عہد خلافت دے سکےآں دی لسٹ

درہم تے دینار د‏‏ی تاریخ عرباں د‏‏ی تاریخ دے نال ہی منسلک ا‏‏ے۔ مسلم عہد خلافت وچ اُموی دور خلافت وچ سکیاں دے باقاعدہ استعمال تے ٹکسالاں دا قیام عمل وچ آیا، اِس تو‏ں پہلے رومی دینار تے فارسی درہم ہی عرب وچ رائج سن ۔

 ابتدائی مسلم سکاں د‏‏ی تاریخ 
عہد جاہلیت تے بعد رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے عہد مبارکہ تک رومی تے فارسی دراہ‏م تے دنانیر رائج رہ‏‏ے۔ حضرت ابوبکر صدیق دا عہد خلافت وچ وی سکیاں د‏‏ی جانب کوئی توجہ مبذول نئيں ہوئی حتیٰ کہ حضرت عمر بن خطاب نے اپنے عہد خلافت وچ فارسی دراہ‏م دے طریق اُتے دراہ‏م ضرب کروائے۔ اِنہاں دراہ‏م اُتے الحمد اللہ، محمد رسول اللہ تے بعض اُتے لا الہ الا اللہ تے کچھ دراہ‏م اُتے اسم عمر کندہ کروایا۔تقی الدین المقریزی:  شذور العقود،  صفحہ 8۔جرجی زیدان:  تاریخ التمدن الاسلامی، جلد 1 صفحہ 120۔ خلیفہ سوم حضرت عثمان بن عفان نے سب تو‏ں پہلے درہم اُتے اللہ اکبر کندہ کروایا۔تقی الدین المقریزی: شذور العقود، صفحہ 8۔  معاویہ نے اپنے عہد خلافت وچ کوفہ، عراق تو‏ں درہم جاری کروایا جو امیر کوفہ زیاد بن ابیہ دے عہد حکومت وچ ضرب ہويا۔ استو‏ں علاوہ  معاویہ نے دینار وی ضرب کروائے مگر اِنہاں د‏‏ی مکمل تفصیل معلوم نئيں ہوسک‏ی تے نہ ہی اُس عہد دا کوئی سکہ دریافت ہو سکیا ا‏‏ے۔

حضرت عبد اللہ ابن زبیر نے اپنے عہد خلافت وچ قیامِ مکہ مکرمہ وچ گول یعنی دائروی شکل دے درہم ضرب کروائے، لیکن اوہ بالکل گول نئيں سن بلکہ اوہ عرباں دے مضروب کردہ ابتدائی دراہ‏م تو‏ں مشابہت رکھدے سن ۔ اِنہاں دراہ‏م دے باہری دائروی شکل وچ عبد اللہ، وسط وچ سامنے دے حصہ وچ محمد رسول اللہ تے درہم د‏‏ی پشت اُتے امر اللہ بالوفاء والعدل کندہ کیتا گیا سی ۔تقی الدین المقریزی:  نفس المصدر، صفحہ 9۔ حضرت عبد اللہ ابن زبیر دے بھائی مصعب نے عراق وچ درہم ضرب کروایا۔ اِنہاں دراہ‏م اُتے  معاویہ دا ناں کندہ کروایا گیا سی ۔

76ھ وچ اُموی خلیفہ عبدالملک بن مروان نے دینار تے درہم ضرب کروائے۔ دینار دا وزن 22 قیراط شامی سی جدو‏ں کہ درہم 15 قیراط دا سی ۔ عبدالملک بن مروان دے حکم اُتے حجاج بن یوسف نے عراق وچ دینار تے درہم مضروب کروائے۔تقی الدین المقریزی:  نفس المصدور، صفحہ 9۔

مسلم عہد خلافت وچ پہلی بار چاندی دا سکہ اُموی خلیفہ عبدالملک بن مروان نے 79ھ وچ کوفہ، عراق تو‏ں ضرب کروایا تے اوہی مسلم دنیا وچ رائج ہويا۔برٹش میوزیم وچ اُموی خلیفہ عبدالملک بن مروان د‏‏ی شبیہ والا طلائی دینار موجود اے جو غالباً 76ھ/ 695ء وچ دمشق، شام وچ ضرب کیتا گیا۔ اِس سکہ اُتے خلیفہ د‏‏ی شبیہ اُس وقت دے بازنطیی شہنشاہاں دے طریق اُتے کندہ کيتی گئی ا‏‏ے۔
 مسلم عہد خلافت وچ ضرب کردہ سکاں د‏‏ی تاریخ 
مسلم عہد خلافت وچ مختلف انواع دے دراہ‏م مستعمل رہے جنہاں وچ چند اک ایہ نيں:
 درہم البغلیہ:  ایہ درہم اک یہودی راس البغل نامی نے بنایا سی،  اک درہم دا وزن 30 قیراط سی ۔ اِس درہم وچ 8 دمڑیاں ہُندیاں سن۔ اِس دا موجود وزن 4.66 گرام ا‏‏ے۔الکرملی:  النقود العربیہ، صفحہ 22۔البلاذری: فتوح البلدان، صفحہ 254۔الماوردی: الاحکا‏م السلطانیہ، صفحہ 268۔
 درہم الطبریہ: ایہ درہم طبرستان، ایران وچ رائج سی ۔ ایہی وی کہیا گیا اے کہ اردن دے علاقہ طبریہ وچ مضروب کیتا گیا اِسی لئی درہم طبریہ کہللایا۔ اِس دا وزن 10 قیراط سی ۔ اِس وچ 4 دمڑیاں ہُندیاں سن تے موجودہ وزن 2.83 گرام ا‏‏ے۔الکرملی: النقود العربیہ، صفحہ 24۔البلاذری: فتوح البلدان، صفحہ 452۔تقی الدین المقریزی: شذور العقود، صفحہ 48۔الدوری: تاریخ العراق الاقتصادی، صفحہ 210۔
 درہم الجوارقیہ: ایہ درہم مقام جورقان الکرملی: النقود العربیہ، صفحہ 23۔ وچ ضرب کیتا گیا جو ہمدان، ایران وچ واقع ا‏‏ے۔ درہم جوارقیہ دا وزن 12 قیراط سی ۔ اِس درہم وچ ساڈھے چار دمڑیاں ہُندیاں سن۔ موجودہ وزن 3.40 گرام ا‏‏ے۔البلاذری: فتوح البلدان، صفحہ 245۔الماوردی:  الاحکا‏م السلطانیہ، صفحہ 268۔تقی الدین المقریزی:  شذور العقود، صفحہ 54۔
 درہم الوافیہ:  ایہ درہم وزن وچ چونکہ مکمل ہُندا سی اِس لئی اِسنو‏ں وافیہ کہیا گیا۔ اِس وچ اک درہم چار دمڑیاں ہُندیاں سن۔ابن منظور: لسان العرب، جلد 15 صفحہ 399۔القلقشندی:  صبح الاعشی،  جلد 3 صفحہ 440 تا 444۔الکرملی:  النقود العربیہ،  صفحہ 24۔الفیروزآبادی:  القاموس المحیط مادۃ وفی۔

 درہم تے دینار د‏‏ی اشکال تے تحاریر 
اولاً جو سکہ تیار کیتا گیا اوہ تحریر کندہ کیتے جانے دے اعتبار تو‏ں تن دائروی حصےآں وچ منقسم ہُندا سی ۔ سکہ دا وسط والا حصہ المرکز کہلاندا اے،  المرکز دے باہر اک ہور دائروی حصہ اے جو النطاق کہلاندا اے، النطاق دے باہر تیسرا دائروی حصہ اے جو الطوق یا فیر الھامش کہلاندا ا‏‏ے۔  اِنہاں تِناں دائروی حصےآں وچ مختلف عبارات تحریر کيتیاں جاندیاں رہیاں۔ سکہ دا سامنے والا حصہ جو الوجہ کہلاندا اے، اوہ وی تن دائروی حصےآں یعنی المرکز، النطاق تے الطوق اُتے مشتمل ہُندا سی تے سکہ دا پشت والا حصہ جو القفاء کہلاندا اے، اوہ وی اِنہاں تن دائروی حصےآں وچ منقسم ہُندا سی ۔ مجموعی طور اُتے سکہ اُتے چھ مختلف اقسام د‏‏ی عبارات کندہ ‏کیتیاں جاندیاں سن، جنہاں وچ اکثر کلمہ طیبہ، سورۃ الاخلاص یا خلیفہ دا ناں تے مقام ضرب یعنی ٹکسال وی کندہ کیتا جاندا سی ۔
 خلافت بنو امیہ دے ضرب کردہ سک‏‏ے 
شمارقسمسن اجراخلیفہدھاتوزن
(گرام)قطر
(ملی میٹر)المرکز من الوجہالنطاق من الوجہالطوق من الوجہالمرکز من القفاءالنطاق من القفاءالطوق من القفاء1درہم79ھ

698ءعبد الملک بن مروانچاندی270027.00لا الہ الا

اللہ وحدہ

لا شریک لہبسم اللہ ضرب ھذا الدرھم
بالکوفۃ فی سنۃ تسع تے سبعیناللہ احد اللہ

الصمد لم یلد و

لم یولد ولم یکن

لہ کفواً احدمحمد رسول اللہ ارسلہ بالھُدی

و دِین الحق لیظھرہ علی الدین کلہ

ولو کرہ المشرکون بغداد: نیشنل میوزیم آف عراق، الرقم 3872۔پیرس:  نیشنل میوزیم آف نیچرل ہسٹری،  الرقم 200۔لندن:  برٹش میوزیم۔  الرقم  148۔ماسکو: اسٹیٹ ہسٹاریکل میوزیم:  الرقم  277۔والکر آرٹ سینٹر، مینیسوٹا امریک‏‏ا: الرقم 467۔دمشق:  نیشنل میوزیم آف دمشق: الرقم 198۔2درہم79ھ

698ءعبد الملک بن مروانچاندی23.00لا الہ الا

اللہ وحدہ

لا شریک لہبسم اللہ ضرب ھذا الدرھم

بالکوفۃ فی سنۃ تسع تے سبعیناللہ احد اللہ

الصمد لم یلد و

لم یولد ولم یکن

لہ کفواً احدمحمد رسول اللہ ارسلہ بالھُدی

و دِین الحق لیظھرہ علی الدین کلہ

ولو کرہ المشرکون استنبول آرکیالوجی میوزیم، ترکيتی۔3درہم80ھ

699ءعبد الملک بن مروانچاندی2.20025.50لا الہ الا

اللہ وحدہ

لا شریک لہبسم اللہ ضرب ھذا الدرھم

بالکوفۃ فی سنۃ تسع تے ثمنیناللہ احد اللہ

الصمد لم یلد و

لم یولد ولم یکن

لہ کفواً احدمحمد رسول اللہ ارسلہ بالھُدی

و دِین الحق لیظھرہ علی الدین کلہ

ولو کرہ المشرکون بغداد: نیشنل میوزیم آف عراق، الرقم 15140۔لینن گراڈ:  ہرمیٹیج میوزیم، روس،  الرقم 282۔4درہم81ھ

700ءعبد الملک بن مروانچاندی2.70028.00لا الہ الا

اللہ وحدہ

لا شریک لہبسم اللہ ضرب ھذا الدرھم

بالکوفۃ فی سنۃ احدی تے ثمنیناللہ احد اللہ

الصمد لم یلد و

لم یولد ولم یکن

لہ کفواً احدمحمد رسول اللہ ارسلہ بالھُدی

و دِین الحق لیظھرہ علی الدین کلہ

ولو کرہ المشرکون بغداد: نیشنل میوزیم آف عراق، الرقم 3809۔لینن گراڈ:  ہرمیٹیج میوزیم، روس،  الرقم 296۔5درہم82ھ

701ءعبد الملک بن مروانچاندی2.70028.00لا الہ الا

اللہ وحدہ

لا شریک لہبسم اللہ ضرب ھذا الدرھم

بالکوفۃ فی سنۃ ثنتین تے ثمنیناللہ احد اللہ

الصمد لم یلد و

لم یولد ولم یکن

لہ کفواً احدمحمد رسول اللہ ارسلہ بالھُدی

و دِین الحق لیظھرہ علی الدین کلہ

ولو کرہ المشرکون بغداد: نیشنل میوزیم آف عراق، الرقم 14326۔پیرس:  نیشنل میوزیم آف نیچرل ہسٹری،  الرقم 201۔6درہم100ھ

718ءعمر بن عبد العزیزچاندی2.70024.50لا الہ الا

اللہ وحدہ

لا شریک لہبسم اللہ ضرب ھذا الدرھم

بالکوفۃ فی سنۃ مئۃاللہ احد اللہ

الصمد لم یلد و

لم یولد ولم یکن

لہ کفواً احدمحمد رسول اللہ ارسلہ بالھُدی

و دِین الحق لیظھرہ علی الدین کلہ

ولو کرہ المشرکون
بغداد: نیشنل میوزیم آف عراق، الرقم 12823۔والکر آرٹ سینٹر، مینیسوٹا امریک‏‏ا: الرقم 468۔قاہرہ: الفن الاسلامی میوزیم، مصر، الرقم 16787۔دمشق:  نیشنل میوزیم آف دمشق: الرقم 199۔استنبول: آرکیالوجی میوزیم، ترکی،  الرقم 150۔برلن: برلن میوزیم آئی لینڈ،  الرقم 476۔7فلس100ھ

718ءعمر بن عبد العزیزتانبا29.00بسم اللہ

ضرب ھذا الفلس

بالکوفۃ سنۃ مئۃبامر الامیر

عبد الحمید

بالوفاو العدل استنبول: آرکیالوجی میوزیم، ترکيتی۔8درہم101ھ

719ءعمر بن عبد العزیزچاندی2.10027.00لا الہ الا

اللہ وحدہ

لا شریک لہبسم اللہ ضرب ھذا الدرھم

بالکوفۃ فی سنۃ احدی تے مئۃاللہ احد اللہ

الصمد لم یلد و

لم یولد ولم یکن

لہ کفواً احدمحمد رسول اللہ ارسلہ بالھُدی

و دِین الحق لیظھرہ علی الدین کلہ

ولو کرہ المشرکون بغداد: نیشنل میوزیم آف عراق، الرقم 6069۔لندن:  برٹش میوزیم۔  الرقم  128/149۔پیرس:  نیشنل میوزیم آف نیچرل ہسٹری،  الرقم 420۔9فلس101ھ

719ءعمر بن عبد العزیزتانبابسم اللہ ضرب ھذا الدرھم

بالکوفۃ فی سنۃ احدی تے مئۃامر الامیر

بالوفا تے العدلبرلن: برلن میوزیم آئی لینڈ،  الرقم 2035، 2036، 2037۔لندن:  برٹش میوزیم۔  الرقم  128۔پیرس:  نیشنل میوزیم آف نیچرل ہسٹری،  الرقم 1500۔10درہم102ھ

719ءیزید الثانی بن عبد الملکچاندیلا الہ الا

اللہ وحدہ

لا شریک لہبسم اللہ ضرب ھذا الدرھم

بالکوفۃ فی سنۃ اثنتین تے مئۃاللہ احد اللہ

الصمد لم یلد و

لم یولد ولم یکن

لہ کفواً احدمحمد رسول اللہ ارسلہ بالھُدی

و دِین الحق لیظھرہ علی الدین کلہ

ولو کرہ المشرکون لندن:  برٹش میوزیم۔  الرقم  129، 150۔برلن: برلن میوزیم آئی لینڈ،  الرقم 492، 2038۔پیرس:  نیشنل میوزیم آف نیچرل ہسٹری،  الرقم 443۔لینن گراڈ:  ہرمیٹیج میوزیم، روس،  الرقم 2743۔11درہمچاندی

 خلافت عباسیہ دے عہد وچ ضرب کردہ سک‏‏ے 

 مصر دے فاطمی حکمراناں دے سک‏‏ے 

 مورتاں 

 حوالے 

گٹھ:دولت