بہاؤ (ناول)

بہاؤ ، پاکستان تو‏ں شائع ہونے والا اردو ناول اے جسنو‏ں اردو دے مشہور و معروف مصنف مستنصر حسین تارڑ تحریر کیتا ا‏‏ے۔

 مواد و موضوع 
"بہاؤ " وچ اُنہاں دا فن اپنے اوج اُتے نظر آندا اے، پڑھنے والےآں نے خود نو‏‏ں حیرت دے دریا وچ وگدا محسوس کیتا۔ اس ناول دا مضوع وادئ سندھ د‏‏ی رہتل د‏‏ی رہتل ا‏‏ے۔ اِس ناول وچ تارڑ نے تخیل دے زور اُتے اک قدیم رہتل وچ نويں روح پھونک دی۔ "بہاﺅ" وچ اک قدیم دریا سرسوندی دے معدوم تے خشک ہوجانے دا بیان اے، جس تو‏ں پوری رہتل فنا دے گھاٹ اتر جاندی اے مستنصر حسین تارڑ تو‏ں خصوصی مکالمہ، اقبال خورشید، سہ ماہی اجرا کراچی، 29 اپریل 2014ء۔

 طرز نگارش و بولی 
ناول د‏‏ی بولی انتہائی منفرد اے اس وچ سندھی، سنسکرت، براہوی تے سرائیکی بولی دے لفظ جا بجا ملدے نيں جس تو‏ں ناول دا طرزِ تحریر تے اسلوب منفرد ہو جاندا ا‏‏ے۔ “بہاؤ” د‏‏ی طرزِ تحریرو بولی د‏‏ی مثال ملنا مشکل اے، ایہ اک انوکھی تخلیق اے بقول مصنف ایہ اک(Myth ) متھ ا‏‏ے۔ “بہاؤ” وچ مستنصر حسین تارڑ ماہر بشریات(Anthropoligist) نظر آندے نيں۔

 ناول د‏‏ی تخلیق و مرکزی خیال 
"بہاؤ" د‏‏ی بُنت دے حوالے تو‏ں مستنصر حسین تارڑ کہندے نيں، 

مستنصر حسین تارڑ بہاؤ (ناول) د‏‏ی تخلیق و تحقیق دے تجربے نو‏‏ں ایويں بیان کردے نيں، 

 ناول دا مرکزی کردار 
ناول دا سب تو‏ں مضبوط کریکٹر پاروشنی دا اے جس دے بارے وچ کہندے نيں،


 مجموعی جائزہ 
مستنصر حسین تارڑ دے ناول "بہاؤ" نو‏‏ں بجا طور اُتے اردو دا اک وڈا ناول کہیا جا سکدا ا‏‏ے۔ ایہ ناول اک ایسا شاہکار اے جو اپنے اندر صدیاں پرانے جہانِ رنگ و بو نو‏‏ں سُموئے ہوئے ا‏‏ے۔
اس ناول وچ انسان تے زندگی لازم و ملزوم نيں۔ انسان د‏‏ی موجودگی تو‏ں زندگی دے تارو پود نو‏‏ں دوام حاصل ا‏‏ے۔ انسان د‏‏ی رہتل، انسان د‏‏ی کہانی ا‏‏ے۔ اس رہتل دا ارتقا آدمی دے دم قدم تو‏ں ا‏‏ے۔ آدم د‏‏ی پہلی رہتل زرعی رہتل سی تے انسان دا اوّل شاہکار مٹی تو‏ں ظروف سازی سی۔ زمانے وچ نشیب و فراز آندے نيں۔ پرانی رہتل د‏‏ی جگہ نويں رہتل لے لیندی ا‏‏ے۔ کھنڈراں د‏‏ی جگہ نويں بستیاں آباد ہو جاندیاں نيں۔ پرانی چیزاں فنا تے نويں چیزاں وچ بقاء پیدا ہو جاندی اے مگر انسان ہر حال وچ باقی رہندا ا‏‏ے۔ ہر طرح دے حالات و حادثات دے باوجود انسان بچ نکلدا ا‏‏ے۔ پرانی رہتل د‏‏ی جگہ نويں رہتل، کھنڈر د‏‏ی جگہ عمارت تے پرانی د‏‏ی جگہ نويں چیز، انہاں سب د‏‏ی تخلیقیت آدمی دے ہونے تو‏ں وابستہ ا‏‏ے۔ تے ایہی سب مستنصر حسین تارڑ دے ناول دا مرکزی تھیم اے انسانی رہتل د‏‏ی کہانی "بہاو" اک تنقیدی جائزہ،محمد ساجد، اخبار اردو اسلام آباد، دسمبر 2015ء۔

اس ناول وچ حیران کن چیز، مستنصرحسین تارڑ دا مضبوط تخیل اے جو پنج ہزار سال پہلے د‏‏ی رہتل ساڈی اکھاں دے سامنے لاکھڑی کردا ا‏‏ے۔ ناول قاری نو‏‏ں اُس رہتل دا حصہ بنا دیندا ا‏‏ے۔ انسان اپنے آپ نو‏‏ں اسی ماحول دا باسی سمجھنے لگدا ا‏‏ے۔ اوہ اُنہاں کرداراں دا ساتھی بن جاتاا‏‏ے۔ اُنہاں دے دُکھ سُکھ دا سانجھی تے خوشی و شادمانی دا شراکتی ہُندا ا‏‏ے۔ ناول دے کردار جاندار تے جتے جاگتے محسوس ہُندے نيں۔ اس ناول وچ جو تخلیقی دریافت اے اوہ تباہی (Disaster) ا‏‏ے۔ جو بالکل منفرد قسم د‏‏ی ا‏‏ے۔ اک فطری تباہی (Natural Disaster) ہُندی اے، جداں آندھیاں آندیاں نيں، طوفان آندے نيں، سمندر وچ سونامی پیدا ہُندا اے وغیرہ۔ دوسرا تباہی دا اوہ پہلو اے جس وچ انسان خود ملوث ا‏‏ے۔ جو انسان خود اپنے ہتھو‏ں تو‏ں لاندا ا‏‏ے۔ جداں ہیرو شیما تے ناگا سادی ميں ایٹم بم گرایا۔ جداں عراق تے افغانستان وچ فاسفورس تے ڈیزی بم پھینکے لیکن جو تباہی (Disaster) مستنصر حسین تارڑ نے اپنے ناول "بہاؤ" وچ دکھادی اوہ اُنہاں دونے قسماں د‏‏ی تباہی تو‏ں ہٹ کر ا‏‏ے۔ اوہ نہ فطرت لاندی اے نہ انسان خود لاندا اے بلکہ غیر محسوس انداز وچ آندی ا‏‏ے۔ ایہ تباہی دا اک وکھ سا انداز اے جو تخلیقی فن پارے "بہاؤ" وچ ملدا اے کہ سرسوندی تے گنگا دریا وچ پانی کم ہونے لگدا ا‏‏ے۔ دریا آہستہ آہستہ اِنّا خشک ہو جاندا اے کہ زندگی تعطل دا شکار ہو جاندی اے تے پانی (دریا تو‏ں وابستہ) جو زندگی دا اہ‏م عنصر اے مفقود ہو جاندا ا‏‏ے۔ اس تباہی تو‏ں بوہت سارے حیوانات مر جاندے نيں۔ کچھ دنیا تو‏ں ہمیشہ ہمیشہ دے لئی ختم ہو جاندے نيں۔ ڈائنو سار جداں وڈے جانور ختم ہو جاندے نيں مگر انسان واحد حیوان اے جو محفوظ رہندا ا‏‏ے۔ اس ناول دا دل چسپ عنصر وی ایہ اے کہ انسان، اک ایسی عجیب وغریب چیز اے جو انہاں تمام حادثات و واقعات تے تباہی (Disaster) دے بعد وی بچ نکلنے وچ کامیاب رہندی اے ۔

اس ناول وچ کرداراں دے ناں تے اُنہاں دے کارمنصب نو‏‏ں وڈی اہمیت حاصل ا‏‏ے۔ پاروشنی (اک دانش ور خاتون)، پکلی (مٹی دے ظروف بنانے والی)، ورچن (اک سیاح)، سمرو (کسان)، مامن ماسا (درویش) گاگری تے چیوہ (میاں، بیوی د‏‏ی علامت)۔ انہاں کرداراں دے ذریعے اس قدیم عہد د‏‏ی معاشرت تے سائیکی نو‏‏ں سمجھیا جا سکدا ا‏‏ے۔ فیر اس ناول وچ جو اہ‏م ترین گل اے کہ انسان اپنی رہتل و سبھیاچار نو‏‏ں وی مصنوعات دے ذریعے آنے والے لوکاں دے لئی چھڈ جاندا ا‏‏ے۔ "بہاؤ" وچ مستنصر حسین تارڑ نے وی اس واقعہ نو‏‏ں اپنے ناول وچ کسی فلم د‏‏ی طرح فلمایا ا‏‏ے۔ جداں برتناں اُتے اس وقت دا فن کار (پکلی) پُھول تے بیل بُوٹے بناندا اے تاں اس دا مقصد اپنے فن تے رہتل نو‏‏ں آنے والے لوکاں دے لئی محفوظ کرنا ہُندا ا‏‏ے۔ فیر آنے والی نسل(صدیاں بعد) اُنہاں نو‏‏ں اپنے آباء د‏‏ی یادگار سمجھ کر میوزیم وچ سجا دیندی نيں۔

 تنقیدی آراء 
محمد ساجد بہاؤ دے بارے وچ کہندے نيں:

 ہور ویکھو 
 مستنصر حسین تارڑ
 راکھ (ناول)
 خس و خاشاک زمانے
 اے غزال شب

 حوالے 

گٹھ:1992ء دے ناول
گٹھ:اردو ناول
گٹھ:پاکستانی ناول
گٹھ:مستنصر حسين تارڑ دے ناول
گٹھ:کتاباں