حرم امام علی

حضرت علی دا مزار مقدس () مسجد علی دے نام تو‏ں وی جانا جاندا اے جو عراق دے شہر نجف اشرف وچ واقع اے جو مسلماناں بالخصوص شیعہ اسلام دے پیروکاراں دا تیسرا وڈا مقامِ زیارت اے۔ اس مزار اُتے سالانہ دو کروڑ زائرین آندے نيں۔ شیعہ عقائد دے مطابق حضرت آدم و حوا تے نوح ؑ انہاں دے پہلو وچ مدفن نيں۔

 مذہبی حیثیت 

امام علی علیہ السلام دا روضہ، امیرالمومنین علی علیہ السلام دے نجف اشرف وچ دفن ہونے دا مقام اے جو تدفین دے بعد سالہا سال تک مخفی سی لیکن اس دے آشکار ہونے دے بعد تو‏ں زیارت گاہ وچ تبدیل ہوئے گیا تے طول تاریخ وچ مختلف افراد نے اوہدی تعمیر و توسیع وچ حصہ لیا اے۔

گزشتہ برساں وچ، اس وچ اک وڈا صحن، صحن حضرت فاطمہ زہرا سلام اللہ علیہا دے نام تو‏ں زیر تعمیر اے جس نے اس روضہ دی مجموعی فضا وچ اک سو چالیس ہزار مربع میٹر دا اضافہ کر دتا اے۔

 مخفیانہ تدفین 
امیر المومنین علیہ السلام دے بیٹےآں امام حسین ، امام حسین  تے محمد حنفیہ نے عبد اللہ بن جعفر دی ہمراہی وچ آپ نو‏‏ں رات وچ غریین (موجودہ نجف وچ) دے مقام اُتے دفن کرکے قبر نو‏‏ں مخفی کر دتا۔المفید، الارشاد، صفحہ ۲۷۔۲۸

جداں کہ سید بن طاووس تحریر کردے نيں: ایہ مخفی کاری آپ دے دشمناں بنی امیہ تے خوارج دے خوف تو‏ں کيتی گئی سی۔ کیونکہ ممکن سی کہ اوہ لوگ آپ دی قبر نو‏‏ں نبش کر دیندے تے ایہ چیز بنی ہاشم تو‏ں انہاں دی جنگ دا سبب بن جاندی تے اس وجہ تو‏ں قتل و غارت دا بازار گرم تے وڈے فتنہ دا سبب ہو جاندا۔ اس گل دے پیش نظر کہ آپ نے اپنی پوری زندگی نو‏‏ں انہاں فتنیاں دی اگ نو‏‏ں خاموش کرنے دی سعی وچ صرف کر دتا، لہذا ایہ فطری امر اے کہ آپ وصیت کرکے کہ آپ دے انتقال دے بعد اس چیز تو‏ں پرہیز کیتا جائے جو جنگ و اختلاف دا سبب بندا ہوئے۔ابن طاووس، فرحۃ الغری، ترجمہ محمد باقر مجلسی، صفحہ ۶۵۔ تے رجوع کریئے: التمیمی، مدینۃ النجف، صفحہ ۱۱۷۔

 قبر امیرالمومنین (ع) دی زیارت کرنے والے ائمہ 

شیعہ ائمہ وچو‏ں چھ اماماں نے نجف وچ امیر المومنین علیہ السلام دی قبر دی زیارت کیتی اے:
 امام حسین 
 امام سجاد 
 امام محمد باقر 
 امام جعفر صادق 
 امام علی نقی 
 امام حسن عسکری ۔التمیمی، مدینۃ النجف، صفحہ ۱۷۷۔

 زیارت دا ثواب 
پیغمبر اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نے فرمایا: جس نے وی میری یا علی دی زندگی وچ یا وفات دے بعد زیارت کیتی، تو حق اے میرا خداوند عالم دی ذات اُتے کہ میں روز قیامت اس انسان دی زیارت کراں تے اسنو‏ں اس دے گناہاں تو‏ں نجات دلاواں۔ابن قولویہ، کامل الزیارات، صفحہ ۹۱۔

آنحضرت (ص) نے فرمایا: جس نے وفات دے بعد علی دی زیارت کیتی، اس اُتے جنت واجب اے۔السید الرضی، خصائص امیرالمومنین علی بن ابی طالب (ع) صفحہ ۲۶۔ المفید، المقنعۃ، صفحہ ۴۶۲۔

امام صادق (ع) نے فرمایا: امیرالمومنین علیہ السلام دی زیارت کرنے والا جدو‏ں دعا کردا اے تو درہاغے آسمانی اس دے لئے کھل جاندے نيں۔السید الرضی، خصائص امیرالمومنین علی بن ابی طالب (ع) صفحہ ۲۶۔ المفید، المقنعۃ، صفحہ ۴۶۲۔

 قبر دا آشکار ہونا 
جداں کہ امام جعفر صادق علیہ السلام دے دور وچ بنی امیہ دی قدرت زوال دا شکار ہو چک‏ی سی، لہذا قبر دے مخفی رہنے دا جواز ختم ہو چکيا سی تے اسی وجہ تو‏ں تدریجی طور اُتے آپ دی قبر دا مقام لوگاں اُتے آشکار ہوندا چلا گیا۔ چنانچہ صفوان تو‏ں روایت نقل ہوئی اے کہ انہاں نے امام صادق علیہ السلام تو‏ں اجازت طلب کیتی کہ اوہ کوفہ دے شیعاں نو‏‏ں اس دے بارے وچ آگاہ کر دین تے امام (ع) نے انہاں نو‏ں مثبت جواب دتا تے انہاں نو‏ں قبر دی مرمت دے لئے کچھ رقم وی عطا فرمائی۔التمیمی، مدینۃ النجف، صفحہ ۱۷۷۔

 روضہ دی تعمیر دا تاریخچہ 
امویاں دے زوال تے امام علیہ السلام دی قبر دے مقام دے آشکار ہونے دے نال ہی داود بن علی عباسی (متوفی ۱۳۳ ق۔ھ) نے جدو‏ں اوتھ‏ے  لوگاں دے ہجوم دا مشاہدہ کیتا تو اس بارے وچ تحقیق کیتی تے جدو‏ں اسنو‏ں اطمینان ہو گیا کہ آپ دے دفن دا مقام ایتھے اے تو اس نے قبر دے اُتے اک لوح رکھی۔ البتہ بنی عباس دی حکومت مستقر ہوئے جانے دے بعد چونکہ علویاں تو‏ں انہاں دے روابط تیرہ ہوئے گئے تو آپ دی قبر اسی طرح تو‏ں مہجور ہوگئی تے اس اُتے رکھی گئی لوح دا نشان وی مٹ گیا۔ آل محبوبہ، ماضی النجف و حاضرھا، جلد ۱، صفحہ ۴۰۔

ظاہرا پہلی بار ہارون الرشید نے امام علی علیہ السلام دی ضریح نو‏‏ں سفید پتھراں تو‏ں چاروں طرف تو‏ں اک ذراع تک تعمیر کرایا۔ (تقریبا سن ۱۷۰ ھ۔ق وچ)آل محبوبہ، ماضی النجف و حاضرھا، جلد ۱، صفحہ ۴۱۔ تے اس نے حکم دتا کہ آپ دی قبر دے اُتے سرخ گلاں دی اک چادر بچھائی جائے تے ضریح اُتے سبز حبرہ دی چادر چڑھائی جائے۔ جو آپ دے خزانہ وچ ستويں صدی ھجری تک (ستويں صدی ھجری وچ فرحۃ الغری دے مولف دے مطابق) موجود سی۔ابن طاووس، فرحۃ الغری، ترجمہ محمد باقر مجلسی، صفحہ ۱۲۷۔

متوکل عباسی (متوفی ۲۴۷ ھ ۔ ق) نے جس طرح تو‏ں امام حسین علیہ السلام دے روضہ نو‏‏ں مسمار کرایا، اسی طرح تو‏ں نجف وچ موجود عمارت نو‏‏ں وی اس نابود کرا دتا۔آل محبوبہ، ماضی النجف و حاضرھا، جلد ۱، صفحہ ۴۳۔ اس دے بعد محمد بن زید داعی (متوفی ۲۸۷ ھ ۔ ق) نے قبر نو‏‏ں پھر تو‏ں تعمیر کرایا تے اس وچ قبہ، دیوار تے چار دیواری تعمیر کرائی جس وچ ستر طاق سن ۔آل محبوبہ، ماضی النجف و حاضرھا، جلد ۱، صفحہ ۴۲۔۴۳

امیر الحاج عمر بن یحیی بن حسین نسابہ کوفہ وچ طالبیان دے نقیب نے تقریبا سن ۳۳۰ ھ ۔ ق وچ آپ دی قبر نو‏‏ں پھر تو‏ں تعمیر کرایا تے اپنے مال تو‏ں اس اُتے قبہ بنوایا۔التمیمی، مدینۃ النجف، صفحہ ۱۷۲۔

اس دے بعد، عضد الدولہ دیلمی (متوفی ۳۷۲ ھ ۔ ق) نے اس اُتے اس طرح تو‏ں عمارت تعمیر کرائی جو اس وقت دے حساب تو‏ں بے نظیر سی تے اس نے اس دے لئے موقوفات قرار دیتے۔ ایہ عمارت سن ۷۵۳ ھ ۔ ق تک باقی رہی۔ اس سال ایہ عمارت اگ لگنے دی وجہ تو‏ں تخریب ہو گئی۔ کہندے نيں اس آتش سوزی وچ امیر المومنین علیہ السلام دے ہتھ دا تحریر کردہ مصحف جو تن جلداں وچ سی، وی جل گیا۔آل محبوبہ، ماضی النجف و حاضرھا، جلد ۱، صفحہ ۴۳۔۴۵ اس عمارت دی تعمیر و مرمت وچ عضد الدولہ دے علاوہ، آل بویہ دے تمام حکم تے وزرائ، حمدانیان تے بعض عباسی (مستنصر عباسی) وی شریک رہ چکے سن ۔آل محبوبہ، ماضی النجف و حاضرھا، جلد ۱، صفحہ ۴۳۔۴۶

اس دے بعد سن ۷۶۰ ھ ۔ ق وچ تجدید بناء ہوئی تے اس تعمیر نو‏‏ں کسی خاص شخص دی طرف منسوب نئيں کیتا گیا اے۔ لیکن ظاہرا ایہ ایلخانیان دا کم سی تے دوسرے بوہت سارے سلاطین نے اوہدی تعمیر وچ حصہ لیا سی تے اس وچ روضہ، قبہ تے صحن دی مرمت دا کم شاہ عباس اول کرایا سی آل محبوبہ، ماضی النجف و حاضرھا، جلد ۱، صفحہ ۴۶۔۴۸

اس دے بعد شاہ صفی نے حرم دے صحن وچ توسیع کرائی۔آل محبوبہ، ماضی النجف و حاضرھا، جلد ۱، صفحہ ۴۸۔

جداں کہ سلطان محمد میرزا دے سفر نامہ وچ (سن ۱۲۷۹ ھ ۔ ق دا سفر) ذکر ہويا اے کہ چار دیواری دی تعمیر حاجی محمد حسین خان صدر اصفہانی دے ذریعہ کرائی گئی اے۔ اسی طرح تو‏ں اس سفر نامہ وچ ذکر ہويا اے کہ حرم دے قبہ دی اولین تعمیر آل بویہ دے زمانہ ہوئی اے۔ جسنو‏ں صفویہ دے دور وچ ختم کرکے اس اُتے اک بقعہ تعمیر کرایا گیا جو سن (۱۲۷۹ ھ ۔ ق وچ) موجود سی تے جسنو‏ں شاہ عباس صفوی نے شیخ بہائی دے نقشہ دے مطابق تعمیر کرایا سیبریری، نجف در سیزدہ سفر نامہ، صفحہ ۱۶۶۔

نادر شاہ افشار نے حرم دے گنبد، ایوان تے دو میناراں دی طلا کاری کرائی۔بریری، نجف در سیزدہ سفر نامہ، صفحہ ۱۶۷۔۱۷۳
۲۷ آذر ۱۳۹۵ ش مطابق ۱۷ ربیع الاول ۱۴۳۸ ھ ۔ ق وچ نويں گنبد دی طلا کاری دے نال رونمائی کيتی گئی۔ابنا نیوز ایجنسی، امیرالمومنین (ع) دے گنبد دی رونمائی ہوئی۔

 حرم دی معماری 
 مسجد عمران بن شاہین 
ایہ مسجد نجف دی قدیمی ترین مساجد وچو‏ں اک اے جو صحن دے شمالی حصہ وچ واقع اے تے اس وقت اس دا شمار حرم وچ ہوندا اے۔علوی، راہنمای مصور سفر زیارتی عراق، صفحہ ۱۱۹۔

عمران نے عضد الدولہ حکومت دے خلاف کیتا لیکن انہاں نو‏ں شکست ہوئی۔ شکست دے بعد انہاں نے نذر کیتی کہ جے عضد الدولہ نے انہاں نو‏ں معاف کر دتا تو امیر المومنین علیہ السلام دے حرم وچ اک رواق تعمیر کرن گے۔ عضد الدولہ نے انہاں نو‏ں معاف کر دتا تے عمران نے اپنی نذر نو‏‏ں پورا کیتا تے چوتھ‏ی صدی ہجری دے اواسط وچ رواق تعمیر کرایا۔ ایہ رواق مسجد وچ تبدیل ہوئے گیا تے اس دا داخلی دروازہ باب طوسی تو‏ں داخل ہوندے وقت راہرو دے داہنی سمت وچ پڑتا اے۔ ماضی وچ مسجد دا اک تے دروازہ وی سی جو ایوان علماء دے سامنے والے ایوان تو‏ں مسجد دی طرف کھلدا سی، لیکن حرم دی تعمیرات وچ تبدیلی دے سبب ایہ جگہ رواق دی حالت تو‏ں خارج ہوئے گئی تے مسجد عمران بن شاہین دے نام تو‏ں مشہور ہوئے گئی تے سقوط صدام دے وقت تک اسی طرح تو‏ں متروکہ سی۔ حالیہ تعمیری سلسلہ وچ ایہ مسجد اک مجلل شبستان دی صورت وچ تعمیر ہوئے چک‏ی اے۔علوی، راہنمای مصور سفر زیارتی عراق، صفحہ ۱۱۹۔

سید محمد کاظم طباطبایی یزدی کتاب عروۃ الوثقی دے مولف، سید محمد کاظم مقدس، محمد باقر قمی، ورگے بزرگان اس مسجد وچ مدفون نيں۔علوی، راہنمای مصور سفر زیارتی عراق، صفحہ ۱۱۹۔

 مسجد الراس 
ایہ مسجد صحن دے مغربی حصہ وچ واقع اے تے رواق دے نال متصل تعمیر کيتی گئی سی تے اس وقت اوہ حرم دی توسیع وچ شامل حصےآں وچ اے۔ اس مسجد دے نام دے سلسلہ وچ دو احتمال پیش کیندے جاندے نيں: علوی، راہنمای مصور سفر زیارتی عراق، صفحہ ۱۲۰۔
اک: اس مسجد دا محل وقوع حضرت دے سرہانے حصہ دے مقابل دی سمت وچ اے۔
امام صادق علیہ السلام تو‏ں منقول روایات دی دلالت دے مطابق اس مقام اُتے امام حسین علیہ السلام دا سر مدفون اے۔

 مسجد الخضراء 

مسجد الخضراء صحن دے مشرقی حصہ وچ واقع اے تے اس وچ دو دروازے نيں جنہاں وچوں اک اندرون صحن (باب مسلم بن عقیل تو‏ں داخل ہوندے ہوئے داہنی طرف تیسرا ایوان) اے تے دوسرا حصہ حرم تو‏ں باہر دی طرف اے۔ اس مسجد وچ آیت اللہ خوئی درس دتا کردے سن تے اس وقت انہاں دے مقبرہ (حجرہ نمبر ۳۱) تے مسجد دے درمیان حائل دیوار نو‏‏ں ختم کر دتا گیا اے تے اوتھ‏ے  اک جالی نما کھڑکی بنا دتی گئی اے۔
علوی، راہنمای مصور سفر زیارتی عراق، صفحہ ۱۲۱۔

 حسینیہ صحن شریف 
ایہ امام باڑہ صحن دے شمالی حصہ وچ واقع اے تے دا دروازہ تیسرے ایوان دی جانب تو‏ں شمال مشرقی حصہ دی طرف کھلدا اے۔ اس امام باڑہ نو‏‏ں سید محسن زینی نے جو نجف دے خیرین وچو‏ں نيں، تعمیر کرایا اے۔ اس مقام نو‏‏ں زائرین دی استراحت دے لئے بنایا گیا اے، اس وچ وضو خانہ وی بنایا گیا سی سالہا ایہ جگہ اک متروکہ خرابہ دی طرح تو‏ں پئی ہوئی سی جسنو‏ں سقوط صدام دے بعد آیت اللہ سیستانی دے زیر نظر مکمل کیتا گیا اے۔علوی، راہنمای مصور سفر زیارتی عراق، صفحہ ۱۲۱۔

 ایوان العلماء 
ایہ ایوان رواق دے ضلع شمالی دے وسط وچ واقع اے۔ اس دے اس نام دی وجہ ایتھ‏ے بعض بزرگ علمائ دی قبور دا ہونا اے۔علوی، راہنمای مصور سفر زیارتی عراق، صفحہ ۱۲۲۔

 مدرسہ علوم دینی 
صحن دے اوپری طبقہ وچ ۵۲ حجرے نيں جس وچ ہر حجرہ صحن دی طرف کھلدا اے تے ہر حجرہ دی پشت اُتے راہرو اے جس دا سلسلہ سیڑھیاں تک جاندا اے۔ انہاں حجراں وچ طلاب دے لئے درس تے رہائش دا انتظام ہويا کردا سی عراقی عوام دے انتفاضہ (۱۳۷۷ ھ ۔ ق) دے بعد بعثی حکومت نے حوزہ علمیہ دی نابودی دی غرض تو‏ں انہاں حجریاں تو‏ں طلاب نو‏‏ں نکال دتا تے اس تاریخ دے بعد تو‏ں اج تک ایہ حجرے اسی طرح تو‏ں خالی پڑے نيں۔علوی، راہنمای مصور سفر زیارتی عراق، صفحہ ۱۲۳۔

 عزاخانہ بکتاشیہ 
ایہ عزاخانہ مسجد الراس دے شمال دی جانب تے حرم دے مغربی حصہ وچ واقع اے جس وچ تن دروازے نيں؛ جنہاں وچ دو دروازہ صحن وچ موجود ایواناں دی سمت کھلدا اے تے اک حرم دے باہرمغربی حصہ دی طرف۔علوی، راہنمای مصور سفر زیارتی عراق، صفحہ ۱۲۲۔

 مقام امام صادق علیہ السلام 

ایہ مقام مسجد الراس دے قریب تے اس انسان دے کبھے جانب پڑتا اے جو باب الفرج (حرم دے جنوب مغرب وچ) تو‏ں حرم وچ داخل ہو رہیا اے۔ روایت وچ نقل ہويا اے کہ امام صادق علیہ السلام جس وقت امیرالمومنین علیہ السلام دی زیارت دے لئے آئے تو آپ نے اس مقام اُتے نماز پڑھی سی۔ اس مقام اُتے تقریبا ۵۰ سال پہلے اک سفید گنبد بنا ہويا سی تے اوہدی وسعت ۱۰۰ میٹر دے برابر سی۔ لیکن اس وقت اس مقام دے بارے وچ کوئی خبر نئيں اے تے ایہ حصہ وی حرم دی توسیع وچ شامل اے۔علوی، راہنمای مصور سفر زیارتی عراق، صفحہ ۱۲۳۔

 موضع الاصبعین 
ایہ مقام ضریح وچ امام علیہ السلام دی صورت دے سامنے واقع اے جس دے بارے وچ کہیا جاندا ہے: اک ظالم بادشاہ جس دا نام مرہ بن قید سی، اک دن اس دے آبائ و اجداد دا ذکر نکل گیا تے اس نے اپنے وڈے بوڑھاں تو‏ں انہاں دی داستان سنی تے جدو‏ں انہاں نے اسنو‏ں بتایا کہ انہاں وچو‏ں بوہت سارے جنگ وچ قتل کر دیئے گئے سن تو اس نے انہاں دے قاتلاں دے بارے وچ سوال کیتا۔ انہاں نے کہیا کہ انہاں وچو‏ں اکثر علی بن ابی طالب دے ہتھو‏ں قتل ہوئے نيں۔ تو اس نے علی علیہ السلام دی قبر دے بارے وچ پُچھیا، انہاں نے کہیا کہ نجف وچ اے۔ مرۃ نے دو ہزار دی فوج تیار کیتی تے نجف اُتے حملہ کر دتا۔ عوام نے چھ دن مقابلہ کیتا لیکن انہاں نو‏ں شکست ہوئی تے مرۃ حرم وچ داخل ہو گیا تے اسنو‏ں خراب کرنا شروع کر دتا تے جدو‏ں اس نے چاہیا کہ قبر نو‏‏ں نبش کرے تو ضریح تو‏ں دو انگلیاں شمشیر دی طرح تو‏ں باہر نکلاں تے اسنو‏ں دو حصےآں وچ تقسیم وچ کر دتا۔ اس دے بدن دے دونے آدھے حصے اسی وقت سنگ وچ تبدیل ہوئے گئے۔ انہاں دونے پتھراں نو‏‏ں راستہ دے کنارے اُتے ڈال دتا گیا۔ جسنو‏ں بعد وچ دشمناں نے اوتھ‏ے تو‏ں ہٹا کے غائب کر دتا۔علوی، راہنمای مصور سفر زیارتی عراق، صفحہ ۱۲۴۔

 حرم دی توسیع 
امیرالمومنین علیہ السلام دے روضہ وچ گزشتہ چند برساں تو‏ں تعمیر و توسیع دا سلسلہ جاری و ساری اے۔ حرم دے مغربی حصہ وچ تعمیری توسیع نو‏‏ں حضرت فاطمہ سلام اللہ علیہا دے نام تو‏ں منسوب کیتا گیا اے۔ اس صحن وچ حرم دے مغربی حصہ تو‏ں لیکے مقام امام سجاد علیہ السلام تک اک بہت وڈا علاقہ شامل اے۔ تے اوہدی تعمیر دا کم ایرانی معماراں دے ذریعہ انجام پا رہیا اے۔ اس پروجیکٹ دے مکمل ہونے دے نال ہی حرم دی مجموعی فضا اک لکھ چالیس ہزار مربع میٹر تک ہوئے جائے گی۔علوی، راہنمای مصور سفر زیارتی عراق، صفحہ ۱۲۶۔

 حوالے 


 مآخذ 

 آل محبوبہ، ماضی النجف و حاضرہیا، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۰۶ق، ۱۹۸۶ع۔
 ابن الجوزی، المنتظم فی التاریخ الامم والملوک، تحقیق: محمد عبد القادر عطا و مصطفیٰ عبد القادر عطا، تصحیح: نعیم زرزرو، بیروت، دار الکتب العلمیۃ ۱۴۱۲۔۱۹۹۲ع۔
 ابن طاووس، عبد الکریم بن احمد، فرحۃ الغری فی تعیین قبر امیرالمومنین علی علیہ السلام، ترجمہ: محمد باقر مجلسی، تہران، میراث مکتوب، ۱۳۷۹ ش۔
 ابن قولویہ، جعفر بن محمد بن قولویہ، کامل الزیارات، تحقیق: جواد القیومی، لجنۃ التحقیق، موسسۃ نشر الفقاہۃ، ۱۴۱۷ ق، (مکتبہ اہل بیت (ع) دی سی ڈٰی دے نسخہ دے مطابق، نسخہ دوم ۱۴۳۳ق۔)
 التمیمی، محمد علی جعفر، مدینۃ النجف، النجف، مطبعۃ دار النشر والتالیف، ۱۳۷۲ ق۔
 السید الرضی، خصائص امیرالمومنین علی بن ابی طالب علیہ السلام، بیروت: موسسۃ الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۶ ق۔ ۱۹۸۶ ع۔
 المفید، محمد بن محمد بن نعمان، الارشاد، قم: سعید بن جبیر، ۱۴۲۸ق۔
 المفید، المقنعۃ، قم موسسۃ النشر الاسلامی، ۱۴۱۰ ق۔
 بریری، ابوذر، نجف در سیزدہ سفر نامہ، برشی از سفرنامہ ھای علماء و مشاہیر دورہ قاچار، درفصل نامہ فرہنگ زیارت، سال سوم، شمارہ ۷، تابستان ۱۳۹۰ش۔
 علوی، احمد، راہنمای مصور سفر زیارتی عراق، قم، معروف، ۱۳۸۹ش۔




گٹھ:امام علی مسجد
گٹھ:1500ء وچ مکمل ہونے والیاں مذہبی عمارتاں
گٹھ:977ء وچ مکمل ہونے والیاں عمارات 
گٹھ:پندرہویں صدی دی مساجد
گٹھ:دسویں صدی دیاں مسجداں
گٹھ:زیارات
گٹھ:شیعہ اثناعشری
گٹھ:شیعہ مساجد
گٹھ:صفوی معماری
گٹھ:عراق دی مساجد
گٹھ:عراق دے سیاحتی مقامات
گٹھ:عراق وچ مزارات
گٹھ:عربی طرز تعمیر
گٹھ:مزار نوح
گٹھ:نجف
گٹھ:نجف وچ شیعہ زیارتگہاں
گٹھ:شیعہ ائمہ دے روضے
گٹھ:شیعاں دے مذہبی مقامات
گٹھ:حرم امام علی
گٹھ:امام علی
گٹھ:نجف دیاں تریخی عمارتاں
گٹھ:مخصوص احکم والے مقامات
گٹھ:مخصوص اعمال والے مقامات
گٹھ:مسیتاں