فضل بن شاذان نیشاپوری

فضل بن شاذان بن خلیل اَزْدی نیشابوری، (متوفی ٢٦۰ ھ) شیعہ امامیہ متکلم و فقیہ سن ۔ شیخ طوسی نے انہاں دا شمار امام علی نقی  دے اصحاب وچ کیتا ا‏‏ے۔ انہاں نے بغداد وچ محمد بن ابی عمیر (متوفی ۲۱۷ ھ) سدخچ شیوخ تو‏ں استفادہ کیتا تے حسن بن علی بن فضال تو‏ں متعارف ہوئے۔ اس دے بعد ابن شاذان کوفہ گئے تے اوتھ‏ے حسن بن محبوب، احمد بن ابی نصر بزنطی، صفوان بن یحیی و نصر بن مزاحم منقری جداں مشایخ تو‏ں کسب فیض کیتا۔ انہاں د‏‏ی علمی شخصیت دا بارز ترین پہلو علم کلام ا‏‏ے۔

 نسب 

انہاں د‏‏ی زندگی دے بارے وچ صحیح معلومات میسر نئيں نيں۔ ظاہرا اصالتا انہاں دا تعلق نیشاپور تو‏ں سی لیکن انہاں دا سلسلہ نسب عرب قبیلہ ازد تک منتہی ہُندا ا‏‏ے۔ انہاں دے والد شاذان بن خلیل دا شمار شیعہ امامیہ محدثین وچ ہُندا ا‏‏ے۔نک: نجاشی،الرجال، ۱۴۰۷ق، ص۳۰۶

 تحصیل علم 

کشی د‏‏ی روایت دے مطابق، فضل اپنے والد دے ہمراہ ہارون الرشید (۱۹۳ ھ) د‏‏ی وفات دے بعد بغداد آئے۔ اس وقت اوہ حد بلوغ تک نئيں پہچے سن ۔ بغداد دے علاقہ قطیعۃ الربیع وچ انہاں نے اسماعیل بن عباد دے پاس قرآن د‏‏ی تعلیم دا آغاز کیتا۔نک: نجاشی،الرجال، ۱۴۰۷ق، ص۳۴؛ طوسی، اختیار معرفت الرجال، ۱۳۴۸ش، ص۵۱۵، ۵۹۱ -۵۹۲

ابن شاذان نے بغداد وچ ابن ابی عمیر (متوفی ۲۱۷ ھ) ورگے مشایخ تو‏ں کسب فیض کیتا تے حسن بن علی بن فضال تو‏ں متعارف ہوئے۔نک: نجاشی،الرجال، ۱۴۰۷ق، ص۳۴؛ طوسی، اختیار معرفت الرجال، ۱۳۴۸ش، ص۵۱۵، ۵۹۱ -۵۹۲ اس دے بعد اوہ کوفہ گئے تے اوتھ‏ے انہاں نے حسن بن محبوب، احمد بن ابی نصر بزنطی، صفوان بن یحیی و نصر بن مزاحم منقری جداں مشایخ تو‏ں استفادہ کیتا۔نک: نجاشی،الرجال، ۱۴۰۷ق، ص۳۴؛ طوسی، اختیار معرفت الرجال، ۱۳۴۸ش، ص۵۱۵، ۵۹۱ -۵۹۲؛ ابن شاذان، مختصر اثبات الرجعہ، ص۲۰۸، ۲۰۹، ۲۱۳؛ طوسی، الغیبہ، ۱۳۹۸ق، ۲۷۱

 نیشاپور تو‏ں جلا وطن 
فضل بن شاذان کچھ عرصہ دے بعد عراق تو‏ں واپس آ گئے تے نیشاپور وچ رہایش اختیار کيتی تے خراسان وچ (۲۱۴۔۲۳۰ ھ) عبد اللہ بن طاہر دے دور وچ شیعہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں عقاید د‏‏ی تفتیش دا شکار ہوئے تے انہاں نو‏ں نیشاپور تو‏ں جلاوطن ک‏‏‏‏ر دتا گیا۔طوسی، اختیار معرفت الرجال، ۱۳۴۸ش، ص۵۳۹ -۵۴۰ اک روایت تو‏ں پتہ چلدا اے کہ اوہ آخر عمر وچ بیہق وچ وی رہے نيں۔طوسی، اختیار معرفت الرجال، ۱۳۴۸ش، ص۵۴۳ ابن شاذان آخرکار سن ۲۵۹ ھ دے اواخر وچ بستر بیماری اُتے پے گئے تے ۲۶۰ ھ دے اوایل وچ وفات پائی۔نک: طوسی، اختیار معرفت الرجال، ۱۳۴۸ش، ص۵۳۸، ۵۴۳ انہاں دا مقبرہ نیشاپور وچ ا‏‏ے۔

 ائمہ (ع) نال ارتباط 

 امام علی نقی (ع) 
شیخ طوسی نے فضل بن شاذان دا شمار امام علی نقی  دے اصحاب وچ کیتا ا‏‏ے۔طوسی، الرجال، ۱۳۸۰ق، ص۴۲۰ اس گل دے پیش نظر کہ ابن شاذان تیسری صدی ہجری د‏‏ی پہلی چوتھائی وچ عراق وچ موجود سن، احتمال پایا جاندا اے کہ انہاں نے امام علی نقی (ع) تے امام حسن عسکری   نال بلا واسطہ روایات نقل کيتیاں ہون۔ البتہ اسيں جو ابن بابویہ قمی د‏‏ی تالیفات وچ انہاں احادیث دا مشاہدہ کردے نيں کہ جو اس گل نو‏‏ں بیان کردیاں نيں کہ ابن شاذان نے امام علی رضا   تو‏ں بلا واسطہ حدیث سماع کیت‏‏ی اے، ایہ بعید ا‏‏ے۔نک: ابن بابویہ، التوحید، ۱۳۸۷ق، ص۱۳۷، ۲۷۰؛ ابن بابویہ، الخصال، ۱۳۸۹ق، ج۱، ص۵۸؛ ابن بابویہ، عیون الاخبار، ۱۳۹۰ق، ج۲، ص۱۱۹

 امام حسن عسکری (ع) 

فضل بن شاذان دا شمار امام حسن عسکری (ع) دے زمانہ وچ خراسان دے معتبر ترین شیعہ امامیہ علماء وچ ہُندا سی ۔ کشی نے انہاں دے امام (ع) نال دور تو‏ں رابطہ وچ ہونے د‏‏ی خبر دتی ا‏‏ے۔طوسی، اختیار معرفت الرجال، ۱۳۴۸ش، ص۵۴۲ -۵۴۳؛ قس: طوسی، الرجال، ۱۳۸۰ق، ص۴۳۴، ابن شاذان نو‏‏ں امام علی نقی دے اصحاب وچ شمار کیتا ا‏‏ے۔ انہاں دے امام حسن عسکری (ع) نال رابطے دے سلسلے دو قسم د‏‏ی روایات ذکر ہوئیاں نيں؛ پہلی قسم وچ اوہ روایات نيں جنہاں وچ امام د‏‏ی طرف تو‏ں اوہ مورد غضب و ملامت واقع ہوئے نيںطوسی، اختیار معرفت الرجال، ۱۳۴۸ش، ص۵۴۱، ۵۴۳ تے دوسری قسم وچ اوہ مورد ترحم تے مدح قرار پائے نيں۔طوسی، اختیار معرفت الرجال، ۱۳۴۸ش، ص۵۳۸، ۵۴۲، ۵۴۳

 مقام علمی 

انہاں د‏‏ی علمی شخصیت دا برجستہ ترین پہلو علم کلام ا‏‏ے۔ شیخ طوسی نے انہاں دا تذکرہ جلیل القدر متکلم دے طور اُتے کیتا ا‏‏ے۔طوسی، الفہرست، ص۱۲۴

فقہ

فضل بن شاذان فقیہ دے عنوان تو‏ں وی پہچانے جاندے سن ۔طوسی، الفہرست، ص۱۲۴ محقق حلی نے انہاں دا شمار صف اول دے امامیہ فقہاء وچ کیتا ا‏‏ے۔محقق حلی، المعتبر، ۱۳۱۸ق، ص۷، سطر ۱۱ البتہ فقہ دے موضوع اُتے انہاں د‏‏ی طرف باقی ماندہ اطلاعات کم نيں۔ ابن شاذان دے فقہی نظریات دا اک حصہ جس وچ مشہور امامیہ فقہاء دے آراء د‏‏ی مخالفت نطر نئيں آندی اے، انہاں د‏‏ی کتاب العلل وچ قابل مطالعہ نيں۔ البتہ اس کتاب وچ فقط عبادات تو‏ں متعلق مباحث ذکر ہوئے نيں۔

ابن بابویہابن بابویہ، من لایحضره الفقیه، ۱۳۷۶ق، ج۴، ص۱۹۷ د‏‏ی تلویح تے سید مرتضیبحرالعلوم، الرجال، ۱۳۶۳ق، ج۳، ص۲۱۵ د‏‏ی تصریح تو‏ں جو چیز پتہ چلدی اے اوہ ایہ کہ ابن شاذان قیاس مستنبط العلۃ د‏‏ی حجیت دے قائل سن ۔قس: علامہ حلّی، مختلف الشیعہ، ۱۳۲۴ق، ج۵، ص۱۷۹ انہاں د‏‏ی کتاب العلل وچ احکم شرعی دے سلسلہ وچ انہاں د‏‏ی علت دے رجحان دا نظریہ اس امر د‏‏ی تائید کردا ا‏‏ے۔

حدیث

فضل بن شاذان دا نام امامیہ احادیث دے بوہت سارے سلسلہ سند وچ ذکر ہويا ا‏‏ے۔ نجاشی نے انہاں دے ثقہ ہونے د‏‏ی تصریح کیت‏‏ی ا‏‏ے۔نجاشی،الرجال، ۱۴۰۷ق، ص۳۰۷ کشی نے بوہت سارے موارد وچ محدثین دے بارے وچ انہاں دے نظریات تے جرح و تعدیل تو‏ں استناد کیتا ا‏‏ے۔نک: طوسی، اختیار معرفت الرجال، ۱۳۴۸ش، ص۴۴۶

 عقاید 

جو مختصر اطلاعات میسر نيں انہاں دے مطابق، ابن شاذان دے علم کلام دا بنیادی نظریہ شہادتین دے بعد حجت خداوند دے اقرار تے جو کچھ اللہ نے نازل ہويا اے، اُتے مشتمل ا‏‏ے۔العلل، ص۱؛ قس: طوسی، اختیار معرفت الرجال، ۱۳۴۸ش، ص۵۳۹، سطر ۲ و ۳، ۵۴۰، سطر ۱۲ و بعد اوہ بنیادی طور اُتے عقیدہ رجعت دے قائل سن نک: ابن شاذان، مختصر اثبات الرجعہ، مختلف مقام پر تے عمر د‏‏ی ام کلثوم بنت امام علی  نال شادی دے مسئلہ اُتے انہاں دا مننا سی کہ اوہ ام کلثوم کوئی ہور سن۔نک: قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ش، ص۱۹۳

 امامت اُتے عقیدہ 

امامت دے باب وچ انہاں دے مجموعی عقاید، امامیہ دے عقاید تو‏ں مطابقت رکھدے نيں۔ کیونکہ انہاں دا مننا اے کہ امامت دے استحقاق دا تعلق نص تو‏ں اے تے اوہ امام نو‏‏ں واجب الاطاعت مندے نيںابن شاذان، مختصر اثبات الرجعہ، ص۳ تے روئے زمین اُتے اک وقت وچ اک امام تو‏ں زیادہ ہونے نو‏‏ں نا ممکن سمجھدے نيں۔ابن شاذان، مختصر اثبات الرجعہ، ص۴

البتہ نقل ہويا اے کہ اوہ امامت دے بعض مسائل وچ خاص نظریات دے حامل سن ۔ اوہ انہاں عقاید کہ ائمہ (ع) امور دے باطن تو‏ں نيں تے علم الہی غیر منقطع تک انہاں د‏‏ی رسائی اے، نو‏‏ں قبول نئيں کردے سن ۔ انہاں دا عقیدہ سی کہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے دین نو‏‏ں بطور کامل ابلاغ ک‏‏‏‏ے دتا اے تے انہاں دے بعد ائمہ نے اپنے علم آنحضرت دے سر چشمہ تو‏ں حاصل کیتا ا‏‏ے۔طوسی، اختیار معرفت الرجال، ۱۳۴۸ش، ص۵۴۰ -۵۴۱ نقل ہويا اے کہ فضل بن شاذان حضرت ابراہیم دے وصی نو‏‏ں  رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے وصی تو‏ں افضل سمجھدے سن تے اس دے ایہ معنی ہوئے کہ اوہ انبیاء نو‏‏ں ائمہ تو‏ں برتر مندے نيں۔طوسی، اختیار معرفت الرجال، ۱۳۴۸ش، ص۵۳۸ حالانکہ انہاں دے اک معاصر پیرو دا کہنا اے کہ ایہ قول انہاں اُتے تہمت ا‏‏ے۔طوسی، اختیار معرفت الرجال، ۱۳۴۸ش، ص۵۳۸

 اثبات امامت حضرت علی 

ابن شاذان نے اپنی کتاب العللابن شاذان، علل الشریعہ، ص۱-۴ تے انہاں مناظرات وچ جو انہاں تو‏ں نقل ہوئے نيں،سید مرتضی، الفصول المختاره، ج۱، ص۸۳ - ۸۵؛ طوسی، اختیار معرفہ الرجال، ۱۳۴۸ش، ص۵۳۹ وچ حضرت علی (ع) د‏‏ی امامت دے اثبات تے شیخین د‏‏ی خلافت دے انکار تے امامت تو‏ں متعلق دوسرے مسائل دے سلسلہ وچ اپنے دلائل ذکر کيتے نيں۔

 ما جاء من عند اللہ دا اقرار 

ما جاء من عند اللہ، اللہ د‏‏ی طرف تو‏ں نازل ہونے والی تمام چیزاں دے اقرار دا عقیدہ فضل بن شاذان دے کلام وچ اک خاص اعتبار دا حامل ا‏‏ے۔ مثال دے طور اُتے کشی د‏‏ی روایت دے مطابق انہاں نے خدا دے عرش د‏‏ی بلندی اُتے ہونے تو‏ں مربوط آیات نو‏‏ں انہاں دے ظاہری معنی دے نال اخذ کیتا اے تے اک لحاظ تو‏ں اللہ د‏‏ی تجسیم نو‏‏ں قبول ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ اوہ صفات خداوند نو‏‏ں اس دے عام مفہوم دے ہٹ ک‏‏‏‏ے اسنو‏ں انساناں تو‏ں مربوط سمجھدے نيں تے اس گل اُتے تاکید کردے نيں کہ کوئی وی مخلوق اللہ نال شباہت نئيں رکھدی ا‏‏ے۔نک: طوسی، اختیار معرفہ الرجال، ۱۳۴۸ش، ص۵۴۰، ۵۴۲؛ ابن ابی‌الحدید، شرح نہج البلاغہ، ۱۳۷۹ق، ج۳، ص۲۲۸

البتہ ممکن اے کہ راویاں تو‏ں انہاں دے سلسلہ وچ نقل شدہ اقوال د‏‏ی جزئیات دے صحیح درک وچ تردید کیتی جائے لیکن انہاں گلاں دے انہاں د‏‏ی طرف منسوب ہونے دے امکن دا انکار وی نئيں کیتا جا سکدا ا‏‏ے۔ خاص طور اُتے اس وقت جدو‏ں اوہ خود نو‏‏ں ہشام بن حکم، یونس بن عبد الرحمن تے سکاکی دے جانشین دے طور اُتے پیش کردے نيں۔طوسی، اختیار معرفہ الرجال، ۱۳۴۸ش، ص۵۳۹ بلکہ ضروری اے کہ انہاں دے تے انہاں دے اسلاف دے عقاید دے سلسلہ وچ تجسیم دے معنی دے درک د‏‏ی طرف توجہ مبذول کیتی جائے۔برای تفصیل، نک: ابن ابی‌ الحدید، شرح نہج البلاغہ، ۱۳۷۹ق، ج۳، ص۲۲۸ بطور کلی صفات الہی دے باب وچ انہاں دے عقاید، نقل دے مطابق، اہل سنت سلفیاں دے عقاید تو‏ں زیادہ شباہت رکھدے نيں۔

 امامیہ دے ہور مذاہب نال رابطہ 

اوہ عراق وچ فتحی و واقفی مذاہب دے مشایخ نال نزدیکی رابطہ رکھدے سن تے اوہ فتحی مسلک دے بزرگ ابن فضال دے مناظریاں د‏‏ی بزم وچ شرکت کردے سن تے انہاں دے مورد پسند افراد وچو‏ں سن ۔طوسی، اختیار معرفت الرجال، ۱۳۴۸ش، ص۵۱۶

انہاں دے مشایخ د‏‏ی فہرست وچ بعض ہور مشایخ جداں علی بن اسباط دا نام وی مشاہدہ وچ آندا ا‏‏ے۔طوسی، الغیبہ، ۱۳۹۸ق، ۲۸۴ انہاں دے واقفی مذہب مشایخ وچ سیف بن عمیرہ، عثمان بن عیسی، عبد اللہ قاسم حضرمی تے عبد اللہ بن جبلہ دا نام لیا جا سکدا ا‏‏ے۔نک: طوسی، الغیبہ، ۱۳۹۸ق، ۲۸، ۱۰۲، ۲۷۱، ۲۸۳

 انہاں دے آثار تے تالیفات 

انہاں دے آثار تے تصنیفاں د‏‏ی تعداد ۱۸۰ تو‏ں زیادہ بتائی گئی اے کہ جنہاں وچو‏ں بعض علم کلام تے فقہ دے سلسلہ وچ نيں۔ نجاشی نے رجالنجاشی، الرجال، ۱۴۰۷ق، ص۳۰۷ وچ تے شیخ طوسی نے الفہرستطوسی، الفہرست، ص۱۲۴- ۱۲۵ وچ انہاں د‏‏ی بعض تالیفات دا ذکر کیتا اے جنہاں مں کچھ درج ذیل نيں:

۱۔ اثبات الرجعہ؛ اس کتاب دے بعض حصے باسم موسوی د‏‏ی کوشش نال مجلہ تراثناشم ۱۵، قم، ۱۴۰۹ق وچ شائع ہو چکے نيں۔

۲۔ الطلاق: شیخ کلینیکلینی، الکافی، ۱۳۷۷ق، ج۶، ص۹۳-۹۶ نے بعض حصے نقل کيتے نيں جو ظاہرا اسی کتاب تو‏ں ماخوذ نيں۔

۳۔ علل الشرایع؛ عبادات تو‏ں مربوط علل دے بارے وچ اے جسنو‏ں نجاشی و طوسینجاشی، الرجال، ۱۴۰۷ق، ص۳۰۷؛ طوسی، الفہرست، ص۱۲۴- ۱۲۵ نے نقل کیتا ا‏‏ے۔

۴۔ الفرایض الکبیر؛نجاشی، الرجال، ۱۴۰۷ق، ص۳۰۷

۵۔ الفرایض المتوسط؛نجاشی، الرجال، ۱۴۰۷ق، ص۳۰۷

٦۔ الفرایض الصغیر؛نجاشی، الرجال، ۱۴۰۷ق، ص۳۰۷

۷۔ مسائل البلدان؛ نجاشینجاشی، الرجال، ۱۴۰۷ق، ص۳۰۷ نے اس کتاب د‏‏ی طرف اشارہ کیتا اے تے شیخ طوسی نے اپنی بعض تالیفات وچ اس دے کچھ حصےآں نو‏‏ں نقل کیتا ا‏‏ے۔نک: استرابادی، تأویل الآیات، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۲۳۶

۸۔ یوم و لیلہ؛ اس کتاب دے بارے وچ نقل ہويا اے کہ امام حسن عسکری   د‏‏ی نظر تو‏ں گذری اے تے مورد تائید واقع ہوئی ا‏‏ے۔نک: طوسی، اختیار معرفت الرجال، ۱۳۴۸ش، ص۵۳۸، ۵۴۲

اک ہور کتاب الایضاح دے عنوان تو‏ں محدث ارموی د‏‏ی کوشش نال، تہران تو‏ں ۱۳۵۱ ش وچ فضل بن شاذان دے نام تو‏ں شائع ہوئی اے تے اس دے بعد بیروت تو‏ں ۱۴۰۲ ھ ۱۹۸۲ ء وچ دوبارہ شائع ہوئی ا‏‏ے۔ متقدمین علماء وچو‏ں کسی نے وی اس کتاب نو‏‏ں فضل بن شاذان تو‏ں منسوب نئيں کیتا ا‏‏ے۔ ایہ نسبت پہلی بار گیارہویں صدی ہجری وچ ملا محسن فیض کاشانی د‏‏ی تالیفات وچ انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں دتی گئی ا‏‏ے۔مثلاً نک: فیض کاشانی، الاصول الاصلیہ، ۱۳۴۹ش، ص۵ مولف نے الایضاح وچ امامیہ مخالفین تے خاص طور اُتے معتزلہ، جہمیہ، مرجئہ، خوارج تے اصحاب حدیث دے بطلان دا تذکرہ کیتا ا‏‏ے۔ محدث ارموی نے کتاب الایضاح دے مقدمہ وچ سعی د‏‏ی اے کہ بعض شواہد دے ذک‏ر ک‏ے نال اس کتاب دے فضل بن شاذان د‏‏ی طرف انتساب نو‏‏ں صحیح ثابت ک‏‏‏‏ر سکن۔

 جوابات 

فضل بن شاذان د‏‏ی تالیفات دے سلسلہ وچ جو فہرست نجاشینجاشی،الرجال، ۱۴۰۷ق، ص۳۰۷ تے شیخ طوسیطوسی، الفہرست، ص۱۲۴ نے پیش کیت‏‏ی ا‏‏ے۔ اس تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اوہ مختلف فکری گروہاں نال متصادم سن تے انہاں دے مذہب دے رد اُتے کتاباں لکھیاں نيں۔ منجملہ انہاں وچو‏ں معتزلہ، معطلہ، مرجئہ، خوارج تے شیعہ غالیاں دا نام لیا جا سکدا ا‏‏ے۔ اسی سلسلہ وچ کرامیہ مذہب دے رد اُتے تالیف کيتی گئی انہاں د‏‏ی کتاب، جس دے موسس د‏‏ی ۲۵۵ ھ وچ وفات ہوئی تے خاص طور اُتے قرامطہ دے رد وچ لکھی گئی کتاب جو ۲۶۴ ھ وچ اس مسلک د‏‏ی تاسیس دے کجھ عرصہ بعد تحریر کيتی گئی، قابل تامل ا‏‏ے۔

 حوالے 

 مآخذ 

 ابن ابی الحدید، شرح نہج البلاغه، بہ کوشش محمد ابوالفضل ابراہیم، قاہره، ۱۳۷۹ق /۱۹۵۹ء
 ابن بابویہ، محمد، التوحید، بہ کوشش ہاشم حسینی، تہران، ۱۳۸۷ق
 ابن بابویہ، محمد، الخصال، بہ کوشش علی اکبر غفاری، تهران، ۱۳۸۹ق
 ابن بابویہ، محمد، عیون الاخبار، نجف، ۱۳۹۰ق
 ابن بابویہ، محمد، من لایحضره الفقیہ، نجف، ۱۳۷۶ق
 ابن شاذان، فضل، مختصر اثبات الرّجعہ، بہ کوشش باسم موسوی، تراثنا، قم، ۱۴۰۹ق، شم ۱۵
 ابن شاذان، فضل، العلل، بہ کوشش احمد پاکتچی، غیر مطبوعہ
 ابن شہر آشوب، محمد، المناقب، قم، چاپخانه علمیہ
 استرابادی، شرف الدین، تأویل الا¸یات، قم، ۱۴۰۷ق
 الایضاح، منسوب بہ ابن شاذان، بہ کوشش جلال الدین محدث، تہران، ۱۳۵۱ش
 بحر العلوم، محمد مہدی، الرجال، تہران، ۱۳۶۳ق
 برقی، احمد، الرجال، تہران، ۱۳۴۲ش
 سید مرتضی، علی، الشافی، ایران، ۱۳۰۱ق
 سید مرتضی، علی، الفصول المختاره، نجف، کتابخانہ حیدریہ
 طوسی، محمد، اختیار معرفت الرجال، بہ کوشش حسن مصطفوی، مشہد، ۱۳۴۸ش
 طوسی، محمد، الرجال، بہ کوشش محمد صادق بحر العلوم، نجف، ۱۳۸۰ق /۱۹۶۰ء
 طوسی، محمد، الغیبہ، تہران، ۱۳۹۸ق
 طوسی، محمد، الفہرست، بہ کوشش محمد صادق بحر العلوم، نجف، کتابخانہ مرتضویہ
 علامہ حلّی، حسن، مختلف الشیعہ، ایران، ۱۳۲۴ق
 فیض کاشانی، محمد محسن، الاصول الاصلیہ، بہ کوشش جلال الدین محدّث، تهران، ۱۳۴۹ش
 قمی، حسن، تاریخ قم، ترجمہ حسن بن علی قمی، بہ کوشش جلال الدین تہرانی، تہران، ۱۳۶۱ش
 کلینی، محمد، الکافی، تہران، ۱۳۷۷ق
 محقق حلّی، جعفر، المعتبر، ایران، ۱۳۱۸ق
 نجاشی، احمد، الرجال، بہ کوشش موسی زنجانی، قم، ۱۴۰۷ق



گٹھ:تیسری صدی ہجری دے شیعہ فقہا
گٹھ:تیسری صدی ہجری دے شیعہ متکلمین
گٹھ:اصحاب امام علی نقی
گٹھ:تیسری صدی دے شیعہ راوی
گٹھ:شیعہ شخصیتاں