ابن میثم بحرانی

کمال الدین میثم بن علی بن میثم بحرانی (٦٣٦-٦٩ یا ٦٩٩ق)، ستويں ہجری قمری دے محدث، فقیہ تے شیعہ متکلم سن ۔ ابن میثم نے اپنی تعلیم مکمل کرنے دے بعد بوہت سارے شاگرداں دی تربیت دی تے تالیف و تصنیف دا کم کیتا خواجہ نصیر الدین طوسی نے آپ دے پاس فقہ دا درس پڑھیا۔ ابن میثم نو‏‏ں علم کلام وچ مہارت حاصل سی اس بارے تے ہور سلسلے وچ آپ دے بوہت سارے آثار موجود نيں من جملہ قواعد المرام فی علم الکلام تے اختیار مصباح السالکین۔

 تعلیم و تحصیل 
بعض نے آپ دا لقب مفید الدین کہیا اے .شوشتری، مجالس المؤمنین، ج۲، ص۲۱۰؛ تنکابنی، ص۴۲۰ آپ دی زندگی دے بارے وچ بہت کم معلومات ملدے نيں. ایہی کچھ کہیا گیا اے کہ سنہ٦٣٦ق وچ آپ دی ولادت ہوئی ماحوزی، فہرست، قصص العلماء، ص۶۹ تے ابوالسعادات اسعد بن عبدالقاہر بن اسعد اصفہانی تے کمال الدین علی بن سلیمان بحرانی دے پاس تعلیم حاصل کيتی.افندی، ریاض العلماء، ج۵، ص۲۲۷

اگرچہ مآخذ وچ آپ دے مقام تحصیل دی طرف اشارہ نئيں کیتا گیا، لیکن احتمالاً آپ نے عراق دے شیعہ مراکز جداں کہ حلہ وچ تعلیم حاصل کيتی اے . لیکن ظاہراً اس دے بعد آپ بحرین واپس چلے گئے تے تنہائی اختیار کيتی.

 تالیف و تدریس 
کچھ وقت گزرنے دے بعد عراق دے اہل علم، بالخصوص حلہ دے افراد آپ نو‏‏ں اک اہل علم فرد سمجھدے سن، تے آپ تو‏ں چاہیا کہ شاگرداں دی تربیت کراں تے تالیف و تصنیف دا کم شروع کراں. ابن میثم نے پہلے تو سفر کرنے تو‏ں انکار کیتا، لیکن پھر عراق چلے گئے ماحوزی، "السلافہ البہیہ فی الترجمہ المیثمیہ"، ج۱، ص۳،  تے زیادہ احتمال ایہ اے کہ "حلہ" وچ اقامت کی، کیونکہ جنہاں نے آپ تو‏ں روایت دی اے جداں کہ عبدالکریم بن طاووس حلی افندی، ریاض العلماء، ج۵، ص۲۲۷تے علامہ حلیخوانساری، روضات الجنات، ج۷، ص۲۱۶ ایہ حلہ دے رہنے والے نيں.

آپ خواجہ نصیر الدین طوسی دے اسيں عصر سن تے کہیا گیا اے کہ خواجہ نے آپ دے پاس فقہ دا درس پڑھا تے آپ نے خواجہ دے پاس کلام پڑھا.ماحوزی، "السلافۃ البہیہ فی الترجمۃ المیثمیہ" ج۱، ص۴۷؛ نک: نوری، مستدرک الوسائل، ج۳، ص۴۲۶؛ خوانساری، روضات الجنات، ج۶، ص۳۰۲

ابن میثم دی عمدہ شہرت کلام وچ اے تے حتیٰ کہ نہج البلاغہ دی شرح لکھنے وچ ، کلامی تے فلسفی طریقہ کار اختیار کیتا اے .

ابن میثم اپنے زمانے وچ اتنے مشہور ہوئے کہ آپ نو‏‏ں فیلسوف، محقق، جید فقہاء، محدثین تے ماہر متکلم حرعاملی، امل الامل، ج۱، ص۳۳۲؛ ماحوزی، "السلافہ "، ج۱، ص۴۲ کہیا گیا اے تے طریحی طریحی، مجمع البحرین، ج۶، ص۱۷۲ نے کہیا اے کہ جداں خواجہ نصیر الدین طوسی نو‏‏ں علم کلام وچ مہارت سی اسی طرح آپ نو‏‏ں علم فقہ وچ مہارت سی .

سلیمان ماحوزی بحرانی دے مطابق ماحوزی بحرانی، "السلافہ البہیہ فی الترجمہ المیثمیہ "، ج۱، ص۴۷-۵۳ (کہ جس نے شاگرداں تے دوستاں دی درخواست پر، آپ دی شرح حال اُتے اک رسالہ لکھیا، جس دا نام "السلافۃ البہیۃ فی الترجمۃ المیثمیہ" اے ) فقہاء، محدثین، متکلمین تے ادیب افراد نے ابن میثم دی نظرات تے روایات تو‏ں فائدہ حاصل کیتا اے .ماحوزی بحرانی، "السلافہ البہیہ فی الترجمہ المیثمیہ "، ج۱، ص۴۷، ۴۸

 بعض کلامی نظریے 
ابن میثم بحرانی، نے مسائل دے مطرح کرنے تے استدلال نو‏‏ں بیان کرنے دے لئے خواجہ نصیر الدین دی روش نو‏‏ں اپنایا تے آپ دے دلائل دی سند، علامہ حلی دے برعکس، زیادہ تر عقل اے نہ نقل، اگرچہ تمام آراء اُتے تسلط رکھنے، تے متکلمین دے مختلف عقائد، دے لحاظ تو‏ں آپ علامہ حلی تو‏ں کمتر نيں.

ابن میثم نے معرفت تے خدا دی شناخت نو‏‏ں عقلاً واجب قرار دتا اے تے ایہ کہ ایہ معرفت تقلید تے نقل کيتی صورت وچ ، قابل حصول نئيں اے .ابن میثم، قواعد المرام فی علم الکلام، ص۲۸ آپ نے ظاہراً اثبات صانع دے باب وچ ، معتزلہ دی نظر کو، اشاعرہ تو‏ں برتر سمجھیا اے .ابن میثم، قواعد المرام فی علم الکلام، ص۶۳، ص۸۲، ص۸۴ تے باب نبوت وچ ، فلسفی روش نو‏‏ں اپنایا تے اسنو‏ں "ما، هل، لِم َ، کیف و من‌" جداں مطالب تو‏ں تطبیق دی تے بیان کیتا اے .ابن میثم، قواعد المرام فی علم الکلام، ص۱۲۱ تے قیامت دے بارے وچ ، ابوالحسن بصری دے نظریے نو‏‏ں قبول کیتا اے، تے کہیا اے کہ انسان اپنے اصلی اجزاء وچ تحول تے تبدیلی دے بغیر محشور ہو گا.ابن میثم، قواعد المرام فی علم الکلام، ص۱۳۹-۱۴۴؛ اس دے بعض ہور نظریات دے لئے، نک: شرح نہج البلاغہ؛ شریف لاہیجی، محبوب القلوب، ج۲، ص۵۴۵ -۵۴۷

 آثار 
تقریباً ٣٠ آثار نو‏‏ں ابن میثم تو‏ں نسبت دتی گئی اے:

 مطبوعہ آثار 
 مصباح السالکین یا نہج البلاغہ دی شرح جو سنہ ١٢٧٦ق وچ مولانا ملیا محمد باقر دی مدد تو‏ں تہران وچ چھاپی گئی تے دوسری بار سنہ ١٤٠٤ق وچ تہران وچ کچھ محققین دی مدد تو‏ں نہج البلاغہ دی شرح چھاپی گئی. ابن میثم نے اس دے مقدمہ وچ خود لکھیا اے کہ ایہ شرح عطاء الملک جوینی دے لئے لکھی گئی اے .شرح نہج البلاغہ، ج۱، ص۴
 اختیار مصباح السالکین، نہج البلاغہ دی شرح دی خلاصہ.
 شرح المائۃ کلمۃ لنہج البلاغہ استرآبادی، منہج المقال، ص۵۱۱ "کنتوری" نے اس دا اصلی نام منہاج العارفین کہیا اے کنتوری، کشف الحجب و الاستار عن اسماء الکتب و الاسفار، ص۳۴۹ تے آقا بزرگ نے اس دے نسخاں نو‏‏ں "اہدائی مشکوۃ" دی کتاباں تے کاشف الغطاء لائبرئری وچ استعمال کیتا اے .آقا بزرگ، الذریعہ، ۲۳/۱۶۸ ایہ کتاب سنہ ١٣٩٠ق وچ محدث ارموی دی کوشش تو‏ں قم وچ چھاپی تے نشر کيتی گئی اے .
 قواعد المرام فی علم الکلام کہ جسنو‏ں عزالدین ابوالمظفر عبدالعزیز بن جعفر نیشابوری دے کہنے اُتے لکھیا. ایہ کتاب سید احمد حسینی دی کوشش تو‏ں سنہ ١٣٩٨ق وچ قم وچ چھاپی گئی اے . اس دا دوسرا نام "القواعد الالہیہ فی الکلام والحکمہ" اے .الذریعۃ، ج۱۷، ص۱۷۹
 النجاۃ فی القیامۃ، امامت دے موضوع اُتے اک رسالہ.

 مسودات 
 الشرح الصغیر لنہج البلاغۃ استرآبادی، ص۵۱۱. آقا بزرگ تہرانی دے مطابق احتمالاً ایہ اوہی "شرح الماۃ کلمۃ لنہج البلاغہ" اے .آقابزرگ تہرانی، ج۲۰، ص۱۹۸.
 رسالۃ فی آداب البحث طریحی، مجمع البحرین، ج۶، ص۱۷۲
 الاستغاثۃ فی بدع الثلاثۃ شریف لاہیجی، محبوب القلوب، ج۲، ص۵۴۵ آقا بزرگ نے آقابزرگ، الذریعۃ، ج۲، ص۲۸ اسنو‏ں شریف ابوالقاسم علی بن احمد کوفی (وفات ٣٥٢ق) دی تصنیفات تو‏ں کہیا اے .
 استقصاء النظر فی امامۃ ائمۃ الاثنی عشر شریف لاہیجی، محبوب القلوب، ج۲، ص۵۴۵ کہ جسنو‏ں ابن میثم دی طرف منسوب ہونے وچ عبداللہ افندی اصفہانی نے تردید کیتا اے .افندی، ریاض العلماء، ج۲، ص۵۴۵
 اصول البلاغۃ، کہ جسنو‏ں عطاء الملک جوینی دے بیٹے نظام الدین منصور دے لئے لکھیا گیا اے .کنتوری، کشف الحجب و الاستار عن اسماء الکتب و الاسفار، ص۴۹ ایہ کتاب "تجرید البلاغۃ" دے نام تو‏ں وی مشہور اے .آقابزرگ، ج۲، ص۲۸، ج۳، ص۳۵۲
 جواب رسالہ نصیر الدین، جس دا نسخہ نجف دی حکیم لائبریری وچ موجود اے .نجف، فہرست مخطوطات مکتبہ آیۃ اللہ حکیم العامہ، ج۱، ص۱۶۴
اس دے دوسرے مسودات دے لئے کتاب بروکلمان دی طرف رجوع کر سکدے نيں.Brockelmann,vol.1/705

 وفات 
ابن میثم دی وفات اکثر مآخذ وچ سنہ ٧٦٩ق/ ١٢٨٠م ذکر ہوئی اے، لیکن کیونکہ آپ نے "الشرح الصغیر لنہج البلاغۃ" دی شرح نو‏‏ں سنہ ٦٨١ق وچ ختم کیتا اے آقابزرگ، طبقات اعلام الشیعہ، قرن ۷، ص۱۸۸ اس لئے شاید آپ دی وفات اس تاریخ دے بعد ہوئی ہو، کنتوری نے اک جگہ سنہ٦٩٩ق/١٣٠٠م نو‏‏ں ابن میثم دی وفات دی تاریخ کہی اے .کنتوری، کشف الحجب و الاستار عن اسماء الکتب و الاسفار، ص۲۹۱

آپ دی قبر بحرین وچ ، الدونج یا ہلتا دے مکم اُتے اے . میرزا حسین نوری ج۳، ص۴۶۱ دے مطابق قرائن و شواہد نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہوئے، آپ دی قبر شاید ہلتا وچ اے، تے بعض نے اشارہ کیتا اے کہ الدونج وچ جو قبر اے اوہ میثم بن معلی دی اے نہ کہ کمال الدین ابن میثم کی.نامہ دانشوران، ج۳، ص۲۸۷

 حوالے 

 مآخذ 

 آستان قدس، فہرست.

 آقا بزرگ، الذریعہ.

 آقابزرگ، طبقات اعلام الشیعہ، قرن ۷، علی نقی منزوی دی کوشش، بیروت ۱۹۷۲م.

 ابن میثم، میثم، شرح نہج البلاغہ، تہران، ۱۴۰۴ق.

 ہمو، قواعد المرام فی علم الکلام، احمد حسینی دی کوشش، قم، ۱۳۹۸ق.

 استرآبادی، میرزا محمد، منہج المقال، تہران، ۱۳۰۶ق.

 افندی اصفہانی، عبدالله، ریاض العلماء، محمود مرعشی و احمد حسینی دی کوشش، قم، ۱۴۰۱ق.

 بحرانی یوسف، کشکول، بیروت، ۱۴۰۶ق.

 تنکابنی، محمد، قصص العلماء، تہران، ۱۳۶۴ش.

 حرعاملی، محمد، اہل الامل، احمد حسینی دی کوشش، بغداد، مکتبہ الاندلس.

 خوانساری، محمدباقر، روضات الجنات، تہران، ۱۳۸۲ق /۱۹۶۲م.

 دانش پژوه، محمد تقی و بہاءالدین علمی انواری، فہرست کتابہای خطی مجلس شورای اسلامی ش ۲، تہران.

 شریف لاہیجی، محمد، محبوب القلوب، نسخہ عکسی موجود در کتابخانہ مرکز؛ ششن، رمضان، نوادر مخطوطات العربیہ فی مکاتبات ترکیتا، بیروت، ۱۴۰۰ق.

 شوشتری، قاضی نورالله، مجالس المؤمنین، تہران، ۱۳۶۵ش.

 طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین، احمد حسینی دی کوشش، تہران، مکتبہ المرتضویہ.

 عیسوی، احمد محمد و محمد سعید ملیح، فہرست مخطوطات المکتبہ الغربیہ بالجامع الکبیر بصنعاء، اسکندریہ، منشأه المعارف.

 فہرست مخطوطات خزانہ الروضہ الحیدریہ، احمد حسینی دی کوشش، نجف، ۱۳۹۱ق.

 کنتوری، اعجاز حسین، کشف الحجب و الاستار عن اسماء الکتب و الاسفار، هدایت حسین دی کوشش، کلکتہ، ۱۹۳۵م.

 ماحوزی بحرانی، سلیمان، "السلافہ البہیہ فی الترجمہ المیثمیہ".

 ہمو، فہرست آل بابویہ تے علماء البحرین، احمد حسینی و محمد مرعشی دی کوشش، قم، ۱۴۰۴ق.

 نامہ دانشوران، قم، دارالفکر.

 نجف، محمد مہدی، فہرست مخطوطات مکتبہ آیۃ الله حکیم العامہ، نجف، ۱۳۸۱ق.

 نوری، میرزا حسین، مستدرک الوسائل، تہران، ۱۳۱۸-۱۳۲۱ق.



گٹھ:خواجہ نصیر الدین طوسی دے شاگرد
گٹھ:ستويں صدی ہجری دے شیعہ فقہا
گٹھ:ستويں صدی ہجری دے شیعہ متکلمین
گٹھ:شیعہ شخصیتاں