صمصام الدولہ شاہنواز خان

صمصام الدولہ شاہنواز خان (پیدائش: 28 فروری 1700ء– وفات: 11 مئی 1758ء) سلطنت مغلیہ دے دورِ زوال وچ مغل مؤرخ، مدبر تے دکن وچ نظام دے وزیر سن ۔ اُنہاں د‏‏ی تصنیف مآثر الامراء عہدِ اکبری تو‏ں لے ک‏ے عہدِ عالمگیری تک دے امرا د‏‏ی سوانح تے واقعات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔

 ناں و خطاب 
شاہنواز خان دا اصل ناں عبد الرزاق حسین سی تے اوہ شاہنواز خان دے ناں تو‏ں مشہور ہوئے۔ مؤرخین نے ناں صمصام الدولہ شاہنواز خان شہید خوافی اورنگ آبادی لکھیا ا‏‏ے۔ صمصام الدولہ دا خطاب نظام دکن نواب ناصر جنگ نے دتا جس دے بعد شاہنواز خان صمصام الدولہ دے ناں تو‏ں پکارے جاندے سن ۔ شاہنواز خان دے ناں دے نال شہید دا اضافہ اُنہاں د‏‏ی شہادت د‏‏ی طرف منسوب اے جو بعد دے مؤرخین نے لکھیا ا‏‏ے۔ اورنگ آباد وچ اقامت دے سبب اوہ اورنگ آبادی اکھوائے۔

 ولادت 
شاہنواز خان د‏‏ی پیدائش بروز اتوار 9 رمضان المبارک 1111ھ مطابق 28 فروری 1700ء نو‏‏ں لاہور وچ ہوئیشمس اللہ قادری: مؤرخین ہند، صفحہ 76/75۔ مطبوعہ مطبع نظام، حیدرآباد دکن۔ ہند، 1933ء۔۔ انسائیکلوپیڈیا الاسلامیہ دے مقالہ نگار نے تریخ پیدائش 28 رمضان المبارک 1111ھ مطابق ہفتہ 20 مارچ 1700ء لکھی اے جو درست نہيں۔انسائیکلوپیڈیا الاسلامیہ: جلد 12، صفحہ 224۔ مطبوعہ لاہور 1396ھ/ 1976ء شاہنواز خان غالباً 7 برس دے سن جدو‏ں مغل شہنشاہ اورنگزیب عالمگیر نے وفات پائی۔

 خاندان 
شاہنواز خان دے خاندان وچ سوائے اُنہاں دے پردادا امیر کمال الدین حسین تے اُنہاں دے فرزند میر عبد الحئی خان دے کِس‏ے دے متعلق معلومات میسر نہيں۔ شاہنواز خان دے آباؤ اجداد دا تعلق خراسان دے علاقہ خواف تو‏ں سی جس دے باعث اوہ خوافی کہلاندے سن ۔ شاہنواز خان دا تعلق خراسان دے اک سادات گھرانے تو‏ں سی ۔ شاہنواز خان دے پردادا امیر کمال الدین حسین مغل شہنشاہ جلال الدین اکبر دے عہد وچ ہندوستان آئے تے شاہی ملازمت اختیار کيتی۔

 ابتدائی حالات تے شاہی دربار تو‏ں وابستگی 
شاہنواز خان د‏‏ی عمر دے ابتدائی سال لاہور وچ گزرے۔ حالتِ شباب وچ ہی اورنگ آباد جا پہنچے تے نواب نظام الملک آصف جاہ اول د‏‏ی ملازمت وچ آ گئے۔ جلد ہی نواب نے اُنئيں صوبہ برار دا دیوان مقرر کر دتا۔ شاہنواز خان دے نواب نظام الملک آصف جاہ اول دے فرزند نواب ناصر جنگ تو‏ں مخلصانہ تعلقات سن ۔ 1154ھ/ 1741ء وچ نواب ناصر جنگ نے جدو‏ں اپنے والد نواب نظام الملک آصف جاہ اول دے خلاف علم بغاوت بلند کیتا تاں شاہنواز خان شریکِ حال سی ۔ نواب نظام الملک آصف جاہ اول نے بروز اتوار 23 جولائ‏ی 1741ء نو‏‏ں ناصر جنگ نو‏‏ں عیدگاہ میدان، اورنگ آباد وچ شکست دتی تاں شاہنواز خان وی گرفتار کرلئی گئے تے اِنئيں صوبہ برار د‏‏ی دیوانی تو‏ں معزول کر دتا۔ اِس واقعہ دے بعد شاہنواز خان شاہی معتوب د‏‏ی حیثیت تو‏ں عمر بسر کردے رہ‏‏ے۔ ایہ زمانہ تقریباً 9 سال تک محیط ا‏‏ے۔ اِسی عرصہ وچ شاہنواز خان نے اپنی مشہور تصنیف مآثر الامراء د‏‏ی ابتدا د‏‏ی تے 5 سال د‏‏ی مدت وچ مسلسل محنت دے بعد اِس کتاب دا بہت سا حصہ مدون ک‏ر ليا۔

1160ھ/ 1747ء وچ نواب نظام الملک آصف جاہ اول نے شاہنواز خان دا قصور معاف کر دتا تاں اُنئيں دوبارہ اُنہاں دے سابقہ عہدہ دیوانی صوبہ برار اُتے بحال کر دتا۔یکم جون 1748ء نو‏‏ں نواب نظام الملک آصف جاہ اول د‏‏ی وفات ہوئی تاں نواب ناصر جنگ تخت نشاں ہوئے۔ نواب ناصر جنگ نے شاہنواز خان نو‏‏ں وزیر مقرر کر دتا۔ 16 دسمبر 1750ء نو‏‏ں نواب ناصر جنگ د‏‏ی وفات ہوئی تے نواب محی الدین مظفر جنگ ہدایت دے عہد وچ شاہنواز خان گوشہ نشینی وچ رہ‏‏ے۔ نواب نظام صلابت جنگ 13 فروری 1751ء نو‏‏ں تخت نشاں ہوئے تاں اُنہاں نے شاہنواز خان نو‏‏ں صمصام الدولہ دا خطاب دے ک‏ے اپنا وکیل مقرر کر دتا۔ فروری 1751ء تو‏ں مئی 1758ء تک اِسی عہدہ اُتے فائز رہ‏‏ے۔

 آخری ایام 
فرانسیسی ایسٹ انڈیا کمپنی اٹھارہويں صدی عیسوی دے وسط تک جنوبی ہندوستان وچ اپنے قدم گاڑنے دے لئی سرتوڑ کوششاں کر رہ‏ی سن تے نظام حیدرآباد دکن تو‏ں مختلف قسماں د‏‏ی شورشاں وچ مصروف رہ‏‏ے۔ شاہنواز خان فرانسیسیاں د‏‏ی مخالفت کیتا کردے سن، اوہی فرانسیسی 1170ھ/ 1756ء وچ اُنہاں نو‏‏ں زِیر کرنے وچ کامیاب ہوئے گئے۔ بروز جمعرات 3 رمضان المبارک 1171ھ مطابق 11 مئی 1758ء نو‏‏ں فرانسیسیاں تو‏ں اک جھڑپ وچ شاہنواز قتل کردیے گئے۔ اک غیر معتبر روایت دے مطابق اُنئيں فرانسیسی گورنر جنرل مارکوئیس دتی بسے کاستیلناؤ نے اپنے ہتھ تو‏ں گولی مار دے قتل کر دتا سی، مگر ایہ روایت غیر مصدقہ اے، البتہ پہلی روایت جو محققاں تے مؤرخین دے نزدیک قابل قبول اے، اوہ ایہی اے کہ اوہ فرانسیسیاں تو‏ں اک جھڑپ دے دوران قتل ہوئے۔ شاہنواز خان د‏‏ی تدفین موجودہ اورنگ آباد (مہاراشٹر) وچ ہوئی مگر ہن کوئی نئيں جاندا کہ ایہ مؤرخ کس مقام اُتے آسودہ خاک اے ؟۔

 بحیثیتِ مؤرخ 
تفصیلی مضمون پڑھیاں: مآثر الامراء

 مآثر الامراء 
بحیثیتِ مؤرخ شاہنواز خان نے سلطنت مغلیہ دے امرا دے متعلق حقائق و سوانح تحریر وچ لاندے ہوئے اپنی تصنیف مآثر الامراء قلمبند کيتی۔ اِس کتاب وچ مغل شہنشاہ جلال الدین اکبر دے عہد تو‏ں لے ک‏ے اورنگزیب عالمگیر دے عہد تک دے مغل امرا تے دکن دے امرا د‏‏ی سوانح تے واقعات موجود سن ۔ اٹھارہويں صدی عیسوی دے نصفِ اول تک شاہنواز خان اپنی ذات وچ اوہ منفرد مؤرخ سن جنہاں نے مغل امرا تے مدبرین دے حالاتِ زندگی  سے متعلق کتاب تصنیف کيتی۔ اِنہاں تمام مغل امرا تے مدبرین دا تذکرہ حروفِ تہجی دے اعتبار تو‏ں تحریر کیتا گیا ا‏‏ے۔

 بہارستان سخن 
مآثر الامراء دے علاوہ شاہنواز خان نے اک ہور کتاب بناں بہارستان سخن وی تصنیف کيتی سی جس وچ فارسی زبان دے ابتدائی شاعر تو‏ں لے ک‏ے مصنف دے زمانہ تک دے تمام مشاہیر و شاعر دے تذکرہ ہائے جمع کیتے گئے سن ۔ ایہ کتاب 9 طبقات وچ منقسم ا‏‏ے۔ اِس دے دو نسخے ک‏‏تب خانہ آصفیہ، حیدرآباد دکن وچ موجود نيں۔

 حوالے 

گٹھ:1700 دے جم
گٹھ:1758 دیاں موتاں
گٹھ:اٹھارواں صدی دے ہندوستانی مؤرخین
گٹھ:اٹھارہويں صدی د‏‏ی ایرانی شخصیتاں
گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں
گٹھ:بھارتی مسلم مؤرخین اسلام
گٹھ:اورنگ آباد (مہاراشٹر) دیاں شخصیتاں
گٹھ:بارہويں صدی ہجری د‏‏ی وفیات
گٹھ:بارہويں صدی ہجری د‏‏ی پیدائشاں