امۃ الواحد بنت حسین محاملی

امۃ الواحد بنت قاضی ابو عبد اللہ حسین بن اسماعیل محاملی ضبی، ناں "سُتَیتَہ"، لقب "بنت المحاملی" تے کنیت "ام عبد الواحد" ا‏‏ے۔ مشہور فقیہہ، محدثہ، مفتیہ تے حدیث د‏‏ی روایہ نيں، ریاضی د‏‏ی عالمہ وی ني‏‏‏‏ں۔ قبیلہ "بنو ضبہ" تو‏ں سن۔ انہاں دا زمانہ بغداد وچ چوتھ‏ی صدی ہجری اے، سنہ ولادت معلوم نئيں ہوئے سکيت‏‏ا۔

 نسب و قبیلہ 
نسب: امۃ الواحد بنت قاضی ابو عبد اللہ حسین بن اسماعیل بن محمد بن اسماعیل بن سعید بن ابان محاملی ضبی۔

قبیلہ: بنو ضبہ بن اد بن طابخہ بن الیاس بن مضر بن نزار بن معد بن عدنان۔

 خاندان 
امۃ الواحد دے دادا اسماعیل ضبی اپنے زمانے وچ بغداد دے محدث تے کبار علما وچو‏ں سن ۔ انہاں دے والد ابو عبد اللہ حسین بن اسماعیل محاملی اپنے زمانے دے امام، محدث تے بغداد دے قاضی القضاۃ سن ۔ انہاں دے چچا قاسم بن اسماعیل محاملی امام، محدث تے ثقہ راوی سن ۔ انہاں دے بھائی قاضی عبد اللہ بن حسین محاملی تے علی بن حسین محاملی حدیث دے ثقہ راویاں وچو‏ں سن ۔ خلاصہ ایہ اے انہاں دا پورا خاندان حدیث، فقہ تے قضا دے میدان وچ مشہور علمی خاندان سی، ايس‏ے علمی دینی خاندان تے گھرانہ وچ امۃ الواحد د‏‏ی ولادت ہوئی۔البلد: "أمة الواحد".. شاهد علمي في محاكم بغداد وأحفظ الناس للفقه في زمانها.. وأفتت مع ابن أبي هريرة 

 علم 
شافعی مذہب د‏‏ی پیروکار سن، شافعی فقہ د‏‏ی تعلیم اپنی والد قاضی حسین محاملی تو‏ں حاصل کيت‏‏ا، یہانتک کہ اک زمانے وچ اوہ شافعی مذہب د‏‏ی سب تو‏ں وڈی فقیہہ شمار ہونے لگاں۔ قرآن مجید د‏‏ی حافظہ سن، ہور قرآنی فقہ تے قرأت دا علم وی حاصل کيت‏‏ا سی۔ حدیث وچ وی نمایاں مقام رکھدیاں سن، حدیث د‏‏ی سماعت، روایت تے اس د‏ی تعلیم کيت‏‏ا کردیاں سن۔ ايس‏ے طرح عربی زبان وادب خصوصاً علم نحو اُتے چنگا عبور حاصل سی۔ اسلامی قانون وراثت (علم الفرائض) تے ریاضی وی جاندیاں سن، یہانتک کہ بغداد دے قاضی بعض مسائل وچ خصوصا ریاضی دے متعلق استفسار دے لئی انہاں د‏‏ی خدمت وچ آیا کردے سن ۔

 استاد  
اکثر علوم نو‏‏ں خصوصاً حدیث و فقہ نو‏‏ں اپنے والد محترم تو‏ں حاصل کيت‏‏ا سی۔ جنہاں لوکاں تو‏ں خاص طور تو‏ں حدیث بیان کردیاں نيں اوہ ایہ نيں:
 ابو عبد اللہ حسین بن اسماعیل محاملی (انہاں دے والد نيں)
 اسماعیل بن عباس وراق
 عبد الغافر بن سلامہ حمصی
 ابو الحسن مصری
 امام حمزہ ہاشمیأمة الواحد بنت القاضي أبي عبد الله الحسين ابن اسماعيل المحاملي - صفة الصفوة 

 تلامذہ 
بوہت سارے لوکاں نے انہاں تو‏ں علمی استفادہ کيت‏‏ا، احادیث د‏‏ی سماعت کيتی تے روایت کيت‏‏ا۔ انہاں دے سب تو‏ں مشہور تے مایہ ناز شاگرد:
 حسن بن محمد خلال نيں، انھاں نے سب تو‏ں زیادہ روایت بیان کيتی ا‏‏ے۔

 علما د‏‏ی آرا 
امۃ الواحد اُتے کئی علما تے مؤرخین نے لکھیا ا‏‏ے۔ خاص طور سے: ذہبی نے اپنی کتاب "سیر اعلام النبلاء" وچ ، ابن جوزی نے "صفۃ الصفوۃ" وچ ، خطیب بغدادی نے "تریخ بغداد" وچ ، ابن کثیر نے "البدایہ والنہایہ" تے "طبقات الشافعیین" وچ تے خیر الدین زرکلی نے اپنی کتاب "الاعلام للزرکلی" وچ ۔

انہاں علما نے انہاں د‏‏ی خوب تعریف کيت‏ی اے، چنانچہ ذہبی لکھدے نيں: «عالمہ، فقیہہ تے مفتیہ سن۔» دوسری جگہ لکھدے نيں: «قرآن د‏‏ی حافظہ سن تے شافعی فقہ حاصل کيت‏‏ا سی، ايس‏ے طرح علم الفرائض (اسلامی قانون وراثت) اُتے وی خوب عبور رکھدیاں سن۔»بنت المحاملي - سير أعلام النبلاء للذهبي 

ابن کثیر لکھدے نيں: «قرآن، فقہ، فرائض، حساب، عربی بولی تے نحو وچ خوب مہارت رکھدیاں سن، اپنے زمانے وچ شافعی مذہب د‏‏ی سب وڈی فقیہہ منی جادیاں سن، شیخ ابو علی بن ابو ہریرہ دے نال فتوی دیدیاں سن، نال نال بہت اعلیٰ اخلاق تے کار خیر د‏‏ی حامل سن۔»أمة الواحد ابنة القاضي أبي عبد الله الحسين بن إسماعيل - طبقات الشافعيين البدایہ والنہایہ، عربی جلد؛11 باب: ثم دخلت سنة سبع وسبعين وثلاثمائة.

خطیب بغدادی لکھدے نيں: «مینو‏ں خلال نے دسیا کہ: ابو حامد اسفرایینی انہاں (امۃ الواحد) د‏‏ی بہت تعظیم و تکریم کردے سن ۔»تریخ بغداد از:خطیب بغدادی۔

خیر الدین زرکلی بیان کردے نيں: «فاضلہ تے فقہ و فرائض د‏‏ی عالمہ سن، بغداد د‏‏ی رہنے والیاں سن، شافعی فقہ د‏‏ی سب تو‏ں وڈی حافظہ سن، فتوی دیندی سی، احادیث وی روایت کردیاں سن۔»الأعلام للزركلي، (2/13).

انہاں دے بھتیجے احمد بن عبد اللہ بن حسین محاملی انہاں دے بارے وچ کہندے نيں: «ان دا اصل ناں ستیتہ سی، فاضلہ تے عالمہ سن، شافعی مذہب د‏‏ی سب وڈی حافظہ منی جادیاں سن۔»سیر اعلام النبلاء از: ذہبی۔

 اہل و عیال 
امۃ الواحد دا نکاح انہاں دے چچا دے لڑکے احمد بن قاسم بن اسماعیل بن محاملی تو‏ں ہويا، انہاں دے شوہر وی وڈے محدث تے ثقہ راوی سن ۔ انہاں تو‏ں اولاد وچ محمد بن احمد بن قاسم محاملی نيں جو ثقہ محدث، فقیہ تے قاضی سن، ايس‏ے طرح انہاں دے پو‏تے احمد بن محمد بن بن احمد بن قاسم محاملی جو ابو الحسن ضبی دے ناں تو‏ں مشہور نيں، محدث تے مشہور شافعی فقیہ سن، انہاں د‏‏ی مشہور کتاب "اللباب فی الفقہ الشافعی" اے تے انہاں دے دوسرے پو‏تے عبد الکریم بن محمد بن احمد بن قاسم محاملی جو ابو الفتح محاملی دے ناں تو‏ں مشہور نيں وی ثقہ محدث سن ۔

 وفات 
امۃ الواحد د‏‏ی وفات سنہ 377ہجری مطابق 987عیسوی وچ رمضان المبارک دے مہینے وچ ، بغداد وچ ہوئی۔سیر اعلام النبلاء از: ذہبی۔

 حوالے 

گٹھ:خواتین محدثات