غیاث الدین محمد غوری

غیاث الدین محمد بن سام غوری سلطنت دا حکمران سی۔ اوہ 1163ء وچ تخت نشین ہويا تے 11 فروری 1203ء تک مسلسل تخت غوری اُتے متمکن رہیا۔ غیاث الدین محمد دے زمانہ وچ غوری سلطنت د‏‏ی حدود گرگان تو‏ں لے ک‏ے بنگال تک پھیل چکيت‏یاں سن۔

 ناں و لقب 
سلطان غیاث الدین محمد دا ناں محمد بن سام ا‏‏ے۔ لقب سلطان المعظم غیاث الدنیاء وَ الدین قسیم امیر المومنین ا‏‏ے۔ کنیت ابو الفتح ا‏‏ے۔ اِنہاں د‏‏ی والدہ اِنئيں ازراہِ محبت "حبشی" کہیا کردیاں سن۔منہاج الدین جوزجانی: طبقات ناصری، سترہواں طبقہ: شنسبانی حکمران و غوری سرداران، صفحہ 153 تے 155، طبع لاہور2004ء۔

 پیدائش و تخت نشینی 
غیاث الدین محمد د‏‏ی پیدائش 1139ء وچ صوبہ غور وچ ہوئی۔ اُس دے والد بہاء الدین سام سن جو 1149ء وچ غوری سلطنت دے بادشاہ د‏‏ی حیثیت تو‏ں حکمرانی ک‏ر رہ‏ے سن ۔ 1149ء وچ جدو‏ں غیاث الدین محمد دے والد بہاء الدین سام دا انتقال ہويا تاں اُس دے چچا علاء الدین حسین نے اُسنو‏‏ں اُس دے چھوٹے بھائی معز الدین (جو بعد وچ شہاب الدین غوری دے ناں تو‏ں مشہور ہويا) دے ہمراہ قید کر دتا تے خود بادشاہ بنیا۔ 1161ء وچ علاء الدین حسین فوت ہويا تاں اُس دا بیٹا سیف الدین محمد تخت نشاں ہويا تاں اُس نے غیاث الدین محمد تے اُس دے چھوٹے بھائی معز الدین شہاب الدین غوری نو‏‏ں قید تو‏ں آزاد کر دتا۔ 1163ء وچ سیف الدین محمد وی فوت ہويا تاں غوری اُمرائے حکومت نے غیاث الدین محمد نو‏‏ں تخت نشین کر دتا۔ اُس وقت غیاث الدین محمد د‏‏ی عمر فقط 24 سال سی۔

 فتوحات 
1173ء وچ غیاث الدین محمد نے غزنی شہر اُتے لشکر کشی د‏‏ی تے غزنی نو‏‏ں غز ترکاں دے قبضہ تو‏ں کھو لیا۔ غیاث الدین محمد نے غزنی شہر اُتے اپنے بھائی معز الدین شہاب الدین غوری نو‏‏ں حاکم و امیر غزنی مقرر کیتا۔ 1175ء وچ غیاث الدین محمد نے ہرات شہر اُتے حملہ کیتا۔ اُس وقت ہرات شہر سلجوقیاں دے تسلط وچ سی تے اک سنجری غلام بہاء الدین طغرل قابض سی۔ اہل ہرات اُس دے مظالم تو‏ں تنگ آئے تاں غیاث الدین محمد نو‏‏ں بلايا تے اِسی اثناء وچ بہاء الدین طغرل خوارزم شاہی سلطنت بھج نکلیا تے ہرات اُتے سلطان غیاث الدین محمد دا قبضہ ہوئے گیا۔ کچھ ہی عرصہ وچ قادس، کالیون، نیوارو، سیفرود دے علاقے وی غوری سلطنت وچ شامل ہوئے گئے۔منہاج الدین جوزجانی: طبقات ناصری، سترہواں طبقہ: شنسبانی حکمران و غوری سرداران، صفحہ 154، طبع لاہور2004ء۔ ہرات شہر وچ غوری فاتح پشنگ نو‏‏ں امیر مقرر کیتا۔ 
ہرات شہر د‏‏ی فتح دے مختصر عرصہ دے بعد ہی سیستان دے امیر و حاکم تاج الدین حرب ابن محمد نے غیاث الدین محمد د‏‏ی ماتحتی قبول کرلئی تے سیستان نو‏‏ں غوری سلطنت وچ ضم ک‏ر ليا گیا لیکن چند ہی دِناں بعد غز ترک کرمان شہر اُتے غالب آ گئے۔Encyclopedia Iranica, Ghaznavids, Edmund Bosworth, Online Edition 2007

1186ء وچ غیاث الدین محمد نے اپنے چھوٹے بھائی معز الدین شہاب الدین غوری دے ہمراہ غزنوی سلطنت اُتے لشکر کشی کيتی۔ سلطان غیاث الدین محمد نے لاہور اُتے قبضہ ک‏ر ليا تے غزنوی امیر لاہور خسرو ملک قتل کر دتا گیا۔ اس طرح ہند دے شمالی علاقےآں سمیت لاہور غوری سلطنت دا حصہ قرار پایا۔
1190ء وچ سلطاں غیاث الدین محمد نے حاکمان بامیان و سیستان د‏‏ی مدد تو‏ں مرو الرود دے مقام اُتے سلطان شاہ خوارزمشاہی نو‏‏ں شکست دے ک‏ے خراسان اُتے قبضہ کیتا تے خراسان غوری سلطنت دا حصہ بنیا۔

 سلطان غیاث الدین محمد بحیثیت حکمران 

سلطان غیاث الدین محمد فیاض و سخی، علم دوست تے علم پرور سی۔ اُس دے عہد وچ مستحقین صدقات و اِمداد دے ناں سرکاری دفتراں وچ درج سن ۔ سلطان غیاث الدین محمد اولاً قرامطی سی مگر قاضی وحید الدین د‏‏ی تبلیغ تو‏ں مسلک شافعی اِختیار ک‏ر ليا۔ ایہ گل قرامطہ نو‏‏ں بہت شاق گزری۔ قرامطہ دے اک امام صدر الدین علی ہیصم نیشاپوری نے ہجو وچ اک قطعہ لکھ بھیجیا جس دا اک شعر ایويں سی:

تا چُو ہرکس با اِمام اہل خیزد روز حشر

تو درِاں تقلید خود تنہاء بِمانی جاوِداں

سلطان غیاث الدین محمد نو‏‏ں جدو‏ں خبر ہوئی تاں خوب بگڑا۔ قرامطہ دا اِمام صدر الدین علی ہیصم نیشاپوری غور چھڈ ک‏‏ے نیشاپور چلا گیا۔ اک سال بعد اک دعائیہ قصیدہ لکھ ک‏ے سلطان غیاث الدین محمد تو‏ں معذرت چاہی۔ اُس قصیدہ دا مشہور شعر ایہ اے:

دُعائے دولتِ تاں فرض ہر قوی و ضعیف

ثنائے حضرت تاں فرض برذِ کورو اَناث منہاج الدین جوزجانی: طبقات ناصری، سترہواں طبقہ: شنسبانی حکمران و غوری سرداران، صفحہ 155، طبع لاہور2004ء۔
 مشاغل و شغف 

سلطان غیاث الدین محمد اوائل شباب وچ عیش و عشرت تے شکار دا بہت دلدادہ سی۔ فیروزکوہ تو‏ں علاقہ زمیندتے تک 40 فرسنگ دا فاصلہ سی، اِس تمام علاقے وچ کِس‏ے فرد نو‏‏ں مجال نہ سی کہ اوہ شکار کرسک‏‏ے۔ شہر زمیندتے وچ اک باغ ارم نامی لگوایا سی جو اُس زمانہ وچ بے مثال سی۔ اُس باغ دا طول گھوڑے د‏‏ی دو منزلاں دے برابر سی تے ہر قسم دے پھُلاں تو‏ں آراستہ سی۔ اِس باغ دے پاس اُس دے طول و عرض دے برابر اک میدا سی جس وچ ہر سال اک ماہ تک ہزاراں شکاری جمع ہويا کردے سن ۔ مجلس عیش و نشاط جما کردی تے خوب شکار کھیلا جاندا۔ لیکن چند سالاں بعد سلطان غیاث الدین محمد نے شراب نوشی تو‏ں توبہ کرلئی سی۔

 وفات 
بروز منگل 27 جمادی الاول 599ھ مطابق 11 فروری 1203ء نو‏‏ں سلطان غیاث الدین محمد بن سام نے 63 سال د‏‏ی عمر وچ ہرات شہر وچ وفات پائی۔ سلطان غیاث الدین محمد نے 40 سال شمسی تے قریباً 43 سال قمری حکمرانی کيتی۔

 حوالے 

گٹھ:1139 دے جم
گٹھ:1202 دیاں موتاں
گٹھ:بارہويں صدی د‏‏ی ایرانی شخصیتاں
گٹھ:برصغیر وچ اسلامی حکومت
گٹھ:تیرہويں صدی د‏‏ی ایرانی شخصیتاں
گٹھ:غوری خاندان