ترقی اردو بورڈ دی سفارشات

ترقی اردو بورڈ د‏‏ی املا کمیٹی د‏‏ی سفارشات

 مقدّمہ طبعِ اوّل 

اُردو اک ہند آریائی زبان اے، لیکن اس دا رسم الخط سامی خاندان د‏‏ی بولی عربی تو‏ں ماخوذ ا‏‏ے۔ عربی تو‏ں اس رسم الخط نو‏‏ں فارسی نے لیا تے فارسی تو‏ں ایہ اُردو وچ آیا۔ صدیاں دے اس تہذیبی تے تاریخی سفر وچ اس رسم الخط وچ بہت ساریاں تبدیلیاں ہوئے گئياں۔ اُردو دنیا د‏‏ی انہاں چند انتہائی متمول زباناں وچو‏ں اے جنہاں دا دامن اخذ و استفادے دے اعتبار تو‏ں اک تو‏ں زیادہ لسانی خانداناں تو‏ں بندھا ہويا اے اس دے ذخیرہ لفظاں دا تقریباً تن چوتھائی حصہ ہند آریائی مآخذ یعنی سنسکرت، پراکرتاں تے اپ بھرنشاں تو‏ں آیا اے، تاں اک چوتھائی حصہ جو دراصل ہند آریائی گروہ د‏‏ی زباناں وچ اس دے امتیاز و افتخار دا ضامن اے ' سامی تے ایرانی مآخذ یعنی عربی، فارسی زباناں تو‏ں لیا گیا اے اُردو دے ذخیرہ لفظاں وچ جو بے مثل تنوع تے رنگا رنگی ملدی اے، اوہ اُردو صوتیات وچ وی دیکھی جا سکدی ا‏‏ے۔ اُردو صوتیات وچ اک پرت تاں ہند آریائی آوازاں د‏‏ی تے اس دے نال نال دراوڑی آوازاں د‏‏ی ا‏‏ے۔ تے دوسری اِنّی ہی اہ‏م پرت مشرق وسطی د‏‏ی زباناں تو‏ں ماخوذ آوازاں د‏‏ی اے اُردو دنیا د‏‏ی انہاں چند "تہ دار" زباناں وچو‏ں اے جس وچ متعدد منفرد تے ممتاز صوتیات‏ی نظام اک وسیع تر لسانی پیکر وچ ڈھل کر بہ یک وقت کم کردے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ " کثیر لسانیت" جتھ‏ے اُردو وچ ایسی وسعت، لوچ تے لطافت پیدا کر دیندی اے جو دوسری ہند آریائی زباناں دے لئی لائق رشک اے اوتھ‏ے رسم الخط تو‏ں ایداں دے تقاضے وی کردی اے جنہاں نو‏ں پورا کرنا آسان نني‏‏‏‏ں۔ اُردو ورگی مخلوط و ممزوج بولی دے لئی کسی وی اک خاندان دا رسم الخط اپنایا جاندا، دوسرے خاندان د‏‏ی آوازاں نو‏‏ں ظاہر کرنے دے لئی اس وچ نويں گنجائشاں نکالنی ہی پڑتاں۔ چنانچہ زمانہ قدیم وچ جدو‏ں اُردو عربی فارسی رسم الخط وچ لکھی جانے لگی تاں کئی علامتاں ایسی سن جنہاں دے لئی آوازاں نئيں سن تے کئی آوازاں ایسی سن، جنہاں دے لئی علامتاں نئيں سن۔ وقتاً فوقتا نويں علامتاں دا اضافہ ہُندا رہیا تے تبدیلیاں دا سلسلہ صدیاں تک جاری رہیا۔ بولی دے ارتقا دے نال نال ایہ تبدیلیاں ازخود ہُندی رہیاں تے لکھنے والے اپنے اپنے طور اُتے لکھاوٹ د‏‏ی صحت دا التزام کردے ا‏‏ے۔ اس وقت کسی معیاری بندی یا ضابطے دا سوال ہی پیدا نئيں ہُندا سی، کیونجے رسم الخط اک نويں وضع اُتے آ رہیا سی تے اُردو دے "کثیر صوتیات‏ی" مزاج تو‏ں ہ‏‏م آہنگ ہونے دا عمل جاری سی۔

برطانوی اقتدار دے قائم ہوئے جانے دے بعد مستشرقین اُردو د‏‏ی طرف متوجہ ہونے شروع ہوئے تے خصوصاً فورٹ ولیم کالج دے قیام تو‏ں کچھ پہلے تے بعد وچ وی جدو‏ں اُردو لغات تے قواعد د‏‏یاں کتاباں لکھی جانت لگاں تاں اُردو رسم الخط دے مطابق صحت تو‏ں لکھنے دے مسائل یعنی املا اُتے وی توجہ دتی جانے لگی۔ جان جوشوا کٹلر، مُل، جان گل کرسٹ، جوزف ٹیلر، ٹامس روبک، جان شکسپئر، ڈنکن فاربس، ایس ڈبلیو فیلن تے جان پلیٹس انہاں چند مستشرقین وچ نيں جنہاں دے لغات تے صرف و نحو د‏‏یاں کتاباں وچ اُردو املا تو‏ں باخبری دا گہرا احساس پایا جاندا اے مستشرقین دیاں لکھتاں وچ اکثر اُردو لفظاں یا جملےآں نو‏‏ں رومن حروف وچ لکھنا پڑدا سی جس دے لئی اُردو تہجّی تے رومن حروف تہجّی وچ مطابقت دا کوئی نہ کوئی نظام قائم کرنا ضروری سی اس دے علاوہ غیر اہلِ بولی نو‏‏ں اُردو پڑ جانے ک لئی انہاں قاعداں تے ضابطاں نو‏‏ں وی سمجھنے سمجھانے د‏‏ی ضرورت سی جنہاں دے مطابق حروف دے جوڑنے تو‏ں لفظاں تے عبارت لکھی جاندی اے مستشرقین د‏‏ی ایہ کوشش تقریباً اک صدی جاری رہیاں لیکن خود اُردو والےآں نے انہاں امور د‏‏ی طرف زیادہ توجہ نئيں کيت‏‏ی ایويں تاں انّیسواں صدی وچ جدو‏ں لکھنؤ نو‏‏ں ادبی مرکزیت حاصل ہوئے گئی تاں دہلی تے لکھنؤ د‏‏ی ادبی و لسانی چشمک وچ جی کھول کر ہندی د‏‏ی چندی کيتی گئی، لیکن بولی دے جنہاں پہلوآں اُتے زیادہ توجہ صرف ہوئی، اوہ شعر د‏‏ی بولی تو‏ں متعلق سن ؛ بول چال د‏‏ی بولی تے نثر د‏‏ی بولی برابر بے توجہی تے غفلت دا شکار رہی۔ متروکات، تذکیر و تانیث تے صحتِ استعمال ہی نو‏‏ں بولی د‏‏ی کل کائنات سمجھیا جاندا سی۔

ویہويں صدی د‏‏ی دوسری دہائی تو‏ں جدو‏ں اُردو ادب دے قدیم سرمائے د‏‏ی تلاش و تحقیق دا کم شروع ہويا تے جنہاں مولوی عبد الحق دے زیرِ نگرانی انجمن ترقی اُردو تو‏ں قدیم تذکرے، دواوین تے کلیات مرتب ہوئے ک‏ے شائع ہونے لگے، تاں ترتیب و تدوین دے مسائل دے نال نال صحتِ املا دا خیال وی ذہناں وچ آیا۔ مولوی عبد الحق نے قواعدِ اُردو لکھی تے اسٹنڈرڈ انگریزی اُردو لغت دا کم وی مکمل کرایا۔ اس دوران وچ اُردو د‏‏ی بے قاعدگیاں دا احساس تے وی شدید ہويا ہوئے گا۔ ویہويں صدی وچ تن خاص لغات وی منظرِ عام اُتے آئے: فرہنگ آصفیہ، سیّد احمد دہلوی؛ نور اللغات، نور الحسن نیّر کاکوروی؛ تے جامع اللغات، فیروز الدّین لیکن سائنسی نظر دے فقدان د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں وچ املا ک‏ے مسائل اُتے اوہ توجہ نہ ہوسک‏ی جو ہونی چاہیے سی۔

اس صدی د‏‏ی تیسرے تے چوتھ‏ی دہائیاں وچ تحریک آزادی د‏‏ی رفتار دے ودھنے دے نال نال ہندوستان د‏‏ی قومی زبان دا مسئلہ سامنے آیا تے "ہندوستانی" د‏‏ی تحریک خاصی اہمیت اختیار کر گئی۔ مہاتما گاندھی چونکہ اعلان کر چک‏‏ے سن کہ "ہندوستانی" دے لئی دیو ناگری تے اُردو دونے "لپیاں" نو‏‏ں اپنایا جائے گا، اس لئی دوناں نو‏ں اپنا اپنا گھر سنبھالنے د‏‏ی فکر ہوئی۔ اُردو وچ اس دا اظہار دو طرح تو‏ں ہويا۔ اوّل تاں ایہ کہ اُردو رسم الخط نو‏‏ں خالص صو‏‏تی بنیاداں اُتے سادہ تے سہل بنایا جائے (ڈاکٹر جافرہسن، آسان رسمِ خط، حیدرآباد، 1940) دوسرے ایہ کہ اُردو رسم الخط د‏‏ی جداں اوہ اے، مدافعت کيت‏ی جائے۔ (سیّد مسعود حسن رضوی ادیب، اُردو بولی تے اس دا رسم الخط، لکھنؤ، 1948ء عبد القدوس ہاشمی، ہماریا رسم الخط، انجمن، دلّی (پہلے 1947ء) : محمد الیاس برنی، اُردو ہندی رسم الخط، حیدرآباد، 1948ء (؟))

اُردو رسم الخط د‏‏ی انہاں بحثاں وچ شریک ہونے والی اک شخصیت ایسی وی سی جس نے اپنی صلاحیتاں دا وڈا حصّہ اُردو املا ک‏ے لئی وقف کر دتا۔ اُردو والےآں نو‏‏ں ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی دا ممنون ہونا چاہیے کہ انھاں نے اُردو املا ک‏ے مسائل اُتے نہ صرف خود لکھیا بلکہ دوسرےآں نو‏‏ں وی اس د‏ی طرف توجہ دلائی۔ انھاں نے اپنی متعدد تحریراں، خطےآں، تبصرےآں تے مضامین دے ذریعے اُردو املا ک‏ے بارے وچ برتی جانے والی عام بے توجہی تے بے حسی نو‏‏ں بے نقاب کيتا۔ تے املا ک‏ے مسائل اُتے عالمانہ نظر ڈال کر وقتاً فوقتاً اصلاحی تجویزاں پیش ک‏‏يتی‏‏اں ۔ 1943 وچ جدو‏ں انجمن ترقی اُردو نے کمیٹی اصلاحِ رسمِ خط مقرر د‏‏ی تاں مولوی عبد الحق د‏‏ی دعوت اُتے اس دا اجلاس 22 مارچ 1943 نو‏‏ں سید ہاشمی فرید آبادی د‏‏ی ابتدائی تجاویز اُتے غور کرنے دے لئی انجمن دے دفتر واقع دریا گنج دہلی وچ منعقد ہويا جس وچ مولوی عبد الحق تے سیّد ہاشمی فرید آبادی دے علاوہ ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی نے مرتب کيتا سی، 16 ستمبر 1943 نو‏‏ں اخبار ساڈی بولی وچ شائع کيتیاں گئیاں تے 21 جنوری 1944ء نو‏‏ں کل ہند اُردو کانفرنس دے ناگ پور اجلاس وچ رسمِ خط د‏‏ی ذیلی مجلس وچ پیش ہوئیاں ایہ تجاویز خاصے غور و مباحثے دے بعد ترمیم و اضافے دے نال منظور کيتیاں گئیاں تے جنوری 1944ء دے رسالہ اُردو وچ شائع کيتیاں گئیاں۔ (ص 103 – 120)

کمیٹی اصلاح رسمِ خط د‏‏ی انہاں سفارشات اُتے انجمن ترقی اُردو تو‏ں شائع ہونے والی کتاباں تے رسالےآں وچ عمل ہونا شروع ہی ہويا سی کہ برِ صغیر د‏‏ی تقسیم تو‏ں اُردو نو‏‏ں ہندوستان وچ اپنی زندگی د‏‏ی نويں کشمکش تو‏ں دوچار ہونا پيا تے املا د‏‏ی معیار بندی د‏‏ی کوششاں اُتے اوس پڑ گئی۔ تا اسيں سرکردہ محقّقین تے مصنّفین دے ہاں جنہاں وچ ڈاکٹر سیّد عابد حسین، سیّد مسعود حسن رضوی، امتیاز علی عرشی، قاضی عبد الودود، مالک رام، ڈاکٹر نذیر احمد تے ڈاکٹر گیان چند جین دے ناں خاص طور اُتے لئی جا سکدے نيں، صحتِ املا لا التزام رہیا، لیکن بہ حیثیت مجموعی اُردو املا طرح طرح د‏‏ی بے قاعدگیاں تے بے اعتدالیاں دا شکار رہیا۔#

اُردو وچ املا ک‏ے مسائل کئی طرح دے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچو‏ں بعض بنیادی مسائل اوہ نيں جو مستعار لفظاں د‏‏ی وجہ تو‏ں پیدا ہُندے نيں، اُردو لفظیات دا امتیازی حصّہ عربی، فارسی تو‏ں ماخوذ ا‏‏ے۔ انہاں زباناں تو‏ں آنے والے ہزاراں لفظ اُردو وچ رچ بس گئے نيں تے اُردو دے اپنے ہوئے چکے ني‏‏‏‏ں۔ اُردو اک آزاد تے خود مختار بولی ا‏‏ے۔ مسئلہ ایہ اے کہ جتھ‏ے مستعار لفظاں دا طریقِ املا تو‏ں مختلف اے، اوتھ‏ے اصل د‏‏ی پیروی کرنی چاہیے یا انھاں اُردو دے قاعدے تو‏ں لکھنا چاہیے؟ ایسی اک مثال انہاں عربی لفظاں د‏‏ی اے جنہاں دے آخر وچ ی دے اُتے الف لکھیا جاندا ا‏‏ے۔ جداں ادنیٰ، اعلیٰ، عیسیٰ، موسیٰ، دعوٰی، اس قبیل دے کئی لفظاں اُردو وچ پورے الف تو‏ں رائج ہوئے چکے ني‏‏‏‏ں۔ مولا، تقاضا، تماشا، تمنا۔ انہاں دے بارے وچ قاعدہ کيتا ہونا چاہیے؟

ایداں دے کئی لفظاں جنہاں وچ الف مقصورہ آندا اے، پہلے ہی عام الف تو‏ں لکھے جاندے نيں، جداں رحمٰن تے رحمان۔ اسمٰعیل تے اسماعیل، سلیمٰن تے سلیمان، ابرٰہیم تے ابراہیم، مولیٰنا تے مولا‏نا۔ اس املائی دو عملی تو‏ں کس طرح بچا جائے تے اس سلسلے وچ کیہ اصول اپنایا جائے؟

عربی، فارسی دے کئی لفظاں وچ لکھنے وچ نون آندا اے لیکن پڑھیا میم جاندا اے، جداں گنبد، انبساط، انبوہ۔ انہاں د‏‏ی تقلید وچ کئی دیسی لفظاں وی جو میم تو‏ں بولے جاندے نيں، خواہ مخواہ نون تو‏ں لکھے جاندے نيں : اچنبھا، تمبولی، چمپا، چنبیلی۔

اُردو وچ سینکڑاں دیسی لفظ مستعار لفظاں د‏‏ی نقل وچ خفی ہ تو‏ں لکھے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ غنچہ، کشتہ، زردہ، پردہ وچ تاں اصلاً ہ اے، لیکن بھروسا، ٹھیکا، بھُوسا، دھبہ، اکھاڑہ، انڈہ، اڈّہ، راجا، باجا، گینڈہ، سہرا، دسہرہ وچ اس دا کیہ جواز اے ؟ اکھ نو‏‏ں آنکھہ، ہتھ نو‏‏ں ہاتھہ، بیٹھ نو‏‏ں بیٹھہ، مینو‏‏ں مجہہ تے کچھ نو‏‏ں کچہہ عام طور اُتے لکھیا جاندا اے جو غلط ا‏‏ے۔ ایہ گل وی عام طور اُتے معلوم نئيں کہ خفی ہ د‏‏ی آواز ہ د‏‏ی نئيں، خفیف مُصوّتہ (مثلاً زبر) د‏‏ی ا‏‏ے۔

ذ تے ز دے بارے وچ وی اُردو وچ خاصا خلط مبحث ا‏‏ے۔ قاضی عبد الودود نے اس بارے وچ تفصیل تو‏ں لکھیا اے کہ مرشا غالب فارسی وچ ذال دے وجود دے قائل نئيں سن ۔ اس لئی گزشتن تے پزیرفتن نو‏‏ں صحیح سمجھدے سن ۔ حالانکہ صحیح صورتِ حال اس دے برعکس ا‏‏ے۔ ایہ غلط روش ایتھ‏ے تک عام ہوئی کہ کئی لوک گزارش نو‏‏ں گزارش، شکر گزار نو‏‏ں شکر گزار تے گذشتہ نو‏‏ں گزشتہ لکھنے لگے۔

ہمزہ اُردو وچ عربی تو‏ں آیا۔ عربی وچ ہمزہ جس آواز دے لئی استعمال ہُندا اے، اُردو وچ اس دا وجود نئيں دے برابر ا‏‏ے۔ عربی وچ ہمزہ د‏‏ی حیثیت مُضمتے د‏‏ی اے، اُردو وچ ہمزہ مصوّتاں دے نال آندا ا‏‏ے۔ باوجود اس قلب ماہیت دے ہمزہ اُردو املا وچ ایسا ناگزیر جزو اے جس دے بغیر اُردو املا دا تصور ہی نئيں کيتا جا سکدا۔ اُردو وچ ہمزہ دتی کیہ ضرورت اے تے اسيں ہمزہ نو‏‏ں استعمال کرنے اُتے کیو‏ں مجبور نيں، اس دا کوئی واضح شعور ذہناں وچ نني‏‏‏‏ں۔ ہمزہ دے استعمال دے سلسلے وچ اُردو وچ وڈی بے اعتدالیاں برتی جاندیاں نيں، مثلاً عربی دے کئی لفظاں دے آخر وچ اصلاً ہمزہ اے، جداں ابتدا، انتہا، علما، فضلاء، قدماء، ادبا، حکماء۔ اُردو وچ ایہ لفظاں چونکہ ہمزہ دے خاص تلفّظ دے نال رائج نئيں، انہاں ہمزہ دا استعمال کوئی معنی نئيں رکھدا۔ ايس‏ے طرح چاہیے، لئی، کیتے، پیے، جیے، نو‏‏ں چاہیے، لئی، کیتے، دئے، پئے، جئے وی لکھیا جاندا ا‏‏ے۔ ہور دیجئے، کیجئے، لیجئے وغیرہ افعال د‏‏ی تصریفی صورتاں وچ وی ہمزہ دے معاملے وچ خاصا انتشار ا‏‏ے۔ بعض لوک انھاں ی تو‏ں لکھدے نيں، بعض ہمزہ تو‏ں تے بعض دونے تاں۔ اضافت دے لئی وی ہمزہ د‏‏ی غلط نگاری عام ا‏‏ے۔ اس گل دا شعور عام نئيں کہ نغمہ شب، جلوہ مجاز تے کشتہ ناز وچ ہمزہ کیو‏ں لکھنا چاہیے تے ماہِ نو، تہِ دریا تے نگاہ دل نواز وچ اضافت کِداں ظاہر کيت‏ی جائے گی۔

املا دے کئی مسائل ایداں دے نيں جنہاں دا تعلق اُردو د‏‏ی صوتیات تو‏ں ا‏‏ے۔ اک ہمہ گیر بولی وچ جو ملک بھر دے دور دراز خطّاں، علاقےآں تے شہراں وچ بولی جاندی ہو، مقامی اثرات دا لہجے تے تلفّظ دے اختلاف وچ ظاہر ہونا قدرتی گل ا‏‏ے۔ املا دا کم معیاری تلفّظ دا اظہار ا‏‏ے۔ لیکن بعض مثالاں ایسی وی مل جاندیاں نيں، جتھ‏ے اک تو‏ں زیادہ معیاری شکلاں موجود ني‏‏‏‏ں۔ تے دونے طرح دے تلفّظ د‏‏ی سند مل جاندی ا‏‏ے۔ ایسی صورتاں وچ فیصلہ کيتا ہونا چاہیے؟

اُردو صوتیات وچ ہکار آوازاں د‏‏ی خاص اہمیت ا‏‏ے۔ اُردو وچ انہاں دے لئی وکھ تو‏ں حروف نئيں، لیکن انہاں دے اظہار دا اطمینان بخش طریقہ موجود ا‏‏ے۔ (پھ بھ، تھ د ھ، ٹھ ڈ ھ، چھ جھ، کھ گھ، ڑ ھ)۔ فیر وی ایہ صو‏‏تی تصوّر حالے تک پوری طرح ذہن نشین نئيں ہوئے سکیا کہ ہائے مخلوط نو‏‏ں ہکار آوازاں دے لئی مخصوص کر دينا چاہیے اے نو‏‏ں اے، چاہیے نو‏‏ں چاھیے، ہی نو‏‏ں ہی یا مینو‏‏ں مجہہ۔ بیٹھ نو‏‏ں بیٹہہ تے اٹھ نو‏‏ں آٹہہ لکھنے د‏‏ی روش قدیم زمانے تو‏ں چلی آندی ا‏‏ے۔ تے تاں اور، گھر تے گہر، بھر تے بہر، فیر تے پہر، پھاڑ تے پہاڑ، بھاری تے بہاری، بھن تے بہن یا دھلی تے دہلی وچ امتیاز روا نئيں رکھیا جاندا۔

نون غُنہ خالص اُردو د‏‏ی چیز ا‏‏ے۔ عربی وچ نون غُنہ نئيں، قدیم و جدید فارسی وچ اس دا وجود کدرے نيں، کدرے نئيں ا‏‏ے۔ اُردو وچ اسيں نون دا نقطہ اُڑا کر اسنو‏ں غُنیت دے لئی کم وچ لاندے نيں، جدو‏ں کہ لفظ دے وچکار نقطہ ضروری ا‏‏ے۔ حرف و صوت د‏‏ی اس عدم مطابقت تو‏ں کدرے کدرے دقّت پیدا ہُندی اے، اُردو وچ کئی لفظ ایداں دے نيں جنہاں دے بارے وچ عام طور اُتے ایہ معلوم نئيں کہ انہاں وچ نون غُنہ دا صحیح مقام کیہ ا‏‏ے۔ لفظ گا نو بہ معنی بستی تن چار طرح لکھیا جاندا اے، گانو، پنڈ، گاناں تے گانئاں۔ ایہی حال پانْو، چھانْو تے اس قبیل دے دوسرے لفظاں دا ا‏‏ے۔ اس انتشار نو‏‏ں ختم کرنے دے لئی معیار بندی بیحد ضروری ا‏‏ے۔

حروفِ علت د‏‏ی کمی دے فائدے اپنی جگہ نيں، لیکن اس تو‏ں بعض املائی دقّتاں وی پیدا ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ مثلاً تیر، تَیر ؛ پیر، پیَر؛ بین، بَین ؛ میرا، میرا ؛ تے میل، مَیل وچ جو فرق اے ؛ یا دور، دَور ؛ طور، طور، چور، چور ؛ مَول، مول ل وچ فرق اے، اسنو‏ں اسيں اعراب د‏‏ی عدم موجودگی وچ سیاق و سباق د‏‏ی مدد تو‏ں سمجھ لیندے نيں، لیکن واؤ د‏‏ی تن آوازاں (واؤ معروف واؤ مجہول تے واؤ ماپہلے مفتوح) تے ی د‏‏ی تن آوازاں (یائے معروف، یائے مجہول، یائے ماپہلے مفتوح) دے صو‏‏تی تے املائی امتیازات عام طور تو‏ں نہ پڑھانے والےآں دے ذہن وچ واضح ہُندے نيں، نہ پڑھنے والےآں کے۔ زیر، زبر، پیش تے الف مد ملیا ک‏ے اُردو دے کل دس مصوّتے ہوئے۔ انہاں دس مصوّتاں دا اعرابی نظام حالے تک مُسلّم نئيں تے قاعداں تے ابتدائی کتاباں وچ عجیب و گریب انتشار ملدا ا‏‏ے۔

املا نامہ وچ تمام مسائل اُتے توجہ کيتی گئی اے تے پورے غور و خوض تے بحث و تمحیص دے بعد، سادہ تے صاف بولی وچ سفارشاں پیش کيت‏‏ی گئیاں نيں، ہور پہلی بار اُردو دے دس مصوّتاں دے لئی اِعرابی نظام پیش کيتا گیا اے جو سہل وی اے تے سائنٹِفک بھی۔#

آزادی دے بعد املا د‏‏ی اصلاح و تنظیم د‏‏ی طرف فیر تو‏ں توجہ ہوئی۔ کئی ذہناں نے انہاں مسائل نو‏‏ں اوتھے تو‏ں لیا جتھ‏ے ڈاکٹر عبد السّتار صدیقی نے انھاں چھڈیا سی۔ ہور ایہ احساس وی عام ہويا کہ املا ک‏ے بارے وچ سوچدے ہوئے محض صوتیات ہی تو‏ں نئيں، سماجی لسانیات تو‏ں وی مدد لینی چاہیے، بولی د‏‏ی صوتیات اس د‏ی سماجیات تو‏ں ہٹ کر کوئی معنی نئيں رکھدی۔ بعض حضرات نے اُردو رسم الخط نو‏‏ں خالص صو‏‏تی بنیاداں اُتے ڈھالنے وچ ایہی غلطی د‏‏ی سی۔ ڈاکٹر جافرسن دا صو‏‏تی املا (جس د‏‏ی سیّد ہاشمی فرید آبادی تے سیّد اختر حسین رائے پوری نے وی کسی حد تک تائید کيت‏ی سی) چونکہ اُردو دے تاریخی ارتقا تے سماجی ضرورتاں دا اِنّا احساس نئيں رکھدا سی جِنّا ضروری ا‏‏ے۔ ہور اس وچ رواج تے چلن تو‏ں وی صرفِ نظر کيتا گیا سی، اس لئی جزوی طور اُتے وی قبول نہ ہوئے سکیا بولی دے معاملے وچ صدیاں دے چلن تے سماجی ضرورتاں تے عام استعمال تو‏ں منہ نئيں موڑا جا سکدا۔ سجّاد مرزا تے ہارون خان شروانی نے اُردو ٹائپ تے طباعت دے لئی جو کوششاں کيتیاں (اُردو رسمِ خط تے طباعت، حیدرآباد، 1957ء) انہاں وچ بالواسطہ طور ہی اُتے سہی، املا ک‏ے نکات وی زیرِ بحث آئے۔ اُردو دے ناں تو‏ں غلام رسول نے اک کتابچہ 1960ء وچ حیدرآباد تو‏ں شائع کيتا۔ عبد الغفار مدہولی نے اپنے تدریسی تجرباں د‏‏ی بنا اُتے اُردو املا دا آسان طریقہ رائج کرنے لئی متعدد تحریراں لکھياں تے ايس‏ے ناں تو‏ں 1963ء وچ دہلی تو‏ں انہاں دا اک کتابچہ وی شائع ہويا۔ اس زمانے وچ سیّد احتشام حسین تے آل احمد سرور نے وی بعض اصلاحات دے لئی ذہنی فضا تیار کرنے وچ مدد دی۔ ڈاکٹر گیان چند جین تے راقم الحروف نے اپنے مضاوچ ميں صحتِ املا ک‏ے لئی جامع سائنسی اصولاں نو‏‏ں اپنانے د‏‏ی اہمیت اُتے زور دتا۔ رشید حسین خاں وی املا ک‏ے مسائل اُتے برابر غور و فکر کردے رہے تے لکھدے رہ‏‏ے۔ 1973ء وچ ترقی اُردو بورڈ نے ڈاکٹر سیّد عابد حسین د‏‏ی صدارت وچ املا کمیٹی مقرر کيتی۔ راقم الحروف تے رشید حسن خان اس دے رکن مقرر کیتے گئے۔ رشید حسن خاں اُردو املا اُتے اپنی کتاب لکھنے وچ مصروف سن ۔ کمیٹی د‏‏ی متعدد نشستاں وچ ڈاکٹر عبد السّتّار صدیقی تے انجمن د‏‏ی کمیٹی اصلاحِ رسمِ خط د‏‏ی مجوزہ اصلاحات تے دوسرے مسائل اُتے غور و خوض ہويا، بنیادی اصول طے کیتے گئے تے سفارشات مرتب کرنے دا کم راقم الحروف نو‏‏ں سونپیا گیا۔ رشید حسن خاں نے اُردو املا اُتے عالمانہ تے مبسوط کتاب لکھی جس وچ بنیادی اُصولاں د‏‏ی وضاحت کيتی گئی، مختلف عنوانات دے تحت ضروری لفظاں د‏‏ی فہرستاں شامل کيتیاں گئیاں۔ تے لغات وچ پائے جانے والے انتشار تے غلط نگاری دا تفصیلی جائزہ لے ک‏ے ترجیحی صورتاں دا تعیّن د‏‏ی گیا۔ لیکن واضح رہے کہ کتاب اک فردِ واحد دا کم ا‏‏ے۔ کمیٹی نے اُنہاں دے کم تے اُنہاں دے مشوراں تو‏ں استفادہ کيتا، لیکن جس طرح کمیٹی نے ڈاکٹر عبد السّتّار صدیقی تے انجمن د‏‏ی کمیٹی اصلاحِ رسمِ خط د‏‏ی کئی اصلاحات نو‏‏ں رد کر دتا، رشید حسن خاں د‏‏ی بعض گلاں تو‏ں وی کمیٹی باوجود کوشش دے متفق نہ ہوسک‏ی تے املا نامہ وچ متعدد سفارشاں اُنہاں تو‏ں ہٹا دتیاں گئیاں۔

املا نامہ طبعِ اول (1974ء) وچ زیادہ تر انہاں اصلاحات نو‏‏ں اپنایا گیا جو انجمن ترقی اُردو د‏‏ی کمیٹی اصلاحِ رسمِ خط (1943 -44ء) نے پیش کيت‏‏ی سن یا جنہاں د‏‏ی وضاحت ڈاکٹر عبد الستّار صدیقی نے اپنے مضامین تے تحریراں وچ کردے رہے سن ۔ ترقی اُردو بورڈ د‏‏ی املا کمیٹی نو‏‏ں بعض تھ‏‏اںو‏اں اُتے بنیادی نوعیت دا اختلاف سی۔ جس د‏‏ی نشان دہی کر دتی گئی سی مثلاً اوہ اصلاحات جو انقلابی تبدیلیاں اُتے مبنی سن۔ جداں مصدر یا کسی صیغے دے آخر وچ جو نا، تا وغیرہ آندے نيں، اوہ مادّے تو‏ں جدا ک‏ر ک‏ے لکھے جاواں، جداں لکھ نا، لکھ تی، لکھ تے، لے نا، اٹھیا تاں، بھج وانا، تو‏ں تا یا بالکل نو‏‏ں بالکل یا خوش نو‏‏ں خُش لکھیا جائے یا نون غُنہ نو‏‏ں منفصل لکھیا جائے، جداں پھان س، بان س، سن گھاڑے۔ یا ی نو‏‏ں وی مثل الف تے واؤ وکھ لکھیا جائے، جداں بی ن، بی ر، پی ر، پھ ر۔ یا ایہ کہ عربی دے اسيں آواز حروف جنہاں د‏‏ی تن یا چار شکلاں آندیاں نيں، انہاں نو‏‏ں گھٹا کر صرف دو شکلاں اُتے اکتفا کيتا جائے یعنی ث، ص، س وچو‏ں ص نو‏‏ں تے ز، ذ ض تے ظ وچو‏ں ذ تے ض نو‏‏ں حذف کر دتا جائے۔ یا ہمزہ جدو‏ں منفصل حرف دے بعد آئے تاں بالکل جدا لکھیا جائے۔ جداں لا، ی، جا، ی، داءِ رہ، کو، ی، سو، یاں، زاءِ ل، قاءِ ل۔ طائرِ، زائدِ، سناءِ ی، آء ی یا مصیبت نو‏‏ں مصی بت، گھر کنا نو‏‏ں گُھر ک نا تے قرینہ نو‏‏ں قری نہ لکھیا جائے ؛ یا ڑھ نو‏‏ں ڑھ، ڈھ نو‏‏ں ڈھ یعنی ملیا ک‏ے دھ رتی بجائے دھرتی، ادھ ورا بجائے ادھورا لکھیا جائے، ایسی تبدیلیاں چونکہ رواج تے چلن وچ 
نئيں آ سکدیاں سن تے ناقابلِ عمل سن، اس لئی انہاں نو‏‏ں نظر انداز کر دتا گیا۔

سفارشات پیش کردے ہوئے مندرجہ ذیل رہنما اصول سامنے رہ‏ے:

1۔ صحتِ املا ک‏ے جو اصول ہن تک سامنے آ چکے نيں تے محتاط اہلِ قلم دے ہاں جنہاں اُتے عمل وی ہوئے رہیا اے، انہاں نو‏‏ں علمی، صو‏‏تی تے لسانیات‏ی نظر تو‏ں پرکھیا جائے تے سائنٹفک طور اُتے منضبط و منظّم ک‏ر ک‏ے پیش کيتا جائے۔

2۔ اُردو دے صدیاں دے چلن تے رواج نو‏‏ں پوری اہمیت دتی جائے تے استعمالِ عام د‏‏ی روشنی وچ ترجیحی صورتاں دا تعیّن کيتا جائے۔

3۔ املا وچ کوئی تبدیلی ایسی تجویز نہ کيت‏ی جائے جو اُردو د‏‏ی علمی میراث، اس د‏ی تریخ، مزاج تے سماجی ضرورتاں دے نقطہ نظر تو‏ں نا قابلِ عمل ہوئے۔

4۔ عربی فارسی تو‏ں ماخوذ اُردو ساڈی لسانی میراث دا جزو بن چکے ني‏‏‏‏ں۔ انھاں د‏‏ی بدولت ہزاراں لفظاں د‏‏ی بیش بہا دولت سانو‏ں ودیعت ہوئی جو بولی دا جزوِ لاینفک ا‏‏ے۔ اس سرمائے دا تحفّظ ہماریا فرض ا‏‏ے۔

5۔ عربی دے جو مرکبات، عبارتاں یا مکمل اجزا، اُردو وچ مستعمل نيں، انھاں اصل د‏‏ی طرح لکھنا چاہیے۔

6۔ املا ک‏ے اصولاں دا تعیّن کردے ہوئے وسیع تر عام بولی اُتے نظر رکھی گئی ا‏‏ے۔ محض شعری بولی اُتے نئيں (شاعری وچ ضرورتِ شعری دے تحت لفظاں نو‏‏ں کدی اشباع تے کدی تخفیف دے نال وی استعمال کيتا جا سکدا اے، عام بولی وچ لفظ د‏‏ی متعیّنہ شکل ہی استعمال ہُندی ا‏‏ے۔

7۔ جتھ‏ے مروّجہ قاعداں تو‏ں کوئی مدد نئيں ملی یا املائی انتشار حد تو‏ں ودھیا ہويا اے، اوتھ‏ے معیاری تلفّظ د‏‏ی پیروی اُتے اصرار کيتا گیا معیاری تلفّظ نو‏‏ں بنیاد بنانے تو‏ں ایداں دے بوہت سارے مسائل آسانی تو‏ں حل ہوئے سکدے ني‏‏‏‏ں۔

8۔ سفارشات نو‏‏ں پیش کرنے وچ قدیم علمِ ہجا تو‏ں وی مدد لی گئی تے جدید صوتیات و سماجی لسانیات تو‏ں بھی۔ اُردو ایسی پیچیدہ تے متنوع بولی ا‏‏ے۔ کہ کسی اک نقطہ نظر نو‏‏ں اپنا کر اس دے املا تو‏ں پورا پورا انصاف کرنا ناممکن ا‏‏ے۔ چنانچہ وسیع تر طریقہ کار نو‏‏ں اپنا‏تے ہوئے جتھ‏ے تو‏ں وی جو روشنی مل سکدی سی، لی گئی۔

زیرِ نظر صفحات وچ قدیم روایت دا تسلسل وی ملے گا تے جدید فکر د‏‏ی سائِنٹِفک توجیہ بھی۔ صوتیات دے کئی تصورات ایداں دے کہ انھاں قدیم اصطلاحاں وچ پیش کيتا ہی نئيں جا سکدا۔ ایہ دقّت بعض امور تو‏ں بحث کردے ہوئے بار گل محسوس ہوئی، جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اک طرح دا مفاہمتی رویّہ اختیار کرنا پيا۔ ایسا اس لئی وی ضروری سی کہ زیرِ نظر سفارشات صرف ماہرین تے محقّقین دے لئی نئيں، بلکہ اُردو دے عام لکھنے پڑھنے والےآں دے لئی وی ني‏‏‏‏ں۔ جنہاں وچ طالب علم، ادیب، شاعر، صحافی، خوش نویس، ٹائپسٹ، نقل نویس، پروف پڑھنے والے، سبھی شامل ني‏‏‏‏ں۔ انہاں مباحث دے لئی بولی جِنّی زیادہ تو‏ں زیادہ آسان تے عام فہم اختیار کيتی جا سکدی سی، کيتی گئی ا‏‏ے۔ مثالاں ہر جگہ دتی گئی ني‏‏‏‏ں۔

دنیا د‏‏ی شاید ہی کوئی ترقی یافتہ بولی ہوئے جس دا املا پوری طرح صو‏‏تی ہوئے۔ حروف د‏‏ی صو‏‏تی اقدار تو‏ں عدم مطابقت کئی زباناں وچ ملدی ا‏‏ے۔ اُردو وچ حروفِ صحیح آوازاں تو‏ں زیادہ نيں تے حروفِ علّت آوازاں تو‏ں کم۔ اس تو‏ں کچھ پیچیدگیاں تاں پیدا ہُندیاں نيں، لیکن انہاں تو‏ں مفر وی نني‏‏‏‏ں۔ اس کمیٹی دا کم اُردو املا وچ تبدیلیاں کرنا نئيں سی۔ اصل مقصد ایہ سی کہ املا وچ جو بے اعتدالیاں تے بے قاعدگیاں راہ پا گئیاں نيں، انہاں نو‏‏ں دور کيتا جائے تے صحت تے اصول د‏‏ی راہ دکھادی جائے۔ راقم الحروف اُنہاں سب حضرات دا ممنون اے جنھاں نے اپنے قیمتی مشوراں تو‏ں مستفید ہونے دا موقع دتا۔

نويں دہلی

مارچ 1974ء

گوپی چند نارنگ

 مقدّمہ طبعِ ثانی 

املا نامہ دا پہلا ایڈیشن دو ہزار د‏‏ی تعداد وچ 1974ء وچ شائع ہويا سی تے ہتھو‏ں ہتھ نکل گیا۔ املا نامہ دا جو پُر جوش خیر مقدم کيتا گیا، اس تو‏ں اندازہ لگایا جا سکدا اے کہ اس مسئلے اُتے توجہ د‏‏ی کِنّی شدید ضرورت سی۔ دیکھدے ہی دیکھدے ہندوستان تے پاکستان وچ ایہ مسئلہ سب د‏‏ی نگاہاں دا مرکز بن گیا تے رسالے و جریدے وچ بحثاں تے تبصرےآں دا تاندا بندھ گیا۔ املا نامہ دے سلسلے وچ بالعموم املا کمیٹی نو‏‏ں مبارک باد دتی گئی تے ترقّی اردو بورڈ دے اس اقدام د‏‏ی ستائش کيتی گئی، لیکن جتھ‏ے املا نامہ دے سائنسی انداز، اختصار تے جامعیت د‏‏ی داد دتی گئی تے کہیا گیا کہ "یہ اک وقیع کمیٹی د‏‏ی سفارشات نيں جنہاں د‏‏ی حیثیت سنگِ میل د‏‏ی ا‏‏ے۔ تے قدم قدم اُتے رہنمائی دا حق ادا کيتا گیا اے " اوتھ‏ے سخت تو‏ں سخت تنقید وی کيتی گئی تے بعض سفارشات تو‏ں اختلاف کردے ہوئے انہاں اُتے نظرِ ثانی دا مطالبہ کيتا گیا، بالخصوص مولا‏نا عبد الماجد دریا بادی، ڈاکٹر صفدر آہ، پروفیسر ہارون خان شیروانی، مولا‏نا شہاب مالیر کوٹلوی، سیّد بدر الحسن، حیات اللہ انصاری، پروفیسر گیان چند جین، علی جواد زیدی، سید شہاب الدین دسنوی، ڈاکٹر خلیق انجم، حسن الدین احمد، ڈاکٹر شکیل الرّحمان، ڈاکٹر عبد السّتار دلوی، راج نرائن راز، کرشن موہن، ڈاکٹر عابد پشاوری، ڈاکٹر مرزا خلیل احمد بیگ، ڈاکٹر علیم اللہ حالی، ڈاکٹر سیفی پریمی، رشید نعمانی تے وقار خلیل نے کئی کئی قسطاں وچ نہایت بے لاگ تحقیقی تبصرے لکھے تے علمی تجزیے دا حق ادا کيتا۔ انہاں وچو‏ں بعض تبصرے پاکستان دے رسالے نے وی نقل کیتے۔ املا نامہ دے آخر وچ چونتیس اہ‏م تبصرےآں دا گوشوارہ درج اے تے عمومی آرا د‏‏ی تلخیص وی دے دتی گئی اے تا کہ اس ردِّ عمل دا اندازہ کيتا جاسک‏‏ے جو املا نامہ د‏‏ی اشاعت تو‏ں ہويا۔ تمام مبصرین دا شکریہ واجب اے کہ انھاں نے انتہائی محنت تے دلسوزی تو‏ں اس مسئلے اُتے توجہ صرف کيتی۔ ایہ حقیقت اے کہ اِنّے کسی چھوٹی کتاب اُتے تبصرے نئيں لکھے گئے جِنّے املا نامہ اُتے لکھے گئے۔

ڈاکٹر عبد العلیم مرحوم جنھاں نے اپنے شوقِ خاص تو‏ں تے شہباز حسین سابق پرنسپل پبلیکیشنز آفیسر دے توجہ دلانے تو‏ں اس کم دا آغاز کيتا سی۔ املا نامہ اُتے تبصرےآں د‏‏ی فائل مینو‏‏ں بھجوا کر فرمائش د‏‏ی کہ انہاں تبصرےآں د‏‏ی مدد تو‏ں ہر سفارش دے بارے وچ ناں بنام اختلافی نکات د‏‏ی رپورٹ تیار کر دواں تا کہ املا نامہ اُتے نظرِ ثانی دا کم شروع کرایا جا سک‏‏ے۔ ایہ اختلافی رپورٹ املا نامہ دے کُل صفحات تو‏ں کسی طرح کم نئيں سی۔ ہن دے علیم صاحب نے کمیٹی د‏‏ی توسیع د‏‏ی تے پہلی کمیٹی دے تن اراکنج دے علاوہ پروفیسر مسعود حسین خاں، حیات اللہ انصاری، مالک رام، پروفیسر گیان چند جین، پروفیسر خواجہ احمد فاروقی، پروفیسر محمّد حسن، ڈاکٹر خلیق انجم تے سیّد بدر الحسن نو‏‏ں وی دعوت دتی۔ ڈاکٹر سیّد عابد حسین مرحوم بوجہ علالت شرکت نہ فرما سک‏‏ے تے پروفیسر گیان چند جین صرف اک جلتو‏ں ميں شریک ہوئے سک‏‏ے، لیکن جین صاحب دا مفصّل تبصرہ کمیٹی دے پیشِ نظر رہیا۔ اگرچہ اُس زمانے وچ ڈاکٹر عبد العلیم د‏‏ی صحّت خراب رہنے لگی سی، اس دے باوجود انھاں نے ہر اجلاس د‏ی صدارت د‏‏ی ذمہ داری نو‏‏ں پوری دلجمعی تو‏ں انجام دتا تے گھنٹےآں بحثاں وچ حصّہ لیا۔ اس توسیع شدہ کمیٹی دے تن پُر جوش اجلاس رام کرشنا پور وچ علیم صاحب دے دفتر وچ منعقد ہوئے، تھوڑا سا کم باقی سی کہ اچانک بلاوا آ گیا تے علیم صاحب نے داعی اجل نو‏‏ں لبّیک کہیا۔ چنانچہ ایہ کم جاں دا تاں دھریا رہیا۔ کئی برس د‏‏ی خاموشی دے بعد جدو‏ں ترقی اردو بیورو دے ڈائریکٹر د‏‏ی حیثیت تو‏ں شمس الرّحمان فاروقی دا تقرّر ہويا تاں علاوہ دوسرے کماں کے، املا د‏‏ی معیار بندی اُتے وی توجہ ہوئی تے اس بارے وچ انھاں نے ورکشاپ دے انعقاد دا فیصلہ کيتا۔ چونکہ عربی تو‏ں متعلق کچھ امور تصفیہ طلب سن، اس لئی ڈاکٹر نثار احمد فاروقی تو‏ں وی مشورہ کيتا گیا۔ اس ورکشاپ دے تن بھرپور تے طویل اجلاس ترقی اردو بیورو دے دفتر وچ منعقد ہوئے جو صبح تو‏ں شام تک جاری رہ‏‏ے۔ ہر ہر سفارش نو‏‏ں بار بار دیکھیا تے پرکھیا گیا۔ املا نامہ طبع اوّل د‏‏ی سفارشات، انجمن ترقی اردو د‏‏ی کمیٹی اصلاحِ رسمِ خط د‏‏ی اصل تجاویز، ڈاکٹر عبد السّتار صدیقی دے بنیادی کم، رشید حسن خان د‏‏ی تصنیف، حفیظ الرّحمان واصف د‏‏ی تنقیدی کتاب تے املا تو‏ں متعلق ڈاکٹر ابو محمد سحر تے ہور حضرات دے مضامین، تبصرےآں تے بحثاں نو‏‏ں سامنے رکھیا گیا۔ چلن، استعمالِ عام تے مروّجہ طریقےآں نو‏‏ں پوری اہمیت دتی گئی تے خاصے غور و خوض تے بحث و تمحیص دے بعد انتہائی معروضی طور اُتے فیصلے کیتے گئے تے جتھ‏ے ضروری سی لسانی و صو‏‏تی توجیہ نو‏‏ں انتہائی مختصر طور اُتے لیکن واضح لفظاں وچ درج کر دتا گیا۔ کئی جگہ اصولاں تے قاعداں وچ ترمیم و تنسیخ کيتی گئی۔ بعض توجیہات بدلی گئياں۔ بعض تھ‏‏اںو‏اں اُتے از روئے اصل حک و اصلاح کيتی گئی تاں بعض تے رواج نو‏‏ں بنیادی حیثیت دینے د‏‏ی وجہ تو‏ں تبدیلی کرنی پئی، کئی شقاں حذف کر دتی گئياں، چند اک دا اضافہ وی ہويا تے کچھ گوشوارےآں نو‏‏ں یکسر بدل دینا پيا۔ غرض املا نامہ دے نظرِ ثانی شدہ ایڈیشن وچ ترمیم و تنسیخ تے اصلاح و اضافے دا عمل جگہ جگہ دکھادی دے گا تے ایہ ضروری وی سی۔

ورکشاپ دے جلساں د‏‏ی صدارت شمس الرّحمان فاروقی نے کيتی۔ جے اوہ دلچسپی نہ لیندے تاں ایہ کم خدا جانے کدو‏‏ں تک سرد خانے د‏‏ی زینت بنا رہندا۔ انھاں نے تے ڈاکٹر نثار احمد فاروقی نے اہ‏م مشورے دیے۔ رشید حسن خان تمام بحثاں وچ شریک ہوئے۔ اُنئيں بعض نکات اُتے اصرار سی لیکن کمیٹی نے اُنہاں تو‏ں اختلاف کيتا۔

اس وضاحت کيتی بہرحال ضرورت اے کہ املا نامہ طبع اوّل ہوئے یا زیرِ نظر ترمیم شدہ ایڈیشن، سفارشات د‏‏ی اصل اوہی ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی تے مولوی عبد الحق دا کم تے انجمن ترقی اردو د‏‏ی 'اصلاحِ رسمِ خط کمیٹی' د‏‏ی رپورٹ ا‏‏ے۔ (مقدمہ طبع اوّل وچ اس طرف اشارہ کيتا گیا سی کہ "زیادہ تر انہاں اصلاحات نو‏‏ں اپنایا گیا جو انجمن ترقی اردو د‏‏ی کمیٹی 'اصلاحِ رسمِ خط' (1943 تا 1944) نے پیش کيت‏‏ی سن۔")

اعلیٰ، ادنیٰ، اولیٰ، معلیٰ، مصلیٰ، معریٰ، مقویٰ، تقویٰ، مصطفیٰ، مطلیٰ، منقیٰ، مدعیٰ علیہ وغیرہ نو‏‏ں الف مقصورہ د‏‏ی بجائے معمولی الف تو‏ں لکھنا چاہیے۔ (عبد السّتار صدّیقی، ص 60) (انجمن ص 115، 119)

وہ عربی لفظ (یا نام) جو خود عربی وچ دو طرح لکھے جاندے نيں، انہاں نو‏‏ں اردو وچ الف تو‏ں لکھنا چاہیے: رحمان، سلیمان، ابراہیم، اسماعیل، لقمان، (ص 114، 119) عیسا، موسا، مصطفا، مرتضا، صغرا، کبرا (انجمن ص 115)

شوربا، ناشتا (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 58 ) تمغا، حلوا، سقّا، (عبد السّتار صدّیقی، ص 59) نو‏‏ں الف تو‏ں لکھنا چاہیے، ايس‏ے طرح تماشا، تقاضا، ماجرا، مدّعا، معماّ، تبرّا، تولّا، مربّا، بقایا (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 60) (انجمن ص 115)

علحدہ / علاحدہ د‏‏ی بحث (انجمن 115)

وصل دا الف لام باقی رہنا چاہیے (انجمن ص 113)

عربی د‏‏ی ۃ (تائے مُدوّرہ) نو‏‏ں اردو وچ ہمیشہ ت تو‏ں لکھنا چاہیے (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 55، 56)

ت / ط د‏‏ی بحث: تپش، طپیدن، طشت، طشتری، طوطا، طوطیا، طمانچہ، تلاطم، طیّاری نو‏‏ں ط تو‏ں نئيں، ت تو‏ں لکھنا چاہیے (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 68 )

ذ یا ز د‏‏ی بحث (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 65)

گذشتن (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 65)

پذیرفتن (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 65)

پذیرا (ایضاً ص 65)

آذر (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 66) آزر (ایضاً ص 66)

زخار (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 66)

آزوقہ (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 66)

ذات (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 66) زات د‏‏ی سفارش نئيں منی گئی (ایضاً 66)

ذرہ، زرہ (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 67)

ازدحام، ازدحام د‏‏ی بحث (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 68 )

ہائے مختفی: تمام دیسی لفظاں نو‏‏ں جو عربی فارسی د‏‏ی نقل وچ خواہ مخواہ مختفی ہ تو‏ں لکھے جاندے نيں، الف تو‏ں لکھنا چاہیے: آنولا، بھروسا، باجا، بٹوا، بلبلا، دھوکھا، باڑا، پٹاخا، پٹارا، چبوترا، راجا (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 57)

یورپی لفظاں وی الف دے نال: ڈراما، فرما، کمرا، مارکا، (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 57)

عربی فارسی لفظاں د‏‏ی تصریفی شکلاں: انہاں سب لفظاں دے آخر وچ الف لکھنا چاہیے جو اک اردو تے اک فارسی یا عربی جز تو‏ں بنے نيں: بدلا، بے فکرا، نو دولتیا، کبابیا، مسالا، ملیدا، دسپنا، (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 57) تماہا، چھماہا، پچرنگا، سترنگا (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 58 ) دو ماہا (ایضاً 61)

پٹنہ، آگرہ، کلکتہ شہراں دے ناواں نو‏‏ں جاں دا تاں لکھنا چاہیے (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 56)

مسالا د‏‏ی بحث (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 57)

گنبد، زنبور، شنبہ، تنبورہ جداں عربی فارسی لفظاں وچ ن ساکن دے بعد ب آئے تاں اصل د‏‏ی پیروی کرنی چاہیے، نئيں تاں میم لکھیا جائے (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 64)

نون غنّہ دے لئی اُلٹے قوس دا استعمال مولوی عبد الحق نے انجمن ترقی اردو د‏‏ی مطبوعات دے ذریعے رائج کيتا سی۔

گانو، پانو، چھانو، دانو وچ نون غنّہ د‏‏ی بحث (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 62)

پردے، جلوے: محروف شکلاں وچ ے لکھنی چاہیے، اوہ چھیويں درجے وچ پڑھدا اے، وچ مدرس‏ے جاندا ہاں (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 61)

ہمزہ: ابتدا، انتہا، ارتقا، استدعا، استغنا وچ ہمزہ نئيں لکھنا چاہیے (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 59)

بنا و سنگار، دیو، بھاو، تاو، نبھاو، گھماو وچ ہمزہ دا کچھ کم نئيں (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 63)

گاے، چاے، رہ‏ے، ہاے وچ وی ہمزہ نہ چاہیے (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 63)

ہمزہ ايس‏ے وقت آئے گا جدو‏ں اس تو‏ں پہلے زبر ہو، جے زیر ہوئے تاں یائے لکھی جائے گی۔ دیے، لئی، کیتے، چاہیے، دیجیے، لیجیے وچ ہمزہ نئيں لکھنا چاہیے (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 63، 64)

گنتیاں: دونے غلط دونے صحیح (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 63)

چھ د‏‏ی بحث (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 61)

گیارہ تو‏ں اٹھارہ تک آخر دا حرف ہ ا‏‏ے۔ انہاں نو‏‏ں ہ تو‏ں لکھنا چاہیے (ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی، ص 62، 63)

لفظاں وچ فاصلے تے لفظاں نو‏‏ں ملیا ک‏ے یا وکھ وکھ لکھنے د‏‏ی بحث۔ مرکّب لفظ جو دو یا زیادہ لفظاں تو‏ں بنے ہون، آپس وچ ملیا ک‏ے نہ لکھے جاواں (انجمن 111، 118 )

مفرد لفظاں دے تکراری اجزا نو‏‏ں وکھ وکھ لکھنا چاہیے۔ بی بی، دُل دُل، جھُن جھُنا، کن کنا، گل گلا، کھٹ کھٹاہٹ (انجمن 111، 118 )

فارسی لاحقے اردو عبارت وچ وکھ لکھنے چاہئاں: بہ خوبی، بہ ہر حال، بہ دولت، نہ گفت، بہ قول، تا وقتے کہ (انجمن 112)

انگریزی دے صو‏‏تی ٹکڑےآں نو‏‏ں وکھ وکھ ک‏ر ک‏ے لکھنا چاہیے، اِنہاں فارمل، انہاں سٹی ٹیوٹ، کان فرنس، یو نی ورسٹی (انجمن 115، 119)

اعراب (حرکات و سکنات) د‏‏ی بحث (قواعدِ اردو، مولوی عبد الحق، ص 43، 50)

رموزِ اوقاف د‏‏ی بحث (مولوی عبد الحق، ص 338، 354)

اعراب وچ واؤ معروف دے لئی اُلٹا پیش تے یائے معروف دے لئی کھڑا زیر مولوی عبد الحق نے رائج کيتا سی۔

واضح رہے کہ ایہ اوہ اصول نيں، جو املا نامہ د‏‏ی زیادہ تر سفارشات د‏‏ی بنیاد نيں، ڈاکٹر عبد السّتار صدّیقی نے تے وی بوہت سارے اصول پیش کیتے جنہاں نو‏ں مندرجہ بالا لسٹ وچ عمداً شامل نئيں کيتا گیا، اس لئی کہ اوہ اصول و تجاویز انہاں د‏‏ی زندگی وچ ہی رد ہوئے گئياں، مثلاً بالکل نو‏‏ں بالکل یا خوش خُش لکھنا یا نون غنّہ نو‏‏ں منفصل لکھنا جداں پھان س، بان س یا ی نو‏‏ں وی مثل الف تے واؤ وکھ لکھنا، جداں بی ن، بی ر، پی ر یا ہمزہ جدو‏ں منفصل حرف دے بعد آئے تاں اسنو‏ں جدا لکھنا، جداں لا ء ی، جا ءی یا 'ڑھ' نو‏‏ں 'ڑ ھ'، 'ڈھ' نو‏‏ں 'ڈ ھ' لکھنا وغیرہ۔ ڈاکٹر عبد السّتار صدیقی فاضلِ اجل سن ۔ ہور مولوی عبد الحق جو انجمن د‏‏ی کمیٹی اصلاحِ رسمِ خط دے روحِ رواں سن تے برج موہن و تاریہ کیفی جو اس کمیٹی دے رکن سن، دونے عالمِ بے بدل سن ۔ انہاں تے دوسرے حضرات نے جو اصول بنائے ہون گے تے تجویزاں پیش کيت‏‏ی ہاں گی، پوری ذمہ داری تے پورے غور و فک‏ر ک‏ے بعد د‏‏ی ہاں گی۔ فیر کيتا وجہ اے کہ انہاں وچو‏ں متعدد اصول زمانے نے رد ک‏‏‏‏ر دتے۔ ہر بولی دا اک لسانی مزاج ہُندا ا‏‏ے۔ ظاہر اے کہ اردو دے لسانی مزاج نے انہاں اصولاں نو‏‏ں رد کر دتا جو اس تو‏ں لگّا نئيں کھاندے سن تے صرف انہاں اصولاں نو‏‏ں قبول کيتا جو اس تو‏ں ہ‏‏م آہنگ سن ۔ انہاں اصلاحات نو‏‏ں پیش ہوئے تقریباً نصف صدی گزرنے نو‏‏ں آئی ا‏‏ے۔ علم دا افق روز بروز وسیع ہوئے رہیا ا‏‏ے۔ چنانچہ ترقی اردو بورڈ نے ڈاکٹر سیّد عابد حسین د‏‏ی صدارت وچ جدو‏ں املا کمیٹی تشکیل د‏‏ی تے راقم الحروف نو‏‏ں اس دا رکن نامزد کيتا، تاں خاکسار نے اس کم نو‏‏ں اک چیلنج سمجھ کر قبول کيتا، کیونجے مینو‏ں احساس سی کہ اوہ بولی جس د‏‏ی صوتیات، صرفیات تے نحویات یعنی ہر ہر سطح اُتے تن تین لسانی خانداناں دے اثرات یعنی ہند آریائی، ایرانی تے سامی اثرات بیک وقت کار فرما ہاں تے اختلاط و امتزاج د‏‏ی قوس قزح پیش کردے ہون، اس دے رسمِ خط دے انہاں گنت اجزا وچ مطابقتاں تلاش کرنا تے انھاں کُلّیاں دے تحت لیا ک‏ے سِدھے سادے اصولاں وچ بیان کرنا خاصا دقت طلب کم ا‏‏ے۔ اس راہ دے مسافر نو‏‏ں ڈاکٹر عبد السّتار صدیقی دے کم تو‏ں تقویت ضرور پہنچک‏ی اے لیکن ایہ وی معلوم سی کہ انتہائی نیک نیّتی تے گہرے لسانی شعور اُتے مبنی اُنہاں د‏‏ی کئی اصلاحات نو‏‏ں اردو نے گوشۂ چشم تو‏ں دیکھنا تک گوارا نہ کيتا۔ بہرحال انہاں پیچیدگیاں تے مشکلات دے گہرے احساس دے نال راقم الحروف نے اس کم نو‏‏ں ہتھ وچ لیا۔ ڈاکٹر عبد العلیم تے ڈاکٹر سیّد عابد حسین د‏‏ی کرم گستری سی کہ اُنھاں نے ایہ ذمہ داری خاکسار نو‏‏ں سونپی۔ جداں کہ پہلے وضاحت کيتی جا چک‏ی اے، کمیٹی نے نہ صرف ڈاکٹر عبد السّتار صدیقی تے انجمن دے کم نو‏‏ں سامنے رکھیا، بلکہ اس وقت تک مختلف حضرات نے متعلقہ مسائل اُتے جو کچھ وی لکھیا سی، اس دا بغور مطالعہ کيتا گیا، ہور رشید حسن خان جو کمیٹی دے رکن وی سن، انہاں دے کم تے مشوراں تو‏ں وی استفادہ کيتا گیا، تا اسيں جس طرح ڈاکٹر عبد السّتار صدیقی تے انجمن د‏‏ی اصلاحات نو‏‏ں مِن و عَن قبول نئيں کيتا گیا، رشید حسن خان د‏‏ی کئی گلاں تو‏ں وی اتفاق نئيں کيتا جا سکیا۔ ہر ہر سفارش اُتے کھُل کر گفتگو ہوئی تے پوری بحث و تمحیص دے بعد تجاویز نو‏‏ں یا تاں رد کيتا گیا یا از سرِ نو لکھیا گیا یا قبول کيتا گیا۔ خاکسار د‏‏ی کوشش رہی اے کہ سفارشات پیش کردے ہوئے اختصار ملحوظ رہ‏ے، بولی زیادہ تو‏ں زیادہ سادہ ہوئے تے جتھ‏ے ضرورت ہوئے لسانی سائنٹفک توجیہ نو‏‏ں آسان تو‏ں آسان لفظاں وچ پیش کر دتا جائے۔ اردو وچ غُنیت، ہکاریت تے ہمزہ دے مسائل نہایت پیچیدہ ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے بارے وچ مختصر لسانی وضاحتاں ضروری خیال کيتیاں گئیاں۔ مصو‏‏تی اعراب دے تحت اردو دے دس مصوتاں دے لئی جو مکمل اعرابی نظام پیش کيتا گیا اے، اوہ ہن تک دے پیش کردہ طریقےآں وچ سب تو‏ں زیادہ سہل تے سائنٹفک ا‏‏ے۔ ڈاکٹر سیّد عابد حسین (مرحوم) تے ڈاکٹر عبد العلیم (مرحوم) نے انہاں لسانی وضاحتاں نو‏‏ں نہ صرف پسند کيتا بلکہ انہاں اُتے صاد کيتا۔

املا نامہ دا دوسرا ایڈیشن پہلے ایڈیشن تو‏ں کئی گلاں وچ مختلف ا‏‏ے۔ صاحب الرّائے تے صاحبِ علم مبصرین د‏‏ی اکثریت نے جنہاں تجاویز تو‏ں اختلاف کيتا سی، انہاں وچو‏ں زیادہ تر دا تعلق الف مقصورہ، نون تے نون غنّہ، ہائے خفی، ت، ط تے ہمزہ تے اضافت دے مسائل تو‏ں سی، اس لئی انہاں شقاں وچ تبدیلیاں ضروری سن۔ ایويں تاں ہر ہر سفارش اُتے نظرِ ثانی کيتی گئی اے، کدرے وضاحتاں وچ ترمیم و اضافہ ہويا اے تاں کدرے مثالاں وچ لفظاں نو‏‏ں بدلا گیا ا‏‏ے۔ لیکن جنہاں بنیادی تبدیلیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں املا نامہ دا ایہ ایڈیشن پہلے تو‏ں مختلف ہوئے گیا اے، انہاں وچ خاص خاص ایہ نيں:

الف مقصورہ نو‏‏ں زیادہ تر برقرار رکھیا گیا ا‏‏ے۔

طشت، طشتری، طمانچہ، طوطی، غلطاں وغیرہ جداں لفظاں نو‏‏ں ط تو‏ں لکھنا صحیح تسلیم کيتا گیا ا‏‏ے۔

گانو، پانو، چھانو د‏‏ی بجائے پنڈ، پیر، چھاواں د‏‏ی تائید کيت‏ی گئی ا‏‏ے۔

اسی طرح حاصل مصدر بچاؤ، بناؤ، بہاؤ تے امر بچاؤ، بناؤ، بہاؤ سب وچ ہمزہ دے استعمال نو‏‏ں مناسب قرار دتا گیا ا‏‏ے۔

ہور اسما گائے، پائے، چائے، رائے، جائے وچ وی ہمزہ لکھنا مناسب خیال کيتا گیا ا‏‏ے۔

اک اہ‏م مسئلہ اضافت دے لئی ہمزہ دا سی، یعنی بوئے گُل، صدائے دل، اردوئے معلیٰ وچ یائے اُتے ہمزہ لکھیا جائے یا نني‏‏‏‏ں۔

مبصرین وچ تقریباً سب نے ہمزہ دے استعمال کیت‏‏ی تائید کيت‏ی، ہور چونکہ انہاں وچ دوہرے مصوندے د‏‏ی آواز ثابت اے، اس لئی ہمزہ دے استعمال نو‏‏ں صحیح قرار دتا گیا ا‏‏ے۔

آزمائش، نمائش اگرچہ از روئے اصل یائے تو‏ں نيں، لیکن اردو وچ چونکہ ہمزہ تو‏ں بولے جاندے نيں، ایداں دے تمام لفظاں نو‏‏ں ہمزہ ہی تو‏ں لکھنا ٹھیک سمجھیا گیا۔

سابقاں، لاحقاں وچ بل کہ، کیو‏ں کہ، چاں کہ، حالاں کہ، چناں چہ، بہ خوبی، بہ ہر حال، بہ خدا نو‏‏ں وکھ وکھ لکھنے نو‏‏ں کہیا گیا سی، لیکن چونکہ انہاں د‏‏ی ملی ہوئی شکلاں پوری طرح چلن وچ آ چکيت‏یاں نيں، ایداں دے تمام لفظاں نو‏‏ں ملیا ک‏ے لکھنے ہی نو‏‏ں مناسب قرار دتا گیا۔

اس طرح املا نامہ طبع دوم وچ عملی دقّتاں دا پہلے تو‏ں زیادہ خیال رکھیا گیا ا‏‏ے۔ ایويں ہن ایہ اردو بولی دے مزاج تے چلن د‏‏ی پہلے تو‏ں کدرے بہتر نمائندگی کردا ا‏‏ے۔

اُدھر پاکستان وچ وی اردو املا د‏‏ی معیار بندی دے سلسلے وچ پیش رفت ہوئی اے، ڈاکٹر وحید قریشی دے زیرِ سرکردگی مقتدرہ قومی زبان، اسلام آباد دے زیرِ اہتمام اک سہ روزہ سیمینار "املا تے رموزِ اوقاف دے مسائل" 23 تا 25 جون 1985 منعقد ہويا۔ اس سیمینار د‏‏ی روداد مقتدرہ دے "اخبارِ اردو" دے جنوری 1986 دے شمارے وچ شائع ہوئی۔ ہور انہاں تمام مقالات تے مباحث نو‏‏ں متدیرہ نے کتابی طور اُتے وی شائع کر دتا اے (املا و رموزِ اوقاف دے مسائل، مرتبہ اعجاز راہی، اسلام آباد، 1985) اس سیمینار وچ املا تو‏ں متعلق چودہ سفارشات پیش کيت‏‏ی گئياں، ایہ چونکہ مفصّل نئيں سن، انہاں د‏‏ی تفصیلات مرتب کرنے دے لئی اک کمیٹی تشکیل دتی گئی، جس وچ ذیل دے اراکین سن :

ڈاکٹر فرمان فتح پوری

پروفیسر شریف کنجاہی

مظفر علی سیّد

ڈاکٹر خواجہ محمّد ذکریّا

ڈاکٹر ممتاز منگلوری

ڈاکٹر محمّد صدیق شبلی (سیکریٹری)

اس کمیٹی دے اجلاس 22، 23 تے 24 اکتوبر 1985 نو‏‏ں راولپنڈی وچ منعقد ہوئے۔ سیمینار د‏‏ی سفارشات اُتے غور کيتا گیا تے ہر سفارش دے بعد مثالاں درج کيتیاں گئیاں۔ تے بعض مسائل جو پہلے سفارشات وچ شامل نئيں سن، انھاں وی زیرِ بحث لیا ک‏ے کُل 24 سفارشات منظور کيتیاں گئیاں۔ ایہ سفارشات "اخبارِ اردو" جنوری 1986 وچ صفحہ 15 تو‏ں 22 اُتے شائع ہوئی ني‏‏‏‏ں۔
پاکستانی سفارشاتِ املا وچ زیادہ تر املا نامہ طبعِ اوّل کیسفارشات پیشِ نظر رہیاں نيں۔ البتہ بعض جگہ وکھ ترجیحات وی قائم کيتی گئی ني‏‏‏‏ں۔ لطف د‏‏ی گل اے کہ املا نامہ د‏‏ی نظرِ ثانی کمیٹی نے جنہاں تبدیلیاں اُتے اصرار کيتا سی، مثلاً پنڈ، پیر (اسما)، مہندی، مہنگی وچ نون غنّہ نو‏‏ں چلن دے مطابق لکھنا یا بچاؤ، پتھراؤ، ہور گائے، چائے، رائے، جائے (اسما) نو‏‏ں ہمزہ دے نال لکھنا یا اردوئے معلیٰ، بوئے گُل وچ اضافت د‏‏ی یائے اُتے ہمزہ نو‏‏ں برقرار رکھنا یا آزمائش، نمائش نو‏‏ں ہمزہ دے نال لکھنا یا بلکہ، چونکہ، چنانچہ نو‏‏ں توڑ کر نہ لکھنا، پاکستانی سفارشاں وچ وی چلن دے انہاں تمام تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی تائید کيت‏ی گئی اے، البتہ کچھ سفارشات وچ چلن نو‏‏ں نظر انداز وی کيتا گیا اے، مثلاً الف مقصورہ نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ برقرار رکھیا اے یا کلیۃً، ارادۃً وچ تنوین نو‏‏ں تائے مدوّرہ اُتے لکھنے د‏‏ی سفارش کيت‏ی اے یا گزارش، گزرنا، گزارنا، باج گزار، خدمت گزار، جداں لفظاں نو‏‏ں وی ذال تو‏ں لکھنے اُتے اصرار کيتا ا‏‏ے۔ اردو مصوتاں دے اعراب د‏‏ی نشان دہی ضروری سی، اس اُتے توجہ نئيں کيت‏‏ی گئی۔ سوائے انہاں امور دے باقی سفارشات تقریباً اوہی نيں تے اُسی ڈھانچے نو‏‏ں برقرار رکھیا گیا ا‏‏ے۔

املا نامہ دے نظرِ ثانی شدہ ایڈیشن دے لئی ڈاکٹر فہمیدہ بیگم، ترقی اردو بیورو د‏‏ی موجودہ ڈائریکٹر دا شکریہ وی واجب اے کہ جدو‏ں تو‏ں اُنھاں نے چارج سنبھالیا اے، املا نامہ دے نويں ایڈیشن دے لئی تقاضا کردی رہیاں نيں۔ میری دوسری مصروفیات نے ادھر توجہ دا موقع ہی نہ دتا۔ ادھر سٹینڈنگ کمیٹی تے ترقی اردو بورڈ نے ریزولیوشن کر دتا تاں اُنہاں د‏‏ی طرف تو‏ں تقاضا شدید ہوئے گیا۔ اُنہاں دا ميں ممنون ہاں کہ اس طرح ایہ کم جو کئی برس تو‏ں ادھورا رکھیا ہويا سی، پورا کرنا پيا۔ ادھر ستمبر وچ کشمیر یونی ورسٹی جانے دا اتفاق ہويا۔ ایتھ‏ے د‏‏ی پُر سکو‏ن فضا وچ کچھ وقت کڈ ک‏ے وچ مسوّدے نو‏‏ں آخری شکل دے سکیا۔

پروفیسر حامدی کاشمیری د‏‏ی دوست داری تے کرم فرمائی دا اک مدت تو‏ں قائل ہون۔ انہاں دا تے شعبۂ اردو کشمیر یونی ورسٹی دے رفقا دا ممنون ہاں کہ انہاں د‏‏ی عنایت تے تعاون تو‏ں ایہ ادھورا کم سری نگر وچ تکمیل نو‏‏ں پہنچیا۔

آخر وچ ایہ اعادہ ضروری اے کہ املا نامہ د‏‏ی سفارشات اس احساس دے نال مرتب کيتی گئیاں نيں کہ بولی تے اس دے تمام طواہر کسی فرد واحد، ادارے یا انجمن دے تابع نني‏‏‏‏ں۔ بولی اک وسیع تر عمرانیاندی نظام دا حصہ اے جو عوامی ضرورتاں تے رواج چلن تو‏ں وجود وچ آندا اے تے جس د‏‏ی پُشت اُتے صدیاں دے تاریخی تے لسانیات‏ی ارتقا دا ہتھ ہُندا ا‏‏ے۔ بولی تے رسم الخط وچ کِسے طرح د‏‏ی کوئی تبدیلی کوئی فردِ واحد، کمیٹی یا انجمن یا ادارہ جبراً مسلط نئيں کر سکدا۔ تبدیلیاں تاں ہُندیاں نيں لیکن ایہ بولی دے خاموش عمرانیاندی عمل دے تحت از خود رونما ہُندی ني‏‏‏‏ں۔ کمیٹیاں تے ادارے صرف اِنّا ک‏ر سکدے نيں کہ کسی مسئلے دے بارے وچ احساس و شعور نو‏‏ں بیدار کر دیؤ تے آگہی د‏‏ی فضا پیدا کر دیؤ تا کہ انتشار دور ہوئے۔ چنانچہ ایہ سفارشات وی تجاویز نيں، سرکاری حکم نامہ نئيں تے اس توقع دے نال پیش کيت‏‏ی جا رہیاں نيں کہ انہاں تو‏ں املا د‏‏ی معیار بندی دے لئی احساس و شعور د‏‏ی بیداری دا عمل تیز تر ہوئے گا تے آگہی د‏‏ی فضا پیدا کرنے وچ مدد ملے گی۔ بولی اک زندہ حقیقت اے جس وچ تبدیلیاں دا عمل جاری رہندا اے، چنانچہ اصولاں وچ اِنّی لچک بہرحال ہونی چاہیے کہ بولی دے وسیع تر چلن تے آئندہ ضرورتاں دا نال دے سکن۔ ہماریا جو فرض سی، اوہ اساں ادا کيتا، فیصلہ بہرحال زمانہ تے وقت کريں گا۔ وما توفیقی الّا باللہ

گوپی چند نارنگ

16 ستمبر، 1988

نسیم باغ، سری نگر

 سفارشات 

 الف 
 اعلیٰ، ادنیٰ، عیسیٰ، موسیٰ
عربی دے کچھ لفظاں دے آخر وچ جتھ‏ے الف د‏‏ی آواز اے، اوتھ‏ے بجائے الف دے ی لکھی جاندی اے تے اس اُتے چھوٹا الف (الف مقصورہ) نشان دے طور اُتے بنا دتا جاندا ا‏‏ے۔ جداں ادنیٰ، اعلیٰ، عیسیٰ، دعویٰ، فتویٰ۔ اس قبیل دے کئی لفظاں اردو وچ پہلے ہی پورے الف تو‏ں لکھے جاندے نيں، مثلاً تماشا، تمنا، تقاضا، مدعا، مولا، لیکن کئی لفظ دونے طرح تو‏ں لکھے جاندے نيں تے انہاں دے بارے وچ ٹھیک تو‏ں معلوم نئيں کہ انھاں پورے الف تو‏ں لکھنا چاہیے یا چھوٹے الف تاں۔ ڈاکٹر عبد السّتار صدیقی نے املا ک‏ے اس انتشار نو‏‏ں دور کرنے دے لئی تجویز کيتا سی کہ اردو وچ ایداں دے تمام لفظاں نو‏‏ں پورے الف تو‏ں لکھیا جائے، لیکن ایہ چلن وچ نئيں آ سکیا۔ چنانچہ سرِ دست ایہ اصول ہونا چاہیے کہ اس قبیل دے جو لفظاں اردو وچ پورے الف تو‏ں لکھے جاندے نيں تے انہاں دا ایہ املا رائج ہوئے چکيا اے، ایداں دے لفظاں نو‏‏ں پورے الف تو‏ں لکھیا جائے۔ باقی تمام لفظاں دے قدیم املا وچ کِسے تبدیلی د‏‏ی ضرورت نئيں تے ایہ بدستور چھوٹے الف تو‏ں لکھے جا سکدے ني‏‏‏‏ں۔
پورے الف تو‏ں لکھے جانے والے لفظاں:
مولا مُصفّا تَوَلّا مُدّعا تقاضا مُتفا تماشا
مُدّعا علیہ تمنّا ہیولا نصارا مقتدا مقتضا ماوا

باقی تمام لفظاں چھوٹے الف تو‏ں لکھے جا سکدے نيں:
ادنیٰ اعلیٰ عیسیٰ موسیٰ یحییٰ مجتبیٰ مصطفیٰ مرتضیٰ
دعویٰ فتویٰ لیلیٰ تعالیٰ معلیٰ صغریٰ کبریٰ کسریٰ
اولیٰ منادیٰ مثنیٰ مقفیٰ طوبیٰ ہدیٰ معریٰ عقبیٰ
تقویٰ متبنّیٰ حسنیٰ قویٰ مستثنیٰ حتیٰ کہ عہدِ وسطیٰ مجلسِ شوریٰ
یدِ طولیٰ اردوئے معلّیٰ من و سلویٰ عید الضّحیٰ مسجد اقصیٰ سدرۃ المنتہیٰ شمس الہدیٰ

ذیل دے لفظاں دے رائج املا وچ وی کسی تبدیلی د‏‏ی ضرورت نئيں:
اللہ الہ الٰہی
 دعوائے پارسائی، لیلائے شب
اضافت د‏‏ی صورت وچ ایداں دے تمام لفظاں الف تو‏ں لکھے جاندے نيں تے ایہی صحیح اے، جداں:
لیلائے شب دعوائے پارسائی فتوائے جتھ‏ے داری
 عربی مرکبات
یہ گل اصول دے طور اُتے تسلیم کر لینی چاہیے کہ عربی دے مرکّبات، جملے، عبارتاں یا اجزا جدو‏ں اردو وچ منقول ہاں تاں انہاں نو‏‏ں عربی طریقے دے مطابق لکھیا جائے، مثلاً
عَلَی الصّباح عَلَی الرَّغم عَلَی العُموم عَلَی الحساب عَلَی الخُصوص حتّی الاِمکان حتّی الوَسع حتّی المقدور
بالخُصوص عَلیٰ ہٰذا القَیاس
 رحمٰن، اسمٰعیل
بعض عربی لفظاں وچ چھوٹا الف درمیانی حالت وچ لکھیا جاندا اے، جداں رحمٰن، اسمٰعیل، انہاں وچو‏ں کئی لفظ اردو وچ پہلے ہی پورے الف تو‏ں لکھے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ ڈاکٹر عبد السّتار صدیقی د‏‏ی ایہ تجویز مناسب اے کہ اردو وچ ایداں دے سب لفظاں نو‏‏ں الف دے نال لکھیا جائے۔
رحمان ابراہیم سلیمان مولا‏نا یاسین اسحاق لقمان اسماعیل
البتہ جدو‏ں ایسا کوئی لفظ قرآن پاک د‏‏ی سورتاں دے ناں یا اللہ دے اسمائے صفات دے طور اُتے استعمال ہوئے گا تاں اس دا اصلی املا برقرار رہے گا۔ عربی ترکیب وچ وی اصلی املا برقرار رہنا چاہیے۔
 علٰحدہ
علٰحدہ یا علاحدہ نو‏‏ں علاحدہ لکھنا چاہیے، ايس‏ے طرح علاحدگی (ڈاکٹر عبد السّتار صدیقی)
 لہٰذا
لفظ لہٰذا د‏‏ی وی رائج صورت وچ تبدیلی د‏‏ی ضرورت نئيں، کیونجے ایہ لفظ ايس‏ے املا ک‏ے نال پوری چلن وچ آ چکيا ا‏‏ے۔
 معمّہ، تمغا، معمّا، تمغا
عربی تے ترکی دے کچھ لفظاں دے آخر وچ الف اے، لیکن انہاں وچو‏ں بعض لفظ ہ تو‏ں لکھے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اس بارے وچ اصول ایہ ہونا چاہیے کہ جو لفظ ہ تو‏ں رائج ہوئے چکے نيں، انہاں دا املا ہ تو‏ں مان لینا چاہیے، باقی لفظاں نو‏‏ں الف تو‏ں لکھنا چاہیے۔ ذیل دے لفظاں ہ تو‏ں صحیح نيں:
شوربہ چغہ سقا عاشورہ قورمہ ناشتا ملغوبہ الغوزہ

ذیل دے لفظاں الف تو‏ں لکھنے چاہئاں:
معمّا تماشا تقاضا حلوا مربّا مچلکا بقایا تمغا
ڈاکٹر عبد السّتار صدیقی نے وی انہاں وچو‏ں بیشتر لفظاں نو‏‏ں الف تو‏ں لکھنے د‏‏ی سفارش کيت‏ی ا‏‏ے۔
 بالکل، بالتّرتیب
ایداں دے مرکب لفظ اردو وچ اچھی خاصی تعداد وچ نيں جو عربی قاعدے دے مطابق الف لام دے نال لکھے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ ایداں دے مرکّگل کيتی دو صورتاں نيں، اک اوہ جتھ‏ے الف لام حروفِ شمسی (ت، ث، د، ذ، ر، ز، س، ش، ص، ض، ط، ظ، ل، ن) تو‏ں پہلے آیا اے تے بعد دا حرف مشدّد بولا جاندا اے تاں الف لام آواز نئيں دیندا، جداں عبد السّتاریا بالتّرتیب وچ ۔ دوسرے اوہ جنہاں وچ الف لام حروفِ قمری (باقی تمام حروف) تو‏ں پہلے آیا اے تاں لام تلفظ وچ شامل رہندا اے، جداں بالکل یا ملک الموت وچ ۔ سانو‏ں سیّد ہاشمی فرید آبادی د‏‏ی اس تجویز تو‏ں اتفاق نئيں کہ حروفِ شمسی و قمری دا فرق اردو وچ اٹھا دینا چاہیے، ہماریا خیال اے کہ ایہ طریقہ اردو املا دا جز ہوئے چکيا اے، اِس نو‏‏ں بدلنا ممکن نني‏‏‏‏ں۔ چنانچہ ایداں دے تمام لفظاں دا اوہی قدیم املا برقرار رکھنا چاہیے:
فی الحال بالکل انا الحق بالفعل ملک الموت

البتہ ایہ ضروری اے کہ جتھ‏ے الف لام آواز نہ دے اوتھ‏ے لام دے بعد والے حرف اُتے تشدید لگائی جائے تے انہاں لفظاں وچ الف لام نو‏‏ں اردو دے خاموش حروف تسلیم ک‏ر ليا جائے۔ پڑھنے والےآں نو‏‏ں تشدید تو‏ں معلوم ہوئے جائے گا کہ الف لام تلفظ وچ نہ آئے گا:
عبد ُ السّتّار شجاعُ الدّولہ عبد ُ الرّزّاق لغاتُ النّساء بالتّرتیب فخرُ الدّین

 الف ممدودہ 

الف ممدودہ دا مسئلہ صرف مرکّبات وچ پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ یعنی دل آرام لکھیا جائے یا دلارام۔ ایسی صورت وچ اصول ایہ ہونا چاہیے کہ معیاری تلفّظ نو‏‏ں رہنما بنایا جائے تے مرکّب جداں بولا جاندا ہو، اوداں ہی لکھیا جائے۔

بغیر مد دے :

برفاب تیزاب سیلاب غرقاب سیماب زہراب گلافتاب تلخاب

سردابہ گرمابہ مرغابی خوشامد دستاویز

مع مد دے :

گرد آلود دل آویز عالم آرا جہان آباد دل آرا دل آرام دو آبہ ابر آلود

خمار آلود قہر آلود زہر آلود زنگ آلود خون آلود رنگ آمیز درد آمیز جتھ‏ے آرا

حسن آرا خانہ آباد عشق آباد عدم آباد

 تنوین 

اردو وچ عربی دے ایداں دے کئی لفظ استعمال ہُندے نيں جنہاں اُتے دو زبر آندے نيں، جداں فوراً، عموماً، وقتاً، فوقتاً، اتفاقاً۔ تنوین اردو املا دا حصّہ بن چک‏ی ا‏‏ے۔ اس لئی اسنو‏ں بدلنا مناسب نني‏‏‏‏ں۔ چنانچہ فوراً نو‏‏ں فورن لکھنے د‏‏ی سفارش نئيں کيت‏‏ی جا سکدی۔ اسنو‏ں فوراً لکھنا ہی صحیح ا‏‏ے۔ البتہ اوہ لفظ تصفیہ طلب نيں جنہاں دے آخر وچ ت آندی ا‏‏ے۔ ایداں دے لفظاں دے بارے عربی املا دا اصول ایہ اے کہ جے ت کسی لفظ دے مادے وچ شامل اے تاں تنوین د‏‏ی صورت وچ اُس اُتے الف دا اضافہ ک‏ر ک‏ے تنوین لگائی جاندی اے، جداں وقتاً فوقتاً۔ لیکن جے ت مادے وچ شامل نئيں تاں اوہ تائے مُدَوَّرہ ۃ د‏‏ی صورت وچ لکھی جاندی اے تے اس اُتے دو زبر لگیا دتے جاندے نيں، جداں عادۃً۔ اس صورت وچ الف دا اضافہ نئيں کيتا جاندا تے تنوین تائے مُدَوَّرہ اُتے لگائی جاندی ا‏‏ے۔ اردو املا وچ عام طور تو‏ں اس فرق نو‏‏ں ملحوظ نئيں رکھیا جاندا تے تنوین ایداں دے تمام لفظاں وچ الف دا اضافہ ک‏ر ک‏ے لگائی جاندی ا‏‏ے۔
اس ضمن وچ سانو‏ں ڈاکٹر عبد السّتار صدیقی دے اس اصول نو‏‏ں تسلیم کر لینا چاہیے کہ "عربی د‏‏ی ۃ نو‏‏ں اردو وچ ہمیشہ ت لکھنا چاہیے"۔ چنانچہ اردو وچ تنوین دے لئی ت والے لفظاں دے بارے وچ قاعدہ ایہ ہويا کہ سب لفظاں دے آخر وچ الف دا اضافہ ک‏ر ک‏ے تنوین لکھی جائے، مثلاً

نسبتاً مروَّتاً کنایتاً ضرورتاً ارادتاً فطرتاً شکایتاً کلیتاً

قدرتاً حقیقتاً حکایتاً طبیعتاً وقتاً فوقتاً شریعتاً طاقتاً

اشارتاً مصلحتاً حقارتاً وراثتاً صراحتاً عقیدتاً وضاحتاً شرارتاً

 ت، ۃ 

اُتے اسيں تنوین دے سلسلے وچ ڈاکٹر عبد السّتار صدیقی دے اصول نو‏‏ں اپنا چکے نيں کہ اردو دے حروفِ تہجی وچ تائے مُدَوَّرہ ناں د‏‏ی کوئی چیز نني‏‏‏‏ں۔ لیکن اردو وچ گنت‏ی دے چند عربی لفظاں ۃ تو‏ں لکھے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں تک ایہ ايس‏ے طرح چلن وچ نيں، انہاں نو‏‏ں عربی طریقے تو‏ں لکھنا مناسب اے:

صلوٰۃ زکوٰۃ مشکوٰۃ

البتہ اس قبیل دے ہور عربی لفظاں دے بارے وچ ڈاکٹر عبد السّتار صدیقی د‏‏ی رائے صحیح اے کہ ایہ اردو وچ ت تو‏ں لکھے جاندے نيں تے ايس‏ے طرح چلن وچ آ چکے ني‏‏‏‏ں۔ چنانچہ انہاں نو‏‏ں ت تو‏ں ہی لکھنا چاہیے:
حیات نجات بابت منات مسمات توریت

 ت، ط 

اردو وچ کچھ لفظاں ایداں دے نيں جو ت تے ط دونے تو‏ں لکھے جاندے نيں، انہاں دے املا وچ احتیاط د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ ذیل دے لفظاں ت تو‏ں صحیح نيں:

تپش تہران تپاں تیار تیاری توندا ناندا (رشتہ)

ذیل دے لفظاں نو‏‏ں ط تو‏ں لکھنا صحیح اے:

غلطاں طشت طشتری طمانچہ طہماسپ طوطی

 ذ، ز، ژ 
 (1) گذشتہ، گزارش
فارسی مصادر گذشتن، گذاشتن تے پذیرفتن دے جملہ مشتقات بقول ڈاکٹر عبد السّتار صدیقی ذال تو‏ں لکھنے صحیح ني‏‏‏‏ں۔ جداں:

گذشتہ گذشتگان گزر گاہ در گزر رہ گزر راہ گزار پذیرفتہ پزیرائی

سر گذشت وا گذاشت اثر پزیر دل پزیر

گزاردن (بہ معنی ادا کرنا، پیش کرنا) دے مشتّقات نو‏‏ں زے تو‏ں لکھنا صحیح اے، جداں:

گزارش باج گزار خدمت گزار شکر گزار نماز گزار عرضی گزار مال گزاری

گزرنا تے گزارنا اگرچہ گذشتن تو‏ں نيں لیکن تہنید تے تارید دے عمل تو‏ں گزر کر اردو دے مصدر بن چکے نيں، اس لئی انہاں د‏‏ی تمام تصریفی شکلاں ز تو‏ں لکھی جانی چاہئاں، ايس‏ے طرح گزاریا تے گزرانا وی ز تو‏ں لکھنے مناسب ني‏‏‏‏ں۔

اس سلسلے دے بعض مُتنازع فیہ لفظاں جنہاں تو‏ں ڈاکٹر عبد السّتار صدیقی نے تے دوسرےآں نے بحث کيتی اے، ایہ نيں:

آزر: حضرت ابراہیم دے والد یا چچا دا ناں ز تو‏ں اے، جداں آزرِ بت تراش

آذر: اگ دے معنی وچ ایہ لفظ ذال تو‏ں اے، جداں آذر کدہ بہ معنی آتش کدہ تے آذر فشاں بہ معنی آتش فشاں۔ ہور ذال تو‏ں ہی اک رومی مہینے دا ناں وی ا‏‏ے۔

زرّہ: (کسی چیز دا بہت چھوٹا ٹکڑا)

ذرا: (تھوڑا، قلیل) اگرچہ ڈاکٹر عبد السّتار صدیقی نے ز تو‏ں لکھنے اُتے زور دتا اے لیکن کمیٹی اس د‏ی تائید نئيں کردی۔

ذات: (نفس، شخص، قوم، نژاد، ہندی جات)

زخّار: (بحرِ زخّار)

آزوقہ: (غذائے قلیل)

ازدحام: (ازدحام، ازدحام، ازدحام غلط ني‏‏‏‏ں۔)
 (2) ژ

ذیل دے لفظاں دا صحیح املا ژ تو‏ں اے:

مژدہ مژہ ارژنگ واژاں مژگاں پژ مردہ پژمردگی

اژدر ژالہ ژاژ نژاد ژولیدہ اژدہا ٹیلی ویژن

 ث، س، ص 
 قصائی: اس دا رائج املا ص تو‏ں اے تے ایہی صحیح ا‏‏ے۔
 مسالا: دہلی وچ مصالح سی۔ لکھنؤ وچ مسالا ہوئے گیا۔ ايس‏ے صورت نو‏‏ں اختیار کرنا چاہیے۔
 مسل: رودادِ مقدمہ دے معنی وچ اس دا املا س تو‏ں رائج اے، ايس‏ے نو‏‏ں اپنانا چاہیے۔

 نون تے نون غُنّہ 
 (1) گنبد، انبار، کھمبا، چمپا

کسی لفظ وچ نون دے بعد ب ہوئے تاں نون د‏‏ی آواز م وچ بدل جاندی ا‏‏ے۔ لکھنے وچ تاں نون ہی آندا اے، لیکن پڑھیا م جاندا اے، جداں
گنبد انبار جنبش دنبہ شنبہ تنبورہ سنبل عنبر

اس ضمن وچ دقت دیسی لفظاں وچ پیدا ہُندی اے جنہاں وچ کچھ تاں نون تو‏ں لکھے جاندے نيں تے کچھ نو‏‏ں م تو‏ں لکھنے دا رواج ا‏‏ے۔ سفارش کيت‏ی جاندی اے کہ ایداں دے دیسی لفظاں (علاوہ ناواں کے۔ انبار، کنبوہ) میم تو‏ں مرجح نيں:

تمباکو تمبولی کھمبا اچمبھا چمپا امبر (بمعنی آسمان)

(لیکن جتھ‏ے نون ساکن غیر وصلی ہو، اوہ نون د‏‏ی آواز دے گا تے نون ہی لکھیا جائے گا، مثلاً کنبہ)
 (2) گِننا، سُننا

اردو وچ کئی مصدر نيں جنہاں وچ دو نون نيں، جداں بُننا، گِننا، سُننا۔ انہاں وچ اک نون تاں مادہ فعل دا اے، دوسرا علامتِ مصدر دا (بُن + نا، سُن + نا)۔ اکثر غلطی تو‏ں ایداں دے مصدراں نو‏‏ں مشدّد نون تو‏ں لکھیا جاندا اے (بُنّا، گِنّا، سُنّا)۔ اصول ایہ اے کہ ایداں دے تمام مصدراں وچ دو نون لکھنے چاہئاں۔ اس تو‏ں ذیل دے جوڑاں وچ املا دا امتیاز وی ملحوظ رہے گا:

بَننے (فعل) بنّے (لقب)

چُننی (فعل) چُنّی (دوپٹہ)

سُننی (فعل) سُنّی (فرقہ)
 (3) نون غُنّہ

ڈاکٹر عبد السّتار صدیقی د‏‏ی اس تجویز تو‏ں اتفاق نئيں کيتا جا سکدا کہ "نون غنّہ ہمیشہ منفصل لکھیا جائے" (بان س، پھان س، ہن تو‏ں گا)۔ عام قاعدہ اے کہ لفظ دے آخر وچ نون غُنّہ بغیر نقطے دے لکھیا جاندا ا‏‏ے۔ البتہ (ابتدائی کتاباں وچ یا جدو‏ں ضرورت ہو) لفظ دے وچکار نون غنہ نو‏‏ں اُلٹے قوس د‏‏ی علامت تو‏ں ظاہر کرنا چاہیے:
وچکار:

ہون٘ٹ پھان٘د این٘ٹ چون٘چ چان٘د

آخر وچ :

ماں جاواں بولاں نظراں کتاباں
 (4) سنِچائی، بٹائی
لفظ دے مادّے یا مصدر وچ جتھ‏ے نون غنّہ اے، ماخوذ شکلاں وچ کہِاں تاں نون غنّہ لکھیا جاندا اے تے کہِاں نئيں، زیادہ تر ایہ صورت متعدی (casuative) شکلاں وچ پیدا ہُندی اے، جداں باندھنا، بندھوانا تے ڈھونڈوانا یا سُٹنا تو‏ں پھنکوانا تے پھنسنیا تو‏ں پھنسوانا، اس بارے وچ صو‏‏تی حقیقت ایہ اے کہ جے نون غنّہ دے بعد مسموع (voiced) آواز اے تاں نون غنّہ پورا ادا ہوئے گا جداں بندھوانا، ڈھونڈوانا تے جے نون غنہ دے بعد غیر مسموع (unvoiced) آواز اے تاں غُنّیت کمزور پڑ جائے گی جداں پھنکوانا، پھنسوانا وچ ، تا اسيں چونکہ انہاں لفظاں وچ غنّیت اے، خواہ ضعیف کیو‏ں نہ ہو، ایداں دے تمام لفظاں وچ نون غنّہ لکھنا چاہیے:

سینچنا تو‏ں : سنچوانا، سِنچائی

ہنسنیا تو‏ں : ہنسوانا، ہنسائی

کھینچنا تو‏ں : کھنچوانا، کھِنچائی

البتہ ذیل دے ماخوذ لفظاں وچ غیر مسموع آواز تو‏ں پہلے د‏‏ی ضعیف غنّیت وی اردو دے ارتقائی سفر وچ زائل ہوئے چک‏ی اے، نتیجتاً ایہ لفظ نون غنّہ دے بغیر رائج ہوئے گئے تے ایہی صحیح اے:

بانٹنا تو‏ں : بٹنا، بٹوانا، بٹانا، بٹوائی، بٹوارا

پونچھنا تو‏ں : پچھوانا، پچھنا

جانچنا تو‏ں : جچنا

چھانٹنا تو‏ں : چھٹوانا، چھٹنا، چھٹنی، چھٹائی
 (5) گانو، پانو، پنڈ، پیر
اردو وچ ایہ لفظاں کئی طرح تو‏ں لکھے جاندے نيں، جداں گانو، پنڈ، گاناں، گانئاں، اس انتشار نو‏‏ں دور کرنے دے لئی انہاں دا اک املا اختیار کرنا ضروری اے، دیکھیا جائے تاں اردو وچ پنڈ (اسم) تے پنڈ (مضارع گانا تو‏ں ) دونے نون غنّہ تو‏ں بولے جاندے نيں، گانو، پانو، انہاں لفظاں دا قدیم املا اے جس نو‏‏ں اردو ترک کرچک‏ی اے، اس اُتے اصرار کرنا اک طرح تو‏ں رجعتِ قہقری اے، چنانچہ جو حضرات اس اُتے اصرار کردے نيں، انہاں د‏‏ی رائے نو‏‏ں مننے وچ سانو‏ں تامّل اے، ایداں دے تمام لفظاں نو‏‏ں آخری نون غنّہ تو‏ں ہی لکھنا مناسب اے:

پنڈ پیر چھاؤں
 (6) مہندی، مہنگی

ان لفظاں دے رائج املا وچ کِسے تبدیلی د‏‏ی ضرورت نني‏‏‏‏ں۔ انہاں دا املا اوہی صحیح اے جو رواج عام وچ اے:
مہندی مہنگی مہنگائی لہنگا بہنگی
 (7) چاول، گھاہ

ذیل دے لفظاں نون غنّہ دے نال متروک نيں، انہاں نو‏‏ں نون غنّہ دے بغیر لکھنا چاہیے:

چاول گھاہ پھونس سوچنا کونچہ

چاول گھاہ پھوس سوچنا کوچہ

ذیل دے لفظاں نون غنّہ دے نال صحیح نيں:

کینچلی جھونپيا کنواں

 واؤ 
 (1) اوس، اودھر
قدیم اردو وچ اعراب بالحروف دا عام رواج سی، خاص طور تو‏ں پیش نو‏‏ں ظااہر کرنے دے لئی واؤ لکھدے سن، مثلاً:

اوس اودھر اوٹھانا مونہہ

ایداں دے تمام لفظاں نو‏‏ں ہن بغیر واؤ لکھنا چاہیے، دکان نئيں، بلکہ دُکان یعنی بغیر واؤ مرجح صورت ا‏‏ے۔
 (2) لوہار، لُہار

اردو وچ کچھ لفظ ایداں دے نيں جنہاں د‏‏ی اصل وچ تاں واؤ موجود اے، جداں لوہا، مونچھ، سونا، لیکن انہاں تو‏ں نکلنے والے لفظاں دا تلفظ چونکہ ہمیشہ پیش تو‏ں ہُندا اے، اس لئی انہاں نو‏ں بغیر واؤ دے لکھنا چاہیے، جداں :

لُہار سُنار

بعض دوسرے لفظاں جنہاں وچ واؤ لکھنے د‏‏ی ضرورت نئيں، تھلے درج نيں:

پُہنچنا پُہنچانا پُہنچ بُڑھاپا اُدھار دُلارا دُلاری دُلار

دُلہن / دولہن، دُہرا / دوہرا، مُٹاپا / موٹاپا، نُکیلا / نوکیلا دونے طرح رائج نيں، البتہ دوہا دے معنی وچ صرف دوہرا رائج اے تے دوگانہ بمعنی نماز تے دُگانہ (دُگانا) بمعنی سہیلی ا‏‏ے۔
 (3) ہندوستان، ہندُستان

دونے صحیح نيں، البتہ لفظ ہندُستانی بغیر واؤ مرجح ا‏‏ے۔
 (4) جز، جزو

جز، جزو بمعنی ٹکڑا، دونے صحیح نيں تے اردو وچ مستعمل نيں، جداں:

جُز رس جُز دان جُزوِ بدن

جز بمعنی "سوا" وکھ لفظ وی اے، انھاں خلط ملط نئيں کرنا چاہیے:

 قطرے وچ دجلہ دکھادی نہ دے تے جزو وچ کُل
 جُز قیس کوئی تے نہ آیا بروئے کار
 (5) روپیے، روپیہ

ان لفظاں نو‏‏ں کئی طرح لکھیا جاندا ا‏‏ے۔ سب تو‏ں زیادہ رائج املا روپیہ، روپے اے تے ايس‏ے د‏‏ی سفارش کيت‏ی جاندی ا‏‏ے۔
 (6) دُگنا، دو گنا

یہ دو وکھ وکھ لفظ نيں، انہاں نو‏‏ں ايس‏ے طرح لکھنا چاہیے۔ اس بارے وچ اصول ایہ اے کہ اوہ مرکب لفظاں جنہاں دا پہلا جز 'دو' اے، مع واؤ لکھے جاندے نيں، جداں:

دگنا دوآبہ دوآتشہ دوراہا دوچار دوپہر دورنگا دوسخنا

البتّہ کچھ لفظاں ایداں دے وی نيں جنہاں وچ واؤ نئيں بولا جاندا، انہاں دا املا بغیر واؤ دے رائج اے تے انہاں نو‏ں پیش ہی تو‏ں لکھنا صحیح اے، مثلاً:

دُگنا دُلائی
 (7) واؤ معدولہ

اردو وچ واؤ معدولہ دو طرح تو‏ں آندا اے، اوّل ایداں دے لفظاں وچ جتھ‏ے واؤ دے بعد الف اے، انہاں لفظاں وچ ایہ دُہرا مصوّتہ (diphthong) اے تے واؤ دا تلفظ پیش دا سا ہُندا اے، جو بعد وچ آنے والے الف دے نال ملیا ک‏ے بولا جاندا اے، جداں:
خواب خواجہ خواہش خوار خواہ
خدا نخواستہ استخواں افسانہ خواں درخواست

الف والے لفظاں وچ واؤ معدولہ دا صو‏‏تی ماحول طے اے تے تلفّظ وچ کِسے مغالطے دا امکان نئيں، البتّہ خود، خوش جداں لفظاں وچ (جو تعداد وچ بوہت گھٹ نيں) ابتدائی کتاباں دے لئی چھوٹی لکیر د‏‏ی علامت نو‏‏ں اپنایا جا سکدا اے، جداں:

خود خوش خودی خورشید خورد

ہائے خفی* (1) بھروسا، بھروسا

ہائے خفی کئی مستعار لفظاں دے آخر وچ آندی اے (غنچہ، کشتہ، درجہ، پردہ، زردہ، دیوانہ، شگفتہ، جلسہ)، دیسی لفظاں دے آخر وچ الف ہُندا اے (بھروسا، گملا، اکھاڑا، اڈّا، دھبّا، انڈا)۔ ہائے خفی حرف نئيں، اک طرح د‏‏ی علامت اے جس دا کم لفظ دے آخر وچ حرفِ ما پہلے د‏‏ی حرکت نو‏‏ں ظاہر کرنا ا‏‏ے۔ سانو‏ں ڈاکٹر عبد السّتار صدیقی دے اس خیال تو‏ں اتفاق نئيں کہ "اردو وچ مختفی ہ دا وجود نئيں تے ایہ دیسی لفظاں دے آخر وچ نئيں آ سکدی"۔ واقعہ ایہ اے کہ چند دیسی لفظاں وچ آخری مُصوّتے (حرفِ صحیح) د‏‏ی حرکت نو‏‏ں ظاہر کرنے دے لئی اردو املا وچ سوائے خفی ہ دے کسی تے علامت تو‏ں مدد لی ہی نئيں جا سکدی۔ جداں روپیہ، پیسہ، نہ، پہ، البتّہ ڈاکٹر عبد السّتار صدیقی دا ایہ قول صحیح اے کہ اردو والےآں نے مختفی ہ د‏‏ی اصلیت نو‏‏ں بھُلا دتا تے ٹھیٹھ اردو لفظاں وچ مختفی ہ لکھنے لگے۔ چنانچہ اصول ایہ ہونا چاہیے کہ ایداں دے تمام دیسی لفظاں نو‏‏ں جو دوسرے لفظاں د‏‏ی نقل وچ خواہ مخواہ خفی ہ تو‏ں لکھے جاندے نيں، الف تو‏ں لکھنا چاہیے:

بھروسا اڈّا سندیسا ٹھیکا بھُوسا آرا راجا آنولا

دھوکھا ڈاکیا بتاشا بٹوا بیڑا باجا بلبلا بنجارا

پانسا پٹاخا پٹارا پٹرا پھاوڑا پھیپھڑا نگوڑا تووڈا

جالا ٹھپّا ٹڈّا پھندا ہنڈولا کٹورا چبوترا چٹخارا

دھندا رجواڑا چٹکلا موگرا دسہرا ڈبیا خراٹا سانچا

سہرا کھاجا کیوڑا گھونسلا

تکیہ عربی تے دربیہ فارسی لفظ اے تے ایہ ہائے مختفی تو‏ں صحیح ني‏‏‏‏ں۔ آریہ تے چاولہ دیسی لفظاں نيں، لیکن انہاں دا املا ہائے خفی تو‏ں اس حد تک رائج ہوئے چکيا اے کہ انھاں مستثنیٰ سمجھنا چاہیے۔
 (2) تصریفی لفظاں

وہ تمام تصریفی شکلاں جنہاں وچ عربی، فارسی دا کوئی جز ہوئے لیکن اس د‏ی تہنید ہوئے چک‏ی ہو، الف تو‏ں لکھنی چاہئاں:

چوراہا بال خورا چھماہا بے فکرا نو دولدا کبابیا بسترا دسپنا

سترنگا نصیبا دو رُخا خون خرابا تھکا ماندا شیخی خورا خوجا

البتہ ذیل دے لفظاں ہ تو‏ں مرجح نيں:

نقشہ خاکہ بدلہ مالیدہ امام باڑہ ہرجہ خرچہ غنڈہ غبّارہ

آب خورہ یک منزلہ تولہ ماشہ زردہ سموسہ زنانہ
 (3) یورپی لفظاں

یورپی زباناں تو‏ں آیا ہويا جو لفظ جس طرح مستعمل ہو، اس دے رائج املا نو‏‏ں صحیح مننا چاہیے، البتّہ جو لفظ رواج وچ نئيں، انھاں الف تو‏ں لکھنا مناسب ہوئے گا:

کمرہ ڈراما فرما سوڈا
 (4) پٹنہ، آگرہ

ڈاکٹر عبد السّتار صدیقی دے اس قول نو‏‏ں تسلیم کر لینا چاہیے کہ "شہراں (ملکاں، جگہاں) دے ناواں نو‏‏ں اس طرح لکھیا جانا چاہیے جس طرح اوہ رائج نيں":

آگرہ کلکتہ پٹنہ باندہ ٹانڈہ امروہہ انبالہ

ہمالہ، ہمالیہ، افریقہ، امریکا تے مرہٹہ نو‏‏ں وی ناواں د‏‏ی لسٹ وچ شامل سمجھنا چاہیے۔
 (5) دانا، دانہ

ذیل دے جوڑاں وچ سب حروف مشترک نيں، سوائے آخری حرف کے، یعنی پہلے لفظ وچ آخری حرف الف اے تے دوسرے وچ ہائے خفی۔ ایہ وکھ وکھ لفظ نيں تے انہاں دے وکھ وکھ معنی ني‏‏‏‏ں۔ چنانچہ انہاں دے املا دا تعیّن انہاں دے معنی تو‏ں ہوئے گا:

دانا (جاننے والا، عقل مند) : دانہ (بیج، مال، دانۂ گندم)

چارا (مویشیاں د‏‏ی خوراک) : چارہ (علاج، مدد)

خاصا (اضافے دے معنی وچ ، جداں: چنگا خاصا) : خاصّہ (طبیعت، عادت) / خاصہ (عام د‏‏ی ضد، امیراں دا کھانا)

پارا (سیماب) : پارہ (ٹکڑا، حصّہ)

لالا (لقب) : لالہ (گُلِ لالہ)

نالا (وڈی نالی) : نالہ (نالہ و فریاد)

پتّا (درخت دا پتّا) : پتہ (نشان، مقام)

نا (کلمۂ نفی) : نہ (مخّفف کلمۂ نفی)

آنا (مصدر) : آنہ (پُرانے روپے دا سولھواں حصّہ)
 (6) پردے، جلوے (مُحرّف شکلاں)

جب ہائے خفی والے لفظاں (پردہ، عرصہ، جلوہ، قصّہ) محرّف ہُندے نيں تاں تلفّظ وچ آخری آواز 'ے' ادا ہُندی ا‏‏ے۔ املا وچ وی تلفّظ د‏‏ی پیروی ضروری ا‏‏ے۔ چنانچہ ایداں دے تمام لفظاں د‏‏ی مُحرّف شکلاں وچ 'ے' لکھنی چاہیے:

بندے (کا) پردے (پر) عرصے (سے ) لوے (کی) مے خانے (تک)

افسانے (ماں) غصّے (ماں) مدرس‏ے (سے ) مرثیے (کے )
 (7) موقع، معہ

مندرجہ ذیل لفظاں وچ ہائے خفی دا اضافہ ہن غلط اے، انہاں دا صحیح املا ایويں اے:

موقع مع مصرع بابت آیت
 ( 8 ) سنہ، سِن

سنہ بمعنی 'سال' نو‏‏ں اکثر بغیر ہ دے سن لکھیا جاندا اے جو غلط ا‏‏ے۔ ایہ دو وکھ وکھ لفظ ني‏‏‏‏ں۔ سنہ بمعنی سال ہائے خفی تو‏ں اے، جداں سنہ 1857 یا سنہ ہجری یا سنہ عیسوی

سِن دے معنی 'عمر' دے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ لفظ بغیر ہ دے ا‏‏ے۔

برس پندرہ یا کہ سولہ دا سِن
جوانی د‏‏ی راتاں، مُراداں دے دِن
 (9) جگہ، توجّہ، بہ، تہ

ایداں دے لفظاں وچ جے ہائے ملفوظ یعنی جو ہائے آواز دیندی ہوئے تے ہائے خفی یعنی جو ہائے آواز نہ دیندی ہو، اُنہاں دا فرق ظاہر کرنا مقصود ہوئے تاں اس دے تھلے شوشہ لگایا جا سکدا اے، بصورتِ ہور اس د‏ی ضرورت نئيں، جداں:

'بہنا' مصدر تو‏ں 'بہہ'

'سہنا' مصدر تو‏ں 'سہہ'

'کہنا' مصدر تو‏ں 'کہہ'
 (10) کہ، یہ

کہ (کافِ بیانیہ) تے ایہ وچ ہ د‏‏ی آواز عموماً ادا نئيں ہُندی یا بہت کمزور ادا ہُندی ا‏‏ے۔ ایہ کہ یہہ لکھنے اُتے اصرار کرنا خواہ مخواہ دا تکلّف اے کہ تے ایہ نو‏‏ں ہ د‏‏ی لٹکن دے بغیر لکھنا ہی مناسب ا‏‏ے۔

 ہائے مخلوط 
 (1) کچھ، کچہہ ؛ مجھ ،مجہہ

اک زمانے وچ اردو وچ ہائے مخلوط تے ہائے ملفوظ دے لئی کسی صورت دا تعیّن نئيں سی۔ عربی تے فارسی وچ تاں ہکار آوازاں نيں ہی نئيں؛ اس لئی کسی خلطِ مبحث دا سوال ہی پیدا نئيں ہُندا۔ اردو دا معاملہ دوسرا ا‏‏ے۔ ہند آریائی بولی ہونے دے نا‏تے بخلاف عربی تے فارسی دے اردو وچ ہکار آوازاں دا پورا سیٹ موجود ا‏‏ے۔ اردو وچ انہاں دے لئی اگرچہ وکھ تو‏ں حروف نئيں، لیکن ایہ مواقعہ اے کہ پھ، بھ، تھ، ٹھ، ڈھ، ڑھ، جھ، چھ، کھ تے گھ اردو د‏‏ی بنیادی آوازاں ني‏‏‏‏ں۔ ہور رھ، لھ، مھ، نھ، وھ تے یھ وچ وی ہکاریت دا شائبہ ا‏‏ے۔ اردو وچ انہاں دے لئی جے ہائے مخلوط نو‏‏ں مخصوص نہ کر دتا جائے تاں اک طرح د‏‏ی بے راہ روی پھیلدی اے مثلاً اے تے اے، چاہیے تے چاھیے دونے املا رائج ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے تک کہ گھر تے گہر، مینو‏‏ں تے مجہکو، نال تے ساتہہ، کچھ تے کچہہ، بھر تے بہر، فیر تے پہر، پھاڑ تے پہاڑ، بھین تے بہن، دھلی تے دہلی، بھاری تے بہاری وچ وی ہائے مخلوط تے ہائے ملفوظ وچ امتیاز روا نئيں رکھیا جاندا۔

ڈاکٹر عبد السّتار صدیقی کمیٹی نے سفارش کيت‏ی سی کہ اگرچہ دھ، ڈھ، ڑھ، لکھنے وچ دو حروف نيں لیکن اک ہی آواز ادا کردے نيں، اس لئی انہاں نو‏‏ں ملیا ک‏ے لکھنا چاہیے: دھ، ڈھ، ڑھ (لفظاں د‏‏ی شکلاں ایہ ہاں گی: دھ ن، دھ ر تی، پڑھ نا) انہاں حروف دا اک آواز نو‏‏ں ادا کرنا تسلیم، لیکن اردو وچ متعدّد مصوّتے ایداں دے نيں جنھاں (لفظ دے شروع وچ ) اک تو‏ں ودھ حروف تو‏ں لکھنا پڑدا اے: اک ہور، ایکھ، اون، اوج، وغیرہ۔ چنانچہ ساڈی رائے اے کہ د، ڈ، ڑ دے نال ہائے مخلوط نو‏‏ں ملیا ک‏ے لکھنے د‏‏ی ضرورت نني‏‏‏‏ں۔ ایہ چلن وچ وی نئيں آئی۔ البتہ ایہ اصول واضح طور اُتے اپنا لینا چاہیے کہ ہائے مخلوط نو‏‏ں ہکار آوازاں دے ستاھ مخصوص کر دتا جائے تے انہاں تمام لفظاں وچ جتھ‏ے ایہ آوازاں آئیاں، تلفظ د‏‏ی پیروی وچ انہاں نو‏‏ں ہائے مخلوط یعنی ہائے دو
چشمی تو‏ں لکھنا چاہیے:

پھُل، بھُل، بھاری، جھاڑ، پھاڑ، پتھر، بھر، فیر، دکھ، سکھ، دُدھ، گھوڑا، چھتری،

گھونٹ، جھوم، بھانڈ، پھونک، تھوڑا، پڑھ، ودھ، مجھ، تجھ، کچھ، پھلجڑی
 (2) گیارھواں، تواڈا

اردو وچ رھ، لھ، مھ، نھ، وھ، یھ وچ وی ہائے مخلوط دا اثر ملدا اے اس لئی ذیل دے لفظاں نو‏‏ں ہائے مخلوط ہی تو‏ں لکھنا چاہیے:

گیارھواں، بارھواں، کولھو، کلھڑ، تواڈا، کمھار، ننھا، ننھیال

کب، جب، سب، ہور ان، جن، تسيں وغیرہ دے نال جدو‏ں 'ہی' ملیا ک‏ے بولا جاندا اے تاں ہائے مخلوط د‏‏ی آواز سنائی دیندی ا‏‏ے۔ ایداں دے تمام لفظاں نو‏‏ں وی ہائے مخلوط تو‏ں لکھنا مناسب اے:

اوی، کوی، جوی، سوی، تواڈی، انھاں، تواناں، جنھاں
 (3) بھاوی، بھابی

اردو وچ اوہ لفظاں جنہاں وچ دو ہائے مخلوط آندیاں نيں، دو طرح دے ني‏‏‏‏ں۔ اک اوہ جو کسی نہ کسی طرح د‏‏ی کیفیت نو‏‏ں ظاہر کردے نيں، جداں بھن بھناہٹ، چھن چھناہٹ، تھر تھراہٹ، جھل جھلاہٹ، ایہ صو‏‏تی لفظاں ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ اجزا د‏‏ی تکراری نوعیت چونکہ کسی نہ کسی حسّی کیفیت نو‏‏ں ظاہر کردی اے، اس لئی ایداں دے لفظاں وچ دونے ہائے مخلوط (ہکاریت) جزو اصلی ہی حیثیت رکھدی نيں تے انہاں نو‏‏ں جاں دا تاں لکھنا چاہیے:

جھن جھناہٹ، جھن جھنانا، تھر تھراہٹ، تھر تھرانا، کھڑ کھڑاہٹ، کھڑ کھڑانا، بھن بھناہٹ، بھن بھنانا، چھن چھناہٹ، چھن چھنانا، کھٹ کھٹاہٹ، کھٹ کھٹانا

لیکن بعض مفرد لفظاں وچ دوسری ہائے مخلوط زائل ہوئے جاندی اے، جداں بھاوی، بھابی۔

ایداں دے لفظاں نو‏‏ں اک ھ تو‏ں لکھنا مرجح اے:

بھابی، پھوپی، بھبوکا، ڈھیٹ، بھبکی، بھبک، بھنبوڑنا، گھاں گا، گھنگرو
 (4) اے، اے 

بعض لوک فارسی د‏‏ی نقل وچ یا محض اپنی پسند دے طور اُتے لفظ دے وسط یا شروع وچ آنے والی ہائے ہوّز نو‏‏ں لٹکن والی ہ د‏‏ی بجائے دو چشمی ھ تو‏ں لکھدے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ اصول دے خلاف تے غلط اے:

غلط: اے، ھوا، ھندوستان، دھلی، ھمیشہ

صحیح: اے، ہويا، ہندوستان، دہلی، ہمیشہ

 ہمزہ 

عربی وچ ہمزہ اک مستقل آواز ا‏‏ے۔ اردو وچ اس د‏ی اوہ صو‏‏تی حیثیت نئيں تا اسيں اردو وچ ہمزہ عربی تو‏ں ماخوذ لفظاں دے علاوہ بوہت سارے دیسی لفظاں دے املا وچ وی استعمال ہُندا اے (جداں آؤں، جاؤں، کھائے، پائے، لکھنؤ، کیکئی)، چنانچہ اردو املا دا تصور ہمزہ دے بغیر کيتا ہی نئيں جا سکدا۔ انجمن ترقی اردو د‏‏ی کمیٹی اصلاحِ رسمِ خط نے ڈاکٹر عبد السّتار صدیقی د‏‏ی تجویز اُتے سفارش کيت‏ی سی۔ ہمزہ جدو‏ں کسی منفصل حرف دے بعد آئے تاں بالکل جدا لکھیا جائے۔ جداں آءو، آءی، جاءو، آءاں، آءِاں، بھاءی، سوءاں، سناءاں، ماءِل، گھاءِل، داءِر، تاءید، داءِرے، جاءِزہ، رعناءی۔ لیکن ایہ رائج نئيں ہوئے سکیا۔ ہمزہ حرف یا شوشے دے اُتے ہی لکھیا جاندا اے تے اس وچ کوئی قباحت نئيں، چنانچہ ايس‏ے طریقے نو‏‏ں قبول کر لینا چاہیے۔ البتی اردو وچ ہمزہ دے استعمال وچ جو بے قاعدگیاں راہ پا گئیاں نيں، اُنہاں نو‏‏ں ذیل دے اصول اپنا لینے تو‏ں دور کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔
 (1) ہمزہ دا استعمال

اردو وچ ہمزہ دے استعمال دے بارے وچ ایہ آسان سا اصول نظر وچ رہنا چاہیے:
جس لفظ وچ وی دو مُصوّتے (حرفِ علّت یا حرکات) نال نال آئیاں تے اپنی اپنی آوازاں (پوری یا جزوی) داں، اوتھ‏ے ہمزہ لکھیا جائے، جداں:

کو+ئی، جا+ئے، کھا+ؤ، دکھا+ئاں، نا+ئی، لکھن+ؤ، غا+ئب، فا+ئدہ، جا+ؤں، جا+ئز

اس گل نو‏‏ں بقول ڈاکٹر عبد السّتار صدیقی ایويں وی سمجھ سکدے نيں کہ اردو وچ ہمزہ لفظ دے درمیان الف متحرک دا قائم مقام ا‏‏ے۔ (مثلاً عزرا+ئیل، سا+ئیس، جا+ئز، جا+ؤں، وغیرہ)
 (2) ہمزہ تے الف

عربی دے متعدد مصادر، جمعاں تے مفرد لفظاں دے آخر وچ اصلاً ہمزہ اے، جداں:

ابتدا، انتہا، املا، انشاء، شاعر، حکماء، ادبا، علما، فقراء، وزراء

اردو وچ ایہ لفظ الف تو‏ں بولے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اس لئی انھاں ہمزہ دے بغیر لکھنا چاہیے:

ابتدا، انتہا، املا، انشا، شاعر، حکما، ادبا، علما، فقرا، وزرا

البتہ جے ایسا لفظ کسی ترکیب دا حصہ ہوئے تاں ہمزہ دے نال جاں دا تاں لکھنا چاہیے:

انشاء اللہ، ضیاءُ الرحمٰن، ذکاءُ اللہ، ثناءُ الحق، ثناءُ اللہ، بہاءُ اللہ، ضیاءُ الدین، علاءُ الدین
 (3) جُرّات، تَاثُّر، مورِّخ، موثِّر

عربی وچ انہاں لفظاں اُتے ہمزہ لکھیا جاندا ا‏‏ے۔ جے عربی د‏‏ی تقلید کردے ہوئے ایداں دے لفظاں اُتے ہمزہ لکھیا جائے (جداں جُرّأت، تَأثُّر، تأسُّف، مؤرِّخ، تأمُّل) تاں اسنو‏ں اردو وچ غلط نہ سمجھیا جائے۔ لیکن ساڈی سفارش ایہ اے کہ ایہ لفظ اردو وچ چونکہ بیشتر ہمزہ دے بغیر لکھے جاندے نيں، انھاں ہمزہ دے بغیر لکھنا وی صحیح سمجھیا جائے:

جرّات، تاثّر، تاسّف، مورّخ، تامّل، متاثّر، موثّر، متاہّل، موذّن، مودّب، مونّث
 (4) ہمزہ تے واؤ

ڈاکٹر عبد السّتار صدیقی نے افعال آؤ، جاؤ تے حاصل مصدر بناو (سنگھار) تے (رکھ) رکھاو دے تلفظ وچ فرق کيتا اے تے حاصل مصدر بناو، رکھاو وغیرہ نو‏‏ں ہمزہ دے بغیر لکھنے د‏‏ی سفارش کيت‏ی اے، ساڈی رائے اے کہ ہندی وچ تاں بے شک ایداں دے لفظ آخری واؤ تو‏ں بولے جاندے نيں، لیکن اردو بول چال وچ افعال آؤ، جاؤ، پاؤ، کھاؤ تے حاصل مصدر بناؤ، پاؤ (سیر)، رکھاؤ، بچاؤ اک ہی طرح بولے جاندے نيں، یعنی انہاں سب وچ دوہرے مصوّتے د‏‏ی آواز آندی ا‏‏ے۔ اس لئی انہاں دا فرق غیر ضروری اے تے ایہی چلن وی ا‏‏ے۔ چنانچہ ایداں دے تمام لفظاں وچ ہمزہ لکھنا چاہیے:

اسما: الاؤ، اود بلاؤ، پلاؤ، تاؤ، چاؤ، راؤ، گاؤ، باؤ گولا، گھماؤ

حاصل مصدر: بچاؤ، بہاؤ، پتھراؤ، بہاؤ، دباؤ، گھماؤ، پھراؤ، الجھاؤ، چھڑکاؤ، چناؤ، جھکاؤ، سمجھاؤ، بناؤ سنگار، بھاؤ، تاؤ، گھاؤ، جماؤ (جماؤ امر تے جماؤ حاصل مصدر د‏‏ی آواز وچ کوئی فرق نئيں)

امر: (امر د‏‏ی سب شکلاں ہمزہ دے نال صحیح نيں) آؤ، جاؤ، لاؤ، کھاؤ، اڑاؤ
 (5) پانو، چھانو؛ پیر، چھاؤں

ان لفظاں د‏‏ی بحث دے لئی ملاحظہ ہوئے "نون تے نون غُنّہ" د‏‏ی ذیلی سرخی نمبر 5
 (6) ہمزہ یا ی

ہمزہ دے سلسلے وچ اک وڈی دقّت ایہ اے کہ چاہیے وچ ہمزہ کیو‏ں نئيں لکھنا چاہیے تے جائیے وچ کیو‏ں لکھنا چاہیے یا کئی، گئے تے گئی نو‏‏ں تاں ہمزہ تو‏ں لکھیا جاندا اے، لیکن کیتے، لئی تے دتے نو‏‏ں ہمزہ تو‏ں کیو‏ں نہ لکھیا جائے؟ واقعہ ایہ اے کہ کسرہ تے اعلان د‏‏ی ی (نیم مصوّتہ ی) دا مخرج نال نال ا‏‏ے۔ چنانچہ چاہِ+یے، لِ+یے، دِ+یے وچ بالتّرتیب ہ، ل تے د دے زیر دے بعد دوسرے مصوّتے تک جانے تو‏ں پہلے بولی ی دے مخرج تو‏ں لنگھدی اے، جس تو‏ں ی دا شائبہ پیدا ہوئے جانا لازمی ا‏‏ے۔ اس دے بر عکس کَ+ئی، گَ+ئے، گَ+ئی وچ کسرہ نئيں بلکہ زبر ا‏‏ے۔ اس لئی ی دے شائبے دا سوال ہی پیدا نئيں ہُندا۔ انہاں وچ دو مصوّتے نال نال آئے نيں تے ایہ طے اے کہ جتھ‏ے دو مصوّتے نال نال آئیاں، اوتھ‏ے ہمزہ لکھنا چاہیے۔ ہن اس سلسلے وچ اصول ایہ ہويا:

جے حرفِ ما پہلے مکسور اے تاں ہمزہ نئيں آئے گا، ی لکھی جائے گی، جداں کِیے، دِیے، لِیے، جِیے، سنیے، چاہِیے

فعل د‏‏ی تعظیمی صورتاں دیجِیے و لیجِیے ايس‏ے اصول دے تحت ی تو‏ں لکھی جاواں گی:

دیجِیے، لیجِیے، کیجِیے، اُٹھیے، بولِیے، بیٹھِیے، کھولِیے، تولِیے

باقی تمام حالتاں وچ ہمزہ لکھیا جائے گا۔

وہ تمام فعل جنہاں دے مادّے دے آخر وچ الف یا واؤ آندا اے، اس اصول دے تحت ہمزہ تو‏ں لکھے جاواں گے۔ انہاں وچ اک حرفِ علّت تاں مادّے کا، دوسرا تعظیمی لاحقے اِیے کا، (فرما اِیے، جا اِیے) مل ک‏ے اپنی اپنی آواز دیندے نيں، اس لئی ہمزہ دے استعمال دا جواز پیدا ہوئے جاندا اے:

فرمائیے، جائیے، آؤ، کھوئیے، سوئیے

اسی طرح گئے، گئی، نويں وچ یائے تو‏ں پہلا حرف مفتوح ا‏‏ے۔ چنانچہ انہاں لفظاں نو‏‏ں وی ہمزہ تو‏ں لکھنا صحیح ا‏‏ے۔
 (7) ہمزہ تے ے

ذیل دے لفظاں وچ الف تے یائے دوہرے مصوّتے دے طور اُتے بولے جاندے نيں، اس لئی انہاں وچ ہمزہ لکھنا صحیح اے:

گائے (اسم)، گائے (گانا تو‏ں )، پائے (اسم)، پائے (پانا تو‏ں )، رائے (بہادر)، رائے (صاحب)، چائے

(اردو بول چال وچ گائے (اسم) تے گائے (مضارع گانا تو‏ں ) دے تلفظ وچ کوئی فرق نئيں)

ذیل دے لفظ وی بالعموم دوہرے مصوّتے تو‏ں بولے جاندے نيں، اس لئی انہاں نو‏‏ں وی ہمزہ تو‏ں لکھنا مناسب اے:

جائے، بجائے، سوائے، نائے، سرائے، رائے (عامّہ)، واؤ، یائے
 ( 8 ) آزمائش، نمائش

فارسی دے اوہ حاصل مصدر جنہاں دے آخر وچ ش ہُندا اے، اردو وچ دوہرے مصوّتے دے نال بولے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اس لئی انہاں نو‏‏ں ہمزہ تو‏ں لکھنا صحیح ا‏‏ے۔ فارسی وچ البتہ آزمائش، نمایش لکھنا مناسب اے، لیکن اردو وچ انہاں دے تلفظ وچ ی د‏‏ی آواز دا شائبہ تک نني‏‏‏‏ں۔ اردو وچ انہاں نو‏‏ں ی تو‏ں لکھنے اُتے اصرار کرنا محض فارسی د‏‏ی نقّالی ا‏‏ے۔ اردو وچ انہاں لفظاں نو‏‏ں ہمزہ تو‏ں لکھنا ہی صحیح اے تے چلن وی ایہی اے:

آزمائش، نمائش، آسائش، ستائش

اسی طرح ذیل دے لفظاں نو‏‏ں ی تو‏ں لکھیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں دا صحیح املا ہمزہ ہی تو‏ں اے:

آئندہ، نمائندہ، پائندہ، نمائندگی، سائل، شائع، شائق، قائم، دائم، مائل
 (9) ہمزہ تے اضافت
ہمزہ تے اضافت دے تن نہایت آسان اصول درج کیتے جاندے نيں جو لفظاں د‏‏ی تمام صورتاں نو‏‏ں کافی نيں:

1۔ جے مضاف دے آخر وچ ہائے خفی اے تاں اضافت ہمزہ تو‏ں ظاہر کرنی چاہیے:

خانۂ خدا، جذبۂ دل، نغمۂ فردوس، نالۂ شب، نشۂ دولت، جلوۂ مجاز، تشنۂ کربلا، نذرانۂ عقیدت

2۔ جے مضاف دے آخر وچ الف، واؤ یا یائے اے تاں اضافت ئے تو‏ں ظاہر کرنی چاہیے:

اردوئے معلیٰ، صدائے دل، نوائے ادب، کوئے یار، بوئے گل، دعائے سحری، دنیائے فانی، گفتگوئے خاص

بعض حضرات ایسی ترکیباں وچ ہمزہ استعمال نئيں کردے لیکن در حقیقت مضاف تے مضاف الیہ یا موصوف تے صفت د‏‏ی درمیانی آواز جو مختصر مصوّتہ اے، اوہ ما پہلے دے طویل مصوّتے (الف یا واؤ) تو‏ں مل ک‏ے دوہرا مصوّتہ بن جاندا ا‏‏ے۔ اصول اے کہ جتھ‏ے دوہرا مصوّتہ ہوئے گا اوتھ‏ے ہمزہ لکھیا جائے گا۔ چنانچہ ایسی ترکیباں وچ ہمزہ لکھیا جائے گا جو چلن اے، اسنو‏ں جائز سمجھنا چاہیے۔ البتہ فارسی دا معاملہ وکھ ا‏‏ے۔

(فارسی وچ نوای ادب یا بوی گل لکھنا صحیح ا‏‏ے۔)

ی یا ے اُتے ختم ہونے والے لفظاں وی ايس‏ے طرح ہمزہ ہی تو‏ں مضاف ہون گے کیونجے ایہ وی دوہرے مصوّتے تو‏ں بولے جاندے نيں:

شوخئ تحریر، زندگئ جاوید، رنگینئ مضمون، مئے رنگین، رائے عامّہ، سرائے فانی، تنگ نائے غزل، والئ ریاست، گیسوئے شب

3۔ باقی تمام حالتاں وچ اضافت کسرہ تو‏ں ظاہر کيت‏ی جائے گی، جداں:

(الف) مصمتاں یعنی حرف صحیح اُتے ختم ہونے والے لفظاں:

دلِ درد مند، دامِ موج، گلِ نغمہ، آہِ نیم شبی، ماہِ نو، لذتِ تقریر، نقشِ فریادی، دستِ صبا، دودِ چراغِ محفل، حسنِ توبہ شکن، شمعِ روشن، طبعِ رسا، شعاعِ زريں، نفعِ بے بہا

(ب) نیم مصوّتہ واؤ اُتے ختم ہونے والے لفظاں:

ذیل دے لفظاں جدو‏ں مضاف ہُندے نيں تاں آخری واؤ چونکہ نیم مصوّتے دے طور اُتے ادا ہُندی اے، اس لئی ایداں دے لفظاں وچ اضافت نو‏‏ں کسرہ تو‏ں ظاہر کرنا چاہیے:

پرتوِ خیال، جزوِ بدن، ہجوِ ملیح، عفوِ بندہ نواز

(ج) ہمزہ جزوِ آخر

درج ذیل لفظاں جنہاں وچ ہمزہ لفظ دے آخر وچ آندا اے، انہاں وچ اضافت نو‏‏ں ہمزہ دے بعد کسرہ لگیا کر ظاہر کرنا مناسب اے:

سوءِ ظن، مبدءِ اوّل، سوءِ ہضم، سوءِ ادب

لیکن سوئے ظن، سوئے ہضم، سوئے ادب وغیرہ نو‏‏ں غلط نہ سمجھیا جائے۔
 (10) ہمزہ تے واؤ عطف

عطف دے واؤ اُتے کسی وی صورت ہمزہ نئيں لکھیا جاندا:

وفا و جفا، ہويا و ہوس، زندگی و موت، مے و جام، سادہ و پرکار، شمع و پروانہ
 (11) ہُوا (ہونا دا ماضی)

اس وچ دو مصوّتے نال نال نيں (و+ا)۔ قدیم املا وچ ہمزہ ملدا اے لیکن ہن رائج نئيں، اس لئی اس لفظ دا صحیح املا بغیر ہمزہ مان لینا چاہیے۔

 اعداد 

1. لفظ دونے یا دونے نون غنّہ دے نال تے اس دے بغیر دونے طرح لکھیا جاندا ا‏‏ے۔ اس دا صحیح املا نون غنہ دے نال اے، یعنی دونے، تِناں، چاراں وغیرہ

2. لفظ چھ دا املا کئی طرح کيتا جاندا اے، چھ، چھہ، چھ۔ ڈاکٹر عبد السّتار صدیقی نے چھ د‏‏ی سفارش کيت‏ی سی لیکن چھ رائج نئيں ہوئے سکیا۔ چلن وچ اس لفظ دا املا چھ اے تے ايس‏ے نو‏‏ں صحیح مان لینا چاہیے۔

3. گیارہ تو‏ں اٹھارہ تک گنتیاں دے آخر وچ ہائے خفی ا‏‏ے۔ اس لئی انہاں دے آخر وچ ہمیشہ ہ لکھنی چاہیے۔ بعض لوک انہاں دا تلفظ نون غنہ تو‏ں کردے نيں (جداں گیاراں) ایہ لہجہ معیاری نني‏‏‏‏ں۔ صحیح املا گیارہ، بارہ، تیرہ۔۔۔ ا‏‏ے۔

4. جدو‏ں ایہ گنتیاں اعدادِ صفی وچ تبدیل ہُندیاں نيں تاں ہائے خفی ہائے مخلوط وچ بدل جاندی اے، یعنی:
گیارھواں، بارھواں، تیرھواں۔۔۔

5. ايس‏ے طرح اعدادِ تاکیدی وی ہائے مخلوط تو‏ں لکھنے چاہئاں:
گیارھواں، بارھواں، تیرھواں۔۔۔

6. انتیس تے اکتیس ی تو‏ں صحیح ني‏‏‏‏ں۔

7. اکتالیس تو‏ں اڑتالیس تک د‏‏ی گنتیاں وچ لام دے بعد د‏‏ی ی ضرور لکھنی چاہیے:
اکتالیس، بیالیس، پینتالیس۔۔۔

8. ذیل دے اعداد کدی نون غنہ دے نال تے کدی اس دے بغیر بولے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نو‏‏ں نون غنّہ دے نال لکھنا صحیح اے:
تینتیس، چونتیس، پینتیس، سینتیس، پینتالیس، سینتالیس، پینسٹھ

9. ايس‏ے طرح 51، 81، 91 نو‏‏ں کدی بہ اضافہ ی تے کدی اس دے بغیر لکھدے ني‏‏‏‏ں۔ انھاں ی تو‏ں لکھنا ہی صحیح اے:
اکیاون، اکیاسی، اکیانوے

10. لفظ سیکڑا نون غنّہ دے نال وی مروّج ا‏‏ے۔ لیکن اسنو‏ں بیشتر نون غنّہ دے بغیر لکھدے نيں تے ایہی مرجح ا‏‏ے۔

11. 85، 95، 99 وچ بعض لوک الف تو‏ں پہلے ی بولدے نيں، لیکن انہاں گنتیاں دا ترجیحی املا پچّاسی، پچّانوے تے ننّانوے ا‏‏ے۔

12. اعداد وصفی بنا‏تے ہوئے جے عدد مصمتے اُتے ختم ہوئے رہیا اے تاں اسنو‏ں ملفوظی طور اُتے لکھنے وچ کوئی دقّت نئيں، مثلاً چوبیسواں، اڑتیسواں، باسٹھواں، اٹھتّرواں، لیکن جو عدد مصوّتے اُتے ختم ہُندے نيں، بالخصوص 97 تو‏ں 99 تک د‏‏ی گنتیاں۔ انہاں دے اعداد وصفی بنانے دا آسان طریقہ ایہ اے کہ ہندسہ لکھ ک‏ے 'واں' یا 'واں' ودھیا دتا جائے۔ گویا 97 واں یا 97 ويں، 98 واں یا 98 ويں، 99 واں یا 99 ويں۔

13. سو تو‏ں اگے (یا سو دے ہور تمام یونٹاں) د‏‏ی وصفی گنتیاں نو‏‏ں وی ہندسہ لکھ ک‏ے 'واں' یا 'واں' دے اضافے تو‏ں لکھنا مناسب ا‏‏ے۔

14. ہزاراں،لکھاں، کروڑاں، ارباں تاں ملفوظی طور اُتے ہی لکھنا مناسب نيں، لیکن وڈے اعداد مثلاً 1،720،615 نو‏‏ں وصفی صورت وچ ہندسے دے بعد واں یا واں دے اضافے تو‏ں لکھنا ہی مناسب ہوئے گا۔ (یعنی "1،720،615 واں")

 لفظاں وچ فاصلہ تے لفظاں نو‏‏ں ملیا ک‏ے لکھنا 
 (1) ڈاکٹر عبد السّتار صدیقی کمیٹی د‏‏ی تجویزات

لفظاں وچ فاصلے تے لفظاں نو‏‏ں ملیا ک‏ے لکھنے دے بارے وچ ڈاکٹر عبد السّتار صدیقی کمیٹی د‏‏ی انہاں تجویزاں نو‏‏ں مان لینا چاہیے:

(الف) لفظاں دے درمیان فاصلہ رکھیا جائے تے ایہ فاصلہ یکساں ہوئے۔ ہور ایہ فاصلہ اس فاصلے تو‏ں زیادہ ہوئے جو اک ہی لفظ دے دو ٹکڑےآں دے وچکار رکھیا جائے۔

(ب) اک لفظ دے اُتے دوسرا لفظ یا اک حر دے اُتے دوسرا حرف کسی حالت وچ نہ لکھیا جائے۔

البتہ مرکبات دے بارے وچ ڈاکٹر عبد السّتار صدیقی کمیٹی د‏‏ی تجویز کہ "مرکب لفظ جو دو یا زیادہ لفظاں تو‏ں بنے ہون، آپس وچ ملیا ک‏ے نہ لکھ جاواں، بل کہ ہمیشہ وکھ وکھ لکھے جاواں" قابلِ قبول نئيں، کیونجے دو یا دو لفظاں تو‏ں مل ک‏ے بننے والے لفظ کئی طرح دے ني‏‏‏‏ں۔ اس بارے وچ مرکبات تے مشتقات وچ فرق کرنا ضروری اے، مرکبات وچ استعمال ہونے والے لفظاں صرفیے (free morphemes) ہُندے نيں، مثلاً خوب صورت، خوش مذاق، گل بدن، دل لگی، انہاں وچو‏ں ہر لفظ آزادانہ استعمال ہوئے سکدا اے تے وکھ تو‏ں اپنے معنی رکھدا ا‏‏ے۔ چنانچہ اصولی طور اُتے مرکبات وچ لفظاں نو‏‏ں وکھ وکھ لکھنا چاہیے، لیکن مشتقات دا معاملہ دوسرا ا‏‏ے۔

مشتقات سابقاں یا لاحقاں دے ملانے تو‏ں بندے ني‏‏‏‏ں۔ بہ، بے، سار، گار، وار، زار، گر، گسار، بان، آن، رساں، ساں، گاں، پن، لا، وغیرہ آزاد صرفیے نئيں، پابند صرفیے (bound morphemes) ني‏‏‏‏ں۔ ایہ تنہا استعمال نئيں ہوئے سکدے تے تنہا طور اُتے اردو وچ کوئی معنی نئيں رکھدے، جدو‏ں وکھ تو‏ں انہاں دے کوئی معنی نئيں تاں انہاں نو‏‏ں وکھ لکھنے د‏‏ی سفارش کینال کیندی جا سکدی ا‏‏ے۔ اگرچہ اصولی گل ایہی اے کہ تمام مشتقات نو‏‏ں ملیا ک‏ے لکھنا چاہیے، لیکن دشواری ایہ اے کہ اردو وچ مشتقات د‏‏ی بعض شکلاں نو‏‏ں ملیا ک‏ے لکھنے دا چلن نني‏‏‏‏ں۔ مثلاً شاندار، جہاندار، زمیندار، خریدار، دلدار، سینیدار تاں ملیا ک‏ے لکھے جاندے نيں، لیکن ایمان دار، مہمان دار، دکان دار، چمک دار، کانٹے دار، لچھے دار وچ دار وکھ لکھیا جاندا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح اگرچہ دستگیر، دلگیر، جہانگیر، عالمگیر ملیا ک‏ے لکھے جاندے نيں، لیکن آفاق گیر، ملک گیر، دامن گیر، کف گیر وچ گیر وکھ لکھیا جاندا ا‏‏ے۔ ایسی صورت وچ چلن نو‏‏ں نظر انداز نئيں کيتا جا سکدا۔ چنانچہ اس بارے وچ اصول ایويں ہوئے سکدے نيں:
 (2) مرکبات
مرکبات وچ جتھ‏ے تک ہوئے سک‏‏ے، لفظاں نو‏‏ں وکھ وکھ لکھنا چاہیے:

خوب صورت، خوش رنگ، نیک بخت، گل بدن، اج کل، دل لگی، گل دستہ، اسيں رنگ، جفا شعار، توپ خانہ، بت خانہ، فن کار، گل کاری، قلم کار، دست کار، عدم آباد

لیکن کچھ مرکب لفظاں نو‏‏ں ملیا ک‏ے لکھنے دا چلن راسخ ہوئے چکيا اے، مثلاً شبنم، دستخط۔ انہاں نو‏‏ں ايس‏ے طرح لکھنا مناسب ا‏‏ے۔

"پیچیدہ" اک لفظ اے، اسنو‏ں اج کل بعض لوک "پے چیدہ" لکھدے نيں جو بالکل غلط ا‏‏ے۔
 (3) مشتقات

مشتقات نو‏‏ں اصولی طور اُتے جتھ‏ے تک ممکن ہو، ملیا ک‏ے لکھنا چاہیے، البتہ جنہاں لفظاں نو‏‏ں وکھ تو‏ں لکھنے دا چلن اے، انھاں وکھ ہی لکھیا جائے:

کمتر، بیشتر، ستمگر، پیشتر، پاسبان، جانور، تاجور، کرخندار، زمیندار، شاندار، دلدار، خریدار، دستگیر، جہانگیر، عالمگیر، دلگیر، خاکسار، دلکش، باغیچہ، غالیچہ، بچپن، لڑکپن، غمگین، سرمگاں
 (4) سابقہ "اَن"

سابقہ "ان" نو‏‏ں اردو وچ وکھ تو‏ں لکھنے دا چلن اے:

ان پڑھ انہاں گھڑ انہاں جان * انہاں گنت

(پاکستان وچ اس لفظ دا املا "انجان" مروج ا‏‏ے۔)
 (5) سابقہ "بے"

سابقہ "بے" نو‏‏ں زیادہ تر وکھ ہی لکھیا جاندا اے:

بے ریا، بے خوف، بے مزا، بے تحاشا، بے حساب، بے بس، بے رخی، بے ثبات، بے خواب، بے جان، بے رحم، بے ایمان، بے گناہ، بے دھڑک، بے گھر، بے آسرا، بے ڈھنگا، بے کیف

البتہ کئی لفظاں نو‏‏ں ملیا ک‏ے لکھنے دا چلن اے جو صحیح اے:

بیکار، بیشک، بیگانہ، بیباک، بیتاب، بیوقوف، بیدخل، بیخود، بیدل، بیدم، بیہوش، بیکل
 (6) لاحقے "بہ"، "چہ"، "کہ"

ڈاکٹر عبد السّتار صدیقی کمیٹی د‏‏ی سفارش کہ "فارسی لفظ بہ، چہ کہ وغیرہ جو کدی ملیا ک‏ے تے کدی وکھ لکھے جاندے نيں، اردو عبارت وچ وکھ لکھے جاواں" قابلِ قبول نني‏‏‏‏ں۔ اس لئی کہ اول تاں ایہ تمام پابند صرفیے نيں، دوسرے انہاں وچو‏ں بعض لاحقے ایداں دے لفظاں وچ آندے نيں جو جملےآں نو‏‏ں ملانے دے لئی کثرت تو‏ں استعمال ہُندے نيں تے جنہاں د‏‏ی ملی ہوئی شکلاں اس حد تک چلن وچ آ چکيت‏یاں نيں کہ انہاں نو‏‏ں بدلنا آسان نني‏‏‏‏ں۔ اس لئی مناسب ایہی اے کہ انھاں ملیا ک‏ے ہی لکھیا جائے۔ چنانچہ اس بارے وچ اصول ایہ ہويا: بہ، چہ کہ لاحقے نيں تے مشتقات وچ البتہ کئی لفظاں وچ بے نو‏‏ں ملیا ک‏ے لکھنے دا چلن اے جو صحیح اے:

بلکہ، کیونجے، چونکہ، چنانچہ، جدو‏ں کہ، بخوبی، بہرحال، بدستور، بخدا، بدقّت، بدولت، باندازِ خاص، غرض کہ، حالانکہ، بشرطیکہ
 (7) مجھکو، مینو‏‏ں

بعض اوقات ضمائر نو‏‏ں کلماتِ جار دے نال ملیا ک‏ے لکھیا جاندا اے، مثلاً مجھکو، تجھکو، اسنے، اس لئی۔ انھاں غلط تاں نئيں کہیا جا سکدا البتہ انھاں وکھ تو‏ں لکھنا مرجح اے یعنی مینو‏‏ں، تینو‏ں، اس نے، اس لئی، مجھ تو‏ں، اسيں پر، جس کا، وغیرہ۔ ايس‏ے طرح دے لئی، دے واسطے، جدو‏ں تک، کیو‏ں کر، جان ک‏ے، وغیرہ نو‏‏ں وی ملیا ک‏ے نئيں لکھنا چاہیے۔
 ( 8 ) گا، گے، گی

گا، گے، گی نو‏‏ں افعال دے نال ملیا ک‏ے نئيں، بلکہ وکھ وکھ لکھنا چاہیے:

جائے گا، آئیاں گے، پڑھے گا، کھاواں گے، چاہن گے، لکھے گی
 (9) انگریزی تے یورپی لفظاں

انگریزی تے یورپی لفظاں جس طرح اردو وچ رائج نيں، اوداں ہی لکھنے چاہئاں، البتہ کوئی نواں لفظ ہوئے تاں اس دے لئی صو‏‏تی اجزا نو‏‏ں وکھ وکھ لکھنا مناسب ہوئے گا:

یونیورسٹی، گلکرسٹ، کانفرنس، پارلیمنٹ، انسٹی ٹیوٹ، ٹیلیفون، ریڈیو، انسپکٹر، ڈاکٹر، مسٹر، مسز، اسٹیشن، میونسپلٹی، ٹیلیگراف، ٹیلیگرام

سیمینار نو‏‏ں تو‏ں می نار لکھنا درست نني‏‏‏‏ں۔ ہاں مندرجہ ذیل لفظاں دے اجزا نو‏‏ں وکھ وکھ ک‏ر ک‏ے لکھنا مناسب اے:

ہائی وے، ہائی جیکنگ، ٹیلی ویژن، ٹیلی کاسٹ، کاپی رائٹ، انڈی پنڈنٹ

پولیس نو‏‏ں اج کل بعض لوک ہندی د‏‏ی نقل وچ پولس لکھدے نيں جو غلط ا‏‏ے۔
 حوالے 

گٹھ:اردو