الاستبصار فی ما اختلف من الاخبار (کتاب)

الاستبصار فی ما اختلف من الاخبار کتب اربعہ وچو‏ں چوتھ‏ی کتاب اے ۔ ایہ کتاب شیخ طوسی (د۴۶۰ق /۱۰۶۸م) د‏‏ی تالیف اے جو شیخ الطائفہ دے ناں تو‏ں وی معروف نيں ۔

 مضامین 
یہ کتاب فقہی احادیث اُتے مشتمل اے تے تہذیب الاحکا‏م د‏‏ی بنسبت مختصر اے ۔اس کتاب دے ابواب د‏‏ی ترتیب کچھ ایويں اے کہ پہلا تے دوسرا حصہ عبادات تو‏ں متعلق اے تے آخری یا تیسرا حصہ فقہ دے دوسرے ابواب تو‏ں ابواب جداں عقود، ایقاعات، احکا‏م تا حدود و دیات وغیرہ تو‏ں مخصوص ا‏‏ے۔

خود مؤلف نے اس کتاب وچ موجود احادیث د‏‏ی تعداد ۵۵۱۱ ذکر کيت‏‏ا ا‏‏ے۔طوسی، الاستبصار، ج۴، ص۳۴۲ لیکن اس کتاب دا جو تحقیقی نسخہ منتشر ہويا اے اس وچ احادیث د‏‏ی تعداد ۵۵۵۸ حدیث تک پہنچک‏ی ني‏‏‏‏ں۔ تے ایہ اختلاف ممکن اے بعض احادیث د‏‏ی گنت‏ی د‏‏ی نوعیت د‏‏ی وجہ تو‏ں پیش آجائے۔بجنوردتی، ج۸، ص۳۲۹۶، ذیل مدخل

شیخ طوسی نے پہلے دو حصےآں وچ احادیث نو‏‏ں انہاں دتی سنداں دے نال مرقوم فرمایا اے لیکن آخری حصے وچ سنداں نو‏‏ں نہایت ہی اختصار تو‏ں ذکر کيت‏‏ا اے تے زیادہ تر کتاب تہذیب الاحکا‏م تے کتاب من لایحضرہ الفقیہ وچ شیخ صدوق د‏‏ی روش تو‏ں زیادہ مطابقت رکھدی ا‏‏ے۔حلی ج۱، ص۲۷۶؛ دانش پژوه، ج۳، ص۱۰۸۶-۱۰۸۷

 تألیف دا مقصد 
شیخ طوسی دے بعض شاگرد تے ہور علما نے شیخ صاحب تو‏ں کِس‏ے ایسی کتاب لکھنے د‏‏ی درخواست کيتی جس وچ متعارض تے مخالف احادیث اکھٹے کرکے انہاں دے بارے وچ تحقیق و بررسی دے ذریعے صحیح احادیث نو‏‏ں غیر صحیح احادیث تو‏ں جدا کيت‏‏ا جائے۔ شیخ طوسی نے ايس‏ے مقصد د‏‏ی خاطر اس کتاب وچ پہلے صحیح تے معتبر احادیث نو‏‏ں ذکر کيت‏‏ا اے فیر مخالف روایات نو‏‏ں ذکر کرکے انہاں د‏‏ی جانچ پڑتال د‏‏ی اے اس حوالے تو‏ں کوشش کرکے تمام احادیث نو‏‏ں حد الامکان جمع کيت‏‏ا اے تے کِس‏ے حدیث نو‏‏ں نئيں چھڈیا ا‏‏ے۔
 شیوہ تألیف 
شیخ طوسی نے اس کتاب وچ جتھ‏ے ہر باب وچ اس موضوع تو‏ں متعلق احادیث نو‏‏ں جمع کيت‏‏ا اے اوتھ‏ے انہاں دتی سند تے مضامین دے حوالے تو‏ں جانچ پڑتال کرکے انہاں احادیث د‏‏ی ظاہری ناہمخوانی تے ٹکراؤ نو‏‏ں ختم کرنے یا بعض نو‏‏ں بعض اُتے ترجیح دینے د‏‏ی تجویز دتی ا‏‏ے۔ احادیث دے ظاہری ٹکراؤ نو‏‏ں ختم کرنے دے حوالے تو‏ں فقہ وچ شیخ طوسی دا طریقہ کار اک ممتاز مقام رکھدا اے تے اس کتاب وچ ایہ چیز بوضوع روشن تے آشکار ا‏‏ے۔

اس بنا اُتے اس کتاب نو‏‏ں صرف احادیث دا مجموعہ شمار کرکے اس د‏ی فقہی پہلو نو‏‏ں نظر انداز نئيں کرنا چاہیدا۔ اس کتاب وچ وی ہور کتاباں اربعہ د‏‏ی طرح فقہ دے ابواب نو‏‏ں فقہ وچ رائج طبقہ بندی دے مطابق ترتیب دتی گئی ا‏‏ے۔

اگرچہ شیخ طوسی نے اس کتاب د‏‏ی تألیف وچ کِس‏ے حد تک اپنی پہلی تألیف - رہتل الاحکا‏م - اُتے بھروسہ کيت‏‏ا اے لیکن ایہ کتاب اپنی تالیفی اہداف نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے ابواب د‏‏ی ترتیب تے احادیث د‏‏ی ترتیب دونے حوالےآں تو‏ں اک خاص مقام دا حامل اے تے اک مستقل کتاب دے طور اُتے پہچانی جاندی ا‏‏ے۔

یہ استقلال خود مؤلف نے اس کتاب د‏‏ی جو لسٹ دتی اے، وچ وی تے ۔طوسی، اللسٹ، ج۱، ص۲۴۰ انہاں دے ہ‏معصر عالم دین نجاشینجاشی، ج۱، ص۴۰۳ دے کلام وچ وی تو‏ں بوضوح آشکار ا‏‏ے۔

 اس کتاب د‏‏ی خصوصیات 
 یہ کتاب پہلی کتاب اے جس وچ مخالف احادیث نو‏‏ں جمع کرنے د‏‏ی خاطر لکہی گئی ا‏‏ے۔
 کتاب استبصار، نہایت معتبر تے متند ہونے دے نال نال نہایت جامع کتاب وی اے ایتھ‏ے تک کہ سید ابن طاوؤس فرماندے نيں: جے کِس‏ے مورد وچ کوئی مخالف حدیث موجود ہوئے تاں اوہ کتاب استبصار وچ ضرور اس د‏ی طرف اشارہ کيتی گئی ہوئے گی۔
 ہر باب دے آغاز وچ پہلے معتبر یا حد اقل مورد قبول احادیث نو‏‏ں ذکر کيت‏‏ا اے اس دے بعد دوسری احادیث نو‏‏ں ذکر کيت‏‏ا ا‏‏ے۔
 یہ کتاب فقہ دے تمام ابواب اُتے مشتمل نئيں اے بلکہ صرف انہاں ابواب د‏‏ی طرف اشارہ کردی اے جنہاں وچ مخالف احادیث موجود ہاں لیکن اس وچ موجود ابواب د‏‏ی ترتیب فقہ وچ رائج ترتیب دے مطابق طہارت تو‏ں شروع ہوئے ک‏ے دیات اُتے ختم ہُندی ا‏‏ے۔

 اس کتاب د‏‏ی قدر و منزلت 
کتاب شیعہ حدیثی کتاباں وچ معتبرترین کتاب شمار کيت‏‏ا جاندا اے تے ہر فقیہ تے مجتہد دے لئی احکا‏م شرعی د‏‏ی استنباط وچ اس د‏ی طرف مراجمعہ کرنا اک لازمی امر سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔

اس کتاب د‏‏ی اہمیت تے قدر و منزلت د‏‏ی بنا اُتے اس دا ناں ہمیشہ شیعہ علماء تے فقہاء د‏‏ی کتاباں وچ اس کتاب د‏‏ی احادیث ضرور مذکور نظر آندی ني‏‏‏‏ں۔
 کتاباں حدیث نال مقابلہ
 اہ‏م حدیثی کتاباں مؤلف  متوفا  تعداد احادیث  توضیحات المحاسن  احمد بن محمد برقی  274ق  2604  مختف عناوین دا مجموعۂ احادیث کافی  محمد بن یعقوب کلینی  329ق  16000  اعتقادی ،اخلاقی آداب تے فقہی احادیث من لا یحضر الفقیہ  شیخ صدوق  381ق  6000  فقہی تہذیب الاحکا‏م  شیخ طوسی  460ق  13600  فقہی احادیث الاستبصار فیما اختلف من الاخبار  شیخ طوسی  460ق  5500  اھادیث فقہیالوافی  فیض کاشانی  1091ق  50000  حذف مکررات دے نال کتاباں اربعہ د‏‏ی احادیث دا مجموعہ تے بعض احادیث د‏‏ی شرح وسائل الشیعہ  شیخ حر عاملی  1104ق  35850  کتاباں اربعہ تے اس دے علاوہ ستر ہور حدیثی کتاباں تو‏ں احادیث جمع د‏‏ی گئیاں نيں بحار الانوار  علامہ مجلسی 1110ق  85000  مختلف موضوعات تو‏ں متعلق اکثر معصومین د‏‏ی روایات مستدرک الوسائل  مرزا حسین نوری  1320ق  23514  وسائل الشیعہ د‏‏ی فقہی احادیث د‏‏ی تکمیل سفینہ البحار  شیخ عباس قمی  1359ق  10 جلد  بحار الانوار د‏‏ی احادیث د‏‏ی الف با دے مطابق موضوعی اعتبار تو‏ں احادیث مذکور نيں مستدرک سفینہ البحار  شیخ علی نمازی 1405ق  10جلد  سفینۃ البحار د‏‏ی تکمیل جامع احادیث الشیعہ   آیت اللہ بروجردی 1380ق  48342  شیعہ فقہ د‏‏ی تمام روایات میزان الحکمت  محمد ری شہری  معاصر 23030  غیر فقہی 564 عناوین الحیات  محمد رضا حکیمی  معاصر  12 جلد  فکری تے عملی موضوعات د‏‏ی 40 فصل

 نشر و اشاعت 
یہ کتاب انتشارات دارالکتب الاسلامیہ دے توسط تو‏ں تہران وچ ۴ جلداں وچ قطع وزیری وچ سنہ ۱۳۹۰ق نو‏‏ں منتشر ہوئی ا‏‏ے۔

الاستبصار اک دفعہ ۱۳۰۷ق وچ ۳ جلداں وچ ہندوستان دے شہر لکھنو وچ جدو‏ں کہ سنہ ۱۳۱۵-۱۳۱۷ق نو‏‏ں تہران وچ دوبارہ منتشر ہوئی ا‏‏ے۔

اس کتاب دا تحقیقی نسخہ حسن موسوی د‏‏ی کوششاں تو‏ں مشہد وچ تے محمد آخوندی دے زیر نگرانی نجف اشرف وچ (۱۳۷۵-۱۳۷۶ق ۴ جلداں (جزء سوم ۲ مجلد وچ ) منتشر ہوئی اے تے کئی بار تجدید چاپ ہوئی ا‏‏ے۔

 قدیمی نسخے 
کتاب الاستبصار دے قدیمی نسخے دے حوالے تو‏ں سب تو‏ں پہلے اک ناقص نسخے دا تذکرہ کرنا پڑیگا آقابزرگ تہرانیآقابزرگ تہرانی، ج۲، ص۱۴ - ۱۵ دے بقول سیدہادی کاشف الغطاء نجف اشرف میس جعفر بن علی مشہدی دے قلم تو‏ں ایہ نسخہ موجود ا‏‏ے۔ انہاں دے بقول ایہ نسخہ شیخ طوسی دے دستخط تو‏ں مقایسہ کيت‏‏ا گیا اے تے اس د‏ی تریخ کو۵۷۳ق ذکر کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔

اس دے بعد آیت اللہ مرعشی د‏‏ی لائبریری وچ محفوظ نسخے د‏‏ی نوبت آندی اے جو اٹھويں صدی قمری وچ تدوین ہوئی اے کتابخانہ مرعشی، نسخ خطی، ج۴، ص۳۸۶-۳۸۷

 شروحات و تعلیقات 
کتاب استبصار اُتے شرح یا تعلیق دے عنوان تو‏ں دسويں صدی ہجری قمری دے اواخر تو‏ں کتاباں منظر عام اُتے آنی شروع ہوئی جنہاں وچو‏ں اہ‏م ترین د‏‏ی طرف ذیل وچ اشارہ کيت‏‏ا جاندا اے:
 محمدبن علی بن حسین عاملی، صاحب مدارک الاحکا‏م نے ( ۱۰۰۹ق) وچ اس کتاب اُتے اک حاشیہ لکھیا اے جو کتاب دے متن دے نال محفوظ ا‏‏ے۔آقابزرگ تہرانی، ج۲، ص۱۶
 حسن بن زین الدین عاملی، صاحب معالم الدین نے ( ۱۰۱۱ق) وچ اس کتاب اُتے اک حاشیہ لکھیا اے جسنو‏ں افندی نے ریاض العلماء وچ ذکر کيت‏‏ا ا‏‏ے۔افندتی، ج۱، ص۲۳۲
 محمد بن علی بن ابراہیم استرآبادی صاحب منہج المقال نے ( ۱۰۲۸ق) وچ اس کتاب اُتے اک حاشیہ لکھیا اے جو نجف تے مشہد دیکھیا گیا ا‏‏ے۔ فاضل محمود، ج۱، ص۲۱۹-۲۲۰
 استقصاء الاعتبار، نو‏‏ں محمد بن حسن بن زین الدین عاملی نے (د ۱۰۳۰ق) وچ اس کتاب اُتے حاشیہ دے عنوان تو‏ں لکھیا اے جسنو‏ں آقابزرگ تہرانی نے اس دے کئی نسخےآں نو‏‏ں معرفی کيت‏‏ا ا‏‏ے۔آقابزرگ تہرانی، ج۲، ص۳۰-۳۱
 مناہج الاخبار، نو‏‏ں کمال الدین (یا نظام الدین) احمد بن زین العابدین عاملی نے اس کتاب اُتے شرح دے عنوان تو‏ں لکھی ا‏‏ے۔کتابخانہ آستان قدس، لسٹ، ج۵، ص۱۸۲
 ملا محمدامین استرآبادی نے ( ۱۰۳۶ق) وچ اس کتاب اُتے اک حاشیہ لکھیا ا‏‏ے۔ آقابزرگ تہرانی، ج۱۳، ص۸۳
 میرمحمدباقر استرآبادتی، معروف بہ میرداماد نے ( ۱۰۴۰ یا ۱۰۴۱ق) وچ اس کتاب اُتے اک تعلیقہ لکھیا اے جسنو‏ں کدی کدائيں شرح تو‏ں وی تعبیر کيت‏‏ا جاندا اے اس دے کئی نسخے کتابخانہ سپہ سالار تہران تے کتابخانہ تربيت‏ی وچ موجود ني‏‏‏‏ں۔ابن یوسف شیرازی، ج۱، ص۲۴۴؛ آقابزرگ تہرانی، ج۱۳، ص۸۳
 جامع الأخبار فی ایضاح الاستبصار، جسنو‏ں شیخ عبداللطیف بن علی بن احمد بن ابی جامع حارثی (۱۰۵۰ق) شاگرد شیخ بہایی نے اس کتاب اُتے حاشیہ دے عونان تو‏ں لکھی اے .آقابزرگ تہرانی، ج۵، ص۳۷- ۳۸
 کشف الاسرار فی شرح الاستبصار، جسنو‏ں سید نعمت اللہ جزایری نے ( ۱۱۱۲ق) وچ اس کتاب اُتے حاشیہ دے عنوان تو‏ں لکھی اے جس دے متعدد خطی نسخےآں نو‏‏ں آقابزرگ تہرانی معرفی کيت‏‏ا ا‏‏ے۔آقابزرگ تہرانی، ج۱۸، ص۱۷
 نکت الارشاد در شرح استبصار، شہید اول محمد بن مکی د‏‏ی تالیف ا‏‏ے۔
 شرح استبصار، سید میرزا حسن بن عبدالرسول حسینی زنوزی د‏‏ی تالیف ا‏‏ے۔
 شرح استبصار، امیر محمد بن امیر عبدالواسع خاتون آبادتی، داماد علامہ مجلسی د‏‏ی تالیف ا‏‏ے۔انسائیکلوپیڈیا بزرگ اسلامی، ذیل واژہ الاستبصار

 حوالے 

 مآخذ 

 آقابزرگ تہرانی، الذریعۃ
 ابن یوسف شیرازی، لسٹ کتابخانہ مدرسہ عالی سپہسالار، تہران
 افندی عبداللہ، ریاض العلماء، بہ کوشش احمد حسینی، قم
 انسائیکلوپیڈیا بزرگ اسلامی
 دانش پژوہ، نشریہ کتابخانہ مرکزی دانشگاہ تہران
 طوسی، الاستبصار، بہ کوشش حسن موسوی خرسان، نجف
 طوسی، اللسٹ، بہ کوشش محمدصادق بحرالعلوم، نجف
 حلی، رجال، نجف.
 فاضل محمود، لسٹ نسخہ ہای خطی کتابخانہ جامع گوہرشاد، مشہد
 کتابخانہ آستان قدس، لسٹ
 کتابخانہ آصفیہ، خطی
 کتابخانہ مرعشی، نسخ خطی
 نجاشی، الرجال، بہ کوشش موسی شبیری زنجانی، قم


گٹھ:کتب اربعہ
گٹھ:شیخ طوسی دے علمی آثار
گٹھ:کتاباں