اران

کبھے|thumb|300x300px| اران بحر کیسپین دے مغرب وچ واقع اے 
اران ( وسطی فارسی شکل) ، جسنو‏ں ارن ، اردھن ( پارٹیان وچ ) ، آل ران ( عربی وچ  ) ، اگوانک تے الوانک ( ارمینی بولی وچ  ) وی کہندے نيں ، (  -ران-ی) یا کاکیشین البانیہ  ( لاطینی )قدیم تے قرون وسطی دے زمانے وچ اس جغرافیائی ناں دا استعمال کيت‏‏ا گیا سی جو اس علاقے د‏‏ی نشاندہی کرنے دے لئی استعمال کيت‏‏ا جاندا سی جو زمین دے مثلث دے اندر واقع اے ، مشرق وچ نشیبی علاقے تے مغرب وچ پہاڑی علاقہ ، جو کورا تے ارس ندیاں دے سنگم دے ذریعہ تشکیل دتا گیا اے ، جس وچ پہاڑی تے نشیبی علاقے کاراباخ ، مل دا میدانی علاقہ تے موغان دے میدان دے کچھ حصے شامل نيں ، تے اسلام تو‏ں پہلے دے زمانے وچ ، تقریبا جدید دور دے جمہوریہ آذربائیجان دے علاقے اُتے مشتمل سی ۔ ایہ وسطی فارسی اصطلاح Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland. The Society, published 1902, page 64. Text states: "In Mustawfi's lists, however, the Arabic article has everywhere disappeared and we have Ray, Mawsil, etc.; while names such as Ar-Ran and Ar-Ras (spelt Al-Ran, Al-Ras in the Arabic writing), which in the older geographers had thus the false appearance of Arab names, in the pages of Mustawfi appear in plain Persian as Arran and Aras."Prasad, Ganga. The Fountain Head of Religion. Published by the Book Tree in 2000, page 46 گریکو رومن البانیہ کے برابر ا‏‏ے۔ اسنو‏ں آرمینیائی وچ ارمانیہ ، ارمینی وچ الیوان-ک ، تے عربی وچ ال ران V. Minorsky. Caucasica IV. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, Vol. 15, No. 3. (1953), p. 504 (اران د‏‏ی عربی شکل) دے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی۔ .

اج ، آران د‏‏ی اصطلاح بنیادی طور اُتے آذربائیجان وچ مل تے موغان میدانی علاقےآں اُتے مشتمل علاقےآں د‏‏ی نشاندہی کرنے دے لئی استعمال ہُندی اے  (زیادہ تر ، بیلاقان ، امیشلی ، کرمدیر ، ستلی ، جمہوریہ آذربائیجان دے صابر آباد صوبے)۔  ایہ ناں ایرانی مورخ عنایت اللہ رضا نے ملک آذربائیجان دا حوالہ دے لئی استعمال کيت‏‏ا اے تے ایران دے اندر دے خطے دا حوالہ کرنے دے لئی آذربائیجان دا حوالہ دتا ا‏‏ے۔ "Arran, the real name of Adjerbadjan", Interview with Reza, Iran Chamber Society, retrieved 2010-02-28. (جمہوریہ د‏‏ی سرزمین دا وڈا حصہ آذربایجان دے تاریخی علاقے شیروان نال نال قوبا اُتے مشتمل اے )۔

 ناں ماخذ 
کچھ داستاناں تے قدیم وسائل دے مطابق ، جداں مووسس کاگنکتوتسی ، (البانیائی) اران یا ارحان Kirakos' History of the Armeniansکاکیسیئن البانیہ دے افسانوی بانی دا ناں ، جو کچھ ورژن وچ نوحکا بیٹا یافت سی تے ممکنہ طور اُتے اس دا ناں وی سی قدیم کاکیشین البانیان (اگون) ، تے / یا ایرانی قبیلے جسنو‏ں ایلان (ایلانی) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اراکس (ارس) دریا قدیم یونانی جغرافیہ دے لئی اراکشاں کے ناں تو‏ں جانیا جاندا سی ، تے ماؤنٹ ارارات دے نیڑے ہی اس دا ماخذ ا‏‏ے۔ جیمس ڈرمیسٹر نے اویستاکے وینڈیڈاڈ اول دے جغرافیہ دے بارے وچ اپنی گفتگو وچ مشاہدہ کيت‏‏ا اے کہ 12 واں صدی دے بنڈاہشن (29: 12) نے آذربائیجان د‏‏ی شمالی سرحد اُتے "وانگاوہی دایتہ دے ذریعہ" ایریانا وایگو "کی نشاندہی د‏‏ی ، تے ایسا کيت‏‏ا" شاید ترتیب وچ حقیقت ایہ اے کہ حقائق دے عدم ثبوت دے ذریعہ اس دا مافوق الفطرت کردار کھوئے بغیر حالے تک زرتشت مذہب د‏‏ی نشست دے نیڑے ہونا چاہیدا۔ ۔Darmesteter, James (trans., ed.). "Vendidad." Zend Avesta I (SBE 4). Oxford University Press, 1880. p. 3, p. 5 n.2,3. ڈرمیسٹر نے وانگاوہی دیتیہ ندی نو‏‏ں اراکیو‏ں دے نال ہور جوڑ دتا ، تے "اریانا وایگو" ناں دا موازنہ اران دے نال کيت‏‏ا۔ Darmesteter's translation and notes

سی ای بوسورتھ دے مطابق:

 حدود 
اسلام تو‏ں پہلے دے زمانے وچ ، کاکیسیئن البانیہ / ارنان اسلام دے بعد دے ارنان دے مقابلے وچ اک وسیع تر تصور سی۔ قدیم ارنان نے تمام مشرقی ٹرانسکاکیشیا نو‏‏ں کور کيت‏‏ا ، جس وچ جدید دور آذربائیجان جمہوریہ دا بیشتر علاقہ تے داغستان دے علاقے شامل سن ۔ اُتے ، اسلام دے بعد دے زمانے وچ ارن دا جغرافیائی خیال کم ہوئے ک‏ے دریاواں دے درمیان کورا تے اراک دے درمیان حد تک کم ہوگیا۔

اک نامعلوم مصنف دے ذریعہ تیرہويں صدی وچ لکھی جانے والی قرون وسطی د‏‏ی تریخ " عجائب الدنیا " وچ ، کہیا گیا اے کہ اران 30 فرسخ (200) کلومیٹر چوڑائی وچ ، تے 40 فرسخ (270)کلومیٹر لمبائی وچ سی۔ کورا ندی دے تمام سجے کنارے تک جدو‏ں تک ایہ ارس دے نال شامل نئيں ہويا اس دا ناں ارن تو‏ں منسوب کيت‏‏ا گیا سی (کورا دے کبھے کنارے نو‏‏ں شیروان کہیا جاندا تھا)۔ ارن د‏‏ی حدود پوری تریخ وچ تبدیل ہوچکيت‏یاں نيں ، بعض اوقات موجودہ جمہوریہ آذربائیجان دے پورے علاقے نو‏‏ں وی محیط کردی اے ، تے دوسرے اوقات وچ صرف جنوبی قفقاز دے کچھ حصے شامل ني‏‏‏‏ں۔ کچھ واقعات وچ اران آرمینیا دا اک حصہ سی۔ Abi Ali Ahmad ibn Umar ibn Rustah, al-A'laq Al-Nafisah, Tab'ah 1,Bayrut : Dar al-Kutub al-ʻIlmiyah, 1998, pg 96-98.

قرون وسطی دے اسلامی جغرافیہ نے عام طور اُتے ارن تے اس دے قصبےآں د‏‏ی تفصیل دتی جس وچ بردہ ، بیلاگن تے گانجا دے علاوہ ہور شامل سن ۔

 تریخ اران 

 تریخ آذربایجان دے حصہ وچ اران د‏‏ی تریخ دا خلاصہ کيت‏‏ا گیا اے ، جتھ‏ے آپ تفصیل دے نال حوالہ کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔

 اسلام تاں پہلے 

 اسلامی 
ایران اُتے عرباں دے حملے دے بعد ، عرباں نے 8 واں صدی وچ قفقاز اُتے حملہ کيت‏‏ا تے قفقاز البانیہ دا بیشتر سابقہ علاقہ ارن دے ناں تو‏ں شامل کيت‏‏ا گیا سی۔ ایہ خطہ بعض اوقات علانیہ تے تاریخی شواہد د‏‏ی بنیاد اُتے خلافت عباسیہ دا حصہ سی۔ پارسیان یا فارسی نسل دے راج ، جداں میہرانائ ساسانیائی دور وچ اس علاقے اُتے حکومت کرنے آئے تھے ۔ اس دے بادشاہاں نو‏‏ں ارانشاہ لقب دتا گیا ، تے عرب حملےآں دے بعد ، ستويں اواخر تو‏ں وسط 8 واں صدی دے آخر تک خلافت دے خلاف جنگ لڑی۔

اس وقت د‏‏ی ابتدائی مسلم حکمران خانداناں وچ روادی ، ساجدی ، سالاری ، شدادی ، شیروان شاہ ، تے شیکی تے طفلیس امارات شامل سن . قرون وسطی دے اوائل وچ اران دے اصل شہر بردھا ( پارتاو ) تے گانجا سن ۔ باردھا 10 واں صدی وچ مقبولیت حاصل کيتی ، تے ٹکسال رکھنے دے لئی استعمال ہُندا سی۔ باردہ نو‏‏ں 10 واں صدی وچ روس د‏‏ی کیسپین مہم دے نتیجے وچ کئی بار روس تے نورس دے ذریعہ محاصرہ گیا سی۔ بردھا انہاں چھاپےآں دے بعد کدی وی بہتر نئيں ہويا تے اسنو‏ں بیلقان نے راجگڑھ دے طور اُتے تبدیل کردتا ، اورجس نو‏‏ں منگولاں نے 1221 وچ ختم کردتا۔ اس دے بعد گانجا مقبول ہويا تے اس خطے دا وسطی شہر بن گیا۔ شدادداد خاندان دا راجگڑھ ، گانجا انہاں دے دور وچ "اران دا مادر شہر" سمجھیا جاندا سی۔

ارنان دا علاقہ سلجوق سلطنت دا اک حصہ بن گیا ، اس دے بعد الدیگزي ریاست دا حصہ بن گیا۔ اسنو‏ں خوارزمی خاندان نے مختصر طور اُتے لیا تے فیر 13 واں صدی وچ منگول ہلاگو سلطنت نے اس اُتے قبضہ کرلیا۔ بعد وچ چوبانی ، جلائری ، تیموری تے ایرانی صفوی ، افشاری ، تے قاجار ریاستاں دا اک حصہ بن گیا جس دا مطلب گھٹ تو‏ں گھٹ 1500 تو‏ں لے ک‏ے 1828 تک رہیا سی ، جدو‏ں ایران نے روس د‏‏ی توسیع شدہ روسی سلطنت تو‏ں اک وڈی جنگ ہار دتی تے اس دے نتیجے وچ معاہدہ ترکمانچائ (  ،  ) اُتے دستخط کرنے پڑےجس وچ اسنو‏ں تمام قفقاز دے علاقےآں نو‏‏ں روس دا تسلیم کرنا پيا۔

 لوک 
اران د‏‏ی آبادی بہت سارے لوکاں اُتے مشتمل سی۔ Hewsen, Robert H. Ethno-History and the Armenian Influence upon the Caucasian Albanians, in: Samuelian, Thomas J. (Hg.), Classical Armenian Culture. Influences and Creativity, Chico: 1982, 27-40. یونانی ، رومن تے ارمینی مصنفاں کچھ لوکاں دے ناں فراہ‏م کردے نيں جنہاں نے دریاواں دے درمیان کور تے اراکیس دے بیچ آبادی نو‏‏ں آباد کيت‏‏ا سی۔

 یونانیاں تے میکسائین - بظاہر جنوب تو‏ں نقل مکانی کرنے والے ،
 کیسپین ، گارجینز تے گارڈ مین
 Sakasenians - دے سکوندی نژاد،
 گیلین ، سوڈین ، لوپینین ، بالسانین۔ ممکنہ طور اُتے کاکیشین قبیلے ،
 پارسی تے پارسی - شاید ایرانی سن 

چوتھ‏ی صدی دے آخر وچ ، جدو‏ں ایہ خطہ قفقاز البانیہ وچ منتقل ہويا تاں ، اس د‏ی آبادی آرمینیائیاں اُتے مشتمل سی تے آرمینیائیائیز قبائلیاں اُتے مشتمل سی ، اگرچہ بعد وچ آنے والےآں وچو‏ں بیشتر نو‏‏ں ہن وی وکھ وکھ نسلی وجود دے طور اُتے حوالہ دتا گیا ا‏‏ے۔ Hewsen, Robert H. Ethno-History and the Armenian Influence upon the Caucasian Albanians, in: Samuelian, Thomas J. (Hg.), Classical Armenian Culture. Influences and Creativity, Chico: 1982, 27-40.

اسلام تو‏ں پہلے دے اوقات اران دے آبادی وچ تے کاکیشین البانیہ وچو‏ں زیادہ تر زیادہ تر رہیا سی عیسائی نال تعلق رکھدے سن جو کاکیشین البانیہ دے چرچ . عربی حکمرانی دے تحت (ستويں تو‏ں نويں صدیاں) آبادی دے اک حصے نو‏‏ں اسلامی شکل دتی گئی سی تے علویزم نو‏‏ں اپنایا گیا سی۔ دسويں صدی دے مسلم تریخ نے دسیا اے کہ ارنان د‏‏ی کچھ آبادی نے الرانیا ، ہور عربی تے فارسی زباناں وی بولی ني‏‏‏‏ں۔ کیو‏ں کہ اس دے بارے وچ کوئی تحریری ثبوت موجود نئيں اے ، کچھ علمائے کرام نے الرانیا نو‏‏ں ایرانی بولی سمجھیا اے Encyclopedia Iranica, "Azerbaijan: Islamic history to 1941." C. E. Bosworth:"North of the Aras, the distinct, presumably Iranian, speech of Arrān long survived, called by Ebn Hawqal al-rānīya" جدو‏ں کہ دوسرےآں نے ایہ سمجھیا اے کہ اوہ قفقازی البانی بولی دا باقی ماندہ ا‏‏ے۔ 9 ja تو‏ں 12 واں صدی دے دوران ، جس علاقے وچ گانجا سی ، اس علاقے دا ناں ارن سی۔ اس د‏ی شہری آبادی بنیادی طور اُتے فارسی وچ بولدی ا‏‏ے۔ История Востока. В 6 т. Т. 2. Восток в средние века. М., «Восточная литература», 2002.  (History of the East. In 6 volumes. Volume 2. Moscow, publishing house of the Russian Academy of sciences «East literature»): The multi-ethnic population of Albania's left-bank (of the Kura) at this time is increasingly moving toward the Persian language. Mainly this applies to cities of Aran and Shirvan, as begin from 9-10 centuries named two main areas in the territory of Azerbaijan. With regard to the rural population, it would seem, mostly retained for a long time, their old languages, related to modern Daghestanian family, especially Lezgin. (russian text: Пестрое в этническом плане население левобережной Албании в это время все больше переходит на персидский язык. Главным образом это относится к городам Арана и Ширвана, как стали в IX-Х вв. именоваться два главные области на территории Азербайджана. Что касается сельского населения, то оно, по-видимому, в основном сохраняло еще долгое время свои старые языки, родственные современным дагестанским, прежде всего лезгинскому.

اس خطے د‏‏ی ترک کاری دے بعد ، آبادی ترک بولی بولنے والی ہوگئی ، تے ایويں یوروپین ، خصوصا روسیاں نے ترتار کہیا۔ بعد وچ انھاں آذربایجان کہیا جاندا سی۔

کچھ اُٹی نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے ، اران د‏‏ی آبادی جو عیسائی رہی ، بالآخر آرمینیائی باشندےآں نے تے جزوی طور اُتے جارجیائی عوام نے جذب کيت‏‏ا۔ Hewsen, Robert H. Ethno-History and the Armenian Influence upon the Caucasian Albanians, in: Samuelian, Thomas J. (Hg.), Classical Armenian Culture. Influences and Creativity, Chico: 1982, 27-40.

 ایہ وی دیکھو 

 کاکیسیئن البانیہ
 اگوانک
 جنوبی قفقاز
 ٹرانسکاکیشیا
 آذربائیجان جمہوری جمہوریہ
 آذربائیجان ایس ایس آر
 ایرانی آذربائیجان

 ذرائع 

 بشی ، منجم ، دول الاسلام
 مائنرسکی ، وی ، کاکیشین د‏‏ی تریخ وچ مطالعات ، کیمبرج یونیورسٹی پریس ، 1957
 وولکمر گنٹ زورن ، اورینٹل قالین

 حوالے 

گٹھ:قرون وسطی وچ آذربائیجان
گٹھ:ایران دے تاریخی خطے
گٹھ:آذربائیجان دے تاریخی خطے

گٹھ:قرون وسطی وچ آذربائیجان
گٹھ:ایران دے تاریخی خطے
گٹھ:آذربائیجان دے تاریخی خطے
گٹھ:ایران دی تریخ