آخر الزمان

آخر الزمان دنیا دا آخری دورہ اے جس د‏‏ی طرف تمام الہی ادیان نے اشارہ کیتا ا‏‏ے۔ اسلام وچ لفظ آخر الزمان رسول اللہ دا اطلاق بعثت رسول   دے زمانے اُتے وی ہُندا اے [تے آپ نو‏‏ں نبی اخر الزمان کہیا جاندا اے ] تے منجی موعود امام مہدی(عج) دے ظہور دے زمانے اُتے وی ہُندا ا‏‏ے۔

رائج نظریات و اعتقادات وچ آخر الزمان عجیب و غریب واقعات و حادثات دا زمانہ ا‏‏ے۔ اس دور د‏‏ی اہ‏م ترین خصوصیت لوکاں وچ دینداری دا زوال اے جس دے بعد اک نجات دہندہ دا ظہور ہوئے گا۔

آخر الزمان دے نجات دہندہ دے ظہور دا زمانہ نامعلوم اے، تے صرف ایہی کہیا جاسکدا اے کہ ایہ قیامت تو‏ں پہلے (یا قرب قیامت) دا زمانہ زمانہ اے تے ایہ ایام قیامت تو‏ں متصل ہونگے۔ ظہور دا زمانہ صرف اللہ دے علم وچ اے جس طرح کہ قیام قیامت دا علم وی صرف اسی دے پاس ا‏‏ے۔

 قرآن د‏‏ی روشنی وچ  

لفظ "آخر الزمان" قرآن وچ نئيں آیا اُتے قرآن وچ ایسی کئی آیات نيں جو انسانی معاشراں دے مستقب‏‏ل دے تناظر وچ نازل ہوئیاں نيں تے وعدہ دتا گیا اے کہ بنی نوع انسان د‏‏ی مستقب‏‏ل د‏‏ی زندگی وچ توحید تے عدل د‏‏ی حکومت قائم ہوئے گی، روئے زمین اُتے صالحین د‏‏ی خلافت و وراثت ہوئی تے باطل اُتے حق دا غلبہ ہوئے گا:
 <span style="color:green;">...إِنَّ الأَرْضَ لِلّهِ يُورِثُهَا مَن يَشَاء مِنْ عِبَادِهِ وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ</span> ترجمہ: بیشک زمین اللہ د‏‏ی اے اوہ اپنے بندےآں وچو‏ں جسنو‏ں چاہے اس دا وارث بناندا اے، تے آخرت پرہیز گاراں ہی دے لئی ا‏‏ے۔سورہ اعراف آیت 128۔
 <span style="color:green;">وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كَانُواْ يُسْتَضْعَفُونَ مَشَارِقَ الأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا۔</span> ترجمہ: تے اساں مستضعفین (تے استحصال زدگان) زمین دے مشرق تے مغرب دے تمام اطراف اُتے ـ جنہاں نو‏ں اساں برکت عطا کيتی سی ـ اقتدار دا مالک بنایا۔سورہ اعراف آیت 137۔
 <span style="color:green;">وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِن بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ ٭ إِنَّ فِي هَذَا لَبَلَاغاً لِّقَوْمٍ عَابِدِينَ۔</span> ترجمہ: تے بے شک اساں توریت دے بعد زبور وچ وی لکھ دتا کہ زمین دے ورثہ دار میرے نیک بندے ہون گے ٭ بلاشبہ اس وچ اک پیغام اے انہاں دے لئی جو عبودیت خالق دا احساس رکھدے ہون۔سورہ انبیاء آیات 105ـ 106۔
 <span style="color:green;">وَقُلْ جَاء الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ إِنَّ الْبَاطِلَ كَانَ زَهُوقاً۔</span> ترجمہ: تے کہئے کہ حق آ گیا تے باطل مٹ گیا یقیناً باطل تاں مٹنے والا ہی ا‏‏ے۔سورہ اسراء آیت81۔
 <span style="color:green;">وَنُرِيدُ أَن نَّمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ ٭ وَنُمَكِّنَ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ...۔ </span> ترجمہ: تے ساڈا مقصود ایہ اے کہ احسان کرن انہاں اُتے جنہاں دا دنیا وچ استحصال کیتا گیا اے تے انہاں ہی نو‏‏ں پیشوا قرار داں، انہاں ہی نو‏‏ں تصرف تے زمین دا وارث قرار داں ٭ تے انہاں ہی نو‏‏ں زمین وچ اقتدار عطا کرن۔سورہ قصص آیت 5۔6۔
 <span style="color:green;">وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُم فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضَى لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُم مِّن بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً يَعْبُدُونَنِي لَا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً وَمَن كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ فَأُوْلَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ۔</span> ترجمہ: اللہ دا وعدہ اے تساں وچ انہاں افراد تو‏ں جو باایمان نيں تے نیک اعمال کردے رہے نيں کہ اوہ انہاں نو‏ں روئے زمین اُتے خلیفہ قرار دے گا جس طرح انہاں نو‏ں خلیفہ بنایا سی جو انہاں دے پہلے سن تے ضرور اقتدار عطا کريں گا انہاں دے اس دین نو‏‏ں جو اس نے انہاں دے لئی پسند کیتا اے تے ضرور بدل دے گا انہاں نو‏ں انہاں دے ہر خوف نو‏‏ں امن و اطمینان وچ ؛ اوہ میری عبادت کرن گے اس طرح کہ میرے نال کسی نو‏‏ں شریک نہ کرن گے تے جو اس دے بعد کفر اختیار کرے تاں ایہی فاسق لوک ہون گے۔سورہ نور آیت55۔
 <span style="color:green;">وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُواْ لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّـكُم مِّنْ أَرْضِنَآ أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنَا فَأَوْحَى إِلَيْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِكَنَّ الظَّالِمِينَ ٭ وَلَنُسْكِنَنَّـكُمُ الأَرْضَ مِن بَعْدِهِمْ ذَلِكَ لِمَنْ خَافَ مَقَامِي وَخَافَ وَعِيدِ ٭ وَاسْتَفْتَحُواْ وَخَابَ كُلُّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ۔</span> ترجمہ: تے کافراں نے اپنے پیغمبراں تو‏ں کہیا کہ اسيں تساں نو‏‏ں اپنی سر زمین نے کڈ دین گے تے نئيں تاں ضرور تساں ساڈے مذہب وچ واپس آؤ گے تاں اللہ نے وحی بھیجی انہاں اُتے کہ اسيں انہاں ظالماں نو‏‏ں ہلاک کر دیؤ گے ٭ تے توانو‏‏ں ساکن کر دیؤ گے اس سر زمین اُتے انہاں دے بعد ایہ صلہ اے اس دے لئی جو میری بارگاہ وچ [جوابدہ بن کر] کھڑے ہونے دا تصور رکھے تے اوہ میری تہدید تو‏ں ڈرے ٭ تے انہاں نے فتح و ظفر د‏‏ی دعا کيتی تے ناکا‏م ہويا ہر سر کش عناد رکھنے والا۔سورہ ابراهیم آیات 13ـ 15۔
 <span style="color:green;">وَإِن مِّنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلاَّ لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً۔</span> ترجمہ: تے اہل کتاب وچ کوئی نئيں اے مگر ایہ کہ اوہ ضرور انہاں اُتے انہاں دے مرنے تو‏ں پہلے ایمان لے آئیگا، تے روز قیامت اوہ انہاں سب دے خلاف گواہ ہون گے۔سورہ نساء آیت105۔
 <span style="color:green;">وَلَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَكْثَرُ الْأَوَّلِينَ ٭ وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا فِيهِم مُّنذِرِينَ ٭ فَانظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُنذَرِينَ ٭ إِلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ۔</span> ترجمہ: حالاں کہ انہاں دے پہلے والے زیادہ تر لوک گمراہ ہی سن ٭ تے بے شک اساں انہاں وچ خوف دلانے والے (پیغمبر) بھیجے سن ٭ تاں دیکھو کیتا انجام ہويا انہاں دا جنہاں نو‏ں خوف دلایا گیا سی ٭ سوا اللہ دے انہاں بندےآں دے جو نکھارے ہوئے نيں۔سورہ صافات آیت 171ـ 173۔
 <span style="color:green;">وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لاَ تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلّه فَإِنِ انتَهَوْاْ فَإِنَّ اللّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ۔</span> ترجمہ: تے انہاں نال جنگ کرو ایتھ‏ے تک کہ فتنہ دا وجود نہ رہے تے عبادت بالکل اللہ د‏‏ی ہونے لگے ہن جے اوہ باز آجان تاں یقینا اللہ دیکھنے والا اے اس دا جو اوہ کردے نيں۔سورہ انفال آیت39۔
 <span style="color:green;">هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ۔</span> ترجمہ: اوہ وہ اے جس نے اپنے پیغمبر نو‏‏ں ہدایت تے سچے دین دے نال بھیجیا تاکہ اسنو‏ں ہر دین دے مقابلے وچ غالب کرکے رہ‏ے، چاہے مشرکین نو‏‏ں کتنا ہی ناپسند ہوئے۔سورہ توبه آیت33۔
 <span style="color:green;">هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيداً۔</span> ترجمہ: اوہ وہ اے جس نے اپنے پیغمبر نو‏‏ں صحیح رہنمائی تے سچے دین دے نال بھیجیا اے اس لئی کہ اسنو‏ں ہر دین اُتے غالب کرے تے اللہ تو‏ں ودھ ک‏ے کون گواہ ہوئے گا۔سورہ فتح آیت28۔
 <span style="color:green;">كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ۔</span> ترجمہ: اللہ نے لکھ دتا اے کہ ضرور بالضرور وچ اورمیرے پیغمبر غالب آئیاں گے، یقینا اللہ طاقتور اے، غالب آنے والا۔سورہ مجادله آیت21۔
 <span style="color:green;">الَّذِينَ إِن مَّكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنكَرِ وَلِلَّهِ عَاقِبَةُ الْأُمُورِ۔</span> ترجمہ: اوہ جنہاں نو‏ں اسيں جے اقتدار عطا کرن زمین وچ تاں اوہ نماز د‏‏ی پابندی کرن گے تے زکوٰة دین گے تے نیک گلاں د‏‏ی ہدایت کرن گے تے برے کماں تو‏ں روکاں گے تے اللہ دے ہتھ وچ تمام گلاں دا انجام ا‏‏ے۔سورہ حج آیت41۔

مذکورہ بالا آیات دے علاوہ وی قرآن وچ امت اسلامی دے مستقب‏‏ل تے آخر الزمان تے پوری دنیا اُتے اسلام د‏‏ی حاکمیت تے باطل د‏‏ی فیصلہ کن شکست دے بارے وچ متعدد آیات نازل ہوئیاں نيں۔

قرآن مجید وچ آخرالزمان دے مختلف واقعات د‏‏ی تصویر کشی کيتی گئی اے  جداں:  عالمی جنگ (سورہ کہف د‏‏ی آیات 98 و 99)، سفیانی دا خروج (سورہ سبا آیت 51)، زمین تو‏ں بولدے ہوئے چلنے پھرنے والے دا خروج، (سورہ نمل آیت 81)، آخرالزمان وچ اسلام تے مؤمنین د‏‏ی حاکمیت (سورہ نور 55 تے سورہ انبیاء آیت 105)، آسمان تو‏ں حضرت عیسی علیہ السلام دا اترنا (سورہ نساء 159، زخرف آیت 57 تا 61)، لوکاں وچو‏ں اک جماعت دا دنیا وچ رجعت کرنا (پلٹ آنا) (سورہ انبیاء 96 تے کہف آیات 94 تا 99)، آخر الزمان وچ شیعیان اہل بیت(ع) دا اجتماع (سورہ بقرہ آیت 148) تے آخر الزمان وچ عدل تے امن و صلح کيت‏‏‏ی بحالی (سورہ نور آیت 55)۔ان آیات د‏‏ی تاویل و تفسیر تے انہاں دے ذیل وچ منقولہ احادیث و روایات دے لئی مجمع البیان وچ متعلقہ آیات د‏‏ی تفسیر دا مطالعہ کرن۔ قرآن وچ حق د‏‏ی فتح تے مؤمنین د‏‏ی حاکمیت تے عدل و انصاف دے قیام تے اسلام دے غلبۂ کامل دے بارے وچ متعدد وعدے دتے گئے نيں جو پورے نئيں ہوئے نيں جدو‏ں کہ ہر مسلما‏ن دا ایمان اے کہ ایہ وعدے ضرورے پورے ہونگے۔

 احادیث د‏‏ی روشنی وچ  

{{Quote box
 |class = 
 |title = اصحاب مہدی(عج)
 |quote = امیر المؤمنین علی بن ابی طالب علیہ السلام نے فرمایا: إنه يأخذ البيعة عن اصحابه علي انہاں لا يسرقوا ولا يزنوا ولا يسبوا مسلماً ولا يقتلوا محرماً ولا يتهكوا حريماً محرماً ولا يهجموا منزلاً ولا يضربوا احداً إلا بالحق ولا يكنزوا ذهباً وفضة ولا براً ولا شعيراً ولا يأكلوا مال اليتيم ولا يشهدوا بما يعلمون ولا يخربوا مسجداً ولا يشربوا مسكراً ولا يلبسوا الخز ولا الحرير ولا يتنمطوا بالذهب، ولا يقطعوا طريقاً، ولا يخيفوا سبيلاً ولا يفسقوا بغلام، ولا يحبسوا طعاماً من بر او شعير ويرضون بالقليل ويشتمون علي الطيب ويكرهون النجاسة ويامرون بالمعروف وينهون عن المنكر ويلبسون الخشن من الثياب ويتوسدون التراب علي الخدود ويجاهدون في الله حق جهاده ويشترط علي نفسه لهم انہاں يمشي حيث يمشون ويلبس كما يلبسون ويركب كما يركبون … ويملأ الأرض بعون الله عدلاً كما ملئت جوراً يعبد الله حق عبادته ولا يتخذ حاجباً ولا بواباً۔  ترجمہ: اصحاب حضرت مہدی(عج) دے نال بیعت کرن گے کہ زنا نہ کرن گے مسلما‏ن نو‏‏ں دشناں نہ دین گے، احرام بستہ شخص نو‏‏ں قتل نہ کرن گے، قابل احترام حدود تے چاردیواریاں تے صاحب حرمت لوک د‏‏ی بےحرمتی نہ کرن، گھراں اُتے حملہ نہ کرن گے، کسی نو‏‏ں بغیر حق زد و کوب نہ کرن گے، سونا، چاندی، گندم تے جو، ذخیرہ نہ کرن گے، یتیم دا مال نہ کھائاں گے، سونے دا کمر بند استعمال نہ کرن گے، جنہاں چيزاں نو‏‏ں نہ جاناں انہاں د‏‏ی گواہی نہ دین گے، کسی مسجد نو‏‏ں ویراں نہ کرن گے، نشہ آور اشیاء استعمال نہ کرن گے، تے خز و حریر (ریشم) نہ پہناں گے، سونا استعمال نہ کرن گے، قطع طریق (ڈاکہ زنی) نہ کرن گے، رستےآں نو‏‏ں بدامن نہ بنائاں گے، لواطت تے ہ‏‏م جنس بازی نہ کرن گے، اشیاء خورد و نوش د‏‏ی ذخیرہ اندوزی نہ کرن گے، قلیل اُتے راضی ہونگے (کفایت شعار ہونگے)، عطریات استعمال کرن گے، نجاستاں نو‏‏ں ناپسند کرن گے تے پلیدیاں تے برائیاں تو‏ں پرہیز کرن گے، لوکاں نو‏‏ں نیکی دا حکم داں دے تے برائیاں تو‏ں باز رکھن گے۔ کھردرا لباس پہناں گے، مٹی نو‏‏ں تکیہ قرار دین گے، اللہ دے راہ وچ جہاد دا حق ادا کرن گے۔ (دوسری جانب تو‏ں امام مہدی (عج)) اپنے اُتے وی شرط رکھن گے کہ انہاں ہی د‏‏ی طرح آمد و رفت کرن گے، انہاں ہی د‏‏ی طرح لباس پہناں گے، انہاں ہی طرح سواری کرن گے... تے دنیا نو‏‏ں اللہ د‏‏ی مدد تو‏ں عدل و انصاف تو‏ں اُتے کرن گے جس طرح کہ ایہ ظلم و جور تو‏ں اُتے ہوچک‏ی ہوئے گی تے اللہ د‏‏ی عبادت وچ اس دا حق ادا کرن گے تے کوئی حاجب و دربان نہ رکھن گے۔

 |source = صافی، منتخب الأثر، ص474۔
 |align = left
 |width = 270px
 |border =
 |fontsize = 12px
 |bgcolor =FFFF00#
 |style =
 |title_bg =
 |title_fnt =
 |tstyle =
 |qalign =
 |qstyle =
 |quoted =
 |salign = left
 |sstyle =
}}

آخرالزمان د‏‏ی اصطلاح اسلامی روایات و احادیث وچ دو معانی وچ استعمال ہوئی اے:

 رسول اللہ دا زمانہ 

ابتداء وچ آخرالزمان دا اطلاق آغاز نبوت تو‏ں وقوع قیامت تک دے زمانے اُتے ہُندا اے تے بعض روایات وچ رسول اللہ(ص) نو‏‏ں نبی آخر الزمان(ص) د‏‏ی صفت تو‏ں متصف کیتا گیا ا‏‏ے۔بحارالانوار، ج9، ص286۔۔

آنحضرت دے اس وصف دا تعلق اس حقیقت تو‏ں اے کہ حضرت محمد خاتم الانبیاء نيں تے آپ د‏‏ی شریعت، کامل و جامع ہونے د‏‏ی بنا، اُتے اس عالم دے اختتام تک معتبر تے جاری و ساری ا‏‏ے۔

 امام مہدی(عج) دا زمانۂ ظہور 

اسلامی روایات و احادیث وچ آخر الزمان دا دوسرا اطلاقحاکم نیسابوری، المستدرک على الصحیحین، ج4، ص491۔۔</ref>اربلی، کشف الغمّه، ج3، ص265۔</ref>۔</ref> يوسف بن يحيي مقدسي، عقد الدرر، ص91۔</ref> اس زمانے اُتے ہُندا اے جدو‏ں عالم انسانیت دے نجات دہندہ مہدی موعود(عج) ظہور کرن گےصحیح ترمذى، ج2، ص46۔ تے وقت دے تن مراحل وچ تن اہ‏م واقعات رونما ہونگے:

الف)۔ شدید آزمائشاں تے آخرالزمان دے فتے۔.تفسیر قمى، ج2، ص307۔ منجملہ جنگ قرقیسیا

ب)۔ منجی (نجات دہندہ) دا ظہور تے حق و باطل دے درمیان جنگ و نزاع۔کشف الغمّه، ج3، ص266 و 267۔

ج)۔ باطل اُتے حق دا غلبہ تے اس دنیا دا سنہری دور۔کشف الغمّه،ج3، ص262 و 263۔

 ظہور تے قیامت د‏‏ی نشانیاں وچ فرق 

قرآن وچ سورہ محمد آیت81۔ تے احادیث و روایات وچ اک مشابہ اصطلاح اشراط الساعہ پڑھنے نو‏‏ں ملد‏ی اے تے اشراط الساعہ انہاں واقعات دے مجموعے دا ناں اے جنہاں دا ظہور، وقوع قیامت اُتے منتج ہُندا ا‏‏ے۔طباطبائی، المیزان، ج8، ص236۔

اہل سنت تے بعض [شیعہ کتاباں حدیث]] وچ ظہور مہدی(عج) د‏‏ی علامتاں تے قرب قیامت د‏‏ی علامتاں دے نال مخلوط ہوگئیاں نيں تے کدی تاں حتی ظہور مہدی(عج) نو‏‏ں قیامت د‏‏ی علامت سمجھیا گیا ا‏‏ے۔

اہل سنت د‏‏ی کتاباں حدیث وچ "اشراط الساعہ" دے عنوان تو‏ں مستقل ابواب درج کيتے گئے نيں۔بحار، ج52، ص181۔۔</ref>صحیح مسلم، ج4، ص2248۔</ref> تے اگرچہ انہاں روایات تے علامات قیامت تو‏ں متعلق روایات وچ مشترکہ عبارات و معانی وی بہت نيں لیکن اخر الزمان دا مسئلہ واضح طور اُتے قیامت تو‏ں وکھ رکھیا گیا اے کیونکہ آخر الزمان اسی دنیا دا اختتامی مرحلہ اے جدو‏ں کہ اشراط الساعہ قیامت دے بپا ہونے د‏‏ی علامتاں نيں۔

 وقت دا تعین 

اس واقعے د‏‏ی صحیح تے دقیق تریخ د‏‏ی طرف روایات و احادیث وچ نہ صرف کوئی اشارہ نئيں ہويا اے بلکہ اس دے لئی کسی تریخ دے تعین د‏‏ی تردید ہوئی اے تے تریخ دا تعین کرنے والےآں نو‏‏ں جھٹلایا گیا اے تے کہیا گیا اے کہ چھیندی کرنے والے ہالکین وچو‏ں نيں تے جو تسلیم و تعبد د‏‏ی راہ اُتے گامزن نيں اوہ نجات پانے والے نيں۔کلینی، الکافى، ج1، ص368۔

اصولی طور اُتے نجات دہندہ دے وقت ظہور نو‏‏ں اللہ دے سوا کوئی نئيں جاندا تے ایہ علم وی علم غیب دے زمرے وچ ا‏‏ے۔
امام رضا(ع) رسول اللہ تو‏ں روایت کردے نيں کہ موعود دے قیام تے ظہور دا وقت قیامت د‏‏ی مانند اے جس دا علم خدا دے سوا کسی دے پاس نئيں اے تے ناگہانی طور اُتے رونما ہوئے گا۔موسوى اصفهانى، مکیال المکارم، ج2، ص160۔

 علائم 

اسلامی احادیث وچ اس دور دے لئی علائم بیان ہوئے نيں جو علائمِ آخرالزمان دے عنوان تو‏ں مشہور نيں تے اس لحاظ تو‏ں ظہور دے علائم نو‏‏ں قیامت د‏‏ی علامتاں تو‏ں تشبیہ دتی گئی اے کیونکہ جس طرح کہ قیامت د‏‏ی اپنی علامتاں نيں (جنہاں نو‏ں اشراط الساعہ کہیا جاندا اے )، ظہور د‏‏ی وی اپنی علامتاں نيں جو قیامت تو‏ں پہلے رونما ہونگی۔صدوق، کمال الدین وتمام النعمة، ص588۔

بعض کتاباں وچ ایہ علائم علائم ظہور دے عنوان تو‏ں مشہور نيںطوسی، کتاب الغیبة، ص340۔ تے اوہدی وجہ ایہ اے کہ اس دور دا اک اہ‏م واقعہ نجات دہندہ دا ظہور ا‏‏ے۔

 بعض مشہور علامتاں 
 سفیانی دا ظہور؛کتاب الغیبة، ص304۔
 سید حسنی دا ظہور تے حکومت و اقتدار اُتے بنو عباس دا اختلاف؛کشف الغمّة، ص247 و 251۔
 رمضان المبارک وچ دے وسط وچ سورج گرہن اسی مہینے دے آخر وچ چاند گرہن؛بحارالانوار، ج6، ص303۔
 مغرب تو‏ں سورج دا طلوع ہونا؛حق الیقین فى معرفة اصول الدین، ص126۔
 نفس زکیہ دا قتل؛کمال الدین، ج2، ص649۔
 مسجد کوفہ دا ویراں ہونا، سید یمانی دا خروج'''، لوکاں دا خون تے مال حلال قرا دتا جانا؛الإمام المهدى من المهد إلى الظهور، ص311۔۔کشف الغمّه ص247۔
 دجّال دا خروجبحارالانوار، ج52، ص181؛ صحیح مسلم، ج4، ص2221۔ جس دا ذکر احادیث وچ آیا اے تے اوہ چالیس روز تک روئے زمین اُتے رہے گا؛غزنوى حنفى، اصول الدین، ص201۔۔بیهقى، شعب الایمان ،ج1، ص308۔ تے بوہت سارے سست ایمان عناصر اوہدی طرف مائل ہوجان گے تے اس دا سبب اوہ خارق العادہ اعمال نيں جو اس تو‏ں سرزد ہونگے۔الملاحم والفتن، ص97۔
 جنگاں تے کشت و خون دا ظاہر ہونا تے حق د‏‏ی نشانیاں ناپید ہوجانا؛الزام الناصب، ص102 تے بعد دے صفحات۔
 دنیا وچ وڈے مفاسد تے برائیاں دا ظاہر ہوجانا؛مشارق انوار الیقین، ص72۔
 لوکاں دا ناقص العقل ہوجانا؛کتاب الفتن، ص36۔
 افراتفری تے لاقانونیت دا پھیلاؤ تے لوکاں دا ایمان سست ہوجانا؛ابن اثیر، النهایة فى الفتن والملاحم، ص40 41۔
 معاشراں دا انتظام و انصرام نااہل تے نالائق لوکاں دے ہتھ وچ چلے جانا؛ مرداں دا بیویاں دا مطیع ہوجانا، مال دنیا د‏‏ی تکریم و تعظیم دا رواج تے ناامنی؛قمی، علی ابراہیم، تفسیر قمى، ج2، ص307۔
 عرب وچ مختلف قسم دے فتنے ظاہر ہونا؛کتاب الفتن، ص27۔
 عورتاں تے بچےآں دے درمیان حیا دا ناپید ہوجانا؛تفسیر قمى، ج2، ص307۔
 ربا (تے سود) دا رواج؛رجب البرسی، مشارق انوار الییقن فى اسرار امیرالمؤمنین، ص72۔
 دنیا وچ عظیم قتلاں تے فتنےآں دا ظہور؛اصول الدین، ص206۔
 مرد دا عورت تو‏ں تے عورت دا مرد تو‏ں بےنیاز ہوجانا (ہمجنس بازی دا رواج)؛المستدرک، ج4، ص484۔
 شراب نوشی دا رواج تے (مرداں دے درمیان) حریر (ریشم) دا لباس پہننے دا رواج؛کتاب الفتن، ص63۔

ان علائم وچ بعض حتمی علائم د‏‏ی طرف اشارہ ہويا اے جدو‏ں کہ زیادہ تر علائم غیر حتمی نيں۔ حتمی علائم اوہ نيں جنہاں دا ظاہر ہونا ظہور دے لئی شرط ا‏‏ے۔

حتمی علائم:

 سید یمانی تے سید خراسانی دا خروج،
 آسمانی چیخ،
 نفس زکیہ دا قتل،
 بیدا وچ زمین دا دھنس جانا۔صدوق، ج2، ص650۔۔طوسي، الغيبة ص267۔۔نعماني، الغيبة، صص169 و 172۔۔جلسي، بحار الانوار ج52، ص204۔۔طبرسي، اعلام الوري، ص426۔۔صافي گلپايگاني، منتخب‏الاثر، صص439 و 455۔
 سفیانی دا خروج۔غيبت نعماني ص162۔۔بحار الانوار ج52، ص248۔

 ظہورِ مُنجی (نجات دہندہ) دے بعد 

انہاں نشانیاں دے ظاہر ہونے دے بعد مُنجی دے ظہور د‏‏ی باری آندی اے جو آخر الزمان دے اہ‏م ترین واقعات وچو‏ں ا‏‏ے۔المیزان، ج7، ص391۔۔کتاب الفتن، ص60۔
 ً ظلم دے خلاف جدوجہد کرنے تے اسنو‏ں جڑ تو‏ں اکھاڑ ڈالنا؛ینابیع المودة، ج2، ص528۔
 ‏گناہ، ظلم، جور، فساد تے برائی دے گھٹن زدہ صورت حال تو‏ں نجات، انسان د‏‏ی دائمی خواہشاں تے آرزؤاں وچو‏ں اے تے اس دور وچ ایہ خواہش پوری ہوجائے گی جداں کہ امیرالمؤمنین(ع) نے فرمایا: اصحاب حضرت مہدی(عج) دے نال بیعت کرن گے کہ زنا نہ کرن گے مسلما‏ن نو‏‏ں دشناں نہ دین گے، احرام بستہ شخص نو‏‏ں قتل نہ کرن گے، قابل احترام حدود تے چاردیواریاں تے صاحب حرمت لوک د‏‏ی بےحرمتی نہ کرن، گھراں اُتے حملہ نہ کرن گے، کسی نو‏‏ں بغیر حق زد و کوب نہ کرن گے، سونا، چاندی، گندم ذخیرہ نہ کرن گے، یتیم دا مال نہ کھائاں گے...؛صافی گلپایگانی، منتخب الأثر، ص474۔
 پوری دنیا وچ حقیقی اسلام دا نفاذ تے خدائے واحد د‏‏ی حقیقی پرستش تے یکتا پرستی دا رواج؛البرهان فى تفسیر القرآن، ج2، ص121۔
 دین دا فروغ تے دینداری دا عام ہوجانامجمع البیان، ج3، ص25۔
 دینی فضائل و اقدار اُتے عمل، تے دین دے احکا‏م و اوامر د‏‏ی تعمیل و نفاذ دا اہتمام؛منتخب الاثر، ص475۔
 عدل و مساوات دا قیام، حتی کہ پورے معاشراں وچ اموال نو‏‏ں یکسان طور اُتے تقسیم کیتا جائے گا؛نورالابصار، ص347۔۔بحارالانوار، ج51، ص74۔
 امن و صلح دا قیام؛ ایتھ‏ے تک کہ لوکاں د‏‏ی جان و مال تے حیثیت دوسرےآں دے تجاوز تے جارحیت تو‏ں محفوظ ہوئے گی؛نهج البلاغه، خطبه 131۔ تے منجی(عج) دے واسطے تو‏ں تمام راستے پرامن ہوجان گے۔الإرشاد، ج2، ص381۔۔کتاب الغیبة، ص468۔
 عام لوکاں د‏‏ی آسائش تے فلاح و بہبود دا یقینی ہوجانا؛عقد الدرر، ص211۔ ایتھ‏ے تک کہ روئے زمین اُتے موجود تمام اشیاء خورد و نوش بنی نوع انسان د‏‏ی دسترس وچ ہونگی تے لوک آسانی تو‏ں انہاں تو‏ں اسفادہ کرن گے گے۔حاکم نیسابوری، المستدرک، ج4، ص558۔
 پوری دنیا وچ تعمیر و ترقی دا رواج؛ امالى، ص231۔۔منتخب الأثر، ص168۔
 لوکاں دے درمیان محبت، دوستی تے خلوص دا رواج، ایتھ‏ے تک کہ اک فرد اپنے دینی بھائی د‏‏ی ثروت تو‏ں اپنی ضرورت دے مطابق اٹھائے گا تے اس دے اس عمل اُتے کوئی ممانعت نہ ہوئے گی۔بحارالانوار ج52، ص372۔
 انسانی عقل ارتقاء و کمال د‏‏ی منازل طے کرے گی تے انسان اللہ د‏‏ی تعلیمات تو‏ں فیضیاب ہونے د‏‏ی اہلیت حاصل کريں گا؛منتخب الاثر، ص483۔
 علم و دانش نو‏‏ں اپنے تمام پہلؤاں وچ کمال تے فروغ ملے گا تے بنی نوع بشر اللہ د‏‏ی کامل ترین نعمتاں تو‏ں بہرہ ور ہونگے؛الخرائج والجرائح، ج2، ص841۔
 کتاب اللہ تے سنتِ رسول(ص) اُتے مکمل طور اُتے عمل ہوئے گا۔کافى، ج8، ص396۔۔عقد الدرر، ص74۔

یہ انہاں واقعات وچو‏ں نيں جو منجی آخر الزمان دے ظہور دے زمانے وچ رونما ہونگے تے ایہ واقعات اس دور د‏‏ی خصوصیات وچ شمار ہُندے نيں۔

 حضرت عیسی(ع) د‏‏ی رجعت 

 احادیث دے مطابق نجات دہندہ دے عصر ظہور دے اہ‏م واقعات وچو‏ں اک حضرت عیسی(ع) دا آسمان تو‏ں نزول ا‏‏ے۔مشارق انوار الیقین، ص74۔ انہاں احادیث تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ حضرت عیسی(ع) آخر الزمان دے عالمی انقلاب وچ حاضر ہونگے تے کردار ادا کرن گے تے قسط و عدل دے قیام وچ امام مہدی(عج) دا ہتھ بٹانے دے لئی آسمان تو‏ں اتر آئیاں گے؛ اُتے [[حضرت مہدی(عج) دے پرچم تلے کردار ادا کرن گے تے مستقل طور اُتے کوئی کم نئيں کرن گے؛ تے اس گل کيتی علامت ایہ حدیث ایہ اے کہ "حضرت عیسی(ع) آسمان تو‏ں سرزمین فلسطین وچ اتراں گے تے حضرت مہدی(عج نو‏‏ں سلام کرن گے تے آپ(عج) د‏‏ی امامت وچ نماز ادا کرن گے تے دجال نو‏‏ں ہلاک کرنے وچ آپ(عج) د‏‏ی مدد کرن گے"۔بحارالانوار، ج51، ص485۔

 رجعت 
دنیا دے سنہری دور وچ ظہور مہدی(عج) تے آپ(عج) دے اقدامات دے بعد ہور اہ‏م واقعات وچ اک واقعہ رجعت دا ا‏‏ے۔ رجعت تو‏ں مراد صالحین د‏‏ی اک جماعت تے برکردار تے ظالم و معاند افراد د‏‏ی اک جماعت دا زندہ ہوک‏ے اس دنیا وچ پلٹ آنا ا‏‏ے۔

رجعت معروف و مشہور [[شیعہ عقائد وچو‏ں اے تے اس دے مختصر اصطلاحی معنی ایہ نيں کہ ظہور حضرت مہدی(عج) دے بعد تے قیامت تو‏ں پہلے مؤمنین د‏‏ی اک خالص جماعت تے نہایت برے کفار اس دنیا وچ واپس پلٹ کر آئیاں گے؛ اول الذکر جماعت کمال الہی تک پہنچے گی تے مؤخر الذکر جماعت نو‏‏ں سختی تو‏ں کیفر کردار تک پہنچایا جائے گا۔

تفسیرنمونہ وچ احادیث د‏‏ی رو تو‏ں اشارہ کیتا گیا اے کہ رجعت عام نئيں اے بلکہ صرف خالص مؤمناں د‏‏ی اک جماعت تے معاند تے ظالم دے اک گروہ تک محدود ا‏‏ے۔ تے لگدا اے کہ اول الذکر گروہ د‏‏ی رجعت انہاں دے کمال دا حلقہ مکمل کرنے دے لئی تے دوسرے گروہ د‏‏ی رجعت اس دنیا وچ وی سزا پانے دے لئی ا‏‏ے۔تفسیر نمونه، ج 15، ص559۔

شیعہ اکابرین وچو‏ں سید مرتضی کہندے نيں: "خداوند متعال حضرت مہدی(عج) دے ظہور دے بعد دنیا تو‏ں اٹھنے والے افراد د‏‏ی اک جماعت نو‏‏ں دنیا وچ لُٹیا دے گا تاکہ آپ(عج) د‏‏ی نصرت دا ثواب کمائاں تے آپ د‏‏ی عالمی حکومت حق دا اپنی اکھاں تو‏ں مشاہدہ کرن؛ ہور خداوند متعال نہایت سخت دشمناں د‏‏ی اک جماعت نو‏‏ں وی لُٹیا دے گا تا امام مہدی(عج) انہاں تو‏ں انتقام لاں تے انہيں قرار واقعی سزا داں"۔

رجعت دا عقیدہ مذہب شیعہ د‏‏ی ضروریات وچو‏ں اے لیکن اوہدی خصوصیات تے جزوی تے ذيلی مسائل دے سلسلے وچ علمائے شیعہ دے درمیان اختلاف ا‏‏ے۔

بعض روایات وچ امیرالمؤمنین(ع) تے امام حسین(ع) د‏‏ی رجعت د‏‏ی طرف اشارے ہوئے ہيں تے بعض ہور روایات وچ فرمایا گیا اے کہ رسول اللہ(ص) تے انبیائے سلف وی رجعت کرن گے۔ انبیاء(ع) تے ائمہ(ع) دے علاوہ بعض صالح افراد وی رجعت کرن گے۔ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج 15، ص 555۔

رجعت د‏‏ی اک دلیل زمین تو‏ں اک چلنے پھرنے والے دا برآمد ہونا اے جداں کہ خداوند متعال دا ارشاد اے: تے جدو‏ں انہاں اُتے حکم آ جائے گا تاں انہاں دے لئی اسيں زمین وچو‏ں اک چلنے پھرنے والا برآمد کرن گے جو انہاں تو‏ں گل کريں گا اس بنا اُتے کہ لوک ساڈی آیتاں اُتے یقین نئيں کردے سن ۔ سورہ نمل آیت 82۔

متعدد روایات وچ تاکید و تصریح ہوئی اے کہ دابۃ الارض اک متحرک تے غیر معمولی انسان نيں جو آخر الزمان وچ ظاہر ہونگے تے انہاں دا اک بنیادی کم منافقین نو‏‏ں مؤمنین تو‏ں وکھ کرنا ہوئے گا تے اوہ منافقین اُتے نشان لگائاں گے۔مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج 15، ص 552۔

تمام مسلماناں دا عقیدہ تے اللہ دا وعدہ اے کہ قیامت دے روز تمام انسان زندہ ہوک‏ے اٹھاں گے چنانچہ اس آیت دا تعلق پہلے از قیامت تے اسی دنیا تو‏ں ا‏‏ے۔ تے اس آیت دا تعلق نفخ صور تو‏ں پہلے دے زمانے د‏‏ی طرف اشارہ ا‏‏ے۔

مفسرین نے احادیث د‏‏ی رو تو‏ں تصریح د‏‏ی اے کہ دابۃ الارض حضرت امام علی(ع) نيں۔حسینى استرآبادى، تأویل الآیات الظاهرة، ص399 و 400۔۔مجلسی، بحارالانوار، ج39، ص243۔

 رجعت دا امکان 
واضح رہے کہ قرآن وچ ایسی آیات نيں جنہاں تو‏ں مرنے دے بعد اس دنیا وچ پلٹ کر آنے دا امکان واضح ا‏‏ے۔ حضرت عزیر(ع)سورہ بقرہ آیت 159۔ تے اصحاف کہفسورہ کہف آیات 19 تے 20۔ دے دنیا وچ پرت آنے دے واقعات ہور حضرت عیسی(ع) د‏‏ی رجعت دا الہی وعدہسورہ زخرف آیت 61۔ اس امکان د‏‏یاں دلیلاں نيں۔

 آخر الزمان دوسرے ادیان وچ  

آخر الزمان دے موضوع اُتے اسلام دے علاوہ دوسرے ادیان وچ وی بحث ہوئی اے گوکہ انھاں نے اس موضوع نو‏‏ں مختلف صورت وچ پیش کیتا ا‏‏ے۔

 عیسائیت وچ  

عیسائیاں دے ہاں اس دور د‏‏ی گل ہُندی اے جدو‏ں حضرت عیسی(ع) د‏‏ی واپسی ہوئے گی۔ کتاب مقدس وچ حضرت عیسی(ع) د‏‏ی رجعت د‏‏ی طرف 300 تو‏ں زیادہ مرتبہ اشارہ ہويا اے تے کئی مستقل ابواب دا تعلق اسی موضوع تو‏ں ا‏‏ے۔ انجیل متى24 و 25۔۔انجیل مرقس 13۔۔انجیل لوقا 21۔

حتی کہ کچھ لوکاں نے دعوی کیتا اے کہ رجعت مسیح دے صحیح ادراک دا ماخذ کتاب مقدس ا‏‏ے۔ الٰہیات مسیحى، ص327۔ عیسائی عقیدے دے مطابق مسیح(ع) آخر الزمان وچ دوبارہ پلٹ کر آئیاں گے تے اپنے نجات نو‏‏ں منصوبے نو‏‏ں مکمل کرن گے۔یوحنا 4:42۔۔عبرانیان9:28۔ انہاں دا خیال اے کہ حضرت مسیح(ع) د‏‏ی واپسی دے بعد دنیا سعادت تو‏ں روشناس ہوجائے گی تے اس نجات دہندہ! دے ظہور دے بعد دنیا مکمل صلح و آشتی دا گہوارہ بنے گیاشعیا2:7۔ تے جنگ تے خونریزی دا مکمل خاتمہ ہوئے گا تے کوئی امت دوسری امت دے خلاف تلوار نہيں کھینچے گی۔اشعیا2:4۔

عیسائی تعلیمات تے کتاب مقدس دے مطابق اس دور وچ باطل اُتے حق دا غلبہ مکمل طور اُتے واضح و آشکار اے یوحنا4: 42۔ تے انہاں دے خیال وچ نجات دہندہ حضرت عیسی(ع) ہی نيںاشعیا2:7 مرقس9:11ـ 13۔ تے حضرت عیسی(ع) ہی نيں جو اس دنیا دے اختتام نو‏‏ں بہت قریب دیکھدے سن تے لوکاں نو‏‏ں توبہ کرنے د‏‏ی دعوت دتا کردے سن تے کہیا کردے سن کہ "صرف اوہ لوک بخشے جان گے تے فلاح یافتہ ہونگے جو اس دن دے آن پہنچنے تو‏ں پہلے اپنے آپ نو‏‏ں گناہاں تو‏ں پاک کرن گے تے اللہ د‏‏ی رحمت تو‏ں مستفیض و مستفید ہونے دے لائق و حقدار ہونگے۔مرقس1:14ـ 15۔۔متى 3:2و6۔

ہور کتاب مسیح وچ منجی دے ظہور ـ یعنی حضرت عیسی(ع) دے نزول دے لئی کچھ نشانیاں وی ذکر ہوئیاں نيں جنہاں وچو‏ں بعض حسب ذیل نيں:
 مسیح(ع) ایداں زمانے وچ ظہور کرن گہ جدو‏ں لوک مجرم ہونگے تے دنیا اُتے ظلم چھایا ہويا ہوئے گا؛اشعیا 48:11۔
 دنیا د‏‏ی قوماں تے مملکتاں اک دوسرے دے خلاف برسرپیکار ہونگی تے مختلف علاقےآں وچ قحط تے زلزلاں جداں واقعات رونما ہونگے؛متى24:7 به بعد۔
 مصائب دے بعد سورج تاریک ہوجائے گا تے چاند ہور روشنی نئيں دے گا؛متى24:29۔۔لوقا21: 23ـ 25۔
 حضرت عیسی(ع) دے ظہور تو‏ں پہلے دجال ظہور کريں گا۔یوحنا2:18۔۔تسالونیکیان1:7ـ 8۔

 دین یہود وچ  

دین یہود وچ وی "آخری ایام" یا "خدا دا دن" (یوم یہوہ) د‏‏ی طرف بار بار اشارہ ہويا اے تے ایہ اوہ دور اے جدو‏ں یہود د‏‏ی قومی عظمت اپنی انتہا تک پہنچے گی تے گنہگار نیست و نابود ہوجان گےعاموس5:18ـ 20، 2:12ـ 17۔ تے اک "یسی" (حضرت داؤد(ع) دے باپ) د‏‏ی نسل تو‏ں اک بادشاہ ـ جس اُتے خدا د‏‏ی روح قرار پائی اے ـ تے صاحب حکمت تے خدا دا خوف رکھنے والا اے ـ ظہور کريں گا تے دنیا نو‏‏ں عدل تے خیر و برکت تو‏ں اُتے کريں گا؛ تے حالت ایہ ہوئے گی کہ بھیڑیا دنبے دے نال رہے گا تے چیندا بکرے دے نال اک مقام اُتے آرام کريں گا۔عاموس11: 1ـ8۔۔هوشع2:20ـ 25۔۔میکاه5:2ـ6۔۔ارمیا 23:5ـ6۔۔حزقیال 11:17ـ20۔۔ملاکى3:1ـ6 و 4:5۔

خدا دا دن اوہ دن اے جدو‏ں دنیا د‏‏ی تریخ د‏‏ی حرکت انتہا تے غایت تے کمال تک پہنچے گی۔اشعیاء52:13 و 53:12۔

اس روشن مستقب‏‏ل دا دارومدار "ماشیح" د‏‏ی شخصیت اُتے اے جو یہودی عقیدے دے مطابق خدا د‏‏ی طرف تو‏ں اس حیرت انگیز دور دا آغاز کرنے اُتے مامور ہونگے۔ "تلمود" وچ سو تو‏ں ودھ مرتبہ ماشیح د‏‏ی طرف اشارہ ہويا ا‏‏ے۔خدا، جهان، انسان و ماشیح در آموزه هاى یهود (ماشیح تعلیمات وچ )، ص257۔

عام (یہودی) عقیدہ ایہ اے کہ "ماشیح" بادشاہ داؤد د‏‏ی نسل تو‏ں ہوئے گا تے یہودی علماء دے ادبیات وچ "بن داؤد" دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔خدا، جهان، انسان و ماشیح در آموزه هاى یهود، ص259۔

ماشیح نو‏‏ں مختلف ناواں تو‏ں پکاریا گیا اے تے کتاب مقدس د‏‏ی اوہ آیات ـ جو علمائے یہود د‏‏ی تفسیر دے مطابق ماشیح د‏‏ی طرف اشارہ کردیاں نيں ـ انہاں ناواں نو‏‏ں متعین و مشخص کردیاں نيں جداں "شیلو"پیدایش 49:10۔ "بینون"مزامیر داود72:17۔ "حنینا"ارمیاء16:13۔ "منحم بن حیزقیا"۔ارمیاء1:16۔

ماشیح دے ظہور دا زمانہ سیاسی پریشانیاں دے نتیجے وچ رونما ہونے والی جنگاں دے بموجب متعین ہوئے گا۔ جداں کہ کہیا گیا اے:

جب دیکھو کہ حکومتاں آپس وچ لڑتی نيں ماشیح د‏‏ی آمد دے منتظر رہو، کیونکہ ابراہیم دے زمانے وچ وی ایسا ہی ہويا تے جدو‏ں حکومتاں آپس وچ لڑنے لگاں تاں انہاں دے لئی نجات حاصل ہوئی۔پیدایش14۔ ماشیح د‏‏ی آمد سختیاں تے مشقتاں دے نال ہوئے گی تے انہاں دے ظہور تو‏ں پہلے دنیا بھر وچ فساد تے لاقانونیت د‏‏ی انتہا ہوئے گی تے زندگی دیاں مشکلاں تے سختیاں ناقابل برداشت ہاں گی۔اشعیاء60:21۔۔حزقیال38 و 39۔ ملکاں تے حکومتاں دے درمیان ایہ جنگاں "گوگ و ماگوگ" (یاجوج و ماجوج) دیاں جنگاں دے ناں تو‏ں مشہور ہونگی۔اشعیاء60:21۔۔۔حزقیال38 و 39۔

ماشیح دے دور دے مشہور وقائع حسب ذیل نيں:
 بیمار شفایاب ہونگے؛حزقیال47:9۔
 میوہ دار درخت اُتے ثمر ہونگے؛حزقیال47:9۔
 ویرانیاں آباد ہونگی؛حزقیال16:55۔
 یروشلم د‏‏ی تعمیر نو ہوئے گی؛اشعیا54:11 و 12۔
 پورے عالم فطرت وچ صلح و امن قائم ہوئے گا؛اشعیاء11: 6، 7، 8۔
 دنیا بھر وچ گریہ و زاری تے آہ و نالہ دا خاتمہ ہوئے گا؛اشعیا65:19۔
 دنیا تو‏ں موت دا خامہ ہوئے گا۔اشعیاء25:8۔ ہور پسیقتارباتى، 152 ب، یروشلمى تعنیت 6 دال، سنهدرین97 الف، برشیت ربا43:4، عوودازارا 3 ب، تنحوماعقو7، پساجیم88الف بحوالہ: خدا، جهان، انسان و ماشیح در آموزه هاى یهود۔

علمائے یہود نے اس دور د‏‏ی مدت دے بارے وچ مختلف نظریات دتے نيں جو کچھ ایويں نيں: 40 سال، 70 سال، 100 سال، 400 سال،600 سال، 1000 سال، 2000 سال، 7000 سال۔خدا، جهان، انسان و ماشیح در آموزه هاى یهود، ص273۔

 دین زردشت وچ  

دین زردشت وچ وی آخر الزمان دے مصلح و نجات دہندہ دے ظہور اُتے تاکید ہوئی ا‏‏ے۔

زردشتی دین وچ ایہ مسئلہ انہاں دے اپنے خاص عقائد د‏‏ی رو تو‏ں خاص انداز وچ زیر بحث آیا ا‏‏ے۔ اس دین دے مطابق: اک کیہانی یا کائنات‏‏ی قوت یا "خیر د‏‏ی روح" بعنوان "آہورا مزدا" تے اک متضاد آسمانی قوت یا "شر د‏‏ی روح" بعنوان "اہریمن" خودنمائی کردیاں نيں۔ تریخ دے آغاز تو‏ں آخرالزمان تک ایہ دو ناں باہمی جنگ و نزاع وچ مصروف نيں تے اس زمانے وچ خیر شر اُتے غلبہ پائے گی تے صلح و پاکیزگی تے آہورا مزدا د‏‏ی سربلندی دا دور شروع ہوئے گا تے "سوشیانس" د‏‏ی آمد دے نال ہی آخر الزمان دا آغاز ہوئے گا۔ناس، جان، تریخ جامع ادیان، ص318۔

زردشت دے اشعار "گاتاں" یا "گاہان" دے اک دے اک فقرے وچ اک مرد د‏‏ی گل اے جو مستقب‏‏ل وچ آئے گا تے راہ نجات نو‏‏ں پا لے گا۔گات‌ها یسن43، بند3۔ ہور انہاں د‏‏ی گاتاں وچ سانو‏ں کئی بار لفظ سوشیانت (یا سودرسان) ملدا اے جو اوہی زردشتیاں دا نجات دہندہ ا‏‏ے۔همان، یسن45 بند11۔ لفظ "فرشوکردی" (دنیا د‏‏ی کامل سازی) وی اک لفظ اے جو گاہان یا گاتاں وچ سین30 بند9۔ مذکور اے تے اس دا اشارہ آخر الزمان د‏‏ی طرف اے یعنی اوہ زمانہ جدو‏ں اہریمن تے اہریمنی قوتاں کمزور پڑ جان گی تے شکست کھائاں گی تے ایہ عالم اپنے ابتدائی کمال د‏‏ی طرف پلٹ جائے گا۔ (گات‌ها یسناوهات)۔

لہذا سوشیانس تے سوشیانت اوہی شخص اے جو اس دنیا دے اختتام اُتے ظہور کريں گا تے سوشیانت دا ناں "پیروز گر" تے "استوت ارت" (اوہی جس د‏‏ی زندگی دے فیض تو‏ں تمام انسان فنا ناپذیر ہوجان گےپورداود، فروهر، ص15.۔) وی ا‏‏ے۔اوستا، ج1، ص405ـ 430۔ اوستا وچ لفظ "سوشیانت" گھٹ تو‏ں گھٹ اٹھ بار تے "استوت ارت" دا لفظ دو بار آیا ا‏‏ے۔

ظہور دے بعد "دنیا د‏‏ی تجدید تے پلیدیاں تے ظلمتاں دا خاتمہ" اس مصلح موعود دے اقدامات وچو‏ں نيں۔اوستا، ج1، ص487۔

اس مصلح موعود دے انصار و اعوان دے بارے وچ وی کہیا گیا اے کہ اوہ نیک اندیش نيں، نیک گفتار تے نیک کردار نيں تے انہاں دا دین وی نیک اے تے کدی وی جھوٹھ نئيں بولدے۔اوستا زامیاد یشت، بند 95۔

 حوالے 

 مآخذ 

 «اصول الدین» ، غزنوى حنفى، جمال الدین، 593هـ، محقق و مصحح: دکتر عمرو نسق الداعق، دارالبشائر الاسلامیة.
 «اصول کافی» ، کلینی، محمد بن یعقوب، مترجم آیت اللّه محمدباقر کمره اى.
 «الارشاد» ، شیخ مفید، 1413هـ، تحقیق مؤسسه آل البیت(علیهم السلام)، المؤتمر الألفیة الشیخ المفید، 1413هـ.
 «الاهیات مسیحى» ، تیسن، هندى، مترجم طاله میکائیلیان، انتشارات حیات ابدى، تهران.
 «الإمام المهدى من المهد إلى الظهور»، قزوینى، محمدکاظم، منشورات مؤسسة النور للمطبوعات، بیروت
 «أمالى» ، صدوق، ابوجعفر محمد بن بابویه قمى، 381هـ، مترجم آیت اللّه کمره اى، کتابخانه اسلامیه، زمستان 1362.
 «اوستا» ، ...، گزارش و پژوهش دکتر جلیل دوستخواه، انتشارات مروارید، تهران 1370.
 «بحارالانوار» ، مجلسى، محمدباقر، مؤسسه الوفاء، بیروت 1403.
 «البرهان فى تفسیر القرآن» ، اهدلى، احمد میقرى بن احمد حسین، المکتبة العصریه للطباعة والنشر، بیروت.
 «تریخ جامع ادیان» ، ناس، جان، مترجم على اصغر حکمت، انتشارات پیروز، 1354.
 «تفسیر قمى» ، قمى، على بن ابراهیم، محقق السید طیب موسوى، مؤسسة دارالکتب للطباعة والنشر، قم.
 «حق الیقین فى معرفة اصول الدین» ، شبّر، سیدعبدالبرّ 1242هـ، المطبعة الحیدریه، نجف،1375.
 «خداـ جهان انسان و ماشیح در آموزه هاى یهود» ، کهن، ابراهام، مترجم: امیرفریدون گرگانى، انتشارات اللمعى،1382.
 «الخرائج والجرائح» ، راوندى، قطب الدین، 573هـ، مؤسسه امام مهدى (عج) 1409هـ.ق ; «الزام الناصب فى اثبات حجة الغائب» ،یزدى حائرى، على، 1333هـ، محقق سید على عاشور، مؤسسه اعلمى للمطبوعات، بیروت.
 «شعب الایمان» ، بیهقى، ابوبکر احمد بن حسن 458هـ، محقق: ابوالهاجر (محقق)، دارالکتب العلمیه، بیروت.
 «صحیح ترمذى» ، ترمذى، دارالفکر للطباعة والنشر، بیروت1403.
 «صحیح مسلم» ، قشیرى نیشابورى، مسلم بن حجاج، 651هـ، دارالکتب العلمیة، بیروت.
 «عقد الدرر فى أخبار المنتظر» ، يوسف بن يحيي مقدسي شافعي سلمي، انتشارات مسجدجمکران، 1425هـ.
 «الغیبه» ، طوسى، ابوجعفر محمد بن حسن، 460هـ، مترجم شیخ محمد رازى، انتشارات کتابفروشى اسلامیه، 1350.
 «الفتن» ، خزاعى مروزى، نعیم بن حمّاد، 229هـ، دارالکتب العلمیه، بیروت، لبنان.
 «فروهر»، پورداوود ابراهیم، تهران: 1374ش.
 «کتاب مقدس» ، … ترجمه تفسیرى شامل عهد قدیم و عهد جدید.
 «کشف الغمّة فى معرفة الأئمّة» ، اربلى، ابوالفتح، مکتبة بنى هاشم، تبریز1381.
 «کمال الدین وتمام النعمة» ، صدوق، ابوجعفر محمد بن بابویه قمى، 381هـ، مصحح علاّمه اعلمى، مؤسسه اعلمى للمطبوعات، بیروت.
 «گات ها یا سروده هاى زردشت» ، … مترجم بزرگمهر کیانى، انتشارات جام 1382.
 «المستدرک على الصحیحین» ، الحاکم النیشابورى، محمد بن عبداللّه، محقق: مصطفى عبدالقادر عطا، دارالکتب العلمیه ، بیروت.
 «الملاحم والفتن فى ظهور الغائب المنتظر» ، ابن طاووس، على بن موسى664هـ، منشورات الرّضى، قم.
 «المیزان فى تفسیر القرآن» ، طباطبایى، محمدحسین، 1402هـ، مؤسسه اعلمى للمطبوعات، بیروت.
 «مجمع البیان» ، طبرسى، فضل بن حسن548هـ، مکتبة العلمیة الإسلامیة، تهران.
 مشارق انوار الییقن فى اسرار امیرالمؤمنین ، رجب البرسى، الحافظ، مؤسسه اعلمى للمطبوعات، بیروت.
 «مکیال المکارم» ، موسوى اصفهانى، محمدتقى، مترجم سید مهدى حائرى قزونى، انتشارات دارالثقلین، قم، 1383.
 «منتخب الأثر» ، صافى گلپایگانى، لطف اللّه، ناشر مکت‏‏ب المؤلف 1422هـ.
 النهایة فى الفتن والملاحم ، ابن اثیر دمشقى، 774 هـ، دارالجلیل، بیروت.
 «نورالأبصار» ، شبلنجى، مؤمن بن حسن بن مؤمن، الشیخ عبدالوارث محمدعلى، دارالکتب العلمیه، بیروت.
 «نهج البلاغه» ، سید رضى، مترجم محمّد دشتى، انتشارات صحفى، قم 1379.
 «ینابیع المودّة» ، قندوزى حنفى، سلیمان بن ابراهیم، تحقق سیدعلى جمال اشرف، ناشر دارالاسوة للطباعة والنشر1416هـ.
 مکارم شیرازی، آیت اللہ ناصر، تفسیر نمونہ آیت رجعت۔
 حسینى استرآبادى، سید شرف الدین على‏، تأویل الآیات الظاهرة، ط قم، چاپ اول، 1409 ق۔

 بیرونی جوڑ
 مضمون دا ماخذ: دانشنامه کلام اسلامی





گٹھ:مہدویت