حسین بن علی العابد

ابو عبد اللہ حسین بن علی العابد، پنجويں خلیفہ راشد دے پو‏تے حسن مثلث دے پو‏تے تے علی العابد دے صاحبزادے نيں، صاحب فخ دے ناں تو‏ں مشہور نيں، جنگ فخ انھاں د‏‏ی قیادت وچ ہوئی سی تے ايس‏ے وچ شہید ہوئے سن ۔

حسین‌ بن علی‌ بن حسن‌ بن حسن بن حسن بن علیؑ انہاں دی کنیت ابو عبد اللہ تے صاحب فخ دے نام تو‏ں مشہور نيں۔ اوہ اس قیام تے تحریک دے قائد نيں جو اسی نام تو‏ں سنہ 169 ہجری وچ ہادی عباسی دے خلاف مکہ دے قریب سرزمین فخ وچ شروع ہوئی۔

 تعارف 
بوقت شہادت انہاں د‏‏ی عمر 41 برس سی تے سنہ 128ھ وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دے والد علی بن حسن نہایت متقی و عابد تے علی الخیر و علی الاغر (نیک) دے ناں تو‏ں معروف سن، والدہ زینب، عبد اللہ بن حسن بن حسن بن علی بن ابی طالب د‏‏ی بیٹی، محمد نفس زکیہ تے ابراہیم قتیل باخمری د‏‏ی بہن سن۔ انہاں دے والدین "زوج صالح" دے ناں تو‏ں معروف سن ۔ابو الفرج اصفہانی، مقاتل الطالبین، ج1، ص174، تحقیق احمد صقر، بیروت 1408/1987ابو الفرج اصفہانی، مقاتل الطالبین، ج1، ص364، تحقیق احمد صقر، بیروت 1408/1987حمید بن احمد محلی، الحدائق الوردیة فی مناقب ائمة الزیدیة، ج1، ص317، تحقیق مرتضی بن زید محطوری حسنی، صنعاء 1423/ 2002 محمد نفس زکیہ دے قیام دے بعد منصور عباسی دے حکم اُتے علی بن حسن تے ہور علویاں نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا، اوہ کچھ عرصہ بعد قید خانے وچ انتقال کر گئے۔ابو الفرج اصفہانی، مقاتل الطالبین، ج1، ص176، تحقیق احمد صقر، بیروت 1408/1987علی بن محمد عمری، المجدی فی انساب الطالبین، ج1، ص66، تحقیق احمد مہدوی دامغانی، قم 1409حمید بن احمد محلی، الحدائق الوردیة فی مناقب ائمة الزیدیة، ج1، ص317، تحقیق مرتضی بن زید محطوری حسنی، صنعاء 1423/ 2002

 ولادت تے نسب 
حسین بن علی یا صاحب فخ بوقت شہادت 41 سالہ سن تے اس حساب تو‏ں انہاں دا سنۂ ولادت سنہ 128 ہجری ا‏‏ے۔ انہاں دے والد علی بن حسن نہایت متقی تے عبادت گذار سن تے علیُ الخیر تے علیُ الاغرّ (نیک) دے عنوان تو‏ں شہرت رکھدے سن ۔ انہاں دی والدہ زینب بنت عبداللہ بن حسن بن حسن بن علی (ع) سن جو محمد نفس زکیہ تے قتیل باخمرا دی ہمشیرہ سن۔ ایہ میاں بیوی بہت زیادہ تقوی تے عبادت دی بنا اُتے زوج صالح (نیک جوڑا) دے عنوان تو‏ں مشہور سن ۔ابو الفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ص174، 364۔۔ناطق بالحق، الافادة فی تاریخ الائمة السادة، ص26۔۔مُحلی، الحدائق‌ الوردیة فی مناقب ائمة الزیدیة، ج1، ص317۔ علی بن حسن نفس زکیہ دے قیام دے بعد، علویاں دے اک گروہ دے ہمراہ منصور عباسی دے ہمراہ گرفتار ہوئے تے کچھ ہی عرصہ بعد قیدخانے وچ وفات پاگئے۔رجوع کراں: ابو الفرج اصفہانی، مقاتل الطالبیین، ص176۔عمری، المجدی فی انساب الطالبیین، ص66۔محلی، الحدائق‌ الوردیۃ فی مناقب ائمة الزیدیہ، ج1، ص317۔

 نسب 
حسین بن علی العابد بن حسن مثلث بن حسن مثنی بن حسن مجتبی بن علی بن ابی طالب، طالبی، علوی، حسنی خاندان تو‏ں سن ۔

انہاں د‏‏ی والدہ: زینب بنت عبد اللہ المحض بن حسن مثنی بن حسن مجتبی بن علی بن ابی طالب نيں۔
 سیاسی فعالیت 
سنہ 169 ہجری قمری تو‏ں قبل، حسین بن علی دی سیاسی فعالیت دے بارے وچ کچھ زیادہ معلومات دستیاب نئيں نيں۔ بعض روایات دے مطابق، شیعیان کوفہ دی اک جماعت نے انہاں دے قیام تو‏ں کچھ عرصہ قبل انہاں دے ہتھ اُتے بیعت دی سی۔ علاوہ ازاں، انھاں نے مکہ تے مدینہ دے عوام نو‏‏ں وی دعوت دتی کہ انہاں دے نال بیعت کراں تے اپنے بعض داعی خراسان تے جبل (یا جمیل؟ گیلان) روانہ کيتے۔رجوع کراں: طبری، تاریخ، ج8، ص193۔۔بلعمی، تاریخ نامہ طبری، ج2، ص1177ـ 1178۔۔حسنی، اخبار الحسین بن علی‌ الفخی و ...، ص284۔۔قس آملی، تتمة مصابیح ابی‌ العباس‌ الحسنی، ص468۔

ان روایات دی صحت و سقم تو‏ں قطع نظر، بعض شواہد تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ شاید حسین بن علی سنہ 169 ہجری قمری تو‏ں قبل وی سیاسی میدان وچ فعال کردار ادا کردے رہے نيں؛ جداں:
 انہاں دا تعلق ایسے خاندان تو‏ں سی جو عباسیاں دے خلاف تحریکاں دے حوالے تو‏ں پس منظر رکھدا سی ؛
 مہدی عباسی دے زمانے وچ انہاں نو‏ں بغداد وچ بلوایا گیا کیونکہ عباسی خلافت انہاں دے اقدامات تے انہاں دی فعالیت تو‏ں فکرمند سی ؛
 ہادی عباسی تے اس دے والی نے مدینہ وچ علویاں دے نال سخت رویہ اپنایا؛
 حسین بن علی اُتے الزام لگایا گیا کہ اوہ امارت دی خواہش رکھدے نيں؛
 تے آخرکار، قیام فخ دے دوران حسین بن علی دا موقف تے اقدامات۔رجوع کراں: طبری، تاریخ، ج8، ص200۔۔رازی، اخبار فخ و ...، ص153ـ 154۔۔ابو الفرج اصفہانی، مقاتل الطالبیین، ص372۔۔آملی، تتمہ مصابیح ابی‌ العباس‌ الحسنی، ص465ـ 467۔ حتی،
 اک روایت دے مطابق حسین نے سنہ 169 ہجری وچ اپنے قیام تو‏ں قبل وی اک بار قیام کیتا سی ۔رجوع کراں: ابن‌ تغری بردی، النجوم‌الزاہرة ...، ج2، ص59۔

جناب حسین د‏‏ی سیاسی زندگی دے بارے وچ 169ھ تو‏ں پہلے کوئی معلومات دستیاب نئيں نيں۔ کچھ روایات د‏‏ی رو تو‏ں کوفہ دے اہل تشیع نے انہاں دے قیام تو‏ں برساں پہلے انہاں د‏‏ی بیعت کر لئی سی۔ ہور ایہ کہ انہاں نے مکہ و مدینہ دے لوکاں نو‏‏ں وی بیعت کيتی دعوت دتی تے اپنے نمائندے خراسان و جَبَل (یا جمیل؟= گیلان ) روانہ کیتے۔طبری، تریخ (بیروت)، ج8، ص193بلعمی، تاریخنامہ طبری، ج2، ص1177ـ 1178، تحقیق محمد روشن، تہران 1366احمد بن ابراهیم حسنی، اخبار الحسین بن علی الفخی و یحیی و ادریس ابنَیْ عبداللہ من کتاب المصابیح در «احمدبن سہل رازی، ج1، ص284، اخبار فخّ»، تحقیق ماہر جرّار، بیروت 1995علی بن بلال آملی، تتمة مصابیح ابی‌العباس‌الحسنی، ج1، ص468، در «احمد بن ابراهیم حسنی، المصابیح»، تحقیق عبداللہ بن عبداللہ حوثی، صنعاء 1423/ 2002

انہاں روایات د‏‏ی صحت و سقم تو‏ں قطع نظر بیشر ایداں دے شواہد نيں جو انہاں دے 169ھ وچ قیام تو‏ں پہلے جناب حسین د‏‏ی سیاسی فعالیت اُتے دلالت کردے نيں جنہاں وچو‏ں ، انہاں دا عباسی مخالف خاندان تو‏ں ہونا ، مہدی عباسی دے دور وچ انہاں د‏‏ی سرگرمیاں نو‏‏ں خلافت مخالف جاندے ہوئے انہاں دا بغداد طلب کیتے جانا، مدینہ وچ ہادی عباسی تے اس دے عامل دا علویاں اُتے سختی کرنا، جناب حسین اُتے خلافت دا امیدوار ہونے دا الزام تے بالآخر جناب حسین دا قیام اُتے عمل کرنا تے اس دوران وچ انہاں دے خطبات انہاں شواہد وچ شام‏ل نيں۔طبری، تریخ (بیروت)، ج8، ص200احمد بن سہل رازی، اخبار فخ و خبر یحیی بن عبد اللہ و اخیہ ادریس بن عبد اللہ، ج1، ص153ـ 154، تحقیق ماہر جرّار، بیروت 1995ابوالفرج اصفهانی، مقاتل‌الطالبین، ج1، ص372، تحقیق احمد صقر، بیروت 1408/1987علی بن بلال آملی، تتمة مصابیح ابی العباس الحسنی، ج1، ص465ـ 467، در «احمد بن ابراہیم حسنی، المصابیح»، تحقیق عبد اللہ بن عبد اللہ حوثی، صنعاء 1423/ 2002 اک روایت ایہ وی اے کہ انہاں نے 169ھ تو‏ں اک سال پہلے وی قیام کيتا سی۔ابن تغری بردی، النجوم الزاهرة فی ملوک مصر والقاهرة، ج2، ص59، قاہرہ 1348 1392/1921972۔
 واقعۂ فخ دے بعد عباسیاں دے اقدامات 
صاحب فخ دے بعد مدینہ دے والی عمری نے حسین بن علی تے انہاں دے خاندان دے بعض افراد دے گھراں تے نخلستاناں نو‏‏ں نذر آتش کیتا تے انہاں دے بعض ہور نخلستاناں تے اموال نو‏‏ں ضبط کیتا۔ موسی بن عیسی عباسی وی مدینہ پہنچیا تے لوگاں نو‏‏ں مسجد وچ جمع کیتا تے انہاں نو‏ں آل ابی طالب تے حسین تے انہاں دے ساتھیاں دی اعلانیہ بدگوئی اُتے مجبور کیتا۔رجوع کراں: طبری، تاریخ، ج8، ص200۔۔ابو الفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ص381ـ 382۔ ہادی عباسی دے رد عمل دے بارے وچ وی متضاد روایات دستیاب نيں:

بعض روایات وچ کہیا گیا اے اس واقعے دے اسیراں تے جنگ وچ کوتاہی کرنے والے عباسی امراء دے نال سنگ دلانہ سلوک روا رکھیا؛ مثال دے طور اُتے اس نے قاسم بن محمد بن عبداللہ علوی نو‏‏ں اسیر کیتا تے انہاں دے اعضاء جسمانی نو‏‏ں آری دے ذریعے ٹکڑے ٹکڑے کر دتا؛ تے موسی بن عیسی عباسی اُتے غضبناک ہويا تے اس دے اموال و املاک نو‏‏ں ضبط کر لیا کیونکہ اس نے حسن بن محمد بن عبداللہ نو‏‏ں قتل کردتا سی تے اسنو‏ں گرفتار نئيں کیتا سی ۔ خلیفہ دے غصے دا سبب ایہ سی کہ اوہ خود حسن بن محمد مقدر دا فیصلہ کرنا چاہندا سی ۔

دوسری طرف تو‏ں، بعض روایات وچ کہیا گیا اے کہ ہادی نے انہاں افراد اُتے لعنت ملامت دی جنہاں نے حسین بن علی دا سر قلم کرکے اسنو‏ں سامنے پیش کیتا سی تے کہیا کہ حسین آل خاندان رسول (ع) دی اک فرد سن، اوہ ترک و دیلم دے کوئی باغی نہ سن ۔ چنانچہ اس نے کہیا: انہاں افراد دی گھٹ تو‏ں گھٹ سزا ایہ اے کہ انہاں نو‏ں انعام و اکرام تو‏ں محروم کیتا جائے۔رجوع کراں: طبری، تاریخ، ج8، ص198، 200، 203۔۔رازی، اخبار فخ و...، ص159ـ 160۔۔مسعودی، مروج الذہب، ج4، ص186۔۔ابو الفرج اصفہانی، مقاتل الطالبیین، ص379، 381۔

 حسین صاحب فخ دی خصوصیات 
[[تصویر:محله شهداء(محل شهادت ودفن صاحب فخ )در مکه.jpg|thumbnail|مکہ وچ محلۂ شہداء (صاحب فخ دا مقام شہادت تے مدفن)]]
حسین بن علی بلیغ تے سخنور سن ۔ زہد، تقوی، تعبد، تہجد و شجاعت، فقراء دی نسبت سخاوت تے محتاجاں دی دستگیری اُتے انہاں دی بہت زیادہ تمجید و تعریف ہوئی ا‏‏ے۔رجوع کراں: ابو الفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ص368ـ 371، 380۔۔ناطق بالحق، الافادة فی تاریخ الائمة السادة، ص26۔۔آملی، تتمة مصابیح ابی‌ العباس‌ الحسنی، ص465ـ 469۔ شیخ طوسی نےطوسی، رجال الطوسی، ص 182۔ انہاں نو‏ں امام صادق(ع) دے اصحاب دے زمرے وچ گردانا ا‏‏ے۔ اوہ شہادت دے وقت 41 یا 57 سالہ سن تے انھاں نے اپنی بعد کوئی اولاد نئيں چھڈی۔بخاری، سرّ السلسلة العلویہ، ص15۔۔ناطق بالحق، الافادة فی تاریخ الائمة السادة، ص28۔ ص66۔۔فخر رازی، اخبار فخ و...، ص22۔

 تاریخ تشیّع وچ واقعۂ فخ 
حادثۂ فخ تاریخ تشیع علوی تحریکاں دے تلخ ترین واقعات وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ امام محمد تقی علیہ السلام فرماندے نيں: "یہ واقعہ اہل بیت (ع) دے لئے واقعۂ کربلا دے بعد، سب تو‏ں وڈی آزمائش سی ۔ علاوہ ازاں پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ تے ائمہ علیہم السلام تو‏ں منقولہ بہت سی احادیث تے انہاں دی شہادت اُتے کہ‏ے گئے مرثیے، اس دعوی دی دلیل نيں۔رجوع کراں: بخاری، سرّ السلسلة العلویہ، ص14ـ 15۔۔مسعودی، مروج الذهب، ج4، ص186۔۔ابو الفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ص366ـ 367، 384ـ 385۔۔آملی، تتمة مصابیح ابی‌ العباس الحسنی، ص463ـ 464، 473ـ 474، 486۔۔محلی، الحدائق‌ الوردیہ فی مناقب ائمة الزیدیہ، ج1، ص327ـ 328۔۔یاقوت حموی، معجم البلدان، ج4 ص238۔ منقول اے کہ امام کاظم علیہ السلام شہدائے فخ نو‏‏ں یاد کرکے گریہ و بکاء کردے سن تے خداوند متعال تو‏ں انہاں دے قاتلاں دے لئے موت تے عذاب شدید دی التجا کردے سن تے آپ (ع) نے فخ وچ شہادت پانے والے علویاں دے ایتام، اطفال تے بیواواں دی کفالت اپنے ہتھ وچ لی۔امینی، بطل فخ، ص136ـ 137۔۔ہور رجوع کراں: ابو الفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ص380۔

 بغاوت تے جنگ فخ 
عباسی حکمران موسیٰ الہادی دے زمانے علوی سادات نو‏‏ں حکمران طبقے تو‏ں کچھ اذیت دا سامنا ہويا، مدینہ منورہ وچ انہاں دے گورنر تو‏ں تنازع ہويا تے حکمران طبقے نے سادات دے وسائل نو‏‏ں تنگ کر دتا تے کھانے پینے د‏‏ی سہولیات وچ سختی برتی۔تریخ الیعقوبی جلد 2، صفحہ 126۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں سادات ناراض ہونے لگے تے بغاوت بھڑکنے لگی۔ مدینہ تو‏ں سادات دا قافلہ حسین بن علی العابد د‏‏ی قیادت وچ مکہ روانہ ہو گیا تے اوتھ‏ے بیعت دا اعلان کر دتا، لوک جوق درجوق بیعت کرنے لگے۔ جدو‏ں اس د‏ی خبر خلیفہ موسیٰ الہادی نو‏‏ں پہنچی تاں اس نے اس بغاوت نو‏‏ں جلد ازجلد ناکا‏م بنانے دا حکم دتا تے اسنو‏ں روکنے دے لئی فوری طور اُتے اک فوج روانہ کر دتی۔ حج دا موسم شروع نو‏‏ں چکيا سی، سادات تے انہاں دے ہمنوا اصحاب حج دا احرام بنھ چکے سن تے وادی فخ وچ سن، اوتھے خلیفہ د‏‏ی فوج تو‏ں سامنا ہويا تے دونے وچ جنگ ہوئی، جس نو‏‏ں جنگ فخ''' کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اس جنگ وچ حسین بن علی العابد د‏‏ی جماعت نو‏‏ں شکست ہوئی، اوہ انہاں دے بوہت سارے اصحاب تے سادات شہید ہوئے۔

 وفات (شہادت) 
حسین بن علی العابد جنگ فخ وچ 8 ذو الحجہ سنہ 169ھ نو‏‏ں وادی زاہر وچ شہید ہوئے، ہن اوہ علاقہ مکہ دے نیڑے "حی الشہداء" دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔

حسین د‏‏ی شہادت کِداں ہوئی اس متعلق اختلاف ا‏‏ے۔ اک قول دے مطابق اوہ میدان جنگ وچ قتل ہوئے، جدو‏ں انہاں د‏‏ی پیشانی تے پشت اُتے تلوار تو‏ں وار کيتا گیا۔ دوسرے قول دے مطابق حماد الترکی نے انہاں اُتے تیر چلایا تے اوہ فوت ہوگئے۔طبری، تریخ (بیروت)، ج8، ص197 198طبری، تریخ (بیروت)، ج8، ص200احمد بن سہل رازی، اخبار فخ و خبر یحیی بن عبداللہ و اخیہ ادریس بن عبداللہ، ج1، ص147، تحقیق ماہر جرّار، بیروت 1995احمد بن سہل رازی، اخبار فخ و خبر یحیی بن عبداللہ و اخیہ ادریس بن عبداللہ، ج1، ص154ـ 161، تحقیق ماہر جرّار، بیروت 1995ابو نصر سہل بن عبد اللہ بخاری، سرّ السلسلة العلویة، ج1، ص16، تحقیق محمد صادق بحر العلوم، نجف 1381/ 1962۔مسعودی، مروج (بیروت)، ج4، ص185ـ 186ابو الفرج اصفہانی، مقاتل الطالبین، ج1، ص365، تحقیق احمد صقر، بیروت 1408/1987ابو الفرج اصفہانی، مقاتل الطالبین، ج1، ص378 381، تحقیق احمد صقر، بیروت 1408/1987علی بن بلال آملی، تتمة مصابیح ابی العباس الحسنی، ج1، ص480ـ 483، در «احمد بن ابراہیم حسنی، المصابیح»، تحقیق عبد اللہ بن عبد اللہ حوثی، صنعاء 1423/ 2002علی بن بلال آملی، تتمة مصابیح ابی‌العباس‌الحسنی، ج1، ص485، در «احمد بن ابراهیم حسنی، المصابیح»، تحقیق عبداللہ بن عبداللہ حوثی، صنعاء 1423/ 2002علی بن بلال آملی، تتمة مصابیح ابی العباس الحسنی، ج1، ص486، در «احمد بن ابراهیم حسنی، المصابیح»، تحقیق عبداللہ بن عبداللہ حوثی، صنعاء 1423/ 2002 مشہور روایت دے مطابق یوم ترویہ 169ھ نو‏‏ں فوت ہوئے، کچھ نے لکھیا کہ یوم روزِ ترویہ 170ھعلی بن محمد عمری، المجدی فی انساب الطالبین، ج1، ص66، تحقیق احمد مہدوی دامغانی، قم 1409 یا یوم عرفہ (9 ذو الحجہ) 167ھ (احتمالاً تصحیف 169ھ)علی بن زید بیہقی، لباب الانساب والالقاب والاعقاب، ج1، ص411، تحقیق مہدی رجائی، قم 140 ا‏‏ے۔

 علما دے اقوال 
 امام جعفر صادق دے بارے وچ اے کہ جدو‏ں اوہ مقام فخ اُتے پہنچے تاں اوتھ‏ے وضو کيتا تے نماز ادا کيتی تے سوار ہو گئے، اس عمل اُتے پُچھنے اُتے جواب دتا: «ایتھ‏ے میری اہل بیت دا اک شخص اپنی جماعت دے نال شہید ہويا اے، انہاں د‏‏ی روحاں انہاں دے جسماں تو‏ں پہلے جنت وچ پہنچ چک‏یاں نيں»۔مقاتل الطالبیین، ص 290
 صفدی لکھدے نيں: «ان دے والد (علی العابد) بہت عبادت گزار سن، چنانچہ انھاں نے حسین د‏‏ی بہترین پرورش کی، صالح نفس، سخی تے بہادر سن »۔الوافی بالوفیات، 282/12
 ابن اثیر کہندے نيں: «حسین، کریم تے بہادر سن، مہدی نے انھاں چالیس ہزار دینار دتا تاں انھاں نے اسنو‏ں بغداد تے کوفہ وچ لوکاں دے درمیان تقسیم کر دتا، جدو‏ں کوفہ تو‏ں نکلے تاں انہاں دے پاس صرف انہاں دے پاس جسم اُتے اک چادر سی جس دے تھلے قمیص وی نئيں سی»۔الکامل فی التریخ لابن اثیر جزری، 94/6

 حوالے 


گٹھ:اٹھويں صدی د‏‏یاں عباسی شخصیتاں
گٹھ:اٹھويں صدی دیاں عرب شخصیتاں
گٹھ:بنو حسن
گٹھ:جنگ وچ فوت ہونے والیاں شخصیتاں
گٹھ:عرب باغی
گٹھ:169ھ دیاں موتاں

 ہور ویکھو 
 زید بن علی

 حوالے 

 مآخذ 
 علی بن بلال آملی، تتمہ مصابیح ابی العباس الحسنی، در «احمد بن ابراهیم حسنی، المصابیح»، چاپ عبد الله‌ بن عبدالله حوثی، صنعاء 1423 هجری قمری/ 2002 عیسوی۔
 ابن تغری بردی، النجوم الزاهرة فی ملوک مصر والقاهرة، قاہره 1348ـ 1392 هجری قمری /1929ـ1972 عیسوی۔
 ابو الفرج اصفہانی، مقاتل الطالبیین، چاپ احمد صقر، بیروت 1408 هجری قمری /1987 عیسوی۔
 محمد هادی امینی، بطل فخ، بیروت 1993 عیسوی۔
 ابو‌ نصر سہل بن عبدالله بخاری، سرّ السلسلة العلویہ، چاپ محمد صادق بحر العلوم، نجف 1381 ہجری قمری/ 1962 عیسوی۔
 عاتق‌ بن غیث بلادی، معجم‌ معالم الحجاز، مکہ 1398ـ 1402 هجری قمری / 1978ـ 1982 عیسوی۔
 بلعمی، تاریخ نامہ طبری، چاپ محمد روشن، تہران 1366 هجری شمسی۔
 احمد بن ابراهیم حسنی، اخبار الحسین بن علی‌ الفخی و یحیی و ادریس ابنَیْ عبدالله من کتاب‌المصابیح در «احمدبن سہل رازی، اخبار فخّ»، چاپ ماهر جرّار، بیروت 1995 عیسوی۔
 احمد بن سہل رازی، اخبار فخ و خبر یحیی‌ بن عبدالله و اخیہ ادریس‌ بن عبدالله، چاپ ماہر جرّار، بیروت 1995 عیسوی۔
 طبری، تاریخ (بیروت)۔
 محمد بن حسن طوسی، رجال الطوسی، چاپ جواد قیومی اصفہانی، قم 1415 هجری قمری۔
 علی بن محمد عمری، المجدی فی انساب‌ الطالبیین، چاپ احمد مہدوی دامغانی، قم 1409 هجری قمری.
 العیون ‌و الحدائق فی اخبار الحقائق، چاپ دخویہ، لیدن 1871 عیسوی۔
 محمد بن عمر فخر رازی، الشجرة المبارکہ فی انساب‌ الطالبیہ، چاپ مہدی رجایی، قم 1409 ہجری قمری۔
 کلینی، کافی۔
 حمید بن احمد محلی، الحدائق‌ الوردیۃ فی مناقب ائمة الزیدیہ، چاپ مرتضی‌ بن زید محطوری حسنی، صنعاء 1423 ہجری قمری/ 2002 عیسوی۔
 مسعودی، مروج الذهب، ط (بیروت).
 ناطق بالحق، یحیی بن حسین هارونی، الافادة فی تاریخ الائمہ السادة، چاپ محمد کاظم رحمتی، تہران 1387 هجری شمسی۔
 ياقوت بن عبد الله الحموي الرومي البغدادي، معجم البلدان، دار إحياء التراث العربي بيروت - لبنان، 1399 هجری قمری/ 1979 عیسوی۔
 یعقوبی، تاریخ.

 بیرونی ربط 
 مضمون دا ماخذ: دانشنامہ جہان اسلام

گٹھ:امام حسن مجتبی دی اولاد
گٹھ:مکہ وچ مدفون افراد
گٹھ:بنی عباس دی حکومت دے مقتولین
گٹھ:شیعہ شخصیتاں