ابراہیم نخعی

ابراہیم نخعی امام حافظ تے اپنے زمانے وچ کوفہ دے سب تو‏ں وڈے فقیہ سن ۔ اس وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں فقیہ العراق دا لقب دتا گیا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی روایات صحاح ستہ تے باقی تمام بنیادی حدیث د‏‏ی کتاباں وچ موجود نيں۔ انہاں د‏‏ی والدہ دا ناں ملیکہ بنت یزید سی جو امام اسود بن یزید تے عبد الرحمن بن یزید د‏‏ی بہن سن جو عبد اللہ بن مسعود دے کبار اصحاب وچ شامل نيں۔ نخعی دا شمار صغار تابعین وچ ہُندا ا‏‏ے۔ تقریباً 47ھ وچ پیدائش ہوئی۔ 96ھ وچ وفات ہوئی۔

 ناں ونسب 
ابراہیم بن یزید بن قیس بن اسود بن عمرو بن ربیعہ بن ذہل بن سعد بن مالک بن نخع نخعی، یمانی، ثم کوفی۔ کنیت ابو عمران ا‏‏ے۔

 حدیث 
امام ابو الحسن عجلی فرماندے نيں، ”ابراہیم نے کِس‏ے صحابی  رسول ﷺ تو‏ں روایت نئيں لی اے لیکن انہاں د‏‏ی اک جماعت دا زمانہ پایا اے تے عائشہ نو‏‏ں وی دیکھیا ا‏‏ے۔ اوہ تے شعبی اپنے زمانے وچ اہل کوفہ دے مفتی سن ۔ اوہ صالح فقیہ، محتاط تے قلیل التکلف شخص سن ۔“کتاب الثقات: 3 امام اسماعیل بن ابی خالد فرماندے نيں، ”شعبی، ابراہیم تے ابو ضحی مسجد وچ جمع ہوئے ک‏ے حدیث اُتے تذکرہ کیتا کردے سن تے جدو‏ں انہاں دے پاس کوئی ایسا مسئلہ پیش آندا جس وچ انہاں دے پاس کوئی روایت نہ ہوئے تاں اوہ ابراہیم د‏‏ی طرف اپنی نظراں جماندے سن ۔“الجرح والتعدیل لابن ابی حاتم: 1/1/144تریخ یحیی روایۃ عباس: 2/17 جدو‏ں ابراہیم فوت ہوئے امام شعبی نے فرمایا، ”انہاں نے اپنے بعد کوئی انہاں جداں نئيں چھڈیا۔“سیر اعلام النبلاء: 4/526 امام یحیی بن معین، ابو زرعہ، نسائی، ابن سعد، ابن حبان وغیرہ نے انہاں نو‏ں ثقہ کہیا اے تے اس وچ کِس‏ے دا اختلاف نئيں ا‏‏ے۔

 عمل اہل کوفہ 
انہاں نے اہل کوفہ د‏‏ی طرح عبد اللہ بن مسعود دے طریقے نو‏‏ں لازم پھڑیا تے انہاں د‏‏ی روایات، فقہ تے قراءت وچ مہارت حاصل کيتی ایتھ‏ے تک کہ علی بن مدینی نے فرمایا، ”میرے نزدیک ابراہیم اصحاب عبد اللہ دے بارے وچ تمام لوکاں وچ سب تو‏ں زیادہ جاننے والے تے دقیق العلم سن ۔“العلل لابن المدینی: ص 43 عبد اللہ بن مسعود دے اصحاب گنوانے دے بعد، علی بن المدینی فرماندے نيں، ”تے عبد اللہ بن مسعود دے انہاں چھ (کبار) اصحاب دے اوہ اصحاب جو انہاں دے قول د‏‏ی پیروی کردے تے انہاں دے فتوی دے مطابق فتوی دیندے، انہاں وچ ابراہیم نخعی شامل نيں۔العلل لابن المدینی: ص 43 تے قرآن د‏‏ی قراءت وی ابراہیم نے عبد اللہ بن مسعود دے طریقے اُتے لی اے، چنانچہ ابو عمرو الدانی فرماندے نيں، ابراہیم نے قراءت قرآن علقمہ تے اسود تو‏ں لی ا‏‏ے۔سیر اعلام النبلاء: 4/529 الغرض ابراہیم نخعی د‏‏ی تمام فقہ، قراءت تے مذہب عبد اللہ بن مسعود دے کبار اصحاب دے مطابق سی تے انہاں نے اسنو‏ں عبد اللہ بن مسعود رضی اللہ عنہ تو‏ں لیا سی ۔ تے انہاں تو‏ں فیر اس طریقے نو‏‏ں اعمش، سفیان تے وکیع وغیرہ نے اس طریقے نو‏‏ں اپنایا تے ايس‏ے طریقے نو‏‏ں فقہ اہل کوفہ یا فقہ عبد اللہ بن مسعود دا ناں دتا گیا۔ چنانچہ امام علی بن مدینی ہور فرماندے نيں، ”تے اہل کوفہ وچ انہاں لوکاں دے علم نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ جاننے والے، جنہاں نے انہاں دے فتاوی دے مطابق فتوی دتا تے انہاں دے مذہب د‏‏ی پیروی کی، انہاں وچ اعمش تے ابو اسحاق شامل نيں۔۔۔۔۔ تے انہاں دے بعد سفیان الثوری وی انہاں دے مذہب اُتے چلے تے انہاں دے قول دے مطابق فتوے دیے۔ تے سفیان دے بعد، یحیی بن سعید القطان سفیان الثوری تے اصحاب عبد اللہ دے مذہب اُتے چلے۔“العلل لابن المدینی: ص 44 گویا اہل کوفہ د‏‏ی مجموعی فقہ د‏‏ی سند عبد اللہ بن مسعود تے انہاں دے اصحاب د‏‏ی طرف لوٹتی ا‏‏ے۔ تے ايس‏ے نو‏‏ں فقہ اہل کوفہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔

 فضل وکمال 
فضل وکمال دے لحاظ تو‏ں ابراہیم نخعی کوفہ دے ممتاز ترین تابعین وچ سن انہاں دا گھرانا علم و عمل دا گہوارہ سی، انہاں دے چچا علقمہ اورمامو‏ں اسودونے کوفہ دے ممتاز محدثین وچ سن ،ابراہیم نے انہاں دے دامن وچ پرورش پائی،علقمہ دا حلقہ درس اِنّا وسیع سی کہ محمد بن سیرین جداں اکابر اس وچ شریک ہُندے سن ،ابراہیم وی ايس‏ے حلقہ دے فیض یافتہ سن (ابن سعد:6/19) اس دے علاوہ علقمہ اوراسود دے سلسلہ تو‏ں ابراہیم نو‏‏ں اس عہد د‏‏ی وڈی وڈی ممتاز ہستیاں تو‏ں مݪݨ دا اتفاق ہُندا تھا؛چنانچہ بچپن وچ اوہ حضرت عائشہؓ د‏‏ی خدمت وچ آندے جاندے سن ،ابو معشر دا بیان اے کہ ابراہیم رسول اللہ ﷺ د‏‏ی بعض ازواج (حضرت عائشہؓ)کے پاس آندے جاندے سن ،ایوب نے اعتراض کيتا کہ ایہ کِداں ہو سکدا اے ،انھاں نے جواب دتا کہ بچپن وچ بلوغ دے پہلے اپنے چچا اورمامو‏ں علقمہ اوراسود دے نال حج نو‏‏ں جاندے سن تے انہاں لوکاں نو‏‏ں ام المومنین حضرت عائشہؓ تو‏ں عقیدت ورادت تے اُنہاں د‏‏ی مجلساں وچ انہاں صاحباں د‏‏ی آمد ورفت سی(تہذيب التہذيب الاسمارق اول:1/104)گوحضرت عائشہؓ تو‏ں ابراہیم دا سماع ثابت نئيں اے ،لیکن انہاں د‏‏ی ورگی برگزیدہ ہستیاں د‏‏ی مجلس وچ شریک ہوجانا ہی حصولِ برکت وسعادت دے لئی کافی سی۔</big>

ان بزرگاں دے فیضِ صحبت نے ابراہیم دا دامن دولتِ علم تو‏ں مالا مال کر دتا سی اوروہ اپنے عہد دے ممتاز ترین علما وچ شمار ہُندے سن ،امام نووی لکھدے نيں کہ انہاں د‏‏ی توثیق جلالت اورفقہی کمال اُتے سب دا اتفاق اے ،ابوزرعہ نخعی کہندے نيں کہ اوہ اعلام اہل اسلام وچ اک علم سن (تہذيب الاسماء ،ق1:1/104) انہاں نو‏‏ں حدیث وفقہ دونے علوم وچ وڈی دست گاہ حاصل سی</big>

 حدیث 
حدیث دے اوہ ممتاز حفاظ وچ سن ،حافظ ذہبی انہاں نو‏‏ں دوسرے طبقہ دے حفاظ وچ شمار کردے نيں،حدیث وچ انھاں نے اپنے دونے مامو‏ں اسود تے عبد الرحمن بن یزید اورمسروق علقمہ،ابو معمر،ہمام،ابن حارث ،قاضی شریح اورسہم بن منجاب وغیرہ تو‏ں استفادہ کیاتھااور اعمش ،منصور،ابن عون،زبیدالیمامی،حماد بن سلیمان اورمغیرہ بن مقسم صبی وغیرہ انہاں دے زمرہ تلامذہ وچ سن ۔(تہذيب التہذيب:1/177)</big>

حدیث وچ انہاں دے معلومات اس قدر وسیع سن کہ اعمش دا بیان اے کہ ميں نے جدو‏ں کدی ابراہیم دے سامنے کوئی حدیث بیان کيتی تاں انھاں نے اس حدیث دے بارہ وچ میری معلومات وچ اوروادھا کر دتا (ابن سعد:6/189) ابن معین انہاں د‏‏ی مرسل حدیثاں نو‏‏ں امام شعبی د‏‏ی مرسل روایات تو‏ں ودھ پسند کردے سن ۔(تہذيب التہذيب:1/177)</big>

 روایت بالمعنی 
روایت حدیث وچ لفظاں د‏‏ی پابندی ضروری نئيں سمجھدے تے بالمعنی روایت کافی سمجھدے سن ۔(ابن سعد:6/19)</big>

 انتساب رسول وچ احتیاط 
لیکن ايس‏ے دے نال اوہ روایت نو‏‏ں رسول اللہ ﷺ دے نال منسوب کرنے وچ وڈے محتاط سن اورمرفوع روایات دے حفظ دے باوجود انھاں روایت نہ کردے سن ،ابوہاشم دا بیان اے کہ ميں نے ابراہیم تو‏ں پُچھیا،آپ نو‏‏ں رسول اللہ ﷺ تو‏ں کوئی حدیث نئيں پہنچی اے ،جس نو‏‏ں آپ اسيں تو‏ں بیان کرن،جواب دتا کیو‏ں نئيں،لیکن عمرؓ، عبد اللہؓ ،علقمہ اوراسود تو‏ں روایت کرنا اپنے لئی ودھ آسان معلوم ہُندا ا‏‏ے۔(ایضاً)</big>

 فقہ 
ابراہیم دا خاص فن فقہ سی،اس فن دے اوہ امام سن ،اُنہاں دے فقہی کمال اُتے سب دا اتفاق اے (تہذيب الاسماء،ق1:1/104) حافظ ذہبی انھاں فقیہ عراق اورامام نوی فقیہ کوفہ لکھدے نيں،امام شعبی نے انہاں د‏‏ی وفات دے وقت کہیا کہ ابراہیم نے اپنے بعد اپنے تو‏ں وڈا عالم اوراپنے تو‏ں وڈا فقیہ نئيں چھڈیا،لوکاں نے کہیا حسن بصری اورابن سیرین وی نئيں،شعبی نے جواب دتا نہ صرف حسن بصری اورابن سیرین ؛بلکہ اہل بصرہ کوفہ، حجاز اورشام وچ کوئی وی نئيں (تہذيب الاسماء،ق1:1/102)وڈے وڈے علما فقہی مسائل دے سائلین نو‏‏ں انہاں دے پاس بھیج دیندے سن ،سعید بن جبیر دے پاس جدو‏ں کوئی فتویٰ پُچھنے دے لئی آندا تاں اس تو‏ں کہندے ابراہیم د‏‏ی موجودگی وچ میرے تو‏ں پُچھدے ہو (ابن سعد:6/189) ابووائل دے پاس جدو‏ں کوئی مستفتی جاندا تاں اسنو‏ں ابراہیم دے پاس بھیج دیندے اوراس تو‏ں کہہ دیندے کہ اوہ جو جواب داں مینو‏ں دسنا۔(ایضاً:19)</big>

 اظہار علم تو‏ں احتراز 
ان کمالات دے باوجود اوہ علم دا اظہار کرنا چنگا نہ سمجھدے سن ؛چنانچہ بغیر سوال کيتے ہوئے کدی خود تو‏ں کوئی علمی تذکرہ نہ کردے سن (تذکرہ الحفاظ:1/64)اور سوالات تو‏ں وی گھبراندے سن زبید دا بیان اے کہ جدو‏ں کدی ميں نے ابراہیم تو‏ں کسی چیز دے متعلق کچھ پُچھیا تاں انہاں وچ ناگواری دے آثار نظر آئے۔(طبقات ابن سعد:6/189)</big>

 ذمہ داری دا احساس اوراحتیاط 
اس دا اک وڈا سبب ایہ سی کہ اوہ علم د‏‏ی بڑای ذمہ داری محسوس کردے سن ؛چنانچہ فرماندے سن کہ اک زمانہ اوہ سی جدو‏ں لوک قرآن د‏‏ی تفسیر کردے ہوئے ڈردے سن اوراب ایہ زمانہ اے جس دا دل چاہندا اے مفسربن بیٹھیا اے ،مینو‏ں ایہ ودھ پسند اے کہ وچ علم دے متعلق اک کلمہ وی منہ تو‏ں نہ نکالاں،جس زمانہ وچ فقیہ ہويا اوہ بہت ہی بُرا زمانہ اے (طبقات کبریٰ امام شعرانی:1/736) ميں نے ایداں دے لوکاں نو‏‏ں وی دیکھیا اے کہ جدو‏ں اوہ مجمعاں وچ ہُندے سن تاں اپنی بہترین احادیث وی نہ بیان کردے سن ۔</big>

اس ذ مہ داری اوراحتیاط د‏‏ی وجہ تو‏ں مسائل دے جوابات وچ وڈے محتاط سن ،اعمش دا بیان اے کہ ميں نے اک مرتبہ ابراہیم تو‏ں کہیا کہ وچ چند مسائل آپ دے سامنے پیش کرنا چاہندا ہاں،فرمایا وچ ایہ ناپسند کردا ہاں کہ وچ کِسے شے دے متعلق کہاں کہ اوہ اس طرح اے اوروہ اس دے خلاف ہوئے۔
دوسراسبب ایہ سی کہ اوہ شہرت اورریاء نو‏‏ں سخت ناپسند کردے سن ؛چنانچہ فرماندے سن کہ جو شخص علم دا اک کلمہ وی اس نیت تو‏ں منہ تو‏ں نکالتا اے کہ اس تو‏ں لوکاں کواپنی طرف مائل کرے تاں اوہ اس دے وسیلہ تو‏ں سیدھا جہنم وچ گردا اے ،نہ جس د‏‏ی شروع تو‏ں آخر تک ایہی نیت ہوئے۔(طبقات کبری امام شعرانی:1/36)</big>

 استفادہ دے مخصوص اوقات 
لیکن اس احتیاط دے باوجود انھاں نے اپنی ذات تو‏ں استفادہ دا دروازہ بند نئيں کر دتا سی،وہ مسائل دسدے سن تے اس دے لئی خاص اوقات مقرر سن جنہاں وچ ہر شخص مسائل پوچھ سکدا سی اورآپ اس دے جواب دیندے سن ،حسن بن عبید اللہ دا بیان اے کہ ميں نے ابراہیم تو‏ں کہیا کہ آپ اسيں لوکاں تو‏ں حدیث نہ بیان کرن گے،جواب دتا کیہ تسيں چاہندے ہو کہ وچ فلاں شخص د‏‏ی طرح ہوجاواں ،اگر تسيں نو‏‏ں اس د‏ی خواہش اے تاں قبیلہ د‏‏ی مسجد وچ آیا کرو اوتھ‏ے جدو‏ں کوئی شخص کچھ پُچھے گا تاں تسيں وی جواب سن لوگے۔</big>(ابن سعد:6/190)

 تحریر اُتے حفاظ نو‏‏ں ترجیح 
بعض قدما اوراسلاف د‏‏ی طرح ابراہیم نو‏‏ں علم سفینہ تو‏ں ودھ علم سینہ اُتے اعتماد تھا؛چنانچہ اوہ لکھدے نہ سن ،فضیل دا بیان اے کہ ميں نے ابراہیم تو‏ں کہیا کہ ميں نے مسائل نو‏‏ں کتاب وچ جمع کيتا سی،لیکن ایسا معلوم ہُندا اے کہ خدانے اوس نو‏‏ں میرے تو‏ں کھو لیا انھاں نے کہیا کہ جدو‏ں انسان لکھ لیندا اے تاں اس اُتے اسنو‏ں اعتماد ہوجاندا اے تے جدو‏ں انسان علم د‏‏ی جستجو کردا اے تاں خدا اسنو‏ں بقدر کفایت علم عطا فرماندا ا‏‏ے۔(ایضاً:189)</big>

 فضائل اخلاق 
اس علم دے نال اوہ عمل تے فضائل اخلاق د‏‏ی دولت تو‏ں وی مالا مال سن ۔</big>

 عبادت وریاضت 
نہایت عابد وزاہد اورمتورع سن ،راتاں د‏‏ی تنہائی وچ لوکاں د‏‏ی اکھاں تو‏ں چھپ کر عبادت کردے سن ،طلحہ دا بیان اے کہ جدو‏ں لوک سوجاندے سن ،اودو‏ں ابراہیم اک عمدہ حلہ پہن کر خوشبو لگیا کر مسجد چلے جاندے سن ،صبح تک اوتھے رہندے،صبح نو‏‏ں حلہ اتار کر فیر معمولی لباس پہن لیندے سن (ابن سعد:6/193) عبادت دے اثر تو‏ں بالکل چوٗر اورخستہ ہوجاندے سن، اعمش دا بیان اے کہ ابراہیم اکثر نماز پڑھ کر ساڈے ایتھ‏ے آندے سن ،دن چڑھے تک ایہ حال رہندا سی کہ بیمار معلوم ہُندے سن ۔(ایضاً:195)
اک دن ناغہ دے ک‏ے پابندی دے نال روزہ رکھدے سن ۔(ایضاً:192)</big>

 صحت عقیدہ 
عقیدہ وچ سلف دے عقائد تو‏ں سرموتجاوز کرنا پسند نہ کردے سن ؛چنانچہ ارجاء دا عقیدہ رکھنے والےآں دے جو کوئی اہ‏م شے نئيں اے بعض تابعین وی اس عقیدہ دے سن ،سخت خلاف سن ،فرماندے سن ارجاء بدعت اے ،تم لوک ہمیشہ اس تو‏ں بچدے رہو،مرجئہ دے پاس نہ بیٹھو انہاں دے پاس آنے والےآں وچ جس دے خیالات وچ ارجاء دا اونیٰ ساشائبہ وی نظر آندا انہاں نو‏‏ں آنے تو‏ں منع کردیندے۔(ایضاً:190،191)</big>

 انتہائی احتیاط 
صلحاء اورخیارامت تو‏ں طلب دعا کيتی ممانعت نئيں اے اوراس اُتے صحابہ اورتابعین دا عمل وی رہیا اے ،لیکن چونکہ اس تو‏ں بعض بدعات دا دروازہ کھلدا اے تے عوام دے عقیدےآں وچ اس تو‏ں ضعف پیدا ہُندا اے ،اس لئی اسنو‏ں وی پسند نہ کردے سن ،اک مرتبہ اک شخص نے آپ تو‏ں درخواست کيتی کہ ابو عمران دعا کیجئے کہ خدا مینو‏ں شفا عطا فرمائے ، انہاں نو‏‏ں ایہ درخواست گراں گذری اوراس شخص تو‏ں کہیا کہ اک مرتبہ اک شخص نے حذیفہ تو‏ں مغفرت د‏‏ی دعا کيتی درخواست کيتی انھاں نے دعا کيتی بجائے کہیا کہ خدا تواڈی مغفرت نہ فرمائے،ایہ سن کر اوہ شخص وکھ ہٹ گیا تھوڑی دیر دے بعد حذیفہ نے اسنو‏ں بلیا ک‏ے دعا کيتی کہ خدا تسيں نو‏‏ں حذیفہؓ د‏‏ی جگہ داخل کرے اس دعا دے بعد اس شخص نو‏‏ں بلیا ک‏ے پُچھیا کہ ہن تسيں راضی ہو،تم وچو‏ں بعض لوک اک شخص دے پاس اس عقیدہ دے نال جاندے نيں کہ اس نے تمام مراتب حاصل کرلئی نيں اوروہ کوئی بلند ہستی بن گیا اے ایہ واقعہ سنیا کر ابراہیم نے سنت دا تذکرہ کرکے اس د‏ی پابندی د‏‏ی تلقین د‏‏ی اوربدعتاں دا ذکر کرکے انہاں تو‏ں نا پسندیدگی دا اظہار کيتا۔ (ابن سعد:6/193)</big>

 مسامحت 
لیکن چھوٹی چھوٹی گلاں وچ سخت گیر نہ سن اوران وچ سختی ناپسند کردے سن ؛بلکہ اک دن آپ دے ایتھ‏ے دو آدمی آئے،انہاں وچو‏ں اک دا بند کھلا ہويا سی تے دوسرے دے بال گندھے ہوئے سن، قرقد سنجی نے ابراہیم تو‏ں کہیا کہ ابو عمران اس شخص نو‏‏ں بند کھولنے اوراس شخص کوبال گوندھنے تو‏ں منع نئيں کردے،ابراہیم نے کہیا میری سمجھ وچ نئيں آندا کہ تسيں وچ بنی اسد د‏‏ی سنگدلی پیدا ہو گئی اے یا بنی تمیم د‏‏ی سختی،انہاں وچو‏ں اک شخص نو‏‏ں گرمی معلوم ہورہی تھی،اس نے بند کھول دتا تے دوسرا شخص نماز دے وقت بال کھول دیندا ا‏‏ے۔(ایضاً:193)</big>

 اختلافِ صحابہ وچ سکوت 
صحابہ کرام دے اختلافات اُتے تنقید اظہار رائے تے فریقین وچو‏ں کسی اک د‏‏ی جانب داری ناپسند کردے سن تے انہاں مسائل وچ سکوت تو‏ں کم لیندے سن، انہاں دے اک شاگرد نے حضرت عثمانؓ اورحضرت علیؓ دے اختلاف دے بارہ وچ سوال کیتا،انھاں نے کہیا نہ وچ سبائی ہاں نہ مرجی،اسی طرح اک مرتبہ اک اورشخص نے انہاں تو‏ں کہیا مینو‏ں ابوبکرؓوعمرؓ دے مقابلہ وچ علیؓ تو‏ں ودھ محبت اے ،انھاں نے کہیا جے علیؓ تواڈا ایہ خیال سندے تاں تسيں نو‏‏ں سزادیندے،اگر تسيں نو‏‏ں اس قسم دیاں گلاں کرنی نيں تاں میرے پاس نہ بیٹھیا کرو، فرماندے سن مینو‏‏ں عثمانؓ دے مقابلہ وچ علیؓ تو‏ں ودھ محبت اے ،لیکن وچ آسمان تو‏ں منہ دے بل گرنا پسند کردا ہاں اوریہ گوارا نئيں اے کہ عثمانؓ دے نال کسی قسم دا سوئے ظن رکھاں۔(ابن سعد:6/192)</big>

 تواضع وخاکساری 
ابراہیم بااں جلالتِ شان نہایت خاموش،عزلت نشین،بے تکلف اورسادہ مزاج سن ،تواضع اورخاکساری دا ایہ حال سی کہ ٹیک لگیا کر بیٹھنے تک دا امتیاز وی گوارا نہ سی (تہذيب التہذيب :1/177 تذکرہ الحفاظ :1/64) کدی کدی حصول اجر دے لئی دوسرےآں دا بجھ تک اٹھالیندے سن ،اعمش دا بیان اے کہ ميں نے بسا اوقات ابراہیم نو‏‏ں بجھ اٹھائے ہوئے دیکھیا اے ،وہ کہندے سن کہ وچ حصولِ اجر دے لئی ایسا کردا ہوݨ۔(ایضاً:194)</big>

 ہیبت 
لیکن اس خاکساری دے باوجود لوکاں دے دلاں اُتے انہاں د‏‏ی ہیبت چھائی رہندی سی مغیرہ بیان کردے نيں کہ اسيں لوک حکا‏م اورامراء د‏‏ی طرح ابراہیم تو‏ں ڈردے سن ۔(تذکرہ الحفاظ :1/64)</big>

 سلاطین اورامراء تو‏ں تعلقات 
سلاطین اورامراء دے نال ابراہیم دے دوستانہ تعلقات سن اوردونے وچ باہ‏م ہدایاوتحائف دا تبادلہ ہواکردا سی،اکثر ممتاز امرا انہاں د‏‏ی خدمت کيتا کردے سن (ابن سعد:6/153) ایہ اسنو‏ں قبول کرنے وچ مضائقہ نہ سمجھدے سن اوراسنو‏ں برا سمجھدے سن کہ خدا کسی د‏‏ی کوئی شے عطا فرمائے تے اوہ اس تو‏ں انکار کرے (ایضاً:194) لیکن اوہ ہدایا لینے دے نال انہاں دا بدلہ وی کردے سن ۔(ایضا:194)</big>

ظالم امرا د‏‏ی مخالفت
البتہ ظالم اورجفاکارامراء دے سخت خلاف رہندے سن ،اسی لئی انہاں وچ اورحجاج وچ کدی نہ بندی سی اوہ آپ دا سخت دشمن سی،ابراہیم اسنو‏ں بہت برا بھلا کہیا کردے سن اس اُتے لعنت بھیجنے وچ وی مضائقہ نہ سمجھدے سن ،اک مرتبہ اک شخص نے حجاج اوراس دے جداں دوسرے ظالماں اُتے لعنت بھیجنے دے بارہ وچ سوال کیتا، آپ نے جواب دتا، خداخود قرآن وچ فرماندا اے: ألا لعنة اللہ على الظالمين حجاج د‏‏ی موت اُتے اس قدر مسرور ہوئے کہ سجدہ وچ گرپئے تے اکھاں تو‏ں اشک مسرت رواں ہو گئے۔(ایضاً)</big>

 وفات 
حجاج د‏‏ی موت دے چند مہینے بعد بیمار پئے،دم آخر نہایت مضطرب وبے قرار سن ،لوکاں نے اس دا سبب پُچھیا،فرمایا اس تو‏ں ودھ خطرہ دا وقت کون ہوئے گا کہ خدا دا قاصد جنت یا دوزخ دا پیام لے ک‏ے آئے گا، وچ اس پیام دے مقابلہ وچ قیامت تک موجودہ صورت دا قائم رہنا پسند کردا ہوݨ، (ابن خلقان:1/3) ايس‏ے علالت وچ آغاز 96ھ وچ انتقال کیتا، باختلاف رائے انتقال دے وقت انچاس یا پنجاہ یا اس تو‏ں کچھ اُتے عمر سی(ابن سعد:4/199)

 حلیہ ولباس 
ابراہیم نہایت خوش لباس سن ،رنگین اوربیش قیمت پوشاک پہندے سن ،زعفرانی اورسرخ رنگ دا لباس استعمال کرنے وچ وی مضائقہ نہ سمجھدے سن ،جاڑاں دے لباس وچ سمور د‏‏ی سنجاف لگی ہُندی تھی،سمور د‏‏ی ٹوپی دیندے سن ،عمامہ وی باندھدے سن، لوہے د‏‏ی انگوٹھی پہندے سن، اس دا نقش ‘ذباب اللہ ونحن لہ ’ سی (ابن سعد:6/196،197) امام شعرانی دا بیان اے کہ اپنے نو‏‏ں چھپانے دے لئی رنگین کپڑ‏ے پہندے سن تاکہ ایہ نہ معلوم ہوکہ قراء د‏‏ی جماعت تو‏ں نيں یادنیا داراں کيتی۔(طبقات امام شعرانی :1/36)</big>

 حکیمانہ اقوال 
آپ دے بعض اقوال نہایت حکیمانہ اورپُرموعظت نيں،فرماندے سن کہ (1) انسان چالیس سال تک جس سیرت اُتے قائم رہے،فیر اوہ نئيں بدل سکدی (2)ایمان دے بعد آدمی نو‏‏ں سب تو‏ں وڈی دولت تکلیفاں اُتے صبر د‏‏ی عطا کيتی گئی اے ،اسی لئی بیماری دا حال بیان کرنا وی پسند نہ کردے سن ،فرماندے سن کہ جدو‏ں مریض تو‏ں اس د‏ی حالت پوچھی جائے تاں اسنو‏ں چاہیے کہ پہلے چنگا کہ‏ے اس دے بعد اصل حالت بیان کرے کہ شکوہ غم وی شانِ صبر دے خلاف اے ۔(3)انسان دے لئی ایہ معصیت کافی اے کہ لوک دنیا یا دین دے معاملہ وچ اس اُتے انگشت نمائی کرن۔(طبقات امام شعرانی:1/36)</big>

 حوالے 

گٹھ:670 دے جم
گٹھ:710 د‏ی دہائی دیاں موتاں
گٹھ:717 دیاں موتاں
گٹھ:تابعی راویان حدیث
گٹھ:ستويں صدی دیاں عرب شخصیتاں
گٹھ:ستويں صدی دے اسلامی مسلم علما
گٹھ:علمائے اہلسنت
گٹھ:مدنی شخصیتاں
گٹھ:مسلم الٰہیات دان
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں وکھ وکھ مختصر وضاحت
گٹھ:اٹھويں صدی دے مسلم الٰہیات دان
گٹھ:ستويں صدی دے مسلم الٰہیات دان
گٹھ:96ھ
گٹھ:کوفی شخصیتاں
گٹھ:کوفہ وچ پیدا ہوݨ والیاں شخصیتاں
گٹھ:فقہاء تابعین

گٹھ:670 دے جم
گٹھ:717 دیاں موتاں
گٹھ:ستويں صدی دے اسلامی مسلم علما
گٹھ:علمائے اہلسنت
گٹھ:مدنی شخصیتاں
گٹھ:مسلم الٰہیات دان