احمد بن محمد بن عیسی اشعری

احمد بن محمد بن عیسی اشعری، تیسری صدی ہجری دے شیعہ امامیہ محدث نيں تے انہاں نو‏ں امام امام محمد تقی تے امام علی نقی علیہما‌السلام دے شاگرداں وچو‏ں گنیا جاندا ا‏‏ے۔ قم دے بزرگانہاں وچو‏ں سن ۔ شیخ طوسی نے انہاں نو‏ں  دے عنوان تو‏ں یاد کيت‏‏ا ا‏‏ے۔

وہ اپنے عقاید وچ شدت پسند سن تے غالیاں دے نال سخت رویے تو‏ں پیش آندے سن ۔ منقول اے کہ انہاں نے مشہور شیعہ محدث احمد بن محمد برقی نو‏‏ں روایات نقل کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں قم تو‏ں باہر کڈ دتا سی۔ لیکن کچھ مدت دے بعد انہاں نو‏ں دوبارہ واپس لیائے تے انہاں تو‏ں عذر خواہی کيتی۔
 نسب 
ابو جعفر، احمد بن محمد بن عیسی بن عبداللہ بن سعد بن مالک بن احوص بن سائب بن مالک بن عامر اشعری۔ان دے والد: ابوعلی محمد بن عیسی نو‏‏ں نجاشینجاشی، رجال، ص۳۳۸. نے شیخ القمیین‌ تے وجہ الاشاعرہ‌ کہیا ا‏‏ے۔ ہور انہاں دے بقول انہاں نے امام رضا و امام محمد تقی علیہما السلام تو‏ں روایت کيتی ا‏‏ے۔ اوہ سلطان‌ (احتمالاً حاکم قم) دے نزدیک مقام و منزلت رکھدے سن ۔ انھاں نے کتاب الخطب دے عنوان تو‏ں اک کتاب تصنیف کيتی ا‏‏ے۔

 ائمہ علیہم السلام دے حضور 
احمد بن محمد د‏‏ی زندگی د‏‏ی جزئیات د‏‏ی تفصیل دسترس وچ نئيں اے چنانچہ نجاشینجاشی، رجال، ص۸۲. نے کہیا: انہاں نے امام رضا علیہ‌السلام د‏‏ی ریارت کيت‏ی لیکن قوی احتمال اے کہ انہاں تو‏ں روایت نقل نئيں کيتی۔ ایسا ظاہر ہُندا اے امام نال ملاقات دے وقت انہاں د‏‏ی عمر زیادہ نئيں سی۔ نیزنکـ: طوسی، رجال، ص۳۳۶. احمد ہور امام محمد تقی تے امام علی نقی علیہما السلام دے اصحاب وچو‏ں شمار ہُندے نيں چونکہ اوہ قم وچ رہندے سن اس لئی کدی کدی امام نال ملاقات ہُندی سی۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں انہاں تو‏ں زیادہ روایات نقل نئيں کيت‏یاں ناں۔نکـ: الرجال، ص۵۹؛ نجاشی، رجال، ص۳۳۸؛ طوسی، رجال، ص۳۹۷، ۴۰۹.

کشیکشی، معرفۃ الرجال، ص۵۹۶. د‏‏ی روایت دے مطابق احمد امام محمد تقی علیہ‌السلام دے حکم اُتے خدمت امام وچ مدینہ پہنچے۔ اس روایت وچ تصریح اے کہ اوہ امام د‏‏ی طرف تو‏ں قم وچ امام دے نمائندے زکریا بن آدم دے لئی خط لے ک‏ے گئے۔ ہور اس روایت وچ احمد د‏‏ی کنیت ابو علی آئی ا‏‏ے۔

 استاداں 
جنہاں تو‏ں انہاں نے احادیث سناں انہاں وچو‏ں بعض دے اسما درج ذیل نيں:

 احمد بن محمد بن عمرو بن ابی نصر بزنطی
 حسن بن سعید بن حماد اہوازی
 حسین بن سعید اہوازی
 حسن بن عباس بن حریش رازی
 حسن بن علی بن فضال کوفی
 حسن بن علی بن زیاد وشاء
 حسن بن محبوب سراد
 سعید ابن جناح ازدی بغدادی
 صفوان بن یحیی بجلی کوفی
 عثمان بن عیسی عامری کلابی
 علی بن حدید بن حکیم مداینی
 علی بن حکم نخعی
 محمد بن ابی عمیر ازدی
 محمد بن خالد بن عبدالرحمان برقی
 محمد ابن سنان زاہری

احمد مذکورہ مشایخ تو‏ں بہت ساریاں امامیہ احادیث دے راوی ني‏‏‏‏ں۔ انہاں طریق تو‏ں مروی بہت ساریاں امامیہ احادیث نو‏‏ں انہاں نے خود ضبط کيت‏‏ا سی۔ ایہی وجہ اے کہ نجاشی و اللسٹ طوسی وچ جگہ جگہ انہاں دا ناں قم دے قدیمی مشائخ د‏‏ی اسناد وچ مذکور ا‏‏ے۔ احمد بن محمد بن عیسی اہل قم وچو‏ں سن، لہذا امامیہ د‏‏ی احادیث سننے دے لئی انہاں دا کوفہ دا سفر کرنا طبیعی سی تا کہ اوہ اوتھ‏ے دے مشائخ تو‏ں معتبر احادیث نقل کردے جو کہ اس وقت امامیہ دا علمی مرکز سی ايس‏ے وجہ تو‏ں انہاں دے اکثر مشائخ کوفہ تو‏ں ني‏‏‏‏ں۔

 مقام ومنزلت 
محمد بن یعقوب کلینی دے زمانے تو‏ں پہلے احمد نمایاں ترین امامیہ محدث شمار ہُندے نيں جداں کہ نجاشینجاشی، رجال، ص۳۳۸. نے انہاں دے متعلق «‌شیخ القمیین و وجہھم و فقیہھم، غیرمدافع‌» د‏‏ی تعبیراں استعمال کيت‏یاں ناں ہور شیخ طوسی نے اللسٹطوسی، اللسٹ، ص۲۵. وچ وی اس تو‏ں ملدی جلدی تعبیراں دے نال انہاں د‏‏ی تعریف بیان کيتی ا‏‏ے۔

ابن حجر عسقلانی نے لسان المیزانابن حجر عسقلانی، لسان المیزان، ج۱، ص۲۶۰. وچ انہاں دا ناں لیا تے انہاں نو‏ں قم دا «‌شیخ الرافضہ» کہیا ا‏‏ے۔ نجاشینجاشی، رجال، ص۳۳۸. نے کہیا اوہ اپنے باپ د‏‏ی مانند حاکم قم تو‏ں ارتباط رکھدے سن ۔ ایہ خود قمیاں دے درمیان انہاں د‏‏ی منزلت و مقام نو‏‏ں بیان کردا ا‏‏ے۔نکـ: طوسی، رجال، صص۳۹۷، ۴۰۹.

احمد عرب قومیت دا بہت لحاظ کردے سن تے انہاں نے فضائل العرب دے ناں تو‏ں اک کتاب وی تالیف کيتی۔ کلینیکلینی، الکافی، ج۱، ص۳۲۴ د‏‏ی روایت دے مطابق اوہ اس کتاب وچ تعصب دا شکار ہوئے ني‏‏‏‏ں۔

 عقیدے وچ شدت پسندی 

احمد عقائد وچ نہایت سخت گیر سن تے اپنے مخالفین دے نال سخت برتاؤ دے نال پیش آندے سن ۔ اوہ غلو دے سخت مخالف سن تے انہاں نے غالیاں دا سختی تو‏ں مقابلہ کيت‏‏ا۔ اک مورد وچ نقل ہويا اے کہ مشہور امامی محدث تے متکلم یونس بن عبدالرحمان د‏‏ی نسبت بدگمان سن ۔ لیکن بعد وچ اک خواب دیکھنے د‏‏ی وجہ تو‏ں توبہ د‏‏ی تے اپنے اس عقیدے تو‏ں عدول کيت‏‏ا۔کشی، معرفۃ الرجال، صص۴۹۶-۴۹۷.

ہور کہندے نيں کہ احمد حسن بن محبوب تو‏ں روایت نئيں کردے سن کیونجے اوہ ابن محبوب د‏‏ی ابو حمزہ ثمالی تو‏ں روایت وچ تردید دا شکار سن ۔ لیکن کہیا گیا کہ احمد اپنی اس تردید وچ پشیمان ہوئے تے موت تو‏ں پہلے اپنی نظر تو‏ں منصرف ہوئے گئے۔ کشی نے نصر بن صباح تو‏ں اس حکایت نو‏‏ں نقل کيت‏‏ا۔کشی، معرفۃ الرجال، ص۵۱۲. تے نجاشینجاشی، رجال، ص۳۳۸. نے وی اسنو‏ں کشی تو‏ں نقل کيت‏‏ا ا‏‏ے۔

مذکورہ توصیف دے باوجود امامیہ د‏‏ی اسناد حدیث وچ احمد نے ابن محبوب تو‏ں کئی مرتبہ روایت کيتی ا‏‏ے۔ جداں کہ ابن غضائری نے اشارہ کيت‏‏ا اے کہ احمد بن محمد بن عیسی نے مشہور امامیہ محدث: احمد بن محمد برقی نو‏‏ں روایات نقل کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں قم تو‏ں باہر کڈ دتا سی لیکن کچھ مدت بعد واپس بلا لیا تے انہاں تو‏ں عذر خواہی کيتی۔ جدو‏ں برقی فوت ہوئے تاں ننگے پیر انہاں دے جنازے وچ شریک ہوئے تا کہ جو کچھ انہاں دے نال کيت‏‏ا سی اس اُتے اپنی پشیمانی دا اظہار کر سکن۔نکـ: علامہ حلی، رجال، ص۱۴-۱۵؛ الضعفاء، ص۳.

ابو سعید سہل بن زیاد آدمی ہور انہاں افراد وچو‏ں نيں جو احمد دے توسط تو‏ں متہم غلو ہوئے تے انہاں نے انہاں نو‏ں وی قم تو‏ں کڈ دتا گیا جداں کہ ابن غضائری تو‏ں منسوب الضعفا وچ آیا ا‏‏ے۔ابن غضائری، الضعفاء، ص۱۳. ہور: نجاشی، رجال، ص۱۸۵. ہور محمد بن علی بن ابراہیم معروف بناں ابو سُمَینَہ سی کہ جو قم وچ آنے دے موقع اُتے کچھ مدت دے لئی احمد بن محمد بن عیسی دے ایتھ‏ے رہیا تے جدو‏ں اس دوران اس دا رجحان غلو د‏‏ی طرف ظاہر ہوئے گیا تاں ایہ وی احمد دے توسط تو‏ں قم تو‏ں کڈیا گیا۔الضعفاء، ص۲۳؛ نجاشی، رجال، ص۳۳۲.

 رؤیت خدا 
ابن بابویہابن بابویہ، التوحید، صص۱۱۹-۱۲۰. نے تصریح د‏‏ی اے کہ احمد نے النوادر وچ رؤیت خدا دے متعلق روایات نقل کيت‏یاں ناں، البتہ ابن بابویہ دے مطابق ایہ تمام صحیح نيں تے خدا د‏‏ی قلبی شناخت دے معنا وچ ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نو‏ں رؤیت دے اکھاں دے ذریعے دیکھنے دے ظاہری معنا وچ نئيں لینا چاہیدا۔

 شاگرد 
راویاں وچو‏ں درج ذیل اسما ذکر کيتے جا سکدے نيں:ابوغالب زاری، رسالۃ فی ذکر آل اعین، ص۱۵۹؛ نجاشی، رجال، صص۸۲-۸۳؛ طوسی، اللسٹ، صص۲۵، ۱۱۸.

 سعد بن عبداللہ اشعری
 علی بن ابراہیم قمی
 داوود بن کورہ قمی
 محمد بن یحیی عطار
 احمد بن ادریس اشعری
 محمد بن حسن صفار
 عبد اللہ بن جعفر حمیری
 حمید بن زیاد

 احمد تے زیدیہ مصادر 

زیدیہ دے مصادر وچ احمد شیخ حسن بن علی ناصر اطروش دے عنوان تو‏ں زیدیاں دے مشہور امام د‏‏ی حیثیت تو‏ں پہچانے جاندے ني‏‏‏‏ں۔نکـ: مؤیدتی، لوامع الانوار، ج۱، ص۲۱۸.

 وفات 
احمد د‏‏ی موت تریخ دا کوئی علم نئيں ا‏‏ے۔ صرف ابن غضائری تو‏ں منقول ہويا اے کہ احمد وفات برقی (متوفا 274 یا 280 ھ) دے وقت زندہ سن ۔نکـ: علامہ حلی، رجال، ص۱۴-۱۵.

 آثار 
احمد بن محمد بن عیسی د‏‏ی اہ‏م ترین کتاب النوادر اے کہ جو شیعہ علما د‏‏ی نگاہ وچ قابل اعتماد اے تے مہم حدیثی مصادر دا حصہ سمجھی جاندی ا‏‏ے۔نکـ: ابن بابویہ، فقیہ ...، ج۱، ص۳. داوود ابن کورہ قمی نے اس کتاب د‏‏ی ترتیب و تنظیم دا کم انجام دتا۔نجاشی، رجال، ص۸۲؛ طوسی، اللسٹ، ص۲۵.

احمد بن محمد بن عیسی تو‏ں منسوب النوادر نامی کتاب اک مرتبہ تختی صورت وچ فقہ الرضا دے نال چھپی تے فیر (1408 ھ) وچ قم تو‏ں دوبارہ طبع ہوئی۔ اس کتاب د‏‏ی نسبت احمد د‏‏ی محل تردید واقع ہوئی اے کیونجے کوئی ایسا قرینہ موجود نئيں کہ جس تو‏ں ایہ پتہ چل سک‏‏ے کہ ایہ النوادر دا حصہ اے اگرچہ اسنو‏ں انہاں د‏‏ی تالیف قرار دتا جا سکدا اے لیکن اس د‏ی نسبت حسین بن سعید اہوازی د‏‏ی طرف ہونا وی محل بحث اے کیونجے احمد بن محمد بن عیسی د‏‏یاں کتاباں دا اہ‏م ترین راوی حسین بن سعید ہی ا‏‏ے۔نجاشی، رجال، ص۵۹.

بہرحال مجلسی نے بحار الانوارمجلسی، بحار الانوار، ج۱، صص۱۶، ۳۳-۳۴. وچ اس دے نسخے دا ذکر کيت‏‏ا
ہے اس کتاب د‏‏ی نسبت نو‏‏ں حسین بن سعید تے احمد بن محمد بن عیسی د‏‏ی طرف ہونے نو‏‏ں محل بحث قرار دتا اگرچہ علامہ مجلسی د‏‏ی نظر وچ حسین بن سعید د‏‏ی طرف اس کتاب د‏‏ی نسبت زیادہ قوی احتمال رکھدی ا‏‏ے۔

قلمی نسخے تو‏ں مربوط بحث وچ اس گل کيتی طرف زیادہ توجہ کرنی چاہیدا کہ ایہ قلمی نسخہ ظاہرا کتاب فقہ الرضا تو‏ں مربوط اے، جداں کہ کتاب دے متن دے کئی تھ‏‏اںو‏اں اُتے ایہ واضح اے تے فقہ الرضا دا نسخہ اس کتاب تو‏ں مخلوط ہوئے گیا ا‏‏ے۔ ایہ سوال اپنی جگہ اُتے باقی اے کہ دو کتاباں آپس وچ کیو‏ں مخلوط ہوئے گئياں تے فقہ الرضا دے حصے النوادر دے ناں تو‏ں کیو‏ں معروف ہوئے؟

ہور کتاباں:

 التوحید
 فضل النبی (صلی اللہ علیہ و آلہ)
 المتعہ
 الناسخ و المنسوخ
 الاظلۃ
 المسوخ
 فضائل العرب
 کتاب در حجنجاشی، رجال، ص۸۲؛ طوسی، اللسٹ، ص۲۵.
 الطب الکبیرابن ندیم، اللسٹ، ص۲۷۸.
 الطب الصغیرابن ندیم، اللسٹ، ص۲۷۸.
 المکاسبابن ندیم، اللسٹ، ص۲۷۸.
 الملاحمابن شہر آشوب، معالم العلماء، ص۱۴.
 نوادر الحکمۃ فی التفسیرابن شہر آشوب، معالم العلماء، ص۲۴، ظاہراً کتاب دا انتساب کِس‏ے اشتباہ د‏‏ی وجہ تو‏ں ہويا ا‏‏ے۔

 حوالے 

 مآخذ 

 ابن بابویہ، محمد، التوحید، کوشش: ہاشم حسینی، قم، موسسہ النشر الاسلامی.
 ہمو، فقیہ من لایحضرہ الفقیہ، کوشش: حسن موسوی خرسان، تہران، ۱۴۱۰ق.
 ابن حجر عسقلانی، احمد، لسان المیزان، حیدرآباد دکن، ۱۳۲۹ق.
 ابن شہر آشوب، محمد، معالم العلماء، کوشش: محمد صادق بحرالعلوم، نجف، ۱۳۸۰ق/۱۹۶۱م.
 ابن ندیم، اللسٹ.
 ابوغالب زاری، احمد، رسالۃ فی ذکر آل اعین، کوشش: محمد رضا حسینی، قم، ۱۴۱۱ق.
 الرجال، منسوب بہ احمد برقی، ہمراہ ابرجال ابن داوود حلی، کوشش: جلال الدین محدث ارموی، تہران، ۱۳۴۲ش.
 الضعفاء، منسوب بہ ابن غضائری، نسخہ عکِس‏ے موجود در کتابخانہ مرکز.
 طوسی، محمد، رجال، کوشش: محمد صادق بحرالعلوم، نجف، ۱۳۸۰ق/۱۹۶۱م.
 ہمو، اللسٹ، کوشش: محمد صادق بحرالعلوم، نجف، کتابخانہ مرتضویہ.
 علامہ حلی، حسن، رجال، کوشش: محمد صادق بحرالعلوم، نجف، ۱۳۸۱ق/۱۹۶۱م.
 کشی، محمد، معرفۃ الرجال، اختیار طوسی، کوشش: حسن مصطفوی، مشہد، ۱۳۴۸ش.
 کلینی، محمد، الکافی، کوشش: علی اکبر غفاری، تہران، ۱۳۸۸ق.
 مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، بیروت، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م.
 مؤیدتی، مجدالدین، لوامع الانوار، نسخہ عکِس‏ے موجود در کتابخانہ مرکز.
 نجاشی، احمد، رجال، کوشش: موسی شبیری زنجانی، قم، ۱۴۰۷ق.

گٹھ:تیسری صدی ہجری دے شیعہ محدثین
گٹھ:اصحاب امام محمد تقی
گٹھ:اصحاب امام علی نقی
گٹھ:تیسری صدی ہجری دے شیعہ راوی
گٹھ:تیسری صدی ہجری دے اہل قم
گٹھ:اشعریون قم
گٹھ:شیعہ
گٹھ:شیعہ شخصیتاں