جنگ موتہ

موتہ دی لڑائی تریخ 629 تھاں کرک دے کول، اردن نتارہ کوئی ہار جت نئیں لڑاکے عرب مسلما‏ن رومی تے غسانی عرب جتھے دار خالد بن ولید ہرقل، تھیوڈر تے شرجیل ابن عمرو غسانی گنتی 3,000 رومی:10,000–15,000 موتاں 600 3,350<noinclude>
جنگ موتہ، صدر اسلام دے بڑے سریاں وچو‏ں اے جو سنہ اٹھويں ہجری وچ لشکر اسلام تے لشکر روم دے درمیان رونما ہوئی اے۔

اس جنگ وچ لشکر اسلام دی سپہ سالاری، جعفر بن ابی طالب، زید بن حارثہ تے عبداللہ بن رواحہ دے موڈھیاں اُتے سی تے تناں سالار شہید ہو گئے۔ مسلما‏ن اپنے تناں سالاراں دی شہادت تے لشکر روم دی زیادہ تعداد ہونے دی وجہ تو‏ں، خالد بن ولید دے کہنے اُتے واپس مدینے لوٹ آئے۔

 محل وقوع 
موتہ، بلقاء جو شام دے بارڈر اُتے واقع اے اس دے دیہاتاں وچو‏ں اک دیہات اے۔ر۔ک : معجم البلدان، ج ۸، ص۱۹۰۔ ایہ دیہات بلقاء دے پیچھے، تے بلقاء دمشق دے پیچھے واقع اے ر۔ک : طبقات ابن سعد، ج ۲، ص۱۲۸ تے ایہ "کرک" دا اک دیہات اے تے کیونکہ کرک دا پہلا دیہات مؤاب اے، اس لئے موتہ، مؤاب دا حصہ اے۔

 جنگ دی وجہ 
واقدی جنگ دی وجہ دے متعلق روایت کردا اے: رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے حارث بن عمیر ازدی لہبی دے ہتھو‏ں بصری دے بادشاہ نو‏ں خط بھیجیا۔بصری کبری دے وزن اُتے اے، حوران دا مرکز تے شام وچ دمشق دا حصہ سی تے رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دو بار اس وچ داخل ہوئے تے اوتھ‏ے دے لوگاں نے سنہ تیرہ ہجری نو‏ں مسلماناں دے نال مصالحہ کیتا تے ایہ شام دا پہلا شہر سی جو مصالحہ دے ذریعے فتح ہويا اے۔ اوہ جدو‏‏ں راستے وچ موتہ دے مقام اُتے پہنچیا، تو شرجیل بن عمروغسانی تے غسّان وی أزد تو‏ں اے، مغازی، ج ۲، ص۷۶۰۔ جو کہ اوتھ‏ے دا حاکم سی، نے حارث دا راستہ روک لیا، کیونکہ اسنو‏ں گمان سی کہ ایہ رسول خدا(ص) دے طرف تو‏ں بھیجا گیا اے۔ اس لئے اس تو‏ں پوچھا: گویا تینوں محمد نے بھیجا اے؟ حارث نے کہیا: جی مجھے رسول خدا(ص) نے ہی بھیجیا اے۔ شرجیل نے حکم دتا کہ اسنو‏ں قتل کر دو۔ تے ایہ پیغام لے جانے والا پہلا شخص سی جسنو‏ں قتل کیتا گیا اس تو‏ں پہلے کدی کسی پیغام لے جانے والے نو‏ں قتل نئيں کیتا گیا سی۔

رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نو‏ں اس خبر دی اطلاع ملی تو آپ(ص) بہت غمگین ہوئے تے لوگاں نو‏ں اکٹھا کیتا۔ گویا کہ انہاں نو‏ں کہیا سی کہ لشکر گاہ وچ جمع ہون تے اوہ اوتھ‏ے تو‏ں خارج ہو گئے تے "جرف" دے مقام اُتے خیمے لگا لئے حالانکہ انہاں دے لئے کوئی سپاہ سالار معین نئيں کیتا گیا سی۔

 سپاہ سالاراں دا تعیین 
جدو‏‏ں رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے ظہر دی نماز پڑھ لئی تو اپنی جگہ اُتے بیٹھ گئے، تے آپ(ص) دے اصحاب وی آپ دے ارد گرد بیٹھ گئے۔مغازی واقدی، ج ۲، ص۷۵۵- ۷۵۶ تے واقدی دے علاوہ کسی نے جنگ دی وجہ ذکر نئيں کیتا اے تے کسی نے مسئلہ نامہ تے رسول تے غسانی نو‏ں متعرض نئيں کیتا اے۔استیعاب و الاصابة دے حاشیے وچ، ج ۱، ص۳۰۵ نمبر ۱۴۵۹ تے اسد الغابۃ، ج ۱، ص۳۴۲ جسنو‏ں باب رجال وچ ذکر کیتا اے۔ ابان بن عثمان احمری دی روایت جو اس نے امام جعفر صادق(ع) تو‏ں نقل کیتی اے، اس وچ آیا اے کہ پیغمبر اکرم(ص) نے جعفر بن ابی طالب، اس دے بعد زید بن حارثہ کلبی تے اس دے بعد عبداللہ بن رواحہ نو‏ں سپاہ سالاری دے لئی منتخب کیتا إعلام الوری، ص۲۱۲ و مناقب آل ابی طالب، ج ۱، ص۲۰۵۔ و در تاریخ یعقوبی، ج ۲، ص۶۵ لکھدا اے: کہیا گیا اے کہ پہلا سپاہ سالار جعفر اس دے بعد زید تے اس دے بعد عبداللہ بن رواحہ سی۔تے معتزلی ج ۱۵، ص۶۲ وچ لکھدا اے: محدثین اتفاق نظر رکھدے نيں کہ زید بن حارثہ پہلا سپاہ سالار سی تے شیعہ نے اس دا انکار کیتا اے تے کہیا اے: پہلا سپاہ سالار جعفر بن ابی طالب سی تے اس بارے وچ روایات وی ذکر کیتیاں نيں۔ تے اس دے ذیل وچ لکھدا اے: میں نے محمد بن اسحاق دے اشعار جو اس نے مغازی کتاب وچ نقل کیتے نيں، ایہ شیعہ قول نو‏ں ثابت کرنے دی گواہی دیندے نيں، من جملہ حسان بن ثابت نے جو شعر روایت کیتا اے جو ایویں اے:  خدا جو اک دوسرے دے آگے پیچھے شہید ہوئے نيں، انہاں نو‏ں اپنی رحمت تو‏ں دور نہ کرے، تے جو جنگ موتہ وچ شہید ہوئے اوہ جعفر طیار سی اسی طرح زید تے اس دے بعد عبداللہ جو اک دوسرے دے بعد سب چلے گئے، جدو‏‏ں کہ موت دی تلوار نمایاں سی۔ اسی طرح کعب بن مالک انصاری کہندا اے:  مسلما‏ن اک دوسرے دے آگے پیچھے چلے گئے گویا کہ کوئی شیر انہاں دی رہبری کر رہیا سی۔ تے جعفر دے پرچم دے پیچھے چل رہ‏ے سن، تے اوہ انہاں وچو‏ں پہلا سی، تے کیہ خوب سی اوہ پہلا۔تے فرمایا کہ جے عبداللہ بن رواحہ نو‏ں وی نقصان پہنچ جائے تو، مسلما‏ن خود اپنے لئے سپاہ سالار انتخاب کر لیں۔.۔ اس دے بعد رسول خدا(ص) نے ان لوگاں دے لئے، جنہاں دی تعداد تن ہزار سی سفید پرچم بنھیا۔

 پیغمبر اکرم(ص) دا خطاب 
جدو‏‏ں اوہ جانے دے لئے تیار ہوئے، تو لوگ خداحافظی دے لئے انہاں دے نال نکلے تے انہاں دے حق وچ دعا کیتی تے رسول اکرم(ص) نے خطاب فرمایا:"وچ آپ نو‏ں، جو مسلما‏ن آپ دے ہمراہ نيں انہاں دے حق وچ تقویٰ، خیر تے نیدی دی وصیت کردا ہاں۔.۔خدا دے نام تے خدا دی راہ وچ حرکت کراں تے جو خدا تو‏ں کفر رکھدا اے اس دے نال جنگ کراں تے پیمان شکنی تے خیانت نہ کراں تے بچاں نو‏ں قتل نہ کراں۔ تے جدو‏‏ں دشمناں دے سامنے جاؤ تو، انہاں نو‏ں درج ذیل امور وچو‏ں کسی اک دی دعوت دو، تے جے انہاں نے کسی اک دا وی جواب دتا تو اسنو‏ں قبول کر لینا تے انہاں نو‏ں چھوڑ دینا۔

انہاں نو‏ں اسلام دی دعوت دینا تے جے انہاں نے قبول کر لی تو انہاں نو‏ں رہیا کر دینا۔ اس دے بعد انہاں نو‏ں دعوت دینا کہ کہ دار المہاجرین (مدینہ تے اس دے اطراف) ہجرت کراں، جے قبول کر لیا، تو سمجھو مہاجرین دے نفع و نقصان وچ شریک نيں، لیکن جے اسلام نو‏ں قبول کر لیا تے وہی اپنے گھراں وچ رہ گئے تو انہاں نو‏ں اطلاع دینا کہ دوسرے مسلما‏ن عرباں دی طرح نيں تے خدا دا حکم انہاں اُتے جاری ہوندا اے تے مال غنیمت وچو‏ں کچھ وی انہاں نو‏ں نئيں ملے گا، مگر ایہ کہ دوسرے مسلماناں دے نال مل کر جہاد کراں۔

جے اسنو‏ں قبول نہ کیتا، تو انہاں نو‏ں جزیہ ادا کرنے دی دعوت دینا، اسنو‏ں قبول کر لاں تو انہاں نو‏ں رہیا کر دینا۔
تے جے اسنو‏ں وی قبول نہ کیتا تو خدا تو‏ں مدد مانگنا تے انہاں دے نال جنگ کرنا تے جے کسی قلعہ یا شہر دا محاصرہ کر لیا تے انہاں نے درخواست دی کہ خدا دے حکم دے مطابق انہاں دے نال عمل کرو، تو اسنو‏ں قبول نہ کرنا بلکہ اپنے طریقے تو‏ں انہاں نو‏ں پناہ دینا، کیونکہ تمنيں نئيں معلوم کہ انہاں دے بارے وچ خدا دا کیتا حکم اے۔

تے جے کسی قلعہ یا شہر نو‏ں محاصرہ کیتا تے انہاں نے درخواست دی اسيں اللہ تے اس دے رسول نو‏ں ذمہ دار ٹہراندے نيں تو ایہ قبول نہ کرنا بلکہ انہاں نو‏ں اپنے، اپنے والد تے اپنے اصحاب دے ذمے قرار دینا، کیونکہ جے تمہارے تے تمہارے والدین دے ذمے نو‏ں توڑ داں تو ایہ اس تو‏ں بہتر اے کہ خدا تے اس دے رسول(ص) دے ذمے نو‏ں توڑاں۔" ظاہراً ایہ وصیت نماز ظہر دے بعد مسجد وچ سی جس دے مخاطب سپاہ سالار بالخصوص جعفر طیار سن۔

اس دے بعد رسول خدا(ص)"ثینۃ" تک لشکر اسلام ثنیۃ الوداع جو شام دی جانب سی نہ مکہ دی طرف۔ دے ہمراہ گئے تے اوتھ‏ے اُتے کھڑے ہوئے تے لشکر والے آپ(ص) دے ارد گرد کھڑے ہوئے تے آپ(ص) نے خطاب فرمایا: "اللہ تعالیٰ دا نام لے کر حرکت کرو تے شام اپنے تے اللہ تعالیٰ دے دشمناں دے نال جنگ کرو۔ اوتھ‏ے اُتے کچھ اوس افراد نو‏ں دیکھو گے جو اپنی عبادت گاہاں وچ، کھڑے عبادت کر رہ‏ے ہاں گے، انہاں دے مزاحم نہ ہونا تے کچھ افراد نو‏ں دیکھو گے جن دے سر شیطانہاں دی کمین گاہ نيں، اوس سراں نو‏ں تلوار دی مدد تو‏ں بدن تو‏ں جدا کر دینا۔.۔ عورتاں، بچاں تے بوڑے مرداں نو‏ں قتل نہ کرنا تے کجھوراں نو‏ں اگ نہ لگانا تے درختاں نو‏ں نہ کاٹنا تے گھراں نو‏ں خراب نہ کرنا۔"

 پیغمبر اکرم(ص) دی خاص سفارشاں 
جدو‏‏ں عبداللہ بن رواحہ نے رسول خدا(ص) نو‏ں خداحافظی کر لی، تو عرض دی:اے رسول خدا(ص)، مجھے کوئی سفارش کراں تا کہ اسنو‏ں یادگار دے طور اُتے اپنے پاس رکھاں۔ آپ(ص) نے اسنو‏ں فرمایا: "تم عنقریب ایسی زمین وچ داخل ہو جاؤ گے جتھ‏ے سجدے بہت کم نيں، پس اپنے سجداں نو‏ں زیادہ کرنا" اس دے بعد خاموش ہو گئے۔

عبداللہ نے کہیا: اے رسول خدا(ص) تے وی کچھ فرمائاں۔ آپ(ص) نے فرمایا: "ہر حال وچ اللہ تعالیٰ نو‏ں یاد رکھنا کیونکہ اوہ ہر کم وچ تمہارا یتے (ساسی) اے"۔

عبداللہ چلا گیا، لیکن دوبارہ واپس لوٹ کر آیا تے عرض دی: اے رسول خدا! اللہ تعالیٰ طاق اے، تے طاق نو‏ں دوست رکھدا اے، اس لئے اپنی تیسری سفارش وی فرما داں۔

آپ(ص) نے فرمایا: "اے رواحہ دے بیٹے! جے ہر چیز تو‏ں عاجز ہو، تو اک چیز تو‏ں عاجز نہ ہونا تے اوہ ایہ کہ جے دس برائیاں انجام داں تو اک نیدی وی ضرور انجام دینا"۔

ابن رواحہ نے کہیا: اس دے بعد، آپ(ص) تو‏ں کوئی تے سوال نئيں کراں گا پھر چلا گیا۔

 شام دے سفر دے دوران 
مسلما‏ن مدینہ تو‏ں خارج ہوئے تے وادی القری وچ پہنچ گئے۔ دشمن انہاں دے مسیر تو‏ں آگاہ ہو گئے۔ موتہ دا حاکم، شرجیل بن عمرو غسانی ازدی، حارث بن عمیر ازدی لہبی دے قاتل نے اپنے بھائی سدوس دی سپاہ سالاری وچ لشکر نو‏ں مسلماناں دے نال جنگ دے لئے روانہ کیتا۔ سدوس قتل ہو گیا پھر اس نے اپنے دوسرے بھائی وبر بن عمرو نو‏ں مقابلے دے لئے بھیجا۔ اوہ ڈر گیا تے قلعہ وچ پناہ لے لی، مسلما‏ن آگے بڑھ گئے تے معان اردن وچ جو کہ شام دی سر زمین اے مغازی واقدی، ج ۲، ص۷۵۶- ۷۶۰۔ اوتھ‏ے اُتے خیمے لگا لئے۔

ابان بن عثمانہاں دی کتاب وچ بیان ہويا اے: کفار دی بہت وڈی تعداد جن دا تعلق لخم، جذام، بلی، قضاعہ، عرب، تے عجم تو‏ں سی تے اکٹھے جمع ہوئے سن، مسلما‏ن ان تو‏ں باخبر ہو گئے۔ کافراں نے مشارف إعلام الوری، ص۲۱۳ تے مناقب آل ابی طالب، ج ۱، ص۲۰۵ اسنو‏ں اس تو‏ں نقل کیتا تے دوناں وچ آیا اے: مشرفی تلواراں، انہاں نو‏ں مشارف تو‏ں منسوب نيں جو سلیمان(ع) دے لئے تیار دی جاندی سن۔ تے دوسری تاریخاں وچ آیا اے: کہ مسلماناں نو‏ں خبر ملی کہ ہرقل نے سو ہزار افراد دے نال مآب دے مقام اُتے خیمے لگا لئے نيں! اوہ تیس سال تو‏ں بادشاہ سی تے اس دی خلافت ہجرت دے کچھ سال پہلے شروع ہوئی تے تیناں خلیفاں دے اواخر تک جاری رہی، اسنو‏ں تاریخ مختصر الدول ابن العبری، ص۹۱- ۹۲ تو‏ں جانا گیا اے۔ جنگ موتہ سنہ اٹھويں ہجری نو‏ں پیش آئی، جو کہ اس دی بادشاہی دا درمیانی حصہ تھاتے تاریخ یعقوبی، ج ۲، ص۱۵۴ وچ آیا اے کہ ہرقل سنہ ویہہ ہجری نو‏ں فوت ہويا تے مسعودی کہندا اے: اس دی بادشاہی پندرہ سال تک رہی جس دے ست سال ہجرت تو‏ں پہلے تک سن، مروج الذہب، ج ۱، ص۳۶۲ و ج ۲، ص۲۷۸۔ اس طرح جنگ موتہ اس دی حکومت دے اواخر وچ سی تے اس دے ذیل وچ لکھدا اے: ایہ وہی پہلا ہرقل سی تے اس دے بعد اس دا بیٹا موریق تے اس دے بعد قیصر تے پھر ہرقل بن قیصر جس نے عمر دے زمانے وچ حکومت دی سی:تے کتاب التنبیہ و الاشراف، ص۱۳۳ وچ آیا اے: ہرقل بن فوقاس بن مرقس، قیصر دا سپاہ سالار سی، جس نے لوگاں نو‏ں قیصر دے خلاف بھڑکایا تے لوگاں نے اسنو‏ں قتل کر دتا تے ابن فوقاس نو‏ں اپنا بادشاہ منتخب کر لیا تے ایہ ہجرت دے ایام سن اس نے پچیس سال تو‏ں زیادہ حکومت دی، یعنی عمر دی خلافت دے آغاز تک۔ اوہ ص ٢٣٠ اُتے جنگ موتہ دے بارے وچ لکھدا اے: روم دے لشکر وچ سو ہزار افراد سن جو ہرقل دی طرف تو‏ں مسلماناں دے مقابلے دے لئے بھیجے گئے سن، اس وقت اوہ انطاکیہ دے مقام اُتے سی تے شرجیل بن عمرو نو‏ں غسان تے قضاعہ وغیرہ جو مسیحی عرب سن انہاں دے پاس بھیجا سی تے وثیاذوکس نو‏ں روم وچ بھیجا سی۔ دے علاقے دی طرف حرکت دی تے انہاں دا سپاہ سالار مالک بن زافلہ سی جس دا تعلق بلی قبیلے تو‏ں سی۔

جدو‏‏ں مسلما‏ن کافراں دی محل سکونت دے بارے وچ آگاہ ہو گئے، تو دو رات معان وچ اقامت دی تا کہ کوئی راہ چارہ ڈھونڈاں۔ بعض نے کہیا کہ رسول خدا(ص) نو‏ں خط لکھياں تے آپ(ص) نو‏ں کافراں دی تعداد دے بارے وچ آگاہ کراں تا کہ کچھ مدد بھیجاں یا کوئی تے فرمان داں۔ لیکن عبداللہ بن رواحہ نے لوگاں نو‏ں حوصلہ دتا تے کہیا: "خدا دی قسم! جس چیز دا خوف رکھدے ہو، وہی چیز اے جس دی خاطر گھر تو‏ں نکلے ہو تے اس دی طلب رکھدے ہو (شہادت)۔ اسيں لوگاں دی زیادہ تعداد تے جنگ دے زیادہ وسائل تو‏ں جنگ نئيں کردے، بلکہ اس دین دی خاطر جس وچ اللہ تعالیٰ نے سانو‏ں شامل ہونے دا شرف دتا اے اس دی خاطر جنگ کرنے آئے نيں۔ دشمن دی طرف نکلو کہ دو خوبیاں وچو‏ں کسی اک تک پہنچ جاؤ گے: یا فتح ملے گی یا شہادت" لشکر والاں نے کہیا: ابن رواحہ صحیح کہہ رہیا اے۔سیره ابن اسحاق، ج ۴، ص۱۷۔

مسلماناں نے حرکت دی تے بلقاء دے آخر تک، مشارف دیہات دے نزدیک پہنچ گئے۔ اوتھ‏ے اُتے ہرقل دا لشکر جس وچ رومی تے عرب شامل سن مستقر ہو چدے سن۔ مسلما‏ن اوتھ‏ے تو‏ں بلقاء دے اک تے دیہات جسنو‏ں موتہ کہندے نيں اوتھ‏ے چلے گئے۔ دشمن وی انہاں دے نزدیک ہوندے گئے ایتھ‏ے تک کہ موتہ دے مقام اُتے اک دوسرے دے مقابلے وچ کھڑے ہو گئے۔ مسلما‏ن تیار ہو گئے تے صفاں بنا لاں۔ انہاں نے قطبۃ بن قتادہ عذری نو‏ں "میمنہ" دی سپاہ سالاری تے عبایۃ بن مالک انصاری نو‏ں "میسرہ" دی سپاہ سالاری دے لئے انتخاب کیتا۔سیره ابن اسحاق، ج ۴، ص۱۹۔

واقدی نے ابوہریرہ تو‏ں روایت دی اے: جدو‏‏ں موتہ دے مقام اُتے مشرکین دے آمنے سامنے ہوئے، ایسی چیزاں دیکھنے نو‏ں آئاں جو پہلے کوی نئيں دیکھی سن۔ انہاں دی تعداد بہت زیادہ سی تے اسلحہ، چوپائے، حریر تے سونے دی بہت زیادہ مقدار انہاں دے پاس سی ایہ سب دیکھ کر میری آنکھاں کھلی رہ گئياں۔ ثابت بن اقرم نے مجھے کہیا: اے ابوہریرہ تمنيں کیتا ہو گیا اے؟ گویا کہ بہت زیادہ چیزاں دیکھ لی نيں؟ وچ نے کہیا: جی ہاں۔ اس نے کہیا: جے جنگ بدر وچ ہوندے تو دیکھتے کہ اسيں زیادہ تعداد دی وجہ تو‏ں کامیاب نئيں ہوئے سن۔مغازی واقدی، ج ۲، ص۷۶۰- ۷۶۱۔

امام صادق(ع) تو‏ں روایت اے: جدو‏‏ں مشرکین تے مسلما‏ن موتہ دے مقام اُتے اک دوسرے دے مقابلے وچ کھڑے ہوئے: جعفر بن ابی طالب جو کہ گھوڑے اُتے سوار سی اس تو‏ں نیچے اتر آیا تے گھوڑے نو‏ں واپس لوٹا دتا پی کرنا جس دا معنی اے زرد چیز نو‏ں کاٹنا جو گھوڑے دے مفصل تے پاؤں دی ساق دے درمیان والی جگہ اے۔ اوہ پہلا مسلما‏ن سی جس نے گھوڑے نو‏ں واپس بھیجا۔

ابن اسحاق لکھدا اے: جعفر جنگ کر رہیا سی تے نال نال کہہ رہیا سی: خوش قسمت نيں اوہ جو جنت دے نزدیک ہو رہ‏ے نيں، اوہ جنت جو پاکیزہ اے تے جس دا پانی صاف اے، تے ایہ رومی تے کافر عذاب دے نزدیک ہو رہ‏ے نيں تے مجھ اُتے واجدو‏‏ں اے کہ تلوار تو‏ں انہاں دے سراں نو‏ں اڑا داں۔

ابن ہشام لکھدا اے: جعفر بن ابی طالب نے پرچم نو‏ں دائاں ہتھ وچ لیا ہويا سی کہ اسنو‏ں کاٹ دتا، اس دے بعد اس نے پرچم نو‏ں بائاں ہتھ وچ لیا تے اسنو‏ں وی کاٹ دتا۔ اس دے بعد اس نے بازو دی مدد تو‏ں پرچم نو‏ں سینے تو‏ں چپدا لیا تے اسنو‏ں شہید کر دتا گیا اوہ اس وقت تینتیس (٣٣) سال دا سی۔سیره ابن ہشام، ج ۴، ص۲۰ تے طبرسی اعلام الوری اس نے ابان بن عثمان احمر بجلی کوفی تے فضیل بن یسار تو‏ں انہاں نے امام باقر(ع) تو‏ں روایت نقل دی اے: اس دن جعفر اس حالت وچ شہید ہويا کہ اس دے جسم اُتے پنجاہ زخم سن تے پنج تو‏ں زیادہ زخم اس دے چہرے اُتے سن، إعلام الوری، ج ۱، ص۲۱۳۔تے واقدی ج ۲، ص۷۶۱ وچ روایت کردا اے کہ اک رومی نے اسنو‏ں دو حصاں وچ تقسیم کر دتا تے اس دے اک حصے اُتے تیس تو‏ں زیادہ زخم سن تے اک تے روایت وچ آیا اے کہ ساٹھ زخم لگے سن تے اک تے وچ آیا اے کہ اس دے دوناں کندہاں دے درمیان تلوار تے نیزاں دے بہتر زخم سن تے کچھ نیزے اس دے جسم وچ پیوست ہو چدے سن۔

واقدی لکھدا اے: جعفر دے بعد، زید بن حارثہ نے پرچم نو‏ں اٹھایا تے جنگ نو‏ں جاری رکھیا تے مسلما‏ن اسی طرح ترتیب دے نال صفاں وچ کھڑے سن، کہ زید وی نیزے دے حملے تو‏ں شہید ہو گیا۔مغازی واقدی، ج ۲، ص۷۶۱۔ اس دے بعد عبداللہ بن رواحہ نے پرچم سھنبال لیا۔ اوہ تھوڑا شک دی حالت وچ سی اسی لئے خود نو‏ں سرزنش تے تلقین کر رہیا سی تے نال ایہ اشعار پڑھ رہیا سی:

اے نفس، وچ نے قسم کھائی اے کہ تم میدان جنگ وچ حاضر ہو، ورنہ تمنيں حاضر ہونے اُتے مجبور کراں گا!

جے لوگ جمع ہو گئے نيں تے اپنے کمانہاں نو‏ں تیار کر لیا اے، تو کیتا ہو گا کیتا جنت وچ جانے تو‏ں گھبرا رہ‏ے ہو؟

بہت مدت آرام وچ گزار لی اے تے کیتا تم اک گندے پانی دی مانند نئيں ہو جسنو‏ں آخر کار گرانا ہی ہو گا؟

تے اسی طرح کہہ رہیا سی:

اے نفس، جے مارے نئيں جاؤ گے، تو وی مر جاؤ گے تے موت دا پرندہ تمہارے چھت دے کنارے اُتے بیٹھا اے۔

جو آرزو تم نے دی اے اسنو‏ں حاصل کیتا اے تے جے جعفر تے زید دے کم نو‏ں جاری رکھو گے تو ہر آئینہ ہدایت ہو گے۔تے ایہ وی اس اُتے دلالت کردا اے کہ جعفر طیار پہلا سپاہ سالار سی۔

اس وقت میدانہاں دے اک کونے تو‏ں جنگجویاں دی آواز سنی جو مدد دے لئے پکار رہ‏ے سن فوراً اپنے گھوڑے تو‏ں اترا تے انہاں دی طرف گیا تے اتنی جنگ دی کہ آخرکار شہید ہو گیا۔سیره ابن ہشام، ج ۴، ص۲۱۔

وافدی روایت کردا اے: جدو‏‏ں عبداللہ بن رواحہ شہید ہو گیا، مسلماناں نو‏ں شکست دا سامنا ہويا تے اوہ ہر طرف فرار کرنے لگے۔ اس وقت انصار دا اک شخص ثابت بن اقرم پرچم دی طرف بھاگا تے اسنو‏ں اٹھا کر فریاد لگائی: اے لوگو میرے ارد گرد جمع ہو جاؤ! آہستہ آہستہ لوگاں دی بہت تھوڑی تعداد اس دے گرد جمع ہو گئی۔ ثابت دی اکھ خالد بن ولید اُتے پڑھی تے فریاد لگائی: اے ابو سلیمان، آؤ پرچم نو‏ں لے لو۔ خالد نے کہیا: تم مجھ تو‏ں بڑے تے جنگ بدر وچ شرکت کرنے والے ہو، تم مجھ تو‏ں زیادہ بہتر ہو، ثابت نے کہیا: اے مرد آؤ تے پرچم نو‏ں لے لو، خدا دی قسم وچ نے پرچم اسی لئے اٹھایا اے تا کہ تمنيں داں۔ خالد نے پرچم لے لیا، مشرکین نے ہر طرف تو‏ں اس اُتے حملہ کیتا۔.۔ ایتھ‏ے تک کہ اوہ اپنے اصحاب دی مدد تو‏ں انہاں نو‏ں پیچھے ہٹانے وچ کامیاب ہو گیا۔ آہستہ آہستہ دشمناں دے لشکر وچ اضافہ ہوندا گیا اس لئے اسنو‏ں تے اس دے اصحاب نو‏ں پیچھے ہٹنا پڑھا تے مشرکاں نے انہاں دا پیچھا کیتا۔ قطبۃ بن عامر فریاد لگا رہیا سی کہ اے لوگو جے کوئی سامنے تو‏ں مارا جائے گا تو، اوہ اس تو‏ں بہتر اے کہ فرار دے وقت اسنو‏ں پیچھے تو‏ں مارا جائے، لیکن کوئی اس دی بات نئيں سن رہیا سی تے اس دا نال کسی نے نہ دتا۔مغازی واقدی، ج ۲، ص۷۶۳۔

 پیغمبر اکرم(ص) مدینے وچ 
ابان بن احمر بجلی کوفی نے امام صادق(ع) تو‏ں روایت نقل دی اے: رسول خدا(ص) مسجد وچ سن کہ پردے ہٹے تے آپ(ص) نے جعفر نو‏ں دیکھیا کہ کافراں تو‏ں جنگ کر رہیا اے تے شہید ہو گیا۔ آپ(ص) نے فرمایا: جعفر شہید ہو گیا اے تے اس دا پیٹ پھٹ گیا اے۔

راوتی نے الخرائج والجرائح وچ جابر بن عبداللہ انصاری تو‏ں روایت نقل کیتی اے: جس دن جنگ موتہ دا واقعہ پیش آیا، حضور(ص) نے صبح دی نماز ادا کیتی تے منبر اُتے گئے تے فرمایا: تمہارے بھائی مشرکین دے نال مقابلہ کرنے دے لئے جنگ وچ داخل ہو چکے نيں۔ اس دے بعد اک تو‏ں دوسرے دے حملے دے بارے وچ بیان کردے رہ‏ے ایتھ‏ے تک کہ فرمایا: ہن جعفر بن ابی طالب نے پرچم نو‏ں اٹھایا تے جنگ دی طرف روانہ ہويا اے۔ اس دے بعد فرمایا:اس دا دائیاں ہتھ کاٹ دتا گیا اے تے پرچم نو‏ں بائیں ہتھ وچ لے لیا اے۔ پھر فرمایا: ہن اس دا بائیاں ہتھ وی کاٹ لیا اے تے اس نے پرچم نو‏ں سینے تو‏ں چپکا لیا اے، اس دے بعد فرمایا: جعفر شہید ہو گیا اے تے پرچم زمین اُتے گر گیا۔.۔. پھر فرمایا: پرچم نو‏ں عبداللہ بن رواحہ نے سھنبال لیا اے۔.۔ پھر فرمایا: عبداللہ بن رواحہ دی شہادت ہو گئی اے تے پرچم نو‏ں خالد بن ولید نے اٹھا لیا اے۔.۔ تے مسلما‏ن واپس لوٹ آئے نيں۔.۔ تے کچھ مشرکین قتل ہوئے نيں تے مسلماناں وچو‏ں فلان فلان شہید ہويا اے اسی طرح اک اک کر دے جنگ موتہ دے شہداء دا نام ذکر فرمایا۔ اس دے بعد منبر تو‏ں نیچے آ گئے اس دے بعد جعفر دے گھر گئے تے فرمایا کہ عبداللہ بن جعفر نو‏ں لے آؤ اسنو‏ں اپنی گود وچ بٹھایا تے پیار کیتا۔الخرائج و الجرائح، ج ۱، ص۱۶۶نمبر ۳۵۶ تے اس دے خلاصے نو‏ں نمبر ۱۹۸ وچ لیایا گیا تے ابن اسحاق نے سیرہ، ج٣، ص٢٢ وچ اس دی طرف اشارہ کیتا اے تے واقدی نے اسنو‏ں مغازی، ج٢، ص۷۶۱- ۷۶۲ وچ روایت کیتا اے تے جسنو‏ں اصفهانی نے مقاتل الطالبین ص۸- ۷ چاپ نجف اشرف و ص۱۳ چاپ بیروت، عبد الرحمن بن سمره تو‏ں روایت کیتا اے، اوہ صحیح نئيں اے۔ اس نے اوتھ‏ے اُتے لکھیا اے کہ جنگ موتہ دے بعد خالد بن ولید نے مجھے بشارت دینے والے دے عنوان تو‏ں رسول خدا(ص) دے پاس بھیجا۔ جدو‏‏ں مسجد وچ آپ(ص) دے پاس پہنچیا، تو آپ(ص) نے مجھ تو‏ں فرمایا: اے عبدالرحمن اپنے پیغام نو‏ں سناؤ اس دے بعد ایہ خبر اپنے اصحاب نو‏ں سنائی تے سب نے گریہ کیتا۔تے شرح المواہب، ج ۲، ص۲۷۶ وچ آیا اے: کہیا گیا اے کہ ابوعامر اشعری یا یعلی بن امیہ موتہ دی خبر مدینہ لے کر گئے سن۔

اسماء نے کہیا:  رسول خدا(ص)، جے لوگاں نو‏ں جمع کردے تے جعفر دی فضیلت نو‏ں بیان کردے، تو کدی وی جعفر نو‏ں کوئی نہ بھلدا۔ رسول خدا(ص) نے اسماء نو‏ں اس دی درایت تے اچھی سوچ اُتے شاباش کہیا۔محاسن، ج ۲، ص۱۹۴ نمبر ۱۹۹۔ اسی طرح دی روایت امام جعفر صادق تو‏ں نقل ہوئی اے جس دے ذیل وچ یاں بیان ہويا اے: اس دے بعد رسول خدا(ص) جعفر دے گھر تو‏ں مسجد دی طرف گئے تے منبر اُتے بیٹھ کر لوگاں نو‏ں جعفر دی فضیلت تو‏ں آگاہ کیتا اس دے بعد منبر تو‏ں نیچے آ گئے۔المحاسن، ج ۲، ص۱۹۳ نمبر ۱۹۸۔تے طبرسی نے اعلام الوری وچ عبداللہ بن جعفر تو‏ں روایت نقل کیتی اے: رسول خدا(ص) نے میرا ہتھ پکڑیا تے میرے سر اُتے ہتھ پھیر رہ‏ے سن اسی حالت وچ مسجد دی طرف چلے تے منبر اُتے بیٹھ گئے تے مینوں منبر دی آخری والی سیڑھی اُتے بٹھا لیا،جدو‏‏ں کہ آپدے چہرے مبارک اُتے غم چھایا ہويا سی، فرمایا: میرے بھائی تے میرے چچا دے بیٹے اُتے آنے والی مصیبت میرے لئے وی بہت وڈی مصیبت اے، اے لوگو باخبر ہو جاؤ کہ جعفر شہید ہو گیا اے تے اسنو‏ں دو اُتے مل گئے نيں تے ان پراں دی مدد تو‏ں جنت وچ پرواز کر رہیا اے۔ اس دے بعد منبر تو‏ں نیچے آئے تے اپنے گھر دی طرف چلے گئے مجھے وی نال لے گئے تے حکم دتا کہ ساڈے گھر والاں دے لئے کھانا تیار کیتا جائے۔ اس دے بعد مجھے میرے بھائی دی طرف بھیجا کہ اسنو‏ں وی آپ(ص) دے پاس لے جاؤں۔ اسيں دوناں آپ(ص) دے پاس آئے تے خدا دی قسم اسيں نے بہت ہی لذیذ کھانا کھایا تے تن دن تک آپ(ص) دے پاس رہ‏ے تے جس جس کمرے وچ آپ(ص) جاندے اسيں وی نال جاندے، اس دے بعد اسيں واپس اپنے گھر آ گئے۔ اس روایت نو‏ں واقدی نے مغازی دی ج٢، ص ۷۶۶- ۷۶۷ وچ ذکر کیتا اے۔ اس دے بعد طبرسی نے امام صادق(ع) تو‏ں روایت نقل دی اے کہ رسول اللہ(ص) نے فاطمہ(س) تو‏ں فرمایا: جاؤ تے اپنے چچا دے بیٹے دی مصیبت اُتے گریہ کرو، اعلام الوری، ج١، ص٢١٤۔ اس لئے جو ابن اسحاق نے سیرہ، ج٤، ص٢٣ وچ تے واقدی نے مغازی، ج٢، ص٧٦٧ وچ عائشہ تو‏ں نقل کیتا اے کہ نبی اکرم(ص) نے اک مرد نو‏ں حکم دتا کہ عورتاں نو‏ں چپ کروائے، تے جے چپ نہ کراں تو انہاں دے منہ اُتے مٹی پھیندے، ایہ صحیح نئيں اے۔ واقدی تے ابن اسحاق نے اپنی سند دے نال اسماء دے بارے وچ روایت نقل دی اے کہ اوہ گریہ و زاری کر رہی سی تے چیخ رہی سی تے کچھ عورتاں اس دے گرد جمع ہو گئياں تے ایہ روایت نقل نئيں دی کہ آپ(ص) نے اسماء تے دوسری عورتاں نو‏ں رونے تو‏ں منع کیتا ہو! بلکہ ایہ روایت نقل دی اے کہ آپ(ص) ضرت فاطمہ(س) دے پاس گئے تے فرمایا کہ جعفر دے گھر والاں دے لئے کھانا تیار کرو، سیره، ج ۴، ص۲۲تے مغازی واقدی، ج ۲، ص۷۶۶ وچ آیا اے: جعفر اُتے رونے والاں دی طرح رونا چاہیے۔

اسی طرح تو‏ں محاسن برقی نے امام صادق(ع) تو‏ں روایت بیانہاں دی اے: جدو‏‏ں جعفر دی شہادت ہوئی تو، رسول خدا(ص) نے فاطمہ(س) نو‏ں حکم دتا کہ کچھ عورتاں دے ہمراہ اسماء دے پاس جان تے تن دن تک اس دے پاس رئاں تے تن دن اس دے لئے کھانا تیار کرن تے ایہی سنت بن گئی کہ اہل مصیبت دے لئے تن دن تک کھانا بناندے سن۔المحاسن، ج ۲، ص۱۹۳ نمبر ۱۹۷ و ۱۹۶ تے فروع کافی، ج ۳، ص۲۱۷، حدیث ۱ تے کتاب من لا یحضره الفقیہ، ج ۱، ص۱۸۲- ۱۸۳، حدیث ۵۴۹ و ۵۴۶ تے اس وچ آیا اے: کہ اوہ کھانا بنانے وچ مشغول ہو گئے۔ اس دے ذیل وچ آیا اے: کہ جاہلیت دے آداب وچو‏ں سی کہ کسی مصیبت دیدہ دے پاس مہمان بن کر جاندے سن تے کھانا کھاندے سن تے سنت ایہ اے کہ انہاں دے لئے کھانا بنا کے بھیجن، امالی شیخ طوسی، ص۶۵۹ نمبر ۱۳۶۰۔

صدوق نے روایت نقل دی اے: حضور اکرم(ص) جدو‏‏ں جعفر بن ابی طالب تے زید بن حارثہ دی شہادت دے بعد، گھر وچ داخل ہوئے تو بہت زیادہ گریہ کیتا تے فرمایا: اوہ میرے ہم دم تے ہم سخن سن تے دوناں اکٹھے شہید ہو گئے نيں۔کتاب من لا یحضره الفقیہ، ج ۱، ص۱۷۷، حدیث ۵۲۷۔

تے اس دے کچھ دن بعد خبر ملی کہ جس طرح تو‏ں رسول خدا(ص) نے خبر دتی سی اوہ اسی طرح تو‏ں شہید ہوئے نيں۔الخرائج و الجرائح، ج ۱، ص۱۲۱، حدیث ۱۹۸۔ تے شاید کہ ایہ خبر عبدالرحمن بن سمرہ نے لیائی ہو، چونکہ مقاتل الطالبین، ص۷ وچ آیا اے یا عامر اشعری یا یعلی بن امیه نے خبر دی ہو، چونکہ شرح المواهب، ج ۲، ص۲۷۶ وچ آیا اے۔

 مسلماناں دی مدینہ واپسی 
واقدی نے اپنی سند دے مطابق، ابی سعید خدری تو‏ں روایت نقل دی اے: خالد بن ولید نے شکست خوردہ افراد دے ہمراہ مدینے دی طرف حرکت دی۔ جدو‏‏ں مدینہ دے لوگاں نو‏ں خبر ملی کہ جنگ موتہ تو‏ں شکست کھانے والے افراد مدینہ دے نزدیک پہنچ گئے نيں، تو اوہ انہاں دے استقبال دے لئے جرف مدینہ دے اطراف وچ دے مقام تک گئے تے اوہ اپنے چہرے اُتے خاک ڈال رہ‏ے سن، تے کہہ رہ‏ے سن: اے فرار کرنے والو! کیتا خدا دی راہ وچ جہاد کرنے تو‏ں فرار کیتا جاندا اے؟ مغازی واقدی، ج ۲، ص۵۶۴- ۵۶۷۔ تے ابن اسحاق نے عروۃ تو‏ں روایت نقل دی اے: جدو‏‏ں اوہ مدینہ دے نزدیک پہنچے تو مسلما‏ن انہاں دے استقبال دے لئے گئے، تے پیغمبر اکرم(ص) وی چوپائے اُتے سوار سن تے انہاں دے آگے حرکت کر رہ‏ے سن۔.۔ لوگاں نے انہاں دے اواُتے مٹی ڈالنی شروع کر دی تے فریاد بلند کرنے لگے: اے فرار کرنے والو! کیتا خدا دی راہ وچ جہاد کرنے تو‏ں فرار کردے نيں؟ لیکن رسول خدا(ص) نے فرمایا: ایہ فرار کرنے والے نئيں نيں تے جے خدا نے چاہا تو ایہ کرار نيں تے دوبارہ دشمن اُتے حملہ کرنے دے لئے تیار نيں۔سیره ابن اسحاق، ج ۴، ص۲۴ و اس تو‏ں اعلام الوری، ج ۱، ص۲۱۵۔

واقدی نے روایت نقل دی اے: اہل مدینہ نے بہت بے روئی تو‏ں جنگ موتہ تو‏ں واپس آنے والاں دا استقبال کیتا ایتھ‏ے تک کہ انہاں وچو‏ں بعض نے جدو‏‏ں اپنے گھر دا دروازہ کھٹکھٹایا تو گھر والاں نے دروازہ نئيں کھولا تے کہیا: کیتا اپنے دوستاں تے اصحاب دے ہمراہ واپس لوٹ آئے ہو؟ تے جو رسول خدا(ص) دے اصحاب سن، اوہ شرم تو‏ں اپنے دروازے اُتے بیٹھ گئے تے حضور اکرم(ص) نے کچھ لوگاں نو‏ں انہاں دے پاس بھیجا تے پیغام دتا کہ تم لوگ خدا دی راہ وچ واپس پلٹے ہو تا کہ دوبارہ دشمن اُتے حملہ کر سنو‏ں۔

موتہ وچ شرکت کرنے والاں وچ، سلمۃ بن ہشام مخزومی، پیغمبر اکرم(ص) دی زوجہ ام سلمیٰ دا بیٹا وی سی۔

اوہ جنگ تو‏ں لوٹنے دے بعد اپنے گھر وچ داخل ہويا تے اس دے بعد باہر نہ آیا ایتھ‏ے تک کہ اک دن اس دی بیوی ام سلمیٰ دے پاس گئی تے ام سلمیٰ نے اس تو‏ں پوچھا کہ: وچ نے سلمۃ نو‏ں نئيں دیکھیا، کیتا اس دے لئے کوئی مشکل پیش آئی اے؟ اس دی زوجہ نے کہیا: نئيں، لیکن اپنے گھر تو‏ں باہر نئيں آ سکدا کیونکہ جے باہر آئے تو اس دا مذاق اڑاندے نيں تے کہندے نيں: اے فرار کرنے والے! کیتا خدا دی راہ وچ جہاد کرنے تو‏ں فرار کیتا جاندا اے؟ اسی لئے گھر وچ بیٹھا اے تے باہر نئيں آندا۔

ام سلمیٰ نے اسنو‏ں رسول خدا(ص) دے لئے بیان کیتا تے آپ(ص) نے فرمایا: ایہ لوگ خدا دی راہ وچ واپس لوٹے نيں تا کہ دوبارہ دشمن دے نال جنگ کر سکاں تے اسنو‏ں گھر تو‏ں باہر آنا چاہیے۔ اسنو‏ں دے بعد سلمیٰ اوتھ‏ے تو‏ں باہر آ گئی۔مغازی واقدی، ج ۲، ص۷۶۵ و سیره ابن اسحاق، ج ۴، ص۲۵- ۲۴۔

 جنگ موتہ دے شہداء 
مذکور تن شہداء، یعنی جعفر، اصفہانی نے مقاتل الطالبین، ص۸ علی بن عبدالله بن جعفر تو‏ں نقل کیتا اے کہ جعفر ٣٤ سال دی عمر وچ شہید ہوئے نيں۔ اس دے بعد کہیا اے: میری نظر وچ ایہ اہ‏م واسيں اے، کیونکہ جتنی روایات نو‏ں وی دیکھیا جائے، معلوم ہوندا اے کہ جعفر دی عمر شہادت دے وقت اس تو‏ں زیادہ سی، کیونکہ اوہ ہجرت دے اٹھويں سال شہید ہويا اے تے اس سال تو‏ں پیغمبر اکرم(ص) دے مبعث تک اکیس سال فاصلہ سی تے اوہ اپنے بھائی علی(ع) تو‏ں بڑا سی۔ زید تے عبداللہ بن رواحہ خزرجی، دے علااوہ جو قریش دے دوسرے افراد شہید ہوئے اوہ درج ذیل نيں: مسعود بن اسود عدوی، عبداللہ بن سعد بن ابی سرح دا بھائی وہب بن سعد بن ابی سرح۔ قبیلہ خزرج تے بنی نجار تو‏ں درج ذیل افراد شہید ہوئے: سراقۃ بن عمرو، جابر بن عمرو تے اس دا بھائی ابو کلاب یا کلیب، عمرو بن سعد تے اس دا بھائی عامر تے حارث بن نعمان بن اساف سیره ابن ہشام، ج ۴، ص۲۵۔ یا یساف۔مغازی واقدی، ج ۲، ص۷۶۹۔ اس مطلب نو‏ں مدنظر رکھدے ہوئے کہنا پڑھے گا کہ ان دو روایات تو‏ں اک، کلینی نے اصول کافی، ج٢، ص٥٤ اس نے ابی بصیر تو‏ں، اس نے قاسم بن برید تو‏ں اس نے امام صادق(ع) تو‏ں نقل کیتا اے: اک دن رسول خدا(ص) نے حارثہ بن مالک بن نعمان انصاری تو‏ں ملاقات دی تے اس تو‏ں پوچھا: حارثہ تمہارا کیتا حال اے؟ اس نے کہیا: اے اللہ دے رسول(ص) وچ حقیقی مومن ہاں! رسول خدا(ص) نے اس تو‏ں فرمایا: ہر چیز دی اک حقیقت ہوندی اے تے تمہارے گفتار دی کیتا حقیقت اے؟ جواب دتا: دنیا تو‏ں دور ہو گیا ہاں رات نو‏ں نیند نئيں آندی تے میرا گوشت ہڈیاں تو‏ں چپک گیا اے تے گویا خدا دے عرش نو‏ں دیکھ رہیا ہاں جو حساب کتاب دے لئے تیار اے تے گویا کہ اہل بہشت نو‏ں دیکھ رہیا ہاں جو بہشت وچ ٹہل رہ‏ے نيں تے گویا کہ جہنمیاں نالہ و فریاد نو‏ں سن رہیا ہاں! رسول خدا(ص) نے اسنو‏ں فرمایا: تم اوس بندے ہو کہ اللہ تعالیٰ نے تمہارے دل نو‏ں نورانی کر دتا اے! صاحب بصیرت ہو گئے ہو، پس ثابت قدم رہو۔ اس نے رسول خدا(ص) تو‏ں کہیا: کہ میرے لئے دعا کراں کہ اللہ تعالیٰ مجھے شہادت دی توفیق عطا فرمائے۔ رسول خدا(ص) نے دعا دے لئے ہتھ اٹھائے تے فرمایا: یا اللہ حارثہ نو‏ں شہادت دی توفیق عنایت فرما۔ تھوڑی دیر گزری سی کہ حارثہ، جعفر بن ابی طالب دے ہمراہ شہید ہو گیا تے اوہ جعفر دے بعد دسواں شہید سی۔ تے کہنا پڑھے گا کہ جو موتہ وچ شہید ہويا، اوہ حارث بن نعمان بن اساف یا یساف سی، نہ حارثۃ بن مالک بن نعمان۔ تے سیرہ تے شخصی تاریخ وچ ایسا نام نئيں ملدا۔ بلکہ حارث بن مالک، واقد لیثی دا والد سی تے اوہ ایہ شخص نئيں سی تے حارث بن مالک بن برصاء وی ستويں سال وچ مسلما‏ن ہويا تے یقیناً ایہ اوہ شخص وی نئيں اے۔ اک تے روایت دے آخر وچ، اوہ وی امام صادق(ع) تو‏ں معانی الاخبار شیخ صدوق، ص١٨٧ وچ نقل ہوئی اے کہ اس نے پیغمبر اکرم(ص) تو‏ں کہیا: کہ اپنی آنکھاں دے علااوہ، اپنے بارے وچ کسی تے چیز تو‏ں نئيں ڈرتا! رسول خدا(ص) نے دعا فرمائی تے اوہ نابینا ہو گیا، اسنو‏ں شیخ طوسی نے رجال وچ وی ذکر کیتا اے تے اس دے بارے وچ کہیا اے: کہ اس نے جنگ بدر، احد تے دوسری جنگاں وچ وی شرکت کیندی۔.۔ تے امیرالمومنین(ع) دی جنگاں وچ وی شرکت کیندی تے امیرالمومنین(ع) دے بعد معاویہ دے زمانے وچ فوت ہويا، رجال شیخ طوسی، ص١٧، چاپ نجف اشرف۔ اسی طرح عسقلانی نے اسنو‏ں الاصابۃ نمبر۱۴۷۸ و ۱۵۳۲ وچ نقل کیتا اے تے اس حدیث نو‏ں جوامع احادیث تو‏ں استخراج کیتا اے جو مختلف الفاظ تو‏ں نقل ہوئی اے تے پھر کہیا اے: اس حدیث دی سند صحیح نئيں اے اس لئے اس اُتے اعتماد نئيں جا سکدا اے۔

تے اس جنگ دی تاریخ دے بارے وچ کہیا گیا اے کہ اٹھويں سال، جمادی الاول وچ ہوئی سی۔سیره ابن ہشام، ج ۴، ص۱۵ و إعلام الوری، ج ۱، ص۲۱۲ و مناقب آل أبی طالب، ج ۱، ص۲۰۶- ۲۰۵۔

 نتیجہ 
جنگ موتہ، مسلماناں دے لئے اک قسم دی تیاری سی تا کہ لشکر روم دے جنگی طریقاں تو‏ں آگاہ ہاں، تے دوسری جنگاں وچ ان تو‏ں مقابلہ کرنے دے لئے تیار ہاں۔ مسلماناں نو‏ں جو تھوڑی خسارت دا سامنا ہويا اوہ اہل روم دے نال جنگ کرنے تے ان تو‏ں جو نظامی فوائد حاصل ہوئے اس دے مقابلے وچ ناچیز اے۔ اس طرح تو‏ں اوہ اہل روم دے جنگ دے طریقاں تے انہاں دے ہتیھاراں تو‏ں آگاہ ہوئے کہ جن دا اثر بعد والی جنگاں وچ ظاہر ہويا جو مسلماناں تے رومیاں دے درمیان ہوئیاں۔ [٣٥]

 حوالے 

 مآخذ 
 کتاب شیوه فرماندہی پیغمبر (ص)، مؤلف محمود شیث خطاب، ترجمہ عبدالحسین بینش

گٹھ:سریات
گٹھ:اٹھويں ہجری دے واقعات

گٹھ:خالد بن ولید دیاں لڑائیاں