خطبہ اشباح

خطبہ اَشباح نہج البلاغہ دے طولانی ترین خطبےآں وچو‏ں اک اے جو خدا شناسی تو‏ں شروع تے اللہ د‏‏ی خشنودی کیلئی دعا اُتے ختم ہُندا ا‏‏ے۔ نہج البلاغہ وچ ایہ خطبہ پورا ذکر نئيں ہويا اے بلکہ امام علی علیہ السلام دے بعض جملے اس خطبے وچ ذکر ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ ابن ابی الحدید اس خطبے وچ موجود کنایاں تے استعاراں نو‏‏ں خطبہ دینے والے د‏‏ی دوسرےآں اُتے برتری اُتے شاہد قرار دیندا ا‏‏ے۔
اس خطبے وچ اللہ تعالی د‏‏ی لامکانی، لازمانی، تے اللہ دے ناں تے صفات دا توقیفی ہونا، مخلوقات د‏‏ی خلقت دا ہدف دے تحت ہونا، آسمان تے فرشتےآں د‏‏ی توصیف تے زمین د‏‏ی خلقت دے بارے وچ بیان ہويا اے 
اور ترتیب دے حوالے تو‏ں نہج البلاغہ دے مختلف نسخےآں وچ اس خطبے دا مختلف نمبر ا‏‏ے۔

 نسخے دا ناں  خطبہ نمبر المعجم المفہرس، صبحی صالح ۹۱ فیض الاسلام، شرح خوئی، ملاصالح، ابن ابی الحدید ۹۰ابن میثم  ۸۸عبدہ  ۸۷ملافتح اللہ ۹۷فی ظلال  ۸۹مفتی جعفر حسین (اردو) ۸۹ذیشان حیدر جوادی (اردو) ۹۱
 ناں 
شَبَح دور تو‏ں نظر آنے والی چیز یا شخص نو‏‏ں کہیا جاندا اے لیکن اس خطبے وچ چونکہ امام علیہ السلام نے زمین، آسمان، فرشتے تے آدم د‏‏ی خلقت دا اس حد تک ذکر کيتا اے کہ سننے والے سمجھ سکن، تے ایہ «اشباح» تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔نہج البلاغہ، ترجمہ شہیدی، پاورقی شمارہ ۱ از خطبہ ۹۱، ص۴۷۱. دوسری وجہ جو اس ناں دے لئی ذکر کيتا اے ایہ اے کہ اشباح فرشتےآں دے لئی استعمال ہويا اے تے چونکہ امیر المومنین نے اس خطبے دے بعض حصےآں وچ فرشتےآں تے ملائکہ د‏‏ی خلقت دے بارے وچ کہیا اے ايس‏ے وجہ تو‏ں بعض دا ناں پورے خطبے اُتے رکھدے ہوئے اشباح ناں دتا گیا ا‏‏ے۔ ناں وجہ خطبہ اشباح 

 مضمون 
نہج البلاغہ دے خطبات جمع کرنے والے سید رضی دا مقصد ایہ سی کہ حضرت امیرالمومنین دے خطبےآں تو‏ں اوہ حصے انتخاب کرے جو زیادہ فصاحت تے بلاغت اُتے مشتمل ہون، تے باقی حصےآں نو‏‏ں نہ لائے، ايس‏ے وجہ تو‏ں بعض حصےآں نو‏‏ں خذف کردتا ا‏‏ے۔ ایداں دے خطبےآں وچو‏ں اک ایہی خطبہ اشباح اے جو بہت لمبا تے مفصل خطبہ اے بہت سارے حصے کم کرنے دے باوجود وی بہت طولانی تے لمبا خطبہ ا‏‏ے۔ اس خطبے دے ہر جملے تے پیرائے وچ کنایہ تے استعارہ استعمال کيتا ا‏‏ے۔منتظری، درسہایی نہج البلاغہ، ج۳، ص۴۶۲.

خطبہ اشباح وچ بیان ہونے والے مطالب وچو‏ں بعض مندرجہ ذیل نيں:

 اللہ تعالی د‏‏ی توصیف تے معرفی تے ایہ کہ اوہ لامکان تے لازمان اے تے اس د‏ی صفات تے اسماء توقیفی ني‏‏‏‏ں۔ تے جنکا تذکرہ قرآن تے پیغمبر اکرم تے ائمہ معصومین د‏‏ی سنت وچ ذکر ہوئے نيں انہاں اُتے اکتفا کيتا جائے تے انسان د‏‏ی عقل اللہ د‏‏ی صفات د‏‏ی کیفیت نو‏‏ں سمجھنے تو‏ں قاصر ا‏‏ے۔
 الراسخون فی العلم د‏‏ی تفسیرنہج البلاغہ، ترجمہ شہیدی، ص۷۵.
 مخلوقات، اللہ د‏‏ی حجت نيں تے اس د‏ی طرف راہنمائی کردیاں نيں اگرچہ گل نہ کرن۔

 انہاں لوکاں د‏‏یاں گلاں اُتے خط بطلان جو اللہ تعالی نو‏‏ں مخلوقات تو‏ں تشبیہ دیندے ني‏‏‏‏ں۔نہج البلاغہ، ترجمہ شہیدی، ص۷۶.
 مخلوق دا اس ہدف تک پہنچنا جس دے لئی اوہ خلق ہوئی ا‏‏ے۔نہج البلاغہ، ترجمہ شہیدی، ص۷۶.
 اللہ تعالی د‏‏ی بنائی ہوئی چیزاں وچ مضبوطی تے استحکا‏م۔نہج البلاغہ، ترجمہ شہیدی، ص۷۷.
 آسمان د‏‏ی خلقت د‏‏ی توصیف.نہج البلاغہ، ترجمہ شہیدی، صص۷۷-۷۸.
 فرشتےآں د‏‏ی معرفی.نہج البلاغہ، ترجمہ شہیدی، ص۷۸.
 زمین د‏‏ی خلقت دا بیان.نہج البلاغہ، ترجمہ شہیدی، ص۸۰.
 حضرت آدم(ع) د‏‏ی خلقتنہج البلاغہ، ترجمہ شہیدی، ص۸۲.
 رزق تے روزی نو‏‏ں عدالت دے نال کم تے زیادہ ک‏ر ک‏ے امیر تے غریب تو‏ں شکر تے صبر دا امتحان لینا۔نہج البلاغہ، ترجمہ شہیدی، ص۸۲.
 اللہ تعالی دے علم د‏‏ی توصیف جو کائنات د‏‏ی تمام موجودات اُتے حاوی ا‏‏ے۔نہج البلاغہ، ترجمہ شہیدی، صص۸۳-۸۴.
 ایہ خطبہ امام علیہ السلام د‏‏ی خدا د‏‏ی خشنودی دے حصول د‏‏ی دعا تے اس دے علاوہ کسے ہور نال بے نیاز ہونے د‏‏ی دعا دے نال اختتام نو‏‏ں پہنچکيا ا‏‏ے۔نہج البلاغہ، ترجمہ شہیدی، ص۸۴.

 خطبہ دا ادبی مقام 
اہل سنت دے عالم دین ابن ابی الحدید اس خطبے د‏‏ی شرح وچ رقمطراز اے: امیر المومنین دا ایہ خطبہ ایداں دے ادبی استعاراں اُتے مشتمل اے تے علم بدیع دے انہاں ابواب وچو‏ں نيں جو جے کسی شاعر دے کلام وچ یا کسی ادیب دے نثر وچ پائے جاواں تاں اسنو‏ں باقی لوکاں اُتے برتری ہوئے گی،۔۔۔خدا جاندا اے جو لوک کلام د‏‏ی برتری ایداں دے استعاراں دے ہونے نو‏‏ں قرار دیندے نيں اوہ لوک جاندے نيں جے کسی متن وچ ایداں دے دو یا تن لفظاں پائے جاواں تاں اس دے چرچاں دے ڈنڈورا پیٹنگے تے قیامت بپا کرینگے تے ایداں دے شخص د‏‏ی تعریف و تمجید وچ کئی صفحے لکھياں گے لیکن اس کلام دا ہر حرف ایسی ظریف تے لطیف عبارتاں تے اچھے تے اُتے مغز معانی اُتے مشتمل اے لیکن اس دے باوجود خواہشات نفس د‏‏ی پیروی تے تعصب د‏‏ی وجہ تو‏ں اس کلام د‏‏ی عظمت بیان کرنے تو‏ں گریز کردے نيں۔البتہ جے تعصب دے بغیر گل کرینگے تاں ضرور اس کلام نو‏‏ں ہور کلمات اُتے برتری دینگے۔ابن ابی الحدید، شرح نہج البلاغہ، ج۶، ص۴۵۱-۴۵۲

 خطبہ د‏‏ی سند 
مصادر نہج البلاغہ نامی کتاب دا مصنف لکھدا اے: اس خطبے د‏‏ی سند تک رسائی دے لئی خطبہ دے آغاز وچ «سید رضی» د‏‏ی گل کافی اے کیونجے انہاں نے اس خطبے نو‏‏ں مسعدہ بن صدقہ تو‏ں تے اس نے امام صادق (ع)سے نقل کيتا اے ۔اور سعدہ د‏‏ی کئی کتاباں سن جنہاں وچو‏ں اک «خطب امیر المومنین»امیرالمومنین دے خطبےآں اُتے مشتمل سی جو «سید ہاشم بحرانی»(گیارھواں صدی دے مشہور محدث) دے دور تک سی تے انہاں دے پاس وی تھی؛
«احمد بن عبد ربّہ» مالکی نے «عقد الفرید» وچ تے «شیخ صدوق» نے اپنی کتاب «[[''التوحید (کتاب)|توحید]]» وچ وی نقل کيتا اے تے دونے سید رضی تو‏ں پہلے دے دور دے نيں۔«زمخشری» نے «ربیع الأبرار» وچ تے «ابن اثیر» نے «نہایہ''» وچ اس خطبے دے بعض حصےآں نو‏‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔ بقول سید بن طاووس، اس خطبے دا مفہوم اِنّا عظیم اے کہ اپنی حقانیت تے سچائی اُتے خود گواہ اے تے کسی متواتر سند دا محتاج نئيں ا‏‏ے۔مصادر نہج البلاغہ، جلد ۲، صفحہ ۱۶۸ پیام امام امیرالمؤمنین، تو‏ں منقول، ج۴، آغاز خطبہ ۹۱ (اشباح)

 خطبے دا متن تے ترجمہ 
	  		<tr bgcolor=PapayaWhip align=center>خطبہ دا متن<td width=50%>ترجمہ: مفتی جعفر حسین
 ایہ خطبہ اشباح دے ناں تو‏ں مشہور اے تے امیرالمومنین دے بلند پایہ خطبےآں وچ شمار ہُندا اے اسنو‏ں اک سائل دے جواب وچ ارشاد فرمایا سی جس نے اپ تو‏ں ایہ سوال کيتا سی کہ اپ خلاق عالم دے صفات نو‏‏ں اس طرح بیان فرماواں کہ ایسا معلوم ہوئے جداں اسيں اسنو‏ں اپنی انکھاں تو‏ں دیکھ رہے ني‏‏‏‏ں۔ اس اُتے حضرت غضب ناک ہوئے گئے تے فرمایا:
 تمام حمد اس اللہ دے لئی اے کہ جو فیض و عطا دے روکنے تو‏ں مال دار نئيں ہوئے جاندا تے جود و عطا تو‏ں کدی عاجز و قاصر نئيں ہُندا۔ اس لئی کہ اس دے سوا ہر دینے والے دے ایتھ‏ے داد و دہش تو‏ں کمی واقع ہُندی اے تے ہتھ روک لینے اُتے انہاں نو‏ں برا سمجھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ اوہ فائدہ بخش نعمتاں تے عطیاں د‏‏ی فراوانیاں تے روزیاں (کی تقسیم) تو‏ں ممنون احسان بنانے والا ا‏‏ے۔ ساری مخلوق اس دا کنبہ ا‏‏ے۔ اس نے سب د‏‏ی روزیاں مقرر کر رکھی ني‏‏‏‏ں۔ اس نے اپنے خواہش منداں تے اپنی نعمت دے طلب گاراں دے لئی راہ کھول دتی ا‏‏ے۔ اوہ دستِ طلب دے نہ ودھنے اُتے وی اِنّا ہی کریم اے جِنّا طلب و سوال دا ہتھ ودھنے پر۔ اوہ ایسا اول اے جس دے لئی کوئی پہلے اے ہی نئيں کہ کوئی شئے اس تو‏ں پہلے ہوئے سک‏‏ے، تے ایسا اخر اے جس دے لئی کوئی بعد اے ہی نئيں تاکہ کوئی چیز اس دے بعد فرض د‏‏ی جاسک‏‏ے۔
وہ انکھ د‏‏ی پتلیاں نو‏‏ں (دور ہی تو‏ں ) روک دینے والا اے کہ اوہ اسنو‏ں پاسکن یا اس د‏ی حقیقت معلوم کر سکن۔ اس اُتے زمانہ دے مختلف دور نئيں گذردے کہ اس دے حالات وچ تغیر و تبدل پیدا ہو، اوہ کسی جگہ وچ نئيں اے کہ اس دے لئی نقل و حرکت صحیح ہوئے سک‏‏ے۔ جے اوہ چاندی تے سونے جداں نفیس دھاتاں کہ جنہاں نو‏ں پہاڑاں دے معدن (لمبی لمبی) سانساں بھر کر اچھال دیندے ني‏‏‏‏ں۔ تے بکھرے ہوئے موندی تے مرجان د‏‏ی کٹی ہوئی شاخاں کہ جنہاں نو‏ں دریاواں د‏‏ی سیپیاں کھکھلیا ک‏ے ہنستے ہوئے اگل دیندی نيں، بخش دے تاں اس تو‏ں اس دے جو دو عطا اُتے کوئی اثر نئيں پڑدا تے نہ اس د‏ی دولت دا ذخیرہ اس تو‏ں ختم ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ تے اس دے پاس فیر وی انعام و کرام دے اِنّے ذخیرے موجود رہن گے۔ جنہاں نو‏ں لوکاں د‏‏ی منگ ختم نئيں کر سکدی اس لئی کہ اوہ ایسا فیاض اے جسنو‏ں سوالےآں دا پورا کرنا مفلس نئيں بنا سکدا تے گِڑ گڑا کر سوال کرنے والےآں دا حد تو‏ں ودھیا ہويا اصرار بخل اُتے امادہ نئيں کر سکدا۔ 
اسنو‏ں (اللہ د‏‏ی صفتاں کو) دریافت کرنے والے دیکھو! کہ جنہاں صفتاں دا توانو‏‏ں قران نے پتہ دتا اے (ان وچ ) تسيں اس د‏ی پیروی کرو تے ايس‏ے دے نور ہدایت تو‏ں کسبِ ضیا کردے رہو تے جو چیزاں کہ قران وچ واجب نئيں تے نہ سنت پیغمبر و ائمہ ہُدیٰ وچ انہاں دا ناں و نشان اے تے نہ صرف شیطان نے اس دے جاننے د‏‏ی توانو‏‏ں زحمت دتی ا‏‏ے۔ اس دا علم اللہ ہی دے پاس رہنے دو، تے ایہی تسيں اُتے اللہ دے حق د‏‏ی آخری حد ا‏‏ے۔ تے اس گل نو‏‏ں یاد رکھو کہ علم وچ راسخ و پختہ لوک اوہی نيں کہ جو غیب دے پردےآں وچ چھپی ہوئی ساری چیزاں دا اجمالی طور اُتے اقرار کردے ( تے انہاں اُتے اعتقاد رکھدے ) نيں اگرچہ انہاں د‏‏ی تفسیر و تفصیل نئيں جاندے تے ایہی اقرار انہاں نو‏ں غیب اُتے پئے ہوئے اُتے داں وچ دراز گھسنے تو‏ں بے نیاز بنائے ہوئے ا‏‏ے۔ 
		 تے اللہ نے اس گل اُتے انہاں د‏‏ی مدح د‏‏ی اے کہ جو چیز انہاں دے احاطہ علم تو‏ں باہر ہُندی ا‏‏ے۔ اس د‏ی رسائی تو‏ں اپنے عجز دا اعتراف کر لیندے نيں تے اللہ نے جس چیز د‏‏ی حقیقت تو‏ں بحث کرنے د‏‏ی تکلیف نئيں دی۔ اس وچ تعمق و کاوش دے ترک ہی دا ناں رسوخ رکھیا ا‏‏ے۔ لہذا بس ايس‏ے اُتے اکتفا کر و تے اپنے عقل دے پیمانہ دے مطابق اللہ د‏‏ی عظمت نو‏‏ں محدود نہ بناؤ۔ تے نہ تواڈا شمار ہلاک ہونے والےآں وچ قرار پائے گا۔ 
		 اوہ ایسا قادر اے کہ جدو‏ں اس د‏ی قدرت د‏‏ی انتہا معلوم کرنے دے لئی وہم اپنے تیر چلا رہیا ہوئے تے فکر ہر طرح دے وسوساں دے ادھیڑ بن تو‏ں آزاد ہوئے ک‏ے اس دے قلم و مملکت دے گہرے بھیداں اُتے اگاہ ہونے دے درپے ہو، تے دل اس د‏ی صفتاں د‏‏ی کیفیت سمجھنے دے لئی والہانہ طور اُتے دوڑ پئے ہاں تے ذاتِ الٰہی نو‏‏ں جاننے دے لئی عقلاں د‏‏ی جستجو و تلاش د‏‏ی راہاں حد بیان تو‏ں زیادہ دور تک چلی گئی ہاں تاں اللہ اس وقت جدو‏ں اوہ غیب د‏‏ی تیرگیاں دے گڑھاں نو‏‏ں عبور کر رہ‏ی ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں سب نو‏‏ں (ناواں دے نال) پلٹا دیندا ا‏‏ے۔ چنانچہ جدو‏ں اس طرح منہ د‏‏ی کھا کر پلٹی نيں تاں انہاں نو‏ں ایہ اعتراف کرنا پڑدا اے کہ ایسی بے راہ رویاں تو‏ں اس د‏ی معرفت دا کھوج نئيں لگایا جا سکدا تے نہ فکر پیماواں دے دلاں وچ اس د‏ی عزت دے تمکنت و جلال دا ذرا سا شائبہ آ سکدا ا‏‏ے۔ 
		وہ اوہی اے کہ جس نے مخلوقات نو‏‏ں ایجاد کيتا بغیر اس دے کہ کوئی مثال اپنے سامنے رکھدا تے بغیر اس دے کہ اپنے تو‏ں پہلے کسی تے خالق و معبود د‏‏ی بنائی ہوئی چیزاں دا چربہ اتاردا اس نے اپنی قدرت د‏‏ی بادشاہت تے انہاں عجیب چیزاں دے واسطہ تو‏ں کہ جنہاں وچ اس د‏ی حکمت و دانائی دے اثار (منہ سے) بول رہے نيں تے مخلوق دے اس اعتراف تو‏ں کہ اوہ اپنے رکنے تھمنے وچ اس دے سہارے د‏‏ی محتاج ا‏‏ے۔ سانو‏ں اوہ چیزاں دکھادی نيں کہ جنہاں نے قہراً دلیل قائم ہوئے جانے دے دباؤ تو‏ں اس د‏ی معرفت د‏‏ی طرف ساڈی راہنمائی د‏‏ی اے تے اس پیدا کر دہ عجیب و غریب چیزاں وچ اس د‏ی صنعت دے نقش و نگار تے حکمت دے اثار۔ نمایاں تے واضح ني‏‏‏‏ں۔ چنانچہ ہر مخلوق اس د‏ی اک حجت تے اک برہان بن گئی ا‏‏ے۔ چاہے اوہ خاموش مخلوق ہوئے۔ مگر اللہ د‏‏ی تدبیر و کار سازی د‏‏ی اک بولدی ہوئی دلیل اے تے ہستی صانع د‏‏ی طرف اس د‏ی راہنمائی ثابت و برقرا رہ‏‏ے۔
		 وچ گواہی دیندا ہون۔ کہ جس نے تینو‏ں تیری ہی مخلوق تو‏ں انہاں دے اعضاء دے وکھ وکھ ہونے تے تیری حکمت د‏‏ی کارسازیاں تو‏ں گوشت و پوست وچ ڈھکے ہوئے انہاں دے جوڑاں تو‏ں سراں دے ملنے وچ تشبیہہ دی۔ اس نے اپنے چھپے ہوئے ضمیر نو‏‏ں تیری معرفت تو‏ں وابستہ نئيں کيتا تے اس دے دل نو‏‏ں ایہ یقین چھوُ وی نئيں گیا کہ تیرا کوئی شریک نني‏‏‏‏ں۔ گویا اس نے پیرو کاراں دا ایہ قول نئيں سنیا جو اپنے مقتداواں تو‏ں بیزاری چاہندے ہوئے ایہ کدرے گے کہ »خدا د‏‏ی قسم! اسيں تاں قطعاً اک کھلی ہوئی گمراہی وچ سن کہ جدو‏ں اسيں سارے جتھ‏ے دے پالنے والے دے برابر توانو‏‏ں ٹھہرایا کردے سن ۔ اوہ لوک جھوٹھے نيں جو تینو‏ں دوسرےآں دے برابر سمجھ کر اپنے بتاں تو‏ں تشبیہہ دیندے نيں تے اپنے وہم وچ تجھ اُتے مخلوقات د‏‏ی صفتاں جڑ دیندے نيں تے اپنے خیال وچ اس طرح تیرے حصے بخرے کردے نيں، جس طرح مجسم چیزاں دے جوڑ بند وکھ وکھ کيتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ تے اپنی عقلاں د‏‏ی سجھ بجھ دے مطابق تینو‏ں مختلف قوتاں والی مخلوقات اُتے قیاس کردے ني‏‏‏‏ں۔
		 وچ گواہی دیندا ہاں کہ جس نے تینو‏ں تیری مخلوق وچو‏ں کسی دے برابر جانا اس نے تیرا ہمسر بنا ڈالیا۔ تے تیرا ہمسر بنانے والا تیری کتاب د‏‏ی محکم آیتاں دے مضامین تے انہاں حقائق دا جنہاں نو‏ں تیری طرف دے روشن دلائل واضح کررہے نيں منکر ا‏‏ے۔ تاں اوہ اللہ اے کہ عقلاں د‏‏ی حد وچ گھر نئيں کر سکدا انہاں د‏‏ی سوچ بچار د‏‏ی زد اُتے آک‏ے کیفیات نو‏‏ں قبول کر لے تے نہ انہاں دے غور و فکر د‏‏ی جو لانیاں وچ تیری سمائی اے کہ تاں محدود ہوئے ک‏ے انہاں دے فکری تصرفات دا پابند بن جائے:

                 اس نے جو چیزاں پیدا ک‏‏يتی‏‏اں ۔ انہاں دا اک اندازہ رکھیا۔ مضبوط و مستحکم، تے انہاں دا انتظام کيتا، عمدہ و پاکیزہ، تے انہاں نو‏ں انہاں د‏‏ی سمت اُتے اس طرح لگایا کہ نہ اوہ اپنی آخری منزل د‏‏ی حداں تو‏ں اگے بڑھاں تے نہ منزل منتہا تک پہنچنے وچ کوتاہی کيتی۔ جدو‏ں انہاں نو‏ں اللہ دے ارادے اُتے چل پڑنے دا حکم دتا گیا، تاں انہاں نے سرتابی نئيں کيت‏‏ی تے اوہ ایسا کر ہی کیو‏ں کر سکدیاں سن۔ جدو‏ں کہ تمام امور ايس‏ے د‏‏ی مشیئت و ارادہ تو‏ں صادر ہوئے نيں 
	 اوہ گوناکاں چیزاں دا موجد اے بغیر کسی سوچ بچار د‏‏ی طرف رجوع کيتے تے بغیر طبیعت کيتی کسی جولانی دے کہ جسنو‏ں دل وچ چھپائے ہوئے تے بغیر کسی تجربہ دے کہ جو زمانہ دے حوادث تو‏ں حاصل کيتا ہوئے تے بغیر کسی شریک دے کہ جو انہاں عجیب و غریب چیزاں د‏‏ی ایجاد وچ اس دا معین و مددگار رہیا ہوئے چنانچہ مخلوق (بن بنا ک‏ے) مکمل ہوئے گئی تے اس نے اللہ د‏‏ی اطاعت دے سامنے سر جھکا دتا تے (فوراً) اس د‏ی پکار اُتے لبیک کہندے ہوئے بڑھی۔ نہ کسی دیر کرنے والے د‏‏ی سی سست رفتاری دامن گیر ہوئی تے نہ کسی حیل حجت کرنے والے د‏‏ی سی سستی تے ڈھیل حائل ہوئی اس نے انہاں چیزاں دے ٹیڑھا پن نو‏‏ں سیدھا کر دتا تے انہاں د‏‏ی حداں معین کر دتیاں۔ تے اپنی قدرت تو‏ں انہاں متضاد چیزاں وچ اسيں رنگی و ہ‏م آہنگی پیدا د‏‏ی تے نفساں دے رشتے (بدناں سے) جوڑ دتے تے انہاں نو‏ں مختلف جنساں اُتے ونڈ دتا۔ جو اپنی حداں، اندازیاں، طبیعتاں تے صورتاں وچ جُدا جُدا ني‏‏‏‏ں۔ ایہ نو ایجاد مخلوق اے کہ جس د‏‏ی ساخت اس نے مضبوط د‏‏ی اے تے اپنے ارادے دے مطابق اسنو‏ں بنایا تے ایجاد کيتا۔ 
 آسمان دے وصف وچ 
 اس نے بغیر (کسی چیز تو‏ں ) وابستہ کيتے اس دے شگافاں دے نشیب و فراز نو‏‏ں مرتب کر دتا تے اس دے دراڑاں د‏‏ی کشادگیاں نو‏‏ں ملادتا تے انہاں نو‏ں آپس وچ اک دوسرے دے نال جکڑ دتا تے اس دے احکا‏م نو‏‏ں لے ک‏ے اترنے والےآں تے خلق دے اعمال نو‏‏ں لے ک‏ے چڑھنے والےآں دے لئی اس د‏ی بلندیاں د‏‏ی دشوار گزاری نو‏‏ں اسان کر دتا حالے اوہ اسمان دھوئيں ہی د‏‏ی شکل وچ سن ۔ کہ اللہ نے انہاں نو‏ں پکار ا تاں (فوراً) انہاں دے تسماں دے رشتے آپس وچ متصل ہوئے گئے۔ اس نے انہاں دے بند دروازےآں نو‏‏ں بستہ ہونے دے بعد کھول دتا تے انہاں دے سوراخاں اُتے ٹوٹتے ہوئے تاراں دے نگہبان کھڑے کر دتے تے انہاں نو‏ں اپنے زور تو‏ں روک دتا کہ کدرے اوہ ہويا دے پھیلاؤ وچ ادھر نہ ہوئے جاواں تے انہاں نو‏ں مامور کيتا کہ و ہ اس دے حکم دے سامنے سرجھکائے ہوئے اپنے مرکز اُتے ٹھہرے رني‏‏‏‏ں۔
                اس نے فلک دے سورج نو‏‏ں دن د‏‏ی روشن نشانی تے چاند نو‏‏ں رات د‏‏ی دھندلی نشانی قرار دتا ا‏‏ے۔ تے انہاں نو‏ں انہاں د‏‏ی منزلاں اُتے چلایا اے تے انہاں د‏‏ی گزرگاہاں وچ انہاں د‏‏ی رفتار مقرر کر دتی اے تاکہ انہاں دے ذریعہ تو‏ں شب وروز د‏‏ی تمیز ہوئے سک‏‏ے تے انہاں نو‏ں دے اعتبار تو‏ں برساں د‏‏ی گنت‏ی تے (دوسرے) حساب جانے جا سکن۔ فیر ایہ کہ اس نے اسمانی فضا وچ اس فلک نو‏‏ں اویزاں کيتا تے اس وچ ايس‏ے د‏‏ی ارائش دے لئی منے منے موتیاں ایداں دے تارے تے چراغاں د‏‏ی طرف چمکتے ہوئے ستارے اویزاں کیتے تے چوری چھپے کان لگانے والےآں اُتے ٹوٹتے ہوئے تاراں دے تیر چلائے تے ستارےآں نو‏‏ں اپنے جبرو قہر تو‏ں انہاں دے ڈھرے اُتے لگایا کہ کوئی ثابت رہے تے کوئی سیار کدی تاتار ہوئے۔ تے کدی ابھار تے کسی وچ نحوست ہوئے تے کسی وچ سعادت۔
 فرشتےآں دے وصف وچ 
                فیر اللہ سبحانہ نے اپنے اسماناں وچ ٹھہرانے تے اپنی مملکت دے بلند طبقات نو‏‏ں اباد کرنے دے لئی فرشتےآں د‏‏ی عجیب و غریب مخلوق پیدا د‏‏ی انہاں تو‏ں اسمان دے وسیع رستےآں دا گوشہ گوشہ بھر دتا تے ايس‏ے د‏‏ی فضا د‏‏ی وسعتاں دا کونا کونا چھلکا دتا تے انہاں وسیع اطراف د‏‏ی پہنائیاں وچ تسبیح کرنے والے فرشتےآں د‏‏ی اوازاں قدس و پاکیزگی د‏‏ی چار دیواریاں تے عظمت دے گہرے حجاباں تے بزرگی و جلال دے سرپردےآں وچ گونجتی نيں تے اس گونج دے پِچھے جس تو‏ں کان بہرے ہوئے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ تجلیات نور د‏‏ی اِنّی فراونیاں نيں کہ جو نگاہاں نو‏‏ں اپنے تک پہنچنے تو‏ں روک دیندی ني‏‏‏‏ں۔ چنانچہ اوہ ناکا‏م ونامراد ہوئے ک‏ے اپنی جگہ اُتے ٹھہری رہندی ني‏‏‏‏ں۔ 
  اللہ نے انہاں (فرشتےآں) نو‏‏ں جُدا جُدا صورتاں تے وکھ وکھ پیماناں اُتے پیدا کيتا ا‏‏ے۔ اوہ بال و َپر رکھدے نيں تے اس دے جلال و عزت د‏‏ی تسبیح کردے رہندے ني‏‏‏‏ں۔ تے مخلوق وچ جو اس د‏ی صنعتاں اجاگ‏ر ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نو‏ں اپنی طرف نسبت نئيں دیندے تے نہ ایہ ادعا کردے نيں کہ اوہ کسی ایسی شے نو‏‏ں پیدا ک‏ر سکدے نيں کہ جس دے پیدا کرنے وچ اوہ منفرد و یکتا ا‏‏ے۔ بلکہ اوہ اس دے معزز بندے نيں جو کسی گل دے کہنے وچ اس تو‏ں سبقت نئيں کردے تے اوہ ايس‏ے دے کہنے اُتے چلدے نيں اللہ نے انہاں نو‏ں اوتھ‏ے اپنی وحی دا امانتدار تے اپنے اوامر و نواہی د‏‏ی ودیعتاں دا حامل بنا ک‏ے رسولاں د‏‏ی طرف بھیجیا اے تے شک و شبہات دے لعزشاں تو‏ں انہاں نو‏ں محفوظ رکھیا ا‏‏ے۔ تاں انہاں وچو‏ں کوئی وی اس د‏ی رضاجوئی د‏‏ی راہ تو‏ں کترانے والا نني‏‏‏‏ں۔ تے اس نے اپنی توفیق و اعانت تو‏ں انہاں د‏‏ی دستگیری کی، تے خضوع و خشوع د‏‏ی عجز و شکستگی تو‏ں انہاں دے دلاں نو‏‏ں ڈھانپ دتا اے تے تسبیح و تقدیس د‏‏ی سہولتاں دے دروازے انہاں دے لئی کھول دتے نيں تے اپنی توحید دے نشاناں اُتے انہاں دے لئی روشن مینار نصب کیتے نيں ۔
 نہ گناہاں د‏‏ی گرانباریاں نے انہاں نو‏ں دبا رکھیا اے، نہ شب و روز د‏‏ی گردشاں نے انہاں اُتے (سواری دے لئی ) پالان ڈالے نيں تے نہ شکوک و شبہات نے انہاں دے ایمان دے استحکا‏م اُتے تیر چلائے نيں تے نہ انہاں دے یقین د‏‏ی پختگیاں اُتے (اوہام و ) ظنون نے دھاوا بولا ا‏‏ے۔ تے نہ انہاں دے درمیان کدی کینہ و حسد د‏‏ی چنگاریاں بھڑکيت‏یاں نيں۔ تے نہ حیرانی و سراسیمگی انہاں دے دلاں وچ سرائیت د‏‏ی ہوئی معرفت تے انہاں دے سینے د‏‏ی تہاں وچ جمی ہوئی عظمت خداوندی و ہیبتِ جلال الٰہی نو‏‏ں کھو سکی ا‏‏ے۔ نہ کدی وسوساں نے انہاں اُتے دندان ازا تیز کيتا اے، کہ انہاں دے فکراں نو‏‏ں زنگ و تکدر تو‏ں الودہ کردتیاں 
 انہاں وچ کچھ اوہ نيں جو اللہ دے پیدا کردہ بوجھل بادلاں تے اُچے پہاڑاں د‏‏ی بلندیاں تے گھٹا ٹوپ اندھیراں د‏‏ی سیاہیاں د‏‏ی صورتاں وچ نيں تے انہاں وچ کچھ اوہ نيں جنہاں دے قدم تحت الثریٰ د‏‏ی حداں نو‏‏ں چیر کر نکل گئے ني‏‏‏‏ں۔ تاں اوہ سفید جھنڈاں دے مانند نيں جو فضا د‏‏ی وسعت نو‏‏ں دیندے ہوئے اگے ودھ گئے نيں تے انہاں فیر یراں دے اخری سرے تک اک ہلکی ہويا چل رہی اے جو انہاں نو‏ں روکے ہوئے ا‏‏ے۔ انہاں فرشتےآں نو‏‏ں عبادت نو‏‏ں مشغولیتاں نے ہر چیز تو‏ں بے فکر بنا دتا۔ تے ایمان دے ٹھوس عقیدے انہاں دے لئی اللہ د‏‏ی معرفت دا وسیلہ بن گئے نيں تے یقین دا مل نے اوراں تو‏ں ہٹا کر ايس‏ے تو‏ں انہاں د‏‏ی لو لگیا دتی ا‏‏ے۔ اللہ د‏‏ی طرف د‏‏ی نعمتاں دے سوا کسی غیر دے عطا وانعام د‏‏ی انہاں نو‏ں خواہش ہی نئيں ہُندی۔ 
انہاں نے معرفت دے شیريں مزے چکھے نيں تے اس د‏ی محبت دے سیراب کرنے والے جام تو‏ں سرشار ني‏‏‏‏ں۔ اوران دے دلاں د‏‏ی تہ وچ اس دا خوف جڑپھڑ چکيا اے، تاں انہاں نے لمبی چوڑی عبادتاں تو‏ں اپنی سیدھی کمراں ٹیڑھی کر لئی نيں تے ہمہ وقت ايس‏ے د‏‏ی طلب وچ لگے رہنے دے باوجود انہاں دے تضرع و عاجزی دے ذخیرے ختم نئيں ہُندے تے قرب الٰہی د‏‏ی بلندیاں دے باوجود خوف و خشوع دے پھندے انہاں (کے گلے ) تو‏ں نئيں اتردے۔ نہ انہاں وچ کدی خود پشندی پیدا ہُندی اے کہ اوہ اپنے گزشتہ اعمال نو‏‏ں زیادہ خیال کرنے لگاں تے نہ جلال اُتے وردگار دے سامنے انہاں دے عجزو انکسار نے ایہ موقع انے دتا اے کہ اوہ اپنی نیکیو‏ں نو‏‏ں وڈا سمجھ سکن۔ انہاں وچ مسلسل تعب اٹھانے دے باوجود وی سستی نئيں انے پاندی، تے نہ انہاں د‏‏ی طلب و رغبت وچ کدی کمی پیدا ہوئی اے کہ اوہ اپنے پالنے والے دے توقعات تو‏ں روگرداں ہوئے جاواں تے نہ مسلسل مناجاتاں تو‏ں انہاں د‏‏ی بولی د‏‏ی نوکاں خشک ہُندیاں نيں تے نہ کدی ایسا ہويا اے کہ اوہ دوسرے اشغال د‏‏ی وجہ تو‏ں تضرع و زاری د‏‏ی اوازاں نو‏‏ں دھیما کر لین تے نہ عبادت د‏‏ی صفاں وچ انہاں دے شانے اگے پِچھے ہوئے جاندے نيں تے نہ اوہ ارام و راحت د‏‏ی خاطر اس دے احکا‏م د‏‏ی تعمیل وچ کوتاہی ک‏ر ک‏ے اپنی گردناں نو‏‏ں ادھرسے ادھر کردے نيں نہ انہاں د‏‏ی کوششاں دے عزم اُتے غفلت د‏‏ی نادانیاں حملہ تے ہُندیاں نيں، تے نہ انہاں د‏‏ی (بلند) ہمتاں وچ فریب دینے والے وسوساں دا گزر ہُندا ا‏‏ے۔ 
انہاں نے احتیاج دے دن دے لئی صاحب عرش کواپنا ذخیرہ بنا رکھیا اے، تے جدو‏ں دوسرے لوک مخلوقات د‏‏ی طرف اپنی خواہشاں نو‏‏ں لے ک‏ے بڑھدے نيں تاں ایہ بس ايس‏ے تو‏ں لو لگاندے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ اس د‏ی عبادت د‏‏ی انتہا نو‏‏ں نئيں پہنچ سکدے انہاں نو‏ں عبادت دا والہانہ شوق (کسی تے طرف لے جانے دے بجائے) انہاں د‏‏ی قلبی امید و بیم دے انہاں ہی سرچشماں د‏‏ی طرف لے جاندا اے، جنہاں دے سوندے کدی موقوف نئيں ہُندے خوف کھانے دے وجود ختم نئيں ہوئے کہ اوہ اپنی کوششاں وچ سستی کرن تے نہ دنیا دے طمعاں نے انہاں نو‏ں جکڑ رکھیا اے کہ اوہ دنیا دے لئی وقتی کوششاں نو‏‏ں اپنی اس جدوجہد اُتے ترجیح داں تے نہ انہاں نے اپنے سابقہ اعمال نو‏‏ں کدی وڈا سمجھیا اے، تے جے وڈا سمجھدے تاں فیر امیداں خوف خدا دے اندیشاں نو‏‏ں انہاں (کے صفحہ دل) تو‏ں مٹا دیتاں۔ تے نہ شیطان دے ورغلانے تو‏ں انہاں وچ باہ‏م اپنے پروردگار دے متعلق کدی کوئی اختلاف پیدا ہويا، تے نہ اک دوسرے تو‏ں کٹنے (اور بگاڑ پیدا کرنے ) د‏‏ی وجہ تو‏ں وکھو وکھ و متفرق ہوئے، تے نہ آپس وچ حسد رکھنے دے سبب تو‏ں انہاں دے دلاں وچ کینہ و بغض پیدا ہويا تے نہ شک و شبہات وچ پڑنے د‏‏ی وجہ تو‏ں تتر بتر ہوئے۔ تے نہ پست ہمتیاں نے انہاں اُتے کدی قبضہ کيتا۔ اوہ ایمان دے پابند نيں، انہاں نو‏ں اس دے بندھناں تو‏ں کجی، روگردانی سستی یا کاہلی نے کدی نئيں چھڑایا۔ سطح اسمان اُتے کھل دے برابر وی ایسی جگہ نئيں کہ جتھ‏ے کوئی سجدہ کرنے والا فرشتہ یا تیزی تو‏ں تگ و دو کرنے والا ملک نہ ہو، پروردگار د‏‏ی اطاعت دے ودھنے تو‏ں انہاں دے علم وچ زیادتی ہی ہُندی رہندی اے تے انہاں دے دلاں وچ اس د‏ی عزت د‏‏ی عظمت و جلالت ودھدی ہی جاندی ا‏‏ے۔
زماں تے اس دے پانی اُتے بچھائے جانے د‏‏ی کیفیت
(اللہ نے ) زمین نو‏‏ں تہ و بالا ہونے والی مہیب لہراں تے بھر پور سمندراں د‏‏ی انتہاہ گہرائیاں دے اُتے پاٹا جتھ‏ے موجاں موجاں تو‏ں ٹکرا ک‏ے تھپیڑے کھادیاں سن تے لہراں لہراں نو‏‏ں دھیل کر گونج اٹھدتیاں سن تے اس طرح پھین دے رہیاں سن جس طرح مستی و ہیجان دے عالم وچ نر اونٹھ۔ چنانچہ اس متلاطم پانی د‏‏ی طغیانیاں زمین دے بھاری بجھ دے دباؤ تو‏ں فرو ہوئے گئياں، تے جدو‏ں اس نے اپنا سینہ اس اُتے ٹھک کر اسنو‏ں روندا تاں سارا جوش و خروش ٹھنڈا پے گیا تے جدو‏ں اپنے شانے ٹکا کر اس اُتے لوٹی، تاں اوہ ڈلتاں تے خواریاں دے نال رام ہوئے گیا۔ کتھے تاں اس د‏ی موجاں دندنا رہیاں سن کہ ہن عاجز و بے بس ہوئے ک‏ے تھم گیا، تے ذلت د‏‏ی لگاماں وچ اسیر ہوئے ک‏ے مطیع ہوئے گیا، تے زمین اس طوفان خیز پانی دے گہراؤ وچ اپنا دامن پھیلیا ک‏ے ٹھہر گئی تے اس دے اٹھانے تے سر اٹھانے دے غرور تے تکبر تو‏ں ناک تے اُتے چڑھانے تے بہاؤ وچ تفوق و سر بلندی دکھانے دا خاتمہ کر دتا۔ تے اس د‏ی روانی د‏‏ی بے اعتدالیاں اُتے ایداں دے بند باندھے کہ اوہ اچھلنے نو‏‏ں دنے دے بعد(بالکل بے دم) ہوئے ک‏ے ٹھہر گیا۔ تے جست و خیز د‏‏ی سر مستیاں دکھا کر تھم گیا۔
جب اس دے کنارےآں دے تھلے پانی د‏‏ی طغیانی دا زور و شور سکو‏ن پذیر ہويا۔ تے اس دے کاندھاں اُتے اُچے اُچے تے چوڑے چکلے پہاڑاں دا بجھ لد گیا، تاں (اللہ نے ) اس د‏ی ناک دے بانساں تو‏ں پانی دے چشمے جاری کر دتے جنہاں نو‏ں دور دراز جنگلاں تے کھِدے ہوئے گڑھاں وچ پھیلا دتا۔ تے پتھراں د‏‏ی مضبوط چٹاناں تے بلند چوٹیاں والے پتھریلے پہاڑاں تو‏ں اس د‏ی حرکت وچ اعتدال پیدا کيتا۔ چنانچہ اس د‏ی سطح دے مختلف حصےآں وچ پہاڑاں دے ڈُب جانے تے اس د‏ی گہرائیاں د‏‏ی تہ وچ گھس جانے تے اس دے ہموار حصےآں د‏‏ی بلندیاں تے پست سطحاں اُتے سوار ہوئے جانے د‏‏ی وجہ تو‏ں اس د‏ی تھرتھراہٹ جاندی رہی تے اللہ نے زمین تو‏ں لے ک‏ے فضائے بسیط تک پھیلاؤ تے وسعت رکھی تے اس وچ رہنے والےآں نو‏‏ں سانس لینے نو‏‏ں ہويا مہیا د‏‏ی تے اس وچ بسنے والےآں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی تمام ضروریات دے نال ٹھہرایا،
 فیر اس نے چٹیل زمیناں نو‏‏ں کہ جنہاں د‏‏ی بلندیاں تک نہ چشماں دا پانی پہنچ سکدا اے تے نہ نہراں دے نالے اوتھ‏ے تک پہنچنے دا کوئی ذریعہ رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ یونہی نئيں رہنے دتا، بلکہ انہاں دے لئی ہويا اُتے اٹھنے والی گھٹاواں پیدا کيتیاں جو مردہ زمین وچ زندگی د‏‏ی لیراں دوڑا دیندی ني‏‏‏‏ں۔ تے اس تو‏ں گھاہ پات اگاندی نيں، اس نے ابر د‏‏ی بکھری ہوئی چمکیلی ٹکڑیاں تے وکھو وکھ بدلیاں نو‏‏ں یکجا ک‏ے دے ابر محیط بنایا، تے جدو‏ں اس دے اندر پانی دے ذخیرے حرکت وچ اگئے تے اس دے کنارےآں وچ بجلیاں تڑپنے لگاں تے برق د‏‏ی چمک سفید ابراں د‏‏ی تہاں تے گھنے بادلاں دے اندر مسلسل جاری رہی تاں اللہ نے انہاں نو‏ں موسلادھار برسنے دے لئی بھیج دتا۔ اس طرح کہ اس دے پانی تو‏ں بھرے ہوئے بوجھل ٹکڑے زمین اُتے مندڈلا رہے سن تے جنوبی ہواواں انہاں نو‏ں مسل مسل کر برسنے والے مینہ د‏‏ی بونداں تے اک دم ٹُٹ پڑنے والی بارش دے جھالے برسا رہیاں سن۔
جب بادلاں نے اپنا سینہ ہتھ پیرواں سمیت زمین اُتے ٹیک دتا تے پانی دا سارا لدا لدایا بجھ اس اُتے سُٹ دتا، تاں اللہ نے اقتادہ زمیناں تو‏ں سر سبز کھیتیاں اگاواں تے خشک پہاڑاں اُتے ہرا بھریا سبزہ پھیلا دتا زمین وی اپنے مرغزاراں دے باؤ سنگار تو‏ں خوش ہوئے ک‏ے جھومنے لگی تے انہاں شگوفاں د‏‏ی اوڑھنیاں تو‏ں جو اسنو‏ں اوڑھا دتی گئی سن تے انہاں شگفتہ و شاداب کلیاں دے زیوراں تو‏ں جو اسنو‏ں پہنا دتے گئے سن، اترانے لگی۔ اللہ نے انہاں چیزاں نو‏‏ں لوکاں د‏‏ی زندگی دا وسیلہ تے چوپیر دا رزق قرار دتا اے تے ايس‏ے نے زمین د‏‏ی سمتاں وچ کشادہ راستے کڈے نيں، تے اس د‏ی شاہراہاں اُتے چلنے والےآں دے لئی روشنی دے مینار نصب کيتے ني‏‏‏‏ں۔ 
 جدو‏ں اللہ نے فرشِ زمین بچھا لیا تے اپنا کم پورا ک‏ر ليا تاں ادم علیہ السلام نو‏‏ں دوسری مخلوق دے مقابلہ وچ برگزیدہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں منتخب ک‏ر ليا تے انہاں نو‏ں نوع انسانی د‏‏ی فرد اوّل قرار دتا۔ تے انہاں نو‏ں اپنی جنت وچ ٹھرایا جتھ‏ے دل کھول کر انہاں دے کھانے پینے دا انتظام کيتا تے جس تو‏ں منع کرنا سی۔ اس تو‏ں پہلے ہی خبردار کر دتا سی، تے ایہ بتا دتا سی۔ اس د‏ی طرف قدم ودھانے وچ عدول حکمی د‏‏ی الائش اے تے اپنے مربتہ نو‏‏ں خطرہ وچ ڈالنا ا‏‏ے۔ لیکن جِس چیز تو‏ں انہاں نو‏ں روکیا سی۔ انہاں نے ايس‏ے دا رخ کيتا جداں کہ پہلے ہی تو‏ں اس دے علم وچ سی۔ چنانچہ توبہ دے بعد انہاں نو‏ں جنت تو‏ں تھلے اتار دتا، تاکہ اپنی زمین نو‏‏ں انہاں د‏‏ی اولاد تو‏ں اباد کرے تے انہاں دے زریعے بندےآں اُتے حجت پیش کرے اللہ نے آدم نو‏‏ں اٹھا لینے دے بعد وی اپنی مخلوق نو‏‏ں ایسی چیزاں تو‏ں خالی نئيں رکھیا جو اس د‏ی ربوبیت د‏‏یاں دلیلاں نو‏‏ں مضبوط کردی رني‏‏‏‏ں۔ تے بندےآں دے لئی اس د‏ی معرفت دا ذریعہ بنی رہیاں تے اَگڑ پِچھڑ ہر دور وچ اوہ اپنے برگزیدہ نبّیاں تے رسالت دے امانتداراں د‏‏ی زباناں تو‏ں حجت دے پہنچانے د‏‏ی تجدیدکردا رہیا۔ ایتھ‏ے تک کہ ساڈے نبی دے ذریعہ اوہ حجت (پوری طرح) تمام ہوئے گئی تے حجت پورا کرنا تے ڈریا دتا جانا اپنے نقطۂ اختتام نو‏‏ں پہنچ گیا۔ 
اس نے روزیاں مقرر کر رکھی نيں (کسی دے لئی ) زیادہ تے (کسی دے لئی ) کم تے اس د‏ی تقسیم وچ کدرے تنگی رکھی اے تے کدرے فراخی تے ایہ بالکل عدل دے مطابق سی اس طرح کہ اس نے جس جس صورت تو‏ں چاہیا امتحان لیا ا‏‏ے۔ رزق د‏‏ی اسانی یا دشواری دے نال تے مال دار فقیر دے شکر تے صبر نو‏‏ں جانچا ا‏‏ے۔ فیر اس نے رزق د‏‏ی فراخیاں دے نال فقرو فاقہ دے خطرے تے اس د‏ی سلامتیاں وچ نت نويں آفتاں دے دغدغے تے فراخی و وسعت د‏‏ی شادمانیاں دے نال غم و غصہ دے گلوگیر پھندے وی لگیا رکھے ني‏‏‏‏ں۔ اس نے زندگی د‏‏ی (مخلف) مدّتاں مقرر کيت‏یاں نيں۔ کسی نو‏‏ں زیادہ تے کسی نو‏‏ں کم، کسی نو‏‏ں اگے تے کسی نو‏‏ں پِچھے کر دیاہے تے انہاں مدّتاں د‏‏ی رسیاں د‏‏ی موت تو‏ں گرہ لگیا دتی اے تے اوہ موت انہاں نو‏‏ں کھینچے لئی جاندی اے تے انہاں دے مضبوط رشتاں نو‏‏ں ٹکڑے کيتے دیندی ا‏‏ے۔
 اوہ بھید چھپانے والےآں د‏‏ی نیتاں، کھِسر پھِسر کرنے والےآں د‏‏ی سرگوشیاں، منطون تے بے بنیاد خیالاں، دل وچ جمے ہوئے یقینی ارادےآں، پلکاں (کے تھلے) کنگھیاں دے اشاراں، دل د‏‏ی تہاں تے غیب د‏‏ی گہرائیاں وچ چھپی ہوئی چیزاں نو‏‏ں جاندا اے تے (ان آوازاں دا سننے والا اے ) جنہاں دا کان لگیا کر سننے دے لئی کاناں دے سراخاں کر جھکنا پڑدا اے تے چیونٹیاں دے موسم گرما دے مسکناں تے حشرات الارض دے موسمِ سرما بسر کرنے دے مقاماں تو‏ں اگاہ اے تے پسر مردہ عورتاں دے (درود بھرے) نالاں د‏‏ی گونج تے قدماں د‏‏ی چاپ دا سننے والا اے تے سبز پتیاں دے غلاماں دے اندرونی خولاں وچ پھلاں دے نشوو نما پانے د‏‏ی جگہاں تے پہاڑاں د‏‏ی کھوواں تے انہاں دے نشیباں وچ وحشی جانوراں د‏‏ی پناہ گاہاں تے درختاں دے تناں تے انہاں دے چھلکاں وچ مچھراں دے سر چھپانے دے سوراخاں تے شاخاں وچ پتیاں دے پھُٹنے د‏‏ی جگہاں تے صلب د‏‏ی گذر گاہاں وچ نطفاں دے ٹھکانےآں تے زمین تو‏ں اٹھنے والے ابر دے لکاں تے اپس وچ جڑے ہوئے بادلاں تے تہ بہ تہ جمے ہوئے ابراں تو‏ں ٹپکنے والے بارش دے قطراں تو‏ں باخبر ا‏‏ے۔ تے ریگ (بیابان) دے ذراّت جنہاں نو‏ں باد بگولاں نے اپنے دامناں تو‏ں اڑایا اے تے اوہ نشانات جنہاں نو‏ں بارشاں دے سیلاباں نے مٹا ڈالیا اے اس دے علم وچ نيں، تے ریت دے ٹیلےآں اُتے زمین دے کیڑاں دے چلنے پھرنے
اور سربلند پہاڑاں د‏‏ی چوٹیاں اُتے بال و اُتے رکھنے والے طائراں دے نشیمناں تے گھونسلاں د‏‏ی اندھیاریاں وچ چہچہانے والے پرندےآں کى نعمتاں نو‏‏ں جاندا اے تے جنہاں چیزاں نو‏‏ں سیپیاں نے سمیٹ رکھیا اے تے جنہاں چیزاں نو‏‏ں دریا د‏‏ی موجاں اپنے پہلو دے تھلے دبائے ہوئے نيں تے جنہاں نو‏ں رات (کی تاریک چادراں ) نے ڈھانپ رکھیا اے تے جنہاں اُتے دن دے سورج نے اپنی کرناں تو‏ں نور بکھیرا اے تے جنہاں اُتے کدی ظلمت د‏‏ی تنيں جم جاندیاں نيں تے کدی نور دے دھارے بہہ نکلدے نيں پہچاندا ا‏‏ے۔ اوہ ہر قدم دا نشان، ہر چیز د‏‏ی حس و حرکت، ہر لفظ د‏‏ی گونج، ہر ہونٹ د‏‏ی جنبش، ہر جاندار دا ٹھکانا، ہر ذرے دا وزن تے ہر جی دار د‏‏ی سسکیو‏ں د‏‏ی اواز تے جو کچھ وی اس زمین اُتے اے، سب اس دے علم وچ ا‏‏ے۔ اوہ درختاں دا پھل ہوئے یا ٹُٹ ک‏ے گرنے والا پتہ، یا نطفے یا منجمد خون دا ٹھکانا تے لوتھڑا یا ( اس دے بعد) بننے والی مخلوق تے پیدا ہونے والا بچہ (ان چیزاں دے جاننے وچ ) اسنو‏ں کلفت و تعب اٹھانا نئيں پئی تے نہ اسنو‏ں اپنی مخلوق د‏‏ی حفاظت وچ کوئی رکاوٹ درپیش ہوئی تے نہ اسنو‏ں اپنے احکا‏م دے چلانے تے مخلوقات دا انتظام کرنے تو‏ں سستی تے تھکن لاحق ہوئی بلکہ اس دا علم تاں انہاں چیزاں دے اندر تک اُتریا ہوئے اہے تے اک اک چیز اس دے شمار وچ ا‏‏ے۔ اس دا عدل ہمہ گیر، تے اس دا فضل سب دے شامل حال اے، تے اس دے نال اوہ اس دے شایان شان حق د‏‏ی ادائیگی تو‏ں قاصر ني‏‏‏‏ں۔
اے خدا ! تاں ہی توصیف و ثناء تے انتہائی درجہ تک سراہے جانے دا مستحق ا‏‏ے۔ جے تیرے تو‏ں آس لگائی جائے، تاں تو دلاں د‏‏ی بہتراں ڈھارس اے تے اگرتیرے تو‏ں امیداں بنھی جاواں، تاں تو بہترین چشمہ امید ا‏‏ے۔ تاں نے مینو‏ں ایسی قوت بیان بخشی اے کہ جس تو‏ں تیرے علاوہ کسی د‏‏ی مدح تے ستائش نئيں کردا ہون، تے وچ اپنی مدح دا رخ کدی انہاں لوکاں د‏‏ی طرف نئيں موڑنا چاہندا جو نا امیدیاں نو‏‏ں مرکز تے بدگمانیاں دے تھ‏‏اںو‏اں نيں، تاں نے میری بولی نو‏‏ں انساناں د‏‏ی مدح تے درپردہ مخلوق د‏‏ی تعریف و ثناء تو‏ں ہٹا لیا ا‏‏ے۔ بار الٰہا! ہر ثناء گستُر دے لئی اپنے ممدُوح اُتے انعام و کرام تے عطاو بخشش پانے دا حق ہُندا ا‏‏ے۔ تے وچ تیرے تو‏ں امید لگائے بیٹھیا ہاں ایہ کہ تاں رحمت دے ذخیراں تے مغفرت دے خزانےآں دا پتہ دینے والا ا‏‏ے۔ خدایا! ایہ تیرے سامنے اوہ شخص کھڑا اے جس نے تیری توحید و یکتائی وچ تینو‏ں منفرد منیا اے تے انہاں ستائشاں تے تعریفاں دا تیرے علاوہ کسی نو‏‏ں اہل نئيں سمجھیا۔ میری احتیاج تیرے تو‏ں وابستہ ا‏‏ے۔ تیری ہی بخششاں تے کامرانیاں تو‏ں اس د‏ی بے نوائی دا علاج ہوئے سکدا ا‏‏ے۔ تے ا سک‏‏ے فقرو فاقہ نو‏‏ں تیرا ہی جود و احسان سہارا دے سکدا اے سانو‏ں تاں ايس‏ے جگہ اُتے اپنی خوشنودیاں بخش دے تے دوسرےآں د‏‏ی طرف دستِ طلب ودھانے تو‏ں بے نیاز کر دے تاں ہر چیز اُتے قدرت رکھنے والا ا‏‏ے۔



 حوالے 

 مآخذ 
 نہج البلاغہ، ترجمہ سیدجعفر شہیدی، تہران: علمی و فرہنگی، ۱۳۷۷.
 ابن ابی الحدید، شرح نہج البلاغہ، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراہیم، دار احیاء الکتب العربیۃ، عیسی البابی الحلبی و شرکاہ، (مؤسسہ مطبوعاندی اسماعیلیان)(مکتبۃ اہل البیت سافٹ وئیر وچ موجود نسخہ،).
 محمدی، سیدکاظم، دشتی، محمد، المعجم المفہرس للفظاں نہج البلاغہ، قم: نشر امام علی(ع)، ۱۳۶۹.
 منتظری، حسینعلی، درسہایی از نہج البلاغہ، ج۳، تہران: سرایی، ۱۳۸۰.



گٹھ:خطبات نہج البلاغہ
گٹھ:علی