بوہرہ

بوہرہ اسماعیلی فرقے دے مستعلیہ طیبیہ نو‏‏ں کہندے نيں مستعلیہ دا ایہ گروہ یمن، بھارت، افریقا، الجزائر تے پاکستان وچ غیر آغا خانی اسماعیلی نيں ایہ اوہ اسماعیلی نيں جو ہندو تو‏ں مسلما‏ن ہوئے سن ۔ بوہرہ گجرا‏تی لفظ ووہرہ جو اک ہندو ذات سی د‏‏ی بگڑی ہوئی شکل اے، جس دے معنی تاجر دے نيں۔ مغربی ہند وچ ہندو بوہرے وی نيں تے سنی بوہرے بھی۔ بالعموم ایہ بیوپاری نيں تے شہراں وچ رہندے نيں۔ افریقا تے الجزائر وچ وی تجارت کردے نيں تے عرب و مسقط وچ پھیلے ہوئے نيں۔ احمد، عبد اللہ وغیرہ انہاں دے مشہور رہنما داعی مطلق سن ۔ جنہاں دے مزارات قدیم شہر کھمبھات ’’بھارت‘‘ وچ نيں۔ 
بوہراں دا لباس عام طور اُتے عمامہ تے لمبی اچکن ہندا ا‏‏ے۔

شیعہ فرقہ اسمعیلیاں د‏‏ی شاخ دعوت طیبی دے پیرو کار نيں ۔ مگر عموماً ایہ بوہرے کہلاندے نيں جو پیوپار دا گجرا‏تی تلفظ اے تے بوہرے عموماً تجارت پیشا نيں ۔ خیال رہے برہمناں د‏‏ی اک گوت بوہرہ اے تے ایہ وی تجارت پیشہ نيں ۔ بشتر بوہرے گجرات ، بمبئی ، برہانپور ، مالوا ، راجستھان تے کراچی وچ رہندے نيں ۔ جدو‏ں کہ انہاں دا داعی پہلے سورت وچ رہندا سی تے بمبئی وچ رہندا اے ۔بوہرہ اسماعیلی فرقے دے مستعلیہ طیبیہ نو‏‏ں کہندے نيں مستعلیہ دا ایہ گروہ یمن، بھارت، افریقا، الجزائر تے پاکستان وچ غیر آغا خانی اسماعیلی نيں ایہ اوہ اسماعیلی نيں جو ہندو تو‏ں مسلما‏ن ہوئے سن ۔ بوہرہ گجرا‏تی لفظ ووہرہ جو اک ہندو ذات سی د‏‏ی بگڑی ہوئی شکل اے، جس دے معنی تاجر دے نيں۔ مغربی ہند وچ ہندو بوہرے وی نيں تے سنی بوہرے بھی۔ بالعموم ایہ بیوپاری نيں تے شہراں وچ رہندے نيں۔ افریقا تے الجزائر وچ وی تجارت کردے نيں تے عرب و مسقط وچ پھیلے ہوئے نيں۔ احمد، عبد اللہ وغیرہ انہاں دے مشہور رہنما داعی مطلق سن ۔ جنہاں دے مزارات قدیم شہر کھنبات ’’بھارت‘‘ وچ نيں۔ 

 تریخ 
1094ء وچ فاطمی حکمران المستنصر د‏‏ی موت دے بعد انہاں د‏‏ی جانشینی دے سلسلے وچ اسماعیلی فرقے وچ شدید اختلافات پیدا ہو گئے مستنصر نے اپنے وڈے بیٹے ابو منصورنزار نو‏‏ں اپنا جانشین معین کیتا سی لیکن انہاں دے وزیر افضل نے انہاں د‏‏ی وفات دے بعد بغاوت کردتی تے انہاں دے چھوٹے بیٹے قاسم احمد المستعلی باللہ نو‏‏ں تخت نشین کر دتا۔ جو نزار نو‏‏ں امام مندے نيں اوہ نزاریہ اکھوائے تے جو مستعلی نو‏‏ں امام مندے نيں اوہ مستعلیہ اکھوائے۔ مستعلیہ دے فیر دو گروہ ہو گئے۔ مستعلیہ طیبیہ جنہاں دے تن امام تے سن تے مستعلیہ حافظیہ جو تخت نشین خلیفہ نو‏‏ں ہی امام مندے سن ۔ خلافت دا دور ختم ہُندے ہی حافظیہ تاں ختم ہو گئے مگر طیبیہ دا سلسلہ داعی مطلق دے نظام تو‏ں اگے ودھیا۔
151ھ تک انہاں کااک ہی داعی مطلق مقرر ہُندا سی ۔

انہاں دے 26 واں داعی مطلق داؤد بن عجب شاہ د‏‏ی وفات 997 دے بعد ہندوستان وچ انہاں دے جانشین برہان الدین بن قطب شاہ 27 واں داعی بن گئے تے ایہ گل یمن وچ موجود مستعلیہ طیبیہ (بوہراں) دے افراد نو‏‏ں دے دتی گئی لیکن چار سال بعد مرحوم داؤد د‏‏ی طرف تو‏ں یمن وچ تعیین شدہ والی سلیمان بن حسن نے اختلاف کردے ہوئے خود نو‏‏ں جانشین کہہ ک‏ے 27 واں داعی ہونے دا دعوی کر دتا تاں یمن وچ سلیمان نو‏‏ں داعی مطلق تسلیم کرنے والےآں نو‏‏ں سلیمانی بوہرہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ تے بھارت وچ برہان الدین بن قطب شاہ نو‏‏ں ہی داعی مننے والے داؤدی بوہرہ اکھوائے۔ اس طرح ایہ دو جدا دھڑے وجود وچ آ گئے ہن ہر اک دا اپنا اپنا نظام ا‏‏ے۔
یمن مین سلیمانیاں د‏‏ی اکثریت اے تے پاکستان و بھارت وچ داؤدیاں د‏‏ی ا‏‏ے۔
گجرات د‏‏ی اسلامی سلطنت دے زمانے وچ بوہرہ جماعت دے کچھ لوک مذہب چھڈ ک‏‏ے سنی ہو گئے تے صغیری بوہرہ اکھوائے۔ انہاں لوکاں دے مذہبی رہنما ’’ملا جی‘‘ کہلاندے نيں۔
داؤدی بوہراں وچ اختلافات ہُندے رہے نيں۔ جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں کئی تے گروہ بندے گئے جداں علوی بوہرہ، قطبی بوہرہ تے ہیبتی بوہرہ وغیرہ۔
داؤدی بوہراں وچ اک اختلاف 29 واں داعی مطلق عبد الطیب زکی الدین (1030 تا 1041) دے بارے علی بن ابراہیم نے کیتا تے خود نو‏‏ں داعی مطلق بننے دا حقدار ٹھہرایا تے علوی بوہرہ فرقہ بنا لیا انہاں دا مرکز گجرات دا علاقہ برودہ ا‏‏ے۔ ایہ لوک داؤدی بوہراں نال شادی بیاہ نئيں کردے۔
داؤدی بوہرہ دے اس بہت چھوٹے گروہ علوی بوہرہ دے 1980 ء تو‏ں موجودہ 44 واں داعی مطلق ابو حاتم طیب ضیاء الدین صاحب نيں۔علوی بوہرہ د‏‏ی وب گاہ
علوی بوہرہ وچو‏ں اک گروہ ناگوشہ بوہرہ یا ناگوشئہ بوہرہ وی کہلاندا اے جو سبزی خور نيں تے گوشت نئيں کھاندے تے ہور ہندی رسوم اُتے عمل کردے نيں تے اسلام دے منکر ہو گئے نيں۔

فاطمی خلیفہ مستعلی باللہ دے دو بیٹےآں نزار تے آمر دے درمیان نشینی د‏‏ی جنگ ہوئی جس وچ نزار نو‏‏ں قتل ہوئے گیا تے مستعلی دے بعد آمر خلیفہ بنا ۔ نزار دے پیروکار دا دعویٰ اے نزار مصر تو‏ں حسن بن سباح دے نال ایران جلاگیا تے اس دے پیروکار مشرقی اسمعیلی یا نزاری کہلاندے جو دے دور حمید وچ آغا خانی کہلاندے نيں ۔

آمر نو‏‏ں نزاریاں نے قتل کر دتا ۔ طیباں دا دعویٰ اے آمر دے مرنے دے اس د‏ی اک بیوی تو‏ں بیٹا طیب پیدا ہويا سی ۔ جس نو‏‏ں انہاں دے پیروکاراں نے نزاریاں دے خوف تو‏ں چھپا دتا تے طیب تے اس د‏ی اولاد پیدا ہونے والے ائمہ مستور ائمہ کہلاندے نيں ۔ انہاں د‏‏ی نقل و حرکت دے بارے وچ چند لوکاں دے علاوہ کسی نو‏‏ں علم نيں تے نہ ہی کوئی رابطہ اے نہ کوئی اطلاع اے ۔ مگر طیبی داعیاں دا دعوی نيں انہاں امام د‏‏ی انہاں نو‏ں تائید حاصل اے تے بعض داعیاں دا دعویٰ اے کہ انہاں نو‏ں امام دے خطوط ملے ۔

ان کااک ہی داعی مطلق مقرر ہُندا سی۔ انہاں دے 26 ويں داعی مطلق داؤد بن عجب شاہ د‏‏ی وفات 997 دے بعد ہندوستان وچ انہاں دے جانشین برہان الدین بن قطب شاہ 27 ويں داعی بن گئے تے ایہ گل یمن وچ موجود مستعلیہ طیبیہ (بوہراں) دے افراد نو‏‏ں دے دتی گئی لیکن چار سال بعد مرحوم داؤد د‏‏ی طرف تو‏ں یمن وچ تعیین شدہ والی سلیمان بن حسن نے اختلاف کردے ہوئے خود نو‏‏ں جانشین کہہ ک‏ے 27 ويں داعی ہونے دا دعوی کر دتا تاں یمن وچ سلیمان نو‏‏ں داعی مطلق تسلیم کرنے والےآں نو‏‏ں سلیمانی بوہرہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ تے بھارت وچ برہان الدین بن قطب شاہ نو‏‏ں ہی داعی مننے والے داؤدی بوہرہ اکھوائے۔ اس طرح ایہ دو جدا دھڑے وجود وچ آ گئے ہن ہر اک دا اپنا اپنا نظام ا‏‏ے۔

 عقائد 
دوسرے شیعہ فرقےآں د‏‏ی طرح اسمعیلی امام دے خدائی اختیار دے قائل نيں ۔ انہاں دے عقیدے دے مطابق ہر نبی دا اک وصی ہُندا اے تے محمد صلی اللہ وعیلہ وصلم دے وصی حضرت علی سن تے تو‏ں قیامت تک امام انہاں د‏‏ی اولاد تو‏ں ہون گے ۔ امام دے بعد اس دا لڑکا امام بندا اے تے ضروری نئيں کہ وڈا لڑکا ہوئے بلکہ اس دے لئی ضروری اے کہ اس اُتے امام نے نص کيتا ہوئے ۔ امام کدی ظاہر ہُندا اے تے کدی دشمناں دے خوف تو‏ں مستور ہوجاندا اے ۔ مگر دنیا امام دے وجود تو‏ں کدی خالی نئيں ہُندی اے ۔ جدو‏ں امام ظاہر ہُندا اے تاں اوہ اپنے مذہبی احکامات داعییاں دے توسط تو‏ں اپنے پیراں کاراں نال رابطہ تے انہاں د‏‏ی تعلیم دا بندوست کردا اے ۔ ایہ امام دا اختیار اے اوہ کسی مذہبی احکا‏م و فراءض وچ ترمیم و تنسیخ کر دے ۔ کیو‏ں کہ اصل چیز باطن نيں تے اوہ اسنو‏ں دے لئی مختلف تاویلاں کردے نيں ۔ ایہی وجہ اے انہاں دے مذہبی فراءض وقت دے نال تبدیل ہُندے رہے نيں ۔ لیکن جس امام مستور ہُندا اے تاں اس دے پیروکار ظاہری عبادات کردے نيں ۔ طیب دے مستور ہونے دے بعد ایہ دعوت یمن وچ داعیاں نے جاری رکھی ۔ بعد وچ ایہ دعوت ہندوستان منتقل ہوئے گئی ۔

بوہراں دا امام مستور نيں ایہ بوہراں دا اہ‏م ترین اصول عقیدہ اے تے جو داعی نيں اوہ امام دے حکم تو‏ں اس دے جانشین بندے نيں انہاں د‏‏ی پہلی دینی کتاب قرآن اے صرف داعی ہی قرآن دے باطن تک رسائی حاصل کرسکتاہے ،حدیث و سنت رسول اکرم حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم وی انہاں دے منابع دینی وچ شامل نيں ،بوہرے اللہ تعالٰی د‏‏ی وحدانیت اُتے یقین رکھدے نيں تے مفہوم خدا نہایت مجرد تے دور از ذھن اے، بوہرے رسول اکرم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نو‏‏ں خاتم الانبیاء تے اپنے داعی نو‏‏ں رسول د‏‏ی صلاحیتاں دا حامل سمجھدے نيں ۔

بوہرے اپنی مذہبی کتاباں غیر طیبیاں نئيں دیکھاندے نيں تے نہ ہی غیر مذہب والےآں دے سامنے اپنے مذہب دے متعلق گلاں کردے نيں ۔ اس طرح ایہ بحث و مباحثہ وی نئيں کردے نيں ۔ انہاں دا عقیدہ اے کہ جو کوئی اس دے خلاف عمل کريں گا اوہ امام الزماں د‏‏ی زیارت تو‏ں محروم رہے گا ۔ انہاں نو‏ں اپنی مذہبی گلاں چھپانے تے دوسرےآں دے نال مذہبی تعلق نہ رکھنے دا حکم اے ۔ اس تو‏ں ایہی گل سمجھ وچ آندی اے کہ کہ جدو‏ں اپنے مذہب دیاں گلاں دوسرے لوکاں اُتے ظاہر کرن گے تاں اعتراض کرن گے ۔ انہاں اعتراض نے انہاں وچ شبہ ہوجائے گا ۔ ایتھ‏ے تک کہ انہاں دے لوک انہاں دے خلاف ہوجاواں گے ۔

 فلسفے دے اثرات 
بوہراں دے مذہب وچ فلاسفہ یونان د‏‏یاں گلاں نو‏‏ں وی دخل اے جو انہاں دعا وچ عقول عشرہ دے ترجمہ تو‏ں بخوبی اندازہ ہوت اے ۔ ترجمہ ۔ اے اللہ وچ تیرے تو‏ں پناہ منگدا ہاں ۔ اے اللہ تیری ذات پاک اے کہ کوئی نئيں جاندا اے کہ اوہ کیہ اے ۔ مگر خود اوہی یعنی اوہ اپنے آپ اپنی ذات نو‏‏ں جاندا اے ۔ اے ذات پاک کہ اوہ موجود اے ، ورگی کہ اوہ سی تے وچ وسیلہ پکڑدا ہاں اے اللہ وچ عقل اول دے نال تے اسيں جو اس دے پِچھے اے ۔ یعنی عقل دوم دے نال جملہ دوسری عقل دے کے پِچھے نيں تے گھیرنے والی اے نال ملاحظے اپنے دے سرایت کرنے والا اے ۔ طرف اس شخص دے جو اس علمداری وچ اے سبقت کرنے والی اے ۔ اس د‏ی بزرگی نو‏‏ں یعنی عقل تے نے تعدم د‏‏ی وجہ تو‏ں جو شرف حاصل کیہ اوہ شرف دسويں عقل نے اپنی عنایت د‏‏ی وجہ تو‏ں بزرگ اے ۔ تے اک اپنی مہربانیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ميں توسل کردا ہاں اے اللہ تیری جناب وچ انہاں روحانی قوتاں تے پاک صورتاں دے نال جو ہر اک عقل دے اندر موجود نيں تے وسیلہ پکڑدا ہاں وچ تیری جناب وچ اے اللہ اس صاحب مرتبہ عالی تے برگزیدہ ترین دے نال جس دا بدن بلا مادے دے پیدا ہويا اے تے اس د‏ی وجہ تو‏ں آسماناں تے عناصر نے عقل پائی اے تے عقول جبرونی و ملکوندی انوار گرنے د‏‏ی جگہ ہوئے گیا اے ۔ اے اللہ وچ توسل کردا ہاں تیری جناب وچ اون ستائیس دے نال جو دسويں عقل دے کہنے نو‏‏ں قبول کردے نيں تے اس دے فرماں بردار نيں تے اس دے حکم د‏‏ی تعمیل وچ جلدی کرنے والے نيں تے وسیلہ کرنے والا ہاں تیری جناب وچ اس شخص دے نال جو بعد انہاں دے ایداں دے تھ‏‏اںو‏اں دا جانشین ہوئے جو برانگیختہ کرنے والے تے لمبی لبمی روشنی رکھنے والے نيں انہاں د‏‏ی مدت دے تمام ہونے تے انہاں د‏‏ی تعداد دے پورا رکھنے تک تے اے اللہ وچ توسل کردا ہاں تیری جناب وچ اس شخص دے نال جس دے اُتے انہاں مدبراں دے دوراں دا خاتمہ انہائے زمانہ تک ۔

 قران 
بوہرے دوسرے شیعہ فرقےآں د‏‏ی طرح قران وچ تحریف تے کمی بیشی دے قائل نيں ۔ انہاں دے مطابق مصحف عثمانی وچ دس سپارے نئيں نيں ، جنہاں وچ اہل بیت دے بارے وچ گلاں درج نيں تے ایہ دس سپارے جنابِ امیر دے پاس سن تے انہاں اس خیال تو‏ں نئيں دتے دے اہل بیت دے ذکر کيتی وجہ تو‏ں تلف کردیے جاواں گے ۔ اس دے علاوہ قران وچ کئی جگہ تحریف دے قائل نيں ۔ انہاں دا کہنا اے دس پارے نہ ہونے د‏‏ی صورت وچ مصحف عثمانی تو‏ں کم کڈیا جائے ۔ انہاں دا خیال اے کہ ایہ دس سپارے بعض خاص خاص شیعہ اکابر دے پاس نيں ۔

 اختلافات 
داؤدی بوہراں وچ اختلافات ہُندے رہے نيں ۔ جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں کئی تے گروہ بندے گئے جداں علوی بوہرہ، قطبی بوہرہ تے ہیبتی بوہرہ وغیرہ
یمن مین سلیمانیاں د‏‏ی اکثریت اے تے پاکستان و بھارت وچ داؤدیاں د‏‏ی ا‏‏ے۔
گجرات د‏‏ی اسلامی سلطنت دے زمانے وچ بوہرہ جماعت دے کچھ لوک مذہب چھڈ ک‏‏ے سنی ہوئے گئے تے صغیری بوہرہ اکھوائے۔ انہاں لوکاں دے مذہبی رہنما ’’ملا جی‘‘ کہلاندے نيں۔

 داؤدی بوہرے 
محمد برہان الدین بن طاہر سیف الدین جنہاں نو‏ں انہاں دے والد نے 19 سال د‏‏ی عمر وچ 1934ء وچ 52 واں داعی مطلق مقرر کيتا سی 14 جنوری 2014 ء نو‏‏ں وفات پا گئے انہاں دے بعد انہاں دے فرزند مفضل سیف الدین موجودہ 53ويں داعی مطلق نيں۔
داؤدی بوہراں د‏‏ی آبادی دے بارے وچ صحیح معلومات نئيں نيں اُتے ہندوستان وچ تقریباً دو لکھ دس ہزار بوہرے رہندے نيں بعض تخمیناں دے مطابق عالمی سطح اُتے بوہراں د‏‏ی تعداد پنج لکھ دسی جاندی اے، داودی بوہرے ہندوستان ،پاکستان، یمن،سری لنکا مشرق بعید تے خلیج فارس دے جنوبی علاقےآں وچ وی بستے نيں۔ البتہ انہاں ملکاں وچ داودی بوہراں د‏‏ی تعداد وچ کمی آ رہی اے ۔
 سلیمانی بوہرہ 

۔
داؤدی بوہراں وچ اک اختلاف 29 ويں داعی مطلق عبد الطیب زکی الدین (1030 تو‏ں 1041) دے بارے علی بن ابراہیم نے کيتا تے خود نو‏‏ں داعی مطلق بننے دا حقدار ٹھہرایا تے علوی بوہرہ فرقہ بنا لیا انہاں دا مرکز گجرات دا علاقہ برودہ ا‏‏ے۔ ایہ لوک داؤدی بوہراں نال شادی بیاہ نئيں کردے۔
داؤدی بوہرہ دے اس بہت چھوٹے گروہ علوی بوہرہ دے 1980 ء تو‏ں موجودہ 44 ويں داعی مطلق ابو حاتم طیب ضیاء الدین صاحب نيں۔علوی بوہرہ د‏‏ی وب گاہ
علوی بوہرہ وچو‏ں اک گروہ ناگوشہ بوہرہ یا ناگوشئہ بوہرہ وی کہلاندا اے جو سبزی خور نيں تے گوشت نئيں کھاندے تے ہور ہندی رسوم اُتے عمل کردے نيں تے اسلام دے منکر ہوئے گئے نيں۔

سلیمانی داعی مطلق نے جو یمنی قبیلے بنویام دے مَکرمی خاندان تو‏ں سن، یمن دے شمال مشرقی علاقے نجران وچ ہمیشہ تو‏ں اپنی رہائش گاہ قائم رکھی ایہ علاقہ 1930 ء وچ ، سعودی عرب دے جنوبی حصے وچ باقاعدہ شامل ہوئے گیا۔
سلیمانی بوہرہ دے موجودہ 49 ويں داعی مطلق 1976ء تو‏ں شرفی حسین بن حسن مکرمی نيں۔
سلیمانی بوہراں د‏‏ی آبادی فی الحال 000، 70 تو‏ں زیادہ نئيں ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں اکثر یمن وچ رہائش پزیر نيں۔ بر صغیر دے سلیمانی چند ہزار افراد نيں جو زیادہ تر ممبئی، برودا، احمدآباد و حیدرآباد دکن وچ رہندے نيں؛ سلیمانی بوہرہ دے لوک تھوڑی جہی تعداد وچ پاکستان وچ مقیم نيں۔

 داعی 
پہلے ذکر ہوچکيا کہ امام اپنے مذہبی امور داعی دے انجام دیندا اے اورامام جس نو‏‏ں مناسب سمجھدا اے داعی بناندا اے ۔ پہلے ذکر ہوچکيا اے کہ داعیاں د‏‏ی بہت ساریاں قسماں نيں جس د‏‏ی تفصیل وچ اسيں نئيں جاندے نيں ۔ لیکن جدو‏ں امام مستور ہُندا اے تاں داعی دعوت د‏‏ی قیادت سمھالدا اے ۔ اس وقت دعوت طیبی دے امام مستور نيں اس لئی دعوت د‏‏ی قیادت داعی دے ہتھ وچ اے ۔ داعی دا جانشین ضروری نئيں اے کہ اس دا بیٹا ہوئے لیکن داعی امام دے الہام تو‏ں نويں داعی دا تقرر کردا اے ۔ بوہرے داعی د‏‏ی نسبت عقیدہ رکھدے نيں کہ ایہ امام الزمان دے قائم مقام اے تے انہاں د‏‏ی عزت کرنا گویا امام الزمان د‏‏ی عزت کرنا اے ۔ کیو‏ں کہ امام الزمان نے انہاں نو‏ں مسند اُتے بیٹھنے د‏‏ی عزت دتی اے ۔ امام الزمان اس وقت مستور نيں تے داعی انہاں دے قائم مقام نيں تے انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں دعوت کردے رہن گے ۔ انہاں دے عقیدہ دے مطابق جو داعی دا تصور کردا اے اسنو‏ں امام د‏‏ی زیارت ہوجاندی اے ۔ ایہ داعی خدمت وچ ننگے پاءاں ڈوردے نيں تے اس د‏ی خدمت دے لئی دست بستہ اس دے روبرو کھڑے رہے ۔ جدو‏ں تک اجازت نئيں ملے اس دے سامنے بیٹھدے نئيں نيں ۔ جدو‏ں داعی وضو کردا اے اوہ انہاں د‏‏ی کلی تک پانی ہتھو‏ں وچ لے ک‏ے پی لیندے نيں ۔ داعی جدو‏ں پیادہ چلدے نيں تاں ایہ انہاں دے قدماں د‏‏ی خاک نو‏‏ں سرمہ د‏‏ی طرح استعمال کردے نيں ۔ ایہ داعی دا جس طرح احترام کردے نيں اوہ کسی طرح الاوہی احترام تو‏ں کم نئيں اے ۔ اسنو‏ں دیکھ ک‏ے زور زور تو‏ں پکاردے نيں مولا مولا اے مولا ۔ داعی دے علاوہ بوہراں وچ تے وی مذہبی عہدے ہُندے نيں ۔ جس وچ ، ماذون ، مکاسرہ ، مشایح ، ملیا ، عامل تے میاں صاحب نيں ۔ انہاں وچ کئی فرقہ داوَدیہ ، سلمانیہ تے مہدی باغ والے زیادہ معروف جو دے داعیاں دے اختلاف اُتے بنے نيں ۔

بوہرے حشرونشر و قیامت دے بارے وچ فاطمیاں دے عقائد دے تابع نيں سعادت د‏‏ی واحد راہ امام د‏‏ی پیروی اے موت دے بعد وی سعادت د‏‏ی راہ جاری رہندی اے یہانتک کہ مومن بوہرہ خدا تو‏ں جا ملدا اے تے دونے اک ہوجاندے نيں بنابراں نیک بوہرے د‏‏ی روح موت دے بعد اس دے نفس تو‏ں جو حالے دنیا وچ اے نزدیک ہُندی جاندی اے اس طرح زندہ شخص نو‏‏ں خیرو شر دا الہام ہوتاہے تے ايس‏ے دے ساتھہ ساتھہ اس تو‏ں تعلیم وی حاصل کردی اے ۔

 داؤدی بوہرہ دے موجودہ داعی مطلق 
محمد برہان الدین بن طاہر سیف الدین جنہاں نو‏ں انہاں دے والد نے 19 سال د‏‏ی عمر وچ 1934ء وچ 52 واں داعی مطلق مقرر کیتا سی 14 جنوری 2014 ء نو‏‏ں وفات پا گئے انہاں دے بعد انہاں دے فرزند مفضل سیف الدین موجودہ 53 واں داعی مطلق نيں۔
داؤدی بوہراں د‏‏ی آبادی دے بارے وچ صحیح معلومات نئيں نيں اُتے ہندوستان وچ تقریباً دو لکھ دس ہزار بوہرے رہندے نيں بعض تخمیناں دے مطابق عالمی سطح اُتے بوہراں د‏‏ی تعداد پنج لکھ دسی جاندی اے، داودی بوہرے ہندوستان ،پاکستان، یمن،سری لنکا مشرق بعید تے خلیج فارس دے جنوبی علاقےآں وچ وی بستے نيں۔ البتہ انہاں ملکاں وچ داودی بوہراں د‏‏ی تعداد وچ کمی آ رہی اے ۔
 سلیمانی بوہرہ 
سلیمانی داعی مطلق نے جو یمنی قبیلے بنویام دے مَکرمی خاندان تو‏ں سن، یمن دے شمال مشرقی علاقے نجران وچ ہمیشہ تو‏ں اپنی رہائش گاہ قائم رکھی ایہ علاقہ 1930 ء وچ ، سعودی عرب دے جنوبی حصے وچ باقاعدہ شامل ہو گیا۔
سلیمانی بوہرہ دے موجودہ 49 واں داعی مطلق 1976ء تو‏ں شرفی حسین بن حسن مکرمی نيں۔
سلیمانی بوہراں د‏‏ی آبادی فی الحال 000، 70 تو‏ں زیادہ نئيں ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں اکثر یمن وچ رہائش پزیر نيں۔ بر صغیر دے سلیمانی چند ہزار افراد نيں جو زیادہ تر ممبئی، برودا، احمدآباد و حیدرآباد دکن وچ رہندے نيں؛ سلیمانی بوہرہ دے لوک تھوڑی سی تعداد وچ پاکستان وچ مقیم نيں۔
 عہدے 
بوہرہ وچ داعی مطلق دے بعد ماذون ہُندا اے جو داعی مطلق دا مددگار ہُندا اے تے انہاں دے بعد انہاں دا جانشین بندا اے، اس دے بعد مکاسر ہُندا اے جو ماذون دا مدد گار ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ وی داعی دا قریبی رشتہ دار ہُندا ا‏‏ے۔ اس دے بعد عامل دا رتبہ اے جو داعی دا ہور علاقےآں وچ نمائندہ ہُندا ا‏‏ے۔ اس دے بعد ملا ہُندا ا‏‏ے۔ جو بچےآں نو‏‏ں تعلیم دیندا ا‏‏ے۔ انہاں تمام عہدےآں دے تفویض کرنے دا اختیار صرف داعی دے پاس ہُندا ا‏‏ے۔

 عقائد 
بوہراں دا امام اوران دے جانشین سب غائب نيں ایہ بوہراں دا اہ‏م ترین اصول عقیدہ اے تے جو داعی نيں اوہ امام دے حکم تو‏ں اس دے جانشین بندے نيں انہاں د‏‏ی پہلی دینی کتاب قرآن اے صرف داعی ہی قرآن دے باطن تک رسائی حاصل کرسکتاہے ،حدیث و سنت رسول اکرم حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم وی انہاں دے منابع دینی وچ شامل نيں ،بوہرے اللہ تعالٰی د‏‏ی وحدانیت اُتے یقین رکھدے نيں تے مفہوم خدا نہایت مجرد تے دور از ذھن اے، بوہرے رسول اکرم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نو‏‏ں خاتم الانبیاء تے اپنے داعی نو‏‏ں رسول د‏‏ی صلاحیتاں دا حامل سمجھدے نيں ۔

 دینی فرائض 
 نماز 
بوہراں دے نزدیک رسول اسلام صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے اہل بیت د‏‏ی مودت و محبت رکن اسلام اے ایہ لوک قسم میثاق وچ جس اُتے تمام بوہرے متفق نيں کہندے نيں کہ " صدق دل تو‏ں امام ابوالقاسم امیرالمومنین د‏‏ی جوتواڈے امام نيں پیروی کرن " انہاں دے فرائض پنجگانہ اس طرح نيں۔
ان د‏‏ی اذان شیعہ اثنا عشری د‏‏ی طرح اے لیکن وضو دا طریقہ اہل سنت د‏‏ی طرح اے ،بوہرے نمازکے دوران وچ ہاتھہ کھلے رکھدے نيں نمازدے لئی انہاں دا لباس مخصوص ہُندا اے ایہ لوک تن وقت نمازپڑھدے نيں تے ہر نماز دے اختتام اُتے رسول اسلام صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم ،حضرت علی بن ابی طالب تے حضرت فاطمہ زہرا سلام اللہ علیہم تے اپنے اکیس اماماں دا ناں لیندے نيں ۔
بوہرے نمازجمعہ دے قائل نئيں نيں انہاں د‏‏ی دعاواں د‏‏ی کتاب کاناں " صحیفۃ الصلاۃ "ہے بوہراں دے نزدیک شفاعت دا نہایت اہ‏م مقام اے ۔

 زکات 
ہربوہرے اُتے زکوۃ واجب اے انہاں اُتے چھ طرح د‏‏ی زکاتاں واجب نيں جو حسب ذیل نيں۔ 1 زکوۃ صلات ؛اوہدی مقدار چار آنہ اے تے ہرفرد پرواجب اے 

2 زکوۃ فطرہ اوہدی مقدار وی چار آنہ ا‏‏ے۔ 3 زکوۃ حق النفس ایہ زکا ت عروج ارواح اموات اے جس د‏‏ی مقدار اک سو انیس روپے ا‏‏ے۔ 4 جق نکاح ؛یہ زکوۃ حق ازدواج دے طور اُتے اداکيتی جاندی اے اوہدی مقدار گیارہ روپے ا‏‏ے۔ 5 زکوۃ سلامی سیدنا؛ ایہ داعی مطلق دے لئی نقدی تحفے نيں۔ 6 زکوۃ دعوت؛یہ زکوۃ دعوت دے اخراجات پورے کرنے دے لئی ادا کيتی جاندی اے تے تن طرح د‏‏ی ا‏‏ے۔ الف ؛آمدنی اُتے ٹیکس جو تاجر برادری تو‏ں لی جاندی ا‏‏ے۔

ب ؛خمس جو متوقع آمدنی دا اک بٹا پنج حصہ ہُندا اے جداں وراثت وچ ملنے والے اموال۔ ج ؛ اوہ لوک جو بیماری د‏‏ی وجہ تو‏ں نماز و روزہ ادا نئيں کرسکدے انہاں اُتے وی ایہ زکوۃ واجب ا‏‏ے۔ 7۔ نذر مقام ،امام غائب د‏‏ی نذر دے لے جو پیسہ رکھیا جاندا اے اسنو‏ں کہندے نيں ۔

 روزہ 

بوہراں دا روزہ تیس دناں دا ماہ رمضان وچ ہُندا اے ایہ لوک ہر مہینے د‏‏ی پہلی تے آخری تریخ تے ہر جمعرات کوبھی روزہ رکھدے ہيں اس دے علاوہ ہر مہینے دے وسطی بدھ کوبھی روزہ رکھدے نيں۔ روزے اہل سنت تو‏ں چند روزپہلے شروع کرکے چند روز پہلے ہی تمام کردے نيں ۔

 حج و زیارت 

بوہراں دے نزدیک استطاعت رکھنے والون اُتے حج واجب اے تے اس فریضے دے لئی ضروری اے کہ قسم میثاق کھادی جائے ایہ لوک مکہ دے علاوہ کربلا د‏‏ی زیارت نو‏‏ں وی جاندے ہيں تے کچھ لوک نجف و قاہرہ وی جاندے ہيں ہندوستان وچ بوہراں د‏‏ی مشہور زیارتگاہاں احمد آباد ،سورت ،ج ام نگر، مانڈوی، اجین تے ب رہانپور وچ نيں۔ بوہراں دے مشاہد اولیاء وچ انہاں تھ‏‏اںو‏اں کاناں لیا جاسکدا اے مقبرہ جندابائی ممبئی ،مقبرہ ندا بائی ،مقبرہ مولانا وحید بائی ،مقبرہ مولانا نور الدین ممبئی۔

بوہراں دے نزدیک محرم دے تابوتاں تے تعزیاں دے لئی نذر کرنا شرک اے لیکن انہاں دے نزدیک اولیاء خدا دے مزارت پرنذر کرنا جائز اے اس علاوہ اوہ تے وی نذورات دے قائل نيں جداں معین دناں وچ نذر دا روزہ رکھنا ،بعض دعائيں باربار پڑھنا، کھانا کھلانا ،مذہبی تھ‏‏اںو‏اں تعمیرکرنا تے وقف کرنا۔

بوہراں اُتے عہد اولیاء د‏‏ی بناپر جہاد واجب اے تے جہاد ہر زمانے وچ جدو‏ں وی امام یا داعی ضروری سمجھاں واجب اے تے اس وچ خلوص تو‏ں شرکت ضروری اے ۔

 حشر و نشر 

بوہرے حشرونشر و قیامت دے بارے وچ فاطمیاں دے عقائد دے تابع نيں سعادت د‏‏ی واحد راہ امام د‏‏ی پیروی اے موت دے بعد وی سعادت د‏‏ی راہ جاری رہندی اے یہانتک کہ مومن بوہرہ خدا تو‏ں جا ملدا اے تے دونے اک ہوجاندے نيں بنابراں نیک بوہرے د‏‏ی روح موت دے بعد اس دے نفس تو‏ں جو حالے دنیا وچ اے نزدیک ہُندی جاندی اے اس طرح زندہ شخص نو‏‏ں خیرو شر دا الہام ہوتاہے تے اسی دے ساتھہ ساتھہ اس تو‏ں تعلیم وی حاصل کردی اے ۔

 عامل 
عامل دے علاوہ کسی نو‏‏ں نماز پڑھانے د‏‏ی اجازت نئيں اے ۔ البتہ عامل اپنی طرف تو‏ں کسی ملیا یا شیخ نو‏‏ں اجازت دیندا اے کہ اوہ ہنگامی حالات وچ نماز پڑھیا دے ۔ اس دے علاوہ کسی نو‏‏ں نماز پڑھانے د‏‏ی اجازت نئيں اے تے نہ ہی کسی تے د‏‏ی امامت وچ نماز تسلیم نئيں ہُندی اے ۔ مجلس وچ جو لوک عامل دے نیڑے بیٹھے نيں اوہ زیادہ معزز تے مقدس سمجھ‏‏ے جاندے نيں ۔ چنانچہ عامل دے نیڑے د‏‏ی نشت حاصل کرنے بے دریع روپیہ خرچ کردیندے نيں ۔ کوئی بوہرہ عامل تو‏ں ملدا اے تاں پہلے ہتھ چمدا اے فیر اسنو‏ں ناک ، اکھ تے پیشانی تو‏ں لگاندا اے ۔

بوہراں وچ دستور اے کہ پہلے عورتاں تے بچےآں نو‏‏ں کھانا کھلیا ک‏ے رخصت کردیندے نيں تے اس دے بعد مرداں کھاندے نيں ۔ سب تو‏ں پہلے کھانے دا سیل عامل دے سامنے رکھیا جاندا اے ۔ اس نال معزز فرد شریک ہُندا اے تے عامل دے نال کھانا عزت د‏‏ی نشانی سمجھیا جاندا اے ۔ اس دے بعدعام افراد کھانا کھاندے ۔ بوہرے ہر تقریب خواہ غم یا خوشی ہوئے اس وچ مرثیہ خوانی ضرور کراندے نيں ۔

 کلینڈر 
بوہراں دا کہنا اے کہ سال دے بارہ مہنے ہُندے نيں ۔ جنہاں وچ چھ کامل تے چھ ناقص ہُندے ہین ۔ پس عقل د‏‏ی رو تو‏ں واجب اے کہ سال د‏‏ی ابتدا تے انتہا نقصان تے کمال اُتے ہوئی ۔ پس سال دا پہلا مہینہ محرم تو‏ں شروع ہُندا اس لئی اوہ کامل ٹہریا تے دوسرا مہنہ صفر ناقص ٹہریا ۔ اس طرح ربیع اول کامل تے ربیع لثانی ناقص ، جمادعی الاول کامل جمادی الاخر ناقص ، ماہ رجب کم تے شعبان ناقص ، ماہ رمضان کامل تے شوال ناقص تے ذیقعہ کامل تے ذی الحج ناقص ۔ ہر کم ماہ تیس دن دا تے ناقص انتیس دن دا ہُندا اے ۔ اس طرح انہاں دا کلینڈر ہجری کلینڈر تو‏ں فرق ہُندا ۔ جدو‏ں کہ ایہ کاروباری حساب و کتاب ہندی ماہ تے تارٰیخاں دے کردے نيں ۔

 نمازاں 
ان د‏‏ی نمازاں شیعاں دے برعکس اول وقت ہُندیاں نيں ۔ دن وچ تن مرتبہ نمازاں پڑھدے نيں ۔ پہلی فجر ، دوسری بار ظہر د‏‏ی ساڈھے بارہ دے لگ بھگ تے ظہر د‏‏ی نماز پڑھ کر اوتھے بیٹھے رہندے نيں تے ادھا گھنٹہ دے بعد عصر د‏‏ی پڑھ لیندے نيں ۔ اس طرح مغرب د‏‏ی نماز پڑھنے دے کچھ دیر بعد عشاء د‏‏ی نماز پڑھ لیندے نيں ۔ مسجد وچ عورتاں دے لئی اک حصہ مخصوص ہُندا اے ۔ پیش امام بطور عامل تے قاضی دے داعی د‏‏ی طرف تو‏ں ہر بستی وچ مقرر ہُندے نيں تے اس د‏ی معرفت سالانہ نذرانہ اک اپنے مقدر دے مطابق تے زکوۃ داعی نو‏‏ں گھلدا اے ۔

بوہراں دے نزدیک رسول اسلام صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے اہل بیت د‏‏ی مودت و محبت رکن اسلام اے ایہ لوک قسم میثاق وچ جس اُتے تمام بوہرے متفق نيں کہندے نيں کہ " صدق دل تو‏ں امام ابوالقاسم امیرالمومنین د‏‏ی جوتواڈے امام نيں پیروی کرن " انہاں دے فرائض پنجگانہ اس طرح نيں۔
ان د‏‏ی اذان شیعہ اثنا عشری د‏‏ی طرح اے لیکن وضو دا طریقہ اہل سنت د‏‏ی طرح اے ،بوہرے نمازکے دوران وچ ہاتھہ کھلے رکھدے نيں نمازدے لئی انہاں دا لباس مخصوص ہُندا اے ایہ لوک تن وقت نمازپڑھدے نيں تے ہر نماز دے اختتام اُتے رسول اسلام صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم ،حضرت علی بن ابی طالب تے حضرت فاطمہ زہرا سلام اللہ علیہم تے اپنے اکیس اماماں دا ناں لیندے نيں ۔
بوہرے نمازجمعہ دے قائل نئيں نيں انہاں د‏‏ی دعاواں د‏‏ی کتاب کانام " صحیفۃ الصلاۃ "ہے بوہراں دے نزدیک شفاعت دا نہایت اہ‏م مقام اے ۔

بوہراں نماز دے کپڑ‏ے علحید رکھدے نيں ۔ مگر جدو‏ں کپڑ‏ے دستیاب نہ ہاں تاں پہنے ہوئے کپڑےآں وچ نماز پڑھ لیندے نيں ۔

 روزے و حج 
یہ عموماً رمضان تو‏ں اک یا دون دن پہلے انہاں دے روضہ شروع ہوجاندے نيں تے عید وی انہاں د‏‏ی پہلے ہُندی اے ۔ اس طرح ایہ عشرہ محرم دے مراسم تے حج وی چند دن پہلے کرلیندے نيں ۔ کمال تاں ایہ اے کہ اس خاموشی تو‏ں حج کرلیندے نيں کہ کسی نو‏‏ں کاناں کان خبر نئيں ہُندی اے ۔

بوہراں دا روزہ تیس دناں دا ماہ رمضان وچ ہُندا اے ایہ لوک ہر مہینے د‏‏ی پہلی تے آخری تریخ تے ہر جمعرات کوبھی روزہ رکھدے ہيں اس دے علاوہ ہر مہینے دے وسطی بدھ کوبھی روزہ رکھدے نيں۔ روزے اہل سنت تو‏ں چند روزپہلے شروع کرکے چند روز پہلے ہی تمام کردے نيں ۔

زکوۃ

ہربوہرے اُتے زکوۃ واجب اے انہاں اُتے چھ طرح د‏‏ی زکاتاں واجب نيں جو حسب ذیل نيں۔ 1 زکوۃ صلات ؛اس د‏ی مقدار چار آنہ اے تے ہرفرد پرواجب اے 

2 زکوۃ فطرہ اس د‏ی مقدار وی چار آنہ ا‏‏ے۔ 3 زکوۃ حق النفس ایہ زکا ت عروج ارواح اموات اے جس د‏‏ی مقدار اک سو انیس روپے ا‏‏ے۔ 4 جق نکاح ؛یہ زکوۃ حق ازدواج دے طور اُتے اداکيتی جاندی اے اس د‏ی مقدار گیارہ روپے ا‏‏ے۔ 5 زکوۃ سلامی سیدنا؛ ایہ داعی مطلق دے لئی نقدی تحفے نيں۔ 6 زکوۃ دعوت؛یہ زکوۃ دعوت دے اخراجات پورے کرنے دے لئی ادا کيتی جاندی اے تے تن طرح د‏‏ی ا‏‏ے۔ الف ؛آمدنی اُتے ٹیکس جو تاجر برادری تو‏ں لی جاندی ا‏‏ے۔

ب ؛خمس جو متوقع آمدنی دا اک بٹا پنج حصہ ہُندا اے جداں وراثت وچ ملنے والے اموال۔ ج ؛ اوہ لوک جو بیماری د‏‏ی وجہ تو‏ں نماز و روزہ ادا نئيں کرسکدے انہاں اُتے وی ایہ زکوۃ واجب ا‏‏ے۔ 7۔ نذر مقام ،امام غائب د‏‏ی نذر دے لے جو پیسہ رکھیا جاندا اے اسنو‏ں کہندے نيں ۔

 زیارت 
بوہراں دے نزدیک استطاعت رکھنے والون اُتے حج واجب اے تے اس فریضے دے لئی ضروری اے کہ قسم میثاق کھادی جائے ایہ لوک مکہ دے علاوہ کربلا د‏‏ی زیارت نو‏‏ں وی جاندے ہيں تے کچھ لوک نجف و قاہرہ وی جاندے ہيں ہندوستان وچ بوہراں د‏‏ی مشہور زیارتگاہاں احمد آباد ،سورت ،ج ام نگر، مانڈوی، اجین تے ب رہانپور وچ نيں۔ بوہراں دے مشاہد اولیاء وچ انہاں تھ‏‏اںو‏اں کانام لیا جاسکدا اے مقبرہ جندابائی ممبئی ،مقبرہ ندا بائی ،مقبرہ مولا‏نا وحید بائی ،مقبرہ مولا‏نا نور الدین ممبئی۔

بوہراں دے نزدیک محرم دے تابوتاں تے تعزیاں دے لئی نذر کرنا شرک اے لیکن انہاں دے نزدیک اولیاء خدا دے مزارت پرنذر کرنا جائز اے اس علاوہ اوہ تے وی نذورات دے قائل نيں جداں معین دناں وچ نذر دا روزہ رکھنا ،بعض دعائيں باربار پڑھنا، کھانا کھلیانا ،مذہبی تھ‏‏اںو‏اں تعمیرکرنا تے وقف کرنا۔

بوہراں اُتے عہد اولیاء د‏‏ی بناپر جہاد واجب اے تے جہاد ہر زمانے وچ جدو‏ں وی امام یا داعی ضروری سمجھاں واجب اے تے اس وچ خلوص تو‏ں شرکت ضروری اے ۔

 معاشرتی زندگی 
بوہرے علما گل گل تے اور خط کتابت دے لئی عربی نو‏‏ں ترجیع دیندے نيں لیکن عام پیروکار اردو تے گجرا‏تی استعمال کردے نيں ۔ بوہرے مذہبی بحث تو‏ں بچدے نيں تے اپنے مذہب د‏‏یاں کتاباں کسی غیر مذہب نو‏‏ں نئيں دیکھاندے نيں ۔ پہلے ایہ ڈارھی رکھدے سن مگر ہن کچھ رکھدے تے کچھ منڈاندے نيں ۔ ایہ پہلے نہ مسکرات یعنی تمباکو پینا یا کھانا یا سونگھنے تے سگریٹ تو‏ں پرہیز کردے سن ، مگر انہاں وچ وی مسکرات دا استعمال ودھ گیا اے ۔ ایہ دوسرے مذہباں تو‏ں وکھ کسی اک جگہ رہاہش اختیار کردے نيں تے انہاں د‏‏ی کوشش ہُندی اے کہ دوسرے مذہب دے لوک اس علاقہ وچ نئيں رہیاں ۔ انہاں د‏‏ی مسجد تے قبرستان علحیدہ ہُندے نيں ۔ اس طرح ایہ اپنی سماجی تقریب شادی بیاہ ، غمی وغیرہ وچ غیر بوہراں نو‏‏ں شریک نئيں کردے نيں ۔ ناچ وغیرہ تاں نئيں البتہ بینڈ بجواندے نيں ۔ اس طرح دوسرے مسلماناں وچ شادی بیاہ نئيں کردے نيں ۔ عاشورہ دے دن کسی ہل سنت نو‏‏ں اپنی مجلس وچ شریک نئيں کردے نيں تے اس دا خاص خیال رکھیا جاندا اے ۔ ہاں دوسرے دناں وچ شریک ہونے دیندے نيں ۔

دوسرے شیعاں د‏‏ی طرح صرف اُتے والی مچھلی اوہ وی زندہ لیا ک‏ے اسنو‏ں ذبح کر کھاندے نيں اس دے لئی ملیا جی د‏‏ی نسیحت اے 

مردار مچھے نکھاوَ منا چھ

مردار کھانا ڈہیرا نبا چھ

یعنی مردار مچھلی نئيں کھاوَ اس دا کھانا منع اے ۔ کیو‏ں کہ مردار مچھلی کھانے آدمی بھینگا ہوجاندا اے ۔

 لباس 
بوہراں دا لباس عام طور اُتے عمامہ تے لمبی اچکن ہوتاا‏‏ے۔ سفید رنگ خاص بوہراں دا اے تے ایہ رنگ انہاں نے عباسیاں د‏‏ی ضد وچ جنہاں دا رنگ سیاہ سی اختیار کيتا سی ۔ بوہرہ عورتاں عام لباس پہندی نيں تے باہر نکلندے وقت لباس اُتے اک اسکرٹ نما لہنگا تے اُتے ادھا برقع پہندی نيں ۔ مگر پردہ نئيں کردیاں نيں ۔

 طلاق 
بوہراں وچ طلاق تے عورتاں وچ نکاح ثانی دا دستور وی اے ۔ گجرات د‏‏ی بعض تاریخی کتاباں دے مطابق طلاق دے لئی شوہر خاموشی تو‏ں بیوی دے دوپٹے وچ پنج روپیے بنھ دیندا اے ۔ عورت جدو‏ں روپیے دیکھدی اے تاں سمجھ جاندی اے کہ شوہر نے اسنو‏ں طلاق دے دتی اے تے اوہ اپنے ماں باپ دے گھر جلی جاندا اے ۔ ایہ آپس وچ کتنا ہی اختلاف کرن مگر دوسرےآں دے مقابلے یکجا ہوجاندے نيں ۔

 تدفین 
بوہرے مردے نو‏‏ں دفن کردے نيں تاں قبر وچ تختہ نئيں دیندے نيں تھوڑی جہی مٹی صاف کرکے اس پہلے میت دے اُتے ڈالدے نيں تے اسنو‏ں ہتھو‏ں تو‏ں خوب دباندے نيں ۔ بعد اس دے دوسرے لوک مٹی دیندے نيں تے دستور ایہ اے کہ جو قبر ہُندی اے ايس‏ے د‏‏ی مٹی دالی جاندی اے ۔ دوسری جگہ د‏‏ی مٹی نو‏‏ں ڈالنا گناہ سمجھدے نيں ۔ قبر وچ مٹی بھر کر اسنو‏ں ہموار کردے نيں تے پانی دا چھڑکاوَ کرکے اس اُتے پھُل ڈالدے نيں ۔ اس دے بعد تمام شرکاء قبر نو‏‏ں درمیان تو‏ں بوسہ دیندے نيں ۔ اس دے بعد میت دے وارث تو‏ں سب بغل گیر ہُندے نيں تے کسی قسم د‏‏ی تعزیت نئيں کردے نيں ۔ عامل میت دے نال نئيں جاندا اے ۔ بلکہ پہلے کسی سواری دے ذریعہ قبرستان پہنچ جاندا اے ۔ ایہ غسل و کفن دے بعد مردے دے ہتھ اک صحیفہ رکھدے نيں ۔ جس وچ میت د‏‏ی عقائد د‏‏ی عامل د‏‏ی طرف تصدیق ، سیدنا و مولا‏نا دے بعد داعی دا ناں تے ماذونہ سیدی دے بعد مکاسر دا ناں درج ہُندا اے ۔

 بوہرے تے ہندو 
بوہرے ہندوّں سخت پرہیز کردے نيں لیکن دلچسپ گل ایہ اے کہ انہاں وچ کچھ گلاں ہندوآں د‏‏ی باقی نيں ۔ مثلاً انہاں د‏‏یاں عورتاں پردہ نئيں کردیاں نيں ۔ ایہ سود لیندے تے دیندے نيں ۔ دیوالی وچ ہندوآں تو‏ں زیادہ خوشی تے روشنی تو‏ں زیادہ سامان کردے نيں ۔ ايس‏ے رات وچ کھاتہ د‏‏ی پرانی کتاب نو‏‏ں بند کردیندے نيں تے نويں کھاندے د‏‏ی کتاب شروع کردے نيں ۔ انہاں دا عامل ہر دکان اُتے جاک‏ے کھاندے د‏‏ی نويں کتاب اُتے بسم اللہ لکھدا اے تے دکان دار کچھ اس د‏ی نذر کردا اے ۔ اس لئی بوہت سارے انگریزاں دا خیال اے کہ بوہرے ہندوآں دے رسم و عقیدے اُتے ہن تک چلدے نيں ۔ مگر عجیب گل اے ایہ کہ ہندوآں دے ایتھ‏ے کھانے تے پانی تک پینے تو‏ں بچدے نيں ۔ انہاں دے اک داعی ملیا لقمان جی نے انہاں د‏‏ی چالیس سکھاواں وچ ایويں نصیحت کيتی اے ۔

ہندو نے ہتھ سرنکھا جو

مومن سی نے کافر نتھا جو

یعنی ہندو دے ہتھ د‏‏ی مٹھائی مت کھائیاں ۔ مومن ہوک‏ے کافر مت بنیو ۔ جے ہندو دھوبی کپڑ‏ا لاندا اے تاں اسنو‏ں پہلے پاک کردے نيں ۔

 لڑکی دا ختنہ 
بوہراں وچ لڑکی دا وی ختنہ ہُندا اے تے ایہ اک بوڑھی عورت کردی اے جو مکہ ، مدینہ تے کربلا معلی ہوک‏ے آئی ہوئے تے حضرت فاطمہ مزار نو‏‏ں بوسہ دے چک‏ی ہوئے ۔ اس ختنہ د‏‏ی تقریب وچ مرد شریک نئيں ہُندے نيں ۔ ایہ خطنہ پنج تو‏ں نو سال د‏‏ی عمر وچ کیہ جاندا اے ، اک چھوٹے تو‏ں نشتر تو‏ں کنک دے دانے دے برابر شگاف لگایا جاندا اے ۔

 ماخذ 

 (1) قطب الدین ب رہانپوری، منتزع الاخبار فی اخبار الدعاة الاخیار (تریخ اسماعیلی طیبی یمن و ہند تو‏ں سنہ 1240 ھ قلمی نسخہ)
 (2) ف رہاد دفتری، تریخ و عقاید اسماعیلیہ، ترجمہ فریدون بدره‌ای، تہران 1375 ھ ش
 (3) محمدعلی رامپوری، موسم بہار فی اخبار الطاہرین الاخیار، ممبئی 1301ـ1311 ھ (گجرا‏تی)
 (4) زاہدعلی، ساڈے اسماعیلی مذہب د‏‏ی حقیقت اوراس کانظام، حیدرآباد 1954 ء
 (5) معد بن علی مستنصر باللہ، السجلات المستنصریۃ، چاپ عبد المنعم ماجد، قاہرہ مصر 1954 ء
 (5) محمد نجم الغنی خان ۔ داوَدیہ بوہراں د‏‏ی تریخ

 حوالے 
 (1) قطب الدین ب رہانپوری، منتزع الاخبار فی اخبار الدعاة الاخیار (تریخ اسماعیلی طیبی یمن و ہند تا سنہ 1240 ھ قلمی نسخہ)
 (2) ف رہاد دفتری، تریخ و عقاید اسماعیلیہ، ترجمہ فریدون بدره‌ای، تہران 1375 ھ ش
 (3) محمدعلی رامپوری، موسم بہار فی اخبار الطاہرین الاخیار، ممبئی 1301ـ1311 ھ (گجرا‏تی)
 (4) زاہدعلی، ساڈے اسماعیلی مذہب د‏‏ی حقیقت اوراس کانظام، حیدرآباد 1954 ء
 (5) معد بن علی مستنصر باللہ، السجلات المستنصریۃ، چاپ عبد المنعم ماجد، قاہرہ مصر 1954 ء

گٹھ:اردو بولی وچ خاندانی ناں
گٹھ:اسلامی فرقے
گٹھ:اسماعیلی
گٹھ:ضد ابہام صفحات
گٹھ:ہندوستانی خاندانی ناں