حدیث ثقلین

حدیث ثقلین رسول اللہ دی اک مشہور تے متواتر حدیث اے جو فرماندے نيں: "میں تواڈے درمیان  اللہ دی کتاب (یعنی قرآن) تے عترت یا اہل بیت چھڈے جا رہیا واں۔ قرآن تے اہل بیت قیام قیامت تک اک دوسرے تو‏ں الگ نہ ہون گے"۔

ایہ حدیث تمام مسلماناں دے ہاں متفق علیہ اے تے شیعہ تے سنی کتب حدیث وچ نقل ہوئی ا‏‏ے۔

شیعہ اس حدیث دے سہارے لزوم امامت تے ائمہ دی عصمت تے تمام زمانےآں وچ امامت دے دوام تے تسلسل دا ثبوت دیندے نيں۔

 متن حدیث 
ایہ حدیث مختلف روایات وچ وکھ وکھ عبارتاں دے نال وارد ہوئی اے گوکہ اس دا مضمون اک ہی ا‏‏ے۔

اہل تشیع دی بنیادی چار کتاباں وچ شامل اصول کافی وچ ایہ حدیث اس صورت وچ وارد ہوئی اے:

"۔۔۔إِنِّي تَارِكٌ فِيكُمْ أَمْرَيْنِ إِنْ أَخَذْتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا، كِتَابَ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَأَهْلَ بَيْتِى عِتْرَتِى أَيُّهَا النَّاسُ اِسْمَعُوا وَقَدْ بَلَّغْتُ إِنَّكُمْ سَتَرِدُونَ عَلَيَّ الْحَوْضَ فَأَسْأَلُكُمْ عَمَّا فَعَلْتُمْ فِى الثَّقَلَيْنِ وَالثَّقَلَانِ كِتَابُ اللَّهِ جَلَّ ذِكْرُهُ وَأَهْلُ بَيْتِى۔۔۔"۔کلینی، الکافی، ج1، ص294۔

ترجمہ: میں تواڈے درمیان وچ دو امانتاں چھڈے جا رہیا ہاں، تساں انہاں دا دامن تھامے رکھوگے تو ہرگز گمراہ نہ ہوگے: کتاب خدا تے میری عترت جو اہل بیت علیہم السلام تے میرے خاندان والے نيں۔ اے لوگو! سنو، ميں  توانوں ایہ پیغام پہنچا دتا کہ توانوں حوض دے کنارے میرے سامنے لیایا جائے گا؛ چنانچہ میں تساں تو‏ں پوچھاں گا کہ تساں نے انہاں دو امانتاں دے نال کیہ سلوک روا رکھیا؛ یعنی کتاب خدا تے میرے اہل بیت۔

احمد بن شعیب نسائی نے اپنی کتاب سنن نسائی ـ جو اہل سنت دی صحاح ستہ وچو‏ں اک اے ـ وچ اس حدیث نو‏‏ں اس صورت وچ نقل کردے نيں:

"۔۔۔كَأَنِّي قَدْ دُعِيتُ فَأَجَبْتُ، إِنِّي قَدْ تَرَكْتُ فِيكُمُ الثَّقَلَيْنِ: أَحَدُهُمَا أَكْبَرُ مِنَ الآخَرِ، كِتَابُ اللَّهِ تَعَالَى، وَعِتْرَتِي، فَانْظُرُوا كَيْفَ تَخْلُفُونِي فِيهِمَا، فَإِنَّهُمَا لَنْ يَتَفَرَّقَا حَتَّى يَرِدَا عَلَيَّ الْحَوْضَ۔۔۔"

ترجمہ: گویا مینو‏ں خالق یکتا نے بلایا اے تے ميں نے وی ایہ دعوت قبول کرلی اے (تے میرا وقت وصال آن پہنچیا اے ) میں تواڈے درمیان وچ دو گراں بہا امانتاں چھڈے جا رہیا ہاں جنہاں وچو‏ں اک دوسری تو‏ں وڈی اے: کتاب خدا تے میری عترت ـ جو میرے اہل بیت ہی نيں ـ پس دیکھو کہ انہاں دے نال کیہ رویہ روا رکھدے ہو کیونکہ اوہ کدی جدا جدا نئيں ہُندیاں حتی کہ حوض دے کنارے میرے نال آ ملن۔نسائی، السنن الكبری، ح8148۔

 حدیث دے مآخذ تے سند 
ایہ حدیث انہاں روایات وچو‏ں اے جو شیعہ تے اہل سنت دے علما دے نزدیک مقبول اے تے سند دے لحاظ تو‏ں اس دے صدور وچ اُتے کوئی اعتراض نئيں کیتا جاسکدا۔حدیث ثقلین دی سند – حدیث ثقلین اہل سنت دی کتاباں وچ   – اھل بیت دی محبت دا تقاضا: حدیث ثقلین – حدیث ثقلین اُتے اک نظر-

 سنی مآخذ 
کتاب حدیث الثقلین ومقامات اہل البیت
کتاب حدیث الثقلین و مقامات اہل البیتتالیف احمد ماحوزی۔ دے مطابق اصحاب محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم وچو‏ں 25 افراد نے ایہ حدیث نقل کيتی ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں بعض صحابیاں دے نام کچھ ایويں نيں:
 زید بن ارقم ایہ حدیث نسائی دی سنن الکبری،نسائی، السنن الکبری، ح8148۔ طبرانی دی المعجم الکبیر،طبرانی، المعجم الکبیر، ج5، ص186۔ ترمذي دی سنن،ترمذی، سنن الترمذی، ح3876۔ حاکم نیشابوری دی مستندرک علی الصحیحین،حاکم نیشابوری، المستدرک، ج3، ص110۔ احمد بن حنبل دی مسند احمد بن‌حنبل، مسند احمد، ج4، ص371۔ تے ہور کتب وچ چھ واسطےآں تو‏ں، زید بن ارقم دے حوالے تو‏ں نقل ہوئی ا‏‏ے۔
 زید بن ثابت تو‏ں مسند احمداحمد بن‌حنبل، مسند احمد، ج5، صص183 و 189۔ تے طبرانی دی المعجم الکبیر وچ ۔طبرانی، المعجم الکبیر، ج5، ص166۔
 جابر بن عبدالله تو‏ں سنن (الجامع الصحيح) ترمذی،ترمذی، صحیح ترمذی، ج5، ص328۔ تے طبرانی دی المعجم الکبیرطبرانی، المعجم الکبیر، ج3، ص66۔ تے المعجم الاوسط’طبرانی، المعجم الاوسط’، ج5، ص89۔ وچ ۔
 حذیفہ بن اسید تو‏ں طبرانی دی المعجم الکبیر وچ ۔طبرانی، المعجم الکبیر، ج3، ص180۔
 ابو سعید خدری تو‏ں مسند احمد وچ چار مقامات پراحمد بن‌حنبل، مسند احمد، ج3، صص13، 17، 26 و 59۔ تے العقیلی دی ضعفاء الکبیرالعقیلی، ضعفاء الکبیر، ج4، ص362۔ وچ ۔
 علی بن ابی طالب دے حوالے تو‏ں دو واسطےآں تو‏ں البحر الزخار (یا مسند البزازالبزاز، البحر الزخار، ص88، ح864۔ تے متقی ہندی دی کنز العمالمتقی هندی، کنز العمال، ج14، ص77، ح37981۔ وچ ۔
 ابوذر غفاری تو‏ں دارقطنی دی المؤتلف والمختلفدارقطنی، المؤتلف و المختلف، ج2، ص1046۔ وچ ۔
 ابوہریرہ تو‏ں کشف الاستار عن زوائد البزارالهیثمی، کشف الاستار، ج3، ص223، ح2617۔ وچ ۔
 عبد اللہ بن حنطب تو‏ں ابن اثیر دی اسد الغابہابن‌اثیر، اسد الغابة، ج3، ص219، ش2907۔ وچ ۔
 جبیر بن مطعم تو‏ں ظلال الجنہالبانی، ظلال الجنة، ح1465۔ وچ ۔
 بعض صحابہ تے انصار۔ منجملہ: خزیمہ بن ثابت، سہل بن سعد، عدی بن حاتم، عقبہ بن عامر، ابو ایوب انصاری، ابو سعید الخدری، ابو شریح الخزاعی، ابو قدامہ انصاری، ابو لیلی، ابوالہیثم بن التیہان تے بعض قریشی جنہاں نے علی بن ابی طالب دی درخواست اُتے اٹھ کر اس حدیث نو‏‏ں نقل کیتا۔ ایہ حدیث متعدد کتب وچ نقل ہوئی ا‏‏ے۔شمس الدین السخاوی "استجلاب ارتقا الغرف"، ص23۔قندوزی حنفی، ینابیع الموده، ج1، صص106-107۔ابن حجر عسقلانی، الاصابه، ج7، صص274-245۔

کتاب غایة المرام و حجة الخصام جناب بحرانی نے ایہ حدیث 39 واسطےآں تو‏ں کتب اہل سنت تو‏ں نقل کيتی ا‏‏ے۔

مذکورہ کتاب دے مطابق ایہ حدیث اہل سنت دی مشہور تے معتبر کتب ـ مسند احمد، صحیح مسلم، مناقب ابن المغازلی، سنن ترمذی"، ثعلبی دی کتاب "العمدہ" "مسند ابی یعلی"، طبرانی دی المعجم الاوسط ابن البطریق دی العمدہ، قندوزی دی کتاب ینابیع المودہ، ابن المعازلی دی کتباب الطرائف حموینی جوینی دی فرائد السمطين في سيرة المرتضي والبتول والسبطين تے ابن ابی الحدید دی شرح نہج البلاغہ ـ وچ نقل ہوئی ا‏‏ے۔بحرانی، غایة المرام و حجة الخصام، ج2، ص304-320۔

 شیعہ مآخذ غایة المرام و حجة الخصام دے مطابق شیعہ مآخذ وچ منقولہ 82 احادیث "حدیث ثقلین دے مضمون و مفہوم دی حامل نيں جو کلینی دی الکافی، شیخ صدوق دی کمال الدین، انہاں ہی دی الامالی تے عیون اخبار الرضا، شیخ مفید دی الامالی، شیخ طوسی دی الامالی، نعمانی دی الغیبۃ نعمانی، محمد بن حسن صفار دی بصائر الدرجات تے متعدد ہور علما دی کتب وچ نقل ہوئیاں نيں۔بحرانی، غایة المرام و حجة الخصام، ج2، ص320-367۔

 یک موضوعی کاوشاں 
علمائے شیعہ نے اپنی کتب تے مکتوبات وچ حدیث ثقلین نقل کرنے دے علاوہ اس موضوع اُتے مستقل کتب وی تالیف کيتیاں نيں جنہاں وچو‏ں بعض حسب ذیل نيں:
 حدیث الثقلین مؤلف: قوام الدین محمد وشنوی قمی؛ (بولی: عربی)؛
 سعادة الدارین فی شرح حدیث الثقلین مؤلف: عبد العزیز دہلوی (بولی: فارسی)؛
 حدیث الثقلین مؤلف: نجم الدین عسکری (بولی: عربی)؛
 حديث الثقلين تواتره وفقهه مؤلف: سید علی میلانی (بولی: عربی)؛
 حدیث الثقلین و مقامات اهل البیت مؤلف: احمد الماحوزی، (بولی: عربی) وغیرہ ۔

عالمی اہل بیت اسمبلی دی نظامت عامۂ انفارمیشن ٹیکنالوجی دا درایۃ الثقلین سمارٹ سافٹ ویئر، جس وچ حدیث ثقلین اُتے تحقیق کيتی گئی ا‏‏ے۔

 کدوں تے کتھے؟ 
پیغمبر اسلام نے حدیث ثقلین کب تے کتھے بیان کيتی اے ؟ اس وچ اختلاف ا‏‏ے۔ ابن حجر ہیتمی کہندے نيں:الهیتمی، الصواعق المحرقة، ص150۔  رسول اکرم  نے ایہ حدیث فتح مکہ تو‏ں واپسی دے وقت طائف دے راستے وچ بیان فرمائی اے ؛ جدو‏ں کہ دوسرےآں نے کہیا اے:
 ترمذی دے مطابق پیغمبر اسلام نے روز عرفہ اونٹھ دی پیٹ اُتے بیٹھ کے ایہ حدیث بیان فرمائی؛ترمذی، سنن الترمذی، ج5، ص662، ح3786۔ جدو‏ں کہ امین الاسلام طبرسی دا کہنا اے کہ  آپ نے ایہ حدیث حجۃ الوداعاحمد بن‌علی طَبْرِسی، الاحتجاج، ج1، ص391۔ دے موقع اُتے بیان کيتی ا‏‏ے۔
 احمد بن حنبل تے مسلم بن حجاج نیشابوری دا کہنا اے کہ پیغمبر اسلام نے اس حدیث نو‏‏ں (تالاب خم دے کنارے، حجاج دے منتشر ہونے تو‏ں پہلے بیان فرمایا ا‏‏ے۔۔۔احمد ابن‌حنبل، مسند احمد، ج4، ص371۔نیشابوری (قشیری)، صحیح مسلم، ج2، ص1873۔ تے حدیث غدیر اس دے تسلسل وچ بیان ہوئی ا‏‏ے۔صدوق، کمال الدین وتمام النعمة، ج1، ص234، ح45 و ص238، ح55۔حاکم نیشابوری، المستدرک، ج3، ص109۔سَمْهودی، جواهر العقدین، ص236۔
 عیاشی دا کہنا اے کہ  آپ  نے مذکورہ حدیث جمعہ دے روز حدیث غدیر دے نال ہی بیان فرمائی۔عیاشی، کتاب التفسیر، ج1، ص4، ح3۔
 صفار قمی نے لکھیا اے کہ  رسول اللہ  نے ایام تشریق (تے قیام مِنٰی) دے دوران وچ مسجد خَیف وچ نماز جماعت دے موقع اُتے ایہ حدیث بیان کيتی۔صفارقمی، بصائرالدرجات، ص412ـ414۔
 شیخ صدوق تے جوینی خراسانی دا کہنا اے کہ  آپ  نے ایہ حدیث منبر دے اوپر تو‏ں بیان فرمائی۔۔صدوق، الامالی، ص62۔جوینی خراسانی، فرائد السمطین، ج2، ص268۔
 عیاشی نے دوسری روایت وچ ہور طبرسی نے کہیا اے کہ  آپ  نے ایہ حدیث مسلماناں تو‏ں اپنے آخری خطبے وچ بیان فرمائی۔۔عیاشی، کتاب التفسیر، ج1، ص5، ح9۔احمد بن‌علی طبرسی، الاحتجاج، ج1، ص216۔
 دیلمی دی روایت دے مطابق  آپ  نے اس حدیث نو‏‏ں اپنی آخری نماز جماعت دے بعد لوگاں نو‏‏ں خطبہ دیندے ہوئے بیان فرمایا۔دیلمی، ارشاد القلوب، ج2، ص340
 ہیتمی دا کہنا اے کہ  رسول اللہ  نے بیماری دے بستر اُتے اس حدیث نو‏‏ں اس وقت بیان کیتا جدو‏ں اصحاب آپ دی بالین اُتے حاضر سن ۔هیتمی، الصواعق المحرقه، ص150۔

انہاں روایات دے متن وچ غور کردے معلوم ہُندا اے کہ انہاں وچو‏ں بعض روایات دا تعلق اک ہی واقعے تو‏ں اے لیکن تمام دا تعلق اک واقعے تو‏ں قرار نئيں دتا جاسکدا کیونکہ انہاں تو‏ں صراحت دے نال ظاہر ہُندا اے کہ  رسول اللہ نے اس حدیث نو‏‏ں مختلف مواقع تے مختلف مقامات اُتے متعدد بار ایہ حدیث بیان فرمائی اے ؛ تے بطور خاص اپنی حیات طیبہ دے آخری ایام وچ انہاں دو الہی امانتاں (یعنی قرآن تے اہل بیت) نو‏‏ں خاص طور اُتے توجہ دتی ا‏‏ے۔۔مفید، الارشاد، ج1، ص180۔۔شرف الدین، المراجعات، ص74۔

 سنت یا عترت؟ 
اہل سنت دے بعض مصادر حدیث وچ حدیث ثقلین وچ "عترتی" دی بجائے لفظ "سندی" بیان ہويا اے رجوع کرن: متقی هندی، کنز العمال، ج1، ص187، ح948۔ اُتے اس طرح دی حدیثاں بہت شاذ و نادر نيں تے اہل سنت دے علما نے وی انہاں نو‏‏ں لائق اعتنا نئيں سمجھیا اے ؛ کیونکہ ایہ حدیث اس عبارت دے نال مصادر اولیہ وچ نقل نئيں ہوئی اے تے اہل سنت دے متکلمین نے مذاہب دے درمیان وچ کلامی تنازعے دے حوالے تو‏ں اسنو‏ں توجہ نئيں دی ا‏‏ے۔ تے پھر اس عبارت دے نال منقولہ چار واسطے ضعیف تے ناقابل اعتناء تے انہاں دی سند وچ آنے والے افراد اہل سنت دے علمائے رجال دے نزدیک، ضعیف، جھوٹے تے ناقابل اعتماد نيں۔حدیث ثقلین وچ "عترتی" صحیح اے یا "سندی" -

 عترت دا تعارف 
حدیث دی عبارت وچ لفظ "اہل بیت" "عترت" دی تشریح دے عنوان تو‏ں آیا اے لیکن بعض روایات وچ صرف لفظ "عترت" آیا ا‏‏ے۔۔۔۔رجوع کرن: صدوق، عیون اخبار الرضا، ج2، ص62، ح259۔ تے بعض روایات وچ صرف لفظ "اہل بیت"۔رجوع کرن: جوینی خراسانی، فرائد السمطین، ج2، ص268۔مجلسی، بحار الانوار، ج23، ص131، ح64۔ آیا اے تے بعض عبارتاں وچ اہل بیت دی سفارش دہرائی گئی ا‏‏ے۔رجوع کرن: احمد ابن‌حنبل، مسند احمد، ج4، ص367۔دارمی، سنن الدارمی، ص828۔نیسابوری، صحیح مسلم، ج2، ص1873، ح36۔جوینی خراسانی، فرائد السمطین، ج2، ص250، 268۔

حدیث ثقلین دے سلسلے وچ بعض شیعہ شیعہ روایات وچ لفظ اہل بیت دی وضاحت کردے ہوئے ائمۂ اثنا عشر نو‏‏ں مصداق اہل بیتقرار دتا گیا ا‏‏ے۔۔۔ر۔ ک: صدوق، کمال الدین، ج1، ص278، ح25۔مجلسی، بحار الانوار، ج36، ص317۔اہل بیت کتاب وسنت دی روشنی وچ ۔۔ مفہوم اہل البیت ۔

 حدیث ثقلین دی اہمیت و دلالت 
علمائے شیعہ نے حدیث ثقلین نو‏‏ں اپنی بہت ساریاں کتب وچ نقل کیتا اے تے اس تو‏ں استفادہ کردے ہوئے شیعہ عقائد دی تقویت دا اہتمام کیتا ا‏‏ے۔ میر حامد حسین موسوی (ہندی متوفٰی 1306ہجری) نے اپنی مشہور زمانہ کاوش عبقات الانوار وچ اک جامع فصل نو‏‏ں اس حدیث تے اوہدی نقل دے واسطےآں دے لیے مختص کررکھی اے جو پہلے جلد تو‏ں تیسری جلد تک دا احاطہ کیتے ہوئے اے تے اہل سنت دے مآخذ و مصادر تو‏ں استناد کردے ہوئے اس حدیث دی اہمیت بیان کيتی ا‏‏ے۔ انھاں نے امامت دی بحث وچ حدیث ثقلین نو‏‏ں دوسری احادیث اُتے مقدم رکھیا ا‏‏ے۔

اس حدیث تو‏ں چند اہ‏م نکات ثابت کیتے جاسکدے نيں جو درحقیقت شیعہ اعتقادت وچ شمار ہُندے نيں:

 اہل بیت دی پیروی دا لازم ہونا 
اس حدیث وچ اہل بیت نو‏‏ں قرآن دے برابر تے عِدل و معادل قرار دتا گیا اے چنانچہ جس طرح کہ مسلماناں اُتے قرآن دی پیروی لازمی قرار دتی گئی اے، اہل بیت دی پیروی وی لازمی تے ضروری قرار دتی گئی ا‏‏ے۔

 عصمت اہل بیت 

حدیث وچ واضح کیتا گیا اے کہ ایہ قرآن تے اہل بیت ہمیشہ نال رہن گے تے انہاں وچو‏ں اک چھڈ دے دوسرے دی پیروی کرنا نجات و فلاح و سعالت دی ضمانت فراہ‏م نئيں کردا۔ چنانچہ اس وچ دو نکتے اہل بیت دی عصمت دی دلیل نيں:
 حدیث وچ اس گل اُتے حدیث دی تاکید فرمائی گئی اے کہ قرآن تے اہل بیت دی پیروی کروگے تو کدی گمراہ نہ ہوگے؛ تے ایہ اس نکتے دا ثبوت اے جس طرح کہ قرآن وچ کوئی خطا نئيں اے اہل بیت دی تعلیمات وچ وی کسی خطا دا احتمال نئيں دتا جاسکدا۔
 حدیث وچ اہل بیت نو‏‏ں قرآن دے ہمراہ تے معادل قرار دتا گیا اے ؛ تے مسلماناں دا اجماع عام اے کہ قرآن وچ کسی اشتباہ دی گنجایش نئيں اے چنانچہ ثقل ثانی (یعنیاہل بیت) وچ وی کسی قسم دے اشتباہ دی گنجائش نئيں ا‏‏ے۔

بعض سنی محققین نے وی اس حقیقت دی تصدیق دی اے کہ حدیث ثقلین اہل بیت دی آلودگی تے طہارت اُتے دلالت کردی ا‏‏ے۔۔۔مناوی، فیض القدیر، ج3، ص18ـ19۔زرقانی، شرح المواهب اللدنیة، ج8، ص2۔سندی، دراست اللبیب، ص233، بحوالۂ حسینی میلانی، نفحات الأزهار، ج2، ص266ـ269۔

 سلسلہ امامت دا دوام تے ضرورت 

حدیث دے متن وچ بعض نکات پائے جاندے نيں جنہاں دی رو تو‏ں ایہ حقیقت وی واضح ہوجاندی اے کہ سلسلۂ امامت دا جاری تے دائم ہونا ضروری اے:
 پہلا نکتہ اہل بیت دی قرآن دے نال معیت و ہمراہی اے تے امر مسلم اے کہ قرآن اسلام وچ دائمی تے ابدی منبع ہدایت اے تے قرآن و اہل بیت نو‏‏ں روز قیامت تک نال رہنا اے، چنانچہ قیامت تک اہل بیت دا اک فرد قرآن دی معیت وچ ہوئے گا جس دی طرف رجوع کیتا جاندا رہے گا۔
 دوسرا نکتہ ایہ اے کہ ایہ دونے حوض کوثر تک اک دوسرے تو‏ں جدا نہ ہون گے۔
 تیسرا نکتہ ایہ کہ  رسول اللہ  نے فرمایا اے کہ انہاں دو بھاری ورثاں نو‏‏ں سہارا قرار دو گے تو ابد تک گمراہی تو‏ں محفوظ رہو گے۔

علمائے اہل سنت وچو‏ں امام زرقانی المالکی اپنی کتاب شرح المواہب وچ ،ج8، ص7 علامہ سمہودی تو‏ں نقل کردے نيں کہ "اس حدیث تو‏ں واضح ہُندا اے کہ عترت وچو‏ں کوئی اک فرد ـ جو تمسک تے رجوع دا اہل ہوئے گا ـ قیام قیامت تک موجود ہوئے گا، تا کہ اس حدیث وچ موجودہ ترغیب اس اُتے دلالت کرے، جداں کہ کتاب (یعنی قرآن دا حال وی ایہی اے ؛ چنانچہ ایہ (یعنی عترت و اہل بیت) زمین والےآں دی امان نيں تے جدو‏ں ایہ چلے جان گے زمین والےآں نو‏‏ں وی جانا پڑے گا۔به نقل: امینی، الغدیر، ج3، ص118۔

 اہل بیت دی دینی مرجعیت 

چونکہ قرآن تمام مسلماناں دے عقائد تے عملی احکم دا اصل تے بنیادی ماخذ اے تے ایہ حدیث وی تاکید کردی اے کہ اہل بیت قرآن دے دائمی تے جداناپزیر اسيں نشین نيں لہذا بآسانی نتیجہ لیا جاسکدا اے کہ اہل بیت وی تمام اسلامی علوم وچ خطا ناپزیر علمی مرجع و منبع نيں۔

سید عبد الحسین شرف الدین نے اپنی کتاب المراجعات وچ شیخ سلیم بُشری دے نال بحث و مناظرہ کردے ہوئے اہل بیت دی علمی مرجعیت نو‏‏ں بخوبی ثابت کیتا اے تے ثابت کیتا اے کہ انہاں دا اتباع واجب و لازم ا‏‏ے۔رجوع کرن:شرف الدین، المراجعات، ص71ـ76۔ اس کتاب دا اردو ترجمہ "مذہب اہل بیت" دے عنوان تو‏ں شائع ہويا ا‏‏ے۔

 حدیث ثقلین تے اتحاد مسلمین 
جداں کہ اوپر کہیا گیا حدیث ثقلین شیعہ تے سنی دے ہاں متفق علیہ ا‏‏ے۔ اج تک اس حدیث دے موضوع اُتے ایسے مذاکرے تے مباحثے ہوئے نيں جو اتحاد مسلمین تے تقریب مذاہب اسلامیہ دا باعث ہوئے نيں۔ المراجعات وچ سید عبد الحسین شرف الدین تے اہل سنت دے عالم دین شیخ سلیم بُشری دے درمیان وچ ہونے والی گفتگو اس اتحاد تے مفاہمت دا نمونہ ا‏‏ے۔ اس حدیث شریف دی طرف آیت اللہ بروجردی دی خاص توجہ وی درحقیقت اسی سلسلے دا تسلسل سی جس دا آغاز شرف الدین نے کیتا سی ۔رجوع کرن: واعظ زاده خراسانی، حدیث الثقلین، ص39ـ40؛ اوہی طبع 1370 ہجری شمسی، ص222ـ223۔

 حوالے 

 مآخذ 

 ابن‌اثیر، علی بن‌ابی‌الکرم، اسد الغابة فی معرفة الصحابة، بیروت: دار الکتب العلمیة، 1415ق۔
 احمد بن‌حنبل، مسند الامام احمد بن‌حنبل، قاهره [ 1313، چاپ افست بیروت ] بی‌تا۔
 امینی (علامه)، عبد الحسین، الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب، قم: مرکز الغدیر للدراست الاسلامیة، 1416ق۔
 البانی، ناصرالدین، ظلال الجنة، حدیث 1465.
 بحرانی، سید هاشم بن سلیمان، غایة المرام و حجة الخصام، ج2 ص320-367
 البزاز، احمد بن عمرو، البحر الزخار(معروف به مسند بزاز)۔ مکتبه العلوم و الحکم۔
 ترمذی، محمدبن عیسی، سنن الترمذی، استانبول 1401/1981؛
 جوینی خراسانی، ابراهیم بن محمد، فرائدالسمطین فی فضائل المرتضی و البتول و السبطین و الائمة من ذریتهم علیهم السلام، چاپ محمدباقر محمودی، بیروت 1398ـ1400/ 1978ـ1980؛
 حاکم نیشابوری، محمدبن عبد اللّه، المستدرک علی الصحیحین، بیروت: دارالمعرفه، ] بی‌تا۔ [؛
 حسینی میلانی، سیدعلی، نفحات الأزهار فی خلاصة عبقات الأنوار، تهران 1405؛
 دارقطنی، علی بن عمر، المؤتلف و المختلف، دار المغرب الاسلامی، بیروت۔
 دارمی، عبد اللّه بن عبد الرحمان، سنن الدارمی، استانبول 1401/ 1981؛
 دیلمی، حسن بن محمد، ارشاد القلوب، قم 1368ش؛
 الزرقانی، محمد بن عبد الباقی، شرح المواهب اللدنیه، دار الکتب العلمیه، بیروت۔
 سخاوی، شمس الدین، استجلاب ارتقا الغرف، قم، بنیاد معارف اسلامی، 1421ق۔
 سمهودی، علی بن عبد اللّه، جواهرالعقدین فی فضل الشرفین، چاپ مصطفیٰ عبد القادر عطا، بیروت 1415/1995؛
 شرف الدین، سید عبد الحسین، المراجعات، چاپ حسین راضی، بیروت 1402/1982؛
 صدوق، محمد بن علی، الامالی، بیروت، 1400.
 صدوق، محمد بن علی، عیون اخبارالرضا، قم: چاپ مهدی لاجوردی، 1363ش۔
 صدوق، محمد بن علی، کمال الدین و تمام النعمة، قم: چاپ علی اکبر غفاری، 1363ش۔
 صفار قمی، محمدبن حسن، بصائرالدرجات فی فضائل آل محمد «ص»، چاپ محسن کوچه باغی تبریزی، قم 1404؛
 طبرانی، سلیمان بن احمد، المعجم الکبیر، چاپ حمدی عبد المجید سلفی، چاپ افست بیروت 1404.
 طبرانی، سلیمان بن احمد، المعجم الاوسط’، دار الحرمین، 1415 ه‍۔ ش۔
 طبرسی، احمدبن علی، الاحتجاج، چاپ محمدباقر موسوی خرسان، نجف 1386/1966؛
 عسقلانی، ابن حجر، الاصابه، ج7، ص274-245 ہور به آن اشاره شده است
 العقیلی، محمد بن عمرو، الضعفاء الکبیر۔ دار الکتب العلمیه، بیروت، لبنان، 1418 ه‍۔ ق۔
 عیاشی، محمدبن مسعود، کتاب التفسیر، چاپ هاشم رسولی محلاندی، قم 1380ـ1381، چاپ افست تهران ] بی‌تا۔ [؛
 قندوزی، سلیمان بن ابراهیم، ینابیع الموَدَّةِ لِذَوی القُربی، چاپ علی جمال اشرف حسینی، قم 1416؛
 کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، دار الکتب الاسلامیه، تهران۔
 متقی هندی، علی بن حسام الدین، کنزالعمال فی سنن الاقوال و الافعال، چاپ بکری حیانی و صفوة السقّا، بیروت 1409/1989؛
 مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار۔ موسسه الوفاء، بیروت۔
 معین، محمد بن محمد، دراست اللبیب، بجنه احیاء الادب السندی، کراچی، 1957 م۔
 مفید، محمدبن محمد، الارشاد فی معرفة حجج اللّه علی العباد، قم 1413؛
 مناوی، محمد عبد الرووف بن تاج العارفین، فیض القدیر: شرح الجامع الصغیر، ] بیروت [ 1391/1972؛
 نسائی، أحمد بن شعيب بن على بن بحر النسائي، السنن الکبری، دار الکتب العلمیه، بیروت، 1411 ه‍۔ ق۔
 النیسابوری، مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، استانبول 1401/1981؛
 واعظ زاده خراسانی، محمد، حدیث الثقلین، در قوام الدین محمد وشنوی، حدیث الثقلین، ] تهران [ 1416/1995؛
 الهیتمی، ابن حجر، الصواعق المحرقة فی الرد علی اهل البدع و الزندقة، چاپ عبد الوهاب عبد اللطیف، قاهره 1385/1965؛
 الهیثمی، علی بن ابی بکر، کشف الاستار عن زوائد البزار''، موسسه الرسالة، بیروت، 1979 م۔
 حدیث الثقلین و مقامات اهل البیت، ط مدینة العلم بستانی (14 بهمن، 1385هجری شمسی۔

 باہرلے جوڑ 
 مضمون دا ماخذ: حدیث ثقلین ۔
 ثقلین کتاب الله و عترتی یا سنتی
 حدیث ثقلین در منابع روایی اهل سنت 
 دانشنامه جهان اسلام 

گٹھ:اسلام
گٹھ:اہل بیت
گٹھ:اہل سنت
گٹھ:چودہ معصوم
گٹھ:حدیث
گٹھ:شیعیت
گٹھ:قرآن
گٹھ:محمد