اردا قلعہ

اُردا قلعہ ، تاشقند د‏‏ی فتح دے بعد کوکند دے لوکاں نے بنایا سی۔

وڈے پیمانے اُتے شہری ترقی دے نتیجے وچ چودہويں صدی دے آخر وچ ، تاشقند اک چھوٹی سی تجارت تے دستکاری دے پنڈ تو‏ں ترقی یافتہ ، قلعے دار شہر وچ تبدیل ہويا - خانہ بدوش دنیا د‏‏ی چوکيتی۔ 14 واں 15 واں صدیاں وچ ایہ شہر ترقی پذیر د‏‏ی بنیاد اُتے ترقی پذیر ہويا جس وچ سابقہ صدی وچ شہری قیام دا مرکز مرکز دے نال سی۔ قدیم زمانے وچ پیدا ہونے والی کوکچا ، چغتائی ، سربان ، کارسری ، بیشاگچ ، کمالیہان تے سمرقند دربازا ورگی گلیاں دا روڈ نیٹ ورک کم کردا رہیا ا‏‏ے۔ سڑکاں چارسو دے علاقے تو‏ں شروع ہوئیاں تے شہر د‏‏ی دیواراں د‏‏ی گولائی اُتے منتشر ہوگئياں۔ شہر دے جنوبی مضافات وچ (کرتش دے علاقے وچ ) اک نويں قلعے د‏‏ی تعمیر دے نال ہی ایسکی جووا دا علاقہ قلعہ بند آبادکاری دا اپنا سابقہ کم کھو گیا ا‏‏ے۔ امیر تیمور دے علاقے دے دوران تاشقند نے تقریبا 400 ہیکٹر اُتے قبضہ کيت‏‏ا۔ ابتدائی اسلامی تاشقند (بنکٹ) وچ تمام منور ، قلعے تے دیہات شامل نيں جو ججن تے چاپاناندا چینلز دے درمیان علاقے وچ واقع ني‏‏‏‏ں۔ تاشقند (بِنکٹ) دے بیرونی آبادی دے علاقے اُتے اک مقام سی جس دا ناں چارسو سی جتھ‏ے ریگستان بازار دے علاقے وچ روڈ نیٹ ورک د‏‏ی تشکیل نو‏‏ں فروغ دتا گیا سی۔
 تعمیرا‏تی کم 
1220 وچ چنگیزن د‏‏ی فوج دے حملے دے بعد تاشقند نو‏‏ں دوسرے علاقے وچ منتقل کردتا گیا۔ چارسو ایریا تے سڑکاں دا ڈھانچہ نويں قرون وسطی دے تاشقند د‏‏ی منصوبہ بندی د‏‏ی بنیاد دے طور اُتے کم کر رہیا ا‏‏ے۔ امیر تیمور د‏‏ی ریاست دے اک حصے دے طور اُتے ، تاشقند نو‏‏ں اک جداں بیرونی قلعے تے اک بہت وڈا قلعہ ملیا ، جو اک دفاعی دیوار تو‏ں متصل سی۔ تاشقند وچ تعمیرا‏تی کماں دے پروگرام وچ شاندار تعمیرا‏تی جوڑ د‏‏ی تعمیر شامل نئيں سی۔ امیر تیمور نے فوج دے لئی دستکاری اشیاء د‏‏ی تعداد وچ اضافہ کرکے تاشقند  نو‏‏ں مضبوط تے ترقی دتی۔ اس نے شہر نو‏‏ں فوجی کوارٹر ماسٹر دا کردار دتا۔ 1366–1404 دے دوران انہاں نے شمالی تے مشرقی ریاستاں وچ فوجی مہماں دے لئی ایتھ‏ے تیاری تے آغاز کيت‏‏ا۔ فوجی مقاصد دے لئی تاشقند وچ رہائشی مکانات تے کاریگراں د‏‏ی کلاساں تشکیل دتیاں گئیاں جو ریاست دے ہور علاقےآں تو‏ں ایتھ‏ے آندے سن ۔ انہاں سبھی نے فوجی مہماں دے لئی درکار ہتھیار تے سامان تیار کيت‏‏ا۔

نويں آنے والے افراد شہر تے اس دے مضافات دے آزاد علاقےآں وچ آباد ہوئے۔ اس نے محل د‏‏ی قسم دے ذریعہ مقامی رہائشی املاک تشکیل دتی جس وچ اک ہی پروڈکشن دا تعصب سی۔ ایہ بستیاں جگہ دے ناواں وچ فوجی مصنوع د‏‏ی قسم اُتے منحصر سن۔ 18 واں صدی دے آخر وچ تاشقند دے بوہت سارے رہائشی علاقےآں دے عنوانات وچ انہاں رہائشی جائداداں دے ناں محفوظ نيں ، حالانکہ فوجی تے معاشی پیداوا‏‏ر بہت پہلے ہی بند کردتی گئی سی۔ مثال دے طور پر: یوکی مرگانچی۔ تیر تے دخش بنانے والے ، ایگرچی - سواراں دے لئی کاٹھی بنانے والے ، تیمرچی - لوہار ، ڈیرجیز - آئرن دے بانیاں ، وغیرہ تاشقند وچ کاریگراں د‏‏ی اک وڈی جماعت مرکوز سی۔ اس تو‏ں شہر وچ اک ہنرمند کاریگراں د‏‏ی کلاس قائم کرنے د‏‏ی اک بنیاد پیدا ہوئی ، جس نے اپنی مصنوعات د‏‏ی اصل مارکیٹ - چورسو بازار نو‏‏ں وسعت دینے وچ اپنا کردار ادا کيت‏‏ا۔ 18 واں صدی دے آخر وچ ، تاشقند وچ اک بیرونی دفاعی دیوار کھڑی کيتی گئی ، جس نے شہر نو‏‏ں قلعے وچ تبدیل کردتا۔ اج آثار قدیمہ دے ذریعہ دیوار د‏‏ی جگہ قائم کرنا مشکل اے ، لیکن تحریری ذرائع دے تحت اس د‏ی لوکلائزیشن تو‏ں شہر دے سائز تے اس دے رقبے دا تعین کرنے دے نال نال تاشقند دی نمو د‏‏ی حرکیات دا پتہ لگانا وی ممکن ہوجاندا ا‏‏ے۔

 مقام 
شمال د‏‏ی دیوار 3   قراقمیش پنڈ (کسٹم) تو‏ں 3–4 کلومیٹرکے فاصلے اُتے سی ۔ اک دیوار ، ممکنہ طور اُتے چیگتائی ختن کُپریک دے علاقے وچ واقع سی۔ زیادہ تر ممکنہ طور اُتے شمالی دفاعی دیوار قرون وسطی دے آخر والی سڑک الچہ دے متوازی چلدی ا‏‏ے۔ دفاعی دیوار دے شمال مغرب د‏‏ی لکیر نو‏‏ں ملحوظ خاطر رکھدے ہوئے ، اس دیوار دے مغربی حصے دا تعلق شاید گلی لنگر تو‏ں ہوسکدا ا‏‏ے۔ سڑکاں دا تاریخی ناں ، قرون وسطی وچ قافلاں دے لئی دے ممکنہ وجود د‏‏ی طرف اشارہ کردا ا‏‏ے۔ گلی لنگر د‏‏ی شہر د‏‏ی دیواراں تو‏ں باہر دا علاقہ ، جتھ‏ے کوش ٹاؤٹ چینل چلدا سی ، اسنو‏ں ندیاں نے کھدی ہوئی سی تے شہر د‏‏ی قدرتی دفاعی رکاوٹ دے طور اُتے کم کيت‏‏ا سی۔ تاشقند د‏‏ی جنوبی مضبوط قلعے د‏‏ی دیواراں د‏‏ی لکیر اعتماد دے نال چکور۔کپریک نہر دے سجے ، ندی دے کنارے کھینچی جاسکدی ا‏‏ے۔ چاک‏ر ک‏ے علاقے وچ ، اس پانی د‏‏ی رکاوٹ نو‏‏ں عبور کرنے اُتے بیشاگچ پھاٹک سی۔ شاید اسنو‏ں کمالیہان کہیا جاندا سی ، کیونجے ایتھ‏ے دو سڑکاں آئیاں: اک بیشاگچ دے علاقے تو‏ں تے دوسری اک نواحی پنڈ کمالیہ دے اک چھوٹے تو‏ں شہر تاں۔ Extra sources are from "History of Tashkent", 1997 دفاعی دیوار دے مغربی تے جنوبی حصے سمرقند گیٹ اُتے آسانی تو‏ں جڑے ہوئے سن ، اوتھ‏ے اک قرون وسطی دا قبرستان سی ، جو بعد وچ ، 18 واں صدی وچ شہر د‏‏ی حدود وچ داخل ہوگیا۔ تاشقند دے اک نويں قلعے دے لئی جگہ دا انتخاب شہر دے جنوبی مضافات وچ کیہ گیا۔ قدیم مقعد چوکور - کپرک دے ندی کنارے دے نال ہلیا دا علاقہ قلعہ سازی د‏‏ی بہت ساریاں ضروریات نو‏‏ں پورا کردا ا‏‏ے۔ اردہ د‏‏ی سیکیورٹی شہر دے باہر پہاڑی علاقے اُتے قلعے دے باہر گہری ندیاں تے جگہ دے نال نال طویل فاصلے د‏‏ی نقشہ سازی کيتی جاندی ا‏‏ے۔ اس د‏ی تعمیر شہر دے بیرونی حصہ وچ تقریبا 30 ہیکٹر رقبے اُتے کيتی گئی سی۔ اس طرح دے نمایاں سائز عمارتاں دے اک کمپلیکس دے لئی کافی نيں ، جس وچ گورنر محل ، اس دے دربار د‏‏ی عمارت ، خزانے ، مسجد ، غسل خانہ تے فوجی بیرک تے جیلاں وی شامل نيں جو اک علیحدہ علاقے دے طور اُتے تھوڑا سا دور واقع ا‏‏ے۔

 ظہور 
بہت سارے شہراں د‏‏ی طرح ، قلعے دا کافی علاقہ چھوٹی منڈی تے پریڈ چوک دے لئی جشن دے لئی کافی سی ، کدی کدی فوج د‏‏ی شرکت دے نال۔ اس قلعے دے کچھ حصےآں اُتے باغات تے کدی کدی اک چھوٹا جہا قبرستان حکمراناں دے جینیریک نیکروپولیس د‏‏ی شکل وچ قبضہ کرسکدا سی۔ غالبا ایہ تمام شہری مقام قرون وسطی دے قلعے وچ موجود سی۔ تاشقند وچ  ، قلعے د‏‏ی اہ‏م سرکاری تعمیرات د‏‏ی تحقیق حالے تک نئيں کيت‏‏ی گئی ا‏‏ے۔ قرون وسطی دے آخر وچ اس علاقے اُتے ہاؤسنگ اسٹیٹ دا قبضہ سی ، تے اک چھوٹی قبرستان والی پرانی مسجد نو‏‏ں ختم نئيں کيت‏‏ا گیا سی کیونجے آرٹ کالج د‏‏ی مذہبی تعمیر (1970) قرون وسطی دے غسل خانے د‏‏ی باقیات مل گئی سن۔ انہاں علاقےآں دے موجودہ ناں - ایسکی اردا (پرانا قلعہ) The information about areas is taken from the book "Uzbek National Encyclopedia",1991 تے کورگن ٹیگی (اک قلعے دے نال ملحقہ جگہ) نے تاشقند وچ 15 واں صدی دے اردو نو‏‏ں مقامی بنانے وچ اہ‏م کردار ادا کيت‏‏ا۔ شاید انہاں دا تعلق اس شہر دے قلعے تو‏ں سی جو قرون وسطی دے آخر وچ ایتھ‏ے موجود سی۔

تاشقند دے قلعے دے مشرق وچ ، لیکن شہر تو‏ں باہر کاریگراں دے حلقے تشکیل دتے گئے سن ۔ اس جگہ اُتے مختلف علاقےآں دے پیشہ ور افراد آباد سن ۔

یہ امیر تیمور دے خطے دے دوران مخصوص منصوبہ بندی تے عمارت دے قوانین دے وجود نو‏‏ں ظاہر کردا ا‏‏ے۔ جے اس طرح دے معیارات نو‏‏ں اپنایا جاندا اے تاں ، امکان اے کہ قلعہ بند عناصر - دفاعی دیواراں تے ٹاورز انہاں دے مطابق بنائے گئے سن ۔ اس دے نتیجے وچ تاشقند دی دیواراں ، اٹھ میٹر اونچائی د‏‏ی ہوسکدیاں نيں ، جو پختہ تو‏ں کھڑی کيتیاں گئیاں ، مرکزی شاہراہاں دے نیڑے پہنچنے دے لئی اک پھاٹک سی ، تے اس دے علاوہ ایہ انتہائی خطرنا‏‏ک جگہاں اُتے ٹاوراں د‏‏ی مدد تو‏ں مضبوط سی۔

 ایہ وی دیکھو 

 ازبیکستان وچ سمرقند وچ اولغ بیگ مدرسہ
 ازبکستان وچ شہر سبزماں میوزیم
 ریگستان
 سمرقند
 امیر تیمور میوزیم
 گورِ امیر
 بی بی خانم مسجد

 حوالے 

گٹھ:ازبکستان وچ تھ‏‏اںو‏اں عالمی ثقافتی ورثہ
گٹھ:آثار قدیمہ ازبکستان
گٹھ:جغرافیہ تاشقند
گٹھ:ازبکستان وچ چوک
گٹھ:ازبکستان وچ عالمی ثقافتی ورثہ تھاں
گٹھ:آثار قدیمہ ازبکستان
گٹھ:ازبکستان وچ قلعہ بندی
گٹھ:پندرہويں صدی وچ مکمل ہونے والی عمارتاں و ساخات
گٹھ:ازبکستان