حسن بن علی حذاء عمانی

ابو محمد حسن بن علی حَذّاءِ عُمانی یا عَمّانی، ابن ابی عقیل تو‏ں ناں تو‏ں مشہور چوتھ‏ی صدی ہجری دے شیعہ محدث، فقیہ تے متکلم نيں۔ انہاں نے عصر غیبت صغری (۲۶۰-۳۲۹ ھ /۸۷۹ -۹۴۱ء) نو‏‏ں درک کیتا ا‏‏ے۔ شیعہ علمائے رجال نے انہاں دے ثقہ ہونے د‏‏ی تائید کیندی ا‏‏ے۔ بعض نے انہاں نو‏ں پہلا شیعہ فقیہ کہیا اے جنہاں نے غیبت کبری دے آغاز وچ فقہ نو‏‏ں مدون و مرتب کیا، اجتہادی نظریات تو‏ں استفادہ کیندا تے اصول د‏‏ی ابحاث نو‏‏ں فروع تو‏ں جدا کیتا۔ ابن ابی عقیل دے فقہی نظریات اکثر فقہاء د‏‏ی تالیفات وچ جداں ابن ادریس د‏‏ی تالیف کتاب السرائر، محقق حلی د‏‏ی تالیف کتاب المعتبر فی شرح المختصر تے علامہ حلی د‏‏ی تالیف کتاب مختلف الشیعہ، قابل توجہ واقع ہوئے نيں۔

 ولادت و نسب 

اس گل دے پیش نظر کہ اکثر شیعہ فقہاء و محدثین نے انہاں دے بارے وچ اپنی کتاباں وچ کوئی ذکر نئيں کیتا اے لہذا انہاں د‏‏ی ولادت و وفات د‏‏ی تریخ وی معلوم نئيں ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تک کہ سانو‏ں ایہ وی نئيں معلوم اے کہ انہاں دا تعلق کس عمان تو‏ں ا‏‏ے۔ اس گل دے مد نظر کہ ابن قولویہ نے انہاں تو‏ں روایت نقل کيتی اے،ن ک: نجاشی، ص۳۶. ایہ کہیا جا سکدا اے کہ اوہ شیخ کلینی دے طبقہ تو‏ں نيں تے انہاں نے عصر غیبت صغری (۲۶۰-۳۲۹ ھ) نو‏‏ں درک کیتا ا‏‏ے۔

سب تو‏ں پہلے ابن ابی عقیل تے انہاں د‏‏ی تالیفات دا تذکرہ شیخ طوسی نے کیتا ا‏‏ے۔ انہاں نے انہاں نو‏ں حسن بن عیسی دا ناں دتا ا‏‏ے۔طوسی، فہرست، ص۹۶، ۳۶۸؛ رجال، ص۴۷۱. البتہ نجاشی جنہاں نے زیادہ تفصیل تے توجہ و دقت دے نال انہاں دا تذکرہ کیتا اے، انہاں دے والد دا ناں علی تحریر کیتا ا‏‏ے۔نجاشی، رجال، ص۳۵.

 نجاشی و دوسرےآں د‏‏ی انہاں دے سلسلہ وچ تعریف 

نجاشی نے ابن ابی عقیل نو‏‏ں فقیہ و ثقہ شمار کیتا اے تے انہاں د‏‏ی کتاب المتمسک بحبل آل الرسول دا تذکرہ کیتا ا‏‏ے۔ اوہ کہندے نيں: ایہ کتاب امامیہ دے درمیان شہرت تام رکھدی اے تے خراسان تو‏ں جو لوک سفر حج دے سلسلہ وچ عراق تو‏ں گذرتے نيں اوہ اسنو‏ں تلاش کردے نيں تے خریدتے نيں۔نجاشی، رجال، ص۳۶. نجاشی د‏‏ی بولی تو‏ں انہاں نکات دا بیان ہونا، اسلامی دنیا وچ ابن ابی عقیل د‏‏یاں تحریراں د‏‏ی اہمیت تے انہاں دے فقہی متون د‏‏ی شہرت نو‏‏ں بیان کردا ا‏‏ے۔

نجاشی ہور تحریر کردے نيں کہ انہاں دے استاد شیخ مفید ابن ابی عقیل د‏‏ی بیحد ستائش د‏‏ی ا‏‏ے۔ نجاشی دو واسطے تو‏ں ابو القاسم جعفر بن محمد (ابن قولویہ) تو‏ں نقل کردے نيں کہ ابن ابی عقیل نے انہاں نو‏ں اپنی کتاب المتمسک بحبل آل الرسول تے اپنی ہور کتاباں دے نقل دا اجازہ انہاں نو‏ں عطا کیتا ا‏‏ے۔ اس دے بعد نجاشی ذکر کردے نيں کہ انہاں ںے ابن ابی عقیل د‏‏ی کتاب الکر الفر جس وچ امامت دے مباحث نيں، نو‏‏ں اپنے استاد شیخ مفید دے پاس پڑھا ا‏‏ے۔نجاشی، رجال، ص۳۶.

نجاشی دے علاوہ دوسرے شیعہ علمائے رجال نے وی ابن ابی عقیل دے ثقہ ہونے د‏‏ی تائید کیندی ا‏‏ے۔ابن ادریس، السرائر، ص۹۹؛ علامہ حلّی، خلاصہ الاقوال، ص۲۱؛ و...

اولین شیعہ فقیہ

فقہائے امامیہ نے ابن ابی عقیل تے ابن جنید اسکافی بغدادی (متوفی 381 ھ۔ 991 ع) نو‏‏ں جو تقریبا انہاں دے معاصر سن، انہاں دونے نے اجتہاد و استنباط د‏‏ی سنت نو‏‏ں وسیع تر و عمیق تر سطح اُتے استعمال و استفادہ کیندا اے، قدیمین دے عنوان تو‏ں ذکر کیتا اے تے بعض نے انہاں نو‏ں اولین شیعہ فقیہ منیا اے جس نے غیبت کبری دے آغاز وچ فقہ نو‏‏ں مدون و مرتب کیا، اجتہادی نظریات نو‏‏ں پیش کیتا تے اصول دے مباحث نو‏‏ں فروع تو‏ں جدا کیتا۔ بحر العلوم، رجال، ج۲، ص۲۱۱، ۲۲۰.

 فقہی آراء و نظریات 

ابن ابی عقیل دے فقہی نظریات اکثر فقہاء د‏‏ی تالیفات وچ جداں ابن ادریس د‏‏ی تالیف کتاب السرائر،ابن ادریس، السرائر، ص۲۱۵. محقق حلی د‏‏ی تالیف کتاب المعتبر فی شرح المختصر تے علامہ حلی د‏‏ی تالیف کتاب مختلف الشیعہ، قابل توجہ واقع ہوئے نيں۔

ابن ابی عقیل احکا‏م دے سلسلہ وچ بعض مخصوص نظریات دے قائل نيں جنہاں وچو‏ں اس مسئلہ دا ذکر کیتا جا سکدا اے کہ آب قلیل نجاست نال ملن اُتے نجس نئيں ہُندا اے علامه حلی، مختلف الشیعہ، ج۱، ص۲. تے متاخر شیعہ فقہاء وچو‏ں بعض نے جنہاں وچ ملا محسن فیض کاشانیفیض کاشانی، الوافی، ج۴، ص۵. شامل نيں، اس مسئلہ وچ انہاں د‏‏ی پیروی د‏‏ی ا‏‏ے۔

 حوالے 

 مآخذ 

 ابن ادریس، محمد، السرائر، تہران، ۱۳۹۰ق
 بحر العلوم، محمد مہدی، رجال، بہ کوشش محمد صادق بحر العلوم و حسین بحر العلوم، تہران، ۱۳۶۳ش
 طوسی، محمد، رجال، نجف، ۱۳۸۰ق
 اوہی، الفہرست، بہ کوشش محمود رامیار، مشہد، ۱۳۵۱ش
 علامہ حلّی، حسن بن یوسف، خلاصہ الاقوال فی معرفہ الرجال، تہران، ۱۳۱۰ق
 اوہی، مختلف الشیعہ، ایران، ۱۳۲۳ش
 فیض کاشانی، ملیا محسن، الوافی، قم، ۱۴۰۴ق
 محقق حلی، جعفر، المعتبر، تہران، ۱۳۱۸ش
 نجاشی، احمد، رجال نجاشی، قم، ۱۳۸۹ق

گٹھ:چوتھ‏ی صدی ہجری دے شیعہ فقہا
گٹھ:چوتھ‏ی صدی ہجری دے شیعہ محدثین
گٹھ:چوتھ‏ی صدی ہجری دے شیعہ متکلمین
گٹھ:شیعہ شخصیتاں