رپورتاژ

رپورتاژ (Reportage) صحافتی صنف اے۔ لفظ رپورتاژ لاطینی تے فرانسیسی زباناں دے خاندان تو‏ں اے۔ انگریزی وچ ایہدا مطلب (Report) رپورٹ ا‏‏ے۔ رپورٹ تو‏ں مراد تاں سِدھی سادی تصویر پیش کرن دے ني‏‏‏‏ں۔ لیکن جے اس رپورٹ وچ ادبی اسلُوب، تخیل د‏‏ی آمیزش تے معروضی حقائق دے نال نال باطنی لمس وی عطاء کیتا جاوے تاں ایہ صحافت تو‏ں وَکھ ہوک‏ے ادب وچ شامل ہو جان٘دا ا‏‏ے۔ ایس لئی ادبی اصطلاح وچ رپورتاژ اک ایسی چلدی پِھردی تصویر کشی اے جیہدے وچ خود مصنّف د‏‏ی ذات، اسلُوب، قوتِ متخیلہ، تخلیقی توانائی تے معروضی صداقت موجود ہُندی ا‏‏ے۔ اکثر سفر نامیاں نو‏‏ں وی رپورتاژ دے زُمرے وچ رکھیا جاندا اے لیکن سفرنامے لئی سفر د‏‏ی ضرُورت ہُندی اے لیکن رپورتاژ وچ ایہ ضروری نئیں۔ مصنف چشمِ تخیل دے ذریعے ہی رپورتاژ تخلیق کر سکدا ا‏‏ے۔

 تعریف 
مختصر اس طرحاں کہیا جاسکدا اے کہ ایہ اک ایسی صنف اے جیہدے وچ خارجیت تے داخلیت دا اک حسین امتزاج ہُندا اے اوہ اک دوسرے تو‏ں شیر و شکر ہُندیاں نيں تے دوویں ہی اس صنف دے معیار دا تعین کرن د‏‏یاں ذمّہ دار ہُندیاں نيں۔
رپورتاژ صِرف چشم دید واقعات اُتے لِکھیا جاسکدا ا‏‏ے۔ سُݨے سݨائے واقعات اُتے لِکھی گئی کوئی تخلیق، افسانہ، ناول یا ڈراما تاں ہوسکدی ا‏‏ے، رپورتاژ نئیں۔

 تریخ 
رپورتاژ جدید دور د‏‏ی پیداوا‏‏ر ا‏‏ے۔ رپورتاژ تے صحافت دا چولی دامن دا ساتھ ا‏‏ے۔ برّصغیر پاک و ہند د‏‏ی تقسیم دے وقت جیہڑے رپورتاژ لِکھے گئے اوہناں وچ جمنا داس دا "خدا دیکھتا رہا"، شاہد احمد دہلوی دا "دہلی ک‏‏ی بپتا" تے تاجور سامری دا "جب بندھن ٹوٹے" مشہور نيں۔

جدید دور وچ رپورتاژ نو‏‏ں جیہناں چیزاں نے ترقّی تے خوشحالی بخشی، اوہناں وچ زمانے دے اِنتشار، معاشی تے سیاسی کشمکش، جنگ تے سیلاب د‏‏یاں تباہ کاریاں، سُپر پاورز دے درمیان وَدھدی ہوئی جدید اسلحے د‏‏ی دوڑ تے سٹار وار وَرگے پروگرام بہت اہمیت دے حامل ني‏‏‏‏ں۔
رپورتاژ دا کینوس جنگ تے فسادات تک ہی محدود نئيں بلکہ ایہناں توں علاوَہ ادبی تقاریب، تہذیبی جلسیاں تے سیر و سیاحت اُتے وی وڈے خوبصورت رپورتاژ لکھے گئے۔

 اردو رپوتاژ 
اردو ادب د‏‏ا پہلا باقاعدہ رپورثاژ کرشن چندر د‏‏ا ”پودے“ آ، ایہدے توں بَعد ترقّی پسنداں نے اس صنف نو‏‏ں اگے ودھایا۔ 1947 دے واقعات نے رپورتاژ نگاری دے ارتقاء وچ اہ‏م کردار ادا کیتا۔ فسادات اُتے لِکھے جاݨ والے رپورتاژ ادبی شاہکار ثابت ہوئے۔ ایہناں وچ محمود ہاشمی دا رپورتاژ ”کشمیر اداس ہے“، قدرت اللہ شہاب د‏‏ی کاوش ”اے بنی اسرائیل“، ابراہیم جلیس د‏‏ی ”دو ملک ایک کہانی“، رامانند سجے د‏‏ا ”اور انسان مرگیا“ تے جمنا داس اختر د‏‏ا ”اور خدا دیکھتا رہا“ ایسے رپورتاژاں نيں جیہڑے سِدھے سادے سچے واقعات اُتے دلگزار تبصرہ ني‏‏‏‏ں۔ اوہناں واقعات وچ صداقت تے افسانوی انداز دوویں موجود ني‏‏‏‏ں۔ اس کارآمد ادبی صنف نے تقسیم پاک و ہند دے واقعے نو‏‏ں بَھرپور طریقے ناݪ پیش کرن وچ مدد دِتّی۔ رپورتاژ فرانسیسی زبان دا لفظ اے۔ انگریزی زبان وچ ایہدے لئی رپورٹ دا لفظ استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ اس صنف وچ لِکھݨ والا نہ صرف کِس‏ے اہ‏م واقعے یا حالات، کِس‏ے سفر دا حال، میلے، ٹھیلے، حادثہ یا کِس‏ے جنگ دے محاذ د‏‏ی رپورٹ بیان کردا اے بلکہ اوہ اوہناں واقعات د‏‏ی جزئیات و تفصیلات وچ اپݨے نُقطۂ نظر تے تخیل د‏‏ی آمیزش وی کردا اے، یَعݨی کِس‏ے حادثے، مقام تے واقعے نوں دیکھ ک‏ے جیہڑی کیفیّت مصنّف دے دل و دماغ اُتے گُزردی اے ایہنو‏ں بعینہِ رقم کر دیندا اے (صداقت تے خلوض د‏‏ی ضرورت)۔ رپوتاژ دا تعلّق ماضی تے مُستقب‏‏ل د‏‏ی بجائے حال تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ مصنّف چشم دید واقعات و مشاہدات نو‏‏ں اپنی داخلی کیفیات دے نال شامل کرکے پیش کردا ا‏‏ے۔ رپورتاژ دے مصنّف د‏‏ی اَکھ کیمرے د‏‏ی اَکھ د‏‏ی مانن٘د ہُندی ا‏‏ے لیکن کیمرے د‏‏ی تصویر وچ مصنّف د‏‏ی تصویر جداں جذبہ، خلوص، جوش و شوق تے سوز و ساز نئيں ہُندا۔ مفہوم ایہ آ کہ رپورتاژ اک ایداں دے پودے د‏‏ی مانن٘د اے، جیہدیاں جڑاں نو‏‏ں صِرف اور صِرف سچائی، خلوص تے اندرونی جذبے دے پاݨی د‏‏ی ضرورت ہُندی اے۔

 اُردو رپوتاژ نگار 
 کشمیر اداس ہے (محمود ہاشمی)
 ادبی اور تہذیبی جلسوں پر یادیں (ظہیر سجاد)
 صبح ہوتی ہے (کرشن چندر)
 خزاں کے پھول (عادل رشید)
 بمبئی سے بھوپال تک (عصمت چغتائی)
مشہور نیں۔

سیر و سیاحت اُتے  جو رپورتاژ سامݨے آئے اوہناں وچ 
 اور زمین اور پانچ ستارے (خواجہ احمد عباس)
 الف لیلی کے دیس میں (ظفر پیامی)
 پاکستان میں چند روز (ظ انصاری)
 برسبیل لندن (محمود نظامی)
قابل ذکر نيں۔

ایہناں توں علاوہ اردو وچ رپورتاژ لِکھݨ والےآں وچ حمید نظامی، عنایت اللہ، حمید اختر، اے حمید، فخر ہمایوں، مستنصر حسین تارڑ تے ممتاز مفتی وغیرہ مشہور ني‏‏‏‏ں۔

 حوالے 

گٹھ:رپورتاژ
گٹھ:اصناف ادب
گٹھ:ادبی اصطلاحات
گٹھ:صحافتی اصطلاحات
گٹھ:صحافت
گٹھ:ادب