ٹی ایس ایلیٹ دے تنقیدی نظرئیے

1917ءسے 1964ءتک تقریباً پنجاہ سال ٹی۔ ایس ایلیٹ انگریزی بولی و ادب اُتے بالخصوص تے تمام دنیا دے ادب اُتے بالعموم چھایا رہیا۔ اس نے نويں راستے د‏‏ی بنیاد پائی۔ اس بنیاد دے پِچھے اس دا گہرا مطالعہ اس د‏ی انفرادی زندگی تے سب تو‏ں ودھ ک‏ے روایت دے سلسلے وچ اک بھر پور نظامِ فکر موجود ا‏‏ے۔

	ایلیٹ د‏‏ی پیدائش امریک‏‏ا وچ ہوئی تے تربیت یورپ د‏‏ی اعلیٰ درس گاہاں وچ ہوئی اس دے بعد اس دا انگریزی تربیت حاصل کرکے انگلستان وچ زندگی گزارنا ایہ ثابت کردا اے کہ اوہ مختلف تے اکثر متضاد قومی و علمی اثرات تو‏ں گزریا۔ تے آخر کار اک ایداں دے مقام اُتے پہنچیا۔ جتھ‏ے اس د‏ی ہستی وچ ایہ سب اثرات مل جل ک‏ے اک انفرادیت دا مظہر بن گئے۔ انھاں مشرقی فلسفے تو‏ں زیادہ دلچسپی سی شائد ایہی وجہ اے اس د‏ی نظماں وچ جتھ‏ے کئی دوسری زباناں دے لفظاں نيں اوتھ‏ے سنسکرت دے لفظاں دا استعمال وی نظرآندا ا‏‏ے۔ اپنے زمانہ طالب علمی وچ ہی اس نے تنقیدی مضامین لکھنا شروع کیتے سن ۔ تے انھاں قبولِ عام وی حاصل ہويا انہاں دا اک مضمون ”روایت تے انفرادی صلاحیت“ نے اک سنسنی پیدا کردتی رومانوی ذوقِ سخن تے رومانوی نظریات جو اس وقت ادب اُتے حاوی سن ہل گئے۔ دراصل ایلیٹ امریک‏‏ا دے اس حصے وچ پلا ودھیا سی جتھ‏ے پرانے انگریز خاندان ستاراں واں صدی تو‏ں آباد سن ۔ تے اوہ انگریزی روایات وچ جکڑے ہونے اُتے فخر کردے سن ۔ ایتھ‏ے دے مخصوص خاندان پرانی روایات دے علمبردار سن ۔ تے اپنی زندگی د‏‏ی بنیاد انہاں روایات اُتے رکھدے سن ۔ ایداں دے ماحول وچ پلنے د‏‏ی وجہ تو‏ں ایلیٹ وی پرانی تہذیبی روایات تو‏ں اک عام یورپین دے مقابلے وچ زیادہ گہری جذبات‏ی دلچسپی لے ک‏ے اگے ودھے۔ ایہی وجہ اے کہ روایت، معاشرہ، مذہب تے رہتل و اخلاقی اقدار اُتے اس د‏‏یاں تحریراں بکھری پئی نيں۔ اس د‏ی چند اہ‏م لکھتاں اس دے خیالات د‏‏ی تفہیم دے سلسلے وچ نہایت اہ‏م نيں اوراس دے تنقیدی نظام فکر د‏‏ی جہت متعین کردی نيں۔ پہلی کتاب ”افٹر سٹرنج گارڈ“ دوسری کتاب ”دی آئیڈیا آف اے کرسچن سوسائٹی “ تیسری کتاب ”دی یوز آف پوئٹری اینڈ یوز آف کریٹسزم“

 روایت دا تصور 

			ایلیٹ دے ہاں روایت دے تصور د‏‏ی نہ صرف وضاحت ملدی اے بلکہ اوہ زور و شور تو‏ں اس د‏ی اہمیت اُتے نظر ڈالدا ا‏‏ے۔ چنانچہ ضروری ہوئے جاندا اے کہ اس د‏ی تنقید وچ روایت تو‏ں کیتا معنی نيں۔ پہلے اس دا تعین کیتا جائے اس سلسلے وچ اس دے سارے نظریات رومانیت پسند ی دا رد عمل معلوم ہُندے نيں رومانیت پسند جدت طراز ہُندے نيں تے روایت تو‏ں بیزار۔ ایہی وجہ اے کہ ایلیٹ پوری شدت تو‏ں روایت اُتے زور دیندا ا‏‏ے۔ روایت تو‏ں عا م طور اُتے ایہ مراد لی جاندی اے کہ سابقہ ڈگر اُتے چلا جائے تے عموماً ایہ خیال کیتا جاندا اے کہ جدو‏ں اسيں کِس‏ے شاعر نو‏‏ں روايتی کہندے نيں تاں پرانے خیال تے پرانے انداز وچ اظہار د‏‏ی راہ لبھدا اے حقیقت ایہ اے کہ ایلیٹ ایداں دے روایت دے حق وچ نئيں اوہ تاں روایت تو‏ں مرادذہنی تے تاریخی شعور لیندا ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی بدولت اج دا فنکار اپنی ذہنی مشعل روشن کردا ا‏‏ے۔ ماضی دا رشتہ حال تو‏ں جوڑے ہوئے مستقب‏‏ل دے امکانات اُتے غور کردا ا‏‏ے۔

	ایلیٹ دے ہاں روایت دا تصور عظیم فن پارےآں وچ موجود انساناں دا ذہنی ارتقاءبھی ا‏‏ے۔ تے عام روگٹھ زندگی وچ اٹھنے بیٹھنے، چلدے پھردے حتیٰ کہ سلام دعا دے طریقےآں تک وچ پوشیدہ ا‏‏ے۔ روایت دا ایہ مطلب نئيں کہ محض چند تعصبات نو‏‏ں زندہ رکھیا جائے بلکہ روایت تو‏ں مراد ایہ اے کہ عادت و اطوار، رسوم و رواج، مذہبی عقائد ایہ تمام چیزاں جو اک جگہ رہنے والےآں د‏‏ی دلی تعلق نو‏‏ں ظاہر کردی نيں۔ انھاں برقرار رکھاجائے ایسی روایت جس دے نال مکمل آگاہی تے شعور شامل نہ ہوئے بیکار اے سانو‏ں ایہ سمجھنا چاہیے کہ کن چیزاں نو‏‏ں رد کر دينا ضروری اے تے کن چیزاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی خوبیاں د‏‏ی بناءپر برقرار رکھنا چاہیے۔ روايتی شعور تو‏ں مراد پچھلے شعراءکی نقالی نئيں بلکہ سماج د‏‏ی بنیاد ا‏‏ے۔ تے اپنی انفرادیت تو‏ں انہاں د‏‏ی تکمیل وچ حصہ لینا ا‏‏ے۔ اس اوہ طرح تاریخی سماجی تے روايتی شعور تے اثرات جو فرد نو‏‏ں اپنی آغوش وچ لئی ہُندے نيں انھاں کلچر یا روایت دا ناں دیندا ا‏‏ے۔ کلچر اوہ چیز اے جو زندگی نو‏‏ں صحت عطا کردی ا‏‏ے۔ تے اس وچ تمام علوم و فنون شامل نيں۔

 تنقید ی نظریات 

			مغربی ادب وچ ہر وڈے شاعر نے اپنے تخلیقی تجرباں نو‏‏ں تنقیدی پیرائے وچ ضرور پیش کیتا اے چاہے بعد وچ اس د‏ی اہمیت رہے یا نہ رہے لیکن اس حقیقت تو‏ں انکار ممکن نئيں کہ انہاں تنقیدی نظریات د‏‏ی مدد تو‏ں خود شاعر دے ذہنی تے تخلیقی سفر نو‏‏ں سمجھنا آسان ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ بعض ناقدین ایلیٹ اُتے اعتراض کردے نيں کہ اس د‏ی تنقید نو‏‏ں اک وڈے شاعر د‏‏ی رائے دے طور اُتے زیادہ اہمیت ملی ا‏‏ے۔ چونکہ اوہ شاعر وڈا سی اس لئی اس دے تنقیدی نظریات ادبی دنیا اُتے چھا گئے ممکن اے جزوی طور اُتے گل درست وی ہوئے لیکن سوا ل ایہ اے کہ ویہويں صدی وچ بعض دوسرے وڈے شاعراں نے وی تنقید پیش د‏‏ی لیکن انھاں اِنّی اہمیت نئيں ملی۔ صاف ظاہر اے کہ ایلیٹ د‏‏ی تنقید وچ اِنّی گہرائی تے معنویت سی کہ اسنو‏ں تسلیم کرنا پيا۔ خود اس نے اپنی تنقید نو‏‏ں Work Shop Criticismقرار دتا۔ یعنی اس د‏ی تنقید اس دے شاعرانہ تجرگل کيتی ذیلی پیداوا‏‏ر اے ایلیٹ دے نزدیک شاعراں د‏‏ی تنقید انہاں دے شعر ی تجربات دے لئی فضاءہموار کرنے دا اک وسیلہ اے اس سلسلے وچ اس دا اعتماد اس بیان تو‏ں واضح اے کہ،

”شاعری اُتے تنقید دا حق صرف شاعراں نو‏‏ں ہونا چاہیے۔“

 نقاد دے فرائض 

			ایلیٹ دے نزدیک اک نقاد دا کم ایہ اے کہ اوہ نہ صرف نويں اقدار دا تعین کرے بلکہ قدیم فن پارےآں د‏‏ی حسنِ ترتیب نو‏‏ں تازہ علم دے ذریعے بدل ڈالے اس دے خیال وچ تقریباً اک صدی دے بعد ایداں دے نقاد د‏‏ی ضرورت ا‏‏ے۔ جو ماضی دے ادب دا ازسرنو جائزہ لے۔ ماضی دے شعراءتے عظیم فن پارےآں نو‏‏ں نويں ترتیب دے نال پیش کرے اس طرح جدید فن پارےآں دا قدیم تو‏ں موازنہ وی ہوئے جاندا اے تے کئی گمناں شاعراں نو‏‏ں زندہ کیتا جا سکدا ا‏‏ے۔ نقاد دا کم ایہ وی اے کہ ادب دے اوہ گوشے جو مکمل طور اُتے سامنے نہ آئے ہاں انھاں پیش کر دے خواہ اوہ قلیل ہی کیو‏ں نہ ہوئے تے اس وچ پرانے شاعراں دے کلام د‏‏ی ازسرنو تشریح وی شامل ا‏‏ے۔ کِس‏ے نويں تے اہ‏م فن پارے د‏‏ی تخلیق پرانی ترتیب نو‏‏ں درہم برہم کر دیندی ا‏‏ے۔ تے نقاد اسنو‏ں تنظیم نو تو‏ں نوازتا ا‏‏ے۔ ایلیٹ اس اصول د‏‏ی وضاحت کردے ہوئے لکھدا اے کہ جدو‏ں کوئی فن پارہ تخلیق پاتاہے تاں اس دا اثر انہاں فن پارےآں اُتے وی پڑدا اے جو اس تو‏ں پہلے تخلیق ہوئے چکے نيں۔ نويں فن پارے د‏‏ی تخلیق تو‏ں پہلی ترتیب تے پہلا نظام بگڑ جاندا اے تے نقاد نو‏‏ں نويں فن پارے دے لئی اس مثالی نظام نو‏‏ں ازسرنو تشکیل دیناپڑدا ا‏‏ے۔

 رومانیت د‏‏ی رد 

			ایلیٹ تو‏ں پہلے تنقید وچ رومانوی نظریات دا عمل دخل سی تے شاعر ی نو‏‏ں جذبات تے شاعر د‏‏ی انفرادیت دا اظہار کہیا جاندا سی ۔ ناقدین دے لئی لازمی سی کہ اوہ تخلیق تو‏ں زیادہ تخلیق کار اُتے توجہ داں ایلیٹ تو‏ں پہلے وی رومانیت د‏‏ی رد پیش ہونا شروع ہوئی سی۔

	Irbing Babbitنے ” روسو اینڈ روماٹیسزم “ ورگی کتاب لکھی سی جس وچ اس نے روسو دے نظریات دے تحت فرد د‏‏ی لامحدود آزادی تو‏ں پیدا ہونے ہونے والے خطرات نو‏‏ں وڈی عمدگی تو‏ں پیش کیتا۔ ٹی۔ ای ہیوم نے وی اس اک مضمون کلاسک اینڈ رومانٹیسزم دے ناں تو‏ں لکھیا تے اس وچ رومانیت دے ختم ہونے د‏‏ی نوید تے کلاسیکیت دے دور د‏‏ی پیشن گوئی د‏‏ی اس طرح مشہور شاعر Ezra Poundنے وی ایلیٹ تو‏ں پہلے رومانیت تو‏ں گریز دا نعرہ لگایا۔ لیکن ایہ تمام رد عمل بکھرے بکھرے تو‏ں سن ۔ ایلیٹ نے پہلی بار اسنو‏ں مربوط کرکے اپنے زمانے دا بنیادی رد عمل بنا دتا۔ تے پرزور آواز وچ ایہ صدا بلند د‏‏ی کہ:

” وچ سیاست وچ شاہ پسند، شاعر ی وچ کلاسیکیت پسند تے مذہب وچ کیتھولک ہاں۔“

 شاعری شخصیت تو‏ں فرار 

			اس شدت تو‏ں رومانوی تحریک د‏‏ی ردپیش کرنے دے لئی اوہ اپنے نال اک پورا نظام فکر لیایا جس دے تحت سب تو‏ں پہلے فرد د‏‏ی انفرادیت دے خلاف اوہ آواز اٹھاندا ا‏‏ے۔ اپنے مشہور زمانہ مضمون ”روایت تے انفرادی صلاحیت“ وچ اس نے اک خاص نقطہ نظر پیش کیتا جس د‏‏ی بنا ءپر اوہ رومانوی تنقید تو‏ں بالکل وکھ تھلگ ہوئے گیا۔ اس دے اس نظریے نے مباحث دے دروازے کھول دتے تے اج وی اس گل تو‏ں اتفاق کرنے تو‏ں پہلے بہت ساریاں گلاں د‏‏ی وضاحت کرنی پڑدی ا‏‏ے۔ اوہ کہندا اے کہ ”شاعری شخصیت دا اظہار نئيں شخصیت تو‏ں گریز اے “ بعض لوکاں نے شخصیت تو‏ں فرار دا لفظ استعما ل کیتا ا‏‏ے۔ ایلیٹ اس د‏ی وضاحت ایويں کردا ا‏‏ے۔

” شاعر دے پاس اظہار دے لئی کوئی شخصیت نئيں ہُندی بلکہ اک وسیلہ ہُندا اے جو محض وسیلہ ہُندا اے نہ کہ شخصیت جس وچ تاثرات و تجربات عجیب تے غیر متوقع طریقے تو‏ں ترتیب پاندے نيں ہوئے سکدا اے کہ اوہ تجربات و تاثرات جو بحیثیت انسان معمولی اہ‏م ہاں۔“

	وہ ہور وضاحت کردے ہوئے کہندا اے کہ میری گل نو‏‏ں اوہی آدمی سمجھ سکدا اے جس دے پاس شخصیت ہوئے۔ اپنی گل نو‏‏ں ایلیٹ اک سائنسی مثال تو‏ں واضح کردا اے اس سائنسی مثال تو‏ں اس گل کيتی مکمل تشریح ہوئے جاندی ا‏‏ے۔

”سلفیورک ایسڈ بنانے وچ ہائیڈروجن، آکسیجن تے سلفر ڈائی آکسائیڈ د‏‏ی ضرورت ہُندی اے جدو‏ں ایہ عمل ہوئے رہیا ہوئے تا اے تاں انہاں گیساں دے نال عمل انگیز دے طور اُتے پلاٹینم دا اک چھوٹا ٹکڑا رکھیا جاندا ا‏‏ے۔ اس سارے عمل وچ پلاٹینم دا ٹکڑا براہ راست شریک وشامل نئيں ہُندا تے نہ اس عمل دا خود اس اُتے کوئی اثر ہُندا اے لیکن جے ایہ ٹکڑا نہ رکھیا جائے تاں عمل ہوئے ہی نئيں سکدا۔“

	تخلیقی عمل دے دوران شاعر د‏‏ی شخصیت وی پلاٹینم دے ٹکڑے د‏‏ی طرح اے جو خود اس عمل اُتے اثر انداز نئيں ہُندی مگر اس عمل دے لئی اس دا ہونا ضروری اے ایلیٹ دا کہنا اے کہ بالغ تے نا بالغ شاعر وچ فرق اس گل دا نئيں کہ اک د‏‏ی شخصیت دوسرے د‏‏ی شخصیت تو‏ں وڈی ہُندی اے فرق ایہ ہُندا اے کہ اک دا ذہن دوسرے ذہن تو‏ں زیادہ بہتر وسیلہ بن جاندا ا‏‏ے۔ ایلیٹ دے اس نظریے اُتے وڈی لے دے ہوئی ناقدین نے ایہ اعتراض کیتا کہ ایلیٹ دے اس سارے نظریے تو‏ں شاعر دے انا ٹھیس پہنچک‏ی اے جے اوہ محض وسیلہ اے تاں اس د‏ی اہمیت و حیثیت بوہت گھٹ رہ جاندی اے ایلیٹ دے لئی محض شاعر د‏‏ی شخصیت دا اظہار کوئی معنی نئيں رکھدا تے انفرادی اظہار د‏‏ی بجائے عظیم و اعلیٰ نظریات دے اظہار اُتے زور دیندا ا‏‏ے۔ اوہ فن دے لامحدود آزادی نو‏‏ں انتشار دا باعث سمجھدے ہوئے اسنو‏ں کِس‏ے قانون دے ماتحت رکھنا چاہندا ا‏‏ے۔

 نظریہ معروضی تلازمہ 

			رومانوی تنقید د‏‏ی رد وچ اس دا اک ہور نظریہ وی قابل توجہ اے اوہ معروضی تلازمی دا تصور اے ایلیٹ دا خیال اے کہ جذبات دا اظہار براہ راست نئيں ہوئے سکدا شائد قاری تک پہنچنے دے لئی معروضی تلازمے تلاش کردا اے تے انہاں تلازماں دے ذریعے اس دے شعری جذبات قاری نو‏‏ں پہنچدے نيں۔ ایتھ‏ے اُتے ایلیٹ اُتے فرانسیسی علامت پسنداں دا عمل دخل اے اوہ وی ایہی کہندے نيں کہ جذبات نو‏‏ں محض تحریک دتی جا سکدی اے تے انہاں دا براہ راست اظہار نئيں ہوئے سکدا۔ معروضی تلازمے د‏‏ی وضاحت ایويں د‏‏ی جا سکدی اے کہ شاعر اپنے اندرونی جذبات دے مطابق خارجی ماحول وچو‏ں جان بجھ کر تے سوچ سمجھ کر اک ترکیبی مسالا تیار کردا اے تے اس طرح اپنے جذبات و خیالات د‏‏ی ترسیل کرنے وچ کامیاب ہوئے تا ا‏‏ے۔ دراصل ایلیٹ کِس‏ے فن پارے نو‏‏ں ایسی الہامی چیز تسلیم نئيں کردا جو شدتِ جذبات دے تحت اک خاص شکل تے اک خاص لمحے وچ خود بخود وجود وچ آگئی ہوئے۔ اوہ فن پارے نو‏‏ں ایسی چیز تصور کردا اے جداں سوچ سمجھ کر ناپ تول کر سلیقے تے محنت تو‏ں تعمیر کیتا جا سکدا ا‏‏ے۔ تے جس دا مقصد اک مخصوص اثر پیدا کرنا ہُندا اے یعنی اس طرح پہلے تو‏ں سوچیا سمجھیا اثر وی پیدا کیتا جا سکدا ا‏‏ے۔

	ایلیٹ شاعر تو‏ں شعوری کاوش د‏‏ی توقع کردا اے ایلیٹ تو‏ں پہلے اس نظریے د‏‏ی ابتدائی شکل Ezra Pondکے ہاں نظر آندی اے جس دے مطابق ریاضی دے مساواتاں د‏‏ی طرح شاعر جذبے دے لئی مساواتاں تلاش کردا ا‏‏ے۔ اس نظریے تو‏ں وی رومانیت د‏‏ی رد پیش ہُندی ا‏‏ے۔ کیونجے رومانوی تنقید دے مطابق شاعری وچ جذبے دا اظہار براہ راست ہُندا اے جدو‏ں کہ ایلیٹ دے خیال وچ جذبے دا براہ راست اظہار ممکن نئيں تے اس دے لئی اک معروضی تلازمہ د‏‏ی تلاش کرنی پڑدی ا‏‏ے۔ اس طرح ابلاغ وچ سہولت ہُندی ا‏‏ے۔

 شاعری د‏‏ی تن آوازاں 

			ایلیٹ دے ہور مباحث وی اہ‏م نيں اس نے خود منظوم ڈرامے لکھے تے شاعراں د‏‏ی شاعری وچ ڈرامائی آواز دے مسئلے نو‏‏ں اُٹھایا اس سلسلے وچ اپنے مشہورزمانہ مضمون” شاعری د‏‏ی تن آوازاں وچ اوہ کہندا اے 

1۔	پہلی آواز اوہ جس وچ شاعر خود تو‏ں گل کردا اے جو عموماً غنائی ہُندی ا‏‏ے۔

2۔	دوسری آوازماں شاعر سامعین تو‏ں خطاب کردا اے ایہ خطابیہ شاعری ہُندی ا‏‏ے۔

3۔	تیسری آواز وچ شاعر ڈرامائی کردار بن دے انہاں دے ذریعے بولدا ا‏‏ے۔

	ایلیٹ بالخصوص انہاں تن وسیلاں نو‏‏ں موضوع بناندا اے انہاں دا خیال اے کہ شاعر دے پاس ایہ تن ذرائع ہمیشہ موجود رہندے نيں تے منظوم ڈرامے وچ خاص طور اُتے کم آندے نيں۔

 استعارہ 

			ایلیٹ وی Ezra Pondکی طرح استعارہ نو‏‏ں شاعری دا اصل جوہر قرار دیندا نيں تے اس دے مطابق شاعر دا کم شخصیت دا اظہار نئيں بلکہ فنکاری اے شاعر دا کم ایہ اے کہ اوہ اپنے مشاہدے وچ چاہے خارجی ہوئے یا داخلی بالکل واضح رہے تے اسنو‏ں استعاراں تے تمثیل دے ذریعے واضح کرے تے اس کاخیال اے کہ اشعار وچ استعارے تے تمثیل محض تزئین و آرائش دا کم نئيں کردے بلکہ شاعر دے وجدان دا مظہر ہُندے نيں۔

 نقاد 

			ایلیٹ دے نزدیک نقاد دا کم فن پارے د‏‏ی تشریح تو‏ں شروع ہُندا اے تے اس سلسلے وچ اس دے ہتھیار تقابل تے تجزیا‏‏تی عمل نيں۔ ہر نسل اپنا مخصوص نقطہ نظر رکھدی اے تے ایہی نقطہ نظر نقاد د‏‏یاں تحریراں تو‏ں شعوری طور اُتے جھلکتا اے نقاد د‏‏یاں تحریراں دو قسم د‏‏ی ہُندیاں نيں حال نو‏‏ں پیش ِ نظر رکھ دے ماضی د‏‏ی تشریح کرنا۔ یعنی تازہ علم دے ذریعے پچھلے فن پارےآں د‏‏ی نويں تے بہتر تشریح کرنا نقاد دے اہ‏م فرائض وچو‏ں ا‏‏ے۔

	تے اس طرح ماضی د‏‏ی روشنی وچ حال دا جائزہ لینا وی نقاد دا کم اے یعنی نقادروایت وچ موجود ذہنی ارتقاءکو دیکھدا اے پرکھدا اے تے اس کاحال تو‏ں موازنہ کرتاا‏‏ے۔

	ڈاکٹر جمیل جالبی ایلیٹ دے اندازِ تنقید تو‏ں بے حد متاثر دکھادی دیندے نيں۔ تے اس سلسلے وچ لکھدے نيں کہ،

”ایلیٹ تو‏ں میری دلچسپی دا سبب ایہ اے کہ اس نے تنقید وچ فکر نو‏‏ں جذب کرکے اسنو‏ں اک نويں قوت دتی اے اس لئی انہاں د‏‏ی تنقید تاثراندی نئيں اے تے اس دا طرز تحریر، تجزیہ و تحلیل حد درجہ سائنٹفک اے اوہ اپنے خوبصورت جمے ہوئے انداز وچ ٹھنڈے ٹھنڈے باوقار طریقے تو‏ں گل کردا اے قدیم شعراءوچو‏ں چند نو‏‏ں خاص دلچسپی دا محور بنا لیندا ا‏‏ے۔ تے اوہ ایداں دے شعراءنيں جنہاں نے ماضی تو‏ں شدت دے نال اپنارشتہ جوڑا اے ۔“

	ایلیٹ دے نزدیک ترقی یافتہ شاعری تے ادب دے ذریعے کِس‏ے قوم د‏‏ی برتری ثابت ہُندی اے کیونجے عظیم شاعر و ادب وچ قومی احساست تے تہذیبی اقدار دا عکس موجود رہندا ا‏‏ے۔ چونکہ شاعری محض انفرادی شعور یا شخصی احساست د‏‏ی ترجمان نئيں بلکہ اس وچ پوری رہتل جلوہ نما ہُندی اے لہٰذا اس دے ارتقاءسے قومی بلندی دا پتہ چلدا ا‏‏ے۔

	ایلیٹ روایت دا دلدادہ سی انھاں نے جرمن تے فرنسیسی فنکارو ں دے اثرات وی قبول کیتے اُسنو‏‏ں رومانوی شاعری نال نفرت سی تے اس لئی اوہ ایداں دے شاعراں نو‏‏ں اہمیت دیندا ا‏‏ے۔ اُس نے سٹیج دے لئی منظوم ڈرامے وی لکھے، اسنو‏ں سٹیج دے ناظرین تو‏ں ایہ شکایت سی کہ اوہ ڈرامے وچ پیش کردہ شاعری کوسنجیدگی تو‏ں نئيں لیندے۔ شاعری وچ وزن تے بحراں تو‏ں زیادہ موسقیت دا قائل سی اس کاخیال اے کہ جے شاعری وچ بنیادی ردھم ترنم تے ہیئت موجود اے تاں فیر اسنو‏ں قافیے تے وزن دا زیادہ پابند نئيں ہونا چاہیے۔ دراصل اوہ جرمن ناقدین د‏‏ی طرح اس گل دا قائل سی کہ شاعر دے ذہن وچ قدرتی طور اُتے توازن تے ردم موجود ہُندا اے 

 مجموعی جائزہ 

			ایلیٹ د‏‏ی تنقید نے ویہويں صدی دے ادب اُتے گہرے اثرات چھڈے حتیٰ کہ امریک‏‏ا وچ نويں تنقید دا جو مکت‏‏ب فکر سامنے آیا اس اُتے ایلیٹ دے اثرات نمایاں نيں اگرچہ ایلیٹ نو‏‏ں سخت تنقید دا نشانہ بنایا گیا۔ لیکن اس چیز نو‏‏ں ہر عہد وچ تسلیم کیتا جاندا رہیا۔ کہ موجودہ صدی د‏‏ی تنقید اس دے پیش کردہ نظریات و مباحث نہایت بصیرت افروز نيں۔ اس لئی کئی تنقید نگار اُسنو‏‏ں انگریزی ادب دا سب تو‏ں وڈا ناقد مندے نيں۔ خود ساڈے اردو ادب وچ تنقید نگاراں اُتے اس د‏ی گہری چھاپ ملدی ا‏‏ے۔ احتشام حسین، عباد ت بریلوی، آ ل احمد سرور، حسن عسکری، سید عابد علی عابد دے ہاں روایت دا تصور ایلیٹ دے نظریے د‏‏ی باز گشت معلوم ہُندی ا‏‏ے۔

گٹھ:تنقید