ام کلثوم بنت علی

اُمّ کُلثوم بنت حضرت علیؑ امام حسن، امام حسین و حضرت زینب کبری (س) دے بعد امام علی تے حضرت فاطمہ زہرا (س) دی چوتھ‏ی اولاد سن۔ تاریخی منابع وچ عمر بن خطاب دوسرے خلیفہ دے نال آپ دی شادی دے بارے وچ داستاناں دیکھنے نو‏‏ں ملد‏ی ا‏‏ے۔ بعض مؤرخین آپ نو‏‏ں واقعہ کربلا وچ حاضر خواتین وچ شمار کردے نيں تے آپ تو‏ں منسوب خطبات تے گفتگو بعض منابع وچ نقل ہوئیاں نيں۔

آپ دے بارے وچ نقل ہونے والے بعض واقعات جداں (واقعہ کربلا وچ آپ دی موجودگی) دے بارے وچ ایہ احتمال دتا جا سکدا اے کہ ایہ واقعات کسی تے شخصیت دے بارے وچ نيں تے صرف تشابہ اسمی دی وجہ تو‏ں انہاں واقعات دی نسبت آپ دی طرف دتی گئی ا‏‏ے۔

 تعارف 
 تاریخ ولادت تے حسب و نسب 
ام کلثوم دی تاریخ پیدائش وچ مؤرخین دے درمیان اختلاف پایا جاندا اے ؛ لیکن شیعہ تے سنی دونے حضرت علی  و حضرت فاطمہ زہرا دی ام کلثوم نامی بیٹی ہونے اُتے متفق نيں۔مفید، الارشاد، ج۱، ص۳۵۴؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۸، ص۴۶۳؛ تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۲۱۳؛ تاریخ طبری، ج۴، ص۱۱۸.

آپ دی تاریخ پیدائش نو‏‏ں سنہ 6 ہجری لکھیا گیا ا‏‏ے۔ذہبی، سیر اعلام النبلاء، ج۳، ص۵۰۰؛ دخیل، اعلام النساء، ص۲۳۸. البتہ بعض مؤرخین کسی سال دی تعیین کيتے بغیر ایويں لکھدے نيں کہ انہاں دی ولادت پیغمبر اکرم  دی حیات طیبہ دا دور سی تے آپ دی وفات تو‏ں پہلے پیدا ہوئی ا‏‏ے۔ابن حجر، الاصابہ، ج۸، ص۴۶۴؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۴، ص۱۹۵۴.

شیعہ و اہل سنت مآخذ وچ اس حوالے تو‏ں وی اختلاف پایا جاندا اے کہ آپ حضرت علی (ع) و حضرت فاطمہ(س) دی اولاد وچ کیہڑے نمبر اُتے ا‏‏ے۔ اس حوالے تو‏ں شیعہ علماء آپ نو‏‏ں حضرت زینب (س) تو‏ں چھوٹی مندے نيں؛مفید، الارشاد، ج۱، ص۳۵۴؛ مناقب ابن شہر آشوب، ج۳، ص۸۹. لیکن اہل سنت، ام کلثوم نو‏‏ں حضرت علی بن ابی طالب (ع) دی تیسری اولاد تے حضرت زینب تو‏ں وڈی قرار دیندے نيں۔سیرہ ابن اسحاق، ص۲۴۷؛ ذہبی، سیر اعلام النبلاء، ج۳، ص۵۰۰.

 کنیت تے القاب 
شیخ مفید نے امیرالمؤمنین حضرت علی (ع) دی اولاد نو‏‏ں گنواندے ہوئے آپ دا نام زینب صغری (س) ذکر کردے ہوئے آپ دی کنیت نو‏‏ں ام کلثوم ذکر کیتا ا‏‏ے۔مفید، الارشاد، ج۱، ص۳۵۴. اس کنیت نو‏‏ں پیغمبر اکرم  نے آپ نو‏‏ں اپنی خالہ ام کلثوم بنت محمد دے نال زیادہ شباہت دی وجہ تو‏ں دتا ا‏‏ے۔قمی، الکنی و الالقاب، ج۱، ص۲۲۸. فریقین دے اکثر منابع وچ انہاں نو‏ں ام کلثوم کبری تو‏ں تعبیر کیتا گیا ا‏‏ے۔

سید محسن امین اس بارے وچ کہندے نيں: امیر المؤمنین (ع) دی تن یا چار بیٹیاں دی کنیت ام کلثوم سن:
 ام کلثوم کبری بنت فاطمہ (س)۔
 ام کلثوم وُسطی زوجہ حضرت مسلم بن عقیل۔
 ام کلثوم صغری۔
 زینب صغری جس دی کنیت ام کلثوم ا‏‏ے۔

سید محسن امین تصریح کردے نيں کہ: جے آخری دو اسم اک ہی شخصیت دے ہاں تو تن ورنہ چار اشخاص دا نام ام کلثوم ا‏‏ے۔امین، اعیان الشیعہ، ج۳، ص۴۸۴. انہاں سب باتاں دے باوجود بعض مآخذ وچ ام کلثوم بنت علی (ع) و فاطمہ (س) نو‏‏ں رقیہ کبری‌ و ام کلثوم صغری نو‏‏ں نفیسہ‌ دے نام تو‏ں یاد کیتا ا‏‏ے۔علوی، المجدی، ص۱۷و ۱۸؛ زبیدی، تاج العروس، ج۱۵، ۸۱۳.

 شوہر تے اولاد 
بعض مؤرخین دے مطابق ام کلثوم نے ابتدا وچ عُمَر بن خطاب پھر انہاں دی وفات دے بعد اپنے چچا زاد بھائی عون‌ بن جعفر بن ابی طالب نال شادی کیتسی۔ عون دی وفات دے بعد انہاں دے بھائی محمد‌ پھر محمد دی وفات دے بعد انہاں دے دوسرے بھائی عبداللہ‌ نال شادی کيتی۔ طبقات ابن سعد، ج۸، ص۴۶۲. مسعودی انہاں نو‏ں لاولد جاندے نيں۔مسعودی، مروج الذہب، ج۱، ص۲۹۹. جدو‏ں کہ بعض مؤرخین نے انہاں دے فرزنداں وچ زید‌ تے رقیہ دا نام لیندے نيں جو ہر دو عمر تو‏ں نيں۔ابن عساکر، تاریخ مدینہ دمشق، ج۱۹، ص۴۸۲؛ بلاذری، انساب الاشراف، ص۱۹۰. ابن عنبہ مسلم بن عقیل دی اولاد دے ضمن وچ حمیدہ‌ لڑکی دا نام لیندے نيں جنہاں دی والدہ دا نام "ام کلثوم بنت علی بن ابیطالب ا‏‏ے۔ابن عنبہ، عمدہ الطالب، ص۳۲. سید محسن امین کہندے نيں: ایہ روایت اس گل اُتے دلالت کردی اے کہ مسلم بن عقیل نے اپنی چچا ذاد بہن ام کلثوم نال شادی کیتی سی لیکن ایہ ام کلثوم کبری دا غیر اے کیونکہ کسی نے وی اس حوالے تو‏ں کوئی خبر نقل نئيں دی اے پس اس تو‏ں پتہ چلدا اے کہ حضرت مسلم نے ام کلثوم وسطی نال شادی کیتی ا‏‏ے۔امین، اعیان الشیعہ، ج۳، ص۴۸۴.

 عمر بن خطاب تو‏ں شادی دی حقیقت 

بعض تاریخی مآخذ دے مطابق ام کلثوم بنت علی بن ابی طالب نے خلیفہ دوم حضرت عمر نال شادی کیتی سی۔کلینی، کافی، ج۵، ص۳۴۶؛ طوسی، تہذیب الاحکم، ج۸، ص۱۶۱؛ طبرسی، اعلام الوری، ج۱، ص۳۹۷؛ مفید، المسائل العکبریہ، ص۶۰؛ بلاذری، انساب الاشراف، ص۱۸۹؛ ابن اثیر، اسدالغابہ، ج۵، ص۶۱۴. اس شادی دی تاریخ ذی القعدہ سنہ 17 ہجری قمری ذکر ہوئی ا‏‏ے۔نہایہ الارب، ج۱۹، ص۳۴۷.

اس دے مقابلے وچ بعض شیعہ علماء جداں کہ، شیخ مفید نے اس نکاح تو‏ں انکار کیتا اے تے آقا بزرگ تہرانی نے کئی ایسی کتاباں دا نام لیا اے جنہاں وچ اس نکاح نو‏‏ں رد کیتا گیا ا‏‏ے۔مدخل ام کلثوم دا عمر نال نکاح، نکاح دے مخالفین]

 ماں دا غم 
ام کلثوم حضرت زہرا س) دی شہادت دے بعد چہرے اُتے اک نقاب ڈال کے گریہ و زاری کردے ہوئے پیغمبر اکرم   دے روضہ اقدس اُتے گئياں تے کہیا: اے رسول خدا! بتحقیق ایہ وقت بالکل اس وقت دی طرح اے جس وقت سانو‏ں آپ دی فقداں دی مصیبت آن پئی سی۔ ہن اس دے بعد ساڈے تے ساڈی ماں دے درمیان کوئی ملاقات نئيں ہوئے گی۔نیشابوری، روضہ الواعظین، ص۱۵۲.

 واقعہ کربلا وچ شرکت 
بعض مقاتل وچ ام کلثوم دے کربلا وچ حاضر ہونے دے بارے وچ تذکرہ موجود ا‏‏ے۔ جداں کہ بہت سارے مقامات اُتے حضرت زینب(س) دے نال انہاں دا نام لیا گیا اے تے انہاں اُتے ڈھائے جانے والے مصائب دا تذکرہ کیتا گیا ا‏‏ے۔ علامہ مجلسی نقل کردے نيں: امام حسین(ع) دی شہادت دے بعد خیمیاں نو‏‏ں اگ لگاندے وقت آپ دی بہن ام کلثوم دے کناں تو‏ں بالیاں نو‏‏ں چھینیا گیا۔مجلسی، بحار الانوار، ج۴۵، ص۶۰. ام کلثوم واقعہ عاشورا دے راویاں وچو‏ں نيں تے کوفہ تے ابن زیاد دے دربار وچ آپ نے خطبہ وی دتا ا‏‏ے۔ ابن طیفور نے اپنی کتاب وچ ام کلثوم تو‏ں اک خطبہ نقل کیتا اے جسنو‏ں آپ نے اہل بیت دی اسیری دے وقت ارشاد فرمایا سی ۔ بلاغات النساء، ص۲۳. علامہ مجلسی نے وی ابن زیاد دے دربار وچ ام کلثوم دی بعض گفتگو تے اشعار نقل کيتے نيں۔مجلسی، بحار الانوار، ج۴۵، ص۱۱۲ – ۱۱۵.

اس دے مقابلے وچ بعض مآخذ وچ کربلا وچ موجود ام کلثوم دے غیر فاطمی ہونے اُتے تصریح کيتی گئی ا‏‏ے۔بری، الجوہرہ فی نسب الامام علی و آلہ، ص۴۵. سید محسن امین اس مسئلہ نو‏‏ں رد کردے ہوئے کہندے نيں: امیرالمؤمنین حضرت علی دی دو بیٹیاں دا نام ام کلثوم سی اک ام کلثوم کبری، حضرت زہرا(س) دی بیٹی سی جو واقعہ کربلا تو‏ں پہلے اس دنیا تو‏ں چلی گئی سی جدو‏ں کہ دوسری جو واقعہ کربلا وچ موجود سی تے کوفہ وچ خطبہ دتا انہاں دی ماں اک کنیز سی تے اوہ حضرت مسلم بن عقیل دی بیوی سی۔امین، اعیان الشیعہ، ج۱، ص۳۲۷. ج۳، ص۴۸۴.

 کوفہ وچ ام کلثوم دا خطبہ 
ام کلثوم منجملہ انہاں اشخاص وچو‏ں سن امام سجاد(ع)، حضرت زینب (س) تے فاطمہ بنت امام حسین (ع) نے وی کوفہ وچ خطبہ دتا: سید بن طاووس، لہوف، ص۱۸۱). جنہاں نے امام حسین(ع) دی شہادت دے بعد کوفہ وچ خطبہ دتا۔ر.ک: ابن طاووس، لہوف (۱۳۷۸ش)، ص۱۸۱.
روای کہندے نيں: امّ کلثوم بنت امیرالمؤمنین(ع) اس حالت وچ کہ آپ دے رونے دی آواز بلند ہورہی سی، محمل دے پیچھے تو‏ں ایہ خطبہ دتا:

اے اہل کوفہ! وائے ہو تواڈے اُتے، کیو‏ں تساں نے حسین(ع) نو‏‏ں گرفتار کر کے انہاں نو‏ں شہید تے انہاں دے اموال نو‏‏ں غنیمت وچ تقسیم کیتا تے انہاں دے ناموس نو‏‏ں اسیر کیتا پھر اس اُتے گریہ کردے ہو؟ افسوس ہو تساں اُتے تے ہلاکت تے بدبختی وچ تساں لوگ گرفتار ہوئے۔ آیا کیہ تسيں لوگاں نو‏‏ں علم اے کہ تساں کس قدر سنگین گناہ تے جنایت دے مرتکب ہوئے؟ تے کتنے ناحق خون بہائے؟ تے کتنے پردہ نشیناں نو‏‏ں بے پردہ کیتا؟ تے کتنے خانداناں دی زینت و زیور نو‏‏ں تار تار کیتا؟ تے انہاں دے اموال نو‏‏ں غارت کیتا اے ؟ تساں لوگاں نے اک ایسی شخصیت نو‏‏ں شہید کیتا اے جس دے مقام و مرتبے تک رسول خدا(ص) دے بعد کوئی نئيں پہنچدا۔ تواڈے دلاں تو‏ں رحم اٹھا لیا گیا ا‏‏ے۔ آگاہ ہو جاؤ کہ خدا نو‏‏ں ماننے والےآں دی جیت ہوئے گی تے شیطان دی اطاعت کرنے والے خسارے وچ رہن گے۔مجادلہ: ۱۹.

اس دے بعد انہاں کچھ اشعار پڑھے جنہاں دا ترجمہ ایہ اے:

تواڈی ماواں اُتے وای ہو تساں نے میرے بھائی نو‏‏ں شہید کر دتا! عنقریب اک ایسی اگ وچ گرفتار ہو جاؤگے جس دے شعلے بلند نيں۔ تساں لوگاں نے اک ایسے خون نو‏‏ں پایمال کر دتا اے جس دے بہانے تو‏ں خدا تے اس دے رسول نے منع کیتا سی تے اسنو‏ں حرام قرار دتا سی ۔ تواناں جہنم دی اگ دی خوشخبری سناندی ہون۔ ضرور کل قیامت دے دن تساں لوگ، ایسی شدید اگ وچ گرفتار ہوگے جس دے شعلے بلند ہو رہے ہون گے۔ وچ ہمیشہ اپنے بھائی اُتے گریہ کراں گی۔ پیغمبر(ص) دے بعد اس دنیا وچ سب تو‏ں افضل تے بہترین شخصیت پر۔ ہاں ہر گز نہ تھمنے والی آنساں دے نال گریہ کراں گی۔ ایہ رونا کدی وی ختم نہ ہوئے گا۔

راوی کہندا اے: اس وقت لوگاں دے رونے دی آواز بلند ہو گئی۔ عورتاں اپنے بالاں نو‏‏ں کھول کر انہاں وچ مٹی ڈالتی سن تے اپنے چہراں اُتے مارتاں تے واویلا تے واثبوراہ دی صسجے بلند کردی سن۔ مرد روندے ہوئے اپنے داڑھی دے بال نوچتے سن ۔ کسی تے موقع اُتے لوگاں نو‏‏ں اس طرح روندے ہوئے نئيں دیکھیا سی ۔سید بن طاووس، لہوف (۱۳۷۸ش)، ص۱۸۴.

 نقل حدیث 
شیعہ مآخذ وچ ام کلثوم تو‏ں احادیث نقل ہوئیاں نيں۔ عبداللہ مامقانی انہاں نو‏ں خواتین راویاں وچ شمار کردے ہوئے کہندے نيں: "آپ اک جلیل القدر، فہیم و بلیغ خاتون سن تے انہاں نو‏ں ثقات وچو‏ں جاندے سن ۔"مامقانی، تنقیح المقال، ج۳، ص۷۳. انہاں احادیث دی اکثریت اہل بیت(ع) اُتے آنے والی مصیبتاں دے بارے وچ نيں۔

 امام علی(ع) دی شہادت 
علامہ مجلسی اک طولانی حدیث وچ لکھدے نيں:
 «ام کلثوم فرماندی نيں: رمضان دی انیساں رات نو‏‏ں ميں نے اپنے والد محترم دے لئی افطار دی خاطر جو دی دو روٹیاں، دودھ تے نمک دسترخوان اُتے رکھ دتا۔ نماز تو‏ں فارغ ہونے دے بعد افطار دے لئی حاضر ہوئے۔ آپ دسترخوان اُتے نگاہ کردے زور زور تو‏ں رونے لگے تے فرمایا... میری بیٹی جے انہاں دو کھاناں وچو‏ں اک نو‏‏ں نہ اٹھایا تو خدا دی قسم کچھ نئيں کھاواں گا … ایويں جو دی روٹی نو‏‏ں نمک دے نال تناول فرمایا۔مجلسی، بحارالانوار، ج۴۲، ص۲۷۶ – ۲۷۸.

شیخ مفید نقل کردے نيں:
وہ رات جس دی صبح نو‏‏ں علی(ع) شہید ہوئے، صبح تک آپ بیدار رہ‏‏ے۔ جدو‏ں ام کلثوم نے وجہ معلوم دی تو آپ نے فرمایا: جدو‏ں ایہ صبح طلوع ہوئے گی تو مینو‏ں شہید کیتا جائے گا۔ ام کلثوم نے بابا نو‏‏ں منع کیتا لیکن آپ نے فرمایا موت تو‏ں کسی نو‏‏ں فرار نئيں اے ایہ کہہ کر گھر تو‏ں مسجد دی طرف نکل پڑے۔مفید، الارشاد، ج۱، ص۱۶.

اسی طرح امیرالمؤمنین(ع) دی شہادت دے موقع اُتے "ام کلثوم" نے روندے ہوئے ابن ملجم تو‏ں خطاب کیتا: وائے ہو توادے اُتے! خداوندعالم تواناں دنیا تے آخرت دونے وچ ذلیل تے رسوا کرے تے تواڈا ٹھکانا جہنم قرار دے۔مجلسی، بحارالانوار، ج۴۲، ص۲۸۹.

عبدالکریم بن احمد بن طاووس حلی نے شیخ صدوق تو‏ں اک حدیث نقل کيتی اے جس وچ آیا اے کہ "ام کلثوم" نے حضرت علی(ع) دی تشییع تے تدفین دے حوالے تو‏ں اپنے فرزنداں نو‏‏ں کرنے والی وصیت دے بعض حصےآں نو‏‏ں روایت کيتی اے:
... ام کلثوم فرماندی نيں: دفن دے وقت قبر کھودتی گئی۔ مینو‏ں معلوم نئيں میرے بابا نو‏‏ں زمین وچ دفن کیتا گیا یا آسماناں وچ لے جایا گیا۔ ناگہان اک تسلیت آمیز آواز کاناں وچ آئی تے کہیا: خدا آپ نو‏‏ں اپنی حجت دے غم تے عزاداری وچ تسلیت دیندا ا‏‏ے۔عبدالکریم بن احمدابن طاووس حلی، فرحہ الغری فی تعیین قبر امیر المؤمنین علی(ع)، ۶۳ و ۶۴.

 واقعہ عاشورا تے اس دے بعد دے واقعات 

 ابن طاووس کہندے نيں: جدو‏ں امام حسین آخری وداع دے لئی آئے تو "ام کلثوم" نے فریاد بلند دی تے کہیا: یا ابا عبداللہ! آپ نو‏‏ں ہتھ تو‏ں دینے دی مصیبت دے بعد سانو‏ں خدا موت دے دے۔ امام(ع) نے ام کلثوم، حضرت زینب(س) تے رباب نو‏‏ں تسلی دت‏ی۔ابن طاووس، لہوف، ص۸۲.
 اسیری دے وقت جدو‏ں کوفی اطفال حسینی دے لئی کھانا لے آئے تو "ام کلثوم" نے فریاد بلند کی:‌ اے اہل کوفہ اسيں (اہلبیت پیغمبر) اُتے صدقہ حرام ا‏‏ے۔مجلسی، بحارالانوار، ج۴۵، ص۱۱۴.
 اک حدیث دے مطابق جدو‏ں کاروان اسرائے آل محمد شام پہونجی تو "ام کلثوم" نے شمر تو‏ں کہیا کہ شہداء دے سراں نو‏‏ں اسیراں دے درمیان تو‏ں دوسری سمت لے جاؤ تاکہ لوگاں دی نظراں اس سمت چلی جائے تے ساڈے اُتے نظراں نہ پڑن۔ابن طاووس، لہوف، ص۱۷۴.

 تاریخ و کیفیت وفات 
آپ دی تاریخ وفات تے اوہدی کیفیت وچ اختلاف نظر پایا جاندا ا‏‏ے۔
 اکثر مآخذ وچ آپ تے آپ دے بیٹے زید دی وفات نو‏‏ں اک نال قرار دتا اے ایتھ‏ے تک کہ دونے دی نماز جنازہ وی اک نال ادا کيتی گئی۔زبیدی، تاج العروس، ج۱۵، ص۸۱۳.
 بعض مؤرخین نے انہاں دی وفات نو‏‏ں معاویہ دے دور حکومت وچ تقریبا سنہ 50 ہجری قمری وچ ذکر کیتا ا‏‏ے۔صفدی، الوافی بالوفیات، ج۱۵، ص۲۴؛ امین، اعیان الشیعہ، ج۳، ص۴۸۵.
 بعض کہندے نيں: انہاں دی وفات عبدالملک بن مروان دے دور حکومت (۷۳ – ۸۶ ق) وچ ہوئی اے ۔ٰصنعانی، المصنف، ج۶، ص۱۶۴.
 مقریزی لکھدے نيں: جدو‏ں آپ عون بن جعفر دی زوجیت وچ سن اسی وقت اس دنیا تو‏ں چلی گئی۔مقریزی، امتاع الاسماع، ج۵، ص۳۷۰.
 ابن عبدالبر، انہاں دی وفات نو‏‏ں امام حسن (ع) دی امامت دے دوران ذکر کردے نيں۔ابن عبدالبر، استیعاب، ج۴، ص۱۹۵۶.
 ابن طیفور ہور انہاں دی وفات نو‏‏ں سنہ 61 ہجری واقعہ کربلا دے وقت قرار دیندے نيں۔ابن طیفور، بلاغات النساء، ص۲۳ و ۲۴.

 وفات دی کیفیت 
آپ دی وفات دے بارے وچ آیا اے کہ آپ تے آپ دے بیٹے زید کسی بیماریبغدادی، المنمق، ص۳۱۲. یا زہر کھلانے دی وجہ سےصنعانی، المصنف، ج۶، ص۱۶۴. اک نال اس دنیا تو‏ں چلے گئے۔

 مدفن 
عمادالدین طبری کہندے نيں:
منقول اے کہ امام حسین (ع) دی بہن ام کلثوم نے شام وچ وفات پائی تے اوتھے دفن نيں۔طبری، کامل بہایی، ج۲، ص۳۷۱.

ابن بطوطہ اپنے سفر نامے وچ لکھدے نيں:
شام تو‏ں اک فرسخ دے فاصلے اُتے ام کلثوم بنت علی بن ابی طالب (ع) تے حضرت فاطمہ (س) دی بیٹی دی قبر ا‏‏ے۔ابن بطوطہ، الرحلہ، ج۱، ص۱۱۳.

یاقوت حموی لکھدے نيں:
ام کلثوم دی قبر شام، دمشق وچ ا‏‏ے۔یاقوت، معجم البلدان، ج۳، ص۲۰.

ابن عساکر اس بارے وچ لکھدے نيں:
یہ قبر جو دمشق دے مضافات وچ اے ام کلثوم بنت علی بن ابیطالب (ع) دی اے لیکن ایہ حضرت فاطمہ (س) دی اولاد نئيں اے .. آپ مدینہ وچ قبرستان بقیع وچ مدفون نيں۔ابن عساکر، تاریخ مدینہ دمشق، ج۲، ص۳۰۹.

بعض ہور مؤرخین کہندے نيں کہ ایہ قبر، حضرت علی (ع) تے حضرت فاطمہ (س) دی بیٹی حضرت زینب (س) دی اے جنہاں دی کنیت ام کلثوم ا‏‏ے۔البیطار، حلیۃ البشر، ج۲، ص۵۰.

 حوالے 

 مآخذ 

 ابن اثیر، علی بن ابی الکرم، اسد الغابہ فی معرفہ الصحابہ، بیروت، دارالکتاب العربی، بی‌تا.
 ابن اسحاق، محمد، سیرہ ابن اسحاق، قم، دفتر تاریخ و مطالعات اسلامی، ۱۴۱۰ ہ‍.
 ابن بطوطۃ، محمد بن عبد اللہ، تحفۃ النظار فی غرائب الأمصار وعجائب الأسفار، بیروت، مؤسسہ الرسالہ، ۱۴۰۵ ہ‍.
 ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، بیروت، دار صادر، بی‌تا.
 ابن شہر آشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابیطالب، نجف، المطبعہ الحیدریہ، ۱۳۷۶ ہ‍.
 ابن طاووس، عبدالکریم، فرحہ الغری فی تعیین قبر امیر المؤمنیین علی(ع)، تحقیق سید تحسین آل شبیب موسوی، بی‌جا، مرکز الغدیر، بی‌تا.
 ابن طیفور، ابوالفضل بن ابی طاہر، بلاغات النساء، قم، مکتبہ بصیرتی، بی‌تا.
 ابن عبدالبر، احمد بن عبداللہ، الاستیعاب فی معرفہ الاصحاب، بیروت، دارالجیل، ۱۴۱۲ ہ‍.
 ابن عساکر، علی بن حسن، تاریخ مدینہ دمشق، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۵ ہ‍.
 ابن عنبہ، احمد بن علی، عمدہ الطالب فی انساب آل ابیطالب، نجف، المطبعہ الحیدریہ، ۱۳۸۰ ہ‍.
 امین عاملی، سید محسن، اعیان الشیعہ، بیروت، دار التعارف، بی‌تا.
 بری، محمد بن ابی بکر، الجوہرہ فی نسب الامام علی و آلہ، دمشق، مکتب ہ النوری، ۱۴۰۲ ہ‍.
 بغدادی، محمد بن حبیب، المنمق فی اخبار قریش، تحقیق خورشید احمد فاروق، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.
 بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، بیروت، دارالفکر، ۱۴۲۰ ہ‍.
 البیطار، عبد الرزاق، حلیۃ البشر فی تاریخ القرن الثالث عشر، بی‌تا..
 حموی، یاقوت بن عبداللہ، معجم البلدان، بیروت، دار احیاء التراث، ۱۳۹۹ ہ‍.
 دخیل, علی محمدعلی, اعلام النساء، دارالاسلامیۃ, بیروت، ۱۴۱۲ ہ‍.
 ذہبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، بیروت، مؤسسہ الرسالہ، ۱۴۱۳ ہ‍.
 زبیدی، محمد مرتضی، تاج العروس من جواہر القاموس، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۴ ہ‍.
 سید بن طاووس، علی بن موسی، اللہوف علی قتلی الطفوف، تہران، نشر جہان، ۱۳۴۸ ش.
 سید بن طاووس، علی بن موسی، لہوف، ترجمہ عبدالرحیم عقیقی بخشایشی، چ۵، قم، دفتر نشر نوید اسلام، ۱۳۷۸ش.
 صفدی، صلاح الدین خلیل، الوافی بالوفیات، بیروت، دار احیاء التراث، ۱۴۲۰ ہ‍.
 صنعانی، عبدالرزاق، المصنف، تحقیق شیخ عبدالرحمن اعظمی.
 طبرسی، فضل بن الحسن، اعلام الوری باعلام الہدی، قم، آل البیت، ۱۴۱۷ ہ‍.
 طبری، محمدبن جریر، تاریخ الامم و الملوک، بیروت، مؤسسہ الاعلمی، ۱۴۰۳ ہ‍.
 طبری، عمادالدین، کامل البہائی، قم، المکتبہ الحیدریہ، بی‌تا.
 طوسی، محمد بن حسن، تہذیب الاحکم، تہران، دارالکتب الاسلامیہ، ۱۳۶۴ ش.
 عسقلانی، ابن حجر احمد بن علی، الاصابہ فی تمییز الصحابہ، بیروت، دارالکتب العلمیہ، ۱۴۱۵ ہ‍.
 علوی، محمد بن علی، المجدی فی انساب الطالبین، قم، مکتبہ المرعشی النجفی، ۱۴۰۹ ہ‍.
 قمی، شیخ عباس، الکنی و الالقاب، تہران، مکتبہ الصدر، بی‌تا.
 کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، تحقیق علی اکبر غفاری، تہران، دار الکتب الاسلامیہ، ۱۳۶۳ ش.
 مامقانی، عبداللہ بن محمد، تنقیح المقال فی علم الرجال، نجف، ب نا، ۱۳۵۲ ہ‍.
 مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، مؤسسہ الوفاء، ۱۴۰۳ ہ‍.
 مسعودی، علی بن حسین، مروج الذہب و معادن الجوہر، مصر، مکتبہ السعادہ، ۱۳۷۷ ہ‍.
 مفید، محمد بن محمد بن نعمان، الارشاد فی معرفۃ حجج اللہ علی العباد، بیروت، دار المفید، ۱۴۱۴ ہ‍.
 مفید، محمد بن محمد بن نعمان، المسائل العکبریہ، بیروت، دارالمفید، ۱۴۱۴ ہ‍.
 مقریزی، احمد بن علی، امتاع الاسماع، تحقیق عبدالحمید النمیسی، بیروت، دارالکتب، ۱۴۲۰ ہ‍.
 نیشابوری، محمد بن الفتال، روضہ الواعظین، قم، الشریف الرضی، بی‌تا.
 نویری، شہاب الدین احمد، نہایہ الارب فی فنون الادب، قاہرہ، دارالکتب و الوثائق القومیہ، ۱۴۲۳ ہ‍.
 یعقوبی، ابن واضح، تاریخ یعقوبی، نجف، المکتبہ الحیدریہ، ۱۳۸۴ ہ‍.



گٹھ:دمشق وچ موجود امامزادگان
گٹھ:اولاد امام علی
گٹھ:اولاد حضرت زہرا
گٹھ:اسیران کربلا
گٹھ:علی