ملتان دا محاصرہ

ملتان دی گھیرابندی شہر اتے ملتان ریاست اتے بریٹیش ایسٹ انڈیا کمپنی وچکار لمی لڑائی سی۔ ایہہ گھیرا 19 اپریل 1848 دے درمیان چلیا جدوں ایسٹ انڈیا کمپنی ولوں لگائے گئے حکمران دے خلاف شہر وچ بغاوت نال دوجی اینگلو سکھ جنگ شروع ہوئی اتے 22 جنوری 1849 دے درمیان چلی جدوں آخری لڑن والےآں نے خود سپردگی کر دتی ۔

پس منظر
1818 وچ ملتان نوں رنجیت سنگھ دے سکھ راج وچ شامل کر لیا گیا  ۔ 1845 وچ، بھاویں آبادی تقریباً ادھی مسلمان سی، اس اتے اک ہندو  ، دیوان مولراج دا راج  سی۔ اس سال، پہلی اینگلو-سکھ جنگ شروع ہو گئی اتے بریٹیش ایسٹ انڈیا کمپنی نے جت حاصل کیتی۔ تن سالاں لئی بے چینی امن سی، جس دوران ملراج نے پریکٹیکل آزادی بنائی رکھن دی کوشش کیتی، جدوں کہ اس نوں ایسٹ انڈیا کمپنی دے ماتحت نامزد کیتا گیا سی۔

1848 وچ، ملتان دی آبادی 80،000 سی۔ ایہہ اک وڈے علاقے لئی وپار دا مرکز سی اتے اپنی دولت لئی مشہور سی۔ اتھے مصالے، ریشم اتے قیمتی سامان دیاں وڈیاں دکاناں سن۔ 1848 دے شروع وچ، پنجاب دے نویں تعینات کمیشنر سر فریڈرک کری نے منگ کیتی کہ مولراج نے سکھ راج دے مرکزی دربار نوں ادا کیتے جان والے ٹیکس ادا کرے جہڑے ہن بقایا ہن۔ مولراج نے پیش بندی طور اپنے بیٹے دے حق وچ دستبردار ہوکے ملتان دی پوری آزادی قایم رکھن دی کوشش کیتی۔ کری نے پھر اک  سکھ حکمران سردار خان سنگھ نوں لگاؤن دا فیصلہ کیتا، جس نال بطور معاون بریٹیش سیاسی ایجنٹ پیٹرک وان ایگنیؤ وی سی۔

ملتان وچ بغاوت

18 اپریل نوں،   ایسٹ انڈیا کمپنی دی بمبئی فوج توں وینس اگین اتے  اک ہور اہلکار لیفٹینینٹ اینڈرسن  ،  اک چھوٹے دستے گورکھا    نال ملتان دے باہر آ گئے۔ اگلے دن، مولراج نے خان سنگھ اتے دونے بریٹیش افسراں نوں قلعے بلایا تے چابیاں حوالے کر دتیاں اتے دشمنی دی کوئی نشانی دے بغیر۔ جدوں دونے افسر   قلعے وچوں باہر نکلن لگے  تاں مولراج دی فوج دے اک سپاہی نے وین ایگنیؤ اتے حملہ کر دتا۔ بھیڑ نے گھیرا گھیر لیا اتے اوہناں اُتے حملہ کیتا، جویں ایہہ اک ٹھوس حملے لئی نشان ہو سکدا اے۔ مولراج دی فوج جاں تاں  کھڑی رہی، جاں بھیڑ وچ شامل ہو گئی سی۔ دوویں افسر زخمی ہوئے سن اتے اوہ اتے خان سنگھ شہر دے باہر اک مسجد وچ ٹھہرے  سن، جتھے اینڈرسن نے مدد لئی اک عرضی لکھی۔ جسنوں اک گھڑسوار لاہور وچ کری ول لے گیا، جدوں کہ اک دوجا سوار  سندھ دریا دے پار اک وکھرے رستہ راہیں اس عرضی دی اک کاپی لے کے گیا۔

رات دے دوران، وین ایگنیؤ دے بہت سارے ایسکورٹ چھڈّ گئے۔ اگلی سویر، بھیڑ نے خان سنگھ نوں اک پاسے دھکّ دتا اتے دو بریٹیش افسراں نوں موت دی سزا دتی۔

مولراج شاید اپنیاں فوجاں وچ سازش دی پارٹی نہیں سی۔ اس نے اپنے آپ نوں اپنے کماں ولوں بغاوت لئی وچنبدھّ منیا۔ اس نے وان ایگنیؤ دے سر خان سنگھ نوں پیش کیتا اتے اس نوں کیہا کہ اوہ اسنوں واپس کری کول لہور لے جاوے ۔

کنیری دی لڑائی
بنوں وچ بریٹیش پولیٹیکل ایجنٹ لیفٹینینٹ ہربرٹ ایڈوارڈیز نے مولراج دی بغاوت نوں دباؤن لئی پہلے قدم چکے۔ اسنے کری نوں گھلی  وین ایگنیو دی عرضی دی دوسری کاپی نوں روکیا اتے ترنت فوجیاں نوں دھیان وچ رکھنا شروع کر دتا۔ اوہ اتے ہور جونیئر بریٹیش افسراں نوں لاہور وچ کری نے نراش کیتا جانا سی، جنہاں نے گرم موسم اتے مونسون سیزن دوران کجھ نہیں کرن دی پیش کش کیتی سی۔ ایہہ انشک طور تے معیشت اتے تیاری دی گھاٹ کارن سی، مگر اس نے بنگال دے گورنر جنرل لارڈ ڈلہوزی اتے بنگال آرمی دے کمانڈر-ان-چیف سر ہیو گف نوں حمایت دتا، جو یورپیئن فوجاں نوں بے نقاب نہیں کرنا چاہندے سن کٹھور موسم دے دوران اک مہم

اس دوران، مولراج نوں سکھ خالصہ فوج دیاں کئی ہور ریجمینٹاں نے، سکھ راج دی فوج ولوں راغب کیتا، جو کہ بغاوت جاں مریا ہویا سی۔ اسنے اپنے بچاء لئی ہور اپاء وی چکے، جنہاں نوں پہلاں دفنایا گیا سی اتے ہور فوجیاں نوں بھرتی کرن لئی توپاں دی خدائی کیتی سی۔

جون دے شروع وچ، ایڈوارڈیز نے ملتان خلاف فوج دی اگوائی کرنی شروع کر دتی۔ 18 جون نوں، اوہناں دے پرمکھ فوجی (پشتون انیمت) فیری بوٹ تے چناب دریا پار کر گئے۔ اوہ ملراج دے توپخانے دے نال لڑے سن اتے کئی گھنٹیاں لئی اس نوں کور کرن لئی مجبور ہوئے سن۔ مولراج دے پیدل فوج اتے گھوڑ سوار نے اگے ودھنا شروع کر دتا مگر ایڈوارڈیج نوں قلعے دے اینگلو-بھارتی سپاہی، کرنل وان کورٹلینڈ دے ماتحت سکھ خالصہ فوج دیاں دو ریجمینٹاں ولوں راغب کیتا گیا۔ وان کورٹلینڈ دے توپخانے نے ملتانی فوجاں اتے ایڈوارڈیز دے پشتوناں وچ بھاری نقصان کر دتا سی۔ مولراج دی فوج ملتان لئی پچھے ہٹی، 500 ہتاہت دا نقصان اے اتے چھ توپاں گوائیاں ۔

 حوالے 

زریعے
 Ian Hernon, Britain's forgotten wars, Sutton Publishing Ltd, 2003, 
 Charles Allen, Soldier Sahibs, Abacus, 2001, 
 "The Memoirs of Private Waterfield" ed Arthur Swinson (aka F M Bailey) & Donald Scott Cassell London 1968

باہری جوڑ
 Orbat.com page

گٹھ:سکھ سلطنت
گٹھ:سکھ سلطنت دیاں لڑائیاں تے جنگاں