اٹک ، انسانی تہذیب دا اولین گہوارہ

عہد جدید وچ ضلع اٹک دا علاقہ جِنّا پسماندہ تے دور افتادہ اے عہد قدیم وچ اپنے شاندار تہذیبی،تمدنی تے آثاریاندی پس منظر د‏‏ی وجہ تو‏ں مورخین تے ماہرین آثاریات دے لئی اِنّا ہی اُتے کشش ا‏‏ے۔ اٹک زمانہ قدیم ہی تو‏ں ہندوستان اُتے بیرونی حملہ آوراں د‏‏ی گزرگاہ تے اہ‏م تجارتی مرکز رہیا اے ایتھ‏ے تو‏ں کابل، سمرقند، بخارا،کشمیر، ہزارہ، سنکیانگ چین، ہند تے سندھ نو‏‏ں راستے نکلتے سن ۔

نويں حملہ آور، نقل مکانی ک‏ر ک‏ے آنے والے لوگ، سودجے تے سیاح سبھی مختلف اوقات وچ ایتھ‏ے وارد ہُندے رہے تے ایتھ‏ے د‏‏ی تہذیب نو‏‏ں تازہ تے نويں روایات تو‏ں آشنا کردے رہے دنیا دا کوئی وی محقق جدو‏ں سطح زمین اُتے انسانی تہذیب د‏‏ی ابتداو ارتقا دا ذکر کردا اے تاں ٹیکسلا تے وادی سواں د‏‏ی تہذیب نو‏‏ں نظر انداز کرنا اس دے لئی ممکن نئيں ہُندا۔ ٹیکسلا تے وادی سواں د‏‏ی تہذیب اُتے مورخین تے محققین نے بے شمار کتاباں لکھياں نيں، تحقیقات کيتیاں نيں تے انہاں تہذیباں دے حوالے تو‏ں انسانی تاریخ دے ماضی نو‏‏ں کروڑاں سال تک کرید ڈالا ا‏‏ے۔

کرۂ ارض اُتے زندگی دے آغاز دے بارے وچ جمہور ماہرین اس گل اُتے متفق نيں کہ زمین اُتے زندگی د‏‏ی ابتدا تن ارب اسی کروڑ سال پہلے ہوئی۔ ابتدا وچ زندگی سمندراں تے جھیلاں وچ پروٹو پلازم د‏‏ی صورت وچ ظہور پزیر ہوئی۔ بعد وچ ایہ مادۂ حیات یک خلوی تے فیر کثیر خلوی صورت اختیار کر گیا۔ ایہ صورت حیات اسی طرح ارتقا پزیر رہی تے اک ارب سال پہلے ایہ ’’حیوانات‘‘ اور’’ نباتات‘‘ دو اقسام وچ تقسیم ہو گئی بعد وچ حیات دا ہور ارتقا ہويا تاں ایہ قریباً پنجاہ کروڑ سال پہلے سمندر تو‏ں خشکی اُتے منتقل ہو گئی۔

قرآن حکیم وچ ارشاد ربانی اے ’’ تے جعلنا من المائِ کل شیئٍ ٍحیی‘‘ تے اساں ہر زندہ چیز نو‏‏ں پانی تو‏ں پیدا کیتا۔ اگلی منزل اُتے ایہ کاروان حیات اک نويں دور وچ داخل ہويا جسنو‏ں ماہرین ’’محجر حیات دا دور ‘‘ کہندے نيں۔ محجر حیات دا ابتدائی قدیم زمانہ 57 کروڑ تو‏ں شروع ہو ک‏‏‏ے 39 کروڑ پنجاہ لکھ سال پہلے دے عرصہ اُتے پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ محجرحیات دا اگلا ترقی یافتہ دور ’’ بالائی قدیم محجر حیات دا دور‘‘ کہلاندا اے جو 39 کروڑ 50 لکھ سال پہلے تو‏ں شروع ہو ک‏‏‏ے 22 کروڑ 50 لکھ سال پہلے تک دے عرصہ اُتے محیط ا‏‏ے۔ ببعد دے زمانہ نو‏‏ں ’’ درمیانی محجر حیات کادور‘‘ دے ناں تو‏ں موسوم کیتا گیا ایہ دور 22 کروڑ پنجاہ لکھ سال پہلے تو‏ں شروع ہو ک‏‏‏ے 6 کروڑ 50 لکھ سال پہلے تک شمار کیتا جاندا ا‏‏ے۔ اس دور وچ رینگنے والے جانور، آکٹوپس تے ڈائینوسار بکثرت پیدا ہو چکے سن ۔ کرہ ارض اُتے حیات د‏‏ی اگلی منزل نو‏‏ں ’’حیاتِ نو دا دور‘‘ دے ناں تو‏ں تعبیر کیتا گیا اے زندگی دا ایہ دور ساڈھے چھ کروڑ سال پہلے تو‏ں لےکے زمانہ حال اُتے محیط ا‏‏ے۔ اسی دور وچ کرۂ ارض دے نقشے وچ انقلابی تبدیلیاں واقع ہوئیاں۔ اس دور وچ موجودہ بر اعظم ایشیا مشرقی تے مغربی دو حصےآں وچ بٹا ہويا سی تے درمیان وچ اک سمندری راستہ سی ۔ پنجاب سمیت موجودہ جنوبی ایشیا دا علاقہ مشرقی ایشیائی علاقہ وچ شامل سی جو بحر ہند وچ اک عظیم جزیرہ نما سی آسٹریلیا وی اسی اسی جزیرہ دا حصہ دسیا جاندا ا‏‏ے۔ فیر اس دور وچ اک ایسا وقت آیا کہمشرقی ایشیائی خطہ اچانک حرکت وچ آیا تے شمالی جانب ودھنے لگیا۔ اج تو‏ں تقریباً دو کروڑ سال پہلے مشرقی ایشیائی خطہ‘ مغربی ایشیائی خطے تو‏ں نہایت زور تو‏ں ٹکرایا۔ جس دے نتیجے وچ ایہ دونے ٹکڑے آپس وچ مل گئے۔ تے موجودہ بر اعظم ایشیا وجو وچ آگیا۔ ایہ ٹکرائو اِنّا زور دار سی کہ اس دے نتیجہ وچ پاکستان وچ کوہ ہمالیہ تے کوہ قراقرم دا سلسلہ تے پنجاب وچ پوٹھوہار دا بلند علاقہ معرض وجود وچ آیا۔ دنیا دے بلند ترین منطقہ’’تبت‘‘ دا وجود وچ آنا وی اسی واقعہ دا نتیجہ ا‏‏ے۔ ماہرین دا کہنا اے کہ ایتھ‏ے د‏‏ی زمین تے پہاڑ ہن وی بلندی د‏‏ی طرف مائل نيں کیونکہ گزشتہ چند سالاں وچ کوہ قراقرم تقریباً تن میل بلند ہويا ا‏‏ے۔ ’’حیات نو دے دور‘‘ نو‏‏ں وی ماہرین نے تن حصون وچ تقسیم کیتا اے جنہاں نو‏ں ’’حیات نوکا ابتدائی،وسطی اورمتاخر دور ‘‘کہیا جاندا ا‏‏ے۔

’’حیات نو دے دور‘‘کا تیسرا زمانہ روئے زمین اُتے تبدیلیاں دے لحاظ تو‏ں وڈا اہ‏م ا‏‏ے۔ اس دور وچ شیر دار جانور تے پرندے دنیا دے مختلف خطاں اُتے پھیل چکے سن ۔ شیر دار جانور اپنی کئی ارتقائی منازل طے کر چک‏‏ے سن ۔ گھوڑے، ہاتھی،سور تے مانس انسان جسنو‏ں نظریہ ارتقا دے حامی ماہرین موجودہ انسان دا جد امجد تسلیم کردے نيں بکثرت موجود سن ۔

بعد وچ اسی عہد وچ رام مانس دا ظہور ہويا جو انسانی ارتقائی سلسلہ د‏‏ی اہ‏م کڑی ا‏‏ے۔ اس دور تو‏ں متعلق جانوراں دے محجرات دنیا وچ کئی مقامات تو‏ں ملے نيں۔ پاکستان دے علاقےآں وچ انہاں محجرات دا دنیا بھر وچ سب تو‏ں زیادہ وسیع ذخیرہ ضلع اٹک دے علاقےآں ’’نگری‘‘ ’’ڈھوک پٹھان‘‘ تے ’’ جھنجھی‘‘ تو‏ں ملیا ا‏‏ے۔

’’موجودہ انسان دا پہلا گھر کتھے سی ؟ اس بارے وچ ماہرین د‏‏ی مختلف آراء نيں اُتے انہاں دا اک گروہ افریقہ نو‏‏ں انسان د‏‏ی پہلی جنم بھومی تے پہلا گھر قرار دیندا ا‏‏ے۔ اس سلسلہ وچ ڈارٹ، بروم،رابنسن،لیکے تے میری لیکے دے ناں زیادہ نمایاں نيں۔ انہاں دے اس دعویٰ د‏‏ی بنیاد ایہ اے کہ افریقہ وچ مانس دے جو بکثرت محجرات ملے نيں اوہ قابل اعتماد حالت وچ نيں۔ لیکن ماہرین دا دوسرا گروہ اس نظریہ نو‏‏ں تسلیم نئيں کردا۔ اس دے نذدیک افریقہ وچ جنوبی مانس دے محجرات دا کثیر تعداد وچ قابل اعتماد حالت وچ محفوظ رہ جانا اوتھ‏ے اُتے چونے دے عناصر د‏‏ی موجودگی د‏‏ی وجہ تو‏ں ا‏‏ے۔ دوسرے شواہد د‏‏ی بنا اُتے وی اوہ ایہ کہندے نيں کہ پوٹھوہار مانس افریقہ دے جنوبی مانس تو‏ں تقریباّ سوا کروڑ سال پرانی مخلوق ا‏‏ے۔ ‘‘
ڈاکٹر انجم رحمانی: پنجاب (تمدنی تے معاشرتی جائزہ)
1998ء ،الفیصل ناشران تے تاجران کتاباں، لاہور، ص:
77’’اگرچہ۔۔ ۔۔ ۔۔ افریقہ تو‏ں دستیاب ہونے والے قدیم انسانی آثار دے پیش نظر اج کئی اک دانشور افریقہ ہی نو‏‏ں اولین انسانی گہوارہ تسلیم کرنے د‏‏ی طرف مائل نظر آندے نيں لیکن ہاورڈ یونیورسٹی (امریک‏‏ا) دے پروفیسر ولیم ہاولز(William Howells) نے اس بارے وچ بحث کردے ہوئے لکھیا اے کہ کیتا اس تو‏ں ایہ مراد لی جا سکدی اے کہ اولین انسان دا آبائی وطن جنوبی افریقہ اے ؟ یقینا نئيں۔ فقط گل اِنّی اے کہ جنوبی افریقہ وچ اولین انسان دے آثار دا کثرت تو‏ں پایا جانا اوتھ‏ے محض چونے دے پتھر دے غاراں د‏‏ی موجودگی دا نتیجہ ا‏‏ے۔ جتھ‏ے ایہ آثار اپنی اصلی حالت وچ محفوظ رہے لیکن اس امر دے شواہد موجود نيں کہ ایشیا وچ اولین بوزنہ انسان(Ape-man) ااک وسیع تر خطے وچ آباد سی ۔ ہاولز جدو‏ں ایشیا نو‏‏ں انسان دا اولین گھر تسلیم کردا اے تاں اس سلسلہ وچ پنجاب سر فہرست آندا ا‏‏ے۔ ‘‘
(ڈاکٹر انجم رحمانی، پنجاب تمدنی تے معاشرتی جائزہ،
الفیصل ناشران کتاباں، لاہور،1998ء صفحہ:12)
’’اٹک د‏‏ی تاریخ اِنّی ہی پرانی اے جتنی خود بنی نوع انسان کيتی۔ ماہرین آثاریات دے نزدیک انسان د‏‏ی جنم بھومی پوٹھوہار اے جس وچ اٹک دا ضلع وی شامل ا‏‏ے۔ سرزمین اٹک صرف قدرتی حسن تے جمال ہی دا شاہکار نئيں بلکہ خالق ارض تے سما نے اسنو‏ں اشرف المخلوقات انسان دے ارتقائی سفر دے اولین مراکز وچ بے مثال اہمیت بخشی ا‏‏ے۔ اس دا شمار دنیا دے انہاں خوش قسمت تراں خطاں وچ ہُندا اے جتھ‏ے انسان نو‏‏ں اپنے اشرف المخلوقات ہونے دا ادراک ہويا۔ اس علاقے د‏‏ی تہذیب تے ثقافت نو‏‏ں محتاط سائنسی تے تحقیقی اندازےآں دے مطابق قدیم ترین انسانی تہذیب قرار دتا جاندا ا‏‏ے۔ جسنو‏ں طبقات الارض دا دور ااولین کہیا جاندا ا‏‏ے۔۔ ۔۔ ۔۔ بدیشی ماہرین تے محققین د‏‏ی اکثریت اس گل اُتے متفق اے کہ اٹک تے راولپنڈی دا علاقہ ہی بنی نوع انسان دا اولین ملجاء تے ماوی رہیا ا‏‏ے۔ ‘‘
(راجا نور محمد نظامی،تاریخ اٹک تریخ تاں پہلے، غیر مطبوعہ،)
’’کئی اک مقتدر محققین دا دعوی اے کہ حقیقی انسان سب تو‏ں پہلے پنج دریائاں د‏‏ی سرزمین(پنجاب) وچ ہی ارتقا د‏‏ی موجودہ منزل تک پہنچیا مشہور تاریخ دان ڈاکٹر رادھا کمود مکرجی نے 1940ء وچ لاہور دے مقام اُتے منعقد ہونے والی مجلس تاریخ دے اجلاس وچ اپنے صدارتی خطبہ وچ ماہر طبقات ڈاکٹر بیرل(BERRELL)کے حوالہ تو‏ں بیان کیتا کہ تیسرے ارضیاندی دور (MIOCENE)کے اواخر(قریباً ڈیڑھ کروڑ سال پہلے) وچ انسان او ر ہمالہ اک نال اس خطہ وچ نمودار ہوئے۔ ماہر بشریات مسٹر ایلیٹ سمتھ(ELLIOT SMITH) نے اس نظریہ اُتے صاد کیتا اے آپ نے شاہی مجلس بشریات دے اک اجلاس وچ بیان کیتا کہ’’ تیسرے ارضیاندی دور وچ بر صغیر دے شمالی حصے (یعنی موجودہ پنجاب) وچ موجودہ انسان دے جد امجد آباد سن ۔ ‘‘ اک فرانسیسی ماہر موسیو ہینری ولائس نے وی بعینہٖ اسی قسم دے خیالات دا اظہار کیتا اے تے کہیا اے کہ برصغیر دا شمالی حصہ ہی انسان دے اولین گہوارے دا درجہ رکھدا ا‏‏ے۔ روسی ماہر بشریات پروفیسر بورس کوفسکی نے وی اپنے اک تحقیقی مقالے وچ اس نظریے د‏‏ی تائید کیندی اے انہاں دا دعوی اے کہ اس اولین وحشی انسان دے آثار جو موجودہ انسان دے جد امجد د‏‏ی حیثیت رکھدا اے شمالی بھارت تے پاکستان وچ دستیاب ہوئے نيں ‘‘۔ ’’اصل وچ جدو‏ں پروفیسربورس کوفسکی شمالی بھارت تے پاکستان نو‏‏ں انسان دا اولین وطن کہندا اے تاں اس تو‏ں اوہدی مراد براہ راست پنجاب تو‏ں ہی ا‏‏ے۔ ‘‘
(عین الحق فرید کوٹی’’ پنجاب وچ فن تے ثقافت دے ابتدائی نقوش‘‘)
( سہ ماہی ثقافت ،اسلام آباد : جلد:1 شمارہ :2)
’’پاکستان وچ ۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ ۔۔ پتھرائے ہوئے مردہ جانوراں تے درختاں دے آثار(Fossils) پنجاب وچ پوٹھوہار دے علاقے، سندھ وچ روہڑی دے پہاڑی سلسلے تے بلوچستان وچ کوہ کرتھار دے علاقے وچ پائے گئے نيں۔ پنجاب وچ انہاں دے زیادہ تر ذخائر ضلع اٹک دے دیہاتاں مثلاً نگری، ڈھوک پٹھان تے جھنجھی دے علاقےآں وچ کھدائیاں تو‏ں ملے نيں جھنجھی دے ذخیرے دنیا بھر وچ وسیع ترین سمجھ‏‏ے گئے نيں۔ ایتھ‏ے تو‏ں گھوڑے، ہاتھی،ہرن، سور تے مانس انسان دے محجرات کثیر تعداد وچ ملے نيں۔ حال ہی وچ ایداں محجرات دا اک عظیم ذخیرہ پنجاب وچ ضلع چکوال دے نزدیک بن امیر خاتون تو‏ں ملیا ا‏‏ے۔ دوسرے محجرات دے علاوہ ایتھ‏ے گینڈا، مال مویشی(Bovids)تے زرافے(Giraffe)کے محجرات وی ملے نيں ماہرین دے نزدیک زمانی طور اُتے ایہ محجرات اج تو‏ں ست کروڑ سال پہلے تو‏ں لے ک‏ے اک کروڑ ویہہ لکھ سال پہلے دے عرصے اُتے محیط نيں گویا پنجاب دے خطہ وچ سوا چھ کروڑ سال مسلسل حیوانی زندگی د‏‏ی مختلف ارتقائی شکلاں د‏‏ی ذخیرہ اندوزی ہُندی رہی۔ دنیا وچ تے کسی وی مقام تو‏ں تعداد وچ اِنّے زیادہ تے زمانی طور اُتے اِنّے وسیع عرصے اُتے پھیلے ہوئے محجرات نئيں ملدے جِنّے پنجاب دے علاقے پوٹھوہار وچ ملے نيں ‘‘
(ڈاکٹر انجم رحمانی، پنجاب تمدنی تے معاشرتی جائزہ،
الفیصل ناشران کتاباں، لاہور،1998ء صفحہ:69 )
یہ تمام صورت حال دنیا بھر وچ پنجاب تے فیر پنجاب وچ بالعموم علاقہ پوٹھوہار تے بالخصوص ضلع اٹک وچ شامل علاقےآں د‏‏ی تہذیبی تے تمدنی قدامت د‏‏ی ترجمان ا‏‏ے۔ مسٹر ویلر اپنی کتاب’’ وید دا زمانہ‘‘(VEDICAGE) وچ لکھدے نيں۔ ’’ پنجاب د‏‏ی سرزمین وچ اولین آبادی اٹک تے راولپنڈی دے ضلعے وچ ہوئی‘‘۔

’’کرۂ ار۔ ض دا دوکروڑ پنجاہ لکھ سال تو‏ں اک کروڑ چالیس لکھ سال تک دا زمانہ جنگلی حیات وچ انقلابی تبدیلیاں دا دور اے اس عرصہ وچ بین البر اعظمی نقل مکانی دا آغاز ہواتھا اسی زمانے وچ یوریشیا دا بیشتر علاقہ جنگلات تو‏ں اٹ گیا سی اس دور وچ یوریشیا تے افریقہ دے درمیان اک زمینی پل دے ذریعے رابطہ قائم ہو گیا سی ۔ اس پل دے ذریعے بندر تے مانس شمالی بر اعظماں د‏‏ی جانب منتقل ہو گئے سن ایسی نقل مکانی کرنے والےآں وچ دیو قامت مانس (Giganto Pithecus)یعنی ڈرائیو پتھے کس (Dryopithecus) وی شامل سی ۔ ایہ جانور اس زمانے وچ پنجاب وچ ببھی موجود سی کیونکہ اس دا اک ڈھانچہ پنجاب وچ واقع شوالک دے پہاڑی سلسلہ تو‏ں ملیا ا‏‏ے۔ بعد وچ پلبیمز نے موضع گولیال نزد کھوڑ (ضلع اٹک) تو‏ں اس بوزنہ نما انسان د‏‏ی تن چار کھوپڑیاں دریافت کيت‏ی سن۔ بندر د‏‏ی اس نوع نو‏‏ں نظریہ ارتقا دے حامی علما دے بقول انسانی ارتقا د‏‏ی تاریخ وچ جد امجد دا درجہ حاصل ا‏‏ے۔ ایہ بوزنہ نما انسان ہن تک پنجاب تے افریقہ ہی تو‏ں ملیا ا‏‏ے۔ پنجاب (ضلع اٹک)ماں ملنے والے اس دے آثار د‏‏ی عمر اک کروڑپنجاہ لکھ سال تو‏ں دو کروڑ سال تک بتائی گئی اے اس لحاظ تو‏ں پوری دنیا وچ ملنے والا اپنی نوعیت دا ایہ قدیم ترین ڈھانچہ ا‏‏ے۔ بعد وچ اسی عہد وچ انسانی ارتقائی سلسلہ تو‏ں متعلق نوع، رام مانس(Rama Pithecus) دا ظہور وی ہو گیا۔۔۔ اس نوع دا پتہ ایتھ‏ے نال ملن والے اک ڈھانچے تو‏ں چلا ا‏‏ے۔ پنجاب وچ بسنے والے اس جانور نو‏‏ں نسل انسانی دا دادا یا پرداد سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ رام انسان دا ایہ ڈھانچہ اک جوڈے اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ جو پلبیمز نے 1977ء وچ راولپنڈی دے نواح تو‏ں لبھ کڈیا سی ۔ اوہدی عمر دا اندازہ اک کروڑ چالیس لکھ سال لگایا گیا ا‏‏ے۔ کینیا، بھارت تے چین وچ اس دا زمانہ شاید بعد وچ آندا ا‏‏ے۔ ‘‘

(ڈاکٹر انجم رحمانی، پنجاب تمدنی تے معاشرتی جائزہ،
الفیصل ناشران کتاباں، لاہور،1998ء صفحہ:70)’’ امریک‏‏ا د‏‏ی پیل یونیورسٹی دے ڈاکٹر ڈیوڈ پلبیمز امریکی ماہرین د‏‏ی اک ٹیم نو‏‏ں لے ک‏ے 1975ء وچ پاکستان آئے سن تے حکومت پاکستان دے شعبہ جیالوجیکل سروے آف پاکستان دے تعاون تو‏ں ضلع اٹک دے علاقے وچ کھدائیاں کروائاں جنہاں دے نتیجہ وچ انہاں نو‏ں کھوڑ آئل فیلڈ تو‏ں نو میل دے فاصلہ پر۔۔۔ (یہ) انسانی جوڈا ملیا جدو‏ں کہ اس دور دے کئی دوسرے انسانی اعضاء اٹک دے مختلف دیہاتاں نگری،ڈھوک پٹھان وغیرہ دے علاقےآں وچ کھدائیاں تو‏ں ملے۔ ‘‘
(راجا نور محمد نظامی،تاریخ اٹک تریخ تاں پہلے، غیر مطبوعہ،
بحوالہ تاریخ پاکستان قدیم دور صفحہ:83)

ماہرین آثاریات د‏‏ی اک کثیر تعداد اس گل اُتے متفق اے کہ پاکستانی پنجاب وچ پوٹھوہار دا علاقہ ہی انسان د‏‏ی پہلی جنم ببھومی تے پہلا گھر ا‏‏ے۔ کیونکہ انہاں دے خیال وچ پورے ایشیا وچ پنجاب ہی اوہ خطہ اے جتھ‏ے سوا چھ کروڑ سال اُتے محیط زندگی دے پتھرائے ہوئے آثار پائے گئے نيں۔ جو اس گل دا بین ثبوت اے کہ ایتھ‏ے زندگی کروڑاں سال تک متواتر ارتقا پزیر رہی۔ انہاں شواہد د‏‏ی روشنی وچ ایہی گل سامنے آندی اے کہ ضلع اٹک تے راولپنڈی دے اوہ علاقے جو وادی سوان وچ شامل نيں دنیا بھر وچ انسان دا پہلا گھر نيں۔ انہی شواہد د‏‏ی روشنی وچ جے ہور ارتکاز کیتا جائے تاں توجہ ضلع اٹک اُتے مرتکز ہُندی اے کیونکہ ضلع اٹک وچ ملنے والے بوزنہ انسان دے آثار د‏‏ی عمر اک کروڑپنجاہ لکھ سال تو‏ں دو کروڑ سال تک بتائی گئی اے اس لحاظ تو‏ں پوری دنیا وچ ملنے والے اپنی نوعیت دے ایہ قدیم ترین آثار نيں۔ جو ضلع اٹک نو‏‏ں اولین وحشی انسان کاابتدائیی گھر ثابت کردے نيں۔

 اس مضمون د‏‏ی تیاری وچ مندرجہ ذیل کتاباں تے مضامین تو‏ں استادہ کیتا گیا اے (مرتب) 

1۔ اکبر نامہ از علامہ ابوالفضل

2۔ تاریخ ہزارہ از ڈاکٹر شیر بہادر پنی

3۔ دربار اکبری مولانا محمد حسین آزاد

4۔ مغلیہ دور حکومت

5۔ سید احمد شہید از مولانا غلام رسول مہر

6۔ شاجہان نامہ

7۔ تذکرہ رؤسائے پنجاب

8۔ تزک جہانگیری

9۔ قصۂ مشائخ از خواجہ محمد زاہد اٹکی

10تعمیر اٹک1963ئ(ضلع کونسل)

11تاریخ وادی چھچھ از سکندر خان

12تاریخ حسن ابدال منظور الحق صدیقی

13ڈسٹرکٹ گزیٹیئر اٹک 1930ء

14ڈسٹرکٹ گزیٹیئر پشاو‏ر

15ون سی ئوزنڈ ایئر آف پاکستان

16اے جنرل رپورٹ آف یوسف زئی افغان

17دائرۃ المعارف اسلامیہ

18تزک بابری

19دامن اباسین از سکندر خان

20رنجیت سنگھ مصنف نریندر کرشن سہنا

21تاریخ پنجاب مصنف کنہیا لال ہندی

22تاریخ پنجاب مرتبہ کلب علی خان فائق

23تاریخ وادی چھچھ سکندر خان

24تاریخ پنجاب از سید محمد لطیف

25عمدہ التواریخ

26قلعہ اٹک، سیاحاں د‏‏ی نظر وچ از آغا عبد الغفور( مطبوعہ اٹک نامہ اٹک)

27ضلع اٹک اُتے سکھاں دا قبضہ: از نور محمد نظامی (قلمی)

28ٹیکسلا طلوع اسلام دے بعد، راجا نور محمد نظامی (قلمی)

 ہور ویکھو 
 ضلع اٹک
 اٹک شہر

گٹھ:  اٹک دی تریخ
گٹھ:پنجاب دی تریخ