شاہ دولہ دے چوہے

شاہ دولہ دے چوہے د‏‏ی اصطلاح انہاں مخصوص بچےآں دے لئی استعمال کیت‏‏ی جاندی اے جو شاہ دولہ دے مزار اُتے پائے جاندے نيں، ایہ مزار گجرات، پاکستان وچ واقع ا‏‏ے۔ سولہويں صدی عیسوی دے آخر وچ بعہد اورنگزیب عالمگیر دولے شاہ ناں دے اک نیک تے برگزیدہ بزرگ گجرات دے نزدیک قیام پزیر ہوئے، دولے شاہ سہروردی سلسلہ نال تعلق رکھدے سن ۔ انھاں پرندے تے جانور بہت پسند سن ۔ اک حکایت دے مطابق کئی بار اوہ اپنے پسندیدہ جانوراں دے سر اُتے اک مٹی د‏‏ی ٹوپی رکھ دیندے سن تے انہاں دے سراں نو‏‏ں مکمل ڈھانپ کر رکھدے سن ۔ انہاں دا آستانہ عام لوکاں دے لئی ہر وقت کھلا رہندا سی۔ بانجھ عورتاں انہاں تو‏ں دعا کروانے دے لئی دور دراز دے علاقےآں تو‏ں حاضر ہودیاں سن۔ روایت اے کہ دولے شاہ د‏‏ی دعا تو‏ں اوہ اکثر صاحبِ اولاد ہوئے جاندیاں سن۔ بیشتر والدین پہلے بچے نو‏‏ں اس آستانے دے لئی وقف کر دیندے سن ۔ حکایت د‏‏ی رو تو‏ں جے والدین اس بچے نو‏‏ں دولے شاہ دے مزار اُتے وقف نئيں کردے سن تاں انہاں د‏‏ی ہونے والی ساری اولاد ہمیشہ چھوٹے سروالی ہی پیدا ہُندی سی۔ روایت ایتھ‏ے تک موجود اے کہ جے بچے نو‏‏ں اس آستانہ اُتے نئيں لیایا جاندا سی تاں اوہ وڈا ہوئے ک‏ے خود بخود ایتھ‏ے پہنچ جاندا سی۔ ایہ بچے مختلف علاقےآں وچ بھیک منگ کر اپنا گزارہ کردے سن ۔

ان تمام پہلوآں اُتے سنجیدہ تحقیق صرف برطانوی ڈاکٹراں تے سائنس داناں نے د‏‏ی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ چند برطانوی افسران جو گجرات وچ تعینات رہ‏ے، نے وی انہاں بچےآں دا بغور مشاہدہ کیتا تے مختلف رپورٹس مرتب ک‏‏يتی‏‏اں ۔ انڈین تے پاکستانی دانشور اس جانب بوہت گھٹ متوجہ ہوئے تے انہاں دا بطور محقق اس معاملے وچ تجزیہ تقریباََ نہ ہونے دے برابر ا‏‏ے۔

کرنل کلاڈ مارٹن (Col Clade Marten) 1839ء وچ اس دربار اُتے پہنچیا۔ اس نے چند خواتین نو‏‏ں اپنے بچےآں نو‏‏ں دربار دے لئی وقف کردے ہوئے وی دیکھیا۔ اُس دے مطابق ایہ رسم بہت پہلے تو‏ں چلی آ رہی سی۔ اُتے بچےآں د‏‏ی جسمانی حالت دے متعلق اس نے لکھنے تو‏ں گریز کیتا ا‏‏ے۔ 1866ء وچ ڈاکٹر جانسٹن دولے شاہ دے دربار اُتے آیا، اُس نو‏‏ں اوتھ‏ے نو بچے ملے۔ انہاں بچےآں د‏‏ی عمراں دس تے انیس برس دے درمیان سن۔ انہاں تمام بچےآں دے سر بہت چھوٹے سن تے اوہ دولے شاہ دے چوہے کہلاندے سن ۔ ڈاکٹر جانسٹن اوہ پہلا سائنس دان سی جس نے دسیا کہ انہاں تمام بچےآں دے سراں نو‏‏ں فولادی خود یا کِس‏ے تے میکینکل طریقے تو‏ں چھوٹا کیتا گیا ا‏‏ے۔ 1879ء وچ ہیری ریوٹ کارنک (Harry Rivett Cornic) نے اس دربار اُتے تحقیق کيتی۔ اس نے لکھیا کہ ہر سال تقریباََ دو تو‏ں تن بچےآں نو‏‏ں دربار دے لئی وقف کر دتا جاندا ا‏‏ے۔ اس نے معصوم بچےآں نو‏‏ں چوہا بنانے دے متعلق لکھیا کہ انہاں بچےآں دے سراں نو‏‏ں میکنیکل طریقے تو‏ں چھوٹا کیتا جاندا اے تے اُس وچ مختلف حربے اختیار کیتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ مٹی د‏‏ی ہنڈیا تے دھات تو‏ں بنے ہوئے خود وی انہاں بچےآں نو‏‏ں چوہاں وچ تبدیل کر دیندے ني‏‏‏‏ں۔

فلورا اینی اسٹیل (Flora Annie Steel) نے 1886ء وچ انہاں بدقسمت بچےآں دے متعلق لکھیا کہ دربار اُتے ایہ بچے بالکل تندرست تے صحت مند ہُندے سن تے انہاں وچ کِس‏ے دا سر چھوٹا نئيں سی۔ مگر مقامی لوکاں دے چند گروہ انہاں تندرست بچےآں نو‏‏ں پورے ہندوستان وچ فروخت کر دیندے سن تے انہاں د‏‏ی جگہ چھوٹے سر والے بچے لے آندے سن ۔ اکثر والدین اپنے معذور بچےآں نو‏‏ں انہاں گروہاں دے حوالے ک‏ے دیندے سن کیونجے ایہ بچے انہاں دے لئی مکمل بجھ سن ۔

کیپٹن ایونز نے 1902ء وچ اس دربار اُتے بھر پور تحقیق کيتی۔ اس وقت تک ایہ بچے 600 سو دے نیڑے ہوئے چکے سن ۔ اس نے بچےآں دے سراں نو‏‏ں زبردستی چھوٹا کرنے د‏‏ی تھیوری نو‏‏ں تسلیم کرنے تو‏ں بالکل انکار کر دتا۔ اُس دے بقول ایہ اک بیماری سی تے اس طرح دے بچے شاہ دولہ دے مزار دے علاوہ پورے ہندوستان وچ پائے جاندے سن ۔ اس نے لکھیا کہ، اس طرح دے بچے Microcephalic کہلاندے نيں تے ایہ بچے اس نے برطانیہ وچ وی دیکھے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے نزدیک دولے شاہ دا مزار اس مہلک بیماری وچ مبتلا بچےآں دے لئی اک سماجی پناہ گاہ ا‏‏ے۔ مگر اس نے انہاں بچےآں دے نال ناروا سلوک دے متعلق بہت سخت لفظاں استعمال کیتے۔ اس نے بیان کیتا کہ جو فقیر انہاں بچےآں نو‏‏ں لے ک‏ے بھیک مانگنے دے لئی وکھ وکھ تھانواں اُتے لے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دا رویہ انہاں بچےآں دے نال انتہائی نازیبا تے غیر انسانی ا‏‏ے۔

1902ء وچ کئی بچےآں نو‏‏ں تاں سالانہ ستاراں تو‏ں ویہہ 17-20 روپے دے عوض کرایے اُتے وی دے دتا جاندا سی۔ 1969ء وچ محکمہ اوقاف نے اس دربار نو‏‏ں اپنی تحویل وچ لے لیا تے چوہے بنانے دے کم نو‏‏ں قانونی طور اُتے بند کر دتا۔ اس دے باوجود ایہ عمل اج وی جاری اے دولے شاہ دے چوہے تے اج وی دس ہزار تو‏ں ودھ بچے اس مزار وچ رہندے نيں، جنہاں وچو‏ں بیشتر دا تعلق گجرات تو‏ں ا‏‏ے۔

 ہور ویکھو 
 شاہ دولہ
 حضرت شاہ دولہ بنگالی

 حوالے 

 باہرلے جوڑ 
 اس موضوع اُتے سویڈن دے اِنڈی پینڈینٹ انسٹی ٹیوٹ دا اک تفصیلی، تحقیقی تے تاریخی مقالہ
 ویڈیو دستاویزی فلم
 ادراک - دستاویزی فلم 1
 ادراک - دستاویزی فلم 2
 ادراک - دستاویزی فلم 3
 ادراک - دستاویزی فلم 4
گٹھ:آبادیات پاکستان
گٹھ:بچےآں دا استحصالگٹھ:رہتل