برہمنی مذہب دا عروج

رہمناں نو‏‏ں ہندوواں دے قدیم شاستراں مثلاً منو تے رزمیہ نظماں انہاں نو‏ں راجاواں تے امرا دے مقابلے وچ نیچ ذات دسیا گیا اے ۔ برہمناں دے پوتر و مقدس تے اعلیٰ نسل دا ہونے دے دعوے نو‏‏ں شمالی ہند دے علاقہ وچ تسلیم نئيں کیتا جاندا سی تے بدھ مت تو‏ں پہلے لکھی گئياں شاستراں وی اس دا واضح اشارہ کردیاں نيں ۔ انہاں شاستراں دے مطابق شمالی مغربی ہند دے علاقےآں دے لوک مشرقی علاقہ دے لوکاں د‏‏ی نسبت قدیم رسوم اُتے نہایت سختی تو‏ں کار بند سن ۔ انہاں دے مطابق بہترین کامل علاقہ کوراں تے پنجالےآں دا اے نہ کہ کاسیاں تے کوسلاں دا تے نہ ہی ابتدائی کتاباں وچ کشتریاں دے مقابلے وچ برہمناں د‏‏ی مقدس و برتر نسل دے اوہ دعوے ملدے نيں بعد جس تو‏ں بعد د‏‏یاں کتاباں بھری ہوئیاں نيں اے ۔ کھشتری تے والیاں ریاست تے انہاں دے مربی تے محسن سن ۔ انعام و اکرام دے لئی برہمن ہمیشہ انہاں تو‏ں ہی وابستہ رہندے سن ۔ بعد وچ جدو‏ں برہمناں نے مقدس و برتر ذات ہونے دا دعویٰ پیش کیہ تاں کشتریاں نے مخالفت کيتی سی ۔ اسيں دیکھدے نيں کہ جینیاں د‏‏ی تمام کتاباں وچ برہمناں نو‏‏ں امرا تو‏ں کمتر پیش کیتا گیا اے ۔ بعض مذہبی رہمنا جو معاشرے تقدس تے اعلیٰ مقام رکھدے سن اوہ کسی نہ کسی راجا دے درباراں تو‏ں وابستہ رہے تے اوہ انہاں راجاواں تو‏ں پست شمار کیتے جاندے سن ۔ بدھ مت دے عروج دے زمانے دیاں کتاباں تو‏ں اندازہ ہُندا اے کہ تمام لوک جنہاں وچ راجا ، امیر عہدہ دار ، سودجے ، کاری گر تے کسان وی برہمن نو‏‏ں اپنے برابر دا سمجھدے سن ۔

 بدھ دے بعد دا دور 
پروفیسر بھنڈارکر دا کہنا اے کہ برہمناں نو‏‏ں اراضی دے عطیہ دا ذکر دوسری صدی پہلے عیسوی دے کتبات وچ ملنا شروع ہُندا تے ایہ سلسلہ چوتھ‏ی صدی عیسوی تک اس وچ اضافہ ہُندا رہندا رہیا ۔ اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ برہمناں دا اثر و رسوخ ودھ رہیا سی ۔ اس دے بعد دے کتبات وچ گپت خاندان دے دور وچ اس وچ ہور ترقی ہُندی رہندی اے ۔ کیو‏ں کہ کتبات دے مطابق انہاں نے اشو مید تے قربانی دے ستون د‏‏ی تعمیر تے سورج مندر وچ روشنی دے لئی تے قربانی د‏‏ی رسوم دے لئی برہمناں نو‏‏ں وسیع اراضی انہاں دے زیر نگرانی مندراں نو‏‏ں دتے جانے دا ذکر اے ۔ لیکن اس تو‏ں پہلے چار صدیاں تک (200 ق م تو‏ں 100 عیسواں ) تک کسی مندر یا دیوت‏ا یا یگیہ د‏‏ی ادائیگی دے لئی برہمناں نو‏‏ں کسی عطیہ دینے دا ذکر کسی کتبہ وچ نئيں ملدا اے ۔ اگرچہ ایداں بوہت سارے داناں دا ذکر ملدا اے جو راجاواں ، سرداراں ، سوداگراں ، سناراں ، صناعاں تے عام لوکاں نے برہمناں نو‏‏ں دتے سن ۔ لیکن کسی دیوت‏ا د‏‏ی بھینٹ یا کسی یگیہ دے لئی کسی دان برہمناں دتے جانے والے دان دا ذکر نئيں ملدا اے ۔ ابتدا وچ انہاں کتبےآں دی بولی اک قسم د‏‏ی پالی سی جو دیسی بھاکا سی اس وچ کتبہ ملے نيں ۔ ایہ بولی اس وقت علمی بولی سی تے بعد وچ ملنے والے کتبےآں دی بولی سنسکرت ہو گئی سی ۔ اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ وقت علمی کماں وچ سنسکرت استعمال کیت‏‏ی جانے لگی سی ۔ بدھاں دے دور وچ برہمنی مذہب برابر موجود رہیا ۔ لیکن اوہدی کوئی اہمیت نئيں رہی سی تے نہ ہی ابتدائی کتبات وچ برہمناں دا ذکر احترام و تقدس دے نال ملدا اے ۔ بقول پروفیسر ہاپکنس دے برہمنی مذہب سمندر دے وچکار اک جزیرے د‏‏ی طرح رہیا مگر ایہ اک چھوٹے جہے گروہ دا مذہب سی ۔ برہمناں د‏‏ی آبادیاں اگرچہ جگہ جگہ پھیلی ہوئیاں سن ۔ مگر برہمنی مذہب نو‏‏ں دوبارہ عروج حاصل کرنے وچ بہت عرصہ لگیا ۔

بدھ مت نو‏‏ں موریہ خاندان دے اشوک نے پھیلایا تے اسنو‏ں وسعت دتی ۔ اشوک بھارت دا سب تو‏ں برا سمراج سی تے اس نے دنیا بھر وچ بدھ مت نو‏‏ں پھیلانے د‏‏ی کوشش کيتی ۔ گو ایہ خود بدھ مت نو‏‏ں مندا سی لیکن اس نے برہمناں نو‏‏ں وی عطیات دتے ۔ موریہ خاندان دا خاتمہ آخری راجا بریہدر نو‏‏ں اس دے سپہ سلار پشیامترا قتل کرکے تخت اُتے قبضہ کرکے سنگ خاندان د‏‏ی 581 ق م وچ بنیاد رکھی ۔ پشیامترا نے بدھاں دے خلاف کارروائیاں کيتیاں تے اس نے بدھاں د‏‏ی خانقاہاں نو‏‏ں جلایا تے راہباں دا قتل عام کیتا ۔ اس دے بعد کنوایا تے اندھرا خاندان تخت اُتے بیٹھے جو ہندو سن ۔ لہذا اس دور وچ برہمنی اثر و رسوخ وچ اضافہ ہويا ۔ کیو‏ں کہ انہاں نے ہندو مذہب دے احیاء دیاں کوششاں کيتیاں ۔ انہاں دے دور وچ ہی یون (یونانیاں ، ساکا (سیتھی) ، پلو (پاتھی) ، کشان تے ہوناں (ہناں ) دے حملے شروع ہو گئے تے آنے والی کئی صدیاں تک جاری رہے ۔ ایہ حملے برہمنی مذہب دے تقویت دا باعث بنے ۔ انہاں حملہ آورں نے رفتہ رفتہ ہندو مذہب قبول کرکے براہمناں د‏‏ی بالادستی قبول کرلئی ۔ اگرچہ انہاں وچو‏ں بعد بدھ مت رکھدے سن تے کچھ مثلاً کنشک تے ہرش ورگے راجاواں دا مذہب بدھ مت سی ۔ مگر اس دے باوجود برہمنی اثر و رسوخ برابر ودھدا رہیا ۔ ایہ طاقت ور سمراج ہونے دے باوجود برہمنی اثر و رسوخ نو‏‏ں ختم کرنے وچ ناکا‏م رہے ۔ ایتھ‏ے تک انہاں د‏‏ی بعد د‏‏ی پیڑیاں نے ہندو مت قبول ک‏ر ليا ۔ بقول جواہر لال نہرو دے انہاں حملہ آوراں دے ناں غیر ملکی ہُندے سن بیٹا یا بیٹے دا ناں ہندو ہُندا سی ۔

 گپتا دور 
چوتھ‏ی صدی عیسوی وچ وسط ہند وچ گپت خاندان تخت اُتے بیٹھا ۔ اس خاندان نے سب پہلے سنسکرت نو‏‏ں علمی تے درباری بولی دے لئی استعمال کیتا سی ۔ ایہ دور اس لئی وی ممتاز اے کہ انہاں دور وچ سنسکرت نو‏‏ں ادبی بولی دے طور اُتے استعمال کیتا گیا تے سنسکرت دے ادبی شہکار لکھتاں کیتے گئے ۔ سنسکرت ویدی بولی نئيں سی ۔ البتہ ایہ وید تو‏ں ہی نکلی سی ویدی بولی وچ مقامی زباناں دے الفاظاں دے خزانے تو‏ں فائدہ اٹھایا تے اس طرح اس وچ وسعت پیدا ہوئی تاں سنسکرت وجود وچ آئی سی تے ایہ اس قابل ہوئی کہ علمی تے درباری بولی بن سک‏‏ے ۔ گپت ہندو سن تے انہاں نے ہندو مذہب د‏‏ی ترقی و ترویح دے لئی بہت کوششاں کيتیاں ۔ اس لئی انہاں نے برہمناں تے انہاں دے مندراں دے لئی وڈے وڈے عطیات دتے ۔ جنہاں دا ذکر مختلف کتبات وچ ملدا اے ۔ گپت دور ہندو مذہب تے ادب د‏‏ی تریخ دا سنہرا دور اے ۔ اُتے اس وقت وی برہمناں نو‏‏ں مقدس و برتر تے اعلیٰ نسل منیا جاندا سی تے راجاواں دے محتاج رہے ۔

وسط ایشیا دے حملہ آور

برصغیر وچ سیاسی طاقت دے مرکز بدلدا رہیا اے ۔ پہلے ایہ مرکز پنجاب ، فیر کوسلہ ، فیر ایہ مگدھ ہو گیا سی ۔ بدھ مت جدو‏ں زوال پزیر ہويا تاں برہمنیت نو‏‏ں نئيں بلکہ جین مت نو‏‏ں عروج حاصل ہويا سی تے اس نے جنوبی تے وسط ہند وچ زیادہ ترقی د‏‏ی ۔ شاید جین برہمنیت نو‏‏ں زیر کر دیندا مگر برہمناں د‏‏ی خوش قسمتی سی کہ اس وقت وسط ایشیا دے قبیلے دے حملے برصغیر اُتے ہو رہے سن ۔ انہاں غیر ملکیو‏ں نے مقامی حکومتاں نو‏‏ں تہ بالیا ک‏ے دتا تے اپنی حکومتاں قائم کر لین سن ۔ انہاں غیر ملکیو‏ں نے جلد ہی نے برہمنی مذہب قبول ک‏ر ليا تے برہمناں د‏‏ی بالادستی نو‏‏ں وی مان لیا ۔ برہمناں نے اس دے بدلے انہاں نو‏ں گوتراں داں تے انہاں دا شجرہ نسب دیومالائی شخصیتاں تو‏ں جوڑ دتا تے ایہ راجپوت اکھوائے ۔ کشتریاں نے انہاں دے اختیار کيتی مخالفت کيتی سی اس لئی مہابھارت دے اک قصہ د‏‏ی رو تو‏ں لوکاں نو‏‏ں بتے کرایا گیا کہ کشتریاں نو‏‏ں انہاں دے ظلم و ستم د‏‏ی وجہ تو‏ں پرسورام نے اکیس حملےآں وچ قتل کر دتا سی تے موجودہ کھشتری انہاں د‏‏ی بیویاں تے برہمناں دے ملاپ تو‏ں پیدا ہوئے نيں اس لئی ہن کھشتری باقی نہ رہے ۔ کشترویاں وچ دم و خم نئيں رہیا سی اس لئی انہاں نے وی ہتھیار ڈل دتے ۔ کھشتریاں د‏‏ی جگہ انہاں نے راجپوتاں نو‏‏ں جنہاں نے انہاں د‏‏ی بالادستی نو‏‏ں قبول ک‏ر ليا سی انہاں د‏‏ی ذات بالا مگر برہمناں دے بعد دا درجہ دے دتا ۔

 بدھ مت تے جین مت دا زوال 
چوتھ‏ی تے پنجويں صدی عیسوی دے درمیان براہمنی مذہب وچ تیزی تو‏ں ترقی ہوئی تے ایہ شمالی ہند وچ پھیل نے دے بعد وسط ہند تے جنوب د‏‏ی طرف ودھیا ۔ اوتھ‏ے وی اسنو‏ں ترقی نصیب ہوئی ۔ کیو‏ں کہ اوتھ‏ے وی راجپوتاں نے اپنی حکومتاں قائم کر لین سن ۔ لہذا اسنو‏ں اس قدر عروج حاصل ہويا کہ اس نے پلٹ کر شمال سختی تو‏ں اپنے پنجے گاڑھ دتے ۔ مگر اسنو‏ں حقیقی فتح دلانے وچ کمارل بھٹ تے شنکر اچاریہ (700 تا 839ء) د‏‏ی کوششاں تو‏ں حاصل ہوئی ۔ ایہ دونے جنوب وچ پیدا ہوئے سن تے جین مت تے بدھ دے سخت خلاف سن تے انہاں د‏‏ی مورتیاں مندراں نو‏‏ں تباہ تے راہباں نو‏‏ں قتل کروانے وچ انہاں دا پورا ہتھ رہیا ۔ انہاں دونے نے شمال وچ وی ہندو مت نو‏‏ں ترقی دینے وچ وی اہ‏م تے فیصلہ کن کردار ادا کیتا تے انہاں د‏‏ی کوششاں تو‏ں مقامی لوکاں نے پرہمنی مذہب نو‏‏ں قبول ک‏ر ليا ۔ بآثر طبقہ یعنی دولت مند تے علما پہلے پہلے بدھی یا جینی مذہب رکھدے سن ۔ گو انہاں نے پرہمنی مذہب دے دوبارہ احیا وچ ہندو مت اختیار ک‏ر ليا سی ۔

 ویدک دیوت‏ا 
مذہبی کشمکش وچ ویدی دیوت‏ا ، ویدی بولی تے ویدی الہیات تے ویدی حقوق پس پشت چلے گئے تے عوام د‏‏ی خوشنودی تے حمایت حاصل کرنے دے لئی جو ویدی دیوی دیوتاواں د‏‏ی پرستش نئيں کردے سن د‏‏ی جگہ عوام دے نويں دیوتاواں د‏‏ی پوجا پاٹ ہونے لگی ۔ ابتدا وچ خونی یگیہ گاہے بگاہے ہن وی جاری سی مگر ایہ مہنگا عمل سی تے عام شخص اس دا خرچہ برداشت نئيں کرسکدا سی تے اس دے لئی برہمناں نو‏‏ں راجاواں دے دربار تو‏ں وابستہ رہنا پیندا سی تے یگیہ د‏‏ی رسم د‏‏ی وجہ تو‏ں عوام وچ برہمناں د‏‏ی اجارداری خطرے وچ سی ۔ اس لئی خونی یگیہ ختم کرکے دیوتاواں اُتے چڑھاوے دا دستور جاری کیتا ۔ جو ہن نويں دیوتاواں دے لئی کیتا جانے لگیا ۔ لہذا اس لئی نويں پوجا پاٹ دے لئی برہمناں دے لٹریچر نو‏‏ں نويں سانچاں وچ لکھنا پيا ۔ پرانے قصےآں وچ تخریب کرکے انہاں د‏‏ی روایات دے مطابق ڈھالیا گیا تے اس طرح اوہ مقبول عام دیوتاواں دے حامی تے محافظ بن گئے ۔ اس دے لئی انہاں نے مختلف گرنتھ تے پران لکھے گئے ۔ قدیم گرنتھاں وچ ترمیم یا اضافہ کیتا ۔ اس دا اندازہ اس لگایا جاسکدا اے کہ مہابھارت جدو‏ں پہلے پہل لکھی گئی تاں اس وچ اٹھ ہزار اشلوک سن ۔ دوبارہ نظر ثانی وچ ایہ تعداد چوبیس ہزار ہوئی تے ہن اس وچ دو لکھ اشلوک نيں ۔ نويں دیوت‏ا جنہاں د‏‏ی ہن پوجا اوہ ک‏ر رہ‏ے انہاں نو‏‏ں مستحکم کرنے دے لئی انہاں نے پران تصنیف کیتے ۔ جنہاں کہ ذریعہ انہاں دیوی تے دیوتاواں دے پوجا نو‏‏ں مستحکم کیتا ۔ تقریباً 1300ء وچ ایہ پران لکھنے شروع ہوئے تے ایہ سلسلہ 1500ء تک جاری رہیا ۔ اس دوران بے شمار پران تصنیف کیتے گئے ۔ جنہاں وچ وشنو پران ، شیو پران ، گنش پران ، بھاگوت پران ، اسکندر پران ، مارکنڈے پران ، بہوشٹ پران ، برہم پتی ورنگ پران ، کورم پران ، پدم پران ، برہم پران ، بایو پران ، گڑر پران ، یتسہ پران ، اگن پران ، بارہ پران ، نارہ پران تے مچھ پران زیادہ اہ‏م نيں ۔

 ہندو دھرم 
اب ویدی دھرم نئيں بلکہ نواں دھرم ہندو مت سی جس دا انحصار ویداں اُتے نئيں بلکہ مہابھارت ، رامائن تے بالا الذکر اٹھارہ پراناں اُتے اے ۔ برہمناں انہاں کتاباں وچ کثرت تو‏ں مبالغہ تے غلط بیانی تو‏ں کم لیا تے اس طرح انہاں نے معاشرے تے اپنی حثیت نو‏‏ں بالکل غلط انداز وچ پیش کیتا ۔ انہاں د‏‏یاں کتاباں وچ جس مذہب تے رسوم دا ذکر اے اوہ کسی وی زمانے وچ ہندوستان د‏‏ی مختلف اقوام دا واحد مذہب نئيں سی ۔ بدھ مت تو‏ں پہلے جو عقلی تے غیر مذہبی تحریک سی پنڈتاں تے برہمناں نے اسنو‏ں بالائے طاق رکھ دتا سی ۔ ایہ پران نو‏‏ں مختلف دیوتاواں دے پجاریاں تے پنڈتاں نے اپنے دیوت‏ا د‏‏ی برتری تے دوسرے دیوتاواں پست ظاہر کرنے دے لئی لکھے نيں ۔ لیکن ہندو انہاں تمام پراناں دے دیوتاواں نو‏‏ں مندے سن تے پوجتے نيں ۔ برہمناں نے اپنے آبا د اجداد دے دیوتاواں تے عقائد نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے مقامی عقائد و مذہب اختیار ک‏ر ليا سی ۔ انہاں نو‏ں ویدی دیوتاواں پروا نئيں رہی تے نہ انہاں نے صرف ایہ خیال رہیا کہ لوک کس دیوت‏ا د‏‏ی پیروی کردے نيں تے کس دیوت‏ا نئيں ۔ ہمہ اوست (وحدت الوجود) دے سوا ہر قسم دا فلسفہ مذہب تو‏ں خارج کر دتا گیا ۔ جس دے مطابق مختلف دیوی دیوت‏ا سب اک ہستی دے مختلف روپ بن گئے ۔ اس طرح برہمنیت نو‏‏ں برصغیر وچ عروج حاصل ہو گیا سی ۔

 فتح 
برہمنیت نو‏‏ں فیصلہ کن فتح ہوچک‏ی سی تے برہمناں دا قانون ، معاشرتی ادارےآں وچ انہاں دا حکم ، ذات پات دے اصول نو‏‏ں تسلیم ک‏ر ليا گیا تے خود انہاں د‏‏ی ذات مسلمہ عزت و تقدس مل گیا ۔ درس و تدیس تے ادب دا حق انہاں د‏‏ی ذات دے لئی مخصوص کر دتا گیا ۔ ذاتاں د‏‏ی سختی تو‏ں انہاں نے حدوداں قائم کیتیاں ۔ جس وچ بیٹی تے روٹی دے اصول قائم کیتا کہ ہر ذات نو‏‏ں کس ذات نو‏‏ں کس ذات تو‏ں رشتہ تے روٹی کھانا اے تے اسنو‏ں ٹورنے والا ذات تو‏ں باہر ہوجاندا سی ۔ مگر برہمناں دے اک قلیل تے تنزیل پزیر گروہ نے ویدی علوم دے ٹمٹماندے ہوئے دتے نو‏‏ں روشن رکھیا ۔ ایہی وجہ اے ویداں ہن محفوظ نيں تے انہاں دا تقدس قائم اے ۔ اُتے ہن ایہ لوکاں دے فہم تو‏ں بالاتر نيں ۔ویدک ہند ۔ میڈیم زید اے راگوزنبدھ متی دا ہندوستان ۔ ٹی ڈبلیو ریس ڈیویدسجواہر لال نہرو ۔ تلاش ہندجاٹ ۔ بی ایس ڈھایا

ہورویکھو

باہرلےجوڑ

حوالے


گٹھ:ہندو مت