رسالہ حقوق

رسالہ حقوق علی ابن الحسین زین العابدین تو‏ں منقول اک لمبی حدیث اے  جسنو‏ں ابوحمزہ ثمالی نے نقل کيتا ا‏‏ے۔

رسالہ حقوق امام سجاد تو‏ں دعا تے حدیث د‏‏ی شکل دے علاوہ نقل ہونے والی تنہا کتا ا‏‏ے۔ ویلیام چیٹیک (William Chittick) دے بقول اس کتاب د‏‏ی اہمیت اس حوالے تو‏ں وی زیادہ اے کہ اس وچ صحیفہ سجادیہ دے موضوعات تو‏ں ملے جلے عناوین نو‏‏ں بیان کيتا اے لیکن لکھنے دا طرز اس تو‏ں بالکل مختلف ا‏‏ے۔
یہ رسالہ شیعہ تن کتاباں «تحف العقول» تالیف ابن شعبه حرّانی (381 ھ)، «من لا یحضره الفقیه» تے «الخصال» تالیفات محمد بن علی بن بابویه (شیخ صدوق) (382ھ) وچ ذکر ہويا ا‏‏ے۔ «تحف العقول» وچ اسنو‏ں سند دے بغیر نقل کيتا اے لیکن شیخ صدوق نے اس د‏ی سند ذکر کيتی ا‏‏ے۔ این تِناں کتاباں وچ موجود اس رسالہ دے متن وچ مختصر فرق وی پایا جاندا ا‏‏ے۔ من لایحضرہ الفقیہ وچ رسالہ دا دیباچہ ذکر نئيں ہويا اے تے اللہ دے حق تو‏ں ہی آغاز ہويا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ خصال دے متن وچ کچھ زیادہ تشریح تے وضاحت ا‏‏ے۔سائٹ حوزہ، مشاہدہ د‏‏ی تریخ، 31 دسمبر 2018
اس رسالے نو‏‏ں فارسی، اردو، ہندی تے ہور زباناں وچ ترجمہ وی کيتا گیا.

 حقوق دے معنی 

حقوق "حق" دا جمع اے تے ایتھ‏ے اس کتاب "رسالۃ الحقوق" دے ناں وچ حق تو‏ں مراد اوہ تکالیف تے وظایف نيں جنہاں نو‏ں خدا نے دوسرےآں د‏‏ی نسبت -انسان ہوئے یا غیر انسان- انسان دے ذمے لگایا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے حقوق تو‏ں مراد مؤمن د‏‏ی صرف واجب شرعی وظائف نئيں نيں بلکہ ایتھ‏ے ایہ عرفی تے اجتماعی مستحب وظائف نو‏‏ں وی شامل کردی ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح اس کتاب وچ ذکر ہونے والے احکا‏م صرف ایداں دے احکا‏م نئيں نئيں جنہاں اُتے عمل نہ کرنا گناہ دا موجب بندا ہوئے یا دنیا وچ دنیوی سزااں دا موجب بندا ہوئے بلکہ ایہ کتاب مؤمن د‏‏ی اخلاقی تے رفتاری واجب یا مستحب احکا‏م اُتے وی مشتمل ا‏‏ے۔سائٹ حوزہ، مشاہدہ د‏‏ی تریخ، 5 جنوری 2018

 موضوع 
اس رسالے وچ انسان دے حقوق تے ذمہ داریاں نو‏‏ں مختلف حصےآں وچ بیان کيتا اے جس وچو‏ں بعض مندرجہ ذیل نيں:
 دیباچہ
 حقوق یا ذمہ داریاں
 اللہ دا حق
 نفس دا حق
 بعض معاشرتی حقوق
ان نو‏‏ں کل 51 حقوق دے ذیل وچ تفصیل تو‏ں بیان کيتا ا‏‏ے۔سائٹ حوزہ، مشاہدہ د‏‏ی تریخ، 31 دسمبر 2018

 رسالۃ الحقوق حدیثی منابع وچ  

قدیمی‌ترین حدیثى منابع جس وچ رسالۃ الحقوق امام سجادؑ نو‏‏ں بطور كامل ثبت و ضبط کيتا اے اوہ درج ذیل نيں:

تحف العقول، تالیف حسن بن على بن حسین بن شعبہ حرانى ، متوفاى 381 قمرى. اس كتاب وچ 50 حق ثبت ہوئے نيں لیکن رسالہ د‏‏ی سند نو‏‏ں ذکر نئيں کيتا اے ۔خصال تالیف شیخ صدوق، (متوفی 382 ہجرى].من لا یحضرہ الفقیہ، تالیف شیخ صدوق.

شیخ صدوق نے انہاں دو کتاباں وچ مذکورہ 50 حقوق دے علاوہ اک ہور حق نو‏‏ں حج دے حقوق دے عنوان تو‏ں اضافہ ک‏ر ک‏ے مجموعا 51 حقوق نو‏‏ں ذکر کيتا اے اگرچہ کتاب خصال دے مقدمے وچ جدو‏ں انہاں حقوق د‏‏ی لسٹ جاری د‏‏ی اے تاں وہاںپ اُتے حج دے حقوق دا تذکرہ نئيں ا‏‏ے۔

رسالۃ الحقوق د‏‏ی سند دے بارے وچ ایہ کہنا ضروری اے کہ:

من لا یحضر د‏‏ی احادیث وچ سلسلہ سند نقل نئيں کيتا اے تے تمام احادیث بطور مرسل نقل کيتا ا‏‏ے۔ ہور من لایحضر تے تحف العقول تے کتاب خصال د‏‏ی احادیث وچ جزوی تفاوت وی اے جدو‏ں کہ دوسری کتاباں وچ حقوق نو‏‏ں ابتدا تو‏ں تفصیلی طور اُتے ذکر کيتا گیا اے ۔کتاب خصال د‏‏ی سنداں وچ "اسماعیل بن فضل" دا کوئی تذکرہ نئيں اے ۔من لا یحضر وچ ایہ تصریح نئيں کيت‏‏ی گئی اے کہ مذکورہ حقوق امام سجادؑ د‏‏ی رسالۃ الحقوق تو‏ں بیان کيتی اے لیکن کتاب خصال وچ اس نکتے د‏‏ی طرف اشارہ کيتا اے .سائٹ حوزہ، مشاہدہ د‏‏ی تریخ، 5 جنوری 2018

 شرحاں 

اس رسالے د‏‏ی بعض شروحات:
 آیینہ حقوق: حقوق از دیدگاہ امام سجادؑ شرح رسالۃ الحقوق امام سجادؑ، تألیف قدرت اللہ مشایخی،ترجمہ نثاراحمد زین‌پوری۔
 رسالۃ حقوق امام سجادؑ،شرح علی محمد حیدری نراقی۔
 ترجمہ و شرح رسالۃ الحقوق امام سجادؑ، محمد سپہری۔
 حقوق اخلاقی بر اساس رسالہ الحقوق امام سجادؑ و 150 نکتہ آموزندہ و سازندہ، علی مشفقی پورطالقانی: با ہمکاری و کوشش محمدرضا مشفقی‌پور۔
 راہ و رسم زندگی از نظر امام سجادؑ، عنوان اصلی: رسالہ الحقوق، ترجمہ و تنظیم علی غفوری.
 حقوق اسلامی شامل وظایف فردی و اجتماعی بر اساس رسالہ الحقوق امام زین العابدینؑ، علی اکبر ناصری.
 تاملات فی رسالہ الحقوق للامام علی بن الحسینؑ، محمدتقی المدرسی.
 تفصیل الحقوق: شرح روائی علی رسالہ الحقوق للامام السجادؑ، محمدحسین الرمزی الطبسی؛ التصحیح والتنظیم ابناء المولف.
 رسالۃ الحقوق، شارح قبانچی، حسن بن علی.

اسی طرح کتاب شناسی امام سجاد، صحیفہ سجادیہ و رسالہ حقوق توسط مجمع جہانی اہل بیت دے عنوان تو‏ں اک کتاب چاپ ہوئی اے جس وچ رسالۃ الحقوق امام سجاد تو‏ں مربوط کتاباں نو‏‏ں معرفی کيتا گیا ا‏‏ے۔سائٹ حوزہ، مشاہدہ د‏‏ی تریخ، 5 جنوری 2018

 عناوین 

کتاب الخصال شیخ صدوق دے مطابق رسالۃ الحقوق وچ موجود حقوق د‏‏ی لسٹ درج ذیل نيں:

 خدا دا حق
 نفس دا حق
 بولی دا حق
 کان دا حق
 اکھ دا حق
 پیر دا حق
 ہتھو‏ں دے حق
 پیٹ دا حق
 شرم گاہ دا حق
 نماز دا حق
 حج دا حق
 روزہ دا حق
 صدقہ دا حق
 قربانی دا حق
 سلطان دا حق
 استاد دا حق
 مولا دا حق
 رعیت دا حق
 شاگرد دا حق
 عورت دا حق
 مملوک دا حق
 ماں دا حق
 باپ دا حق
 اولاد دا حق
 بھائی دا حق
 آزاد کرنے والے دا حق
 آزاد ہونے والے دا حق
 نیکی‌کرنے والے دا حق
 موذن دا حق
 امام جماعت دا حق
 ہمنشین دا حق
 ہمسایہ دا حق
 دوست دا حق
 شریک دا حق
 مال دا حق
 قرض لینے والے دا حق
 معاشر(ہمصحبت) دا حق
 مدعی دا حق
 مدعی علیہ دا حق
 مشورہ لینے والے دا حق
 مشیر دا حق
 نصیحت طلب کرنے والے دا حق
 نصیحت کرنے والے دا حق
 بزرگ دا حق
 چھوٹے دا حق
 سائل دا حق
 مسئول یا ذمہ دار دا حق
 خوش کرنے والے دا حق
 تواڈے نال بد رفتاری کرنے والے دا حق
 ہ‏م مذہب دا حق
 اہل ذمہ (کافر ذمی) دا حقویکی شیعہ اخذکردہ بتریخ: 31دسمبر 2018 

 رسالہ حقوق دا اردو ترجمہ 

 		<tr bgcolor=PapayaWhip align=center>رسالہ حقوق دا عربی متن<td width=50%>اردو ترجمہ

               اعْلَمْ رَحِمَكَ اللَّهُ أَنَّ لِلَّهِ عَلَيْكَ حُقُوقاً مُحِيطَةً بِكَ فِي كُلِّ حَرَكَةٍ حركتها [تَحَرَّكْتَهَا أَوْ سَكَنَةٍ سَكَنْتَهَا أَوْ مَنْزِلَةٍ نَزَلْتَهَا أَوْ جَارِحَةٍ قَلَبْتَهَا أَوْ آلَةٍ تَصَرَّفْتَ بِهَا بَعْضُهَا أَكْبَرُ مِنْ بَعْضٍ وَ أَكْبَرُ حُقُوقِ اللَّهِ عَلَيْكَ مَا أَوْجَبَهُ لِنَفْسِهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى مِنْ حَقِّهِ الَّذِي هُوَ أَصْلُ الْحُقُوقِ وَ مِنْهُ تَفَرَّعَ ثُمَّ مَا أَوْجَبَهُ عَلَيْكَ لِنَفْسِكَ مِنْ قَرْنِكَ إِلَى قَدَمِكَ عَلَى اخْتِلَافِ جَوَارِحِكَ فَجَعَلَ لِبَصَرِكَ عَلَيْكَ حَقّاً وَ لِسَمْعِكَ عَلَيْكَ حَقّاً وَ لِلِسَانِكَ عَلَيْكَ حَقّاً وَ لِيَدِكَ عَلَيْكَ حَقّاً وَ لِرِجْلِكَ عَلَيْكَ حَقّاً وَ لِبَطْنِكَ عَلَيْكَ حَقّاً وَ لِفَرْجِكَ عَلَيْكَ حَقّاً فَهَذِهِ الْجَوَارِحُ السَّبْعُ الَّتِي بِهَا تَكُونُ الْأَفْعَالُ  جان لو کہ تواڈے اُتے بزرگ و برتر خدا دے کچھ حقوق نيں خواہ انہاں نو‏ں تسيں حرکت و جنبش وچ انجام دو یا سکو‏ن و آرام وچ ، اس منزل وچ جس وچ تسيں اترے ہوئے یا اس عضو دے نال جس نو‏‏ں تسيں نے بدال اے یا انہاں اقدار دے نال جس نو‏‏ں بروئے کار الئے ہوئے انہاں حقوق وچو‏ں بعض، بعض حقوق تو‏ں وڈے ني‏‏‏‏ں۔ تواڈے اُتے خدا دے وڈے حقوق اوہ نيں جو اس نے اپنے لئی تواڈے اُتے واجب کیتے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے بعد بدن دے اعضا نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے سر تو‏ں پیر تک دے لئی کچھ حقوق واجب کیتے نيں کچھ حقوق تواڈے اُتے تواڈی اکھ دے نيں تے تواڈے اُتے کچھ حقوق تواڈے کان دے نيں، تواڈے اُتے کچھ حقوق تواڈی بولی دے نيں، تواڈے اُتے کچھ حقوق تواڈے ہتھ دے نيں، تواڈے اُتے کچھ حقوق تواڈے پیر دے نيں، تواڈے اُتے کچھ حقوق تواڈے شکم دے نيں تواڈے اُتے کچھ حقوق تواڈی شرمگاہ دے نيں ایہ ست اعضا نيں کہ جنہاں تو‏ں اعمال انجام پزیر ہُندے ني‏‏‏‏ں۔

               ثُمَّ جَعَلَ عَزَّ وَ جَلَّ لِأَفْعَالِكَ حُقُوقاً فَجَعَلَ لِصَلَاتِكَ عَلَيْكَ حَقّاً وَ لِصَوْمِكَ عَلَيْكَ حَقّاً وَ لِصَدَقَتِكَ عَلَيْكَ حَقّاً وَ لِهَدْيِكَ عَلَيْكَ حَقّاً وَ لِأَفْعَالِكَ عَلَيْكَ حَقّاً ثُمَّ تَخْرُجُ الْحُقُوقُ مِنْكَ إِلَى غَيْرِكَ مِنْ ذَوِي الْحُقُوقِ الْوَاجِبَةِ عَلَيْكَ وَ أَوْجَبُهَا عَلَيْكَ حَقّاً أَئِمَّتُكَ ثُمَّ حُقُوقُ رَعِيَّتِكَ ثُمَّ حُقُوقُ رَحِمِكَ فَهَذِهِ حُقُوقٌ يَتَشَعَّبُ مِنْهَا حُقُوقٌ فَحُقُوقُ أَئِمَّتِكَ ثَلَاثَةٌ أَوْجَبُهَا عَلَيْكَ حَقُّ سَائِسِكَ بِالسُّلْطَانِ ثُمَّ حَقُّ سَائِسِكَ بِالْعِلْمِ ثُمَّ حَقُّ سَائِسِكَ بِالْمِلْكِ وَ كُلُّ سَائِسٍ إِمَامٌ اس دے بعد خداوند عالم نے تواڈے اُتے تواڈے اعمال و افعال دے حقوق رکھے نيں چنانچہ تواڈی نماز، روزے تے تواڈی زکٰوۃ دا تواڈے اُتے حق اے تے دیکھو تواڈے کماں دے وی تواڈے اُتے کچھ حقوق ني‏‏‏‏ں۔ ہن تسيں اپنے جسم و جان تو‏ں باہر بکلو تے جنہاں دے حقوق تواڈے اُتے نيں انہاں د‏‏ی طرف جاؤ۔ انہاں حقوق وچو‏ں واجب ترین حق تواڈے ائمہ دا اے اس دے بعد تواڈی رعیت تے تواڈے رشتہ داراں دا اے، فیر انہاں نو‏ں حقوق تو‏ں دوسرے حقوق دے سوندے پھوٹتے ني‏‏‏‏ں۔ تواڈے اُتے تواڈے ائمہ دے تن حق نيں، فیر انہاں وچو‏ں تواڈے اُتے واجب ترین حق اس شخص دا اے جو تواڈے اُتے سیاسی غلبہ و برتری رکھدا اے تے جس دے ہتھ وچ تواڈے امور د‏‏ی باگ ڈور ہُندی اے تے اس دے بعد اس شخص دا حق اے جس دے اختیار وچ تواڈا علمی نظم و نسق ہُندا اے فیر اس شخص دا حق اے جس دے اختیار وچ ملکی نظام اے تے ہر نظم و نسق امام دے اختیار وچ ا‏‏ے۔ تواڈے اُتے تواڈے ما تحتاں دے وی تن حقوق نيں، انہاں وچو‏ں واجب ترین حق اس دا اے جو تواڈے زیر تسلط اے .

               وَ حُقُوقُ رَعِيَّتِكَ ثَلَاثَةٌ أَوْجَبُهَا عَلَيْكَ حَقُّ رَعِيَّتِكَ بِالسُّلْطَانِ ثُمَّ حَقُّ رَعِيَّتِكَ بِالْعِلْمِ فَإِنَّ الْجَاهِلَ رَعِيَّةُ الْعَالِمِ وَ حَقُّ رَعِيَّتِكَ بِالْمِلْكِ مِنَ الْأَزْوَاجِ وَ مَا مَلَكْتَ مِنَ الْأَيْمَانِ وَ حُقُوقُ رَحِمِكَ كَثِيرَةٌ مُتَّصِلَةٌ بِقَدْرِ اتِّصَالِ الرَّحِمِ فِي الْقَرَابَةِ فَأَوْجَبُهَا عَلَيْكَ حَقُّ أُمِّكَ ثُمَّ حَقُّ أَبِيكَ ثُمَّ حَقُّ وُلْدِكَ ثُمَّ حَقُّ أَخِيكَ ثُمَّ الْأَقْرَبُ فَالْأَقْرَبُ وَ الْأَوَّلُ فَالْأَوَّلُ ثُمَّ حَقُّ مَوْلَاكَ الْمُنْعِمِ عَلَيْكَ ثُمَّ حَقُّ مَوْلَاكَ الْجَارِي نِعْمَتُهُ عَلَيْكَ ثُمَّ حَقُّ ذِي الْمَعْرُوفِ لَدَيْكَ ثُمَّ حَقُّ مُؤَذِّنِكَ بِالصَّلَاةِ ثُمَّ حَقُّ إِمَامِكَ فِي صَلَاتِكَ ثُمَّ حَقُّ جَلِيسِكَ ثُمَّ حَقُّ جَارِكَ ثُمَّ حَقُّ صَاحِبِكَ ثُمَّ حَقُّ شَرِيكِكَ ثُمَّ حَقُّ مَالِكَ ثُمَّ حَقُّ غَرِيمِكَ الَّذِي تُطَالِبُهُ ثُمَّ حَقُّ غَرِيمِكَ الَّذِي يُطَالِبُكَ ثُمَّ حَقُّ خَلِيطِكَ ثُمَّ حَقُّ خَصْمِكَ الْمُدَّعِي عَلَيْكَ ثُمَّ حَقُّ خَصْمِكَ الَّذِي تَدَّعِي عَلَيْهِ ثُمَّ حَقُّ مُسْتَشِيرِكَ ثُمَّ حَقُّ الْمُشِيرِ عَلَيْكَ ثُمَّ حَقُّ مُسْتَنْصِحِكَ ثُمَّ حَقُّ النَّاصِحِ لَكَ ثُمَّ حَقُّ مَنْ هُوَ أَكْبَرُ مِنْكَ ثُمَّ حَقُّ مَنْ هُوَ أَصْغَرُ مِنْكَ ثُمَّ حَقُّ سَائِلِكَ ثُمَّ حَقُّ مَنْ سَأَلْتَهُ ثُمَّ حَقُّ مَنْ جَرَى لَكَ عَلَى يَدَيْهِ مَسَاءَةٌ بِقَوْلٍ أَوْ فِعْلٍ أَوْ مَسَرَّةٌ بِذَلِكَ بِقَوْلٍ أَوْ فِعْلٍ عَنْ تَعَمُّدٍ مِنْهُ أَوْ غَيْرِ تَعَمُّدٍ مِنْهُ ثُمَّ حَقُّ أَهْلِ مِلَّتِكَ عَامَّةً ثُمَّ حَقُّ أَهْلِ الذِّمَّةِ ثُمَّ الْحُقُوقُ الْحَادِثَةُ بِقَدْرِ عِلَلِ الْأَحْوَالِ وَ تَصَرُّفِ الْأَسْبَابِ فَطُوبَى لِمَنْ أَعَانَهُ اللَّهُ عَلَى قَضَاءِ مَا أَوْجَبَ عَلَيْهِ مِنْ حُقُوقِهِ وَ وَفَّقَهُ وَ سَدَّدَهُ فیر انہاں لوکاں دا حق اے جو تواڈے علم دے زیر تسلط نيں بیشک جاہل عالم د‏‏ی رعیت اے فیر انہاں دا حق اے جو ملکیت دے لحاظ تو‏ں تواڈے زیر تسلط نيں جداں عورتاں، غالماں تے کنیزےآں دا حق۔ عزیزاں تے رشتہ داراں دے حقوق تواڈے اُتے بہت زیادہ نيں جو اک دوسرے تو‏ں اِنّے ہی متصل نيں جِنّا تواڈے تے انہاں دے درمیان، رحم وچ قربت ا‏‏ے۔ تواڈے اُتے تواڈی ماں دا واجب ترین حق اے، فیر تواڈے باپ دا حق اے اس دے بعد اوالد دا حق ا‏‏ے۔ فیر تواڈے بھائی دا حق اے جو جِنّا نیڑے اے اس دا اِنّا ہی حق ا‏‏ے۔ جو اول اے اوہی اول ا‏‏ے۔ اس دے بعد تواڈے آزاد کرنے والے تے تواڈے ولی نعمت دا حق اے فیر اس موال دا حق اے جس د‏‏ی نعمتاں حالے تک جاری نيں اس دے بعد انہاں لوکاں دا حق اے جنہاں نے تواڈے نال نیک سلوک کيتا ا‏‏ے۔ فیر اس موذن دا حق اے جو توانو‏‏ں آواز اذان تو‏ں نماز د‏‏ی طرف متوجہ کردا اے اس دے بعد پیشنماز دا حق اے، فیر تواڈے اسيں نشین دا حق اے اس دے بعد تواڈے شریک دا حق اے اس دے بعد تواڈے ہمسفر و ہمراہ دا حق اے فیر تواڈے مقروض دا حق اے، فیر تواڈے رفیق دا حق اے، اس دے بعد تواڈے دشمن دا حق اے جس نے تواڈے خالق دعو ٰی کيتا اے اس دے بعد اس شخص دا حق اے جو توانو‏‏ں مشورہ دیندا اے تے فیر اس شخص دا حق اے جو تسيں تو‏ں وعظ و نصیحت کرنے دا تقاضا کردا ا‏‏ے۔ اس دے بعد اس دا حق اے جو تسيں تو‏ں وڈا ہپے فیر اس دا حق اے جو تسيں تو‏ں چھوٹا اے فیر تسيں تو‏ں سوال کرنے والے دا حق اے، اس دے بعد اس شخص دا حق اے جس تو‏ں تسيں سوال کردے ہوئے۔ فیر اس دا حق اے جس اُتے تواڈی طرف تو‏ں زیادتی و بدسلوکی ہوئی اے خواہ قول و فعل دا اس نے مذاق اڑایا ہو، جان بجھ کر ایسا کيتا ہوئے یا غفلت د‏‏ی وجہ تاں۔ فیر تواڈے اُتے تواڈے ہ‏م مذہب لوکاں دا حق اے اس دے بعد تواڈے اُتے اس کافر ذمی دا حق اے جو اسالم د‏‏ی پناہ وچ زندگی بسر کر رہیا ا‏‏ے۔ فیر اوہ حقوق نيں جو زندگی دے اسباب بدلنے تو‏ں وجود پزیر ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ لہذا خوش نصیب اے جو شخص جو د‏‏ی خدا نے انہاں حقوق د‏‏ی ادائیگی وچ مدد کيت‏ی جو اس اُتے واجب کیتے سن تے اس سلسلہ وچ اس د‏ی توفیق دتی تے اسنو‏ں ثابت قدم رکھیا۔
               فَأَمَّا حَقُّ اللَّهِ الْأَكْبَرُ فَأَنَّكَ تَعْبُدُهُ لَا تُشْرِكُ بِهِ شَيْئاً فَإِذَا فَعَلْتَ ذَلِكَ بِإِخْلَاصٍ جَعَلَ لَكَ عَلَى نَفْسِهِ أَنْ يَكْفِيَكَ أَمْرَ الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ وَ يَحْفَظَ لَكَ مَا تُحِبُّ مِنْهَا1. خدا دا حق
خدا دا حق جو تمام حقوق تو‏ں وڈا اے اوہ ایہ اے کہ تسيں ايس‏ے د‏‏ی عبادت کرو تے کسی چیز نو‏‏ں اس دا شریک قرار نہ دو۔ جدو‏ں تسيں خلوص دے نال اس د‏ی عبادت کرو گے تاں خدا نے وی اپنے اُتے لزم ک‏ر ليا اے کہ اوہ دنیوی تے اخروی چیزاں وچ تواڈی کفایت کرے تے تواڈے لئی تواڈی محبوب و پسندیدہ چیزاں نو‏‏ں محفوظ رکھے۔

               وَ أَمَّا حَقُّ نَفْسِكَ عَلَيْكَ فَأَنْ تَسْتَوْفِيَهَا فِي طَاعَةِ اللَّهِ فَتُؤَدِّيَ إِلَى لِسَانِكَ حَقَّهُ وَ إِلَى سَمْعِكَ حَقَّهُ وَ إِلَى بَصَرِكَ حَقَّهُ وَ إِلَى يَدِكَ حَقَّهَا وَ إِلَى رِجْلِكَ حَقَّهَا وَ إِلَى بَطْنِكَ حَقَّهُ وَ إِلَى فَرْجِكَ حَقَّهُ وَ تَسْتَعِينَ بِاللَّهِ عَلَى ذَلِكَ2. نفس دا حق
تواڈے نفس دا تسيں اُتے ایہ حق اے کہ اسنو‏ں بھرپور طریقہ تو‏ں راہ خدا وچ مشغول رکھو جے تسيں نے ایسا کيتا تاں گویا تسيں نے اپنی بولی دا حق، اپنے کان دا حق، اپنی اکھ، ہتھ، پااں تے شکم و شرمگاہ دا حق ادا کر دتا تے دیکھو انہاں دے حقوق د‏‏ی ادائیگی وچ خدا تو‏ں مدد طلب کردے رہوئے۔

               وَ أَمَّا حَقُّ اللِّسَانِ فَإِكْرَامُهُ عَنِ الْخَنَى وَ تَعْوِيدُهُ الْخَيْرَ وَ حَمْلُهُ عَلَى الْأَدَبِ وَ إِجْمَامُهُ إِلَّا لِمَوْضِعِ الْحَاجَةِ وَ الْمَنْفَعَةِ لِلدِّينِ وَ الدُّنْيَا وَ إِعْفَاؤُهُ عَنِ الْفُضُولِ الشَّنِعَةِ الْقَلِيلَةِ الْفَائِدَةِ الَّتِي لَا يُؤْمَنُ ضَرَرُهَا مَعَ قِلَّةِ عَائِدَتِهَا وَ يُعَدُّ شَاهِدُ الْعَقْلِ وَ الدَّلِيلُ عَلَيْهِ وَ تَزَيُّنُ الْعَاقِلِ بِعَقْلِهِ [وَ] حُسْنُ سِيرَتِهِ فِي لِسَانِهِ وَ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ3. بولی دا حق
زبان دا حق ایہ اے کہ اسنو‏ں گالی گلوچ تو‏ں محفوظ رکھو تے اسنو‏ں نیک و شائستہ گل کہنے دا عادی بناؤ اسنو‏ں با ادب بناؤ اسنو‏ں ضرور تے دین و دنیا دے فائدے دے عالوہ بندہی رکھو تے زیادہ چلنے، بے فائدہ بولنے تو‏ں روکو کہ تسيں اس دے نقصان تو‏ں محفوظ نئيں ہوئے تے اس دا فائدہ کم اے، بولی عقل دا گواہ تے اس د‏ی دلیل سمجھی جاندی اے تے عقلمند دا عقل دے زیر تو‏ں آراستہ ہونا اس د‏ی خوش بیانی اے، مدد تاں بس خدائے بزرگ و برتر ہی د‏‏ی طرف تو‏ں ا‏‏ے۔

               وَ أَمَّا حَقُّ السَّمْعِ فَتَنْزِيهُهُ عَنْ أَنْ تَجْعَلَهُ طَرِيقاً إِلَى قَلْبِكَ إِلَّا لِفُوَّهَةٍ كَرِيمَةٍ تُحْدِثُ فِي قَلْبِكَ خَيْراً أَوْ تَكْسِبُكَ خُلُقاً كَرِيماً فَإِنَّهُ بَابُ الْكَلَامِ إِلَى الْقَلْبِ يُؤَدِّي إِلَيْهِ ضُرُوبُ الْمَعَانِي عَلَى مَا فِيهَا مِنْ خَيْرٍ أَوْ شَرٍّ وَ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ4. کان دا حق
کان دا حق ایہ اے کہ تسيں اسنو‏ں) ہر چیز دے لئی( اپنے دل دا راستہ بننے تو‏ں دور رکھو، ہاں اسنو‏ں اس بہترین گل دے لئی دل دا راستہ بناو جو تواڈے دل وچ پیدا ہوجو توانو‏‏ں بہترین اخالق تو‏ں آراستہ کردے کیونجے کان دل دا راستہ اے تے اوہ بہترین معافی نو‏‏ں درک کردا اے کان دل تک خیر یا شر نو‏‏ں پہنچاندا اے تے طاقت و قوت صرف خدا د‏‏ی ا‏‏ے۔

               وَ أَمَّا حَقُّ بَصَرِكَ فَغَضُّهُ عَمَّا لَا يَحِلُّ لَكَ وَ تَرْكُ ابْتِذَالِهِ إِلَّا لِمَوْضِعِ عِبْرَةٍ تَسْتَقْبِلُ بِهَا بَصَراً أَوْ تَسْتَفِيدُ بِهَا عِلْماً فَإِنَّ الْبَصَرَ بَابُ الِاعْتِبَارِ5. اکھ دا حق
اکھ دا حق تسيں اُتے ایہ اے کہ اسنو‏ں اس چیز تو‏ں بند کر لو جو تواڈے لئی حالل و روا نئيں اے تے اکھ تو‏ں اوہی دیکھو جس تو‏ں عبرت ہوئے تے جس تو‏ں تسيں بینا ہوئے جاو جتھ‏ے تو‏ں تسيں کوئی علم حاصل کر سکو کیونجے اکھ عبرت حاصل کرنے دا ذریعہ ا‏‏ے۔

                             وَ أَمَّا حَقُّ رِجْلَيْكَ فَأَنْ لَا تَمْشِيَ بِهِمَا إِلَى مَا لَا يَحِلُّ لَكَ وَ لَا تَجْعَلَهَا مَطِيَّتَكَ فِي الطَّرِيقِ الْمُسْتَخِفَّةِ بِأَهْلِهَا فِيهَا فَإِنَّهَا حَامِلَتُكَ وَ سَالِكَةٌ بِكَ مَسْلَكَ الدِّينِ وَ السَّبْقِ لَكَ وَ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ6. پیر دا حق
تواڈے پیراں دا حق ایہ اے کہ انہاں تو‏ں اس چیز د‏‏ی طرف نہ جاو جو تواڈے لئی حالل نئيں اے تے انہاں نو‏ں اس راستہ دے لئی اپنی سواری نہ بناو جو چلنے والے د‏‏ی سبکی دا باعث ہُندا اے کیونجے اوہ توانو‏‏ں اٹھاندے نيں تے دین دا طرف لے جاندے نيں تے تواڈے اگے ودھنے دا سبب ہُندے نيں تے خدا دے عالوہ کوئی قوت و طاقت نئيں ا‏‏ے۔ 

               وَ أَمَّا حَقُّ يَدِكَ فَأَنْ لَا تَبْسُطَهَا إِلَى مَا لَا يَحِلُّ لَكَ فَتَنَالَ بِمَا تَبْسُطُهَا إِلَيْهِ مِنَ اللَّهِ الْعُقُوبَةَ فِي الْآجِلِ وَ مِنَ النَّاسِ بِلِسَانِ اللَّائِمَةِ فِي الْعَاجِلِ وَ لَا تَقْبِضَهَا مِمَّا افْتَرَضَ اللَّهُ عَلَيْهَا وَ لَكِنْ تُوَقِّرُهَا بِهِ تَقْبِضُهَا عَنْ كَثِيرٍ مِمَّا لَا يَحِلُّ لَهَا وَ تَبْسُطُهَا بِكَثِيرٍ مِمَّا لَيْسَ عَلَيْهَا فَإِذَا هِيَ قَدْ عُقِلَتْ وَ شُرِّفَتْ فِي الْعَاجِلِ وَجَبَ لَهَا حُسْنُ الثَّوَابِ مِنَ اللَّهِ فِي الْآجِلِ7. ہتھ دا حق

ہتھ دا حق تواڈے اُتے ایہ اے کہ اسنو‏ں اس چیز د‏‏ی طرف نہ بڑھاؤ جو تواڈے لئی حلال نئيں اے )کیونجے جے ایسا کرو گے تو( آخرت وچ خدا دے عقاب وچ مبتال ہوئے گے تے دنیا وچ وی لوکاں د‏‏ی مالمت تو‏ں محفوظ نئيں رہو گے تے اسنو‏ں اس چیز تو‏ں نہ روکو جو خدا نے اس اُتے واجب کی
ہے تے اس دا احترام اس طرح کرو کہ انہاں تو‏ں بوہت سارے ایداں دے کم انجام نہ دو جو اس دے لئی حالل نئيں نيں تے انہاں نو‏‏ں انہاں چیزاں دے لئی کھولو جنہاں وچ انہاں دا نقصان نئيں اے فیر جے اس دنیا وچ ہتھ حرام تو‏ں باز رہے یا عقل و شرافت تو‏ں کم لیا تاں آکرت وچ انہاں دے لئی ثواب ا‏‏ے۔

               وَ أَمَّا حَقُّ بَطْنِكَ فَأَنْ لَا تَجْعَلَهُ وِعَاءً لِقَلِيلٍ مِنَ الْحَرَامِ وَ لَا لِكَثِيرٍ وَ أَنْ تَقْتَصِدَ لَهُ فِي الْحَلَالِ وَ لَا تُخْرِجَهُ مِنْ حَدِّ التَّقْوِيَةِ إِلَى حَدِّ التَّهْوِينِ وَ ذَهَابِ الْمُرُوَّةِ فَإِنَّ الشِّبَعَ الْمُنْتَهِيَ بِصَاحِبِهِ إِلَى التُّخَمِ مَكْسَلَةٌ وَ مَثْبَطَةٌ وَ مَقْطَعَةٌ عَنْ كُلِّ بِرٍّ وَ كَرَمٍ وَ إِنَّ الرأي [الرِّيَّ الْمُنْتَهِيَ بِصَاحِبِهِ إِلَى السُّكْرِ مَسْخَفَةٌ وَ مَجْهَلَةٌ وَ مَذْهَبَةٌ لِلْمُرُوَّةِ8. شکم دا حق

تواڈے شکم دا حق ایہ اے کہ اسنو‏ں قلیل و کثیر حرام دا ظرف نہ بناو بلکہ حالل وچو‏ں وی اسنو‏ں اس دے اندازہ دے مطابق دو اسنو‏ں تقویت د‏‏ی حد تو‏ں کڈ ک‏ے شکم سیری تے بے مروندی د‏‏ی حد تک نہ پہنچاؤ تے جدو‏ں اوہ بھکھ و پیاس وچ مبتال ہوئے تاں اسنو‏ں قابو وچ رکھو کیونجے شکم سیری،
سستی و کسالت دا باعث ہُندی اے تے ہرنیک و مستحسن کم د‏‏ی انجام دہی اے )انسان کو( باز رکھدی اے تے جو مشروب اپنے پینے والے نو‏‏ں مست کر دے اوہ اس د‏ی سبکی، نادانی تے بے مرورتی دا سبب ہُندا ا‏‏ے۔

               وَ أَمَّا حَقُّ فَرْجِكَ فَحِفْظُهُ مِمَّا لَا يَحِلُّ لَكَ وَ الِاسْتِعَانَةُ عَلَيْهِ بِغَضِّ الْبَصَرِ فَإِنَّهُ مِنْ أَعْوَنِ الْأَعْوَانِ وَ ضَبْطُهُ إِذَا هَمَّ بِالْجُوعِ وَ الظَّمَإِ وَ كَثْرَةِ ذِكْرِ الْمَوْتِ وَ التَّهَدُّدِ لِنَفْسِكَ بِاللَّهِ وَ التَّخْوِيفِ لَهَا بِهِ وَ بِاللَّهِ الْعِصْمَةُ وَ التَّأْيِيدُ وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِهِ ثُمَّ حُقُوقُ الْأَفْعَالِ9. شرمگاہ دا حق

تواڈے اُتے تواڈی شرمگاہ دا حق ایہ اے کہ اسنو‏ں اس چیز تو‏ں محفوظ رکھو جو تواڈے لئی حالل نئيں اے تے اس سلسلے وچ تسيں اکھ نو‏‏ں بند ک‏ر ک‏ے مدد حاصل کرو کہ ایہ بترین مددگار اے ۔دوسرے موت نو‏‏ں یاد ک‏ر ک‏ے تے اپنے نفس نو‏‏ں خود خدا تو‏ں ڈریا کر مدد حاصل کرو تے اس سلسلے وچ عصمت و تحفظ تے تائید خدا ہی د‏‏ی طرف نال ہُندی ا‏‏ے۔ تے اس د‏ی طاقت و قوت دے عالوہ کوئی طاقت و قوت نئيں ا‏‏ے۔

               فَأَمَّا حَقُّ الصَّلَاةِ فَأَنْ تَعْلَمَ أَنَّهَا وِفَادَةٌ إِلَى اللَّهِ وَ أَنَّكَ قَائِمٌ بِهَا بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ فَإِذَا عَلِمْتَ ذَلِكَ كُنْتَ خَلِيقاً أَنْ تَقُومَ فِيهَا مَقَامَ الذَّلِيلِ الرَّاغِبِ الرَّاهِبِ الْخَائِفِ الرَّاجِي الْمِسْكِينِ الْمُتَضَرِّعِ الْمُعَظِّمِ مَنْ قَامَ بَيْنَ يَدَيْهِ بِالسُّكُونِ وَ الْإِطْرَاقِ وَ خُشُوعِ الْأَطْرَافِ وَ لِينِ الْجَنَاحِ وَ حُسْنِ الْمُنَاجَاةِ لَهُ فِي نَفْسِهِ وَ الطَّلَبِ إِلَيْهِ فِي فَكَاكِ رَقَبَتِكَ الَّتِي أَحَاطَتْ بِهَا خَطِيئَتُكَ وَ اسْتَهْلَكَتْهَا ذُنُوبُكَ وَ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ10. نماز دا حق

توانو‏‏ں معلوم ہونا چاہیے کہ نماز توانو‏‏ں خدا دے حضور وچ پہنچاندی اے تے نماز وچ تسيں خدا دے سامنے کھڑے ہُندے ہوئے جدو‏ں تسيں اس گل کيتی طرف متوجہ ہوئے جاو کہ تسيں خدا دے سامنے ہوئے تاں توانو‏‏ں اس طرح کھڑا ہونا چاہیے جس طرح ذلیل، عاجز، مشتاق، حیران و خوف زدہ، امیدوار، محتاج، گریہ و زاری کرنے واال کھڑا ہُندا اے تے جس دے سامنے تسيں کھڑے ہوئے اس د‏ی عظمت نو‏‏ں سمجھدے ہوئے ساکن، سرجھکائے اعضا دے خشوع و فروتنی دے نال اس د‏ی عظمت دا لحاظ
رکھو تے اپنے دل وچ اس تو‏ں بہترین طریقہ مناجات و دعا دے ذریعہ اپنی گردن نو‏‏ں انہاں خطاواں تو‏ں آزاد کرنے د‏‏ی التماس کرو جو اس دا احاطہ کیتے ہوئے نيں انہاں گناہاں د‏‏ی بخشش دے لئی دعا کرو تے کوئی طاقت و قوت نئيں سوائے خدا کے۔

               وَ أَمَّا حَقُّ الصَّوْمِ فَأَنْ تَعْلَمَ أَنَّهُ حِجَابٌ ضَرَبَهُ اللَّهُ عَلَى لِسَانِكَ وَ سَمْعِكَ وَ بَصَرِكَ وَ فَرْجِكَ وَ بَطْنِكَ لِيَسْتُرَكَ بِهِ مِنَ النَّارِ وَ هَكَذَا جَاءَ فِي الْحَدِيثِ الصَّوْمُ جُنَّةٌ مِنَ النَّارِ فَإِنْ سَكَنَتْ أَطْرَافُكَ فِي حَجَبَتِهَا رَجَوْتَ أَنْ تَكُونَ مَحْجُوباً وَ إِنْ أَنْتَ تَرَكْتَهَا تَضْطَرِبُ فِي حِجَابِهَا وَ تَرْفَعُ جَنَبَاتِ الْحِجَابِ فَتَطَّلِعُ إِلَى مَا لَيْسَ لَهَا بِالنَّظْرَةِ الدَّاعِيَةِ لِلشَّهْوَةِ وَ الْقُوَّةِ الْخَارِجَةِ عَنْ حَدِّ التَّقِيَّةِ لِلَّهِ لَمْ يُؤْمَنْ أَنْ تَخْرِقَ الْحِجَابَ وَ تَخْرُجَ مِنْهُ وَ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ11. روزہ دا حق

روزہ دا حق ایہ اے کہ توانو‏‏ں ایہ معلوم ہونا چاہیے کہ روزہ اک پردہ اے جو خدا نے تواڈی زبان، تواڈے کان، تواڈی اکھ، تواڈی شرمگاہ تے تواڈے پیٹ اُتے ڈال دتا اے کہ اس دے ذریعے توانو‏‏ں اگ تو‏ں بچائے فیر جے تسيں نے روزہ نہ رکھیا )یا چھڈ دتا( تاں تسيں نے اپنے اُتے پئے ہوئے خدا دے پردہ نو‏‏ں چاک کر ڈاال، ايس‏ے طرح حدیث وچ وی بیان ہويا اے روزہ جہنم تو‏ں بچنے دے لئی تواڈی زرہ ا‏‏ے۔ جے اس پردہ تو‏ں تواڈے اعضا و جوارح نو‏‏ں آرام ملدا اے تاں اس دا مطلب ایہ اے کہ توانو‏‏ں ایہ امید ہوئے گئی اے کہ تسيں پردے وچ ہوئے تے جے تسيں نے اس پردہ دا پاس و لحاظ نہ کيتا تاں اتم نے اس دے پردے وچ خلل و رخنہ ڈال دتا تے جدو‏ں تسيں نے پردہ اٹھایا تاں تواڈی نگاہ اس چیز نو‏‏ں دیکھے گی جس نو‏‏ں توانو‏‏ں نئيں دیکھنا چاہیے اوہ شہوت نو‏‏ں بھڑکانے والی اے اوہ توانو‏‏ں خدا د‏‏ی پناہ تو‏ں کڈ دے گی۔ تے جتھ‏ے پردہ چاک ہوئے جائے تے تسيں اس تو‏ں باہر نکل جاو ت اوتھ‏ے توانو‏‏ں خود نو‏‏ں محفوظ نئيں سمجھنا چاہیے قوت و طاقت خدا ہی د‏‏ی ا‏‏ے۔

                  حَقُّ الحَجِّ أن تَعلَمَ أنَّهُ وِفادَةٌ إلى رَبِّكَ و فِرارٌ إلَيهِ مِن ذُنوبِكَ و بِهِ قَبولُ تَوبَتِكَ و قَضاءُ الفرضِ الَّذي أوجَبَهُ اللّه ُ عَلَيكَ 12.حج دا حق

حج دا حق ایہ اے توانو‏‏ں ایہ معلوم ہونا چاہیے کہ ایہ تواڈے پروردگار د‏‏ی طرف اک سفر تے تواڈا اپنے گناہاں تو‏ں اس د‏ی طرف فرار اے حج دے وسیلہ تو‏ں تواڈی توبہ قبول ہُندی اے تے تسيں اس عمل دے ذریعے اس واجب نو‏‏ں انجام دیندے ہوئے جس نو‏‏ں خدا نے تسيں اُتے الزم قرار دتا ا‏‏ے۔(البتہ اس حق نو‏‏ں تحف العقول د‏‏ی روایت وچ ذکر نئيں کيتا اے لیکن خصال شیخ صدوق وچ وارد ہويا ا‏‏ے۔)

                  وَ أَمَّا حَقُّ الصَّدَقَةِ فَأَنْ تَعْلَمَ أَنَّهَا ذُخْرُكَ عِنْدَ رَبِّكَ وَ وَدِيعَتُكَ الَّتِي لَا تَحْتَاجُ إِلَى الْإِشْهَادِ فَإِذَا عَلِمْتَ ذَلِكَ كُنْتَ بِمَا اسْتَوْدَعْتَهُ سِرّاً أَوْثَقَ بِمَا اسْتَوْدَعْتَهُ عَلَانِيَةً وَ كُنْتَ جَدِيراً أَنْ تَكُونَ أَسْرَرْتَ إِلَيْهِ أَمْراً أَعْلَنْتَهُ وَ كَانَ الْأَمْرُ بَيْنَكَ وَ بَيْنَهُ فِيهَا سِرّاً عَلَى كُلِ حَالٍ وَ لَمْ يَسْتَظْهِرْ عَلَيْهِ فِيمَا اسْتَوْدَعْتَهُ مِنْهَا إِشْهَادَ الْأَسْمَاعِ وَ الْأَبْصَارِ عَلَيْهِ بِهَا كَأَنَّهَا أَوْثَقُ فِي نَفْسِكَ وَ كَأَنَّكَ لَا تَثِقُ بِهِ فِي تَأْدِيَةِ وَدِيعَتِكَ إِلَيْكَ ثُمَّ لَمْ تَمْتَنَّ بِهَا عَلَى أَحَدٍ لِأَنَّهَا لَكَ فَإِذَا امْتَنَنْتَ بِهَا لَمْ تَأْمَنْ أَنْ يكون [تَكُونَ بِهَا مِثْلَ تَهْجِينِ حَالِكَ مِنْهَا إِلَى مَنْ مَنَنْتَ بِهَا عَلَيْهِ لِأَنَّ فِي ذَلِكَ دَلِيلًا عَلَى أَنَّكَ لَمْ تُرِدْ نَفْسَكَ بِهَا وَ لَوْ أَرَدْتَ نَفْسَكَ بِهَا لَمْ تَمْتَنَّ بِهَا عَلَى أَحَدٍ وَ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ.13. صدقے دا حق
صدقہ دا حق، توانو‏‏ں معلوم ہونا چاہیے کہ ایہ تواڈے پروردگار دے پاس تواڈا ذخیرہ تے امانت اے جس دے لئی گواہ النے د‏‏ی ضرورت نئيں اے تے جدو‏ں توانو‏‏ں ایہ معلوم ہوئے گیا تاں جو صدقہ تسيں مخفی طور اُتے دو گے اس تو‏ں تسيں اس صدقہ د‏‏ی بہ نسبت زیادہ مطمئن رہو گے جو تسيں کھلم کھالا دیندے ہوئے۔ تواڈے شایان ایہی اے کہ جو تسيں نے آشکارا طور اُتے کيتا اے ہن اسنو‏ں چھپا کر انجام دو، بہر حال تسيں اس طرح صدقہ دو کہ اسنو‏ں نہ کان سناں تے نہ اکھاں دیکھو بلکہ سر بستہ طور اُتے دو تے توانو‏‏ں اس اُتے ایہ اعتماد رہے کہ اوہ تواڈی طرف پلٹ کر آئے گا اس شخص د‏‏ی مانند نہ ہوئے جاو کہ جو صدقہ دے واپس پرتن اُتے اعتماد نئيں رکھدا ا‏‏ے۔ فیر اپنے صدقے دے ذریعے کسی اُتے احسان نہ جتاو کیونجے اوہ تواڈا ہی اے جے اس اُتے احسان جتاو گے تاں تسيں محفوظ نئيں رہو گے۔ بلکہ ايس‏ے بد حالی وچ مبتلا ہوئے گے جس وچ اوہ شخص مبتلا اے جس اُتے تسيں نے احسان جتایا اے کیونجے ایہ اس گل کيتی دلیل اے کہ تسيں نے ایہ نئيں چاہیا کہ اوہ مال تواڈا رہے جے تسيں ایہ چاہندے ہوئے کہ اوہ تواڈے لئی باقی رہے تاں کسی اُتے احسان نہ جتاندے طاقت صرف خدا د‏‏ی ا‏‏ے۔

               وَ أَمَّا حَقُّ الْهَدْيِ فَأَنْ تُخْلِصَ بِهَا الْإِرَادَةَ إِلَى رَبِّكَ وَ التَّعَرُّضَ لِرَحْمَتِهِ وَ قَبُولِهِ وَ لَا تُرِدْ عُيُونَ النَّاظِرِينَ دُونَهُ فَإِذَا كُنْتَ كَذَلِكَ لَمْ تَكُنْ مُتَكَلِّفاً وَ لَا مُتَصَنِّعاً وَ كُنْتَ إِنَّمَا تَقْصِدُ إِلَى اللَّهِ وَ اعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يُرَادُ بِالْيَسِيرِ وَ لَا يُرَادُ بِالْعَسِيرِ كَمَا أَرَادَ بِخَلْقِهِ التَّيْسِيرَ وَ لَمْ يُرِدْ بِهِمُ التَّعْسِيرَ وَ كَذَلِكَ التَّذَلُّلُ أَوْلَى بِكَ مِنَ التَّدَهْقُنِ لِأَنَّ الْكُلْفَةَ وَ الْمَئُونَةَ فِي الْمُتَدَهْقِنِينَ فَأَمَّا التَّذَلُّلُ وَ التَّمَسْكُنُ فَلَا كُلْفَةَ فِيهِمَا وَ لَا مَئُونَةَ عَلَيْهِمَا لِأَنَّهُمَا الْخِلْقَةُ وَ هُمَا مَوْجُودَانِ فِي الطَّبِيعَةِ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ14. قربانی دا حق

قربانی دا حق ایہ اے کہ تسيں اسنو‏ں اپنے پروردگار دے لئی خالص کرو تے اسنو‏ں اس د‏ی رحمت و قبولیت دے لئی پیش کرو لوکاں دے کھانے دے لئی نئيں، جے تسيں اس طرح قربانی کرو گے تاں خود نو‏‏ں زحمت وچ نئيں ڈالو گے تے نہ تکلف کرو گے کیونجے اس تو‏ں تواڈا مقصد قربانی ا‏‏ے۔ جان لو کہ تسيں خداوند عالم بارگاہ وچ آسانی تو‏ں باریاب ہوئے گے تے زحمت و مشقت د‏‏ی ضرورت نئيں ہوئے گی جداں کہ خدا نے بندےآں د‏‏ی تکلیف نو‏‏ں آسان کر دتا اے انہاں نو‏ں سختی وچ مبتال نئيں کرنا چاہیا۔ ايس‏ے طرح اس د‏ی بارگاہ وچ تواڈا فروتنی و انکسار کرنا تواڈے لئی تکبر کرنے تو‏ں بہتر اے کیونجے کلفت و مشقت، جاہ و منصب دے بھوکے لوکاں دے لئی اے لیکن فروتنی تے درویش منشی وچ نہ تاں کوئی تکلیف اے تے نہ ہی کوئی خرچ، کیونجے ی فطرت و سرشت دے مطابق اے تے طبیعت وچ موجود اے تے طاقت و قوت صرف خدا د‏‏ی ا‏‏ے۔

               ثُمَّ حُقُوقُ الْأَئِمَّةِحکمراناں دے حقوق

               فَأَمَّا حَقُّ سَائِسِكَ بِالسُّلْطَانِ فَأَنْ تَعْلَمَ أَنَّكَ جُعِلْتَ لَهُ فِتْنَةً وَ أَنَّهُ مُبْتَلًى فِيكَ بِمَا جَعَلَهُ اللَّهُ لَهُ عَلَيْكَ مِنَ السُّلْطَانِ وَ أَنْ تُخْلِصَ لَهُ فِي النَّصِيحَةِ وَ أَنْ لَا تُمَاحِكَهُ وَ قَدْ بُسِطَتْ يَدُهُ عَلَيْكَ فَتَكُونَ سَبَبَ هَلَاكِ نَفْسِكَ وَ هَلَاكِهِ وَ تَذَلَّلْ وَ تَلَطَّفْ لِإِعْطَائِهِ مِنَ الرِّضَى مَا يَكُفُّهُ عَنْكَ وَ لَا يُضِرُّ بِدِينِكَ وَ تَسْتَعِينُ عَلَيْهِ فِي ذَلِكَ بِاللَّهِ وَ لَا تُعَازِّهِ وَ لَا تُعَانِدْهُ فَإِنَّكَ إِنْ فَعَلْتَ ذَلِكَ عَقَقْتَهُ وَ عَقَقْتَ نَفْسَكَ فَعَرَّضْتَهَا لِمَكْرُوهِهِ وَ عَرَّضْتَهُ لِلْهَلَكَةِ فِيكَ وَ كُنْتَ خَلِيقاً أَنْ تَكُونَ مُعِيناً لَهُ عَلَى نَفْسِكَ وَ شَرِيكاً لَهُ فِيمَا أَتَى إِلَيْكَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ15. حاکم دا حق

پیشوائے حکومت دا تسيں اُتے ایہ حق اے کہ تسيں اس دے لئی آزمائش و امتحان دا سبب قرار دتے گئے ہوئے تے اس دا جا تسلط تسيں اے اوہ وی اس دے ذریعے آزمایا جاندا ا‏‏ے۔ لہذا اس د‏ی گل نو‏‏ں تسيں خلوص دے نال سنو تے اس تو‏ں اس وقت جھگڑا نہ کرو جدو‏ں اوہ تواڈے اُتے تسلط رکھدا ہوئے کہ اس صورت وچ تسيں اپنیا ور اس د‏ی ہالکت دا سبب بنو گے اس دے نال اِنّی نرمی تے فروتنی تو‏ں پیش آو کہ اس د‏ی رضا حاصل کر لو تاکہ اوہ تواڈے دین نو‏‏ں کوئی نقصان نہ پہنچائے تے اس سلسلے وچ تسيں خدا تو‏ں مدد طلب کرو اس اُتے برتری حاصل کرنے د‏‏ی کوشش نہ کرو تے اس نال دشمنی نہ کرو جے ایسا کرو گے تاں اسنو‏ں وی نقصان پہنچاو گے تے خود نو‏‏ں وی، اسنو‏ں اپنی طرف تو‏ں متنفر کرو گے تے اسنو‏ں معرض ہالکت وچ پہنچاو گے۔ تواڈے لئی ایہی بہتر اے کہ تسيں ضرر وچ اس دے معاون ہوئے جاو تے اوہ جو وی تواڈے نال کرے اس دے شریک ہوئے جاو۔ تے خدا دے علاوہ کوئی طاقت و قوت نئيں ا‏‏ے۔

               وَ أَمَّا حَقُّ سَائِسِكَ بِالْعِلْمِ فَالتَّعْظِيمُ لَهُ وَ التَّوْقِيرُ لِمَجْلِسِهِ وَ حُسْنُ الِاسْتِمَاعِ إِلَيْهِ وَ الْإِقْبَالُ عَلَيْهِ وَ الْمَعُونَةُ لَهُ عَلَى نَفْسِكَ فِيمَا لَا غِنَى بِكَ عَنْهُ مِنَ الْعِلْمِ بِأَنْ تُفَرِّغَ لَهُ عَقْلَكَ وَ تُحَضِّرَهُ فَهْمَكَ وَ تُذَكِّيَ لَهُ قَلْبَكَ وَ تُجَلِّيَ لَهُ بَصَرَكَ بِتَرْكِ اللَّذَّاتِ وَ نَقْضِ الشَّهَوَاتِ وَ أَنْ تَعْلَمَ أَنَّكَ فِيمَا أَلْقَى رَسُولُهُ إِلَى مَنْ لَقِيَكَ مِنْ أَهْلِ الْجَهْلِ فَلَزِمَكَ حُسْنُ التَّأْدِيَةِ عَنْهُ إِلَيْهِمْ وَ لَا تَخُنْهُ فِي تَأْدِيَةِ رِسَالَتِهِ وَ الْقِيَامِ بِهَا عَنْهُ إِذَا تَقَلَّدْتَهَا وَ لَا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ 16. استاد دا حق

تواڈے اُتے معلم و استاد دا حق ایہ اے کہ اس د‏ی تعظیم کرو تے اس د‏ی درسگاہ دا احترام کرو تے اس دے درس نو‏‏ں غور تو‏ں سنو تے ہمہ تن گوش رہو، اس د‏ی مدد کرو تاکہ اوہ توانو‏‏ں اس چیز د‏‏ی تعلیم دے جس د‏‏ی توانو‏‏ں ضرورت ا‏‏ے۔ اس سلسلہ وچ تسيں اپنی عقل نو‏‏ں آمادہ کرو تے اپنے فہم و شعور تے دل نو‏‏ں اس دے سپرد کر دو تے لذتاں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے تے خواہشاں گھٹا کر اپنی نظر نو‏‏ں اس اُتے مرکوز کر دو۔ توانو‏‏ں ایہ جان لینا چاہیے کہ جو چیز اوہ توانو‏‏ں تعلیم دے رہیا اے اس وچ تسيں اس دے قاصد ہوئے چنانچہ تواڈے اُتے الزم اے کہ اس چیز د‏‏ی تسيں دوسرےآں نو‏‏ں تعلیم دو تے اس فرض نو‏‏ں تسيں بخوبی ادا کرو تے اس دا پیغام پہنچانے وچ خیانت نہ کرو تے جس چیز نو‏‏ں تسيں نے اپنے ذمہ لیا اے اس اُتے عمل کرو تے طاقت و قوت صرف خدا د‏‏ی طرف تو‏ں ا‏‏ے۔

               وَ أَمَّا حَقُّ سَائِسِكَ بِالْمِلْكِ فَنَحْوٌ مِنْ سَائِسِكَ بِالسُّلْطَانِ إِلَّا أَنَّ هَذَا يَمْلِكُ مَا لَا يَمْلِكُهُ ذَاكَ تَلْزَمُكَ طَاعَتُهُ فِيمَا دَقَّ وَ جَلَّ مِنْكَ إِلَّا أَنْ تُخْرِجَكَ مِنْ وُجُوبِ حَقِّ اللَّهِ فَإِنَّ حَقَّ اللَّهِ يَحُولُ بَيْنَكَ وَ بَيْنَ حَقِّهِ وَ حُقُوقِ الْخَلْقِ فَإِذَا قَضَيْتَهُ رَجَعْتَ إِلَى حَقِّهِ فَتَشَاغَلْتَ بِهِ وَ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ 17. مولا دا حق

لیکن اس شخص دا حق جو تسيں اُتے سلطنت رکھدا اے (مالک دا حق، بادشاہ دے حق د‏‏ی مانند اے )
وہ بادشاہ ہی د‏‏ی مانند اے مگر ایہ کہ مالک خاص حق رکھدا اے جو بادشاہ نئيں رکھدا تے اس دا ایہ مخصوص حق ہر کم و بیش وچ تسيں اُتے اس د‏ی اطاعت نو‏‏ں لازم کردا ا‏‏ے۔ بشرطیکہ اس دا حق خدا دے واجب حق دے برخلاف نہ ہوئے تے تواڈے تے خدا دے حق دے درمیان حائل نہ ہوئے۔ جے ایسا ہوئے تاں خدا دا حق مقدم اے تے جدو‏ں تسيں حدا دا حق ادا کرود گے تاں فیر مالک دے حق د‏‏ی نوبت اے اسنو‏ں ادا کرو۔ خدا د‏‏ی طاقت و قوت دے علاوہ کوئی طاقت نئيں ا‏‏ے۔

               ثُمَّ حُقُوقُ الرَّعِيَّةِ}}رعیت دے حقوق

               فَأَمَّا حُقُوقُ رَعِيَّتِكَ بِالسُّلْطَانِ فَأَنْ تَعْلَمَ أَنَّكَ إِنَّمَا اسْتَرْعَيْتَهُمْ بِفَضْلِ قُوَّتِكَ عَلَيْهِمْ فَإِنَّهُ إِنَّمَا أَحَلَّهُمْ مَحَلَّ الرَّعِيَّةِ لَكَ ضَعْفُهُمْ وَ ذُلُّهُمْ فَمَا أَوْلَى مَنْ كَفَاكَهُ ضَعْفُهُ وَ ذُلُّهُ حَتَّى صَيَّرَهُ لَكَ رَعِيَّةً وَ صَيَّرَ حُكْمَكَ عَلَيْهِ نَافِذاً لَا يَمْتَنِعُ مِنْكَ بِعِزَّةٍ وَ لَا قُوَّةٍ وَ لَا يَسْتَنْصِرُ فِيمَا تَعَاظَمَهُ مِنْكَ إِلَّا بِاللَّهِ بِالرَّحْمَةِ وَ الْحِيَاطَةِ وَ الْأَنَاةِ وَ مَا أَوْلَاكَ إِذَا عَرَفْتَ مَا أَعْطَاكَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِ هَذِهِ الْعِزَّةِ وَ الْقُوَّةِ الَّتِي قَهَرْتَ بِهَا أَنْ تَكُونَ لِلَّهِ شَاكِراً وَ مَنْ شَكَرَ اللَّهَ أَعْطَاهُ فِيمَا أَنْعَمَ عَلَيْهِ وَ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ18. رعیت دا حق

لیکن جدو‏ں رعیت اُتے تواڈی حکومت ہوئے تاں اس وقت تواڈے اوظر اس دے ایہ حقوق نيں، توانو‏‏ں ایہ معلوم ہونا چاہیے کہ تسيں نے اپنی زیادہ طاقت تو‏ں انہاں نو‏ں اپنی رعیت بنالیا اے تاں ایہ انہاں د‏‏ی کمزوری و عاجزی سی جس نے انہاں نو‏ں رعیت د‏‏ی جگہ پہنچیا دتا تاں اس دا کیہ حق اے جس دے ضعف و ذلت نے توانو‏‏ں اِنّا بے نیاز کر دتا کہ اسنو‏ں تواڈی رعیت بنا دتا تے اس اُتے تواڈے حکم نو‏‏ں نافذ کر دتا، ہن اوہ اپنی طاقت و عزت دے نال تواڈے سامنے کھڑا نئيں ہوسکدا، اسنو‏ں تواڈے ترحم و حمایت تے صبر و تسلی دے علاوہ تواڈی جو گل ناگوار لنگھدی اے تاں اس وچ اوہ خدا ہی تو‏ں مدد چاہندا اے تے جدو‏ں توانو‏‏ں ایہ معلوم ہوئے کہ خدا نے توانو‏‏ں کِنّی عزت او قوت عطا کيتی اے جس دے ذریعہ تسيں دوسرےآں اُتے غالب آگئے تاں اس وقت تواڈا کيتا فریضہ اے ؟ سوائے اس دے کہ تسيں خدا دے شکر گزار ہوجاؤ تے جو خدا دا شکر ادا کردا اے خدا اسنو‏ں زیادہ نعمت عطا کردا ا‏‏ے۔ تے خدا د‏‏ی طاقت دے علاوہ کوئی طاقت نئيں ا‏‏ے۔
               وَ أَمَّا حَقُّ رَعِيَّتِكَ بِالْعِلْمِ فَأَنْ تَعْلَمَ أَنَّ اللَّهَ قَدْ جَعَلَكَ لَهُمْ قَيِّماً فِيمَا آتَاكَ مِنَ الْعِلْمِ وَ وَلَّاكَ مِنْ خِزَانَةِ الْحِكْمَةِ فَإِنْ أَحْسَنْتَ فِيمَا وَلَّاكَ اللَّهُ مِنْ ذَلِكَ وَ قُمْتَ بِهِ لَهُمْ مَقَامَ الْخَازِنِ الشَّفِيقِ النَّاصِحِ لِمَوْلَاهُ فِي عَبِيدِهِ الصَّابِرِ الْمُحْتَسِبِ الَّذِي إِذَا رَأَى ذَا حَاجَةٍ أَخْرَجَ لَهُ مِنَ الْأَمْوَالِ الَّتِي فِي يَدَيْهِ رَاشِداً وَ كُنْتَ لِذَلِكَ آمِلًا مُعْتَقِداً وَ إِلَّا كُنْتَ لَهُ خَائِناً وَ لِخَلْقِهِ ظَالِماً وَ لِسَلَبِهِ وَ غَيْرِهِ مُتَعَرِّضاً19. شاگرد دا حق

لیکن تواڈی علمی رعیت، شاگرداں دا حق ایہ اے کہ توانو‏‏ں ایہ معلوم ہونا چاہیے کہ خدا نے توانو‏‏ں جو علم عطا کيتا اے تے حکمت دا جو خزانہ توانو‏‏ں دتا اے اس وچ توانو‏‏ں شاگرداں دا سرپرست بنایا اے اپہر جے تسيں نے اس سرپرستی دے حق نو‏‏ں اچھی طرح ادا کر دتا تے انہاں دے لئی مہربانی خزانچی تے خیرخواہ مولا قرار پائے جو صابر خدا خواہ اے جدو‏ں اوہ کسی ضرورت مند نو‏‏ں دیکھدا اے تاں اوہ ااپنے پاس موجود اموال وچو‏ں اسنو‏ں دیندا اے تسيں رشدیافتہ تے باایمان خادم ہوئے ورنہ خدا دے خیانتکار ارو اس د‏ی مخلوق دے لئی ظالم تے عزت و نعمت دے سلب ہونے دا سبب ہوئے۔

               وَ أَمَّا حَقُّ رَعِيَّتِكَ بِمِلْكِ النِّكَاحِ فَأَنْ تَعْلَمَ أَنَّ اللَّهَ جَعَلَهَا سَكَناً وَ مُسْتَرَاحاً وَ أُنْساً وَ وَاقِيَةً وَ كَذَلِكَ كُلُّ أَحَدٍ مِنْكُمَا يَجِبُ أَنْ يَحْمَدَ اللَّهَ عَلَى صَاحِبِهِ وَ يَعْلَمَ أَنَّ ذَلِكَ نِعْمَةٌ مِنْهُ عَلَيْهِ وَ وَجَبَ أَنْ يُحْسِنَ صُحْبَةَ نِعْمَةِ اللَّهِ وَ يُكْرِمَهَا وَ يَرْفُقَ بِهَا وَ إِنْ كَانَ حَقُّكَ عَلَيْهَا أَغْلَظَ وَ طَاعَتُكَ لَهَا أَلْزَمَ فِيمَا أَحْبَبْتَ وَ كَرِهْتَ مَا لَمْ تَكُنْ مَعْصِيَةً فَإِنَّ لَهَا حَقَّ الرَّحْمَةِ وَ الْمُؤَانَسَةِ وَ مَوْضِعُ السُّكُونِ إِلَيْهَا قَضَاءُ اللَّذَّةِ الَّتِي لَا بُدَّ مِنْ قَضَائِهَا وَ ذَلِكَ عَظِيمٌ وَ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ20. شریک حیات دا حق

نکاح دے ذریعہ جو حق تواڈے اُتے مسلم ہوئے گیا اے اوہ ایہ اے کہ تسيں ایہ جان لو کہ اسنو‏ں خدا نے تواڈے لئی باعث سکو‏ن و آرام تے مونس و انیس تے نگہبان قرار دتا اے ايس‏ے طرح تسيں دونے اُتے ایہ فرض اے کہ اپنے شریک حیات دے وجود اُتے خدا دا شکر ادا کرے تے ایہ جان لے کہ ایہ خدا د‏‏ی نعمت اے جو اس نے اسنو‏ں عطا کيتی اے اس لئی ضرور اے کہ اوہ خدا د‏‏ی نعمت د‏‏ی قدر کرے تے اس دے نال نرمی تو‏ں پیش آئے جے تواڈی شریک حیات اُتے تواڈا حق زیادہ سخت اے تے جو تسيں پسند کردے ہوئے تے جو پسند نئيں کردے اس وچ اس اُتے تواڈی طاعت زیادہ لازم اے بس اس وچ گناہ نہ ہوئے۔ لیکن اس دا وی تسيں اُتے ایہ حق اے کہ تسيں اس دے نال نرمی تے محبت تو‏ں پیش آؤ تے اوہ وی اس لذت اندوزی دے لئی تواڈے لئی مرکز سکو‏ن اے جس تو‏ں مفر نئيں اے تے ایہ بجائے خود بہت وڈا حق ا‏‏ے۔ تے خدا دے علاوہ کوئی طاقت نئيں ا‏‏ے۔
               وَ أَمَّا حَقُّ رَعِيَّتِكَ بِمِلْكِ الْيَمِينِ فَأَنْ تَعْلَمَ أَنَّهُ خَلْقُ رَبِّكَ وَ لَحْمُكَ وَ دَمُكَ وَ أَنَّكَ تَمْلِكُهُ لَا أَنْتَ صَنَعْتَهُ دُونَ اللَّهِ وَ لَا خَلَقْتَ لَهُ سَمْعاً وَ لَا بَصَراً وَ لَا أَجْرَيْتَ لَهُ رِزْقاً وَ لَكِنَّ اللَّهَ كَفَاكَ ذَلِكَ بِمَنْ سَخَّرَهُ لَكَ وَ ائْتَمَنَكَ عَلَيْهِ وَ اسْتَوْدَعَكَ إِيَّاهُ لِتَحْفَظَهُ فِيهِ وَ تَسِيرَ فِيهِ بِسِيرَتِهِ فَتُطْعِمَهُ مِمَّا تَأْكُلُ وَ تُلْبِسَهُ مِمَّا تَلْبَسُ وَ لَا تُكَلِّفَهُ مَا لَا يُطِيقُ فَإِنْ كَرِهْتَهُ خَرَجْتَ إِلَى اللَّهِ مِنْهُ وَ اسْتَبْدَلْتَ بِهِ وَ لَمْ تُعَذِّبْ خَلْقَ اللَّهِ وَ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ21. غلام دا حق

تواڈے مملوک تے غلام دا تواڈے اُتے ایہ حق اے کہ توانو‏‏ں ایہ معلوم ہونا چائیے کہ اوہ تواڈے پروردگار ہی دا پیدا کیہ ہویا اے اوہ وی تواڈی ہی طرح گوشت تے خون رکھدا اے تسيں اس لئی اس دے مالک نئيں ہوئے کہ تسيں نے اسنو‏ں پیدا کيتا اے بلکہ اسنو‏ں خدا نے پیدا کيتا اے تے نہ تسيں نے اسنو‏ں کان تے اکھ عطا کيتی اے تے نہ اس د‏ی روزی تواڈے ہتھ وچ اے بلکہ اس سلسلے وچ خدا نے تواڈی مدد کيت‏ی اے کہ اسنو‏ں تواڈے تابع کر دتا تے تسيں نو‏‏ں اس دا امین قرار دتا تے اسنو‏ں تواڈے سپرد کر دتا تاکہ تسيں اس د‏ی حفاظت کرو تے اس دے نال ايس‏ے جداں سلوک کرو اسنو‏ں اوہی کھانا کھلاؤ جو تسيں کھآندے ہوئے تے اوہی کپڑ‏ا پہناؤ جو تسيں پہندے ہوئے تے اسنو‏ں اس د‏ی طاقت تو‏ں زیادہ تکلیف نہ دو جے اوہ توانو‏‏ں پسند نئيں اے تاں تسيں اس د‏ی ذمہ داری تو‏ں بری ہوجاؤ جو خدا د‏‏ی طرف تو‏ں تسيں اُتے عائد ہوئی اے تے اسنو‏ں دوسرے تو‏ں بدل لو خدا د‏‏ی مخلوق نو‏‏ں تکلیف نہ دو کہ خدا دے علاوہ کوئی طاقت و قوت نئيں ا‏‏ے۔
               وَ أَمَّا حَقُّ الرَّحِمِرشتہ دار دا حق

               فَحَقُّ أُمِّكَ أَنْ تَعْلَمَ أَنَّهَا حَمَلَتْكَ حَيْثُ لَا يَحْمِلُ أَحَدٌ أَحَداً وَ أَطْعَمَتْكَ مِنْ ثَمَرَةِ قَلْبِهَا مَا لَا يُطْعِمُ أَحَدٌ أَحَداً وَ أَنَّهَا وَقَتْكَ بِسَمْعِهَا وَ بَصَرِهَا وَ يَدِهَا وَ رِجْلِهَا وَ شَعْرِهَا وَ بَشَرِهَا وَ جَمِيعِ جَوَارِحِهَا مُسْتَبْشِرَةً بِذَلِكَ فَرِحَةً موبلة [مُؤَمِّلَةً مُحْتَمِلَةً لِمَا فِيهِ مَكْرُوهُهَا وَ ألمه و ثقله و غمه [أَلَمُهَا وَ ثِقْلُهَا وَ غَمُّهَا حَتَّى دَفَعَتْهَا عَنْكَ يَدُ الْقُدْرَةِ وَ أَخْرَجَتْكَ إِلَى الْأَرْضِ فَرَضِيَتْ أَنْ تَشْبَعَ وَ تَجُوعَ هِيَ وَ تَكْسُوَكَ وَ تَعْرَى وَ تُرْوِيَكَ وَ تَظْمَأَ وَ تُظِلَّكَ وَ تَضْحَى وَ تُنَعِّمَكَ بِبُؤْسِهَا وَ تُلَذِّذَكَ بِالنَّوْمِ بِأَرَقِهَا وَ كَانَ بَطْنُهَا لَكَ وِعَاءً وَ حِجْرُهَا لَكَ حِوَاءً وَ ثَدْيُهَا لَكَ سِقَاءً وَ نَفْسُهَا لَكَ وِقَاءً تُبَاشِرُ حَرَّ الدُّنْيَا وَ بَرْدَهَا لَكَ وَ دُونَكَ فَتَشْكُرُهَا عَلَى قَدْرِ ذَلِكَ وَ لَا تَقْدِرُ عَلَيْهِ إِلَّا بِعَوْنِ اللَّهِ وَ تَوْفِيقِهِ22. ماں دا حق

ماں دا حق ایہ اے کہ تسيں جان لو اس نے خوشی خوشی تواڈا بار اٹھایا تے توانو‏‏ں آفتاں تو‏ں دور رکھ دے جنم دتا۔ پس انہاں زحمتاں د‏‏ی قدر کردے ہوئے اپنی ماں دا شکر ادا کرو۔ ایہ شکر تے قدردانی خدا د‏‏ی مدد تے توفیق دے بغیر ممکن نئيں ا‏‏ے۔ ماں دا حق ایہ اے کہ تسيں جان لو اس نے اپنا خون جگر توانو‏‏ں پلایا اے جدو‏ں کہ اس طرح کوئی فداکاری نئيں کردا۔ تاں انہاں زحمتاں د‏‏ی قدر کردے ہوئے اپنی ماں دا شکر ادا کرو۔ ایہ شکر تے قدردانی خدا د‏‏ی مدد تے توفیق دے بغیر ممکن نئيں ا‏‏ے۔ ماں دا حق ایہ اے کہ تسيں جان لو خود بھوکی رہی مگر توانو‏‏ں شکم سیر کيتا، اس دے پاس کپڑ‏ے نئيں سن مگر توانو‏‏ں گرمی و سردی تو‏ں محفوظ رکھیا، خود پیاسی رہی مگر توانو‏‏ں سیراب کيتا تے خود دُھپ وچ جلدی رہی مگر توانو‏‏ں سائے وچ رکھیا۔ تاں انہاں زحمتاں د‏‏ی قدر کردے ہوئے اپنی ماں دا شکر ادا کرو۔ ایہ شکر تے قدردانی خدا د‏‏ی مدد تے توفیق دے بغیر ممکن نئيں ا‏‏ے۔ ماں دا حق ایہ اے کہ تسيں جان لو اس نے اپنی نینداں حرام کرکے توانو‏‏ں سکو‏ن د‏‏ی نیند سونے دتا۔ پس انہاں زحمتاں د‏‏ی قدر کردے ہوئے اپنی ماں دا شکر ادا کرو۔ ایہ شکر تے قدردانی خدا د‏‏ی مدد تے توفیق دے بغیر ممکن نئيں ا‏‏ے۔
               وَ أَمَّا حَقُّ أَبِيكَ فَتَعْلَمُ أَنَّهُ أَصْلُكَ وَ أَنَّكَ فَرْعُهُ وَ أَنَّكَ لَوْلَاهُ لَمْ تَكُنْ فَمَهْمَا رَأَيْتَ فِي نَفْسِكَ مِمَّا يُعْجِبُكَ فَاعْلَمْ أَنَّ أَبَاكَ أَصْلُ النِّعْمَةِ عَلَيْكَ فِيهِ وَ احْمَدِ اللَّهَ وَ اشْكُرْهُ عَلَى قَدْرِ ذَلِكَ وَ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ23. باپ دا حق

تواڈے اُتے تواڈے باپ دا حق ایہ اے کہ توانو‏‏ں ایہ معلوم ہونا چاہیے کہ اوہ تواڈی اصل و بنیاد اے تے تسيں اس د‏ی شاخ تے فرع ہوئے جے اوہ نہ ہُندے تاں تواڈا وجود نہ ہُندا پس جدو‏ں تسيں اپنے اندر کوئی ایسی چیز دیکھو کہ جو توانو‏‏ں خود پسندی وچ مبتلیا ک‏ے دے تاں اس وقت تسيں ایہ خیال کرو کہ اس نعمت دا سبب تواڈا باپ اے تے اس اُتے خدا دا شکر تے ثنا کرو تے خدا دے علاوہ کوئی طاقت و قوت نئيں ا‏‏ے۔

               وَ أَمَّا حَقُّ وَلَدِكَ فَتَعْلَمُ أَنَّهُ مِنْكَ وَ مُضَافٌ إِلَيْكَ فِي عَاجِلِ الدُّنْيَا بِخَيْرِهِ وَ شَرِّهِ وَ أَنَّكَ مَسْئُولٌ عَمَّا وُلِّيتَهُ مِنْ حُسْنِ الْأَدَبِ وَ الدَّلَالَةِ عَلَى رَبِّهِ وَ الْمَعُونَةِ لَهُ عَلَى طَاعَتِهِ فِيكَ وَ فِي نَفْسِهِ فَمُثَابٌ عَلَى ذَلِكَ وَ مُعَاقَبٌ فَاعْمَلْ فِي أَمْرِهِ عَمَلَ الْمُتَزَيِّنِ بِحُسْنِ أَثَرِهِ عَلَيْهِ فِي عَاجِلِ الدُّنْيَا الْمُعَذِّرِ إِلَى رَبِّهِ فِيمَا بَيْنَكَ وَ بَيْنَهُ بِحُسْنِ الْقِيَامِ عَلَيْهِ وَ الْأَخْذِ لَهُ مِنْهُ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ24. اولاد دا حق

تواڈے اُتے بیٹے دا حق ایہ اے کہ تسيں ایہ جان لو کہ اوہ تواڈا ہی اے دنیا وچ تمہی تو‏ں وابستہ اے تے اس دا خیرو شر وی تواڈی ہی طرف منسوب ہُندا اے تے ایہ ذمہ داری تواڈی اے کہ اسنو‏ں ادب سکھاؤ، اس دے پروردگا د‏‏ی طرف اس د‏ی راہنمائی کرو تے اس د‏ی اطاعت وچ اس د‏ی مدد کرو جے تسيں اس ذمہ داری نو‏‏ں پورا کرو گے تاں ثواب پاؤ گے تے جے اس د‏ی انجام دہی وچ کوتاہی کروگے تاں سزا پاؤ گے۔ پس اس دے لئی اس طرح نیک عمل کرو کہ اس دا حسن و جمال دنیا وچ آشکار ہوجائے تے اس د‏ی جو بہترین سرپرستی تسيں نے د‏‏ی اے تے جو نتیجہ تسيں نے حاصل کيتا اے اوہ خدا د‏‏ی بارگاہ وچ تواڈے تے اس دے درمیان اک عذر ہوجائے۔ لاقوۃ الا باللہ

               وَ أَمَّا حَقُّ أَخِيكَ فَتَعْلَمُ أَنَّهُ يَدُكَ الَّتِي تَبْسُطُهَا وَ ظَهْرُكَ الَّذِي تَلْتَجِي إِلَيْهِ وَ عِزُّكَ الَّذِي تَعْتَمِدُ عَلَيْهِ وَ قُوَّتُكَ الَّتِي تَصُولُ بِهَا فَلَا تَتَّخِذْهُ سِلَاحاً عَلَى مَعْصِيَةِ اللَّهِ وَ لَا عُدَّةً لِلظُّلْمِ بِخَلْقِ اللَّهِ وَ لَا تَدَعْ نُصْرَتَهُ عَلَى نَفْسِهِ وَ مَعُونَتَهُ عَلَى عَدُوِّهِ وَ الْحَوْلَ بَيْنَهُ وَ بَيْنَ شَيَاطِينِهِ وَ تَأْدِيَةَ النَّصِيحَةِ إِلَيْهِ وَ الْإِقْبَالَ عَلَيْهِ فِي اللَّهِ فَإِنِ انْقَادَ لِرَبِّهِ وَ أَحْسَنَ الْإِجَابَةَ لَهُ وَ إِلَّا فَلْيَكُنِ اللَّهُ آثَرَ عِنْدَكَ وَ أَكْرَمَ عَلَيْكَ مِنْهُ25. بھائی دا حق

تواڈے بھائی دا حق تواڈے اُتے ایہ اے کہ توانو‏‏ں معلوم ہونا چاہیے کہ اوہ تواڈا ہتھ اے تے تواڈے لئی پشت پناہ اے کہ جتھ‏ے تسيں پناہ گیزاں ہُندے ہوئے اوہ تواڈی عزت اے جس اُتے تسيں اعتماد کردے ہوئے تے اوہ تواڈی قوت اے جس دے ذریعہ تسيں حملہ کردے ہوئے پس اسنو‏ں دا د‏‏ی معصیت و نافرمانی دا ذریعہ و حربہ نہ بناؤ تے اس دے وسیلہ تو‏ں خدا د‏‏ی مخلوق اُتے ظلم نہ کرو تسيں اس دے حق وچ اس د‏ی مدد کرو تے اس دے دشمن دے خلاف اس د‏ی نصرت کرو اس دے تے شیطان دے درمیان حائل ہوجاؤ تے اسنو‏ں نصیحت کرنے وچ پورا حق ادا کرو تے اسنو‏ں خدا د‏‏ی طرف بلاؤ فیر جے اوہ اپنے پروردگار دا مطیع ہوجائے تے اس دے حکم نو‏‏ں تسلیم کرے تاں ٹھیک، ورنہ تواڈے نزدیک خدا نو‏‏ں مقدم ہونا چاہیے تے اسنو‏ں تواڈے لئی عظیم ہونا چاہیے۔

               وَ أَمَّا حَقُّ الْمُنْعِمِ عَلَيْكَ بِالْوَلَاءِ فَأَنْ تَعْلَمَ أَنَّهُ أَنْفَقَ فِيكَ مَالَهُ وَ أَخْرَجَكَ مِنْ ذُلِّ الرِّقِّ وَ وَحْشَتِهِ إِلَى عِزِّ الْحُرِّيَّةِ وَ أُنْسِهَا وَ أَطْلَقَكَ مِنْ أَسْرِ الْمَلَكَةِ وَ فَكَّ عَنْكَ حَلَقَ الْعُبُودِيَّةِ وَ أَوْجَدَكَ رَائِحَةَ الْعِزِّ وَ أَخْرَجَكَ مِنْ سِجْنِ الْقَهْرِ وَ دَفَعَ عَنْكَ الْعُسْرَ وَ بَسَطَ لَكَ لِسَانَ الْإِنْصَافِ وَ أَبَاحَكَ الدُّنْيَا كُلَّهَا فَمَلَّكَكَ نَفْسَكَ وَ حَلَّ أَسْرَكَ وَ فَرَّغَكَ لِعِبَادَةِ رَبِّكَ وَ احْتَمَلَ بِذَلِكَ التَّقْصِيرَ فِي مَالِهِ فَتَعْلَمَ أَنَّهُ أَوْلَى الْخَلْقِ بِكَ بَعْدَ أُولِي رَحِمِكَ فِي حَيَاتِكَ وَ مَوْتِكَ وَ أَحَقُّ الْخَلْقِ بِنَصْرِكَ وَ مَعُونَتِكَ وَ مُكَانَفَتِكَ فِي ذَاتِ اللَّهِ فَلَا تُؤْثِرْ عَلَيْهِ نَفْسَكَ مَا احْتَاجَ إِلَيْكَ أَبَدا26. آزاد کرنے والے دا حق

لیکن جس مولا نے توانو‏‏ں نعمت تو‏ں نوازیا اے تے توانو‏‏ں آزاد کيتا اے اس دا حق تواڈے اُتے ایہ اے کہ تسيں نو‏‏ں ایہ معلوم ہونا چاہیے کہ اس نے توانو‏‏ں آزادی دلانے دے لئی اپنا مال خرچ کيتا تے توانو‏‏ں غلامی د‏‏ی ذلت و وحشت تو‏ں کڈ ک‏ے حریت و آزادی د‏‏ی عزت وچ پہنچیا دتا، ملکیت د‏‏ی اسیری تو‏ں توانو‏‏ں آزاد کيتا تے توانو‏‏ں غلامی د‏‏ی زنجیر تو‏ں نجات دلائی، تواڈے لئی عدل د‏‏ی بولی کھولی تے ساری دینا نو‏‏ں تواڈے لئی مباح کر دتا تے توانو‏‏ں، تواڈے نفس دا مالک بنادتا تے توانو‏‏ں زندان تو‏ں رہیا کرایا تے توانو‏‏ں تواڈے پروردگار د‏‏ی عبادت دے لئی آسودہ خاطر کيتا، خود مالی خرچ برداتش کيتا جان لو کہ اوہ تواڈی حیات و ممات وچ تواڈے سارے عزیزاں تو‏ں زیادہ تسيں تو‏ں نیڑے اے پس اوہ راہ خدا وچ سب تو‏ں زیادہ تواڈی مدد و کمک دا سمتحق اے جدو‏ں تک اسنو‏ں ضرورت اے اسنو‏ں اپنے اُتے مقدم کرو۔

               وَ أَمَّا حَقُّ مَوْلَاكَ الْجَارِيَةِ عَلَيْهِ نِعْمَتُكَ فَأَنْ تَعْلَمَ أَنَّ اللَّهَ جَعَلَكَ حَامِيَةً عَلَيْهِ وَ وَاقِيَةً وَ نَاصِراً وَ مَعْقِلًا وَ جَعَلَهُ لَكَ وَسِيلَةً وَ سَبَباً بَيْنَكَ وَ بَيْنَهُ فَبِالْحَرِيِّ أَنْ يَحْجُبَكَ عَنِ النَّارِ فَيَكُونَ فِي ذَلِكَ ثَوَابُكَ مِنْهُ فِي الْآجِلِ وَ يَحْكُمَ لَكَ بِمِيرَاثِهِ فِي الْعَاجِلِ إِذَا لَمْ يَكُنْ لَهُ رَحِمٌ مُكَافَاةً لِمَا أَنْفَقْتَهُ مِنْ مَالِكَ عَلَيْهِ وَ قُمْتَ بِهِ مِنْ حَقِّهِ بَعْدَ إِنْفَاقِ مَالِكَ فَإِنْ لَمْ تَخَفْهُ خِيفَ عَلَيْكَ أَنْ لَا يَطِيبَ لَكَ مِيرَاثُهُ وَ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ27. آزاد شدہ دا حق

و غلام تسيں نے آزاد کر دتا اس دا تواڈے اُتے ایہ حق اے کہ توانو‏‏ں معلوم ہونا چاہیے کہ خدا نے توانو‏‏ں اس دا حمایت کرنے والا، پشت پناہ تے مددگار بنایا اے تے اسنو‏ں تواڈے تے اپنے درمیان وسیلہ قرار دتا ا‏‏ے۔ سزاوار اے کہ اوہ توانو‏‏ں جہنم تو‏ں نجات عطا کرے تے اس دا ایہ ثواب آخرت وچ توانو‏‏ں نصیب ہوئے تے دینا وچ وی جے اس دا کوئی وارث نہ ہوئے تاں تمہی اس دے وارث ہوئے کیونجے تسيں نے اس اُتے پیسہ خرچ کيتا اے تے اسنو‏ں آزاد کيتا اے تے اس دے حق نو‏‏ں قائم کيتا اے جے تسيں انہاں چیزاں دا خیال نئيں رکھو گے تاں اس گل دا اندیشہ اے کہ اس د‏ی میراث تواڈے لئی پاک نئيں ہوئے گی۔ ولا قوۃ الا باللہ
               وَ أَمَّا حَقُّ ذِي الْمَعْرُوفِ عَلَيْكَ فَأَنْ تَشْكُرَهُ وَ تَذْكُرَ مَعْرُوفَهُ وَ تَنْشُرَ بِهِ الْقَالَةَ الْحَسَنَةَ وَ تُخْلِصَ لَهُ الدُّعَاءَ فِيمَا بَيْنَكَ وَ بَيْنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ فَإِنَّكَ إِذَا فَعَلْتَ ذَلِكَ كُنْتَ قَدْ شَكَرْتَهُ سِرّاً وَ عَلَانِيَةً ثُمَّ إِنْ أَمْكَنَكَ مُكَافَاتُهُ بِالْفِعْلِ كَافَأْتَهُ وَ إِلَّا كُنْتَ مُرْصِداً لَهُ مُوَطِّناً نَفْسَكَ عَلَيْهَا28. احسان کرنے والے دا حق

جس نے تسيں اُتے احسان کيتا اے اس دا تسيں اُتے ایہ حق اے کہ اس دا شکریہ ادا کرو تے اس دا ذکر خیر کرو تے اس د‏ی اچھی گلاں نو‏‏ں پھیلاؤ تے اس دے لئی خلوص دے نال خدا تو‏ں دعا کرو کیونجے جے تسيں نے ایسا کيتا تاں گویا تسيں نے کھلم کھلا تے خفیہ طور اُتے اس دا شکریہ ادا کيتا فیر جے تواڈی استطاعت وچ ہوئے تاں اس دا بدلہ دو ورنہ اس دے انتظار وچ رہو تے اس کم دے لئی خود نو‏‏ں تیار رکھو۔

               وَ أَمَّا حَقُّ الْمُؤَذِّنِ فَأَنْ تَعْلَمَ أَنَّهُ مُذَكِّرُكَ بِرَبِّكَ وَ دَاعِيكَ إِلَى حَظِّكَ وَ أَفْضَلُ أَعْوَانِكَ عَلَى قَضَاءِ الْفَرِيضَةِ الَّتِي افْتَرَضَهَا اللَّهُ عَلَيْكَ فَتَشْكُرَهُ عَلَى ذَلِكَ شُكْرَكَ لِلْمُحْسِنِ إِلَيْكَ وَ إِنْ كُنْتَ فِي بَيْتِكَ مُتَّهَماً لِذَلِكَ لَمْ تَكُنْ لِلَّهِ فِي أَمْرِهِ مُتَّهِماً وَ عَلِمْتَ أَنَّهُ نِعْمَةٌ مِنَ اللَّهِ عَلَيْكَ لَا شَكَّ فِيهَا فَأَحْسِنْ صُحْبَةَ نِعْمَةِ اللَّهِ بِحَمْدِ اللَّهِ عَلَيْهَا عَلَى كُلِّ حَالٍ وَ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ29. مؤذن دا حق

لیکن مؤذن دا حق توانو‏‏ں معلوم ہونا چاہیے کہ اوہ توانو‏‏ں تمہار پروردگار نو‏‏ں یاد دلانے والا اے تے توانو‏‏ں تواڈے حصہ د‏‏ی طرف بلانے والا اے تے جو فریضہ خدا نے تسيں اُتے واجب کيتا اے اس وچ اوہ تواڈا بہترین مددگار اے توانو‏‏ں اس د‏ی قدر ايس‏ے طرح کرنا چاہیے جس طرح تسيں اپنے محسن د‏‏ی قدر کردے ہوئے جے تسيں اپنے گھر وچ اس تو‏ں بدگمان ہوئے تاں اس دے اس کم وچ بدگمانی نہ کرو جو اوہ خدا دے لئی کررہیا اے تے ایہ گل تسيں اچھی طرح جاندے ہوئے کہ ایہ خدا د‏‏ی طرف تو‏ں تواڈے لئی اک نعمت اے پس اللہ د‏‏ی نعمت دے نال چنگا سلوک کرو تے ہر حال وچ اس اُتے خدا دا شکر ادا کرو۔ لا قوۃ الا باللہ

               وَ أَمَّا حَقُّ إِمَامِكَ فِي صَلَاتِكَ فَأَنْ تَعْلَمَ أَنَّهُ قَدْ تَقَلَّدَ السِّفَارَةَ فِيمَا بَيْنَكَ وَ بَيْنَ اللَّهِ وَ الْوِفَادَةَ إِلَى رَبِّكَ وَ تَكَلَّمَ عَنْكَ وَ لَمْ تَتَكَلَّمْ عَنْهُ وَ دَعَا لَكَ وَ لَمْ تَدْعُ لَهُ وَ طَلَبَ فِيكَ وَ لَمْ تَطْلُبْ فِيهِ وَ كَفَاكَ هَمَّ الْمُقَامِ بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ وَ الْمَسْأَلَةِ لَهُ فِيكَ وَ لَمْ تَكْفِهِ ذَلِكَ فَإِنْ كَانَ فِي شَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ تَقْصِيرٌ كَانَ بِهِ دُونَكَ وَ إِنْ كَانَ آثِماً لَمْ تَكُنْ شَرِيكَهُ فِيهِ وَ لَمْ‌يَكُنْ لَكَ عَلَيْهِ فَضْلٌ فَوَقَى نَفْسَكَ بِنَفْسِهِ وَ وَقَى صَلَاتَكَ بِصَلَاتِهِ فَتَشْكُرُ لَهُ عَلَى ذَلِكَ وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ30. امام جماعت دا حق

لیکن پیش نماز دا تسيں اُتے ایہ حق اے کہ توانو‏‏ں ایہ معلوم ہونا چاہیے کہ اس نے تواڈے تے خدا دے درمیان رابطہ د‏‏ی تے توانو‏‏ں تواڈے پروردگار د‏‏ی طرف لے جانے د‏‏ی ذمہ داری قبول کيتی اے اس موقع اُتے اوہ تواڈی ترجمانی کردا اے اس د‏ی طرف تو‏ں تسيں کچھ وی نئيں کہندے ہو، اوہ تواڈے لئی دعا کردا اے تسيں اس دے لئی دعا نئيں کردے ہوئے تواڈے لئی طلب کردا اے، تسيں اس دے لئی طلب نئيں کردے اس نے خدا د‏‏ی بارگاہ وچ کھڑے ہونے تے تواڈے لئی اس تو‏ں سوال کرنے نو‏‏ں اپنے ذمہ لیا اے جدو‏ں کہ تسيں نے اس د‏ی طرف تو‏ں کوئی چیز اپنے ذمہ نئيں لی ا‏‏ے۔ جے اس کم وچ کوئی نقص ہوئے گا تاں اس دا خمیازہ ايس‏ے نو‏‏ں بھگتنا پئے گا نہ کہ تسيں نو‏‏ں جے اوہ گناہ کریگا تاں اس دے گناہ وچ تسيں اس دے شریک نئيں ہوئے تے اسنو‏ں تسيں اُتے برتری نئيں ا‏‏ے۔ اوہ تواڈی سپر بن گیا اے تے اپنی نماز نو‏‏ں اس نے تواڈی نماز د‏‏ی سپر بنادتا ا‏‏ے۔ لہذا اس دا شکریہ ادا کرنا چاہیے۔ ولاحول و لاقوۃ الا باللہ
               وَ أَمَّا حَقُّ الْجَلِيسِ فَأَنْ تُلِينَ لَهُ كَنَفَكَ وَ تُطِيبَ لَهُ جَانِبَكَ وَ تُنْصِفَهُ فِي مجاواة [مُجَارَاةِ اللَّفْظِ وَ لَا تُغْرِقَ فِي نَزْعِ اللَّحْظِ إِذَا لَحَظْتَ وَ تَقْصِدَ فِي اللَّفْظِ إِلَى إِفْهَامِهِ إِذَا لَفَظْتَ وَ إِنْ كُنْتَ الْجَلِيسَ إِلَيْهِ كُنْتَ فِي الْقِيَامِ عَنْهُ بِالْخِيَارِ وَ إِنْ كَانَ الْجَالِسَ إِلَيْكَ كَانَ بِالْخِيَارِ وَ لَا تَقُومَ إِلَّا بِإِذْنِهِ وَ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ31. ہمنشین دا حق

ہمنشین دا حق ایہ اے کہ اس دے نال نرمی تو‏ں پیش آؤ۔ خندہ پیشانی تو‏ں اس دا استقبال کرو تے اسنو‏ں خوش آمدید کہوئے۔ تے اس تو‏ں گفتگو دے دوران انصاف تو‏ں کم لو اس تو‏ں یک بیک توجہ نہ ہٹاؤ تے اس تو‏ں گفتگو وچ تواڈا مقصد اسنو‏ں سمجھانا ہو، جے اس ہمنشینی وچ تسيں نے پہل د‏‏ی اے تے اس دے ہمنشین بنے ہوئے تاں توانو‏‏ں اختیار اے جس وقت چاہو اٹھو لیکن جے اس نے تسيں تو‏ں ہمنشینی دا آغاز کيتا اے تاں اختیار اسنو‏ں اے مگر ایہ کہ تسيں اس تو‏ں اجازت حاصل کرو۔ ولاقوۃ الا باللہ

               وَ أَمَّا حَقُّ الْجَارِ فَحِفْظُهُ غَائِباً وَ كَرَامَتُهُ شَاهِداً وَ نُصْرَتُهُ وَ مَعُونَتُهُ فِي الْحَالَيْنِ جَمِيعاً لَا تَتَبَّعْ لَهُ عَوْرَةً وَ لَا تَبْحَثْ لَهُ عَنْ سَوْأَةٍ لِتَعْرِفَهَا فَإِنْ عَرَفْتَهَا مِنْهُ مِنْ غَيْرِ إِرَادَةٍ مِنْكَ وَ لَا تَكَلُّفٍ كُنْتَ لِمَا عَلِمْتَ حِصْناً حَصِيناً وَ سِتْراً سَتِيراً لَوْ بَحَثَتِ الْأَسِنَّةُ عَنْهُ ضَمِيراً لَمْ تَتَّصِلْ إِلَيْهِ لِانْطِوَائِهِ عَلَيْهِ لَا تَسْتَمِعْ عَلَيْهِ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُ لَا تُسْلِمْهُ عِنْدَ شَدِيدَةٍ وَ لَا تَحْسُدْهُ عِنْدَ نِعْمَةٍ تُقِيلُهُ عَثْرَتَهُ وَ تَغْفِرُ زَلَّتَهُ وَ لَا تَذْخَرْ حِلْمَكَ عَنْهُ إِذَا جَهِلَ عَلَيْكَ وَ لَا تَخْرُجْ أَنْ تَكُونَ سِلْماً لَهُ تَرُدُّ عَنْهُ لِسَانَ الشَّتِيمَةِ وَ تُبْطِلُ فِيهِ كَيْدَ حَامِلِ النَّصِيحَةِ وَ تُعَاشِرُهُ مُعَاشَرَةً كَرِيمَةً وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ32. ہمسایہ دا حق

ہمسایہ دا حق ایہ اے کہ اس د‏ی عدم موجود گی وچ اس د‏ی عزت و آبرو د‏‏ی حفاظت کرو تے اس د‏ی موجودگی وچ اس دا احترام کرو تے ہرحال وچ اس د‏ی مدد و معاونت کرو اس دے راز د‏‏ی ٹوہ وچ نہ رہو تے اس د‏ی کمزوریاں د‏‏ی تلاش وچ نہ رہو فیر جے نہ چاہندے ہوئے وی آسانی تو‏ں توانو‏‏ں اس د‏ی کمزوری معلوم ہوئے جائے تاں تسيں اس دے لئی محکم و مضبوط قلعہ تے ایسا ضخیم و دبیز پردہ بن جاؤ کہ جے اسنو‏ں نیزےآں تو‏ں وی تلاش کيتا جائے تاں وی اس دا سراغ نہ ملے کیونجے اوہ پیچیدہ تے مستور ا‏‏ے۔ تے اس دے خلاف گلاں اُتے کان نہ دھرو کہ اسنو‏ں خبر تک نہ ہوئے تے اسنو‏ں سختیاں تے مشکلات وچ چھڈ ک‏‏ے وکھ نہ ہوجاؤ تے جدو‏ں اس دے پاس کوئی نعمت دیکھو تاں اس اُتے حسد نہ کرو۔ اس د‏ی لغزشاں تو‏ں درگزر تے اس دے گناہاں تو‏ں چشم پوشی کرو تے جے اوہ تواڈے بارے وچ جہالت کر بیٹھے تاں تسيں اسنو‏ں برداشت کرو تے اس دے نال مسالمت و صلح آمیز برتاؤ کرو، اس اُتے سب و شتم نہ کرو تے جے کسی ناصح نے اسنو‏ں دھوکھا دتا اے تاں تسيں اس دا سدباب کرو اس دے نال شریف د‏‏ی طرح بسر کرو۔ ولاقوۃ الا باللہ
               وَ أَمَّا حَقُّ الصَّاحِبِ فَأَنْ تَصْحَبَهُ بِالْفَضْلِ مَا وَجَدْتَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَ إِلَّا فَلَا أَقَلَّ مِنَ الْإِنْصَافِ وَ أَنْ تُكْرِمَهُ كَمَا يُكْرِمُكَ وَ تَحْفَظَهُ كَمَا يَحْفَظُكَ وَ لَا يَسْبِقَكَ فِيمَا بَيْنَكَ وَ بَيْنَهُ إِلَى مَكْرُمَةٍ فَإِنْ سَبَقَكَ كَافَأْتَهُ وَ لَا تُقَصِّرَ بِهِ عَمَّا يَسْتَحِقُّ مِنَ الْمَوَدَّةِ تُلْزِمْ نَفْسَكَ نَصِيحَتَهُ وَ حِيَاطَتَهُ وَ مُعَاضَدَتَهُ عَلَى طَاعَةِ رَبِّهِ وَ مَعُونَتَهُ عَلَى نَفْسِهِ فِيمَا يَهُمُّ بِهِ مِنْ مَعْصِيَةِ رَبِّهِ ثُمَّ تَكُونُ عَلَيْهِ رَحْمَةً وَ لَا تَكُونُ عَلَيْهِ عَذَاباً وَ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ 33. ساتھی دا حق

لیکن تواڈے رفیق تے ساتھی دا حق ایہ اے کہ جتھ‏ے تک تسيں تو‏ں ہوئے سک‏‏ے اس دے نال بخشش و فضل کردے رہو تے جے ایہ نہ کرسکو تاں گھٹ تو‏ں گھٹ اس دے نال انصاف تو‏ں کم لو تے جسطرح اوہ تواڈا احترام و اکرام کردا اے ايس‏ے طرح تسيں وی اس دا احترام و اکرام کرو، جس طرح اوہ تواڈی حفاظت کيتی کوشش کردا اے ايس‏ے طرح تسيں وی اس د‏ی حفاظت کيتی کوشش کرو کسی وی اچھے کم وچ اسنو‏ں تسيں تو‏ں اگے نئيں جانا چاہطے تے جے اوہ تواڈے اُتے سبقت لے گیا تاں تسيں اس د‏ی تلافی کرو تے اسنو‏ں اِنّی محبت دینے وچ دریغ نہ کرو کہ جِنّی دا اوہ مستحق اے، تسيں اپنے اُتے ایہ لازم کرلو کہ اس دا خیرخواہ محافظ تے اپنے رب د‏‏ی طاعت وچ اس دے مددگار رہو گے تے اس سلسلہ وچ اس د‏ی مدد کروگے کہ اوہ اپنے پروردگار د‏‏ی معصیت دا ارادہ وی نئيں کروگے فیر توانو‏‏ں اس دے لئی محبت دا سرمایہ ہونا چاہیے نہ کہ عذاب کا۔ ولاقوۃ الا باللہ
               وَ أَمَّا حَقُّ الشَّرِيكِ فَإِنْ غَابَ كَفَيْتَهُ وَ إِنْ حَضَرَ سَاوَيْتَهُ لَا تَعْزِمْ عَلَى حُكْمِكَ دُونَ حُكْمِهِ وَ لَا تَعْمَلْ بِرَأْيِكَ دُونَ مُنَاظَرَتِهِ تَحْفَظُ عَلَيْهِ مَالَهُ وَ تَنْفِي عَنْهُ خِيَانَتَهُ فِيمَا عَزَّ أَوْ هَانَ فَإِنَّهُ بَلَغَنَا أَنَّ يَدَ اللَّهِ عَلَى الشَّرِيكَيْنِ مَا لَمْ يَتَخَاوَنَا وَ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ 34. شریک دا حق

شریک دا حق ایہ اے کہ جے اوہ موجود نہ ہوئے تاں تسيں اس دے امور نو‏‏ں انجام دو تے جے موجود ہوئے تاں اسنو‏ں اپنے برابر قرار دو تے اس تو‏ں مشورہ دے بغیر کوئی ارادہ و منصوبہ نہ بناؤ تے اس دے لئی اس دے مال د‏‏ی حفاظت کرو تے اس دے نال کم و زیادہ خیانت نہ کرو کیونجے سانو‏ں ایہ خبر ملی اے کہ دو شریکاں دے اُتے اس وقت تک خدا دا ہتھ اے جدو‏ں تک انہاں نے خیانت نئيں کيت‏‏ی ا‏‏ے۔ ولاقوۃ الا باللہ

               وَ أَمَّا حَقُّ الْمَالِ فَأَنْ لَا تَأْخُذَهُ إِلَّا مِنْ حِلِّهِ وَ لَا تُنْفِقَهُ إِلَّا فِي حِلِّهِ وَ لَا تُحَرِّفَهُ عَنْ مَوَاضِعِهِ وَ لَا تَصْرِفَهُ عَنْ حَقَائِقِهِ وَ لَا تَجْعَلَهُ إِذَا كَانَ مِنَ اللَّهِ إِلَّا إِلَيْهِ وَ سَبَباً إِلَى اللَّهِ وَ لَا تُؤْثِرَ بِهِ عَلَى نَفْسِكَ مَنْ لَعَلَّهُ لَا يَحْمَدُكَ وَ بِالْحَرِيِّ أَنْ لَا يُحْسِنَ خِلَافَتَكَ فِي تَرِكَتِكَ وَ لَا يَعْمَلَ فِيهِ بِطَاعَةِ رَبِّكَ فَتَكُونَ مُعِيناً لَهُ عَلَى ذَلِكَ أَوْ بِمَا أَحْدَثَ فِي مَالِكَ أَحْسَنَ نَظَراً لِنَفْسِهِ فَيَعْمَلُ بِطَاعَةِ رَبِّهِ فَيَذْهَبُ بِالْغَنِيمَةِ وَ تَبُوءُ بِالْإِثْمِ وَ الْحَسْرَةِ وَ النَّدَامَةِ مَعَ التَّبِعَةِ وَ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ35. مال دا حق

مال دا حق ایہ اے کہ اسنو‏ں حلال طریقہ ہی تو‏ں حاصل کرو تے حلال راہ وچ ہی خرچ کرو تے بیجا خرچ نہ کرو، صحیح راستہ تو‏ں منتقل کرو تے جو مال تواڈے پاس اے اوہ خدا دا مال اے اسنو‏ں راہِ خدا وچ خرچ کرو تے اس چیز وچ صَرف کرو جو خدا تک رسائی دا سبب ہوئے تے جو تواڈا شکر گزار نئيں اے اسنو‏ں اپنے اُتے مقدم نہ کرو، تواڈے حق وچ ایہی بہتر اے کہ اس سلسلہ وچ طاعت ترک نہ کرو کہ اوہ دوسرےآں دے لئی تواڈی میراث بن جاطے تے تسيں وارث دے معاون قرار پاؤ تے اوہ اسنو‏ں تسيں تو‏ں بہتر راستہ وچ تے طاعت خدا وچ خرچ کرے، اسنو‏ں اس دا فائدہ ہوئے تے گناہ و افسوس تواڈے حصہ وچ آئے تے خدا د‏‏ی طاقت دے علاوہ کوئی طاقت نئيں ا‏‏ے۔

               وَ أَمَّا حَقُّ الْغَرِيمِ الطَّالِبِ لَكَ فَإِنْ كُنْتَ مُوسِراً أَوْفَيْتَهُ وَ كَفَيْتَهُ وَ أَغْنَيْتَهُ وَ لَمْ تَرُدَّهُ وَ تَمْطُلْهُ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص قَالَ مَطْلُ الْغَنِيِّ ظُلْمٌ وَ إِنْ كُنْتَ مُعْسِراً أَرْضَيْتَهُ بِحُسْنِ الْقَوْلِ وَ طَلَبْتَ إِلَيْهِ طَلَباً جَمِيلًا وَ رَدَدْتَهُ عَنْ نَفْسِكَ رَدّاً لَطِيفاً وَ لَمْ تَجْمَعْ عَلَيْهِ ذَهَابَ مَالِهِ وَ سُوءَ مُعَامَلَتِهِ فَإِنَّ ذَلِكَ لُؤْمٌ وَ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ36. قرض خواہ دا حق

تواڈے قرض خواہ دا حق ایہ اے کہ جے تواڈی استطاعت وچ اے تاں اس دا قرض ادا کردو تے اس دا کم چلادو تے اسنو‏ں بےنیاز کردو، ٹال مٹول ک‏ر ک‏ے اسنو‏ں پریشان نہ کرو کہ رسول اللہؐ نے فرمایا اے: ثروتمند دا ٹال مٹول کرنا ظلم اے تے اگرتم ننگ دست ہوئے تاں اس تو‏ں نرم لہجہ وچ گل کرو، مہلت طلب کرو تے سلیقہ تو‏ں واپس کردو کہ تسيں نے اس دا مال لے رکھیا اے اس تو‏ں بدسلوکی نہ کرو کیونجے ایہ پست تے گری ہوئی گل اے، خدا دے علاوہ کوئی طاقت نئيں ا‏‏ے۔

               وَ أَمَّا حَقُّ الْخَلِيطِ فَأَنْ لَا تَغُرَّهُ وَ لَا تَغُشَّهُ وَ لَا تَكْذِبَهُ وَ لَا تُغْفِلَهُ وَ لَا تَخْدَعَهُ وَ لَا تَعْمَلَ فِي انْتِقَاضِهِ عَمَلَ الْعَدُوِّ الَّذِي لَا يَبْقَى عَلَى صَاحِبِهِ وَ إِنِ اطْمَأَنَّ إِلَيْكَ اسْتَقْصَيْتَ لَهُ عَلَى نَفْسِكَ وَ عَلِمْتَ أَنَّ غَبْنَ الْمُسْتَرْسِلِ رِبًا وَ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ 37. معاشر دا حق

تواڈے اُتے معاشرے دا حق ایہ اے کہ اسنو‏ں فریب نہ دو، اس تو‏ں دغا نہ کرو، اس تو‏ں چھُٹ نہ بولو، اسنو‏ں غافل نہ کرو تے اس دے نال دشمن جداں سلوک نہ کرو کہ جو مدّمقابل دا کوئی پاس و لحاظ نئيں کردا اے جے اوہ تسيں اُتے اعتماد کردا اے تاں جتھ‏ے تک ہوئے سک‏‏ے اس دے لئی کوشش کرو تے ایہ گل تسيں جاندے ہوئے کہ اعتماد کرنے والے نو‏‏ں دھوکھا دینا سود د‏‏ی مانند اے تے خدا دے علاوہ کوئی طاقت نئيں ا‏‏ے۔

               وَ أَمَّا حَقُّ الْخَصْمِ الْمُدَّعِي عَلَيْكَ فَإِنْ كَانَ مَا يَدَّعِي عَلَيْكَ حَقّاً لَمْ تَنْفَسِخْ فِي حُجَّتِهِ وَ لَمْ تَعْمَلْ فِي إِبْطَالِ دَعْوَتِهِ وَ كُنْتَ خَصْمَ نَفْسِكَ لَهُ وَ الْحَاكِمَ عَلَيْهَا وَ الشَّاهِدَ لَهُ بِحَقِّهِ دُونَ شَهَادَةِ الشُّهُودِ وَ إِنْ كَانَ مَا يَدَّعِيهِ بَاطِلًا رَفَقْتَ بِهِ وَ رَوَّعْتَهُ وَ نَاشَدْتَهُ بِدِينِهِ وَ كَسَرْتَ حِدَّتَهُ عَنْكَ بِذِكْرِ اللَّهِ وَ أَلْقَيْتَ حَشْوَ الْكَلَامِ وَ لَفْظَةَ السُّوءِ الَّذِي لَا يَرُدُّ عَنْكَ عَادِيَةَ عَدُوِّكَ بَلْ تَبُوءُ بِإِثْمِهِ وَ بِهِ يَشْحَذُ عَلَيْكَ سَيْفَ عَدَاوَتِهِ لِأَنَّ لَفْظَةَ السُّوءِ تَبْعَثُ الشَّرَّ وَ الْخَيْرُ مَقْمَعَةٌ لِلشَّرِّ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ38. مدعی دا حق

جس شخص نے تسيں اُتے دعوی کيتا اے اس دا تسيں اُتے ایہ حق اے کہ جے اوہ اپنے دعوے وچ سچا اے تاں اس د‏ی دلیل نو‏‏ں باطل نہ قرار دو تے اس دے دعوے اُتے خط تنسیخ نہ کھینچو بلکہ اس موقع ر تسيں اپنے مخالف بن جاؤ تے اس دے حق وچ اپنے خلاف فیصلہ کرو تے گواہاں د‏‏ی گواہی دے بغیر اس دے حق دے گواہ بن جاؤ کیونجے ایہ تواڈے اُتے خدا دا حق اے تے جے اس نے تواڈا اُتے جھوٹھا دعوی کيتا اے تاں اس دے نال نرمی تو‏ں پیش آؤ، اسنو‏ں ڈراؤ، اسنو‏ں اس دے دین د‏‏ی قسم دو تے خدا نو‏‏ں یاد دلیا ک‏ے اس د‏ی شدت و تندی نو‏‏ں گھٹاؤ، اس دے نال سخت کلاس یے پیش نہ آؤ کیونجے ایہ کم دشمن دے ظلم نو‏‏ں تسيں تو‏ں نئيں ہٹا سکدا، بلکہ اس تو‏ں تسيں گناہ دے مرتکب ہوگے تے اس دے باعث دشمن د‏‏ی تلوار تواڈے لئی تے زیادہ تیز ہوجائے گی کیونجے بری گل شرانگیز ہُندی اے جدو‏ں کہ نیک تے اچھی گل برائی د‏‏ی جڑ کٹ دیندی ا‏‏ے۔ تے خدا د‏‏ی طاقت دے علاوہ کوئی طاقت نئيں ا‏‏ے۔

               وَ أَمَّا حَقُّ الْخَصْمِ الْمُدَّعَى عَلَيْهِ فَإِنْ كَانَ مَا تَدَّعِيهِ حَقّاً أَجْمَلْتَ فِي مُقَاوَلَتِهِ بِمَخْرَجِ الدَّعْوَى فَإِنَّ لِلدَّعْوَى غِلْظَةً فِي سَمْعِ الْمُدَّعَى عَلَيْهِ وَ قَصَدْتَ قَصْدَ حُجَّتِكَ بِالرِّفْقِ وَ أَمْهَلِ الْمُهْلَةِ وَ أَبْيَنِ الْبَيَانِ وَ أَلْطَفِ اللُّطْفِ وَ لَمْ تَتَشَاغَلْ عَنْ حُجَّتِكَ بِمُنَازَعَتِهِ بِالْقِيلِ وَ الْقَالِ فَتَذْهَبَ عَنْكَ حُجَّتُكَ وَ لَا يَكُونَ لَكَ فِي ذَلِكَ دَرَكٌ وَ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ39. مدعی علیہ دا حق

لیکن جس اُتے تسيں نے دعوی کيتا اے اس دا تواڈے اُتے ایہ حق اے کہ جے تسيں اس دعوے وچ حق بجانب ہوئے تاں اس تو‏ں حق لینے دے لئی تحمل تے صبر تو‏ں کم لو کیونجے مدعا علیہ دے لئی دعوی شدید جھٹکا اے اسنو‏ں آرام دے نال اپنی دلیل سمجھاؤ اسنو‏ں مہلت دو تے واضح و روشن بیان دے ذریعہ اس تو‏ں پوری مہربان دے نال پیش آؤ تے اس دے نال قیل و قال تو‏ں جو جھگڑا ہوجاندا اے اس دے سبب اپنی دلیل تو‏ں دست کشی اختیار نہ کرو کہ تواڈے ہتھ تو‏ں دلیل نکل جائے تے فیر تسيں اس د‏ی تلافی نہ کرسنو‏ں۔ خدا دے علاوہ کوئی طاقت نئيں ا‏‏ے۔

               وَ أَمَّا حَقُّ الْمُسْتَشِيرِ فَإِنْ حَضَرَكَ لَهُ وَجْهُ رَأْيٍ جَهَدْتَ لَهُ فِي النَّصِيحَةِ وَ أَشَرْتَ عَلَيْهِ بِمَا تَعْلَمُ أَنَّكَ لَوْ كُنْتَ مَكَانَهُ عَمِلْتَ بِهِ وَ ذَلِكَ لِيَكُنْ مِنْكَ فِي رَحْمَةٍ وَ لِينٍ فَإِنَّ اللِّينَ يُونِسُ الْوَحْشَةَ وَ إِنَّ الْغِلَظَ يُوحِشُ مِنْ مَوْضِعِ الْأُنْسِ وَ إِنْ لَمْ يَحْضُرْكَ لَهُ رَأْيٌ وَ عَرَفْتَ لَهُ مَنْ تَثِقُ بِرَأْيِهِ وَ تَرْضَى بِهِ لِنَفْسِكَ دَلَلْتَهُ عَلَيْهِ وَ أَرْشَدْتَهُ إِلَيْهِ فَكُنْتَ لَمْ‌تَأْلُهُ خَيْراً وَ لَمْ تَدَّخِرْهُ نُصْحاً وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ40. مشورہ لینے والے دا حق

جو تسيں تو‏ں مشورہ لیندا اے اس دا حق ایہ اے کہ جے اس دے کم دے بارے وچ تواڈے پاس کوئی رائے اے تاں اس د‏ی نصیحت و خیرخواہی دے لئی کوشش کرو تے تسيں جو کچھ جاندے ہوئے اوہ اسنو‏ں سمجھاؤ تے اس تو‏ں ایہ کہو کہ جے تسيں اس د‏ی جگہ ہُندے تاں اس اُتے عمل کردے ایہ اس لئی اے تاکہ تواڈی طرف تو‏ں اس اُتے مہربانی ہوئے کیونجے نرمی و مہربانی وحشت نو‏‏ں ختم کردیندی اے سختی وحشت پیدا کردی اے تے جے تسيں اسنو‏ں کوئی مشورہ نئيں دے سکدے لیکن تواڈی نظر وچ کوئی ایسا آدمی ہوئے جس اُتے توانو‏‏ں اعتماد اے تے اس تو‏ں مشورہ لینے نو‏‏ں پسند کردے ہوئے تاں اس د‏ی طرف اس د‏ی راہنمائی کردو تے اسنو‏ں اس دا پتا بتادو اس دے بارے وچ کوئی کوتاہی نہ کرو تے اسنو‏ں نصیحت کرنے وچ دریغ نہ کرو، خدا د‏‏ی پناہ دے علاوہ کوئی پناہ نئيں تے اس د‏ی طاقت دے علاوہ کوئی طاقت نئيں ا‏‏ے۔

               وَ أَمَّا حَقُّ الْمُشِيرِ عَلَيْكَ فَلَا تَتَّهِمْهُ فِيمَا يُوَافِقُكَ عَلَيْهِ مِنْ رَأْيِهِ إِذَا أَشَارَ عَلَيْكَ فَإِنَّمَا هِيَ الْآرَاءُ وَ تَصَرُّفُ النَّاسِ فِيهَا وَ اخْتِلَافُهُمْ فَكُنْ عَلَيْهِ فِي رَأْيِهِ بِالْخِيَارِ إِذَا اتَّهَمْتَ رَأْيَهُ فَأَمَّا تُهَمَتُهُ فَلَا تَجُوزُ لَكَ إِذَا كَانَ عِنْدَكَ مِمَّنْ يَسْتَحِقُّ الْمُشَاوَرَةَ وَ لَا تَدَعْ شُكْرَهُ عَلَى مَا بَدَا لَكَ مِنْ إِشْخَاصِ رَأْيِهِ وَ حُسْنِ وَجْهِ مَشُورَتِهِ فَإِذَا وَافَقَكَ حَمِدْتَ اللَّهَ وَ قَبِلْتَ ذَلِكَ مِنْ أَخِيكَ بِالشُّكْرِ وَ الْإِرْصَادِ بِالْمُكَافَاةِ فِي مِثْلِهَا إِنْ فَزِعَ إِلَيْكَ وَ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ41. مشاور دا حق

لیکن جو تواڈا مشیر اے تے توانو‏‏ں مشورہ دیندا اے اس دا تواڈے اُتے ایہ حق اے کہ جے اس د‏ی رائے تواڈے موافق نہ ہوئے تاں تسيں اسنو‏ں متہم نہ کرو، کیونجے نظریات تے رایاں دے لحاظ تو‏ں لوک مختلف ہُندے نيں فیر جے اس د‏ی رائے وچ توانو‏‏ں کوئی خرابی نظر آئے تاں توانو‏‏ں اختیار اے لیکن اسنو‏ں متہم کرنا جائز نئيں اے خصوصاً جدو‏ں تواڈے نزدیک اس وچ مشورت دے شرائط پائے جاندے ہون۔ تے جے اوہ توانو‏‏ں نیک مشورہ دے تاں اس دے شکریہ تے خدا د‏‏ی حمد و ثناء نو‏‏ں فراموش نہ کرو تے اس انتظار وچ رہو کہ جے اوہ کدی تسيں تو‏ں مشورہ کرے تاں تسيں اسنو‏ں اس د‏ی جزاء ایسی ہی دو۔ خدا دے علاہ کوئی طاقت نني‏‏‏‏ں۔

               وَ أَمَّا حَقُّ الْمُسْتَنْصِحِ فَإِنَّ حَقَّهُ أَنْ تُؤَدِّيَ إِلَيْهِ النَّصِيحَةَ عَلَى الْحَقِّ الَّذِي تَرَى لَهُ أَنْ يَحْمِلَ وَ يَخْرُجَ الْمَخْرَجَ الَّذِي يَلِينُ عَلَى مَسَامِعِهِ وَ تُكَلِّمَهُ مِنَ الْكَلَامِ بِمَا يُطِيقُهُ عَقْلُهُ فَإِنَّ لِكُلِّ عَقْلٍ طيقة [طَبَقَةً مِنَ الْكَلَامِ يَعْرِفُهُ وَ يُجِيبُهُ وَ لْيَكُنْ مَذْهَبُكَ الرَّحْمَةَ وَ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ42. نصیحت طلب کرنے والے کاحق

جو تسيں تو‏ں نصیحت چاہندا اے اس دا حق ایہ اے کہ اسنو‏ں اِنّی نصیحت کرو جِنّا اس دا استحقاق اے تے جِنّی نو‏‏ں اوہ برداشت کرسکدا اے تے اس انداز وچ نصیحت کرو کہ اس دے کان نو‏‏ں بھلی لگے، اس تو‏ں اس د‏ی عقل دے مطابق گل کرو کیونجے ہر عقل دے لئی اک مخصوص انداز سخن ہُندا اے اوہ ايس‏ے نو‏‏ں سمجھدی اے تے تواڈا انداز و چلن نرم ہونا چاہیے۔

               وَ أَمَّا حَقُّ النَّاصِحِ فَأَنْ تُلِينَ لَهُ جَنَاحَكَ ثُمَّ تَشْرَئِبَّ لَهُ قَلْبَكَ وَ تَفْتَحَ لَهُ سَمْعَكَ حَتَّى تَفْهَمَ عَنْهُ نَصِيحَتَهُ ثُمَّ تَنْظُرَ فِيهَا فَإِنْ كَانَ وُفِّقَ فِيهَا لِلصَّوَابِ حَمِدْتَ اللَّهَ عَلَى ذَلِكَ وَ قَبِلْتَ مِنْهُ وَ عَرَفْتَ لَهُ نَصِيحَتَهُ وَ إِنْ لَمْ يَكُنْ وُفِّقَ لَهَا فِيهَا رَحِمْتَهُ وَ لَمْ تَتَّهِمْهُ وَ عَلِمْتَ أَنَّهُ لَمْ يَأْلُكَ نُصْحاً إِلَّا أَنَّهُ أَخْطَأَ إِلَّا أَنْ يَكُونَ عِنْدَكَ مُسْتَحِقّاً لِلتُّهَمَةِ فَلَا تَعْنِي بِشَيْءٍ مِنْ أَمْرِهِ عَلَى كُلِّ حَالٍ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ43. نصیحت کرنے والے دا حق

نصیحت کرنے والے دا حق ایہ اے کہ اس تو‏ں نرمی و خاکساری دے نال پیش آؤ قلبی طور اُتے اس د‏ی طرف جھک جاؤ تے اس د‏ی طرف کان لگاؤ تاکہ اس د‏ی گل نو‏‏ں سمجھ جاؤ، فیر اس د‏ی نصیحت دے بارے وچ غور کرو جے اس د‏ی گل صحیح اے تاں اس اُتے خدا دا شکر داد کرو تے اسنو‏ں قبول کرلو تے اس د‏ی نصیحت کيتی قدر کرو تے جے اس د‏ی گل صحیح نئيں اے تاں اس اُتے مہربان رہو تے اسنو‏ں متہم نہ کرو، توانو‏‏ں ایہ معلوم ہوناچاہیدا کہ اس نے تواڈی خیرخواہی وچ کوئی کوتاہی نئيں کيت‏‏ی اے ہاں اس تو‏ں غلطیہ ہوطِ اے، جے اوہ تواڈے نہزدیک تہمت دا مستحق ہوئے تاں فیر کسی وی حال وچ اس د‏ی گل اُتے اعتماد نہ کرو خدا د‏‏ی عنایت و قدرت دے علاوہ کوئی طاقت و قدرت نئيں ا‏‏ے۔

               وَ أَمَّا حَقُّ الْكَبِيرِ فَإِنَّ حَقَّهُ تَوْقِيرُ سِنِّهِ وَ إِجْلَالُ إِسْلَامِهِ إِذَا كَانَ مِنْ أَهْلِ الْفَضْلِ فِي الْإِسْلَامِ بِتَقْدِيمِهِ فِيهِ وَ تَرْكُ مُقَابَلَتِهِ عِنْدَ الْخِصَامِ لَا تَسْبِقُهُ إِلَى طَرِيقٍ وَ لَا تَؤُمُّهُ فِي طَرِيقٍ وَ لَا تَسْتَجْهِلُهُ وَ إِنْ جَهِلَ عَلَيْكَ تَحَمَّلْتَ وَ أَكْرَمْتَهُ بِحَقِّ إِسْلَامِهِ مَعَ سِنِّهِ فَإِنَّمَا حَقُّ السِّنِّ بِقَدْرِ الْإِسْلَامِ وَ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ44. بزرگ دا حق

بزرگ دا حق ایہ اے کہ انہاں د‏‏ی عمر د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دا احترام کرو تے اسلام د‏‏ی وجہ تو‏ں اسنو‏ں دا احترام کرو کیونجے اسلام لیانے وچ تسيں تو‏ں سبقت لینے د‏‏ی وجہ تو‏ں کوئی فضیلت ملی ہوئے۔ جے اوہ تسيں تو‏ں اختلاف کرن تاں انہاں دا مقابلہ نہ کرو۔ تے جے نال چلنے دا موقع ملے تاں انہاں اُتے سبقت نہ لو تے انہاں تو‏ں اگے نہ چلو۔ جے اوہ کسی گل تو‏ں ناواقف ہاں تاں انہاں د‏‏ی نادانی نو‏‏ں انہاں دے سامنے بیان نہ کرو تے جے انہاں نے توانو‏‏ں نادان کہہ دتا تاں برداشت کرو۔ کیونجے اسلام دے نال نال عمر وچ وی تسيں تو‏ں وڈا اے کیونجے عمر د‏‏ی قدر قیمت اسلام د‏‏ی وجہ تو‏ں اے ۔ لاقوۃ الا باللہ
               وَ أَمَّا حَقُّ الصَّغِيرِ فَرَحْمَتُهُ وَ تَثْقِيفُهُ وَ تَعْلِيمُهُ وَ الْعَفْوُ عَنْهُ وَ السَّتْرُ عَلَيْهِ وَ الرِّفْقُ بِهِ وَ الْمَعُونَةُ لَهُ وَ السَّتْرُ عَلَى جَرَائِرِ حَدَاثَتِهِ فَإِنَّهُ سَبَبٌ لِلتَّوْبَةِ وَ الْمُدَارَاةُ لَهُ وَ تَرْكُ مُمَاحَكَتِهِ فَإِنَّ ذَلِكَ أَدْنَى لِرُشْدِهِ45. چھوٹے دا حق

چھوٹاں دا بزرگاں اُتے حق ایہ اے کہ اوہ انہاں اُتے مہربانی کرن تے انہاں د‏‏ی تعلیم و تربیت دے لئی کوشش کرن۔ انہاں د‏‏ی غلطیاں نو‏‏ں نظرانداز کرن، انہاں د‏‏ی خطاواں اُتے پردہ ڈالاں، انہاں تو‏ں رواداری برتاں تے مشکلات وچ انہاں د‏‏ی مدد کرن۔ جے جوانی د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں تو‏ں کوئی نادانی ہوجائے تاں اسنو‏ں پوشیدہ رکھن کیونجے ایہ عمل انہاں دے توبہ کرنے دا سبب بنے گا۔ انہاں تو‏ں تکرار نہ کرن کیونجے ایہ انہاں د‏‏ی ترقی وچ رکاوٹ بنے گا۔

               وَ أَمَّا حَقُّ السَّائِلِ فَإِعْطَاؤُهُ إِذَا تهبأت [تَهَيَّأَتْ صَدَقَةٌ وَ قَدَرْتَ عَلَى سَدِّ حَاجَتِهِ وَ الدُّعَاءُ لَهُ فِيمَا نَزَلَ بِهِ وَ الْمُعَاوَنَةُ لَهُ عَلَى طَلِبَتِهِ وَ إِنْ شَكَكْتَ فِي صِدْقِهِ وَ سَبَقَتْ إِلَيْهِ التُّهَمَةُ لَهُ لَمْ تَعْزِمْ عَلَى ذَلِكَ وَ لَمْ تَأْمَنْ أَنْ يَكُونَ مِنْ كَيْدِ الشَّيْطَانِ أَرَادَ أَنْ يَصُدَّكَ عَنْ حَظِّكَ وَ يَحُولَ بَيْنَكَ وَ بَيْنَ التَّقَرُّبِ إِلَى رَبِّكَ وَ تَرَكْتَهُ بِسَتْرِهِ وَ رَدَدْتَهُ رَدّاً جَمِيلًا وَ إِنْ غَلَبَتْ نَفْسُكَ فِي أَمْرِهِ وَ أَعْطَيْتَهُ عَلَى مَا عَرَضَ فِي نَفْسِكَ مِنْهُ فَإِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ 46. سائل دا حق

سائل دا حق ایہ اے کہ جے تواڈے پاس صدقہ تیار اے تاں اسنو‏ں دیدو تے اس د‏ی ضرورت نو‏‏ں پورا کردو تے اس د‏ی ناداری دے برطرف ہونے د‏‏ی دعا کرو تے اس د‏ی طلب وچ اس د‏ی مدد کرو تے جے توانو‏‏ں اس د‏ی صدق بیانی وچ شک ہوئے تے اس سلسلہ وچ اس اُتے پہلے تمہت لگائی جاچک‏ی ہوئے تے توانو‏‏ں اس دا یقین نہ ہوئے تاں اس تہمت د‏‏ی پروا نہ کرو ہوسکدا اے توانو‏‏ں تواڈے حصہ تو‏ں محروم کرنا چاہندا ہوئے تے اوہ تواڈے تے تواڈے رب دے تقرّب وچ حائل ہونا چاہندا ہوئے۔ لہذا اسنو‏ں اس دے حال اُتے چھڈ دو تے اسنو‏ں شائستہ جواب دو تے اس صورت وچ وی جے اسنو‏ں کچھ دیدو تاں ایہ بہت چنگا ا‏‏ے۔

               وَ أَمَّا حَقُّ الْمَسْئُولِ إِنْ أَعْطَى فَاقْبَلْ مِنْهُ مَا أَعْطَى بِالشُّكْرِ لَهُ وَ الْمَعْرِفَةِ لِفَضْلِهِ وَ اطْلُبْ وَجْهَ الْعُذْرِ فِي مَنْعِهِ وَ أَحْسِنْ بِهِ الظَّنَّ وَ اعْلَمْ أَنَّهُ إِنْ مَنَعَ مَالَهُ مَنَعَ وَ أَنْ لَيْسَ التَّثْرِيبُ فِي مَالِهِ وَ إِنْ كَانَ ظَالِماً فَ إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ47. مسئول دا حق

جس تو‏ں سوال کيتا جاندا اے، جس تو‏ں طلب کيتا جاندا اے اس دا حق ایہ اے کہ جے اس نے کچھ دتا اے تاں اسنو‏ں شکریہ دے نال قبول کرلو تے اس د‏ی قدر کرو تے جے اوہ کچھ نہ دے سک‏‏ے تاں اسنو‏ں معاف کر دے تے اس دے بارے وچ حسن ظن رکھے تے ایہ جان لو کہ جے منع کيتا اے تاں اپنے ہی ضرر وچ منع کيتا اے اس وچ اس دا کوئی نقصان نئيں اے خواہ اوہ ظالم ہی ہوئے کیونجے انسان ظالم اے تے حق نو‏‏ں چھپانے والا ا‏‏ے۔

               وَ أَمَّا حَقُّ مَنْ سَرَّكَ اللَّهُ بِهِ وَ عَلَى يَدَيْهِ فَإِنْ كَانَ تَعَمَّدَهَا لَكَ حَمِدْتَ اللَّهَ أَوَّلًا ثُمَّ شَكَرْتَهُ عَلَى ذَلِكَ بِقَدْرِهِ فِي مَوْضِعِ الْجَزَاءِ وَ كَافَأْتَهُ عَلَى فَضْلِ الِابْتِدَاءِ وَ أَرْصَدْتَ لَهُ الْمُكَافَاةَ وَ إِنْ لَمْ يَكُنْ تَعَمَّدَهَا حَمِدْتَ اللَّهَ وَ شَكَرْتَهُ وَ عَلِمْتَ أَنَّهُ مِنْهُ تَوَحَّدَكَ بِهَا وَ أَحْبَبْتَ هَذَا إِذْ كَانَ سَبَباً مِنْ أَسْبَابِ نِعَمِ اللَّهِ عَلَيْكَ وَ تَرْجُو لَهُ بَعْدَ ذَلِكَ خَيْراً فَإِنَّ أَسْبَابَ النِّعَمِ بَرَكَةٌ حَيْثُ مَا كَانَتْ وَ إِنْ كَانَ لَمْ يَتَعَمَّدْ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ48. خوش کرنے والے دا حق

جس شخص دے ذریعہ خدا نے توانو‏‏ں خوش و مسرور کيتا اے اس دا حق ایہ اے کہ جے اس دا ارادہ توانو‏‏ں خوش کرنا سی تاں پہلے اس دا شکریہ ادا کرو تے فیر اسنو‏ں اِنّی جزاء دو کہ جِنّا اس نے توانو‏‏ں خوش کيتا اے تے ہمیشہ اس دے احسان دا بدلہ چکانے د‏‏ی فکر وچ رہو تے جے اس دا ارادہ توانو‏‏ں خوش کرنا نئيں تہآ تاں خدا د‏‏ی حمد تے اس دا شکر ادا کرو تے ایہ جان لو کہ ایہ خوشی ايس‏ے د‏‏ی طرف تو‏ں اے تے چونکہ اوہ تواڈے لئی خدا د‏‏ی نعمتاں دا سبب بنا اے اس لئی اس نال محبت کرو تے اس دے لئی خیرخواہ رہوئے۔ کیونجے نعمتاں دے اسباب وی نعمت نيں چاہے کدرے حالے ہاں تے اوہ اس دا قصد وی نہ رکھدا ہوئے۔

               وَ أَمَّا حَقُّ مَنْ سَاءَكَ الْقَضَاءُ عَلَى يَدَيْهِ بِقَوْلٍ أَوْ فِعْلٍ فَإِنْ كَانَ تَعَمَّدَهَا كَانَ الْعَفْوُ أَوْلَى بِكَ لِمَا فِيهِ لَهُ مِنَ الْقَمْعِ وَ حُسْنِ الْأَدَبِ مَعَ كَبِيرِ أَمْثَالِهِ مِنَ الْخَلْقِ فَإِنَّ اللَّهَ يَقُولُ وَ لَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولئِكَ ما عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ إِلَى قَوْلِهِ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ وَ قَالَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ إِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ بِهِ وَ لَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ هَذَا فِي الْعَمْدِ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ عَمْداً لَمْ تَظْلِمْهُ بِتَعَمُّدِ الِانْتِصَارِ مِنْهُ فَتَكُونَ قَدْ كَافَأْتَهُ فِي تَعَمُّدٍ عَلَى خَطَاءٍ وَ رَفَقْتَ بِهِ وَ رَدَدْتَهُ بِأَلْطَفِ مَا تَقْدِرُ عَلَيْهِ وَ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ 49. تواڈے نال برائی کرنے والے دا حق

لیکن اس دا حق جس نے قول و فعل تو‏ں تواڈے نال برائی د‏‏ی اے جے اس نے جان بجھ کر ایسا کيتا اے تاں بہتر ایہ اے کہ اس تو‏ں درگزر کرو تاکہ کدورت د‏‏ی جڑ کٹ جائے تے خلقِ خدا وچو‏ں اس جداں بوہت سارے لوکاں دے نال شائستہ طریقہ تو‏ں پیش آؤ کیونجے خداوند عالم دا ارشاد اے: جس نے اپنے اُتے ظلم ہونے دے بعد انتقام لے لیا تاں اس اُتے کوئی الزام نئيں ا‏‏ے۔۔۔۔۔ ہور ارشاد اے: ایہ کم صحیح اے فیر فرمایا: جے سزا دو تاں ویسی ہی سزا دو ورگی توانو‏‏ں دتی گئی سی لیکن جے تسيں صبر کرو تاں ایہ صابراں دے لئی بہتر اے ایہ تاں عمدی صورت وچ ا‏‏ے۔
لیکن جے جان بجھ کر بدی د‏‏ی ہوئے تسيں تم جان بجھ کر اس اُتے ظلم نہ کرو جے تسيں جان بجھ کر اس دے نال بدی کرو گے تاں خطاکار قرار پاؤ گے۔ جتھ‏ے تک ہوئے سک‏‏ے اس دے نال نرمی تو‏ں پیش آؤ تے اس دے نال محبت آمیز سلوک کرو۔

               وَ أَمَّا حَقُّ أَهْلِ بَيْتِكَ عَامَّةً فَإِضْمَارُ السَّلَامَةِ وَ نَشْرُ جَنَاحِ الرَّحْمَةِ وَ الرِّفْقُ بِمُسِيئِهِمْ وَ تَأَلُّفُهُمْ وَ اسْتِصْلَاحُهُمْ وَ شُكْرُ مُحْسِنِهِمْ إِلَى نَفْسِهِ وَ إِلَيْكَ فَإِنَّ إِحْسَانَهُ إِلَى نَفْسِهِ إِحْسَانُهُ إِلَيْكَ إِذَا كَفَّ عَنْكَ أَذَاهُ وَ كَفَاكَ مَئُونَتَهُ وَ حَبَسَ عَنْكَ نَفْسَهُ فَعُمَّهُمْ جَمِيعاً بِدَعْوَتِكَ وَ انْصُرْهُمْ جَمِيعاً بِنُصْرَتِكَ وَ أَنْزِلْهُمْ جَمِيعاً مِنْكَ مَنَازِلَهُمْ كَبِيرَهُمْ بِمَنْزِلَةِ الْوَالِدِ وَ صَغِيرَهُمْ بِمَنْزِلَةِ الْوَلَدِ وَ أَوْسَطَهُمْ بِمَنْزِلَةِ الْأَخِ فَمَنْ أَتَاكَ تَعَاهَدْتَهُ بِلُطْفٍ وَ رَحْمَةٍ وَ صِلْ أَخَاكَ بِمَا يَجِبُ لِلْأَخِ عَلَى أَخِيهِ50. ہ‏م مذہب دا حق

عام طور تو‏ں تواڈے ہ‏م مذہب دا تواڈے اُتے ایہ حق اے کہ تہ دل تو‏ں انہاں د‏‏ی خیریت و سلامتی طلب کرو تے انہاں دے لئی رحم و مہربانی دے اُتے پھیلاؤ تے انہاں د‏‏ی خاطر تواضع کرو انہاں تو‏ں انس و الفت پیدا کرو، انہاں د‏‏ی اصلاح کرو تے اس دا شکریہ ادا کرو جس نے اپنے، انہاں دے تے تواڈے اُتے احسان کيتا اے کیونجے اس دا اپنے اُتے احسان کرنا ایسا ہی اے جداں تواڈے اُتے احسان کيتا ہوئے اس لئی کہ تنيں اذیت و تکلیف نئيں دتی اے تے اپنے خرچ تو‏ں توانو‏‏ں بےنیاز رکھیا اے تے اپنے نو‏‏ں تسيں تو‏ں باز رکھیا اے پس تسيں انہاں سب دے لئی دعا کرو تے اپنی نصرت تو‏ں انہاں سب د‏‏ی مدد کرو تے انہاں وچو‏ں ہر اک دے لئی اک مخصوص مقام و مرتبہ قرار دو۔ انہاں دے بزرگ نو‏‏ں اپنے والد د‏‏ی جگہ سمجھو تے انہاں دے بچےآں نو‏‏ں اپنی اولاد دے برابر سمجھو تے درمیانی عمر والے نو‏‏ں اپنا بھائی قرار دو جو وی تواڈے پاس آئے، لطف و مہربانی تو‏ں اس د‏ی دل جوئی کرو تے اپنے بھائی نو‏‏ں بھائی دے حق تو‏ں مالا مال کردو۔

               وَ أَمَّا حَقُّ أَهْلِ الذِّمَّةِ فَالْحُكْمُ فِيهِمْ أَنْ تَقْبَلَ مِنْهُمْ مَا قَبِلَ اللَّهُ وَ تَفِيَ بِمَا جَعَلَ اللَّهُ لَهُمْ مِنْ ذِمَّتِهِ وَ عَهْدِهِ وَ تُكَلِّمَهُمْ إِلَيْهِ فِيمَا طُلِبُوا مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ أُجْبِرُوا عَلَيْهِ وَ تَحْكُمَ فِيهِمْ بِمَا حَكَمَ اللَّهُ بِهِ عَلَى نَفْسِكَ فِيمَا جَرَى بَيْنَكَ وَ بَيْنَهُمْ مِنْ مُعَامَلَةٍ وَ لْيَكُنْ بَيْنَكَ وَ بَيْنَ ظُلْمِهِمْ مِنْ رِعَايَةِ ذِمَّةِ اللَّهِ وَ الْوَفَاءِ بِعَهْدِهِ وَ عَهْدِ رَسُولِهِ ص حَائِلٌ فَإِنَّهُ بَلَغَنَا أَنَّهُ قَالَ مَنْ ظَلَمَ مُعَاهَداً كُنْتُ خَصْمَهُ فَاتَّقِ اللَّهَ وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ 51. اہل کتاب دا حق

لیکن اہل ذمہ یعنی اسلام د‏‏ی پناہ وچ رہنے والےآں دا حق ایہ اے کہ انہاں د‏‏ی اس چیز نو‏‏ں قبول کرلو جس نو‏‏ں خدا نے قبول کيتا اے تے اس عہد و ذمہ داری نو‏‏ں پورا کرو جو خدا نے انہاں دے لئی مقرر د‏‏ی اے تے جے اوہ مجبور ہاں یا اسنو‏ں چاہن تاں اوہ انہاں نو‏ں دو ارو انہاں تو‏ں معاملہ وچ خدا دے حکم اُتے عمل کرو تے چونکہ اوہ اسلامی د‏‏ی پناہ وچ نيں لہذا خدا تے رسول اللہؐ دے عہد و پیمان نو‏‏ں وفا کرنے دے لئی انہاں اُتے پلم نہ کرو کیونجے اسيں تک ایہ گل پہنچک‏ی اے کہ فرمایا: جس نے اس شخص اُتے ظلم کيتا جس تو‏ں معاملہ کيتا اے وچ اس دا دشمن و مخالف ہون، اللہ تو‏ں ڈر خدا د‏‏ی طاقت و قوت دے علاوہ کوئی طاقت نئيں ا‏‏ے۔

               فَهَذِهِ خَمْسُونَ حَقّاً مُحِيطَةً بِكَ لَا تَخْرُجْ مِنْهَا فِي حَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ يَجِبُ عَلَيْكَ رِعَايَتُهَا وَ الْعَمَلُ فِي تَأْدِيَتِهَا وَ الِاسْتِعَانَةُ بِاللَّهِ جَلَّ ثَنَاؤُهُ عَلَى ذَلِكَ وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِين یہ پنجاہ حق نيں جو تواڈے پورے وجود نو‏‏ں ڈھانہاں دے ہوئے نيں تے زندگی دے کسی موڑ اُتے وی تسيں انہاں دے احاطہ تو‏ں باہر نئيں نکل سکدے۔ انہاں د‏‏ی رعایت کرنے تے انہاں نو‏‏ں ادا کرنے د‏‏ی کوشش کرنا تواڈے اُتے واجب اے تے خدا تو‏ں مدد طلب کرو تاکہ اوہ توانو‏‏ں انہاں حقوق نو‏‏ں ادا کرنے د‏‏ی توفیق مرحمت فرمائے تے خدا دے علاوہ کوئی طاقت و قدرت نئيں ا‏‏ے۔ ساری تعریف اللہ دے لئی اے جو عالمین دا پروردگار ا‏‏ے۔ویبلاگ مشتاق حکیمی، (مترجم:نثار زین پوری) اخذ بتریخ: 31۔ دسمبر 2018



 حوالے 

گٹھ:اسلام تو‏ں متعلق کتاباں
گٹھ:شیعہ کتاباں
گٹھ:عربی ادب
گٹھ:عربی کتاباں
گٹھ:اسلامی سبھیاچار
گٹھ:کتاباں