ابان ابن ابی عیاش

ابان ابن ابی عیاش اواخر تابعین وچو‏ں نيں۔ فارسی النسل سن ۔ انہاں دا ناں فیروز سی۔ اوہ سلیم بن قیس دے غلام سن ۔ کئی شیعہ ائمہ د‏‏ی صحبت حاصل رہی ا‏‏ے۔ انہاں نے متعدد احادیث روایت کيت‏یاں ناں مگر اکثر علما حدیث انہاں نو‏‏ں متروک مندے نيں انہاں وچ شمس الدین الذہبی تے احمد شامل نيں۔كتاب : سير اعلام النبلاء ، المؤلف : شمس الدين ابو عبد اللہ محمد بن احمد بن عثمان بن قَايْماز الذهبي (المتوفى : 748هـ)، الناشر : مؤسسة الرسالة ، الطبعة : الثالثة ، 1405 هـ / 1985 م انہاں د‏‏ی وفات تقریباً 140ھ وچ ہوئی۔كتاب: تهذيب الكمال في أسماء الرجال، مؤلف: يوسف بن عبد الرحمن بن يوسف، أبو الحجاج، جمال الدين ابن الزكي أبي محمد القضاعي الكلبي المزي (المتوفى: 742هـ)، الناشر: مؤسسة الرسالة - بيروت ،الطبعة: الأولى، 1400–1980

سُنی تے شیعہ رجال شناساں نے ابن ابی عیاش د‏‏ی توثیق نئيں کيت‏‏یطوسی، رجال، ص106؛ علامه حلّی، ص99؛ حلّی، ص414 البتہ کچھ شیعہ رجال شناساں مثلاً میرزا حسین نورینوری، حسین بن محمدتقی، مستدرک الوسائل، تهران، 1318-1321ق، ج3، ص32 تے عبد اللہ مامقانیمامقانی، عبداللـه. تنقیح المقال، نجف، 1351ق، ج1، ص3 نے اسنو‏ں موثق قرار دینے د‏‏ی کوشش کيتی اے لیکن انہاں دے دلائل اس بارے وچ موثر نئيں تے محدثین اہل سنت نے اسنو‏ں ناقابل اعتماد لوکاں وچ شمار کیتا ا‏‏ے۔نسائی، ص47؛ دارقطنی، ص285؛ جوزجانی، ص102؛ ابن حجر، تهذیب التهذیب، ج1، ص98، به نقل از احمدبن حنبل

 حالات زندگی 
15 سال د‏‏ی عمر وچ ابان د‏‏ی ملاقات سلیمان بن قیس تو‏ں ہوئی جنہاں نے انہاں نو‏‏ں شیعہ ائمہ دے بارے وچ دسیا۔ تے انہاں نو‏‏ں سلیمان د‏‏ی کتاب د‏‏ی ذمہ داری سوپنی گئی۔

واقعہ کربلا دے وقت اوہ اپنی عمر د‏‏ی جوان بہاراں دیکھ رہے سن ۔ اس واقعہ دے بعد اوہ شیراز گئے تے فیر بصرہ دا رخ کیتا جتھ‏ے انہاں د‏‏ی ملاقات حسن بصری تو‏ں ہوئی جنہاں تو‏ں انہاں نے کتاب تو‏ں توثیق دے بارے وچ پُچھیا۔ حسن بصری نے جواب دتا “یہ مکمل سچ اے “۔ اس دے بعد ابان مکہ گئے تے صحابی تے تابعین دے ملاقات کيت‏ی تے انہاں تمام نے کتاب وچ بیان کردہ تمام واقعات د‏‏ی توثیق کيتی۔ اوہ اس وقت وی کتاب دے واقعات دے بارے وچ تردد دا شکار سن لہذا اوہ امام زین العابدین دے پاس گئے جو انہاں دناں مکہ وچ ہی مقیم سن ۔

امام زین العابدین دے پاس دو بزرگ صحابہ: ابو طفیل تے عمر بن ابی سلمان موجود سن ۔ امام نے اک صحابی تو‏ں اس کتاب نو‏‏ں پڑھنے نو‏‏ں کہیا تے اوہ تن دناں تک کتاب پڑھدے رہ‏‏ے۔ جدو‏ں کتاب مکمل ہوئی تاں امام نے فرمایا کہ ایہ کتاب برحق ا‏‏ے۔ ابان اک معزز صحابی تے دو شیعہ امام محمد باقر تے جعفر صادق نو‏‏ں امام زین العابدین دے پاس لےک‏ے آئے۔
روایت حدیث دے معاملے ابان اُتے بھروسا نئيں کیتا جاندا ا‏‏ے۔ اہلسنت محدثین انہاں د‏‏ی احادیث قبول نئيں کردے نيں۔ انہاں اُتے رافضی ہونے دا الزام ا‏‏ے۔ ایہ اوہی شخص اے جس نے خلیفہ ثانی حضرت عمر بن خطاب اُتے ایہ الزام لگایا کہ انہاں نے حضرت علی بن ابی طالب دے گھر اُتے حملہ کر دتا تے دروازہ نو‏‏ں توڑ دتا جس تو‏ں حضرت فاطمہ زہرا دا حمل وضع ہوئے گیا۔

 علما علم اسماء الرجال انہاں دے بارے وچ  
 رہتل الکمال وچ مزی عمروبن علی دا قول نقل کردے نيں: ابان بن عیاش (ابان بن فیروز) انس تے عبد قیس دے غلام نيں، متروک الحدیث نيں، نیک آدمی نيں، انہاں د‏‏ی کنیت ابو اسماعیل ا‏‏ے۔
 اک جگہ لکھدے نيں: یحی تے عبد الرحمن انہاں تو‏ں روایت نئيں کردے سن ۔
 امام محمد بن اسماعیل بخاری کہندے نيں: اوہ شیعہ نيں تے انہاں دے بارے وچ اچھی آرا نئيں نيں۔
 احمد بن شعیب النسائی نے کہیا: اوہ متروک الحدیث نيں۔
 ابو حاتم الرازی نے کہیا: متروک الحدیث اے، حالانکہ نیک آدمی سی مگر اس دا حافظہ ضعیف سی۔
ابن المدینی نے کہیا: اوہ ضعیف ا‏‏ے۔
 حاکم ابو احمد نے کہیا: اوہ منکر حدیث ا‏‏ے۔ یحیی، ابو عوانہ تے عبد الرحمن نے اس تو‏ں احادیث ترک کيت‏یاں ناں۔كتاب: تهذيب التهذيب ،المؤلف: أبو الفضل أحمد بن علي بن محمد بن أحمد بن حجر العسقلاني (المتوفى: 852هـ) ، الناشر: مطبعة دائرة المعارف النظامية، الهند ، الطبعة: الطبعة الأولى، 1326هـ

 استاداں 
ابان بن ابی عباس دے استاداں مندرجہ ذیل نيں۔:-
 ابراہیم بن یزيد النخعی
 انس بن مالک
 حسن بصری
 خلید بن عبد اللہ العصری
 الریع بن لوط
 رفیع ابی العالیہ الریاحی
 سعید بن جبیر
 شہر بن حوشب
 عطاء بن ابی رباح
 مسلم بن یسار
 مسلم البطین
 مورق العجلی
 ابی الصدیق الناجی
 ابی نضرہ العبدی

 تلامذہ 
ان دے تلامذہ مندرجہ ذیل نيں۔:-
 ابراہیم بن ابی بكرہ الشامی
 ابراہیم بن عبد الحمید بن ذى حمایہ
 ابو اسحاق ابراہیم بن محمد الفزاری
 ارطاہ بن المنذر
 بكر بن خنیس
 الحارث بن نبہان
 الحسن بن ابی جعفر
 الحسن بن صالح بن حی
 حفص بن جمیع
 حفص بن عمر الابار ، قاضى حلب
 حماد بن سلمہ
 حماد بن واقد
 خلیل بن مرہ
 داود بن الزبرقان
 زید بن حبان الرقی
 سعید بن بشیر
 سعید بن عامر الضبعی
 سفیان ثوری
 شہاب بن خراش
 صالح المری
 طعمہ بن عمرو الجعفری
 عباد بن عباد المہلبی
 عبد الرحمن بن ثابت بن ثوبان
 عبد الرحیم بن واقد
 عمران القطان
 عنبسہ بن عبد الرحمن القرشی
 فضیل ابن عیاض
 محمد بن جحادہ
 محمد بن الفضل بن عطیہ
 معمر بن راشد
 ابو حینفہ نعمان بن ثابت
 یزید بن ہارون
 ابو عاصم العبادانی

 حوالے 

گٹھ:تبع تابعین
گٹھ:شیعیت
گٹھ:شیعیت دے محبوب تبع تابعین