ہندوستانی قوم پرستی

اک قوم نو‏‏ں اک ایداں دے گروہ دے طور اُتے تعبیر کيت‏‏ا جاسکدا اے جو جغرافیائی حدود دے پار اک مخصوص ملک وچ رہندا اے ، ايس‏ے روایت ، مشترکہ مفادات تے مشترکہ جذبات دے پابند اے تے جس وچ اتحاد تے یکساں سیاسی دھاگے وچ جکڑے جانے د‏‏ی بے تابی اے عزائم مل گئے۔ وچ قوم پرستی دے فیصلہ کن عناصر، قوم پرستی دا احساس سب تو‏ں زیادہ اہ‏م اے . قوم پرستی دا احساس اک ایسی قوم دے ممبراں دے درمیان پائی جانے والی برادری د‏‏ی روح اے جو انہاں د‏‏ی تنظیم نو‏‏ں مضبوط کردا ا‏‏ے۔

  |thumb|300px|مورین سلطنت 245 قبل مسیح میں
قدیم ہندوستانی قوم پرستی
جدوں ہندوستانی سبھیاچار د‏‏ی گل آندی اے تاں ، بوہت سارے مغربی اسکالر اس تشریح نو‏‏ں بھُل جاندے نيں تے یقین کردے نيں کہ ایہ برطانوی عوام د‏‏ی وجہ تو‏ں ہی ہندوستان وچ قوم پرستی د‏‏ی روح پیدا ہوئی سی۔ نیشنلزم دا شعور برطانوی حکمرانی کيت‏ی پیداوا‏‏ر اے تے اس تو‏ں پہلے ہندوستانی اس شعور تو‏ں بے خبر سن ۔ لیکن شاید ایہ سچ نئيں ا‏‏ے۔

ہندوستان د‏‏ی لمبی تریخ ، جدید دور وچ ، ہندوستان وچ برطانوی حکومت خاص طور اُتے اس دور وچ قوم پرستی دے جذبات نو‏‏ں ودھیا۔ ہندوستان وچ انگریزی تعلیم دے پھیلاؤ دے نتیجے وچ اک وکھ طبقے د‏‏ی تشکیل ہوئی جس نے آزادی نو‏‏ں اک بنیادی حق سمجھیا تے جس وچ اس محرک نو‏‏ں اپنے ملک نو‏‏ں دوسرے مغربی ملکاں دے مساوی بنانے د‏‏ی ترغیب دتی گئی۔ مغربی ملکاں د‏‏ی تریخ نو‏‏ں پڑھنے دے بعد اس وچ قوم پرست جذباتیت پیدا ہوئی۔ اس دا مطلب ایہ نئيں اے کہ نويں نسل نو‏‏ں ہندوستان د‏‏ی قدیم تریخ تو‏ں قوم پرست پریردا نئيں ملیا ا‏‏ے۔

در حقیقت ہندوستان دا قومی شعور ویداں تو‏ں ہی موجود ا‏‏ے۔ اتھروید دے زمین سوکت وچ زمین د‏‏ی ماں دا يشوگان کيت‏‏ا گیا نيں. ماندا بھومی: پوترہنم پرتھیویا (بھومی ماں اے تے وچ زمین دا بیٹا ہاں)۔ وشنوپوران وچ ، قوم دے لئی عقیدت اپنے عروج اُتے ا‏‏ے۔ اس وچ ، ہندوستان دے یشوگان نو‏‏ں 'زمین اُتے آسمان' دے طور اُتے بیان کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔

اتراپی ہندوستان بہترین جمبوڈویپ مہگنے ني‏‏‏‏ں۔
یتاوہی کرما بھورشا ہیٹوننیا بھوگہ بھومے
گیاندی دیوا: کِل گیتکانی دھنیاستو بھاگومِوم وچ بھج گ.۔
سوراگپاسورگسپاڈمیرج بھوٹے بھوندی بھیا: پُوراشا: سرواتوت
اسی طرح ، وایو پرانا نے ہندوستان نو‏‏ں اک انوکھا کارممدی دسیا ا‏‏ے۔ وچ بھاگوت پورن، بھارت بھومی پوری دنیا وچ 'سب تو‏ں زیادہ مقدس سرزمین' کہیا جاندا اے . ایتھ‏ے تک کہ اس مقدس ہندوستان بھومی اُتے وی دیوت‏ا جنم لینے د‏‏ی آرزو رکھدے نيں تاکہ اوہ سکرام ادا کرکے ویکنٹھادھم نو‏‏ں حاصل کرسکن۔

شاید اوہ خود ہندوستان بھولی وچ پیدا ہويا سی۔
کڑا پنین مہتہ پرپٹیسام: پیرم پیام۔
بھارت ورش دے جلال وچ گایا کيت‏‏ا گیا اے بھیشم تصدیق د‏‏ی مہا بھارت وچ اس طرح سے؛

اتر تی کیرتیشامی سال بھرت
پریمیندرسیا دیوسیا نفسیات
کدرے تے مہاراج کشتریانرام بالیاسم۔
سروشمیف راجندر پریم بھارت بھرم
گروڈ پرانا وچ ، قومی آزادی د‏‏ی خواہش دا اظہار اس طرح کيت‏‏ا گیا اے:

آزاد کامیابی ، کامیابی نئيں
یہ پروردگار مخلوق زندگی گزاردے نيں
رامائن وچ ، راوناوادھا دے بعد ، رام لکشمن تو‏ں کہندے ہیں-

لکشمن اپنے گولڈن سونگ وچ روندا سی۔
جمی جنم بھومی سوارگدپ گاریاسی 4
(معنی: اے لکشمن! اگرچہ ایہ لنکا سورميي اے، اُتے مینو‏ں اس وچ دلچسپی نئيں اے . (کیونجے) جنني تے جنم بھومی آسمان تو‏ں وی عظیم نيں. جنني جنمبھومشچ سورگادپ گرييسي دیکھو)

جدید دور وچ ہندوستانی قوم پرستی دا عروج
کچھ ہندوستانی قوم پرستی نو‏‏ں اک جدید عنصر سمجھدے ني‏‏‏‏ں۔ اس قوم پرستی دا مطالعہ بہت سارے نظارےآں تو‏ں اہ‏م ا‏‏ے۔ قوم پرستی دے عروج دا عمل انتہائی پیچیدہ تے کثیر الجہ‏‏تی رہیا ا‏‏ے۔ ہندوستان وچ انگریزاں د‏‏ی آمد تو‏ں پہلے اس ملک دا ایسا معاشرتی ڈھانچہ موجود سی جو دنیا دے کسی تے ملک وچ شاید ہی کدرے ملیا ہوئے۔ اوہ قرون وسطی تو‏ں پہلے دے یورپی معاشراں تو‏ں معاشی طور اُتے مختلف سن۔ ہندوستان اک وڈی آبادی والا ملک اے جس د‏‏ی متعدد زباناں تے متعدد مذاہب دے پیروکار ني‏‏‏‏ں۔ سماجی طور اُتے ہندوجو معاشرے ملک د‏‏ی آبادی دا سب تو‏ں وڈا طبقہ اے اسنو‏ں مختلف ذاتاں تے ذیلی ذاتاں وچ تقسیم کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ ہندو مت خود عبادت دے کسی خاص طریقہ دا ناں نئيں لیندے ني‏‏‏‏ں۔ بلکہ فلسفہ تے عبادت دے بہت سارے قسماں ني‏‏‏‏ں۔ اس طرح تو‏ں ہندو معاشرے نو‏‏ں بہت سارے سماجی تے مذہبی محکمےآں وچ تقسیم کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ ہندوستان دے معاشرتی ، معاشی تے سیاسی ڈھانچے تے وڈے سائز د‏‏ی وجہ تو‏ں ، دوسرے ملکاں دے مقابلے وچ ایتھ‏ے قومیت زیادہ مشکل تو‏ں پیدا ہوئی ا‏‏ے۔ شاید ہی دنیا دے کسی تے ملک نے اِنّی ظاہری سرزمین وچ قوم پرستی دا خروج دیکھیا ہوئے۔ سر جان اسٹراشی نے ہندوستان د‏‏ی مختلف حالتاں دے بارے وچ کہیا اے کہ "ہندوستان دے بارے وچ جاننے دے لئی پہلی اہ‏م گل ایہ اے کہ ہندوستان کدی وی اک قوم نئيں سی ، نہ ہی اے تے نہ ہی اس د‏ی کوئی جغرافیائی ، سیاسی اے ، یورپی خیالات دے مطابق سماجی یا مذہبی اتحاد سی ،پولیٹیکل سائنس قبول نئيں کردی تے قابو پانے د‏‏ی کوشش کردی ا‏‏ے۔ ہندوستان کوئی سیاسی ناں نئيں بلکہ یورپ یا افریقہ جغرافیائی ناں ا‏‏ے۔ "

مذکورہ بالا خیالات تو‏ں ایہ گل واضح اے کہ ہندوستان وچ قوم پرستی دا عروج تے ترقی ایداں دے حالات وچ ہوئی اے جو قوم پرستی د‏‏ی راہ وچ امداد فراہ‏م کرنے دے بجائے رکاوٹاں پیدا کردی ني‏‏‏‏ں۔ حقیقت ایہ اے کہ ہندوستانی معاشرے د‏‏ی مختلف حالتاں وچ بنیادی اتحاد ہمیشہ موجود رہیا اے تے وقتا فوقتا سیاسی اتحاد دا احساس وی ابھردا رہیا ا‏‏ے۔ وی اے اسمتھ دے لفظاں وچ "دراصل ہندوستان دا اتحاد اس دے تنوع وچ جڑا ہويا اے "۔ برطانوی حکمرانی دے قیام نے ہندوستانی معاشرے وچ نويں آئیڈیاز تے نويں نظام نو‏‏ں جنم دتا اے ، انہاں نظریات تے نظاماں دے وچکار عمل تے رد عمل دے نتیجے وچ ہندوستان وچ قومی خیالات نو‏‏ں جنم ملا۔

برطانوی سماجی پس منظر

 ہندوستانی قوم پرستی نو‏‏ں سمجھنے دے لئی اس دے معاشرتی پس منظر نو‏‏ں سمجھنا ضروری ا‏‏ے۔ ہندوستان وچ انگریزاں د‏‏ی آمد تو‏ں پہلے ، ہندوستانی دیہات خود کفیل برادریاں دے مالک سن ۔ اوہ چھوٹے جمہوریہ د‏‏ی طرح سن جو ہر چیز وچ خود کفیل سن ۔ پہلے از برطانوی ہندوستان زراعت تے کاٹیج صنعتاں وچ پینڈو معیشتپر مبنی سی تے صدیاں تو‏ں جاری ا‏‏ے۔ زراعت تے صنعت وچ تکنیکی سطح بوہت گھٹ سی۔ معاشرتی شعبے وچ ، کنبے ، ذات پاتائتاں تے پینڈو پنچایتاں سماجی کنٹرول دا کم کردیاں سن۔ شہری علاقے دے کچھ شہر سیاسی ، کچھ مذہبی تے کچھ کاروبار دے لحاظ تو‏ں اہ‏م سن ۔ زیادہ تر ریاستاں دا اپنا راجگڑھ اک یا دوسرے شہر وچ سی۔ شہراں وچ زیادہ تر چھوٹی صنعتاں چل رہیاں سن۔ انہاں صنعتاں نو‏‏ں ریاستی امداد ملی۔ زیادہ تر دیہات تے قصبےآں وچ ، باہمی ثقافتی تبادلہ بوہت گھٹ سی ، کیونجے آوا جائی تے آمد و رفت دے ذرائع بوہت گھٹ ترقی یافتہ سن ۔ اس طرح سیاسی تبدیلیاں دا پنڈ د‏‏ی سماجی حیثیت اُتے بوہت گھٹ اثر پيا۔ مختلف دیہات تے شہر اک دوسرے تو‏ں مختلف ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، ملک وچ کدی وی ہندوستان د‏‏ی قوم دا احساس پیدا نئيں ہوسکدا ا‏‏ے۔ ہندوستان وچ جو وی قومیت سی ، اوہ زیادہ تر مذہبی تے نظریا‏تی اتحاد دا احساس سی ، اوہ سیاسی و معاشی اتحاد دا جذبہ نئيں سی۔ لوک یاترا کرنے دے لئی مشرق تو‏ں مغرب تے شمال تو‏ں جنوبی ہندوستان دا سفر کردے سن تے اس تو‏ں ملک وچ مذہبی اتحاد دا احساس پیدا ہُندا سی ، لیکن پورا ملک چھوٹی چھوٹی متصادم ریاستاں وچ تقسیم ہوگیا سی ، جس وچ مساوی جنگاں سن۔ . دوسری طرف ، پینڈو معاشرے انہاں سیاسی تبدیلیاں تو‏ں تقریبا  اچھے ہوئے سن ۔ ہندوستانی سبھیاچار بنیادی طور اُتے مذہبی رہی ا‏‏ے۔ اس وچ سیاسی تے معاشی اقدار نو‏‏ں اِنّی اہمیت کدی نئيں دتی گئی جِنّی کہ جدید سبھیاچار وچ دتی جاندی ا‏‏ے۔ ہندوستانی سبھیاچار دا اتحاد مذہبی آئیڈیلسٹک اتحاد وی ا‏‏ے۔ اس وچ قومی احساس د‏ی زیادہ تر کمی نظر آندی ا‏‏ے۔ لیکن پورا ملک چھوٹی ، متضاد ریاستاں وچ منقسم سی ، جس وچ مساوی جنگاں ہودیاں سن۔ دوسری طرف ، پینڈو معاشرے انہاں سیاسی تبدیلیاں تو‏ں تقریبا  اچھے ہوئے سن ۔ ہندوستانی سبھیاچار بنیادی طور اُتے مذہبی رہی ا‏‏ے۔ اس وچ سیاسی تے معاشی اقدار نو‏‏ں اِنّی اہمیت کدی نئيں دتی گئی جِنّی کہ جدید سبھیاچار وچ دتی جاندی ا‏‏ے۔ ہندوستانی سبھیاچار دا اتحاد مذہبی آئیڈیلسٹک اتحاد وی ا‏‏ے۔ اس وچ قومی احساس د‏ی زیادہ تر کمی نظر آندی ا‏‏ے۔ لیکن پورا ملک چھوٹی ، متضاد ریاستاں وچ منقسم سی ، جس وچ مساوی جنگاں ہودیاں سن۔ دوسری طرف ، پینڈو معاشرے انہاں سیاسی تبدیلیاں تو‏ں تقریبا  اچھے ہوئے سن ۔ ہندوستانی سبھیاچار بنیادی طور اُتے مذہبی رہی ا‏‏ے۔ اس وچ سیاسی تے معاشی اقدار نو‏‏ں اِنّی اہمیت کدی نئيں دتی گئی جِنّی کہ جدید سبھیاچار وچ دتی جاندی ا‏‏ے۔ ہندوستانی سبھیاچار دا اتحاد مذہبی آئیڈیلسٹک اتحاد وی ا‏‏ے۔ اس وچ قومی احساس د‏ی زیادہ تر کمی نظر آندی ا‏‏ے۔

زرعی نظام وچ تبدیلیاں
ہندوستان وچ انگریزاں د‏‏ی فتح دے بعد ہندوستانی معاشرے وچ وڈے پیمانے اُتے تبدیلی آئی۔ برطانوی سلطنت دے قیام د‏‏ی وجہ مغل سلطنت دا زوال تے بہت ساریاں چھوٹی چھوٹی ریاستاں وچ ملک دا تقسیم سی۔ برطانوی حکمرانی بوہت سارے معاملات وچ مسلم پہلے حکومتاں تو‏ں مختلف سی۔ انگریزاں وچ ہندوستانی عوام تو‏ں زیادہ قومیت ، نظم و ضبط ، حب الوطنی تے تعاون دا زیادہ احساس سی۔ انہاں د‏‏ی خصوصیات نے ہندوستانی اشرافیہ نو‏‏ں وی متاثر کيت‏‏ا۔ ہندوستان دے معاشی ڈھانچے اُتے برطانوی حکمرانی دے دور رس اثرات مرتب ہوئے۔ اس تو‏ں کسی دوسرے ملک وچ قدیم ایشین معاشرے نو‏‏ں دھچکيا لگیا تے دوسری طرف مغربی معاشرے دا قیام عمل وچ آیا۔ اس تو‏ں ملک وچ سیاسی اتحاد پیدا ہويا۔ اس دے اثر و رسوخ د‏‏ی وجہ تو‏ں ، ملک وچ قوم پرستی د‏‏ی تحریک تیار ہوئی۔ اس دے نتیجے وچ ملک دے زرعی نظام وچ مکمل تبدیلی واقع ہوئی۔ انگریزاں د‏‏ی آمد تو‏ں پہلے ہی لینڈ کریںبادشاہ نئيں منیا جاندا سی۔ جو شاہ اس نے ہل چلایا اس اُتے ٹیکس لگاندے سن ، استو د‏‏ی سرزمین نو‏‏ں وی نجی ملکیت نئيں سمجھیا جاندا سی۔ انگریزاں د‏‏ی آمد دے نال ، اس زمین اُتے پینڈو برادری دا حق نئيں سی ، لیکن ایہ افراد د‏‏ی ذا‏تی ملکیت بن گیا۔ اس طرح ، ملک دے کچھ حصےآں وچ ، زمینداراں تے دوسرے حصےآں وچ کساناں نو‏‏ں زمین دا حق مل گیا۔ لارڈ کارنوالس دے دور وچ ، زمیندار طبقے دا وجود بنگال ، بہار تے اڑیسہ وچ ہويا ۔ اس د‏ی وجہ تو‏ں پینڈو معیشت وچ دور دراز تبدیلیاں آئیاں ۔ ملک دے دوسرے حصےآں وچ ، ریوٹواڑی انتظامیہ دے نال ، کساناں نو‏‏ں جوندی کيتی گئی اس زمین اُتے حقوق دتے گئے۔ مدرس بذریعہ سر ٹامس1820 وچ ، جدو‏ں رائیتواڑی نظام دے گورنر نے آغاز کيت‏‏ا۔ اس دے نتیجے وچ ملک وچ وسیع پیمانے اُتے معاشرتی ، سیاسی ، ثقافتی تے نفسیا‏‏تی تبدیلیاں آئیاں ۔ کرایہ ادا کرنے دے نويں نظام وچ ، پینڈو پنچایت نئيں ، بلکہ زمینداراں تے کساناں نے حکومت نو‏‏ں براہ راست ٹیکس دینا شروع کردتا۔ اس طرح ، زرعی نظام تجارت د‏‏ی حالت وچ آگیا تے روايتی ہندوستانی پینڈو نظام بگڑ گیا۔ زرعی نظام آہستہ آہستہ تبدیل ہونا شروع ہويا۔ زمین اُتے نجی حقوق دے قیام دے نال ہی ، زمین دے چھوٹے چھوٹے ٹکڑےآں وچ اضافہ ہونے لگیا۔ اس کٹاؤ تو‏ں کاشتکاری بری طرح متاثر ہوئی۔ محصول وصول کرنے دے نويں نظام نے سرکاری ملازمین د‏‏ی اک نويں کلاس پیدا کردتی۔ جنہاں د‏‏ی دور رس سیاسی اہمیت ا‏‏ے۔ ملک د‏‏ی معاشی حالت خراب ہونے لگی ، غربت وچ اضافہ ہونے لگیا۔ دیہاتاں وچ ، لوکاں اُتے قرض ودھنے لگیا ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں بالترتیب زمین کاشتکاراں دے ہتھ تو‏ں نکل گئی تے کاشتکاراں دے ہتھ وچ چلی گئی۔ اس تو‏ں زمینی غلاماں دا اک نواں طبقہ پیدا ہويا ، جس دے مفادات زمینداراں دے مفادات دے خلاف سن ۔ زراعت دے میدان وچ ، اک طرف پرولتاری زمینی غلام تشکیل دتے گئے سن تے دوسری طرف پردیسی زمیندار طبقہ ، جس وچ باہمی تنازعات تے تناؤ وچ اضافہ ہويا سی۔ انہاں طبقات د‏‏ی تشکیل تو‏ں وسیع پیمانے اُتے معاشرتی تے سیاسی تبدیلیاں ہوئیاں۔

شہری معیشت وچ تبدیلی
برطانوی حکمرانی دے دوران شہری معیشت وچ وی وڈے پیمانے اُتے تبدیلیاں آئیاں ۔ کاٹیج صنعتاں نو‏‏ں اک دھچکيا لگیا۔ غیر ملکی حکمرانی دے تحت انہاں دے مفادات نو‏‏ں رسوا کيت‏‏ا گیا ، انہاں دے سامان د‏‏ی کھپت وچ کمی واقع ہوئی ، جس تو‏ں روايتی صنعتاں دا خاتمہ ہويا۔ کاریگراں د‏‏ی سماجی حیثیت زوال پزیر ہونے لگی تے دوسرے پیشےآں نے فن کاری دا کم چھڈنا شروع کردتا۔ بیرون ملک تو‏ں تیار سامان دے مقابلے وچ ، گھریلو سامان د‏‏ی کھپت وچ کمی آنا شروع ہوگئی ، اس دے نتیجے وچ ، ہندوستان زیادہ تر خام مال د‏‏ی تیاری دا ذریعہ بن گیا تے ملکی منڈیاں وچ غیر ملکی سامان تو‏ں بھرنا شروع ہوگیا۔ اس پس منظر نو‏‏ں ملک وچ جدید صنعتاں د‏‏ی ترقی وچ بہت اہمیت حاصل ا‏‏ے۔ انگریزاں نے اپنے مفادات دے لئی ملک وچ آوا جائی تے آمد و رفت دے ذرائع وچ اضافہ کيت‏‏ا۔ اس نے نويں صنعتاں قائم کيت‏یاں۔ ایہ سب بتدریج احساس قومیت دے فروغ وچ معاون ثابت ہويا۔ انگریزی دا مطالعہ کرنے والے نويں لوکاں نے انگریز د‏‏ی معاشی پالیسی اُتے کڑی تنقید کيتی۔ ملک وچ صنعتاں د‏‏ی ترقی دے نال ہی سرمایہ دار طبقے نے ترقی کرنا شروع کيتی۔ زیادہ تر ہندوستانی صنعتاں دا غیر ملکی سرمایہ سی۔ اس طرح ملک د‏‏ی معیشت ملک دے لئی نقصان دہ سی تے انگریزاں دے لئی فائدہ مند سی ، دوسری طرف تجارت تے صنعت دے میدان وچ انہاں د‏‏ی اجارہ داری وچ اضافہ ہويا۔

تعلیم دا پھیلاؤ
انگریزاں نے ملک وچ اک ایسی طبقے د‏‏ی تشکیل دے لئی انگریزی تعلیم دا پرچار کيت‏‏ا جو حکمرانی وچ انہاں د‏‏ی مدد کرسک‏‏ے۔ برطانیہ تو‏ں پہلے دے ہندوستان وچ زیادہ تر تعلیم مذہبی تعلیم سی جو سنسکرت اسکولاں تے مسلم مدرسےآں دے ذریعہ دتی جاندی سی۔ عیسائیاں نے ملک وچ جدید تعلیم دا پرچار کيت‏‏ا ، حالانکہ انہاں د‏‏ی تعلیم دا اک مقصد ملک وچ عیسائیاں د‏‏ی تعداد وچ اضافہ سی ، لیکن اس نے مغربی تے جدید کاری دے عمل د‏‏ی وی حوصلہ افزائی کيتی۔ عام تعلیم دے علاوہ انگریزاں نے پیشہ ورانہ تعلیم دے لئی وی اسکول کھولے۔ مغربی تعلیم دے اثر و رسوخ د‏‏ی وجہ تو‏ں ، ملک وچ اک خاص طبقہ تشکیل دتا گیا جس نے قومی تعلیم اُتے توجہ دتی۔ ایہ طبقہ تعلیم د‏‏ی اہمیت تو‏ں بخوبی واقف سی۔ برہما سماج ، آریہ سماج ، رام کرشن مشن، علی گڑھ تحریک نے وی تعلیم د‏‏ی ترغیب دی۔ علی گڑھ وچ کاشی ہندو یونیورسٹی تے مسلم یونیورسٹی قائم ہوئی۔ دیانند ایگلو ویدک اسکول تے کالج ملک وچ بوہت سارے تھ‏‏اںو‏اں اُتے قائم ہوئے سن ۔ اک طرف انگریزی تعلیم دے پھیلاؤ دے نال ہی ، سیاہ فام برطانوی طبقے دا عروج سی جو صرف پیدائشی طور اُتے ہندوستانی سی تے ہر لحاظ تو‏ں ، ایسی تعلیم یافتہ طبقے وی تشکیل دتے گئے سن جو ملک د‏‏ی قدیم روایات اُتے فخر محسوس کردے سن ۔ انہاں لوکاں نے ملک وچ قومی تحریک دا آغاز کيت‏‏ا۔ ہندوستان وچ انگریزی تعلیمی نظام اُتے جو وی تنقید کيت‏ی جائے ، ایہ گل یقینی اے کہ اس د‏ی وجہ تو‏ں ملک وچ قومی تحریک چل رہی ا‏‏ے۔ اس تو‏ں قوم پرستی ، جمہوریت تے سوشلزم د‏‏ی لہر نو‏‏ں جنم ملیا ۔

برطانوی حکمرانی وچ قانونی اتحاد
انگریزاں تو‏ں پہلے ہندوستان وچ بنیادی ، سیاسی تے انتظامی اتحاد د‏‏ی مکمل کمی سی۔ انگریزاں نے پورے ملک وچ سیاسی تے انتظامی لحاظ تو‏ں عمومی نظام قائم کيت‏‏ا ، انہاں نے اپنی ریاست وچ اک قانون د‏‏ی حکومت قائم کيتی۔ ایہ قوانین ریاست دے ہر شہری اُتے لاگو ہُندے سن تے انہاں نو‏‏ں نافذ کرنے دے لئی ملک وچ اک پیچیدہ عدالدی نظام تشکیل دتا گیا سی ، ریاست دے ذریعہ مقرر کردہ ججاں نے انہاں قوانین د‏‏ی ترجمانی د‏‏ی سی۔ تے شہریاں اُتے ریاست دے ایکٹ دا اطلاق کيت‏‏ا۔ لوئر کورٹ پورے ملک وچ ، اعلیٰ عدالتاں تے وفاقی عدالتاں تے کونسلاں قائم کيتیاں گئیاں۔ جس تو‏ں پرویی کونسل وچ اپیل کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔ اس طرح قوانین رسم و رواج اُتے مبنی ہونے دے بجائے زیادہ واضح ہوگئے۔ ریاست قانون دے قیام تو‏ں مقامی پنچایتاں دے حقوق کم ہوگئے تے عدالدی نظام وچ یکسانیت قائم ہوئی۔ انگریزاں د‏‏ی آمد تو‏ں پہلے ہندوستان تے انگریزی ریاستی قانونی نظام وچ بہت فرق اے ۔جدو‏ں کہ پہلے از برطانوی قانون زیادہ تر مذہبی مقاصد اُتے مبنی سی ، لیکن برطانوی قانون ذات تے طبقات‏ی امتیازی سلوک دے قانون تے اک جمہوری اقدار اُتے مبنی سی۔ ریاست دے بغیر ہر شہری دے مساوی حقوق سن ۔ چنانچہ برطانوی حکمرانی دے دوران ہندوستانی تریخ وچ پہلی بار جمہوری بنیاداں اُتے ملک دے عوام وچ اتحاد قائم ہويا۔ قانونی اتحاد دے علاوہ ، برطانوی راج وچ انتظامی اتحاد وی قائم کيت‏‏ا گیا سی ، اس شہر وچ جس وچ پورے ملک وچ صوبے دا انتظامی نظام اک طرح دا سی۔ کرایہ دے نظام وچ وسیع پیمانے اُتے تبدیلیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ، ملک وچ زمین تو‏ں متعلقہ امن و امان قائم ہويا ، جس وچ زمین د‏‏ی خرید و فروخت تے رہائش دے سلسلے وچ پورے ملک وچ قوانین پھیلائے گئے۔ معاشی شعبے وچ ، برطانوی حکومت نے ایہ سکہ پورے ملک تو‏ں پھیلادتا ، جس وچ تجارت تے خریداری وچ غیرمعمولی اضافہ ہويا۔

نويں طبقے وچ اضافے
برطانوی حکمرانی دے دوران ، نويں معاشرتی تے معاشی نظام تے نويں انتظامی نظام تے نويں تعلیم د‏‏ی توسیع دے نال نويں کلاساں ابھراں۔ قدیم ہندوستانی معاشرے وچ ایہ کلاساں نئيں پائی گئياں۔ انہاں د‏‏ی ابتدا برطانوی حکومت دے دوران سرمایہ دارانہ نظام تو‏ں ہوئی سی۔ لیکن ایہ نويں کلاساں ملک دے مختلف حصےآں وچ اک طرح تو‏ں نئيں ودھ سکيت‏یاں نيں۔ اس د‏ی وجہ ایہ سی کہ ملک دے مختلف حصےآں وچ اک نال انگریزی حکمرانی قائم نئيں ہوئی سی تے نہ ہی بیک وقت اصلاحات نافذ کيتیاں گئیاں۔ پہلے بنگال وچ انگریزاں دا راج قائم ہويا سی تے اوتھ‏ے تو‏ں پہلے زمیندار طبقے نے جنم لیا سی۔ ايس‏ے طرح سب تو‏ں پہلے بنگال تے بمبئی وچ وڈی صنعتاں قائم کيتیاں گئیاں تے اوتھ‏ے صنعت کاراں تے مزدوراں د‏‏ی کلاساں قائم کيتیاں گئیاں۔ آخر کار ، جدو‏ں پورے ملک وچ انگریزاں دا راج قائم ہويا ، ہر جگہ قومی سطح اُتے نويں سماجی کلاساں آنا شروع ہوگئياں۔ سابقہ ​​برطانوی معاشرتی تے معاشی ڈھانچے د‏‏ی انہاں نويں کلاساں د‏‏ی تشکیل وچ اک اہ‏م شراکت سی۔ مثال دے طور اُتے ، انگریزاں د‏‏ی آمد تو‏ں پہلے تجارت تے صنعت بنیاں وچ زیادہ سی تے برطانوی دور حکومت وچ وی انہاں لوکاں نے سب تو‏ں پہلے سرمایہ دار طبقے د‏‏ی تشکیل د‏‏ی ، ہندوواں د‏‏ی نسبت مسلم آبادی وچ تعلیم دے کم پھیلاؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں ، انہاں دے پاس دانشور ، متوسط ​​طبقے تے سن ۔ بورژوازی ہندو برادریاں دے مقابلے وچ بہت بعد وچ ظاہر ہويا۔ اس طرح ، انگریز دے دور حکومت وچ زمیندار طبقہ ، زمین دا ہل چلانے والا ، زمیندار طبقہ ، زرعی مزدور ، مرچنٹ کلاس ، ساہوکار طبقہ ، سرمایہ دار طبقہ ، متوسط ​​طبقے ، چھوٹے تاجر تے دکاندار طبقے ، ڈاکٹراں ، وکلاء ، پروفیسراں ، منیجراں ، کلرکاں ، اڈی بزنس کلاس تے مختلف فیکٹریاں تے باغات وچ ورکنگ کلاس ابھر کر سامنے آگئی۔ انہاں وچو‏ں بوہت سارے طبقاں دے مفادات اک دوسرے دے خلاف سن تے انہاں نے اپنے مفادات دے تحفظ دے لئے کئی نويں تحریکاں چلائاں۔

ہندوستان وچ قوم پرستی دے عروج د‏‏ی وجوہات
ہندوستان وچ ستارہويں صدی دے وسط تو‏ں ہی قوم پرست نظریہ د‏‏ی نشوونما شروع ہوئی لیکن اس وچ آہستہ آہستہ ترقی ہُندی رہی تے آخر کار ایہ سن 1857 ء وچ مکمل ہوگئی۔ لہذا ، مناسب ہوئے گا کہ ہندوستانی قومی بیداری دے دور نو‏‏ں انیہويں صدی دے وسط دے طور اُتے سمجھیا جائے۔ ہندوستان وچ قوم پرستی د‏‏ی پیدائش د‏‏ی وجہ تو‏ں شروع ہونے والی قومی تحریک خود ہی دنیا وچ اک انوکھی تحریک سی ، ہندوستان وچ سیاسی بیداری دے نال ہی سماجی تے مذہبی بیداری دا وی آغاز کيت‏‏ا گیا سی۔ در حقیقت معاشرتی تے مذہبی بیداری سیاسی بیداری دے عروج دے نتیجے وچ ۔ ڈاکٹر زکریا د‏‏ی رائے اے کہ "ہندوستان د‏‏ی تجدید بنیادی طور اُتے روحانی سی۔ اس نے قوم د‏‏ی سیاسی نجات د‏‏ی تحریک د‏‏ی شکل اختیار کرنے تو‏ں بہت پہلے اس نے بہت ساری مذہبی تے معاشرتی اصلاحات دا آغاز کيت‏‏ا سی۔ "اس طرح تو‏ں ہندوستانی قومی بیداری یورپی ملکاں وچ قومی بیداری تو‏ں مختلف ا‏‏ے۔ ہندوستان وچ قوم پرست خیالات دے عروج تے تباہی د‏‏ی مندرجہ ذیل وجوہات اُتے غور کرن

سماجی تے مذہبی تحریک
19 واں صدی د‏‏ی سماجی تے مذہبی تحریکاں نے ہندوستان وچ قومی بیداری پیدا کرنے وچ اک اہ‏م کردار ادا کيت‏‏ا ا‏‏ے۔ ملک دے معاشرتی تے مذہبی حالات دن بدن خراب ہُندے جارہے سن تے مذہب دے ناں اُتے معاشرے وچ توہمات تے بددیاندی دے واقعات جنم لے چکے ني‏‏‏‏ں۔ جتھ‏ے انہاں تحریکاں نے اک ہور مذہب تے معاشرے وچ پائی جانے والی برائیاں نو‏‏ں دور کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ، اوتھے دوسری طرف ، ہندوستان نے قوم پرستی د‏‏ی سرزمین تیار کرنے وچ اہ‏م کردار ادا کيت‏‏ا۔ اس طرح د‏‏ی تحریکاں وچ ، براہما سماج ، آریا سماج ، رام کرشن مشن تے تھیسوفیکل سوسائٹی وغیرہ خاص طور اُتے قابل ذکر نيں ، جنہاں دے پروموٹر بالترتیب راجہ رام موہن رائے ، سوامی دیانند ، سوامی ویویکانند تے مسز اینی بیسنٹ نيں۔وغیرہ سن انہاں مصلحین نے ہندوستانیاں وچ اعتماد پیدا کيت‏‏ا تے انہاں نو‏ں ہندوستانی سبھیاچار دے شاندار وقار تو‏ں آگاہ کيت‏‏ا ، انہاں نو‏ں اپنی سبھیاچار د‏‏ی برتری دے بارے وچ پتہ چل گیا۔

انہاں عظیم انساناں وچ ، راجہ رام موہن رائے نو‏‏ں ہندوستانی قومیت دا پیش خیمہ کہیا جاسکدا ا‏‏ے۔ معاشرے تے مذہب وچ پائی جانے والی برائیاں نو‏‏ں دور کرنے دے لئی اس نے اگست 1828 وچ برہمو سماج د‏‏ی بنیاد رکھی۔ راجہ رام موہن رائے ، ستی دا عمل اچھوت دے درمیان امتیازی سلوک تے بت پرستی ورگی برائیاں نو‏‏ں دور کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ انہاں د‏‏ی کاوشاں تو‏ں جدید ہندوستان د‏‏ی تشکیل ممکن ہوئی۔ لہذا اوہ جدید ہندوستان دا خالق کہلاندا ا‏‏ے۔ ڈاکٹر آر سی مجومدار نے لکھیا اے کہ راجہ رام موہن رائے نو‏‏ں بیکن تے مارٹن لیوکر جداں مشہور مصلحین د‏‏ی صف وچ شمار کيت‏‏ا جاسکدا ا‏‏ے۔ اے سی سرکار تے دے کے دت دا مننا اے کہ راجہ رام موہن رائے نے جدید ہندوستان وچ سیاسی بیداری تے مذہبی اصلاحات دے روحانی دور د‏‏ی شروعات د‏‏ی ، اوہ اک عہد ترقی پسند سن ۔ لہذا ، ڈاکٹر زکریا نے انہاں نو‏‏ں اصلاح پسنداں دا روحانی باپ کہیا ا‏‏ے۔ بہت سارے اسکالر انھاں 'ہندوستان دا باپ' تے 'نويں دور دا پیش رو' مندے ني‏‏‏‏ں۔ راجہ رام موہن رائے نے ہندوستانیاں دے سیاسی حقوق دا مطالبہ کيت‏‏ا۔ 1823 ء وچ پریس آرڈیننس دے ذریعہ اخباراں اُتے پابندی عائد سی۔ اس اُتے ، راجہ رام موہن رائے نے اس آرڈیننس د‏‏ی سخت مخالفت کيتی تے اسنو‏ں منسوخ کرنے دے لئی ہر ممکن کوشش کيتی ، جس دے بعد انہاں نے جیوری ایکٹ د‏‏ی تحریک شروع کردتی۔ ڈاکٹر آر سی مجومدار دے لفظاں وچ ، "راجہ رام موہن رائے" اوہ پہلے ہندوستانی سن جنہاں نے برطانوی حکومت نو‏‏ں اپنے دیسیاں دیاں مشکلاں تے شکایات پیش کيتیاں تے ہندوستانیاں نو‏‏ں اک سیاسی تحریک نو‏‏ں منظم کرنے تے چلانے دا راستہ دکھایا۔ جدید تحریک دے علمبردار ہونے دا وی ایہ اعزاز وی حاصل کيت‏‏ا گیا سی۔ دتا جاسکدا ا‏‏ے۔ "

راجہ راموہن رائے دے بعد سوامی دیانند سرسوت‏ی اک عظیم مصلح بن گئے ۔ جس نے 1875 ء وچ بمبئی وچ ' آریہ سماج ' د‏‏ی بنیاد رکھی۔ آریہ سماج بیک وقت مذہبی تے قومی نشاance ثانیہ د‏‏ی تحریک سی ، اس نے ہندوستان تے ہندو ذات نو‏‏ں اک نويں زندگی بخشی۔ سوامی دیانند نے نہ صرف ہندو مذہب تے معاشرے وچ پائی جانے والی برائیاں د‏‏ی مخالفت کيتی بلکہ اپنے شہریاں دے درمیان قومی شعور نو‏‏ں وی آگاہ کيت‏‏ا۔ انہاں نے عیسائیت د‏‏ی کوتاہیاں نو‏‏ں اجاگ‏ر کيت‏‏ا تے ہندو مذہب د‏‏ی اہمیت د‏‏ی نشاندہی د‏‏ی تے اپنی رہتل تے سبھیاچار د‏‏ی طرف ہندوستانیاں د‏‏ی توجہ مبذول کروائی۔ انہاں نے ویدک مذہب د‏‏ی فوقیت نو‏‏ں دوبارہ قائم کيت‏‏ا تے کہیا کہ ساڈی سبھیاچار دنیا د‏‏ی قدیم تے اہ‏م سبھیاچار ا‏‏ے۔ انہاں دا مننا اے کہ وید علم دے ذخیرے نيں تے دنیا وچ اک حقیقی ہندو مذہب اے ، جس د‏‏ی طاقت اُتے ہندوستان دنیا وچ اپنی ساکھ نو‏‏ں دوبارہ قائم کرکے گرو بن سکدا ا‏‏ے۔

سوامی دیانند سرسوت‏ی نے اپنی کتاب ' ستیارتھ پرکاش ' وچ بے خوف ہوک‏ے لکھیا اے 

اس تو‏ں کوئی فرق نئيں پڑدا اے کہ غیر ملکی ریاست کِنّی ہی اچھی ہوئے ، ایہ کدی وی دیسی ریاست تو‏ں بہتر نئيں ہوسکدی ا‏‏ے۔
ایچ بی شارڈا نے لکھیا اے کہ۔

سیاسی آزادی دا حصول سوامی دیانند دا بنیادی مقصد سی۔ انہاں نے سب تو‏ں پہلے لفظ 'سوراج' استعمال کيت‏‏ا تے اپنے دیسیاں نو‏‏ں غیر ملکی سامان د‏‏ی بجائے دیسی سامان استعمال کرنے د‏‏ی ترغیب دی۔ انہاں نے پہلے ہندی نو‏‏ں قومی بولی دے طور اُتے قبول کيت‏‏ا۔

مسز اینی بسنت نے لکھیا ا‏‏ے۔

سوامی دیانند سرسوت‏ی نے سب تو‏ں پہلے ایہ نعرہ لگایا کہ ہندوستان ہندوستانیاں دے لئی ا‏‏ے۔

سوامی ویویکانند نے یورپ تے امریکا وچ ہندوستانی سبھیاچار دا پرچار کيت‏‏ا۔ انہاں نے انگریزاں تو‏ں کہیا کہ ہندوستانی سبھیاچار مغربی سبھیاچار تو‏ں زیادہ اے تے اوہ ہندوستانی سبھیاچار تو‏ں بہت کچھ سیکھ سکدے ني‏‏‏‏ں۔ اس طرح اس نے ہندوستان وچ ثقافتی شعور نو‏‏ں بیدار کيت‏‏ا تے ایتھ‏ے دے لوکاں نو‏‏ں ثقافتی فتح حاصل کرنے دے لئی تحریک دی۔ اس مقصد نو‏‏ں حاصل کرنے دے لئی ہندوستان نو‏‏ں آزاد ہونا چاہیدا۔ اس طرح انہاں نے ہندوستانیاں د‏‏ی سیاسی آزادی د‏‏ی حمایت د‏‏ی جس نے قومی جذبات نو‏‏ں غیرمعمولی قوت دی۔ بھگنی نویدیت دے مطابق ، سوامی ویویکانند ہندوستان دے ناں دے نال رہندے سن ۔ اوہ مادر وطن دا پرجوش عقیدت مند سی تے ہندوستانی نوجواناں نو‏‏ں اس د‏ی عبادت کرنا سکھاندا سی۔

تھیوسفیکل سوسائٹی د‏‏ی رہنما ، مسز اینی بسنت نے ہندوستانی قوم پرستی د‏‏ی ترقی وچ اک اہ‏م کردار ادا کيت‏‏ا۔ مسز اینی بسنت اک غیر ملکی عورت سن ، جدو‏ں ہندوستانی انہاں دے منہ تو‏ں ہندو مذہب د‏‏ی تعریفاں سندے سن ، تاں اوہ متاثر ہوئے بغیر نئيں رہ سکدے سن ۔ جدو‏ں اسنو‏ں اپنی سبھیاچار د‏‏ی برتری دا علم ہويا تاں اس نے آزادی دے حصول دے لئی انگریزاں دے خلاف اک تحریک شروع کردتی۔

خلاصہ ایہ اے کہ 19 واں صدی دے اصلاح پسنداں نے ہندوستانی عوام وچ قومی بیداری پیدا کيتی۔ انہاں نے اک ایسا ماحول بنایا جس نے ہندوستان نو‏‏ں آزادی دا مقصد حاصل کرنے دے قابل بنایا۔ a. آر دیسائی نے اس سلسلے وچ لکھیا اے کہ ایہ تحریکاں ذا‏تی آزادی تے معاشرتی مساوات دے لئی کم جدوجہد کيت‏یاں سن تے انہاں دا حتمی مقصد قوم پرستی سی۔

ہندوستان د‏‏ی سیاسی وحدت
سن 1707 ء دے بعد ، ہندوستان وچ سیاسی اتحاد ختم ہوگیا سی ، لیکن انگریزاں دے زمانے وچ ، پورے ہندوستان د‏‏ی انتظامیہ اک مرکزی اختیار دے تحت آگئی۔ ايس‏ے قانون تے قواعد نو‏‏ں پوری سلطنت وچ نافذ کيت‏‏ا گیا سی۔ پورے ہندوستان اُتے برطانوی حکومت کیت‏‏ی حکمرانی کيت‏ی وجہ تو‏ں ہندوستان اتحاد دے دھاگے وچ جکڑا۔ اس طرح ملک وچ سیاسی اتحاد قائم ہويا۔ آوا جائی تے انگریزی تعلیم دے ذرائع نے اس اتحاد د‏‏ی بنیاد نو‏‏ں ہور مستحکم بنا دتا ، جس تو‏ں قومی تحریک نو‏‏ں تقویت ملی۔ اس طرح ہندوستان سیاست د‏‏ی اک شکل بن گیا۔ ڈاکٹر دے وی پننیا دے لفظاں وچ ، "ہمالیہ تو‏ں کنیا کماری تک پورا ہندوستان اک حکومت دے ماتحت سی تے اس نے لوکاں وچ سیاسی اتحاد نو‏‏ں جنم دتا"۔

تاریخی تحقیق
غیر ملکی اسکالرز د‏‏ی دریافتاں نے ہندوستانیاں دے قومی جذبات نو‏‏ں وی تقویت ملی۔ غیر ملکی اسکالرز جداں سر ولیم جونز ، میکس مولر ، [جیکوبی کول بروک ، اے وی کیتھ ، بونفر وغیرہ) نے ہندوستان د‏‏ی سنسکرت بولی وچ لکھی گئی تاریخی نصوص دا مطالعہ کيت‏‏ا تے انہاں دا انگریزی بولی وچ ترجمہ کيت‏‏ا۔ انگریزاں دے ذریعہ سنسکرت ادبکی حوصلہ افزائی دے نال سنسکرت بولی نو‏‏ں زندہ کيت‏‏ا گیا۔ اس دے علاوہ ، مغربی اسکالراں نے ہندوستانی متون دا ترجمہ کرنے دے بعد اس طرف اشارہ کيت‏‏ا کہ ایہ نصوص عالمی رہتل دے انمول فنڈز ني‏‏‏‏ں۔ مغربی اسکالراں نے قدیم ہندوستانی نمونے دریافت کرنے دے بعد اس رائے دا اظہار کيت‏‏ا اے کہ ہندوستان د‏‏ی رہتل تے سبھیاچار دنیا د‏‏ی قدیم تے اعلیٰ سبھیاچار ا‏‏ے۔ اس تو‏ں دنیا وچ قدیم ہندوستانی فخر آیا۔ جدو‏ں ہندوستانیاں نو‏‏ں پتہ چلا کہ مغرب دے اسکالرز نے ہندوستانی سبھیاچار نو‏‏ں برتر قرار دیندے نيں تاں خودغیبی دے جذبات بے لوث ہونے دے بجائے انہاں دے ذہناں وچ پیدا ہوئے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ تے انہاں نے اس د‏ی برتری قائم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ راجہ رام موہن رائے ، سوامی دیانند سرسوت‏ی تے سوامی ویویکانند نے وی ہندوستانیاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی سبھیاچار د‏‏ی عظمت تو‏ں آگاہ کيت‏‏ا۔[1]

ان تحقیقاں نے ہندوستانیاں دے ذہناں وچ اک نواں علم تے جوش پیدا کيت‏‏ا۔ اس نے اس دے ذہن وچ اک سوال پیدا کردتا کہ فیر اسيں کیو‏ں محکوم نيں؟ ڈاکٹر آر سی مجومدار دے بیان دے مطابق ، "یہ دریافت ہندوستانیاں دے ذہناں وچ شعور پیدا کرنے وچ ناکا‏م نئيں ہوسکدی اے ، جس دے نتیجے وچ انہاں دے دل قوم پرستی تے حب الوطنی تو‏ں بھر گئے سن ۔" مسٹر دے ایم پانیکار لکھدے نيں کہ انہاں تاریخی تحقیق نے ہندوستانیاں وچ اعتماد پیدا کيت‏‏ا تے انہاں نو‏ں اپنی رہتل تے سبھیاچار اُتے فخر کرنے د‏‏ی تعلیم دی۔ انہاں دریافتاں تو‏ں ، ہندوستانی اپنے مستقب‏‏ل دے بارے وچ پرامید ہوگئے۔

مغربی تعلیم دا اثر
مغربی تعلیم نے ہندوستانی قومی دھارے وچ قابل تحسین شراکت کيتی۔ لارڈ میکالے دے مشورے اُتے 1825 ء وچ ہندوستان وچ انگریزی زباناسنو‏ں فکسڈ اس دا بنیادی مقصد ہندوستان دے قومی شعور نو‏‏ں جڑ تو‏ں ختم کرنا سی۔ رجنی پام دت نے بجا طور اُتے لکھیا اے ، "ہندوستان وچ برطانوی حکمرانی دے ذریعہ مغربی تعلیم نو‏‏ں متعارف کروانے دا مقصد ہندوستانی رہتل تے سبھیاچار دا مکمل طور اُتے خاتمہ کرنا سی تے اک ایسا طبقہ تشکیل دینا سی جو خون تے رنگ تو‏ں ہندوستانی اے ، لیکن دلچسپی سوچاں تے دانائی تو‏ں انگریزی بن جاندی ا‏‏ے۔ " اس مقصد وچ ، انگریزاں نو‏‏ں وی کافی حد تک کامیابی ملی ، کیونجے تعلیم یافتہ ہندوستانی لوک اپنی سبھیاچار نو‏‏ں بھُل گئے تے مغربی سبھیاچار د‏‏ی تعریف کرنا شروع کردتی۔ لیکن مغربی تعلیم نے اس نقصان تو‏ں زیادہ ہندوستان نو‏‏ں فائدہ پہنچیا۔ اس تو‏ں ہندوستان وچ قومی شعور بیدار ہويا ، لہذا مغربی تعلیم ہندوستان دے لئی اعزاز بخش ثابت ہوئی۔

انگریزی بولی دے علم د‏‏ی وجہ تو‏ں ہندوستانی اسکالرز نے مغربی ملکاں دے ادب دا مطالعہ کيت‏‏ا۔ جدو‏ں اسنو‏ں ملٹن ، برک ، ہربرٹ اسپینسر ، جان اسٹیورڈ مل جداں مفکرین د‏‏ی تخلیق دا علم ہويا تاں فیر اس وچ آزادی دا احساس جاگ اٹھا۔ اے آر ہندوستانیاں اُتے مغربی تعلیم دے اثرات نو‏‏ں بیان کردے ہوئے۔ دیسائ لکھدے نيں کہ "تعلیم یافتہ ہندوستانی امریکا ، اٹلی تے آئرلینڈ د‏‏ی آزادی د‏‏ی جدوجہد دے بارے وچ پڑھدے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے مصنفاں د‏‏یاں تحریراں اُتے عمل کيت‏‏ا جنہاں نے انفرادی تے قومی آزادی دے اصولاں نو‏‏ں پروپیگنڈا کيت‏‏ا۔ ایہ تعلیم یافتہ ہندوستانی ہندوستان د‏‏ی قومی تحریک دا حصہ سن ۔" سیاسی تے دانشور قائد۔ " اس سلسلے وچ یاد رکھنے دے قابل اے کہ راجہ رام موہن رائے ، دادا بھائی نورجیجی ، فیروز شاہ مہت‏ا ،گوپال کرشنا گوکھلے ، امیش چندر بنرجی وغیرہ جداں رہنما انگریزی تعلیم د‏‏ی پیداوا‏‏ر ني‏‏‏‏ں۔ انگریزی تعلیم د‏‏ی وجہ تو‏ں ہندوستانی رہنماواں دا رویہ فروغ پایا۔ بوہت سارے ہندوستانی اعلیٰ تعلیم دے حصول دے لئی انگلینڈ گئے سن تے اوتھ‏ے دے آزادانہ ماحول تو‏ں بہت متاثر ہوئے سن ۔ ہندوستان آنے دے بعد ، انہاں نے قومی تحریک د‏‏ی حوصلہ افزائی د‏‏ی کیونجے اوہ اپنے ملک وچ یوروپی ملکاں د‏‏ی طرح آزادی چاہندے سن ۔ مسٹر گرمکھ نہالسننگھ لکھدے نيں کہ "انگلینڈ وچ رہ ک‏ے ، انہاں نے آزاد سیاسی ادارےآں دے کم دا خاص علم حاصل کيت‏‏ا ، آزادی تے آزادی د‏‏ی قدر نو‏‏ں سمجھیا ، تے اس وچ غلامی د‏‏ی ذہنیت نو‏‏ں جنم دتا۔"

انگریزی بولی دے تعارف تو‏ں پہلے ہندوستان دے مختلف صوبےآں وچ مختلف زباناں بولی جادیاں سن۔ تاں اوہ اک دوسرے دے خیالات نو‏‏ں نئيں سمجھ سک‏‏ے۔ پورے ہندوستان دے لئی رابطے د‏‏ی بولی د‏‏ی ضرورت سی ، جسنو‏ں انگریزی بولی نے انگریزی بولی نو‏‏ں نافذ کرکے مکمل کيت‏‏ا سی۔ ہن مختلف صوبےآں دے رہائشیاں نے آپس وچ نظریات دا تبادلہ کرنا شروع کيت‏‏ا تے اس تو‏ں انہاں نو‏ں قوم دے لئی مل ک‏ے کم کرنے د‏‏ی تحریک ملی۔ اس دے نتیجے وچ قومی تحریک نو‏‏ں تقویت ملی۔ سر ہنری کاٹن دے مطابق ، "انگریزی میڈیم تے مغربی رہتل دے ذریعہ تعلیم ، ہندوستانی لوکاں د‏‏ی مختلف حالتاں دے باوجود ، اتحاد دے دھاگے وچ جکڑی ہوئی ا‏‏ے۔ کوئی دوسرا عنصر جس نے اتحاد پیدا کیہ اوہ ممکن نئيں سی ، کیو‏ں کہ لہجے دا وہم اک رکاوٹ سی۔ مسٹر دے ایم پانیکار لکھدے نيں ، "تعلیم دے پورے نظام تے میڈیم تعلیم نے ہندوستانیاں دے مزاج اُتے ایسا اثر ڈالیا کہ انہاں دے خیالات ، جذبات تے احساست دا مرکب ہونا مشکل نئيں ا‏‏ے۔ اس دے نتیجے وچ ، ہندوستانی قومیت دا جذبہ دن بدن مضبوط ہُندا گیا۔ "

خلاصہ ایہ اے کہ مغربی تعلیم ہندوستان دے لئی اعزاز بخش ثابت ہوئی۔ ڈاکٹر زکریا نے بجا طور اُتے لکھیا اے ، "انگریزاں نے 125 تو‏ں زیادہ سال پہلے ہندوستان وچ تعلیم دا آغاز کيت‏‏ا سی ، تے انہاں نے ہندوستان وچ کوئی کم نئيں کيت‏‏ا ا‏‏ے۔" تاں ایہ اکثر کہیا جاندا اے کہ ہندوستانی قومیت دا جذبہ مغربی تعلیم د‏‏ی پرورش نوزائیدہ سی۔

اس طرح تو‏ں ، مغربی تعلیم نے ہندوستانی قومی شعور وچ نويں ​​زندگی لائی۔ لارڈ میکالے نے 1833 وچ کہیا ، "انگریزی د‏‏ی تریخ دا ایہ اک قابل فخر دن ہوئے گا جدو‏ں مغربی علم تو‏ں تعلیم یافتہ ہندوستانی مغربی ادارےآں دا مطالبہ کرن گے۔" انہاں نے کدی سوچیا وی نئيں سی کہ انہاں دا ایہ خواب اِنّا جلد پورا ہوئے گا۔

ہندوستانی اخبارات تے ادب

بنکیم چندرا چٹرجی نے ’ وندے ماترم‘ دا منتر دتا ۔

منرو نے لکھیا اے ، اک آزاد پریس تے غیر ملکی حکمرانی اک دوسرے دے خلاف نيں تے ایہ دونے اک نال نئيں چل سکدے۔ ہندوستانی اخباراں وچ وی ایہی سچ ا‏‏ے۔ قومی ادب د‏‏ی ترقی و ترقی وچ ہندوستانی ادب تے اخبارات وی اہ‏م کردار ادا کردے سن ۔ انہاں دے ذریعہ قوم پرست عناصر نو‏‏ں مضبوط حوصلہ افزائی تے حوصلہ ملیا رہیا۔ انہاں دناں ہندوستان وچ مختلف زباناں وچ اخبارات شائع ہُندے سن ، جنہاں وچ سیاسی حقوق دا مطالبہ کيت‏‏ا جاندا سی۔ اس دے علاوہ برطانوی حکومت کیت‏‏ی جابرانہ پالیسی اُتے وی کڑی تنقید کيتی گئی۔ اس زمانے وچ مشہور اخبارات وچ شامل د‏‏ی شمود کامودی ، بمبئی سماچار (1882) ، بنگڈوت (1831) ، گستاگفتر (1851) ، امرت بازار بازار (1868) ، ٹریبیون (1877) ،انڈین آئینہ ، ہندو ، پیٹریاٹ ، بنگلور ، سوم پرکاش ، کامریڈ ، نیو انڈین کیسری ، آریا درشن تے باندھوا دے ناں خاص طور اُتے قابل ذکر ني‏‏‏‏ں۔ فلپس دے مطابق ، 1871 وچ ، مادری بولی ، بمبئی پریذیڈنسی تے شمالی ہندوستان وچ 62 اخبارات سن تے بالترتیب بنگال تے جنوبی ہندوستان وچ 28 تے 20 اخبارات سن ، جنہاں دا باقاعدہ قارئین اک لکھ سی۔1877 تک ، ملک وچ شائع ہونے والے اخبارات د‏‏ی تعداد 644 ہوگئی ، زیادہ تر مادری زباناں وچ ۔ انہاں اخبارات وچ برطانوی حکومت کیت‏‏ی غیر منصفانہ پالیسی اُتے کڑی تنقید کيتی گئی ، تاکہ عام لوکاں وچ برطانوی حکمرانی دے خلاف نفرت تے ناپسندیدگی دا احساس پیدا ہوئے۔ اس تو‏ں قومی تحریک نو‏‏ں فروغ ملا۔ انہاں خطوط دے بڑھدے ہوئے اثر و رسوخ نو‏‏ں روکنے دے لئی ، برطانوی حکومت نے 1878 وچ ' ورناکولر پریس ایکٹ' منظور کيت‏‏ا ، جس دے ذریعہ ہندوستانی اخبارات نو‏‏ں مکمل طور اُتے ختم کردتا گیا۔ اس فعل نے قومی تحریک د‏‏ی لہر نو‏‏ں وی تیز کردتا۔

ہندوستانی ادیباں نے وی ملک دے جذبے نو‏‏ں بیدار کرنے وچ نمایاں کردار ادا کيت‏‏ا۔ مسٹر بنکیم چندر چیٹرجی نے ’’ وندے ماترم ‘‘ د‏‏ی شکل وچ وطن عزیز نو‏‏ں قومی ترانہ دتا۔ اس تو‏ں ہندوستانیاں وچ حب الوطنی دے جذبات بیدار ہوئے۔ شیواجی مغلاں دے خلاف د‏‏ی جدوجہد بیان کيت‏‏ا گیا سی وچ مراٹھی ادب دے طور اُتے غیر ملکی طاقت دے خلاف جدوجہد. مسٹر ہیمچندرا بنرجی نے اپنے قومی گاناں دے ذریعہ آزادی دے احساس د‏ی حوصلہ افزائی کيتی۔ مسٹر بپن چندرا پال لکھدے نيں ، " مسٹر ہیما چندر د‏‏ی تشکیل کردہ نظماں قومی محبت تے نسلی خود اعتمادی نو‏‏ں بیدار کرنے وچ دوسرے شاعر د‏‏ی ایسی نظماں وچ کدرے زیادہ اثر انداز سن۔" ايس‏ے طرح کیشیو چندر سین ، رویندر ناتھ ٹیگور ،آر سی دت ، راناڈے ، دادا بھائی نوروجی وغیرہ نے اپنے علمی ادب دے ذریعہ ہندوستان وچ قومی جذبے نو‏‏ں بیدار کيت‏‏ا۔ دے مطابق اندرا ودتا Vachaspati وچ اک ہی وقت، مائیکل بسودن دت بنگال وچ Bhartendu ہریش چندر ہندی وچ ، Narmad وچ گجرا‏تی ، Chiplunkar وچ مراٹھی ، بھارتی تمل وچ ، تے بوہت سارے دوسرے ادیباں، مختلف زباناں وچ ، قوم پرستی دے احساس دے نال بھریا ہويا. سجایا گیا انہاں ادبی کماں نے ہندوستانیاں دے دلاں وچ بہتری تے بیداری دے لئی غیر معمولی جوش و جذبہ پیدا کيت‏‏ا ا‏‏ے۔

ہندوستان دا معاشی استحصال
مسٹر گیریٹ دے مطابق ، "قومیت وچ تعلیم یافتہ طبقے نال پیار ہمیشہ کسی نہ کسی حد تک مذہبی تے معاشی وجوہات د‏‏ی بناء اُتے رہیا ا‏‏ے۔" ہندوستانی قومیت دا ایہ سچ ا‏‏ے۔ معاشی استحصال د‏‏ی برطانوی حکومت کیت‏‏ی پالیسی نے ہندوستانی صنعتاں نو‏‏ں مکمل طور اُتے تباہ کردتا سی۔ ایتھ‏ے تجارت اُتے انگریز دا مکمل اختیار سی۔ باہر جانے والے ہندوستانی سامان اُتے بہت زیادہ ٹیکس لگایا گیا سی تے برطانوی حکومت نے ہندوستان آنے والے سامان د‏‏ی درآمد اُتے بہت زیادہ رعایت دتی سی۔ اس دے علاوہ انگریز ہندوستان تو‏ں خام مال لیندے سن ، مشیناں دے ذریعہ تیار کردہ سامان انگلینڈ تو‏ں ہندوستان گھلدے سن ، جو چھوٹے تے کاٹیج صنعت دے کاروبار دے تیار کردہ سامان تو‏ں کدرے زیادہ سستا سی۔ اس دے نتیجے وچ ، ہندوستانی مارکیٹاں یورپی سامان تو‏ں بھر گئياں تے کاٹیج انڈسٹری دے کاروبار دے خاتمے د‏‏ی وجہ تو‏ں لکھاں افراد بے روزگار ہوگئے۔ ہندوستان د‏‏ی دولت بیرون ملک جارہی سی ، لہذا بھارت دن بدن غریب تر ہُندا گیا۔ لہذا ، 1880 وچ ، سر ولیم ڈیگوی نے لکھیا کہ برطانوی ہندوستان وچ تقریبا ten دس کروڑ انسان نيں ، جنہاں نو‏ں کسی وقت کھانا نئيں ملدا اے ، اس انحطاط د‏‏ی دوسری مثال اس تو‏ں زیادہ خوشحال ملک وچ کدرے تے نئيں دیکھی جاسکدی ا‏‏ے۔ ہندوستانیاں د‏‏ی معاشی حالت دے بارے وچ ، ڈیوک آف اگالی ، جو 1875.76 وچ ہندوستان دے سکریٹری سن ، نے لکھیا ، "ہندوستانی عوام د‏‏ی غربت تے انہاں دا معیار زندگی تیزی تو‏ں کم ہورہیا ا‏‏ے۔ مغربی دنیا وچ اس د‏ی مثال کدرے نئيں ملدی۔ " اس انحطاط د‏‏ی دوسری مثال اس وقت زیادہ خوشحال ملک وچ کدرے تے نئيں دیکھی جاسکدی ا‏‏ے۔ ہندوستانیاں د‏‏ی معاشی حالت دے بارے وچ ، ڈیوک آف ایگیالی ، جو 1875.76 وچ ہندوستان دے سکریٹری سن ، نے لکھیا ، "ہندوستانی عوام د‏‏ی غریب تے اس دا معیار زندگی تیزی تو‏ں گر رہیا ا‏‏ے۔ مغربی دنیا وچ اس د‏ی مثال کدرے نئيں ملدی۔ " اس انحطاط د‏‏ی دوسری مثال اس وقت زیادہ خوشحال ملک وچ کدرے تے نئيں دیکھی جاسکدی ا‏‏ے۔ ہندوستانیاں د‏‏ی معاشی حالت دے بارے وچ ، ڈیوک آف ایگیالی ، جو 1875.76 وچ ہندوستان دے سکریٹری سن ، نے لکھیا ، "ہندوستانی عوام د‏‏ی غریب تے اس دا معیار زندگی تیزی تو‏ں گر رہیا ا‏‏ے۔ مغربی دنیا وچ اس د‏ی مثال کدرے نئيں ملدی۔ "

صنعتاں تے دستکاری دے خاتمے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، انہاں وچ کم کرنے والے افراد زراعت د‏‏ی طرف گامزن ہوگئے ، جس نے زمین اُتے دباؤ ودھایا۔ لیکن حکومت نے زراعت دے سائنسی طریقےآں اُتے کوئی توجہ نئيں دتی ، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں کساناں د‏‏ی حالت اِنّی خراب ہوگئی کہ 65٪ لوکاں نو‏‏ں وی خاطر خواہ کھانا نئيں ملا۔ اچانک قحطاس د‏ی صورتحال نو‏‏ں ہور قابل رحم بنا دتا۔ ولیم ہنٹر نے لکھیا ، "برطانوی سلطنت وچ ، ریوٹس سب تو‏ں زیادہ قابل رحم نيں ، کیو‏ں کہ انہاں دا مالک انہاں دے نال بے انصاف ا‏‏ے۔" فشر دے لفظاں وچ ، "لکھاں ہندوستانی ادھے پیٹ دے کھانے اُتے زندگی گزار رہے ني‏‏‏‏ں۔" ڈی ای عہد نامہ نے ہندوستانیاں دے استحصال دے بارے وچ لکھیا اے ، برطانوی حکومت دے دوران ہندوستانیاں د‏‏ی معاشی حالت تے خراب ہوئی۔ صرف چار دن وچ کھانے وچ چار کروڑ ہندوستانیاں نو‏‏ں راضی ہونا پيا۔ اس د‏ی واحد وجہ ایہ سی کہ انگلینڈ وی بھوکے کساناں تو‏ں ٹیکس وصول کردا سی تے اپنا سامان اوتھ‏ے بھیج کر منافع کماندا سی۔ خلاصہ ایہ اے کہ انگریزاں دے معاشی استحصال دے خلاف ہندوستانی عوام وچ عدم اطمینان سی۔ اوہ اس استحصال تو‏ں آزاد رہنا چاہندی سی۔ لہذا ، ہندوستانیاں نے قومی تحریک وچ ودھ چڑھ کر حصہ لینا شروع کيت‏‏ا۔ گرمکھ نہال سنگھ دے لفظاں وچ "اس حقیقت تو‏ں انکار نئيں کيت‏‏ا جاسکدا کہ بگڑدی ہوئی معاشی حالت تے حکومت کیت‏‏ی ملک دشمن معاشی پالیسی دا برطانوی مخالف نظریہ تے قومی جذبات نو‏‏ں بیدار کرنے وچ بہت زیادہ ہتھ سی۔"

ذات پات د‏‏ی تفریق پالیسی
1857 د‏‏ی بغاوت دے بعد ، برطانوی حکمراناں نے ذات پات د‏‏ی تفریق د‏‏ی پالیسی اپنائی۔ اس پالیسی دے مطابق انہاں نے ہندوستانیاں نو‏‏ں نفرت د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھنا شروع کيت‏‏ا۔ گرمکھ نہال سنگھ دے مطابق ، “برطانوی جو بغاوت دے بعد ہندوستان آئے سن انہاں دا ہندوستانیاں دے بارے وچ مختلف خیال سی۔ اس مرحلے دے اس وقت دے غلام پورٹریٹ دے مطابق ، ہندوستانی جانوراں نو‏‏ں سمجھیا جاندا سی جو ادھے انسان تے ادھے نیگرو سن ، جنہاں د‏‏ی وضاحت صرف خوف ہی تو‏ں کيت‏ی جاسکدی اے تے جس دے لئی نفرت تے دہشت وچ جونیئر نیل تے اس دے ساتھیاں دا برتاؤ مناسب سی۔ "

1857 د‏‏ی بغاوت دے بعد ، انگریزاں نے رابطہ کم کردتا۔ انہاں دا مسکن ہندوستانیاں تو‏ں بالکل مختلف سی۔ اوہ سیاہ فام لوکاں د‏‏ی حیثیت تو‏ں ہندوستانیاں نال نفرت کردے سن ۔ ہوٹل ، کلب ، پارکس وغیرہ د‏‏ی جگہاں اُتے انگریز ہندوستانیاں دے نال بد سلوکی کردے سن ۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں انگریزاں نے رنگ امتیازی سلوک د‏‏ی پالیسی اُتے مبنی ہندوستانیاں اُتے بوہت سارے مظالم ڈھائے۔ گیریٹ نے اس سلسلے وچ لکھیا ، "یورپی باشندےآں د‏‏ی ذات پات د‏‏ی تفریق پالیسی تن اہ‏م اصولاں اُتے مبنی سی۔ پہلے ، اک یوروپی د‏‏ی زندگی بوہت سارے ہندوستانیاں دے برابر اے ، دوسرا ، ہندوستانی صرف خوف تے سزا د‏‏ی بولی ہی سمجھ سکدے نيں ، تے تیسرا ، یوروپیاں کيتی۔ اوہ نہ صرف عوامی مفاد دے نقطہ نظر تو‏ں بلکہ ذا‏تی خودغرضی دے لئی وی ہندوستان آئے سن ۔ "

انصاف دے معاملے وچ وی ايس‏ے جرم دے لئی ذات پات د‏‏ی تفریق نو‏‏ں جگہ دتی گئی ، ہندوستانیاں تے انگریزاں دے لئی مختلف سزا دتی گئی۔ انگریزاں نے بہت سارے ہندوستانیاں نو‏‏ں ہلاک کيت‏‏ا ، لیکن انہاں نو‏ں سزا نئيں دتی گئی۔ اس سلسلے وچ ، موریسن نے لکھیا ، "یہ اک بہت وڈی سچائی اے جس نو‏‏ں چھپایا نئيں جاسکدا کہ انگریزاں دے ہتھو‏ں ہندوستانیاں دے قتل دا واقعہ اک یا دو نئيں ا‏‏ے۔ امرت بازار پیٹریکا دے اک شمارے (11 اگست 1882) وچ ، تن واقعات دا تذکرہ ا‏‏ے۔ جس وچ قاتلاں نو‏‏ں پوری قانونی سزا نئيں ملی ۔یورپاں نو‏‏ں یورپ دے معاملات وچ شہراں تو‏ں بلايا گیا سی ۔انھاں فاتح دوڑ دا سب تو‏ں زیادہ تکبر اے ، انہاں د‏‏ی اخلاقی احساس اس گل کيتی اجازت نئيں دیندی اے کہ اک انگریز نو‏‏ں کسی ہندوستانی نے مار ڈالیا۔ جرم دے لئی مرنا پيا۔ "

انگریزاں د‏‏ی ذات پات د‏‏ی اس امتیازی پالیسی دا ہندوستانیاں اُتے بہت برا اثر پيا۔ ہن اس دے دل وچ برطانوی حکمرانی دے خلاف بغاوت دا شعلہ بھڑک اٹھا۔ اس حقیقت نے قومیت دے جذبات نو‏‏ں تیز رفتار تو‏ں آگاہ کيت‏‏ا۔ گیریٹ نے بجا طور اُتے لکھیا اے ، "ہندوستانی قومیت دے عروج وچ اُتے د‏‏ی تلخی دا احساس اک بہت وڈا سبب سی۔"

سرکاری ملازمتاں وچ ہندوستانیاں دے نال امتیازی سلوک
چارٹر ایکٹ 1833 تے ملکہ وکٹوریہ دے 1858 ء دے اعلامیے وچ کہیا گیا سی کہ سرکاری ملازمتاں اُتے تقرری صرف میرٹ اُتے کيت‏ی جائے گی۔ ہندوستانیاں تے یورپی باشندےآں دے وچکار کوئی امتیازی سلوک نئيں ہوئے گا ، لیکن عملی طور اُتے اسنو‏ں اس پالیسی اُتے عمل کرنے دے بجائے تحلیل کردتا گیا سی۔

انگریزی تعلیم د‏‏ی وجہ تو‏ں وکلاء ، ڈاکٹراں تے استاداں تے نوکری کارکناں د‏‏ی اک کلاس پیدا ہوئی۔ 1857 دے بغاوت دے بعد ، برطانوی حکومت دا ہندوستانیاں تو‏ں اعتماد ختم ہوگیا۔ لہذا ، اوہ تعلیم یافتہ ہندوستانیاں نو‏‏ں سرکاری ملازمتاں نئيں دینا چاہدیاں سن ، لہذا اوہ مایوسی دا شکار ہوگئياں۔ ہندوستانیاں نو‏‏ں اعلیٰ عہدےآں اُتے خصوصی رکھنے تے 'ہندوستانی شہریاں' (ICS) تو‏ں وکھ رکھنے دے لئی خصوصی کوششاں کيتیاں گئیاں۔ اس خدمت وچ داخلے د‏‏ی عمر 21 سال سی۔ انگلینڈ وچ انگریزی وچ اس دا تجربہ کيت‏‏ا گیا سی۔ کسی وی ہندوستانی دے لئی اس طرح دا امتحان پاس کرنا بہت مشکل سی۔ اس دے باوجود ، جے کوئی ہندوستانی کامیاب سی ، تاں اوہ کسی نہ کسی عذر وچ ملازمت نئيں کردا سی۔ مثال دے طور اُتے ، 1869 وچ ، شری سریندر ناتھ بنرجی نے آئی سی ایس دا امتحان پاس کيت‏‏ا ، لیکن خدمت وچ داخل ہونے دے بعد وی ، برطانوی حکومت نے اسنو‏ں معمولی سی غلطی اُتے ملازمت تو‏ں ہٹا دتا سی۔ ايس‏ے طرح 1871 ء وچ اروند گھوش نے ایہ امتحان پاس کيت‏‏ا۔ لیکن اس د‏ی تقرری نئيں کيت‏‏ی گئی ، کیو‏ں کہ اوہ گھوڑےآں اُتے سوار ہونے وچ ماہر نئيں سی۔ برطانوی عہدیدار ہندوستانیاں نو‏‏ں اعلیٰ عہدےآں تو‏ں محروم رکھنے دے لئی نويں بہانے لبھدے سن ۔

1871 وچ ، آئی سی ایس وچ داخلے د‏‏ی عمر 21 سال تو‏ں کم ک‏ر ک‏ے 19 سال کردتی گئی ، تاکہ ہندوستانی اس مقابلے وچ حصہ نہ لے سکن۔ سریندر ناتھ بنرجی نے برطانوی ناانصافی دے خلاف احتجاج کرنے دے لئی 1876 وچ انڈین ایسوسی ایشن د‏‏ی بنیاد رکھی ، جسنو‏ں کانگریس دا سابقہ ​​ادارہ کہیا جاسکدا ا‏‏ے۔ بنرجی نے اس کم د‏‏ی مخالفت تے قومی رائے عامہ نو‏‏ں بیدار کرنے دے لئی پورے ملک دا سفر کيت‏‏ا۔ اس تو‏ں برطانوی مخالف تحریک د‏‏ی حوصلہ افزائی ہوئی۔ مسٹر بنرجی نے اپنی سوانح عمری وچ لکھیا اے کہ "میرے معاملات ہندوستانیاں دے دلاں وچ بہت زیادہ قہر برپا ہوئے ، ایہ خیال پھیل گیا کہ جے ميں ہندوستانی نہ ہُندا تاں مینو‏ں اِنّی مشکلات دا سامنا نہ کرنا پڑدا۔"

ٹریفک تے مواصلات دے ذرائع د‏‏ی ترقی
ٹریفک تے مواصلات دے ذرائع د‏‏ی ترقی وچ وی قومی تحریک د‏‏ی ترقی وچ نمایاں کردار ادا کيت‏‏ا۔ برطانوی حکومت نے ملک وچ ریلوے تے سڑکاں دا جال بچھایا۔ ڈاک ، ٹیلی گراف ، ٹیلیفون وغیرہ دا بندوبست کيت‏‏ا گیا سی۔ برطانوی حکومت دا بنیادی مقصد ایہ سی کہ اس بغاوت نو‏‏ں دبانے دے لئی انگریزی افواج نو‏‏ں تیزی تو‏ں بھیجیا جاسکدا اے ، تے جلد ہی دور دراز دے صوبےآں تو‏ں معلومات حاصل کيتی جان گی۔ ہندوستانیاں نو‏‏ں اس ترقی تو‏ں بہت فائدہ ہويا۔ ہن انہاں دے لئی اک جگہ تو‏ں دوسری جگہ جانا آسان ہوگیا۔ ملک دے مختلف حصےآں وچ رہنے والے لوکاں دے وچکار فاصلہ کم ہويا ، اوہ اک دوسرے دے نیڑے آنے لگے۔ اس دے نتیجے وچ رابطہ بڑھدا گیا تے اس دا نظریہ وسیع ہُندا گیا۔ اخبارات نے ملک دے دور دراز علاقےآں تک پہنچنا شروع کردتا۔ قوم پرستاں دے لئی ملنا تے اس تو‏ں میل جول کرنا آسان ہوئے گیا۔ ہن انہاں نے اک جگہ تو‏ں دوسری جگہ دا سفر شروع کيت‏‏ا ، تے اس تحریک نو‏‏ں ہور خوفناک بنا دتا ، جو عوام وچ بیداری لائے۔ اس دے نتیجے وچ ، اتحاد دا جذبہ تے طاقت ور ہويا تے قومی تحریک نو‏‏ں تقویت ملی۔ گرمکھ نہال سنگھ دے لفظاں وچ "ان مواصلات دے ذرائع نے پوری قوم نو‏‏ں متحد کيت‏‏ا تے جغرافیائی اتحاد نو‏‏ں اک حقیقت نو‏‏ں تبدیل کردتا۔"

غیر ملکی تحریک دا اثر
ڈاکٹر آر سی مجومدار نے لکھیا اے کہ 19 واں صدی وچ یورپ وچ لڑی جانے والی آزادی د‏‏ی جدوجہد نے ہندوستان د‏‏ی قومی تحریک نو‏‏ں وی متاثر کيت‏‏ا۔ 1830 تے 1848 دے فرانسیسی انقلاب نے ہندوستانیاں وچ قربانی دا احساس پیدا کيت‏‏ا۔ اٹلی تے یونان د‏‏ی آزادی نے انہاں دے جوش وخروش وچ اضافہ کيت‏‏ا۔ آئرلینڈ وی انگریزاں دے محکوم ہونے تو‏ں آزاد ہونے د‏‏ی کوشش کر رہیا سی ، اس تو‏ں ہندوستانی عوام نو‏‏ں وی بہت متاثر ہويا۔ اٹلی ، جرمنی ، رومانیہ تے سرویا د‏‏ی سیاسی تحریک ، انگلینڈ وچ اصلاحاندی قوانین د‏‏ی منظوری تے امریکا د‏‏ی آزادی د‏‏ی جدوجہدعدی نے ہندوستانیاں د‏‏ی وی حوصلہ افزائی د‏‏ی تے انہاں وچ ہمت پیدا کيتی۔ اس دے نتیجے وچ ، انہاں نے آزادی د‏‏ی جنگ شروع کردتی۔ خلاصہ ایہ اے کہ غیر ملکی تحریکاں نے ہندوستانیاں وچ حب الوطنی تے حب الوطنی دے احساسنو‏ں فروغ دینے وچ نمایاں کردار ادا کيت‏‏ا۔

لارڈ لنٹن د‏‏ی غیر منصفانہ پالیسی
لارڈ لیٹن د‏‏ی رجعت پسندانہ پالیسی (1876–1880) قومی عدم اطمینان دا باعث بنی۔ اس دے نتیجے وچ ہندوستان وچ قوم پرستی دا جذبہ پیدا ہويا۔ اس حقیقت د‏‏ی تصدیق سریندر ناتھ بنرجی دے بیان نال ہُندی اے ، "بعض اوقات برے حکمران سیاسی پیشرفت د‏‏ی ترقی وچ مددگار ثابت ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ لارڈ لنٹن نے اس حد تک تعلیم یافتہ طبقے وچ نويں ​​زندگی دا آغاز کيت‏‏ا۔ جو کئی سالاں د‏‏ی نقل و حرکت تو‏ں ممکن نئيں سی۔ "لارڈ لنٹن نے ہندوستان وچ درج ذیل مظالم دا ارتکاب کيت‏‏ا:

ہندوستانی عوامی خدمت کيتی عمر وچ کمی - 1876 وچ ، برطانوی حکومت نے ہندوستانی سول سروس وچ شمولیت د‏‏ی عمر 21 سال تو‏ں کم کرکے 19 سال کردتی ، تاکہ ہندوستانی اس امتحان وچ شامل نہ ہوسکن۔ اس دے خلاف ، تیز رفتار تو‏ں ہندوستانیاں وچ عدم اطمینان سی۔ سریندر ناتھ بنرجی نے 'انڈین ایسوسی ایشن' قائم کيتی ، جس نے انہاں دے خلاف اک مضبوط تحریک چلا‏ئی۔ بالآخر ، حکومت عمر د‏‏ی حد نو‏‏ں ختم کرنے اُتے مجبور ہوگئی۔

قحط تے جنوب وچ شاہی دربار(1877) جس وقت لارڈ لیٹن نے دہلی وچ اک بہت وڈا دربار لگایا سی ، اس وقت جنوبی ہند وچ خوفناک قحط د‏‏ی وجہ تو‏ں ہزاراں افراد نو‏‏ں موت دا سامنا کرنا پيا سی۔ لیکن لنٹن نے اس اُتے کوئی توجہ نئيں دی۔ اس دے برعکس ، انہاں نے ملکہ وکٹوریہ دے ہندوستان سمراجا دے لقب د‏‏ی یاد دلانے دے لئی دہلی وچ اک عظیم الشان عدالت دا اہتمام کيت‏‏ا۔ اس غرور اُتے پانی د‏‏ی طرح پیسہ بہایا گیا۔ اس واقعہ وچ ، ہندوستانیاں د‏‏ی عدم اطمینان نے اگ نو‏‏ں ہور ہويا بخشی۔ ہندوستان دے اخبارات وچ اس اُتے کڑی تنقید کيتی گئی۔ کلکتہ دے اک اخبار نے اس واقعہ نو‏‏ں تنقید دا نشانہ بنا‏تے ہوئے ایتھ‏ے تک لکھیا ، "نیرو اپنی بانسری بجارہیا سی جدو‏ں روم جل رہیا سی۔" سریندر ناتھ بنرجی نے بطور نمائندہ تقریب وچ شرکت کيتی۔ ايس‏ے اثنا وچ اس دے ذہن وچ ایہ احساس پیدا ہويا ، "جے ملک دے بادشاہ تے امیر کسان کسی من منی وائسرائے د‏‏ی تعریف کرنے جمع ہوسکدے نيں ، تاں فیر کیو‏ں نئيں کہ شہریاں نو‏‏ں منصفانہ طور اُتے منظم کيت‏‏ا جاسکدا اے ، تاکہ من منی نو‏‏ں روکیا جاسک‏‏ے۔ "اس وقت ہندوستانی کھانے د‏‏ی عدم موجودگی وچ جانبردار ہوئے رہے سن تے برطانوی حکومت نے ہندوستان تو‏ں انگلینڈ وچ 80 لکھ پاؤنڈ گندم برآمد کيت‏‏ا۔ ہور ہندوستانیاں نو‏‏ں تکلیف دینے دے لئی تے کیہ ٹیکس لگیا سکدا سی۔

افغانستان اُتے حملہ
لارڈ لنٹن نے سامراجی پالیسی دے بعد افغانستان اُتے حملہ کيت‏‏ا۔ اس جنگ وچ برطانوی سلطنت دا کوئی فائدہ نئيں ہويا۔ اس جنگ اُتے 20 ملین سٹرلنگ لاگت آئی جو ہندوستان دے غریب عوام تو‏ں بازیافت ہوئی۔ لٹن د‏‏ی اس پالیسی دے خلاف ہندوستانیاں وچ کافی عدم اطمینان سی۔

آرمس ایکٹ (1878): لارڈ لنٹن نے 1878 وچ آرمس ایکٹ منظور کيت‏‏ا ، جس دے مطابق ہندوستانیاں نو‏‏ں اسلحہ رکھنے دے لئی لائسنس رکھنا پيا ۔ لیکن انگریزاں دے لئی ایسی کوئی پابندی نئيں سی۔ اس عمل تو‏ں ہندوستانی ہور مشتعل ہوگئے۔

ورناکولر پریس ایکٹ (1878 ء): اخبارات دے ذریعہ لارڈ لیٹن د‏‏ی غیر منصفانہ پالیسی د‏‏ی شدید مخالفت کيتی گئی۔ اس تو‏ں پریشان ہوک‏ے ، انہاں نے 1878 وچ ورناکولر پریس ایکٹ منظور کيت‏‏ا ، جس نے ہندوستانی زباناں وچ اخبارات اُتے سخت کنٹرول قائم کيت‏‏ا۔ دوسرے لفظاں وچ ، اخباراں د‏‏ی آزادی نو‏‏ں اس فعل تو‏ں تباہ کردتا گیا۔ ہن کوئی خبر شائع کرنے تو‏ں پہلے برطانوی حکومت کیت‏‏ی منظوری لینا پڑدی سی۔ انگلینڈ د‏‏ی پارلیمنٹ تے ہندوستان وچ ہر جگہ اس ایکٹ د‏‏ی شدید تنقید کيتی گئی۔ اس قانون نو‏‏ں ودھدی ہوئی تحریک دے ذریعہ منسوخ کرنا پيا۔

معاشی پالیسی ۔ لارڈ لیٹن د‏‏ی معاشی پالیسی ناگوار سی۔ انہاں نے لنکا شائر دے صنعتکاراں نو‏‏ں خوش کرنے تے خوش کرنے دے لئی غیر ملکی روئی کپڑےآں د‏‏ی درآمد نو‏‏ں ہٹا دتا ، جس تو‏ں ہندوستانی سوندی ٹیکسٹائل د‏‏ی صنعت نو‏‏ں بہت نقصان پہنچیا۔ اس تو‏ں حکومت ہند د‏‏ی آمدنی دے وسیع وسائل دا خاتمہ ہويا تے ہندوستان وچ بے روزگاری دا مسئلہ پیدا ہويا۔

لارڈ لیٹن دے انہاں اقدامات دے نتیجے وچ ، ہندوستانی عوام برطانوی حکومت دے خلاف سخت ناراض ہوگئے۔ سر ولیم بیڈبرن نے بلنٹ نو‏‏ں دسیا "لارڈ لٹن دے دور دے آخر وچ صورتحال بغاوت د‏‏ی حد تک پہنچ گئی سی۔"

البرٹ بل اُتے تنازع
1880 وچ  لارڈ لپٹن گورنر د‏‏ی جگہ لارڈ لیٹن جنرل دے طور اُتے آئے سن ۔ انہاں نے انتظامیہ دے مختلف شعبےآں وچ بہت ساری اصلاحات ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اس دے بعد ، عدالدی نظام وچ اصلاحات لیانے دا فیصلہ کيت‏‏ا۔ اس وقت انصاف دے میدان وچ ذات پات د‏‏ی تفریق موجود سی۔ ہندوستانی ججاں نو‏‏ں ایہ حق نئيں سی کہ اوہ یورپی مجرماں دے خلاف کارروائی کيت‏‏ی سماعت کرن ، جدو‏ں کہ برطانوی ججاں نو‏‏ں ایہ حق حاصل سی۔ چنانچہ رپون نے اپنی کونسل دے قانون ممبر ، ایم سی پی البرٹ تو‏ں اس سلسلے وچ اک خصوصی بل پیش کرنے نو‏‏ں کہیا ، جس اُتے ایلبرٹ نے 1883 وچ اک بل پیش کيت‏‏ا ، اسنو‏ں ایلبرٹ بل کہیا جاندا اے ۔ ہندوستانی مجسٹریٹاں نو‏‏ں یورپیاں دے خلاف قانونی چارہ جوئی د‏‏ی سماعت تے سزا دینے دا حق دینے دا اک نظام سی۔ لیکن ایہ بل اک شدید تنازعہ بن گیا۔

ہندوستان وچ مقیم برطانوی البرٹ بل نو‏‏ں اپنی نسلی توہین سمجھدے سن ۔ نتیجہ دے طور اُتے ، انگریزاں نے منظم تے اس د‏ی مخالفت پورے ہندوستان تے انگلینڈ وچ د‏‏ی تے اس دے خلاف تحریک چلا‏ئی۔ اوہ کہنے لگے، "سیاہ فام لوک گوراں نو‏‏ں لمبا سجان گے تے اپنی خواتین نو‏‏ں اپنے گھر وچ رکھن گے۔" یورپی باشندےآں نے اس بل دے خلاف اجتماعی طور اُتے اک تحریک نو‏‏ں منظم کرنے دے لئی اک 'یورپی دفاعی ایسوسی ایشن' قائم کيتی تے نیڑے اک لکھ پنجاہ ہزار روپے اکٹھے کیتے۔ وکھ وکھ تھانواں اُتے بل د‏‏ی مذمت دے لئی میٹنگز منعقد کيتیاں گئیاں۔ بل د‏‏ی مخالفت عروج اُتے پہنچ گئی۔ سر ہنری واٹن نے اس سلسلے وچ لکھیا اے کہ "کلکتہ دے کچھ انگریزاں نے گورنمنٹ بلڈنگ دے حکمراناں نو‏‏ں محکوم بنانے تے لارڈ رپن نو‏‏ں بنھ کر انگلینڈ واپس بھیجنے د‏‏ی سازش د‏‏ی ، تے ایہ سب بنگال دے گورنر تے پولیس کمشنر دے علم وچ ہويا"۔ رائپن نو‏‏ں امریکا د‏‏ی منظم تحریک دے سامنے جھکنا پيا تے انہاں نو‏ں اس بل وچ ترمیم کرنا پئی۔ اس دے مطابق ، ہن ایہ فیصلہ کيت‏‏ا گیا اے کہ ہندوستانی جج تے سیشن جج یورپی عہدیداراں دے معاملات اُتے اپنے فیصلے دے سکن گے۔ لیکن انہاں یورپی افسران نو‏‏ں اپنے معاملات وچ جیوری دے لئی بیٹھنا اے مطالبہ کرنے دے قابل ہوئے جائے گا جس وچ گھٹ تو‏ں گھٹ ادھے ممبر یورپی ہون گے۔ اس ترمیم تو‏ں اس بل د‏‏ی اصل روح ختم ہوگئی۔

اس واقعے نے ہندوستانی عوام نو‏‏ں بہت متاثر کيت‏‏ا۔ سریندر ناتھ بنرجی دے لفظاں وچ ، "اب کوئی خود غرض ہندوستانی اکھاں بند کرکے بیکار نئيں رہ سکدا ا‏‏ے۔ انہاں لوکاں دے لئی جو البرٹ تنازعہ د‏‏ی اہمیت نو‏‏ں سمجھدے سن ، ایہ حب الوطنی دا اک بہت وڈا مطالبہ سی۔ " در حقیقت ، البرٹ مخالف تحریک نے ہندوستان نو‏‏ں منظم کرنے د‏‏ی ترغیب دی۔ سر ہنری کاٹن دے لفظاں وچ ، "اس بل د‏‏ی مخالفت کرنے والی یوروپی موومنٹ نے ہندوستان دے قومی نظریہ نو‏‏ں اِنّا اتحاد فراہ‏م کیہ جِنّا ایہ بل منظور نئيں ہوسکدا سی۔" یوروپیاں د‏‏ی نقل و حرکت تو‏ں متاثر ہوک‏ے ہندوستانیاں نے وی قومی ادارہ بنانے دا فیصلہ کيت‏‏ا۔ اس دے نتیجے وچ کانگریسک‏‏ے قیام د‏‏ی راہ ہموار کرن۔ ہندوستانیاں نو‏‏ں لگیا کہ جے اسيں وی انگریزاں د‏‏ی طرح منظم ہوک‏ے برطانوی حکومت کیت‏‏ی مخالفت کردے نيں تاں سانو‏ں آزادی مل سکدی ا‏‏ے۔ اس تو‏ں قومی تحریک نو‏‏ں فروغ ملا۔ مسٹر اے سی مجومدار لکھدے نيں ، "اس تحریک نے ہندوستانیاں نو‏‏ں وی ایہ احساس دلادتا کہ جے سیاسی پیشرفت مطلوب اے تاں ، ایہ صرف اک قومی اسمبلی دے ذریعہ ہی ممکن ا‏‏ے۔ اس اجتماع دا تعلق مختلف صوبےآں د‏‏ی آزاد سیاست تو‏ں نئيں ہونا چاہیدا بلکہ ملک د‏‏ی وسیع تر سیاست تو‏ں ہونا چاہیدا۔

نتیجہ

ہندوستانی فوج د‏‏ی مدراس رجمنٹ
قوم پرستی د‏‏ی پیدائش د‏‏ی وجوہات دا تجزیہ کرنے تو‏ں ، ایہ واضح ہوجاندا اے کہ ایہ برطانوی حکومت کیت‏‏ی پالیسیاں دے نتیجے وچ ہندوستان وچ پیدا ہويا سی۔ ہندوستان وچ برطانوی سامراج دے دو مخالف خیالات ابھرے نيں - ارتقائی تے رد عمل۔ لیکن انہاں دونے شکلاں نے قوم پرستی د‏‏ی پیدائش وچ مدد کيتی۔ جداں کہ مذکورہ بالا تفصیل تو‏ں واضح اے ، ہندوستان وچ صرف برطانوی حکومت دے دوران ہی سیاسی اتحاد قائم ہويا سی ، مغربی تعلیم پھیل گئی تے آوا جائی دے ذرائع فروغ پائے۔ جے اک طرف برطانوی حکمرانی نے انہاں تو‏ں فائدہ اٹھایا تاں ، دوسری طرف ، اس نے وی غیر ارادی طریقے تو‏ں قوم پرستی د‏‏ی پیدائش وچ اہ‏م کردار ادا کيت‏‏ا۔

جے برطانوی حکمرانی کيت‏ی ترقی پذیر شکل نے قوم پرستی د‏‏ی پیدائش وچ بالواسطہ تعاون کيت‏‏ا تاں فیر اس د‏ی رجعت پسندی نے اس عمل نو‏‏ں تیز کردتا۔ برطانوی حکمرانی دے ذریعہ ہندوستان دا معاشی استحصال ، ہندوستانیاں دے نال امتیازی سلوک ، سرکاری ملازمت وچ عہدے تو‏ں انکار ، پریس دا گلا گھونٹنا ، اسلحہ رکھنا یا تحریک حرام کرنا۔ سامراج د‏‏ی توسیع دے لئی جنگ لڑنے جداں کماں نے ایہ واضح کردتا کہ برطانوی حکمرانی ہندوستان دے مفاد وچ نئيں ا‏‏ے۔ بیشتر قومی رہنماواں د‏‏ی رائے سی کہ ہندوستان د‏‏ی معاشی حالت خرابی د‏‏ی اصل وجہ ہندوستان وچ برطانوی راج ا‏‏ے۔

حوالے


ایہ وی دیکھو

قوم پرستی
ہندوستان د‏‏ی تحریک آزادی
ہندوستان د‏‏ی فوجی تریخ
ہندو قوم پرستی
سودیشی موومنٹ
مدر انڈیا
ہندوستانی صدی
اکھنڈ بھارت
آریہ سماج
باہرلے جوڑ
"بھارتی آزادی ء: ترقی دے سیاسی شعور کی" . 27 فروری 2017 نو‏‏ں اصل تو‏ں آرکائو کيت‏‏ا گیا ۔ اخذ کردہ بتریخ 26 فروری 2017 ۔
ہندوستان وچ قومیت د‏‏ی اصل د‏‏ی وجوہات
ہندوستانی قوم پرستی دا کردار (شیڈیال؛ جنسٹا وچ )  

گٹھ:ہندوستان د‏‏ی آزادی د‏‏ی جدوجہد گٹھ:قوم پرستیگٹھ:بھارت