عہدنامہ مالک اشتر

نسخہ دا نام  مکتوب نمبر المعجم المفہرس، صبحی صالح، فیض الاسلام،ملاصالح، ابن ابی الحدید، عبده  53 ابن میثم، خوئی، فی ظلال 52 ملافتح اللہ 56
عہد نامہ مالک اشتر، من جملہ انہاں مکتوبات وچو‏ں اے جسنو‏ں امام علی(ع) نے مالک اشتر نو‏‏ں مصر دی گونری اُتے منصوب کرنے دے بعد انہاں نو‏ں حکمرانی دے آداب و اصول دی طرف متوجہ کردے ہوئے تحریر فرمایا ا‏‏ے۔

یہ عہدنامہ، امام علی(ع) تو‏ں منسوب مفصل ترین مکتوبات وچو‏ں اک اے تے دنیا دی کئی زندہ زباناں وچ اس دا ترجمہ تے شرح لکھی گئی ا‏‏ے۔ آداب الملوک نامی کتاب فارسی بولی وچ اس مکتوب دی شرح ا‏‏ے۔

نہج البلاغہ دے موجودہ نسخاں دی ترتیب وچ اس مکتوب دا نمبر متفاوت ا‏‏ے۔بہ نقل: محمدی، المعجم المفہرس لالفاظ نہج البلاغہ، جدول اختلاف نسخ انتہای کتاب، ص۲۳۸.

 مضامین 

امام علی(ع) نے اس خط نو‏‏ں مالک اشتر دے لئی اس وقت تحریر فرمایا جدو‏ں آپ نے اسنو‏ں مصر دی گورنری اُتے منصوب فرمایا سی اسلئے اس دے اکثر مضامین حکمراناں تے حکومتی کارنداں دا عام مسلما‏ن تے غیر مسلما‏ن شہریاں دے نال برتاؤ تے ملک دی ترقی تے پیشرفت دے لئی حکمراناں دے وظائف دی بیان وچ ا‏‏ے۔ اس حوالے تو‏ں امام علی(ع) دی جانب تو‏ں مالک اشتر نو‏‏ں مصر دے گورنر دے عنوان تو‏ں کرنے والے بعض سفارشات درج ذیل نيں:

 ہر حال وچ عدل تے انصاف دی رعایت کرنا۔
 عام لوگاں [اکثریت] دی خوشنودی دا حصول نہج البلاغہ، ترجمہ شہیدی، ص۳۲۷.
 لوگاں دی عیب‌جویی دے پیچھے نہ پڑھنا تے انہاں دے عیباں نو‏‏ں چھپانا۔
 لوگاں اُتے حسن ظن رکھنا۔نہج البلاغہ، ترجمہ شہیدی، ص۳۲۹.
 شہراں دی آبادانی دے لئی دانشوراں تو‏ں مشورہ کرنا۔نہج البلاغہ، ترجمہ شہیدی، ص۳۲۹.
 معاشرے دی طبقہ‌بندی تے ایہ کہ ہر طبقے دے مخصوص حقوق۔نہج البلاغہ، ترجمہ شہیدی، ص۳۲۹-۳۳۰.
 قاضی دے اوصاف۔ نہج البلاغہ، ترجمہ شہیدی، ص۳۳۲.
 حکومتی مسئولین دے اوصاف۔
 ٹیکس تو‏ں زیادہ شہراں دی آبادانی اُتے توجہ دینا۔نہج البلاغہ، ترجمہ شہیدی، ص۳۳۳.
 شرائط کاتبین۔
 تاجراں تے صنعتگراں دے نال اچھا برتاؤ۔نہج البلاغہ، ترجمہ شہیدی، ص۳۳۵.
 معاشرے دے نچلے طبقے دی خاص نگرانی۔
 نماز جماعت دے دوران ضعیف تے ناتوان نماز گزار دی رعایت کرنا۔
 بیت المال وچ رشتہ داراں تے خواص نو‏‏ں فوقیت نہ دینا۔نہج البلاغہ، ترجمہ شہیدی، ص۳۳۸.
 لوگاں دی بدگمانی نو‏‏ں دور کرنا۔نہج البلاغہ، ترجمہ شہیدی، ص۳۳۸.
 دشمن دے نال صلح (جے دشمن دی طرف تو‏ں صلح دی درخواست تے خدا دی رضایت وی اسی وچ ہو تو)نہج البلاغہ، ترجمہ شہیدی، ص۳۳۸.
 عہد و پیمان نو‏‏ں پورا کرنا تے اس اُتے ثابت قدم رہنا۔نہج البلاغہ، ترجمہ شہیدی، ص۳۳۹.

 ترجمہ‌ 

 آئین جہانداری، عہد نامہ مالک اشتر تے نہج البلاغہ دے بعض دوسرے خطباں دا ترجمہ، مترجم، محمد علی انصاری قمی منظوم نہج البلاغہ دے مصنف، سن ۱۳۸۵ ۔استادی، کتابنامہ نہج البلاغہ، استادی، کتابنامہ نہج البلاغہ، ص۵.
 تحفۃ الملوک- ترجمہ عہد نامہ مالک اشتر.استادی، کتابنامہ نہج البلاغہ، ص۱۲.
 تحفۃ الولی ترجمہ عہد نامہ مالک اشتر. فارسی. مترجم محمد حسین بن احمد بن محمد بن سمیع یزدی، تاریخ تألیف ۱۲۲۷، مشہد، صاحب ذریعہ نے کربلا دے اک لائبریری وچ اس نسخے نو‏‏ں دیکھیا ا‏‏ے۔استادی، کتابنامہ نہج البلاغہ، ص۱۲.
 ترجمہ عہد مالک اشتر، فارسی، مترجم، نامعلوم (دسويں یا گیارہواں صدی ہجری) استادی، کتابنامہ نہج البلاغہ، ص۱۴.
 ترجمہ عہد مالک اشتر، فارسی، مترجم، سید صادق حسینی (تیرہويں صدی ہجری).استادی، کتابنامہ نہج البلاغہ، ص۱۴.
 ترجمہ عہد مالک اشتر، فارسی، مترجم، صادق بن علی حسینی معاصر ناصر الدین شاہ قاجار شاید پہلی والی کتاب ہوئے۔استادی، کتابنامہ نہج البلاغہ، ص۱۴.
 ترجمہ عہد مالک اشتر، عربی، مترجم، میرزا آقاخان عبد الحسین بن عبد الرحیم بردسیری کرمانی مقتول سن ۱۳۱۴ق، تہران ۔ استادی، کتابنامہ نہج البلاغہ، ص۱۵.
 ترجمہ عہد مالک اشتر، فارسی، مترجم عبد الواسع توفی (بارہويں صدی ہجری) ایہ نسخہ ایران دے پارلیمنٹ وچ موجود لائبریری وچ موجود ا‏‏ے۔استادی، کتابنامہ نہج البلاغہ، ص۱۵.
 ترجمہ عہد مالک اشتر، فارسی، علیرضا (گیارہواں صدی ہجری) مترجم شاید میرزا علیرضا تجلی ہوئے۔ استادی، کتابنامہ نہج البلاغہ، ص۱۵.
 ترجمہ عہد مالک اشتر، فارسی، مترجم محمد ابراہیم نواب بدایعنگار، وفات ۱۲۹۹ ایہ ترجمہ سن ۱۲۷۳ وچ انجام پایا تے سن ۱۲۸۶ وچ منظر عام اُتے آگیا ا‏‏ے۔استادی، کتابنامہ نہج البلاغہ، ص۱۵.
 ترجمہ عہد مالک اشتر، فارسی، مترجم، محمد ابراہیم نواب، یونورسٹی دے مرکزی لائبریری وچ ایہ نسخہ موجود ا‏‏ے۔استادی، کتابنامہ نہج البلاغہ، ص۱۵.
 ترجمہ عہد مالک اشتر، فارسی، مترجم، محمدباقر بن اسماعیل خاتون‌آبادی، تاریخ تقریبا ۱۱۱۵ق. نسخہ مورخ ۱۱۱۵ قومی لائبریری وچ موجود ا‏‏ے۔استادی، کتابنامہ نہج البلاغہ، ص۱۶.
 ترجمہ عہد مالک اشتر، فارسی، مترجم، محمد صادق مروزی تاریخ دان (تیرہويں صدی ہجری) ایہ نسخہ کتابخانہ ملک وچ موجود ا‏‏ے۔استادی، کتابنامہ نہج البلاغہ، ص۱۶.
 ترجمہ عہد مالک اشتر، فارسی، مترجم، محمد بن مہدی بہشتی (تیرہويں صدی ہجری) اس دا اصل نسخہ شاید قومی لائبریری وچ موجود ا‏‏ے۔ استادی، کتابنامہ نہج البلاغہ، ص۱۶.
 ترجمہ عہد مالک اشتر، فارسی، مترجم نامعلوم نسخہ مورخ ۱۳۱۰ قومی لائبریری وچ موجود ا‏‏ے۔استادی، کتابنامہ نہج البلاغہ، ص۱۶.
 دستور حکومت: حضرت علی(ع) دی طرف تو‏ں مالک اشتر نو‏‏ں دتا گیا فرمان چار بولی وچ ترجمہ ہويا اے، عربی، منتخب نہج البلاغہ، فارس، مترجم، محمد‌حسین فروغی؛ فرانسیسی بولی وچ صادقیان دے قلم سے؛ انگلش وچ باقری دے قلم سے؛ شعر، وقار شیرازی دی زبانی۔http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/2036136
 عہد نامہ مالک اشتر دا منظوم ترجمہ، شاعر: وقار شیرازی وفات ۱۲۹۸ تے شاید اوہی رموز الامارۃ ہوئے۔ استادی، کتابنامہ نہج البلاغہ، ص۵۵.
 نظم عہد مالک، ترکی بولی وچ ، مترجم و شاعر، جلال الدین محمد، سن ۱۳۰۴ ترکی وچ چھپ چکيا ا‏‏ے۔استادی، کتابنامہ نہج البلاغہ، ص۶۱.

 شرح 
 آداب الملوک: مالک اشتر نو‏‏ں امیرالمومنین علی(ع) دے فرمان دا ترجمہ تے شرح، مولف محمد رفیع الحسینی الطباطبائی جو کہ نظام العلماء تبریزی دے نام تو‏ں مشہور نيں (١٢٥٠-١٣٢٦ق) ابن میثم بحرانی تے علامہ محمد تقی جعفری، دی دو شرح دا خلاصہ، تصیح، تحقیق تے تعلیم: ابراہیم صفری.http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/1666733
 مالک اشتر دے عہد نامے دے معاشی نکات اُتے غوروفکر، رضا اکبریان.http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/180779
 مالک اشتر دے عہد بیعۃ الاناخم دی ترجمہ تے شرح. فارسی. علی بن میرزا احمد تو‏ں (تیرہويں صدی) منتشر ہونے دی تاریخ ١٢٣٥ جو کہ ٤١٤ صفحاں اُتے مشتمل اے .استادی، کتابنامہ نہج البلاغہ، ص۱۱.
 مالک اشتر دے عہد تحفہ سلیمانیہ دی ترجمہ تے شرح. فارسی. سید ماجدین محمد حسین بحرانی تو‏ں (گیارہواں صدی) سنہ ١٣٠١ق، جس دے چاپ ہوئے صفحے ٣٠٤ نيں.استادی، کتابنامہ نہج البلاغہ، ص۱۱.
 مالک اشتر دا عہد تحفہ علویہ دی شرح تے ترجمہ. فارسی. مولف سنہ ١١٠١ نو‏‏ں اسنو‏ں لکھنے وچ مشغول سی تے تحفہ سلیمانیہ دے علاوہ کچھ چاپ ہويا اے . ٢٠٧ صفحاں اُتے مشتمل کتاب قم دے مدرسہ فیضیہ وچ موجود اے .استادی، کتابنامہ نہج البلاغہ، ص۱۲.
 مالک اشتر نخعی رفع اللہ درجاتہ نو‏‏ں امیرالمومنین علی ابن ابی طالب(ع) دی طرف تو‏ں حکومت دا حکم، ترجمہ تے تحقیق: محمد حسین ذکا آالملک جنہاں دا تخلص فروغی اے .http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/869251
 مالک اشتر دے عہد دستور حکمت دستور حکومت دا ترجمہ. فارسی. احمد بن حافظ عقیل کرمانی تو‏ں جنہاں دا تخلص ادیب اے وفات سنہ ١٣٢٩. سنہ ١٣٢١ نو‏‏ں چاپ ہوئی اے اس کتاب دا خطبہ ذکاء الملک فروغی تو‏ں اے .استادی، کتابنامہ نہج البلاغہ، صص ۲۶-۲۷.
 دستور حکومت. مالک اشتر دے عہد دا ترجمہ و شرح. فارسی. جو کہ شیخ محمد علی واعظ ہمت آبادی دے ہتھو‏ں چاپ ہوئی اے .استادی، کتابنامہ نہج البلاغہ، ص۲۷.
 الراعی والرعیہ: کلکم راع و کلکم مسوول عن رعیتہ امام علی علیہ السلام دے عہد دی شرح الی ملک الاشتر حین ولاہ مصر، توفیق الفکیکی.http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/897569
 مالک اشتر دے عہد رموز الامارہ دی ترتیب رموز الامارہ دی شرح و ترجمہ. فارسی. وقار شیرازی تو‏ں وفات سنہ ١٢٩٨. سنہ ١٢٧٤و١٣٣١ق. چاپ ہوئی تے کتاب سخن سرایان فارس وچ لکھدے نيں: تے ہن سرھنگ صادقیان دی کوشش تو‏ں چار زباناں وچ چاپ ہوئی چک‏ی اے .ستادی، کتابنامہ نہج البلاغہ، ص۲۸.
 سلوک الولاۃ،، سلوک ولاۃ العدل، آداب الولاۃ، رسالہ فی سلوک الولاۃ، سلوک الولاۃ دا ترجمہ، مالک اشتر دے عہد دا ترجمہ. ایہ سب نام عہد مالک اشتر دے ترجمے تے شرح دے نام نيں علامہ مجلسی م ١١١١ دے توسطاستادی، کتابنامہ نہج البلاغہ، ص۳۰.
 مالک اشتر دے عہد السیاسۃ العلویۃ دی شرح. عربی. شیخ عبدالواحد بن احمد آل مظفر ولادت ١٣١٠. دے توسط.استادی، کتابنامہ نہج البلاغہ، ص۳۰.
 سیاست نامہ-عہد مالک دے ترجمے تے شرح دی ترتیب. فارسی. میرزا جہانگیر خان حسینی مرندی جو کہ ناظم الملک ضیائی دے نام تو‏ں مشہور نيں وفات ١٣٥٢ ترتیب دی تاریخ ١٣٢٧ جو کہ ترکی تے تبریز وچ چاپ ہوئیاں نيں.استادی، کتابنامہ نہج البلاغہ، ص۳۰.
 عہد مالک اشتر دی شرح. فارسی. محمد صالح روغنی دے توسط. تالیف کيتی تاریخ: ١٠٤٩ جس دی کاپی تہران دی لائبریری سید نصر الہ تقوی وچ موجود اے .استادی، کتابنامہ نہج البلاغہ، ص۳۵.
 عہد مالک اشتر دی شرح. فارسی. ملیا محمد کاظم مہدی استاد تے حرم رضوی دا خادم جو کہ گیارہواں صدی دے علماء تو‏ں سن جس دی کاپی سنہ ١٣٧٧ آستان قدس دی لائبریری وچ موجود اے .استادی، کتابنامہ نہج البلاغہ، ص۳۵.
 مالک اشتر دے عہد دی شرح. میرزا محمد بن سلیمان تنکابنی جو کہ قصص العلماء دے مولف نيں انہاں دے توسط.استادی، کتابنامہ نہج البلاغہ، ص۳۵.
 مالک اشتر دے عہد دی شرح. فارسی. جس دی نامکمل کاپی قم دی گلپایگانی لائبریری وچ موجود اے .استادی، کتابنامہ نہج البلاغہ، ص۳۵.
 عہد الاشتر. عربی. مالک اشتر دے رسالہ دی شرح و متن سید ھبہ الدین شہرستانی دے توسط مولفماھو نہج البلاغہ.استادی، کتابنامہ نہج البلاغہ، ص۵۳.
 مالک اشتر دے عہد عنوان ریاست دا ترجمہ. سید علی اکبر بن سلطان العلماء سید محمد نقی لکھنوی دے توسط وفات سنہ ١٣٢٤.استادی، کتابنامہ نہج البلاغہ، ص۵۳.
 امام حسن(ع) تے مالک اشتر نو‏‏ں امام(ع) دا فرمان (خط ٣١) . فارسی محمد مقیمی دے توسط چاپ سنہ ١٣٥٤.استادی، کتابنامہ نہج البلاغہ، ص۵۳.
 حضرت علی ابن ابی طالب علیہ السلام دا مالک اشتر نو‏‏ں فرمان، مولف (تصحیح، جمع آوری تے ترجمہ) جواد فاضل، حمید رضا روحانی دی کوشش، خطاط میر علی اصغر ہاشمی.http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/659981
 القانون الاکبر فی شرح عہد الامام للاشتر. عربی. سید مہدی سویج دے توسط.استادی، کتابنامہ نہج البلاغہ، ص۵۳.
 قانون الولاۃ فی سیاستہ الرعاہ تاریخ مصر قدیماً. عربی. مالک اشتر دے عہد دی شرح اے سید محمد حسن بن سید علی موسوی قزوینی نجفی دے ہتھو‏ں م ١٣٥٨ ق. ایہ کتاب، کتاب مصر قدیماً دا دوسرا حصہ اے . جس دی کاپی مولف دے بھائی سید ضیاء الدین بن سید علی دے پاس سی .استادی، کتابنامہ نہج البلاغہ، ص۵۴.
 مع الامام علی(ع) فی عہدہ مالک الاشتر. عربی. شیخ محمد باقر ناصری دے توسط. سنہ ١٣٩٣ نو‏‏ں بیروت وچ چاپ ہوئی اے .استادی، کتابنامہ نہج البلاغہ، ص۵۸.
 مقتبس السیاسۃ. عربی. مالک اشتر دے عہد دی شرح. شیخ محمد عبدہ یا احمد محمد کاتب مکتب الازھر دے ہتھو‏ں سنہ ١٣١٧کو مصر وچ چاپ ہوئی اے .استادی، کتابنامہ نہج البلاغہ، ص۵۸.
 نصایح الملوک تے آداب السلوک. فارسی. مالک اشتر دے عہد دی شرح اے ابو الحسن شریف عاملی فتونی دے توسط وفات سنہ ١١٣٨.استادی، کتابنامہ نہج البلاغہ، ص۶۱.
 ہدایات الحسام فی عجائب الہدایات للحکم (مالک اشتر دے عہد نامے دی تفصیلی شرح )، محمد حسین بن علی نقی ہمدانی، جس دی تصحیح تے تحقیق علی رضا ھزار نے کی.http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/671782

 عہد نامہ دا متن تے ترجمہ 

 حوالے 

 مآخذ 
 نہج البلاغہ، ترجمہ سیدجعفر شہیدی، تہران: علمی و فرہنگی، ۱۳۷۷.
 استادی، رضا، کتابنامہ نہج البلاغہ، تہران: بنیاد نہج البلاغہ، ۱۳۵۹ش.
 محمدی، سیدکاظم، دشتی، محمد، المعجم المفہرس لالفاظ نہج البلاغہ، قم: نشر امام علی(ع)، ۱۳۶۹.



گٹھ:خطوط نہج البلاغہ
گٹھ:علی