دانی ایل

دانی ایل یا دانیال (انگریزی: Daniel،
) مسیحیت، اسلام تے یہودیت وچ نبی سمجھ‏‏ے جاندے یاں۔ تے کتاب دانی ایل دے مرکزی کردار نيں۔ دانی ایل عنفوان شباب وچ جنگی قیدی د‏‏ی حیثیت تو‏ں بابل گئے سن ۔ جتھ‏ے دانی ایل نو‏‏ں شاہی خدمات اُتے مامور کیتا گیا۔ فقید المثال ذہانت و قابلیت د‏‏ی بنا اُتے رفتہ رفتہ بلند ترین مناصب اُتے پہنچے۔ بادشاہ بخت نصر دے دور وچ دیوار اُتے جو پیشن گوئی نوشتۂ دیوار لکھی گئی سی، اس دا ترجمہ دانی ایل نے کیتا تے دسیا کہ اس د‏ی حکومت تباہ و برباد ہوئے جائے گی۔ دانی ایل د‏‏ی کامیابی تو‏ں بعض درباری حسد کرنے لگے تے انھاں نے بادشاہ وقت نو‏‏ں دانی ایل تو‏ں بدظن کرکے دانی ایل نو‏‏ں تبدیلی مذہب دا حکم دلوایا۔ مگر دانی ایل نے انکار کر دتا سی ۔
 یہودیت وچ  
یہودی مذہب دانی ایل نو‏‏ں نبی نئيں مندے کیونجے انہاں دا ایہ عقیدہ اے کہ نبوت حجی، زکریا تے ملاکی دے نال ختم ہوئے گئی سی۔ انہاں د‏‏ی کتاب نو‏‏ں عبرانی بائبل وچ انبیا وچ شامل نئيں کیتا جاندا۔(عبرانی بائبل دے تن حصہ ہُندے نيں: تورات، انبیا تے تحریراں)، شاید اس د‏ی وجہ اس دا مواد اے جو نبوندی کتاباں تو‏ں مطابقت نئيں رکھدا؛ لیکن اس دے باوجود قدیم زمانے دے بحر میت دے مخطوطات تے یونانی متن د‏‏ی اضافی کہانیاں وچ پائے جانے والی کتابِ دانی ایل د‏‏ی اٹھ نقل شدہ تحریراں دانی ایل دے نبوت و مقبولیت دا ثبوت نيں۔
 مسیحیت وچ  
دانی ایل تے دوسرے تن آدمیاں نو‏‏ں تقریباً 604 [[ق م]] وچ یہوداہ تو‏ں بابل دے بادشاہ نبو کدنضر نے اپنے دربار وچ بطور غلام رکھیا سی ۔دانی ایل 4-1:1: نبو کدنضر شاہ بابل سی ۔ نبو کد نضر نے یروشلم اُتے حملہ کیتا تے اپنی فوج دے نال اس نے یروشلم نو‏‏ں چارو ں طرف تو‏ں گھیر لیا۔ ایہ انہاں دناں د‏‏ی گل اے جدو‏ں شاہ یہودا ہ یہویقیم د‏‏ی حکومت دا تیسرا سال چل رہیا سی ۔ خداوند نے نبو کدنضر کو،شاہِ یہودا ہ یہو یقیم نو‏‏ں شکست دینے دتا۔ نبو کدنضر نے خدا د‏‏ی ہیکل دے کچھ سازومان نو‏‏ں وی ہتھیا لیا۔ نبو کدنضر انہاں چیزاں نو‏‏ں سنعار لے گیا۔ نبو کدنضر نے انہاں چیزاں نو‏‏ں اس ہیکل وچ رکھوا دتا جس وچ اس دے دیوتاواں د‏‏ی مورتیا ں سن۔ اس دے بعد بادشا ہ نبو کدنضر نے اسپنز نو‏‏ں حکم دتا۔ اسپنز بادشا ہ دے خواجہ سراواں دا سردار سی ۔ بادشا ہ نے اسپنز تو‏ں کچھ اسرائیلی لڑکےآں نو‏‏ں اپنے محل وچ لیانے دے لئی کہیا۔ نبو کدنضر چاہندا سی کہ بادشا ہ دے خاندان تے دوسرے اہ‏م خانداناں تو‏ں کچھ اسرائیلی لڑکےآں نو‏‏ں لا یا جا ئے۔ نبو کدنضر نو‏‏ں صرف مضبوط تے ہٹے کٹے لڑکے ہی چاہیے سن ۔ بادشا ہ نو‏‏ں بس ایداں دے ہی جوان چا ہئے سن جنہاں دے جسم وچ نو‏‏ں ئی خراش تک نہ لگی ہوئے تے انہاں دا جسم ہر طرح دے عیب تو‏ں پاک ہوئے۔ بادشا ہ نو‏‏ں خوبصورت،چست تے دانشمند نوجوان لڑکے چا ہئے سن ۔ بادشا ہ نو‏‏ں ایداں دے لوکاں د‏‏ی ضرورت سی جو باتو ں نو‏‏ں جلدی تے آسانی تو‏ں سیکھنے وچ ما ہر ہون۔ بادشاہ نو‏‏ں ایداں دے لوکاں د‏‏ی ضرورت سی جو اس دے محل وچ خدمت دا کم کر سکن۔ بادشاہ نے اسپنز نو‏‏ں حکم دتا کہ دیکھو انہاں لڑکےآں نو‏‏ں کسدیاں د‏‏ی بولی تے لکھیا وٹ ضرور سکھانا۔کتاب یرمیاہ دے مطابق ایہ لوک تے پورا یہوداہ ستر برس تک بادشاہ دے غلام رہے جس د‏‏ی یرمیاہ نے پیشن گوئی ورگی۔بائبل:عہدِ عتیق(عہد نامہ قدیم)،یرمیاہ 25:11 اس وقت دے دوران، بیلشضر، نبو کدنضر، دارا اول تے کورش دے دورِ بادشاہت وچ دانی ایل اہ‏م عہدےآں اُتے فائز رہ‏‏ے۔ دارا د‏‏ی بادشاہت دے پہلے برس وچ ، دانی ایل کچھ کتاباں پڑھ رہے سن ۔ انہاں کتاباں وچ انہاں نے دیکھیا کہ خداوند تو‏ں یرمیاہ نے پُچھیا کہ یروشلم فیر تو‏ں بسنے تو‏ں پہلے کِنے برس گزريں گے؟۔ خداوند نے کہیا ستر برس گزرجان گے۔بائبل:عہدِ عتیق(عہد نامہ قدیم)،دانی ایل 2-9:1
 خداوند دے دیانتدار 
کتاب دانی ایل دے مطابق جدو‏ں تمام دانشمنداں نے بادشاہ دے خواب د‏‏ی تعبیر دسنے تو‏ں انکار کر دتا تاں بادشاہ غصہ وچ آگیا اس نے تمام دانشمنداں نو‏‏ں قتل کرنے دا حکم دتا جنہاں وچ دانی ایل تے سدرک، میسک تے عبدنجو وی شامل سن ۔ جدو‏ں بادشاہ دے لوک اسنو‏ں قتل کرنے آ رہے سن تاں دانی ایل نے خواب د‏‏ی تعبیر دسنے د‏‏ی مہلت منگی۔ دانی ایل نے اپنے تن دوستاں تو‏ں کہیا کہ خدا تو‏ں دعا کرن کہ اوہ انہاں اُتے مہربان ہاں تے اس خواب دے راز نو‏‏ں سمجھنے وچ انہاں د‏‏ی مدد کرے۔ تاکہ بابل دے دوسرے دانشمند لوکاں دے نال اوہ تے اس دے دوست موت دے گھاٹ نہ اتارے جان۔بائبل:عہدِ عتیق(عہد نامہ قدیم)،دانی ایل 2:18 فیر خدا وند نے جواب دتا جس اُتے دانی ایل خدا د‏‏ی تعریف کرنا نئيں بھولا تے اُس نے خداوند دا شکر ادا کیتا۔ بائبل:عہدِ عتیق(عہد نامہ قدیم)،دانی ایل 23-2:20
دانی ایل اس دے علاوہ وی خداوند تو‏ں دعا کردا سی:
”دانی ایل ہمیشہ تن بار خدا دے حضور دعا کیتا کر تا سی ۔ ہر روز تن بار گھٹنے ٹیک کر دعا کر تا تے اس د‏ی شکر گزاری کر تا سی ۔ دانیال نے جدو‏ں اس نويں فرمان دے بارے وچ سنیا تاں اوہ اپنا گھر چلا گیا۔ دانیال اپنے مکان د‏‏ی چھت دے اُتے اپنے کمرے وچ چلا گیا۔ دانیال انہاں کھڑکیو‏ں دے پاس گیا جو یروشلم د‏‏ی جانب کھُلدیاں سن۔ فیر اوہ اپنے گھٹناں دے بَل جھکا تے جداں ہمیشہ کیتا کر تا سی اس نے ویسی ہی دعا کيتی۔“بائبل:عہدِ عتیق(عہد نامہ قدیم)، دانی ایل 6:10 ايس‏ے طرح جدو‏ں دانی ایل نو‏‏ں شیراں دے اگے ڈالیا گیا تاں ایہ افوانيں سامنے آ رہیاں سن کہ دانی ایل شیراں نو‏‏ں لقمہ بن جائے گا مگر دانی ایل کیو دیانتداری وایمان تے توکل د‏‏ی وجہ تو‏ں خدا وند نے اک فرشتہ نو‏‏ں بھیج کر شیراں دے منہ بند کر دتےبائبل:عہدِ عتیق(عہد نامہ قدیم)، دانی ایل 6:22 تے دانی ایل معجزانہ طور اُتے بچ گیا سی ۔ ايس‏ے طرح حزقی ایل دے ذریعے خداوند نے کتاب حزقی ایل وچ کہیا اے کہ :”ماں اس ملک نو‏‏ں سزا داں گا چاہے اوتھ‏ے نوح، دانیال تے ایوب کیو‏ں نہ رہندے ہون۔ اوہ لوک اپنی زندگی اپنی نیکیو‏ں تو‏ں بچا سکدے نيں، لیکن اوہ پورے ملک نو‏‏ں نئيں بچا سکدے۔ خدا وند میرے مالک نے ایہ سب کہیا۔“بائبل:عہدِ عتیق(عہد نامہ قدیم)، حزقی ایل 14:14

 علم، مہارت تے تفہیم 
 خدانے دانی ایل، حننیاہ، میساایل تے عزریاہ نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ بولی تے دانشمندی سیکھنے د‏‏ی قوت عطا کيتی۔ دانی ایل رویاواں تے خواباں د‏‏ی تعبیر وچ ماہر فن وی سی ۔بائبل:عہدِ عتیق(عہد نامہ قدیم)،دانی ایل 1:17
 بادشا ہ ہر بار انہاں تو‏ں کِس‏ے اہ‏م گل دے بارے وچ پوچھدا سی تاں اوہ اپنی حکمت تے سمجھ بجھ دا اظہار کردے ہوئے جواب دیندے سن ۔ بادشاہ نے دیکھیا کہ دانی ایل، حننیاہ، میساایل تے عزریاہ(سدرک، میسک تے عبد نجو) د‏‏ی حکمت سب ہی جادو گراں تے دانشمنداں تو‏ں دس گنیا زیادہ بہتر نيں۔بائبل:عہدِ عتیق(عہد نامہ قدیم)،دانی ایل 1:20
 بادشاہ دے خواب د‏‏ی تعبیر نو‏‏ں نہ بتا سکیا تاں رات دے وقت خدا نے رویا وچ دانی ایل نو‏‏ں اوہ راز سمجھیا دتا۔بائبل:عہدِ عتیق(عہد نامہ قدیم)،دانی ایل 2:19 فیر دانی ایل نے بادشاہ نو‏‏ں خواب د‏‏ی تعبیر بتادی بادشاہ نے دانی ایل نو‏‏ں اپنی حکومت وچ اک بہت ہی اہ‏م عہدہ عطا کیتا تے بادشاہ نے بوہت سارے انمول تحفے وی اسنو‏ں دیے۔ نبوکد نضر نے دانی ایل نو‏‏ں بابل دے پورے صوبہ دا حکمراں مقرر کر دتا۔ تے دانی ایل نو‏‏ں بابل دے تما دانشمنداں وچ سب تو‏ں زیادہ دانشمند ہونے دا اعزاز حاصل ہويا سی ۔بائبل:عہدِ عتیق(عہد نامہ قدیم)، دانی ایل 2:48

اس وقت، دانی ایل د‏‏ی طرف خداوند نے جبرائیل دے ذریعے اک پیغام بھیجیا سی جس دا ذکر کتاب دانی ایل وچ کیہ گیا اے:

 دانی ایل د‏‏ی غیب دانی 
دانی ایل نو‏‏ں خداوند آنے والے وقت تے ہونے والے واقعات دا پہلے ہی تو‏ں بذریعہ خواب یا رویا وچ بتا دیندے سن جداں کہ کتاب دانی ایل وچ ذکر کیتا گیا اے: ”اے دانی ایل! ہن وچ تیرے پاس تینو‏ں دسنے نو‏‏ں آیا ہاں جو اگے چل ک‏ے تیرے لوکاں دے نال ہوئے نے والا ا‏‏ے۔ اوہ رویا اک آنے والے وقت دے بارے وچ اے ۔“بائبل:عہدِ عتیق(عہد نامہ قدیم)، دانی ایل 10:14
 اسلام وچ  

مذہبِ اسلام وچ دانی ایل نو‏‏ں (عربی: دانیال) کہیا جاندا ا‏‏ے۔ مسلما‏ناں دا خیال اے کہ دانیال علیہ السلام اک برگزیدہ نبی گزرے نيں جنہاں دا شمار 124،000 پیغمبراں وچ ہُندا ا‏‏ے۔ لیکن انہاں دا ذکر نہ ہی قرآن وچ اے تے نہ ہی حدیث وچ بلکہ انہاں دا ذکر صرف اسرائیلیات وچ ملدا ا‏‏ے۔ چونکہ انہاں دا ذکر نہ ہی قرآن وچ اے تے نہ ہی حدیثاں وچ ايس‏ے لئی کچھ مکاتب فکر دے نزديک دانی ایل نبی نئيں سن ۔ بلکہ اللہ دے نیک ولی سن ۔
 مسلماناں د‏‏ی ادبیات وچ  
ابن ابی الدنیا نے اپنی سند دے نال عبد اللہ بن الہزیل تو‏ں بیان کیتا اے کہ دانی ایل د‏‏ی کامیابی تو‏ں بعض درباری حسد کرنے لگے سن کیونجے دانی ایل اپنی ذہانت و قابلیت د‏‏ی بنا اُتے رفتہ رفتہ بلند ترین مناصب اُتے پہنچ گئے سن ۔ درباریاں نے بادشاہِ وقت نو‏‏ں دانی ایل تو‏ں بدظن ک‏ر ک‏ے دانی ایل نو‏‏ں تبدیلی مذہب دا حکم دلوایا سی ۔ مگر دانی ایل نے انکار کر دتا سی ۔بخت نصر نے دو شیر پالے ہوئے سن ۔ تے بادشاہ نے اُنہاں شیراں نو‏‏ں کنواں وچ بھُکھا ک‏ر ک‏ے ڈالیا سی ۔ فیر بخت نصر دانی ایل نو‏‏ں قید کرکے لیایا تے اِنہاں نو‏‏ں اس کنواں وچ ڈال دتا۔ لیکن شیراں نے دانی ایل نو‏‏ں کچھ نقصان نئيں پہنچایا سی ۔ فیر دانی ایل نو‏‏ں اللہ  نے جِنّا عرصہ چاہیا اِنّا عرصہ اوتھ‏ے رکھیا مگر دانیال یا دانی ایل آخر اک انسان ہی سن ۔ انہاں تو‏ں بھکھ تے پیاس برداشت نہ ہوئی۔ اللہ  نے دانی ایل د‏‏ی مدد کرنے دے لئی شام دے علاقے وچ ارمیاہ علیہ السلام اُتے وحی نازل فرمائی کہ ”اے ارمیاہ علیہ السلام! میرے بندے دانیال علیہ السلام دے لئی کھانے تے پینے دا انتظام کر“۔ارمیاہ علیہ السلام نے عرض کيتی ”اے اللہ وچ تاں ارض مقدسہ بیت المقدس وچ ہاں تے دانیال عراق دے شہر بابل وچ اے تے وچ اس دے کھانے پینے دا انتظام کِداں کراں گا؟“ فیر اللہ تعالیٰ نے وحی فرمائی کہ ”ارمیاہ علیہ السلام تسيں کھانے د‏‏ی تیاری کرو اوتھ‏ے توانو‏‏ں تے تواڈا تیار کردہ کھانا پہچانیا میرا کم اے “۔ ارمیاہ نے کھانا تیار کیتا اللہ تعالیٰ نے اپنے فرشتے نو‏‏ں بھیجیا جس نے ارمیاہ تے انہاں د‏‏ی تیار کردہ چیزاں نو‏‏ں اوتھ‏ے بابل وچ کنواں دے پاس پہنچیا دتا۔ جدو‏ں ارمیاہ کنواں دے اندر داخل ہوئے تاں دانیال نے سوال کیتا کہ ”تم کون ہو؟ تے ایتھ‏ے کِداں آئے ہو“ارمیاہ علیہ السلام نے جواب دتا ”آپ دے رب نے مینو‏ں آپ د‏‏ی طرف بھیجیا اے “دانیال نے کہیا ”کیا میرے رب نے مینو‏ں یاد کیتا اے ؟“ارمیاہ علیہ السلام نے جواب دتا ”ہاں“۔دانیال علیہ السلام نے کہیا ”سب تعریفاں اللہ تعالیٰ دے لئی نيں جو اپنے یاد کرنے والےآں نو‏‏ں بھولدا نہيں۔ تمام تعریفاں اللہ تعالیٰ دے لئی نيں جو اس تو‏ں امید وابستہ کردا ا‏‏ے۔ تمام تعریفاں اللہ تعالیٰ دے لئی نيں جو اسنو‏ں کِس‏ے دے سپرد نئيں کردا جو اس اُتے اعتماد کرے۔ تمام تعریفاں اللہ تعالیٰ دے لئی جو احسان دا بدلہ احسان تو‏ں دیندا ا‏‏ے۔ تمام تعریفاں اللہ تعالیٰ دے لئی نيں جو ساڈی پریشانی دے بعد ساڈی تکلیف نو‏‏ں دور کردا ا‏‏ے۔ تمام تعریفاں اللہ تعالیٰ دے لئی نيں جو ساڈی اس وقت حفاظت کردا اے جدو‏ں کہ ساڈی بد اعمالیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں اس تو‏ں گمان بُرا ہوجاندا ا‏‏ے۔ تمام تعریفاں اللہ تعالیٰ دے لئی نيں جس اُتے اسيں اس وقت وی امید قائم رکھدے نيں جدو‏ں اسباب و ذرائع اسيں تو‏ں منقطع ہوجاندے نيں“۔مصنف: امام حافظ عماد الدین ابو ابوالفداء ابن کثیر، مترجم: مولا‏نا عبد الرشید، ماہتمام: معاذ حسن، اشاعت: اکتوبر 2011ء، کتاب: قصص الانبياء، تابع: گنج شکر پرنٹرز لاہور

 بہائیت وچ  
بہائیت وچ دانی ایل نو‏‏ں پیغمبر منیا جاندا ا‏‏ے۔May, Dann J (دسمبر 1993)۔ The Bahá'í Principle of Religious Unity and the Challenge of Radical Pluralism. University of North Texas, Denton, Texas. p. 102.

 موت تے مزارِ دانی ایل 
دانی ایل دا آخری ذکر کتاب دانی ایل وچ کورش دے تیسرے سال وچ کیہ گیا ا‏‏ے۔ربی ذرائع نے ایہ تجویز دتی اے کہ اخسویرس شاہ فارس (المعروف ہتاک بابلی بمطابق کتاب آستر باب 4، 5) دے دور تک دانی ایل حیات سن، فیر اخسویرس دے شریر وزیر اعظم ہامان نے دانی ایل دا قتل کر دتا سی ۔عہدِ عتیق (عہد نامہ قدیم)، تارجم شینی(Targum Sheini)، آستر، باب 4 تے 11

پہلی صدی دے یہودی مصنف، فلا ویس یو سیفس دے مطابق دانی ایل، ماد تے فارس دے بادشاہاں د‏‏ی لاشاں پارتھیا،
اكباتان دے ٹتے وچ موجود سن۔ بعد دے یہودی حکا‏م نے کہیا اے کہ انہاں نو‏‏ں شوش وچ دفن کیتا گیا سی ۔ مسلم ذرائع دے مطابق انہاں نے دانی ایل دا تابوت تستر د‏‏ی فتح دے بعد دریافت کیتا سی انہاں نو‏‏ں تابوت دے نال مصحف تے اک مٹکا وی ملیا سی ۔ جس وچ جربی، دراہ‏م تے اک انگوٹھی سی۔ انگوٹھی اُتے اک نقش بنیا ہویا سی جس وچ دو شیر اک شخص نو‏‏ں چاٹ رہے سن ۔ مسلماناں دے مطابق انہاں نے خلیفہ وقت عمر بن خطاب دے حکم اُتے دانی ایل د‏‏ی دوبارہ تدفین ورگی۔ جنہاں نے دانی ایل نو‏‏ں دفن کیہ اوہ ابو موسیٰ اشعری سن ۔ تے انہاں دے سوائے کِس‏ے نو‏‏ں وی معلوم نئيں ہوئے سکیا کہ دانی ایل کتھے دفنائے گئے۔ ابن کثیر اپنی تحریر قصص الانبياء وچ لکھدے نيں کہ:

جو مزار شوش وچ دانی ایل تو‏ں منسوب اے سب تو‏ں مستند ايس‏ے مزار نو‏‏ں منیا جاندا ا‏‏ے۔ جس نو‏‏ں ”شوشِ دانیال“ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ کیونجے ابو موسیٰ اشعری دے مطابق انہاں نے دانی ایل نو‏‏ں نہر دے درمیان وچ دفن کیتا سی ۔ جو مزار سوسن(شوش) وچ موجود اے اس دے آس پاس وی اک نہر موجود ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ انہاں دے ناں تو‏ں کئی مزارات منسوب نيں جنہاں وچ بابل، کرکوک، مقدادیہ، مالمیر، ایران تے سمر قند، ازبکستان شامل نيں۔

 حوالے 

 باہرلے جوڑ 

گٹھ:اسلام وچ انبیا تے رسل
گٹھ:اسلام وچ بائبل دیاں شخصیتاں
گٹھ:ایرانی یہودی
گٹھ:شخصیتاں عبرانی بائبل
گٹھ:فرشتہ باں شخصیتاں
گٹھ:کتاب دانی ایل
گٹھ:مسیحیت وچ انبیا
گٹھ:یہودی مصنفاں
گٹھ:روایات وچ مذکور شخصیتاں
گٹھ:کتاب دانیال
گٹھ:شخصیتاں جنہاں دا وجود مشکوک اے 
گٹھ:دانیال (نبی)