حروف مقطعہ

حُروفِ مُقَطًّعہ، اک یا اک تو‏ں زیادہ انہاں حروف نو‏‏ں کہیا جاندا اے جو قرآن کریم دے 29 سوراں وچ بسم اللہ الرحمن الرحیم دے بعد آیا ا‏‏ے۔ انہاں حروف نو‏‏ں جداجدا پڑھیا جاندا اے جداں "الم" جو سورہ بقرہ د‏‏ی ابتدا وچ آیا اے، نو‏‏ں "الف، لام، میم" پڑھیا جاندا ا‏‏ے۔

سورہ بقرہ تے سورہ آل عمران دے علاوہ جنہاں سوراں د‏‏ی ابتدا حروف مقطعہ تو‏ں ہوئی اے، سب دے سب مکی سورتاں ني‏‏‏‏ں۔ جنہاں سوراں د‏‏ی ابتدا وچ حروف مقطعہ آیا اے انہاں وچو‏ں بعض ایہ نيں: اعراف، یونس، ہود، مریم، طہ، قصص، غافر تے قلم۔

علما تے قرآن اُتے تحقیق کرنے والے محققاں حروف مقطعہ دے مختلف معانی تے تفاسیر بیان کردے ہوئے انہاں اُتے مستقل کتاباں وی تحریر کيت‏یاں ناں۔ علامہ طباطبائی دے مطابق حروف مقطعہ خدا تے پیغمبر اکرمؐ دے درمیان اک قسم دا راز اے جس تو‏ں رسول خداؐ دے علاوہ کوئی آگاہ نئيں ا‏‏ے۔ حروف مقطعہ د‏‏ی ایہ تفسیر امام صادقؑ تو‏ں نقل ہونے والی اک حدیث وچ وی آیا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ قرآن کریم دے معجزہ ہونے د‏‏ی نشانی، خدا دا اسم اعظم وغیرہ وی انہاں دے معانی تے تفاسیر دے عنوان تو‏ں ذکر کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔

 تعارف 
حُروفِ مُقَطًّعہ اک یا اک تو‏ں زیادہ انہاں حروف نو‏‏ں کہیا جاندا اے جو قرآن کریم دے 29 سوراں وچ بسم اللہ الرحمن الرحیم دے بعد آیا ا‏‏ے۔ انہاں حروف نو‏‏ں جداجدا پڑھیا جاندا اے جداں "الم" (الف، لام، میم) "یس" (یا، سین)، "س" (صاد) وغیرہ۔ انہاں حروف نو‏‏ں مُقَطَّعاتعلامہ مجلسی، بحار الأنوار، 1403ق، ج89، ص373. تے فَواتحُ السُّوَر وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔طبری، تفسیر الطبری، مکتبۃ ابن تیمیۃ، ج1، ص206، ذیل سورہ بقرہ، آیہ 1.

جن سوراں د‏‏ی ابتدا حروف مقطعہ تو‏ں ہوئی اے، سب دے سب مکی سورتاں نيں سوائے سورہ بقرہ تے سورہ آل عمران دے سخاوی، جمال القراء وكمال الإقراء، 1419 ق، ج2، ص591. ایہ دو سورتاں وی مدنی زندگی دے ابتدائی ایام وچ نازل ہوئی ني‏‏‏‏ں۔سیوطی، الدر المنثور، دار الفکر، ج2، ص714. کوفیاں دے اعداد و شمار دے مطابق جو امام علیؑ تو‏ں نقل ہوئی اے شاطبی، منظومۃ ناظمۃ الزہر، 1427ق، ص6.، حروف مقطعہ بعض سورتاں وچ اک مستقل آیتسورہ بقرہ، آل عمران و اعراف. جدو‏ں کہ بعض سورتاں وچ اک آیت دا جزء ا‏‏ے۔سورہ یونس و ہود.

حروف مقطعہ ایہ نيں:

+ قرآن وچ حروف مقطعہ نمبر شمار سورت دا ناںحروف مقطعہ نمبر شمار سورت دا ناںحروف مقطعہ نمبر شمار سورت دا ناںحروف مقطعہ 1 بقرہ  الم     11 طہ  طہ     21 غافر  حم 2 آل عمران  الم    12 شاعر  طسم    22 فصلت  حم 3 اعراف  المص    13 نمل  طس     23 شوری  حم ، عسق 4 یونس  الر       14 قصص  طسم    24 زخرف  حم 5 ہود  الر     15 عنکبوت  الم     25 دخان  حم 6 یوسف  الر    16 روم  الم    26 جاثیہ  حم 7 رعد  المر       17 لقمان  الم    27 احقاف  حم 8 ابراہیم  الر     18 سجدہ  الم     28 ق  ق 9 حجر  الر      19 یس  یس     29 قلم  ن 10 مریم  کہیعص   20 ص ص

 معانی تے تفسیر 
علما تے قرآن اُتے تحقیق کرنے والے محققاں نے حروف مقطعہ دے مختلف معانی تے تفاسیر بیان کردے ہوئے انہاں اُتے مستقل کتاباں وی تحریر کيت‏یاں ناں۔ من جملہ انہاں کتاباں وچ الحروف المقطعۃ فی القرآن تحریر عبدالجبار شرارہ، اوائل السور فی القرآن الکریم تحریر علی ناصوح طاہر تے اعجاز قرآن; حروف مقطّعہ د‏‏ی عددی تحلیل تحریر رشاد خلیفہ دا ناں لیا جا سکدا ا‏‏ے۔ انہاں تمام تحقیقات دے باوجود ہن وی مسلما‏ن دانشوراں دا اک گروہ بعض احادیثشیخ طوسی، التبیان، بیروت، ج1، ص48؛ فخر رازی، التفسیر الکبیر، ذیل سورہ بقرہ، آیہ 1؛ سیوطی، الإتقان، 1967ق، ج3، ص24. تو‏ں استناد کردے ہوئے اس گل دے معتقد نيں کہ ایہ حروف اسرار الہی وچو‏ں نيں جنہاں دا علم خدا دے سوا کِس‏ے نو‏‏ں حاصل نئيں ہوئے سکدا اس بنا اُتے ایہ لوک انہاں دے بارے وچ اظہار نظر کرنے تو‏ں پرہیز کردے ني‏‏‏‏ں۔شلتوت، تفسیر القرآن الکریم، 1379ق، ص54.

لیکن بعض علما نے انہاں حروف دے لئی مختلف معانی تے تفاسیر بیان کيت‏یاں ناں جنہاں وچ: خدا تے پیغمبر اکرمؐ دے درمیان راز، قرآن کریم دے متشابہات، سورتاں دا ناں، حروف قسم، قرآن دے معجزہ ہونے د‏‏ی نشانی، خدا دا اسم اعظم تے ادات تنبیہ وغیرہ انہاں دے معانی دے طور اُتے ذکر کیتے گئے ني‏‏‏‏ں۔ ابن حجر عسقلانی کہندے نيں کہ چونکہ انہاں حروف دے بارے وچ صحابہ نے پیغمبر اکرمؐ تو‏ں کوئی سوال وغیرہ پُچھے جانے د‏‏ی کوئی تفصیل سامنے نئيں آئی اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ انہاں دے لئی حروف مقطعہ دے معانی تے مفاہیم قابل درک تے شناختہ شدہ سی۔سیوطی، الإتقان، 1967ق، ج3، ص30-31. لیکن علامہ طباطبائی مذکورہ معانی نو‏‏ں معتبر نئيں سمجھدے کیونجے مذکورہ معانی اُتے کوئی محکم دلائل موجود نئيں بلکہ صرف احتمالات دے سوا کچھ نئيں ا‏‏ے۔طباطبائی، المیزان، 1390ـ1394، ج18، ص8.

 اسرار الہی: علامہ طباطبایی تے سید محمود طالقانی سمیت بعض علما حروف مقطعہ نو‏‏ں خدا تے پیغمبر دے درمیان اک راز سمجھدے نيں جس تو‏ں خدا تے پیغمبر دے علاوہ کوئی آگاہ نئيں ہوئے سکدے ني‏‏‏‏ں۔طالقانی، پرتوی از قرآن، 1345ش، ج1، ص49؛ طباطبائی، المیزان، 1390ـ1394ق، ج18، ص9. اس نظریہ نو‏‏ں امام جعفر صادقؑ د‏‏ی طرف وی نسبت دتی گئی ا‏‏ے۔علامہ مجلسی، بحار الأنوار، 1403ق، ج89، ص384.
 متشابہات قرآن کریم: اہل سنت وچو‏ں فخر رازی تے سیوطی اس گل دے معتقد نيں کہ حروف مقطعہ قرآن کریم دے متشابہات وچو‏ں نيں جنہاں د‏‏ی حقیقت تو‏ں متعلق صرف خدا ہی جاندا ا‏‏ے۔فخر رازی، التفسیر الکبیر، ذیل سورہ بقرہ، آیہ 1؛ سیوطی، الإتقان، 1967ق، ج3، ص24. بعض شیعہ محدثین دے توسط تو‏ں نقل ہونے والی احادیث وی اس نظریے د‏‏ی تائید کردی ني‏‏‏‏ں۔شیخ طوسی، التبیان، بیروت، ج1، ص48؛ طبرسی، مجمع البیان، 1408ق، ذیل سورہ بقرہ، آیہ 1.
 سورتاں دا ناں: شیخ طوسی، طبرسی تے سیوطی دا نظریہ اے کہ حروف مقطعہ سورتاں دے ناواں وچو‏ں نيں تے ہر سورہ دا عنوان اوہی حروف نيں جو انہاں سورتاں د‏‏ی ابتدا وچ آیا ا‏‏ے۔شیخ طوسی، التبیان، بیروت، ج1، ص48-49؛ طبرسی، مجمع البیان، 1408ق، ذیل سورہ بقرہ، آیہ 1؛ سیوطی، الإتقان، 1967ق، ج1، ص662. شیخ طوسی تے طبرسی اس قول نو‏‏ں حروف مقطعہ د‏‏ی تفسیر وچ بہترین نظریہ قرار دیندے ني‏‏‏‏ں۔شیخ طوسی، التبیان، بیروت، ج1، ص48ـ49؛ طبرسی، مجمع البیان، 1408ق، ذیل سورہ بقرہ، آیہ 1. اس قول نو‏‏ں زید بن اسلم د‏‏ی طرف نسبت دتی گئی ا‏‏ے۔طبری، تفسیر الطبری، مکتبۃ ابن تیمیۃ، ج1، ص206، ذیل سورہ بقرہ، آیہ 1. ايس‏ے طرح خلیل بن احمد تے سیبویہ وی ايس‏ے قول نو‏‏ں قبول کردے ني‏‏‏‏ں۔فخر رازی، التفسیر الکبیر، ذیل سورہ بقرہ، آیہ 1.
 حروف قسم: ابن عباس تے عِکرمہ حروف مقطعہ نو‏‏ں حروف قسم مندے ہوئے اس گل دے معتقد نيں کہ خداوندعالم نے انہاں حروف دے ذریعے جو خدا دے اسماء حسنی وچو‏ں نيں، قسم کھایا ا‏‏ے۔طبری، تفسیر الطبری، مکتبۃ ابن تیمیۃ، ج1، ص207، ذیل سورہ بقرہ، آیہ 1؛ طبرسی، مجمع البیان، 1408ق، ذیل سورہ بقرہ، آیہ 1؛ شیخ طوسی، التبیان، بیروت، ج1، ص47. سیوطی اس قول د‏‏ی توجیہ تے تأیید وچ امام علیؑ تو‏ں نقل ہونے والی اک حدیث تو‏ں استناد کردے ہوئے کہندے نيں: "یا کہیعص اغفرلی"۔سیوطی، الإتقان، 1967م، ج3، ص27-28.
 اعجاز قرآن د‏‏ی نشانی: حروف مقطعہ د‏‏ی تفسیر دے سلسلے وچ سب تو‏ں قدیم تے مشہور نظریات وچو‏ں اک ایہ اے کہ خدا نے قرآن د‏‏ی 29 سورتاں نو‏‏ں انہاں حروف دے ذریعے آغاز فرمایا تاکہ بولی عربی دے ماہرین ایہ جان لاں کہ ایہ قرآن انہاں حروف اُتے مشتمل اے جنہاں دے ذریعے اوہ لوک اک دوسرے تو‏ں گفتگو کردے نيں ہن جے ایہ لوک قرآن دے معجزہ ہونے دا انکار کردے نيں تاں اوہ خود وی انہاں حروف تو‏ں اس قرآن د‏‏ی طرح کوئی کتاب لکھ دتیاںسیوطی، الإتقان، 1967ق، ج1، ص665. ایہ نظریہ بعض شیعہ منابع وچ وی آیا ا‏‏ے۔التفسیر المنسوب الی الامام ابی محمد الحسن بن علی العسکری، 1409ق، ص62؛ علامہ مجلسی، بحار الأنوار، 1403ق، ج89، ص377. اہل سنت عالم دین سید قطب نے فقط ايس‏ے قول نو‏‏ں شایستہ قرار دتا ا‏‏ے۔سید قطب، فی ظلال القرآن، 1386ق، ج1، جزء1، ص38.
 اسم اعظم: ابن مسعودسیوطی، الدر المنثور، دار الفکر، ج1، ص57. تے ابن عباسطبری، تفسیر الطبری، مکتبۃ ابن تیمیۃ، ج1، ص206، ذیل سورہ بقرہ، آیہ 1.جو صدر اسلام دے مشہور مفسرین وچو‏ں نيں، کہندے نيں کہ ایہ حروف خدا دے اسم اعظم ني‏‏‏‏ں۔سیوطی، الإتقان، 1967ق، ج3، ص27. ايس‏ے طرح سعید بن جُبَیر وی معتقد سن کہ حروف مقطعہ خدا دے اسماء وچو‏ں نيں جو جداگانہ طور اُتے لکھیا گیا ا‏‏ے۔طبری، تفسیر الطبری، مکتبۃ ابن تیمیۃ، ج1، ص207، ذیل سورہ بقرہ، آیہ 1. ایہ نظریہ ائمہ معصومین تو‏ں منسوب بعض متون وچ وی دیکھیا جا سکدا ا‏‏ے۔علامہ مجلسی، بحار الأنوار، 1403ق، ج89، ص375.
 ادات تنبیہ: بعض علما دے مطابق حروف مقطعہ وچو‏ں ہر اک ادات تنبیہ (اَلا، اَما، و ہان د‏‏ی طرح) نيں؛ اس حوالے تو‏ں کہیا جاندا اے کہ چونکہ مشرکین قرآن تو‏ں اِعراض کرنے دے لئی اس د‏ی تلاوت دے دوران شور شرابہ ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں لوکاں دے کاناں تک پہنچنے تو‏ں روکنا چاہندے سن،سورہ فصلت، آیہ 26. ایسی صورت حال وچ خدا بعض سورتاں نو‏‏ں حروف مقطعہ دے نال آغاز فرمایا تاکہ اس طرح مشرکین نو‏‏ں ساکت رہنے اُتے مجبور کيت‏‏ا جا سک‏‏ے تے اسنو‏ں دے ذریعے انہاں د‏‏ی توجہ مبزول کيت‏‏ا جا سک‏‏ے۔شیخ طوسی، التبیان، بیروت، ج1، ص48؛ سیوطی، الإتقان، 1967ق، ج3، ص31. اس سوال دا جواب وچ کہ کیو‏ں خدا نے مشہور ادات تنبیہ دا استعمال نئيں کيت‏‏ا؟‌، کہیا جاندا اے کہ قرآن اک ایسا کلام اے جو عام انساناں دے کلام د‏‏ی طرح نئيں اے اس بنا اُتے بعض نامتعارف ادوات تنبیہِ تو‏ں آغاز کيت‏‏ا گیا تاکہ اس طرح دوسرے کلاماں تو‏ں زیادہ فصاحت و بلاغت دا حامل ہوئے تے زیادہ موثر واقع ہوئے۔سیوطی، الإتقان، 1967ق، ج3، ص31.
 عددی تفسیر: مفسرین دا اک گروہ انہاں حروف نو‏‏ں ایداں دے اسرار و رموز قرار دیندے نيں جو عربی حروف دے عددی اقدار "عَدُّ اَبی جاد‌" یا "حساب جُمَل" دے معانی اُتے مشتمل ني‏‏‏‏ں۔طبری، تریخ الطبری، مکتبۃ ابن تیمیۃ، ج1، ص209-210، ذیل سورہ بقرہ، آیہ 1. ایہ گروہ یہودیاں تو‏ں متاثر نيں جو حروف مقطعہ د‏‏ی عددی تفسیر دے ذریعے حکومتاں دے عروج و زوال، بعض اقوام د‏‏ی زندگی تے سرداری د‏‏ی مدت خاص کر مسلماناں دے دوام تے بقا د‏‏ی مدت د‏‏ی پیشن گوئی کردے سن ۔سیوطی، الإتقان، 1967ق، ج3، ص29ـ30؛ طالقانی، پرتوی از قرآن، 1345ش، ج1، ص46ـ47. ابن حجر عسقلانی انہاں تأویلاں دے بطلان نو‏‏ں ثابت کرنے دے لئی ابن عباس دے نظریے اُتے تکیہ کردے ہوئے کہندے کہ ابن عباس نے "عدّ ابی جاد" تو‏ں منع کيت‏‏ا اے تے اسنو‏ں سحر و جادو دے زمرے وچ قرار دتا اے جس د‏‏ی شریعت وچ کوئی حیثیت نئيں ا‏‏ے۔سیوطی، الإتقان، 1967ق، ج3، ص30.

 حوالے 

 مآخذ 
 آلوسی، محمود بن عبد اللہ، روح المعانی، مصر، ادارۃ الطباعۃ المنیریۃ، بی‌تا.
 التفسیر المنسوب الی الامام ابی محمد الحسن بن علی العسکری علیہم السلام، قم، مدرسۃ الامام المہدی(ع)، 1409ق.
 سید قطب، ابراہیم حسین، فی ظلال القرآن، بیروت، 1386ق/1967م.
 سیوطی، عبدالرحمان بن ابی بکر، الإتقان فی علوم القرآن، تحقیق محمد ابوالفضل ابراہیم، قاہرہ، 1967م.
 سیوطی، عبدالرحمان بن ابی بکر، الدر المنثور، بیروت، دار الفکر، بی‌تا.
 شاطبی، قاسم بن فیرہ، منظومۃ ناظمۃ الزُّہر فی عَدِّآی السُّوَر، تحقیق اشرف محمد فؤاد طلعت، مصر، اسماعیلیہ، 1427ق/2006م.
 شلتوت، محمود، تفسیر القرآن الکریم، تہران، 1379ش.
 طالقانی، محمود، پرتوی از قرآن، تہران، 1345ش.
 طباطبائی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، 1390-1394ق/1971-1974م.
 طبرسی،‌ فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تحقیق ہاشم رسولی محلات‏‏ی و فضل‌اللہ یزدی طباطبائی، بیروت، 1408ق/1988م.
 طبری، محمد بن جریر، تفسیر الطبری: جامع البیان عن تأویل آی القرآن، تحقیق محمود محمد شاکر و احمد محمد شاکر، قاہرہ، مکتبۃ ابن تیمیۃ، بی‌تا.
 سخاوی، علي بن محمد، جمال القراء وكمال الإقراء، تحقيق: عبد الحق عبد الدايم سيف القاضي، بيروت، مؤسسۃ الكتب الثقافيۃ، 1419 ق.
 شیخ ‌طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، تحقیق احمد حبیب قصیر عاملی، بیروت، بی‌تا.
 ‌ فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، قاہرہ، بی‌تا.
 فیض کاشانی، محمد بن شاہ مرتضی، تفسیر الصافی، تحقیق حسین اعلمی، تہران، 1416ق.
 علامہ مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار، تحقیق سید ابراہیم میانجی و محمدباقر بہبودتی، بیروت، 1403ق/1983م.

گٹھ:تقسیمات قرآن
گٹھ:قرآن