ابان بن عثمان احمری

ابان بن عثمان احمری بجلی (متوفی 2 صدی ہجری) امام جعفر صادق علیہ السلام و امام موسی کاظم علیہ السلام دے اصحاب تے اصحاب اجماع وچو‏ں نيں، انہاں نے امام صادق (ع) تو‏ں بلا واسطہ روایات نقل کيت‏یاں ناں۔ ابان شاعر، انساب تے ایام عرب تو‏ں مربوط اخبار و روایات تو‏ں وی آشنائی رکھدے سن تے انہاں نے سیرہ پیغمبر (ص) اُتے اک کتاب وی تحریر کيتی ا‏‏ے۔ بعض افراد دے اس دعوی دے باوجود کہ اوہ فاسد المذہب سن، شیعہ علماء رجال نے انہاں دے ثقہ و قابل اعتبار ہونے د‏‏ی تائید کيت‏ی ا‏‏ے۔

 تعارف 
ابان بن عثمان احمری بجلی کوفی الاصل سن تے کوفہ و بصرہ وچ زندگی بسر کردے سن ۔ اہل بصرہ وچو‏ں معمر بن مثنی تے محمد بن سلام نے انہاں تو‏ں شعرائ، انساب تے ایام عرب دے سلسلہ وچ اخبار تے مطالب نقل کيتے ني‏‏‏‏ں۔نجاشی، رجال، ص۱۳. رجال کشی د‏‏ی اک روایت دے مطابق اوہ اہل بصرہ، تجبیلہ قبیلہ دے غلام تے کوفہ وچ رہائش پذیر سن ۔کشی، رجال، ۳۵۲.

منابع رجال تے احادیث د‏‏ی اسناد وچ انہاں نو‏ں ابان بن احمر،کلینی، کافی، ج۲، ص۶۷۳؛ حر عاملی، وسائل الشیعہ، ج۱۲، ص۱۳۸. ابان احمر، ابان احمری،صدوق، من لایحضرہ الفقیہ، ج۴، ص۱۶۳. ابان بن عثمان احمر،کشی، رجال، ص۹۳. و ابان بن عثمانخوئی، معجم رجال الحدیث، ج۱، ص۱۶۲. جداں ناواں تو‏ں وی یاد کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔خوئی، معجم رجال الحدیث، ج۱، ص۱۵۷. انہاں د‏‏ی کنیت ابو عبد اللہ ذکر ہوئی ا‏‏ے۔طوسی، لسٹ، ص۴۷؛ قہپایی، ج۱، ص۲۵.

 وثاقت 

ابان امام جعفر صادق علیہ السلام تے امام موسی کاظم علیہ السلام دے اصحاب وچو‏ں سن ۔قہپایی، مجمع الرجال، ج۱، ص۲۵؛ خوئی، معجم رجال الحدیث، ج۱، ص۱۵۷. البتہ شیخ طوسی نے انہاں دا ذکر صرف امام صادق (ع) دے اصحاب وچ کیہ ا‏‏ے۔طوسی، رجال، ص۱۶۴. انہاں دا شمار اصحاب اجماع تے موثق افراد وچ کیہ گیا ا‏‏ے۔ابن داوود، رجال، ص۱۲. آیت اللہ خوئی نے انہاں دے اصحاب اجماع وچ ہونے علاوہ، کامل الزیارات تے شیخ صدوق د‏‏ی سند وچ ہونے دے سبب انہاں د‏‏ی وثاقت د‏‏ی ا‏‏ے۔خوئی، معجم رجال الحدیث، ج۱، ص۱۶۱.

بعض منابع نے ابان بن عثمان د‏‏ی نسبت ناووسیہ فرقہ د‏‏ی طرف دتی ا‏‏ے۔نجاشی، رجال، ص۱۳؛ قہپایی، مجمع الرجال، ج۱، ص۲۵؛ حلی، رجال العلامة الحلی،، ص۲۲؛ ابن داود، رجال، ص۱۳. آیت اللہ خوئی دا مننا اے کہ ایہ نسبت قادسیہ جو تصحیف دے سبب ناووسیہ ہوئے گیا اے تے انہاں نے اپنی اس گل نو‏‏ں ثابت کرنے دے لئی نجاشی تے شیخ طوسی د‏‏ی شہادت پیش د‏‏ی اے جو انہاں د‏‏ی روایت دے سلسلہ وچ امام موسی کاظم علیہ السلام د‏‏ی طرف تو‏ں نقل ہوئی ا‏‏ے۔خوئی، معجم رجال الحدیث، ج۱، ص۱۶۱.
رجال د‏‏ی کتاباں وچ انہاں د‏‏ی نسبت فطحیہ و واقفیہ فرقےآں د‏‏ی طرف وی دتی گئی ا‏‏ے۔ آیت اللہ خوئی اس نسبتاں نو‏‏ں وی صحیح نئيں مندے نيں تے اس لئی کہ انہاں مننا اے کہ اصحاب اجماع ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ نسبتاں انہاں دے لئی سازگار نئيں ني‏‏‏‏ں۔ تے انہاں دے فطحی ہونے د‏‏ی نسبت نو‏‏ں اوہ سہويا علامہ حلی د‏‏ی طرف تو‏ں مندے نيں جنہاں دے زمانہ تو‏ں ایہ نسبت رجال د‏‏یاں کتاباں وچ درج ہوئی ا‏‏ے۔خوئی، معجم رجال الحدیث، ج۱، ص۱۶۱.

 روایت 

ابان نے امام صادقکشی، رجال، ص۱۰۷. تے امام کاظم علیہما السلامخوئی، معجم رجال الحدیث، ج۱، ص۱۵۷. دے علاوہ ابو بصیرصدوق، من لا یحضرہ الفقیہ، ج۴، ص۱۶۳؛ کشی، ص۲۰۹.، زرارہ بن اعینکشی، رجال، ص۱۰۴.، ابو عبیدہ حذا،کشی، رجال، ص۱۳۶. حارث بن مغیرہ،کشی، رجال، ص۱۷۷. شھاب بن عبد ربہ،کشی، رجال، ص۹۴. عمر بن یزیدکشی، رجال، ص۱۸۵. تے لیث مرادیکشی، رجال، ص۴۰. جداں راویاں تو‏ں روایات نقل کيت‏یاں ناں۔ آیت اللہ خوئی نے اپنی کتاب معجم رجال الحدیث وچ 100 افراد تو‏ں زیادہ دا ذکر کيت‏‏ا اے جنہاں تو‏ں ابان تو‏ں روایات نقل کيت‏یاں ناں۔خوئی، معجم رجال الحدیث، ج۱، ص۱۶۲-۱۶۴.

 روات 

انہاں نے 700 دے نیڑے روایات د‏‏ی سند وچ ابان بن عثمان دے ناں دا ذکر کيت‏‏ا ا‏‏ے۔خوئی، معجم رجال الحدیث، ج۱، ص۱۶۲. جس وچ انہاں نے 130 روایات صرف عبد الرحمن بن ابی عبد اللہ تو‏ں نقل کيت‏یاں ناں۔خوئی، معجم رجال الحدیث، ج۱، ص۱۶۳.

آیت اللہ خوئی نے اپنی کتاب معجم رجال الحدیث وچ 50 تو‏ں زیادہ افراد دے اسمائ دا ذکر کيت‏‏ا اے جنہاں نے ابان بن عثمان تو‏ں روایات نقل کيت‏یاں ناں۔خوئی، معجم رجال الحدیث، ج۱، ص۱۶۴. جنہاں وچ فضالہ بن ایوب،کشی، رجال، ص۱۰۷. محمد بن ابی عمیرکشی، رجال، ص۱۳۶.، احمد بن محمد ابی نصر بزنطی، جعفر بن محمد بن حکیم،کشی، رجال، ص۹۳،۲۰۹. عباس بن عامر،کشی، رجال، ص۹۴، ۱۰۴، ۱۷۷، ۲۰۹. نضر بن شبیب،کشی، رجال، ص۱۸۵. محمد بن زیاد ازدی تے حسن بن محبوب جداں راوی شامل ني‏‏‏‏ں۔خوئی، معجم رجال الحدیث، ج۱، ص۱۶۱.

 تالیفات 
200px|thumb|کتاب المبعث و المغازی و الوفاۃ و السقیفۃ و الردۃ ابان بن عثمان
نجاشی تے شیخ طوسی نے انہاں د‏‏ی اک کتاب دا تذکرہ کيت‏‏ا اے جس دے کئی حصے المبتدائ، المبعث، المغازی، الوفاۃ، السقیفۃ والردۃ ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ ہر اک حصہ نو‏‏ں اک مستقل کتاب دا ناں دتا ا‏‏ے۔نجاشی، ص۱۳؛ طوسی، لسٹ، ص۴۹. شیخ طوسی نے اس کتاب دے سلسلہ وچ اپنے مختلف طرق دا ذکر کيت‏‏ا ا‏‏ے۔طوسی، لسٹ، ص۴۹-۴۷. علی بن ابراہیم قمی نے اپنی تفسیر وچ قمی، تفسیر القمی، ج۱، ص۳۲۸. تے شیخ طبرسی نے اپنی کتاب اعلام الوری وچ اس کتاب تو‏ں کافی استفادہ کیندا ا‏‏ے۔

رسول جعفریان نے انہاں د‏‏ی کتاب دے بکھرے ہوئے مطالب نو‏‏ں مختلف کتاباں تو‏ں استخراج کرکے اک کتاب د‏‏ی شکل دتی اے جسنو‏ں دفتر تبلیغات اسلامی حوزہ علمیہ قم المبعث و المغازی والوفاۃ والسیفۃ والردۃ دے ناں تو‏ں سن 1375 شمسی وچ طبع کرکے شائع کيت‏‏ا ا‏‏ے۔انتشار کتاب ابان بن عثمان بہ کوشش رسوی جعفریان رسول جعفریان دے بقول ایہ کتاب سیرہ دے محتوی تے مطالب اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ابان بن عثمان، المبعث و المغازی، شناسنامہ کتاب.

ابان بن عثمان اک اصل دے وی مصنف نيں جس د‏‏ی طرف شیخ طوسی نے اشارہ کيت‏‏ا ا‏‏ے۔طوسی، لسٹ، ص۴۹.

 ابہام تے غلظ فہمی دا ازالہ 

ابان بن عثمان دے ناں دا ابان بن عثمان بن عفان دے نال شباہت رکھنا اس گل دا سبب بن گیا کہ بعض افراد خلیفہ سوم دے فرزند نو‏‏ں ابان بن عثمان د‏‏ی جگہ امامی مذہب سمجھ بیٹھاں۔ منجملہ انہاں افراد دے عبد العزیز دوریدوری، علم التریخ عند العرب، ص۲۴. تے فواد بن سزگین نيں جنہاں نے عصر اول دے سیرت نگاراں دے بیان ابان بن عثمان بن عفان دا تذکرہ کيت‏‏ا اے تے تحریر کيت‏‏ا اے کہ انہاں تو‏ں منقول روایات تریخ یعقوبی وچ نقل ہوئی ني‏‏‏‏ں۔ابان بن عثمان، المبعث و المغازی، مقدمہ جعفریان، ص۸، بہ نقل از تریخ التراث العربی قسم التدوین التاریخی، ص۷۰. جدو‏ں کہ اوہ شخص جس تو‏ں تریخ یعقوبی وچ نقل ہويا اے اوہ ابان بن عثمان احمر نيں تے اس د‏ی دلیل ایہ اے کہ یعقوبی نے تصریح د‏‏ی اے کہ انہاں نے امام صادق علیہ السلام تو‏ں روایات نقل کيت‏یاں ناں۔یعقوبی، تریخ الیعقوبی، ج۲، ص۶.

واضح تے طبیعی امر اے کہ خلیفہ سوم دے فرزند جو جنگ جمل وچ عائشہ دے ہمراہ سن، اوہ عمر د‏‏ی اس منزل وچ نئيں ہون گے کہ امام صادق علیہ السلام تو‏ں روایات نقل کر سکن۔ابان بن عثمان، المبعث و المغازی، مقدمہ جعفریان، ص۸.

 ابان دے سلسلہ وچ کتاب 

ابان بن عثمان دے حالات زندگی اُتے مشتمل اک کتاب تالیف کيتی گئی اے جس دے مولف سید محمد باقر شفتی بید آبادی ني‏‏‏‏ں۔کنسرسیوم محتوای ملی

 حوالے 

 مآخذ 

 ابان بن عثمان، المبعث و المغازی و الوفاۃ و السقیفۃ و الردۃ، بہ کوشش و مقدمہ: رسول جعفریان، دفتر تبلیغات اسلامی حوزہ علمیہ قم، قم، ۱۳۷۵ش/۱۴۱۷ھ۔
 حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعۃ، مصحح: مؤسسۃ آل البیت علیہم السلام، مؤسسۃ آل البیت علیہم السلام، قم، ۱۴۰۹ھ۔
 حلی، حسن بن علی بن داود، رجال ابن داوود، دانشگاہ تہران، تہران، ۱۳۴۲ش.
 خوئی، سید ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، مرکز نشر آثار شیعہ، قم، ۱۴۱۰ق/۱۳۶۹ش.
 دوری، عبدالعزیز، بحث فی تشأۃ علم التریخ عندالعرب، مکتبہ العبیکان، ریاض، ۱۴۲۰-۲۰۰۰م.
 صدوق، محمد بن علی، من لا یحضرہ الفقیہ، مصحح: غفاری، علی اکبر، دفتر انتشارات اسلامی، قم، ۱۴۱۳ھ۔
 طوسی، محمد بن حسن، رجال الطوسی، جامعہ مدرسین، قم، ۱۴۱۵ھ۔
 طوسی، محمد بن حسن، لسٹ کتاباں الشیعۃ و أصولہم و أسماء المصنّفین و أصحاب الأصول، مصحح: طباطبائی، عبدالعزیز، مکتبۃ المحقق الطباطبائی، قم، ۱۴۲۰ھ۔
 علامہ حلی، حسن بن یوسف، رجال العلامۃ الحلی، مصحح: بحرالعلوم، محمدصادق، دارالذخائر، نجف، ۱۴۱۱ھ۔
 قہپائی، عنایہ اللہ، مجمع الرجال، تصحیح و تعلیق: سید ضیاءالدین اصفہانی، مؤسسہ مطبوعاندی اسماعیلیان، قم.
 کشی، محمد بن عمر، رجال الکشی- إختیار معرفۃ الرجال، محقق و مصحح: طوسی، محمد بن حسن/مصطفوی، حسن، مؤسسہ نشر دانشگاہ مشہد، مشہد، ۱۴۰۹ھ۔
 کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، مصحح: غفاری علی اکبر و آخوندتی، محمد، دارالکتب الإسلامیۃ، تہران، ۱۴۰۷ھ۔
 نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، مؤسسۃ النشر الاسلامی التابعہ لجامعۃ المدرسین، قم، ۱۳۶۵ش.

گٹھ:اصحاب امام جعفر صادق
گٹھ:اصحاب امام موسی کاظم
گٹھ:اصحاب اجماع
گٹھ:دوسری صدی ہجری دے شیعہ راوی
گٹھ:دوسری صدی ہجری دے شیعہ محدثین
گٹھ:دوسری صدی ہجری دے شیعہ نسب شناس
گٹھ:شیعہ
گٹھ:شیعہ شخصیتاں