نواب اربعہ

نُوّاب اَربَعہ، شیعہ اصطلاح وچ غیبت صغری دے زمانے وچ امام زمانہ(عج) دے انہاں چار نمائندےآں تے نائبین خاص نو‏‏ں کہیا جاندا اے جو آپ(ع) تے شیعیان اہل بیت(ع) دے درمیان رابطے دا کم سر انجام دیندے رہے نيں۔ انہاں نو‏‏ں نواب خاص وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں دے نام بالترتیب ایہ نيں: عثمان بن سعید، محمد بن عثمان، حسین بن روح تے علی بن محمد سمری۔ نواب اربعہ، ائمہ معصومین(ع) دے با اعتماد اصحاص وچو‏ں سن جو یکے بعد دیگرے خود امام زمانہ(ع) یا پہلے نائب خاص دی طرف تو‏ں منتخب کیتے جاندے سن ۔ ایہ چار افراد تقریبا ستر سال تک امام زمانہ(ع) دے نائب خاص دے عنوان تو‏ں خدمات سر انجام دیندے رہے تے دور و دراز علاقےآں وچ اپنی جانب تو‏ں وکلا نو‏‏ں تعیین کرنے دے ذریعے شیعاں دی درخواستاں تے پیغامات امام زمانہ(ع) تک پھر امام علیہ السلام دی طرف تو‏ں انہاں دے جوابات نو‏‏ں لوگاں تک پہنجاندے سن ۔ انہاں نائبین خاص دی ہور زمہ داریاں وچ امام زمانہ(ع) دے بارے وچ ایجاد ہونے والے شکوک و شبہات دا ازالہ تے آپ(ع) دی محل زندگی تے مشخصات نو‏‏ں مخفی رکھنا، شامل نيں۔

 نیابت خاصہ 

نیابت خاصہ تو‏ں مراد امام(ع) دی طرف تو‏ں کسی خاص شخص نو‏‏ں لوگاں دے نال رابطے دے لئی اپنا نمائندہ مقرر کرنا اے جس وقت خود امام براہ راست لوگاں دے نال رابطہ برقرار نہ کر سکدا ہوئے۔ اس صورت وچ امام(ع) بعض مشخص افراد وچو‏ں پہلے شخص نو‏‏ں خود اپنا نمائنده مقرر فرماندا اے پھر آگے چل کر نويں نائب نو‏‏ں پرانا نائب اپنی زندگی وچ ہی مقرر کرکے چلا جاندا ا‏‏ے۔احمدی، نواب اربعہ و شخصیت اجتماعی آنان، 1390ش.

 نواب اربعہ تے انہاں دی مدت نیابت 
امام زمانہ دے نائبین خاص دی فعالیت غیبت صغری دے دور یعنی سنہ 260 تو‏ں 329 ہجری قمری (تقریباً 70 سال) تک جاری رہی۔ اس عرصے وچ شیعہ علما وچو‏ں چار اشخاص کہ انہاں وچو‏ں بعض دسويں تے گیارہویں امام دے اصحاب تے شناختہ شدہ افراد وچو‏ں سن ۔ جنہاں نے امام زمانہ(ع) دی نیابت تے امام زمانہ تے شیعاں دے درمیان رابطے دے فرائض انجام دئے۔ انہاں دے علاوہ تقریبا تمام اسلامی شہراں وچ انہاں دے وکلا موجود سن ۔احمدی، نواب اربعہ و شخصیت اجتماعی آنان، 1390ش.
 عثمان بن سعید عمری (متوفی 267ه.ق) امام زمانہ دے پہلے نائب خاص نيں۔ احادیث وچ آیا اے کہ امام حسن عسکری(ع) نے اپنے فرزند ارجمند یعنی امام مہدی(ع) نو‏‏ں اپنے اصحاب وچو‏ں چالیس افراد نو‏‏ں دکھاندے ہوئے فرمایا امام زمانہ(ع) دی غیبت امام زمانہ دے دوران عثمان بن سعید دی اطاعت کراں۔طوسی، الغیبہ، ص232- 231، صدوق، کمال الدین، ص435. اسی طرح امام حسن عسکری(ع) نے اہل قم دے نال ملاقات وچ عثمان بن سعید دی نیابت دی طرف اشارہ فرماندے ہوئے انہاں نو‏ں انہاں دی طرف ارجاع دتا۔صدوق، کمال الدین، 1395ق، ج2، ص476. عثمان بن سعید اپنی زندگی دے آخری لمحات تک یعنی (تقریبا 6 سال) امام زمانہ(ع) دے نائب خاص دے عہدے اُتے فائز رہ‏‏ے۔
 محمد بن عثمان بن سعید عَمری (متوفی 305ہ.ق)، جو پہلے نائب خاص دے بیٹے سن، امام زمانہ(ع) دے دوسرے نائب خاص نيں۔ جدو‏ں پہلے نائب خاص وفات پا گئے تو امام زمانہ(ع) نے اک توقیع دے ذریعے انہاں دے بیٹے محمد بن عثمان نو‏‏ں تسلیت و تعزیت دے نال اپنے والد دا جانشین تے اپنا نائب خاص مقرر فرمایا۔صدوق، کمال الدین، 1395ق، ج2، ص510. اس تو‏ں پہلے وی امام حسن عسکری(ع) نے محمد بن عثمان نو‏‏ں امام زمانہ(ع) دے نائب خاص دے عنوان تو‏ں معرفی کر چکے سن ۔طوسی، الغیبہ، 1411ق، ص356. محمد بن عثمان عمری تقریبا چالیس سال تک امام زمانہ(ع) دے نائب خاص دے عہدے اُتے فائز رہے نيں۔صدر، تاریخ الغیبۃ، 1412ق، ج1، ص404.
 حسین بن روح نوبختی (متوفی 326ہ.ق)، امام زمانہ(ع) دے تیسرے نائب خاص سن ۔ آپ محمد بن عثمان دے قریبی ساتھیاں تے بغداد وچ انہاں دے وکیل سن ۔ محمد بن عثمان نے اپنی عمر دے آخری ایام وچ امام زمانہ(ع) دے حکم تو‏ں آپ نو‏‏ں امام(ع) دا نائب خاص مقرر کیتا۔طوسی، الغیبہ، 1411ق، ص371. انہاں نو‏ں شروع وچ عباسی حکومت وچ مقام و مرتبہ حاصل سی لیکن بعد وچ انہاں دے تعلقات خراب ہو گئے ایويں کچھ مدت انہاں نو‏ں مخفیانہ طور اُتے زندگی گزارنا پيا ایتھ‏ے تک کہ پاس سال دا عرصہ انہاں نو‏ں قید و بند دی صعوبتاں وی برداشت کرنا پيا۔ جعفریان، حیات فکری و سیاسی ائمہ، 1381ش، ص583. آپ نے تقریبا 21 سال تک نیابت خاصہ دے فرائض انجام دئے۔

 علی بن محمد سَمُری (متوفی 329ہ.ق) امام زمانہ(ع) دے چوتھے نائب خاص نيں جنہاں نے سنہ326 تو‏ں 329ق تک نیابت خاصہ دا عہدہ سنبھالا۔ سمری دی نیابت دا دور حکومت وقت دی کڑی نگرانی تے سخت دباؤ دا شکار رہیا جس نے انہاں نو‏ں اس وکالتی نظام وچ وسیع سرگرمیاں تو‏ں باز رکھیا۔جباری، سازمان وکالت، 1382ش، ج2، ص480. علی بن محمد سمری دے نام امام زمانہ(ع) دی توقیع، جس وچ آپ نے انہاں دی موت دی خبر دینے دے نال نال نیابت خاصہ دے دور دے اختتام تے غیبت کبری دے آغاز دی خبر دتی جو امام زمانہ(ع) دے آخری نائب خاص دی زندگی دے اہ‏م واقعات وچو‏ں نيں۔صدوق، کمال الدین، 1395ق، ج2، ص516.

 اقدامات تے فعالیتاں 
تمام نواب اربعہ دے سارے اقدامات تے فعالیتاں امام زمانہ(ع) دے حکم تو‏ں انجام پاندے سن ۔غفارزادہ، پژوہشی پیرامون زندگانی نواب خاص امام زمان، ص85. انہاں فعالیتاں نو‏‏ں چند گروہ وچ تقسیم کیتا جا سکدا اے:

 فعالیتاں نو‏‏ں مخفیانہ طور اُتے انجام دینا 
مام حسن عسکری(ع) دی شہادت تے بارہويں امام(ع) دی غیبت دے دوران صرف نواب اربعہ شیعاں دے مسائل نو‏‏ں حل و فصل کردے سن ۔ عباسی حکومت دی کڑی نگرانی دے باعث مخفیانہ فعالیتاں دی انجام دہی تے تقیہ کرنا بطور خاص دوسرے، تنسرے تے چوتھے نائب خاص دے زمانے وچ اپنی انتہا نو‏‏ں پہنچ چک‏ی سی۔طوسی، الغیبہ، 1411ق، ص112.غفارزادہ، زندگانی نواب خاص امام زمان، 1375ش، ص304. ایتھ‏ے تک کہ حسین بن روح کچھ مدت دے لئی روپوش ہو گئے تے آخر کار پنج سال تک قید و بن دی صعوبتاں وی برداشت کرنا پيا۔ تقیہ تے مخفیانہ طور اُتے فعالیتاں دی انجام دہی دا فائدہ ایہ ہويا کہ شیعہ اثنا عشری بنی عباسی دے سخت ترین دور وچ حتی انہاں دے دار الخلافہ وچ وی موجود رہ کر اپنی حفاظت تے باقاعدہ اک اقلیت دے عنوان تو‏ں عباسی حکومت تے انہاں دے با اثر تے افراطی سنی درباریاں سامنے اپنا اظہار وجود کرنے وچ کامیاب ہو گئے۔جباری، سازمان وکالت و نقش آن در عصر ائمہ، ج1، ص66.

 حکومت وقت دے نال تعلقات 
اس دور وچ بعض شیعہ شخصیتاں، بطور خاص امام زمانہ(ع) دے نائبین خاص جنہاں حکمت عملیاں اُتے عمل پیرا ہُندے سن تے جسنو‏ں امام معصوم دی جمایت تے تائید وی حاصل سی، اوہ حکومت وقت دے دربار تک رسائی تے جے ممکن ہويا تو کسی خاص عہدے تے وزارت تک پہنچنا سی ۔طوسی، الغیبہ، 1411ق، ص109. حسین بن روح نوبختی اپنی نیابت دے ابتدائی دور وچ بنی عباسی دے مقتدر حکمران دے دربار تک رسائی رکھدا سی ۔ خاندان نوبختی تے خاندان ابن فرات جو شیعاں دے حامی سن، عباسی حکومت دے مختلف عہداں اُتے فائز ہونے دی وجہ تو‏ں انہاں دے دربار وچ نہایت اثر و رسوخ دے حامل سن ۔جاسم حسین، تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدہم، 1385ش، ص198.جعفریان، حیات فکری و سیاسی ائمہ، 1381ش، ص583.

 غالیاں تو‏ں مقابلہ 
ائمہ معصومین دے حوالے تو‏ں غُلوّ دا مسئلہ نواب اربعہ دے دور دے اہ‏م مسائل وچو‏ں اک سی ایتھ‏ے تک کہ ائمہ معصومین(ع) دے بعض اولاد جداں امام ہادی دے بیٹے جعفر جو بعد وچ جعفر کذاب دے نام تو‏ں مشہور ہويا، اسی طرح بعض شیعہ شخصیتاں وی غالیاں دے نال سن تے انہاں دی حمایت کردے سن ۔جعفریان، حیات فکری و سیاسی ائمہ، 1381ش، ص585. غیبت صغری دے دوران نواب اربعہ دے وظائف وچو‏ں اک انہاں چھوٹے دعویداراں نو‏‏ں رسوا کرنا تے امام زمانہ(ع) دی طرف تو‏ں انہاں دے بارے وچ لعن و تبری نو‏‏ں لوگاں تک پہنچانا سی ۔جبارى، سازمان وكالت، 1382ش، ج2، ص688 نمونے دے طور اُتے اک دو مورد دا ذکر کردے نيں: محمد بن نصیر جو فرقہ نُصَیریہ دے مؤسس نيں، غالی سی تے ائمہ اثنا عشریہ دی ربوبیت دا اعتقاد رکھدا سی تے محارم دے نال نکاح دے جواز نو‏‏ں معاشرے وچ رائج کرنا چاہندا سی ۔ محمد بن عثمان نے انہاں اُتے لعن تے نفرین دی تے انہاں تو‏ں بیزاری اختیار کيتی۔طوسی، الغیبہ، 1411ق، ص398.

شلمغانی امام زمانہ(ع) دے تیسرے نائب خاص حسین بن روح دے دور وچ امام(ع) دے وکلا وچو‏ں سی لیکن اپنی جاہ طلبی تے دوسری وجوہات دی بنا اُتے اپنے مقام تے منصب تو‏ں سوء استفادہ کردے ہوئے غلوّ دے منزل تک پہنچ گیا۔ حسین بن روح نے انہاں نو‏‏ں اپنے تو‏ں دور کیتا امام زمانہ نے وی اک توقیع دے ذریعے انہاں اُتے لعن فرمایا۔طوسی، الغیبۃ، 1411ق، ص187، 252و253.

 امام مہدی(ع) دے حوالے تو‏ں پیدا ہونے والے شکوک و شبہات دا ازالہ 
شیخ طوسی دے مطابق ابن ابی غانم قزوینی تے بعض شیعہ حضرات دے درمیان امام حسن عسکری دے صاحب فرزند ہونے تے نہ ہونے اُتے بحث چھڑ گئی اس بنا اُتے شیعاں دی طرف تو‏ں امام مہدی دے نام اک تحریر ارسال کيتی گئی تے انہاں تو‏ں ایہ اس اختلاف دے حل و فصل دی درخواست کيتی گئی سی۔ امام مہدی(ع) نے انہاں دے اس خط دے جواب وچ اس گل کيتی تاکید فرمائی کہ خداوندعالم نے گیارہویں امام دے بعد اپنے پسندیدہ دین نو‏‏ں ختم نئيں فرمایا تے اپنے تے اپنی مخلوقات دے درمیان رابطے نو‏‏ں ختم نئيں فرمایا اے تے قیامت ایسا نئيں کیتا جائے گا۔طوسی، الغیبہ، 1411ق، ص285و286.

امام مہدی(ع) دی اک تے توقیع دے بارے وچ روایات ملد‏ی نيں۔ ایہ توقیع اس وقت صادر ہوئی جدو‏ں جعفر کذاب نے امام حسن عسکری دے جانشین ہونے دا دعوی کیتا۔ امام(ع) نے اس توقیع وچ ائمہ معصومین(ع) دی امامت تے عصمت نو‏‏ں ثابت کردے ہوئے جعفر دے حلال و حرام تو‏ں عدم آشنائی تے حق و باطل وچ تشخیص نہ دے سکنے دی طرف اشارہ فرمایا تے ایہ سوال مطرح فرمایا کہ آیا اک ایسا شخص جو خود حلاف و حرام تے حق و باطل دی تشخیص نئيں دے سکدا لوگاں دا امام ہونے دا دعویدار ا‏‏ے۔؟طوسی، الغیبہ، 1411ق، ص287-289.

محمد بن ابراہیم بن مہزیار جنہاں دا والد خود امام حسن عسکری(ع) دے وکلا وچو‏ں سی نو‏‏ں وی بارہويں امام دے بارے وچ بعض شکوک و شبہات سی جو امام زمانہ(عج) دی طرف تو‏ں بعض توقیعات دے دریافت ہونے دے بعد برطرف ہويا۔کلینی، کافی، 1362ش، ج1، ص518. اسی طرح امام مہدی(ع) دی اک تے توقیع دے بارے وچ احادیث وچ نقل ہوئی اے جس وچ امام(ع) شکاکاں دے مقابلے وچ اپنے وجود نو‏‏ں ثابت کردے ہوئے بعض فقہی مسائل دا جواب دیندے نيں۔کلینی، کافی، 1362ش، ج1، ص176.

 وکلا نو‏‏ں منظم کرنا 

دور دراز مناطق وچ شیعاں دے نال رابطہ تے انہاں دے امور نو‏‏ں بطور احسن انجام دینے دی خاطر وکلا نو‏‏ں معین کرنا تقریبا امام کاظم(ع) دے زمانے تو‏ں اک معمول بن گیا سی ۔ امام زمانہ(ع) دی غیبت دے بعد انہاں وکلا دا براہ راست رابطہ آپ(ع) تو‏ں منقطع ہو گیا تے امام مہدی(ع) دا اپنے چاہنے والےآں دے نال رابطے دا واحد ذریعہ نواب اربعہ سن جنہاں نو‏ں خود امام تعیین فرماندے سن ۔ وكلاء مختلف مناطق وچ لوگاں تو‏ں جمع شدہ وجوہات شرعی کسی نہ کسی طرح بغداد وچ امام زمانہ(ع) دے نائب خاص تک پہنچاندے سن تے اوہ انہاں اموال نو‏‏ں امام(ع) دے حکم دے مطابق مختلف امور وچ صرف کردے سن ۔

اہواز، سامرا، مصر، حجاز، یمن تے ایران دے مختلف شہراں جداں خراسان، ری تے قم وغیرہ وچ ایسے وکلا دے موجود ہونے دی خبر کم و بیش احادیث دی کتاباں وچ موجود ا‏‏ے۔جعفریان، حیات فکری و سیاسی ائمہ، 1381ش، ص588.

 امام مہدی(ع) نو‏‏ں مخفی رکھنا 
امام زمانہ(ع) تے آپ دی نشانیاں نو‏‏ں مخفی رکھنا نواب اربعہ دے وظائف وچو‏ں اک سی ۔ و مشخصات وی، یکی از وظایف اساسی نایبان خاص بودہ است. تاریخ و حدیث تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ امام زمانہ(عج) عراق، مکہ تے مدینہ وچ رہندے سن تے نائبین خاص کسی وقت آپ(عج) تو‏ں ملاقات کرسکدے سن ۔جاسم حسین، تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدہم، 1385ش، ص166. حسین بن روح نوبختی دی نیابت خاصہ دے دور وچ انہاں دے مقام و منزلت دی طرف اشارہ کردے ہوئے ابو سہل اسمعیل بن علی نوبختی کہندے نيں: جے محھے امام زمانہ دے بارے وچ اِنّا علم ہُندا جتنا حسین بن روح نو‏‏ں اے تو شاید دشمن دے نال مناظرے دے دوران ضرورت پڑنے اُتے وچ دشمن دے لئی امام دا پتہ بتا دیندا حالنکہ حسین بن روح جے امام نو‏‏ں اپنے دامن دے نیچے چھپا رکھیا ہو تے امام دی تلاش وچ انہاں دے بدن نو‏‏ں قیچی تو‏ں کاٹ کر ٹکڑاں وچ تبدیل کر دتا جائے تو وی اوہ امام دے بارے وچ کسی نو‏‏ں نئيں بتائے گا۔طوسی، الغیبہ، 1411ق، ص391. نوّاب خاص اگرچہ امام زمانہ(ع) دے وجود نو‏‏ں ثابت کرنے دے درپے ہُندے سن لیکن اس دے باوجود شیعاں تو‏ں درخواست کردے سن کہ اوہ امام(ع) دی نشانی جاننے دی کوشش نہ کراں تے ایہ کم امام(ع) دی حفاظت کيتی خاطر سی ۔جعفریان، حیات فکری و سیاسی ائمہ، 1381ش، ص588.

 فقہی تے اعتقادی سوالےآں دا جواب 
نواب اربعہ شیعاں نو‏‏ں درپیش مسائل شرعیہ نو‏‏ں امام مہدی(ع) دی خدمت وچ بیان کردے سن تے امام(ع) دی طرف تو‏ں دئے گئے جوابات نو‏‏ں لوگاں تک پہنچاندے سن ۔ ایہ کم صرف فقہی مسائل تک محدود نئيں سی بلکہ نائبین خاص لوگاں دی علمی تے اعتقادی مسائل ہور عوام الناوہدی رہنمائی دے لئی مختلف علمی مباحث تے مناظرات وچ وی شرکت کردے سن ۔غفارزادہ، زندگانی نواب خاص امام زمان، 1379ش، ص86و87. اسحاق بن یعقوبطوسی، الغیبہ، 1411ق، ص290. تے محمد بن جعفر اسدیصدوق، کمال الدین، 1395ق، ج2، ص520. دے نام لکھے گئے توقیعات جو اہ‏م شرعی مسائل اُتے مشتمل نيں ہور حسین بن روح دا علمی تے اعتقادی مناظراں وچ شرکت کرنا انہاں موارد وچ نواب اربعہ دی فعالیتاں دی نشان دہی کردا ا‏‏ے۔طوسی، الغیبۃ، 1411ق، ص324، 373، 378، 388، 390؛ صدوق، کمال الدین، 1395ق، 1403ق، ج2، ص519؛ مجلسی، بحار الانوار، 1403، ج53، ص192.

 نُواب اربعہ دے زیارت نامے 
سید بن طاووس نے کتاب مصباح الزائر وچ اک زیارتنامہ نقل کیتا اے جو امام زمانہ(ع) دے چاراں نائبین خاص دے لئی پڑھ سکدے نيں۔ آپ اس زیارتنامے دے متن نو‏‏ں حسین بن روح نوبختی دے والد تو‏ں منسوب کردے نيں۔ابن طاووس، مصباح الزائر، 1416ق، ص514. اس زیارت نامے دا متن ایہ اے:    

علامہ مجلسی نے بحارالانوار وچ عثمان بن سعید دے لئی اک زیارت نامہ نقل کردے ہوئے تصریح کردے نيں کہ انہاں نے اس زیارت نامے نو‏‏ں اک شیعہ عالم دین دے کسی پرانے نسخے وچ پایا ا‏‏ے۔مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج99، ص293. اس زیارت نامے دا متن کچھ ایويں اے:    

 حوالے 

 مآخذ 
 ابن طاووس، علی بن موسی، مصباح الزائر، قم، آل البیت، 1375ش.
 احمدی، محمد حسین، نواب اربعہ و شخصیت اجتماعی آنان، سیمای تاریخ، تابستان 1390 - شمارہ 4.
 جباری، محمدرضا؛ سازمان وکالت و نقش آن در عصر ائمۃ علیہم السلام، قم، مؤسسہ آموزش پژوہشی امام خمینی، 1382ش.
 جعفریان، رسول، حیات فکری و سیاسی امامان شیعہ، قم، انصاریان، 1381ش.
 حسین، جاسم، تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدہم (عج)، مترجم سید محمد تقی آیت اللہی، تہران امیرکبیر، 1385ش.
 صدر، سید محمد؛ تاریخ الغیبہ، بیروت، دار التعارف، 1412ق.
 صدوق، محمد بن علی، کمال الدین و تمام النعمۃ، تہران، اسلامیہ، 1395ق.
 طوسی؛ محمد بن حسن، الغیبہ، قم، دار المعارف الإسلامیۃ، 1411ق.
 غفارزادہ، علی، زندگانی نواب خاص امام زمان، قم، انتشارات نبوغ، 1379ش.
 کلینی؛ محمد بن یعقوب، اصول کافی، تحقیق علی اکبر غفاری، تہران، دارالکتب الاسلامیہ، 1388ق.
 مجلسی؛ محمدباقر، بحار الأنوار الجامعۃ لدرر أخبار الأئمۃ الأطہار، تہران، اسلامیۃ، 1363ش.

نواب اربعہ
گٹھ:اصحاب امام عسکری
گٹھ:اصحاب امام علی نقی
گٹھ:اصحاب امام مہدی
گٹھ:دسويں صدی وچ اسلام
گٹھ:نويں صدی وچ اسلام
گٹھ:شیعہ شخصیتاں