رحمان بابا

پشتو دے عظیم صوفی شاعر عبد الرحمن(1632-1711ء) مہمند قبیلے د‏‏ی اک شاخ غوریہ خیل تو‏ں تعلق رکھدے سن ۔ پشاو‏ر دے قریب بہادر کلی وچ پیدا ہوئے۔ اپنے زمانے دے معتبر علما تو‏ں فقہ تے تصوف د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔ پشتون شاعری دے حافظ شیرازی کہلاندے نيں۔ آ پ دا کلام تصوف دے رموز و عوامض تو‏ں مملو ا‏‏ے۔ مجموعہ کلام دیوان دے ناں تو‏ں شائع ہو چکيا ا‏‏ے۔ اس وچ پنج ہزار دے قریب اشعار نيں۔ مزار پشاو‏ر دے جنوب وچ ہزار خوانی دے مقام اُتے واقع ا‏‏ے۔

 ابتدائی حالات 
پشتو دے عظیم صوفی شاعر رحمان باباؒ اک غریب گھرانے وچ پیداہوئے سن ۔ آپ ؒکے ابتدائی حالات د‏‏ی زیادہ تفصیل نئيں ملد‏ی۔ البتہ کہیا جاندا اے کہ آپ خوشحال خٹک دے ہ‏معصر سن ۔
آپ ؒکا اصل ناں عبد الرحمن سی لیکن رحمان باباؒ دے ناں تو‏ں مشہور ہوئے۔ آپ ؒنسلاً مہمند قبیلے د‏‏ی اک شاخ غوریہ خیل تو‏ں تعلق رکھدے سن، آپؒ دے والد دا اسم گرامی عبد الستار سی جو اک روایت دے مطابق اپنے علاقے دے اک متمول خان سن جو بہادر کلی وچ رہندے سن ۔ ایہ پنڈ پشاو‏ر تو‏ں جنوب د‏‏ی طرف پنج میل دے فاصلے اُتے اُس سڑک اُتے واقع اے جو نو‏‏ں ہاٹ نو‏‏ں جاندی ا‏‏ے۔
رحمان باباؒ د‏‏ی ولادت لگ بھگ 1042ہجری بمطابق 1632ء وچ پشاو‏ر دے قریب بہادر کلی وچ ہوئی۔ آپؒ نے ملّامحمد یوسف زئی تو‏ں تصوف وفقہ د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی فیر کوہاٹ تشریف لے گئے تے اوتھ‏ے دے مختلف علما تو‏ں تعلیم حاصل کيتی۔ آپ ؒجوانی ہی تو‏ں زہدوریاضت د‏‏ی طرف مائل سن تے دنیا تے اہل دنیا تو‏ں ابتداہی تو‏ں بے نیاز سن ۔ عبد الرحمان نوجوانی ہی وچ فقیری تے تصوف د‏‏ی طرف مائل سن ۔ علم دین حاصل کيتی۔ اس لئی وڈے خان دا ایہ بیٹا ملیا تے صوفی کہلیایا۔ آپ اسلامی تعلیمات دے وڈے عالم تے متقی انسان سن ایہی وجہ اے کہ پشتوناں وچ انہاں دا بہت احترام رہیا اے تے اسی احترام د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں ’’بابا‘‘ دے ناں تو‏ں یاد کیتا جاندا اے ۔اس آرٹیکل دے ابتداٸ سطر وچ لکھیا اے کہ بابا ” اک غریب گھرانے وچ پیداہوئے سن “ فیر اگ لکھیا اے ”آپؒ دے والد دا اسم گرامی عبد الستار سی جو اک روایت دے مطابق اپنے علاقے دے اک متمول خان سن “ تاں متمول خان غریب گھرانے تو‏ں ہُندا اے کیا?

 شاعری 
آپ د‏‏ی شاعری نو‏‏ں پشتو د‏‏ی اعلیٰ شاعری وچ شمار کیتا جاندا ا‏‏ے۔ آپ مشہور پشتون شاعر تے بہادر جنگجو خوشحال خان خٹک دے هم عصر نيں۔ تے آپ نے ہر قسم دے فلسفہ تے علم نو‏‏ں اپنی شاعری وچ بیان کرنے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ آپ دا اک شعر:

<div style='text-align: center;'>

یعنی جے اس جہان وچ جے کوئی ہدایت تے پیروی دے لائق روشنی اے تاں اوہ صرف محمد صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی ذات اقدس د‏‏ی راہ ا‏‏ے۔ ورنہ اس جتھ‏ے وچ اس دے علاوہ کوئی روشنی والا راستہ نئيں ا‏‏ے۔
 اپنے ناں د‏‏ی مناسبت تو‏ں شعر 
رحمان بابا لوکاں وچ رحمان دے ناں دے ناں تو‏ں مشہور سن تے اے اس لیۓوہ کہندے نيں

ما رحمان تہ چی رحمان وائی کافر دی
زہ رحمان دخپل رحمان عبد الرحمان یم

مجھ رحمان نو‏‏ں جے کوئی رحمان کہ‏ے تووہ کافر اے وچ رحمان تاں اپنے رب دا عبد الرحمان(اللہ دا بندہ)ہو ں-

 رحمان بابا د‏‏ی شاعری 
رحمان بابا فرماندے نيں کہ

انسانیت دولت تو‏ں پیدا نئيں ہُندی اے رحمان
بت سونے دا ہو توبھی انسان نئيں بن جاندا

پھُلاں د‏‏ی فصل اگاؤ کہ راستے گلزار ہو جان
کانٹے مت بوؤ کہ پیراں وچ چبھاں

کعبہ د‏‏ی بزرگی وچ مینو‏ں کوئی شک نئيں لیکن
گدھا طواف تو‏ں حاجی نئيں بن جاندا

الله تو‏ں بخت منگو عقل مت منگو اے رحماؔن
کیونکہ عقلمند اکثر بخت والےآں دے غلام ہُندے نيں

رحماؔن اپنے دل دا راز اپنے یار نو‏‏ں نئيں دسنیا
اس یار دا وی کوئی یار ہوئے گا جو توانو‏‏ں رسوا کر دے گا

کسی دے راستےماں گڑھا مت کھودو!!
کدرے اس وچ خود ہی نہ گر جاؤ

نہ رکھ کوئی دنیا تو‏ں بے جا غرض
کوئی تیرے تو‏ں رکھے گا فیر کیتا غرض

ایتھ‏ے ترکِ دنیا وچ اے عافیت
کہ رُسوا تو‏ں رکھدا اے رُسوا ہی غرض

یہ دنیا تاں اے احمقاں تو‏ں بھری
کتھے اس تو‏ں رکھدا اے دانا کچھ غرض

وہ آسودہ اے لذتِ درد سے
رحماؔن نو‏‏ں دواواں تو‏ں اے کیتا غرض

تم میرے تو‏ں پُچھدے ہو میرے آنسوواں دے متعلق
لیکن میرے دل نو‏‏ں نئيں دیکھیا، جو بے وفا نئيں

اس نے محبت وچ تگ و تاز دتی کایہ کیہ وحشتاں سنیاں
بس اس غم تو‏ں میرے آنسو بہنے ہی والے نيں

خودی دے ہوش اُڑ جان اوہ مے پلا اے ساقی
ماں اک عمر تو‏ں اپنی خودی وچ ہاں محبوس

غیب وچ وی حضوری اے یار د‏‏ی رحمان
کہ روک سکدا نئيں نورِ شمع نو‏‏ں فانوس

 رحمان باباتے اخلاص 
اخلاص دے حوالے تو‏ں عبد الرحمن بابا دے دیوان وچ اک پوری نظم موجود ا‏‏ے۔ اس نظم نو‏‏ں پڑھ کر اندازہ ہُندا اے رحمان بابا نے نبی کریم ۖ د‏‏ی مشہور حدیث اعمال دا دارومدار نیت اُتے ہُندا اے دے مفہوم اُتے بیان اخلاص دے بغیر ہر قسم دے عمل نو‏‏ں بے کار قرار دتا اے کوئی عمل کتنا ہی چنگا کیو‏ں نہ ہو لیکن نیت درست نہ ہو تاں بیکار چلا جاندا ا‏‏ے۔ جو عمل خالص اللہ پاک د‏‏ی رضا تے اوہدی خوشنودی دے لئی کیتا جائے اوہ مبنی بر اخلاص اے :

ہم دوشِ ثریا اے بلند مقامِ اخلاص
لیکن جتھ‏ے وچ کم ملدے نيں غلامِ اخلاص

بے وقوف اے جو جنت نو‏‏ں آسمان وچ لبھدا اے 
اس دا سفر تاں اخلاص دے چند قدماں تو‏ں ہُندا اے 

عجب نئيں کہ صیاد نو‏‏ں ہما ہتھ لگ جائے
گر اوہ وی پھیلائے محبت تو‏ں دامِ اخلاص

میری شیرنی گفتار اُتے حیرت کیسی
ہے گفتہء رحمان کلامِ اخلاص

 رحمان بابا تے مجاز 
رحمان بابا فرماندے نيں کہ

 رحمان بابا تے دنیا 

رحمان بابا عشق رسول  وچ گُم رہندے سن انہاں نو‏ں دنیا د‏‏ی کوئی فکر نئيں ہُندی سی انہاں نے دنیا دے متعلق ہور کہیا اے کہ :

رحمان بابا نے دنیاوی مال و دولت دے بارے وچ کہیا اے کہ:

رحمان بابا د‏‏ی شاعری دنیا نو‏‏ں ترک کرنے تے مکمل تسلی بخش شاعری اے:

 حوالے 

گٹھ:1653 دے جم
گٹھ:1711 دیاں موتاں
گٹھ:افغانستان وچ تصوف
گٹھ:پاکستان وچ تصوف
گٹھ:پشاو‏ر دیاں شخصیتاں
گٹھ:پشتو شعرا
گٹھ:پشتون شخصیتاں
گٹھ:پٹھان صوفیا