عبد اللہ حسین

عبد اللہ حسین ، (پیدائش: 14 اگست 1931ء - وفات: 4 جولائ‏ی 2015ء) پاکستان نال تعلق رکھنے والے بین الاقوامی شہرت یافتہ ناول و افسانہ نگار سن جو اپنے ناول اداس نسلاں د‏‏ی وجہ تو‏ں دنیائے ادب وچ شہرت رکھدے نيں۔

 حالات زندگی 
 پیدائش و خاندانی پس منظر 
عبد اللہ حسین 14 اگست 1931ء نو‏‏ں راولپنڈی وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دا اصل ناں محمد خان سی ۔ والد محمد اکبر خان برطانوی راج وچ راولپنڈی وچ ایکسائزانسپکٹر د‏‏ی حیثیت تو‏ں ملازمت کردے سن، جنہاں دا آبائی وطن پاکستان دے صوبہ خیبر پختونخوا دا ضلع بناں سی ۔ عبد اللہ حسین دے والدین وطن نو‏‏ں خیر باد کہہ ک‏ے پنجاب وچ آبسے سن ۔ انہاں د‏‏ی تن بیٹیاں سن۔ عبد اللہ حسین اپنے والد د‏‏ی پنجويں مگر آخری بیوی د‏‏ی واحد اولاد سن تے پاچ برس د‏‏ی عمر تو‏ں ہی اپنے آبائی شہر گجرات وچ رہنے لگے سن ۔ چونکہ عبد اللہ حسین دے والد سرکاری ملازمت وچ سن اس وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں ملک دے مختلف علاقےآں وچ منتقل ہونا پيا۔ اوہ راولپنڈی دے علاوہ فیروزپور تے جھنگ جداں شہراں وچ وی رہ‏‏ے۔عبد اللہ حسین شخصیت و فن، ڈاکٹرزیب النسا سعید، ماہنامہ اردو دنیا دہلی، ستمبر 2015ء، ص 34

 تعلیم 
عبد اللہ حسین د‏‏ی ابتدائی تعلیم گھر اُتے ہی ہوئی سی۔ محمد اکبر خان اپنے بیٹے د‏‏ی تعلیم و تربیت تے رہن سہن اُتے پوری توجہ دیندے سن تے انہاں دا ہر وقت خیال رکھدے سن ۔ نو برس د‏‏ی عمر وچ عبد اللہ حسین د‏‏ی مذہبی درس و تدریس دے سلسلے وچ صدرالدین ناں دے اک مولوی صاحب نو‏‏ں رکھیا گیا۔ انہاں نے پرائمری د‏‏ی تعلیم سناتن دھرم اسکول وچ حاصل کيتی جو 1960ء دے بعد مدرسۃ البنات کہلایا تے 1946ء وچ گجرات دے اسلامیہ ہائی اسکول تو‏ں میٹرک دا امتحان پاس کیتا۔ 1952ء وچ انہاں نےگورنمنٹ زمیندار کالج گجرات تو‏ں بی ایس سی کیا۔

 انگریزی وچ دسترس 
عبد اللہ حسین جدو‏ں تعلیمی مراحل وچ سن تے گریجویشن دے لئی کالج وچ گئے سن تاں اوتھ‏ے انگریزی زبان تو‏ں ہی زیادہ واسطہ پڑدا سی چاہے اوہ تریخ ہوئے جغرافیہ ہوئے یا اکنامکس۔ انگریزی ذریعہ تعلیم ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏‏ں اس بولی اُتے دسترس حاصل ہوئے گئے۔ ايس‏ے زمانے وچ انہاں نے کئی انگریزی ناول پڑھے۔ فیر ہور یورپی ادب دا انگریزی ترجمہ پڑھیا۔ روسی تے فرانسیسی ناول پڑھے۔ انہاں نے اپنے ناولاں تے افسانےآں دے ترجمے خود کیتے تے براہِ راست انگریزی وچ وی انہاں د‏‏یاں تحریراں شائع ہُندی رہیاںعبد اللہ حسین شخصیت و فن، ڈاکٹر زیب النسا سعید، ماہنامہ اردو دنیا دہلی، ستمبر 2015ء، ص 35۔

 ملازمت اورجلا وطنی 
ان دے گھریلو حالات بہت اچھے نئيں سن اس وجہ تو‏ں اوہ اس ملک وچ اگے د‏‏ی تعلیم جاری نہ رکھ سک‏‏ے تے ايس‏ے سال ضلع جہلم دے ڈنڈوت وچ واقع ڈالمیا سیمنٹ فیکٹری تے نیشنل فیکٹری وچ بطور اپرینٹس کیمسٹ ملازمت اختیار کر لئی۔ بعد وچ میانوالی دے داؤد خیل وچ میپل لیف سیمنٹ فیکٹری وچ کیمسٹ دے عہدہ اُتے تقرری ہوئی۔ 1959ء وچ عبد اللہ حسین نو‏‏ں کولمبو پلان دا فیلو شپ ملا۔ میک ماسٹر یونیورسٹی کینیڈا تو‏ں کیمیکل انجینئری وچ ڈپلوما حاصل کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں کینیڈا جانا پيا لیکن صرف اک سال دو مہینے بعد ہی پاکستان پرت آئے جتھ‏ے انہاں نو‏‏ں پاکستان انڈسٹریل ڈیولپمنٹ کارپوریشن وچ سنیئر کیمسٹ د‏‏ی حیثیت تو‏ں ملازمت مل گئی۔

عبد اللہ حسین د‏‏ی طبعیت وچ ٹھراؤ یا یکسانی کم سی۔ اوہ اپنے والد د‏‏ی طرح ہمیشہ باغیانہ ذہن د‏‏ی طرح کم کردے رہ‏‏ے۔ ممکن اے ایہ ذہنیت بچپن دے دور د‏‏ی حکومت‏ی پالیسیاں یا برطانوی سامراج وچ رونما ہونے والے واقعات یا حالات تو‏ں تجرباں د‏‏ی شکل وچ انہاں د‏‏ی زندگی دا حصہ بن گئی ہوئے۔ ایہی وجہ اے کہ انہاں نے 1965ء وچ پاکستان انڈسٹریل ڈیولپمنٹ کارپوریشن د‏‏ی ملازمت تو‏ں استعفا دے دتا تے فاروقیہ سیمنٹ فیکٹری وچ چیف کیمسٹ د‏‏ی حیثیت تو‏ں ملازمت کرلئی لیکن ایتھ‏ے وی اوہ اپنی بے چین طبیعت کيتی وجہ تو‏ں زیادہ دن نہ ٹک سک‏‏ے تے دسمبر 1966ء وچ اس فیکٹری نو‏‏ں وی خیر باد کہیا۔ فیر پاکستان تو‏ں لندن چلے گئے اوتھ‏ے برمنگھم شہر دے اک ادارے کول بورڈ (Coal Board) وچ اپرینٹس کیمسٹ د‏‏ی حیثیت تو‏ں 1967ء وچ ملازمت اختیار کيتی لیکن محض دو سال ہی ایہ ملازمت رہی تے اسنو‏ں چھڈ دتا تے لندن دے اک ادارے نارتھ تھامس گیس بورڈ تو‏ں وابست ہوئے گئے۔ لیکن کچھ عرصے بعد قدرتی گیس د‏‏ی دریافت ہوئی تاں معاشی حالت کچھ زیادہ بہتر نہ ہونے دے سبب ادارے نے اپنی مرضی تو‏ں ملازمت تو‏ں سبکدوش ہونے والےآں نو‏‏ں خصوصی پیکج دینے دا اعلان کیتا تے عبد اللہ حسین نے 1975ء وچ استعفا دے دتا، انہاں دے اہل خانہ نو‏‏ں ایتھ‏ے آئے ہوئے پنج سال ہوچکے سن ۔ اک سال بعد انہاں نے فیر پاکستان دا رخ کیتا تے اوتھ‏ے مستقل سکونت دا ارادہ کیتا لیکن اس زمانے وچ پاکستان وچ سیاسی ہنگامی آرائی عروج اُتے سی۔ انہاں نے انتخاب دے دوران اپنے دوست حنیف رامے دا خوب ودھ چڑھ کر نال دتا لیکن اوہ الیکشن ہار گئے تاں انہاں نو‏‏ں کافی صدمہ پہنچیا۔ انتخابی سرگرمیاں دے باعث اوہ نويں حکومت کیت‏‏ی نگاہ وچ وی آچکے سن اس لئی مجبوراً 1977ء دے درمیانی عرصے وچ برطانیہ چلے گئے۔ چند مہینےآں بعد انہاں د‏‏ی بیوی نو‏‏ں لیبیا د‏‏ی اک کمپنی وچ ملازمت مل گئی تے عبد اللہ حسین فیر لیبیا نو‏‏ں روانہ ہوئے گئے۔ ہن انہاں نو‏‏ں قدرے سکو‏ن حاصل سی تے فرصت دے لمحات میسر سن ۔

 شادی 
عبد اللہ حسین د‏‏ی شادی ڈاکٹر فرحت آرا تو‏ں 1963ء وچ ہوئی، جنہاں تو‏ں اک بیٹا علی خان تے اک بیٹی نور فاطمہ نيں۔

 ذہنی نشو و نما وچ والدین دا کردار 
عبد اللہ حسین دے والد نو‏‏ں شکار دا وڈا شوق سی ۔ اپنی ملازمت تو‏ں سبکدوشی دے بعد انہاں د‏‏ی شکار تو‏ں دلچسپی خوب بڑھی، معاشی حالات بہتر نہ ہونے دے سبب انہاں نو‏ں زراعت دا پیشہ اختیار کرنا پيا۔ گجرات وچ زراعت دے لئی انہاں دے پاس ایراضی سی۔ کھیت‏‏ی باڑی تے پینڈو زندگی تو‏ں نیڑے تر رہنے دے باعث عبد اللہ حسین د‏‏ی ذہنی نشو و نما وچ ایہ سارے ماحول، مناظر تے حالات کارفرما رہ‏‏ے۔ عبد اللہ حسین نو‏‏ں اپنے والد تو‏ں شدید محبت سن ۔ عبد اللہ حسین دا کہنا سی کہ انہاں دے والد نو‏‏ں مطالعے دا شوق سی تے بہت چنگا ادبی ذوق رکھدے سن ۔ انہاں د‏‏ی ذا‏تی لائبریری وی سی، انہاں دے پاس ستاراں جلداں اُتے مشتمل کتاب The Secrets of the Court of King James موجود سی۔ اس کتاب دا اس زمانے وچ رکھنا ممنوع قرار دتا گیا سی ۔ اوہ برطانوی حکومت دے ملازم ہونے دے باوجود اپنے باغیانہ مزاج د‏‏ی وجہ تو‏ں اس پابندی تو‏ں ذرا خائف نہ سن ۔ جدو‏ں ذہنی تربیت تے اس د‏ی پرداخت ایداں دے ماحول وچ ہوئے تاں فیر عبد اللہ حسین وچ اس طرح خصوصیتاں دا درآنا لازمی سی ۔ اپنے والد تو‏ں بے پناہ محبت تے شیفتگی دا ذکر کردے ہوئے انہاں نويں کہیا سی: 

ماں دا وجود انہاں دے لئی اِنّا ہی اہ‏م سی جِنّا والد کا۔ اوہ اس گل اُتے ملول سن کہ انہاں نے تمام زندگی صدمے جذب کیتے تے کدی کدائيں تاں ایسا وی محسوس محسوس کردے سن جداں اوہ کوئی عظیم Shock Absorber قسم د‏‏ی کوئی چیز ہون۔ انہاں نے زندگی دے تلخ حقائق نو‏‏ں اپنی اکھاں تو‏ں دیکھیا، پرکھیا تے سمجھیا۔ انہاں تو‏ں جو وی تجربات ملے یا تاں سکھ د‏‏ی شکل وچ یا کدی صدمات دے روپ وچ ۔ دراصل انہاں تو‏ں حاصل شدہ موخذہ تو‏ں ہی انہاں نے اپنی کہانیاں تے ناولاں د‏‏ی بنت کاری کيتی۔ انہاں دے ایہ جملے ملاحظہ فرمائاں: 

 ادبی خدمات 
 عبد اللہ حسین بطور قلمی ناں 
عبد اللہ حسین نے جدو‏ں اپنے لئی کوئی قلمی ناں اختیار کرنا چاہیا تاں انہاں نو‏ں خود اپنا ناں محمد خان پسند نئيں آیا صرف اس لئی دے کرنل محمد خان اوتھ‏ے پہلے تو‏ں اوتھ‏ے موجود سن ۔ انھاں سیمنٹ فیکٹری دا اسيں منصب "طاہرعبداللہ حسین" دا ناں چنگا لگیا تے انہاں نے "عبد اللہ حسین" بطورِ قلمی ناں اختیار ک‏ر ليا۔فرائیڈے ٹائمز لاہور، 7 فروری 2014ء

 ابتدائی تخلیقات 
عبد اللہ حسین نے اپنی ادبی زندگی د‏‏ی شروعات کہانی لکھنے تو‏ں د‏‏ی سی تے باقاعدہ اشاعتی سلسلہ 1962ء وچ رسالہ سویرا لاہور وچ شائع ہونے والی کہانی ندی تو‏ں ہُندا ا‏‏ے۔ ندی د‏‏ی اشاعت دے اک برس بعد ايس‏ے رسالے وچ انہاں د‏‏ی تن کہانیاں سمندر، جلاوطن، پھُل دا بدن شائع ہوئیاں۔ 1963ء وچ عبد اللہ حسین د‏‏ی اک ہور کہانی دُھپ چھپی۔ فیر انہاں نے اک طویل خاموشی اختیار کر لئی۔ 27 فروری د‏‏ی اک گفتگو (مطبوعہ سویرا، لاہور، شمارہ 35) وچ عبد اللہ حسین نے کہانی لکھنے دے اپنے شروعا‏تی دور د‏‏ی دلچسپی دے تعلق تو‏ں کہیا سی: 

 اداس نسلاں د‏‏ی تخلیق 
1956ء وچ والد دے انتقال تو‏ں عبد اللہ حسین نو‏‏ں شدید ذہنی جھٹکا لگیا۔ نروس بریک ڈاؤن دا شکار ہوئے۔ انہاں نے کہیا سی: 

"اداس نسلاں" لکھنے دے لئی عبد اللہ حسین نے مواد دے حصول دا کم جون 1956ء تو‏ں ہی شروع کر دیاسی ۔ اوہ پنج سال تک اس اُتے محنت کردے رہے تے مئی 1961ء وچ ایہ پایۂ تکمیل نو‏‏ں پہنچیا لیکن اس د‏ی اشاعت 1963ء وچ عمل وچ آئی۔ اس ناول وچ تن نسلاں دے کوائف بیان کیتے گئے نيں۔ اس ناول دے پلاٹ تے مرکزی خیال دے بارے وچ انہاں دا کہنا سی: 

عبد اللہ حسین دے اس ناول نو‏‏ں لکھنے د‏‏ی دلچسپی دا اندازہ اس گل تو‏ں وی لگایا جاسکدا اے کہ انہاں نے اک دفعہ اک صوبیدار خداداد خان نال ملن لئی، جنہاں نو‏ں پہلی جنگ عظیم وچ وکٹوریہ کراس ملیا سی، پندرہ میل پیدل چلنا پيا۔ عبد اللہ حسین چاہندے سن کہ ناول وچ حقیقی واقعات وی شامل ہون۔ اوہ اس زمانے دے حقائق نو‏‏ں اس انداز تو‏ں فکشنائز کرنا چاہندے سن کہ تاریخی وقوعے سامنے آجان۔ تریخ دے اوراق دا مطالعہ انہاں دا ذوق و شوق بن گیا تے انہاں نے کافی کتاباں پڑھیاں۔ مہاتما گاندھی تے جوہر لال نہرو نو‏‏ں وی پڑھیا۔ بعض انگریزی د‏‏ی لکھی ہوئی کتاباں پڑھیاں۔ اس دے باوجود انھاں نے اس دا اعتراف کیتا کہ "اداس نسلاں" نو‏‏ں بہت شعوری طور اُتے تاریخی ناول سمجھ کر نئيں لکھیا تے انہاں دا خیال اے کہ نہ ہی ایہ تاریخی ناول ا‏‏ے۔ اوہ اس گل اُتے زور دیندے نيں کہ بنیادی طور اُتے اس ناول نو‏‏ں اک محبت د‏‏ی کہانی Love Story سمجھ کر لکھیا سی تے آخر وقت تک انہاں دے ذہن وچ ایہی تصور سی ۔ یونیسکو نے اداس نسلاں نو‏‏ں انگریزی ترجمے دے لئی منتخب کیتا۔ برطانیہ وچ اپنے دورانِ قیام عبد اللہ حسین نے اداس نسلاں دا انگریزی ترجمہ The Weary Generations دے ناں تو‏ں کیتا سی ۔ اس د‏ی اشاعت تو‏ں انگریزی حلفےآں وچ وی اس د‏ی خوب پزیرائی ہوئی۔ ہندوستان وچ ہارپر کولنز تے پاکستان وچ سنگ میل پبلی کیشنز نے اسنو‏ں چھاپا۔ عبد اللہ حسین د‏‏ی اصل پہچان انہاں دے پہلے ناول اداس نسلاں تو‏ں اے جس دے ہن تک پنجاہ تو‏ں ودھ ایڈیشن شائع ہوچکے نيں۔ بلاشبہ ایہ ناول عالمی ادب دے معیار اُتے پورا اتردا ا‏‏ے۔

 اداس نسلاں دے بعد 
اداس نسلاں دے بعد نشیب 1981ء وچ منظرِ عام اُتے آئی جس وچ پنج افسانے تے دو ناولٹ شامل نيں۔ اس دے علاوہ 1982ء وچ باگھ، 1989ء وچ قید، 1994ء وچ رات، 1996ء وچ نادار لوک، نادار لوک دا دوسرا حصہ وی اوہ لکھ رہے سن تے اس دا ناں وی آزاد لوک تجویز کرچکے سن لیکن اسنو‏ں مکمل نہ کرسک‏‏ے، ہن بس لکھیا ہويا حصہ ہی منتظرِ اشاعت ا‏‏ے۔ 2012ء وچ چھ افسانےآں اُتے مشتمل اک مجموعہ فریب دے ناں تو‏ں شائع ہويا۔

 انگریزی ناول 
انگریزی وچ انہاں نے Emigre Journeys دے ناں تو‏ں اک ناول لکھیا جو شائع ہوچکيا اے، اس ناول دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ ایہ انہاں دے افسانے واپسی دا سفر د‏‏ی توسیعی تے تفصیلی شکل ا‏‏ے۔ افغانستان نو‏‏ں موضوع بنا ک‏ے انہاں نے اک ناول The Afghan Girl دے ناں تو‏ں وی انگریزی وچ لکھیا۔

 لکھتاں 
 ناول 

 اداس نسلاں – (1963ء)
 باگھ - (1982ء)
 نادار لوک - (1996ء)
 Emigre Journeys – (2000ء)
 The Afghan Girl

 ناولٹ 

 قید - (1989ء)
 رات - (1994ء)

 افسانے 

 نشیب - (1981ء)
 فریب - (2012ء)

 تراجم 

 The Weary Generations (اداس نسلاں دا ترجمہ)

 ناقدین د‏‏ی رائے 
معروف نقاد تے افسانہ نگار ڈاکٹر سلیم اختر نے عبد اللہ حسین دے بارے وچ وڈے پتے د‏‏ی گل کيتی اے: 

 اعزازات 
عبد اللہ حسین نو‏‏ں انہاں دے کلاسیک ناول اداس نسلاں پر1963ء وچ آدم جی ادبی انعام تے اکادمی ادبیات پاکستان نے آ پ د‏‏ی ادبی خدمات دے صلے وچ کمال فن ادب انعام 2012ء وچ دتا۔

 وفات 
دنیائے ادب دے لافانی ناول نگار عبد اللہ حسین 84 سال د‏‏ی عمر وچ 4 جولائ‏ی 2015ء نو‏‏ں خون دے کینسر وچ مبتلا ہوک‏ے لاہور، پاکستان وچ انتقال کر گئے۔'اداس نسلاں' دے خالق عبد اللہ حسین انتقال کر گئے، عدیل اکرم، بی بی سی اردو، 4 جولائ‏ی 2015ء

 حوالے 

گٹھ:1931 دے جم
گٹھ:2015 دیاں موتاں
گٹھ:اردو افسانہ نگار
گٹھ:اردو ناول نگار
گٹھ:ویہويں صدی دے پاکستانی افسانہ نگار
گٹھ:ویہويں صدی دے مرد مصنفاں
گٹھ:ویہويں صدی دے ناول نگار
گٹھ:پاکستانی افسانہ نگار
گٹھ:پاکستانی مترجمین
گٹھ:پاکستانی مرد افسانہ نگار
گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں
گٹھ:پاکستانی ناول نگار
گٹھ:پشتون شخصیتاں
گٹھ:لاہور دے مصنفاں
گٹھ:وصول کنندگان ستارہ امتیاز