غیبت کبری

غَیبتِ کبریٰ شیعاں دے بارہويں امام(عج) دی طولانی مدت تک پوشیدہ زندگی گزارنے نو‏‏ں کہیا جاندا اے جو سنہ 329 ہجری قمری تو‏ں شروع ہوئی تے اج تک جاری ا‏‏ے۔ اس دے مقابلے وچ غیبت صغریٰ اے جس دی مدت مختصر سی تے 69 سال دے بعد ختم ہوئی جس دے خاتمے دے بعد غیبت کبرا شروع ہوئی۔ اکثر شیعہ علماء دے مطابق غیبت کبری دے دور وچ امام زمانہؑ تو‏ں رابطے دا کوئی امکان موجود نئيں لیکن بعض علماء اس دور وچ وی آپ تو‏ں ملاقات نو‏‏ں ناممکن نئيں سمجھدے نيں۔ علامہ طباطبایی دے مطابق امام زمانہ غیبت کبرا دے زمانے وچ وی امامت دے بعض وظائف جداں باطینی تے معنوی طور اُتے لوگاں دی رہنمائی تے انہاں اُتے ولایت، نو‏‏ں انجام دیندے نيں۔

اثناء عشری شیعاں دے عقیدہ دے مطابق غیبت کبریٰ یا غیبت دوم امام زمانہ محمد مہدی علیہ السلام دی دوسری غیبت اے جو غیبت صغرٰیٰ یا غیبت اوّل دے بعد وقوع پزیر ہوئی۔ دونے غیبتاں وچ فرق ایہ اے کہ غیبت صغرٰی وچ امام نے چار نمائندے( جو نواب اربعہ کہلاندے نيں ) مقرر کیتے سن ۔ لیکن غیبت کبریٰ وچ کوئی نمائندہ مقرر نئيں کیتا گیا۔ ایہ غیبت329 ویں قمری سال تو‏ں قلیل مدتی پوشیدگی دے بعد شروع ہوئی تے قرب قیامت وچ ظہور امام تک جاری رہے گی، تب تک امام عوام الناس دی نظراں تو‏ں اوجھل رہن گے۔ لیکن انہاں دے وجود مقدس تو‏ں مخلوقات عالم فیضیاب ہورہیاں نيں تے انہاں دی دعاواں سب دے شامل حال نيں۔ اس دور غیبت دے اختتام اُتے خدا دے حکم تو‏ں امام ظہور فرمان گے تے عدل و انصاف دی ایسی حکومت قائم کرن گے جس دا فیض پوری دنیا نو‏‏ں ملے گا۔ امام ظالماں نو‏‏ں نیست و نابود کرکے مظلوماں تے پسے ہوئے لوگاں نو‏‏ں انہاں ظالماں تو‏ں نجات دلان گے.

 غیبت تے مخفی زندگی 

امام زمانہ دا لوگاں دی نظراں تو‏ں غائب ہونے نو‏‏ں تے پوشیدہ زندگی گزارنے نو‏‏ں غیبت کہیا جاندا ا‏‏ے۔حکیمی، خورشید مغرب، ۱۳۸۸ش، ص۴۲؛ طباطبایی، شیعہ در اسلام، ۱۳۸۳ش، ص۲۳۰۔ غیبت امام زمانہ نو‏‏ں دو حصےآں غیبت صغرا تے غیبت کبرا وچ تقسیم کیتا جاندا ا‏‏ے۔حکیمی، خورشید مغرب، ۱۳۸۸ش، ص۴۲؛ طباطبایی، شیعہ در اسلام، ۱۳۸۳ش، ص۲۳۱۔

غیبت صغرا وچ امام زمانہ تمام لوگاں دی نظراں تو‏ں غائب نئيں سی ؛ بلکہ اس دور وچ آپ دے خاص نمایندے سن جنہاں دے ذریعے آپ اپنے پیروکاراں تو‏ں رابطے وچ ہُندے سن ۔ انہاں افراد نو‏‏ں نواب امام زمانہ یا نواب اربعہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔حکیمی، خورشید مغرب، ۱۳۸۸ش، ص۴۳۔ اکثر شیعہ علماء غیبت صغرا دی مدت نو‏‏ں 69 سال مندے نيں۔جمعی از نویسندگان مجلہ حوزہ، چشم بہ راہ مہدی (ع)، ۱۳۷۸ش، ص۳۶و۳۷۔ غیبت کبرا دا آغاز غیبت صغرا دے بعد ہويا۔ اس دور وچ امام زمانہ تمام لوگاں دی نظراں تو‏ں غائب ہو گئے۔حکیمی، خورشید مغرب، ۱۳۸۸ش، ص۴۳۔ غیبت کبرا سنہ 329ھ تو‏ں ہن تک جاری ا‏‏ے۔طباطبایی، شیعہ در اسلام، ۱۳۸۳ش، ص۲۳۱۔

 غیبت کبرا دا آغاز تے اختتام 
غیبت کبرا دا آغاز غیبت صغرا دے اختتام تے آپؑ دے آخری نائب خاص علی بن محمد سَمری دی وفات تو‏ں شروع ہُندا ا‏‏ے۔ اکثر شیعہ منابع دے مطابق علی بن محمد سمری پندرہ شعبان سنہ 329ھ نو‏‏ں وفاندی پائی اے ؛ لیکن شیخ صدوق تے فضل بن حسن طبرسی انہاں دی وفات نو‏‏ں سنہ 328ھ قرار دیندے نيں۔شیخ صدوق، کمال الدین، ۱۴۰۵ق، ج۲، ص۵۰۳؛ طبرسی، اِعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ص۴۱۷۔

شیعہ منابع دے مطابق علی بن محمد سمری دی وفات تو‏ں اک ہفتہ قبل امام زمانہؑ نے اپنی اک توقیع وچ انہاں دی وفات تے غیبت کبرا دے آغاز دی خبر دیندے ہوئے اسنو‏ں اپنے بعد کسی نو‏‏ں اپنا جانشین مقرر نہ کرنے دا حکم دیندے نيں۔اربلی، کشف الغمہ، ۱۴۰۱ق، ج۲، ص۵۳۰؛ طبرسی، احتجاج، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۵۵۵و۵۵۶؛ شیخ صدوق، کمال الدین، ۱۴۰۵ق، ج۲، ص۵۱۶۔ اس توقیع وچ اس دور دے اختتام دی طرف کوئی اشارہ نئيں ہويا اے صرف ایہ آیا اے کہ اس دور دا خاتمہ اس وقت ہوئے گا جدو‏ں دنیا بے انصافی تے ظلم و جور تو‏ں بھر جائے گی۔اربلی، کشف الغمہ، ۱۴۰۱ق، ج۲، ص۵۳۰؛ طبرسی، احتجاج، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۵۵۵و۵۵۶؛ شیخ صدوق، کمال الدین، ۱۴۰۵ق، ج۲، ص۵۱۶۔

 اس دور وچ امام(عج) دا کردار 
علامہ طباطبایی دے مطابق امام زمانہؑ غیبت کبرا دے دور وچ وی اپنی امامت دے بعض وظائف نو‏‏ں انجام دیندے نيں۔طباطبایی، شيعہ در اسلام،۱۳۸۳ش، ص۲۳۶۔ امام دا وظیفہ صرف دینی تعلیمات لوگاں تک پہنچانا تے ظاہری طور اُتے انہاں دی ہدایت تے رہنمائی کرنا نئيں۔طباطبائی، شيعہ در اسلام،۱۳۸۳ش، ص۲۳۶۔ بلکہ اس دے علاوہ امام دے تے وی وظائف نيں جنہاں وچ باطنی تے معنوی ولایت و رہبری سر فہرست اے جس دے ذریعے امام لوگاں دی معنوی زندگی نو‏‏ں سدھاردے نيں۔ انہاں دے مطابق امام زمانہ اگرچہ لوگاں دے نظراں تو‏ں غائب اے لیکن باطنی تے معنوی طور اُتے آپ لوگاں دے روح تے جان تو‏ں آگاہ نيں تے انہاں دی ہدایت کردے نيں۔طباطبایی، شيعہ در اسلام،۱۳۸۳ش، ص۲۳۶۔

 امام زمانہ نال ملاقات 

غیبت کبرا دے زمانے وچ امام زمانہ نال ملاقات دے امکان پذیر ہونے تے نہ ہونے وچ شیعہ علماء دے درمیان اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔جمعی از نویسندگان مجلہ حوزہ، چشم بہ راہ مہدی (ع)، ۱۳۷۸ش، ص۴۲۔ محمد بن ابراہیم نعمانی، شیخ مفید، فیض کاشانی تے کاشف الغطاء وغیرہ اس گل دے معتقد نيں کہ غیبت کبرا دے دور وچ امام زمانہؑ نال ملاقات دا کوئی امکان موجود نئيں۔جمعی از نویسندگان مجلہ حوزہ، چشم بہ راہ مہدی (ع)، ۱۳۷۸ش، ص۴۲و۴۳۔ البتہ انہاں وچ شیخ مفید کہندے نيں کہ اس دور وچ آپ دی بعض قابل اعتماد احباب جنہاں دا وظیفہ صرف امام دی خدمت کرنا اے، نو‏‏ں امام زمانہ دا دیدار نصیب ہُندا ا‏‏ے۔شیخ مفید، المسائل العشر، ۱۴۲۶ق، ص۷۶۔ انہاں علماء دا اپنے نظریے اُتے سب تو‏ں اہ‏م دلیل امام زمانہؑ دا علی بن محمد سَمری دے نام لکھی گئی اوہ توقیع اے جس وچ صراحتا فرمایا گیا اے کہ اس دور وچ جس نے وی ایہ ادعا کیتا کہ امام زمانہ نو‏‏ں دیکھیا اے اوہ جھوٹا ا‏‏ے۔جمعی از نویسندگان مجلہ حوزہ، چشم بہ راہ مہدی (ع)، ۱۳۷۸ش، ص۴۳۔

شیعہ علماء دا دوسرا گروہ جس وچ سید مرتضی، شیخ طوسی، کَراجَکی تے محدث نوری وغیرہ شامل نيں، غیبت کبرا دے زمانے وچ وی امام زمانہؑ نال ملاقات نو‏‏ں ممکن قرار دیندے نيں۔جمعی از نویسندگان مجلہ حوزہ، چشم بہ راہ مہدی (ع)، ۱۳۷۸ش، ص۷۳۔ سید مرتضی تے شیخ طوسی نے امام زمانہ دے نال کسی دی ملاقات ہوئی وی اے یا نئيں اس بارے وچ کچھ نئيں کہیا صرف ایہ کہندے نيں کہ اس دور وچ امام زمانہ دے نال ملاقات ممکن اے ؛نگاہ کنید بہ سید مرتضی، رسائل الشریف، ۱۴۰۵ق، ج۲، ص۲۹۷؛‌ شیخ طوسی، الغیبہ، ۱۴۱۱ق، ص۹۹۔ جدو‏ں کہ محدث نوری نے مذکوره توقیع اُتے بعض اعتراضات دے علاوہ،محدث نوری، جنۃ المأوی، چاپ‌شدہ در مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۳، ص۲۰۲-۳۱۷۔ امام زمانہ نال ملاقات دی بہت سارے داستاناں وی نقل کردے نيں۔محدث نوری، جنۃ المأوی، چاپ‌شدہ در مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۳، ص۲۰۲تا۳۱۷۔ انہاں داستاناں دا کوئی معتبر سند نہ ہونا ہور جنہاں تو‏ں انہاں داستاناں دی نسبت دتی گئی اے انہاں دی اپنی زبانی انہاں داستاناں دا بیان نہ ہونا انہاں داستاناں اُتے ہونے والے اعتبراضات وچ سی نيں۔جمعی از نویسندگان مجلہ حوزہ، چشم بہ راہ مہدی (ع)، ۱۳۷۸ش، ص۱۰۰و۱۰۱۔

 متعلقہ مآخذ 
 غیبت امام زمانہ
 غیبت صغری

 حوالے 

 مآخذ 

 قرآن کریم
 الطبرسي، الشيخ أمين الإسلام أبو علي الفضل بن الحسن، إعلام الورى بأعلام الهدى، مؤسسة ال البيت عليهم السلام لاحياء التراث، قم، 1417۔
 الطبرسي، أبو منصور احمد بن علي بن أبي طالب، الاحتجاج، تعليقات: الخرسان، سيد محمد باقر، منشورات دار النعمان للطباعة والنشر ، النجف الاشرف، 1386هجری قمری/1966عیسوی۔
 صدرالاسلام‌ همداني‌، پيوند معنوي‌ با ساحت‌ قدس‌ مهدوي‌ (تكاليف‌ الانام‌ في‌ غيبة‌ الامام‌)، تهران‌، انتشارات‌ بدر، بهار 1361 (نيمه‌ شعبان‌ 1402)، صص‌ 279-28.
 احمدبن‌ محمد بن‌ فهد الحلّي‌ الاسدي‌، التحصين‌ و صفات‌ العارفين‌، ترجمه‌ سيد علي‌ جبار گلباغي‌ ماسوله‌، قم‌، انتشارات‌ لاهيجي‌، 1377، ص‌ 9 ترجمه‌.
 المجلسي، العلامة الشيخ محمد باقر، بحار الانوار الجامعة لدرر أخبار الائمة الاطهار، مؤسسة الوفاء بيروت - لبنان، الطبعة الثانية المصححة 1403ه‍جری قمری / 1983عیسوی۔
 الكليني الرازي، ثقة الاسلام أبو جعفر محمد بن يعقوب بن اسحاق، الكافي، تصحيح وتعليق: الغفاري، على اكبر، دار الكتب الاسلامية، تهران - بازار سلطاني الجزء الاول الطبعة الثالثة 1388هجری قمری۔
 الاربلي، العلامة المحقق أبي الحسن على بن عيسى بن أبي الفتح، كشف الغمة في معرفة الائمة، دار الاضواء بيروت – لبنان۔ الطبعة الثانية، 1405 هجری قمری/‍ 1985عیسوی۔
 الصدوق، شيخ الجليل الاقدم أبى جعفر محمد بن على بن الحسين بن بابويه القمى، كمال الدين وتمام النعمة، تصحیح و تعلیق: على اكبر الغفاري، مؤسسة النشر الاسلامي (التابعة) لجامعة المدرسين بقم المشرفة (ايران) 1405هجری قمری / 1363هجری شمسی۔
 الطوسی، الشيخ محمد بن حسن، الغيبة، تحقيق: الشيخ عباد الله الطهراني، الشيخ علي أحمد ناصح، الطبعة: الأولى، 1411هجری قمری۔
 محمد بن‌ ابراهيم‌ بن‌ جعفر النعماني‌ (معروف‌ به‌ ابن‌ ابي‌ زينب‌، از علماي‌ قرن‌ سوم‌ هجري‌)، كتاب‌ الغيبة‌، بيروت‌، مؤسسة‌ الاعلمي‌ للمطبوعات‌، 1403 ه (1983 م‌)۔
 طباطبائى، علامه سيد محمد حسين، شيعه در اسلام، ناشر: دفتر انتشارات اسلامى، قم، 1378هجری شمسی۔
 امام‌ خميني‌ قدّس‌ سرّه‌، شؤون‌ و اختيارات‌ ولي‌ فقيه‌ (ترجمه‌ مبحث‌ ولايت‌ فقيه‌ از «كتاب‌ البيع‌» ايشان‌) تهران‌، وزارت‌ ارشاد اسلامي‌، بهمن‌ 1365هجری شمسی۔
 قمي، شيخ‌ عباس، كليات‌ مفاتيح‌ الجنان‌، ترجمه‌ (فارسی) استاد الهي‌ قمشه ای‌، تهران‌، انتشارات‌ اسوه‌، بي تا، قسمت‌ ملحقّات‌ مفاتيح‌الجنان‌، دعا در غيبت‌ امام‌ زمان‌، عليه السلام‌۔
 الموسوي الاصفهاني، ميرزا محمد تقي، مكيال المكارم في فوائد الدعاء للقائم عليه السلام۔ ناشر: مؤسسة الامام المهدي عجل الله فرجه الشريف - قم المقدسة الطبعة: الرابعة 1422هجری قمری۔
 نوری، حسین بن محمد تقی طبرسی، نجم ثاقب در احوال امام غایب علیه السلام، محقق:برزگر، صادق، ناشر:مسجد مقدس جمکران، قم۔ 1384هجری شمسی۔
 الحر العاملي، الشيخ محمد بن الحسن، تصحيح وتحقيق: الربانى الشيرازي، عبد الرحيم، دار احياء التراث العربي بيروت - لبنان۔

گٹھ:شیعہ عقائد‎‏
گٹھ:امام مہدی
گٹھ:مہدویت

گٹھ:اسلامی اصطلاحات
گٹھ:شیعی معادیات
گٹھ:شیعیت
گٹھ:شیعہ ائمہ
گٹھ:مہدیت