تصحیح الاعتقاد (کتاب)

تَصحیحُ الاعتقاد یا تصحیح اعتقادات الامامیہ عربی بولی وچ شیخ مفید (336یا338ھ ق-413ھ ق) د‏‏ی کتاب اے جو شَرح اعتقادات صَدوق دے ناں تو‏ں وی جانی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ کتاب شیخ صدوق (381ھ ق) د‏‏ی کتاب الاعتقادات نو‏‏ں محور قرار دے ک‏ے لکھی گئی تے شیخ صدوق دے برخلاف صرف قرآنی آیات تے احادیث اُتے اکتفا کرنے د‏‏ی بجائے عقلی تے استدلالی طریقہ کار تو‏ں وی استفادہ کیندا گیا ا‏‏ے۔

بداء، قبر وچ ہونے والے سوالات، قضا و قدر، عرش د‏‏ی حقیقت، رجعت تے نزول وحی د‏‏ی کیفیت اس کتاب دے عمدہ مسائل وچو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ تصحیح الاعتقاد وچ شیخ مفید دا شیخ صدوق اُتے کیا جانے والا عمدہ اعتراض تے اشکال ایہ اے کہ شیخ صدوق اعتقادات دے اثبات تے قرآنی آیات تے احادیث د‏‏ی تفسیر وچ عقلانی تے استدلالی روش تو‏ں کم استفادہ کردے ني‏‏‏‏ں۔
تصحیح الاعتقاد د‏‏ی متعدد خطی نسخے ایرانی پارلیمنٹ تے آستان قدس رضوی د‏‏ی لائبریریاں وچ موجود ني‏‏‏‏ں۔ ايس‏ے طرح ایہ کتاب متعدد بار نشر ہوئے چک‏ی اے تے اس دا فارسی وچ ترجمہ وی ہويا ا‏‏ے۔

 مؤلف 

اس کتاب دے مؤلف محمد بن محمد بن نعمان نيں جو شیخ مفید دے ناں تو‏ں معروف چوتھ‏ی تے پنجويں صدی ہجری دے شیعہ علماء موچو‏ں نيںشبیری، «گذری بر حیات شیخ مفید»، ۱۳۷۲ش، ص۷، ۸، ۳۹۔ آپ شیخ صدوق دے شاگرد تے سید رضی، سید مرتضی تے شیخ طوسی دے اساتید وچو‏ں نيںگرجی، تریخ فقہ و فقہا، ۱۳۸۵ش، ص۱۴۳و۱۴۴۔

شیخ طوسی علم کلام تے علم فقہ وچ آپ د‏‏ی عظیم علمی منزلت دے قائل ني‏‏‏‏ں۔طوسی، اللسٹ، ۱۴۱۷ق، ص۲۳۸۔ ابن ندیم آپ نو‏‏ں علم کلام وچ شیعاں دے روح رواں سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ابن ندیم،‌ اللسٹ، ۱۳۵۰ش، ص۲۲۶ و ص ۲۴۷۔

فقہ وچ المُقنَعَۃ، علم کلام وچ اوائل المقالات تے ائمہ معصومین د‏‏ی حالات زندگی اُتے لکھی گئی کتاب الاِرشاد آپ د‏‏ی مشہور تصنیفات وچو‏ں ني‏‏‏‏ں۔گرجی، تریخ فقہ و فقہا، ۱۳۸۵ش، ص‌۱۴۳-۱۴۴۔
 کتاب "الاعتقادات" د‏‏ی شرح 
کتاب تصحیح الاعتقادات شیخ صدوق د‏‏ی کتاب الاعتقادات یا اعتقادات الامامیہ د‏‏ی شرح اے جس وچ شیعاں دے اہ‏م ترین اعتقادات بیان کيتی گئی ني‏‏‏‏ں۔اثباندی، «بررسی آرای کلامی شیخ صدوق و مقایسہ آن با آرای شیخ مفید»، ص۴۷و۴۸۔ جس طرح کتاب دے عنوان "تصحیح الاعتقادات" تو‏ں معلوم اے، شیخ مفید شیعہ اعتقادات وچ اپنے استاد شیخ صدوق دے نظریات اُتے تنقید تے انہاں د‏‏ی تصحیح کرنا چاہندے ني‏‏‏‏ں۔طباطبایی، «بررسی کتاب تصحیح الاعتقاد شیخ مفید»، وبگاہ امامت، ۲۶ اردیبہشت ۱۳۹۲ش، دیدہ‌شدہ در ۲۰ مرداد ۱۳۹۷ش۔
شیخ صدوق نے کتاب الاعتقادات وچ شیعہ اعتقادات نو‏‏ں ثابت کرنے دے لئی قرآن د‏‏ی آیات تے احادیث تو‏ں استفادہ کیندا اے ؛ لیکن شیخ مفید اس کتاب وچ عقلی تے استدلالی طریقے تو‏ں وی استفادہ کردے ني‏‏‏‏ں۔طباطبایی، «بررسی کتاب تصحیح الاعتقاد شیخ مفید»، وبگاہ امامت، ۲۶ اردیبہشت ۱۳۹۲ش، دیدہ‌شدہ در ۲۰ مرداد ۱۳۹۷ش۔

کتاب تصحیح الاعتقاد د‏‏ی نمایاں خصوصیات وچو‏ں ایہ کتاب علم کلام شیعاں دے دو طرح دے نظریات د‏‏ی عکاسی کردی اے: اک وچ عقلی استدلالات اُتے کوئی توجہ نئيں کردے تے صرف قرآن و سنت اُتے اکتفا کردے نيں جدو‏ں کہ دوسرا نظریہ قرآن سنت دے نال نال عقل نو‏‏ں وی اہمیت دیندے نيں تے عقل نو‏‏ں وی شرعی طور اُتے معتبر سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔طباطبایی، «بررسی کتاب تصحیح الاعتقاد شیخ مفید»، وبگاہ امامت، ۲۶ اردیبہشت ۱۳۹۲ش، دیدہ‌شدہ در ۲۰ مرداد ۱۳۹۷ش۔

 شیخ مفید دا صدوق اُتے اشکالات 
شیخ مفید کتاب تصحیح الاعتقادات وچ بار بار شیخ صدوق اُتے اعتراض کردے نيں انہاں نے اہل حدیث د‏‏ی طرح عقلی استدلالات اُتے کوئی توجہ دتے بغیر صرف احادیث اُتے اکتفا کيتے ني‏‏‏‏ں۔طباطبایی، «بررسی کتاب تصحیح الاعتقاد شیخ مفید»، وبگاہ امامت، ۲۶ اردیبہشت ۱۳۹۲ش، دیدہ‌شدہ در ۲۰ مرداد ۱۳۹۷ش۔ اس کتاب وچ شیخ مفید د‏‏ی طرف تو‏ں شیخ صدوق اُتے کيتے جانے والے بعض اعتراضات ایہ نيں: قرآنی آیات د‏‏ی غلط تفسیر، صحیح احادیث تو‏ں استناد نہ کرنا، قرآن و احادیث وچ موجود بعض لفظاں دے حقیقی معانی اُتے توجہ نہ دینا، احادیث تو‏ں استناد کرنے وچ اہل حدیث دے طریقہ کار د‏‏ی پیروی کرنا، یعنی احادیث دے معانی تے مفاہیم وچ کافی غور و فکر نہ کرنا یعنی عقلی استدلالات اُتے توجہ نہ دینا۔طباطبایی، «بررسی کتاب تصحیح الاعتقاد شیخ مفید»، وبگاہ امامت، ۲۶ اردیبہشت ۱۳۹۲ش، دیدہ‌شدہ در ۲۰ مرداد ۱۳۹۷ش۔

البتہ شیخ مفید بہت سارے مواردی وچ شیخ صدوق دے نظریات نو‏‏ں قبول کردے ني‏‏‏‏ں۔ من جملہ ایہ کہ رجعت، موت دے بعد دوبارہ محشور کیا جانا، شفاعت تے قیامت دے دن دتے گئے وعد و وعید وغیرہ ایداں دے مسائل نيں جنہاں وچ انہاں دو بزرگواراں دے نظریات اک جداں ني‏‏‏‏ں۔طباطبایی، «بررسی کتاب تصحیح الاعتقاد شیخ مفید»، وبگاہ امامت، ۲۶ اردیبہشت ۱۳۹۲ش، دیدہ‌شدہ در ۲۰ مرداد ۱۳۹۷ش۔

 ساخت کتاب 
کتاب، ۲۸ فصلاں وچ مرتب ہوئی اے ۔کتاب وچ بیان شدہ چند مطالب:

 کشف الساق دا معنا
 تأویل الید
 نفخ الارواح
 خدا د‏‏ی طرف تو‏ں مکر و خدعہ
 صفات خداوند
 جبر و تفویض دے درمیان فرق
 اراده و مشیت
 معنائے استطاعت
 معنائے بداء
 جدال د‏‏ی ممنوعیت
 لوح و قلم
 نفوس و ارواح
 قبر وچ سوال
 قضا و قدر
 معنائے عرش
 رجعت
 بہشت و جہنم
 عصمت
 تقیہ
 اجداد پیامبر(ص) دا یکتا پرست ہونا
 حظر و اباحہ و...

 نسخہ جات 
 کتاب‏خانۂ مجلس شورای اسلامی تہران دا نسخہ جس د‏‏ی تریخ تحریر 1354ھ اے جو حسن بن محمد خیابانی تبریزی د‏‏ی لکھی ہوئی ا‏‏ے۔ اس نسخے نو‏‏ں 1080ھ وچ لکھے ہوئے نسخے تو‏ں لکھیا گیا۔
 کتاب‏خانۂ آستان قدس رضوی مشہد مقدس دا نسخہ جس د‏‏ی تریخ نگارش 1079ھ تے اسنو‏ں مصطفی‌ قلی حسینی قزوینی نے تحریر کيتی ا‏‏ے۔
 کتاب‏خانۂ آستان قدس رضوی دا اک ہور نسخہ کہ جس د‏‏ی تریخ کتابت 1042ھ اے تے کاتب دا ناں شاه محمد بن زین العابدین ا‏‏ے۔نرم افزار کامپیوتری احادیث تفسیری.

 ترجمہ تے طباعت 
کتاب تصحیح الاعتقاد 1371ھ وچ سیدعلی مدرسی یزدی دے توسط تو‏ں فارسی وچ ترجمہ ہوئے ک‏ے شایع ہوئی ا‏‏ے۔

تصحیح‌الاعتقاد دے بعض تے طباعتاں درج ذیل نيں:
 منشورات رضی نے اسنو‏ں سید ہبۃالدین شہرستانی دے مقدمے تے حاشیے دے نال سنہ1363ش وچ شایع کيتا۔ 
 کنگره جہانی ہزاره شیخ مفید نے سنہ 1413ھ وچ حسین درگاہی د‏‏ی تصحیح دے نال شایع کیا ۔
 مرکز فرہنگی جعفری نے شیخ محمدرضا جعفری دے مقدمے دے نال 1388ش وچ شایع کیا ۔اس طباعت دا مقدمہ نہایت تفصیلی اے ۔

 حوالے 

 مآخذ 
 ابن الندیم، محمد بن ابی یعقوب اسحاق، اللسٹ، تحقیق: رضا تجدد، طہران، بی‌تا، ۱۳۵۰ش۔
 اثباندی، اسماعیل، «بررسی آرای کلامی شیخ صدوق و مقایسہ آن با آرای شیخ مفید»، حدیث و اندیشہ، ش۹و۱۰، ۱۳۸۳ش۔
 درگاہی، حسین، مقدمہ تصحیح الاعتقاد، در شیخ مفید، محمد بن نعمان، تصحیح الاعتقاد، تحقیق حسین درگاہی، کنگرہ بزرگداشت شیخ مفید، چاپ اول، ۱۳۷۱ش۔
 شبیری، سیدمحمدجواد، «گذری بر حیات شیخ مفید»، در مقالات فارسی کنگرہ جہانی ہزارہ شیخ مفید، ش۵۵، ۱۳۷۲ش۔
 شیخ مفید، محمد بن نعمان، تصحیح الاعتقاد، تحقیق حسین درگاہی، کنگرہ بزرگداشت شیخ مفید، چاپ اول، ۱۳۷۱ش۔
 طباطبایی، سیدہادتی، «بررسی کتاب تصحیح الاعتقاد شیخ مفید»، وبگاہ امامت، ۲۶ اردیبہشت ۱۳۹۲ش، دیدہ‌شدہ در ۲۰ مرداد ۱۳۹۷ش۔
 طوسی، محمد بن الحسن، اللسٹ، تحقیق جواد القیومی، بی‌جا، مؤسسۃ نشر الفقاہۃ، ۱۴۱۷ق۔
 گرجی، ابوالقاسم، تریخ فقہ و فقہا، تہران، سمت، ۱۳۸۵ش۔

گٹھ:چوتھ‏ی صدی ہجری د‏‏ی شیعہ کلامی کتاباں
گٹھ:کلامی کتاباں (عربی)
گٹھ:کتاباں
گٹھ:شیخ مفید دے علمی آثار
گٹھ:حائز اہمیت درجہ دوم مقالات