مالک بن دینار

مالک بن دینار پہلے تابعی سن جو کیرالا وچ اسلام دی تبلیغ دے لئی آئے۔ ائمہ طریقت وچوں بزرگ، امام طریقت، نقیب اہل محبت، جن و انس دی زینت مالک بن دینار نیں  ۔ آپ    حسن بصری دے مصاحب و مرید سن۔ طریقت وچ آپ    دا وڈا مقام اے۔ آپ    دیاں کرامتاں تے ریاضتاں مشہور نیں  ۔ آپ    دے والد دا ناں دینار سی جو غلام سن آپ    غلامی دی حالت وچ پیدا ہوئے سن۔ آپ    دی توبہ دا واقعہ ایہ اے کہ اک رات آپ    اک جماعت دے نال محفل و رقص و سرود وچ سن جدوں تمام لوک سو گئے تے اس طبورہ توں جسنوں   بجایا جا رہیا سی آواز آئی ”اے مالک کیہ گل اے توبہ وچ دیر کیوں؟“ آپ    نے اپنے تمام دوست احباب نوں   چھڈ کے تے حسن بصری دی خدمت وچ حاضر ہوکے سچی توبہ کیتی تے اپنا حال درست کر کے ثابت قدم رہے۔ اس دے بعد آپ    دی شان اس قدر بلند ہوئی کہ اک مرتبہ جدوں آپ    کشتی وچ سفر کر رہے سن، اک تاجر دا موتی کشتی وچ گم ہو گیا باوجود ایہ کہ تہانوں   علم تک نہ سی لیکن تاجر نے آپ    اُتے سرقہ دی تہمت لگائی، آپ    نے آسمان ول منہ اٹھایا، اسی لمحہ دریا دیاں تمام مچھلیاں منہ وچ موتی دبائے سطح آب اُتے ابھر آئیاں آپ    نے انہاں وچوں اک موتی لے کے اس تاجر نوں   دے دتا تے خود دریا وچ اتر گئے تے پانی اُتوں گزر کے کنارے اُتے پہنچ گئے۔مخدوم اُمم سید علی حسنی غزنوی المعروف داتا گنج بخش ہجویری، مترجم سید مفتی غلام معین الدین نعیمی، ”کشف المحجوب“، صفحہ 154-155، بااہتمام محمد شاکر، سن اشاعت جمادی الثانی/اپریل 2014ء، مطبوعہ اشتیاق اے مشتاق پرنٹرز لاہور۔

ابو یحییٰ مالک بن دینار (قدس سرۂ العزیز)

 تعارف 
آپ    دا ناں مالک تے کنیت ابو یحییٰ سی۔
آپ    حسن بصری دے ہمعصر سن۔
آپ    دے والد اک غلام سن تے آپ    دی ولادت وی غلامی دی حالت وچ ہوئی۔
آپ    اگرچہ غلام زادہ سن لیکن سن دوناں جہاں توں نیں  ۔
مراۃ الا سرار صفحہ 236

 دینار دی وجہ تسمیہ 
آپ    دے والد دا ناں دینار سی جدونکہ دوسری روایت ایہ اے کہ آپ    اک دن کشتی وچ سوار سن۔ جدوں کشتی وسط وچ پہنچی، ملاحاں نے آپ    توں کرایہ طلب کیتا، آپ    نے کہیا میرے کول کچھ نئيں اے۔ اس اُتے انھاں نے تہانوں   مارنا شروع کر دتا جس توں آپ    بے ہوش ہو گئے۔ جدوں ہوش وچ آئے تو انہاں نے فیر کرایہ طلب کیتا، آپ    نے کہیا میرے کول نئيں اے۔ انہاں نے کہیا لت پکڑ کے دریا وچ ڈال داں گے۔

انہاں نے ایہ کہیا ای سی کہ اللہ کہ حکم توں دریا دی مچھلیاں اک اک دینار منہ وچ لے کر باہر نکل آئیاں۔
آپ    نے اک مچھلی توں دینار لے کے ملاح نوں   دے دتا، جدوں ملاحاں نے ایہ حال دیکھیا تو آپ    دے پیراں وچ گر گئے۔
حضرت مالک نے پیر کشتی توں باہر نکالے تے سطح آپ    اُتے چلتے ہوئے دور نکل گئے۔ اسی وجہ توں آپ    دا ناں مالک دینار ہو گیا۔
مراۃ الا سرار صفحہ 236 تے 237

 توبہ دا واقعہ 
اک رات آپ    اک جماعت دے نال محفل رقص و سرود وچ سن جدوں تمام لوک سو گئے تو اس طنبورہ توں جسنوں   بجایا جا رہیا سی آواز آئی

آپ    نے اپنے تمام دوست و احباب نوں   چھڈ کر حسن بصری دی خدمت وچ حاضر ہو کر سچی توبہ دی تے اپنا حال درست کر دے ثابت قدم رہے۔
اس دے بعد آپ    دی شان اس قدر بلند ہوئی کہ اک مرتبہ جدوں آپ    کشتی وچ سفر کر رہے سن، اک تاجر دا موتی کشتی وچ گم ہو گیا باوجود ایہ کہ تہانوں  علم تک نہ سی لیکن تاجر نے آپ    اُتے سرقہ دی تہمت لگائی، آپ    نے آسمان ول منہ اٹھایا، اسی لمحہ دریا دی تمام مچھلیاں منہ وچ موتی دبائے سطح آب اُتے ابھر آئیاں آپ    نے انہاں وچوں اک موتی لے کر تاجر نوں   دے دتا تے خود دریا وچ اتر گئے تے پانی اُتے گزر کر کنارے اُتے پہنچ گئے۔
کشفُ المحجوب صفحہ 139

 خود غرضی تے اخلاص وچ فرق 
آپ    نهایت خوب صورت تے دولت مند سن تے دمشق وچ سکونت پزیر سن تے حضرت معاویہ بن ابو سفیان دی تیار کردہ مسجد وچ اعتکاف کیتا کر دے سن۔
اک مرتبہ تہانوں  خیال آیا کہ کوئی صورت ایسی پیدا ہو جائے کہ مجھ نوں   اس مسجد دا متولی بنا دتا جائے۔ چنانچہ آپ    نے اعتکاف تے نمازاں اس کثرت توں پڑھیاں کہ ہر شخص تہانوں  ہمہ وقت نماز وچ مشغول دیکھتا، لیکن کسے نے وی آپ    ول توجہ نئيں دی۔ فیر اک سال بعد جدوں آپ    مسجد توں برآمد ہوئے تو ندائے عینی آئی کہ
اے مالک! تیناں   ہن توبہ کرنی چاہیے۔
چنانچہ تہانوں  اپنی اک سال تک اپنی خود غرضانہ عبادت اُتے شدید رنج و شرمندگی ہوئی تے آپ    نے اپنے قلب نوں   ریا توں خالی کر دے خلوص نیت توں اک شب عبادت دی تو صبح دے وقت دیکھیا کہ مسجد دے دروازے اُتے اک مجمع اے جو آپس وچ کہے رہیا نیں   کہ مسجد دا انتظام ٹھیک نئيں اے لہذا اسی شخص نوں   مسجد دا متولی بنا دتا جائے تے تمام انتظامی امور اس دے سپرد کرد ئے جائاں۔ اس دے بعد متفق ہو کر پورا مجمع آپ    دے کول پہنچا تے جدوں آپ    نماز توں فارغ ہو چکے سن تو آپ    توں عرض کیتا کہ اساں   باہمی متفقہ فیصلے توں تہانوں  مسجد دا متولی بنانا چاہتے نیں  ۔ آپ    نے اللہ تعالی توں عرض کیتا کہ
اے اللہ! وچ اک سال تک ریاکارانہ عبادت وچ اس لئی مشغول رہیا کہ میناں   مسجد دی تولیت حاصل ہو جائے مگر ایسا نہ ہویا، ہن جدوں وچ صدق دل توں تیری عبادت وچ مشغول ہویا تو تیرے حکم توں تمام لوک میناں   متولی بنانے آ پہنچے تے میرے اُتے ایہ بار ڈالنا چاہتے نیں  ، لیکن وچ تیری عظمت دی قسم کھاندا ہوں کہ نہ تو ہن وچ تولیت قبول کراں گا نہ مسجد توں باہر نکلاں گا۔
ایہ کہے کر فیر عبادت وچ مشغول ہو گئے۔
تذکرۃ الا ولیاء از فرید الد ین عطار صفحہ 27 تے 28

 دنیا دی حقیقت 
بصرہ وچ اک امیر آدمی فوت ہو گیا تے اس دی ساری جائداد اس دی اکلوندی نوں   ملی جو بوہت خوب صورت سی۔
اک دن اس نے ثابت بنانی دی خدمت وچ حاضر ہو کر عرض کیتا کہ وچ نکاح کرنا چاہدی آں لیکن میری خواہش اے کہ نکاح مالک بن دینار دے نال ہو تاکہ ذکر الہی تے دنیاوی کاماں وچ اوہ میری مدد کر سکاں۔ چنانچہ ثابت بنانی نے اس دا پیغام مالک بن دینار تک پہنچا دتا۔ لیکن آپ    نے فرمایا وچ تو دنیا نوں   طلاق دے چکیا ہوں تے چونکہ عورت دا شمار وی دنیا وچ ای ہُندا اے اس لئی طلاق شدہ عورت توں نکاح جائز نئيں۔
تذکرۃ الا ولیاء از فرید الدین عطار صفحہ 28

 کیفیت ولایت 
اک مرتبہ کسے ملحد توں آپ    دا منظرہ ہو گیا تے دونے اپنے تہانوں  حق اُتے کہندے رہے حتیٰ کہ لوگاں نے ایہ فیصلہ کیتا کہ دونے دے ہتھ اگ وچ ڈلوا د ئے جائاں جس دا ہتھ اگ توں محفوظ رہے اس نوں   حق اُتے تصور کیتا جائے۔
چنانچہ ایسا ای کیتا گیا تے کسے دے ہتھ نوں   وی ضرر نہ پہنچا، لوگاں نے فیصلہ کر دتا دونے برحق نیں  ۔
لیکن آپ    نے دل تنگ ہو کر اللہ تعالیٰ توں عرض کیتا کہ ستر سال وچ عبادت وچ گزار دئے مگر تو مے میناں   اک ملحد دے برابر کر دتا۔ ندا آئی

اے مالک! تواڈے ہتھ دی برکت توں ای اک ملحد دا ہتھ وی بچ گیا۔ اگر اوہ تنہا ہتھ اگ وچ ڈال دیتا تو یقیناً جھلس جاندا۔

اک مرتبہ جدوں آپ    شدید بیمار ہو کر صحت یاب ہوئے تو کسے ضرورت دے تحت نہایت دشواری توں بازار تشریف لے گئے لیکن اتفاق توں اس وقت بادشاہ دی سواری آرہی سی تے لوگاں کع ہٹانے دے لئی اک شور بلند ہویا۔ آپ    اس وقت اس قدر کمزور سن کہ ہٹنے وچ دیر ہو گئی ارو پہرہ دار نے تہانوں  ایسا کوڑا مارا کہ درد دے مارے آپ    دے منہ توں ایہ کلمہ نکل کیتا کہ خدا کرے تیرے ہتھ قطع کرو دئے جائاں۔ چنانچہ دوسرے ای دن کسے جرم دی پاداش وچ اس دے ہتھ کاٹ کر چوراہے اُتے ڈلوا دئے گئے لیکن تہانوں  اس دی حالت دیکھ کر بوہت رنج ہویا۔

اک مرتبہ آپ    کسے درخت دے سایہ وچ آرام فرما رہے سن تے چشم دید گواہاں نے دسیا کہ اک سپ نرگس دی شاخ توں تہانوں  پنکھا جھل رہیا سی۔
تذکرۃ الا ولیاء از فرید الدین عطار صفحہ 28 تے 29

 تکلیف دا انجام راحت اے 
آپ    اکثر فرمایا کر دے کہ وچ شرکتِ جہاد دا خواہش مند ہوں لیکن جدوں اک موقع جہاد دا آیا تے مینوں   ایسا بخار آیا کہ جانے دا ناں وی نئيں لیدا سی۔ چنانچہ اس غم وچ ایہ کہتا ہویا سو گیا کہ اگر خدا دے نزدیک میرا نوں   مرتبہ ہُندا تو اس وقت بخار کدی نئيں آندا۔
فیر خواب وچ دیکھیا کہ ندائے غیبی توں کوئی کہے رہیا اے کہ

اے مالک! اگر تو اج جہاد دے لئی چلا جاندا تق قیدی بنا لیا جاندا تے کفار تیناں   سؤر دا گوشت کھلا کر تیرا دین برباد کر دیندے۔ لہذا ایہ بخار تیرے لئی نعمت عظمیٰ اے۔
فیر وچ نے بیدار ہو کر خدا دا شکر ادا کیتا۔تذکرۃ الا ولیاء از فرید الد ین عطار صفحہ 27

 خوفِ خدا 
اک مرتبہ جعفر بن سلیمان آپ    دے ہمراہ سفر حج وچ سن تے جس وقت آپ    نے لبیک اللھم لبیک ہڑھنا شروع کیتا تو آپ    دے اُتے غشی طاری ہو گئی تے ہوش وچ آنے بعد جعفر بن سلیمان نے غشی دا سبب دریافت کیتا تو فرمایا وچ اس خوف توں بے ہوش ہو گیا سی کہ لا لبیک دی آواز نہ آجائے۔

جدوں آپ   

قرات کر دے تو مضطرب ہو کر رونے لگتے تے فرماندے  اگر ایہ آیت قرآن دی نہ ہُندی تو وچ کدی نہں پڑھتا کیونجے اس دا مفہوم ایہ اے کہ

حالانکہ اساں   نفس دے ایسے پجاری نیں   کہ خدا نوں   چھڈ کر دوسراں توں اعانت دے طالب ہُندے نیں  ۔

آپ    رات وچ قطعاً آرام نئيں کر دے سن تے اک دن آپ    دی صاحبزادی نے کہیا اگر آپ    تھوڑی دیر آرام فرما لے تو بہتر اے۔ آپ    نے فرمایا اے بیٹی! اک طرف تو وچ قہر الہی توں ڈردا آں تے دوسری جانب ایہ اندیشہ رہتا اے کہ دولت سعادت میناں   سوتا دیکھ کر واپس نہ ہو جائے لوگاں نے جدوں اس جملہ دا مفہوم پچھیا تو فرمایا کہ وچ نعمت تو اللہ تعالیٰ دا کھاندا ہوں تے اطاعت شیطان دی کردا ہوں فیر فرمایا اگر کوئی مسجد دے دروازے توں صدا لگائے کہ سب لوگاں وچ بدتر کون اے؟ تو اسنوں مجھ توں بدتر نئيں ملے گا۔
حضرت عبد اللہ ابن مبارک نے ایہ سن کر فرمایا کہ مالک بن دینار دی عظمت دا اندازہ انہاں دے صرف اسی قول توں لایا جا سکدا اے۔
تذکرۃ الا ولیاء از فرید الد ین عطار صفحہ 30

 ذریعہ معاش 
ابو نعیم اصفہانی، احمد بن محمد، محمد بن اسحاق، عبد اللہ بن زیاد، سیار، جعفر دے سلسلہ سند توں مروی اے کہ مالک بن دینار صوف دی تہبند باندھدے سن تے خفیف قسم دا جبہ پہندے سن۔ جدوں سردی دا موسم ہُندا انہاں دے کول اک پوستین تے اک جبہ ہُندا انھی توں سردی دا کم لیتے۔
آپ    قرآن مجید دے نسخے لکھیا کر دے سن اس اُتے اجرات نئيں لیدے سن انہاں دا اکثر کم ایہی ہُندا سی، قرآن مجید دا نسخہ لکھ کر سبزی فروش دے کول چھڈ دیندے تے اس دے کول کھانا کھاندے ۔ اک نسخہ چار مہینے وچ لکھدے سن۔

اک بزرگ فرماندے نیں اک مرتبہ مالک بن دینار دے گھر اگ لگ گئی، آپ    نے قرآن مجید دا اک نسخہ تے اک چادر گھر توں نکالی، جدوں انہاں توں کہیا گیا آپ    دا گھر چل رہیا اے بچاؤ دی کچھ تدبیر آپ    کیاں نئيں کر دے؟ جوب دتا ایہ کوئی کعبہ تو نئيں ساناں  اس دے جلنے دی کوئی پروا نئيں۔

عبد اللہ بن مبارک کہندے نیں   بصرہ وچ اک بار اگ لگ گئی مالک نے اپنی چادر دا آنچل پکڑا تے کھچدے ہوئے گھر توں باہر نکل گئے تے کہنے لگے بوجھاں والے ہلاک ہو گئے۔
حلیۃ الاولیاء و طبقات الاصفیاء (اردو) صفحہ 631
 کل اثاثہ ہیت 
عبد اللہ بن محمد بن جعفر، احمد بن حسین، احمد بن ابراہیم، سالم بن ابراہیم، سلام بن مسکین کہندے نیں   کہ وچ مالک بن دینار دے کول انہاں دے مرض وفات وچ گیا۔ اچانک انہاں دے گھر وچ دیکھدا آں اک معمولی سی چارپائی جھاؤ دے درخت دے نیچے رکھی ہوئی سی تے اس اُتے معمولی سی چادر ڈالی ہوئی سی تے مالک بن دینار نے اپنے سر دے نیچے چادر دا اک کونا دے رکھیا سی تے مکان دے اک کونے وچ اک چھاگل تے اک گلاس رکھیا ہویا سی۔ مالک نے سر اٹھایا تے سر دے نیچے توں دو خشک روٹیاں نکالاں فیر اٹھ کر بیٹھے تے انہاں روٹیاں نوں   توڑ کر پانی وچ بھگونے لگے، جدوں روٹیاں نوں   چنگی طرح بھگو پایا فرمایا میناں   ایہ چھاگل تھما دو اوتھے اک خشک چھاگل لٹکی ہوئی سی، وچ نے اسنوں اتار کر انہاں دے سامنے رکھ دتا۔ انہاں نے اس وچوں اک پوٹلی نکالی جس وچ نمک باندھا ہویا سی انہاں نے مجھ توں کہیا قریب ہو جاؤ۔ وچ نے نے کہیا اے ابو یحییٰ! میناں   کھانے دی حاجت نئيں۔ مالک فرمانے لگے دور ہو جاؤ تو انہاں لوگاں وچوں ہو جو میٹھے پانی وچ رزق پاتے نیں   تو ہن کہاں میرے نال شوریدہ پانی وچ کھانا کھائے گا۔
حلیۃ الاولیاء و طبقات الاصفیاء (اردو) صفحہ 632
 وفات 
حضرت مالک بن دینار دی وفات ابو عبد اللہ محمد بن عبد اللہ دے عہد خلافت 97 ھ وچ تے دوسری روایت کہ مطابق 130 وچ ہو ئی۔ رحمتہ اللہ علیہ
آپ    دی وفات دے بعد اک بزرگ نے تہانوں  خواب وچ دیکھیا تے پچھیا کہ خداوند تعالیٰ نے آپ    دے نال کیتا معاملہ کیتا فرمایا
اپنے تمام گناہاں دے باوجود وچ وچ اللہ تعالیٰ دے دیدار توں مشرف ہویا تے اس حسن ظن دی وجہ توں جو وچ اللہ توں رکھدا سی، اس نے میرے سارے گناہ بخش دتے۔
مراۃ الا سرار صفحہ 239

 صبر دا پھل 
کسے بزرگ نے خواب وچ دیکھیا کہ تہانوں  تے حضرت محمد واسع نوں   بہشت دی جانب لے جایا جا ریا اے۔ اس بزرگ دے دل وچ خیال آیا کہ دیکھو مالک بن دینار جنت وچ پہلے پہنچتے نیں   جاں محمد واسع۔ چنانچہ ایہ دیکھ کر مالک بن دینار نوں   پہلے داخلِ بہشت کیتا۔ بزرگ نے پچھیا محمد واسع تو مالک بن دینار توں زیادہ عامل و کامل سن ملائکہ نے جوب دتا تو صحیح کہندے ہو محمد واسع دے پہننے دے لئی دو لباس سن تے مالک بن دینار دے کول صرف اک
لہذا صبر و ضبط دی نسبت مالک ول زیادہ اے اس لئی انہاں جنت وچ پہلے بھیجیا گیا۔
تذکرۃ الا ولیاء از فرید الد ین عطار صفحہ 32

 حوالے 

گٹھ:648 دیاں موتاں
گٹھ:بھارت وچ اسلام
گٹھ:پاکستان وچ اسلام
گٹھ:تابعین
گٹھ:کیرلا وچ اسلام
گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں
گٹھ:عراقی شخصیتاں