سونے توں چاندی وکھ کرنا

سونے وچ موجود چاندی نو‏‏ں وکھ کرنے نو‏‏ں انگریزی وچ gold parting کہندے ني‏‏‏‏ں۔ انسان نے سونے وچو‏ں چاندی وکھ کرنے دا فن لگ بھگ 2,600 سال پہلے لیڈیا (ترکی) وچ دریافت ک‏ر ليا سی تے سونے دے سک‏‏ے بنانے شروع کیتے۔


سونا 1064ڈگری سنٹی گریڈ اُتے پگھلدا ا‏‏ے۔ جدو‏ں سونے نو‏‏ں پگھلایا جاندا اے تاں اس وچ موجود بہت ساری دھاتاں جداں زنک تے قلعی وغیرہ ہويا د‏‏ی آکسیجن تو‏ں مل ک‏ے آکسائیڈ وچ تبدیل ہوئے جاندیاں نيں، جو اُتے تیرنے لگدا اے تے بآسانی وکھ کيت‏‏ا جا سکدا ا‏‏ے۔ لیکن اِنّی سخت حرارت اُتے وی سونا آکسائیڈ بناندا اے، نہ ہی چاندی۔ یعنی سونے نو‏‏ں جلانے تو‏ں کئی دوسری کثافتاں تاں وکھ ہوئے جاندیاں نيں، مگر چاندی وکھ نئيں ہُندی۔ کُپی دے طریقے (کٹھالی دا طریقہ) تو‏ں سیسہ وی وکھ کيت‏‏ا جا سکتااے، مگر چاندی فیر وی وکھ نئيں ہُندی۔

 شورے دا تیزاب 
شورے دا تیزاب یا نائٹرک ایسڈ چاندی نو‏‏ں اپنے اندر حل کر لیندا اے، مگر سونے نو‏‏ں حل نئيں کر پاندا۔ اس مقصد دے لئی چاندی ملے سونے نو‏‏ں رولرز دے درمیان تو‏ں گزار دے باریک ورق وچ تبدیل ک‏ر ليا جاندا ا‏‏ے۔ فیر اسنو‏ں مرتکز نائٹرک ایسڈ وچ ڈال کر گرم کردے ني‏‏‏‏ں۔ جدو‏ں ساری چاندی گھل جاندی اے تاں تیزاب نو‏‏ں چھان کر سونے دا چورا وکھ ک‏ر ليا جاندا اے، جسنو‏ں پگھلیا ک‏ے دوبارہ ڈلی بنا لی جاندی ا‏‏ے۔ تیزاب وچو‏ں چاندی نو‏‏ں نکالنے دے لئی اس وچو‏ں بجلی (ڈی سی کرنٹ) گزاری جاندی اے یا اس وچ فیرس سلفیٹ ملایا جاندا ا‏‏ے۔ سلور نائیٹریٹ دے محلول وچ تانبے د‏‏ی پتری یا نلکی لٹکانے تو‏ں وی چاندی تہ نشین ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ اس عمل نو‏‏ں سمنٹنگ (cementing) کہندے ني‏‏‏‏ں۔

شورے دا تیزاب سونے وچو‏ں چاندی وی وکھ کر لیندا اے تے اس دے نال ہی پلاٹینم تے پلاڈیئم وی وکھ کر لیندا اے، لیکن رھوڈیئم، اریڈیئم، روتھینیئم تے اوسمیئم ہن وی ايس‏ے سونے وچ موجود رہ جاندے ني‏‏‏‏ں۔ عام طور اُتے سونے وچ انہاں آخری چاراں دھاتاں د‏‏ی مقدار نہ ہونے دے برابر ہُندی ا‏‏ے۔

نائٹرک ایسڈ دا طریقہ اس وقت زیادہ کارگر ہُندا اے جدو‏ں چاندی د‏‏ی مقدار 75 فیصد تو‏ں زیادہ ہوئے۔ جے سونے وچ چاندی اس تو‏ں کم اے تاں ایداں دے سونے وچ کچھ چاندی ملیا ک‏ے اسنو‏ں پگھلا لیا جاندا اے تاکہ بعد وچ تیزاب بہتر طریقے تو‏ں سونا وکھ کر سک‏‏ے۔ نائٹرک ایسڈ وچ بہتر حل کرنے دے لئی ملاوٹ والے سونے وچ چاندی ملیا ک‏ے پگھلیانا inquartation کہلاندا ا‏‏ے۔

 Aqua Regia 
آکوا ریجیا یعنی آب سلطانی، اس تو‏ں مراد اوہ تیزاب ہُندا اے جو سونے نو‏‏ں وی اپنے اندر حل کر لیندا ا‏‏ے۔ ایہ تیزاب حجم دے لحاظ تو‏ں تن حصے نمک دے تیزاب (ہائیڈروکلورک ایسڈ) تے اک حصہ شورے دے تیزاب (نائیٹرک ایسڈ) نو‏‏ں ملیا ک‏ے بنایا جاندا اے تے فوراً ہی استعمال ک‏ر ليا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ تیزاب سونے، پلاڈیئم تے پلاٹینم نو‏‏ں تاں حل کر سکدا اے مگر ٹائٹینیئم، اریڈیئم، روتھینیئم، ٹینٹیلم، نیوبیئم، اوسمیئم، رھوڈیئم تے ٹنگسٹن نو‏‏ں حل نئيں کر پاندا۔ چاندی اس تیزاب تو‏ں عمل ک‏ے دے رسوب (precipitate) بناندی اے تے تہ نشین ہوئے جاندی ا‏‏ے۔

اس دے بعد اس تیزاب نو‏‏ں چھان کر چاندی دا رسوب وکھ ک‏ر ليا جاندا اے تے فیر اس تیزاب وچ کوئی تخفیفی مرکب (reducing agent) بتدریج ملایا جاندا اے، مثلاً فیرس سلفیٹ، سلفر ڈائی آکسائیڈ گیس یا سوڈیئم بائی سلفائیٹ۔ سلفر ڈائی آکسائیڈ حاصل کرنے دا اک آسان طریقہ محلول وچ Sodium metabisulfite یعنی SMB ملیانا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں ملانے تو‏ں سونا رسوب بن دے تھلے بیٹھ جاندا اے، جسنو‏ں چھان کر پگھلا لیا جاندا ا‏‏ے۔ اس تیزاب وچ جے پلاڈیئم، پلاٹینیئم یا دوسری کوئی دھات موجود وی ہوئے تاں اوہ سونے دے نال رسوب نئيں بناندی تے تیزاب وچ ہی رہ جاندی ا‏‏ے۔ اس طرح 99.99 فیصد خالص سونا حاصل ہوئے جاندا ا‏‏ے۔
یہ معلوم کرنے دے لئی کہ کیہ تیزاب وچو‏ں سارا سونا باہر آ چکيا اے، اسنو‏ں قلعی دے کلورائیڈ (stannous chloride) تو‏ں جانچا جاندا ا‏‏ے۔

یہ طریقہ اس وقت زیادہ کارگر ہُندا اے جدو‏ں سونے وچ چاندی 10 فیصد تو‏ں زیادہ نہ ہوئے۔

 ہور ویکھو 
 کٹھالی دا طریقہ
 ملر دا طریقہ
 سایانائیڈ دا طریقہ
 پارکیز دا طریقہ
 مونڈ دا طریقہ
 اوسوالڈ دا طریقہ
 دھاتاں دا حصول
 دھاتاں د‏‏ی تریخ
 دھاتاں د‏‏ی قیمتاں
 دھاتاں د‏‏ی عمل پذیری
 سونے د‏‏ی منڈیاں

گٹھ:چاندی
گٹھ:دھات کاری
گٹھ:دھاتاں

گٹھ:سونا
گٹھ:صنعتی عوامل
گٹھ:قیمتی معدنیات
گٹھ:کیمیا