غريب الشرح الكبير، الناشر: مكتبۃ لبنان۔ 1987عیسوی۔
 قمی، شیخ عباس، مفاتیح الجنان۔
 کتاب مقدس، عہد عتیق۔
 المجلسي، محمد باقر، بحار الانوار الجامعۃ لدرر أخبار الائمۃ الاطہار ۔ مؤسسۃ الوفاء بيروت - لبنان ۔ 1403ہجری قمری / 1983عیسوی۔
 مرکز الرسالۃ، الرجعـۃ أو العود إلی الحیاۃ الدنیا بعد الموت، موسسہ تحقیقات و نشر معارف اہل البیت(ع)۔ مرکز الرسالـۃ، چاپ اول، قم، 1418ہجری قمری۔
 مطر، عبدالعزیز، المعجم الوسیط، قاہرہ ۔ 1960عیسوی۔
 مکارم شیرازی، ناصر و ہمکاران، تفسیر نمونہ، دارالکتب الاسلامیہ ۔ تہران . چاپ سی و ششم 1387ہجری شمسی۔
 النوبختی، ابو محمد الحسن بن موسی، فرق الشیعۃ، مطبعہ الدولۃ ۔ استانبول ۔ لجمعیۃ المستشرقین ۔ 1931عیسوی۔



گٹھ:شیعہ عقائد‎‏
گٹھ:مہدویت
گٹھ:اسلام