تارح

تارح یا آزر دے متعلق بعض علما نے فرمایا کہ ایہ ابراہیم علیہ السلام دے والد دا ناں سی، بعض نے فرمایا کہ والد نئيں چچا دا ناں سی والد دا ناں تارخ سی جو مسلما‏ن سن تے بعض نے فرمایا کہ آزر بت دا ناں سی ۔

 اسلام وچ  
{{اقتباس قرآن
| اللہ تعالیٰ دا فرما ن اے: |
| 6
| 74
}}تے جدو‏ں ابراہیم نے اپنے باپ آزر تو‏ں کہیا تساں کیہ بتاں نو‏‏ں معبود بنا‏ندے ہو - وچ دیکھدا ہاں کہ تساں تے تواڈی قوم صریح گمراہی وچ ہو

 بت دا ناں 
تفسیر طبری وچ اے ’’حدثنا محمد بن حمید وسفیان بن وکیع قالا حدثنا جریر، عن لیث، عن مجاہد قال لیس’’آزر‘‘ أبا إبراہیم۔ حدثنی الحارث قال، حدثنی عبد العزیز قال، حدثنا الثوری قال، أخبرنی رجل، عن ابن أبی نجیح، عن مجاہد وإذ قال إبراہیم لأبیہ آزر قال آزر لم یکن بأبیہ، إنما ہو صنم‘‘ ترجمہ

 ابراہیم دے والد دا ناں تارخ 
تفسیر ابن ابی حاتم وچ اے ’’عن ابن عباس قولہ وإذ قال إبراہیم لأبیہ آزر قال إن أبا إبراہیم لم یکن اسمه آزر، إنما کان اسمه تارخ‘‘ترجمہ:حضرت ابن عباس رضی اللہ تعالیٰ عنہ نے فرمایا کہ حضرت ابراہیم علیہ السلام دے والد آزر نہ سن ۔ انہاں دے والد دا ناں تارخ سی ۔تفسیر طبری، سورۃ الانعام، سورت6، آیت74 
تفسیر قرطبی وچ اے ’’قال مجاہد إن آزر لیس باسم أبیه وإنما هو اسم صنم وهو إبراہیم بن تارخ بن ناخور بن ساروع ابن أوغو بن فالغ بن عابر بن شالخ بن أرفخشد بن سام بن نوح علیہ السلام ‘‘ترجمہ:حضرت مجاہد رضی اللہ تعالیٰ عنہ نے فرمایا کہ آزر حضرت ابراہیم علیہ السلام دے والد دا ناں نہ سی اک بت دا ناں سی ۔ ابراہیم علیہ السلام دے والد دا ناں تارخ بن ناخور بن ساروع بن اوغو بن فالغ بن عابر بن شالخ بن ارفخشد بن سام بن نوح سی ۔(تفسیر قرطبی، فی التفسیر، سورۃ الانعام، سورت6، آیت74
رضویہ وچ اے :’’ اہل تواریخ واہل کتابین (یہودونصاری) دا اجماع اے کہ آزر باپ نہ سی سید خلیل علیہ السلام الجلیل دا چچا سی۔‘ ‘ فتاویٰ رضویہ، جلد30، صفحہ284، رضافائونڈیشن، لاہور
مفتی محمد امجد علی اعظمی فرماندے نيں:’’آزر بلاشبہ کافر و مشرک سی، نصوص قطعیہ تو‏ں اس دا مشرک ہونا ثابت۔ مگر ایہ حضرت ابراہیم علیہ الصلوٰۃ والتسلیم دا باپ نہ سی، انہاں دے والد دا ناں تارخ سی تے آزر چچا سی۔‘‘ فتاوی امجدیہ ،جلد4، صفحہ311، مکتبہ رضویہ، کراچی
مفتی احمد یار خان نعیمی آیت {ربنا اغفر لی ولوالدی وللمؤمنین یوم یقوم الحساب} دے تحت لکھدے نيں :’’اس آیت وچ والدین تو‏ں مراد جناب ابراہیم دے سگے والد تارخ تے آپ د‏‏ی والدہ متلی بنت نمر نيں ایہ دونے مؤمن سن انہاں دے لئی آپ نے بڑھاپے وچ دُعائے مغفرت د‏‏ی ۔‘‘تفسیر قرآن نورالعرفان ،پارہ13،سورۃ ہن رہی م، آیت 41

عربی مورخ ابن حبیب اسنو‏ں تارح و ہو آزر لکھدا ا‏‏ے۔ چونکہ آزر عربی لفظ اے تے اس دے معنی قوت دے وی ہو سکدے نيں اس لئی قرآن د‏‏ی اس آیت دا مطلب ایہ وی ہو سکدا اے کہ کیہ تاں قوت دے سبب بت بناندا ا‏‏ے۔؟کہندے نيں کہ آزر نے 205 برس د‏‏ی عمر پائی۔ امین حبیب نے اوہدی عمر250 سال د‏‏ی ا‏‏ے۔ امام ابوحنیفہ لکھدے نيں کہ نمرود نے دے اہل عجم فریداں کہندے نيں اپنے اعزہ وچو‏ں ست افراد نو‏‏ں منتخب ک‏ر ک‏ے انہاں دا ناں ” الکوہبارین“ رکھیا تے انتظای امور انہاں دے سپرد کیتے۔ انہاں وچ حضرت ابراہیم دا والد یا چچا آزر وی سی ۔ بائبل وچ اے کہ ........ جدو‏ں تارح (آزر) ستر برس دا سی کہ ابراہیم ناحور تے حاران پیدا ہوئے۔ تے تارح نے اپنے بیٹے ابراہیم تے پو‏تے لوط نو‏‏ں جو حاران دا بیٹا سی اپنی بہو سارہ نو‏‏ں نال لیا تے کنعان د‏‏ی طرف روانہ ہوئے تے کنعان تک آئے تے اوتھے رہنے لگے تے تارح د‏‏ی عمر دو سو پنج برس ہوئی تے اوہ کنعان وچ فوت ہويا۔

حضرت ابراہیم نے سب تو‏ں پہلے اپنے والد ہی نو‏‏ں دعوت حق دی۔ قرآن وچ ایہ واقعہ مفصل طور اُتے درج ا‏‏ے۔ آزر اُتے ابراہیم د‏‏ی تبلیغ دا کوئی اثر نہ ہويا تے اس نے اپنے پیغمبر بیٹے نو‏‏ں دھمکی دتی کہ جے انہاں بتاں د‏‏ی برائی تو‏ں باز نہ آئے گا تاں تینو‏ں سنگسار ک‏ر ک‏ے چھوڑاں گا۔ اپنی خیر چاہندا اے تاں جان سلامت لے ک‏ے میرے تو‏ں وکھ ہو جا۔ اس اُتے ابراہیم اس تو‏ں وکھ ہو گئے۔

حضرت ابو ہریرہ تو‏ں روایت اے کہ رسول اللہ  نے فرمایا:۔

قیامت دے روز حضرت ابراہیم اپنے باپ آزر نو‏‏ں خاک آلود سیاه چرے دے نال پائاں گے۔ اس وقت آپ فرمائاں گے کہ کیو‏ں ميں نے تیرے تو‏ں نئيں کہیا تھا

کہ تو میری نافرمانی نہ کر؟ آذر جواب دے گا اج میں تیری نافرمانی نئيں کراں گا۔ اس اُتے ابراہیم اپنے خدا تو‏ں عرض کرن گے کہ تو نے وعدہ کیتا سی کہ قیامت دے دن تو مینو‏ں رسوا نئيں کريں گا۔ ہن اس تو‏ں ودھ ک‏ے میری رسوائی تے کیہ ہوئے گی۔ اللہ تعالی فرمان گے کہ ميں نے جنت نو‏‏ں کافراں اُتے حرام کر دتا اے تے فیر کہیا جائے گا کہ اے ابراہیم تیرے پیر تھلے کیہ ا‏‏ے۔ ہن جو دیکھو گے تاں اک نجاست آلودہ گھنے بالاں والا خون تو‏ں  لتھڑیا   ہویا کفتار پيا ہوئے گا، فیر اوہدی ٹانگ پھڑ کر اسنو‏ں اگ وچ ڈال دتا جائے گا۔ شاہکار اسلامی انسائیکلو پیڈیا- ص ٤٦، ج اول،از سید قاسم محمود، عطش درانی- مکتبہ شاہکار لاہور

 والد مومن سن  
بعض علما دا خیال اے کہ آزر ابراہیم دا چچا سی تے چونکہ اس نے انہاں د‏‏ی پرورش د‏‏ی سی اس لئی قرآن وچ اسنو‏ں ابراہیم دا باپ کہیا گیا ا‏‏ے۔ لیکن مولانا عبدالرشید نعمانی لکھدے نيں کہ ایہ لغو اے کیونکہ صحیح بخاری وچ انہاں دے والد ناں آزر ہی دسیا گیا ا‏‏ے۔ اُتے بیان شده نظریہ د‏‏ی حمایت وچ علما ایہ بیان دیندے نيں کہ چونکہ کسی پیغمبریانی دا باپ مشرک نئيں ہو سکدا۔ اس لئی آزر ابراہیم دا باپ نئيں ہو سکدا۔ امام رازی د‏‏ی تصریح دے مطابق ایہ عقیدہ اہل تشیع تو‏ں تعلق رکھتاا‏‏ے۔ ہو سکدا اے کہ تارح تے تارخ اس دا ناں ہو تے آزر لقب ہوئے۔

تفسیر نعیمی وچ اسی آیت دے تحت لکھیا اے :’’حضرت ہن رہی م علیہ السلام دے سگے ماں باپ مومن متقی موّحد سن آپ د‏‏ی والدہ دا ناں متلی بنت نمر سی تے والد دا ناں تارخ ابن نحور سی حضرت ہود علیہ السلام د‏‏ی اُمت وچو‏ں سن ۔‘‘ہور اسی دے تحت فرمایا:’’ ایتھ‏ے آیت وچ والدہ تے والد دونے دا ذکر اے آپ د‏‏ی والدہ دے مومنہ ہونے وچ کسی دا اختلاف نئيں ۔‘‘تفسیر نعیمی ،پارہ13، سورۃ ہن رہی م، آیت 41
ایہی کلام صاحب روح المعانی نے کیتا اے ’’ودعا ہناک فقال{ رَبَّنا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ إلی قولہ رَبَّنَا اغْفِرْ لِی وَلِوالِدَیَّ وَلِلْمُؤْمِنِینَ یَوْمَ یَقُومُ الْحِسابُ} فإنہ یستنبط من ذلک أن المذکور فی القرآن بالکفر ہو عمہ حیث صرح فی الأثر الأول أن الذی ہلک پہلے الہجرۃ ہو عمہ ودل الأثر الثانی علی أن الاستغفار لوالدیہ کان بعد ہلاک أبیہ بمدۃ مدیدۃ فلو کان الہالک ہو أبوہ الحقیقی لم یصح منہ علیہ السلام ہذا الاستغفار لہ أصلا فالذی یظہر أن الہالک ہو العم الکافر المعبر عنہ بالأب مجازا وذلک لم یستغفر لہ بعد الموت وأن المستغفر لہ إنما ہو الأب الحقیقی ولیس بآزر‘‘تفسیر روح المعانی، فی التفسیر، سورۃ الانعام، سورت6، آیت74

 ابی لفظ چچا تے دادا دے لئی 
یہ اعتراض کہ لفظ ’’ابی‘‘ صرف باپ دے لئی استعمال ہُندا اے درست نئيں۔ قرآن اہل عرب اُتے نازل ہويا تے اہل عرب ساڈی طرح چچا، تایا تے دادا نو‏‏ں ابو، نواساں نو‏‏ں بیٹا کہہ دیندے سن ۔ اوہدی بے شمار مثالاں قرآن وحدیث تو‏ں ملدیاں نيں چنانچہ قرآن پاک وچ سورۃ کہف وچ دو بچےآں دے متعلق فرمایا { وَکَانَ تَحْتَہُ کَنزٌ لَّہُمَا وَکَانَ أَبُوْہُمَا صَالِحًا }ترجمہ کنز الایمان:تے اس دے تھلے انہاں دا خزانہ سی تے انہاں دا باپ نیک آدمی سی ۔سورۃ الکہف، سورت18، آیت82
جب کہ مذکورہ باپ انہاں دا حقیقی باپ نہ سی بلکہ ساتواں دادا سی چنانچہ تفسیر ابن کثیر وچ اے ’’وکان بینہما و بین الاب الذی حفظا بہ سبعۃ آبائ‘‘تفسیر ابن کثیر،فی التفسیر، سورۃ الکہف، سورت18، آیت82
روزِ حنین جدو‏ں ارادہ الہٰیہ تو‏ں تھوڑی دیر دے لئی کفار نے غلبہ پایا معدود بندے رکاب رسالت وچ باقی رہ‏ے، اللہ عزوجل دے رسول صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم  اُتے شان جلال طاری سی فرمایا ’’انا النبی لاکذب انا ابن عبد المطلب ‘‘ترجمہ:میں نبی ہاں کچھ جھوٹھ نئيں، میں ہاں بیٹا عبد المطلب دا ۔صحیح البخاری کتاب الجہاد باب من قاد دابۃ غیر ہ فی الحرب،جلد4، صفحہ30، دار طوق النجاۃ
اک حدیث وچ اے، بعض غزوات وچ فرمایا ’’انا النبی لاکذب، انا ابن عبد المطلب، انا بن العواتک ‘‘ترجمہ:ماں نبی ہاں کچھ جھوٹھ نئيں، وچ ہاں عبد المطلب دا بیٹا، وچ ہاں انہاں بیبیاں دا بیٹا جنہاں دا ناں عاتکہ سی ۔تریخ دمشق الکبیر باب معرفۃ امہ وجداتہٖ الخ،جلد3، صفحہ60، داراحیاء التراث العربی بیروت
علامہ مناوی صاحب تیسیر وامام مجدالدین فیروز آبادی صاحب قاموس وجوہری صاحب صحاح وصنعانی وغیراساں کہیا کہ نبی صلی اللہ تعالیٰ علیہ وسلم د‏‏ی جدات وچ نو بیبیاں دا ناں عاتکہ سی ۔(التیسیر شرح الجامع الصغیر تحت الحدیث انا ابن العواتک،جلد1، صفحہ275، مکتبۃ الامام الشافعی، ریاض) 
ترمذی شریف د‏‏ی بسند حسن حدیث پاک ابوہریرہ تو‏ں مروی اے حضور اقدس صلی اللہ تعالی علیہ وسلم فرماندے نيں ’’عم الرجل صِنوُ اَبِیہ‘‘ ترجمہ: آدمی دا چچا اس دے باپ د‏‏ی طرح ہُندا اے ۔جامع الترمذی، ابواب المناقب، مناقب ابی الفضل عم النبی صلی اللہ تعالی علیہ وسلم، جلد5، صفحہ653، مصطفیٰ البابی، مصر
مسلم شریف د‏‏ی حدیث پاک اے جس وچ آپ نے ابوطالب نو‏‏ں اپنا باپ کہیا چنانچہ فرمایا ’’ان ابی واباک والنار‘‘ ترجمہ:بے شک میرا اورتیرا باپ اگ وچ ا‏‏ے۔(صحیح مسلم، کتاب الایمان باب بیان انہاں من مات علی الکفر ،جلد1،صفحہ191، داراحیاء التراث العربی، بیروت)
دوسری حدیث پاک وچ آپ نے اپنے چچا سیدنا عباسنو‏ں ابو کہیا چنانچہ تفسیر کبیر وچ اے ’’فاما والدہ فھو تارخ والعم قد یسمی بالاب علی ماذکرنا انہاں اولاد یعقوب سموا اسماعیل بکونہ ابا یعقوب مع انہ کان عما لہ وقال علیہ السلام ’’ردوا علی ابی‘‘ یعنی العم العباس‘‘ترجمہ: حضرت ابراہیم علیہ السلام دے والد دا ناں تارخ سی تے چچا نو‏‏ں باپ کہہ دتا جاندا ا‏‏ے۔ جداں اساں ذکر کیتا کہ اولاد ِیعقوب نو‏‏ں اولادِ اسماعیل وی کہیا جاندا اے حالانکہ حضرت اسماعیل علیہ السلام حضرت یعقوب علیہ السلام دے چچا سن ۔ رسول اللہ  نے فرمایا مجھ اُتے میرے باپ نو‏‏ں پیش کرو یعنی چچا عباس نو‏ں۔تفسیر کبیر، سورۃ الانعام، سورت6، آیت74
المستدرک للحاکم د‏‏ی صحیح حدیث پاک اے جس وچ رسول اللہ  وآلہ وسلم نے فرمایا ’’انا دعوۃ ابی ابراہیم ‘‘ترجمہ:ماں اپنے باپ حضرت ابراہیم علیہ السلام د‏‏ی دعا ہون۔ حضرت حسن و حسین رضی اللہ تعالیٰ عنہما دے متعلق فرمایا ’’ہذان ابنای‘‘ترجمہ:یہ دونے میرے بیٹے نيں۔ اسی طرح د‏‏ی تے بے شمار مثالاں ا‏‏ے۔ لہذا حضرت ابراہیم علیہ السلام دے والد آزر نئيں سن بلکہ تارخ سن، ایہی نظریہ رکھنے وچ احتیاط تے عافیت ا‏‏ے۔

 شجرہ نسب 

 حوالے 

گٹھ:ابراہیم
گٹھ:اکیہویں صدی ق م دیاں شخصیتاں
گٹھ:شخصیتاں تورات
گٹھ:عراقی شخصیتاں