اقبال الاعمال (کتاب)

الإقبالُ بالأعمالِ الحَسَنَۃِ فيما يُعمَلُ مَرَّۃٍ فی السَّنَۃِ (سال وچ اک دفعہ انجام دتے جانے والے نیک اعمال د‏‏ی طرف رغبت) المعروف بہ اقبال الاعمال عربی وچ ادعیہ، سال بھر دے اعمال تے زیاراتِ معصومین (ع) اُتے مشتمل کتاب اے جو نامور شیعہ فقیہ تے عالم على بن موسى بن طاؤس حلى (متوفٰی 664 ھ) نے تالیف کيتی ا‏‏ے۔

 مؤلف دا مختصر تعارف‏ 

سید رضی الدین، علی بن موسی بن طاؤس حلی (589-664 ھ)، امام حسن مجتبی علیہ السلام د‏‏ی نسل تو‏ں نيں جو عراق دے شہر حِلّہ وچ پیدا ہوئے۔

سید بن طاؤس اپنے زمانے دے علماء تے عام لوگاں دے درمیان بہت صاحب احترام سن ۔ اوہ نہ صرف نامی گرامی فقیہ سن، بلکہ زبردست ادیب تے صاحب طرز شاعر وی سن گوکہ انہاں د‏‏ی وجۂ شہرت انہاں دا زہد، تقوی تے عرفان اے تے انہاں د‏‏ی اکثر کاوشاں دا موضوع دعاواں تے زیارت نيں۔کمونہ حسینی، الاتحاف فی نقباء الاشراف، ج1، 107و108۔

سید دا اپنا عظیم تے بے مثل کتب خانہ سی جو انہاں نو‏ں اپنے جد امجد تو‏ں ورثے وچ ملیا سی تے انھاں نے ـ انہاں ہی دے بقول ـ انہاں تمام کتب دا مطالعہ کیتا سی یا انہاں نو‏ں اساتذہ تو‏ں پڑھیا سی ۔ کتاب اقبال الاعمال انہاں د‏‏ی اہ‏م تالیفات دے زمرے وچ شمار ہُندی ا‏‏ے۔

 تاریخ تألیف 
سید ابن طاؤس نے کتاب اقبال الاعمال نو‏‏ں سنہ 650 ہجری وچ مکمل کیتا جدو‏ں کہ اوہ اپنی عمر دے سٹھويں برس وچ داخل ہو چکے سن ۔ انھاں نے ایہ کتاب اپنی کئی ہور کتب دے ہمراہ، مصباح المتہجد د‏‏ی تکمیل تے تتمے دے طور اُتے لکھی ا‏‏ے۔ انھاں نے اپنی اک کتاب فلاح المسائل ـ جو درحقیقت تتمۂ مصباح المتہجد د‏‏ی پہلی جلد اے ـ دے دیباچے وچ انہاں کتاباں دا تذکرہ کیتا ا‏‏ے۔

سنہ 655 تے 656 ہجری قمری وچ وی مؤلف نے، اقبال الاعمال وچ کئی ابواب دا اضافہ کیتا ا‏‏ے۔ سید ابن طاؤس نے ایہ کتاب کربلا وچ امام حسین علیہ السلام د‏‏ی بارگاہ وچ تحریر و تالیف کيتی ا‏‏ے۔

 مندرجاتِ کتاب‏ 
اس وقت دستیاب کتاب گیارہ مہینےآں دے اعمال اُتے مشتمل اے تے ماہ رمضان دے اعمال ـ اپنی خصوصی اہمیت د‏‏ی بنا اُتے ـ اک مستقل کتاب بعنوان المضمار وچ بیان ہوئے نيں جس نو‏‏ں سید نے اقبال الاعمال دے نال اک ہی مجموعے وچ پیش کیتا ا‏‏ے۔سید ابن طاؤس، اقبال الاعمال، ج1، ص20۔

ایہ کتاب 12 حصےآں اُتے مشتمل اے تے ہر حصے دا تعلق قمری سال دے اک مہینے دے لئی مختص ا‏‏ے۔ ہر مہینے نو‏‏ں وی متعدد ابواب تے فصول وچ تقسیم کیتا گیا اے تا کہ ہر مہینے دے ہر روز دے اعمال تک رسائی زیادہ سہولت دے نال، ممکن ہوسک‏‏ے۔ سید نے اپنے کتاب نو‏‏ں سال دے مہینےآں د‏‏ی ترتیب تو‏ں مرتب کیتا اے، لیکن معمول د‏‏ی روش دے برعکس، رمضان المبارک نو‏‏ں سال دا پہلا مہینہ قرار دتا ا‏‏ے۔ انہاں دے اس اقدام د‏‏ی دلیلاں وچو‏ں اک، اوہ اہمیت اے جو شریعت مقدسہ نے ماہ رمضان نو‏‏ں دت‏ی اے، تے ایہ کہ اہل معرفت ماہ رمضان نو‏‏ں ہی سال ہور اپنے سیر و سلوک دا آغاز سمجھدے نيں۔

کتاب المضمار درحقیقت، رمضان المبارک تو‏ں متعلق حصہ اے جو کتاب دے آغاز وچ آئی اے تے بقیہ کتاب نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کیتا گیا اے: پہلا حصہ شوال، ذوالقعدہ تے ذوالحجہ اُتے مشتمل اے دوسرا حصہ باقی اٹھ مہینےآں دے لئی مختص ا‏‏ے۔

مؤلف نے ادعیہ اکٹھی کرنے دے علاوہ، اولیاء اللہ دے مدارج و مراتب، عبادات وچ حصولِ اخلاص د‏‏ی کیفیت، دعا تے نماز تے دوسرے اعمال دے معنوی آداب تے اسرار و رموز دے بارے وچ اپنے ذا‏تی مشاہدات، وی بیان کيتے نيں۔ انھاں نے بوہت سارے تاریخی واقعات بیان کيتے نيں تے مباہلہ، نماز وچ امیرالمؤمنین (ع) دے سائل نو‏‏ں انگشتری بطور زکوۃ دینے دے واقعے تے واقعۂ غدیر وغیرہ د‏‏ی تاریخاں دا وی تعین کیتا ا‏‏ے۔

مختلف ہور مباحث و موضوعات ـ جنہاں دا کسی طرح تو‏ں دعا تے زیارت تو‏ں تعلق بندا اے ـ، جداں امیرالمؤمنین (ع) دے مقام قبر دا تعین، یا دحو الارض د‏‏ی وجۂ تسمیہ تے زمین و کعبہ د‏‏ی خلقت د‏‏ی کیفیت ـ نو‏‏ں وی اس کتاب وچ زیر بحث لیایا گیا ا‏‏ے۔

 اسلوب تحریر 
سید ابن طاؤس، متون نو‏‏ں عام طور اُتے بغیر کسی تصرف کے، نقل کردے نيں، تے جے کوئی دعا غیر ماثورہ ہو تو یادآوری کراندے نيں۔ اس کتاب وچ دعاؤں دے علاوہ، سال دے ہر مہینے دے خاص اعمال تے مستحب نمازاں نو‏‏ں وی بیان کیتا گیا ا‏‏ے۔

انھاں نے زیادہ تر دعاواں وچ روایت یا دعا د‏‏ی مکمل سند بیان کيتی اے، لیکن بعض مقامات اُتے انھاں نے صرف اس کتاب دا حوالہ دتا اے جس تو‏ں انھاں نے دعا نو‏‏ں نقل کیتا اے تے متذکرہ کتاب دے مؤلف د‏‏ی سند نو‏‏ں اسی کتاب د‏‏ی طرف پلٹا دتا ا‏‏ے۔

اس کتاب وچ ، ایسے اہ‏م امور بطور تمہید بیان ہوئے نيں جنہاں دی قارئین نو‏‏ں ضرورت اے ؛ بطور مثال رمضان د‏‏ی دعاؤں تے اعمال دے بیان تو‏ں قبل، ماہ رمضان د‏‏ی عظمت، وجوب روزہ دے فلسفے، ماہ رمضان دے آغاز سال اُتے دلالت کرنے والی احادیث، مختلف قسم دے نظریات تے آراء، روزہ داراں د‏‏ی اقسام وغیرہ نو‏‏ں بیان کیتا گيا ا‏‏ے۔

 کتاب د‏‏ی منزلت‏ 
کتاب اقبال الاعمال سید ابن طاؤس د‏‏ی دوسری کتب د‏‏ی مانند، شیعہ علماء دے نزدیک اعلیٰ اعتبار تے خصوصی اہمیت د‏‏ی حامل ا‏‏ے۔ ایہ کتاب شیعہ علماء دے لئی اہ‏م ماخذ دا کردار کردی آئی اے ؛ ایتھ‏ے تک کہ سید دے بعد دے تقریبا تمام تر مصنفین و مؤلفین نے ادعیہ تے زیارات دے موضوع وچ اس کتاب تو‏ں رجوع کیتا اے ؛ بطور مثال  شیخ عباس قمی نے مفاتیح الجنان وچ بوہت سارے متون اقبال الاعمال تو‏ں نقل کرکے درج کيتے نيں۔

آقا بزرگ طہرانی نے وی الذریعہ وچ کہیا اے کہ اس تالیف دے بدولت، جناب ابن طاؤس دا شیعیان اہل بیت ہور علماء دے اوپر وڈا حق اے ؛ کہ انھاں نے دعا تے مناجات دے موضوع اُتے اک کتاب تالیف کيتی اے تے اوہ سب در حقیقت اس عظیم عالم دے دسترخوانِ علم و دانش تو‏ں فیضیاب ہوئے نيں۔آقا بزرگ طہرانی، الذریعۃ، ج2، ص265۔

 نسخہ جات 
[[تصویر:اقبال.jpg|thumbnail|200px|ترجمۂ اقبال الاعمال]] 
 اس کتاب دا اک نسخہ کتب خانہ آستان قدس رضوی وچ محفوظ اے جس دا تعلق سنہ 957ھ ق تو‏ں ا‏‏ے۔
 مذکورہ بالا کتب خانے وچ اک نسخہ تے وی محفوظ کیتا گیا اے جس دا تعلق سنہ 1074ھ ق تو‏ں ا‏‏ے۔

 کتاب دا ترجمہ 
اس کتاب دا فارسی ترجمہ جناب محمد روحی دے قلم تو‏ں انجام پاکر دو مجلدات وچ نشر سماء قلم دے زیر اہتمام شائع ہويا ا‏‏ے۔ابن طاؤس، علی بن موسی‏؛ الإقبال بالأعمال الحسنۃ، ت‍رج‍مہ: م‍ح‍م‍د روح‍ی؛ ق‍م، س‍م‍اءِ ق‍ل‍م ‏، چاپ نخست 1383ھ ش‏، در دو جلد۔

 حوالے 

 مآخذ 
 ابن طاؤس، علی بن موسی‏؛ الإقبال بالأعمال الحسنة، (ط-الحدیثة) محقق و مصحح، جواد قیومی اصفهانی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ‏1376 ھ ش‏۔
 تهرانی، آقا بزرگ، الذریعة الی لکھتاں الشیعة، بیروت، دار الاضواء، 1403ھ ق۔
 کمونہ حسینی، عبد الرزاق؛ مواردالإتحاف فی نقباء الأشراف، نجف اشرف، نشر الآداب، 1388ھ ق، ج1، ص107و108۔



گٹھ:ستويں صدت‏ی ہجری د‏‏ی شیعہ کتب دعا
گٹھ:سید ابن طاووس دے علمی آثار
گٹھ:عربی کتاباں
گٹھ:کتاباں