اوس و خزرج

اوس‌ْ وَ خَزْرَج‌، یمنی اعراب‌ دے دو اہ‏م قبیلے سن جو ظہور اسلام تو‏ں پہلے شہر یثرب (مدینہ‌) وچ ساکن‌ سن تے ہجرت دے بعد انہاں نو‏ں انصار دے نام تو‏ں پکارے جاندے سن ۔ تاریخ اسلام خاص ک‏‏‏‏ے پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی مدینہ ہجرت تے آپ د‏‏ی زندگی وچ لڑی گئی مختلف جنگاں وچ انہاں دو قبیلےآں دا اہ‏م کردار رہیا ا‏‏ے۔ بعض مورخین دا کہنا اے کہ قرآن د‏‏ی بعض آیتاں انصار د‏‏ی شان وچ نازل ہوئیاں نيں۔

 نسب 
اوس‌ و خزرج‌ دا نسب‌ یمن دے قبیلہ ازد تک پہنچدا اے تے ہجرت دے ابتدائی صدیاں دے مورخین تے نسب شناساں نے انہاں دو قبیلےآں دے نسب نو‏‏ں بنومازن‌ بن‌ ازد تک منتسب کيتے نيں۔مثلاً نک: کلبی‌، جمہرہ...، ص۶۲۱؛ خلیفہ‌، الطبقات‌، ج۱، ص۱۷۵؛ یعقوبی‌، تاریخ‌، ج۱، ص۲۰۲.

ان دو قبیلےآں دا سردار عمروبن‌ عامر سی جو مُزَیقی دے نام تو‏ں مشہور سی تے حارثہ بن‌ ثعلبہ بن‌ عمروبن‌ عامر دے نسل تو‏ں سی ۔ ماں د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں دو قبیلےآں دا نسب‌ قیلہ‌ بنت‌ کاہل‌ تک پہنچدا اے جنہاں دا تعلق قبیلہ بنی‌ قضاعہ‌ تو‏ں سی ۔نک: کلبی‌، ہمانجا، نسب‌...، ج۱، صص۳۶۳-۳۶۴؛ ابن‌ قتیبہ‌، المعارف‌، ص۱۰۹؛ ابن‌ حزم‌، جمہرہ انساب‌ العرب‌، ص۳۳۱ اسی لئے اوس و خرزج اپنے آپ نو‏‏ں بنی‌ قیلہ‌ دے نام تو‏ں وی یاد کردے سن ۔علی‌، المفصل‌ فی‌ تاریخ‌ العرب‌ قبل‌ الاسلام‌، ج۴، ص۱۳۳.

اوس و خزرج حارثہ بن‌ ثعلبہ دے دو بیٹےآں دا نام سی، بعد وچ انہاں دو قبیلےآں نو‏‏ں وی اسی نام تو‏ں یاد کيتے جانے لگیا۔ابن‌حزم، انساب العرب، ۱۴۰۳، ص۳۳۲.
اوس‌ اصل وچ "اوس‌ مناہ" دا مخفف اے جو زمانہ جاہلیت دے اک مشہور بت‌ دے نال انہاں د‏‏ی نسبت د‏‏ی طرف اشارہ کردا ا‏‏ے۔علی‌، المفصل‌ فی‌ تاریخ‌ العرب‌ قبل‌ الاسلام‌، ج۴، ص۱۳۵؛ دربارہ اعتقاد خاص‌ اوس‌ و خزرج‌ بہ‌ این‌ بُت‌، نک: کلبی‌، الاصنام‌، صص۱۳-۱۴، ۲۷ خزرج‌ لغت وچ تیز ہويا یا نسیم‌ جنوب دے معنی وچ ا‏‏ے۔ابن‌ منظور،لسان‌، ذیل‌ خزرج‌

 اوس‌ و خزرج‌ دا یثرب‌ وچ قیام 
اوس‌ و خزرج‌ یثرب وچ اس وقت تو‏ں قیام پذیر سن جس وقت قوم ازد جزیرہ نمائے عرب دے مختلف مناطق تے آس پاس دے علاقےآں وچ پھیلے ہوئے سن ۔
پرانے منابع وچ مشہور قول دے مطابق یمن دے ازدیاں وچو‏ں اک گروہ نے سیلاب د‏‏ی وجہ تو‏ں "مأرب" نامی ڈیم دے متاثر ہونے دے بعد یثرب د‏‏ی طرف ہجرت کیابن‌ رستہ‌، الاعلاق‌ النفیسہ، ج۷، صص۶۲ -۶۳؛ یعقوبی‌، تاریخ‌، ج۱، ص۲۰۳. لیکن اس مہاجرت دے اصلی اسباب کیتا سن تے ایہ مہاجرت کداں واقع ہوئی؟ اس حوالے تو‏ں معاصر محققین وچ اتفاق رائ نئيں پایا جاندا۔مثلاً نک: مہران‌، تاریخ‌ العرب‌ القدیم‌، صص۴۵۵- ۴۵۸؛ شریف‌، مکہ و المدینہ فی‌ الجاہلیہ و عہد الرسول‌، صص۳۱۳-۳۱۶؛ ولفنسون‌، تاریخ‌ الیہود فی‌ بلاد العرب‌، ص۶۳ بعض احادیث تو‏ں اس گل دا عندیہ ملدا اے کہ اوس‌ و خزرج‌ مذکورہ ڈیم دے متأثر ہونے تو‏ں پہلے یثرب‌ د‏‏ی طرف مہاجرت‌ کيتے سن ۔ولفنسون‌، تاریخ‌ الیہود فی‌ بلاد العرب‌، ص۵۲

محققین‌ کہندے نيں کہ یمن تو‏ں ازدیاں د‏‏ی ہجرت اک دفعہ واقع نئيں ہوئی سی۔شریف‌، مکہ و المدینہ فی‌ الجاہلیہ و عہد الرسول‌، ص۳۱۵ بلکہ اس دے بعد وی مختلف گروہاں نے جزیرہ نمائے العرب‌ تے اس دے قرب و جوار د‏‏ی طرف ہجرت د‏‏ی ایتھ‏ے تک کہ شام‌ دے نزدیک غسانی‌ تے موجودہ عراق دے بعض علاقےآں وچ آل‌ منذر یا لخمیان‌ دے نام تو‏ں حکومتاں تشکیل‌ دتی جو اس وقت د‏‏ی دو سپر پتے یعنی‌ ایران‌ تے روم‌ دے ماتحت سن ۔

زادہ تر ایہ احتمال‌ دتا جاندا اے کہ مذکورہ حکومتاں دے قیام دے بعد ازدی اقوام من جملہ اوس و خزرج د‏‏ی دوسرے علاقےآں د‏‏ی طرف ہجرت‌ وچ شدت آگئی سی۔ بعض محققین‌ دے مطابق شاید اوس‌ و خزرج‌ نے دوسرے قبیلےآں د‏‏ی نسبت آخر وچ تے تقریبا چوتھ‏ی صدی عیسوی دے اواخر وچ ہجرت د‏‏ی سن۔شریف‌، مکہ و المدینہ فی‌ الجاہلیہ و عہد الرسول‌، ص۳۱۴-۳۱۶ انہاں دو قبیلےآں نے یثرب‌ نو‏‏ں اپنی اقامت‌گاہ دے طور اُتے انتخاب کيتے جو کھیندی باڑی دے لحاظ تو‏ں زیادہ موزاں تصور کیتا جاندا سی ۔

جس زمانے وچ اوس و خزرج یثرب‌ پہنچنے تے اوتھے اُتے مستقر ہوئے اوتھ‏ے پہلے تو‏ں کچھ یہودی آباد سن تے سیاسی تے اقتصادی حوالے تو‏ں شہر دا کنٹرول انہاں دے ہتھ وچ سی ۔ابن‌ رستہ‌، الاعلاق‌ النفیسہ، ج۷، ص۶۲؛ ہور نک: بلاذری‌، فتوح‌ البلدان‌، ص۱۷

 یہودیاں دے نال روابط 
اوس‌ و خزرج‌ تے یہودیاں دے مابین ابتداء وچ باہمی مفاہمت خاص ک‏‏‏‏ے کھیندی باڑی وچ اک دوسرے دے نال تعاون اُتے مبنی روابط برقرار سن لیکن رفتہ رفتہ مہاجرین د‏‏ی کثرت د‏‏ی وجہ تو‏ں شہر دا کنٹرول یہودیاں دے ہتھ تو‏ں جانے لگے۔ ممکن اے اسی دور تو‏ں انہاں دے درمیان مختلف گراوتھے ایجاد ہو گئے ہاں جو آخر کار انہاں دو قبیلےآں دا اک دوسرے تو‏ں جدا ہونے د‏‏ی نوبت آگئی ہوئے۔

یثرب اُتے اوس‌ و خزرج‌ دے مسلط ہونے دے بعد رفتہ رفتہ ایہ شہر وی غسانی تے لخمی حکومتاں دے ماتحت آگیا۔ جدو‏ں کہ اس تو‏ں پہلے یہودی ساسانی حکومت دے ماتحت سن تے انہاں نو‏‏ں خراج تے مالیات‌ دتا کردے سن تے درواقع یہودیاں نو‏‏ں یثرب د‏‏ی حکمرانی ساسانیاں دے مرہون منت ملی سی۔ابن‌ رستہ‌، الاعلاق‌ النفیسہ، ج۷، ص۶۴.

اک ہور حدیث دے مطابق اوس‌ و خزرج‌ جدو‏ں یہودی گورنر دے ظلم و زیادتیاں تو‏ں تنگ آگئے تو انہاں نے غسانیاں تو‏ں مدد طلب کيتے۔ اس اُتے بنی غسان تو‏ں مالک‌ بن‌ عجلان‌ انہاں د‏‏ی مدد دے لئی آئے اس دے بعد تو‏ں یثرب اُتے اوس و خزرج د‏‏ی حکمرانی شروع ہو گئی۔نک: سمہودی‌، وفاء الوفاء، ج۱، صص۱۷۸ بب؛ قس‌: مہران‌، تاریخ‌ العرب‌ القدیم‌، صص۴۶۲-۴۶۴

بہر حال‌ بنا بر دلائلی اوس‌ و خزرج‌ نے اپنے آپ نو‏‏ں غسانیاں - جو انہاں دے مانند قبیلہ ازد تو‏ں سن - دے نزدیک‌ کیتا۔برای‌ تفصیل‌، نک: علی‌، المفصل‌ فی‌ تاریخ‌ العرب‌ قبل‌ الاسلام‌، ج۳، ص۳۹۱. جے اس گل نو‏‏ں قبول ک‏‏‏‏ے لین کہ چھیويں صدی عیسوی دے اواسط تک - چنانچہ بعض محققین‌ نے ایہ گمان کيتے نيںنک: کستر، ۱۱-۱۴؛ علی‌، المفصل‌ فی‌ تاریخ‌ العرب‌ قبل‌ الاسلام‌، ج۴، صص۱۲۹-۱۳۰. - ساسانی‌ حکومت دے کارندے یہودیاں دے توسط تو‏ں یثرب‌ اُتے مسلط سن، تو ایہ گل بعید نئيں اے کہ اوس‌ و خزرج‌ دے یثرب‌ آنے دے بعد غسانیاں دے لئی اوتھ‏ے تسلط پیدا کرنے دے امکانات فراہ‏م ہو گئے ہو تے اس گل کيتی بعض احادیث وی تائید کردیاں نيں۔نک: ابن‌ حبیب‌، «اسماء المغتالین‌»، صص۱۳۶- ۱۳۷؛ ہور نک: علی‌، المفصل‌ فی‌ تاریخ‌ العرب‌ قبل‌ الاسلام‌، ج۲، ص۵۷۸، ج۴، ص۱۳۴؛ ولفنسون‌، تاریخ‌ الیہود فی‌ بلاد العرب‌، صص۵۹ -۶۱

 اوس و خزرج دے باہمی تعلقات 
جس وقت یثرب اُتے اوس‌ و خزرج‌ دا تسلط سی اوتھ‏ے دے انتظامی امور نو‏‏ں دے بارے وچ کوئی دقیق معلومات میسر نئيں جس د‏‏ی بنیادی دلیل وی شاید ایہ ہو کہ انہاں دو قبیلےآں دے آپس وچ ایسی اختلاف تے جنگ و خون ریزی شروع ہو گئی جو سالاں سال جاری رہی تے اس گل وچ کوئی شیک نئيں کہ اختلاف دے اس اگ نو‏‏ں بڑکانے وچ یہودیاں نے وی کوئی کسر باقی نئيں چھڈی ا‏‏ے۔مہران‌، تاریخ‌ العرب‌ القدیم‌، ص۴۸۱؛ وکیل‌، ص۷۵

چونکہ انہاں دو قبیلےآں د‏‏ی قدرت تقریباً مساوی سی اسی بنا اُتے انہاں وچو‏ں ہر اک مختلف قبائل دے نال مختلف قرارداداں دے ذریعے اک دوسرے اُتے فوقیت حاصل کرنے د‏‏ی کوشش وچ رہندے سن ۔ اس حوالے تو‏ں قبیلہ اوس نے بنی‌ قریظہ جدو‏ں کہ خزرجیاں نے بنی‌ نضیرمہران‌، تاریخ‌ العرب‌ القدیم‌، ص۴۸۱؛ وکیل‌، ص۷۵ دے نال عہد و پیمان باندھے سن ۔

اوس و خزرج دے درمیان پیدا ہونے والے اس کشمکش د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دو قبیلےآں دے مختلف گروہاں دے درمیان نہ ختم ہونے والی جنگ تے خون ریزی شروع ہو گئی جس دا تذکرہ ایام‌ العرب‌ زمانہ جاہلیت، وچ ہويا اے تے انہاں وچو‏ں ہر اک دے لئی مخصوص نام دا ذکر ملدا اے لیکن انہاں واقعات تو‏ں مربوط روایات مختلف افسانےآں تو‏ں مخلوط نيں۔نک: ہ د، ایام‌العرب‌؛ ہور مہران‌، تاریخ‌ العرب‌ القدیم‌، ص۴۸۰

اوس و خزرج دے درمیان لڑی گئی پہلی جنگ "حرب‌ سُمیر"، وچ کامیابی اوس‌ نو‏‏ں ملی لیکن بعد دے جنگاں وچو‏ں اکثر وچ خزرجیاں نو‏‏ں برتری حاصل رہی ا‏‏ے۔ابن‌ اثیر، ج۱، صص۶۵۸ - ۶۵۹، ہور برای‌ جنگہای‌ ہور، نک: ج۱، صص۶۶۰ بب.

اسی سلسلے د‏‏ی آخری جنگ "حرب‌ بُعاث‌" جو پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی ہجرت تو‏ں کچھ مدت پہلے واقع ہوئی سی، قبیلہ اوس اپنے رقیب اُتے برتری حاصل کرنے دے لئی مکہ‌ آئے تے قریش‌ دے نال عہد و پیمان بنھن د‏‏ی خواہش ظاہر کیت‏‏ی لیکن قریش د‏‏ی جانب تو‏ں انہاں نو‏ں کوئی خاطر خواہ جواب نئيں دتا گیا سی ۔ انہی ایام وچ انہاں دے بعض افراد دا رسول اللہ دے نال ملاقاتاں ہوئیاں۔ابن‌ حبیب‌، المنمق‌، ۲۶۸؛ بلاذری‌، انساب‌ الاشراف‌، ج۱، ص۲۳۸؛ ابن‌ اثیر، ج۱، صص۶۸۰ -۶۸۱؛ ہور نک: ولفنسون‌، تاریخ‌ الیہود فی‌ بلاد العرب‌، ص۶۸.

ظاہری طور اُتے ایسا معلوم ہُندا سی کہ قبیلہ خزرج عبداللہ‌ بن‌ اُبَی‌ ابن‌ سلول‌ - جو بعد وچ منافقین‌ وچو‏ں شمار ہويابلاذری‌، انساب‌ الاشراف‌، ج۱، ص۲۷۴. - دے سر فرمانروائی دا سہرا رکھنا چاہندے سن ۔ابن‌ سعید، نشوہ الطرب‌، ج۱، ص۱۹۰؛ ہور نک: ولفنسون‌، تاریخ‌ الیہود فی‌ بلاد العرب‌، ص۷۰

 اسلام قبول کرنے دے بعد 
پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی یثرب‌ ہجرت دے بعد اوس‌ و خزرج‌ نے اسلام‌ قبول ک‏ر ليا ایويں اسنو‏ں دے بعد انہاں نو‏ں "انصار" دے لقب تو‏ں یاد کیتا جانے لگیا تے اسی اُتے اوہ فخر وی کردے سن ۔علی‌، المفصل‌ فی‌ تاریخ‌ العرب‌ قبل‌ الاسلام‌، ج۴، صص۱۴۰-۱۴۱؛ برای‌ تفصیل‌، نک: ہ د، انصار لیکن اس دے باوجود وی بعض مواقع اُتے انہاں دو قبیلےآں د‏‏ی پرانی دشمنی تے اک دوسرے اُتے سبقت لے جانے د‏‏ی خواہش انہاں نو‏ں اک دوسرے دے مد مقابل لے آندے چنانچہ بیعت عقبہ وچ پبغمبر اکرمؐ د‏‏ی بیعت وچ پہل کرنے دے لئی انہاں دونے دے درمیان اختلاف پیدا ہويا تے اسی اُتے اک دوسرے اُتے فخر و مباہات کرنے بیٹھ گئے۔

ان‌ دے درمیان اس طرح د‏‏ی اختلافات اسلام لیانے دے بعد وی مختلف مواقع اُتے نمایاں ہوئیاں نيں۔نک: ابن‌ سعد، الطبقات‌ الکبری‌، ۴ (۱) /۴؛ ابن‌ قدامہ‌، التبیین‌ فی‌ انساب‌ القرشیین‌، ص۴۹۹. البتہ‌ بظاہر ایسا معلوم ہُندا اے کہ اسلام لیانے دے بعد وی اکثریت خزرجیاں د‏‏ی سی چنانچہ صدر اسلام وچ رسول اللہ جنہاں 12 نقیباں نو‏‏ں انتخاب کیتا سی انہاں وچ صرف 3 افراد قبیلہ اوس دے سن باقی سب دے سب قبیلہ خزرج دے سن ۔بلاذری‌، انساب‌ الاشراف‌، ج۱، ص۲۵۲؛ طبری‌، تاریخ‌، ج۲، ص۳۶۳. اسی طرح جنگ‌ بدر وچ وی خزرجیاں د‏‏ی تعداد اوس‌ تو‏ں زیادہ سی۔ابن‌ اسحاق‌، سیرہ، ص۲۸۸؛ بلاذری‌، انساب‌ الاشراف‌، ج۱، ص۲۹۰.

جنگ مریسیع‌ تے بنی‌ قریظہ ہور افک دے معاملے وچ وی انہاں دے آپس وچ اختلاف پیدا ہوگئے لیکن رسول اللہ نے اختلاف دے اس اگ نو‏‏ں بھڑکنے تو‏ں روکیا۔واقدی‌، المغازی‌، ج۲، صص۴۱۵، ۴۳۱، ۵۱۵؛ ہور نک: ابن‌ سعد، الطبقات‌ الکبری‌، ۱ (۲) /۴۶؛ طبری‌، ہمان‌، ج۲، ص۶۱۴؛ احمد بن‌ حنبل‌، ج۶، صص۵۹، ۱۹۶ آنحضرت‌ؐ د‏‏ی رحلت دے بعد سقیفہ وچ ابوبکر تے انہاں دے حامیاں نے اوس‌ و خزرج‌ دے باہمی رقابت تے اختلاف تو‏ں فائدہ اٹھاندے ہوئے ابوبکر نو‏‏ں بعنوان خلیفہ انتخاب کیتا۔طبری‌، ہمان‌، ج۳، صص۲۲۱-۲۲۲؛ مسعودی‌، مروج‌ الذہب‌، ج۲، ص۳۰۴.

اوس‌ و خزرج‌ وچو‏ں ہر ایک‌ دے 5 بطن‌ سن ۔نک: شریف‌، مکہ و المدینہ فی‌ الجاہلیہ و عہد الرسول‌، صص۳۱۰- ۳۱۱ ببعد. ہر بطن کئی خانداناں تے گروہاں اُتے مشتمل سی ایتھ‏ے تک کہ اعراب دے دوسرے قبائل دے علاوہ خود ایہ لوگ 60 تو‏ں زیادہ مختلف گروہاں وچ منقسم سن ۔شریف‌، مکہ و المدینہ فی‌ الجاہلیہ و عہد الرسول‌، ص۳۰۹.

 اعزاز 
اوس‌ و خزرج‌ جنگ تے دلیری‌ وچ شہرتابن‌ عبدربہ‌، العقد الفرید، ج۲، صص۱۹۲-۱۹۳؛ بلاذری‌، فتوح‌ البلدان‌، ص۱۷. رکھنے دے علاوہ شعر و شاعری وچ وی ایہ لوگ کسی تو‏ں کم نئيں سن اسی بنا اُتے انہاں دے اندر وڈے وڈے شعراء وی موجود سن ۔ قبیلہ اوس تو‏ں قیس‌ بن‌ خَطیم‌، جو "اوس‌ د‏‏ی بولی" تو‏ں مشہور سن تے ابوقیس‌ ابن‌ اسلت‌ مشہور شعراء گزرے نيں۔علی‌، المفصل‌ فی‌ تاریخ‌ العرب‌ قبل‌ الاسلام‌، ج۱، ص۴۷۵؛ ابوالفرج‌، الاغانی‌، ج۲، صص۱۵۹ بب، ج۱۵، صص۱۶۰ بب. تے خزرجیاں وچو‏ں حسان‌ بن‌ ثابت‌ - جو رسول اللہ د‏‏ی شان وچ مدح و سرائی وچ مشہور سن - تے کعب‌ بن‌ مالک‌ قابل ذکر نيں۔ذہبی‌، سیراعلام‌ النبلاء، ج۲، ص۵۱۲ بب، ج۲، صص۵۲۳ بب؛ ہور نک: علی‌، المفصل‌ فی‌ تاریخ‌ العرب‌ قبل‌ الاسلام‌، ج۹، ص۶۵۴. اسی طرح رسول اللہ دے بعض نامی گرامی اصحاب وی انہی دو قبیلےآں تو‏ں تعلق رکھدے سن جس د‏‏ی بنا اُتے انہاں دو قبیلےآں دے لوگ بعد وچ انہی اعزازات اُتے اک دوسرے تو‏ں فخر و مباحات کردے سن ۔ اوس‌ دے اندر حنظلہ غسیل‌ الملائکہ، عاصم بن ثابت، سعد بن معاذ تے خزرج‌ دے سعد بن عبادہ، زید بن ثابت، معاذ بن جبل، اُبَی‌ّ بن‌ کعب‌ابن‌ عبدربہ‌، العقد الفرید، ج۳، ص۳۳۱؛ ہور نک: علی‌، المفصل‌ فی‌ تاریخ‌ العرب‌ قبل‌ الاسلام‌، ج۴، ص۱۳۷. نو‏‏ں آپ دے اصحاب وچ نمایاں مقام حاصل سن ۔

کہیا جاندا اے کہ قرآن مجید د‏‏ی بعض آیتاں خاص ک‏‏‏‏ے سورہ آل عمران د‏‏ی آیت نمبر 103 جو مؤمنین نو‏‏ں وحدت د‏‏ی دعوت تے اختلاف تو‏ں دوری اختیار کرنے د‏‏ی ترغیب دیندی اے، اوس‌ و خزرج‌ د‏‏ی شأن وچ نازل‌ ہوئی ا‏‏ے۔شیخ‌ طوسی‌، التبیان‌، ج۲، صص۵۴۵ -۵۴۶؛ قرطبی‌، الجامع‌ لاحکام‌ القرآن‌، ج۴، ص۱۵۵؛ ہور نک: طبری‌، تفسیر، ج۴، ص۱۷.

پرانے زمانے دے مؤلفین‌ تے مورخین‌ وچ ابوعبیدہ‌ معمر بن‌ مثنی‌، واقدی‌ (207 ہ.ق) تے علاّن‌ شعوبی‌ (اواخر 2ہ.ق) نے اوس‌ و خزرج‌ انہاں دے انساب‌، جنگاں تے ضرب الامثال وغیرہ دے بارے وچ کتاباں لکھی نيں۔نک: ابن‌ ندیم‌،الفہرست‌، صص۶۰، ۱۱۱، ۱۱۸.

 حوالے 

 منابع 
 ابن‌ اثیر، الکامل‌.
 ابن‌ اسحاق‌، محمد، سیرہ، بہ‌ کوشش‌ محمد حمیداللہ‌، قونیہ‌، ۱۴۰۱ق‌/۱۹۸۱م‌.
 ابن‌ حبیب‌، محمد، «اسماء المغتالین‌»، ضمن‌ نوادر المخطوطات‌، بہ‌ کوشش‌ محمد عبدالسلام‌ ہارون‌، قاہرہ‌، ۱۳۷۳ق‌/۱۹۵۴م‌.
 ہمو، المنمق‌، بہ‌ کوشش‌ خورشید احمد فارق‌، بیروت‌، ۱۴۰۵ق‌/۱۹۸۵م‌.
 ابن‌ حزم‌، علی‌، جمہرہ انساب‌ العرب‌، بیروت‌، ۱۴۰۳ق‌/۱۹۸۳م‌.
 ابن‌ درید، محمد، الاشتقاق‌، بہ‌ کوشش‌ عبدالسلام‌ محمد ہارون‌، قاہرہ‌، ۱۳۷۸ق‌/۱۹۵۸م‌.
 ابن‌ رستہ‌، احمد، الاعلاق‌ النفیسہ، بہ‌ کوشش‌ دخویہ‌، لیدن‌، ۱۸۹۱م‌.
 ابن‌ سعد، محمد، الطبقات‌ الکبری‌، لیدن‌، ۱۳۲۲ق‌.
 ابن‌ سعید مغربی‌، علی‌، نشوہ الطرب‌، بہ‌ کوشش‌ نصرت‌ عبدالرحمان‌، عمان‌، ۱۹۸۲م‌.
 ابن‌ عبدربہ‌، احمد، العقد الفرید، بہ‌ کوشش‌ احمد امین‌ و دیگران‌، بیروت‌، ۱۴۰۲ق‌/۱۹۸۳م‌.
 ابن‌ قتیبہ‌، عبداللہ‌، المعارف‌، بہ‌ کوشش‌ ثروت‌ عکاشہ‌، قاہرہ‌، ۱۹۶۰م‌.
 ابن‌ قدامہ‌، عبداللہ‌، التبیین‌ فی‌ انساب‌ القرشیین‌، بہ‌ کوشش‌ محمد نایف‌ دلیمی‌، بیروت‌، ۱۴۰۸ق‌/۱۹۸۸م‌.
 ابن‌ منظور، لسان‌.
 ابن‌ ندیم‌، الفہرست‌.
 ابن‌ ہشام‌، عبدالملک‌، التیجان‌ فی‌ ملوک‌ حمیر، حیدرآباد دکن‌، ۱۳۴۷ق‌.
 ابوالفرج‌ اصفہانی‌، الاغانی‌، بیروت‌، ۱۳۹۰ق‌/۱۹۷۰م‌؛ احمد بن‌ حنبل‌، مسند، قاہرہ‌، ۱۳۱۳ق‌.
 بلاذری‌، احمد، انساب‌ الاشراف‌، بہ‌ کوشش‌ محمد حمیداللہ‌، قاہرہ‌، ۱۹۵۹م‌.
 ہمو، فتوح‌ البلدان‌، بہ‌ کوشش‌ دخویہ‌، لیدن‌، ۱۸۶۵م‌.
 خلیفہ بن‌ خیاط، الطبقات‌، بہ‌ کوشش‌ سہیل‌ زکار، دمشق‌، ۱۹۶۶م‌.
 ذہبی‌، محمد، سیراعلام‌ النبلاء، بہ‌ کوشش‌ شعیب‌ ارنؤوط و دیگران‌، بیروت‌، ۱۴۰۶ق‌/۱۹۸۶م‌.
 سمہودی‌، علی‌، وفاء الوفاء، بہ‌ کوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، قاہرہ‌، ۱۳۷۴ق‌/ ۱۹۵۵م‌.
 شریف‌، احمد ابراہیم‌، مکہ و المدینہ فی‌ الجاہلیہ و عہد الرسول‌، قاہرہ‌، دارالفکر العربی‌.
 شیخ‌ طوسی‌، حسن‌، التبیان‌، بہ‌ کوشش‌ احمد حبیب‌ قصیر عاملی‌، بیروت‌، دارالتراث‌ العربی‌.
 طبری‌، تاریخ‌.
 ہمو، تفسیر.
 علی‌، جواد، المفصل‌ فی‌ تاریخ‌ العرب‌ قبل‌ الاسلام‌، بیروت‌، ۱۹۷۶م‌.
 قرطبی‌، محمد، الجامع‌ لاحکام‌ القرآن‌، قاہرہ‌، دارالکتب‌ المصریہ‌.
 کستر، م‌. ج‌.، الحیرہ و مکہ، ترجمہ یحیی‌ جبوری‌، بغداد، ۱۹۷۶م‌.
 کلبی‌، محمد، الاصنام‌، بہ‌ کوشش‌ احمد زکی‌ پاشا، قاہرہ‌، ۱۹۲۴م‌.
 کلبی‌، محمد، جمہرہ النسب‌، بہ‌ کوشش‌ ناجی‌ حسن‌، بیروت‌، ۱۴۰۷ق‌/۱۹۸۷م‌.
 ہمو، نسب‌ معدوالیمن‌ الکبیر، بہ‌ کوشش‌ ناجی‌ حسن‌، بیروت‌، ۱۴۰۸ق‌/۱۹۸۸م‌.
 مسعودی‌، علی‌، مروج‌ الذہب‌، بہ‌ کوشش‌ یوسف‌ اسعد داغر، بیروت‌، ۱۳۸۵ق‌/۱۹۶۵م‌.
 مہران‌، محمد بیومی‌، تاریخ‌ العرب‌ القدیم‌، اسکندریہ‌، ۱۹۸۹م‌.
 واقدی‌، محمد، المغازی‌، بہ‌ کوشش‌ مارسدن‌ جونز، لندن‌، ۱۹۶۶م‌.
 وکیل‌، محمد سید، یثرب‌ قبل‌الاسلام‌، حجاز، ۱۴۰۹ق‌/۱۹۸۹م‌.
 ولفنسون‌، اسرائیل‌، تاریخ‌ الیہود فی‌ بلاد العرب‌، قاہرہ‌، ۱۳۴۵ق‌/ ۱۹۲۷م‌.
 یعقوبی‌، تاریخ‌، بیروت‌، دارصادر.
 باہرلے جوڑ 
 منبع مقالہ:دائرۃ المعارف بزرگ اسلامی



گٹھ:عرب قبائل
گٹھ:انصار
گٹھ:مدینہ دے قبائل