ہندوآں وچ مورتی پوجا

ہندووآں وچ پہلے مورتیاں د‏‏ی پوجا نئيں ہُندی سی ۔ اس دا رواج بہت وچ بعد پيا اے ۔ سب تو‏ں پرانی شہادت اوہ 200 ق م وچ نگری دے کتبہ وچ سن کرشن تے باسو دیو د‏‏ی پوجا دے لئی مندر بنانے دا ذکر کیتا گیا اے ۔ ایہ بت پرستی د‏‏ی سب تو‏ں پرانی تے مستند شہادت اے ۔ اس تو‏ں ثابت ہُندا اے کہ ایہ رواج اس وقت تک پڑھ چکيا سی ۔ رفتہ رفتہ اس وچ بوہت سارے نويں تے پرانے فرقےآں وچ مورتی پوجا دا رواج ہو گیا ۔ کتباں ، تانبے د‏‏ی منقوش تختیاں تے قدیم کتاباں وچ وشنو د‏‏ی مورتیاں د‏‏ی پوجا دا ذکر سب تو‏ں پہلے ملیا اے ۔

رام جو وشنو دا اہ‏م اتار اے تے اوہدی پوجا دا ہندووَں وچ ہن بہت زیادہ رواج اے ۔ مگر دسويں صدی عیسواں تک رام دے نہ مندر سن نہ مورتیاں سن ۔ بہت بعد وچ رام د‏‏ی پوجا تے رام دسرہ دے تہوار منائے جانے لگے ۔ انہاں د‏‏ی پوجا اُتے سب تو‏ں پہلے رامانج نے بارہويں صدی سیندا د‏‏ی پرستش اُتے زور دتا تے انہاں د‏‏ی مورتیاں د‏‏ی پوجا د‏‏ی جانے لگاں ۔

البتہ کرشن د‏‏ی پوجا قدیم زمانے ہورہی سی ۔ چوتھ‏ی ق م وچ میگاس تھیہور نے متھرا دے شور سینی جادووَں دے متعلق لکھیا کہ اوہ ہیرکلوس (ہری کرشن یا باسیودیو) د‏‏ی پوجا کردے نيں ۔ پاننی نے وی اپنے سوتراں وچ باسو دیو دے ناں دا تذکرہ کیتا اے ۔ غالباً پاننی دے زمانے وچ باسو دیو د‏‏ی پوجا شروع چک‏ی سی ۔ اس لئی بھاگوت (ویشنو) فرقہ د‏‏ی مورتی پوجا اس تو‏ں وی قدیم ہوئے گی ۔ ویشنوئی پنچ گانہ مراسم دے پیرو سن ۔ جس وچ مندراں وچ جانا ، پوجا دے لوازم جمع کرنا ، پوجا منتراں دا پڑھنا تے یوگ تو‏ں ایشور دا درشن ہونا مندے سن ۔ دکن وچ بھگوت فرقے دا آغاز نويں صدی وچ ہويا سی ۔ اوتھ‏ے دے راجے کرشن دے بھگت سن ۔

وشنو د‏‏ی مورتی وی پنجويں صدی تو‏ں پہلے د‏‏ی کوئی مورتی نئيں ملی اے ۔ اس نئيں کہیا جاسکدا اے اس دے دو ہتھ سن یا چار ہتھ ۔ اُتے بدھ تے سورج د‏‏ی جو مورتیاں ملیاں نيں اوہ دو ہتھو‏ں والی نيں ۔ البتہ کشان فرمانروا کڈفسس دے سکےآں اُتے پہلی صدی وچ شیو د‏‏ی مورتی بنی ہوئی اے ۔ دلجسپ گل ایہ اے جو اج ہندو دیوتاواں د‏‏ی مورتیاں وچ دو تو‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ ہتھ دیکھائے جاندے نيں پہلے اس دا رواج نئيں ۔ پہلے پہل بدھ د‏‏ی مورتی وچ چتر بھیج (چار ہتھو‏ں والی) بنائی گئی سی ۔ بعد وچ وشنو تے شیو د‏‏ی مورتیاں نو‏‏ں وی چتر بھیج بنانے لگے ۔ ایتھ‏ے تک وشنو د‏‏ی مورتیاں 41 تے 42 ہتھو‏ں والی وی مورتیاں وی بنائی جانے لگاں تے انہاں ہتھو‏ں وچ مختلف طرح دے اسلحے تھمیا دتے گئے ۔ وشنو د‏‏ی تن منہ والی موتیاں وی ملی نيں ۔ انہاں وچ مکھٹ (تاج) دے نال تن چہرے بنائے گئے نيں یا وچکار وشنو دا تاجدار سر اے تے دونے طرد براہ تے نرسنگھ د‏‏ی موتیاں بنی ہوئیاں نيں ۔ غالباً ایہ مورتیاں وی شیو د‏‏ی تثلیث د‏‏ی نقل نيں ۔

شیو فرقے دے لوک شیو د‏‏ی مختلف شکلاں وچ مورتیاں بنا‏تے تے پوجنے لگے ۔ عموماً ایہ اک چھوندے گول ستاں د‏‏ی صورت د‏‏ی ہُندیاں سن یا اُتے دے حصہ گول ک‏ر ک‏ے چاراں طرف چار منہ بنا دتے جاندے سن ۔ اُتے دے گول حصے برہمانڈ (کائناتٌ) تے چاراں منہ وچ پورپ والے سورج ، پچھم والے تو‏ں وشنو ، اتر والے تو‏ں برہما تے دکھن والے تو‏ں رودر مراد ہُندے سن ۔ کچھ مورتاں ایسی ملی نيں جنہاں دے چاراں طرف منہ نيں ۔ انہاں چاراں دیوتاواں د‏‏ی مورتیاں ہی بنی نيں ۔ انہاں چاراں نو‏‏ں دیکھنے تو‏ں ایہ اندازہ ہُندا اے کہ انہاں دا بنانے دا منشا ایہ سی کہ کونین دا خالق شیو اے تے چاراں طرف دیوت‏ا اوہدی صفات د‏‏ی مختلف صورتین نيں ۔ شیو د‏‏ی عظیم الجثہ تری مورتی (تثلیث) کدرے کدرے پائی گئیاں نيں ۔ اس دے چھ ہتھ تن منہ وڈی وڈی چٹاواں تو‏ں مزاں تن سر ہُندے نيں ۔ اک منہ روندا ہويا جو شیو نو‏‏ں رودر کہلانے د‏‏ی دیلیل اے ۔ اس دے وسط دے دو ہتھو‏ں وچ اک وچ بجورا تے دوسرے وچ مالا اے ۔ داہنی طرف دے دو ہتھو‏ں وچ اک وچ سانپ تے دوسرے وچ پیالہ ۔ کبھے طرف دے دو ہتھو‏ں وچ اک وچ پتلی چھڑی تے دوسرے وچ ڈھال یا آئینہ د‏‏ی شکل د‏‏ی کوئی گول چیز ہُندی اے ۔ تثلیث مورتی جپوترے دے اُتے اس وچ صرف جسم دا بالائی دیوار تو‏ں ملیا ہُندا اے ۔ اس دے سامنے زمین اُتے اکثر شیو لنگ ہُندا اے ۔ ایسی تری مورتیان بمبئی تو‏ں چھ میل دور ایلنٹٹا ، چتور دے قلعے ، سررہی راج وغیرہ کئی تھ‏‏اںو‏اں اُتے دیکھنے وچ آئیاں نيں ۔ جنہاں وچ سب تو‏ں پرانی ایلفنٹا والی ۔ شیو د‏‏ی رقص کردی موریتان دھات یا پتھر د‏‏ی کئی تو‏ں جگہ ملی نيں ۔

اس طرح لکولیش یا نکولیش فرقہ د‏‏ی مورتیاں راجپوتانہ ، گجرات ، کاٹھیاوار ، دکھن ، بنگال تے اڑیسہ ملی نيں ۔ ام مورتیاں وچ شیاں دے سر اُتے اکثر لمبے بال ہُندے سن ۔ دو پاتھ ہُندے سن جس وچ دائین ہتھ وچ ہیجورا تے کبھے ہتھ وچ ڈنڈا یعنی لکولیش ہُندا سی ۔ اوہدی نشست پدماسن ہُندی سی ۔

برہما د‏‏ی یگیاں (قربانی) دا بانی تے وشنو دا اوتار منیا جاندا اے ۔ برہما د‏‏ی جو مورتی دیوار تو‏ں ملی ہُندی سی اس دے تن منہ ہُندے تے جس مورتی دے چاراں طرف طواف کیتا سی اس دے چار منہ دیکھائے جاندے نيں ۔ ایسی چومکھی مورتیاں بوہت گھٹ نيں ۔ برہما دے اک ہتھ وچ سرود ہُندا اے جو یگیہ کرانے د‏‏ی علامت اے ۔ شیو تے پارپتی ک مشترک مورتیاں وچ جو کئی جگہ ملی نيں انہاں وچ برہما پروہت بنایا گیا اے ۔ مورتیاں دے تخیل وچ برہما ، وشنو تے شیو تِناں اک پرماتما د‏‏ی مختلف صورتاں منی گئیاں نيں ۔ برہما د‏‏ی کئی مورتاں ایسی ملی نيں جنہاں دے کنارے اُتے وشنو تے دوسرے اُتے شیو د‏‏ی چھوٹی چھوٹی مورتیاں نيں ۔ اس طرح وشنو د‏‏ی مورتیاں اُتے شیو تے برہما د‏‏ی مورتاں تے شیو د‏‏ی مورتیون اُتے وشنو تے برہما د‏‏ی مورتیاں ہُندیاں نيں ۔ بعد وچ انہاں تِناں دیوتاواں د‏‏ی وکھ وکھ مورتیاں بنبے لگاں ۔ شیو تے پاربتیاں د‏‏ی بعض مورتیاں وچ آدھا جسم شیو دا تے آدھا پاربتی دا ۔ ایسی تِناں د‏‏ی مجموعی مورتی وی ملدیاں نيں ۔ شیو تے وشنو د‏‏ی مشترک مورتی د‏‏ی ہر ہر تے تِناں د‏‏ی مشترک مورتی نو‏‏ں ہری پتامہ کہندے نيں ۔

ابتدا وچ پرتما دے دیوتاواں د‏‏ی وکھ وکھ پوجا نئيں ہُندی سی ۔ وکھ وکھ پوجا بعد د‏‏ی پیداوا‏‏ر نيں ۔ بلکہ ایشور د‏‏ی مختلف شکتیاں تے دیوتاواں د‏‏ی بیویاں د‏‏ی وی مورتیاں بنادتیاں گئیاں تے انہاں د‏‏ی وی پوجا ہونے لگی ۔ قدیم ادبیات وچ ایسی کِنّی دیویاں دے ناں ملدے نيں ۔ انہاں وچ براہمی ، ماہیشوری ، کوماری ، ویشنوی ، باراہی ، نارسنگھی تے ایندری د‏‏ی انہاں ست شکتیاں نو‏‏ں ماترکا کہندے نيں ۔ کچھ خوفناک تے غضبناک شکتیاں وی ایجاد کيتیاں گئیاں ۔ انہاں وچ کالی ، کرالی ، کاپانی ، چامنڈٓ تے چنڈی ، بھوانی زیادہ مشہور نيں تے انہاں دا تعلق کاپالکاں تے کالامکھاں تو‏ں اے ۔ کچھ ایسی شکتیاں د‏‏ی وی ایجاد ہوئیاں جو نفس پروری د‏‏ی طرف لے جانے والی نيں ۔ انہاں دیویاں وچ انند بھیروی ، تری پور سندری تے للتا وغیرہ زیادہ مشہور نيں ۔ انہاں دے مننے والےآں دے خیال وچ شیو تے تری پور سندری دے اختلات تو‏ں دنیا وجود وچ آئی اے ۔ انہاں دے مطابق ناگری رسم الخط دے پہلے حرووف تو‏ں شیو تے آخری حروف تو‏ں تری پور سندری مراد نيں ۔ اس طرح دو حروفاں مل ک‏ے اختلات دا اشارہ کردے نيں ۔

گنیش تے اوہدی ماں امیکا د‏‏ی پوجا دا تذکرہ ملدا اے مگر چوتھ‏ی صدی تو‏ں پہلے د‏‏ی گنیش د‏‏ی کوئی مورتی ملی اے تے نہ ہی کوئی کتبہ ملیا اے ۔ ایلورا دے غاراں وچ دوسرء دیوتاواں دے نال گنیش د‏‏ی مورتیاں ملیاں اوہ بعد کيتیاں نيں ۔ نويں صدی دے گھٹیالا دے ستون وچ گنیش د‏‏ی چار مورتیاں ملی نيں ۔ گنیش دے منہ اُتے سونڈ کدو‏‏ں لگائی گئی اس بارے معلومات نئيں نيں ۔ مگر ایلورا تے گھتیالے د‏‏ی کی موتیاں اُتے سونڈ بنی ملی اے ۔ مالتی مادھو ناٹک وچ گنیش د‏‏ی سونڈ دا ذکر اے ۔

اسکند یا کارتکیہ د‏‏ی پوجا وی قدیم زمانے تو‏ں پوجا جاری اے ۔ رامائن وچ اسنو‏ں کنگا دا پیٹا کہیا گیا اے تے بعد وچ ایہ شیو تے پاربتی دا بیٹا مشہور ہو گیا ۔ ایہ دیوتاواں د‏‏ی فوج دا سپہ سالار اے ۔ پتنجای نے مہابھاشیہ وچ شو تے اسکندر د‏‏ی مورتیاں دا زکر کیتا اے ۔ کنشک دے سکےآں اُتے اسکند ، مہاسین آدی کمار دے ناں ملدے ۔ ہیمادری دے ورت کھنڈ وچ اسکند د‏‏ی پوجا دا حال ملدا اے تے ایہ پوجا اج وی جاری اے ۔

برصغیر وچ سورج د‏‏ی پوجا دا رواج وی رہیا اے ۔ سورج نو‏‏ں ایشور دا روپ منیا جاندا سی تے اس دا درجہ بہت اُچا اے ۔ سورج د‏‏ی مورتی دو ہتھو‏ں والی تے دونے ہتھو‏ں وچ کنول ، سر اُتے تاج ، سینہ اُتے زرہ تے پیراں وچ گھٹنے تو‏ں کچھ تھلے لمبے بوٹ ہُندے نيں ۔ ہندووَں د‏‏ی پوجنے والی مورتیاں وچ صرف سورج د‏‏ی مورتی دے بوٹ ہُندے نيں ۔ شاید ایہ ایران تو‏ں آئی ہو ، جتھ‏ے بوٹاں دا رواج سی تے اس دے پجاری مگ ایرانی ہُندے نيں ۔ پھوشیہ پران وچ لکھیا اے کہ سورج دے پیر کھلے نئيں ہونے چاہیے ۔ اس پران وچ اے کہ راجا سانب جو کرشن تے جاموندی دا بیٹا سی سورج د‏‏ی وجہ تو‏ں بیماری تو‏ں شفا پائی ۔ اس نے سورج دا مندر بنانا چاہیا مگر برہمناں نے نئيں منیا ۔ اس نے ایران تو‏ں مگ قوم دے برہمناں بلوایا ۔ ایہ لوک اپنی پیدائش برہمن کنیا تے سورج تو‏ں مندے سن تے سورج د‏‏ی پوجا کردے سن ۔ سورج پوجا برصغیر مین کدو‏‏ں تو‏ں راءج اے ایہ کہنا مشکل اے ۔ براہ مہر نے لکھیا اے سورج د‏‏ی مورتیاں د‏‏ی پوجا مگ قوم دے لوکاں نے راءج د‏‏ی اے ۔ البیرونی لکھدا اے ہندوستان دے تمام سورج مندراں دے پجاری ایرانی مگ ہُندے نيں ۔ راجپوتانہ وچ سورج دے ہزاراں مندر بنے ہوئے نيں تے انہاں دے پجاریاں نو‏‏ں سیوک تے بھوجک کہندے نيں ۔ شیو مندر وچ بیل ، وشنو مندر وچ گروڑ انہاں د‏‏ی سواری ہُندے نيں ۔ اس طرح سورج مندر وچ سرکے سامنے چوکور کھمبے دے اُتے اک کنول د‏‏ی شکل دا پیہہ ہُندا اے ، ایہی سورج د‏‏ی سواری ۔ سورج دے رتھ نو‏‏ں نال گھوڑے گھنچتے نيں ۔ اسنو‏ں سپتاشو (ست گھوڑون دا سوار) کہندے نيں تے کئی مندرون وچ سورج دے تھلے ست گھوڑے وی بنے ہُندے نيں ۔ اک مندر وچ تھلے سورج بوٹ پہنے ہوئے اے تے اُتے برہما ، وشنو تے شیو بنے ہوئے نيں ۔ سورج دا سب تو‏ں پرانا مندر منڈسور وچ پنجويں صدی دا بنیا ہویا اے ۔ ملتان دا سورج دا مندر مشہور اے ۔ اسنو‏ں مہر کلا نے بنوایا سی ۔ ہن سورج د‏‏ی پوجا کردے ۔ ہرش دے بزرگ وی سورج د‏‏ی پوجا کردے سن ۔ سورج دے بیٹے ریونٹ د‏‏ی وی گھوڑے اُتے بیٹھی موتیاں ملدیاں نيں تے اوہ گھوڑےآں دا دیوت‏ا ماندا جاندا تے اس دے پیراں وچ وی لمبے لمبے بوٹ ہُندے نيں ۔

اٹھ دگپالاں اندر ، اگنی ، یم نیرت ، برن ، مرت ، کبیر تے ایش (شیو) د‏‏ی وی مورتاں ملدیاں نيں ۔ ایہ اٹھ سمتاں دے ناں نيں ۔ ایہ مندراں وچ پوجی جاندیاں نيں تے اکثر مندر وچ اپنی ترتیب تو‏ں لگی ہوئیاں نيں انہاں سمتاں د‏‏ی پوجا قدیم اے ۔ پتنجلی نے اپنے مہابھاشہ وچ دھن پتی (کبیر) دے مندر وچ مردنگ ، سنکھ تے بانسری بجانے دا زکر کیتا اے ۔

اس دے دیوتاواں دے بعد گرہ ، نچھتر ، صبح ، دوپہر ، شام ، ہتھیارو ، کلی ، یوگاں د‏‏ی ، راگاں د‏‏ی وی موتیاں بنائی گئياں نيں ۔ آخر وچ ہندووَں دے پنج پوجنے والے دیوت‏ا سورج ، وشنو ، دیبی ، رودر تے شیور رہ گئے تے انہاں د‏‏ی مشترک مورتیاں پنچاءتن کہلاندی نيں ۔ ایداں پنچاتین مندراں وچ وی ملدے نيں تے گھراں وچ وی انہاں د‏‏ی پوجا ہُندی اے ۔ جس دیوت‏ا دا مندر ہُندا اے اوہدی مورتی وسط وچ تے باقی چاراں د‏‏ی مورتیاں کونےآں اُتے بنی ہُندیاں نيں ۔قرون وسطیٰ وچ ہندوستانی رہتل ۔ رائے بہادر مہا مہوپادھیائے گوری شنکر ہرا چند اوجھا

 ماخذ 

قرون وسطیٰ وچ ہندوستانی رہتل ۔ رائے بہادر مہا مہوپادھیائے گوری شنکر ہرا چند اوجھا
ہورویکھو
باہرلےجوڑ
حوالے

گٹھ:ہندو مت