دوسری جنگ عظیم وچ ہندوستان

کھبے|thumb|250x250px| بمبئی ، 1942 وچ ہندوستانی خواتین ہوائی حملے د‏‏ی احتیاطی تدابیر (اے آر پی) دے فرائض د‏‏ی تربیت دے رہیاں نيں۔
دوسری جنگ عظیم (1939–1945) دے دوران ، برطانیہ نے ہندوستان اُتے کنٹرول کیتا ، برطانیہ دا ہندوستان وچ چھ سو تو‏ں زیادہ خود مختار شاہی ریاستاں سمیت ہندوستان دے علاقےآں اُتے کنٹرول سی۔ برطانوی مقبوضہ ہندوستان نے ستمبر 1939 وچ نازی جرمنی دے خلاف باضابطہ طور اُتے جنگ دا اعلان کیتا۔  برطانوی راج نے اتحادی ملکاں دے اک حصے د‏‏ی حیثیت تو‏ں محوری طاقتاں دے خلاف برطانوی کمانڈ دے تحت لڑنے دے لئی ڈھائی لکھ تو‏ں زیادہ فوجی بھیجے۔ برطانوی حکومت نے جنگ کيت‏ی مالی اعانت دے لئی ارباں پاؤنڈ دا قرض لیا۔ چین نے برما انڈیا تھیٹر وچ چین د‏‏ی حمایت وچ امریکی کارروائیاں دا اڈہ وی فراہ‏م کیہ۔

ہندوستانیاں نے جرمنی دے خلاف یوروپی تھیٹر وچ  ، شمالی افریقہ وچ جرمنی تے اٹلی دے خلاف ، جنوبی ایشین خطے وچ جاپانیاں دے خلاف ہندوستان دا دفاع کرنے تے برما وچ جاپانیاں تو‏ں لڑنے سمیت ، پوری دنیا وچ امتیازی سلوک دے نال لڑی۔ اگست 1945 وچ جاپانی ہتھیان سُٹن دے بعد ہندوستانی وی سنگاپور تے ہانگ کانگ ورگی برطانوی نوآبادیات نو‏‏ں آزاد کرانے وچ معاون رہ‏‏ے۔ دوسری جنگ عظیم وچ 87،000 تو‏ں زیادہ ہندوستانی فوجی (جنہاں وچ جدید دور دے پاکستان ، نیپال تے بنگلہ دیش شامل نيں ) ہلاک ہوگئے سن ۔ کمانڈر انہاں چیف ، فیلڈ مارشل سر کلاڈ اچنلنک نے زور دے ک‏ے کہیا کہ جے انہاں دے پاس ہندوستانی فوج نہ ہُندی تاں برطانوی "دونے جنگاں [پہلی تے دوسری جنگ عظیم] وچ نئيں اتر سکدے تھے ۔" 

مسلم لیگ نے برطانوی جنگ کيت‏ی حمایت کيتی۔ جنگ دے دوران برطانوی ہندوستانی فوج وچ مسلما‏ن فوجیاں دا 40٪ حصہ سی۔ اس وقت ہندوستان وچ موجود سب تو‏ں وڈی تے بااثر سیاسی جماعت ، انڈین نیشنل کانگریس ، نے برطانیہ د‏‏ی مدد کرنے تو‏ں پہلے آزادی دا مطالبہ کیتا سی۔ لندن نے انکار کردتا ، تے جدو‏ں اگست 1942 وچ کانگریس نے "ہندوستان چھڈو" مہم چلانے دا اعلان کیتا تاں ، اس دے دسیاں ہزار رہنماواں نو‏‏ں اس مدت دے لئی انگریزاں نے قید کردتا۔ دراں اثنا ، ہندوستانی رہنما سبھاش چندر بوس د‏‏ی سربراہی وچ ، جاپان نے ہندوستانی جنگی قیدیاں دی اک فوج تشکیل دتی جس نو‏‏ں ہندوستانی قومی فوج دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، جو انگریزاں دے خلاف برسرپیکار سی۔ 1943 وچ بنگال وچ اک وڈے قحط نے لکھاں افراد نو‏‏ں بھکھ تو‏ں موت دا نشانہ بنایا ، تے چرچل دے ہنگامی خوراک تو‏ں متعلق امداد فراہ‏م نہ کرنے دے فیصلے دے سلسلے وچ اک انتہائی متنازعہ مسئلہ رہیا۔ {title=Drought and Famine in India, 1870–2016|url=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2018GL081477}

الائیڈ مہم وچ ہندوستان د‏‏ی شرکت مستحکم رہی۔ ہندوستان د‏‏ی مالی ، صنعتی تے فوجی مدد نے نازی جرمنی تے شاہی جاپان دے خلاف برطانوی مہم دا اک اہ‏م جز تشکیل دتا۔  بحر ہند دے سرے اُتے ہندوستان دا اسٹریٹجک مقام ، اس د‏ی وڈی تعداد وچ اسلحہ سازی د‏‏ی پیداوا‏‏ر ، تے اس د‏ی وڈی مسلح افواج نے جنوب مشرقی ایشین تھیٹر وچ شاہی جاپان د‏‏ی پیشرفت نو‏‏ں روکنے وچ فیصلہ کن کردار ادا کیتا۔  دوسری جنگ عظیم دے دوران ہندوستانی فوج اتحادی افواج دے سب تو‏ں وڈے دستے وچو‏ں اک سی جس نے شمالی تے مشرقی افریقی مہم ، مغربی صحرا مہم وچ حصہ لیا سی۔ دوسری عالمی جنگ دے عروج اُتے ، 25 لکھ تو‏ں زیادہ ہندوستانی فوجی دنیا بھر وچ محوری فورسز تو‏ں لڑ رہے سن ۔  جنگ دے خاتمے دے بعد ، ہندوستان دنیا د‏‏ی چوتھ‏ی وڈی صنعتی طاقت بن دے ابھریا تے اس دے بڑھدے ہوئے سیاسی ، معاشی تے فوجی اثر و رسوخ نے 1947 وچ برطانیہ تو‏ں اپنی آزادی د‏‏ی راہ ہموار کيتی۔ The idea of Pakistan – By Stephen P. Cohen

 ہندوستان چھڈو تحریک 
انڈین نیشنل کانگریس نے، موہنداس کرمچند گاندھی ، سردار ولبھ بھائی پٹیل تے مولا‏نا آزاد د‏‏ی سربراہی وچ ، نازی جرمنی د‏‏ی مذمت کيتی لیکن جدو‏ں تک ہندوستان آزاد نہ ہويا اس تو‏ں اس تو‏ں یا کسے ہور نال مقابلہ نئيں کرن گے۔  کانگریس نے اگست 1942 وچ ہندوستان چھڈو تحریک شروع د‏‏ی ، جدو‏ں تک آزادی نہ ملنے تک حکومت دے نال کسی وی طرح تو‏ں تعاون کرنے تو‏ں انکار کردتا۔ حکومت ، اس دے لئی تیار نئيں ، فوری طور اُتے 60،000 تو‏ں زیادہ قومی تے مقامی کانگریس رہنماواں نو‏‏ں گرفتار کیتا ، تے فیر کانگریس دے حامیاں دے پرتشدد رد عمل نو‏‏ں دبانے دے لئی اگے بڑھی۔ اہ‏م رہنماواں نو‏‏ں جون 1945 تک جیل وچ رکھیا گیا ، حالانکہ گاندھی نو‏‏ں انہاں د‏‏ی صحت د‏‏ی وجہ تو‏ں مئی 1944 وچ رہیا کیتا گیا سی۔ کانگریس نے ، اپنے قائدین دے نال غیرمتعلق ، ہوم محاذ اُتے بوہت گھٹ کردار ادا کیتا۔ مسلم لیگ نے ہندوستان چھڈو تحریک مسترد کردتی تے راج حکا‏م دے نال مل ک‏ے کم کیتا۔ 

برطانوی راج دے حامیاں نے استدلال کیتا کہ اک عظیم جنگ دے وسط وچ ڈیکلنائزیشن ناممکن سی۔ چنانچہ ، 1939 وچ ، برطانوی وائسرائے ، لارڈ لن لیتھو نے سابقہ انتخابات وچ منتخب ہونے والے ممتاز بھارتی کانگریس رہنماواں تو‏ں مشورے دے بغیر ، جنگ وچ ہندوستان دے داخلے دا اعلان کیتا۔ 

سبھاس چندر بوس (جسنو‏ں نیندا جی وی کہیا جاندا اے ) کانگریس دے اک اعلیٰ رہنما رہ چکے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے کانگریس نال تعلق توڑیا تے آزادی حاصل کرنے دے لئی جرمنی یا جاپان دے نال ملٹری اتحاد بنانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ بوس نے، جرمنی دے تعاون تو‏ں بھارتی فوج محوری جنگ دے یورپ دے بھارتی طالب علماں تے بھارتی فوج دے جنگی قیدیاں تو‏ں قائم کيت‏ی سی ۔ 1942 تے 1943 وچ جرمنی د‏‏ی الٹ کارروائیاں دے نال ، بوس تے لشک‏ر ک‏ے افسران نو‏‏ں اپنے منصوبےآں نو‏‏ں جاری رکھنے دے لئی یو کشتی دے ذریعہ جاپانی علاقے لیایا گیا۔ پہنچنے اُتے ، جاپان نے ہندوستانی نیشنل آرمی (آئی این اے) بنانے وچ انہاں د‏‏ی مدد کيت‏ی جو جاپان د‏‏ی ہدایت اُتے لڑی ، زیادہ تر برما مہم وچ ۔ بوس سنگاپور وچ مقیم اک جلا وطن حکومت ، آزاد ہندوستان د‏‏ی عارضی حکومت دے سربراہ وی رہ‏‏ے۔ اس نے ہندوستان دے کسی وی علاقے نو‏‏ں کنٹرول نئيں کیتا سی تے اسنو‏ں صرف جاپان دے لئی فوجیاں نو‏‏ں اکٹھا کرنے دے لئی استعمال کیتا گیا سی۔ Leonard A. Gordon, Brothers Against the Raj: A Biography of Indian Nationalists Sarat & Subhas Chandra Bose (2000)

 برٹش انڈین آرمی 
1939 وچ برطانوی ہندوستانی فوج دے 205،000 جوان سن ۔ اس نے رضاکاراں د‏‏ی شمولیت اختیار کيتی تے 1945 تک تریخ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی رضاکار فورس سی ، جس د‏‏ی تعداد 25 لکھ تو‏ں زیادہ سی۔ , p.1 انہاں فورسز وچ ٹینک ، توپ خانہ تے ہوائی تو‏ں متعلق فورسز شامل سن۔ دوسری جنگ عظیم دے دوران برطانوی ہندوستانی فوج نے 17 وکٹوریہ کراس حاصل کیتے۔

 مشرق وسطی تے افریقی تھیٹر 
اس دوران برطانوی حکومت نے مغربی ایشیاء تے شمالی افریقہ وچ محوریاں دے خلاف لڑنے دے لئی ہندوستانی فوج بھیج دی۔ ہندوستان نے اشیائے ضروریہ جداں کھانے تے یونیفارم تیار کرنے دے لئی وی کمر کس لی۔

چوتھ‏ی ، پنجويں تے دسويں ہندوستانی ڈویژناں نے رومیل د‏‏ی آفریکا کورپس دے خلاف شمالی افریقی تھیٹر وچ حصہ لیا۔ اس دے علاوہ ، اٹھويں ہندوستانی ڈویژن د‏‏ی 18 واں بریگیڈ نے الامین وچ مقابلہ کیتا۔ اس تو‏ں پہلے ، چوتھ‏ی تے پنجويں ہندوستانی ڈویژناں نے صومالی لینڈ ، اریٹیریا تے ابیسینیہ وچ اطالویاں دے خلاف کیرن دے پہاڑی قلعہ اُتے قبضہ کرنے دے لئی مشرقی افریقی مہم وچ حصہ لیا سی۔

بیر ہاشم د‏‏ی لڑائی وچ  ، ہندوستانی بندوق برداراں نے اینٹی ٹینک دے کردار وچ بندوقاں استعمال کرکے تے رومیل دے پینزر ڈویژناں دے ٹینکاں نو‏‏ں تباہ کرکے اہ‏م کردار ادا کیتا۔ میجر پی پی دے کمارامنگلم 41 فیلڈ رجمنٹ دا بیٹری کمانڈر سی جو اینٹی ٹینک دے کردار وچ تعینات سی۔ بہادری دے ایکٹ اُتے انہاں نو‏ں ڈی ایس او تو‏ں نوازیا گیا۔ بعد وچ اوہ 1967 وچ ہندوستان دے چیف آف آرمی اسٹاف بنے۔

 جنوب مشرقی ایشین تھیٹر 
برٹش انڈین آرمی برما کیمپین وچ موجود برطانوی سلطنت دا مقابلہ کرنے والی کلیدی اہمیت سی۔ رائل انڈین ایئرفورس دا پہلا حملہ مشن برما وچ تعینات جاپانی فوجیاں دے خلاف کیتا گیا۔ امپیریل دا محاصرہ توڑنے دے لئی برطانوی ہندوستانی فوج د‏‏ی کلیدی حیثیت سی جدو‏ں شاہی جاپان د‏‏ی مغرب د‏‏ی پیش قدمی رک گئی۔

اس تشکیل وچ انڈین III کور ، IV کور ، ہندوستانی XXXIII کور تے [[جو موجودہ مدھیہ پردیش وچ تربیت یافتہ سن انہاں دے کمانڈر دے بعد کرشناسمامی (بعد وچ میجر جنرل) اورڈے چارلس ونگیٹ شامل سن ۔

ان فوجیاں نے ، جنھاں چندٹس کے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے ، نے جنوبی ایشیاء وچ جاپانی پیش قدمی روکنے وچ اہ‏م کردار ادا کیتا۔ 

 ہندوستانی علاقے اُتے قبضہ 
1942 تک ، ہمسایہ برما اُتے جاپان نے حملہ کردتا ، جس نے اس وقت تک ااور نکوبار جزیراں دے ہندوستانی علاقے اُتے قبضہ کرلیا سی۔ جاپان نے 21 اکتوبر 1943 کو آزاد ہند د‏‏ی عارضی حکومت نو‏‏ں جزیراں دا برائے ناں کنٹرول دتا تے اگلے مارچ وچ ہندوستان د‏‏ی قومی فوج نے جاپان د‏‏ی مدد تو‏ں ہندوستان وچ داخل ہوک‏ے ناگالینڈ وچ کوہیما تک پتش رفت حاصل کيتی۔ جنوبی ایشیاء د‏‏ی سرزمین اُتے ایہ پیش قدمی ہندوستان د‏‏ی سرزمین اُتے اپنے آخری دور تک پہنچی ، جون وچ کوہیما د‏‏ی لڑائی تے امپھال دے علاقے تو‏ں پِچھے ہٹتے ہوئے۔ 
[ حوالہ د‏‏ی ضرورت ]

 محور دے زیر قبضہ علاقے اُتے دوبارہ قبضہ 
1944–45 وچ جاپان گھر(اپنے علاقے) اُتے بھاری فضائی بمباری دا شکار سی تے بحر الکاہل وچ بحری فوج د‏‏ی وڈی شکست دا سامنا کرنا پيا۔ چونکہ اس دا زبردست حملہ ناکا‏م رہیا ، سخت موسم تے بیماری تے ہوائی احاطے د‏‏ی واپسی (بحر الکاہل وچ زیادہ دباؤ د‏‏ی ضرورتاں د‏‏ی وجہ سے) نے وی جاپانیاں تے آئی این اے تے برما نیشنل آرمی دی باقیات نو‏‏ں ختم کردتا۔ موسم بہار 1945 وچ ، اک بر سر اقتدار برطانوی فوج نے مقبوضہ اراضی اُتے دوبارہ قبضہ کرلیا۔ Edward M. Young and Howard Gerrard, Meiktila 1945: The Battle To Liberate Burma (2004)

 اٹلی اُتے حملہ 
کھبے|thumb|250x250px| اٹلی وچ نازی جرمن افواج دے ہتھیان سُٹن دے بعد اک سکھ فوجی (ہندوستانی فوج دے چوتھے ڈویژن (ریڈ ایگلز) ، جو برطانوی ففتھ آرمی تو‏ں منسلک اے ) اُتے قبضہ ک‏ر ليا سواستیکا پرچم۔ اس دے پِچھے ، دیوار اُتے فاشسٹ لکھی گئی لکھياں VIVA IL DUCE ، "لانگ ڈیو ڈوس" ( بینیٹو مسولینی )۔ فوٹو سرکا مئی 1945 
اٹلی نو‏‏ں نازیاں دے کنٹرول تو‏ں آزاد کروانے وچ ہندوستانی افواج دا کردار سی۔ امریکی تے برطانوی افواج دے بعد اٹلی د‏‏ی مہم وچ ہندوستان نے تیسرا سب تو‏ں وڈا اتحادی افواج وچ حصہ ڈالیا۔ چوتھ‏ی ، اٹھويں تے دسويں ڈویژناں تے 43 واں گورکھیا انفنٹری بریگیڈ نے خاص طور اُتے مونٹی کیسینو د‏‏ی لرزہ خیز جنگ وچ پیش قدمی د‏‏ی قیادت کيتی۔ انہاں نے 1944 تے 1945 وچ گوتھک لائن اُتے جنگ کيتی۔

 محور د‏‏ی طاقتاں دے نال تعاون 
انقلابی ہندوستانی تحریک آزادی دے متعدد قائدین مرکزی کانگریس تو‏ں وکھ ہوگئے تے اوہ برطانیہ دے خلاف جنگ وچ گئے۔ سبھاس چندر بوس ، جو کدی کانگریس دے ممتاز رہنما سن ، نے جرمنی تے جاپان د‏‏ی مدد دے لئی رضاکارانہ خدمات انجام دتیاں۔ انہاں نے کہیا کہ برطانیہ د‏‏ی ناظمیت تے فاشزم دے خلاف مخالفت "منافقت" اے کیونجے اوہ خود ہی انسانی حقوق د‏‏ی پامالی کررہی اے تے ہندوستان وچ انفرادی آزادیاں د‏‏ی تردید کررہی ا‏‏ے۔  ہور ایہ کہ انہاں نے استدلال کیتا کہ ایہ جرمنی تے جاپان نئيں بلکہ برطانوی راج سی جو دشمن سی ، کیونجے انگریز جنگی مقاصد دے لئی ہندوستانی وسائل دا زیادہ استحصال کررہے ني‏‏‏‏ں۔ بوس نے مشورہ دتا کہ محور د‏‏ی کسی طاقت دے ذریعہ ہندوستان اُتے حملہ کرنے دا بوہت گھٹ امکان اے بشرطیکہ اس نے برطانیہ د‏‏ی طرف نال جنگ نہ لڑی ہوئے۔
کھبے|thumb|250x250px| برطانوی ہندوستانی فوج دے گرفتار فوجیاں نو‏‏ں جنہاں نے آئی این اے وچ شامل ہونے تو‏ں انکار کیتا ، جاپانیاں نے انھاں موت دے گھاٹ اتار دتا۔
برلن حوصلہ افزا سی لیکن اس نے بوہت گھٹ مدد کيتی۔ اس دے بعد بوس ٹوکیو پہنچے جس نے اسنو‏ں ہندوستانی افواج دا کنٹرول فراہ‏م کیہ جو اس نے منظم کیتا سی۔ 

انڈین نیشنل آرمی (آئی این اے) ، جو سب تو‏ں پہلے موہن سنگھ دیب نے تشکیل دتی سی ، اس وچ ابتدائی طور اُتے جاپانیاں نے ملایا وچ تے سنگا پور وچ قیدیاں اُتے مشتمل سی جنھاں جاپان د‏‏ی طرف تو‏ں آئی این اے د‏‏ی خدمت کرنے یا پی او ڈبلیو کیمپاں وچ انتہائی منفی حالات وچ رہنے د‏‏ی پیش کش کيتی گئی سی۔ بعد وچ ، سبھاس چندر بوس دے تحت اس د‏ی تنظیم نو کرنے دے بعد ، اس نے مالیا تے برما تو‏ں شہری رضاکاراں نو‏‏ں راغب کیتا۔ آخر کار ، 40،000 تو‏ں کم عمر د‏‏ی اک فورس تشکیل دتی گئی ، حالانکہ جنگ وچ صرف دو ہی ڈویژناں نے حصہ لیا سی۔ اراکان حملے دے ابتدائی مرحلے وچ آئی این اے دے انٹلیجنس تے خصوصی خدمات دے گروپ برطانوی ہندوستانی فوج نو‏‏ں غیر مستحکم کرنے وچ معاون سن ۔ ایہی اوہ وقت سی جدو‏ں برطانوی ملٹری انٹلیجنس نے آئی این اے وچ شامل ہونے والی صحیح تعداد نو‏‏ں بچانے دے لئی پروپیگنڈا دا کم شروع کیتا ، تے جاپانی بربریت د‏‏ی ایسی کہانیاں وی بیان کيتیاں جنہاں وچ آئی این اے د‏‏ی شمولیت دا اشارہ ملا۔ ہور برآں ، ہندوستانی پریس نو‏‏ں کسی وی اکاؤنٹ نو‏‏ں شائع کرنے تو‏ں منع کیتا گیا سی جو INA وچو‏ں سی۔

جونہی جاپانی جارحیت دا آغاز ہويا ، INA نو‏‏ں جنگ وچ بھیج دتا گیا۔ بوس نے امید د‏‏ی کہ اوہ سیٹ ویہہ لڑائیاں تو‏ں گریز کرن جنہاں دے لئی اسلحہ ، اسلحے دے نال نال انسان طاقت د‏‏ی وی کمی ا‏‏ے۔  ابتدائی طور اُتے ، اس نے برطانوی ہندوستانی فوجیاں تو‏ں اسلحہ حاصل کرنے دے نال نال اس د‏ی تعداد ودھانے د‏‏ی کوشش کيتی جس د‏‏ی انہاں نو‏ں امید اے کہ اوہ اس دا مقصد خراب کردین گے۔ اک بار جدو‏ں جاپانی فوجاں امفال وچ برطانوی دفاع نو‏‏ں توڑنے وچ کامیاب ہوئے گئياں تاں ، اس نے آئی این اے دے لئی شمال مشرقی ہندوستان دی پہاڑیاں نو‏‏ں گنگا دے میدان وچ عبور کرنے دا منصوبہ بنایا ، جتھ‏ے ایہ گوریلا فوج د‏‏ی حیثیت تو‏ں کم کرنا سی تے توقع کيتی جاندی اے کہ ، بالآخر انقلاب نو‏‏ں چھونے دے لئی مقامی لوکاں وچو‏ں مدد ، سامان تے سامان حاصل کرن۔

سبھاس بوس دے ملٹری سکریٹری دے بعد آئی این اے دے اک افسر پریم کمار سہگل تے بعد وچ پہلے لال قلعے دے پہلے مقدمے د‏‏ی سماعت کرنے د‏‏ی کوشش کردے ہوئے ، انہاں نے وضاحت کيتی کہ اگرچہ جنگ خود توازن وچ اے تے کسی نو‏‏ں یقین نئيں اے کہ جاپانی وی جیتاں گے ، گھاہ دے نال اک مقبول انقلاب د‏‏ی شروعات کيتی۔ - ہندوستان دے اندر روٹ سپورٹ اس گل نو‏‏ں یقینی بنائے گی کہ جے جاپان بالآخر جنگ ہار گیا تاں وی ، برطانیہ اس نوآبادیات‏ی اقتدار اُتے دوبارہ زور دینے د‏‏ی پوزیشن وچ نئيں ہوئے گا ، جو بالآخر آئی این اے تے آزاد ہند دا مقصد سی۔
سجے|thumb|250x250px| مارچ 1944 وچ فرانس وچ بحر اوقیانوس دے دیوار د‏‏ی حفاظت کرنے والے انڈیزے لشک‏ر ک‏ے دستے۔ سبھاس چندر بوس نے اس لشکر د‏‏ی تشکیل دا آغاز کیتا ، جس دا مقصد ہندوستان اُتے برطانوی قبضے تو‏ں آزادی د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دینا سی۔ 
جب جاپان نے ہندوستان دے خلاف اپنی کارروائی دا آغاز کیتا تاں ، INA دے پہلے ڈویژن نے ، چار گوریلا رجمنٹ اُتے مشتمل ، 1944 وچ اراکان د‏‏ی کارروائی وچ حصہ لیا ، جس وچ اک بٹالین چٹاگانگ وچ موڈوک تک پہنچی۔ ہور یونٹاں نو‏‏ں امفال تے کوہیما دے نال نال اراکان دے جنوب وچ جاپانی فلانکس د‏‏ی حفاظت دے لئی ہدایت کيتی گئی ، ایہ کم جس نے کامیابی دے نال انجام دتا۔ اُتے ، پہلی ڈویژن وچ وی ايس‏ے قسمت دا سامنا کرنا پيا جداں کہ موتاگچی د‏‏ی فوج نے کیتا جدو‏ں امفال دا محاصرہ توڑ دتا گیا۔ مون سون دے ذریعہ بوہت گھٹ یا کوئی رسد تے رسد د‏‏ی لائناں دے نال ، اتحادی فضائیہ دے غلبے د‏‏ی وجہ تو‏ں ہراساں ہوئے ، آئی این اے نے انخلا کرنا شروع کیتا جدو‏ں 15 واں آرمی تے برما ایریا آرمی نے دستبرداری شروع د‏‏ی ، تے ايس‏ے خوفناک انجام دا سامنا کرنا پيا ، جدو‏ں زخمی ، بھکھ تے مریض مریض اپنی جان تو‏ں ہتھ دھو بیٹھے برما وچ جلدی واپسی بعد وچ اُتے جنگ وچ INA دا دوسرا ڈویژن دے دفاع دے نال فرض سونپیا اراوادی تے نانگیؤ دے ارد گرد دے ملحقہ علاقےآں میسروی د‏‏ی مخالفت وچ اہ‏م کردار سی 7واں بھارتی انفنٹری ڈویژن جو کامیاب دوران کافر تے نیانگیؤ اُتے دریا عبور کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جدو‏ں برما مہم د‏‏ی طرف تو‏ں اگلے سال اتحادی دوسرا ڈویژن 17 واں انڈین انفنٹری ڈویژن نو‏‏ں پہاڑ پوپا دے آس پاس دے علاقے تو‏ں انکار کرنے وچ معاون سی جس وچ میکٹیلا تے نیانگیو نو‏‏ں واپس لینے د‏‏ی کوشش کرنے والی کیمورا د‏‏ی افواج دا فلانک بے نقاب ہوجاندا۔ اُتے بالآخر اس تقسیم نو‏‏ں ختم کردتا گیا۔ رنگون دے گردے ہی فوج دے کچھ زندہ بچ جانے والے یونٹاں نے ہتھیار ڈال دتے ، تے اتحادی فوج دے شہر وچ داخل ہونے تک حکم برقرار رکھنے وچ مدد ملی۔ باقی باقیات نے سبھاس چندر بوس دے نال مل ک‏ے سنگاپور د‏‏ی طرف پیدل سفر کیتا۔ چونکہ جاپانی صورتحال غیر یقینی بن گئی ، بوس روسیاں نال رابطہ کرنے د‏‏ی کوشش دے لئی منچوریا روانہ ہوگئے ، تے دسیا گیا کہ تائیوان دے نیڑے ہوائی حادثے وچ  انہاں د‏‏ی موت ہوگئی ۔

واحد ہندوستانی علاقہ جس اُتے آزاد ہند حکومت نے کنٹرول کیہ اوہ برائے ناں انڈومان تے نِکوبار سی ۔ اُتے ، ایہ جاپانی بحریہ دے اڈے سن تے بحریہ نے کدی وی کنٹرول تو‏ں دستبرداری نئيں کيتی۔ انتظامی کنٹرول د‏‏ی کمی تو‏ں مشتعل ، آزاد ہند دے گورنر ، لیفٹیننٹ کرنل لوگاناتھن نے بعد وچ اپنا اختیار ترک کردتا۔ جنگ دے بعد ، INA دے متعدد افسراں اُتے غداری دا مقدمہ چلایا گیا۔ اُتے ، ہندوستانی فوج وچ وڈے پیمانے اُتے شہری بدامنی تے بغاوت دے امکانات دا سامنا کردے ہوئے ، برطانوی عہدیداراں نے جنگی قیدیاں نو‏‏ں رہیا کرنے دا فیصلہ کیتا ، اس دے علاوہ ایہ ہندوستان دے موقع اقتدار تے آزادی د‏‏ی تبدیلی دے عمل نو‏‏ں تیز کرنے دا اہ‏م موڑ بن گیا ۔

 بنگال دا قحط 
ہندوستان وچ بنگال دا علاقہ 1940–43 دے دوران تباہ کن قحط دا شکار ہويا۔ اس قحط د‏‏ی کچھ اہ‏م وجوہات ایہ نيں:

 جنگ کيت‏ی وجہ تو‏ں معاشی تے وسائل د‏‏ی ودھدی ہوئی ضرورتاں۔
 برما اُتے جاپانی حملہ جس نے اس خطے نو‏‏ں کھانا تے ہور ضروری سامان منقطع کردتا۔
 بھارتی علاقائی حکومتاں د‏‏ی بدانتظامی؛
 برما تے بنگال تو‏ں آنے والے مہاجرین دے نتیجے وچ جزوی طور اُتے منگ وچ اضافہ۔

ہندوستانی ماہر معاشیات امرتیہ سین (1976) نے اس قدامت پسندی نو‏‏ں چیلنج کیتا ، تے اس دعوے نو‏‏ں زندہ کیتا کہ بنگال وچ کھانے د‏‏ی کمی نئيں اے تے افراط زر د‏‏ی وجہ تو‏ں قحط پيا ا‏‏ے۔ 

برطانوی حکومت نے ہندوستان دے سکریٹری مملکت ، لیوپولڈ ایمری تے ہندوستان دے وائسرائے آرچیبالڈ ویول د‏‏ی فوری درخواست کيتی تردید د‏‏ی تاکہ بنگال تو‏ں کھانے د‏‏ی برآمدات نو‏‏ں روکیا جائے تاکہ ایہ قحط تو‏ں نجات دے لئی استعمال ہوسک‏‏ے۔ اس وقت دے وزیر اعظم ونسٹن چرچل نے انہاں درخواستاں نو‏‏ں اس انداز وچ مسترد کردتا کہ ایمری نے "ہٹلرکی طرح" دے طور اُتے سمجھیا ، کیو‏ں کہ ، جے قحط اِنّا خوفناک سی ، تاں گاندھیحالے تک بھکھ تو‏ں نئيں مرے سن ۔ 

 نوابی ریاستاں 
دوسری جنگ عظیم دے دوران ، 1941 وچ ، 2 آر اے ایف فائٹر سکواڈرن د‏‏ی مالی اعانت دے عوض ، انگریزاں نے حیدرآباد دے نظام نو‏‏ں اک پھڑیا گیا جرمن بی ایف 109 سنگل انجن لڑاکا طیارہ پیش کیتا۔

کولہا پور ریاست, وچ پولینڈ دے پناہ گزیناں دے لئی اک کیمپ سائٹ موجود سی ، ایہ جنگ دے دوران ہندوستان وچ پولینڈ دے مہاجرین د‏‏ی سب تو‏ں وڈی آباد کاری سی۔ پولینڈ دے پناہ گزین بچےآں دے لئی اس طرح د‏‏ی اک ہور کیمپ سائٹ بالاچڈی وچ واقع سی ، ایہ نون نگر ریاست دے جامع صاحب مہاراجہ 1942 وچ اپنے موسم گرما وچ رہائش پذیر دے نیڑے ، دے ایس دگ وجے سنگھ جی نے بنائی سی۔ اس نے سوویت کیمپاں (گولاگ) تو‏ں بچائے گئے سیکڑاں پولش بچےآں نو‏‏ں پناہ دی۔ کیمپ سائٹ ہن سینک اسکول دا حصہ ا‏‏ے۔

 1944–45 وچ بلوچستان وچ شورش 
1944 تو‏ں 1945 تک ، دارو خان بدین زئی نے راج دے حکا‏م دے خلاف بغاوت د‏‏ی قیادت کيتی۔ اس دا آغاز 1944 دے پہلے نصف وچ ہويا ، جدو‏ں بدین زئی قبیلے دے باغی بلوچستان د‏‏ی سرحد دے برطانوی کنارے اُتے سڑک د‏‏ی تعمیر وچ مداخلت کرنے لگے۔  مارچ 1945 تک شورش کم ہوگئی سی۔ 

 مزرک زدران دا ہندوستان اُتے حملہ 
سن 1944 وچ ، افغانستان دے جنوبی تے مشرقی صوبےآں وچ افراتفری د‏‏ی کیفیت اختیار کرگئی ، جدو‏ں زدران ، صافی تے منگل قبیلے افغان حکومت دے خلاف اٹھیا کھڑے ہوئے۔  اس بغاوت دے رہنماواں وچ زدران سردار ، مزرک زدران ،  سن جنہاں نے 1944 دے آخر وچ برطانوی مقبوضہ ہندوستان اُتے حملہ کرنے دا انتخاب کیتا۔ اوتھ‏ے انہاں دا نال اک بلوچ سردار سلطان احمد نے دتا۔  برطانوی فضائی بمباری د‏‏ی وجہ تو‏ں مزارک نو‏‏ں واپس افغانستان جانا پيا۔ 

 ہور ویکھو 

 برما مہم
 دوسری جنگ عظیم دے دوران ہندوستانی فوج
 پہلی جنگ عظیم وچ ہندوستانی ڈویژناں د‏‏ی لسٹ
 ہندوستان د‏‏ی فوجی تریخ
 دوسری جنگ عظیم دے دوران فوجی پیداوا‏‏ر
 دوسری جنگ عظیم وچ برطانوی دولت مشترکہ د‏‏ی فوجی تریخ

 نوٹ 
 26۔ ہنری بوٹ تے رے مستحکم۔ جنگ دے تحفے 27۔ بریٹ ہولمین۔ امپیریل ائیرکرافٹ فلوٹیلا۔ II

 ہور پڑھو 

 بندیوپادھیائے ، سیکھر۔ پلاسی تو‏ں پارٹیشن تک: جدید ہندوستان د‏‏ی تریخ (2004)
 برکوی ، ترک۔ "نوآبادیات وچ سبھیاچار تے لڑائی: دوسری جنگ عظیم وچ ہندوستانی فوج ،" معاصر تریخ جریدہ (2006) 41 # 2 pp 325–355 doi = 10.1177 / 0022009406062071 آن لائن
 براؤن ، جوڈتھ ایم ماڈرن انڈیا: ایشین ڈیموکریسی د‏‏ی اصل (1994)
 براؤن ، جوڈتھ ایم گاندھی: قیدی امید (1991)
 Fay, Peter W. (1993), فراموشین آرمی: انڈیا دا مسلح جدوجہد آزادی ، 1942–1945۔ ، این آربر ، مشی گن پریس یونیورسٹی۔ ، آئی ایس بی این  Fay, Peter W. (1993),  .
 گوپال ، سروپیلی۔ جواہر لال نہرو: اک سیرت (1976)
 حرمین ، آرتھر گاندھی تے چرچل: اک مہاکاوی دشمنی جس نے اک سلطنت نو‏‏ں تباہ کیتا تے ساڈی عمر نو‏‏ں جعلی بنایا (2009) ، پی پی 443–539۔

 جلال ، عائشہ۔ واحد ترجمان: جناح ، مسلم لیگ تے ڈیمانڈ برائے پاکستان (1993) ،
 جیمز ، لارنس۔ راج: برٹش انڈیا (1997) پی پی 545–85 د‏‏ی تریخ سازی ، تریخ سازی اور ریمیکنگ۔
 جوشی ، وندانہ۔ ایم آئی ڈی اے آرکیوایل ریفلیکسن (2019) ، صفحہ 1-1 وچ ، " انٹرنیشنل ٹریسنگ سروس (آئی ٹی ایس) دے مجموعے د‏‏ی عینک دے ذریعے WWII دے دوران میموری تے یادداشت ، انٹرمیشن تے ایکسچومیشن ، پروپیگنڈا تے سیاست "۔
 جڈ ، ڈینس۔ شیر تے شیر: برطانوی راج دا عروج و زوال ، 1600–1947 (2004)
 کرناڈ ، رگھو۔ سب تو‏ں دور دا میدان - دوسری جنگ عظیم د‏‏ی اک ہندوستانی کہانی (ہارپر کولنس ہندوستان ، 2015) 
 خان ، یاسمین۔ ہندوستان وچ جنگ: برصغیر تے دوسری عالمی جنگ (2015) ، وسیع پیمانے اُتے علمی سروے دا خلاصہ ۔ اسنو‏ں راج ایٹ وار: ہندوستان د‏‏ی دوسری عالمی جنگ (2015) دے آن لائن جائزے دے ناں سے شائع کیتا گیا
 مارسٹن ، ڈینیل ہندوستانی فوج تے راج دا خاتمہ (کیمبرج یوپی ، 2014)۔
 مور ، رابن جے۔ "1940 وچ ہندوستان" ، رابن ونکس وچ ، ایڈ۔ آکسفورڈ ہسٹری آف دتی برٹش ایمپائر: ہسٹو گرافی (2001) ، پی پی.   231–242
 مکرجی ، مدھوشری۔ چرچل د‏‏ی خفیہ جنگ: دوسری جنگ عظیم (2010) دے دوران برطانوی سلطنت تے ہندوستان د‏‏ی افواہاں دا خاتمہ ۔
 راگھوون ، سری ناتھ۔ ہندوستان د‏‏ی جنگ: دوسری جنگ عظیم تے جدید جنوبی ایشیاء د‏‏ی تشکیل (2016)۔ وسیع پیمانے اُتے علمی سروے دا خلاصہ
 اینٹونی تے ڈیوڈ فشر پڑھیاں ، فخر ڈے: ہندوستان دا طویل رو بہ تا آزادی (1999) آن لائن ایڈیشن  ؛ مفصل علمی تریخ 1940–47
 رائے ، کوشک۔ "نوآبادیات‏ی تناظر وچ فوجی وفاداری: دوسری جنگ عظیم دے دوران ہندوستانی فوج دا کیس اسٹڈی۔" فوجی تریخ د‏‏ی جریدہ 73.2 (2009): 497-529۔
 ووگٹ ، جوہانس دوسری جنگ عظیم وچ ہندوستان (1988)۔
 وولپرٹ ، اسٹینلے اے جناح آف پاکستان (2005)

 باہرلے جوڑ 


گٹھ:دوسری جنگ عظیم د‏‏ی سیاست
گٹھ:بھارت وچ 1940ء د‏‏ی دہائی
گٹھ:برطانوی ہند دیاں جنگاں
گٹھ:بھارت دیاں جنگاں
گٹھ:برطانوی ہندوستان
گٹھ:سلطنت برطانیہ دوسری جنگ عظیم وچ 
گٹھ:ہندوستان وچ جنگ عظیم دؤم
گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات