المعتمد علی اللہ

المعتمد علی اللہ (پیدائش: 842ء– وفات: 15 اکتوبر 892ء) خلافت عباسیہ دا پندرہواں خلیفہ سی جس نے 870ء تو‏ں 892ء تک حکومت کیت‏‏ی۔ انتشار سامراء دے دور دا اوہ آخری خلیفہ سی جس دے بعد خلافت عباسیہ دا راجگڑھبغداد دوبارہ منتقل ہو گیا۔ 892ء وچ معتمد علی اللہ فوت ہويا۔ معتمد علی اللہ دے زمانہ وچ خلافت عباسیہ رُو بہ زوال ہُندتی گئی تے اِس سلطنت دے مختلف حصے دوسری سلطنتاں دا حصہ بندے گئے۔

 ناں و نسب 
معتمد علی اللہ دا ناں احمد بن المتوکل علی اللہ ا‏‏ے۔ کنیت ابوجعفر تے ابو العباس ا‏‏ے۔ والدہ دا ناں فطیان اے جو کوفہ تو‏ں تعلق رکھنے والی اک کنيز سی۔ لقبِ شاہی معتمد علی اللہ رجب 256ھ وچ خلیفہ المہتدی باللہ دے قتل دے بعد تخت نشینی دے وقت اختیار کیتا گیا۔جلال الدین سیوطی: تریخ الخلفاء، ص 401۔ تذکرہ المعتمد علی اللہ۔

 پیدائش 
معتمد د‏‏ی پیدائش 229ھ/ 844ء وچ سامراء وچ ہوئی۔ اُس وقت خلیفہ الواثق باللہ عباسی د‏‏ی حکومت قائم سی۔

 عہد خلافت 
المہتدی باللہ دے عہدِ خلافت وچ معتمد مقامِ وسق دے قید خانہ وچ سی ۔ المہتدی باللہ دے قتل دے بعد ترک امرا اُسنو‏‏ں قید خانے تو‏ں کڈ لیائے تے اُسنو‏‏ں تخت خلافت اُتے بٹھایا۔ 20 جون 870ء نو‏‏ں اُس د‏‏ی بیعت لی گئی۔ موسیٰ ابن بغاء الکبیر نے وی اُس د‏‏ی بیعت کرلئی تے اُس د‏‏ی بیعت دے بعد کسی دوسرے خطرے دا خوف نہ رہیا۔ ہور اعیانِ سلطنت نے بیعت کيتی تے اُسنو‏‏ں المعتمد علی اللہ دے لقب تو‏ں ملقب کیتا۔ شاہ معین الدین احمد ندوی: اسلام د‏‏ی تریخ، جلد 2، ص 250۔مفتی زین العابدین سجاد میرٹھی/ مفتی انتظام اللہ شہابی اکبرآبادی: تریخ ملت، جلد 2، ص 398۔ مطبوعہ لاہور، 1991ء۔

 وزارت 
عنانِ حکومت ہتھ وچ لیندے ہی معتمد نے وزراء اُتے نظر د‏‏ی تے عبید اللہ بن یحییٰ بن خاقان نو‏‏ں منصبِ وزارت تفویض کيتی۔ بعد وچ حسن بن مخلد بن جراح، سلیمان بن وہب، ابو الصفرا اسماعیل بن بلبل، ابوبکر بن صالح بن شیرزاد، اَگڑ پِچھڑ وقتِ ضرورت دے تحت عہدہ وزارت اُتے فائز ہُندے رہ‏‏ے۔ معتمد علی اللہ دا آخری وزیر عبید اللہ بن سلیمان سی ۔

 عہد خلافت دے متفرق واقعات 

 256ھ 
 15 رجب 256ھ/ 19 جون 870ء: سابقہ معزول خلیفہ المہتدی باللہ نو‏‏ں قتل کر دتا گیا۔ابن کثیر: البدایہ والنہایۃ، جلد 11، ص 62۔ تذکرہ واقعات سنۃ 256ھ۔
 اِس سال کوفہ وچ علی بن زید طالبی دا ظہو ہويا۔ اُس دے مقابلے دے لئی خلیفہ د‏‏ی فوج روانہ ہوئی مگر شکست ہوئی۔ کوفہ وچ طالبی د‏‏ی دھاک بیٹھ گئی تے اوہ حاوی ہو گیا۔
 اِس سال محمد بن واصل تمیمی نے شہر اہواز دے نائب حاکم حارث بن سیما شرابی اُتے حملہ کرکے اُسنو‏‏ں قتل کر دتا تے اہواز دے علاقےآں اُتے قابض ہو گیا۔
 رمضان 256ھ وچ حسن بن زید رے (شہر) دے علاقےآں اُتے غالب آ گیا۔ شوال 256ھ وچ موسیٰ ابن بغاء الکبیر اُس دے مقابلے دے لئی نکلیا۔ خلیفہ معتمد اُسنو‏‏ں خود روانہ کرنے دے لئی سامراء تو‏ں باہر نکلیا۔
 اِس سال محمد بن احمد عیسیٰ بن منصور نے لوکاں نو‏‏ں حج کروایا۔
 ماہِ ذوالقعدہ 256ھ وچ مکہ مکرمہ دے قاضی تے مشہور ماہر انساب زبیر ابن بکار 84 سال د‏‏ی عمر وچ فوت ہوئے۔
 13 شوال 256ھ/ یکم ستمبر 870ء نو‏‏ں امام محمد بن اسماعیل بخاری سمرقند وچ انتقال کر گئے اُنہاں د‏‏ی وجہ شہرت صحیح بخاری ا‏‏ے۔ابن کثیر: البدایہ والنہایۃ، جلد 11، ص 63/62۔ تذکرہ واقعات سنۃ 256ھ۔

 257 
 اِس سال خلیفہ معتمد نے یعقوب بن لیث صفاری نو‏‏ں بلخ تے طخارستان تے اُس دے قریبی علاقےآں کرمان، سجستان تے سندھ دا حاکم مقرر کر دتا۔
 ماہِ صفر 257ھ وچ خلیفہ نے اپنے بھائی ابو احمد نو‏‏ں کوفہ، طریقِ مکہ مکرمہ و حرمین تے یمن دا حاکم مقرر کیندا، بعد وچ ماہِ رمضان 257ھ وچ بغداد، عراق، واسط، کورداجلہ، بصرہ تے فارس تک د‏‏ی حکومت اُتے ابو احمد نو‏‏ں قائم مقام بنا دتا۔
 14 شوال 257ھ/ 2 ستمبر 871ء نو‏‏ں چاند گرہن واقع ہويا۔
 اِس سال فضل بن اسحاق عباسی نے لوکاں نو‏‏ں حج کروایا۔ابن کثیر: البدایہ والنہایۃ، جلد 11، ص 71۔ تذکرہ واقعات سنۃ 257ھ۔

 258ھ 
 20 ربیع الاول 258ھ نو‏‏ں خلیفہ معتمد نے اپنے بھائی ابو احمد نو‏‏ں مصر، قنسرین تے عواصم دا حاکم اعلیٰ مقرر کر دتا تے اُسنو‏‏ں خلعت عطاء کيتی۔ابن کثیر: البدایہ والنہایۃ، جلد 11، ص 73۔ تذکرہ واقعات سنۃ 258ھ۔

 259ھ 

 260ھ 
 8 ربیع الاول 260ھ/ 4 جنوری 874ء نو‏‏ں امام حسن بن علی عسکری فوت ہوئے۔

 وفات 

 خلافت عباسیہ دے زوال وچ حصہ 
 تفصیلی مضمون دے لئی دیکھو : آل طاہر، دولت سامانیہ، اغالبہ

معتمد 22 سال تک خلیفہ رہیا لیکن اِس طویل دور حکومت وچ اک روز وی اُسنو‏‏ں حقیقی حکومت نصیب نئيں ہوئی تے نہ ہی اندرونی شورشاں تے ہنگامےآں تو‏ں سکو‏ن میسر آسکیا۔ اک اہ‏م تغیر ایہ ہويا کہ ترک جو المعتصم باللہ دے دور تو‏ں حکومت اُتے حاوی ہوچکے سن، ہن اُنہاں د‏‏ی بجائے حکومت معتمد دے بھائی موفق باللہ دے ہتھو‏ں وچ آگئی تے ترکاں دے اختیارات حکمدی سطح اُتے زوال پزیر ہُندے چلے گئے۔ معتمد برائے ناں خلیفہ سی تے حکومت دے تمام اختیارات و معاملات اُتے موفق باللہ حاوی سی ۔ کسی چھوٹے وڈے معاملے وچ معتمد دا کوئی حکم نہ چلدا سی تے نہ ہی خراج اُس دے پاس آندا سی بلکہ نظامِ خراج موفق باللہ دے ہتھو‏ں وچ سی ۔ معتمد اُس دے استبداد تو‏ں بہت نالاں سی، نتہجتاً عاجز آ ک‏ے اُس نے احمد بن طولون دے دامن مصر وچ پناہ لینی چاہی مگر اِس وچ ناکا‏م ہويا۔ معتمد دے زمانہ وچ خلافت عباسیہ د‏‏ی حالت ابتر ہو گئی سی، سلطنت دے گوشہ گوشہ وچ طوائف الملوکی تے ہنگامے عام ہوچکے سن ۔ سجستان، کرمان تے فارس دے صوبےآں اُتے صفاری خاندان قابض ہوچکيا سی ۔ خراسان وی آل طاہر دے پاس سی ۔ طبرستان تے جرجان علویاں د‏‏ی حکومت وچ داخل ہوچکے سن ۔ مصر تےبلاد الشام دولت طولونیہ دا حصہ بن چکے سن ۔ ماوراء النہر وچ دولت سامانیہ د‏‏ی بنیاد پڑنے دے دن شروع ہوچکے سن ۔ افریقا وچ اغالبہ بر سر اقتدار آ گئے سن ۔ بصرہ تے دریائے دجلہ د‏‏ی حدود تک شورش صاحب الزنج آفت برپا کیتے ہوئے سن ۔ مراکش تو‏ں لے ک‏ے مشرقی حدوو تک کوئی گوشہ یا صوبہ طوائف الملوکی تو‏ں خالی نہ سی ۔ابن خلدون: تریخ ابن خلدون، جلد 3، ص 339۔ابن اثیر: الکامل فی التریخ،  جلد 20، ص 131۔

 ہور ویکھو 
 حوالے 

گٹھ:840ء د‏‏ی دہائی د‏‏ے جم
گٹھ:842 دے جم
گٹھ:892 دیاں موتاں
گٹھ:خلافت عباسیہ دے قیدی تے زیر حراست افراد
گٹھ:عباسی خلفا
گٹھ:نويں صدی دے عباسی خلفا