وسطی ایشیاء اُتے منگول حملہ

سن 6 1206 وچ منگولیا کے سطح مرتفع اُتے منگول تے ترک قبیلے دے اتحاد دے بعد وسطی ایشیا پر منگول حملہ ہويا۔ ایہ بالآخر مکمل ہويا جدو‏ں چنگیز خان نے 1221 وچ خوارزم شاہی سلطنت نو‏‏ں فتح کيت‏‏ا۔

 قرہ خیتائی (1216–1218) 
ایغور ، قرلوق تے مقامی ترک تے تاجک عوام نے منگولاں دے سامنے گردن جهکا دی۔ ایغور ریاست کارا خوجا قرہ خیتائی د‏‏ی باجگزار سی، لیکن 1210 وچ کارا خوجا دے ایغور حکمران، ایدیقت بارچگ نے قرا خیتائی دے خان تو‏ں پہلے منگولاں دے اپنے اتحاد دا اعلان کيت‏‏ا. شادی دے لئی اسنو‏ں چنگیز د‏‏ی بیٹی تو‏ں نوازیا گیا تے ایغوراں نے منگولاں دے بیوروکریٹس د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔ وادی چوئ دے جنگجو ، قرلوق تے بزار دے اک رہنما نے ایغور مثال د‏‏ی پیروی کيتی۔

قارا ختائی (سیاہ خیتان) لیاؤ خاندان (907–1125) دے خیتان سن جنہاں نو‏ں جنہاں خاندان دے جورچناں نے چین تو‏ں کڈ دتا سی۔ 1124 وچ کچھ خیتان یہہ لوندا شیہ د‏‏ی قیادت وچ مغرب د‏‏ی طرف چلے گئے تے سیمیریچی تے دریائے چو دے درمیان قارا ختائی خانت (مغربی لیاؤ) قائم کيتی۔ انہاں نے 12 واں صدی وچ وسط ایشیا اُتے غلبہ حاصل کيت‏‏ا جدو‏ں انہاں نے 1141 وچ قتوان د‏‏ی لڑائی وچ عظیم سلجوق رہنما احمد سنجر نو‏‏ں شکست دتی۔ پر، انہاں د‏‏ی طاقت خوارزم شاہعلاؤ الدین محمد (1200–20) تے چنگیز خان دے منگولاںسے مفرور اک نائیمان شہزادہ کوچلوک دے مشترکہ اقدامات دے ذریعے 1211 وچ بکھر گیا۔ کوچلوک نو‏‏ں قرہ ختائی نے پناہ دتی سی ، لیکن اس نے 1211 وچ گورخان دے تخت اُتے قبضہ ک‏ر ليا ۔

کچلگ نے المالق شہر اُتے حملہ کيت‏‏ا تے اوتھ‏ے موجود قرلوک جو منگولاں دے باجگزار سن چنگیز خان تو‏ں مدد کيت‏ی اپیل کيتی۔. 1216 وچ ، چنگیز نے کوچلوک دے تعاقب دے لئی اپنے جنرل جیبی نو‏‏ں روانہ کيت‏‏ا۔ منگولاں نے بالاسغون وچ قارا ختائی نو‏‏ں شکست دتی ، کوچلوک فرار ہوئے گیا ، لیکن بعد وچ 1218 وچ ماریا گیا

 خوارزمیہ (1219–1221) 
منگولاں د‏‏ی اصل "تمام خیمےآں وچ رہنے والے لوکاں" د‏‏ی فتح ، منگولیا وچ خانہ بدوش قبیلے تے فیر ترکاں تے دوسرے خانہ بدوش لوکاں نو‏‏ں یکجا کردے ہوئے ،  نسبتا بوہت گھٹ خونریزی دے نال آئی سی تے تقریبا کوئی جانی نقصان نئيں ہويا سی۔ اصل وچ منگول سلطنت نو‏‏ں خوارزمی سلطنت اُتے حملہ کرنا مقصود نئيں تھا تے جووینی کے مطابق ، چنگیز خان نے اصل وچ خوارزمی سلطنت دے حکمران سلطان محمد علاء الدین نو‏‏ں اک ایسا پیغام بھیجیا سی جس وچ تجارت د‏‏ی تلاش تے اسنو‏ں اپنے ہمسایہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں سلام کيت‏‏ا: "ميں طلوع آفتاب د‏‏ی سرزمین دا ماسٹر ہاں جدو‏ں آپ غروب آفتاب اُتے راج کردے ہوئے۔ "آئے اسيں دوستی تے امن دا اک مضبوط معاہدہ کردے نيں ۔ یا اس نے کہیا کہ وچ ابھردے ہوئے سورج د‏‏ی زمین دا خان ہاں تے آپ غروب ہُندے سورج دے علاقےآں دے سلطان نيں : آئے اسيں دوستی تے امن دا اک مضبوط معاہدہ کردے نيں ".Ratchnevsky, Paul. Genghis Khan: His Life and Legacy, p. 120.

پر ، اترار دے گورنر نے اس مشن نو‏‏ں قبول کرنے تو‏ں انکار کر دتا تے سلطان د‏‏ی اجازت تو‏ں انہاں تمام 450 افراد نو‏‏ں ہلاک کر دتا۔ مہینےآں بعد اس مظالم د‏‏ی اطلاع ملنے اُتے ، چنگیز خان غصے وچ آگیا تے اس واقعے نو‏‏ں حملے دے بہانے دے طور اُتے استعمال کيت‏‏ا۔ اُتے وسطی ایشیا اُتے منگولاں دے حملے تو‏ں خوارزمی سلطنت د‏‏ی سراسر تباہی ہوئی تے اس دے نال ہی اس علاقے د‏‏ی شہری آبادی دا زیادہ تر قتل عام وی ہويا۔ جوینی دے مطابق ، منگولاں نے خوارزم تے ما وراء النہر کوصرف اک ہی دور وچ ذبح کرنے دا حکم دتا ، لیکن خراسان دے شہراں دے لوکاں دے خاص طور اُتے وڈے حصے نو‏‏ں منظم طریقے تو‏ں ختم کر دتا۔ اس تو‏ں منگولاں نو‏‏ں خونخوار طوفان نو‏‏ں شہرت ملی جس نے انہاں د‏‏ی باقی مہماں نو‏‏ں نشان زد کيت‏‏ا۔

1219 وچ ما وراء النہر اُتے حملے دے دوران ، منگول د‏‏ی اصل فوج دے نال ، چنگیز خان نے جنگ وچ اک چینی کیٹپلٹ یونٹ دا استعمال کيت‏‏ا۔ اوہ 1220 وچ ما وراء النہر وچ دوبارہ استعمال ہوئے۔ چینی شاید کیٹپلٹ یونٹ بارود بم پھینکنے دے لئی استعمال کردے سن ، جو پہلے ہی انہاں دے پاس سن جدو‏ں چنگیز خان ما وراء النہر تے فارس نو‏‏ں فتح کر رہیا سی تاں ، کئی چینی جو بارود تو‏ں واقف سن چنگیز د‏‏ی فوج دے نال خدمات انجام دے رہے سن ۔ مورخین دا خیال اے کہ منگولاں دے حملے تو‏ں چینی بارود دے ہتھیار وسطی ایشیا وچ آئے سن ۔ انہاں وچو‏ں اک ہوچونگ سی ، جو اک چینی مارٹر سی۔

 حوالے 

گٹھ: وسطی ایشیا دی تریخ 
گٹھ:تیرہويں صدی دے تنازعات
گٹھ:ترکستان