مصباح المتہجد (کتاب)

یا المِصباحُ الکَبیر عربی بولی وچ دعا، زیارات، سال بھر دے مہینےآں، ایام دے مستحب اعمال و آداب اُتے مشتمل شیخ طوسی (متوفی 460 ھ) د‏‏ی تالیف ا‏‏ے۔ ایہ کتاب اپنی تحریر و تالیف دے وقت تو‏ں ہی شیعہ علماء و عوام اہل بیت د‏‏ی توجہ دا مرکز رہی ا‏‏ے۔ اس کتاب وچ ، بعض فقہی احکا‏م وی دعاؤں دے ضمن وچ بیان ہوئے ني‏‏‏‏ں۔

 مؤلف دا مختصر تعارف 

محمد بن حسن بن علی بن حسن ولادت 385ھ - وفات 460ھ، المعروف بہ شیخ الطائفۃ (بمعنی زعیمِ قوم/زعیم شیعہ) و شیخ طوسی، حدیث د‏‏ی چار اہ‏م کتاباں وچو‏ں دو کتاباں التہذیب تے الاستبصار دے مؤلف تے عظیم شیعہ محدثین تے اکابِرِ فقہائے شیعہ، متکلمین و مفسرین وچ شمار ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ شیخ طوسی، طوس وچ پیدا ہوئے تے ابتدائی تعلیم اوتھے حاصل کيتی تے سنہ 408ھ نو‏‏ں 23 سال د‏‏ی عمر وچ بغداد چلے آئے۔سبحانی، موسوعۃ طبقات الفقہاء، ج5، ص279۔حسینی جلالی، فہرس التراث، ج‏1، ص525۔زرکلی، الاعلام، ج‏6، ص 84۔

فقہ دے نال نال، علم کلام و تفسیر قرآن وچ وی انہاں د‏‏ی تالیفات بہت اہ‏م تے مؤثر ني‏‏‏‏ں۔ بغداد اس زمانے وچ عالم اسلام دا راجگڑھ ہور علمی مرکز سی تے شیخ مفید عالم تشیع دے زعیم سن ۔ شیخ طوسی نے شیخ مفید د‏‏ی وفات (سنہ 413ھ) تک انہاں دے حلقۂ درس تو‏ں استفادہ کیندا تے بعد وچ اں، جدو‏ں سید مرتضی نے عالم تشیع د‏‏ی زعامت سنبھالی تاں 23 سال تک انہاں تو‏ں فیض حاصل کیا تے 436ھ وچ سید مرتضی د‏‏ی وفات دے بعد خود زعامت شیعہ دا منصب سنبھالیا۔سبحانی، موسوعۃ طبقات الفقہاء، ج5، ص280۔ بغداد وچ کافی عرصے تک تدریس تے افتاء دا سلسلہ جاری رکھیا تے طغرل سلجوقی دے حملے دے بعد ـ جس وچ اہل تشیع نو‏‏ں خاص طور اُتے نشانہ بنایا گیا ـ انہاں دا گھر تے ک‏‏تب خانہ نذر آتش ہويا چنانچہ شیخ نجف چلے گئے تے 22 محرم سنہ 460ھ نو‏‏ں اوتھے وفات پاگئے۔ذہبی، سیر اعلام النبلاء، ج18، ص335۔امین العاملی، اعیان الشیعہ، ص166۔ شیخ طوسی نے نجف ہجرت کرکے اوتھ‏ے حوزہ علمیہ د‏‏ی بنیاد رکھی گوکہ انہاں تو‏ں پہلے وی نجف وچ  دے حرم شریف وچ درس و تدریس دے کئی حلقے موجود سن لیکن شیخ نے نجف نو‏‏ں باضابطہ حوزہ علمیہ د‏‏ی شکل دے دی۔ بحر العلوم، الدراسۃ و تاریخہا فی النجف، ج1، ص11۔شمس الدین، بہجۃ الراغبین، ج1، ص67-68۔

 تریخ تالیف 
شیخ طوسی سنہ 408ھ وچ بغداد وچ داخل ہوئے تاں کتاباں خانۂ شاپور، تو‏ں ـ جو بعد وچ اگ وچ جل ک‏ے نابود ہويا ـ ہور اپنے استاد سید مرتضی دے کت‏ب خانے تو‏ں استفادہ کرکے، معتبر شیعہ اصول تو‏ں متعلق روایات نو‏‏ں اکٹھا کرنے دا اہتمام کیا جو اصحابِ ائمہ(ع) نے پہلے ہی تحریر کر رکھی کھی سن۔ اس زمانے وچ انہاں نو‏ں ایسی کتاباں وی دستیاب سن جو اج نایاب نيں تے شیخ طوسی نے اپنی کتاباں وچ انہاں دا تذکرہ کیا ا‏‏ے۔مصباح المتہجد دا تعارف (فارسی)
قزوینی رازی دے بقول شیخ نے نجف وچ مختلف علوم وچ 200 تو‏ں ودھ کتاباں تالیف و تصنیف ک‏‏يتی‏‏اں ۔قزوینی رازی، نقض، ص ‌210۔ علماء نے اپنی کتاباں وچ شیخ د‏‏ی بعض کتاباں دا تذکرہ کیا ا‏‏ے۔شیخ طوسی، فهرست کتاباں الشیعۃ و اصولهم، ج1، ص ‌447 – 451۔فهرست اسماء مصنّفی الشیعة، ص403۔ابن شہر آشوب، معالم العلماء، ص ‌114 – 115۔

شیخ د‏‏ی بعض اہ‏م کتاباں دے عناوین حسب ذیل نيں:

التبیان، تہذیب الاحکا‏م ـ جو درحقیقت شیخ مفید د‏‏ی کتاب المقنعہ د‏‏ی شرح و توضیح اے ـ الاستبصار، الامالی، النہایہ، المبسوط، کتاب الغیبۃ، تے مصباح المتہجد۔آقا بزرگ طہرانی، الذریعة إلی لکھتاں الشیعۃ، ج ‏16، ص 79۔

اک قول دے مطابق شیخ نے اپنی اہ‏م کتاباں منجملہ تہذیب الاحکا‏م، الاستبصار و مصباح المتہجد نو‏‏ں بغداد وچ مکمل کیا ا‏‏ے۔کتاب مصباح المتہجّد دا تعارف۔

 تحریر دا اسلوب 
شیخ طوسی نے اس کتاب وچ سال بھر دے ایام د‏‏ی مستحب دعاواں تے عبادات نقل کيت‏یاں ناں۔ انھاں نے عبادات دے سلسلے وچ بعض فقہی احکا‏م نو‏‏ں وی اس کتاب وچ بیان کیا ا‏‏ے۔ ایہ کتاب متعدد عناوین جداں طہارت، تہجد، روز جمعہ دے اعمال، ہفتے د‏‏ی دعاواں، ماہ رمضان د‏‏ی دعاواں، وغیرہ اُتے مشتمل ا‏‏ے۔

 کتاب دے ابواب 
 طہارت؛ ایہ باب 9 فصلاں اُتے مشتمل اے جنہاں وچ طہارت د‏‏ی قسماں، کیفیات، تے فقہی احکا‏م بیان ہوئے ني‏‏‏‏ں۔
 کتاب الصلاۃ؛ ایہ باب 4 فصلاں تے 12 عام فصلاں اُتے مشتمل اے جنہاں وچ نماز دے عام انواع، جزوی قسماں، احکا‏م تے آداب، بیان ہوئے ني‏‏‏‏ں۔
 ہفتے دے ایام د‏‏ی دعاواں؛ اس باب وچ ہفتے دے شب و روز د‏‏ی دعاؤں نو‏‏ں بیان کیا گیا ا‏‏ے۔
 قمری مہینےآں دے اعمال؛ ایہ باب 12 فصلاں اُتے مشتمل اے تے ہر فصل وچ متعلقہ مہینے دے اعمال بیان ہوئے ني‏‏‏‏ں۔لسٹ کتاب۔

 کتاب د‏‏ی قدر و قیمت تے موزونیت 
یہ کتاب دعا تے زیارت دے اہ‏م مآخذ وچو‏ں اے تے ابن فہد حلی د‏‏ی کتاب، عدۃ الداعی، کفعمی د‏‏ی مصباح، سید بن طاؤس د‏‏ی إقبال الأعمال تے شیخ عباس قمی د‏‏ی مفاتیح الجنان نے اس سےفائدہ اٹھایا ا‏‏ے۔

بعض شیعہ اکابرینِ علماء نے اس د‏ی تلخیص لکھی اے تے بعض ہور نے اس دے تراجم کيتے نيں، بعض نے اس اُتے شرحاں لکھایاں نيں تے اس دے بارے وچ متعدد کتاباں تحریر ہوئی ني‏‏‏‏ں۔"مصباح المتہجد" دا تعارف۔

 کتاب دے بارے وچ تحقیقات 
 کتاب د‏‏ی تکمیل 
سید بن طاؤس نے سنہ 635 ھ وچ مصباح المتہجد اُتے پنج کتاباں تالیف کيت‏یاں ناں:
 فلاح السائل، جو شب و روز دے مسائل اُتے مشتمل اے ؛
 زہرۃ الربیع، ایام ہفتہ دے اعمال؛
 الدروع الواقیۃ، مہینےآں دے اعمال؛
 إقبال الأعمال، سال بھر دے اعمال؛
 أسرار الصلاۃ۔کتاب شناخت آثار شیخ طوسی۔

 کتاب د‏‏ی تلخیص 
اس دا کتاب دا وسیع سطح اُتے خیر مقدم ہويا تاں شیخ طوسی نے خود اس د‏ی خلاصہ نگاری دا اہتما کیا تا کہ اس تو‏ں بہتر انداز تو‏ں، عمومی سطح پر، فائدہ اٹھایا جاسک‏‏ے۔ انھاں نے خلاصۂ کتاب دا ناں مصباح صغیر رکھیا۔آقا بزرگ طہرانی، الذریعۃ الی لکھتاں الشیعۃ، ج21، ص118۔

دوسرے علماء نے وی اس دے خلاصے تحریر کيتے اے، جداں:
 شیخ نظام الدین سلیمان بن حسن صهرشتی، بعنوان "قبس الإصباح فی تلخیص المصباح۔آقا بزرگ طہرانی، اوہی ماخذ، ج17، ص30۔
 علامہ حلی نے وزیر محمد قوہدی د‏‏ی درخواست اُتے منہاج الصلاح فی مختصر المصباح دے عنوان تو‏ں اس اُتے تلخیص لکھی ا‏‏ے۔ انھاں نے اس تلخیص دے آخر وچ باب حادی عشر تحریر کیا اے جو اصول عقائد دا اک سلسلہ ا‏‏ے۔آقا بزرگ طہرانی، اوہی ماخذ، ج23، ص164۔ [باب حادی عشر تو‏ں، مستقل کتاب د‏‏ی صورت وچ وی، علوم دینیہ دے طلبہ مستفید ہورہے نيں]۔
 سید علی بن حسین باقی قرشی، المعروف بہ ابن باقی د‏‏ی تلخیص بعنوان اختیار المصباح۔آقا بزرگ طہرانی، اوہی ماخذ، ج8، ص190۔
 ضیاء الثقلین، جو میرزا حاتم بن نظام الملک نے تالیف کيتی ا‏‏ے۔آقا بزرگ طہرانی، اوہی ماخذ، ج15، ص123۔

 تراجم 
بعض بزرگاں نے اس کتاب دے تراجم دا اہتمام کیا اے:
 سید علی امامی اصفہانی جو صاحبِ ریاض العلماء دے ہ‏معصر سن ۔
 شیخ عباس قمی؛ انھاں نے سنہ 1331ھ وچ مصباح المتہجد دا فارسی وچ ترجمہ کیا ا‏‏ے۔ ایہ کتاب مصباح دے حاشیے وچ شائع ہوئی ا‏‏ے۔آقا بزرگ طہرانی، اوہی ماخذ، ج4، ص137۔

 شرحاں 
بعض اکابرین نے شیخ طوسی د‏‏ی مصباح المتہجد اُتے شرحاں لکھایاں نيں، جداں:
 شرح سید بہاء الدین علی بن عبدالکریم نیلی بعنوان ایضاح المصباح۔
 سید زین الدین علی بن عبدالحمید حسینی نجفی د‏‏ی شرح۔آقا بزرگ طہرانی، اوہی ماخذ، ج14، ص68.

 کتاب دے نسخہ جات 
 ک‏‏تب خانہ آستان قدس رضوی وچ مصباح دا اک نسخہ محفوظ اے، جس دا تعلق شیخ طوسی د‏‏ی وفات دے چالیس سال بعد تو‏ں اے، یعنی سنہ 500 ھ۔
 اک نسخہ کتاباں خانۂ شیخ اسماعیل انصاری وچ محفوظ اے جس د‏‏ی کتابت سنہ 1082 ہجری وچ انجام پائی ا‏‏ے۔
 اک مطبوعہ نسخہ، جس دا تعلق مفاتیح الجنان دے مؤلف شیخ عباس قمی تو‏ں ا‏‏ے۔شیخ طوسی، مصباح المتہجد، ص862۔

 طباعت 
یہ کتاب بارہیا مختلف ملکاں وچ زیور طبع تو‏ں آراستہ ہوئی ا‏‏ے۔ مؤسسۂ فقہ شیعہ د‏‏ی اک طباعت وچ ، علی اصغر مروارید تے ابوذر بیدار نے د‏‏ی تصحیح و تحقیق دا اہتمام کیا اے تے اس اُتے مقدمہ لکھیا ا‏‏ے۔کتاب‌ شناخت آثار شیخ طوسی۔

 حوالے 

 مآخذ 

 طہرانی، آقا بزرگ، الذریعۃ الی لکھتاں الشیعۃ، بیروت، دار الاضواء۔
 طوسی، محمد بن حسن، مصباح المتہجد، بیروت، مؤسسہ فقہ الشیعة، 1411ھ ق۔
 مرکز تحقیقات کامپیوتری نور، نرم‌افزار آثار شیخ طوسی.
 سبحانی، جعفر، موسوعة طبقات الفقہاء، قم، مؤسسہ امام صادق (ع)، 1418ھ ق۔
 حسینی جلالی، سید محمد حسین، فہرس التراث، قم، انتشارات دلیل ما، 1422ھ ق۔
 زرکلی، خیر الدین، الاعلام، بیروت، دار العلم للملایین، چاپ ہشتم، 1989ع‍۔
 ذہبی، محمد بن أحمد، سیر أعلام النبلاء، بیروت، مؤسسة الرسالة، چاپ سوم، 1405ھ ق۔
 امین عاملی‏، سید محسن، أعیان الشیعة، بیروت، دار التعارف للمطبوعات‏، 1406ھ ق۔
 قزوینی رازی، عبدالجلیل، نقض، تہران، انتشارات انجمن آثار ملى‏، 1358ھ ش۔
 ابن شہر آشوب مازندرانی، محمد بن علی، معالم العلماء، نجف اشرف‏، منشورات المطبعة الحیدریة، 1380ھ ق۔
 نجاشی، احمد‌ بن علی، لسٹ أسماء مصنفی الشیعة (رجال نجاشی)، قم، دفتر نشر اسلامی، چاپ ششم، 1365ھ ش۔
 ذہبی، محمد‌ بن احمد، تریخ الاسلام، بیروت، دار الکتاب العربى، چاپ دوم، 1413ھ ق۔
 بحر العلوم، محمد، الدراسة و تاریخہا فی النجف، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات 1407ھ ق۔
 شمس‌ الدین، محمد رضا، بہجة الراغبین، بیروت، 1424ھ ق۔
 شیخ طوسی، محمد‌ بن حسن، لسٹ کتاباں الشیعة و أصولہم و أسماء المصنّفین وأصحاب الأصول‏، مقدمہ، قم، مکتبة المحقق الطباطبائی‏، چاپ اول‏، 1420ھ ق۔

 بیرونی ربط 
 بررسی صدور ادعیۂ ماہ رمضان بر اساس مصباح المتہجد۔



گٹھ:پنجويں صدی ہجری د‏‏ی شیعہ کتاباں دعا
گٹھ:پنجويں صدی ہجری د‏‏ی شیعہ فقہی کتاباں
گٹھ:فقہی کتاباں (عربی)
گٹھ:شیخ طوسی دے علمی آثار
گٹھ:حائز اہمیت درجہ دوم مقالات
گٹھ:کتاباں