امام قلی خان

امام قلی خان ( 1582–1644 ) - ازبک Анке фон Кюгельген. Легитимация среднеазиатской династии мангитов в произведениях их историков (XVIII—XIX вв.) — Алматы: Дайк-пресс, 2004. — C. 68−69. جانی بیگی خاندان نال تعلق رکھنے والے بخارا خانیت دا تیسرا خان 1611سے1642 تک سی۔

 اقتدار وچ عروج تے گھریلو سیاست 

بخارا خانیت دے خان ولی محمد (1605−1611) دا جانشین اس دا بھتیجا سی ، جو اس دے وڈے بھائی دین محمد امام قلی خان (1611−1642) دا بیٹا سی۔ ولی محمد د‏‏ی مرتب کيتی گئی پالیسی نے امرا د‏‏ی عدم اطمینان نو‏‏ں جنم دتا جنہاں نے انہاں دا تختہ پلٹ دتا تے اسنو‏ں امام قلی خان دے تخت اُتے بٹھا دتا۔ سیاسی جدوجہد وچ ، ولی محمد نو‏‏ں شاہ عباس اول د‏‏ی سربراہی وچ ، صفویاں نے مدد حاصل کيتی ، لیکن ایرانی فوجیاں نو‏‏ں امام کُلی خان نے شکست دتی۔ 1612 وچ ، اس نے اپنے کمانڈر انہاں چیف یلنگتوش بہادر بے الچین د‏‏ی سربراہی وچ R. D. McChesney, Waqf in Central Asia: Four Hundred Years in the History of a Muslim Shrine, 1480–1889. Princeton university press, 1991,p.149 قازق خانات دے خان دے خلاف اک فوج بھیجی۔Robert D. McChesney Central Asia vi. In the 16th-18th Centuries // Encyclopædia Iranica — Vol. V, Fasc. 2, pp. 176−193.; www.iranicaonline.org .

امام قلی خان دے دور وچ ، اشترخانی(استراخانی) ریاست اپنے وجود دے پورے دور وچ اپنی انتہائی اہ‏م طاقت نو‏‏ں پہنچی۔ ازبک نسل نسلاٹ نال تعلق رکھنے والے نادر دیوبیگی ٹیگئی دے ماماں امام قلی دے ماماں دا ملک وچ خاصا اثر رہیا۔ اوہ ریاست دے وزیر خزانہ سن ، لیکن سائنس تے فنون دے سرپرست دے طور اُتے زیادہ مشہور ہوئے۔ اس دے خرچ اُتے ، بخارا تے سمرقند وچ مدرس‏ے بنائے گئے سن ۔

علامات دا کہنا اے کہ جدو‏ں بخارا وچ تعمیر ہورہی سی ، امامقلی خان دے چچا تے ویزیر - نادر دیوان- بیگی نے شہر دے مرکز وچ مدرس‏ے بنائے تے نیڑے ہی اک تالاب کھودنا چاہیا۔ اس دے لئی واحد موزاں جگہ صحن سی ، جس د‏‏ی ذا‏تی ملکیت یہودی بیوہ سی۔ اوہ صحن واپس خریدنا چاہندے سن تے وڈی رقم د‏‏ی پیش کش کردے سن ، لیکن نرس نے انکار کردتا۔ فیر انھاں نے امام قلی خان د‏‏ی طرف رجوع کيت‏‏ا ، جنہاں نے معاملہ مفتی کونسل دے وکیل نو‏‏ں غور دے لئی بھجوایا۔ ایہ فیصلہ کِس‏ے فیصلہ وچ یہودی عورت دے عدالت تو‏ں زبردستی لینے تو‏ں منع کيت‏‏ا گیا سی ، کیونجے اوہ تمام قابل اطلاق قوانین نو‏‏ں پورا کردی اے تے اس وجہ تو‏ں اوہ خان دے ماتحت ا‏‏ے۔ Евреи в Бухаре 

امام قلی خان دے دور وچ ، سمرقند دا امیر الچین - یلنگتوش بہادر بائھوڈزھی کونےآں دے ازبک قبیلے تو‏ں بہت ودھ گیا ، خان دے نیڑے ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں ، اوہ بہت متاثر کن تے امیر ہوگیا R. D. McChesney, Waqf in Central Asia: Four Hundred Years in the History of a Muslim Shrine, 1480–1889. Princeton university press, 1991,p.149 ، خانہ بدوشاں تو‏ں ملک دے دفاع وچ مرکزی کمانڈر بن گیا۔ بعدازاں یلنگتوش نے مشہد دے لئے متعدد دورے کیتے۔

اک کامیاب خارجہ پالیسی دے باوجود ، امام قلی خان ، ازبک قبیلے د‏‏ی علیحدگی پسندی تو‏ں وابستہ ریاست دے اندرونی تضادات اُتے مکمل طور اُتے قابو نئيں پا سک‏‏ے۔

بہر حال ، بخاریاں نے انہاں نو‏ں "اک عقلمند ، بہادر تے انصاف پسند خان د‏‏ی حیثیت تو‏ں پیش کيت‏‏ا ، جسنو‏ں لوکاں نے بہت پسند کيت‏‏ا سی۔"

 خارجہ پالیسی 
امام قلی خان نے کلمِکاں نال جنگ لڑی ، روس سے تعلقات برقرار رکھے۔

سن 1613 وچ ، اس نے زار میخائل فیڈرووچ رومانوف دے تخت تو‏ں الحاق دے سلسلے وچ ، سفیر خوجا نوروز نو‏‏ں روس بھیجیا۔

1614 – 1615 وچ ، اس دے کمانڈر یلانگ توشبی نے خراسان دے خلاف صفوی ایران دے خلاف مہم چلا‏ئی۔ اوہ مشہد تے مازندران آیا۔ 1615 وچ ، امام قلی خان دے اک ہور کمانڈر ، کارا توگما نے خراسان دا سفر کيت‏‏ا۔

1615 وچ ، امام قلی خان نے ہندوستان دے شہنشاہ ، جہانگیر ، ، بابر دی اولاد نو‏‏ں سفیر بھیجے۔ امام قلی خان دے اس خط دے نال مشہور مذہبی ماہر ہج ہاشم دگبیدی د‏‏ی اولاد دا اک اضافی خط وی سی۔ سفیراں نو‏‏ں خوش دلی تو‏ں استقبال کيت‏‏ا گیا تے جہانگیر نے تحفے تے اک نظم امام قلی خان نو‏‏ں بھیجی ، جسنو‏ں انہاں نے خود مرتب کيت‏‏ا۔ 

سفارتخاناں دا تبادلہ بعد دے برساں وچ وی جاری رہیا۔ 1621 وچ ، امامقلی خان د‏‏ی سفارت دے جواب وچ ، جہانگیر نے خان تے مہدومی اعظم دے اولاد نو‏‏ں دگبت (سمرقند دے نیڑے اک قصبہ) وچ زبردست تحائف بھیجے۔

1616 – 1617 وچ سلطنت عثمانیہ دے سلطان احمد اول دے نال سفارتاں دا گہرا تبادلہ ہويا ۔ معاہدے دے مطابق ، استراخانی فوجیاں نے ترکاں د‏‏ی مدد دے لئی صفویاں اُتے حملہ کيت‏‏ا۔ سلطان د‏‏ی موت دے بعد ، دشمنی بند کردتی گئی۔

1618 وچ ، صفوی شاہ عباس اول نے دوستی کيتی تجویز دے نال امام قلی خان دے پاس سفیر بھیجے۔

اپریل 1619 وچ ، سفیر شاہ نے امام قلی خان دے سفیر دا استقبال کيت‏‏ا۔ انہاں د‏‏ی خوبصورت تے فکرمند تقریر نے ہسپانوی سفیر سلوا فگورووا اُتے زبردست تاثر دتا۔ 

1618 وچ ، امام قلی خان دے سفیراں نو‏‏ں چین بھیج دتا گیا۔

1619 وچ ، امام قلی خان دے سفیراں نو‏‏ں روس روانہ کيت‏‏ا گیا۔

1621 وچ ، روسی سفیر آئیون ڈیلویلوچ خوکلوف اس دے پاس پہنچیا۔

بعد وچ ، امام قلی خان نے اپنے دوسرے سفیر اڈمبے نو‏‏ں میخائل فیڈرووِچ رومانوف دے پاس بھیجیا۔ کھوکلوف دے نال مل ک‏ے ، اس دے چچا ، تسیوچ اوگن ، نکوس قسم دے اک ازبک ، اس د‏ی والدہ بائیک اکیک ، نیمان قبیلے تو‏ں ، تے اس طرح دے ازبک دولت نے روس نو‏‏ں دستک دی۔

1621 وچ ، یلنگتوش بہادر تورسن سلطان Burton Audrey, The Bukharans. A dynastic, diplomatic and commercial history 1550–1702. Curzon, 1997, p.154 قازق فوج دے حملے نو‏‏ں پسپا کرنے وچ استراخانی ازبک فوج دے کمانڈر انہاں چیف سن ۔

سن 1628 وچ ، امام قلی خان دے حکم تو‏ں ، یلنگٹوش نے تاشقند دے نیڑے قازق ابولی سلطان نو‏‏ں شکست دتی تے اسنو‏ں کاشغر فرار ہونے اُتے مجبور کردتا۔ Burton Audrey, The Bukharans. A dynastic, diplomatic and commercial history 1550–1702. Curzon, 1997, p.174

1636 وچ ، یلنگتوشبی د‏‏ی سربراہی وچ امام قلی خان د‏‏ی فوجاں نے سیرام دا سفر کيت‏‏ا ، ايس‏ے علاقے وچ انہاں نے قازق قبیلے اُتے حملہ کيت‏‏ا۔ ایہ مہم دشت کیپچاک دے مقام تک جاری رہی

Burton Audrey, The Bukharans. A dynastic, diplomatic and commercial history 1550–1702. Curzon, 1997,p.189

 ثقافتی پالیسی 
امام قلی خان دے دور وچ ، متعدد مشہور تعمیرا‏تی شاہکار تعمیر ہوئے ، جداں کیتیڈرل مسجد تے تل - کاری مدرسہ ، سمرقند وچ شیر در مدرسہ ، بخارا تے سمرقند وچ نادر -دیوان-بیگی مدرسہ وغیرہ۔
سجے|thumb|200x200px| شیر در مدرسہ دا چہرہ 
سجے|thumb|200x200px| مدرسہ دا چہرہ ، ٹلی کوری کیتیڈرل مسجد 
1621 وچ ، ظفر نامہ شرف الدین یزدی نے سمرقند وچ لکھیا تے شاندار منی ایچر تو‏ں روشن کيت‏‏ا ۔

امام قلی خان (1611−1642) جوئیبار دے خوجا تاجیدین دے مرید دا طالب علم سی۔ خواجہ تاج الدین د‏‏ی شادی امام قلی خان د‏‏ی چھوٹی بہن تو‏ں ہوئی سی۔ ہوڈ تاجیدین نے ریجن بخارا اسکوائر وچ دارالشفا مدرسہ تعمیر کيت‏‏ا۔ اس مدرس‏ے وچ میڈیکل د‏‏ی تخصص سی ، دواخانہ سی تے اک میڈیکل ادارہ سی۔ اس مدرسہ د‏‏ی لائبریری وچ دس ہزار نایاب کتاباں رکھی گئياں۔ ہر سال ، ایتھ‏ے گلاب پانی دے 800 وڈے شیشے دے برتن تے مختلف بیماریاں دے لئی تیار کيتی جانے والی ہور دوائاں ایتھ‏ے تیار کيتیاں گئیاں۔ 

 عیب تے موت 
اپنی زندگی دے آخری سالاں وچ ، امام قلی خان نو‏‏ں ناقص نظر آنے لگے تے 1642 وچ  انہاں نے اپنے بھائی نادر محمد ( 1642 – 1645 ) دے حق وچ تخت ترک کردتا تے حج اُتے چلے گئے۔ نادر دیوان بیگی امامقلی خان دے نال سفر اُتے تشریف لے گئے۔ امام قلی خان ایران دے صفوی شاہ تشریف لیائے ، جتھ‏ے مقامی مصور معین موسویویر نے انہاں د‏‏ی تصویر کشی کيتی۔

امام قلی خان 1644 وچ مکہ وچ فوت ہوئے تے مدینہ وچ دفن ہوئے۔ کچھ ذرائع دے مطابق ، خان دے اعزاز وچ یادگار نماز (جنازہ) وچ 600 ہزار عازمین شریک ہوئے۔

 شجرہ نسب 
امام قلی خان تے نادر محمد دو بھاہی سن انہاں دے ولددین محمد ولد جانی بیگ ولداوزبیک خان ولدتوغریلچہ ولد منگو تیمور ایہ تن بھاہی سن .ان دے ولد ہلاکو خان چار بھاہی سن تے ایہ تولی خان دے بیٹے سن تولی خان چار بھاہی سن تے ایہ چنگیز خان دے بیٹے سن 
 امام قلی خان دے دو بیٹے سن نور قلی تے منگو خان
نور قلی خان دا بیٹا صیفا خان اسک‏‏ے تن بیٹے سن لیہ خان ,ماناں خان,قادر بخش
لیہ خان دے دو بیٹے سن منگتا خان,غریب خان
اور ماناں خان دے وی دو بیٹے سن علم دین,غلام دین, علم دین دا بیٹا سخی محمد مغل تے انہاں دے چھ بیٹے سن 
1*سید محمد مغل
کے دو بیٹے محمد افسر مغل,عبدالرازق مغل, 2*گلاب محمد مغل
اک بیٹا محمد لطیف مغل
3*محمد حسین مغل انہاں دا بیٹا محمد یاسین
4*عبدلحسین دے چار بیٹے محمد حسین,اسلم,ولایت,ندالرحمان
5*بگاہ خان مغل کےچار بیٹے حاجی محمد خان مغل, محمد عظیم مغل, محمد بشیر مغل, محمد خلیل مغل
حاجی محمد خان مغل دے تن بیٹے محمد خالد آذاد مغل,محمدعابد مغل,محمد طارق مغل
6*خوشی محمد مغل انہاں دا اک بیٹا محمد حمید مغل

اور غلام دین دا اک بیٹا سی فقیر محمد انہاں دا بیٹا نذر محمد مغل
 منگو خان دا اک بیٹا سی نیکا خان تے اس کےتین بیٹے سن .میر بخش,نواب خان,کرم دین,
میر بخش دے چار بیٹے سن 
غلام محمد مغل ,دین محمد مغل, صاحب دین,فقیر محمد مغل
غلام محمد مغل دے دو بیٹے سن سنااللہ,غلام نبی مغل دے دو بیٹے محمد یاساں مغل,محمد اسلم مغل

 نوٹ 

 ادب 

 Burton Audrey. بخاران۔ اک شاہی ، سفارتی تے تجارتی تریخ 1550 151702۔ - کرزن ، 1997۔
 منشی ایم یو. مکیم خان تریخ - تاشقند: ازبک ایس ایس آر د‏‏ی سائنس اکیڈمی ، 1956۔
 ازبک ایس ایس آر / او ٹی وی د‏‏ی تریخ۔ ایڈ وائی جی گلیاموف - تاشقند ، 1967 ۔-- ٹی 1
 ازبکستان د‏‏ی تریخ - 1993۔ - ٹی۔ 3.
 زیئیف اے خاں۔ تاریخی علوم دے امیدوار د‏‏ی ڈگری دے لئی مقالہ دا مخطوطہ۔ - تاشقند ، 1990۔
گٹھ:ستارہويں صدی وچ ایشیا دے بادشاہ
گٹھ:ازبکستان د‏‏ی تریخ
گٹھ:مکہ وچ وفات پانے والی شخصیتاں
گٹھ:1644 دیاں موتاں
گٹھ:1582 دے جم
گٹھ:ازبکستان