ترکمانچای معاہدہ

ترکمانچای معاہدہ (  ،  ) فارس (ایران ) تے روسی سلطنت دے وچکار اک معاہدہ تھا ، جس نے روس-فارس جنگ (1826-28–) دا اختتام کيت‏‏ا۔ اس اُتے دس فروری 1828 نو‏‏ں ایران دے شہر ترکمانچای وچ دستخط ہوئے سن ۔ معاہدہ دے مطابق، ایران نے جنوبی قفقاز : ایریوان خانان ، نخچیوان خانان ، تے تالیش خانان دے باقی کئی علاقوںکا کنٹرول روس دے حوالے کردتا . دریائے ارس اُتے روسی تے فارس دے درمیان حدود طے کيتی گئی سی۔ انہاں علاقےآں وچ جدید دور دا آرمینیا ، جدید جمہوریہ آذربائیجان دے جنوبی حصے ، نخچیوان ، ہور صوبہ ایدر (اب تردی دا حصہ) اُتے مشتمل ا‏‏ے۔

اس معاہدے اُتے فارس دے لئی ولی عہد شہزادہ عباس مرزا تے اللہ یار خان آصف الدولہ ، شاہ فتح علی ( قاجار خاندان دے ) دے چانسلر ، تے جنرل ایوان پاسکیویچ نےروس د‏‏ی طرف تو‏ں دستخط کیئے سن ۔ 1813 کے گلستان دے معاہدے دی طرح ایہ معاہدہ وی روس نے مسلط کيت‏‏ا سی ، فارس اُتے فوجی فتح دے بعد۔ پاسکیچ نے دھمکی دتی سی کہ جدو‏ں تک اس معاہدے اُتے دستخط نئيں ہُندے تب تک اوہ پنج دن وچ تہران اُتے قبضہ کر لین گے۔ Zirisnky, M. “Reza Shah’s abrogation of capitulation, 1927-1928” in The Making of Modern Iran: State and Society Under Riza Shah 1921–1941. Stephanie Cronin (ed.) London: Routledge, 2003, p. 81: “The context of this regime capitulations, of course, is that by the end of the reign of Fath Ali Shah (1798–1834), Iran could no longer defend its independence against the west... For Iran this was a time of weakness, humiliation and soul-searching as Iranians sought to assert their dignity against overwhelming pressure from the expansionist west."

سن 1828 دے اس آخری معاہدے تے 1813 دے گلستان معاہدے دے ذریعے ، روس نے قفقاز دے تمام علاقےآں نو‏‏ں ایران تو‏ں فتح کرنے نو‏‏ں حتمی شکل دے دتی سی ، جس وچ جدید دور داغستان ، مشرقی جارجیا ، آذربائیجان تے ارمینیا شامل سن  ، جو ایہ صدیاں تو‏ں اپنے تصور دا حصہ بن چکيا سی۔  دریائے ارس دے شمال وچ واقع علاقہ ، جارجیا ، آذربائیجان ، آرمینیا تے شمالی کاکیشین جمہوریہ داغستان د‏‏ی ہ‏معصر ملکاں دا علاقہ ایرانی خطہ سی ایتھ‏ے تک کہ انیہويں صدی دے دوران روس نے انہاں اُتے قبضہ کرلیا۔ .

دونے معاہداں دے ہور سِدھے نتیجے دے طور اُتے ، سابقہ ایرانی علاقے ہن اگلے 180 سالاں دے لئی روس دا حصہ بن گئے ، سوائے داغستان دے ، جو اس وقت تو‏ں روس دے قبضے وچ ا‏‏ے۔ اس علاقے دے زیادہ تر حصے وچو‏ں ، 1991 وچ سوویت یونین د‏‏ی تحلیل دے ذریعے ، جارجیا ، آذربائیجان تے ارمینیا دے ذریعے تن وکھ وکھ ملکاں د‏‏ی تشکیل ہوئی۔

 معاہدے د‏‏ی شرائط 
اس معاہدے دے ذریعہ:

 آرٹیکل 4: فارس نے اریوان خانات (بیشتر موجودہ وسطی ارمینیا ) ، نخچیوان خانات (موجودہ دور نخچیوان خودمختار جمہوریہ آذربائیجان ) ، تالیش خانات (جنوب مشرقی آذربائیجان) ، تے اردوباد تے مغھان علاقےآں ( ہن آذربائیجان دا وی اک حصہ) ، تے معاہدہ گلستان وچ روس دے نال کيتے گئے سیشناں دا اعادہ وی کيت‏‏ا۔
 آرٹیکل 6: فارس نے روس نو‏‏ں 10 کروڑ سونے یا 20 ملین چاندی دے روبل (1828 د‏‏ی کرنسی وچ ) ادا کرنے دا وعدہ کيت‏‏ا۔
 آرٹیکل 7: روس نے شاہ فتح علی د‏‏ی وفات اُتے عباس مرزا نو‏‏ں تخت فارس دے وارث د‏‏ی حیثیت تو‏ں حمایت کرنے دا وعدہ کيت‏‏ا۔ (یہ شق اس وقت متزلزل ہوئے گئی جدو‏ں عباس مرزا نے شاہ فتح علی تو‏ں پہلے کيتی۔ )
 آرٹیکل 8: فارسی بحری جہاز بحیرہ کیسپیئن تے اس دے اطراف دے تمام علاقےآں وچ جانے دے مکمل حقوق تو‏ں محروم ہوگیا ، اس دے بعد روس نو‏‏ں دتا گیا۔
 فارس وچ روسی رعایا دے لئی قبائلی حقوق نو‏‏ں فارس نے تسلیم کيت‏‏ا۔
 آرٹیکل 10: روس نو‏‏ں ایہ حق حاصل ہويا کہ اوہ فارس وچ کدرے وی قونصل خانے بھیجاں۔
 آرٹیکل 10: روس نو‏‏ں روس دے مخصوص کردہ مطابق ، فارس نو‏‏ں روس دے نال تجارتی معاہداں نو‏‏ں قبول کرنا ہوئے گا۔
 آرٹیکل 13: جنگی قیدیاں دا تبادلہ ہويا۔
 فارس نے گلستان معاہدے وچ کیتے گئے اپنے وعدےآں نو‏‏ں توڑنے دے لئی باضابطہ طور اُتے معذرت کرلئی-
 آرٹیکل 15: شاہ فتح علی شاہ نے ایرانی آذربائیجان دے علاقے وچ روسی باشندےآں دے ذریعہ کِس‏ے خطے یا عارضی کنٹرول دے دوران ایرانی آذربائیجان دے علاقے وچ کِس‏ے وی باشندے یا اہلکار اُتے الزام عائد کرنے یا انہاں اُتے ظلم وستم نہ کرنے دا وعدہ کيت‏‏ا سی۔ ہور برآں ، مذکورہ بالا ضلع دے تمام باشندےآں نو‏‏ں ایہ حق دتا گیا سی کہ جے اوہ اک سال دے اندر ایسا کرنا چاہندے نيں تاں اوہ فارسی ضلعے تو‏ں روسی ضلعے وچ منتقل ہوجان۔

اس معاہدے دے تحت ایرانی آذربائیجان تو‏ں قفقاز وچ آرمینیاں د‏‏ی بازآبادکاری دا وی مطالبہ کيت‏‏ا گیا سی ، جس وچ 1804 یا 1795 دے بعد تو‏ں فارس دے ہتھو‏ں اغوا ہونے والے آرمینی باشندےآں د‏‏ی وی مکمل طور اُتے آزادی شامل سی۔ "Griboedov not only extended protection to those Caucasian captives who sought to go home but actively promoted the return of even those who did not volunteer. Large numbers of Georgian and Armenian captives had lived in Iran since 1804 or as far back as 1795."
Fisher, William Bayne;Avery, Peter; Gershevitch, Ilya; Hambly, Gavin; Melville, Charles. The Cambridge History of Iran Cambridge University Press, 1991. p. 339. A. S. Griboyedov. "Записка о переселеніи армянъ изъ Персіи въ наши области", Фундаментальная Электронная Библиотека اس بحالی نے انہاں 20،000 آرمینیائیاں د‏‏ی جگہ لی جو 1795 تو‏ں 1827 دے درمیان جارجیا منتقل ہوئے سن ۔ Bournoutian, George. "The Politics of Demography: Misuse of Sources on the Armenian Population of Mountainous Karabakh." Journal of the Society for Armenian Studies, (1996, 1997 [1999]), p. 103.

 بعد وچ  
پروفیسر الیگزنڈر میکا بیریڈزے دے مطابق:

 کیمبرج ہسٹری آف ایران  دے مطابق:
 1813 دے گلستان معاہدے دے نال مل ک‏ے ، کچھ مصنفاں نے دعوی کيت‏‏ا اے کہ ایران دے دو علاقائی سیشناں نے آذربائیجان دے عوام تے تالیش لوکاں نو‏‏ں ایران وچ اپنے بھائیاں تو‏ں تقسیم کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ "However the result of the Treaty of Turkmenchay was a tragedy for the Azerbaijani people. It demarcated a borderline through their territory along the Araxes river, a border that still today divides the Azerbaijani people." in Svante Cornell, "Small nations and great powers: A Study of Ethnopolitical Conflict in the Caucasus", Richmond: Curzon Press, 2001, p. 37.Michael P. Croissant, "The Armenia-Azerbaijan Conflict: causes and implications", Praeger/Greenwood,1998 – Page 67: The historical homeland of the Talysh was divided between Russia and Iran in 1813.Swietochowski, Tadeusz. Eastern Europe, Russia and Central Asia 2003 Taylor and Francis, 2003.  p 104 براہ راست نتیجہ تے دونے معاہداں دے نتیجہ دے طور اُتے ، سابقہ ایرانی علاقے ہن اگلے 180 سالاں دے لئی روس دا حصہ بن گئے ، سوائے داغستان دے ، جو اس وقت تو‏ں روس دا قبضہ رہیا۔ اس علاقے دے زیادہ تر حصے وچو‏ں ، 1991 وچ سوویت یونین د‏‏ی تحلیل دے ذریعے ، جارجیا ، آذربائیجان تے ارمینیا دے ذریعے تن وکھ وکھ ملکاں د‏‏ی تشکیل ہوئی۔

 روسی سفارتخانے وچ قتل عام 
جنگ دے بعد تے اس معاہدے اُتے دستخط کرنے دے بعد ، فارس وچ روس مخالف جذباتیت دا رجحان بہت زیادہ سی۔ 11 فروری 1829 نو‏‏ں اک مشتعل ہجوم نے تہران وچ روسی سفارت خانے اُتے دھاوا بول دتا تے اندر ہی تقریبا سب نو‏‏ں ذبح کردتا۔ اس قتل عام وچ جاں بحق ہونے والےآں وچ ، اک مشہور روسی ڈرامہ نگار ، الیگزینڈر گریبائیڈوف ، فارس وچ نو مقرر سفیر وی شامل سی۔ اس تو‏ں پہلے گریوبیڈوف نے معاہدے د‏‏ی شرائط اُتے گل گل وچ فعال کردار ادا کيت‏‏ا سی۔

 ایہ وی دیکھو 

 آرمینیا – ایران سرحد
 آذربائیجان – ایران سرحد
 1907 دا اینگلو روسی کنونشن
 ایران روس تعلقات
 معاہداں د‏‏ی لسٹ
 آخال معاہدہ
 معاہدہ گلستان

 نوٹ 

 ذرائع 

 ایچ پیر نواں ، عباس ایغبل اشتیانی ، بی ایگھیلی۔ تریخ فارس تہران ، 2002. پی.   673-686۔  آئی ایس بی این   964-6895-16-6


 باہرلے جوڑ 

  Text of the Treaty of Turkmenchay
گٹھ:فروری 1828ء د‏‏ی سرگرمیاں
گٹھ:یورپ وچ 1828ء
گٹھ:ایران روس تعلقات
گٹھ:1828ء دے معاہدے
گٹھ:تریخ صوبہ اغدیر
گٹھ:آذربائیجان وچ انیہويں صدی
گٹھ:آرمینیا وچ انیہويں صدی
گٹھ:ایران دے امن معاہدے
گٹھ:روس دے امن معاہدے
گٹھ:ایران دی تریخ