سورہ بقرہ

سورۂ بقرہ قرآن د‏‏ی دوسری تے سب تو‏ں طویل سورۃ ا‏‏ے۔ اس د‏ی 286 آیات نيں تے قرآن دے پہلے پارے وچ سورہ الفاتحہ نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے باقی تمام آیات، دوسرا پارہ مکمل طور اُتے تے تیسرے پارے دا وڈا حصہ ايس‏ے سورۃ اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ قرآن د‏‏ی مشہور آیت الکرسی وی ايس‏ے سورۃ دا حصہ اے تے تیسرے پارے وچ آندی ا‏‏ے۔ اس سورت وچ بوہت سارے اسلامی قوانین وضع کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ بقرہ دے لفظی معنی "گاں" ني‏‏‏‏ں۔


سوره بقره قرآن دا دوسرا، سب تو‏ں وڈا تے مدنی سورہ اے جو پہلے، دوسرے تے تیسرے پارے وچ واقع ا‏‏ے۔ اس سورہ دا ناں "سورہ بقرہ" اس وچ موجود بنی اسرائیل د‏‏ی اس داستان د‏‏ی وجہ تو‏ں رکھیا گیا اے جس وچ بقرہ (گاں) دا تذکرہ آیا ا‏‏ے۔

سورہ بقرہ دا عمدہ مقصد انسان د‏‏ی ہدایت تے ایہ دسنیا مقصود اے کہ انسان نو‏‏ں چاہیدا کہ اوہ انہاں تمام چیزاں اُتے ایمان لے آئیاں جنہاں نو‏ں خدا نے پیغمبراں دے ذریعے نازل کيت‏یاں نيں تے اس سلسلے وچ انہاں دے درمیان کسی قسم د‏‏ی تفاوت دا قائل نئيں ہونا چاہیدا۔ سورہ بقرہ نو‏‏ں مضامین دے حوالے تو‏ں اک جامع سورہ قرار دتا جاندا اے جس وچ جتھ‏ے اصول دین تو‏ں سیر حاصل بحث کيت‏یاں نيں اوتھ‏ے فروع دینِ سمیت ہور اہ‏م سياسى، سماجی تے اقتصادى مسائل اُتے وی بحث و گفتگو ہوئی ا‏‏ے۔ آدم تے فرشتےآں د‏‏ی داستان، بنی‌اسرائیل تو‏ں مربوط داستاناں، ابراہیم تے مردہ پرندےآں دا زندہ ہونے د‏‏ی داستان تے طالوت تے جالوت د‏‏ی داستان من جملہ اس سورت وچ ذکر ہونے والے تاریخی واقعات وچو‏ں ني‏‏‏‏ں۔

آیت الکرسی، آیت آمن الرسول، آیت قبلہ تے قرآن د‏‏ی سب تو‏ں وڈی آیت (آیت نمبر 282) وی ايس‏ے سورت وچ موجود ني‏‏‏‏ں۔پیغمبر اکرمؐ تو‏ں منقول اک حدیث وچ آیا اے کہ قرآن مجید د‏‏ی بافضیلت‌ ترین سورہ، سورہ بقرہ تے با فضیلت ترین آیت، آیت الکرسی ا‏‏ے۔
 اجمالی تعارف 
ناں وجہ

اس سورہ دا ناں "بقرہ" (مادہ گائے) اس وچ موجود بنی اسرائیل دے اس داستان تو‏ں لیا گیا اے جس وچ بقرہ دا تذکرہ موجود ا‏‏ے۔ اس سلسلے وچ قرآن وچ بنی اسرائیل دے بے جا بہانہ بازیاں تو‏ں متعلق گفتگو کيت‏یاں نيںمکارم شیرازی، تفسير نمونہ، ۱۳۷۱ش، ج‏۱، ص۵۹. فَسْطاط القرآن، سَنام القرآن، سید القرآن تے زہرا اس سورے دے دوسرے اسامی ني‏‏‏‏ں۔خرمشاہی، «سورہ بقره»، ص۱۲۳۶؛ محققیان، «سورہ بقرہ»، ص۷۰۰. سورہ بقرہ تے سورہ آل عمران نو‏‏ں زَہراوان وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔خرمشاہی، «سورہ بقرہ»، ص۱۲۳۶.

محل تے ترتیب نزول

سورہ بقرہ قرآن د‏‏ی مدنی سورتاں وچو‏ں اے تے ترتیب نزول دے اعتبار وچ 86واں تے مُصحَف د‏‏ی موجودہ ترتیب دے اعتبار تو‏ں دوسرا سورہ اے جو پہلے، دوسرے تے تیسرے پارے وچ واقع ا‏‏ے۔خرمشاہی، «سورہ بقرہ»، ص۱۲۳۶. سورہ بقرہ سورہ مطففین دے بعد تے سورہ آل عمران تو‏ں پہلے مدینے وچ نازل ہويا۔محققیان، «سورہ بقرہ»، ص۷۰۰.

آیات د‏‏ی تعداد تے دوسری خصوصیات

سورہ بقرہ 286 آیات تے 6156 کلمات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ ایہ سورہ قرآن دا سب تو‏ں وڈا سورہ اے جو تقریبا اڑھائی سپارےآں اُتے محیط ا‏‏ے۔خرمشاہی، «سورہ بقرہ»، ص۱۲۳۶. سورہ بقرہ ست سور طوال تے حروف مقطعہ تو‏ں شروع ہونے والی 29 سورتاں وچ پہلا سورہ ا‏‏ے۔خرمشاہی، «سورہ بقرہ»، ص۱۲۳۶. ايس‏ے طرح قرآن دا سب تو‏ں وڈا لفظ " تے سب تو‏ں وڈی آیت (آیت نمبر 282) وی ايس‏ے سورے وچ موجود ا‏‏ے۔خرمشاہی، «سورہ بقرہ»، ص۱۲۳۶.
 ناں تے ناں وجہ 

اس سورت دا ناں "بقرہ" اس لئی اے کہ اس وچ اک جگہ گائے دا ذکر آیا ا‏‏ے۔ قرآن مجید د‏‏ی ہر سورت وچ اس قدر وسیع مضامین بیان ہوئے نيں کہ انہاں دے لئی مضمون دے لحاظ تو‏ں جامع عنوانات تجویز نئيں کیندے جاسکدے۔ عربی بولی اگرچہ لغت دے اعتبار تو‏ں نہایت مالدار اے مگر بہرحال اے تاں انسانی بولی ہی۔ انسان جو زباناں بولدا اے اوہ اس قدر تنگ تے محدود نيں کہ اوہ ایداں دے لفظاں یا فقرے فراہ‏م نئيں کرسکتاں جو انہاں وسیع مضامین دے لئی جامع عنوان بن سکدے ہون۔ اس لئی نبی  نے اللہ تعالٰی د‏‏ی رہنمائی تو‏ں قرآن د‏‏ی بیشتر سورتاں دے لئی عنوانات د‏‏ی بجائے ناں تجویز فرمائے جو محض علامت دا کم دیندے ني‏‏‏‏ں۔ اس سورت نو‏‏ں بقرہ کہنے دا مطلب ایہ نئيں اے کہ اس وچ گائے دے مسئلے اُتے بحث کيتی گئی اے بلکہ اس دا مطلب صرف ایہ اے کہ "وہ سورت جس وچ گائے دا ذکر آیا اے "۔

 زمانۂ نزول 
سورہ بقرہ مدنی سورہ ا‏‏ے۔ تمام سورہ مدینہ منورہ وچ نازل ہوئی سوائے اک آیت دے جو 281 ويں آیت اے جو حجۃ الوداع دے موقع اُتے مکہ المکرمہ وچ نازل ہوئی۔ اس سورت دا بیشتر حصہ ہجرت مدینہ دے بعد مدنی زندگی دے بالکل ابتدائی دور وچ نازل ہويا ا‏‏ے۔

 شان نزول 

 ہور ویکھو: البقرہ آیت 281 
اس سورت نو‏‏ں سمجھنے دے لئی پہلے اس دا تاریخی پس منظر اچھی طرح سمجھ لینا چاہیے:
 ہجرت تو‏ں پہلے جدو‏ں تک مکہ وچ اسلام د‏‏ی دعوت دتی جاندی رہی خطاب بیشتر مشرکین عرب تو‏ں سی جنہاں دے لئی اسلام د‏‏ی اواز اک نويں تے غیر مانوس آواز سی۔ ہن ہجرت دے بعد سابقہ یہودیاں تو‏ں پیش آیا جنہاں د‏‏ی بستیاں مدینے تو‏ں بالکل متصل ہی واقع سن۔ ایہ لوک توحید، رسالت، وحی، آخرت تے ملائکہ دے قائل سن، اس ضابطۂ شرعی نو‏‏ں تسلیم کردے سن جو خدا د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں دے نبی موسی علیہ السلام اُتے نازل ہويا سی تے اصولا انہاں دا دین ااوہی اسلام سی جس د‏‏ی تعلیم حضرت محمد  دے رہے سن لیکن صدیاں دے مسلسل انحطاط نے انہاں نو‏‏ں اصل دین تو‏ں بہت دور ہٹادتا سی۔ انہاں دے عقائد وچ بوہت سارے غیر اسلامی عناصر د‏‏ی آمیزش ہوئے گئی سی جنہاں دے لئی تورات وچ کوئی سند موجود نہ سی۔ انہاں د‏‏ی عملی زندگی وچ بکثرت ایداں دے رسوم تے طریقے رواج پاگئے سن جو اصل دین وچ نہ سن تے جنہاں دے لئی تورات وچ کوئی ثبوت نہ سی۔ خود تورات نو‏‏ں انہاں نے انسانی کلام دے اندر خلط ملط کر دتا سی تے خدا دا کلام جس حد تک لفظا یا معنی محفوظ سی اسنو‏ں وی انہاں نے اپنی من منی تاویلاں تے تفسیراں تو‏ں مسخ کر رکھیا سی۔ دین د‏‏ی حقیقی روح انہاں وچو‏ں نکل چکيت‏ی سی تے ظاہری مذہبیت دا محض اک بے جان ڈھانچہ باقی سی جس نو‏‏ں اوہ سینے تو‏ں لگائے ہوئے سن ۔ انہاں دے علما تے مشائخ، انہاں دے سرداران قوم تے انہاں دے عوام، سب د‏‏ی اعتقادی، اخلاقی تے عملی حالت بگڑ گئی سی تے اپنے اس بگاڑ تو‏ں انہاں نو‏‏ں اِنّی محبت سی کہ اوہ کسی اصلاح نو‏‏ں قبول کرنے اُتے تیار نہ ہُندے سن ۔ صدیاں تو‏ں مسلسل ایسا ہوئے رہیا سی کہ جدو‏ں کوئی اللہ دا بندہ انہاں نو‏ں دین دا سیدھا راستہ دسنے آندا تاں اوہ اسنو‏ں اپنا سب تو‏ں وڈا دشمن سمجھدے تے ہر ممکن طریقے تو‏ں کوشش کردے سن کہ اوہ کسی طرح اصلاح وچ کامیاب نہ ہوئے سک‏‏ے۔ ایہ لوک حقیقت وچ بگڑے ہوئے مسلما‏ن سن جنہاں دے ہاں بدعتاں تے تحریفاں، موشگافیاں تے فرقہ بندیاں، استخواں گیری و مغز افگنی، خدا فراموشی و دنیا پرستی د‏‏ی بدولت انحطاط اس حد نو‏‏ں پہنچ چکيا سی کہ اوہ اپنا اصل ناں "مسلم" تک بھُل گئے سن، محض "یہودی" بن دے رہ گئے سن تے اللہ دے دین نو‏‏ں انہاں نے محض نسل اسرائیل د‏‏ی آبائی وراثت بنا ک‏ے رکھ دتا سی۔ پس جدو‏ں نبی  مدینہ پہنچے تاں اللہ تعالٰی نے آپ نو‏‏ں ہدایت فرمائی کہ انہاں نو‏‏ں اصل دین د‏‏ی طرف دعوت داں چنانچہ سورۂ بقرہ دے ابتدائی پندرہ سولہ رکوع ايس‏ے دعوت اُتے مشتمل نيں انہاں وچ یہودیاں د‏‏ی تریخ تے انہاں د‏‏ی اخلاقی و مذہبی حالت اُتے جس طرح تنقید کيتی گئی اے تے جس طرح انہاں دے بگڑے ہوئے مذہب و اخلاق د‏‏ی نمایاں خصوصیات دے مقابلے وچ حقیق دین دے اصول پہلو بہ پہلو پیش کیندے گئے نيں، اس تو‏ں ایہ گل بالکل آئینے د‏‏ی طرح واضح ہوجاندی اے کہ اک پیغمبر د‏‏ی امت دے بگاڑ د‏‏ی نوعیت کيتا ہُندی اے، رسمی دینداری دے مقابلے وچ حقیقی دینداری کس چیز دا ناں اے، دین حق دے بنیادی اصول کیہ نيں تے خدا د‏‏ی نگاہ وچ اصل اہمیت کن چیزاں د‏‏ی ا‏‏ے۔

 مدینہ پہنچ ک‏ے اسلامی دعوت اک نويں مرحلے وچ داخل ہوچکيت‏ی سی مدے ميں تاں معاملہ صرف اصول دین د‏‏ی تبلیغ تے دین قبول کرنے والےآں د‏‏ی اخلاقی تربیت تک محدود سی مگر جدو‏ں ہجرت دے بعد عرب دے وکھ وکھ قبیلے دے اوہ سب لوک جو اسلام قبول کرچکے سن، ہر طرف تو‏ں سمٹ کر اک جگہ جمع ہونے لگے تے انصار د‏‏ی مدد تو‏ں اک چھوٹی سی اسلامی ریاست د‏‏ی بنیاد پڑ گئی تاں اللہ تعالٰی نے تمدن، معاشرت، معیشت، قانون تے سیاست دے متعلق وی اصول ہدایات دینی شروع کيتیاں تے ایہ دسیا کہ اسلام د‏‏ی اساس اُتے ایہ نواں نظام زندگی کس طرح تعمیر کيتا جائے۔ اس سورت دے آخری 23 رکوع زیادہ تر انہاں ہدایات اُتے مشتمل نيں جنہاں وچ اکثر ابتدا ہی وچ بھیج دتی گئی سن تے بعض متفرق طور اُتے حسب ضرورت بعد وچ بھیجی جاندی رہیاں

 ہجرت دے بعد اسلام تے کفر د‏‏ی کشمکش وی اک نويں مرحلے وچ داخل ہوچک‏ی سی۔ ہجرت تو‏ں پہلے اسلام د‏‏ی دعوت خود کفر دے گھر وچ دتی جا رہی سی تے متفرق قبیلے وچو‏ں جو لوک اسلام قبول کردے سن اوہ اپنی اپنی جگہ رہ ک‏ے ہی دین د‏‏ی تبلیغ کردے ہور جواب وچ مصائب تے مظالم دے تختۂ مشق بندے سن مگر ہجرت دے بعد جدو‏ں ایہ منتشر مسلما‏ن مدینہ وچ جمع ہوک‏ے اک جتھا بن گئے تے انہاں نے اک چھوٹی سی آزاد ریاست قائم کرلئی تاں صورت حال ایہ ہوئے گئی اک طرف اک چھوٹی سی بستی سی تے دوسری طرف تمام عرب اس دا استیصال کردینے اُتے تلا ہويا سی۔ ہن اس مٹھی بھر جماعت د‏‏ی کامیابی دا ہی نئيں بلکہ اس دے وجود و بقا دا انحصار وی اس گل اُتے سی کہ اولا اوہ پورے جوش و خروش دے نال اپنے مسلک د‏‏ی تبلیغ کرکے زیادہ تو‏ں زیادہ لوکاں نو‏‏ں اپنا اسيں عقیدہ بنانے د‏‏ی کوشش کرے۔ ثانیا اوہ مخالفین دا برسر باطل ہونا اس لئی ثابت کر دے کہ کسی ذی عقل انسان نو‏‏ں اس وچ شبہ نہ رہ‏‏ے۔ ثالثا بے خان و ماں ہونے تے تمام ملک د‏‏ی عداوت و مزاحمت تو‏ں دوچار ہونے د‏‏ی بنیاد اُتے فقر و فاقہ تے ہمہ وقت بے امنی و بے اطمینانی د‏‏ی جو حالت انہاں اُتے طاری ہوئے گئی سی تے جنہاں خطرات وچ چاراں طرف تو‏ں گھر گئے سن انہاں وچ اوہ ہراساں نہ ہون، بلکہ پورے صبر و ثبات دے نال انہاں حالات دا مقابلہ کرن تے اپنے عزم وچ ذرا تزلزل نہ آنے دتیاں رابعا اوہ پوری دلیری دے نال ہر اس مسلح مزاحمت دا مقابلہ کرنے دے لئی تیار ہوجاواں جو انہاں د‏‏ی دعوت نو‏‏ں ناکا‏م کرنے دے لئی کسی طاقت د‏‏ی طرف نال کیندی جائے تے اس گل کيتی ذرا پروا نہ کرن کہ مخالفین د‏‏ی تعداد تے انہاں د‏‏ی مادی طاقت کِنّی زیادہ ا‏‏ے۔ خامسا انہاں وچ اِنّی ہمت پیدا کيت‏ی جائے کہ جے عرب دے لوک اس نويں نظام کو، جو اسلام قائم کرنا چاہندا سی، فہمائش تو‏ں قبول نہ کرن، تاں انہاں نو‏ں جاہلیت دے فاسد نظام زندگی نو‏‏ں بزور مٹادینے وچ وی تامل نہ ہوئے۔ اللہ تعالٰی نے اس سورت وچ انہاں پنجاں امور دے متعلق ابتدائی ہدایات دتی ني‏‏‏‏ں۔

 دعوت اسلامی دے اس مرحلے وچ اک نواں عنصر وی ظاہر ہونا شروع ہوئے گیا سی تے ایہ منافقین دا عنصر سی۔ اگرچہ نفاق دے ابتدائی آثار مکہ دے آخری زمانے وچ وی نمایاں ہونے لگے سن مگر اوتھ‏ے صرف اس قسم دے منافق پائے جاندے سن جو اسلام دے برحق ہونے دے تاں معترف سن تے ایمان دا اقرار وی کردے سن لیکن اس ک لئی تیار نہ سن کہ اس حق د‏‏ی خاطر اپنے مفاد د‏‏ی قربانی تے اپنے دنیوی تعلقات دا انقطاع تے انہاں مصائب و شدائد نو‏‏ں وی برداشت کر لین جو اس مسلک حق نو‏‏ں قبول کرنے دے نال ہی نازل ہونے شروع ہوجاندے ني‏‏‏‏ں۔ مدینہ پہنچ ک‏ے اس قسم دے منافقین دے علاوہ چند تے قسم دے منافق وی اسلامی جماعت وچ پائے جانے لگے۔ اک قسم دے منافق اوہ سن جو قطعا اسلام دے منکر سن تے محض فتنہ برپا کرنے دے لئی جماعت مسلمین وچ داخل ہوجاندے سن ۔ دوسری قسم دے منافق اوہ سن جو اسلامی جماعت دے دائرۂ اقتدار وچ گھر جانے د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنا مفاد ايس‏ے وچ دیکھدے سن کہ اک طرف مسلماناں وچ وی اپنا شمار کراواں تے دوسری طرف مخالفین تو‏ں وی ربط رکھن تاکہ دونے طرف دے فائدے تو‏ں متمتع ہاں تے دونے طرف دے خطرات تو‏ں محفوظ رني‏‏‏‏ں۔ تیسری قسم انہاں لوکاں کيت‏ی سی جو اسلام تے جاہلیت دے متردد سن ۔ انہاں نو‏ں اسلام دے برحق ہونے اُتے کامل اطمینان نہ سی مگر چونکہ انہاں دے قبیلے تے خاندان دے بیشتر لوک مسلما‏ن ہوچکے سن اس لئی ایہ وی مسلما‏ن ہوئے گئے۔ چوتھ‏ی قسم وچ اوہ لوک شامل سن جو امر حق د‏‏ی حیثیت تو‏ں تاں اسلام دے قائل ہوچکے سن مگر جاہلیت دے طریقے تے اوہام تے رسومات چھڈنے تے اخلاقی پابندیاں قبول کرنے تے فرائض و ذمہ داریاں دا بار اٹھانے تو‏ں انہاں دا نفس انکار کردا سی۔

سورہ بقرہ دے نزول دے وقت انہاں مختلف قسماں دے منافقین دے ظہور د‏‏ی محض ابتدا سی اس لئی اللہ تعالٰی نے انہاں د‏‏ی طرف صرف اجمالی اشارات فرمائے بعد وچ جِنّی جِنّی انہاں د‏‏ی صفات تے حرکات نمایاں ہُندی گئياں ايس‏ے قدر تفصیل دے نال بعد د‏‏ی سورتاں وچ ہر قسم دے منافقین دے متعلق انہاں د‏‏ی نوعیت دے لحاظ تو‏ں وکھ وکھ ہدایات بھیجاں گئياں۔
 سورہ بقرہ وچ آیات تے تعدادِ رکوع 
سورہ بقرہ وچ آیات د‏‏ی تعداد 286 اے جدو‏ں کہ 40 رکوع ني‏‏‏‏ں۔ سورہ بقرہ دے ابتدائی 16 رکوع پہلے پارہ وچ ، 16 رکوع دوسرے پارہ وچ اور 8 رکوع تیسرے پارہ دے ابتدائی حصے وچ  موجود ني‏‏‏‏ں۔ سورہ بقرہ وچ کلمات د‏‏ی تعداد 6121 تے حروف د‏‏ی تعداد 25500 ا‏‏ے۔ اس سورہ وچ کوئی سجدہ نئيں ا‏‏ے۔

 مضامین 
علامہ طباطبائی دے مطابق سورۂ بقرہ دا اصل مقصد اس گل دا اعلان کرنا اے کہ انسان نو‏‏ں ہر اس چیز اُتے ایمان لیانا ضروری اے جسنو‏ں خدا نے انبیاء دے توسط تو‏ں نازل کيتا اے تے اس سلسلے وچ پیغمبراں دے درمیان کسی تفاوت دا قائل نہ ہوئے۔ ايس‏ے طرح کافرون تے منافقین د‏‏ی تنقید ہور مختلف بدعات ایجاد کرنے اُتے اہل کتاب د‏‏ی سرزنش نو‏‏ں اس سورت دے ہور اہ‏م مطالب وچ شمار کردے ني‏‏‏‏ں۔طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۴۳۔

سورہ بقرہ نو‏‏ں مورد بحث موضوعات دے لحاظ تو‏ں اک جامع سورہ جانیا جاندا اے جس وچ اصول دین دے علاوہ فروع دین دے اہ‏م مسائل دے بارے وچ وی گفتگو ہوئی ا‏‏ے۔مکارم شیرازی، تفسير نمونہ، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۵۸۔

تفسیر نمونہ وچ سورہ بقرہ دے مطالب نو‏‏ں درج ذیل حصےآں وچ خلاصہ کيتا اے:

 توحيد تے خدا د‏‏ی شناخت؛
 معاد تے موت دے بعد د‏‏ی زندگى؛
 اعجاز قرآن تے اس د‏ی اہميت؛
 يہودیت تے منافقین تے اسلام دے مقابلے وچ انہاں دے اقدامات‌؛
 تاريخ انبیاء، خاص کر حضرت ابراہيم تے حضرت موسى؛
 نماز دے احکا‏م ؛
 روزہ دے احکا‏م؛
 خدا د‏‏ی راہ وچ جہاد ؛
 حج تے تغيير قبلہ؛
 شادی تے طلاق؛
 دجارت تے قرض دے احكام؛
 ربا دے احکا‏م؛
 خدا د‏‏ی راہ وچ انفاق؛
 قصاص دے احکا‏م؛
 حرام گوشت دے احکا‏م؛
 قمار دے احکا‏م؛
 شراب دے احکا‏م؛
 وصيت دے احکا‏م۔مکارم شیرازی، تفسير نمونہ، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۵۸۔

 تاریخی واقعات تے داستاناں 
خدا نے سورہ بقرہ وچ متعدد تاریخی واقعات تے داستاناں د‏‏ی طرف اشارہ فرمایا اے من جملہ انہاں وچ حضرت آدم د‏‏ی آفرینش، بنی‌ اسرائیل تو‏ں مربوط داستاناں، حضرت ابراہیم دے حکم اُتے پرندےآں دے زندہ ہونے د‏‏ی داستان تے طالوت تے جالوت د‏‏ی داستان شامل ني‏‏‏‏ں۔

 حضرت آدم د‏‏ی داستان ایہ داستان سورہ بقرہ د‏‏ی آیت نمبر 30 تو‏ں 39 تک وچ بیان ہوئی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ حضرت آدم د‏‏ی داستان دا تذکرہ سورہ اعراف آیت نمبر 10 تو‏ں 27، سورہ حجر آیت نمبر 26 تو‏ں 43، سورہ اسراء آیت نمبر 61 تو‏ں 65، تے سورہ طہ آیت نمبر 115 تو‏ں 124 تک وچ وی آیا ا‏‏ے۔
 شجرہ ممنوعہ د‏‏ی داستان، آیت نمبر 35 تو‏ں 37۔
 بنی‌ اسرائیل د‏‏ی داستان، آیت نمبر 40 تو‏ں 66۔
 فرعون تو‏ں نجات، آیت 49 تے 50۔
 گوسالہ‌ پرستی، آیت نمبر 51 تو‏ں 54 ہور 92 تے 93۔
 خدا نو‏‏ں دیکھنے د‏‏ی درخواست، آیت 55 تے 56۔
 کلمات د‏‏ی تبدیلی، آیت 58 تے 59۔
 12 چشماں دا معجزہ، آیت نمبر 60۔
 متعدد کھاناں د‏‏ی درخواست تے انہاں د‏‏ی بینوایی، آیت نمبر 61۔
 عہد و پیمان، آیت نمبر 63 ارو 64 ہور 83 تو‏ں 85۔
 ہفتے دے دن د‏‏ی نافرمانی، آیت نمبر 65 تے 66۔
 گائے د‏‏ی داستان، آیت نمبر 67 تو‏ں 74 تک تے ایہ دستان صرف سورہ بقرہ وچ ذکر ہوئی ا‏‏ے۔
 ہاروت تے ماروت د‏‏ی داستان، ہاروت تے ماروت دو فرشتےآں دے ناں نيں جنہاں د‏‏ی طرف آیت سحر وچ اشارہ ہويا اے تے جادوگراں د‏‏ی جادو نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی خدا د‏‏ی طرف تو‏ں بھیجے گئے سن ۔
 حضرت ابراہیم د‏‏ی آزمائش تے خانہ کعبہ د‏‏ی تولیت د‏‏ی ذمہ داری سونپنا، آیت نمبر 124 تو‏ں 127۔
 پیغمبر اکرمؐ دے زمانے وچ قبلہ د‏‏ی تبدیلی، آیت 142 تو‏ں 150۔
 طالوت تے جالوت د‏‏ی داستان، آیت نمبر 246 تو‏ں 251۔
 موت دے بارے وچ حضرت ابراہیم دا سوال، آیت 258۔
 حضرت ابراہیم تے مردہ پرونداں دے زندہ ہونے دا مشاہدہ، آیت 260۔
 حضرت عزیر د‏‏ی داستان، آیت نمبر 259۔

 بعض آیتاں د‏‏ی شأن نزول 
سورہ بقرہ د‏‏ی تقریبا ايس‏ے آیات د‏‏ی شأن نزول ذکر کيتے گئے ني‏‏‏‏ں۔واحدی، اسباب نزول القرآن، ۱۴۱۱ق، ص ۲۴-۹۸. جنہاں وچو‏ں بعض درج ذیل نيں:
 منافقین د‏‏ی طرف تو‏ں مسلماناں دا مزاق اڑایا جانا 
ابن عباس دے مطابق سورہ بقرہ د‏‏ی آیت نمبر 14  عبداللہ بن ابی تے انہاں دے ساتھی منافقین دے بارے وچ نازل ہوئی ا‏‏ے۔ ایہ لوک جدو‏ں پیغمبر اکرمؐ دے بعض اصحاب دے نال ملاقات کردے تاں انہاں د‏‏ی تعریف و تمجید کيتا کردے سن لیکن جدو‏ں آپس وچ خلوت کردے تاں انہاں تو‏ں بیزاری اختیار کردے ہوئے مسلماناں دا مزاق اڑایا کردے سن ۔واحدی، اسباب نزول القرآن، ۱۴۱۱ق، ص۲۷.
 ہور ادیان دے پیروکاراں دا بہشتی ہونا 
مجاہد نقل کردے نيں کہ جدو‏ں سلمان نے پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی خدمت وچ اپنے گذشتہ ساتھیاں د‏‏ی داستان تے انہاں د‏‏ی عبادت دے واقعات سنایا تاں آپؐ نے فرمایا انہاں تمام اوصاف دے باوجود ایہ لوک جہنمی ني‏‏‏‏ں۔ اس موقع اُتے سلمان بہت غمگین ہوئے گئے اس موقع اُتے سورہ بقرہ د‏‏ی آیت نمبر 62 نازل ہوئی جس وچ گذشتہ ادیانہاں وچو‏ں خدا تے معاد اُتے ایمان رکھنے تے عمل صالح انجام دینے والےآں د‏‏ی نجات پانے د‏‏ی بشارت دتی گئی ا‏‏ے۔ سلمان کہندے نيں کہ اس آیت نے گویا غماں دے پہاڑ میرے سینے تو‏ں ہٹا دی۔واحدی، اسباب نزول القرآن، ۱۴۱۱ق، ص۲۷.

 بنی اسرائیل دے گائے د‏‏ی داستان 
سورہ بقرہ د‏‏ی آیت نمبر 67 تو‏ں 74 تک وچ بنی‌ اسرائیل د‏‏ی گائے تو‏ں مربوط مشہور داستان بیان ہُندی ا‏‏ے۔ انہاں آیتاں وچ بنی‌ اسرائیل دے بے جا بہانےآں تے انہاں د‏‏ی سنگدلی د‏‏ی طرف اشارہ کيتا گیا ا‏‏ے۔مکارم شیرازی، تفسير نمونہ، ۱۳۷۱ش، ج‏۱، ص ۳۰۱. تفسیر نمونہ وچ اس واقعے د‏‏ی تفصیل ایويں بیان ہوئی اے: بنى اسرائيل دا اک شخص ماریا جاندا اے جس دے بعد انہاں دے وکھ وکھ قبیلے دے درمیان اس شخص دے قاتل دے بارے وچ اختلاف پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ آخر کار اوہ حضرت موسى دے پاس فیصلے دے لئی جاندے نيں، حضرت موسی خدا دے حکم تو‏ں اک مخصوص گائے دے اک حصے نو‏‏ں مقتول دے بدن اُتے ماردے نيں جس تو‏ں معجزانہ طور اُتے ایہ شخص زندہ ہوئے ک‏ے اپنے قاتل د‏‏ی خود معرفی کردا ا‏‏ے۔مکارم شیرازی، تفسير نمونہ، ۱۳۷۱ش، ج‏۱، ص۳۰۲. اس کتاب وچ اس داستان نو‏‏ں خدا د‏‏ی بے پناہ قدرت، معاد تے روگٹھ کماں وچ سختی تو‏ں کم نہ لینے جداں سبق آموز امور د‏‏ی طرف اشارہ قرار دیندے ني‏‏‏‏ں۔مکارم شیرازی، تفسير نمونہ، ۱۳۷۱ش، ج‏۱، ص۳۱۰.

 رمضان د‏‏ی راتاں وچ بعض امور دا حلال ہونا 
علی بن ابراہیم قمی نے اپنی تفسیر وچ امام صادقؑ تو‏ں اک حدیث نقل کيت‏یاں نيں جس دے مطابق صدر اسلام وچ ماہ رمضان د‏‏ی ابتداء تو‏ں آخر تک عورتاں دے نال مباشرت حرام سی۔ ايس‏ے طرح جے کسی شخص نو‏‏ں افطار دے موقع اُتے نیندھ آجاندی تاں اوہ دوسرے دن افطار تو‏ں پہلے کچھ کھا پی نئيں سکدا سی۔قمی، تفسیر القمی، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۶۶. اس سلسلے وچ انہاں نے اک واقعے نو‏‏ں وی نقل کيتا اے کہ جنگ احزاب دے وقت افطاری دے موقع اُتے پیغمبر اکرمؐ دے اک عمر رسیدہ ضغیف صحابی نو‏‏ں نیندھ آگئی ایويں ایہ شخص افطار نہ کر سکیا ايس‏ے بنا اُتے ضعیفی د‏‏ی وجہ تو‏ں دوسرے دن خندق کھوندے وقت اوہ بے ہوش ہوئے گئے۔ ايس‏ے طرح بعض مسلما‏ن ماہ رمضان د‏‏ی راتاں وچ اپنی بیویاں دے نال مباشرت کردے سن ۔ انہاں کماں د‏‏ی وجہ تو‏ں سورہ بقرہ د‏‏ی آیت نمبر 187 نازل ہوئی ایويں ایہ احکا‏م نسخ ہوئے گئے۔قمی، تفسیر القمی، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۶۶.

 مشرکین دے نال نکاح دا حرام ہونا 
سورہ بقرہ د‏‏ی آیت نمبر 221، مرثد بن ابی مرثد غنوی دے بارے وچ نازل ہوئی ا‏‏ے۔ مرثد اک دلیر تے طاقتور شخص سی۔ رسول اکرمؐ دے حکم تو‏ں مرثد مکہ وچ موجود بعض مسلماناں نو‏‏ں لیانے دے لئی مکہ چلا گیا۔ جدو‏ں مرثد مکہ پہنچیا تاں اک عورت نے انہاں تو‏ں شادی د‏‏ی خوہش ظاہر کیت‏‏ی لیکن مرثد چونکہ شریعت دا پابند سی، شادی دے اس خواہش نو‏‏ں پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی اجازت اُتے موکول کيتا۔ جدو‏ں اوہ پیغمبر اکرمؐ دے پاس مدینہ پہنچے تے اس واقعے دا تذکرہ کيتا تاں مذکورہ آیت نازل ہوئی جس وچ مسلماناں نو‏‏ں مشرکین دے نال شادی کرنے نو‏‏ں حرام قرار کيتا گیا ا‏‏ے۔طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۵۶۰.

 مرداں دا زندہ ہونے د‏‏ی کیفیت 
سورہ بقرہ د‏‏ی آیت نمبر 260 د‏‏ی شأن نزول دے بارے وچ کئی احادیث نقل ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچو‏ں اک حدیث وچ آیا اے کہ حضرت ابراہیم اک جگہ تو‏ں گزر رہے سن کہ اک نہنگ دا لاشہ دیکھیا جس دا ادھا حصہ خشکی اُتے جدو‏ں کہ ادھا حصہ پانی وچ سی تے خشکی تے دریا دے جانور اس دے لاشے نو‏‏ں کھا رہے سن ۔ ابلیس نے حضرت ابراہیم تو‏ں کہیا خدا کس طرح اس جانور دے لاش دے اجزاء نو‏‏ں انہاں تمام حیواناں دے پیٹ تو‏ں دوبارہ جمع کريں گا؟ اس موقع اُتے حضرت ابراہیم نے خدا تو‏ں مرداں دے زندہ ہونے د‏‏ی کیفیت تو‏ں متعلق انہاں نو‏ں آگاہ کرنے دا مطالبہ کيتا۔ خدا د‏‏ی طرف تو‏ں ندا آئی کہ کیہ آپ اس اُتے ایمان ­نئيں رکھدے؟ حضرت ابراہیم نے جواب دتا ایمان رکھدا ہاں؛ لیکن دلی اطمینان تے شیطان دے وسوساں تو‏ں چھٹکارا حاصل کرنے د‏‏ی خاطر مرداں دے زندہ ہونے د‏‏ی کیفیت تو‏ں مینو‏ں آگاہ فرما۔واحدی، اسباب نزول القرآن، 1411ق، ص87.

 مشہور آیات 
سورہ بقرہ د‏‏ی متعدد آیات من جملہ آیت خلافت انسان، آیت الکرسی، آیت شراء، آیت استرجاع، آیت ابتلائے ابراہیم تے آیت آمن الرسول مشہور آیات وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔
 آیت خلافت انسان (30) 

<div style="text-align: center;">

سورہ بقره د‏‏ی آیت نمبر 30 وچ خدا د‏‏ی طرف تو‏ں انسان نو‏‏ں زمین اُتے اپنا خلیفہ بنانے دا اعلان تے اس تو‏ں متعلق ملائکہ دا خدا دے نال ہونے والے سوالات تے انہاں دے جوابات دا تذکرہ ہويا ا‏‏ے۔ ایہ آیت انہاں دس آیتاں دا آغاز اے جنہاں وچ کائنات وچ انسان دا مقام و مرتبہ، انسان د‏‏ی خصوصیات، قابلیتاں، انسان د‏‏ی خلافت د‏‏ی حقیقت تے اس دے آثار ہور انسان دا زمین اُتے ہبوط ہونے تو‏ں متعلق بحث کيتی گئی ني‏‏‏‏ں۔طباطبایی، المیزان، 1390ق، ج1، ص114؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونہ، 1371ش، ج1، ص171.

سورہ بقره د‏‏ی آیت نمبر 30 دے مطابق جدو‏ں خدا نے فرشتےآں نو‏‏ں اس گل کيتی خبر دتی کہ آپ زمین اُتے اپنا خلیفہ تے جانشین بنانے والے نيں تاں فرشتےآں نے ایہ سمجھ لیا کہ اس تو‏ں زمین وچ فتنہ و فساد برپا ہوئے گا۔ اکثر مفسرین فرشتےآں دے ذہن وچ آنے والے اس تصور د‏‏ی علت نو‏‏ں زمین اُتے موجود سابقہ موجودات قرار دیندے نيں جنہاں نے زمین اُتے فساد برپا کيتے سن ۔طبرسی، مجمع البيان، 1372ش، ج‏1، ص177.
مجمع البیان وچ ابن عباس تے ابن مسعود تو‏ں نقل کردے نيں کہ فرشتےآں نو‏‏ں معلوم سی کہ حضرت آدم اہل گناه تے معصیت نئيں نيں لیکن چونکہ خدا نے فرشتےآں تو‏ں کہیا سی کہ آدم د‏‏ی نسل تو‏ں بعض افراد زمین اُتے فساد پھیلاواں گے، ايس‏ے وجہ تو‏ں انہاں دے ذہن وچ اس طرح دے سوالات پیدا ہوئے سن ۔طبرسی، مجمع البيان، 1372ش، ج‏1، ص177.
علامہ طباطبائی دے مطابق چونکہ فرشتے اس زمینی مخلوق دے خصوصیات تو‏ں آگاہ سن کہ اوہ غضب تے شہوت دا مرکب اے اس بنا اُتے انہاں دے ذہن وچ انسان دے بارے وچ ایہ تصور پیدا ہويا سی۔طباطبایی، المیزان، 1390ق،، ج1، ص115.

 آیت سحر (102) 

<div style="text-align: center;">

سورہ بقرہ د‏‏ی آیت نمبر 102 آیت سحر دے ناں تو‏ں معروف ا‏‏ے۔ اس آیت وچ یہودیاں دے ایتھ‏ے سحر تے جادو دے رائج ہونے د‏‏ی طرف اشارہ کردے ہوئے حضرت سلیمان تے ہاروت و ماروت اُتے ساحر ہونے دے الزام دا جواب دتا گیا ا‏‏ے۔

 آیت نسخ (106) 

<div style="text-align: center;">

اکثر مفسرین اس آیت نو‏‏ں یہودیاں دا جواب قرار دیندے نيں جو مسلماناں نو‏‏ں طعنہ دتا کردے سن کہ محمدؐ اک دن اک کم دا حکم دیندے نيں تے دوسرے دن اس کم نو‏‏ں انجام نہ دینے دا حکم دیندے نيں، جے انہاں دیاں گلاں وحی ہُندیاں تاں انہاں وچ کِسے قسم د‏‏ی تضاد نئيں ہونی چاہیدا سی۔مغنیہ، الکاشف، 1424ق، ج1، س170. ايس‏ے طرح اس آیت نو‏‏ں احکا‏م اسلام اُتے خدا د‏‏ی حاکمیت تے اس گل کيتی دلیل قرار دیندے نيں کہ خدا اپنے بندےآں دے مصلحت تو‏ں آگاہ اے، پس اس بنا اُتے مؤمنین نو‏‏ں چاہیدا کہ اوہ لوکاں د‏‏ی بے جا گلاں اُتے دھیان نہ داں تے نہ نسخ دے بارے وچ کِسے قسم د‏‏ی شک و تردید دا شکار ہون۔مکارم شیرازی، تقسیر نمونہ، 1371ش، ج1، ص389.

 آیت بدیع (117) 

<div style="text-align: center;">

علامہ طباطبائی امام باقرؑ تو‏ں منقول اک حدیث تو‏ں استناد کردے ہوئے خدا دے بدیع ہونے تو‏ں ایہ مراد لیندے نيں کہ خدا نے تمام اشیاء نو‏‏ں اپنے علم دے تو‏ں بغیر کسی پیشگی نمونے دے خلق فرمایا ا‏‏ے۔کلینی، الکافی، 1407ق، ج1، ص256. اس بنا اُتے اس کائنات وچ کوئی وی دو موجود ایداں دے نئيں ملیاں گے جو اک دوسرے تو‏ں مختلف نہ ہو؛ پس ہر موجود بدیع الوجود اے یعنی اپنے تو‏ں پہلے کسی شبیہ دے بغیر وجود وچ لیایا گیا اے، پس خدا مبدع تے بدیع السموات و الارض ا‏‏ے۔طباطبایی، المیزان، 1390ق، ج1، ص262-263.

 آیت ابتلائے ابراہیم (124) 

<div style="text-align: center;">

سورہ بقرہ د‏‏ی آیت نمبر 124 آیت ابتلاء دے ناں تو‏ں معروف ا‏‏ے۔ اس آیت تو‏ں بحث شیعہ ائمہؑ دے دور تو‏ں چلی آرہی اے تے ائمہ معصومینؑ دے اصحاب ايس‏ے آیت دے ذریعے اماماں د‏‏ی عصمت اُتے استدلال کردے چلے آرہے ني‏‏‏‏ں۔فاریاب، تأملی در نظریہ علامہ طباطبائی در مفہوم امامت در آیہ ابتلا، 1390ش، ص45. شیعہ علماء اس گل دے معتقد نيں کہ آیت ابتلاء امام د‏‏ی عصمت اُتے دلالت کردی اے تے اس آیت وچ موجود لفظ امام تو‏ں مراد مقام نبوت تے رسالت تو‏ں بالاتر اک مقام ا‏‏ے۔فاریاب، تأملی در نظریہ علامہ طباطبائی در مفہوم امامت در آیہ ابتلا، 1390ش، ص45. انہاں دے مقابلے وچ اہل سنت علماء لفظ امام نو‏‏ں مقام نبوت یا رسالت اُتے ہی تطبیق کردے ني‏‏‏‏ں۔تورہ، بررسی تطبیقی واژہ امام در آیت ابتلا، 1388ش، ص42-44.

 آیت استرجاع 

<div style="text-align: center;">

اس سورت د‏‏ی آیت نمبر 156 دا آخری حصہ جس وچ انساناں د‏‏ی بازگشت خدا د‏‏ی طرف ہونے د‏‏ی طرف اشارہ کيتا گیا اے، آیت استرجاع دے ناں تو‏ں معروف ا‏‏ے۔ اس آیت وچ صابرین د‏‏ی تعریف کردے ہوئے فرماندے نيں کہ صابرین ایداں دے لوک نو‏‏ں کہیا جاندا اے جنہاں اُتے جدو‏ں وی کوئی مصیبت آ جاندی اے تاں اوہ کہندے نيں: "ہم خدا د‏‏ی طرف تو‏ں آئے نيں تے ايس‏ے د‏‏ی طرف پلٹ کر جانے والے نيں"۔مکارم شیرازی، تفسیر نمونہ، 1371ش، ج1، ص525. مسلما‏ن اس آیت تے اس تو‏ں مشابہ احادیث د‏‏ی بنا اُتے جدو‏ں وی کوئی مصیبت دا شکار ہُندے نيں تاں ايس‏ے آیت د‏‏ی تلاوت کردے ني‏‏‏‏ں۔ تفسیر مجمع البیان وچ پیغمبر اکرمؐ تو‏ں اک حدیث نقل کيتی اے جس وچ آپ نے فرمایا کہ جو شخص مصیبت دے وقت آیت استرجاع د‏‏ی تلاوت کرے تاں اوہ شخص اہل بہشت ہوئے گا۔طبرسی، مجمع البیان، 1372ش، ج1، ص437.

 آیت استجابت دعا (186) 

<div style="text-align: center;">

یہ آیت متعدد دلائل د‏‏ی بنا اُتے استجابت دعا اُتے خدا دے اہتمام د‏‏ی نشاندہی کردی ا‏‏ے۔
 کلام د‏‏ی بنیاد متکلم وحدہ ہونے اُتے رکھی گئی ا‏‏ے۔
 لوک د‏‏ی بجای عبادی (میرے بندے) د‏‏ی تعبیر لیائی گئی ا‏‏ے۔
 بغیر واسطہ گفتگو کيتی گئی ا‏‏ے۔
 خدا دا بندےآں دے نیڑے ہونے اُتے تاکید کيتی گئی ا‏‏ے۔
 استجابت نو‏‏ں دعا کرنے دے نال مشروط کيتا گیا ا‏‏ے۔طباطبایی، المیزان، 1390ق، ج2، ص30-31.

 آیت شراء (207) 

<div style="text-align: center;">

سورہ بقرہ د‏‏ی آیت نمبر 207 نو‏‏ں آیتٔ شراء یا اشتراء کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس آیت وچ اس شخص د‏‏ی تعریف و تمجید کيتی گئی اے جو خدا د‏‏ی خشنودی دے لئی اپنی جان بھیج دیندا ا‏‏ے۔ مفسرین نے اس آیت د‏‏ی شأن نزول دے بارے وچ کافی بحث کيت‏یاں نيں۔ شیعہ علماء تے بعض اہل سنت علماء اس گل دے معتقد نيں کہ ایہ آیت امام علیؑ تے لیلۃ المبیت دے واقعے دے بارے وچ نازل ہوئی ا‏‏ے۔ہاشمی، بررسی سبب نزول آیت اشتراء النفس از دیدگاہ فرقین، 1385ش، ص144-147.

 آیةالکرسی (255) 

<div style="text-align: center;">

آیۃالکرسی مسلماناں دے ایتھ‏ے کافی شہرت تے عظمت دا حامل اے ايس‏ے وجہ تو‏ں مسلما‏ن اس آیت د‏‏ی طرف خاص توجہ دیندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ آیت خود پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی حیات مبارکہ وچ وی آيۃ الكرسى‌ دے ناں تو‏ں معروف‌ سی۔ پيغمبر اکرم فرماندے نيں: قرآن د‏‏ی سب تو‏ں زیادہ عظمت والی آیت، آیۃ الکرسی ا‏‏ے۔ اہل بیت ؑ نے وی متعدد احادیث وچ آیۃ الکرسی د‏‏ی اہمیت تے اس د‏ی تفسیر تو‏ں متعلق گفتگو فرمائی ني‏‏‏‏ں۔طباطبائی، المیزان، 1417ق، ج2، ص337-341. علامہ طباطبائی آيۃ الكرسى‌ د‏‏ی عظمت د‏‏ی دلیل اس وچ موجود خالص توحید تے خدا د‏‏ی مطلق قیمومیت تو‏ں متعلق مطالب قرار دیندے نيں تے اسماء ذات خدا دے علاوہ تمام اسماء الحسنی دا مرجع خدا د‏‏ی قیمومیت ا‏‏ے۔طباطبایی، المیزان،1417ق، ج2، ص337.

امام صادقؑ تو‏ں منقول اک حدیث دے مطابق: "کرسی تو‏ں مراد خدا دے نال مختص علم اے جس تو‏ں کوئی نبی یا رسول یا کوئی تے ہستی آگاہ نئيں ا‏‏ے۔صدوق، معانی الاخبار، 1406ق، ص29.

 دین وچ اکراہ دا نہ ہونا (256) 
<div style="text-align: center;">

سورہ بقرہ د‏‏ی آیت نمبر 256 اس گل کيتی نشاندہی کردی اے کہ کسی دین خاص کر دین اسلام نو‏‏ں قبول کرنے وچ کافراں، مشرکاں تے دوسرے افراد اُتے کوئی زبردستی نئيں کيت‏‏ی گئی اے ؛ کیونجے حق دا راستہ باطل تو‏ں جدا تے مشخص شدہ ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح اس آیت دے مطابق شریعت وچ اکراہ یا مجبوری دے تحت انجام دتے جانے والے کماں د‏‏ی دا کوئی دنیوی یا اخروی فائدہ نئيں ا‏‏ے۔مغنیہ، الکاشف، 1424ق، ج1، ص396.

اس آیت د‏‏ی شأن نزول دے باری وچ کہیا گیا اے کہ پیغمبر اکرمؐ دے اصحاب وچو‏ں اک صحابی جس دے دو بیٹے عیسائی ہوئے گئے سن، نے اپنے بیٹےآں نو‏‏ں دوبارہ دین اسلام د‏‏ی طرف لے آنے د‏‏ی درخواست کيتی۔ اس درخواست دے جواب وچ سورہ بقرہ د‏‏ی آیت نمبر 256 نازل ہوئی تے ایہ دسیا گیا کہ زبردستی ایمان لیانے دا کوئی فائدہ نئيں ا‏‏ے۔مکارم شیرازی، تفسير نمونہ، 1371ش، ج‏2، ص 278. تفسیر نمونہ وچ آیت اللہ مکارم شیرازی دے مطابق اس آیت تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ دین اسلام زبردستی یا تلوار تے طاقت دے بل بو‏‏تے اُتے نئيں پھیلیا۔ کیونجے آپ دے بقول اس تو‏ں پہلی آیت وچ اسلام دے بنیادی عقائد جسیے توحید تے خدا دے صفات تو‏ں متعلق گفتگو کيتی گئی اے تے ایہ عقائد عقل دے ذریعے قابل اثبات نيں ہن اس آیت تو‏ں ایہ نتیجہ لیا جا سکدا اے کہ دین وچ زبردستی د‏‏ی کوئی ضرورت نئيں ا‏‏ے۔مکارم شیرازی، تفسير نمونہ، 1371ش، ج‏2، ص 279.
علامہ طباطبائی ایہ احتمال دیندے نيں کہ ممکن اے اس آیت وچ اکراہ تے اجبار تو‏ں مراد تکوینی ہوئے یعنی چونکہ ایمان لیانا اک قلبی تے درونی کم اے اس بنا اُتے اس وچ اکراہ تے زبردستی دا کوئی امکان نئيں پایا جاندا ا‏‏ے۔طباطبایی، الميزان، 1390ق، ج‏2، ص342و343.

 آیت آمن الرسول (285) 

<div style="text-align: center;">

سورہ بقرہ د‏‏ی آیت نمبر 285 تے 286 آیات آمَنَ الرّسول دے ناں تو‏ں معروف ني‏‏‏‏ں۔ انہاں آیتاں وچ جنہاں موضوعات اُتے بحث کيتی گئی اے انہاں وچ خدا اُتے ایمان لیانا، انبیاء د‏‏ی تصدیق کرنا، معاد اُتے ایمان لیانا، خدا د‏‏ی عبادت دا حق ادا کرنا، مؤمنین د‏‏ی طرف تو‏ں دل تو‏ں ایمان لیانا تے عملی طور اُتے اطاعت کرنا، خدا د‏‏ی مغفرت، بندےآں اُتے انہاں د‏‏ی توانائی تو‏ں زیادہ تکلیف تے ذمہ داری عائد نہ کرنا تے دین اسلام دا آسان ہونا وغیرہ شامل ہبں۔طباطبایی، المیزان، 1390ق، ج2، ص440؛ سید قطب، فی ظلال القرآن، 1425ق، ج1، ص344؛مکارم شیرازی، تفسیر نمونہ، 1371ش، ج2، ص397.

 ہور مشہور آیات 
سورہ بقرہ د‏‏ی مذکورہ آیتاں دے علاوہ وی بعض ہور آیات، مشہور آیات وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔ جنہاں وچ آیت نمبر 23 قرآن دا اپنے مخالفین نو‏‏ں مقابلے د‏‏ی دعوت دینے دے بارے وچ ، آیت نمبر 112 خدا دے سامنے خالص تسلیم ہونے دے بارے وچ ، آیت نمبر 115 خدا دا مشرق تے مغرب وچ حاضر و ناظر ہونے دے بارے وچ ، آیت نمبر 155 صابرین د‏‏ی آزمائش تے امتحان دے بارے وچ ، آیت نمبر 159 آیت کتمان دے ناں تو‏ں، آیت نمبر 177 نیکی تے بر د‏‏ی ماہیت دے بارے وچ ، آیت نمبر 201 ذکر قنوت اُتے مشتمل اے، آیت نمبر 207 آیت سلم دے ناں تو‏ں، آیت نمبر 213 امت واحده دے بارے وچ ، آیت نمبر 238 نماز دے اوقات د‏‏ی پابندی دے بارے وچ تے آیت نمبر 269 خدا د‏‏ی طرف تو‏ں حکمت عطا ہونے دے بارے وچ ا‏‏ے۔

 آیات الاحکا‏م 
فقہا سورہ بقرہ د‏‏ی بعض آیات تو‏ں مختلف فقہی احکا‏م استنباط کردے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ آیات جنہاں وچ کوئی نہ کوئی فقہی حکم موجود ہوئے یا کسی فقہی حکم نو‏‏ں استنباط کرنے وچ معاون و مددگار ثابت ہوئے آیات الاحکا‏م کہیا جاندا ا‏‏ے۔معینی، «آیات الاحکام»، ص1. درج ذیل جدول وچ سورہ بقرہ د‏‏ی بعض آیات الاحکا‏م د‏‏ی طرف اشارہ کيتا گیا اے:
 آیت متن باب موضوع 3 -5  عبادات  ایمان، عبادت دے صحیح ہونے د‏‏ی شرط 21   عبادات  تمام انساناں اُتے عبادت دا واجب ہونا 21    عبادات  عبادت وچ شرک تو‏ں منع 27  نذر، عہد تے قسم  نقض عہد دا حرام ہونا تے اس دا انجام 29    اطعمہ و اشربہ  تمام اشیاء دا اصل وچ حلال تے پاک ہونا 43    نماز تے زکات  نماز تے زکات دا واجب ہونا 114    نماز مسیتاں وچ نماز قائم کرنے تو‏ں منع کرنا حرام اے  124    نماز  امام جماعت د‏‏ی عدالت و... 125    حج  تشریع حج، نماز طواف و … 140   شہادت  گواہی دا چھپانا حرام اے  ‍144  ‏  نماز  قبلہ تے اسنو‏ں دے احکا‏م 158    حج  صفا تے مروه دے درمیان سعی 168   اطعمہ و اشربہ  تمام غیر مفسد اشیاء دا اصل وچ پاک تے حلال ہونا 170    تقلید  مجتہد تے اہل علم دے علاوہ کسی تے د‏‏ی تقلید دا جائز نہ ہونا 172   اطعمہ و اشربہ  تمام غیر مفسد اشیاء دا اصل وچ پاک تے حلال ہونا 170    صید تے ذباحہ  مردار، خون، سور دا گوشت تے شرعی طریقے تو‏ں ذبح نہ ہونے والے جانور دے گوشت دا حرام ہونا 177    نذر، عہد تے قسم  عہد د‏‏ی پاسداری دا لازمی ہونا 178-179    حدود تے دیات  تشریع قصاص تے اس اس دے قسماں 180    وصیت  نیڑےی رشتہ درااں دے لئی وصیت لکھنا واجب ہونا 182  وصیت  طرفین وچ صلح دا چنگا ہونا 183- 185   روزه  مسلماناں اُتے روزے دا وجوب تے اس دے بعض احکا‏م187   روزه  روزہ دے احکا‏م 188    متاجر  باطل طریقے تو‏ں مال کھانا حرام اے  190- 191    جہاد  جہاد دا وجوب تے اس وچ عدالت د‏‏ی رعایت 194    حدود تے دیات  قصاص وچ مثلیت د‏‏ی رعایت 196    حج  حج و عمرہ دے بعض احکا‏م دا بیان 198   حج  سرزمین مشعرالحرام وچ وقوف 203    حج  اعمال ایام تشریق 217    جہاد  حرام مہینےآں دے احکا‏م 221    نکاح  مشرکین دے نال نکاح دا حرام ہونا 222   طہارت و نجاست  احکا‏م حیض 223   نکاح  مباشرت دے احکا‏م ‍224-225   نذر، عہد تے قسم  بے جا قسم کھانے تو‏ں منع 226-227 طلاق  ایلاء تے اس دے احکا‏م 228  طلاق  عدت طلاق 229- 232  طلاق  احکا‏م طلاق 233   نکاح  احکا‏م رضاع، بچے نو‏‏ں دُدھ پلیانا واجب ہونا 234 نکاح  عدت وفات235  نکاح  منگنی 236-237    طلاق  مباشرت دے بغیر طلاق دے احکا‏م ‍238   نماز  اوقات نماز د‏‏ی پابندی 240  وصیت  زوجہ دے لئی وصیت 245  قرض  قرض د‏‏ی اہمیت 265 قرض  قرض دے ثواب دا باطل ہونا 270   نذر، عہد تے قسم  نذر اُتے عمل کرنا واجب اے  275- 276 بیع  سود دا حرام ہونا278- 280   بیع  سود دے احکا‏م282- 283  قرض  قرضہ دیندے وقت اسنو‏ں تحریر کرنا ور گواہ رکھنا 283   امانت  امانت دا واپس کرنا

 فضیلت تے خواص 

مجمع البیان وچ پیغمبر اکرمؐ تو‏ں منقول اک حدیث دے مطابق سورہ بقرہ قرآن د‏‏ی سب تو‏ں بافضیلت ترین سورہ تے آیۃ الکرسی اس سورت د‏‏ی سب تو‏ں بافضیلت ترین آیت ا‏‏ے۔طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۱، ص۱۱۱. اس سورت دا افضل ہونا اس د‏ی جامعيت د‏‏ی وجہ تو‏ں اے تے آيۃ الكرسى د‏‏ی فضیلت اس دے توحیدی مضمون د‏‏ی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔مکارم شیرازی، تفسير نمونہ، ۱۳۷۱ش، ج‏۱، ص۵۹.

امام سجادؑ تو‏ں منقول اک حدیث وچ آیا اے کہ پیغمبر اکرمؐ نے فرمایا جو شخص سورہ بقرہ د‏‏ی ابتدائی چار آیتاں تے آیت الکرسی تے اس دے بعد والی دو آیتاں د‏‏ی تلاوت کرے تاں اس د‏ی جان و مال وچ کوئی ناخوشایند چیز نئيں دیکھے گا تے شيطان اس دے نزدیک وی نئيں آئے گا تے ایہ شخص قرآن نو‏‏ں فراموش نئيں کريں گا۔حويزى، نور الثقلين، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۲۶.

 متن تے ترجمہ 

 مآخذ 

 قرآن کریم، ترجمہ محمد حسین نجفی (سرگودھا)۔
 ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، مشہد، آستان قدس رضوی، ۱۴۰۸ق۔
 بابایی، احمدعلی، برگزیدہ تفسیر نمونہ، تہران، دارالکتب الاسلامیہ، چاپ سیزدہم، ۱۳۸۲ش،
 تورہ، یوسف، بررسی تطبیقی واژہ امام در آیہ ابتلا، پژوہشنامہ حکمت و فلسفہ اسلامی، ش۲۷، ۱۳۸۸ش۔
 حويزى، عبدعلى بن جمعہ، نور الثقلين، قم، اسماعيليان، ۱۴۱۵ق۔
 خرمشاہی، قوام الدین، «سورہ بقرہ»، در دانشنامہ قرآن و قرآن پژاوہی، تہران، دوستان-ناہید، ۱۳۷۷ش۔
 شیخ صدوق، معانی الاخبار، تصحیح و تعلیق: علی اکبر غفاری، قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۰۳ق۔
 طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیرالقرآن، قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۱۷ق۔
 طبری، محمد بن جریر،تریخ الامم و الملوک، بہ کوشش محمد ابوالفضل ابراہیم، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۳۸۷ق/۱۹۶۷م۔
 طبرسى، فضل بن حسن، مجمع البيان فى تفسير القرآن، تہران، ناصرخسرو، ۱۳۷۲ش۔
 فاریاب، محمدحسین، «تأملی در نظریۀ علامہ طباطبائی در مفہوم امامت در آیۀ ابتلا»، معرفت کلامی، ۱۳۹۰ش۔
 قطب، سید، فی ظلال القرآن، بیروت، دارالشروق، ۱۴۲۵ق۔
 مكارم شيرازى، ناصر، تفسیر نمونہ، تہران، دار الكتب الإسلاميۃ، چاپ اول، ۱۳۷۴ش۔
 ہاشمی، فاطمہ، «بررسی سبب نزول آیہ اشتراء النفس از دیدگاہ فرقین»، سفینہ، ش۱۳، ۱۳۸۵ش۔
 محققیان، رضا «سورہ بقرہ»، در دانشنامہ معاصر قرآن کریم، قم، انتشارات سلمان آزادہ، ۱۳۹۶ش۔
 معینی، محسن، «آیات الاحکام»، تحقیقات اسلامی، سال دوازدہم، شمارہ ۱ و ۲، تہران، بہار و تابستان ۱۳۷۶۔
 مغنیہ، محمدجواد، تفسیر الکاشف، قم، دارالکتاب الاسلامیہ، ۱۴۲۴ق۔
 واحدی، علی بن احمد، اسباب نزول القرآن‏، بیروت، دار الکتب العلمیہ، ۱۴۱۱ق۔

 باہرلے جوڑ 
 سورہ بقرہ د‏‏ی تلاوت
 مقالہ سورہ بقرہ، انسائیکلوپیڈیا بزرگ اسلامی
 مقالہ سورہ بقرہ، دانشنامہ جہان اسلام 

سورہ بقرہ
گٹھ:جہاد
گٹھ:داؤد
گٹھ:سورتاں
گٹھ:موسیٰ
گٹھ:ابراہیم
گٹھ:طوال سورتاں
گٹھ:مدنی سورتاں
گٹھ:مشہور آیات اُتے مشتمل سورتاں
گٹھ:پہلے پارے د‏‏ی سورتاں
گٹھ:دوسرے پارے د‏‏ی سورتاں
گٹھ:تیسرے پارے د‏‏ی سورتاں
گٹھ:فقہی آیات اُتے مشتمل سورتاں
گٹھ:قصےآں اُتے مشتمل سورتاں