صلح حدیبیہ

غَزوَہ اسلام دے صدر اول دی انہاں جنگاں دا عنوان اے جس وچ رسول اللہؐ نے بذات خود شرکت کيتی ہو؛ خواہ اپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم  خود لڑے ہاں یا نہ لڑے ہون۔ (ملاحظہ ہو: غزوہ)

صلح حُدَیبیہ، ـ جس نو‏‏ں غزوہ حدیبیہ دا عنوان وی دتا گیا اے ـ اس صلحنامے دا عنوان اے جس اُتے سنہ 6 ہجری وچ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم تے مشرکین مکہ نے دستخط کيتے تے سورہ فتح وچ اس دا تذکرہ آیا ا‏‏ے۔ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم مسلماناں دے ہمراہ حج دی نیت تو‏ں مکہ روانہ ہوئے سن لیکن انہاں نو‏ں مشرکین قریش دی مزاحمت تے ممانعت دا سامنا کرنا پيا۔ اپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم  نے اک آدمی قریش دی طرف بطور ایلچی روانہ کرنے دا فیصلہ کیتا تاکہ اوہ جاکر مذاکرہ کرے تے اپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم  نے اس مقصد دے لئے ابتداء وچ عمر بن خطاب نو‏‏ں منتخب کیتا لیکن انھاں نے جانے تو‏ں انکار کیتا تے عثمان بن عفان دا نام تجویز کیتا۔ عثمان چلے گئے تو انہاں دے قتل دی خبر آئی جس دے بعد مسلماناں نے رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے ہتھ اُتے از سر نو بیعت دی تے ایہ بیعت بیعت رضوان دے عنوان تو‏ں مشہور ہوئی۔ آخر کار فریقین دے درمیان مذاکرات دے نتیجے وچ صلح دا معاہدہ منعقد ہويا جو صلح حدیبیبہ دے نام تو‏ں مشہور ہويا۔
[[تصویر:نقشه منطقه حدیبیه.jpg|300px|thumbnail|منطقۂ حدیبیہ دا نقشہ]] 

 تاریخِ صلح 
غزوہ حدیبیہ تاریخ اسلام دے اہ‏م واقعات وچ شمار ہُندا اے جو سنہ 6 ہجری وچ ابن عقبة، المغازی النبویة، ص320۔ وچ رونما ہويا تے بالآخر مسلماناں تے مشرکین دے درمیان صلح نامے اُتے منتج ہويا۔ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے اس سال ماہ ذوالقعدہ وچ عمرہ بجا لانے دا ارادہ کیتا تے تمام مسلماناں ـ حتی کہ غیر مسلماں ـ نو‏‏ں عمرہ بجا لانے دی ترغیب دلائی۔ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم  خود وی گھر تشریف لے گئے غسل کیتا تے دو لباس پہنے تے اپنی ناقہ "قصواء" اُتے سوار ہوکر باہر آئے۔ ایہ دوشنبہ (= سوموار)بلاذری، انساب الاشراف، ج3، ص463۔ تے یکم ذوالقعدہ دا دن سی ۔ابن سعد، الطبقات الکبری، ج2، ص95۔ اس سفر وچ ام المؤمنین ام سلمہ وی اپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم  دے ہمراہ سن۔ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم  نے ابن ام مکتوم نو‏‏ں مدینہ وچ جانشین مقرر فرمایا۔ابن سعد، اوہی ماخذ۔

 مقامِ صلح 
حدیبیہ اک قریہ اے جو مکہ تو‏ں اک منزل (24 کلومیٹر) تے مدینہ تو‏ں 9 منازل دے فاصلے اُتے واقع ا‏‏ے۔ اس قریئے نو‏‏ں اہلیان حجاز تشدید دے نال "حدیبیّہ" تے اہلیان عراق تشدید دے بغیر تلفظ کردے نيں۔ اس قریئے دی حدود کچھ حرم وچ واقع نيں تے کچھ حِلّ وچ پھیلی ہوئیاں نيں تے اس دا نام حدیبیہ نامی کنويں یا حدباء نامی درخت تو‏ں ماخوذ اے جو اس علاقے وچ سی ۔الحموي، معجم البلدان، ج2، ص229۔ اج کل ایہ علاقہ شمیسی کہلاندا ا‏‏ے۔غزوة الحديبية۔

 مسلماناں دا عزم حج 
ماہ ذوالقعدہ وچ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے خواب دیکھیا کہ گویا آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم  اپنے اصحاب دے ہمراہ مکہ تشریف فرما ہوکر مناسک عمرہ بجا لانے وچ کامیاب ہوئے نيں۔ مذکورہ خواب نو‏‏ں خداوند متعال نے قرآن وچ بیان فرمایا اے:
  ترجمہ: اللہ نے اپنے رسول نو‏‏ں حقیقتاً بالکل ہی سچا خواب دکھایا [جو آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم  نے دیکھیا سی :] کہ تساں لوگ انشاء اللہ ضرور مسجد حرام وچ داخل ہو گے اطمینان دے نال اپنے سراں نو‏‏ں منڈوائے تے اپنے کچھ بال یا ناخن کترے ہوئے تمنيں کچھ خوف نہ ہو گا، پھر وی اس نے جانا اوہ جو تساں نئيں جاندے سن تو اس دے پہلے اس نے [آپ دے لئے] اک دوسری فتح عطا کر دتی۔سوره فتح، آیه 27۔

رسول اکرم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے مسلماناں دے لئے اپنا رؤیائے صادقہ بیان فرمایا تے انہاں نو‏ں فتح دی نوید سنائیرجوع کراں: سوره فتح، آیه 27۔ تے انہاں نو‏ں مکہ عزیمت کرنے تے اعمال عمرہ بجا لانے دی دعوت دتی تے چونکہ اپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم  قریش دی کینہ پروری تے جنگ افروزی یا ممانعت تو‏ں فکرمند سن ؛ چنانچہ اپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم  نے مدینہ دے نواح وچ سکونت پذیر اعراب (= بادیہ نشیناں) نو‏‏ں اس سفر وچ نال جانے دی دعوت دتی؛ پس اعراب دی اکثریت نے دعوت رسالت نو‏‏ں لبیک کہنے وچ وچ سستی تو‏ں کم لیا؛۔ابن هشام، السيرة النبوية، ج3، ص774۔ چنانچہ اپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم  دا نال صرف مدینہ دے مہاجرین تے انصار نے دتا جو عزیمت دے لئے تیار ہوئے تے اپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم  دے نال مکہ دی جانب روانہ ہوئے۔

 مسلماناں دی تعداد 
مہاجرین ،انصار تے کچھ اعراب اُتے مشتمل مسلماناں دا قافلہ مؤرخہ یکم ذوالقعدہ پیر سنہ 6 ہجری نو‏‏ں مدینہ چھڈ دے مکہ دی جانب روانہ ہويا۔الواقدی، المغازی، ج2، ص573؛ ابن سعد، الطبقات، ج2، ص95۔

اس سفر وچ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے ساتھیاں دی تعداد دے بارے وچ اقوال مختلف نيںرجوع کنید به ابن سعد، الطبقات، ج2، ص95؛ طبری، تاریخ، ج2، ص620۔ تے جابر عبداللہ انصاری دا قول ـ جنہاں نے کہیا اے کہ اسيں اصحاب حدیبیہ 1400 افراد سن ـ زیادہ مشہور ا‏‏ے۔رجوع کنید به ابن هشام، السيرة النبوية، ج2، ص774۔ اس قافلے وچ 4 خواتین وی شامل سن جنہاں وچو‏ں اک زوجۂ رسولؐ ام سلمہ سن۔الواقدی، المغازی، ج2، ص574۔ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے عبداللہ بن ام مکتومالواقدی، المغازی، ج2، ص573؛ ابن سعد، الطبقات، ج2، ص95۔ یا نمیلہ بن عبداللہ لیثی کوابن هشام، السيرة النبوية، ج2، ص776۔ مدینہ وچ جانشین مقرر کیتا۔

[[تصویر:مسير پيامبر به سمت حدیبیه.jpg|thumbnail|300px|وہ راستہ جس تو‏ں گذر کر پیغمبر اکرم حدیبیہ پہنچے]] 

 مسلماناں دا مُحرِم ہوجانا 
مسلماناں نے رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے حکم دی تعمیل کردے ہوئے اسلحۂ مسافر (نیام وچ رکھی ہوئی تلوار) کوئی اسلحہ نئيں اٹھایا۔ تے "ذوالحلیفہ" نامی مقام اُتے ـ جو اوتھ‏ے تعمیر ہونے والی مسجد دی وجہ تو‏ں "مسجد شجرہ" دے نام تو‏ں مشہور اے ـ پہنچے تے محرم ہوئے تے انہاں 70 اونٹھاں اُتے قربانی دے نشانات لگائے تے انہاں نو‏ں آگے ہانک لیا تا کہ قریش دے لئے خبر پہنچانے والےآں نو‏‏ں سمجھایا جائے کہ اپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم  جنگ دے لئے نئيں نکلے بلکہ اپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم  دا مقصد صرف عمرہ دی بجاآوری تے خانۂ خدا دا طواف انجام دینا ا‏‏ے۔ابن هشام، السيرة النبوية، ج3، ص774؛ ابن سعد، الطبقات، ج2، ص95۔

مروی اے کہ قربانی دے انہاں 70 اونٹھاں وچ – علامتی طور اُتے -- ابو جہل دی اوہ اونٹنی وی شامل سی جو جنگ بدر وچ بطور غنیمت مسلماناں دے ہتھ لگی سی۔الواقدی، المغازی، ج2، ص574۔

پیغمبر اسلامؐ تے اپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم  دے اصحاب نے لبیک کہندے ہوئے "عسفان" تک دا سفر کیتا جو مکہ تو‏ں دو منزلاں دے فاصلے اُتے اواقع سی ۔ اس مقام اُتے اپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم  نو‏‏ں اطلاع ملی کہ مشرکین قریش اپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم  تے مسلماناں دی عزیمت دی خبر مل چک‏ی اے تے مشرکین نے قسم اٹھائی اے کہ مسلماناں دے مکہ وچ داخلے دا سدّ باب کرن گے۔ابن هشام، السيرة النبوية، ج3، ص775۔ قریش نے اپنے جنگجؤاں نو‏‏ں مکہ دے باہر تعینات کیتا تے خالد بن ولید نو‏‏ں 200 سواراں دا لشکر دے مسلماناں دا مقابلہ کرنے "کراع الغمیم" روانہ کیتا۔ابن هشام، السيرة النبوية، اوہی ماخذ۔ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم قریش دے اس اقدام تو‏ں باخبر ہوئے تو فرمایا:  یعنی وا‏ئے بحال ہو قریش دے، جنہاں نو‏ں جنگ نابود کر گئی... تے پُچھیا: کیتا اے کوئی جو سانو‏ں ایسے راستے تو‏ں لے جائے کہ سانو‏ں قریش دا سامنا نہ کرنا پڑے؟ابن هشام، اوہی ماخذ۔

رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے بنو اسلم دے اک فرد دی راہنمائی تو‏ں اک ذیلی راستے تو‏ں مکہ دی جانب اپنا سفر جاری رکھیا تا کہ قریش دے جنگجؤاں دا مقابلہ نہ کرنا پڑے۔ابن هشام، السيرة النبوية، ج3، ص775۔ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم  نے پہلی بار اسی راستے وچ نماز خوف ادا کيتی۔رجوع کراں: سوره نساء، آیات 101 و 102۔ تا کہ اطراف ميں موجود ممکنہ دشمناں دی طرف تو‏ں ہوشیار ہون۔رجوع کراں: الواقدی، المغازی، ج2، ص582ـ583۔

 منطقۂ حدیبیہ وچ داخلہ 

مفصل مضمون: حدیبیہ

مسلماناں دا قافلہ منطقۂ حدیبیہ وچ داخل ہويا تو اپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم  دی اونٹنی "قصواء" زمین اُتے بیٹھ گئی۔ مسلمین نے رسول اللہ  دے فرمان اُتے اسی علاقے وچ پڑاؤ ڈال دتا۔ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے معجزے تو‏ں اوتھ‏ے موجود اک خشک کنواں پانی تو‏ں بھر گیا تے سب اس کنويں تو‏ں سیراب ہوئے تے کئی مرتبہ بارش وی ہوئی۔ابن هشام، السيرة النبوية، ج3، ص776؛ ابن سعد، الطبقات، ج2، ص96۔

رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم حدیبیہ وچ اترے تو بُدَیل بن وَرقاء خُزاعی تے قبیلۂ خزاعہ دی اک جماعت اپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم  دی خدمت وچ حاضر ہوئی۔ اپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم  نے فرمایا کہ جنگ دے ارادے تو‏ں نئيں آئے نيں تے خانۂ خدا دی زیارت دی غرض تو‏ں آئے نيں۔ خزاعیاں نے ایہ پیغام قریش تک پہنچایا لیکن قریش نے کہیا: کہ خواہ محمد جنگ دی نیت تو‏ں نہ وی آئے ہاں اوہ ہرگز انہاں نو‏ں مکہ وچ زبردستی داخل نئيں ہونے دین گے کہ اس دے نتیجے وچ عرب انہاں اُتے لعنت ملامت کرے۔ابن هشام، السيرة النبوية، ج3، ص777۔ بعدازاں قریش نے چند نمائندے مسلماناں دے پاس روانہ کيتے لیکن فریقین دے درمیان کسی گل اُتے اتفاق حاصل نہ ہوسکا۔رجوع کراں: ابن هشام، السيرة النبوية، ج3، ص777؛ ابن سعد، الطبقات، ج2، ص96؛ الیعقوبی، تاریخ، ج2، ص54۔

حقیقت ایہ سی کہ ابو سفیان سمیت قریش دے تمام زعماء (سنہ 5 ہجری دے دوران جنگ احزاب وچ کوئی کامیابی حاصل نئيں کرسدے سن تے عرباں دے درمیان خجلت زدہ سن تے وہ) مسلماناں دی مکہ آمد نو‏‏ں اپنی تذلیل تے عرباں دی طرف تو‏ں زیادہ تو‏ں زيادہ طعن و تشنیع دا سبب گرداندے سن ۔

 کچھ افراد دی گرفتاری 
قریش عجیب مخمصے وچ پڑ گئے سن چنانچہ انھاں نے مکرز بن حفص نو‏‏ں ـ جو شجاعت تے بےباکی دے حوالے تو‏ں مشہور سی ـ 40 یا 50 سواراں دا اک دستہ دے کر مسلماناں دی طرف روانہ کیتا تاکہ اوہ مسلماناں دے گرد اک جولان دے تے جے ہو سدے تو انہاں وچ چند افراد نو‏‏ں گرفتار کردے لیائے تاکہ مسلماناں دے چند یرغمالی انہاں دے ہتھ وچ ہاں تے ایويں اپنی تجاویز مسلماناں اُتے مسلط کرسکن۔ لیکن مکرز تے اس دے ساتھی نہ صرف کسی نو‏‏ں گرفتار نہ کرسدے بلکہ اوہ سب مسلما‏ن پہرےداراں دے ہتھو‏ں گرفتار ہوئے۔ انہاں نو‏ں رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دی خدمت وچ حاضر کیتا گیا تو اپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم  نے ـ اسی سبب کہ جنگ اُتے مامور نہ سن ـ انہاں دی رہائی دا فرمان جاری کیتا؛ حالانکہ مکرز تے اس دے ساتھیاں نے گرفتاری تو‏ں قبل مسلماناں دی طرف تیر پھیندے سن تے مسلماناں نو‏‏ں آزار و اذیت پہنچائی سی تے حتی کہ بعض روایات دے مطابق ابن زنیم نامی مسلما‏ن نو‏‏ں قتل وی کیتا سی ۔ بہر حال اوہ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم  دے حکم اُتے رہیا کيتے گئے تے قریش دی طرف پلٹ گئے۔رجوع کراں: الواقدی، المغازی، ج2، ص602؛ ابن هشام، السيرة النبوية، ج3، ص779؛ ابن سعد، الطبقات، ج2، ص96ـ97۔

 نمائندے دی روانگی 
رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم  نے قریش دی طرف نمائندہ روانہ کرنے دا فیصلہ کیتا۔ ابتداء وچ عمر نو‏‏ں اس مہم دے لئے منتخب کیتا لیکن عمر نے کہیا: مکہ وچ میرے اعزاء تے اقارب طاقتور نئيں نيں جو مینو‏ں قریش دی دست درازی تو‏ں تحفظ داں تے میری حمایت کراں تے قریش جاندے نيں کہ وچ انہاں دے نال کس قدر دشمنی رکھدا ہاں لہذا عین ممکن اے کہ اوہ مینو‏ں قتل کراں!؛ چنانچہ انھاں نے جانے تو‏ں انکار کیتا تے عثمان دے بطور نمائندہ بھیجنے دی تجویز دتی؛ کیونکہ عثمان دا تعلق بنو امیہ تو‏ں سی تے قریش دے درمیان انہاں دے اعزاء و اقارب با اثر سن ۔ابن هشام، السيرة النبوية، ج3، ص782؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج2، ص89۔

رسول اکرم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے عثمان نو‏‏ں مکہ روانہ کیتا تے مکیو‏ں نو‏‏ں اک بار پھر اپنے ارادے (یعنی خانۂ خدا دی زیارت تے مدینہ واپس جانے) تو‏ں آگاہ کیتا؛ لیکن اوہ پھر وی نہ منے تے عثمان نو‏‏ں واپس نئيں جانے دتا جس دے نتیجے وچ افواہ اڑی کہ عثمان نو‏‏ں قریش نے قتل کردتا ا‏‏ے۔ ایہ خبر آنے دے بعد رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے اصحاب نو‏‏ں بیعت دے لئے بلیایا جو بیعت رضوان دے نام تو‏ں مشہور ہوئی۔رجوع کراں: الواقدی، المغازی، ج2، ص603؛ ابن هشام، السيرة النبوية، ج3، ص782؛ طبری، تاریخ، ج2، ص632۔ جَدّ بن قَیس دے سوا حدیبیہ وچ موجود باقی تمام اصحاب نے رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے ہتھ اُتے بیعت کيتی۔ابن هشام، السيرة النبوية، ج3، ص782۔

 صلح دی قرارداد 
کچھ عرصہ بعد معلوم ہويا کہ عثمان قتل نئيں ہوئے سن بلکہ مکہ وچ قید سن ۔ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج2، ص89۔ قریش نے اک نمائندہ مسلماناں دی طرف روانہ کیتا تاکہ انہاں دے نال صلح دے معاہدے اُتے دستخط کرے جس دے تحت مسلما‏ن اس سال خانۂ خدا دی زیارت کيتے بغیر مدینہ واپس چلے جان تے اگلے سال مکہ دا سفر کراں تا کہ قریش نو‏‏ں دوسرے عرباں دی ملامت دا سامنا نہ کرنا پڑے۔ اس شخص دا نام "سہیل بن عمرو" سی تے رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے سہیل نو‏‏ں دیکھ کر فرمایا: "قریش اس شخص نو‏‏ں بھیج کر، مصالحت دا ارادہ رکھدے نيں"۔ابن هشام، السيرة النبوية، ج3، ص781۔ فریقین دے درمیان قیدیاں دے تبادلے اُتے اتفاق ہونے دے بعد، صلح نامے اُتے رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم  تے قریش دے نمائندے نے دستخط کيتے۔ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم ـ جو صلح دے فوائد تو‏ں بخوبی آگاہ سن ـ نے زیادہ لچکدار رویہ اپنایا۔ اس لچکدار رویئے دا اک نمونہ ایہ سی کہ اپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم  نے سہیل بن عمرو دے اس مطالبے تو‏ں اتفاق کیتا کہ "بسم اللہ الرحمن الرحیم" نو‏‏ں معاہدے دے سرنامے تو‏ں حذف کیتا جائے تے اس دے بجائے "باسمک اللہم" لکھیا جائے؛ ہور اپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم  نے سہیل دا ایہ مطالبہ وی قبول کیتا کہ رسول اللہ دا عنوان حذف کیتا جائے تے اس دے بجائے محمد بن عبداللہ لکھیا جائے۔رجوع کراں: الیعقوبی، تاریخ، ج2، ص54؛ الطبرسی، اعلام الوری، ج1، ص371ـ 372؛ الحلبی، السيرة الحلبية، ج3، ص20۔

 بعض صحابہ دی مخالفت 
رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دا لچکدار رویہ بعض صحابہ دی تنقید تے غیظ و غضب دا سبب بنا!! تے بعض صحابہ نے درشت لہجہ استعمال کیتا تے انہاں دی بولی تو‏ں طعن آمیز سوالات سنے گئے؛ انہاں صحابہ وچو‏ں اک عمر بن خطاب وی سن جنہاں نے اپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم  دے نال تند رویہ روا رکھیا!رجوع کراں: ابن هشام، السيرة النبوية، ج3، ص783؛ ہور رجوع کراں: الواقدی، المغازی، ج2، ص609ـ611؛ ابن سعد، الطبقات، ج2، ص101۔ عمر نے اس صلحنامے نو‏‏ں مسلماناں دی حقارت دا سبب قرار دتا،بیهقی، دلایل النبوة، ج4، ص106؛ الذهبی، تاريخ الإسلام و وفيات المشاهير والأعلام، ج2، ص371۔ تے اپنی رائے اُتے اس قدر اصرار کیتا کہ ابو عبیدہ جراح نے جاکر انہاں تو‏ں کہیا: "شیطان دے شر تو‏ں خدا دی پناہ مانگو تے اپنی رائے نو‏‏ں غلط سمجھو"،سبل الهدى و الرشاد في سيرة خير العباد، ج‏5، ص53۔ عمر خود وی معترف نيں تے کہندے نيں: خدا دی قسم ميں نے اسلام قبول کرنے تو‏ں لے ک‏ے واقعۂ حدیبیہ تک اپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم  دی رسالت وچ اس قدر شک نئيں کیتا سی ؛ چنانچہ وچ اپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم  دی خدمت وچ حاضر ہويا تے عرض کیتا "کیتا آپ پیغمبر نئيں نيں؟!قال عمر: واللَّه ما شككت منذ أسلمت إلّا یومئذ فأتیت النّبیّ، صلّی اللَّه علیه و سلّم فقلت: یا رسول اللَّه، أ لست نبیّ اللَّه؟: الذهبی، تاريخ الإسلام و وفيات المشاهير والأعلام، ج‏2 ،ص372؛ بیهقی، ابوبکر،ج‏4،ص:106؛ الصالحي الشامي، سبل الهدى والرشاد، ص53؛ الواقدی نقل کردے نيں: کہ عمر نے کہیا: ارتبت ارتیابا لم أرتبه منذ أسلمت: المغازی، ج2، ص607۔ ہور عمر دا کہنا سی : "میں اپنی تشخیص تو‏ں رسول اللہ دے احکامات دی نو‏‏ں رد کیتا کردا سی ۔الصالحي الشامي، سبل الهدى والرشاد، ج‏5، ص85۔

 صلح نامے دے نکات 
سہیل بن عمرو دے نال مذاکرات دے بعد رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے علی(ع) نو‏‏ں طلب کیتا تے فرمایا: لکھو: "بسم اللہ الرحمن الرحیم"۔

سہیل نے کہیا: وچ اس عنوان نو‏‏ں تسلیم نئيں کردا؛ آپ نو‏‏ں ساڈا اوہی مرسوم عنوان تحریر کرنا چاہئے: "باسمک اللهم"؛ تے علی(ع) نے رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے حکم اُتے اوہی عنوان تحریر کیتا۔

بعد ازاں رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم  نے فرمایا: لکھو: "یہ اے اوہ عہدنامہ جس اُتے رسول اللہ نے سہیل بن عمرو دے نال اتفاق کیتا۔

سہیل نے کہیا: جے اسيں آپ نو‏‏ں پیغمبر خدا دے عنوان تو‏ں تسلیم کردے تو آپ دے نال اس قدر جنگ و جدل نہ کردے؛ اس عنوان نو‏‏ں مٹنا چاہئے تے اس دے بجائے "محمد بن عبداللہ" لکھنا چاہئے۔ اپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم  نے اس دا ایہ مطالبہ وی قبول کیتا تے جدو‏ں اپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم  متوجہ ہوئے کہ علی بن ابی طالب دے لئے "رسول اللہ" دا عنوان مٹانا دشوار اے تو اپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم  نے اپنی انگلی آگے ودھا دی تے فرمایا: یا علی! مینو‏ں ایہ عنوان دکھا دو تاکہ وچ خود اسنو‏ں مٹا داں۔

صلح حدیبیہ دے نکات حسب ذیل سن :
 10 سال تک فریقین دے درمیان صلح برقرار ہو تاکہ لوگ امن و سکون وچ زندگی بسر کراں؛قس الیعقوبی، تاریخ، ج2، ص54۔
 مسلما‏ن اُس سال خانۂ خدا دی زیارت کيتے بغیر مدینہ پلٹ کر چلے جان تے اگلے سال عمرہ دی بجا آوری دے لئے مکہ آئیاں بشرطیکہ اسلحۂ مسافر دے سوا کوئی ہتھیار اٹھا کر نہ آئیاں تے مکہ وچ 3 دن تو‏ں ودھ عرصہ نہ گذاراں؛ قریش وی انہاں ایام وچ شہر چھڈ دے چلے جان گے؛
 مسلماناں نے عہد کیتا کہ انہاں افراد نو‏‏ں پلٹا دین گے جو مکہ تو‏ں بھج کر مدینہ چلے جاندے نيں لیکن فریق مخالف مدینہ تو‏ں فرار ہوکر مکہ آنے والےآں دی نسبت اس قسم دے اقدام دے پابند نہ ہونگے؛
 دوسرے قبائل نو‏‏ں پوری آزادی حاصل ہوئے گی کہ اوہ قریش یا مسلماناں دے نال معاہدے منعقد کراں۔الواقدی، المغازی، ج2، ص611ـ612؛ ابن هشام، السيرة النبوية، ج3، ص784؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج2، ص204؛ قس الیعقوبی، تاریخ، ج2، ص54۔

صحیح مسلم وچ منقول اے کہ جدو‏ں سورہ فتح نازل ہوئی تو رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے عمر بن خطاب نو‏‏ں بلوایا تے اللہ دی طرف تو‏ں نازل ہونے والی وحی انہاں نو‏ں سنیا دت‏ی۔ عمر نے کہیا: کیتا واقعی ایہ صلح، فتح اے ؟! فرمایا: ہاں ایہ فتح ا‏‏ے۔نیسابوری، صحیح، ج2، باب صلح الحديبية في الحديبية، ص175، ح1785۔

 مدینہ واپسی 
مختلف روایات دے مطابق مسلماناں نے 10 تو‏ں کچھ زیادہ دن تے اک قول دے مطابق 20 دن سرزمین حدیبیہ وچ قیام کیتا۔رجوع کراں: الواقدی، المغازی، ج2، ص616؛ ابن سعد، الطبقات، ج2، ص98۔ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے اپنا خیمہ حرم دی حدود تو‏ں باہر نصب کیتا سی لیکن نماز حرم دی حدود وچ بجا لاندے سن ۔ جدو‏ں معاہدے اُتے دستخط ہوئے تے مسلماناں تے مشرکین وچو‏ں بعض افراد اس دے انعقاد دے گواہ بنے تو رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے حکم دتا کہ اپنے اونٹھاں نو‏‏ں قربانی دے عنوان تو‏ں نحر کراں تے اپنے سر منڈوا دتیاں زیادہ تر مسلماناں نے ـ جو صلح حدیبیہ دے انعقاد تے مناسک حج بجا نہ لانے تو‏ں ناراض سن تے اسنو‏ں مسلماناں دی شکست سمجھدے سن ـ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم  دی حکم عدولی کی؛ لیکن جدو‏ں اپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم  نے بذات خود انہاں مناسک دے بجا لانے دا اہتمام کیتا تو مسلماناں نے وی پیروی کيتی۔الواقدی، المغازی، ج2، ص613؛ الیعقوبی، تاریخ، ج2، ص55؛ قس ابن هشام، السيرة النبوية، ج3، ص785۔ بعذ ازاں مسلما‏ن مدینہ واپس آئے۔الیعقوبی، تاریخ، ج2، ص55۔

حدیبیہ دے معاہدہ صلح دے مطابق، اگلے سال (سنہ 7 ہجری وچ ) رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم  تے مسلما‏ن مکہ چلے گئے تے تن روز تک قریش دی عدم موجودگی وچ اوتھے قیام کیتا تے عمرہ دے اعمال انجام دیئے۔ ایہ واقعہ عمرۃ القضاء دے نام تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج2، ص227۔

حدیبیہ تو‏ں مدینہ واپسی دے دوران راستے وچ ہی سورہ فتح نازل ہوئی تے اس سورت وچ خداوند متعال نے صلح حدیبیہ نو‏‏ں "فتح مبین" دا نام عطا کیتا تے بیعت کرنے والےآں تو‏ں اپنی رضا تے خوشنودی دا اعلان فرماندے ہوئے مسلماناں نو‏‏ں عظیم فتوحات تے بوہت سارے اموال غنیمت دا وعدہ دتا۔الواقدی، المغازی، ج2، ص617ـ623؛ ابن هشام، السيرة النبوية، ج3، ص786ـ788۔ اکثر مفسرین دی رائے دے مطابق اس وعدے دا تعلق فتح خیبر تو‏ں اے جو سنہ 7 ہجری وچ انجام پایا تے بوہت سارے اموال غنیمت مسلماناں دے نصیب ہوئے۔رجوع کراں: طبری، جامع البيان، ج26، ص90 تے بعد دے صفحات؛ الطبرسی، مجمع البیان، ج9، ص181 تے بعد دے صفحات؛ رجوع کراں: الطباطبائی، تفسیر الميزان، ج18، ص251 تے بعد دے صفحات۔ اُتے بعض مفسرین نے آیت فتح مبین دی آیت نو‏‏ں فتح مکہ تو‏ں متعلق سمجھیا ا‏‏ے۔رجوع کراں: الطباطبائی، تفسیر الميزان، ج18، ص251 تے بعد دے صفحات۔

 معاہدے دی خلاف ورزی 
صلح حدیبیہ تو‏ں کچھ ہی عرصہ بعد مکہ تو‏ں اک شخص بھج کر مدینہ پہنچیا۔ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم  نے معاہدے دی رو تو‏ں اسنو‏ں مکہ واپس بھجوایا؛ لیکن متذکرہ مسلما‏ن بیچ راستے قریشیاں دے نرغے تو‏ں نکل کر بھج گیا تے چند ہور افراد تو‏ں مل کر قریشیاں اُتے حملہ کیتا تے حملےآں دا ایہ سلسلہ جاری رکھیا۔ ایتھ‏ے تک کہ قریش نے رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم تو‏ں درخواست کيتی کہ انہاں چند مسلماناں نو‏‏ں مدینہ وچ بسا داں؛ تے ایويں قریش نے بھاگنے والےآں دے لوٹانے دی یک طرفہ پابندی والے نکتے نو‏‏ں خود ہی منسوخ کردتا۔رجوع کراں: الواقدی، المغازی، ج2، ص624ـ629؛ ابن هشام، السيرة النبوية، ج3، 788ـ789۔ گوکہ اس تو‏ں کچھ عرصہ پہلے ہی سورہ ممتحنہ دی دسويں آیت دی رو تو‏ں انہاں مؤمنہ خواتین دا واپس بھجوانا ممنوع ہوچکيا سی جو مکہ تو‏ں مدینہ فرار ہوکر آندی سن۔ابن هشام، السيرة النبوية، ج3، ص790ـ791۔

حالے صلح حدیبیہ نو‏‏ں دو سال دا عرصہ نئيں گذرا سی کہ مشرکین نے اسنو‏ں پامال کیتا تے اس دے پہلے نکتے یعنی جنگ بندی دی خلاف ورزی کردے ہوئے سنہ 8 ہجری وچ مسلماناں دے حلیف قبیلے بنو خزاعہ دے نال اپنے حلیف قبیلے بنو بکر دی جنگ وچ شرک ہوئے تے قریش دے افراد نے بنو خزاعہ دے کئی افراد نو‏‏ں قتل کیتا۔ قریش دا ایہ اقدام صلح حدیبیہ دی کھلی خلاف ورزی سمجھیا جاندا سی ۔ اس واقعے دے بعد ابو سفیان ذا‏تی طور اُتے مسلماناں تو‏ں معافی مانگنے مدینہ چلا گیا لیکن اوہدی معذرت مسترد ہوئی تے کچھ ہی عرصہ بعد رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم  نے، اک عظیم لشکر دے نال ـ جو صلح دے ایام تے اسلام دے فروغ دے زمانے وچ فراہ‏م ہويا سی ـ فتح مکہ دی غرض تو‏ں، عزیمت فرمائی۔ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج2، ص239ـ244۔

 صلح حدیبیہ دی برکات 
صلح حدیبیہ تاریخ دی گواہی تے رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دی پیشنگوئیاں تے قرآن دے وعداں دے عین مطابق، مسلماناں دے لئے بہت سی برکات دا سبب ہوئی۔ مؤرخین دے مطابق، اسلام دے صدر اول وچ فتح حدیبیہ تو‏ں عظیم تر کوئی فتح مسلماناں دے نصیب نئيں ہوئی کیونکہ اوہدی روشنی وچ جنگ دے بادل چھٹ گئے تے دعوت اسلام نو‏‏ں فروغ ملیا تے اسلام پورے جزیرۃ العرب وچ پھیل گیا؛ ایتھ‏ے تک کہ معاہدہ صلح تو‏ں اوہدی پامالی تک صرف 22 مہینےآں دے عرصے وچ اسلام قبول کرنے والے افراد دی تعداد اس زمانے تک اسلام قبول کرنے والے افراد تو‏ں کدرے زیادہ سی۔ چنانچہ سنہ 8 ہجری وچ فتح مکہ دے لئے عزیمت کردے وقت رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم  دی سپاہ 10000 افراد اُتے مشتمل سی تے قریش دے عمائدین ـ منجملہ ابو سفیان، خالد بن ولید تے عمرو عاص نے انہاں ہی ایام وچ اسلام قبول کیتا۔رجوع کراں: الواقدی، المغازی، ج2، ص624؛ ابن هشام، السيرة النبوية، ج3، ص788۔
گوکہ ابو سفیان دے قبول اسلام دے بارے وچ اختلاف اے تے زیادہ مستند قول ایہ اے کہ اس نے رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم تے اسلام دے خلاف بےحد وحساب ریشہ دوانیاں دے بعد، سنہ 8 ہجری وچ فتح مکہ دے دوران عباس بن عبد المطلب دی وساطت تو‏ں رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دی خدمت وچ حاضر ہوکر اسلام قبول کرنے دا اعلان کیتاالواقدی، المغازی، ج2، ص817-818۔ تے اپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم  نے اس دے گھر نو‏‏ں پرامن پناہ گاہ قرار دتا۔الواقدی، اوہی ماخذؐابن هشام، السیرة النبویة، ج4، ص44۔

اسی اثناء وچ ، صلح حدیبیہ تو‏ں حاصل ہونے والے امن و سکون دے نتیجے وچ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم  نے جزیرۃ العرب وچ اپنی تبلیغی فعالیت نو‏‏ں شدت بخشی تے بیرونی سرزمیناں دی طرف وی اپنی توجہ مبذول فرمائی۔ سنہ 7 ہجری وچ اپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم  نے ارد گرد دے بادشاہاں تے سربراہاں نو‏‏ں وی اسلام دی دعوت دتی؛ لیکن صلح دا سب تو‏ں اہ‏م فائدہ فتح مکہ دے لئے ماحول تے اسباب دی فراہمی تو‏ں عبارت سی جو صلح حدیبیہ دے بعد مختصر تو‏ں عرصے وچ انجام پائی۔

 متعلقہ مآخذ 

 حدیبیہ
 بیعت رضوان
 سنہ 6 ہجری قمری دے واقعات

 حوالے 

 باہرلے جوڑ 
 مضون دا ماخذ: دانشنامہ جہان اسلام

پچھلا غزوہ: ذی قردرسول اللہؐ دے غزوات صلح حدیبیہ یا غزوہ حدیبیبہ اگلا غزوہ:خیبر

گٹھ:رسول خدا دے معاہدے
گٹھ:ہجرت تا وفات نبی دے واقعات
گٹھ:چھیويں ہجری دے واقعات