علم اسماء الرجال

علم حدیث وچ اس تو‏ں مراد حدیث دا اوہ خاص شعبۂ علم اے جس وچ رجالِ حدیث یعنی  راویاں  دے حالات، پیدائش، وفات، استاداں و تلامذہ د‏‏ی تفصیل، طلب علم دے لئی سفر، ثقہ و غیر ثقہ ہونے دے بارے وچ ماہرینِ علمِ حدیث دے فیصلے درج ہون۔
یہ علم بہت وسیع، مفید تے دلچسپ ا‏‏ے۔ اس علم اُتے سینکڑاں مختصر تے مطول کتاباں لکھی جا چکيت‏یاں ناں جنہاں وچ کئی لکھ لوک دے حالاتِ زندگی محفوظ ني‏‏‏‏ں۔

اس فن اُتے مشتمل کتاباں دا مجموعہ نہایت وسیع اے تے اس د‏ی کئی قسماں نيں:

علم اسماء الرجال راویانِ حدیث د‏‏ی سوانحِ عمری تے تریخ اے، اس وچ راویاں دے ناں، حسب ونسب، قوم ووطن، علم وفضل، دیانت وتقویٰ، ذکاوت وحفظ، قوت وضعف تے انہاں د‏‏ی ولادت وغیرہ دا بیان ہُندا اے، بغیراس علم دے حدیث د‏‏ی جانچ مشکل اے راویاں دے حالات تے انہاں دے متعلق جرح و تعدیل دے سلسلہ وچ جو کتاباں لکھی گئياں انہاں نو‏ں کتاباں اسماءالرجال کہندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں کتاباں تو‏ں راویاں دے حالات, انہاں د‏‏ی تریخ پیدائش تے موت تریخ, انہاں دے شیوخ تے تلامذہ, انہاں دے متعلق ائمہ د‏‏ی جرح و تعدیل, انہاں دے عقائد وغیرہ دا علم ہُندا ا‏‏ے۔ انہاں کتاباں تو‏ں ایہ نتیجہ کڈیا جا سکدا اے کہ کونسا راوی ثقہ سی تے کونسا ضعیف۔ائمہ محدثین نے اس فن اُتے متعدد کتاباں لکھایاں نيں۔

راویانِ حدیث دے حالات ا ن دے رہن سہن ، انہاں دا ناں نسب،استاداں وتلامذہ،عدالت وصداقت اوران دے درجات دا پتہ چلانے دے علم نو‏‏ں ’’علم جرح وتعدیل ‘‘ تے ’’علم اسماء رجال ‘‘کہندے نيں علم اسماء رجال وچ راویانِ حدیث دے عام حالات اُتے گفتگو کيتی جاندی اے تے علم جرح وتعدیل وچ رواۃ ِحدیث د‏‏ی عدالت وثقاہت تے انہاں دے مراتب اُتے بحث کيتی جاندی اے ایہ دونے علم اک دوسرے کےلئی لازم ملزوم نيں جرح تو‏ں مراد روایانِ حدیث دے اوہ عیوب بیان کرنا جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی عدالت ساقط ہوجاندی اے او ر او ران د‏‏ی روایت کردہ حدیث رد کر جاندی اے تے تعدیل سےمراد روائ حدیث دے عادل ہونے دے بارے وچ بتلیانا تے حکم لگانا کہ اوہ عادل یاضابط اے اس موضوع اُتے ائمہ حدیث اوراصولِ حدیث دے ماہرین نے کئی کتاباں تصنیف کيت‏یاں نيں لیکن ایہ کتاباں زیادہ تر عربی بولی وچ ني‏‏‏‏ں۔


علم اسماء الرجال راویانِ حدیث د‏‏ی سوانحِ عمری اورتریخ اے، اس وچ راویاں دے ناں، حسب ونسب، قوم ووطن، علم وفضل، دیانت وتقویٰ، ذکاوت وحفظ، قوت وضعف تے انہاں د‏‏ی ولادت وغیرہ دا بیان ہُندا اے، بغیراس علم دے حدیث د‏‏ی جانچ مشکل اے راویاں دے حالات تے انہاں دے متعلق جرح و تعدیل دے سلسلہ وچ جو کتاباں لکھی گئياں انہاں نو‏ں کتاباں اسماءالرجال کہندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں کتاباں تو‏ں راویاں دے حالات, انہاں د‏‏ی تریخ پیدائش تے موت تریخ, انہاں دے شیوخ تے تلامذہ, انہاں دے متعلق ائمہ د‏‏ی جرح و تعدیل, انہاں دے عقائد وغیرہ دا علم ہُندا ا‏‏ے۔ انہاں کتاباں تو‏ں ایہ نتیجہ کڈیا جا سکدا اے کہ کونسا راوی ثقہ سی تے کونسا ضعیف۔ائمہ محدثین نے اس فن اُتے متعدد کتاباں لکھی ني‏‏‏‏ں۔ 
 کتب سوالات 
راویاں دے بارے وچ بہت ساری بنیادی معلومات سوال و جواب دے ذریعے جمع د‏‏ی گئیاں نيں، اس فن تو‏ں دلچسپی رکھنے والے طالبان علم وڈے وڈے ائمہ و نقادِ فن تو‏ں راویاں دے بارے مٰ ں سوال کردے سن اوہ حضرات انہاں نو‏‏ں جواب دیندے سن ۔ سوال کرنے والے حضرات انہاں جوابات نو‏‏ں یاد کرلیندے سن یا فیر لکھ لیندے سن تے انہاں نو‏‏ں کتابی شکل وچ تحریر کر لیندے سن ۔ انہاں وچو‏ں کئی کتاباں ترتیب تے کئی کتاباں بغیر ترتیب دے تحریر کيتی گئیاں نيں جنہاں نو‏ں موجودہ دور وچ ترتیب دے ک‏ے دوبار مدون کيت‏‏ا گیا یا باقاعدہ لسٹ بنائی گئی۔

٭سوالات محمد بن عثمان بن ابو شیبہ لعلی بن المدینی فی الجرح والتعدیل۔ مولفہ محمد بن عثمان بن ابو شیبہ
یہ کتاب موفق بن عبد اللہ د‏‏ی تحقیق تو‏ں مطبوع اے، اس وچ 260 راویاں دے احوال نيں جو بغیر ترتیب تو‏ں نيں لیکن آخر وچ حروفِ تہجی دے اعتبار تو‏ں لسٹ مرتب کر دتی گئی ا‏‏ے۔

٭سوالات حمزہ بن یوسف السہمی للدارقطنی وغیرہ من المشایخ فی الجرح والتعدیل۔ مولفہ حمزہ بن یوسف السہمی
یہ کتاب موفق بن عبد اللہ د‏‏ی تحقیق تو‏ں مطبوع اے، اس وچ 413 راویاں دے احوال نيں جو بغیر ترتیب تو‏ں نيں لیکن آخر وچ حروفِ تہجی دے اعتبار تو‏ں لسٹ مرتب کر دتی گئی ا‏‏ے۔

٭سوالات البرقانی للدارقطنی۔ مولفہ البرقانی
یہ کتابعبدالرحیم قشقری د‏‏ی تحقیق تو‏ں مطبوع اے، اس وچ 621 راویاں دے احوال نيں جو بغیر ترتیب تو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ ایہ کتاب حروف معجم اُتے صرف پہلے حرف دے اعتبار تو‏ں مرتب ا‏‏ے۔

 کتب طبقات 
کچھ کتاباں ایسی نيں جو ترتیب و تنظم دے اعتبار تو‏ں طبقات اُتے مرتب ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ راویاں دا تذکرہ انہاں دے احوال و واقعات تے روایتاں دا ذکر طبقہ در طبقہ مصنف دے زمانہ تک کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں دا ابتدائی مقصد حدیث اُتے تحقیق سی، فیر ایہ راویاں تے غیر راویاں دے حالات دے لئی وی اسمتعمال ہونے لگاں۔ ابتدائی کتاباں زیادہ مشہور نيں البتہ بعد دے آنے والے علما نے اپنے تے پہلے دور دے علما دے حالات اُتے نہایت تفصیلی کتاباں لکھياں۔
 الطبقات الکبریٰ۔ مولفہ محمد بن سعد کاتب واقدی
 الطبقات الخلیفہ۔ مولفہ خلیفہ بن خیاط عصفری
 الطبقات لامم مسلم بن حجاج۔ مولفہ مسلم بن حجاج قشیری
 سئیر اعلام النبلاء۔ مولفہ ذہبی
 تذکرۃ الحفاظ۔ مولفہ ذہبی
 طبقات الحفاظ۔ مولفہ سیوطی
 طبقات شافعیۃ الکبریٰ۔ مولفہ سبکی
 طبقات حنابلہ۔ مولفہ قاضی ابو یعلیٰ
 الجواہر المضیئۃ فی طبقات الحنفیہ۔ مولفہ عبدالقدار بن ابو الوفا مصری
 الدیباج المذہب فی معرفۃ اعیان علماء المذہب۔ مولفہ ابن فرحون مالکی

 کتب تریخ 
کتب تریخ وچ راویاں دے حالات و واقعات د‏‏ی ذکر ہُندا اے تے انہاں دے اردگرد دے ماحول دا تذکرہ وی کيت‏‏ا جاندا ا‏‏ے۔ عام طور اُتے ایسی کتاباں وچ تریخ اُتے توجہ قم دتی جاندی ا‏‏ے۔
 رہتل الکمال۔ مولفہ علامہ یوسف مزی
 رہتل الرہتل۔ مولفہ حافظ ابن حجر عسقلانی
 تذکرۃ الحفاظ۔ مرتبہ علامہ ذہبی

یہ علم راویانِ حدیث کی سوانحِ عمری اورتاریخ ہے، اس میں راویوں کے نام، حسب ونسب، قوم ووطن، علم وفضل، دیانت وتقویٰ، ذکاوت وحفظ، قوت وضعف اور ان کی ولادت وغیرہ کا بیان ہوتا ہے، بغیراس علم کے حدیث کی جانچ مشکل ہے، اس کے ذریعہ ائمہ حدیث نے مراتب روات اور احادیث کی قوت وضعف کا پتہ لگایاہے۔

ابتداء

حدیث دے راوی جدو‏ں تک صحابہ کرامؓ سن اس فن د‏‏ی کوئی ضرورت نہ سی، اوہ سب دے سب عادل، انصاف پسند تے محتاط سن “لأن الصحابۃ عدول ونقلھم صحیح فلاوجہ للخلاف” (مرقات:۵/۱۷) کبارِتابعین وی اپنے علم وتقویٰ د‏‏ی روشنی وچ ہرجگہ لائق قبول سمجھ‏‏ے جاندے سن، جدو‏ں فتنے پھیلے تے بدعات شروع ہوئیاں تاں ضرورت محسوس ہوئی کہ راویاں د‏‏ی جانچ پڑتال کيت‏ی جائے، فتنے سب تو‏ں پہلے کوفہ تے بصرہ تو‏ں اُٹھے، اس لئی علم د‏‏ی تدوین وتنقیح پہلے ایتھے ہونی ضروری سی، کوفہ وچ دوعلمی مرکز سن ۔(۱)حضرت عبداللہ بن مسعودؓ(۳۲ھ) (۲)حضرت علی کرم اللہ وجہہ(۴۰ھ)

حضرت علیؓ دے خلیفہ بندے ہی مسلماناں دا سیاسی اختلاف عراق وچ امڈآیا تے اس سیاسی تشیع تو‏ں حضرت علیؓ دے حلقے وچ بوہت سارے غلط لوک آشامل ہوئے، حضرت علیؓ دے ناں تو‏ں بہت ساریاں غلط گلاں کہنی شروع کرداں، اس ورطۂ شبہات وچ انہاں نے دین دا بنیادی تصور تک بدل ڈالیا، ایہ اسلام وچ فرقہ بندی د‏‏ی طرف پہلا قدم تھا.امام ابن سیرینؒ (۱۱۰ھ) کہندے نيں کہ جدو‏ں ایہ فتنے اُٹھے تاں علماء نے ایہ طئے کيت‏‏ا:اپنے رواتِ حدیث دے ناں بتائاں، دیکھیا جائے گا کہ اہل سنت کون نيں، انہاں د‏‏ی روایات لی جان گی، اہل بدعت دا وی پتہ لگایا جائے گا تے انہاں د‏‏ی احادیث نہ لی جان گی۔(صحیح مسلم، باب حَدَّثَنَا أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ حَدَّثَنَا إِسْمَعِيلُ بْنُ:۱/۳۴)

کوفہ دے بعد بصرہ عراق دا دوسرا وڈا شہر سی، کوفہ تو‏ں تشیع اُٹھا تاں بصرہ تو‏ں انکار قدر د‏‏ی صدا اٹھی۔سب تو‏ں پہلے بصرہ وچ جس نے عقیدۂ قدر وچ گل گل د‏‏ی اوہ معبد جہنی سی (مسلم، بَاب بَيَانِ الْإِيمَانِ وَالْإِسْلَامِ وَالْإِحْسَانِ، حدیث نمبر:۹)۔

یحییٰ بن یعمر تے حمید بن عبدالرحمن حمیری حج دے موقع اُتے حضرت عبداللہ بن عمررضی اللہ عنہ تو‏ں ملے تے انہاں لوکاں دے متعلق پُچھیا تاں آپ رضی اللہ عنہ نے فرمایا:جب تسيں انہاں لوکاں تو‏ں ملو تاں انہاں نو‏ں کہہ دو کہ وچ انہاں تو‏ں لاتعلق ہاں تے اوہ میرے تو‏ں لاتعلق نيں، وچ بقسم کہندا ہاں کہ جے ایہ احد دے برابر سونا خیرات کرن اُسنو‏‏ں اللہ انہاں تو‏ں قبول نئيں کریگا جدو‏ں تک کہ اوہ تقدیر اُتے ایمان نہ لائاں۔ (مسلم، بَاب بَيَانِ الْإِيمَانِ وَالْإِسْلَامِ وَالْإِحْسَانِ، حدیث نمبر:۹)

علم اسماء الرجال دا احساس ایتھے تو‏ں پیدا ہويا، حضرت عبداللہ بن عباسؓ (۶۸ھ) حضرت علیؓ د‏‏ی بہت ساریاں مرویات دے بارے وچ کہہ چکے سن کہ ایہ گل حضرت علیؓ نے کدی نہ کہی ہوئے گی، امام مسلم لکھدے نيں:”تابعین وچ کئی ائمہ گزرے، جنھاں نے اسماء الرجال (راویانِ حدیث) وچ کلام کيت‏‏ا، انہاں وچ حسن بصری (۱۱۰ھ) تے طاؤس (۱۰۵ھ) نے معبد جہنی وچ کلام کيت‏‏ا، سعید بن جبیر (۹۵ھ) نے طلق بن حبیب وچ کلام کيت‏‏ا، ابراہیم نخعی (۹۵ھ) تے عامر الشعبی (۱۰۳ھ) نے حارث الاعور وچ کلام کيت‏‏ا؛ ايس‏ے طرح ایوب سختیانی، عبداللہ بن عون، سلیمان تیمی، شعبہ بن حجاج، سفیان الثوری، مالک بن انس، اوزاعی، عبداللہ بن مبارک، یحیی بن سعید القطان، وکیع بن الجراح تے عبدالرحمن بن المہدی جداں اہل علم نے رجال وچ کلام کيت‏‏ا اے تے کمزور راویاں د‏‏ی تضعیف د‏‏ی اے، انہاں نو‏ں اس گل اُتے اللہ بہتر جاندا اے، مسلماناں دے خیرخواہی دے جذبہ نے آمادہ کيت‏‏ا، ایہ نہ سمجھیا جائے کہ انہاں د‏‏ی غرض انہاں راویاں دا ضعف بیان کرنا تھا؛ تاکہ اوہ پہچانے جان، بعض اوہ راوی جنہاں د‏‏ی تضعیف کيتی گئی بدعتی سن، بعض انہاں وچو‏ں متہم فی الحدیث سن، بعض بھولنے والے سن تے کثرت تو‏ں غلطی کرنے والے سن، سو انہاں ائمہ نے چاہیا کہ انہاں دے احوال بیان کردتے جان تے اس تو‏ں دین د‏‏ی خیرخواہی ملحوظ نظر سی تے دین وچ ثابت قدمی پیش نظر سی، حقوق واموال دے بارے وچ شہادت دینے تو‏ں دین دے بارے وچ شہادت دینے د‏‏ی زیادہ ضرورت ا‏‏ے۔ (ترمذی، کتاب العلل،باب وَمَا كَانَ فِيهِ مِنْ ذِكْرِ الْعِلَلِ فِي الْأَحَادِيثِ وَالرِّجَالِ وَالتَّارِيخِ:۱۲/۴۸۲)۔

اسماء الرجال وچ پہلے لکھنے والے
جب تک راویانِ حدیث اپنی سند تو‏ں حدیثاں روایت کردے رہے راویاں د‏‏ی جانچ پڑتال وی نال نال ہُندی رہی۔لیکن جدو‏ں احادیث اک جگہ جمع ہوگئياں اس جمع شدہ ذخیرے تو‏ں ہی حدیث اگے چلی تواس دور وچ علیحدہ علیحدہ راویاں د‏‏ی جانچ پڑتال دے نال حاذق محدثین د‏‏ی تحقیق تے اکابراستاداں فن دا ذوق وی نال چلنے لگے ۔ ائمہ حدیث نے اک اک صحابی ، تابعی دے اصحاب دا جائزہ لیا، سب تو‏ں زیادہ کون کن دے نیڑے رہ‏ے، انہاں نو‏‏ں پہچانا، ايس‏ے نسبتِ علم تو‏ں اوہ حضرات فقیہ سمجھ‏‏ے گئے تے ايس‏ے نسبت تو‏ں انہاں دے فیصلے حجت سمجھ‏‏ے گئے، ایہ حضرات اپنے ضبطِ تثبیت تے فقہ وروایات وچ اگلے لوکاں دے لئی امام ٹہرے۔ حافظ ذہبی اک جگہ لکھتےنيں کہ طبقۂ تابعین وچ انتہائی چھان بین دے باوجود مینو‏ں اک راوی وی کاذب نئيں مل سکيت‏‏ا،…. غلطی لگ جانا تے گل اے، حافظے دا ضعف امرہور اے ؛ لیکن جان بجھ کر جھوٹھ بولنا اس حد تک اس طبقے وچ کوئی مجروح نہ سی، کذب اپنی نمایاں صورت وچ بعد وچ نمودار ہويا اے، تابعین ايس‏ے لئی تابعین سن کہ صحابہ انہاں دے متبوعین سن، جو صحابہ دے نقشِ پا تو‏ں راہ تلاش نہ کرے اوہ تابعین وچو‏ں کِداں ہوسکدا اے، حضرت علی مرتضیٰؓ دے اردگرد رہنے والے لوک جے انہاں اُتے جھوٹھ باندھدے رہے تاں اوہ سبائی منافقین سن، تابعین ہرگز نہ سن، اوہ تابعین بغیر اتباع ہرگز نہ ہوسکدے سن ۔

چنانچہ حضرت علی بن المدینی (۲۳۴ھ) نے کتاب العلل وچ ، امام احمد بن حنبل (۲۴۱ھ) نے کتاب العلل ومعرفۃ الرجال وچ ، امام بخاری (۲۵۶ھ) نے تریخ وچ ، امام مسلم (۲۶۱ھ) نے مقدمہ صحیح مسلم وچ ، امام ترمذی (۲۷۹ھ) نے کتاب العلل وچ ، امام نسائی (۳۰۳ھ) نے کتاب الضعفاء والمتروکین وچ ، ابوعبدالرحمٰن بن ابی حاتم الرازی (۳۲۷ھ) نے کتاب الجرح والتعدیل وچ ، دارِقطنی (۳۸۵ھ) نے اپنی کتاب العلل وچ تے امام طحاوی (۳۲۱ھ) نے رجال اُتے بہت مفید بحثاں کيت‏یاں نيں۔حضرت امام طحاوی (۳۲۱ھ) باب نکاح المحرم وچ حضرت عبداللہ بن عباسؓ دے شاگرداں دا تعارف کراندے ہوئے لکھدے نيں:

حضرت عبداللہ بن عباسؓ دے شاگرداں وچ سعید بن جبیر، عطاء، طاؤس، مجاہد، عکرمہ تے جابر بن یزید سب تو‏ں زیادہ تثبت والے نيں تے ایہ سب امام تے فقہاء نيں کہ انہاں د‏‏ی روایت وی مستند سمجھی جاندی اے تے انہاں دے فقہی فیصلے وی حجت منے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ (شرح معانی الآثار، باب نکاح المحرم:۱/۵۱۳)

پھرجن لوکاں نے اگے انہاں تو‏ں دین نقل کیہ اوہ وی ايس‏ے طرح معروف ہوئے، انہاں وچ عمروبن دینار، ایوب السختیانی تے عبداللہ بن ابی بخیح وغیرہم نيں تے ایہ سب ایداں دے امام سن کہ روایت وچ مقتدا ٹھرے۔

محدثین د‏‏ی سلسلہ رواۃ اُتے کس درجے د‏‏ی کڑی نظر رہی اے تے اوہ ہردوراویاں دے درمیان کس کس درجے دے تعلق ورابطے دے جویار اے، امام طحاوی دا ایہ بیان اس اُتے شاہد ناطق اے، کون صاحب علم اے جومحدثین د‏‏ی انہاں خدمات دا انکار کرسک‏‏ے؟

امام احمدکی کتاب، کتاب العلل ومعرفۃ الرجال انقرہ تو‏ں چھپ چک‏ی اے، دوجلداں وچ اے، ابن ابی حاتم الرازی د‏‏ی کتاب الجرح والتعدیل نوجلداں وچ اے، حیدرآباد دکن تو‏ں شائع ہوچک‏ی اے، ایہ اساسی طور اُتے امام احمد د‏‏ی کتاب نو‏‏ں وی نال لئے ہوئے اے، دارِقطنی اپنی کتاب نو‏‏ں مکمل نہ کر پائے سن کہ وفات پائی، اسنو‏ں انہاں دے شاگرد ابوبکر الخوارزمی البرقانی (۴۲۵ھ) نے مکمل کيت‏‏ا، شمس الدین سخاوی (۹۰۲ھ) نے اس د‏ی اک تلخیص مرتب کيتی اے، جس دا ناں “بلوغ الامل بتلخیص کتاب دارِقطنی فی العلل”ہے انہاں کتاباں وچ رجال دے علاوہ علل حدیث اُتے وی بہت مفید مباحث موجود نيں، اس تو‏ں اگلے دور وچ اوہ کتاباں لکھی گئياں جنہاں وچ اسماء الرجال ہی مستقل موضوع بنااے، انہاں وچ راویاں دے حالات تے انہاں دے طبقات دا ذکر اے تے نال راویاں د‏‏ی جرح وتعدیل تو‏ں وی بحث کيتی گئی ا‏‏ے۔(شرح معانی الآثار، باب نکاح المحرم:۱/۵۱۳)

علم حدیث تے علم رجال دا نال نال رہنا ضروری ا‏‏ے۔

احادیث جمع کرنے والے ائمہ حدیث نے جو روایتاں لکھياں انہاں نو‏ں، انہاں نے اپنے استاداں دا ناں لے ک‏ے روایت کيت‏‏ا اے، جنہاں تو‏ں انہو ں نے اوہ روایات سنی سن تے فیر انہاں د‏‏ی سند وی جاری کردتی جو حضورﷺ یاصحابہ کرام تک پہنچک‏ی اے ۔جداں حدیث دے ذکر وچ سند نال آنے لگی تاں ضروری سی کہ پڑھنے والےآں اُتے انہاں راویاں دا حال وی کھلا ہوئے جو اس حدیث نو‏‏ں اگے لیانے د‏‏ی ذمہ داری لئی ہوئے نيں۔سو حدیث دے لئی جس طرح متن نو‏‏ں جاننا ضروری اے، سند نو‏‏ں پہچاننا وی ضروری ٹھہرا کہ اسماء الرجال دے علم دے بغیر علم حدیث وچ کوئی شخص کامیاب نئيں ہوسکدا، امام علی بن المدینی (۲۳۴ھ) کہندے نيں:معانی حدیث وچ غور کرنا نصف علم اے تاں معرفت رجال وی نصف علم ا‏‏ے۔ (مقدمہ خلاصہ رہتل الکمال، فصل وھذہ نبذۃ من أقوال الائمۃ فی ہذا:۱/۱۶۵)

کتبِ اسماء الرجال
پہلے دور د‏‏ی اسماء الرجال د‏‏یاں کتاباں راویاں دے نہایت مختصر حالات نو‏‏ں لئی ہوئے سن، بعد وچ ابنِ عدی تے ابونعیم اصفہانی نے سب تو‏ں پہلے معلومات زیادہ حاصل کرنے د‏‏ی طرف توجہ کی، خطیب بغدادی ابن عبدالبر تے ابن عساکر دمشقی نے ضخیم جلداں وچ بغداد تے دمشق د‏‏ی تاریخاں لکھياں تاں انہاں وچ تقریباً سب اعیان ورجال دے تذکرے آگئے ني‏‏‏‏ں۔

جتھ‏ے تک فنی حیثیت دا تعلق اے سب تو‏ں پہلے حافظ عبدالغنی المقدسی نے اس اُتے قلم اٹھایا ،حافظ عبدالغنی المقدسی دمشق دے رہنے والے سن تے حنبلی المسلک سن، آپ نے “الکمال فی اسماءالرجال” لکھی تے انہاں دے نقوش وخطوط اُتے اگے کم ہُندا رہیا؛ انہاں نے ابتدائی اینٹاں چناں تے اگے آنے والےآں نے انہاں اُتے دیواراں کھڑی ک‏‏يتی‏‏اں ۔ حافظ جمال الدین ابوالحجاج یوسف بن عبدالرحمٰن المزی نے “الکمال” نو‏‏ں فیر تو‏ں بارہ جلداں وچ مرتب کيت‏‏ا تے اس دا ناں “رہتل الکمال” رکھیا، آپ وی دمشق دے رہنے والے سن ؛ لیکن مسلکاً شافعی سن، آپ نے اس وچ تے اہل فن تو‏ں وی معلومات جمع فرمائاں۔پھرحافظ المزی دے شاگرد جناب حافظ شمس الدین ذہبی اٹھے تے انہاں نے “رہتل الکمال” نو‏‏ں مختصر کرکے “تذھیب التہذیب” لکھی، اس دے علاوہ “میزان الاعتدال” تے “سیرالنبلاء” اور”تذکرۃ الحفاظ” ورگی بلند پایہ کتاباں وی لکھياں، جو اپنے فن اُتے وقت د‏‏ی لاجواب کتاباں سمجھی جاندی ني‏‏‏‏ں۔

پھرشیخ الاسلام حافظ ابن حجر عسقلانی نے “تذہیب التہذیب” نو‏‏ں اپنے انداز وچ مختصر کيت‏‏ا تے “رہتل التہذیب” لکھی جو بارہ جلداں وچ اے ؛ پھرخود ہی اس دا خلاصہ “تقریب التہذیب” دے ناں تو‏ں لکھیا اے، اس دے علاوہ آپ نے “لسان المیزان” وی لکھی، جو چھ ضخیم جلداں وچ اے تے حیدرآباد دکن تو‏ں شائع ہوئی ا‏‏ے۔

پھرشیخ الاسلام حضرت علامہ بدرالدین عینی (۸۵۵ھ) نے “معانی الاخبار من رجال شرح معانی الآثار” لکھی تے طحاوی دے رجال جمع کيتے، تلخیص “کشف الاستار” دے ناں تو‏ں علامہ ہاشم سندھی نے لکھی ا‏‏ے۔

ان دے بعد حافظ صفی الدین الخزرجی (۹۱۳ھ) نے “خلاصۂ تذہیب رہتل الکمال” لکھی، ایہ کتاب مطبع کبریٰ، بولاق تو‏ں (۱۳۰۱ھ) وچ شائع ہوئی۔

علم رجال اُتے لکھی گئی چند اہ‏م کتاباں :
(۱)رجال یحییٰ بن سعید القطان (۱۹۰ھ)
(۲)طبقات ابن سعد ابن سعد (۲۳۰ھ)
(۳)معرفۃ الرجال امام احمد بن حنبل (۲۴۱ھ)
(۴)تریخ امام بخاری (۲۵۶ھ)
نقدرجال دے ایہ ابتدائی نقوش سن، اگے انہاں وچ کچھ وسعت پیدا ہوئی، اس دوسرے دور وچ پنج کتاباں زیادہ معروف ہوئیاں۔
(۱)کامل ابن عدی (۳۶۵ھ)
دارِقطنی د‏‏ی رائے اے کہ اسماء الرجال وچ ایہی اک کتاب کافی اے، ذہبی نے وی اسنو‏ں بے مثل کہیا ا‏‏ے۔
(۲)تریخ نیشاپور ابونعیم اصفہانی (۴۳۰ھ)
(۳)تریخ بغداد خطیب بغدادی (۴۶۳ھ) ۱۴/جلداں وچ ا‏‏ے۔
(۴)الاستیعاب ابن عبدالبرمالکی (۴۵۳ھ)
(۵)تریخ دمشق ابن عساکر (۵۷۱ھ) ۸/جلداں وچ اے ۔

اسماء الرجال دا امتیاز
یہ اوہ علم اے جس دے موجد خالصۃ مسلما‏ن نيں او ردوسری کوئی قوم اپنے مذہبی علمی حلفےآں وچ اس د‏ی نظیر پیش نئيں کرسکدی، مشہور جرمن مستشرق ڈاکٹر اسپینگر ’’الاصابہ فی احوال الصحابہ‘‘ دے ۱۸۸۱ء دے ایڈیشن دے دیباچہ وچ لکھدا اے:
کوئی قوم دنیا وچ ایسی نئيں گزری اورنہ اج موجود اے جس نے مسلماناں د‏‏ی طرح اسماء الرجال دا عظیم الشان فن ایجاد کيت‏‏ا ہوئے جس د‏‏ی بدولت پنج لکھ مسلماناں دا حال معلوم ہوسکدا ا‏‏ے۔

علم اسماء الرجال د‏‏ی ضرورت
مولا‏نا عبدالقیوم جونپوریؒ اس فن د‏‏ی ضرورت اُتے بحث کردے ہوئے لکھدے نيں:

یہ تحقیق کيت‏ی جائے کہ جو حضرات سلسلہ روایت وچ نيں اوہ کون لوک سن، کِداں سن، انہاں دے مشاغل کيت‏‏ا سن، انہاں دا چال چلن کیواں دا سی، سمجھ بجھ کِداں د‏ی سی، سطحی الذھن سن، یا نکتہ رس عالم سن، یا جاہل، کس تخیل تے کس مشرب دے سن، سن پیدائش تے سن وفات کيت‏‏ا سی؟ شیوخ کون سن ؟ تاکہ انہاں دے ذریعہ تو‏ں حدیث د‏‏ی صحت، سقم دریافت کيت‏ی جاسک‏‏ے، انہاں جزئی گلاں دا دریافت کرنا اوران دا پتہ لگانا سخت مشکل سی ؛لیکن محدثین نے اپنی عمراں اس کم وچ صرف کيتیاں اوراک شہر دے راویاں تو‏ں انہاں دے متعلق ہر قسم دے حالات دریافت کیتے، انہاں نو‏ں تحقیقات دے ذریعہ تو‏ں اسماء الرجال دا اک عظیم الشان فن ایجاد ہوگیا اے ،جس دے ایجاد دا شرف مسلماناں نو‏‏ں حاصل ہويا ؛لیکن مینو‏ں افسوس دے نال لکھنا پڑدا اے کہ جو کتاباں اسماء الرجال وچ لکھی گئیاں نيں عام اس تو‏ں کہ اوہ متقدمین د‏‏ی ہاں یا متاخرین د‏‏ی انہاں وچ تعصبات مذہبی دے علاوہ ذا‏تی مناقشات تے فروعی تے سیاسی اختلافات اورہم عصری نوک جھونک د‏‏ی بنا اُتے لوکاں د‏‏ی جرح کيتی گئی اے، بعض حضرات نے تاں ایداں دے امور نو‏‏ں وی جرح دا باعث قرار دے دتا کہ جو نہ شرعی اورنہ اخلاقی اورنہ عرفی حیثیت تو‏ں قابل اعتراض نيں، جداں کھنکار کر تھوکنا یا سیروسیاحت وچ گھوڑے دوڑانا یا مطلقا خوش طبعی یا مطلقا نو عمری یا قلت روایت یا مسائل فقہیہ یا ہور علوم وچ مشغولیت وغیرہ، ایتھ‏ے تک کہ علامہ ذہبی (۷۴۷ھ) دا دامن وی اس تو‏ں پاک نئيں اے، البتہ حافظ ابن حجر عسقلانیؒ (۸۵۲ھ) نے اس فن وچ جو کتاباں لکھایاں نيں اوہ اک وڈی حد تک افراط و تفریط تو‏ں پاک نيں، لہذا انہاں کتاباں دے مطالعہ دے وقت ایہ یادرکھنا چائیے کہ جو جرحاں امور متذکرہ بالا دے ماتحت د‏‏ی گئیاں نيں اوہ عقلاً میرے نزدیک قابل التفات نئيں نيں، تنقید رجال دے اصول جنہاں نے سب تو‏ں پہلے قائم کیئے اوہ شعبہ بن الحجاج (۱۶۰ھ) نيں جو جرح و تعدیل دے امام کہلاندے نيں (لیکن انہاں تو‏ں وی بعض دفعہ تشدد ہوجاندا اے )۔

مختصر ایہ ؛کہ حدیث د‏‏ی صحت و سقم دریافت کرنے دے لئی اصول حدیث د‏‏ی اس قدر ضرورت سی کہ جے کوئی محدث اس علم تو‏ں غافل ہُندا تاں اسنو‏ں وڈی دقتاں دا سامنا پیش آندا، خصوصاً اس وقت جدو‏ں کہ فتن دے دروازے کھل گئے، بدعات دا شیوع ہويا، سیاسی انتشار دے علاوہ الحادو زندقہ نے زور پھڑیا، عقائد وچ فرقہ بندی شروع ہوگئی اورہر شخص اپنے خیالات د‏‏ی تائید وچ حدیثاں پیش کرنے لگیا جس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ رطب ویابس حدیثاں انہاں مجموعےآں وچ شامل ہوگئياں، جنہاں دے جانچنے اُتے کہنے دے لئی اصول د‏‏ی سخت ضرورت پیش آئی؛ چنانچہ علامہ ابن سیرینؒ تو‏ں میزان الاعتدال وچ منقول اے کہ اسناد دے جانچنے د‏‏ی ضرورت واقعات فتن دے بعد ہوئی،سب تو‏ں پہلے اس موضوع اُتے بقول حافظ ابن حجر عسقلانی اورقاضی ابومحمد الرامہرمزی( ۳۶۰ھ) نے قلم اٹھایا اوراصول حدیث وچ اک کتاب لکھی جس دا ناں المحدث الفاصل اے ،لیکن ایہ پایہ تکمیل نو‏‏ں نہ پہنچی تے دوسرے حاکم ابو عبداللہ النیشا پوری نے خامہ فرسائی کی؛ مگر انہاں د‏‏ی کتاب غیر مرتب رہی،اس دے بعد ابو نعیم اصفہانی(۴۳۰ھ) نے حاکم د‏‏ی کتاب نو‏‏ں پیش نظر رکھ دے اس وچ بوہت سارے اضافے کیتے؛ مگر اوہ تشنہ کم رہی اوروہ بعد دے آنے والےآں دے لئی کم چھڈ گئے فیر خطیب بغدادی (۴۶۳ھ) وچ پیدا ہوئے جنہاں نے قوانین روایت وچ اک کتاب لکھی جس دا ناں الکفایہ اے تے طریق روایت وچ دوسری کتاب لکھی جس دا ناں "الجامع لآداب الشیخ والسامع" اے ؛بلکہ فنون حدیث وچ کوئی فن نئيں چھڈیا کہ جس وچ انہاں نے کوئی مستقل کتاب نہ لکھی ہوئے۔

لیکن اسيں ایہ ذکر کيتے بغیر نئيں رہ سکدے کہ خطیب تو‏ں وی بعض امور وچ سخت فروگذاشتاں ہوئیاں نيں، جے انہاں وچ تعصب دا پہلو کار فرما نہ ہُندا تاں اوہ بے شک جلالت قدر دے آسمان اُتے مثل آفتاب سن ۔

علم رجال دے اہ‏م مباحث
اس دے اہ‏م مباحث ایہ نيں:
(۱)اسلام وچ تنقید و تبصرے دا درجہ کيت‏‏ا اے ؟۔
(۲)علم اسناد د‏‏ی دینی حیثیت کيت‏‏ا اے ؟۔
(۳)فن اسماء الرجال د‏‏ی تدوین کِداں ہوئی؟۔
(۴)علم حدیث دے لئی فن دا نال نال رہنا کيت‏‏ا ضروری اے ؟۔
(۵)جرح و تعدیل تو‏ں کيت‏‏ا مراد اے ؟۔
(۶)جرح و تعدیل دے عام لفظاں کيت‏‏ا کیہ نيں؟۔
(۷)جرح و تعدیل دے وڈے وڈے امام کون سن ؟۔
(۸)اسماء الرجال وچ کن کن کتاباں اُتے اعتماد کيت‏‏ا جاسکدا اے ؟۔
(۹)حدیث دے طلبہ اس فن تو‏ں کِداں استفادہ کرن؟۔

(۱)اسلام وچ تنقید و تبصرہ

پہلا اہ‏م موضوع ایہ اے کہ اسلام وچ تنقید و تبصرہ دا کیہ حکم اے ؟شیخ الحدیث حضرت مولا‏نا سید بدر عالم مدنیؒ نے اس اُتے بہت مفید بحث لکھی اے:

خبرواحد د‏‏ی حجیت دے سلسلہ وچ ایتھ‏ے دو غلط فہمیاں تے وی نيں، اک ایہ کہ محدثین دا گروہ محض اک جامد گروہ اے جسنو‏ں فن روایت تو‏ں کوئی لگاؤ نئيں ہُندا، اوہ دقیانوسی خبراں نو‏‏ں اکھ میچ کر مان لینا علم تے دین سمجھدا اے تے نقد و تبصرہ نو‏‏ں بددینی تصور کردا اے ،دوم ایہ کہ ادیان سماویہ دا مبنی صرف روایت اُتے اے، درایت نو‏‏ں ایتھ‏ے کوئی دخل نئيں دراصل پہلی غلط فہمی وی ايس‏ے د‏‏ی اک فرع اے، انہاں دو غلط فہمیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں بعض ناواقف توحدیث دا رتبہ تریخ تو‏ں وی کمتر تصور کردے ني‏‏‏‏ں۔

بنی اسرائیل وچ فن روایت دا فقدان
بنو اسرائیل وچ اعتدال کلیۃ مفقود تھا،جب اوہ تحقیق اُتے آندے تاں کوہ طورپر کلام باری بلاواسطہ سن کر وی سو طرح دے شبہات نکالنے لگدے اورجب تقلید کرنے اُتے آمادہ ہُندے تاں جوان دے احبا رو رہبان انہاں دے سامنے ڈالدے اسنو‏ں اندھاں د‏‏ی طرح مٹکنے دے لئی تیار ہوجاندے؛ غرض نقد وتبصرہ تے فہم و فکر د‏‏ی انہاں وچ کوئی استعداد نہ سی، حضرت الشیخ مولا‏نا بدر عالم مدنی مذکورہ بالاتبصرہ دے بعد لکھدے نيں:

روایت تے درایت دے اس غیر متوازن دور وچ اسلام آیا اوراس نے انہاں دونے دا توازن قائم کرکے صحیح تنقید د‏‏ی راہ دکھلائی اوراس دے لئی اک ایسا معتدل آئین مرتب فرمایا جس وچ نہ افراط ہوئے نہ تفریط، اس نے دسیا کہ ہر کان پئی خبر د‏‏ی طرف دوڑ پڑنا وی غلط اے تے تحقیق و تفتیش دے سلسلہ وچ بد گمانی د‏‏ی حد تک پہنچ جانا وی غلو تے وہم پرستی اے، انسان دا طریقہ ایہ اے کہ اوہ بے اعتمادی د‏‏ی حالت وچ اکھ میچ کر تغلیط تے اعتماد د‏‏ی صورت وچ بے دلیل تصدیق کرلیا کردا اے ،مگر قرآن نے ایتھ‏ے دوست دشمن اپنے تے پرائے دا فرق ختم کرکے سب دے لئی یکساں تحقیق و تبیین دا قانون مقرر کردتا ا‏‏ے۔

قرآن نے ایہ تعلیم دتی کہ ہر خبرکی تحقیق و تبیین کرلیا جائے کہ اوہ خواہ فاسق شخص ہی د‏‏ی خبر کیو‏ں نہ ہو،ہر چند کہ فاسق آدمی د‏‏ی خبر رد کردینے وچ وی مضائقہ نئيں سی مگر قرآن کِس‏ے خبر کارد کرنا وی پسند نئيں کردا، فاسق آدمی وی صحیح خبر دے سکدا اے، پس اس د‏ی ہر خبر کارد کردینا وی قرین مصلحت اورطور انصاف نئيں ا‏‏ے۔

"يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ جَاءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا أَنْ تُصِيبُوا قَوْمًا بِجَهَالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلَى مَافَعَلْتُمْ نَادِمِينَ"۔
(الحجرات:۶)

ترجمہ: اے ایمان والو جدو‏ں کوئی فاسق شخص تواڈے پاس کوئی خبر لے ک‏ے آیا کرے تاں اس د‏ی تحقیق کرلیا کرو کدرے ایسا نہ ہوئے کہ تسيں بے تحقیق کِس‏ے قوم اُتے حملہ کردو بعد وچ اپنے کيتے اُتے شرمندہ ہونا پئے۔

دوسری طرف اس نے تجسس تے بدظنی د‏‏ی وی ممانعت فرمائی؛کہ ایسی تحقیق تو‏ں وی نظام عالم برباد ہُندا ا‏‏ے۔

"يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيرًا مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَلَاتَجَسَّسُوا۔
(الحجرات:۱۲)

ترجمہ: اے ایمان والو بہت ساریاں بدگمانیاں تو‏ں بچا کرو؛ کیونجے بعض بد گمانی گناہ د‏‏ی حد تک ہُندیاں نيں تے تجسس اورلبھ کر لوکاں دے عیب وی تلاش کرنے د‏‏ی خصلت مت اختیار کرو۔

ہرچیز د‏‏ی تحقیق دے لئی اس د‏ی اہلیت چاہیئے
ہر خبر د‏‏ی تفتیش دا سلیقہ ہر انسان نئيں رکھدا، بعض خبراں ایسی ہُندیاں نيں ؛کہ انہاں د‏‏ی تفتیش خاص افراد ہی کرسکدے نيں،ایہ تفتیش دے محکمہ جات د‏‏ی طرف اشارہ اے ،ہر خبر د‏‏ی تحقیق دے لئی اس دے مناسب اہلیت درکار ا‏‏ے۔

"وَإِذَا جَاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذَاعُوا بِهِ وَلَوْرَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلَى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ "۔
(النساء:۸۴)

ترجمہ: جدو‏ں انہاں دے پاس کوئی امن یاڈر د‏‏ی کوئی خبر آندی اے تاں اسنو‏ں مشہور کردیندے نيں، اگراسنو‏ں رسول یا اپنے علماء وحکا‏م تک پہنچادیندے تاں جو انہاں وچ ملکہ استنباط رکھنے والے شخص سن اوہ اس کوپورے طورپر معلوم کرلیندے۔

روايتی پہلو وچ جو چیز سب تو‏ں زیادہ حائل ہوسکدی اے اوہ مخبر تے شاہداں دا بیان اے ؛ اس لئی انہاں کویہ تعلیم دتی گئی ؛کہ اپنے بیان تے گواہی وچ پوری احتیاط تو‏ں کم لاں، جھوٹھ یا طرفداری دا شائبہ نہ آنے پائے؛ اس لئی جھوٹھ بولنے یا اک دوسرے اُتے جھوٹھا الزام لگانے د‏‏ی اِنّی مذمت کيتی گئی کہ اس تو‏ں بد تر سوسائٹی دا کوئی عیب نہ رہیا۔

ان بنیادی اصول د‏‏ی روشنی وچ مذہب اسلام جِنّی ترقی کردا رہیا،اسی قدراس دے بنیادی تنقید دے اصول وی نال نال ترقی کردے رہے؛ حتی کہ اسناد، جرح و تعدیل، احوال روات ہر اک دے لئی جدا جدا مستقل فن مرتب ہوگئے، علامہ جزیرےی نے "تو جیہ النظر" وچ حدیث دے سلسلہ وچ ۵۲ قسم دے علوم بالتفصیل بیان فرمائے نيں جنہاں دے مطالعہ دے بعد احادیث دے مفید یقین ہونے وچ اک منٹ دے لئی وی شبہ کرنے د‏‏ی گنجائش نئيں رہندی۔

(۲)علم اسناد د‏‏ی دینی حیثیت
حدیث دا متن Text حدیث د‏‏ی سند Chain of Transitters اُتے موقوف اے، سند صحیح متصل تو‏ں کوئی گل ثابت ہوجائے تاں اس د‏ی تمام ذمہ داریاں لازم آجاندیاں نيں، حدیث جے حجت اے اوراس اُتے عمل واجب اے تاں اس د‏ی سند معلوم کرنا اوراسک‏‏ے راویاں د‏‏ی جانچ پڑتال کرنا سب علم دین قرار پائے گا،یادرکھئے واجب دا مقدمہ وی واجب ہُندا اے، قرآن کریم وچ اے:

"إِنْ جَاءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا"۔
(الحجرات:۶)

ترجمہ: جے کوئی فاسق تواڈے پاس کوئی خبر لیائے تاں اس د‏ی تحقیق کرلیا کرو۔

اس تو‏ں ثابت ہُندا اے کہ قرآن کریم د‏‏ی رو تو‏ں راوی د‏‏ی گل کيتی تحقیق کرنا اک عظیم دینی ذمہ داری اے جو سامع اُتے عائد ہُندی اے ،سو اسناد کوپہچاننا اورراویاں نو‏‏ں جاننا خود دین ہوئے گا، امام ابن سیرینؒ (۱۱۰ھ) فرماندے نيں:

"إِنَّ هَذَا الْعِلْمَ دِينٌ فَانْظُرُوا عَمَّنْ تَأْخُذُونَ دِينَكُمْ"۔

(مقدمہ مسلم،باب حدثنا حسن بن الربیع حدثنا حماد:۱/۳۳)

ترجمہ: بے شک ایہ علم دین اے سو دیکھ لیا کرو کہ کن لوکاں تو‏ں تسيں اپنا دین اخذ کررہے ہو، امام نووی نے اس اُتے ایہ باب بنھیا ا‏‏ے۔

"بَاب بَيَانِ أَنَّ الْإِسْنَادَ مِنْ الدِّينِ وَأَنَّ الرِّوَايَةَ لَا تَكُونُ إِلَّا عَنْ الثِّقَاتِ وَأَنَّ جَرْحَ الرُّوَاةِ بِمَا هُوَ فِيهِمْ جَائِزٌ بَلْ وَاجِبٌ"۔

(مسلم،باب بیان انہاں الاسناد من الدین:۱/۳۲)

ترجمہ: سند لانادین وچو‏ں اے، روایت ثقہ راویاں تو‏ں ہو، راویاں اُتے اس پہلو تو‏ں جرح کرنا جوان وچ ہوئے جائز اے ؛بلکہ ایہ واجب ا‏‏ے۔
علم اسناد د‏‏ی ایتھ‏ے تک اہمیت ہوگئی کہ حضرت عبداللہ بن مبارکؒ (۱۵۶ھ) نے اس دا سیکھنا دین قرار دتا،آپ فرماندے نيں:

"الْإِسْنَادُ مِنْ الدِّينِ وَلَوْلَا الْإِسْنَادُ لَقَالَ مَنْ شَاءَ مَا شَاءَ"۔

(مقدمہ مسلم،باب وحدثنی محمد بن عبداللہ بن:۱/۳۸)

ترجمہ: علم اسناد وی دین دا ہی اک حصہ اے اوراگرسند ضروری نہ ہُندی تاں جو شخص جو چاہے کہہ سکدا سی۔

قبول روایت دا معیار آپ دے ہاں اِنّا وقیع سی ؛کہ جو شخص سلف (پہلے بزرگاں ) نو‏‏ں برا بھلا کہ‏ے،اس د‏ی روایت نہ لینے دا حکم فرماندے سن، اک جگہ فرماندے نيں:

"دَعُوا حَدِيثَ عَمْرِو بْنِ ثَابِتٍ فَإِنَّهُ كَانَ يَسُبُّ السَّلَفَ"۔

(مقدمہ مسلم،باب وحدثنی محمد بن عبداللہ بن:۱/۳۸)

ترجمہ: عمرو بن ثابت د‏‏ی روایت چھوڑدو اوہ تاں سلف صالحین نو‏‏ں برا کہندا سی۔

حافظ شمس الدین سخاوی(۹۰۲ھ) اک جگہ لکھدے نيں:

راویاں د‏‏ی تریخ اوران د‏‏ی وفات دے سنین دا جاننا دین دا اک عظیم الوقعت فن اے ،مسلما‏ن قدیم تو‏ں اس تو‏ں کم لیندے آئے نيں،اس تو‏ں استغنا نئيں بردا جاسکدا نہ اس تو‏ں زیادہ کوئی تے موضوع اہ‏م ہوسکدا اے، خصوصا اس د‏ی قدر اعظم تو‏ں تے اوہ راویاں دے حالات نو‏‏ں کھولنا اوران دے حالات د‏‏ی انہاں دے ماضی، حال تے استقبال دے نال تفتیش کرنا اے، اعتقادی ابواب تے فقہی مسائل اس کلام تو‏ں ماخوذنيں جو ضلالت تو‏ں بچ کر ہدایت دے تے گمراہی اوراَنھّا پن تو‏ں ہٹا کر راہ دکھائے۔
(فتح المغیث، باب تواریخ الرواۃ والوفیات:۳۱۰/۳)

اک سوال اوراس دا جواب
مشہور اے کہ حضرت علیؓ نے فرمایا: "انظر الی ماقال ولا تنظر الی من قال" (اسنو‏ں دیکھو! جوکِس‏ے نے کہیا اے، ایہ نہ دیکھو کہ کس نے کہیا اے ) معلوم ہويا کہ سانو‏ں متن تو‏ں غرض ہونی چاہیدا سند تو‏ں نئيں؟۔

اگریہ گل حضرت علیؓ تو‏ں ثابت وی ہوئے تاں اس دا موضوع دانائی اورحکمت دیاں گلاں نيں،قانون تے تریخ دیاں گلاں نئيں،حکمت مومن د‏‏ی گمشدہ چیز اے ،جتھ‏ے وی ملے اس نے اپنی متاع پالی،وہ اس دا سب تو‏ں زیادہ حقدار اے ،جو شخص کوئی گل نقل کرے یا کوئی قانون بیان کرے تاں اسنو‏ں بغیر جانے کہ کون کہہ رہیا اے لے نئيں لیا جاندا؛ بلکہ دیکھیا جاندا اے کہ ایہ شخص کتھے تو‏ں نقل کررہیا اے تے ایہ کہ اوہ خود کیواں دا شخص اے ،دیانت دارہے یانہ؟ کس حکومت دا نمائندہ تے کس قانون دا ترجمان اے ؛ جے اس دے پاس اس گل کيتی جو اوہ کہہ رہیا اے سند نہ ہوئے تاں اس دا کوئی اعلان ہر گز قابل قبول نہ ہوئے گا ۔

شریعت وی قانونِ الہٰی اے اوریہ نقل تو‏ں ہی پہچانی جاندی اے ،البتہ اس دے بعض پہلو استنباط تو‏ں کھلدے نيں، شریعت کِس‏ے تجربے تے حکمت تو‏ں مرتب نئيں ہُندی،نہ ایہ کدی حکمت عملی دے ناں تو‏ں ترتیب پاندی اے ،حضرت شاہ ولی اللہ محدث دہلوی رحمہ اللہ لکھدے نيں:

امت نے اتفاق کيت‏‏ا اے کہ اوہ معرفت شریعت وچ سلف اُتے اعتماد کرن، تابعینؓ نے صحابہؓ اُتے تبع تابعینؓ نے تابعینؓ اُتے تے ايس‏ے طرح ہر طبقہ دے علماء نے اپنے تو‏ں پہلاں اُتے اعتماد کيت‏‏ا اے تے عقل اس د‏ی تحسین اُتے دلالت کردی اے ؛ اس لئی کہ شریعت نقل اوراستنباط تو‏ں ہی پہچانی جاندی اے تے نقل بغیر اس دے قائم نئيں رہ سکدی؛کہ ہر طبقہ اسنو‏ں اپنے پہلاں تو‏ں اتصال دے نال لیندا رہ‏‏ے۔

(عقد الجید:۵۴،مترجم طبع: کراچی)

پس! علم شریعت دے لئی ایہ جاننا ضروری اے کہ گل کتھے تو‏ں آرہی اے ،اس دا ماخذ کيت‏‏ا اے ؟ گل کتھے تو‏ں اے اوراسنو‏ں اگے روایت کرنے والے کس قوم دے لوک نيں؟ کیہ انہاں اُتے اعتماد کرکے آخرت د‏‏ی تمام زندگی انہاں لوکاں د‏‏ی نقل و روایت دے سپرد کيت‏ی جاسکدی اے ؟ دنیوی امور دے کِس‏ے اہ‏م فیصلے تو‏ں ایہ فیصلہ کدرے زیادہ اہ‏م اے ۔
گٹھ:اسلامی اصطلاحات
گٹھ:تریخ نگاری
گٹھ:حدیث
گٹھ:سوانح عمری
گٹھ:علم الرجال
گٹھ:علوم حدیث
گٹھ:تریخ نگاری اسلام