اسیران کربلا

اسیران کربلاتو‏ں اوہ اسیر (قیدی) مراد نيں جو واقعۂ کربلا دے بعد لشکر عمر سعد دے ہتھو‏ں اسیر ہوئے۔ عمر سعد دے دستور دے تحت 11 محرم دی رات انہاں نو‏ں کربلا وچ ہی رہ‏ے تے گیارہ محرم دے دن ظہر دے بعد انہاں نو‏ں پہلے کوفہ وچ ابن زیاد دے سامنے پیش کیتا گیا پھر عبیدالله بن زیاد نے شمر تے طارق بن مُحَفِّز سمیت اک دستہ دے ہمراہ شام وچ دربار یزید دی طرف روانہ کیتا۔

ابن زیاد نے اسیراں نو‏ں محملاں اُتے تے امام سجادؑ نو‏ں طوق و زنجیر وچ جکڑ کر شام روانہ کیتا۔ شیعاں دے چوسن امام سجادؑ، حضرت زینبؑ، بنت امام علیؑ اسیراں وچو‏ں اہ‏م ترین شخصیتاں سن۔ اک نقل دے مطابق انہاں دے مختلف جگہاں اُتے لوگاں دے سامنے دتے جانے والے خطبے یزید تے بعض لوگاں دی پشیمانی دا باعث بنے۔

کچھ مورخین دے نزدیک کاروان اہل بیتؑ اربعین یعنی شہادت امام حسین دی شہادت دے بعد چالیسویں دن کربلا واپس آیا جدونکہ شیخ مفید تے شیخ طوسی معتقد نيں کہ اہل بیتؑ آزادی دے بعد کربلا نئيں آئے بلکہ اوہ مدینہ گئے۔
 آغاز اسیری 

واقعہ عاشورا دے بعد سپاہ عمر سعد نے اپنے مقتولین 11 محرم نو‏ں دفن کیتا تے امام حسین دے اہل بیت نوں لے کے کوفہ روانہ ہويا۔طبری، تاریخ‌الأمم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۵، ص۴۵۵-۴۵۶۔

عمر سعد دے سپاہیاں نے اہل بیت دی خواتن نو‏ں شہدا دے اجساد دے پاس اس حال تو‏ں گزاریا کہ نالہ و شیون دے نال نال اپنے چہراں نو‏ں پیٹ رہیاں سن۔جیسا کہ قرة بن قیس تو‏ں منقول اے کہ حضرت زینبؑ جدو‏‏ں اپنے بھائی دے جسد دے تو‏ں گزریاں تو انہاں نے اس قدر شدت غم تو‏ں گریہ کیتا کہ دوست و دشمن اس وقت گریاں ہوئے۔مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۴؛ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۵، ص۴۵۶۔
مروی اے کہ حضرت زینب نے امام حسین دے جسد اطہر دے پاس تو‏ں گزرتے ہوئے یہ جملات کہے‏:
 ابو مخنف، وقعة الطف، ۱۴۱۷ق، ص۲۵۹؛ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۵، ص۴۵۶۔

ترجمہ: «یامحمدا! وامحمدا! آسمان دے فرشتے آپ اُتے درود سلام بھیجدے نيں، (لیکن)« ایہ حسین دشت وچ اے جس دا بدن خون وچ غلطاں تے اس دے اعضائے بدن جدا نيں! «اے محمد! آپ دیاں بیٹیاں اسیر نيں تے انہاں دی مقتول ذریت نو‏ں ہوا چھو رہی اے۔راوی کہندا اے: خدا دی قسم! یہ نالہ و شون سن کے دوست دشمن نے گریا کیتا۔
 اسیراں دے ناں
اہل بیت تے باقی بچ جانے والے اصحاب امام حسین دے ناماں تے تعداد دے بارے وچ مورخین دے اختلاف پایا جاندا اے،مختلف مصادر وچ مذکور اسما: امام سجادؑ، امام باقر،امام حسین دو بیٹے : محمد و عمر،امام حسنؑ دا بیٹا محمد تے نواسہ زید،قاضی نعمان، شرح الاخبار، موسسہ نشرالاسلامی، ج۳، ص۱۹۸-۱۹۹؛ ابوالفرج اصفہانی، مقاتل الطالبیین، ۱۳۸۵ق، ص۷۹؛ ابن سعد، ترجمة الحسین و مقتلہ، ۱۴۰۸ق، ص۱۸۷۔ اسی طرح حضرت علی دیاں بیٹیاں وچو‏ں حضرت زینب، فاطمہ تے ام کلثوم۔بیضون، موسوعة کربلاء، بیروت، ج۱، ص۵۲۸۔ امام حسینؑ دیاں چار بیٹیاں: سکینہ، فاطمہ، رقیہ تے زینب دا وی مصادر وچ تذکرہ آیا اے۔ابن شداد، الاعلاق الخطیرہ، ۲۰۰۶م، ص۴۸-۵۰۔اسی طرح رباب زوجہ امام حسینؑری‌شہری، دانشنامہ امام حسینؑ، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۲۸۳۔ تے فاطمہ بنت حسن کربلا دے اسیراں وچ موجود سن۔ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۷۰، ص۲۶۱۔

 کوفہ تے شام دی طرف حرکت 
دشمناں نے اسیراں نو‏ں بے کجااوہ اونٹھاں اُتے سوار کیتا۔ابن ابی الحدید، شرح نہج البلاغہ، ج۱۵ص ۲۳۶ جدو‏‏ں اسراء کوفہ وچ داخل ہوئے تو لوگ انہاں دا تماشا دیکھنے جمع ہو گئے سن در حالیکہ کوفہ دی عورتاں انہاں اُتے گریہ کر رہیاں سن۔ خذلم بن ستیر نامی شخص کہندا اے: اس وقت میں نے علی بن حسین نو‏ں دیکھیا جس دی گردن وچ طوق تے ہتھ پس گردن بندھے ہوئے سن۔شیخ مفید، امالی، ص۳۲۱

قدیمی مصادر وچ اسرائے اہل بیتؑ دے کوفہ وچ داخل ہونے دے بارے وچ کوئی دقیق معلومات ذکر نئيں اے۔ البتہ اس حوالے تو‏ں شیخ مفید دی بعض عبارات موجود نيں جنہاں نو‏ں مد نظر رکھدے ہوئے ایہ کہیا جا سکتا اے کہ اسرائے کربلا محرم دی بارہ تاریخ نو‏ں کوفے وچ داخل ہوئے ۔شیخ مفید، ارشاد، ج۲ص۱۱۴

عمر سعد دے سپاہیاں نے کوفہ دے کوچیاں تو‏ں گزار کر انہاں نو‏ں قصر عبیداللہ بن زیاد وچ لیائے۔ حضرت زینب تے عبیداللہ دے درمیان سخت گفتگو ہوئی تے عبیداللہ نے امام سجادؑ دے قتل دا حکم صادر کیتامفید، ارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۵-۱۱۶؛ طبری، تاریخ، ۱۳۸۷ق، ج۵، ص۔۴۵۷۔ لیکن حضرت زینب دے اعتراض کرنے تے عبید اللہ تے حضرت زینب دے درمیان تند و تیز لہجے وچ گفتگو دے بعد عبید اللہ نے قتل تو‏ں صرف نظر کیتا۔ابن اعثم کوفی، الفتوح، ۱۴۱۱ق، ج۵، ص۱۲۳، خوارزمی، مقتل الحسین، ۱۳۶۷ق، ج۲، ص۴۳۔
 کوفہ تو‏ں شام دا راستہ 
ابن زیاد نے کربلا دے اسیراں نو‏ں شمر تے طارق بن مُحَفِّز سمیت اک گروہ دی معیت وچ شام روانہ کیتا۔بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۴۱۶۔ بعض تاریخی روایات دے مطابق زحر بن قیس وی انہاں دے نال سی۔ دینوری، اخبارالطوال، ۱۴۲۱ق، ص۳۸۴-۳۸۵۔ کوفہ تو‏ں شام تک دے راستے دا دقیق علم نئيں اے؛ بعض قائل نيں کہ کوفہ تو‏ں شام دے راستے دے درمیان وچ موجود امام حسین تو‏ں منسوب مقامات دے ذریعے قافلے دے راستے نو‏ں مشخص کیتا جا سکدا اے؛ انہاں وچو‏ں مقام راس الحسین تے امام زین العابدین دمشق وچ،‌ابن عساکر، تاریخ مدینہ دمشق، ۱۴۲۱ق، ج۲، ص۳۰۴؛ نعیمی، الدارس فی تاریخ مدارس، ۱۳۶۷ق، فہرست جای‌ہا۔ حِمص،ابن‌شہرآشوب، مناقب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۸۲۔ حماء،ابن شہر‌آشوب، مناقب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۸۲۔ بعلبعک،مہاجر، کارون غم، ۱۳۹۰ش، ص۳۶-۳۸۔ حَجَرابن شداد، الاعلاق الخطیرہ، ۲۰۰۶م، ص۱۷۸۔ تے طُرح۔مہاجر، کاروان غم، ۱۳۹۰ش، ص۳۰۔ نیز اوہ مقامات وی نيں جو کافی مشہور نيں؛ جداں:
 عراق دے شہر موصل وچ مقام راس الحسین: ہروی دے مطابق یہ مقام ستويں صدی ہجری تک موجود سی۔مہاجر، کاروان غم،۱۳۹۰ش، ص۲۹۔
 ترکی دے شہر نصیبین وچ مسجد امام زین العابدینؑ تے مقام راس الحسین : اس وقت ایہ شہر ترکی وچ موجود اے۔مہاجر، کاروان غم، ۱۳۹۰ش، ص۳۰۔ کہیا گیا اے کہ اس جگہ امام حسین دے سر مبارک دے خون دا اثر ایتھ‏ے موجود رہیا۔ہروی، الإشارات الی معرفة الزیارات، ۱۹۵۳م، ص۶۶۔ ہروی نے اس مقام نو‏ں مشہد النقطہ دے نام تو‏ں ذکر کیتا اے۔ہروی، الإشارات الی معرفة الزیارات، ۱۹۵۳م، ص۶۶۔

 سپاہیاں دا برتاؤ 
ابن اعثم تے خوارزمی دے بقول عبیدالله بن زیاد دے سپاہیاں نے اسیران کربلا نو‏ں کوفہ تو‏ں شام تک پوشش و پردے دے بغیر محملاں اُتے اس طرح شہر شہر لے کے گئے جس طرح ترک و دیلم دے کافر قیدیاں نو‏ں لے جاندے سن۔ابن اعثم، کتاب الفتوح، ۱۴۱۱ق، ج۵، ص۱۲۷؛ خوارزمی، مقتل الحسین، ۱۳۶۷ق، ج۲، ص۵۵-۵۶۔ شیخ مفید دی منقول روایت دے مطابق امام سجادؑ نو‏ں قیدیاں وچ پابند غل و زنجیر دیکھیا گیا۔شیخ مفید، امالی، ۱۴۰۳ق، ص۳۲۱۔

امام سجاد تو‏ں منسوب روایات وچ ابن زیاد دا قیدیاں تو‏ں برتاؤ ایویں منقول ہويا اے: علی بن حسینؑ نو‏ں اک لاغر و نحف اونٹ اُتے اس حال وچ سوار کیتا گیا کہ امام حسین دا سر نیزے اُتے، قیدی عورتاں انہاں دے پیچھے تے نیزے بردار انہاں دے اطراف وچ موجود سن۔ جے امام دی اکھ تو‏ں آنسو جاری ہوندا تو اوہ انہاں دے سر اُتے نیزے ماردے ایتھ‏ے کہ اسی حالت وچ اوہ شام وچ داخل ہوئے۔سید بن طاووس، الاقبال، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۸۹۔

 قیدیاں دا شام وچ داخل ہونا 
تاریخی مصادر وچ اسرا دے شام وچ داخل ہونے، سپاہیاں دے برتاؤ، انہاں دے رہنے دی جگہ تے انہاں دے خطبات دے بارے وچ بیان ہويا اے۔ انہاں روایات دے مطابق ایہ قافلہ شام وچ اول صفر نو‏ں داخل ہويا۔ابوریحان بیرونی، آثار الباقیة، ۱۳۸۶ش، ص۵۲۷۔ انہاں نو‏ں اس روز دروازۂ «توما» یا «ساعات» دے راستے شہر وچ لیایا گیا۔ سہل بن سعد دے مطابق یزید دے دستور اُتے شہر دی تزئین تے آرائش کیتی گئی سی۔شیخ صدوق، امالی، ۱۴۱۷ق، مجلس ۳۱، ص۲۳۰۔

شہر وچ داخل ہونے دے بعد اسیراں نو‏ں مسجد جامع دے دروازے دے پاس اک چبوترے اُتے بٹھایا گیا۔ابن اعثم، الفتوح، ۱۴۱۱ق، ج۵، ص۱۲۹-۱۳۰۔ موجودہ زمانے وچ مسجد اموی دا دروازہ اصلی مسجد دے محراب و منبر دے مقابل اے جتھ‏ے پتھر تے لکڑی دے سیڑھیاں موجود نيں جنہاں دے بارے وچ کہیا جاندا اے قیدیاں نو‏ں ایتھ‏ے بٹھایا گیا۔ محل حضور اسرای کربلا در مسجد اموی 

بعض مصادر وچ شام وچ داخلے دے موقع اُتے حضور اہل بیت امام حسینؑ نو‏ں دو دن تک صفار، بصائر الدرجات، ۱۴۰۴ق، ص۳۳۹۔ تے خرابۂ شام دے نام تو‏ں معروف ایسی عمارت وچ رکھا گیا جس دی چھت نئيں سی۔شیخ صدوق، امالی، ۱۴۱۷ق، مجلس ۳۱، ص۲۳۱، ح۴۔ لیکن شیخ مفید قیدیاں دے آنے دی جگہ قصر یزید دے پاس بیان کیتی اے۔شیخ مفید، ارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۲۲۔ مشہور قول دے مطابق شام وچ قیدیاں دے رہنے دی مدت تن دن طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۵ ص۴۶۲؛ خوارزمی، مقتل، ۱۳۶۷ق، ج۲، ص۷۴۔ لیکن ہفت روزطبری، کامل بہایی، ۱۳۳۴ق، ج۲، ص۳۰۲۔ تے اک مہینہ وی منقول ہوئی اے۔ابن طاووس، الاقبال، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۱۰۱۔شام وچ قیدیاں دے آنے تو‏ں متعلق بعض تاریخی روایات دا ذکر:

 قصر یزید وچ اسیراں دی آمد: شام وچ آنے دے بعد زَحر بن قَیس نے واقعہ کربلا دی جنگ دی رپورٹ بیان کیتی۔طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۵، ص۴۶۰۔ یزید نے سارا ماجرا سننے دے بعد حکم دتا کہ محل نو‏ں سجایا جائے،بزرگان شام نو‏ں بلایا جائے تے اسیراں نو‏ں حاضر کیتا جائے۔طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۵، ص۴۶۱۔ روایات تو‏ں پتہ چلدا اے کہ اسیراں نو‏ں رسیاں نال جکڑے ہوئی حالت وچ پیش کیتا گیا۔ابن طاووس، الملہوف، ۱۴۱۷ق، ص۲۱۳۔ اس دوران فاطمہ بنت حسین نے کہیا:اے یزید! کنا شائستہ اے کہ بنات رسول اللہ اسیر ہون ؟ اس وقت حاضرین تے یزید دے اہل خانہ تو‏ں گریہ کیتا۔ابن نما، مثیر الاحزان، ۱۴۰۶ق، ص۹۹۔
 یزید دا سر امام حسین دے نال ناروا سلوک: یزید قیدیاں دی موجودگی وچ سونے دے تھال وچ رکھے ہوئے سر امام حسینؑخوارزمی، مقتل، ۱۳۶۷ق، ج۲، ص۶۴۔ نو‏ں لکڑی دی چوب نال چھیڑ رہیا سی یعقوبی، تاریخ، دار صادر، ج۲، ص۶۴۔ جدو‏‏ں سکینہ تے فاطمہ نے ایہ منظر دیکھیا تو انہاں نے اس طرح فریاد کیتی کہ یزید تے معاویہ بن ابوسفیان دیاں بیٹیاں نے گریہ کرنا شروع کیتا۔ابن اثیر، الکامل، ۱۴۰۵ق، ج۲، ص۵۷۷۔ شیخ صدوق تو‏ں امام علی رضا دی مروی روایت دے مطابق یزید نے سر امام حسین نو‏ں طشت وچ رکھیا تے اسنو‏ں کھانے دی میز اُتے رکھ دتا۔ پھر اپنے اصحاب دے نال کھانے وچ مشغول ہو گیا اس دے بعد اسنو‏ں شطرنج دی میز اُتے رکھ کے شطرنج کھیلنے وچ مشغول ہويا۔ کہندے نيں جدو‏‏ں اوہ بازی جیت جاندا تو اک جام فقاع ( جَو دی شرآب) دا پیندا تے اس دا آخری بچا ہويا پانی طشت دے پاس زمین اُتے گرا دیندا۔صدوق، عیون اخبار الرضا، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۲۵، ح۵۰۔
 حاضرین دا اعتراض: یزید دی اس حرکت اُتے حاضرین وچو‏ں بعض نے اعتراض کیتا، انہاں وچو‏ں مروان بن حکم دا بھائی یحیی بن حکم سی جس دے اعتراض دے جواب وچ یزید نے اس دے سینے اُتے ہتھ ماریا۔طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۵، ص۴۶۵۔ اَبوبَرْزہ اَسْلَمی نے وی اعتراض کیتا تو یزید دے حکم اُتے اسنو‏ں دربار تو‏ں کڈ دتا گیا۔بلاذری، انساب الاشراف،۱۴۱۷ق، ج۳، ص۴۱۶۔

 خطبات 
قیدیاں دے کوفہ وچ آنے دے بعد امام سجاد نے خطبہ دتاابن‌نما، مثیر الاحزان، ۱۴۰۶ق، ص۸۹-۹۰۔ تے حضرت زینب نے خطبہ دتا تاریخی مآخذاں دے مطابق اس خطبے وچ امام حسین دی مدد نہ کرنے اُتے کوفیاں دی سرزنش کیتی۔ابن طیفور، بلاغات النساء، ۱۳۷۸ش، ص۲۶۔ لیکن تاریخ دے معاصرین محققین وچو‏ں سید جعفر شهیدی کوفی حکومت دی سختیاں ،کوفیاں دے خوف تے ترس دی وجہ تو‏ں کوفہ وچ اوس خطبے دے دتے جانے نو‏ں مشکل سمجھدے نيں۔شهیدی، زندگانی علی ابن الحسینؑ، ۱۳۸۵ش، ص۵۷۔ نیز فاطمہ صغری بنت امام حسینطبرسی، احتجاج، ۱۴۱۶ق، ج۲، ص۱۴۰-۱۰۸۔ تے ام کلثوم دی طرف خطبیاں دی نسبت دتی گئی اے۔ابن طاووس، الملهوف، ۱۴۱۷ق، ص۱۹۸۔

امام سجادؑ تے حضرت زینب(س)، نے شام وچ وی خطبات دتے ۔ حضرت امام حسین ؑ تے انہاں دی اہل بیت دے نال ناروا سلوک اُتے یزید دی سرزنش تے انہاں نو‏ں مختلف شہراں وچ دربدر پھرانے اُتے احتجاج،ابن طاووس، الملهوف، ۱۴۱۷ق، ص۲۱۳-۲۱۸۔ تے فضائل اهل بیت پیامبرؑ و علیؑ ان خطبات دے مضامین سن۔ربانی گلپایگانی، «افشاگری امام سجاد در قیام کربلا (۲)»، ص۱۱۹۔ ایہ خطبات شام وچ حضرت امام سجاد تے حضرت زینب دے خطبات دے نام تو‏ں معروف نيں۔ابن‌نما، مثیر الاحزان، ۱۴۰۶ق، ص۸۹-۹۰؛ ابن طیفور، بلاغات النساء، ۱۳۷۸ش، ص۲۶۔

 شام دے راستے وچ 
 راستے دا انتخاب 
ابن زیاد نے شمر تے طارق بن مُحَفِّز سمیت اک جماعت اسیراں دے نال شام روانہ کیتی۔بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۴۱۶۔ بعض روایات دے مطابق زحر بن قیس وی انہاں دے ہمراہ سی۔دینوری، اخبارالطوال، ۱۴۲۱ق، ص۳۸۴-۳۸۵۔
اسیراں نو‏ں کوفہ تو‏ں شام تک کس راستے تو‏ں لے جایا گیا اس دا دقیق علم نئيں اے لیکن بعض معتقد نيں کہ اس راستے وچ امام حسینؑ تو‏ں منسوب مقامات دے ذریعے کوفہ تو‏ں شام دے راستے نو‏ں بیان کیتا جا سکدا اے۔ ان مقامات دے نام درج ذیل نيں:
 مقام راس الحسین موصل وچ: علی بن ابوبکر ہروی دے بقول یہ مقام ستويں صدی ہجری تک موجود سی۔جعفر مہاجر، کاروان غم، ص۲۹
 مسجد امام زین العابدینؑ تے مقام راس الحسین نصیبین وچ: آجکل نصیبین ترکی وچ اک شہر دا نام اے۔کاروان غم، مہاجر، ص۳۰ کہیا جاندا اے کہ سر امام حسینؑ دے خون دا اثر اس مقام اُتے رہ گیا سی۔الاشارات الی معرفہ الزیارات، ص۶۶ ہروی نے اس زیارتگاہ نو‏ں "مشہد النقطہ" دے نام تو‏ں ثبت کیتا اے۔الاشارات الی معرفہ الزیارات، ص۶۶
 مقام طُرح: طرح اس نوزاد نو‏ں کہیا جاندا اے جو مقررہ وقت تو‏ں پہلے پیدا ہويا ہو۔ ایتھ‏ے یہ احتمال دتا جاندا اے کہ اسیران کربلا وچ کوئی حاملہ خاتون سی جس نے اپنے بچے نو‏ں مقررہ وقت تو‏ں پہلے جنم دتا ہوۓگا۔مہاجر، ص۳۰
 مقام حَجَر: اسیران کربلا دے قافلے نو‏ں شام لے جاندے وقت امام حسینؑ دا سر اس پتھر اُتے رکھا گیا سی۔الاعلاق الخطیرہ، ابن شداد، ص۱۷۸
 مقام‌ کاوہ جوشن: ایہ پہاڑ شام دے شہر حلب وچ واقع اے۔ گویا شمر بن ذی الجوشن دے نام تو‏ں مشتق اے۔ بعض مصادر دے مطابق مشہد النقطہ وی اسی مقام اُتے اے۔ کہیا جاندا اے کہ ایتھ‏ے اک عیسائی راہب زندگی گزاردا سی جس نے یزید دے سپاہیاں تو‏ں امام حسینؑ دا سر اک رات دے لئی لے جا کے اپنے پاس رکھدا اے۔ مشہدالسقط وچ قبر محسن بن الحسینؑ وی اے۔معجم البلدان،ج۲،ص:۱۸۶
 مقام حماہ: ایہ مقام شہر حلب دے اندر موجود سی۔ ابن شہرآشوب نے اس مکان دا تذکرہ کیتا اے۔مناقب آل أبی طالب علیاسيں السلام (لابن شہرآشوب)، ج۴، ص: ۸۲
 مقام حِمص: ابن شہر آشوب نے اس مکان دا وی تذکرہ کیتا اے۔مناقب آل أبی طالب علیہم السلام (لابن شہرآشوب)، ج۴، ص۸۲
 مقام بعلبک: ایتھ‏ے اُتے اس وقت اک مسجد اے جس دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ پہلے اس دا نام "راس الحسین" سی۔مہاجر، ص ۳۶تا۳۸
 مقام راس الحسین تے مقام امام زین العابدین دمشق وچ: یہ دو مقام اک مسجد دے پاس اے جسنو‏ں مسجد اموی دا نام دتا جاندا اے۔ ابن عساکر نے اس مقام نو‏ں "راس الحسین" دا نام دتا اے۔ابن عساکر، تاریخ مدینہ دمشق، ج۲ص ۳۰۴ لیکن ہور مصادر وچ اسنو‏ں "مقام امام زین العابدین" دے نام تو‏ں یاد کیتا گیا اے۔نعیمی، الدارس فی تاریخ مدارس، فہرست جای‌ہا

 شام وچ 
  شہر دا چراغان: یزید نے حکم دتا سی کہ اسیران کربلا دا شام وچ داخل ہوندے وقت شہر دا چراغان کیتا جائے۔ سہل بن سعد ساعدی انہاں افراد وچو‏ں اے جس نے اسیران اہل بیت دا شام وچ داخل ہوندے وقت شہر دے چراغان تے لوگاں دی خوشی نو‏ں دیکھیا تے اس دی توصیف کیتی اے۔شیخ صدوق، امالی، مجلس، ۳۱، ص۲۳۰۔
 داخل ہونے دا دن: تاریخی اوراق دے مطابق شہداء دے سراں نو‏ں صفر دی پہلی تاریخ نو‏ں شام لیایا گیا۔ابوریحان بیرونی، آثار الباقیہ، ص۳۳۱ اسی دن اسیراں نو‏ں باب توما یا باب الساعات تو‏ں شہر دے اندر لے جایا گیا تے شہر دے جامع مسجد دے دروازے دے نال اسیراں نو‏ں بٹھانے دی مخصوص جگہ اُتے اسراء اہل بیت نو‏ں رکھیا گیا۔ابن اعثم، الفتوح، ج۵، ص۱۲۹-۱۳۰
 یزید نو‏ں اطلاع دینا:اسراء اہل بیت نو‏ں شہر وچ پھرانے دے بعد عبیداللہ ابن زیاد دے سپاہی یزید دے محل وچ چلے گئے تے زحر بن قیس نے سب دی نمایندگی وچ واقعہ کربلا دی سرگذشت یزید نو‏ں سنائی۔تاریخ الطبری، ج۵، ص۴۶۰
 اسراء یزید دے محل وچ:یزید نے کربلا دے واقعے دی رپورٹ سنے دے بعد محل دی تزئین دا حکم دتا۔ بزرگان شام نو‏ں بلایا گیا اس دے بعد اسیراں نو‏ں محل وچ لیانے دا حکم دتا۔تاریخ الطبرس، ج۵، ص۴۶۱ تاریخی شواہد دے مطابق اسیراں نو‏ں رسیاں وچ بنھ کے یزید دی محفل وچ لیایا گیا۔سیدبن طاووس، لہوف، ص۲۱۳ اس وقت فاطمہ بنت حسین نے کہیا:‌اے یزید کیہ ایہ شائستہ اے کہ رسول خدا(ص) دیاں بیٹیاں نو‏ں اسیر کیتا جائے؟ اس وقت یزید دے دربار وچ موجود افراد تے یزید دی بیوی ہندہ نے گریہ و زاری کیتی۔ ابن نما، مثیر الاحزان، ص۹۹
 یزید دا اسیراں دے سامنے سر امام حسینؑ دے نال کھیلنا: یزید نے اسیراں دے سامنے سر امام نو‏ں اک سونے دے طبق وچ رکھیا خوارزمی، ج۲، ص۶۴ تے اپنے ہتھ وچ لئے ہوئے لکڑی دے ذریعے سر امام حسینؑ دی توہین کیتی۔یعقوبی، ج۲، ص۶۴ جدو‏‏ں امام حسینؑ دی بیٹی سکینہ تے فاطمہ نے اس حالت نو‏ں دیکھیا تو ایسی فریاد کیتی کہ خود یزید دی محل وچ موجود عورتاں نے وی اس فریاد دے نال فریاد بلند کیتی۔ابن اثیر، کامل، ج۲ص ۵۷۷ امام علی رضا تو‏ں منقول اک حدیث وچ آیا اے کہ یزید نے امامؑ دے سر نو‏ں اک طبق وچ رکھا پھر اس دے اُتے کھانے دی میز رکھ دتی پھر اپنے دوستاں دے نال کھانے تے شراب خواری وچ مشغول ہو گیا۔ پھر اسی میز اُتے اوہ اپنے دوستاں دے نال شطرنج کھیلنے لگیا اوہ جدو‏‏ں وی شطرنج وچ اپنے حریف اُتے غلبہ حاصل کردا شراب دی بوتل اٹھا کے پیندا تے باقی ماندہ شراب نو‏ں اس طبق دے نزدیک زمین اُتے انڈیل دیندا جس وچ امامؑ دا سر رکھا ہويا سی۔صدوق، عیون اخبار الرضا، ج۱، ص۲۵، ح۵۰
 حاضرین دا اعتراض: یزید دی محفل وچ موجود بعض حاضرین نے یزید دے اس اقدام اُتے اعتراض کیتا انہاں وچ مروان بن حکم دے بھائی یحیی بن حکم اے جس اُتے یزید نے اس دے سینے اُتے گھونسا ماریا۔طبری، ج۵ص ۴۶۵ ابوبرزہ اسلمی نے وی اس اُتے اعتراض کیتا تو اسنو‏ں یزید دے حکم تو‏ں مجلس تو‏ں ہی اخراج کیتا گیا۔انساب الاشراف، ج۳، ص۴۱۶

 خطبہ دینا: شام وچ مختلف واقعات رونما ہونے دے بعد امام سجادؑ تے حضرت زینب(س) نے شام وچ افکار عمومی نو‏ں غلط پروپیگنڈیاں تو‏ں پاک کرنے دی خاطر خطبے دینا شروع کیتے۔ ایہ خطبے شام وچ امام سجادؑ تے حضرت زینب دے خطبیاں دے نام تو‏ں معروف نيں۔
 محل اقامت: تاریخی مصادر دے مطابق اہل بیت امام حسینؑ نو‏ں شام وچ دو مقامات اُتے رکھا گیا۔ شروع وچ کسی ویرانے وچ رکھیا گیا جس اُتے چھت وی نئيں سی،شیخ صدوق، امالی، مجلس ۳۱، ص۲۳۱، ح۴ جو خرابہ شام تو‏ں معروف اے تے حضرت رقیہ اسی خرابے وچ وفات پائی۔کامل بہایی، ج۲، ص۱۷۹اسیران کربلا نو‏ں دو دن اس مقام اُتے رکھیا گیا۔صفار، بصائر الدرجات، ص ۳۳۹ لیکن امام سجادؑ تے حضرت زینب(س) دے خطبیاں دے بعد جدو‏‏ں افکار عمومی اسیراں دے نفع وچ جانے لگیا تو انہاں نو‏ں یزید دے محل دے نزدیک کسی گھر وچ منتقل کیتا گیا۔شیخ مفید، ارشاد، ج۲، ص۱۲۲
 شام وچ قیام دی مدت:''' اکثر مورخین نی اسیران کربلا دا شام وچ قیام دی مدت نو‏ں تن دن لکھیا اے۔طبری، ج۵ ص۴۶۲، خوارزمی، ج۲، ص۷۴ لیکن عماالدین طبری نے اس مدت نو‏ں ست دن ذکر کیتا اے۔کامل بہایی، ج۲، ص۳۰۲ جبکہ سید بن طاووس نے اک ماہ کہیا اے الاقبال بالاعمال الحسنہ، ج۳، ص۱۰۱ البتہ اس نے خود اس قول دے ضعیف ہونے دی طرف اشارہ کیتا اے۔

 قافلے دے واپسی 

سید محمدعلی قاضی طباطبائی تحقیق درباره اولین اربعین حضرت سیدالشہداء وچ کاروان اہل بیت دی شام تو‏ں واپسی دے متعلق بحث کردے نيں تے اربعین دے روز انہاں دے کربلا نو‏ں پہنچنے نو‏ں ثابت کردے نيں۔ لیکن محدث نوریمحدث نوری، لؤلؤ و مرجان، ۱۴۲۰ق، ص۲۰۸ـ۲۰۹۔ تے شیخ عباس قمی کربلا وچ اسرا دی واپسی اربعین دے روز دے مخالف نيں۔قمی، منتهی الآمال، ۱۳۷۲ش، ص۵۲۴ -۵۲۵۔
بشیر مسجد النبی دے پاس جا کے روندے ہوئے اس شعر نو‏ں پڑھیا:

شیخ مفید تے شیخ طوسی نے تصریح دی اے کہ کاروان اہل بیت شام تو‏ں واپسی دے بعد مدینہ گیا اے۔شیخ مفید، مسار الشیعه، ۱۴۱۳ق، ص۴۶؛ طوسى، مصباح المتهجّد، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۷۸۷۔

سید بن طاووس دی نقل دے مطابق قافلۂ اهل‌ بیتؑ نے مدینه پہنچنے اُتے شہر سر تو‏ں باہر خیمے نصب کئے تے امام سجاد دے حکم اُتے بشیر بن حذلم مدینہ گیا تے اس نے مسجد النبی دے پاس اشعار پڑھے تے گریہ کیتا۔ اس طرح اہالیان مدینہ اہل بیت دے مدینہ واپسی تو‏ں مطلع ہوئے۔ابن طاووس، لهوف، ۱۴۱۷ق، ص۲۲۶-۲۲۷۔ سید بن طاووس اس دن نو‏ں رسول گرامی قدر دے وصال دے بعد مسلماناں دی تاریخ دا غم انگیز ترین دن شمار کردے نيں۔ منقول اے کہ اہل بیت دی واپسی دا سن کر مدینہ دی تمام خواتن گھراں تو‏ں گریہ و شیون کردے ہوئے باہر نکل آئے تے اس تو‏ں پہلے مدینہ وچ ایسا گریہ، نالہ و فریاد دیکھیا نئيں گیا۔ابن طاووس، لهوف، ۱۴۱۵ق، ص۲۲۷۔
 حوالے 

 مآخذ 

 ابن ابی الحدید، عزالدین عبدالحمید، شرح نہج البلاغہ، تحقیق محمد ابوالفضل ابراہیم، چاپ ۲، قم، منشورات کتابخانہ آیہ اللہ مرعشی نجفی، ۱۴۰۴ق۔
 ابن اثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ،‌ بیروت، دار التراث العربی، ۱۴۰۵ق۔
 ابن اعثم کوفی، احمد بن اعثم، الفتوح، تحیق علی شیری، بیروت، دراالاضواء، ۱۴۱۱ق۔
 ابن سعد، «ترجمۃ الحسین و مقتلہ»، تحقیق سید عبدالعزیز طباطبایی، فصلنامہ تراثنا، سال سوم، شمارہ ۱۰، ۱۴۰۸ق۔
 ابن شداد، محمد بن علی، الاعلاق الخطیرہ فی ذکر امراء الجزیرہ، دمشق، بی‌نا، ۲۰۰۶م۔
 ابن شہرآشوب، محمد بن علی مازندرانی، مناقب آل أبی‌طالب علیاسيں السلام، علامہ، قم، ۱۳۷۹ق۔
 ابن طاووس، علی بن موسی، الملہوف فی معرفۃ علی قتلی الطفوف، تحقیق فارس تبریزیان، قم، دارالاساوہ، ۱۴۱۷ق۔
 ابن طیفور، ابوالفضل بن ابی‌طاہر، بلاغات النساء، قم، مکتبہ الحیدریہ ، ۱۳۷۸ش۔
 ابن عساکر، علی بن حسن بن ہبہ اللہ، تاریخ مدینہ دمشق، تحقیق علی عاشور،‌ بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۲۱ق۔
 ابن عساکر، علی بن حسن بن ہبہ اللہ، تاریخ مدینۃ دمشق، بیروت، تحقیق علی شیری، دارالفکر، ۱۴۱۵ق۔
 ابن نما، جعفر بن محمد، مثیر الاحزان، قم، مدرسہ امام المہدی(عج)، ۱۴۰۶ق۔
 ابو ریحان بیرونی، محمد بن احمد، آثار الباقیہ، مترجم دانا سرشت، اکبر، تہران، امیر کبیر، ۱۳۸۶ش۔
 ابوالفرج اصفہانی، مقاتل الطالبیین، قم، مؤسسہ دارالکتاب، ۱۳۸۵ق۔
 ابومخنف، لوط بن يحيى، وقعۃ الطف، قم، نشر جامعہ مدرسين، چاپ: سوم، ۱۴۱۷ق۔
 بلاذری، انساب الاشراف، تحقیق سہیل زکار وریاض زرلدی، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۷ق۔
 بیضون، لبیب، موسوعۃ كربلاء، بیروت، مؤسسۃ الأعلمی للمطبوعات، بی‌تا۔
 تمیمی مغربی، ابوحنیفہ نعمان بن محمد، شرح الأخبار فی فضائل الائمۃ الاطہار، تحقیق سید محمد حسینی جلالی، قم، مؤسسۃ النشر الاسلامی، بی تا۔
 خوارزمی، موفق بن احمد مدی، مقتل الحسین، تحقیق محمد سماوی، نجف، مطبعۃ الزہراء، ۱۳۶۷ق۔
 دینوری، ابوحنیفہ احمد بن داود، الاخبار الطوال، تحقیق عصام محمد الحاج علی، بیروت، دارالکتب العلمیہ، ۱۴۲۱ق۔
 ربانی گلپایگانی، علی، «افشاگری امام سجاد در قیام کربلا (۲)»، در مجلہ نور علم، شمارہ ۴۶، مرداد و شہریور ۱۳۷۱ش۔
 شہیدی، سید جعفر، زندگانی علی ابن الحسینؑ، تہران، دفتر نشر فرہنگ اسلامی، چاپ سیزداسيں، ۱۳۸۵ش۔
 صدوق، عیون اخبارالرضا، تصحیح حسین اعلمی، بیروت، موسسہ الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۴ق۔
 صدوق، محمد بن علی، الامالی، قم، مؤسسۃ البعثۃ، ۱۴۱۷ق۔
 صفار قمی، محمد بن حسن، بصائرالدرجات، تصحیح محسن کوچہ باغی، قم، کتابخانہ آیہ اللہ مرعشی نجفی، ۱۴۰۴ق۔
 طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج، تحقیق ابراہیم بہادری و محمدہادی‌بہ، چ۲، قم، اساوہ، ۱۴۱۶ق۔
 طبری، عمادالدین حسن بن علی، کامل بہایی، قم، موسسہ طبع و نشر، ۱۳۳۴ش۔
 طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک، تحقیق محمد ابوالفضل ابراہیم، بیروت، روائع التراث العربی، ۱۳۸۷ق۔
 طوسی، محمد بن حسن، مصباح المتہجّد و سلاح المتعبّد، بیروت، مؤسسۃ فقہ الشیعۃ، چاپ اول، ۱۴۱۱ق۔
 قمی، عباس، منتہی الآمال، تہران، مطبوعاندی حسینی، ۱۳۷۲ش۔
 محدث نوری، لؤلؤ و مرجان، تحقیق: داریندی، مصطفیٰ، قم، کنگرہ دین پژوہان کشور، ۱۴۲۰ق۔
 محل حضور اسرای کربلا در مسجد اموی، در خبرگزاری بین المللی قرآن، تاریخ درج مطلب : ۲۴ اردیبہشت ۱۳۹۳، تاریخ بازدید ۲۴ مرداد ۱۳۹۷۔ 
 محمدی ری‌شہری، محمد، دانشنامہ امام حسین ع بر پایہ قرآن، حدیث و تاریخ، مترجم:مسعودی، عبدالہادی، قم، ناشر:موسسہ دار الحديث، ۱۳۸۸ش۔
 مفید، محمد بن محمد، الارشاد فی معرفہ حجج اللہ علی العباد، تحقیق موسسہ آل البیت، قم، الموتمر العالمی الالفیہ الشیخ المفید، ۱۴۱۳ق۔
 مفید، محمد بن محمد، امالی، تحقیق حسین استادولی و علی اکبر غفاری، قم، جامعہ مدرسین، ۱۴۰۳ق۔
 مفید، محمد بن محمد، مسار الشیعہ، قم، کنگرہ شیخ مفید، چاپ اول، ۱۴۱۳ق۔
 مہاجر، جعفر، کاروان غم، سید حسین مرعشی، تہران، انتشارات مسافر، ۱۳۹۰ش۔
 نادعلیان، احمد و مہران ہوشیار، «نقش‌ہای عاشورایی»، در مجلہ رہپویہ ہنر، شمارہ ۵، بہار ۱۳۸۷ش۔
 ہروی، علی بن ابی‌بکر، الاشارات الی معرفہ الزیارات، دمشق، بہ کوشش جانین سوردیل، ۱۹۵۳م۔
 یعقوبی، احمد بن ابی‌یعقوب، تاریخ یعقوبی،‌ بیروت، دار صادر، بی‌تا۔

گٹھ:اسیران کربلا
گٹھ:واقعہ کربلا
گٹھ:تریخ اسلام