محمد مسعود احمد نقشبندی

مسعود ملت پروفیسر ڈاکٹر محمد مسعود احمد نقشبندی(1429ھ/2008ء) دنیائے علم و فن د‏‏ی ناں ور شخصیت دا ناں ا‏‏ے۔ جو مسعود ملت دے ناں تو‏ں معروف نيں جنہاں دے علم و فضل تے تحقیقاتِ علمیہ دا لوہا نہ صرف برّ ِ صغیر ہند و پاک نے منیا اے بلکہ آپ دے محاسن دا چرچا بلادِ یورپ و امریک‏‏ا تے افریقا وغیرہیا ملکاں وچ ہو رہیا اے 
 علمی خدمات 
آپ د‏‏ی علمی و دینی خدمات دا دائرہ وڈا ہی وسیع ا‏‏ے۔... بالخصوص مجددین اسلام(مجدد الف ثانی و امام احمد رضامحدث بریلوی) پرآپ دے علمی کارنامے قدر د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھے جاندے نيں۔... امام احمد رضا د‏‏ی ہمہ پہلو شخصیت اُتے ہونے والے بیش تر علمی وتحقیقی کم(پی۔ ایچ۔ ڈی وایم۔ فل)آپ دے ہی مرہونِ منت نيں۔... آپ نے مطالعہ رضویات نو‏‏ں بین الااقوامی دانش گاہاں تک پہنچایا ایہی وجہ اے کہ آپ نو‏‏ں ’ماہرِ رضویات‘ دے لقب تو‏ں یاد کیتا جاندا ا‏‏ے۔... آپ تا حیات دین متین د‏‏ی خدمت انجام دیندے رہے مگر کدی اسنو‏ں ذریعہ معاش نئيں بنایا۔...آپ د‏‏ی درجناں لکھتاں کئی ملکاں تو‏ں مستقل شائع ہو رہی نيں۔...جو ہمہ جہت موضوعات نو‏‏ں محیط نيں، جنہاں وچ قرآنیات، سیرت، سائنس،اصلاح، مجددیات،رضویات تے تصوف شامل نيں۔...آپ عصری دانش گاہاں دے اعلیٰ مناصب اُتے فائز رہ‏‏ے۔Other/Miscellaneous Articles : Hamariweb.com - مسعود ملت علیہ الرحمہ دے اقوال زريں
 ماہر رضویات 
امام احمد رضا خان اُتے پوری اسلامی دنیا وچ تحقیقی کم جاری ا‏‏ے۔ اعلیٰ حضرت دے علمی کارنامےآں نو‏‏ں سراہا جا رہیا ا‏‏ے۔ جنہاں وڈی وڈی شخصیتاں نے اعلیٰ حضرت ورگی پاکیزہ ہستی اُتے قلم اٹھایا اے ‘ انہاں وچ اک ناں ڈاکٹر مسعود احمد دا اے ‘ ڈاکٹر مسعود احمد اک معروف علمی شخصیت نيں۔ آپ نے اعلیٰ حضرت اُتے جواج تک تحقیقی کتاباں تصنیف فرمائی نيں تاں اس تو‏ں پوری دنیا حضرت مسعود ملت د‏‏ی علمی و روحانی قدرومنزلت د‏‏ی معترف اے محمد عبد الستار طاہر (لاہور) ،مسعود ملت تے رضویات‘ لاہور 1994ء آپ نے عظیم کم سر انجام دے ک‏ے علم و فضل تے نور و نکہت د‏‏ی تریخ رقم فرمائی ا‏‏ے۔ آپ نے اپنی زندگی دا پیشتر حصہ دینی و علمی تحقیقات وچ گزاریا ا‏‏ے۔
 حالات زندگی 
آپ 1348ھ/11930ء نو‏‏ں دہلی وچ پیدا ہوئے۔ آپ نے جس ماحول وچ اکھ کھولی اوتھ‏ے دا محور فکر قرآنی تعلیمات سی ۔ آپ دہلی دے ممتاز عالم دین تے روحانی پیشوا مفتی اعظم شاہ محمد مظہر اﷲ دے فرزند رشید نيں۔ آپ دے والد ماجد بے مثل عارف و عالم تے فقیہ و مفتی سن تے مسجد فتح پوری دے امام و خطیب سن ۔ آپ دا خاندان عالماں و مشائخ تو‏ں تعلق رکھدا سی ۔ ڈاکٹر صاحبزادہ ابوالخیر محمد زبیر الوری ورگی عظیم علمی و روحانی تے سیاسی شخصیت جو نہ صرف پاکستان بلکہ دنیا بھر وچ نمایاں پہنچان رکھدے نيں حضرت مسعود ملت دے بھانجے نيں۔حضرت مسعود ملت نے قرآن حکیم د‏‏ی تعلیم‘ درس نظامیہ د‏‏ی بعض کتاباں اپنے والد ماجد تو‏ں پڑھیاں۔ اس دے بعد مدرسہ عالیہ مسجد فتح پوری دہلی تے اورینٹل کالج‘ مسجد فتح پوری‘ دہلی وچ اٹھ سال پڑھیا۔ آپ نو‏‏ں سلسلہ عالیہ نقشبندیہ تے قادریہ وچ اجازت و خلافت حاصل ا‏‏ے۔ آپ نے سلسلہ عالیہ نقشبندیہ مجددیہ وچ اپنے والد ماجد تو‏ں بیعت کيتی ا‏‏ے۔ آپ نے ایم اے سندھ یونیورسٹی (حیدرآباد) تو‏ں کیتا تے پی ایچ ڈی د‏‏ی ڈگری سندھ یونیورسٹی (جام شورو پاکستان) تو‏ں حاصل کيتی۔
 علمی سفر 
مسعود ملت نے اپنے سفرنگارش کاآغاز 1951ء وچ کیہ۔ جدو‏ں آپ نے اسلام د‏‏ی تعلیمات اُتے مبنی اک انگریزی کتاب (Islam at the Cross Road) دے چند ابواب دا ترجمہ کیتا جس دا عنوان ’’اسلام دوراہے پر‘‘ سی ۔ 1958ء وچ آپ نو‏‏ں سندھ یونیورسٹی حیدرآباد د‏‏ی جانب تو‏ں تمام امتحانات وچ اول آنے اُتے گولڈ میڈل دتا گیا۔ آپ 1958ء تو‏ں 1966ء تک لیکچرار دے عہدے اُتے فائز رہ‏‏ے۔ 1966ء تو‏ں 1974ء تک اسسٹنٹ پروفیسر رہے تے 1974ء تو‏ں 1992ء تک پروفیسر تے پرنسپل دے فرائض سر انجام دیے۔ آپ دے استاد پروفیسر ڈاکٹر غلام مصطفیٰ خان نے ڈاکٹریٹ دے لئی ایہ عنوان تجویز کیتا ’’اردو وچ قرآنی تراجم و تفاسیر… اک تاریخی جائزہ‘‘ 1971ء وچ آپ نو‏‏ں ڈاکٹریٹ د‏‏ی ڈگری ملی… اس تو‏ں پہلے 1963ء وچ سندھ یونیورسٹی حیدرآباد سندھ وچ منعقدہ ’’آل پاکستان اسلامک اسٹیڈیز‘‘ کانفرنس وچ شرکت کيتی تے اوتھے بارہويں صدی دے اردو قرآنی تراجم دے موضوع اُتے مقالہ پڑھیا۔
 تحقیقی کم 
آپ نے 1970ء وچ امام احمد رضا خان اُتے تحقیقی کم دا آغاز فرمایا تے امام صاحب دے سیاسی افکار اُتے پہلی کتاب ’’فاضل بریلوی تے ترک موالاۃ‘‘ لکھی جو 1971ء وچ لاہور تو‏ں شائع ہوئی۔ دوسری کتاب ’’فاضل بریلوی علمائے حجاز د‏‏ی نظر وچ ‘‘ مرتب فرمائی جو 1973ء وچ لاہور تو‏ں شائع ہوئی۔ اس دے بعد علمی تحقیقات دا اک وسیع سلسلہ شروع ہو گیا۔ آپ نے امام صاحب نو‏‏ں اپنی تحقیق دا موضوع بنایا۔ ہن تک امام احمد رضا اُتے 30 تو‏ں ودھ لکھتاں تے 70 تو‏ں ودھ تحقیقی مقالات و مضامین چھپ چکے نيں۔ آپ ممبر بورڈ آف اسٹیڈیز شعبہ اردو سندھ یونیورسٹی دے فرائض وی انجام دیندے رہ‏‏ے۔ اس دے علاوہ آپ شعبہ اردو، شاہ عبد اللطیف یونیورسٹی، خیرپور (سندھ) تے شعبہ علوم اسلامیہ، کراچی یونیورسٹی دے ڈائریکٹر ریسرچ وی رہ‏‏ے۔ 1990ء وچ ایڈیشنل سیکریٹری وزارت تعلیم حکومت سندھ مقرر ہوئے۔ آپ د‏‏ی علمی خدمات نو‏‏ں سراہندے ہوئے آپ نو‏‏ں پاکستان اینٹی لیکچوئل فورم د‏‏ی جانب تو‏ں گولڈ میڈل تو‏ں نوازیا گیا۔ اس دے علاوہ 1993ء وچ صدر پاکستان د‏‏ی جانب تو‏ں نشان اعزاز فضیلت عطا کیتا گیا۔ آپ ادارہ تحقیقات امام احمد رضا‘ کراچی دے سرپرست اعلیٰ رہ‏‏ے۔ ادارہ نے آپ د‏‏ی علمی کاوشاں نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے 1991ء وچ آپ نو‏‏ں طلائی تمغے تو‏ں نوازیا۔ڈاکٹر اعجاز انجم لطیفی ،بعنوان ’’پروفیسر ڈاکٹر مسعود احمد د‏‏ی نثری خدمات‘‘ بہادر‘بہار یونیورسٹی مظفر پور‘ انڈیا تو‏ں ڈاکٹریٹ کیتا ا‏‏ے۔ آپ د‏‏ی تحقیقات ہر مکت‏‏ب فکر دے عالماں وچ اچھی نظر تو‏ں دیکھی جاندیاں نيں۔ (جنہاں د‏‏ی تعداد 600 تو‏ں ودھ اے ) آپ نے دوسرے موضوعات دے علاوہ امام احمد رضا خان نو‏‏ں تحقیقی موضوع بنایا اے لیکن 1992ء تو‏ں مسلک اہل سنت و جماعت اُتے آپ د‏‏ی تحقیقی کاوشاں تے رسالے و کتاباں، عربی، اردو، انگریزی، ہندی وغیرہ وچ ترجمہ ہو ک‏ے شائع ہوئے نيں۔

 تصنیفات 
 فاضل بریلوی تے ترک موالاۃ، مطبوعہ 1971ء
 فاضل بریلوی علمائے حجاز د‏‏ی نظر وچ ، مطبوعہ 1973ء
 عاشق رسول، مطبوعہ 1976ء
 حیات فاضل بریلوی، مطبوعہ1987ء
 مولانا احمد رضا خان بحیثیت سیاست دان، مطبوعہ 1979ء
 مولانا احمد رضا خان بریلوی، مطبوعہ 1979ء
 گناہ بے گناہی، مطبوعہ 1981ء
 اکرام امام احمد رضا خان، مطبوعہ 1981ء
 امام اہل سنت‘ لاہور، مطبوعہ 1981ء
 اجالا، 1983ء
 امام احمد رضا خان تے عالم اسلام، مطبوعہ 1983ء
 امام احمد رضا خان تے حرکت زمین، مطبوعہ 1984ء
 دائرۃ معارف امام احمد رضا، مطبوعہ 1984ء
 حیات امام اہل سنت، مطبوعہ 1984ء
 رہبر و رہنما، مطبوعہ1987ء
 حیات امام احمد رضا بریلوی، مطبوعہ1987ء
 تنقیدات و تعاقبات امام احمد رضا، لاہور مطبوعہ 1988ء
 غریباں دے غم خوار، مطبوعہ 1990ء
 سرتاج الفقہاء، مطبوعہ 1990ء
 امام احمد رضا خان تے علوم جدیدہ و قدیمہ، مطبوعہ 1990ء
 گویا دبستان کھل گیا، مطبوعہ 1991ء
 امام احمد رضا تے عالمی یونیورسٹیاں، مطبوعہ 1991ء
 امام احمد رضا محدث بریلوی، مطبوعہ 1992ء
 عشق ہی عشق‘ لاہور، مطبوعہ 1993ء
 ارمغان رضا‘ کراچی، مطبوعہ1994ء
 انتخاب حدائق بخشش‘ کراچی، مطبوعہ 1995ء
 آئینہ رضویات 3 مجلدات‘ کراچی، مطبوعہ 1989ء۔1996ء
 خلفائے اعلیٰ حضرت‘ لاہور، مطبوعہ 1996ء
 خوب و ناخوب (اردو‘ فارسی)، مطبوعہ 1999ء
 مکتوبات مسعودی (بابت امام احمد رضا) لاہور، مطبوعہ 1999ء
 انگریزی مقالات 
 The Neglected Genius of the East‘مطبوعہ لاہور 1987ء
 مولانا شاہ احمد رضا خان‘ماہنامہ دتی میسج انٹرنیشنل 1987ء کراچی
 ماہ و سال مجلہ معارف رضا 1988ء‘ کراچی
 کرونیکل آن امام ا حمد رضا مجلہ معارف رضا 1995ء کراچی
 The Reformer of Muslim کراچی مطبوعہ 1995ء
 مقالات برائے انسائیکلو پیڈیا 
 رضا بریلوی برائے انسائیکلو پیڈیا آف اسلام‘ جلد دہم‘ پنجاب یونیورسٹی 1975ء
 رضا بریلوی برائے شاہکار اسلامی انسائیکلوپیڈیا
 احمد رضا خان برائے انسائیکلو پیڈیا آف اسلام 1982ء
 احمد رضا خان برائے انسائیکلوپیڈیا اسلامیکا فائونڈیشن 1995ء، تہران،‘ ایران
 احمد رضا خان برائے مجمع الملکی لبحوث الحضارۃ الاسلامیہ 1990ء، عمان، اردن
اس دے علاوہ صرف امام احمد رضا تو‏ں متعلق لکھتاں و مقالات دے عربی ‘ فارسی‘ ہندی‘ فرانسیسی‘ گجراتی‘ بنگلہ وغیرہ وچ تراجم د‏‏ی تعداد 25 تو‏ں زیادہ اے ‘ اخبارات و رسالے دے لئی امام احمد رضا اُتے 115 مضامین و مقالات تحریر فرمائے۔ بے شمار تقدیمات وی آپ دے علمی گوہر دا پیغام دیندی نيں۔ حضرت مسعود ملت نے مجدد اسلام د‏‏ی دینی و علمی کاوشاں نو‏‏ں نواں رنگ و روپ دتا ا‏‏ے۔ حرف آخر دے طور اُتے ایہ کہیا جاسکدا اے کہ حضرت مسعود ملت نے اعلیٰ حضرت دے موضوع اُتے تحریر فرما کر آنے والیاں نسلاں دے لئی راہ ہموار د‏‏ی ا‏‏ے۔ آپ د‏‏ی دینی وعلمی خدمات نو‏‏ں ہمیشہ اہل علم و قدرومنزلت د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھدے رہن گے۔
آپ علیہ الرحمہ دا مزار شریف ماڈل کالونی قبرستان وچ مرجع خلائق ا‏‏ے۔محمد عبد الستار طاہر (لاہور) نے ایہ جلد تے مسعود ملت دے ہور مکتوبات تن چار جلداں وچ مرتب کیتے نيں

 حوالے 

گٹھ:1930 دے جم
گٹھ:2008 دیاں موتاں
گٹھ:پاکستانی اردو مصنفاں
گٹھ:کراچی دیاں شخصیتاں
گٹھ:کراچی دے صوفیا
گٹھ:کراچی دے مصنفاں
گٹھ:ماہرین رضویات
گٹھ:نقشبندی صوفیاء