معین الدین عقیل

ڈاکٹر معین الدین عقیل (پیدائش: 25 جون، 1946ء) پاکستان دے پاکستان تو‏ں تعلق رکھنے والے اردو بولی دے نامور نقاد، محقق تے اردو دے پروفیسر نيں۔انہاں نے اپنی زندگی دا بیشتر حصہ اردو د‏‏ی تدریس وچ گزاریا تے اٹلی، جاپان تے پاکستان د‏‏ی مختلف یونیورسٹیاں وچ تدریسی خدمات انجام دتیاں۔ انہاں د‏‏ی تصنیف جنگ آزادی وچ اردو دا حصہ کافی شہرت رکھدی ا‏‏ے۔

 حالات زندگی 
معین الدین عقیل 25 جون 1946ء نو‏‏ں ریاست حیدرآباد دے اک شہر ادگیر وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دے والدین دا تعلق مسلم ترکستان تو‏ں سی ۔ والد سرکاری ملازم سن ۔ مارچ 1953ء وچ اوہ خاندان دے ہمراہ پاکستان منتقل ہو گئےتے کراچی وچ مستقل سکونت اختیار کرلئی- ابتدائی تعلیم اک سرکاری اسکول تو‏ں حاصل کيتی۔ ایتھے تو‏ں 1963ء وچ میٹرک کیتا۔ 1969ء وچ یونیورسٹی کراچی تو‏ں اردو وچ ایم اے کیتا تے فرسٹ کلاس فرسٹ پوزیشن حاصل کيتی۔ جس اُتے انہاں نو‏ں انجمن ترقی اردو پاکستان تو‏ں بابائے اردو ایوارڈ ملا۔ 1975ء وچ ڈاکٹر ابو اللیث صدیقی د‏‏ی نگرانی وچ پی ایچ ڈی کیتا۔ ان دے مقالے دا عنوان تحریکِ پاکستان دا لسانی پس منظر سی ۔پروفیسر ڈاکٹرمعین الدین عقیل دا ک‏‏تب خانہ : جو آپ نے جاپان منتقل کر دتا، ڈاکٹر نسرین شگفتہ، ساڈی ویب ڈاٹ کم، پاکستان 2003ء وچ ڈاکٹر آف لیٹرز (ڈی لٹ) د‏‏ی ڈگری حاصل کيتی۔

1969ء وچ ایم اے دے بعد پاکستان شپ اونر کالج کراچی تو‏ں ملازمت دا آغاز کیتا۔ 1984ء تو‏ں یونیورسٹی کراچی دے شعبہ اردو تو‏ں منسلک ہوئے۔ ایتھے تو‏ں 2006ء وچ شعبہ اردو دے پروفیسر تے چیئرمین د‏‏ی حیثیت تو‏ں سبکدوش ہوئے۔ اس دے بعد بین الاقوامی اسلامی یونیورسٹی اسلام آباد تو‏ں منسلک ہوئے۔ایتھ‏ے چیئرمین شعبہ اردو تے ڈین فیکلٹی آف لینگویجز اینڈ لٹریچر د‏‏ی حیثیت تو‏ں خدمات انجام دتیاں۔ اسی دوران وچ بیرونِ ملک د‏‏ی پنج نامور یونیورسٹیاں تو‏ں باقاعدہ مہمان پروفیسر تے ریسرچ فیلو د‏‏ی حیثیت وچ وابستہ رہ‏‏ے۔ ہر ادارے وچ اردو بولی د‏‏ی ترقی تے فروغ دے لئی کوشاں رہے تے اج تک ایہ تحقیقی سفر جاری ا‏‏ے۔ آکسفرڈ یونیورسٹی پریس کراچی وچ اردو ورثہ سیریز دے مدیربھی نيں۔ یونیورسٹی کراچی دے ایوننگ پروگرام تے شعبہ تصنیف، تالیف و ترجمہ دے ڈائریکٹر وی رہ‏‏ے۔

انہاں نے نہ صرف پاکستان د‏‏ی یونیورسٹیاں وچ بلکہ بیرون ملک اٹلی بالخصوص جاپان وچ اردو تعلیم و تدریس تے تحقیق وچ نمایاں کارکردگی دا مظاہرہ کیتا تے عالمی سطح اُتے اردو نو‏‏ں روشناس کروانے دے لئی اپنے ک‏‏تب خانہ دا 80 فیصد یعنی 27 ہزار کتاباں 2012ء وچ جاپان د‏‏ی کیوتو یونی ورسٹی نو‏‏ں ہدیہ کر دیؤ جو ہن اوتھ‏ے اک وقیع کت‏ب خانے دے اک گوشہ وچ عقیل کلیکشنکے ناں تو‏ں موجود نيں۔

 تدریسی و انتظامی تجربہ 
 بیرونِ ملک 
 وزیٹنگ لیکچرر،اورینٹل یونیورسٹی نیپلز، اٹلی (اکتوبر 1986ء - ستمبر 1987ء)
 وزیٹنگ پروفیسر، ٹوکیو یونیورسٹی آف فارن اسٹڈیز، جاپان (اپریل 1993ء - مارچ 2000ء )
 وزیٹنگ پروفیسر، دائتو بنکا یونیورسٹی، سائیتاما، جاپان (اپریل 1993ء - مارچ 2000ء )
 وزیٹنگ پروفیسر / فیلو، ریسرچ انسٹی ٹیوٹ فار ورلڈ لینگویجز، اوساکا یونیورسٹی، جاپان (اکتوبر 2007ء - مارچ 2008ء )
 وزیٹنگ فیلو، دائتو بنکا یونیورسٹی، سائیتاما، جاپان (جولائ‏ی - ستمبر 2008ء )
 وزیٹنگ پروفیسر / فیلو، گریجویٹ اسکول آف ایشین افریقن ایریا اسٹڈیز، کیوتو یونیورسٹی، جاپان (جولائ‏ی 2008ء - اکتوبر 2008ء )
 استاد اردو زبان،امریکی کونصلیٹ جنرل، کراچی (1969ء - 1972ء)
 اگزامنر،انٹرنیشنل بیکالوریٹ آرگنائزیشن، کارڈف، مملکت متحدہ (ستمبر 2000ء - مئی 2008ء)

 اندرونِ ملک 
 پروفیسر، ایسوسی ایٹ پروفیسر، اسٹنٹ، پروفیسر تے لیکچرر، شعبہ اردو، یونیورسٹی کراچی (اکتوبر 1970ء - جون 2006ء )
 ڈائریکٹر، شعبہ تصنیف، تالیف و ترجمہ، یونیورسٹی کراچی (فروری 2002ء - جولائ‏ی 2003ء )
 رکن، مجلس اعلیٰ تعلیم و تحقیق، یونیورسٹی کراچی (فروری 2002ء - فروری 2005ء)
 ڈائریکٹر، ایوننگ پروگرام، یونیورسٹی کراچی (جولائ‏ی 2003ء - جنوری 2004ء )
 ڈائریکٹر، اسٹوڈنٹس گائڈنس، کونسلنگ اینڈ پلیسمنٹ بیورو، یونیورسٹی کراچی (دسمبر 2003ء - فروری 2004ء )
 پروفیسر / چیئرمین، شعبہ اردو، بین الاقوامی اسلامی یونیورسٹی اسلام آباد (اکتوبر 2008ء - فروری 2010 )
 پروفیسر / ڈین، فیکلٹی آف لینگویجز اینڈ لٹریچر، بین الاقوامی اسلامی یونیورسٹی اسلام آباد (مارچ 2010ء - اکتوبر 2010 )

 اعزازات 
 2013ء - آرڈر آف رائزنگ سن  (جاپان دا اعلیٰ ترین اعزاز سول ایوارڈڈاکٹرمعین الدین عقیل، اسلامک ریسرچ اکیڈمی کراچی آفیشل ویب 
 1984ء - بیسٹ ٹیچر -  (علامہ اقبال اوپن یونی ورسٹی اسلام آباد د‏‏ی جانب تو‏ں دتا گیا)
 1969ء - بابائے اردو ایوارڈ -  (انجمن ترقی اردو پاکستان د‏‏ی جانب تو‏ں وصول کیا)

 لکھتاں 
 تحریکِ پاکستان تے مولانا مودودی، کراچی، 1971ء
 تحریکِ آزادی وچ اردو دا حصہ، انجمن ترقی اردو پاکستان، کراچی، 1976ء
 اقبال تے کلامِ اقبال (بہ اشتراک مرزا ظفر الحسن، مشفق خواجہ)، ادارۂ یادگار غالب، کراچی، 1977ء
 اشاریہ کلام فیض، ادارۂ یادگار غالب، کراچی، 1977ء
 اک نادر سفرنامہ (دکن دے اہ‏م تھ‏‏اںو‏اں دے احوال و کوائف)، مکتبہ اسلوب، کراچی، 1982ء
 دکن تے ایران (سلطنت بہمنیہ تے ایران دے علمی و تمدنی روابط) ، شمیم بک ایجنسی، کراچی، 1983ء
 کلامِ نیرنگ، مکتبہ اسلوب، کراچی، 1983ء
 مسلماناں د‏‏ی جدوجہد آزادی، مکتبہ تعمیر انسانیت، لاہور، 1984ء
 اقبال تے جدید دنیائے اسلام، مکتبہ تعمیر انسانیت، لاہور، 1986ء
 ڈاکٹر اشتیاق حسین قریشی (کتابیات)، مقتدرہ قومی زبان، اسلام آباد، 1987ء
 پاکستان وچ اُردو تحقیق : موضوعات تے معیار، انجمن ترقی اردو پاکستان، کراچی، 1987ء
 منتخبات اخبار اُردو، مقتدرہ قومی زبان، اسلام آباد ، 1988ء
 منتخبات اُردو نامہ (جلد اول)، مقتدرہ قومی زبان، اسلام آباد ، 1988ء
 دکن دا عہدِ اسلامی (بہ اشتراک عمر خالدی)، مجلس تریخ دکن، کراچی، 1993ء
 مدح و قدح دکن (بہ اشتراک عمر خالدی)، مجلس تریخ دکن، کراچی، 1993ء
 پاکستان وچ اُردو ادب: محرکات و رجحانات دا تشکیلی دور، مولانا آزاد ریسرچ انسٹی ٹیوٹ پاکستان، کراچی، 1995ء
 کلامِ رنجور عظیم آبادی،خدا بخش اورئینٹل پبلک لائبریری، پٹنہ، 1996ء
 Iqbal, from Finite to Infinite: Evolution of the Concept of Islamic Nationalism in British India,1996
 نادراتِ ادب، الوقار پبلیکیشنز، لاہور، 1997ء
 پاکستانی غزل: تشکیلی دور دے رویے تے رجحانات، ابو الکلام آزاد ریسرچ انسٹی ٹیوٹ پاکستان، کراچی، 1997ء
 امیر خسرو: فرد تے تریخ، ابو الکلام آزاد ریسرچ انسٹی ٹیوٹ پاکستان، کراچی، 1997ء
 جہاتِ جہد آزادی، الوقار پبلیکیشنز، لاہور، 1998ء
 بیاضِ رنجور عظیم آبادی،خدا بخش اورئینٹل پبلک لائبریری، پٹنہ، 1998ء
 سقوطِ حیدرآباد (بہ اشتراک عمر خالدی)، دار الاشاعت کل ہند مجلس تعمیرِ ملت،حیدرآباد دکن، 1998ء
 پاکستانی بولی و ادب: مسائل و مناظر، الوقار پبلی کیشنز، لاہور، 1999ء
 کلماتِ آبدار، بہادر یار جنگ اکادمی، کراچی، 1999ء
 فتح نامہ ٹیپو سلطان، الوقار پبلی کیشنز، لاہور، 1999ء
 Resurgence of Muslim Separatism in British India, 2001
 تذکرہ علمائے سیتاپور، فضلی سنز کراچی، 2006ء
 بیندی کہانی (اُردو د‏‏ی اولین نسوانی خودنوشت تے تریخ پاٹودی دا بنیادی مآخذ)، القمر انٹرپرائزز، لاہور، 2006ء
 انتخابِ کلام داغ، اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس، کراچی، 2008ء
 انتخابِ کلام خواجہ میر درد، اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس، کراچی، 2008ء
 رسمیاتِ مقالہ نگاری، پاکستان اسٹڈی سینٹر، یونیورسٹی کراچی، 2009ء
 انتخابِ کلام حسرت، اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس، کراچی، 2009ء
 انتخابِ کلام غلام بھیک نیرنگ، اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس، کراچی، 2010ء
 معیاری اردو قاعد، مقتدرہ قومی زبان، اسلام آباد، 2010ء
 میرا اردو قاعد، شیخ شوکت علی اینڈ سنز، کراچی، 2010ء
 مشرقِ تاباں: جاپان وچ اسلام، پاکستان تے اردو ادب دا مطالعہ، پورب اکیڈمی، اسلام آباد، 2010ء
 Source Material in Modern South Asian Languages, Iqbal Academy, Lahore, 2010
 رفت و بود ((ڈاکٹر ابو اللیث صدیقی د‏‏ی خودنوشت د‏‏ی تدوین)، ادارۂ یادگار غالب، کراچی، 2011ء
 چمنِ اردو، شیخ شوکت علی اینڈ سنز، کراچی، 2011ء
 سیر الاقطاب (تدوین)، اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس، کراچی، 2011ء
 سفرنامہ مخدوم جہانیاں جتھ‏ے گشت (تدوین)، اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس، کراچی، 2011ء
 تاریخچہ چاپ ہائے فارسی در شبہ قارہ (فارسی تو‏ں ترجمہ ڈاکٹر عارف نوشاہی)، آئینہ میراث، تہران، 2012ء
 میرا ک‏‏تب خانہ: نوعیت، انفرادیت تے مستقب‏‏ل، بزمِ تخلیقِ ادب، کراچی، 2012ء
 انتخابِ کلام تاثیر، اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس، کراچی، 2012ء
 انتخابِ کلام رنجور عظیم آبادی، اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس، کراچی، 2012ء
 انتخابِ کلام نادر کاکوروی، اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس، کراچی، 2013ء
 انتخابِ کلام امیر مینائی، اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس، کراچی، 2013ء
 نادراتِ غالب لائبریری، مغربی پاکستان اردو اکیڈمی، لاہور، 2014ء
 نو آبادیات‏ی عہد وچ مسلمانانِ جنوبی ایشیا دے افکارِ سیاسی د‏‏ی تشکیلِ جدید، اسلامی ریسرچ اکیڈمی، کراچی، 2014ء
 جنوبی ایشیا وچ طباعت دا آغاز و ارتقا، شعبہ ابلاغِ عامہ، یونیورسٹی کراچی، 2014ء
 انتخابِ کلام خوشی محمد ناظر، اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس، کراچی، 2014ء
 اُردو تحقیق (صورت حال تے تقاضے)، القمر انٹرپرئزز،2014ء، اشاعت دوم
 تاریخِ ادبیاتِ اردو (تدوین)، پاکستان اسٹڈی سینٹر، یونیورسٹی کراچی، 2015ء
 اردو دے نادر سفرنامے، سنگ میل پبلی کیشنز، لاہور، 2015ء
 مسلم ہندوستان: تریخ، رہتل تے ادب، سنگ میل پبلی کیشنز، لاہور، 2015ء
 جنوبی ایشیا د‏‏ی تریخ نویسی: نوعیت، رویت تے معیار، نشریات، لاہور، 2015ء
 کلکتہ وچ اردو دے نادر ذخائر، انجمن ترقی اردو، نويں دہلی، 2016ء
 حیات و فکر اقبال دے نويں گوشے، نشریات، لاہور، 2016ء
 افکارِ سیاسی د‏‏ی تشکیلِ جدید: سید احمد خاں تے اقبال، مکتبہ تعمیرِ انسانیت، لاہور، 2017
 اسبابِ بغاوتِ ہند (تدوین)، اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس، کراچی، 2017ء
 انتخابِ کلام تلوک چند محروم، اوکسفرڈ یونیورسٹی پریس، کراچی، 2017ء
 انتخابِ کلام نواب محمد مصطفٰی خاں شیفتہ، اوکسفرڈ یونیوسٹی پریس، کراچی، 2017ء
 اختر و اقبال: تضمین بر کلام اقبال (تدوین)، دار النعمان، لاہور، 2017ء
 یونیورسٹی کراچی دے شعبہ اردو دا المیہ، لائبریری پروموشن بیورو،کراچی، 2017ء
 نظریہ پاکستان تے قائد اعظم: مقاصد، جدوجہد تے حاصلات، مکتبہ تعمیرِ انسانیت، لاہور، 2019ء

 باہرلے جوڑ 
 ریختہ ویب گاہ اُتے ڈاکٹر معین الدین عقیل د‏‏ی کتاباں

 حوالے 

گٹھ:1946 دے جم
گٹھ:اردو تنقید نگار
گٹھ:اردو غیر افسانوی مصنفین
گٹھ:اردو محققین
گٹھ:زندہ شخصیتاں
گٹھ:بین الاقوامی اسلامی یونیورسٹی اسلام آباد دا تدریسی عملہ
گٹھ:پاکستانی ادبی نقاد
گٹھ:پاکستانی سرکاری ملازمین
گٹھ:پاکستانی ماہرین تعلیم
گٹھ:پاکستانی محققین
گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں
گٹھ:پاکستانی معلمین
گٹھ:یونیورسٹی کراچی دا تدریسی عملہ
گٹھ:حیدرآباد، بھارت دیاں شخصیتاں
گٹھ:فضلا یونیورسٹی کراچی
گٹھ:کراچی دے مصنفین