معالم المدرستین (کتاب)

مَعالِمُ المَدرَسَتَین عربی زبان وچ لکھی گئی اک کتاب اے جس وچ سید مرتضی عسکری نے مذہب شیعہ امامیہ تے اہل سنت دا تقابلی جائزہ لیا اے۔ اس کتاب دا اصلی مقصد مکتب خلفا اُتے مکتب اہل بیت دی برتری ثابت کرنا قرار دتا اے۔

ایہ کتاب تن جلداں اُتے مشتمل اے؛ جلد اول وچ مکتب اہل بیت تے مکتب خلفا دے نظریات  بیان کیتے نیں۔ دوسری جلد وچ دوناں مکاتب فکر دے معتبر دینی منابع دی بررسی تے چھان بین کیتی گئی اے تے تیسری جلد وچ قیام امام حسینؑ دی تشریح دے ضمن وچ اس دے علل و وجہاں تے نتیجے نیز دوناں مکاتب فکر وچ نقل حدیث دے طریقہ کار دا تقابلی جائزہ لیا اے۔

معالم المدرستین فارسی، فرانسیسی تے پشتو زبان وچ وی ترجمہ ہویا اے۔ مذکورہ کتاب دے اہم نکات وچوں اک سیف بن عمر دی شخصیت دا تعارف اے جس دے بارے وچ مصنف دا خیال اے کہ اس شخص نے بوہت ساریاں جعلی احادیث نقل کیتیاں نیں تے انہاں دی نقل کردہ احادیث دی سند وچ 150 جعلی صحابہ موجود نیں۔ 

 مصنف

کتاب معالم المدرستین سید مرتضی عسکری دی تصنیف اے۔ آپ بغداد، قم، تہران تے دزفول وچ دانشکدہ اصول دین دی تأسیس،انصاری، «رحلت علامہ عسکری»، ص۵۸۲۔ تے سید محمد باقر صدر تے سید مہدی حکیم دے نال حزب الدعوہ دی تشکیلخسروشاہی، زندگی و مبارزات۔۔۔، ۱۳۹۱ش، ص۱۹۔ دے علاوہ بوہت سارے اہم علمی دے مالک وی نیں جنہاں وچ عبد اللہ بن سبأ و اساطیر اخروی، ایک سو پچاس جعلی اصحاب تے أحادیث أم المؤمنین عائشہ شامل نیں۔ آپ دی شہرت تریخ تے حدیث دی تحقیقات وچ نویں طریقہ اپنانے نیز شیعہ مبانی دی تبیین تے اس دے دفاع دی وجہ توں اے۔ خسروشاہی، زندگی و مبارزات۔۔۔، ۱۳۹۱ش، ص۱۴۔ تسی‏‏ں دے علمی آثار تعصب تے جانب داری توں ہٹ کر پہلے درجے دے منابع تے مصادر توں مستند ہُندی نیں۔حسین‌زادہ، «سیرہ بزرگان»، ص۷۰۔

مضامین
معالم المدرستین مکتب اہل بیت تے مکتب خلفا دے تقابلی جائزے اُتے مشتمل اے تے اس حوالے توں دوناں مکاتب فکر دے اہم دینی مسائل نوں زیر بحث لیائی گئی اے۔راد، «روش‌شناسی آرای حدیثی علامہ عسکری۔۔۔»، ص۱۶۶۔ کتاب دا مقصد مکتب خلفا اُتے مکتب اہل بیت دی برتری ثابت کرنا بیان ہویا اے۔خسروشاہی، زندگی و مبارزات۔۔۔، ۱۳۹۱ش، ص۴۴و۴۵۔ 

ایہ کتاب اک مفصل مقدمے اُتے مشتمل اے جس وچ دوناں مکاتب فکر دے بعض اختلافی دے بارے وچ بحث کیتی گئی اے۔ عسکری، معالم المدرستین، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۱۳-۱۰۰۔ اس حصے وچ جتھے دوناں مکاتب دے اختلافات دا ذکر کیتا گیا اے اوتھے انہاں اختلافات دے علل و وجہاں وی بیان ہوئے نیں۔عسکری، معالم المدرستین، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۱۱و۳۸و۵۱و۷۸و۹۱-۹۵۔ صفات خدا، شفاعت انبیاء تے انہاں توں توسل، انبیا کے مزار پر زیارتگاہ بنانا تے انہاں عبادتگاہ قرار دینا تے مرداں اُتے گریہ کرنے جداں مسائل وچ دوناں مکاتب فکر دے اختلافات اس کتاب وچ مورد بحث بعض موضوعات وچوں نیں۔عسکری، معالم المدرستین، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۱۴و۵۷۹-۵۸۱۔

صحابہ تے امامت، دوناں مکاتب دی نگاہ وچ
مقدمے دے بعد اس کتاب دی پہلی جلد وچ صحابہ تے امامت دے بارے وچ دو فصل وچ بحث کیتی گئی اے۔عسکری، معالم المدرستین، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۱۱۔ پہلی فصل وچ دوناں مکاتب فکر دے نقطہ نگاہ صحابہ دی تعریف تے انہاں دی عدالت بیان کر دے ہوئےعسکری، معالم المدرستین، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۱۱۳-۱۳۴۔ صحابہ توں متعلق اہل سنت دی تعریف دا تنقیدی جائزہ لیا گیا اے۔عسکری، معالم المدرستین، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۱۱۰و۱۱۳-۱۱۸و۱۱۹-۱۲۹۔ دوسری فصل دے مطالب کچھ ایوی‏‏ں‏ نیں: امامت تے خلیفہ دی تعیین دے لئی بنائی گئی چھ رکنی کمیٹی،عسکری، معالم المدرستین، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۱۳۶و۲۵۷۔ مکتب خلفا تے مکتب اہل بیت وچ خلافت الہیہ،عسکری، معالم المدرستین، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۱۳۶و۲۵۷۔ عصمت اہل بیت،عسکری، معالم المدرستین، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۲۶۲-۲۶۸۔ پیغمبر اکرمؐ دی جانب توں ولی امر دی تعیین،عسکری، معالم المدرستین، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۲۶۹-۳۰۴۔ امام علیؑ دے لئی لقب "وصی" دا مشہور ہوناعسکری، معالم المدرستین، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۳۰۴-۳۲۴۔، امام علیؑ دے فضائل دا چھپانا، معاویہ تے بنی امیہ دے دوسرے خلفاء دے دور وچ امام علی دی شأن وچ سب و شتم۔عسکری، معالم المدرستین، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۳۲۵-۳۹۲۔ 

علامہ عسکری نے اس کتاب دی دوسری فصل وچ پیغمبر اکرمؐ دی سنت تے اہل بیت تے اصحاب پیغمبر دی سیرت نوں بیان کرنے والی احادیث نوں چھپانے تے اسنوں تحریف کرنے دے دس طریقہ کار ول اشارہ کیتا اے؛عسکری، معالم المدرستین، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۳۹۳-۴۴۴۔ من جملہ اوہ طریقے ایہ نیں: سنت پیغمبر اکرم دی حکایت کرنے والی احادیث دے بعض حصےآں نوں حذف کرنا تے انہاں مبہم کلمات وچ تبدیل کرنا،عسکری، معالم المدرستین، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۳۹۵-۳۹۸۔ منابع حدیثی توں اس طرح دی تمام احادیث دا حذف کرنا،عسکری، معالم المدرستین، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۳۹۸-۳۹۹۔ احادیث دے معنا وچ تأویل،عسکری، معالم المدرستین، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۳۹۹-۴۰۵۔ سنت پیغمبر اکرمؐ اُتے مشتمل احایث دی کتابت توں ممانعت،عسکری، معالم المدرستین، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۴۱۱-۴۱۳۔ کتاباں دا جلاناعسکری، معالم المدرستین، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۴۲۲-۴۲۵۔ تے جعل احادیث۔عسکری، معالم المدرستین، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۴۲۶-۴۴۵۔

شریعت اسلام دے منابع
معالم المدرستین دی دوسری جلد وچ مکتب خلفا تے مکتب اہل بیت وچ دین دے معتبر منابع دے بارے وچ بحث کیتی گئی اے۔عسکری، معالم المدرستین، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۹۔ اس جلد  دی ابتدا وچ قرآن، سنت، بدعت، فقہ تے اجتہاد وغیرہ دی دوناں مکاتب فکر دے نقطہ نگاہ توں توضیح دتی گئی اے۔عسکری، معالم المدرستین، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۹و۱۵-۳۲۔ اس جلد وچ مورد بحث واقع ہونے والے دوسرے موارد وچ : خلفا دے دور وچ پیغمبر اکرمؐ دی احادیث دی کتابت تے تدوین توں منع کرنا،عسکری، معالم المدرستین، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۴۱-۷۴۔ مکتب خلفا دی نگاہ وچ اجتہاد دی حیثیت تے بعض صحابہ دا ناں جنہاں نے خود نوں مجتہد کہیا اےعسکری، معالم المدرستین، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۷۵-۹۷۔ اسی طرح زکات، صدقہ، خمس و متعہ دے بارے وچ ابوبکر تے عمر دی بعض اجتہادات تے اہل سنت خاص کر ابوحنیفہ دا طریقہ اجتہادعسکری، معالم المدرستین، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۹۸-۳۷۳۔ تے اس دے مقابلے وچ اہل بیتؑ دے طریقہ اجتہاد دا دفاع جو قرآن تے پیغمبر اکرمؐ دی سنت اُتے متکی نیں۔عسکری، معالم المدرستین، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۳۸۵-۴۴۹۔ اس جلد دے آخر وچ خلفا دے بعض اجتہادات دے نمونے ذکر کیتے نیں کہ سید مرتضی عسکری دے مطابق ایہ تمام اجتہادات نص کتاب و سنت دے برخلاف نیں۔عسکری، معالم المدرستین، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۴۷۰-۴۷۷۔ 

قیام امام حسین تے اس دے نتیجے
معالم المدرستین دی تیسری جلد دو حصےآں اُتے مشتمل اے؛ امام حسینؑ دا قیام سنت پیغمبر اکرمؐ توں انحراف دی وجہ توں عمل وچ آیاعسکری، معالم المدرستین، ۱۴۲۶ق، ج۳، ص۷۔ تاکہ سنت پیغمبر اکرمؐ نوں اسلامی معاشرے وچ اہل بیتؑ وچ  توں اک فرد دے ذریعے دوبارہ احیاء کیتا جا سکے۔عسکری، معالم المدرستین، ۱۴۲۶ق، ج۳، ص۲۴۵۔ واقعہ عاشورا تے اس دے علل و وجہاں دی تفصیل تے اس دے نتیجے وچ پیش آنے والے واقعات کہ من جملہ اسیران کربلا دا کوفہ تے شام لے جایا جانا تے امام سجادؑ دا شام وچ خطبہ نیز قیام عاشورا دے بعد مکہ تے مدینہ وچ رونما ہونے والی تحریکاں وغیرہ اُتے اس جلد وچ سیر حاصل بحث ہوئی اے۔عسکری، معالم المدرستین، ۱۴۲۶ق، ج۳، ص۷-۲۴۳۔ اس دے بعد مکتب اہل بیتؑ وچ نقل حدیث دے طریقہ کار دی توضیح دیندے ہوئے کتب احادیث دی تدوین تے نشر و اشاعت وچ مکتب خلفا تے مکتب اہل بیت دے طریقہ کار دی وضاحت کیتی گئی اے۔عسکری، معالم المدرستین، ۱۴۲۶ق، ج۳، ص۲۴۵-۳۵۱۔

مضامین تے نظریات
معالم المدرستین وچ علامہ عسکری دے مطایق خلفا دے دور وچ احادیث دی نشر و اشاعت ممنوع سی؛ لیکن دوسری طرفوں اسرائیلیات دی نشر و اشاعت اُتے کوئی پابندی نئی‏‏ں سی۔ انہاں نے اس کتاب وچ اہل سنت دی حدیث نگاری دے طریقہ کار اُتے تنقید کرنے دے نال شیعہ حدیث نگاری وچ وی موجود کئی اک اشتباہات دا ذکر کر دے نیں۔ اس کتاب دا اک عمدہ حصہ سیف بن عمر دے بارے وچ اے جنہاں دے بارے وچ علامہ عسکری دا خیال اے کہ انہاں توں بوہت ساری جعلی احادیث نقل ہوئی نیں تے انہاں توں منقول احادیث دی سند وچ 150 جعلی صحابہ موجود نیں۔ معالم المدرستین وچ زیر بحث بعض مطالب درج ذیل نیں: 

حدیث‌ شناسی 
کتاب معالم المدرستین وچ مطرح ہونے والے مباحث وچوں اک اہم بحث حدیث شناسی خاص کر سنت دی حجیت سنت تے حدیث دی کتابت اے۔راد، «روش‌شناسی آرای حدیثی علامہ عسکری۔۔۔»، ص۱۶۶۔ اس بنا اُتے علامہ عسکری سنت دی حجیت اُتے یقین رکھدے ہوئے سنت تک پہنچنے دا واحد راستہ پیغمبر اکرمؐ تے آپ دی اہل بیت دی احادیث قرار دیندے نیں۔راد، «روش‌شناسی آرای حدیثی علامہ عسکری۔۔۔»، ص۱۶۶و۱۶۷؛ عسکری، معالم المدرستین، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۵۷و۵۸۔ علامہ عسکری بعض اہل سنت مفکرین دے برخلاف ایہ عقیدہ رکھدے نیں کہ خلفاء دے دور وچ منع تدوین حدیث مقطعی تے صرف حدیث دی کتابت تک محدود نئی‏‏ں بلکہ نقل حدیث اور کتاب دوناں ممنوع سی۔راد، «روش‌شناسی آرای حدیثی علامہ عسکری۔۔۔»، ص۱۶۷؛ عسکری، معالم المدرستین، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۴۷۔ علامہ عسکری دے مطابق خلفا نے اک طرف پیغمبر اکرمؐ دی احادث نوں نقل تے تدوین کرنے اُتے پابندی لگادی لیکن دوسری طرف اسرائیلیات دی نشر و اشاعت نہ فقط ممنوع نئی‏‏ں سی بلکہ اوہ خود انہاں دے ہمراہ سن۔راد، «روش‌شناسی آرای حدیثی علامہ عسکری۔۔۔»، ص۱۶۹؛ عسکری، معالم المدرستین، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۵۷و۵۸۔

علامہ عسکری چونکہ اپنی اکثر کتاباں وچ شیعہ عقائد دا دفاع کر دے نیں تو اہل سنت دے معتبر منابع توں استنادہ کر دے ہوئے ایہ کم کر دے نیں۔راد، «روش‌شناسی آرای حدیثی علامہ عسکری۔۔۔»، ص۱۸۰۔ لذا کتاب معالم المدرستین وچ مورد استفادہ 2500 منابع وچوں صرف 5 فیصد شیعہ منابع نیں بقیہ سب دے سب اہل سنت منابع توں استفادہ کیتے نیں۔راد، «روش‌شناسی آرای حدیثی علامہ عسکری۔۔۔»، ص۱۸۰۔

شیعہ جوامع حدیث اُتے تنقید
معالم المدرستین وچ شیعہ مجامع حدیث دی نقل حدیث دے طریقہ کار اُتے وی تنقید کیتی گئی اے۔راد، «روش‌شناسی آرای حدیثی علامہ عسکری۔۔۔»، ص۱۷۸۔ اس سلسلے وچ بعض ایسے موارد ول اشارہ کر دے نیں جو نسخہ برداری دے وقت مجامع حدیثی وچ داخل ہو گئے نیں۔ اس سلسلے وچ معروف کتاب اصول کافی توں اک حدیث نمونے دے طور اُتے پیش کر دے نیں۔راد، «روش‌شناسی آرای حدیثی علامہ عسکری۔۔۔»، ص۱۷۸و۱۷۹؛ عسکری، معالم المدرستین، ۱۴۲۶ق، ج۳، ص۳۱۵-۳۲۱۔

جعلی صحابہ
کتاب معالم المدرستین وچ علامہ عسکری پیمبر اکرمؐ دی احادیث نوں چھپانے تے انہاں وچ تحریف کرنے دے طریقاں  وچوں اک جعل حدیث نوں قرار دیندے نیں۔ اس سلسلے وچ تسی‏‏ں سیف بن عمر تمیمی دی مثال دیندے نیں انہاں نے جھوٹی تے جعلی احادیث نوں نقل کرنے دے علاوہ اس دی نقل کردہ احادیث دی سند وچ 150 جعلی صحابہ دا ذکر وچ ملدے نیں۔ تسی‏‏ں دے مطابق سیف بن عمر دی احادیث 70 توں زیادہ اہم اسلامی منابع وچ موجود نیں۔ اس دی واضح مثال محمد بن جریر بن یزید طبری دی تحریر اے جس وچ دوسراں توں زیادہ سیف دی جعلی احادیث نوں نقل کیتے نیں۔عسکری، معالم المدرستین، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۴۲۶-۴۲۹۔ سیف بن عمر دی نشان دہی تے انہاں دی شخصیت دا تعارف علامہ عسکری دا اک اہم کارنامہ اے جو علم رجال وچ تسی‏‏ں دی گہرے مطالعے دی نشان دہی کردا اے۔راد، «روش‌شناسی آرای حدیثی علامہ عسکری۔۔۔»، ص۱۷۷۔

اقتباسات
کتاب معالم المدرستین مختلف ناشراں دے توسط توں متعدد بار نشر ہونے دے علاوہ«معالم المدرستین»۔ دوسرے شخصیتاں دی علمی آثار وچ وی مورد استفادہ واقع ہوئی اے من جملہ انہاں وچ:
 مقتل امام حسینؑ: ایہ کتاب شیعاں دے تیسرے امامؑ تے تسی‏‏ں دے اصحاب دی زندگی دے بارے وچ نیں جس وچ معاویہ دی موت تے یزید دے بر سر اقتدار آنے توں لے کے واقعہ عاشورا تے امام حسینؑ دی شہادت دے بعد رونما ہونے والے واقعات دا بیان کیتی گئی نیں۔«استناد بہ منابع کہن از ویژگیہای۔۔۔»۔ ایہ کتابْ سنہ 1391ش وچ محمدعلی جاودان دی زیر نگرانی،«استناد بہ منابع کہن از ویژگیہای۔۔۔»۔ 252 صفحات وچ نشر ہوئی اے۔«مقتل برگرفتہ از کتاب معالم المدرستین علامہ عسکری۔۔۔»۔
 وحی قرآنی تے وحی بیانی، تحریر علامہ سید مرتضی عسکری: ایہ کتاب مہدیہ سادات حسین‌زادہ دے توسط توں کتاب معالم المدرستین تے "بر گسترہ کتاب و سنت" توں اقتباس تے ترجمہ شدہ اے جو سنہ1388ش وچ دانشکدہ اصول دین تے موسسہ علمی فرہنگی علامہ عسکری نے نشر دی نیں۔«وحی قرآنی و وحی بیانی علامہ سید مرتضی عسکری»۔ 

نسخہ جات
کتاب معالم المدرستین ایران تے لبنان وچ متعدد بار نشر ہوئی اے؛«معالم المدرستین»؛ «معالم المدرستین»۔ بنیاد بعثت نے سنہ 1363ش توں 1365ش دے دوران اس کتاب نوں تن جلداں وچ نشر دی نیں۔ اسی طرح مجمع جہانی اہل بیت نے سنہ 1382ش وچ اسنوں تن جلداں وچ نشر دی نیں اس دے علاوہ دانشکدہ اصول دین نیز اسنوں نشر کرنے والیاں وچوں نیں۔

ترجمہ
کتاب معالم المدرستین دا فارسی، فرانسیسی تے پشتو زبان وچ ترجمہ ہویا اے۔

 حوالے 

مآخذ

 «استناد بہ منابع کہن از ویژگیہای مقتل امام حسین(ع) علامہ عسکری است»، خبرگزاری مہر، تاریخ درج مطلب: ۱۸ مہر ۱۳۹۵ش، تاریخ بازدید: ۲۰ دی ۱۳۹۶ش۔
 انصاری، ناصرالدین، «رحلت علامہ عسکری»، در درسہایی از مکتب اسلام، ش۸، سال چہل و ہفتم، آبان ۱۳۸۶ش۔
 «بازشناسی دو مکتب»، سایت سازمان اسناد و کتابخانہ ملی جمہوری اسلامی ایران، تاریخ بازدید: ۲۰ دی ۱۳۹۶ش۔
 «ترجمہ معالم المدرستین»، سایت سازمان اسناد و کتابخانہ ملی جمہوری اسلامی ایران، تاریخ بازدید: ۲۰ دی ۱۳۹۶ش۔
 «پژوہش‌ و بررسی تحلیلی‌ مبانی‌ اندیشہ‌ہای‌ اسلامی‌ در دیدگاہ‌ دو مکتب‌ (ترجمہ‌ کتاب‌ معالم‌المدرستین‌)»، سایت سازمان اسناد و کتابخانہ ملی جمہوری اسلامی ایران، تاریخ بازدید: ۲۰ دی ۱۳۹۶ش۔
 «دو مکتب در اسلام»، سایت سازمان اسناد و کتابخانہ ملی جمہوری اسلامی ایران، تاریخ بازدید: ۲۰ دی ۱۳۹۶ش۔
 حسین‌زادہ، مہدیہ‌سادات، «سیرہ بزرگان: علامہ عسکری صفحہ‌ای از صفحات زندگینامہ علامہ سید مرتضی عسکری(رہ)»، در رہنامہ پژوہش، ش۱، پاییز ۱۳۸۸ش۔
 خسروشاہی، سید ہادی، خاطرات مستند سید ہادی خسروشاہی از: زندگی و مبارزات آیت اللہ علامہ سید مرتضی عسکری، قم، کلبہ شروق، ۱۳۹۱ش۔
 عسکری، سید مرتضی، معالم المدرستین، [قم]، المجمع العالمی لأہل البیت، ۱۴۲۶ق۔
 «معالم المدرستین»، در سایت سازمان اسناد و کتابخانہ ملی جمہوری اسلامی ایران، تاریخ بازدید: ۲۰ دی ۱۳۹۶ش۔
 «معالم المدرستین»، در سایت المکتبۃ الشیعیۃ، تاریخ بازدید: ۷ مہر ۱۳۹۷ش۔
 «مقتل برگرفتہ از کتاب معالم المدرستین علامہ عسگری منتشر شد»، سایت عقیق، تاریخ درج مطلب: ۱۲ آذر ۱۳۹۱ش، تاریخ بازدید: ۲۰ دی ۱۳۹۶ش۔
 «م‍ع‍ال‍م‌ ال‍م‍درس‍ت‍ی‍ن‌۔ ف‍ران‍س‍ہ»، در سایت سازمان اسناد و کتابخانہ‌ ملی جمہوری اسلامی ایران، تاریخ بازدید: ۲۰ دی ۱۳۹۶ش۔
 «وحی قرآنی و وحی بیانی علامہ سید مرتضی عسکری»، سایت سازمان اسناد و کتابخانہ ملی جمہوری اسلامی ایران، تاریخ بازدید: ۲۰ دی ۱۳۹۶ش۔



گٹھ:سید مرتضی عسکری دے علمی آثار
گٹھ:پندرہویں صدی ہجری دیاں شیعہ کلامی کتب
گٹھ:چودہویں صدی ہجری دیاں شیعہ کتب کلام
گٹھ:کلامی کتب (عربی)
گٹھ:کتاباں