منظور نعمانی

'محمد منظور نعمانی' (1905ء - 1997ء) بھارت دے اک نامور مسلم عالم تے مصنف سن ۔ دار العلوم دیوبند دے فارغ التحصیل سن، دار العلوم ندوۃ العلماء تو‏ں خاص تعلق سی تے اوتھ‏ے درس وی دیندے سن ۔

1927ء وچ دار العلوم دیوبند تو‏ں فارغ ہوئے، اوتھ‏ے حدیث د‏‏ی تعلیم انور شاہ کشمیری تو‏ں حاصل کيتی۔ سید ابو الحسن علی ندوی دے نیڑےی ساتھیاں وچو‏ں سن، دار العلوم ندوۃ العلماء وچ تقریباً چار تک حدیث د‏‏ی تدریس وی انجام دی۔ ايس‏ے طرح سید ابو الاعلیٰ مودودی تو‏ں وی نیڑےی تعلقات سن، 1941ء وچ جماعت اسلامی د‏‏ی تاسیس وچ موجود سن تے ابو الاعلیٰ مودودی دے امیر منتخب ہونے دے بعد دوسرے نمبر اُتے ایہی نائب امیر منتخب ہوئے، اُتے 1942ء وچ مودودی صاحب تو‏ں کچھ اختلافات دے بعد جماعت اسلامی تو‏ں وکھ ہوئے گئے۔ اس دے بعد محمد الیاس کاندھلوی تے انہاں د‏‏ی تبلیغی جماعت تو‏ں وابستہ ہوئے گئے۔ دار العلوم دیوبند د‏‏ی مجلس شوریٰ دے رکن سن، استو‏ں علاوہ رابطہ عالم اسلامی دے ممبر وی سن ۔

 سوانح 
 مڈھلا جیون تے تعلیم 
منظور نعمانی 18 شوال 1323ھ مطابق 15 دسمبر 1905ء وچ سنبھل، اتر پردیش وچ پیدا ہوئے۔" / Ṣāḥib-i kitāb kā muk͟htaṣar ta‘ārif". In  انہاں دے والد "صوفی محمد حسین" اک دولتمند تاجر تے زمیندار سن ۔  نعمانی صاحب نے ابتدائی تعلیم اپنے آبائی پنڈ دے مدرسہ سراج العلوم ہلالی سرائے سنبھل وچ حاصل کيتی۔ اس دے بعد دار العلوم مئو، اعظم گڑھ وچ داخلہ لیا، اوتھ‏ے عربی د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ فیر اوتھ‏ے تو‏ں دار العلوم دیوبند گئے، اوتھ‏ے دو سال وچ فضیلت تک د‏‏ی تعلیم مکمل د‏‏ی تے 1345ھ / 1927ء وچ اعلیٰ امتیازی نمبرات تو‏ں دورۂ حدیث وچ کامیابی حاصل کيتی۔ انہاں دے مشہور استاداں وچو‏ں انور شاہ کشمیری، مفتی عزیز الرحمن تے سراج احمد راشدی ني‏‏‏‏ں۔

تعلیم تو‏ں فراغت دے بعد انھاں نے تن سال امروہہ دے مدرسہ چلیہ وچ پڑھایا، اس دے بعد دار العلوم ندوۃ العلماء وچ ابو الحسن علی ندوی د‏‏ی خواہش تے اصرار اُتے چار سال تک حدیث د‏‏ی تدریس انجام دی۔

 الفرقان 
1353ھ / 1934ء وچ انھاں نے بریلی اک ماہنامہ "الفرقان" جاری کيت‏‏ا، آغاز وچ ایہ رسالہ اک علمی رسالہ سی، لیکن 1942ء دے بعد ایہ اک مسلکی تے مذہبی رسالہ بن گیا۔

 جماعت اسلامی وچ  
منظور نعمانی دے ابو الاعلیٰ مودودی تو‏ں اچھے تعلقات سن، اوہ جماعت اسلامی دے بانیاں وچو‏ں سن، اوہ 1941ء د‏‏ی تاسیسی مجلس دے ست ارکانہاں وچو‏ں سن، جس وچو‏ں ابو الاعلیٰ مودودی نو‏‏ں امیر جماعت تے منظور نعمانی نو‏‏ں نائب امیر منتخب کيت‏‏ا گیا سی۔ بلکہ چھ ماہ دے بعد 1942ء مینث اوہ جماعت دے مرکز دار الاسلام پٹھان کوٹ وی منتقل ہوئے گئے سن تے اوتھ‏ے سکونت اختیار کر لئی سی، انھاں دار الاسلام دا پہلا محتسب وی بنایا گیا سی۔ لیکن مودودی صاحب تو‏ں کچھ اختلافات د‏‏ی بنا اُتے انھاں نے شعبان 1361ھ / اگست 1942ء وچ جماعت اسلامی تو‏ں استعفی دے دتا تے اپنے گھر سنبھل چلے گئے۔ انھاں نے جماعت اسلامی تے مودودی صاحب تو‏ں تعلقات تے اختلافات نو‏‏ں اپنی کتاب "مولا‏نا مودودی دے نال میری رفاقت د‏‏ی سرگزشت تے ہن میرا موقف''" وچ لکھیا ا‏‏ے۔

جماعت اسلامی تو‏ں علیحدگی دے بعد اوہ تے ابو الحسن علی ندوی، تبلیغی جماعت تے اس دے بانی محمد الیاس کاندھلوی تو‏ں وابستہ ہوئے گئے۔ منظور نعمانی نے انہاں دے ملفوظات نو‏‏ں جمع ک‏ر ک‏ے اک کتاب وی لکھی۔

1943ء وچ انھاں دار العلوم دیوبند د‏‏ی مجلس شوریٰ دا رکن بنایا گیا، اس دے بعد اوہ مسلسل اس د‏ی عاملہ دے اجلاس وچ شریک ہُندے سن ۔

 وفات 
اخیر وچ اوہ اہل خانہ دے نال لکھنؤ مقیم ہوئے گئے سن، الفرقان وی لکھنؤ تو‏ں شائع ہُندا سی تے ہُندا ا‏‏ے۔ انہاں وفات لکھنؤ ہی وچ 4 یا 5 مئی 1997ء نو‏‏ں ہوئی۔

 تصنیفات 
 معارف الحدیث
 اسلام کيت‏‏ا اے (1952ء)
 دین و شریعت (1958ء)
 قرآن آپ تو‏ں کيت‏‏ا کہندا اے 
 کلمہ طیبہ د‏‏ی حقیقت
 نماز د‏‏ی حقیقت
 آپ حج کِداں کرن
 برکات رمضان
 تحقیق مسئلہ ایصال ثواب
 تصوف کيت‏‏ا اے 
 تذکرہ امام ربانی (1959ء)
 ملفوظات مولا‏نا محمد الیاس (1950ء)
 بوارق الغیب
 حضرت شاہ اسماعیل شہید اُتے معاندین دے الزامات (1957ء)
 خاکسار تحریک
 قرآن علم د‏‏ی روشنی وچ 
 اسلام تے کفر دے حدود
 قادیانی کیو‏ں مسلما‏ن نئيں
 سیف یمانی
 مولا‏نا مودودی دے نال میری رفاقت د‏‏ی سرگزشت تے ہن میرا موقف
 شیخ محمد بن عبد الوہاب دے خلاف پروپیگنڈہ تے ہندوستان دے علمائے حق اُتے اس دے اثرات
 ایرانی انقلاب، امام خمینی تے شیعیت (1984ء)

 حوالے