پنجابی ریتی رواج

ریتی رواج، انگریزی دے لفظ ritual دے پنجابی ترجمے دے طَور تے ورتیا گیا اے۔ سماج دے سماں وہا چکے کم جدوں اپنے سارتھک قسماں توں مکت ہو کے پرتیک روپ وچ کیتے جاندے نیں تاں اوہ رسماں کہاؤندے نیں۔ پنجاب وچ اجیہے انیکا کم ہن، جنا دی پہلا کدی اہمیت سی، پر ہن اوہ ویلا وہا چکے ہن پر ایہہ قسماں پرتیک روپ وچ اج وی نبھائے جاندے ہن ۔ جس طرحاں اوہناں دا اصلی عمل ہویا کردا سی۔ انسان جیون نال متعلق اجیہا کوئی موقع نہی جدوں کوئی رسم نہ کیتی جاندی ہووے ۔ انسان جیون دیاں تن حالتاں پرمکھ منیاں جاندیاں ہن ۔ جم ویاہ موت اوہناں نال متعلق رسماں ہیٹھ لکھے ہن: -

 جم نال متعلق ریتی رواج 
رسماں تے ریتاں جدوں جیو جمیا وی نہیں ہندا ادوں توں شروع ہو کے جہناں چر اس دے سوے اتے سواہ دی چٹکی تک رہندی اے، بلکہ اس توں پچھوں تک وی ایہہ ریتاں دیوا جگا جگا کے ایہہ رسماں ساودھانی نال نبھائیاں جاندیاں ہن۔ “انسان نے جنی اصل عمر جیوی ہندی اے، رسماں تے ریتاں راہیں گھٹو گھٹ اس نالوں ڈیوڈھا جیون ضرور جیویا جاندا اے۔”

 جم ویلے توں پہلاں دیاں رسماں 

 اکھ سلائی دی رسم 
اکھ سلائی دی رسم عورت دے گربھ دھارن دے تیجے مہینے کیتی جاندی اے۔ سرمہ عامَ طور تے نند پاؤندی اے۔ اس رسم پچھوں حاملہ عورت بچے دے جم تک اپنیاں اکھاں وچ سرمہ نہیں پاؤندی۔ ہن اس رسم پچھے کوئی ترک نظر نہیں آؤندا۔ اس کر کے اکھ سلائی دی رسم ہن کوئی نہیں کردا۔” اس رسم توں بعد حاملہ نوں نویاں چوڑیاں جھانجراں تے مہندی نہیں لگاؤن دتی جاندی، ایہہ اوس لئی اشبھ منیاں جاندا اے۔

 مٹھا بوہیا بھیجنا 
“پیکے گھر دھی دے حاملہ ہون دا اشارہ مٹھا بوہیا گھلّ کے کیتا جاندا اے۔ جواب وچ پیکیاں توں اک سندھارے دے روپ وچ چول شکر تے کپڑے بھیجے جاندے ہن۔ ” ادوں ہی پیکیاں دا لاگی پچھ جاندا اے، کڑی نوں کدوں لین آئیے؟ بسّ آہ مہینہ دو مہینے ہور رہن دیوو، پھر جدوں جی کیتا لے جانا آکھ کے سہرے اپنی منشا تے دناں دا عطا پتہ دسّ دندے ہن۔ ستویں کو مہینے سہریاں توں پورے جشن نال بہو نوں وداع کیتا جاندا اے۔

 گود بھرائی دی رسم 
گود بھرائی دی رسم آمتور تے گربھدھارن تو ست مہینے بعد کیتی جاندی اے | اس رسم وچ عورت نوں پیکے گھر وداع کیتا جاندا اے۔ حاملہ نوں لین لئی وڈا بھرا آؤندا اے۔ اس ویلے سسّ ولو حاملہ دی جھولی وچ کجھ پھل تے سکے میوے پائے جاندے ہن۔ اس رسم لئی 12 وجے توں پہلاں دا سماں شبھ منیاں جاندا اے۔

 جم ویلے توں بعد دیاں رسماں 

 ددھیاں دھون دی رسم 
“بچہ جمن تے ددھیاں دھون دی رسم ادا کیتا جاندی اے۔ اس دے عوض وچ سوا روپیہ جاں کپڑے ملدے ہن۔ ٹھوٹھی وچ ہلدی گٹھی گھسا کے، وچ چاندی دا روپیہ رکھ کے چول گھول لئے جاندے ہن۔ ہرے گھاہ دی گتھی نال ددھیاں دھوتیاں جاندیاں ہن۔” لوکدھارا بولی اتے سبھیاچار، بھپندر سنگھ خیرا، پنہ 73

 باندروال لٹکاؤنا 
“منڈا ہون دی صورتَ وچ گھر اگے شرینہ اتے امب دے پتیاں دا باندروال لٹکایا جاندا اے۔ ایہہ جتھے گھر وچ خوشی دا پرتیک اے اتھے عورت دی ہریاول دا وی پرتیک اے۔ ”

 گڑھتی دینا 
بچے نوں گڑھتی دینا اک خاص رسم اے۔ گڑھتی دینا کتے چھوٹی جہی گل نہیں۔ “ کیہا جاندا اے کہ جہڑا جی گڑھتی دیویگا، بچے دا سبھاء اس اپر ہی جاندا اے۔ کورے چپن وچ دیوے دی بتی جہی روں دی پونی نال بکری دا دودھ بچے نوں پہلی وار پلاؤن نوں، گڑھتی دینا آکھدے ہن۔ لوکدھارا بولی اتے سبھیاچار، بھپندر سنگھ خیرا، پنہ 73” ہن بکری دے دودھ دی تھاں شہد نوں انگل نال لا کے چٹا دتا جاندا اے۔ ہن گڑھتی دین دا رواج ایہہ اے۔

 باہر ودھاؤنا 
باہر ودھاؤنا جم ویلے دی اوہ رسم اے جدوں عورت نوں، جس کمرے وچ بچہ پیدا ہویا ہووے، اس کمرے توں ستویں، نوویں جاں گیارھویں دن، دن وی چنگا ہووے باہر لیاندا جاندا اے۔ “ باہر ودھاؤن تک بچے پاس ساری رات دیوا جگا کے رکھیا جاندا اے۔ باہر ودھاؤن ویلے عورت نوں نہایا جاندا اے۔ جدوں عورت گھر دی دیہلیز توں باہر پیر رکھدی اے تاں کؤلیاں تے تیل چویا جاندا اے۔ جننی اس ویلے کسے پرکھ دی جتی پہندی اے، گتّ نوں کھنمھنی بنھدی اے۔ ” حاملہ نوں لڑکے دا پلہ پھڑا کے باہر کڈھیا جاندا اے۔

 بھیلی تے چھوچھک دی رسم 
“باہر ودھاؤن ویلے ہی بچے دے نانکیاں ولوں بچے دے دادکیاں نوں پنج ستّ کلو جاں گنجائش مطابق اس توں وی ودھ پتاسے، مٹھیائی جاں گڑ دی بھیلی بھیجی جاندی اے۔ بھیلی نوں لاگی جاں گھر دا کوئی ہور میمبر دین جاندا اے۔ ” بھیلی لیاؤن والے نوں دادکیاں ولوں بچے دی ماں لئی گھیؤ رلاکے (پنجیری) اتے دوناں لئی کپڑے، گہنے اتے بچے لئی کھڈونے دتے جاندے ہن۔ سوا مہینے ہون تے بچہ اتے اس دی ماں نوں دادا دادی اپنے گھر لے جاندے ہن۔ لڑکی نوں تورن ویلے اس دا پیکا ماپیاں ولوں اس نوں اتے اس دے بچے نوں اتے دادکے میمبراں لئی کپڑے اتے گہنے اپنی وتّ مطابق دتے جاندے ہن۔ ایہہ اپہار داج وانگ ہی ہندے ہن، ایہناں نوں چھوچھک کیہا جاندا اے۔ شوشک اک اجیہی رسم اے جو بچے دے جم نال سنمبندھت اے۔ جم ویلے خوشی نوں مکھ رکھدے ہوئے ایہہ رسم نبھائی جاندی اے۔ جدوں بچے دا جم ہندا اے تاں پنجیری دتی جاندی اے۔ جس گھر بچے دا جم ہویا ہووے تاں دوسری دھر ولوں پنجیری دتی جاندی اے۔ پنجیری توں علاوہ ہور سامان گہنے، کپڑے، کھڈونے آدی ہور وستاں وی دتیاں جاندیا ہن۔شام نوں منجیاں اپر پھلکاریاں وچھا کے دکھاوے لئی اس سارے سامان دی نمائش لائی جاندی اے۔ اس طرحاں دکھاوے لئی رکھے سامان نوں ‘شوشک’ کیہا جاندا اے۔ پنجیری تاں نانکے جاں دادکے کسے وی دھر ولوں دتی جاندی اے، پر اج کل پنجیری توں وکھرے روپ وچ ‘شوشک’ دی رسم ادا کیتی جاندی اے، ایہہ صرف نانکیاں ولوں ہی نبھائی جاندی اے۔ نانکے دھر ولوں اوہناں دی دھی دے بچے دی خوشی خاص کر منڈا ہون دی خوشی وچ شوشک دتی جاندی اے۔

 خوشی وچ کُھسریاں دا شریک ہونا 
مُنڈا ہون تے کُھسریاں نوں کوئی بلاوا نہیں بھیجیا جاندا۔ مُنڈے دے جمن توں بعد ہی کُھسریاں دا جتھا دادکیاں دے گھر پہنچ جاندا اے۔ کُھسرے اپنے پیراں نوں گھنگرو بنھ کے ڈھولکی دی تال اپر بولیاں پا کے نچدے نیں۔ کُھسرے اس موقعے تے اکٹھے ہوئے سنبندھیاں نوں ودھائیاں دیندے ہوئے نچن لئی وی راغب کردے نیں۔ کُھسریاں ولوں گیتاں دے ٹوٹکے سنا کے ساریاں کولوں پیسیاں دی اگراہی کیتی جاندی اے۔

 بچے دے نامکرن دی رسم 
بچے دا ناں رکھن لئی پنجاب وچ کوئی خاص رسم نہیں کیتی جاندی۔ اس پروار وچ جس نوں کوئی ناں ودھیا لگدا اے، اوہی رکھ لیندے ہن۔ کجھ لوکیں اپنے علاقے دے گرنتھی جاں پنڈت کولوں اپنے اپنے دھرم دی مذہبی کتاب کھلھوا کے پنے دے پہلے سلوک دے پہلے اکھر تے ناں رکھ دندے ہن۔

 چھٹی دی رسم 
“جدوں کسے دمپتی دے پہلا لڑکا پیدا ہندا سی۔ تاں اس دی جم دی خوشی وچ چھویں دن پروار ولوں سارے رشتے داراں نوں بلا کے اک رسم کیتی جاندی اے جس نوں چھٹی کہندے ہن۔” چھٹی مناؤن دا شروع اپنے اپنے مذہبی عقیدے مطابق پوجا پاٹھ کر کے شروع کیتا جاندا سی۔ چھٹی والے دن ہی کئی ویر گرو گرنتھ صاحب وچوں واک لے کے منڈے دا ناں رکھیا جاندا سی۔ سارے رشتے دار منڈے نوں کپڑے لیاؤندے سن۔ جیکر پیسے والے ہندے سن تاں اوہ منڈے دی ماں نوں کوئی گہنہ وی ضرور پاؤندے سن۔ نانکے اپنی دھی نوں کئی سوٹ دندے سن۔ پھلکاری ضرور پاؤندے سن۔ منڈے دے پیؤ، تائے، چاچے، دادے وغیرہ نوں کھدر دے کھیس دتے جاندے سن۔

کئی وار منڈے دی بھوآ وی منڈے نوں کوئی گہنہ پاؤندی سی۔ منڈے دی ماں نے اپنے اپر پھلکاری / باغ لیا ہندا سی۔ منڈا کچھڑ چکیا ہندا سی۔ سارے رشتے دار منڈے نوں ویکھ کے شگن دندے سن۔ کپڑے دندے سن۔ نین تڑاگی پاؤندی سی۔ سنیار تڑاگی وچ پاؤن لئی چھوٹا جیہا گھنگرو دندا سی۔ گھمیاری مٹی دے کھڈونے لیاؤندی سی۔ ہور جاتاں والے باہروں گھاہ لیا کے پروار دے مکھیاں دے سر اپر ٹنگ کے ودھائیاں دندے سن۔ سارے لاگیاں نوں، کپڑے، کھیس ۔ دپٹے، ساگ دتا جاندا سی۔ دپٹے آدی آدی نال منوت کیتی جاندی سی۔ شریکے والیاں دے گھر منڈیاں وچ کڑاہ رکھ کے پروسا بھیجیا جاندا سی۔ رسم ویلے سوہلے اتے ودھائیاں دے گیت گائے جاندے سن۔ اس طرحاں سارے رشتے دار تے شریکے والے مل کے منڈے دی چھٹی مناؤندے سن۔ پہلاں پروار سانجھے ہندے سن۔ رشتے داراں دا آپس وچ پیار ہندا سی۔ سارے کم سارے رشتے دار مل کے کردے سن۔ پیار والے بہتے کم ہن پیسے دی بھینٹ چڑھ گئے ہن۔ ایسے کر کے ہی ہن چھٹی رسم پہلاں دے مقابلے بہت گھٹ منائی جاندی اے۔

کئی ریتاں اصلی عمل نوں پرتیک روپ وچ پیش کردیاں۔ ددھیاں دھونا اتے گڑھتی دینا سائنسی نقطے توں مقید عمل اے۔ کسے ویلے اس دا ضرور ہی سائنسی اہمیت ہووےگا۔

 ویاہ نال متعلق ریتی رواج 
پنجابی ویاہ اک بہت وسترت اتے جٹل عمل اے۔ ایہہ عمل ویلے مطابق بہت وڈے ویلے اپھر فیلی ہندی اے۔ روکے جاں ٹھاکے توں لے کے کڑی نوں چونکے چلھے چڑھاؤن تک ایہہ چلدی رہندی اے۔ اس دوران بہت ساریاں چھوٹیاں وڈیاں رسماں ہندیاں ہن جنہاں راہی ویاہ دی ادارہ دی سماجی قیام ہندی اے۔ مکھ طور اُتے ہیٹھ لکھیاں رسماں کیتیاں جاندیاں ہن باوے پنجاب دے وکھو وکھ علاقیاں وچ ایہناں دے نبھاؤن وچ وی تھؤڑھا بہت امتر آ جاندا اے اتے کئی رسماں کسے خاص کھیتر وچ تاں کیتیاں جاندیاں ہن پر دوسرے کھیتراں وچ نہیں۔

 ور دی چون 
وئاہ وچ سبھ تو اہم کم ور دی چون ہندا اے۔ ہ سبھ تو اوکھا کم اے ککِ کڑی منڈے دے ہان دا رشتہ لبھنا،خاندانی تنداں دا ملنا ادِ بہت مہتوپرن پکھ ہن ۔جو رشتہ کرن ویلے دیکھے جاندے ہن۔ رشتہ کرن ویلے اام تور تے کڑی دے سہپن اتے منڈے دی جاداد نوں پرمکھتا دتی جاندی اے پرانے سمے وچ رشتہ نائی پرہت پاندھے ہی کرواؤدے سن تے لوکی اہنا دے کہن تے رشتہ کر دندے سن وچولا رشتہ کراؤن وچ اہم بھمکا نبھاؤدا اے۔

 دیکھ دکھاوا 
جیکر ماں باپ نوں رشتہ پسند آ جاوے تاں اام تور تے منڈے تے کڑی نوں ک دوجے نوں وکھاؤن دی رسم کیتی جاندی اے بھاوے ہ سبھ کجھ رسمی ہی ہندا اے پر منڈا کڑی جے ک دوجے نوں جھاتی مار لین تاں ماں باپ سرکھرو ہو جاندے ہن کہ کل نوں منڈا کڑی ہناں نال نکّ بلّ نہی وٹ سکدے کہ تسی اپنی مرضی کیتی اے نالے ماں باپ وی ہ قہقے سچے ہو سکدے ہن کہ تہانوں ہی تاں ک دوجے نوں وکھائاں سی اام تور تے منڈا کڑی ک دوجے نوں پسند کر ہی لیدے ہن۔ منڈا کڑی آپس وچ رسمی جہی گل بات کردے ہن تے گھر جا کے اپنی ہاں جاں نہ دسّ دندے ہن۔

 روکا، ٹھاکا، شگن تے منگنا 
روکا، ٹھاکا، شگن تے منگنا لگبھگ اکو قسم دے ناں ہن۔ اس وچ لڑکے دے گھر والے لڑکی دے گھر جا کے اسنوں شگن تے ہور سامان دے کے آؤندے ہن۔ پھر چھوارا لاؤن دی رسم نبھائی جاندی اے۔ اس وچ لڑکی دا پیؤ لڑکے دے ہتھ تے سوا روپیہ دھردا اے تے سکا میوہ اسدی جھولی وچ پاؤندا اے۔”ویاہ ویلے منڈے والے گھر ‘گھوڑیاں’ اتے کڑی دے گھر ‘سہاگ’ گائے جاندے ہن۔

 وئاہ تو پہلاں تہار بھیجن متعلق رواج 
اج کل وئاہ تو پہلاں تہار بھیجن دا رواج وی اے جویں کروا چوتھ تے سہرئا ولو کڑی نوں ورت دا سامان بھیجئاں جاندا اے ساون دے مہینے سہرئاں ولو کڑی نوں ساون دا تہار وی بھیجئا جاندا اے جس وچ مٹھائی،پھل،کڑی دے کپڑے،گہنے اادِ سامان ہندا اے کجھ تہار وئاہ تو بعد وی بھیجے جاندے ہن جویں دیوالی لوہڑی ادِ ہ تہار کڑی دے پیکئاں ولو کڑی دے سہرے بھیجے جاندے ہن۔

 ساہا کڈھاؤنا 
ویاہ لئی چنگے سمجھے جاندے مہینئاں وچ صاحا سودئا جاندا اے ہندوئاں وچ تارے ڈبے ہون تے جاں سرادھا وچ اجیاے کرنے وورجت ہن۔ صاحا کڈھاؤن دی ذمہ واری اام تور تے منڈے والئاں دی ہندی اے جے دووے دھراں وچاروان ہون تاں دھی والے ک پسارِ تے پتر والے دوجے پاسیو کڈھوا لیدے ہن۔ پاندھا پتری پھول کے سبھ دن لگن دیکھدا اے۔سکھ پروار وچ اام تور تے بابا جی جنتری ویکھ کے ہی وئاہ دا دن کڈھ دندے ہن اتے بہہتیاں وچارا نہ کرن والے پروار چھٹی جاں ایتوار ویکھ کے وی وئاہ دا دن مقررہ کر لیدے ہن جہڑا وئاہ دا دن مقررہ کرے اس نوں شگن وجو رپے دتے جاندے ہن۔

 ساہے چٹھی بھیجنا 
صاحا کڈھواؤن تو بعد اہم کم سااے چٹھی بھیجنا ہندا اے ہ کم وچولا جاں نائی کردا اے۔سااے چٹھی کڑی والئاں ولو منڈے والئاں نوں بھیجی اے جس وچ اپنی گنجائش درساؤدے ہوئے برات دی گنتی،وئاہ دا دن ادِ لکھئا ہندا اے سااے چٹھی لجان والے نوں دوہا دھرا ولو شگن دتا جاندا اے سااے چٹھی والے نوں تیل چو کے شگنا نال اندر واڑئا جاندا اے چٹھی پڑ کے سناؤن والے نوں وی لاگ دتا جاندا اے۔

 ساہے بجھنا 
ساہے بجھن تو بعد ور اتے جیہناں نوں بوہتا گھرو باہر نہی نکلن دتا جاندا اوہناں نوں اجاڑ تھاواں تے جان توں منع ہندا اے تے ہولا بھارا کم کرن توں وی روکیا جاندا اے۔ کہیا جاندا اے کہ ہڈیاں ساہے بجھیاں نیں۔ اصل وچ س طرحاں کرن پچھے منڈے تے کڑی دی سرکھاِ نوں مکھ رکھئا جاندا اے تاں جو وئاہ تک ٹھیک ٹھاک رہن تے وئاہ دے کم وچ کوئی وگن نہ پئے تے س طرحاں ہنا دی ودھیرے دیکھ بھال کیتی جاندی اے۔

 چوڑیاں پاؤن دی رسم 
وئاہ تو ک مہینہ پہلاں کڑی نوں چوڑیاں پاؤن دی رسم کیتی جاندی اے ہ رسم کڑی دیاں سہیلیاں کردیا ہن س رسم لئی کّ پرات وچ ہریاں جاں لال رنگ دیاں چوڑیاں لسی وچ بھُ دتیئاں جاندیاں ہن کڑی دیاں سہیلیاں واری واری اس نوں چوڑیاں پاؤدیاں ہن۔

 وری بناؤنا 
وئاہ تو کجھ دن پہلاں وری بنائی جاندی اے جس وچ منڈے والے کڑی دے کپڑے تے گہنے بناؤدے ہن وری بناؤن لئی اام تور تے نیڑلے رشتیدارا نوں لجائاں جاندا ہن اج کل وری بناؤن لئی کڑی نوں نال لجان دا اام رواج ہو گئا اے کڑی اپنی پسند دے سوٹ تے گہنے بنوا لیدی اے۔

 منڈے دے پروار دے کپڑے بناؤنا 
کڑی والے وی منڈے دے پروار تے ہور نیڑلے رشتیدارا نوں وت مطابق کپڑے بنا کے دندے ہن۔جس نوں نونگے بناؤنا کہندے ہن

 گنڈھ بھیجنا 
سکے سنبندھیاں نوں وئہ وچ شامل ہون لئی سدا بھیجئا جاندا اے۔جسنوں گنڈھ بھیجنا کیہا جاندا اے۔ س رسم ویلے بھائیچارے وچ گڑ ونڈئا جاندا اے۔ پہلاں جدوں لوک اکھر ودئا تو انجان سن تاں مولی دے دھاگے نوں خاص طرحاں دیاں ستّ گنڈا مار کے لاگی ہتھ بھیجئا جاندا سی ہو مولی شگن دا پرتیک بن گئی اس تو س رسم دا ناں گنڈ بھیجنا پے گئا

 ستّ سہاگناں دی ریت 
وئاہ دیاں ریتاں وچ ستّ سہاگنا دی ریت خاص اہمیت رکھدی اے وئاہ دے دن آٹا تے میدا پیہن،دال دلن،وڑیاں ٹکن تے ہور نکے وڈے کم ستّ سہاگناں مل کے کردیاں ہن سبھ تو پہلی ریت چکیاں لاؤن دی اے ستّ وسدے گھراں وچو چکیاں منگ کے کسے ک کمرے وچ لا دتیئاں جاندیا ہن پھر ستّ سہاگنا کٹھیئاں ہی ستّ مٹھا انّ پاؤندیاں ہن پہلاں ماہ دی دال دلی جاندی سی تے پھر وڑیاں ٹکیاں جاندیاں سی ہ رسم ستّ جاں گئارا دن پہلاں کیتی جاندی اے۔

 مانئیے پینا 
وئاہ توں کجھ دن پہلا ور اتے کنئا نوں اپنے گھر توں پیر نہی کڈھن دتا جاندا۔ گھر وچ اہنا نوں کلا نہی چھڈئا جاندا۔ ور نال اسدا کوئی جگری دوست جسنوں سربالا کہندے ہن۔ کنئا نال اسدی کوئی سہیلی جسنوں سروالی کہندے ہن۔ ہر ویلے پرچھاوے وانگ نال رہندے ہن۔ س ریت نوں مائیے پینا کہندے ہن۔ چار کڑیا کسے پیلی چادر جاں پھلکاری دیا چار کنیا پھڑ کے چکی اتے چندوئے وانگ تان کے کھلو جادیا ہن۔ س موقعے تے وئاہدڑ نوں وٹنا ملئا جادا اے۔ جو ہولدی، دہی تے سروں دا تیل نوں ملا کے بنائا جاندا اے۔

 وٹنا ملن دی رسم 
ویاہ توں ستّ دن پہلا وٹنا ملن دی رسم شروع ہو جاندی اے۔ اس وچ ستّ سہاگنا ویسن وچ تیل،دہی،ہلدی پا کے ویاہ والے لگاؤندے ہن ۔ ایہہ رسم دوران لوک گیت گائے جاندے ہن ۔

 چوڑا چڑاؤن دی رسم 
ایہہ رسم ویاہ توں اک دن پہلا کیتی جاندی اے۔ اس وچ لڑکی دا ماما لڑکی نوں چوڑا چڑاؤندا اے۔ ایہہ چوڑا چڑاؤن توں پہلا لسی وچ ڈبویا جاندا اے تے وچ ہرا گھاہ وی رکھیا جاندا اے ۔

 نہائی دھوئی دی رسم 
ویاہ والے دن نہائی دھوئی دی رسم کیتی جاندی اے۔ اس رسم دوران ستّ سہاگنا ولوں وٹنا لگایا جاندا اے، پھر سروالے ولوں وہولے نوں نہلایا جاندا اے، پھر ماما وہولے نوں گودی چکّ کے پٹڑے توں اتاردا اے تے شگن وجوں کجھ روپئے تے دو لڈو جھولی وچ پائے جاندے ہن اتے منہ مٹھا کرایا جاندا اے ۔

 جنڈی کٹنا 
جنڈی کٹنا اک ہور رسم ہندی اے۔ ‘جنڈی کٹنا’ اوہناں قدرتی آفتاں دے صفایا کرن دا پرتیکاتمک پرگٹاوا اے جہڑیاں لاڑے دے راہ وچ رکاوٹ بندیاں ہن۔ اہہ ورتارے مرد دی طاقت دے پرگٹاوے دے روپ وچ اپنی ہوند رکھدے ہن۔” ویاہ والے دن سبھ توں پہلاں نائی دھوئی دی رسم کیتی جاندی اے۔ نائی دھوئی ویلے منڈے، کڑی نوں وٹنا ملیا جاندا اے اتے بعد وچ مامے ولوں شگن دے کے چونکی توں اتاریا جاندا اے۔

 شہرے بنائی 
شہرے بنائی دی رسم اہم ہندی اے۔ لڑکے دی بھین ولوں اپنے بھرا دے سر سہرے بنھے جاندے ہن اتے بھابیاں ولوں سرمہ پایا جاندا اے۔ بدلے وچ لاڑے ولوں شگن دتا جاندا اے۔

برات جان تو پہلا جدو لاڑے دے اسدیاں بھیناں سیہرے بندیاں ہن تاں نال دی نال گانے وی گائے جادے ہن آٹے سرمہ پوائی ویلے وی گانے گائے جاندے ہن |

 آنند کم 
آنند کم دی رسم بہت ہی اہم ہندی اے۔ اس رسم وچ ‘لاواں’ شری گرو گرنتھ صاحب دی حاضری وچ ور، کنیا اتے دوواں دھراں دی موجودگی وچ ہندیاں ہن۔ شبد دا گائن کرکے لاڑا-لاڑی نوں سچجی گرہستھی جیون جار سکھاؤن دا نصیحت دتا جاندا اے۔” ڈاکٹر۔ راجونت کور پنجابی، پانی وار بنھے دیئے مائی، لوک گیت پرکاشن، سیکٹر-34اے، چنڈی گڑھ، پنہ 65 ڈولی تورن ویلے کڑی نوں پھر سنواریا شنگاریا جاندا اے۔ لاڑے دی سسّ جوائی نوں شگن دندی اے تے اسدا منہ مٹھا کراؤندی اے تے پھر کڑی نوں وداع کیتا جاندا اے۔

 پانی وارنا 
پانی وارن دی رسم اہم ہندی اے۔ ماں ولوں جوڑی دے سر اتوں گڑوی والا مٹھا پانی ستّ واری وار کے پیتا جاندا اے، جے ہر وار ماں پانی پی لوے تاں نویں وہوٹی دا سارا پیار سسّ نال پے جاندا اے۔ اس توں بعد پیالے دی رسم نبھائی جاندی اے، سسّ ولوں دیسی گھیؤ وچ کھنڈ رلا کے نونہہ دے منہ وچ ستّ برکیاں پائیاں جاندیاں ہن۔” ڈاکٹر۔ جیت سنگھ جوشی، تہذیبی اتے لوکدھارا دے مول سروکار، تیجندربیر سنگھ، لاہور بکّ شاپ، 2- لاجپت رائے مارکٹ، نیڑے سوسائٹی سنیما، لدھیانہ، پنہ-344

 ہور رسماں 
جنج بنھنا، جنج چھڈاؤنی، سٹھنیاں دینیاں، پتل دینی، جتی چکنا، چھند سننے، کھٹّ وکھاؤنی، سسّ دے جلیب، سسّ دے لڈو، ڈولی تورنا، نین دی مانتا، در چکوائی، تیل چونا، پانی وارنا، پیالہ دینا، برکیاں دینا، تھالیاں وچھاؤنیاں، جاگو کڈھنی، چھجّ بھننا، گدھا پاؤنا، گھنڈ کڈھنا، گھنڈ اتارنا، منہ وکھائی، پڑی پاؤنا، صندوق کھلھوائی، چھٹیاں کھیڈنا، جٹھیریاں دے متھا ٹیکنا، بیری پوجا، چھنا کھیڈنا، پروسا دینا، وٹنا ملنا، نؤندا پاؤنا، چولی چھکنا، مہندی لاؤنی، چپنیاں بھننا، سرمہ پاؤنا، سگی پھلّ گندنے، گئی رات تک سہاگ، گھوڑیاں گاؤنا، گانا کھیڈنا، کوٹھی جھاڑ، سااے بنھنا، گانا بنھنا، بھیلی دینا، گٹھا دینا، میچا بھیجنا، وری بناؤنا، توی بنھنا، دالاں چگنیاں، چکیاں لاؤنیاں، مائیاں، دودھ اکٹھا کرنا، کڑاہی چاڑھنا، منجے-بسترے اکٹھے کرکے، بھانڈیاں دی ویل لیاؤنی آدی اجہیاں رسماں سن۔ سٹھنیاں وچ کڑم-کڑمنی، لاڑا-لاڑی دی بھین، جیجا، بھائی ، تائی، تایا، چاچیاں ، چاچے، بھوآ، پھپھڑ، مامے، مامیاں، ماسیاں، ماسڑ تے برات وچ آئے براتیاں دے بارے اجہیاں سٹھنیاں دتیاں جاندیاں سن۔

 جنج بنھنی 
ویاہ وچ آئے براتیاں نوں جدوں روٹی پروسی جاندی اے تاں کڑی دیاں سہیلیاں جاں پنڈ دیاں عورتاں ولوں جنج بنہی جاندی اے۔ جنج بنھن دی ریت کڑی والیاں تے براتیاں وچکار اک تکرار اے جس وچ کورڑا چھند تے دوہرا گا کے جنج بنہی تے چھڈائی جاندی اے۔ اس ویلے ہور وی نکے موٹے ہاسے ٹھٹھے ہندے ہن۔ کڑیاں براتیاں نوں گیت گا کے نہورے ماردیاں ہن اتے براتی وی گا کے اوہناں نوں موڑویں روپ وچ جواب دندے ہن۔ جنج بنھن دا رواج پرانے سمیاں وچ عامَ پرچلت رہا اے ۔ عامَ کر کے پہلاں ویاہ کئی دناں تک چلدے سن تے ہر روز نویاں ریتاں نبھائیاں جاندیاں سن جنہاں وچوں جنج بنھنا وی اک ریت رہی اے۔ جنج بنھن دا اصل مقصد براتیاں نوں روٹی کھان توں ورجنا ہندا اے۔ پراہنیا دے 'ہری ہر کرو جی' توں پہلاں ہی کوئی کڑی اپنے گیت دے بولاں نال اوہناں نوں بنھ دندی اے۔

 موت نال متعلق رسماں 
‘رسماں جاں ریتاں لوکاچار دا ہی روپ ہندیاں ہن، ایہناں دی پالنا نہ کرن والے شکھش دی سماج نقطہ چینی تاں نہیں کر سکدا اتے نہ ہی اجیہا کرنا ‘سماجی اپرادھ’ اے۔ اس لئی سماج اجیاے انسان لئی کوئی سجا تجویز نہیں کردا۔ انج اپنے بھائیچارے دی کروپی ہی اپنے آپ وچ وڈیری سجا بن جاندی اے۔ رسماں اتے ریتاں سماجی قدر نظام دا ہی انگ ہون کارن ایہناں نوں گھٹ جاں ودھ مقدار وچ ہر پیڑھی نبھاؤندی رہی اے۔ ایہناں دی پالنا کرنا بھاویں سدھے طور تے لازمی نہیں ہندا پر کیونکہ سارے لوک نبھاؤندے ہن، اس لئی لوکاں کولوں نتکتاچینی کراؤن لئی وی کوئی تیار نہیں ہندا۔ اس لئی رسماں دا سلسلہ چلدا رہندا اے۔”

 مرن ویلے دیاں رسماں 
1. مرن ویلے بندے نوں دھرتی تے اتار دتا جاندا اے۔ مرن ویلے دیاں کریاواں نوں رسماں کہنا بہتر نہیں کیونکہ رسماں دا تعلق اصلی بہتر نہیں کیونکہ رسماں دا تعلق اصلی سماجی اصل دی پرمپرا نال ہندا اے جتھے کریاواں زیادہتر لوک وشواساں دا ہی وئکت روپ ہندیاں ہن۔ جس طرحاں مرن مگروں پنڈ (ستناز، مکی، کنک، جوں چھولے، مٹھ، چال، باجرہ آدی) دے پنے بناؤن دی کریا، گھڑا بھنن دی کریا نرول یعقین نال تعلق رکھدیاں ہن۔ اس لئی چنگا ہووےگا جے مرن دیاں رسماں نوں کریاواں کیہا جاوے۔

 آخری اشنان 
سرگواسی نوں آخری وار دہیں نال کیسی اشنان کروایا جاندا اے۔ مرد نوں مرد تے عورت نوں عورت نہاؤندیاں ہن۔ مرد ہووے تاں جنیؤُ تلک سمیت کپڑے پوا کے شنگار لیندے ہن تے جے سہاگن مری ہووے تاں کپڑیاں نال گہنے تے لال چدر پہنا کے ہتھاں پیراں نوں مہندی تے ہوٹھاں نوں دنداسا، اکھاں وچ سرمہ، وینی اتے چوڑیاں تے متھے اتے بندی لا دندے ہن۔ بیواہ مرے تاں گہنے نہیں پاؤندے پر باقی شنگار کردے ہن۔ نہاؤندیا کردیاں، ادھر چکھا واسطے بالن ڈھو لیندے ہن تے ادھر ارتھی تیار کر لیندے ہن۔ مرے ہوئے پرانی نوں کفن وچ ولھیٹ دندے ہن اتے کفن سیؤن واسطے دھاگہ وی کفن والے کپڑے وچوں ہی کڈھیا جاندا اے۔

 آخری فلسفہ 
ارتھی نوں چکن توں پہلاں مرے ہوئے پرانی نوں متھا ٹیکدے ہن۔ اس توں پچھوں چار قریبی رشتے دار ارتھی نوں اپنے موڈھیاں اتے چکّ لیندے ہن۔ رستے وچ کانھی تے باقی بندے ‘رام نام ست ہے’ کہندے جاندے ہن۔

 باسا دینا 
رستے وچ پنے دندے جاندے ہن گھر دا دروازہ لنگھ کے دوجا، پنڈ دا دروازہ لنگھ کے تیجا، مساناں دے ادھ وچ کسے چھپڑ، تلاؤ جاں کھوہ دے کنڈھے چوتھا ، پر چوتھا پنا دین توں پہلاں ارتھی نوں پانی نال چھڑکی ہوئی تھاں تے اتار لیندے ہن تے مرن والے دی نونہہ پہلاں پناں چکّ کے اسدی تھاں چوتھا رکھ دندی اے تے اک پانی دا گھڑا بھندی اے جہڑا مرن والے نوں پہنچیا منیا جاندا اے۔ اینے ویلے وچ کانھی دم لیندے ہن تے اسنوں پھیر چکّ لیندے ہن۔ اس ویلے سر اگے تے پیر پچھے ول رکھے جاندے ہن۔ اگلے کانھی پچھے تے پچھلے اگے ہو جاندے ہن۔ اس ریت نوں ادھ رستہ، بانسا دینا جاں بسرام کرنا کہندے ہن۔

 لامبو لاؤنا 
ادھ رستہ توں پچھوں عورتاں اتھے ہی بیٹھ جاندیا ہن تے مرد چلے جاندے ہن۔ مساناں وچ پہنچ کے ارتھی لاہ دندے ہن اتے وڈا پتر چکھا واسطے ستّ واری رام رام لکھ کے تھاں تیار کر لیندے ہن اتے لاش نوں چکھا اتے رکھ دندے ہن۔ اس توں پچھوں وڈا پتر اپنے ہتھ وچ لامبو لے کے سجیوں کھبے نوں اک گیڑا ارتھی دے آلے-دوآلے کڈھدا اے۔ پیراں کول پہنچ کے اوہ چکھا نوں لامبو لا دندا اے۔ اگّ لگ جان تے ارتھی نال آئے سارے آدمی دور جا کے کھلو جاندے ہن۔

 کپال کریا 
جد چکھا پانی کے مردے دی کھوپری وکھائی دین لگ جاوے تاں کوئی آدمی چکھا وچوں اک ڈنڈا کڈھ کے مردے دی کھوپری ٹھکوردا اے اتے ہتھلا ڈنڈا چکھا دے اپروں لاش دے پیراں توں پار سٹّ دندا اے۔ اسنوں کپال کریا کہندے ہن۔ لوکدھارا بولی اتے سبھیاچار، بھپندر سنگھ خیرا،پنہ 77 اسدا مقصد کھوپری نوں جلاؤنا پیندا اے ۔ جے ایہہ چنگی طرحاں نہ جلے تاں مردے توں بدبو آؤندی اے۔ کپال کریا توں پچھوں ارتھی نال آئے سارے بندے چکھا دے باہر پئے بالن نال لاش نوں ڈھکّ دندے ہن۔

 ڈکا توڑنا 
رستے وچ سارے سجن کسے کھوہ، ٹوبھے جاں چھپڑ اتے جو سکے تاں اشنان نہیں تاں ہتھ منہ دھوندے ہن۔ عورتاں اس ویلے نہاؤندیاں ہن۔ اس پچھوں سارے آدمی کجھ چنھاں راہیں مردے نال اپنا تعلقات توڑدے ہن۔ کئی واری ڈکا توڑدے ہن تے کئی واری کنڈا ۔ کئی نمّ دی پتی چبا کے مرن والے نوں اپنے واسطے نموں کوڑا کر دندے ہن جاں اکّ دا دودھ چو کے اکوں کوڑا۔

 پھلّ چگنا 
موت دے تیجے دن مردے دے پھلّ چگن جاندے ہن۔ اپنے نال اک پھوہڑی، چار کیلیاں، نچلاں اتے ‘پھلّ’ پاؤن لئی گتھلی لے جاندے ہن۔ عورت دے پھلاں لئی لال گتھلی ہندی تے مرد لئی چٹی۔ اتھے پہنچ کے سبھ توں پہلاں ‘کرمی دھرمی’ اپنے انگوٹھے تے چیچی دی مدد نال تن پھلّ چگدا اے۔ اس توں پچھوں باقی آدمی وی پھلّ چگ لیندے ہن۔ ایہہ استھیاں جاں پھلّ لکڑی دی پھوہڑی نال پھرول کے لبھے جاندے ہن۔ ہتھاں پیر دے پوٹیا تے دنداں دیاں استھیا گتھلی وچ پا لیندے ہن اتے باقی اسے تھاں دفنا دندے ہن۔ اک واری پھلّ، گتھلی وچ پاؤن توں پچھوں پوتر پانی وچ ہی ہڑھائے جا سکدے ہن، زمین اتے کدے نہیں رکھے جاندے۔ جے اسے ویلے نہ لجائے ہون تاں ایہناں نوں کسے رکھ اتے ٹنگ چھڈدے ہن۔

 پھلّ پاؤن جانا 
ایہہ کم عامَ طور تے گھر دا مکھی جاں سیانا میمبر کردا اے۔ پھلاں نوم پہوئے جاں ہردوار آدی لجان والے بندے نوں راہ داری اتے پانڈے دی فیس دتی جادی اے۔ اوہ اپنے بزرگ دے ایہناں پھلاں نوں بڑی عجت تے مان نال لجاد اے۔ رکھ توں پھلّ لاہن لگیا اوہ بڑے مان نال بزرگ دا ناں لے کے کہندا اے آ گلجاری لال تینوں پہوئے چھڈّ آئیے۔

 مکانا 
اس توں پچھوں ستّ دن افسوس کردے ہن۔ دور نیڑے دیاں مکاناں آؤندیاں ہن۔جیکر عورت دی موت ہوئی ہووے تاں اس دا سہرا پروار اس دے پیکے گھر مکان لے کے جاندا اے تے جیکر آدمی دی موت ہوئی ہووے تاں سہرے گھرے جایا جاندا اے۔ اس رسم دوران چول بنائے جاندے ہن۔ اس نوں مٹھی روٹی کیہا جاندا اے ۔ دس دن گھر اشدھّ رہندا اے۔

 بھوگ پاؤنا 
موت توں نوویں جاں دسویں دن بھوگ پایا جاندا اے۔ جس وچ سارے رشتے دار سریک ہندے ہن۔ بھوگ توں بعد مرگ والے گھر ستھر نہی وچھیا جاندا ۔

 ہنگامہ جاں ہنکاما 
پنجاب وچ بڈھے دا ہنکاما جاں کئی تھاں ہنگامہ کہندے ہن، اک اہم رسم اے۔ اس دن کڑمتاں سدیاں جاندیاں ہن۔ لڈو، جلیبیاں پکائیاں جاندیاں ہن۔ سارے کوڑمے نوں چھکائیاں جاندیاں ہن۔ سردے پجدے گھر پنڈ نوں روٹی کردے ہن، سارے پنڈ وچ متعلق جی اک سیر لڈو ونڈے جاندے ہن۔ نال لگدے باراں پنڈاں وچ پنڈتاں جاں پنچائت نوم پنج سیر لڈو اتے برتن دتے جاندے ہن۔ اس نوں گدوڑا پھیرنا کہندے ہن ہنکاما اک طرحاں نال ویاہ ورگی رسم ہندی اے۔ گھردیاں دھیاں نوں سوٹ دتے جاندے ہن، نونہاں دے پیکے اوہناں نوں کپڑے دے کے جاندے ہن لوکدھارا دی سرجن پریکریا، ڈاکٹر۔ناہر سنگھ، پنہ 35

 چالیسا 
مرن ویلے دیاں رسماں دا جیون دے فلسفے نال گہرا تعلقات ہندا اے۔ مسلماناں دیاں رسماں ہندواں توں وکھریاں ہن۔ مسلمان مردے نوں دباؤندے ہن۔ اس دے سوگ دا چالیسا مناؤندے ہن

 الاہنیاں 
الاہنی، پیشاور سیاپاکار ولوں اچاریا جاندا ‘سیاپے’ نال متعلق اجیہا گیت-روپ اے جو موت دے شوک مطلب نوں تھیمک ٹکراؤ وچ پیش کرکے سلجھاؤ ول لے جاندا اے۔ اس دا تھیم، وچھڑ گئے جی دے گناں دا گان اتے پچھے رہِ گیا نوں دھرواس دینا ہندا اے۔ الاہنی تے کیرنا دوویں اک نبھاؤ- حوالہ پر وکھو وکھریاں اچار-ودھیاں نال متعلق گیت روپ ہن۔ گیانی گردت سنگھ الاہنیاں دی نبھاؤ عمل دی جان پچھان اس طرحاں کرواؤندا اے، ‘موہرے موہرے نین الاہنی دی اک اک تک آکھی جاندی اے اتے نالو نال اس وچ سر ملاؤندیاں زنانیاں اکلی تک۔.۔ پہلے بول مرسن جاں نائن آکھدیاں ہن۔ واضع اے کہ الاہنی ‘کورس’ وچ گائی جان کرکے اک طرحاں دا سموہ-گانہ اے، اجیہا گروہ گان جس وچ اک اگوائی کردی اے۔ اس توں وی ودھ الاہنی سیاپا کرن ویلے اچاری جاندی اے۔

 الاہنی دا تعلقات لوک ناچ نال 
ایہہ گیت-روپ سئپے دی جسمانی عمل نال متعلق ہون کرکے پرکار لوک-ناچ نال ملدا اے۔ سیاپے دی تال دا الاہنی دے اچار اتے سدھا تے موڑواں اثر پیندا اے۔

 سیاپاکار جاں گلوکار 
اس توں وی ودھ اس تال اتے بول دی اکسرتا نوں قایم رکھن لئی اک پیشاور سیاپاکار وی حاضر ہندی اے۔ مالوے وچ پیشاور سیاپاکار تے الاہنیکار دا کم مراسناں، ڈومنیاں، نائناں آدی نبھاؤندیاں ہن۔ ساریاں سوانیاں اک گول دائرے وچ اتے پیشاور سیاپاکار وچکار کھلو جاندی اے۔ اوہ اپنے دوویں ہتھ پہلاں متھے اتے پھیر پٹاں اتے ماردی جاندی اے۔ اسے مطابق باقی سوانیاں اس دی تال دا خیال رکھدیاں ہن۔ ہر تک دے انت اتے دوجیاں سوانیاں انترے دی کسے اک مرکزی تک نوں اچاردیاں جاندیاں ہن۔ ساری الاہنی اکلی سیاپاکار ولوں اچاری جاندی اے اتے باقی گروہ اک مرکزی تک دے دہرؤں راہیں ہنگارا بھردا اے:
سیاپاکار : ماما دھیاں دی دوستی کوئی ٹٹدی قہراں دے نال
-پٹی دھی نی میریئے امبڑیئے۔.۔.
گروہ : ہائے! ہائے!! نی میریئے امبڑیئے۔.۔.
سیاپاکار : کوئی لکھ کے گھلاں کارفتار کوئی سوہا اکھر پا نی کدے آؤن دا
-پٹی دھی نی موریئے امبڑیئے۔.۔.۔
گروہ : ہائے! ہائے!! نی میریئے امبڑیئے۔.۔.
سیاپاکار : ساون برسے رتّ اپنی میں برسا دن رات نی
-پٹی دھی نی موریئے امبڑیئے۔.۔.۔
گروہ : ہائے! ہائے!! نی میریئے امبڑیئے۔.۔.
 سیاپا 
الاہنیاں دے نال چلدا سیاپا کئی طرحاں دا ہندا اے۔ جدوں پہلاں گلھاں جاں پڑپڑیاں اتے، پھیر پٹاں اتے، مڑ پھیر پٹاں اتے اتے پھر چھاتی جاں گلھاں اتے ہتھ مارے جان اوہ ‘تہتھڑا-سیاپا’ کہاؤندا اے۔ انت اتے پجّ کے سیاپا اک دم تیز ہو جاندا اے۔ گیانی گردت سنگھ لکھدا اے، “ٹٹ ٹٹ پیندی مراسن زور زور نال ہتھ گھماؤندی، وچ دی اک ٹپا آکھ کے۔.۔ سیاپا پورے زور نال شروع کراں دندا اے۔ ایہہ ‘چلنت سیاپا’ بڑی تیزی نال کیتا جاندا اے:
اک : ہائے ہائے موت چندری اوئے۔.۔.۔.
گروہ : ہایا ہائے ہائے ہائے۔.۔.۔
اک : ہائے ہائے موت بھیڑی اوئے۔.۔.۔
گروہ : ہایا ہائے ہائے ہائے۔.۔.۔.۔
اک : ہائے سوات خالی اوئے۔.۔.
گروہ : ہایا ہائے ہائے ہائے۔.۔.
 کیرنے 
کیرنے، ہاؤکے اتے لیر دے دوران شکایت دے لہجے وچ اچرت اجیہا پرگیتک گیت-روپ اے جو تھیمک ٹکراؤ دی شعری جگت اتے مشتمل ‘میں’ تے ‘توں’ دے اکاگر تعلق پر سوے-مخالف راہیں تھیمک ٹکراؤ نوں صرف ٹکراؤں دی حالت وچ ہی پیش کردا اے۔ ملوئی لوک گیت روپاں وچوں کیرنا، اتے الاہنی دو اجیاے گیت روپ ہن جہڑے موت دے شوق اتے دکھ نال متعلق ہن۔ دوواں دے نبھاؤ دا حوالہ موت دے صدمے نال متعلق اے اتے دوویں ہی عورتاں ولوں اچارے جاندے ہن۔ ڈاکٹر۔ مہیندر سنگھ رندھاوا نے الاہنی نے ‘الاہنی’ نوں ‘وین’ اتھوا ‘کیرنے’ دے معنےآں وچ ورتیاں اے۔ ڈاکٹر۔ کرنیل سنگھ تھند لکھدا اے، “الاہنی اک سوگمئی گیت اے جس دا مرتک سنسکار نال تعلق اے۔.۔اس سٹائل دے گیتاں نوں کیرنے جاں وین وی کہیا جاندا اے۔ اسے طرحاں گیانی گردت سنگھ الاہنی اتے کیرنے نوں اچیرے طور تے وکھریاؤندا نہیں، پر اوہ ایہناں دوواں دی پیشکاری دے ڈھنگ دی وکھرتا ضرور درساؤندا اے۔ اوہ لکھدا اے کہ کیرنا اکلی سوانی دوجی دے گل لگ کے پاؤندی اے پر الاہنیاں کسے پیشاور سیاپاکار دی اگوائی وچ گروہ دے ہنگارے نال اچاریاں جاندیاں ہن۔ گیانی گردت سنگھ نے سیاپے ویلے اچارے بولاں لئی مقررہ روپ وچ ‘الاہنی’ شبد ورتیا اے اتے اکلی سوانی دے اکلے سوانی دے اکاہرے بولاں لئی ‘کیرناں’ جاں ‘وین’۔ واضع اے کہ موت دے سوگ نوں پیش کردے ایہناں دوویں گیت- روپاں وچ مطلب پیشکاری اتے نبھاؤ- تکنیک وکھو وکھری ہون کرکے، ایہناں وچ روپ-رچنا دی نظر توں بنیادی انتر ہن۔ نرول انفرادی پدھر اتے نبھائے جان والے بولاں نوں ‘کیرنا’ جاں ‘وین’ کہنا چاہیدا اے اتے کسے پیشاور مراسن جاں نائن دی اگوائی وچ اک کورس وجوں اچارے جاندے بولاں نوں الاہنیاں کیہا جانا چاہیدا اے۔ کیرنے دا نبھاؤ جتھے لیراں اتے ہؤکیاں نال پروئیا ہندا اے، اتھے اس دا سمچا لحظہ شکایت دا ہندا اے۔ اپرلے کیرنے وچ شکایت اے: ‘توں تاں ترگی’ وچلی ‘توں’ اتے۔ ہر کیرنے وچ شکایت دے لحظے وچ اچاریا ہندا اے اتے شکایت وچھڑ گئے ‘توں’ پتی ہندی اے۔ کیرنے وچ ٹکراؤندے سندربھاں دیاں ودھیاں وچ بہت ونّ سونتا اے۔ اپرلے کیرنے وچ حال دی کرناتمک حالت نوں اکو شبد ‘ترگی’ نال اگھاڑیا گیا اے۔ پر کئی ہور کیرنیاں وچ ٹکراؤندے جیون سندبھاں نوں برو برابر پر ورتکنیک بمباں وچ نالو نال سرجیا ہندا اے۔ اتھے شبد ورتکنیک جٹاں وچ پروئے ہندے نیں۔
جد توں پلنگ نماری چھڈّ کے بھنجے بیٹھیں گا
وے کلھ جمیا پتّ وے
پیو تیرا راجا ہٹ گیا پچھاڑی۔

کیرناکار دے بولاں دے ٹاکرے اتے حال دا ورت چکا بھانا- موت- اک مخالف سانسکرتک حوالہ وجوں مون روپ وچ کیرنے دے بول نوں کرناتمک مطلب نال جوڑ رہیا اے، کیونکہ کیرنے دا نبھاؤ- حوالہ ہی اس حالت توں شروع ہندا اے:

تیرے ورگے گبھرو بھجے موت نوں ڈاہ نہ دیندے وے

 حوالے 

گٹھ:پنجابی لوکدھارا
گٹھ:پنجابی سبھیاچار