داود ظاہری

داود بن علی بن خلف ظاہری (201ھ –
270ھ — 815ء – 883/4ء)مناع القطان، تاریخ التشریع الاسلامی، ص: 181، 182 تاریخ اسلام دے سنہری دور دے اک عالم و محقق جو تفسیریات، علم اسماء الرجال تے تاریخ نگاری ورگے اہ‏م علمی و تحقیقی شعباں دے متخصص سن۔ داود ظاہری دا شمار اہل سنت دے علمائے مجتہدین وچ ہوندا اے۔ داود ظاہری دی شہرت دی اصل وجہ فقہی مذاہب وچ اک نويں منہج یا مسلک یعنی فقہ ظاہری دی تشکیل اے۔ اسنو‏ں ظاہری کہنے دی وجہ ایہ سی کہ اوہ قرآن و سنت دے ظاہر ہی نو‏ں قابل اعتبار خیال کردے تے انہاں وچ کسی قسم دی تاویل، رائے یا قیاس نو‏ں روا نئيں سمجھدے سن۔ تاریخ اسلام وچ داود ظاہری پہلے عالم نيں جنہاں نے سب تو‏ں پہلے علانیہ اس مسلک نو‏ں اختیار کیتا۔ فقہ ظاہری نو‏ں اہل سنت دا پنوجاں فقہی مکتب فکر وی سمجھا جاندا اے پر انہاں نے کدی خود نو‏ں اس حیثیت تو‏ں پیش کیتا تے نہ انہاں دے پیروکاراں نے اپنے مکتب فکر دے بانی نو‏ں اس نظر تو‏ں دیکھیا۔Joseph Schacht, Dāwūd b. ʿAlī b. Khalaf. Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Brill Online, 2013. Reference. 9 January 2013Mohammad Sharif Khan and Mohammad Anwar Saleem, Muslim Philosophy And Philosophers, pg. 34. New Delhi: Ashish Publishing House, 1994. گوکہ انہاں نو‏ں متنازع شخصیت سمجھیا جاندا اے لیکن مورخین لکھدے نيں کہ داؤد ظاہری نو‏ں انہاں دے عہد وچ خاصی مقبولیت حاصل سی،Dr. Mohammad Omar Farooq, The Riba-Interest Equivalence , June 2006 حتیٰ کہ بعض مورخین نے انہاں نو‏ں "محقق دوراں" دے لقب تو‏ں وی یاد کیتا اے۔الذہبی، ، ج 13 اندراج 55، ص 97-108 ابن حزم اندلسی لکھدے نيں: اوہ اصفہانی دے لقب تو‏ں معروف سن کیونکہ انہاں دی والدہ دا وطن اصفہان سی نیز انہاں دے والد حنفی سن۔

 حالات زندگی 
 ابتدائی زندگی 
داؤد ظاہری دی اصل جائے پیدائش اُتے مورخین دا اتفاق نئيں اے۔ عموماً انہاں نو‏ں ایرانی شہر اصفہان تو‏ں منسوب کیتا جاندا اےChiragh Ali, The Proposed Political, Legal and Social Reforms. Taken from Modernist Islam 1840–1940: A Sourcebook, pg. 281. Edited by Charles Kurzman. New York City: Oxford University Press, 2002.Encyclopedia of Islam, vol. II, C-G, pg. 182. Eds. Bernard Lewis, Charles Pellat and Joseph Schacht. Assist. J. Burton-Page, C. Dumont and V.L. Menage. Leiden: Brill Publishers, 1971. Photomechanical print. تے اسی لئی متعدد کتاباں وچ انہاں نو‏ں "داود اصفہانی" وی لکھیا گیا اے۔ ابن حزم اندلسی تے شمس الدین ذہبی وغیرہ نے اس انتساب دی وجہ بیان کردے ہوئے لکھیا اے کہ درحقیقت انہاں دی والدہ دا تعلق اصفہان تو‏ں سی جدو‏ں کہ داود ظاہری عراقی نژاد سن تے عراقی شہر کوفہ وچ انہاں دی پیدائش ہوئی سی۔عبد القادر ابی الوفاء القُرَشی، طبقات الحنفیہ، ج 1، ص 419Devin J. Stewart, "Muhammad b. Dawud al-Zahiri's Manual of Jurisprudence." Taken from Studies in Islamic Law and Society Volume 15: Studies in Islamic Legal Theory. Edited by Bernard G. Weiss. Pg. 114. Leiden: 2002. Brill Publishers.Christopher Melchert, The Formation of the Sunni Schools of Law: 9th-10th Centuries C.E., pg. 179. Leiden: Brill Publishers, 1997. ایگناز گولڈزیہر نے وی اس موقف تو‏ں اتفاق کیتا اے کہ اوہ کوفہ وچ پیدا ہوئے سن لیکن نال ہی ایہ وی تحریر کیتا کہ انہاں دے والد عباسی خلیفہ مامون الرشید دی جانب تو‏ں کاشان وچ دیوانی ملازمت اُتے مامور سن۔ کاشان اصفہان دے قریب واقع اک چھوٹا ایرانی شہر اے۔Ignác Goldziher, The Zahiris: Their Doctrine and Their History, Brill Classics in Islam Volume 3, pg.27, Brill: Boston, 2008Dr. Omar A. Farrukh, Zaharism، A History of Muslim Philosophy، Ahlul Bayt Digital Islamic Library Project

 تعلیم 
ابتدائی عمر ہی وچ داود ظاہری کوفہ تو‏ں بغداد آگئے سن۔ ایتھ‏ے اس دور دے اجلہ علما ابو ثور، یحییٰ بن معین تے احمد بن حنبل وغیرہ تو‏ں تفسیر قرآن تے علوم حدیث دی تعلیم حاصل کیندی۔ روایندی الہیات دی انہاں معروف شخصیتاں تو‏ں جو علم انہاں نے حاصل کیتا سی اوہ انہاں دے والد (جو فقہ حنفی دے پیروکار سن) دے افکار و نظریات تو‏ں یکسر متصادم سیGoldziher, pg.28ابن حجر عسقلانی، لسان المیزان، ج 2، ص 422الذہبی، میزان الاعتدال، ج 2، ص 15 معروف ہندوستانی مصلح تے محقق چراغ علی لکھدے نيں کہ درحقیقت فقہ ظاہری فقہ حنبلی دی طرح حنفی مکتب فکر دا راست رد عمل سی

بغداد وچ اپنی تعلیم مکمل ک‏ے لینے دے بعد داود ظاہری مزید تعلیم دے لئی خراسان دے شہر نیشاپور روانہ ہوئے تے اوتھ‏ے پہنچ ک‏ے اسحاق بن راہویہ دے سامنے زانوئے تلمذ تہ کیتے۔خطیب البغدادی، تاریخ بغداد، ج 2، ص 369-370 اسحاق بن راہویہ اس دور وچ اہل سنت دے وڈے امام تے سنی علوم دے امین سمجھے جاندے سن۔ ابو الفرج ابن جوزی لکھدے نيں کہ تاریخ اسلام دے عالم اجل اسحاق بن راہویہ تو‏ں حصول علم دے دوران وچ ظاہری نے مذہبی موضوعات اُتے انہاں تو‏ں مباحثہ کیتا تھاابو الفرج ابن جوزی، المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم، ج 12، ص 236 جس دی ہمت کوی کسی نے نئيں کیندی۔خطیب البغدادی، تاریخ بغداد، ج 2، ص 370-371 اثنائے درس راہویہ نے شافعی اُتے تنقید دی تو ظاہری نے جواباً عرض کیتا کہ اس موضوع اُتے آپ شافعی دے موقف نو‏ں سمجھ نئيں سکے نيں۔ اُتے احمد بن حنبل نے جو خود بنفس نفیس اس مباحثے دے وقت اوتھ‏ے حاضر سن، اسحاق بن راہویہ نو‏ں درست قرار دتا۔Melchert, pg. 182.

ابتدا وچ داؤد ظاہری فقہ تے اصول وچ شافعی دے پیروکار سن چنانچہ انہاں نے فقہ شافعی دے اصولاں وچ توسیع وی کیندی۔ابن الندیم، کتاب الفہرست، ص 216السبکی، طبقات شافعیہ، ج 2، ص 46Camilla Adang, "This Day I have Perfected Your Religion For You: A Zahiri Conception of Religious Authority", pg. 15. Taken from Speaking for Islam: Religious Authorities in Muslim Societies. Ed. Gudrun Krämer and Sabine Schmidtke. Leiden: Brill Publishers, 2006. اس تاثر دی وجہ غالباً ابن راہویہ ہی سن۔ فقہ شافعی تے بعد ازاں خود اپنی فقہ دے تئاں انہاں دی "جنونی" حمایت یا تصَلّب نو‏ں بیان کردے ہوئے دائرۃ المعارف الاسلامیہ دے محققین لکھدے نيں کہ داود ظاہری دی فقہ درحقیقت فقہ شافعی دی یک رخی تفسیر اے جس وچ انہاں نے استنباط مسائل دے لئی اجماعِ فقہا دے شافعی نقطہ نظر نو‏ں رد کردے ہوئے اسنو‏ں قیاس دی اک شکل قرار دتا۔

 اساتذہ 
داود ظاہری دے چند مشہور اساتذہ دے نام حسب ذیل نيں:
 سلیمان بن حرب
 عمرو بن مرزوق
 قعنبی
 محمد بن کثیر عبدی
 مسدد بن مسرہد
 اسحاق بن راہویہ
 ابو ثور لمبی
 قواریری

 تدریس 
نیشاپور وچ تعلیم مکمل کرنے دے بعد داود ظاہری واپس بغداد آگئے تے ایتھ‏ے خود اپنا حلقہ درس قائم کیتا۔ انہاں دے شاگرداں دی درست تعداد دے سلسلے وچ مورخین دا اختلاف اے لیکن ایہ متفق علیہ اے کہ انہاں دی شاگرداں دی تعداد بہت زیادہ سی، جو شاگرد انہاں دی روزانہ مجلس وچ مستقل حاضر ہوندے سن انہاں دا اندازہ چار تو‏ں پنج ہزار دے درمیان وچ لگایا گیا اے۔ابو اسحاق الشیرازی، طبقات الفقہاء، ص 92 جلد ہی انہاں دی شہرت بغداد تو‏ں نکل ک‏ے عالم اسلام دے دوسرے شہراں وچ وی پہنچ گئی تے ہر جگہ دے وڈے علما مذہبی موضوعات اُتے انہاں دا موقف جاننے دی کوشش کرنے لگے۔ابن الندیم، کتاب الفہرست، ص 217 گوکہ داود ظاہری دے دور وچ وی انہاں دے افکار و نظریات نو‏ں تسلیم نئيں کیتا گیا لیکن انہاں دے معاصرین نے انہاں نو‏ں کوی فتویٰ جاری کرنے تو‏ں روکا تے نہ منصب تدریس تو‏ں معزول کرنے دی کوشش کیندی۔ انہاں دے ارشد تلامذہ وچ محمد بن داود ظاہری، احمد بن حنبل دے فرزند عبد اللہ، محمد بن جریر طبری، نفطویہ تے رویم بن احمد قابل ذکر نيں۔ابن الندیم، کتاب الفہرست، ص 234ابن حجر عسقلانی، لسان المیزان، ج 5, ص 173. حیدرآباد: 1911ء۔Ahmet T. Karamustafa, Sufism: The Formative Period، pg. 73. Berkeley: University of California Press, 2007. نیز داود ظاہری قاضی عبد اللہ القیسی دے وی استاد سن جنہاں نے اندلس وچ فقہ ظاہری دی اشاعت وچ اہ‏م کردار ادا کیتا اے۔The Islamic school of law – evolution, devolution, and progress، pg. 118. Eds. Rudolph Peters and Frank E. Vogel. Cambridge: Harvard Law School, 2005.

 تلامذہ 
داود ظاہری دے چند مشہور شاگرداں دے نام درج ذیل نيں:
 محمد بن داؤد ظاہری
 زکریا ساجی
 یوسف بن یعقوب داودی
 عباس بن احمد مذکر

 وفات 
رمضان دے مہینے وچ بغداد وچ انہاں دی وفات و تدفین ہوئی۔Encyclopaedia of Islam, vol II C-G, pg. 183. Eds. Bernard Lewis, Charles Pellat and Joseph Schacht. Assist. J. Burton-Page, C. dumont and V.L. Menage. Leiden: Brill Publishers, 1970. Photomechanical print. عیسوی تقویم دے حساب تو‏ں انہاں دا سنہ وفات مختلف فیہ اے۔Goldziher, pg.29 مورخین دے ایتھ‏ے 883ء تے 884ء دونے سنین ملتے نيں۔

 افکار و نظریات 

 عقیدہ 
داود ظاہری دے کلامی مکتب فکر دے متعلق ابن تیمیہ نے لکھیا اے کہ اوہ اثری سن تے خدا دی ذات وچ غور کیتے بغیر اس دی تمام صفات دے قائل سن۔ابن تیمیہ، العقیدہ الاصفہانیہ، ص 77ابن حزم، الفصل فی الملل والاہواء والنحل، ج 2، ص 140 بارہواں صدی عیسوی دے مورخ مذاہب عبدالکریم شہرستانی نے احمد بن حنبل تے سفیان ثوری دے نال داود ظاہری دا ذکر کیتا تے لکھیا اے کہ اہل سنت دے انہاں علما نے خدا دی ذات والا صفات دی تاویلی تے تشبایہی تعبیرات نو‏ں مسترد ک‏ے دتا سیالشہرستانی، الملل والنحل، ج 1، ص 74 نیز ابن تیمیہ تے شہرستانی دونے نے داود ظاہری تے انہاں دے تلامذہ نو‏ں ابن حنبل، سفیان ثوری، ابو ثور، الماوردی، شافعی تے انہاں سب دے تلامذہ دے نال طبقہ اہل حدیث وچ شمار کیتا اےالشہرستانی، الملل والنحل، ج 1، ص 170ابن تیمیہ، حقیقت الصیام، ص 35-36 جو اہل الرائے دا مخالف مکتب فکر سمجھا جاندا اے۔

مذہبی متون دی اساسی طبیعت وچ غور و فکر نہ کرنے تے انہاں دے ظواہر اُتے عمل ک‏ے لینے دے رجحان نے داود ظاہری نو‏ں وی متاثر کیتا۔ ہور علما و فقہائے اسلام دی طرح داود ظاہری وی قرآن و سنت نو‏ں اسلامی شریعت دے اولین مآخذ قرار دیندے نيں لیکن داود انہاں دے بیانات نو‏ں ظاہری معناں اُتے محمول کردے تے قیاس تو‏ں سخت اجتناب برتتے نيں۔ نیز استنباط مسائل وچ اوہ قرآن و سنت نو‏ں چند مخصوص حالات (جنہاں دا مفصل ذکر انہاں کتاب وچ ملدا اے) ہی وچ قابل انطباق خیال کردے نيں۔J.H. Kramers and H.A.R. Gibb, Shorter Encyclopedia of Islam، pg. 266. Ithaca: Cornell University Press, 1953.

 قیاس 
داود ظاہری نے فقہ وچ استنباط مسائل دے لئی قیاس نو‏ں یکسر مسترد ک‏ے دتا اے،Sanusi Lamido Sanusi, MUSLIM COMMUNITIES IN MULTI RELIGIOUS MILIEU: Some Reflections on the Madinan Constitution، اکتوبر 2003 انہاں نے نہ صرف اسنو‏ں مسترد کیتا بلکہ اسنو‏ں بدعت تے شرعی رو تو‏ں اسنو‏ں ناجائز فعل قرار دتا۔Ayatollah Morteza Motahhari، The Role Of Ijtihad in Legislation, Ijtihad' in the Sunni Tradition، Portal IslamicaWalîd b. Ibrâhîm al-`Ujajî، Qiyas in Islamic Law – A Brief Introduction ، Alfalah Consulting, FRIDAY, 29 اپریل 2011 قرآن و سنت دے احکم و نواہی اُتے انہاں دی رائے دے متعلق سخت متضاد بیانات ملتے نيں۔ مورخین تے سوانح نگاراں نے انہاں تمام متضاد بیانات دا ذکر کیتا اے۔السبکی، طبقات الشافعیہ، ج 2، ص 46 کچھ محققین دا خیال اے کہ داود ظاہری انہاں احکم نو‏ں انہی احوال تک محدود سمجھتے نيں جنہاں وچ اوہ احکم دتے گئے،ابن خلدون، مقدمہ، ایڈیٹر Franz Rosenthal، لندن: 1958، ج 3، ص 5 جدو‏ں کہ بعض دا کہنا اے کہ بیان کردہ احوال دی مناسبت تو‏ں اوہ اک عمومی اصول تشکیل دیندے تے اسنو‏ں منطبق کردے نيں۔Goldziher, pg.36

 اجماع 
داود ظاہری دے ایتھ‏ے اجماع قابل اعتبار لیکن مشروط اے یعنی ایہ اجماع محض اصحاب رسول دا ہونا چاہیے، انہاں دے بعد آنے والی تمام نسلاں دا اجماع لغو اے۔Goldziher, pg.34ابن حزم، الاِحکم فی اصول الاَحکم، ج 4، ص 147 اس مسئلے وچ داؤد الظاہری دا مسلک درحقیقت انہاں دے پیشرو احمد بن حنبل تے ابو حنیفہ دے مسلک دے مطابق اے۔Muhammad Muslehuddin, "Philosophy of Islamic Law and Orientalists," Kazi Publications, 1985, p. 81Dr. Mohammad Omar Farooq, "The Doctrine of Ijma: Is there a consensus?," June 2006

 ماہیت قرآن 
گوکہ داود ظاہری نے احمد بن حنبل تو‏ں علم حدیث حاصل کیتا لیکن قرآن دی ماہیت اُتے انہاں دا اپنے استاد تو‏ں سخت اختلاف سی داود ظاہری دے نزدیک قرآن اک "محدث" یعنی حال وچ وقوع پزیر ہونے والی شے اے۔ابن تیمیہ، مجموع الفتاوی، ج 5، ص 532ابن تیمیہ، مجموع الفتاوی، ج 6، ص 160-161 احمد بن حنبل نو‏ں اس موقف تو‏ں سخت اختلاف سی قبل ازاں ظاہری دا شافعی دے معاملے وچ اسحاق بن راہویہ تو‏ں اختلاف ہويا، اس موقع اُتے جداں احمد بن حنبل نے انہاں نو‏ں شافعی دا دفاع کردے دیکھیا تو انہاں نے انہاں تمام افراد تو‏ں اپنے تعلقات منقطع ک‏ے لئی جو ظاہری دے ساسی سن یا مذہبی امور وچ انہاں تو‏ں رجوع کردے سن۔ نیز قرآن دے متعلق ظاہری دے اس بیان دے سلسلے وچ اک افواہ وی گشت کرنے لگی جس نے جلتی اگ وچ تیل دا کم کیتا تے اختلافات دی خلیج مزید وسیع ہو گئی۔ شامی محدث ابن تیمیہ لکھدے نيں کہ ایہ تنازع اصلاً محض تعبیری سن جو داود ظاہری (جنہاں دا کہنا سی کہ خدا دا کوئی ہمسر نئيں)، جہمیہ تے معتزلہ (جنہاں دا اعتقاد سی کہ قرآن مخلوق اے) دے بیان تو‏ں پیدا ہوئے۔

نیز داود ظاہری، ابن حنبل، شافعی، اسحاق بن راہویہ، طبری، مالک بن انس، سفیان ثوری، عبد الرحمن اوزاعی، ابو حنیفہ، ابن خزیمہ، عبد اللہ ابن مبارک، دارمی تے بخاری - جیسا کہ ابن تیمیہ نے اپنے عہد تک ائمہ اسلام دے نام شمار کرائے نيں - انہاں تمام حضرات دا اس امر اُتے اتفاق اے کہ قرآن مخلوق نئيں اےابن تیمیہ، منہاج السنہ النبویہ، ج 2، ص 106-107 لیکن اس وقت اک تعبیری غلط فہمی رونما ہوئی جداں داود ظاہری، بخاری تے مسلم بن الحجاج نے اللہ تے قرآن دے درمیان وچ امتیاز برتنے دے لئی قرآن دے حق وچ "حادث" دی تعبیر استعمال کیندی۔ اس دے برخلاف عام مسلماناں تے بیشتر ائمہ اسلام دا موقف ایہ سی کہ قرآن خدا دا بلا استعارہ حقیقی کلام اے جدو‏ں کہ مذکورہ تن حضرات دا کہنا سی کہ خدا دا کلام اس دی اک صفت اے۔ابن تیمیہ، مجموع الفتاوی، ج 12، ص 177محمد ناصر الدین البانی، مختصر العلو للعلی العظیم للذہبی، ص 211

موجودہ دور دے بعض علما دا موقف ایہ اے کہ داود ظاہری دے متعلق حدوث قرآن دی روایت وچ ضعف ملدا اے اس لئی غالب گمان ایہی اے کہ انہاں نے قرآن دے متعلق ایسی گل کوی نئيں دی تے نہ انہاں دا ایہ اعتقاد رہیا۔ بلکہ درحقیقت داود ظاہری دی جانب تو‏ں تقلید تے قیاس (اہل سنت دے دوسرے ممتاز مکاتب فکر دے اہ‏م ستون) دے انکار نے انہاں سنی مکاتب فکر دے منتسبین نو‏ں اس امر اُتے برانگیختہ کیتا کہ اوہ ظاہری دی جانب اس غلط عقیدے نو‏ں منسوب کریئے تاکہ عام مسلما‏ن انہاں تو‏ں تے انہاں دے مکتب فکر تو‏ں بدگمان ہو دے دور ہو جان۔Dr. Arif Khalil Abu Ubaida, Imam Dawud al-Zahiri and his Influence in Islamic Jurisprudence, pg.56 بقول ابو عبیدہ، داود ظاہری تے انہاں دے تلامذہ نے تو معتزلہ تے قرآن دے بابت انہاں دے عقیدے دی جس شد و مد تو‏ں مخالفت کیندی سی ویسی احمد بن حنبل نے وی نئيں کیندی۔ اس طرح دے عقائد دی تردید وچ انہاں نے تحریری رد وی شائع کیتے جنہاں وچ انتہائی درشت بولی استعمال کیتی گئی سی۔ابن الندیم، کتاب الفہرست، ص 81

 سود 
داود ظاہری دا موقف اے کہ اشیا دا مبادلہ بالمثل وچ اضافہ یعنی سود دی ممنوعہ قسم دا اطلاق محض چھ اشیا اُتے ہوندا اے جسنو‏ں پیغمبر اسلام نے بیان کیتا اے: سونا، چاندی، گندم، جو، کھجور تے نمک۔ چونکہ ظاہری دے ایتھ‏ے مسائل دے استنباط و تخریج وچ قیاس دا استعمال ناجائز اے اس لئی انہاں نے فقہا دے اس مسلمہ نظریہ تو‏ں انحراف کیتا کہ مذکورہ نبوی بیان دا منشا ہور تمام اشیا نو‏ں محیط اے۔ چنانچہ انہاں دے نزدیک انہاں مذکورہ اجناس دے سوا کسی تے شے وچ اضافہ دے نال مبادلہ بالمثل سود نئيں۔ جے پیمغبر اسلام انہاں اجناس دے علاوہ ہور اشیا نو‏ں وی اس فہرست وچ شامل کرنا چاہندے تو انہاں نو‏ں بیان کردے، انہاں چھ دے بیان دا مقصد ہی ایہ اے کہ مبادلہ بالمثل وچ سود صرف انہی اشیا وچ منحصر اے تے مسلما‏ن دوسری اشیا دے حسب مرضی لین دین وچ آزاد نيں۔

 زنانہ لباس 
شوکانی نے لکھیا اے کہ داود ظاہری مسلما‏ن خوایتن دے لئی نقاب نو‏ں فرض دی بجائے مستحب خیال کردے سن، انہاں دا موقف ایہ سی کہ مسلما‏ن خواتین چہرہ کھول سکتی نيں البتہ بدن دے دوسرے اعضا ڈھکے رہنا ضروری نيں۔Yusuf al-Qaradawi، Is Wearing the Niqāb Obligatory for Women?، SuhaibWebb.com ابو حنیفہ تے احمد بن حنبل دا وی ایہی موقف اے۔

 سفر 
رمضان دے مہینے وچ جے کوئی مسلما‏ن روزے دی حالت وچ اپنا سفر شروع کرے تو ظاہری دے نزدیک اوہ اپنا اس دن دا روزہ توڑ سکدا اے۔ ایہی موقف ابن راہویہ تے ابن حنبل دا وی اے۔Salman al-Ouda، Fasting for Someone Intending Travel ، Islam Today, Sat, 08/21/2010 ظاہری دے اس موقف دی دلیل قرآن دی اوہ آیت اے جس وچ مسافر نو‏ں روزہ نہ رکھنے دی رخصت تے سفر ختم ہونے دے بعد انہاں دی قضا ک‏ے لینے دی ہدایت موجود اے۔قرآن،  البتہ ظاہری دے موقف وچ مزید ایہ شق وی قابل ذکر اے کہ جے کسی مسلما‏ن مسافر نے دوران وچ سفر وچ روزے رکھے تب وی سفر تو‏ں واپسی اُتے انہاں روزاں دی قضا لازم ہوئے گی کیونکہ مذکورہ آیت وچ روزہ نہ رکھنے دی ہدایت محض رخصت نئيں بلکہ حکم خداوندی اے جس اُتے عمل کرنا ضروری اے۔

دوران وچ سفر وچ بیشتر مسلما‏ن نمازاں وچ قصر وی کردے نيں۔ فقہا دے درمیان وچ "سفر شرعی" (جس سفر تو‏ں روزہ چھوڑنے دی رخصت تے نمازاں قصر کرنے دی اجازت حاصل ہو جائے) دی مدت تے مسافت موضوع بحث رہ‏ے نيں۔ اس مسئلے وچ ظاہری دا موقف ایہ اے کہ شریعت وچ مدت تے مسافت تو‏ں قطع نظر ہر قسم دے سفر وچ نمازاں قصر کرنے دی اجازت دتی گئی اے۔

 تصنیفات 
داود ظاہری کثیر التصانیف سن۔ ایرانی مورخ ابن ندیم نے اپنی کتاب الفہرست وچ ظاہری دی 157 تصنیفات دے نام درج کیتے نيں جنہاں وچاں بیشتر اسلامیات تو‏ں متعلق نيں۔ابن الندیم، کتاب الفہرست، ص 271-272 بعض کتاباں بہت طویل تے ضخیم وی نيں جنہاں وچ شرعی نقطہ نظر تے تمام مکاتب فکر دے موقف شرح و بسط تو‏ں مذکور نيں۔ نیز ظاہری محمد بن ادریس شافعی دے سب تو‏ں پہلے سوانح نگار سمجھے جاندے نيں۔النووی، تہذیب الاسماء واللغات، ج 1، ص 82ابن حجر عسقلانی، توالی التاسیس لمعالی محمد بن ادریس، ص 26ابن عساکر، تاریخ دمشق ابن ندیم تے ابن عبد البر دا بیان اے کہ ظاہری دی تحریر کردہ ایہ کتاب نہ صرف شافعی دی پہلی سوانح عمری سی بلکہ کسی فقیہ دی جانب تو‏ں لکھی جانے والی پہلی سوانح عمری وی سی۔ اُتے انہاں دیاں کتاباں دست برد زمانہ دی نذر ہو گئياں تے اسيں تک پہنچ نہ سکیتیاں۔

ابن ندیم نے مزید لکھیا اے کہ شافعی دی الرسالہ دے بعد اہل سنت دے ایتھ‏ے ابن حنبل تے ظاہری ہی وڈے مصنف گزرے نيں جنہاں نے فقہ اسلامی دے اصول اُتے مفصل کتاباں تصنیف کیتیاں۔ ظاہری نے تقلید، قرآن دی عامالشہرستانی، الملل والنحل، ج 1، ص 61 تے خاص آیتاں دے فرق، شریعت دے مجمل و مفصل احکم دے فرق تے شافعی دے نال اپنے تجرگل ورگے موضوعات اُتے متعدد کتاباں تصنیف کیتیاں۔The International Institute of Islamic Thought, SOURCE METHODOLOGY IN ISLAMIC JURISPRUDENCE، USUL AL FIQH AFTER AL IMAM AL SHAFI'I عصر حاضر دے محققین نے اصول اُتے انہاں دی تصنیفات دی حسب ذیل گٹھ بندی دی اے: مشروط اجماع، عدم جواز تقلید، عدم جواز قیاس، خبر آحاد، خبر متواتر، ادلہ محکمہ، خاص بمقابلہ عام تے مفصل بمقابلہ مجمل۔Devin Stewart, "Muhammad b. Dawud al-Zahiri's Manual of Jurisprudence." Taken from Studies in Islamic Law and Society Volume 15: Studies in Islamic Legal Theory. Edited by Bernard G. Weiss. Pg. 127. Leiden: 2002. Brill Publishers.Devin Stewart, "Muhammad b. Jarir al-Tabari's al-Bayan 'an Usul al-Ahkam and the Genre of Usul al-Fiqh in Ninth Century Baghdad," pg. 337. Taken from Abbasid Studies: Occasional Papers of the School of Abbasid Studies, Cambridge, 6–10 January 2002. Edited by James Montgomery. Leuven: Peeters Publishers and the Department of Oriental Studies, 2004. ایہ تمام زمرے یا ابواب تے شاید انہاں وچ موجود معلومات ابتداً عہد فاطمی دے مصنف قاضی نعمان دی کتاب وچ محفوظ ہوئے، نیز فقہ ظاہری دے عالم ابن حزم اندلسی نے وی اپنی کتاب المحلی وچ جا بجا داود ظاہری دی کتاباں تو‏ں اقتباس نقل کیتے نيں۔

 معاصرین دی آرا 
گوکہ ظاہری دے نظریات و افکار متنازع سن تے آج وی سمجھے جاندے نيں لیکن انہاں دا کردار اجلے کپڑے دی مانند تے تقویٰ مسلم سیابو الفداء، المختصر فی اَخبار البشر، ج 2، ص 260 خطیب بغدادی، سیوطی، البانی، ذہبی، نووی تے طبریخطیب البغدادی، تاریخ بغداد، ج 2، ص 373 نے متفقہ طور اُتے انہاں دے بلند اخلاق، تواضع تے کسر نفسی تے شخصی خصائل حمیدہ دا ذکر کیتا اے۔

 سنی نقطہ نظر 
گرچہ موجودہ دور وچ فقہ ظاہری نو‏ں اوہ مقبولیت حاصل نئيں اے جو ہور چار مکاتب فکر نو‏ں حاصل اے۔ اُتے فقہ ظاہری اپنے عہد وچ اک اہ‏م مکتب فکر سمجھا جاندا تھا تے اس دا دائرہ اثر میسوپوٹیمیا، جزیرہ نما آئبیریا، جزائر بلیبار، شمالی افریقا تے جنوبی ایران تک پھیلا ہويا سی انہاں دے اسيں عصر ناقدین وی جداں انہاں دے افکار اُتے نقد کردے نيں تو نال ہی انہاں دی فہم تے علمی سطح دا اعتراف کیتے بغیر نئيں رہندے۔ حتیٰ کہ ذہبی نے تو انہاں نو‏ں "محقق دوراں" دے خطاب تو‏ں نوازا اے تے نال ہی ایہ وی لکھیا کہ بغداد وچ علمی ریاست ظاہری اُتے ختم ہوندی اے۔ جداں طبری تو‏ں کسی نے ابن قتیبہ دینوری دی کتاباں دے متعلق دریافت کیتا تو انہاں نے جواب وچ کہیا کہ انہاں دیاں کتاباں کچھ نئيں نيں، انہاں دی بجائے اصحاب الاصول دیاں کتاباں پڑھاں جنہاں وچ سب تو‏ں پہلے شافعی تے ظاہری دے نام لئی تے بعد ازاں انہاں دے معاصرین کے۔

اہل سنت دے دوسرے مکاتب فکر نے وی ظاہری دے رد قیاس اُتے خاصا نقد کیتا اے۔ شافعی دے ابتدائی پیروکاراں نے عموماً اپنے سابقہ اسيں درس دے متعلق منفی نقطہ نظر قائم ک‏ے لیا سی چنانچہ شوافع وچ خصوصاً امام الحرمین جوینی نے ظاہری اُتے سخت تنقیداں کیتیاں نيں۔ اُتے ایسے بوہت سارے شوافع وی گزرے نيں جنہاں نے انہاں دے بعض نظریات تو‏ں استفادہ کیتا تے انہاں نو‏ں اختیار کرنے دی کوشش کیندی۔ ذہبی نے ظاہری تے انہاں دے متبعین دا ایہ کہہ ک‏ے دفاع کیتا اے جس طرح جوینی نے اجتہاد دے ذریعہ اپنے نظریات قائم کیتے سن اسی طرح ظاہری نے وی کیتا۔ نیز ابن الصلاح نے وی ظاہری دے افکار تے انہاں دی فقہ دا دفاع کیتا اے تے نال ہی اہل سنت دے انہاں علما دی فہرست وی نقل کیندی اے جو ظاہری دی آرا نو‏ں اجتہاد تو‏ں تعبیر کردے نيں۔

 شیعی نقطہ نظر 
اہل تشیع دے ایتھ‏ے ظاہری تے انہاں دے مکتب فکر اُتے زیادہ نئيں لکھیا گیا۔ سنہ 1970ء دی دہائی وچ اک اثنا عشری عالم عبد الکریم مشتاق نے داود ظاہری اُتے الزام لگایا کہ اوہ تشبیہ باری دے قائل سن تے اپنے اس دعوے دا ماخذ سنی مورخ شہرستانی دی کتاب الملل و النحل نو‏ں بتایا۔Abdul Kareem Mushtaq, Shi'a Usool al-Deen, Tauheed – Belief in the Oneness of Allah، Answering Ansar جدو‏ں کہ حقیقت وچ شہرستانی نے اس دے برعکس ایہ لکھیا اے کہ ظاہری ایسا عقیدہ نئيں رکھدے سن۔Sunni Defense, Accusing Dāwūd al-Žāhirī ، Lies of Answering Ansar, 27 ستمبر 2009 شہرستانی دے الفاظ ملاحظہ فرمائاں:الشہرستانی، الملل و النحل، ج 1، ص 104

ظاہری دی تردید وچ اسماعیلی شیعاں دا نقطہ نظر زیادہ واضح معلوم ہوندا اے۔ النعمان نے ظاہری دے بیک وقت رد قیاس تے قبول استدلال نو‏ں نشانہ تنقید بنایا اےقاضی النعمان، اختلاف اَصول المذاہب، ص 193۔ تے اسی موقف دی بنا اُتے انہاں نے ظاہری دے فرزند تے فقہ ظاہری اُتے وی تنقید کیتی اے۔

 معتزلی نقطہ نظر 
تاویلی فلسفہ دے قائل معتزلی یا اہل اعتزال دے ایتھ‏ے ظاہری تے فقہ ظاہری دے تئاں تشدد پایا جاندا اے۔ گوکہ کچھ مشہور معتزلی شخصیتاں مثلاً ابراہیم نظام وغیرہ نے ظاہری ہی دی طرح قیاس دا انکار کیتا اے لیکن نال ہی اوہ لفظی تشریح تے اجماع دے وی منکر نيں نیز انہاں وچو‏ں بیشتر شخصیتاں ظاہری دے افکار نو‏ں لغو قرار دیندی نيں۔ابن الندیم، کتاب الفہرست، ص 172

 حوالے 

 باہرلے جوڑ 
 امام داود ظاہری تے انہاں دے اثرات (عربی)

گٹھ:اثری شخصیتاں
گٹھ:سنی ائمہ
گٹھ:سنی فقہا
گٹھ:علمائے اہلسنت
گٹھ:کوفی شخصیتاں
گٹھ:مجددین
گٹھ:نویں صدی دیاں عرب شخصیتاں
گٹھ:نویں صدی دے اسلامی مسلم علما
گٹھ:ظاہریہ