قیام یمانی

قیام یمانی یا قیام قحطانی امام زمانہ دے ظہور د‏‏یاں نشانیاں وچو‏ں اک اے جو امام حسینؑ د‏‏ی نسل تو‏ں اک یمنی شخص دے قیام د‏‏ی طرف اشارہ اے جو امامؑ دے ظہور تو‏ں پہلے واقع ہوئے گا۔ بعض روایات دے مطابق ایہ قیام خروج سفیانی تے سید خراسانی دے قیام دے دور وچ ہوئے گا۔ آپ لوکاں نو‏‏ں امام مہدیؑ د‏‏ی طرف دعوت دینگے تے احادیث دے مطابق سفیانی تو‏ں نبرد آزما ہونگے۔

پہلی صدی ہجری تو‏ں ہی بعض لوکاں نے یمانی ہونے دا ادعا کیتا اے ؛ عبدالرحمان بن محمد بن اشعث جس اُتے حجاج بن یوسف ثقفی نے حملہ کیتا تے احمد بن اسماعیل بصری جو احمد الحسن تو‏ں مشہور نيں، یمانی ہونے دے مدعی نيں۔

 یمانی د‏‏ی شخصیت 

یمانی اوہ شخص اے جو امام زمانہ دے ظہور تو‏ں پہلے قیام کرن گےنعمانی، الغیبہ، ۱۳۹۷ق، ص۲۵۳، ۲۵۲. تے لوکاں نو‏‏ں امام مہدی د‏‏ی طرف دعوت دین گے۔نعمانی، الغیبہ، ۱۳۹۷ق، ص۲۵۵-۲۵۶؛ فتلاوی، رایات الہدی و الضّلال فی عصر الظّہور، ۱۴۲۰ق، ص۱۰۱.

یمانی دا ناں شیعہ احادیث وچ نئيں آیا اے لیکن انہاں نو‏ں امام حسین د‏‏ی نسلصدوق، کمال الدین، ج۱، ۱۳۹۵ق، ص۲۵۱.یا زید بن علی د‏‏ی نسلابن طاووس، فلاح السائل،۱۴۰۶ق، ص۱۷۱.توں قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ تے کہیا گیا اے کہ بعض اہل سنت کتاباں وچ انہاں دا ناں جہجاہ، حسن یا حسین ذکر ہويا ا‏‏ے۔آیندی، «یمانی درفش ہدایت»، ص۲۰.«رایات الہدی و الضّلال فی عصر الظّہور» دے مصنف دا کہنا اے کہ اگرچہ یمانی دا شجرہ نسب روایات وچ ذکر نئيں اے لیکن قطعی دلیل تو‏ں ثابت ہُندا اے اوہ اہل بیت تو‏ں تے امام حسینؑ د‏‏ی نسل تو‏ں نيں۔فتلاوی، رایات الہدی و الضّلال فی عصر الظّہور، ۱۴۲۰ق، ص۱۰۰.

پیغمبر اکرمؐ تو‏ں اک روایت وچ انہاں نو‏ں منصور دے ناں تو‏ں یاد کیتا اے جو امام مہدی د‏‏ی مدد کردا ا‏‏ے۔نعمانی، الغیبہ، ۱۳۹۷ق، ص۳۹.اسی طرح اہل سنت مآخذ وچ انہاں نو‏ں قحطانیابن حماد، الفتن، دار الکتب العلمیہ منشورات محمدعلی بیضون، ص۷۵؛ مقدسی، البدء و التریخ، مکتبۃ الثقافۃ الدینیۃ، ج۲، ص۱۸۳. تے منصور یمانیابن حماد، الفتن، دار الکتب العلمیہ منشورات محمدعلی بیضون، ص۱۹۹. دے ناں تو‏ں وی ذکر کیتا ا‏‏ے۔ قحطانی، قحطان نامی اک شخص تو‏ں منسوب اے ابن منظور، لسان العرب، ۱۴۱۴ق، ج۷، ص۳۷۴. جس تو‏ں یمن دے عرباں دا نسب ملدا ا‏‏ے۔ابن کثیر، البدایہ و النہایہ، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۱۵۶.

 یمانی دا قیام؛ ظہور د‏‏ی علامت 

احادیث وچ یمانی دے قیام نو‏‏ں ظہور د‏‏یاں علامتاں وچو‏ں شمار کیتا ا‏‏ے۔ کمال الدین شیخ صدوق وچ امام صادقؑ تو‏ں منقول اک روایت وچ یمانی دے قیام نو‏‏ں صیحہ آسمانی، خروج سفیانی، قتل نفس زکیہ تے خسف بیداء دے نال اسنو‏ں وی ظہور د‏‏ی یقینی علامتاں وچو‏ں قرار دتا ا‏‏ے۔صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۶۵۰، ح۷.بعض مصنفین دے مطابق یمانی دے قیام دے بارے وچ 36 احادیث شیعہ تے سنی مآخذ وچ ملدیاں نيں۔مہدوی‌راد، «بررسی تطبیقی روایات یمانی از منظر فریقین»، ص۲۶.تے انہاں وچو‏ں اکثر روایات وچ یمانی دا قیام، ظہور د‏‏ی قطعی علامتاں تو‏ں ہونے دے بارے وچ کوئی اشارہ نئيں کیتا ا‏‏ے۔رجوع کرن؛ صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ج۱، ص۳۲۸، ج۲، ص۶۴۹، ح۱؛ نعمانی، الغیبہ، ۱۳۹۷ق، ص۲۵۳، ۲۵۲؛ لیثی، عیون الحکم و المواعظ، ۱۳۷۶ش، ص۲۴۴؛ ابن طاووس، فلاح السائل، ۱۴۰۶ق، ص۱۷۱.تے شیعہ روایات وچو‏ں صرف دو روایتاں وچ  قطعی علامتاں تو‏ں قرار دتا گیا ا‏‏ے۔آیندی، «یمانی درفش ہدایت»، ص۱۷.اسی لئے بعض مصنفین نے یمانی دے قیام نو‏‏ں ظہور د‏‏ی علامت ہونے وچ تردید کیتا ا‏‏ے۔آیندی، «یمانی درفش ہدایت»، ص۱۷-۱۹؛ مہدوی‌راد، «بررسی تطبیقی روایات یمانی از منظر فریقین»، ص۲۶. تے اس گل تو‏ں استناد کیتا اے کہ بعض کتاباں وچ اس حدیث دے نال قطعی ہونے د‏‏ی قید ذکر نئيں ہوئی ا‏‏ے۔کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۸، ص۳۱۰، ح۴۸۳؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۲، ص۲۳۳.تے احتمال دتا جاندا اے کہ ایہ قید شاید راویاں د‏‏ی طرف تو‏ں روایت وچ اضافہ کيتی گئی ہوئے گی۔آیندی، «یمانی درفش ہدایت»، ص۱۹.

 قیام دا زمان و مکان 
احادیث دے مطابق یمانی دا قیام خروج سفیانی دے نال نال ہوئے گا۔نعمانی، الغیبہ، ۱۳۹۷ق، ص۳۰۵؛ طوسی، الغیبہ، ۱۴۱۱ق، ص۴۴۷.امام باقرؑ د‏‏ی اک روایت دے مطابق خروج سفیانی، یمانی دا قیام تے خراسانی دا قیام سب اک ہی سال، اک ہی مہینہ تے اک ہی دن وچ ہوئے گا۔نعمانی، الغیبہ، ۱۳۹۷ق، ص۲۵۵-۲۵۶. امام صادقؑ د‏‏ی اک روایت وچ سفیانی دا خروج رجب دے مہینے وچ قرار دتا ا‏‏ے۔صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۶۵۰.بعض نے انہاں دونے روایت دے تناظر وچ یمانی دے قیام نو‏‏ں وی رجب دے مہینے وچ قرار دتا ا‏‏ے۔آیندی، «یمانی درفش ہدایت»، ص۲۶.بعض مؤلفین نے انہاں دونے واقعات دا اک ہی دن وچ ہونے نو‏‏ں کنایہ سمجھیا اے کیونکہ انہاں دونے وچ بہت زیادہ باہمی رابطہ پایا جاندا اے اس لئی جے انہاں دونے وچ معمولی فاصلہ ہو تاں وی کوئی حرج نئيں ا‏‏ے۔آیندی، «یمانی درفش ہدایت»، ص۲۶-۲۷.

اسی طرح اہل سنت دے بعض مآخذ وچ حضرت عیسی دا آسمان تو‏ں اترنا تے اسی وقت دجال دا خروج کرناابن حماد، الفتن، دار الکتب العلمیہ منشورات محمدعلی بیضون، ص۲۹۱. تے مہدیؑ دے بعد دجال دا خروج کرنا ذکر ہويا ا‏‏ے۔ابن حماد، الفتن، دار الکتب العلمیہ منشورات محمدعلی بیضون، ص۲۸۵؛ مقدسی، البدء و التریخ، مکتبۃ الثقافۃ الدینیۃ، ج۲، ص۱۸۴. شیعہ مؤلفین دے مطابق چونکہ ایہ روایات معصوم تو‏ں صادر نئيں ہوئیاں نيں اس لئی انہاں اُتے اعتماد نئيں کیتا جاسکدا ا‏‏ے۔ آیندی، «یمانی درفش ہدایت»، ص۳۶.تے جو روایت دجال دا خروج امام مہدی دے قیام دے ذکر کیتا اے ایہ روایت تے جس روایت وچ یمانی دے قیام نو‏‏ں حضرت مہدی دے قیام د‏‏ی علامت قرار دتا اے انہاں دونے وچ باہمی سازگاری نئيں ا‏‏ے۔رجوع کرن؛ صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ج۱، ص۳۲۸، ج۲، ص۶۴۹، ح۱؛ نعمانی، الغیبہ، ۱۳۹۷ق، ص۲۵۳، ۲۵۲؛ لیثی، عیون الحکم و المواعظ، ۱۳۷۶ش، ص۲۴۴؛ ابن طاووس، فلاح السائل، ۱۴۰۶ق، ص۱۷۱.
احادیث دے مطابق یمانی دا قیام یمن تو‏ں شروع ہوئے گاصدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ج۱، ص۳۳۱؛ لیثی، عیون الحکم و المواعظ، ۱۳۷۶ش، ص۲۴۴ یمانی دے قیام دے بارے وچ موجود روایات وچ صَنعا، عَدَن، کِندہ تے اَبین دے علاقے د‏‏ی طرف اشارہ ہويا ا‏‏ے۔فتلاوی، رایات الہدی و الضّلال فی عصر الظّہور، ۱۴۲۰ق، ص۱۰۱.بعض دا کہنا اے کہ صنعا دے بارے وچ موجود روایات مستفیض نيں جو شیعہ تے اہل سنت دونے تو‏ں نقل ہوئی اے تے قیام دے مرکز د‏‏ی طرف اشارہ ا‏‏ے۔فتلاوی، رایات الہدی و الضّلال فی عصر الظّہور، ۱۴۲۰ق، ص۱۰۱.

 یمانی دے اقدامات 
احادیث وچ یمانی دے قیام د‏‏ی تفصیل ذکر نئيں ہوئی اے لیکن انہاں دے بعض اقدامات دا ذکر موجود اے:
 حق د‏‏ی دعوت؛ امام باقرؑ د‏‏ی اک روایت دے مطابق یمانی دا قیام برحق، اس دا علم ہدایت دینے والا تے انہاں د‏‏ی دعوت صراط مستقیم د‏‏ی طرف ہوئے گی تے انہاں دے قیام تو‏ں منسلک ہونے د‏‏ی بہت تاکید ہوئی ا‏‏ے۔نعمانی، الغیبہ، ۱۳۹۷ق، ص۲۵۵-۲۵۶.بعض مؤلفین نے حق د‏‏ی دعوت نو‏‏ں امامت د‏‏ی طرف دعوت تو‏ں تعبیر کیتا ا‏‏ے۔مہدوی‌راد، «بررسی تطبیقی روایات یمانی از منظر فریقین»، ص۵۲.اک روایت وچ انہاں نو‏‏ں منصور (یعنی حضرت مہدی دے مددگار) دے نا م تو‏ں ذکر ہويا اے جنہاں د‏‏ی 70 ہزار لوک حمایت ک‏ر رہ‏ے ہونگے۔نعمانی، الغیبہ، ۱۳۹۷ق، ص۳۹. احادیث دے مطابق جدو‏ں یمانی قیام کريں گا تاں اس وقت اسلحہ بیچنا حرام ہوئے گا۔نعمانی، الغیبہ، ۱۳۹۷ق، ص۲۵۶.
 سفیانی نال جنگ؛ بعض روایات وچ یمانی تے سفیانی د‏‏ی لڑائی دا ذکر ہويا اے مثال دے طور اُتے کسی روایت وچ آیا اے کہ جو شخص سفیانی د‏‏ی اکھ کڈدا  اے اوہ صنعا تو‏ں قیام کريں گا۔نعمانی، الغیبہ، ۱۳۹۷ق، ص۲۲۷. یا کسی تے روایت وچ سفیانی نال لڑنے والا پہلا شخص قحطانی ذکر ہويا ا‏‏ے۔ازدی نیشابوری، مختصر اثبات الرجعہ، ۱۴۱۳ق، ح۹، ص۲۶۱، بہ نقل از مہدوی‌راد، «بررسی تطبیقی روایات یمانی از منظر فریقین»، ص۵۳؛ نعمانی، الغیبہ، ۱۳۹۷ق، ص۲۲۷.یمانی تے سفیانی د‏‏ی جنگ دے بارے وچ موجود روایات وچ اختلاف پایا جاندا اے ؛ بعض وچ یمانی د‏‏ی کامیابی ازدی نیشابوری، مختصر اثبات الرجعہ، ۱۴۱۳ق، ح۹، ص۲۶۱، بہ نقل از مہدوی‌راد، «بررسی تطبیقی روایات یمانی از منظر فریقین»، ص۵۳. تے بعض دوسری روایات وچ یمانی د‏‏ی شکستابن حماد، الفتن، دار الکتب العلمیہ منشورات محمدعلی بیضون، ص۱۹۹. د‏‏ی خبر دتی گئی ا‏‏ے۔ بعض مؤلفین نے انہاں دو قسم د‏‏ی روایات دے اختلاف نو‏‏ں ایويں حل کیتا اے کہ ہر روایت وکھ وکھ زمان تے مکان د‏‏ی جنگ دی خبر دے رہی نيں۔آیندی، «یمانی درفش ہدایت»، ص۳۵. لیکن انہاں روایات د‏‏ی سند صحیح ہونے دے بارے وچ تردید کیتا ا‏‏ے۔آیندی، «یمانی درفش ہدایت»، ص۳۵؛ مہدوی‌راد، «بررسی تطبیقی روایات یمانی از منظر فریقین»، ص۵۴. الفتن وچ سنی عالم دین ابن حماد نے ایويں نقل کیتا اے کہ یمانی، مدینہ وچ امام مہدیؑ تو‏ں ملحق ہونگے، سفیانی اپنی لشکر مدینہ بھیج دے گا لیکن اوہ دونے مدینہ تو‏ں مکہ د‏‏ی سمت نکلݨ گے۔ابن حماد، الفتن، دار الکتب العلمیہ منشورات محمدعلی بیضون، ص۲۲۳. سفیانی لشکر انہاں دے تعاقب وچ مکہ د‏‏ی جانب نکلے گا تے بیداء نامی جگہ زمین دھنس کر اوہ سب نابود ہونگے۔ابن حماد، الفتن، دار الکتب العلمیہ منشورات محمدعلی بیضون، ص۲۱۲.
 فتوحات؛ اہل سنت دے بعض مآخذ وچ ذکر ہويا اے کہ یمانی قسطنطنیہ تے روم نو‏‏ں فتح کرے گاابن حماد، الفتن، دار الکتب العلمیہ منشورات محمدعلی بیضون، ص۲۹۱. تے انہاں دے پرچم دا رنگ سفید ہوئے گا۔ابن حماد، الفتن، دار الکتب العلمیہ منشورات محمدعلی بیضون، ص۱۹۹. لیکن شیعہ منابع وچ انہاں علاقےآں د‏‏ی فتح امام زمانہؑ تو‏ں منسوب کیتا گیا ا‏‏ے۔رجوع کرن: نعمانی، الغیبہ، ۱۳۹۷ق، ص۳۱۹.

 یمانی ہونے دے دعویدار 
بعض روایات دے مطابق امام صادقؑ دے دور تو‏ں شیعہ، یمانی دا انتظار ک‏ر رہ‏ے سن ؛ آپؑ نے طالب حق نو‏‏ں یمانی ہونے نو‏‏ں اس لئی رد کیتا کہ یمانی علیؑ دا محب اے تے طالب حق، علی تو‏ں بغض رکھدا ا‏‏ے۔طوسی، الامالی، ۱۴۱۴ق، ص۶۶۱. پہلی صدی ہجری تو‏ں ہی بعض لوکاں نے خود نو‏‏ں یمانی تو‏ں معرفی کیتا اے انہاں وچو‏ں بعض مندرجہ ذیل نيں:
 عبدالرحمن بن محمد بن اشعث (م 85ھ)؛ اس نے عبدالملک بن مروان دے دور وچ عراق دے حاکم حجاج بن یوسف ثقفی، دے خلاف بغاوت کیتا تے خود نو‏‏ں قحطانی دا ناں دتا جس دا یمن والےآں نو‏‏ں انتظار سی ۔مسعودی، التنبیہ و الاشراف، دار الصاوی، ص۲۷۲؛ مقدسی، البدء و التریخ، مکتبۃ الثقافۃ الدینیۃ، ج۲، ص۱۸۴. ابن اشعث امویاں دے ہتھو‏ں شکست کھانے دے بعد سیستان چلا گیا تے اوتھے اُتے وفات پاگیا۔مسعودی، التنبیہ و الاشراف، دار الصاوی، ص۲۷۳.
 ابن فرس؛ ابن خلدون عبدالرحیم بن عبدالرحمان بن فرس اندلس دے علما وچو‏ں سی تے اک دن منصور دے دربار وچ سخت لہجے وچ گل کيتی تے اس دے بعد کچھ عرصہ مخفی زندگی کرنے اُتے مجبور ہويا تے جدو‏ں منصور مرگیا تاں اوہ ظاہر ہويا تے اوہی قحطانی ہونے دا دعوی کیتا جس دے آنے دے بارے وچ رسول اللہ نے خبر دتی سی، ناصر بن منصور نے اوہدی طرف اک لشکر بھیجیا تے اسی جنگ وچ اوہ ماریا گیا۔ابن خلدون، دیوان المبتدأ و الخبر، ۱۴۰۸ق، ج۶، ص۳۳۶.

 احمد بن اسماعیل بصری المعروف احمد الحسن جو خود نو‏‏ں یمانی کہلاندا ا‏‏ے۔ تے اس دا دعوی اے کہ اوہ یمانی نيں تے امام زمانہؑ دے ظہور دے لئی موقع فراہ‏م کر رہیا اے تے امام مہدیؑ دے بعد حکومت اسنو‏ں ملے گی۔یوسفیان، «بررسی برخی ادلہ روایی احمد بصری یمانی دروغین»، ص۶۳. دعوۃ احمد الحسن بین الحق و الباطل نامی کتاب اس دے دعویاں دے رد وچ لکھی گئی ا‏‏ے۔یوسفیان، «بررسی برخی ادلہ روایی احمد بصری یمانی دروغین»، ص۶۳.

اسی طرح یزید بن ملہبفخر رازی، المحصول، ۱۴۱۸ق، ج۴، ۳۴۷-۳۴۸.  تے عبدالرحمن بن منصور (ہشام بن حکم الموید باللہ دے دور وچ )ابن خلدون، دیوان المبتدأ و الخبر، ۱۴۰۸ق، ج۴، ص۱۹۱. وی یمانی ہونے دے دعویداراں وچو‏ں شمار ہُندے نيں۔

 اس بارے وچ کتاباں 
الیمانی رأیۃ ہدی، نامی کتاب عربی بولی وچ یمانی دے قیام دے بارے وچ لکھی گئی ا‏‏ے۔ اس دے مؤلف عراق دے شیعہ عالم دین سید محمدعلی حلو(متولد 1376ھ) نيں۔ اس کتاب وچ یمانی دا حسب و نسب، قیام دا زمان و مکان دے بارے وچ بحث ہوئی ا‏‏ے۔ مصنف نے یمانی دے قیام نو‏‏ں ظہور د‏‏ی حتمی نشانیاں وچو‏ں قرار دتا ا‏‏ے۔حلو، الیمانی رأیۃ ہدی، ۱۴۱۲۵ق، ص۳۸.
 متعلقہ صفحات 
 شعیب بن صالح
 خروج سفیانی
 سید خراسانی

 حوالے 

 مآخذ 

 آیندی، نصرت‌اللہ، یمانی درفش ہدایت، مجلہ مشرق موعود، شمارہ ۱، سال ۱۳۸۵ش.
 ابن حماد، نعیم بن حماد، الفتن، تصحیح: مجدی بن منصور شوری، بیروت، دار الکتب العلمیہ منشورات محمدعلی بیضون، بی‌تا. 
 ابن خلدون، عبد الرحمان بن محمد، دیوان المبتدأ و الخبر فی تریخ العرب و البربر و من عاصرہم من ذوی الشأن الاکبر، تحقیق: خلیل شحادۃ، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۸ق/۱۹۸۸م.
 ابن طاووس، علی بن موسی، فلاح السائل و نجاح المسائل، قم، بوستان کتاب، ۱۴۰۶ق.
 ابن کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمر، البدایہ و النہایہ، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۷ق/۱۹۸۶م.
 ابن منظور، محمد مکرم، لسان العرب، تصحیح: احمد فارس، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۴ق.
 ازدی نیشابوری، فضل بن شاذان، مختصر اثبات الرجعہ، ترجمہ: میرلوحی، تحقیق: باسم الہاشمی، بیروت، دار الکرم، ۱۴۱۳ق.
 حلو، سید محمدعلی، الیمانی رأیۃ ہدی، نجف، مرکز الدراست التخصصیہ فی الامام المہدی، ۱۴۱۲۵ق.
 خلیفۃ بن خیاط، تریخ خلیفہ، تحقیق: فواز، بیروت، دار الکتب العلمیۃ، ۱۹۹۵م/۱۴۱۵ق.
 صدوق، محمد بن علی، کمال الدین و تمام النعمہ، تصحبح: علی‌اکبر غفاری، تہران، اسلامیہ، ۱۳۹۵ق.
 طوسی، محمد بن حسن، الامالی، تصحیح: مؤسسہ البعثۃ، قم، دار الثقافۃ، ۱۴۱۴ق.
 طوسی، محمد بن حسن، کتاب الغیبۃ للحجۃ، تصحیح: عباداللہ تہرانی و علی احمد ناصح، قم، دار المعارف الاسلامیہ، ۱۴۱۱ق.
 فتلاوی، مہدی، رایات الہدی و الضّلال فی عصر الظّہور، بیروت، دار المحجہ البیضاء، ۱۴۲۰ق/۱۹۹۹م.
 فخر رازی، محمد بن عمر، المحصول، تحقیق: طہ جابر فیضا العلوانی، مؤسسہ الرسالہ، ۱۴۱۸ق/۱۹۹۷م.
 کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح: علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تہران، دار الکتب الاسلامیہ، ۱۴۰۷ق.
 لیثی واسطی، علی بن محمد، عیون الحکم و المواعظ، تصحیح: حسین حسنی بیرجندی، قم، دار الحدیث، ۱۳۷۶ش.
 مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
 مسعودی، علی بن حسین، التنبیہ و الاشراف، تصحیح: عبداللہ اسماعیل الصاوی، قاہرہ، دار الصاوی، بی‌تا.
 مقدسی، مطہر بن طاہر، البدء و التریخ، بور سعید، مکتبۃ الثقافۃ الدینیۃ، بی‌تا.
 نعمانی، محمد بن ابراہیم، الغیبہ، تصحیح: علی اکبر غفاری، نشر صدوق، تہران، ۱۳۹۷ق.
 مہدوی‌راد، محمدعلی و دیگران، بررسی تطبیقی روایات یمانی از منظر فریقین، حدیث‌پژاوہی، پاییز و زمستان ۱۳۹۳ش. 
 یوسفیان، مہدی؛ شہبازیان، محمد، «بررسی برخی ادلہ روایی احمد بصری یمانی دروغین»، مشرق موعود، شمارہ۲۷، پاییز ۱۳۹۲ش.

گٹھ:ظہور د‏‏یاں نشانیاں
گٹھ:امام مہدی