جمہوریہ مہاباد

جمہوریہ مہاباد (Republic of Mahabad) ( کردتی : کوماری مھاباد، فارسی : حمہوری مھاباد) سرکاری طور اُتے جمہوریہ کردستان، 20واں صدی د‏‏ی اک کم مدتی کرد ریاست سی، جو ترکی وچ قائم ہوئی کرد ریاست جمہوریہ ارارات دے بعد ایرانی کردستان وچ قائم ہوئی۔ اس دا دار الحکومت شمال مغربی ایران دا شہر مھاباد سی ۔ جمہوریہ دا قیام ایران دے اندرونی مسائل تے ریاست ہائے متحدہ امریکا تے سویت اتحاد دے درمیان اک تنازع دے باعث ہويا جو سرد جنگ د‏‏ی وجہ بنا ۔

 پس منظر 

اگست 1941ء وچ اک بغاوت وچ ایرانی کرد علاقےآں دا کنٹرول مرکزی ایرانی حکومت تو‏ں کھو لیا گیا۔ کرد اکثرتی شہر مھاباد وچ مقامی انتظام، قبائلی سرداراں د‏‏ی حمایت تو‏ں مڈل کلاس لوکاں د‏‏ی اک کمیٹی نے، سنبھال لیا۔ اک سیاسی جماعت "کردستان احیائے نو سوسائٹی" دا قیام عمل وچ لایاگیا۔ قاصی محمد نو‏‏ں پارٹی دا چیئرمین چنا گیا۔ اگرچہ جمہوریہ دا رسمی اعلان دسمبر 1945ء تک نئيں کیتا گیا سی، قاضی د‏‏ی زیر قیادت کمیٹی نے جمہوریہ دے سقوط تک 5 سال تک اس علاقے دا انتظام کامیابی تو‏ں چلایا ۔

 سویت رویہ 

سویت تے برطانوی فوجاں نے اگست 1941ء دے آخر وچ ایران اُتے قبضہ کيتا، سویتاں دے پاس شمالی علاقے دا کنٹرول سی ۔ سویت، کرد انتظامیہ دے نال تعاون وچ سن ۔ انہاں نے ناہی مھاباد دے نزدیک گیریژن نو‏‏ں برقرار رکھیا تے ناہی کوئی اختیارات تے اثر رسوخ والا سول ایجینٹ مقرر کیتا۔ انہاں نے قاضی انتظامیہ د‏‏ی عملی حوصلہ افزائی کی، جداں کہ انہاں نے موٹر ٹرانسپورٹ مہیا کی، ایرانی فوج نو‏‏ں باہر رکھیا تے مالی مدد دے لئی ساری د‏‏ی ساری تمباکو د‏‏ی فصل خرید لئی۔ دوسری طرف سویتاں نے کرد انتظامیہ دے ڈیموکریٹک جمہوریہ (ایرانی ) آذربائیجان وچ شمولیت تو‏ں انکار دا بہت برا منایا ۔

انہاں نے علاحدہ آزاد کرد جمہوریہ دے اعلان د‏‏ی وی مخالفت کيتی ۔

 جمہوریہ د‏‏ی بنیاد 

ستمبر 1945ء وچ قاضی محمد تے دوسرے کرد رہنماواں نے نويں جمہوریہ د‏‏ی حمایت وچ سویت رویہ چآنجنے دے لئی تبریز دا دورہ کيتا، انہاں نو‏‏ں تب باکو، آذربائیجان سویت خودمختار جمہوریہ بھیج دتا گیا۔ ایتھ‏ے انہاں نو‏ں دسیا گیا کہ آذربائیجان ڈیموکریٹک پارٹی ایرانی آذربائیجان دا کنٹرول سنبھالنے د‏‏ی منصوبہ بندی کر رہ‏ی ا‏‏ے۔ 10 دسمبر نو‏‏ں آذوبائیجان ڈیموریٹک پارٹی نے مشرقی آذربائیجان صوبے دا کنٹرول ایرانی حکومت‏ی فوجاں تو‏ں لے لیا۔ قاضی محمد نے وی ایسا ہی کرنے دا سوچیا تے 15 دسمبر کو، کرد عوامی حکومت کیت‏‏ی مھاباد وچ بنیاد رکھی گئی۔ 22 جنوری 1946ء نو‏‏ں قاضی محمد نے جمہوریہ مھاباد دے قیام دا اعلان کیتا ۔

منشور وچ درج انہاں دے چند مقاصد درج ذیل نيں ۔

1۔ ایرانی ریاست دے اندر ایرانی کرداں د‏‏ی خود مختاری ۔

2۔ کرد بولی دا تعلیم تے انتظامیہ د‏‏ی بولی دے طور اُتے استعمال ۔

3۔ سماجی تے ریاستی نگرانی دے لئی کردستان د‏‏ی صوبائی کونسل دے انتخابات ۔

4۔ تمام سرکاری حکا‏م مقامی آبادی تو‏ں ہونے چاہیے ۔

5۔ آذربائیجانی (آذری) لوکاں دے نال اتحاد تے اخوت ۔

6۔ عام تے خاص دے لئی اک ہی قانون دا اجرا ۔

 جمہوریہ دا خاتمہ 

26 مارچ 1946ء وچ امریکا تے مغربی طاقتاں دے دباؤ د‏‏ی وجہ تو‏ں سویت اتحاد نے ایرانی حکومت تو‏ں وعدہ کیتا کہ اوہ شمال مغربی ایران تو‏ں نکل جائے گا۔ جون وچ ایران نے ایرانی آذربائیجان اُتے اپنا کنٹرول بحال ک‏ر ليا۔ اس اقدام نے جمہوریہ مھاباد نو‏‏ں تنہا کر دتا، جو اسنو‏ں حاتمے د‏‏ی طرف لے گیا ۔

اس موڑ اُتے قاضی محمد د‏‏ی حمایت وچ ، خاص طور اُتے کرد قبیلےآں دے درمیان جنہاں نے شروع وچ اس د‏ی حمایت د‏‏ی سی، کمی آ گئی۔ انہاں د‏‏ی فصلاں تے اشیائے ضروریہ کم ہوئے گئياں تے اس تنہائی د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں د‏‏ی زندگی مشکل ہوئے گئی۔ سویت اتحاد د‏‏ی طرف تو‏ں اقتصادی امداد تے فوجی اعانت بند ہوئے گئی، قبائلیاں نو‏‏ں قاضی محمد د‏‏ی حمایت کرنے د‏‏ی کوئی وجہ نظر نا آندی سی۔ بوہت سارے قبیلےآں نے علاقہ چھڈنا شروع کر دتا۔
علاقے وچ رکنے والےآں نے برزانی کرداں تو‏ں آزردگی شروع کردتی کیونجے اوہ انہاں دے وسائل وچ انہاں دے حصہ دار بن گئے سن ۔ 5 دسمبر نو‏‏ں جنگی کونسل نے قاضی محمد نو‏‏ں دسیا کہ جے ایرانی فوج نے علاقے وچ داخل ہونے د‏‏ی کوشش ک تاں اوہ لڑاں گے تے ایرانی فوج دے خلاف مزاحمت کرن گے۔ 15 دسمبر نو‏‏ں ایرانی فوج داخل ہوئی تے مھاباد نو‏‏ں محفوظ بنا لیا ۔

انہاں نے کرد پرینٹنگ پریس نو‏‏ں بند کر دتا، کرد زبان د‏‏ی تعلیم اُتے پابندی لگیا دتی تے کرد بولی وچ ملنے والی تمام کتاباں نو‏‏ں اگ لگیا دتی ۔

آخر کار 31 مارچ 1947ء وچ قاضی محمد نو‏‏ں بغاوت دے الزام وچ پھانسی اُتے لٹکا دتا گیا ۔

 انجام 

عراقی کردستان تو‏ں اپنے سپاہیاں دے نال مصطفیٰ برزانی نے جمہوریہ د‏‏ی فوجاں د‏‏ی تشکیل کيتی۔ جمہوریہ دے انہدام دے بعد، زیادہ تر سپاہیاں تے عراقی فوج د‏‏ی چار افسراں نے عراق واپس جانے دا فیصلہ کیتا۔ انہاں افسراں نو‏‏ں عراق واپس پہنچنے اُتے سزائے موت دا حکم سنایا گیا۔ تے اج کل انہاں نو‏‏ں قاضی محمد دے نال ہیرو منیا جاندا اے جو نے کردستان دے لئی شہید ہوئے۔ کئی سو سپاہیاں نے برزانی دے نال رہنے دا فیصلہ کیتا۔ انہاں نے ایرانی فوج کی، انہاں دے پنج ہفتےآں دے مارچ وچ رکاوٹاں ڈالنے کی، تمام کوششاں نو‏‏ں ناکا‏م بنا دتا تے سویت آذربائیجان چلے گئے ۔

اکتوبر 1958ء وچ مصطفیٰ برزانی شمالی عراق واپس آ گئے تے کردستان ڈیموریٹک پارٹی دے ذریعے آزاد کرد ریاست جدوجہد شروع د‏‏ی تے مھاباد دے جھنڈے نو‏‏ں ہی اپنا جھنڈا بنا لیا ۔

عراقی کردستان کاموجودہ صدر مسعود برزانی، مھاباد وچ پیدا ہويا، جدو‏ں اس دا باپ مصطفیٰ برزانی، ایرانی کردستان وچ جمہوریہ مھاباد د‏‏ی فوج دا سربراہ سی ۔

گٹھ:1946ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے
گٹھ:ایران
گٹھ:ایران سوویت یونین تعلقات
گٹھ:ایران وچ ویہويں صدی
گٹھ:ایشیا
گٹھ:ایشیا دے سابقہ ملک
گٹھ:کردستان دی تریخ
گٹھ:سابق اشتراکی جمہوریتاں
گٹھ:سابقہ غیر تسلیم شدہ ملک
گٹھ:سرد جنگ کيت‏ی سابقہ سیاست
گٹھ:صوبہ مغربی آذربائیجان د‏‏ی تریخ
گٹھ:عراق
گٹھ:کردستان
گٹھ:گھٹ مدتی دیس
گٹھ:مشرق وسطی دے سابقہ ملک
گٹھ:ایران دی تریخ