سید محمدمہدی بحرالعلوم

سید محمد مہدی بحرالعلوم (۱۱۵۵ ۔ ۱۲۱۲ ق) شیعہ مراجع تقلید وچو‏ں نيں تے بارہویں و تیرہویں صدی ہجری وچ شیعاں دے امور دی ریاست و زعامت عامہ انہاں دے ذمہ سی۔ اوہ بارہویں صدی دے مشاہیر شیعہ امامیہ وچو‏ں نيں۔ بحر العلوم مختلف علوم جداں فقہ، اصول فقہ، حدیث، کلام، تفسیر تے رجال وچ تبحر رکھدے نيں۔ اوہ شیخ وحید بہبہانی تے میرزا محمد مہدی خراسانی دے شاگرد نيں۔ خراسانی نے انہاں دے شامخ مقام علمی دی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں بحر العلوم دا لقب دتا سی اس لقب دا اطلاق انہاں تو‏ں پہلے کسی دے لئے نئيں ہوندا سی، انہاں دے بعد انہاں دے خاندان دا عنوان بن گیا تے اج وی انہاں دے اہل خاندان اس لقب تو‏ں مشہور نيں۔

 سوانح عمری 

سید محمد مہدی بن مرتضی بن محمد بن بروجردی طباطبایی بحر العلوم، پہلی شوال عید الفطر دے روز ۱۱۵۵ ق وچ کربلا وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دے والد تے دادا برجستہ دانشمنداں وچو‏ں سن ۔ انہاں دی اُتے دادی مجلسی اول محمد تقی مجلسی دی نسل تو‏ں سن۔ اسی سبب تو‏ں اوہ مجلسی اول نو‏‏ں اپنے جد تے علامہ مجلسی نو‏‏ں اپنے ماموں دے طور اُتے یاد کردے سن ۔قمی، ج۲، ص۶۲

سید محمد مہدی بحر العلوم نے ماہ رجب ۱۲۱۲ ق وچ وفات پائی تے (نجف اشرف) شیخ طوسی دی قبر دے پاس سپرد لحد کيتے گئے۔

 تعلیم و تحصیل 

سید محمد مہدی بحر العلوم نے اپنی تعلیم دا آغاز اپنی زادگاہ وچ اپنے والد تے شیخ یوسف بحرانی (صاحب حدائق) کیتا۔ تے بعد وچ نجف اشرف چلے گئے جتھ‏ے انہاں نے شیخ مہدی بن محمد فتونی عاملی، شیخ محمد تقی دورقی تے سیخ محمد باقر ہزار جریبی تو‏ں کسب علم کیتا۔ اس دے بعد اوہ کربلا واپس لوٹ گئے تے اوتھ‏ے شیخ وحید بہبہانی دے درس وچ شرکت کيتی۔مدرس تبریزی، ج۱، ص۲۳۴؛ حبیب آبادی، ج۲، ص۴۱۶ انہاں نے سن ۱۱۸۶ وچ مشہد مقدس دا سفر کیتا تے ست سال تک اوتھ‏ے مقیم رہے۔ اس عرصہ وچ انہاں نے مجالس علمی وچ شرکت تے علماء دے نال مباحثات دے علاوہ میرزا محمد مہدی خراسانی دے پاس فلسفہ پڑھنا شروع کیتا۔ انہاں بزرگوار نے انہاں دے شامخ مقام علمی دے سبب انہاں نو‏ں بحر العلوم نو‏‏ں لقب دتا۔ انہاں تو‏ں پہلے ایہ لقب کسی دے لئے وی استعمال نئيں ہوندا سی لیکن انہاں دے بعد انہاں دے خاندان دے افراد اسنو‏ں استعمال کرنے لگے تے اج وی اوہ ایہ لقب اختیار کردے نيں۔بحر العلوم، ج۱، مقدمہ، ص۴۳؛ امین، ج۱۰، ص۱۵۹

 تدریس و شاگرد 

جب شیخ وحید بہبہانی نے کبیرسنی دی وجہ تو‏ں درس کہنا بند کر دتا تو اوہ استاد دی نصیحت کیتی بناء اُتے نجف اشرف لوٹ گئے تے اوتھ‏ے انہاں نے تدریسی سلسلہ دا آغاز کیتا تے سید بحر العلوم نے ۱۱۹۳ ق وچ حج دا سفر کیتا تے اوتھ‏ے دوسرے امور دی انجام دہی دے نال فقہ مذاہب اربعہ دی تدریس شروع کيتی۔ جس تو‏ں بوہت سارے افراد نے انہاں دے حلقہ درس وچ شرکت کيتی۔

علامہ بحر العلوم دے بوہت سارے شاگرد سن جنہاں وچاں بعض نو‏‏ں آب نے اجازہ روایت وی دتا سی جداں:

 سید صدر الدین عاملی
 شیخ جعفر نجفی، صاحب کشف الغطاء
 سید جواد عاملی، صاحب مفتاح الکرامہ
 شیخ ابو علی حائری، صاحب منتہی المقال
 ملیا احمد نراقی
 سید محمد مجاہد
 جعفر بن حسین خوانساری
 شیخ اسد اللّه شوشتری
 میرزا محمد نیشابوری معروف بہ اخباری
 شیخ محمد علی اعسم
 سید دلدار علی نقوی (غفران مآب)خوانساری، ج۷، ص۲۰۴؛ امین، ج۱۰، ص۱۵۹ـ۱۶۰

 زعامت عامہ 

سید بحر العلوم دی اخلاقی شہامت تے اصلاح طلبی دا رویہ سبب بنا کہ اوہ اپنی ریاست تے زعامت عامہ دے دوران وچ دینی و سماجی امور دی انجام دہی دے سلسلہ وچ اپنے معاصر بزرگ علماء نال تعاون کریئے جداں مسائل تے فتوی دے سلسلہ وچ اوہ عوام نو‏‏ں شیخ جعفر نجفی دی طرف رہنمائی کردے سن ۔ قضاوت، فیصلےآں تے رفع نزاع دے سلسلہ وچ اوہ شیخ محیی الدین دی طرف رجوع کرنے نو‏‏ں کہندے سن ۔ اقامہ نماز جماعت دے لئے وچ انہاں نے عالم و زاہد شیخ حسین نجف نو‏‏ں مسجد ہندی دا امام مقرر کیتا۔ اسی طرح تو‏ں انہاں نے اپنے شاگرد سید جواد عاملی صاحب مفتاح الکرامہ نو‏‏ں تدوین کتب تے اپنے دروس دی تقریرات لکھنے دے کيتے معین تے تشویق کیتا۔ انہاں دے درس دا محور ملا محسن فیض کاشانی دی کتاب وافی سی۔

سید بحر العلوم فقہ و حدیث دی تدریس دے علاوہ عوام الناس دے مسائل و امور نو‏‏ں بذات خود توجہ دیندے سن ۔امین، ج۱۰، ص۱۵۹

 اخلاقی خصوصیات 
سید بحر العلوم امور جاری زندگی وچ ہر طرح دی سخت گیری تو‏ں پرہیز کردے سن تے انہاں دی سخاوت و بلند ہمتی زبانزد خاص و عام سی، ایتھ‏ے تک کہ بعض افراد انہاں دے سلسلہ وچ عرفانی رجحان و گرایش دے قائل ہو گئے نيں۔ بہرحال اس میلان دا اثر انہاں دے تربیت یافتہ افراد وچ تے انہاں دے بعد دے بعض علماء وچ انکار ناپذیر اے۔

سید بحر العلوم دے تمام معاصرین انہاں دے علم و تقوی دا اعتراف کردے نيں۔ حتی کہ انہاں دے استاد شیخ وحید بہبہانی اپنی عمر دے آخری دور وچ جدو‏ں اوہ اپنے ملکہ اجتہاد دے زوال دا احتمال دیندے سن، مسائل فقہی وچ انہاں تو‏ں نظر خواہی کردے سن ۔حبیب آبادی، ج۲، ص۴۱۶

انہاں دے امام زمانہ علیہ السلام دی خدمت وچ شرفیاب ہونے دی خبر تواتر دی حد تک پہچ چک‏ی اے۔ تے انہاں دی امام (ع) نال اس ملاقات دا انکار انہاں دے معاصرین و متاخرین وچو‏ں کسی نے وی نئيں کیتا اے۔

 تالیفات 

سید بحر العلوم دی بعض تصنیفات مندرجہ ذیل نيں:

 المصابیح، عبادات و معاملات اُتے مشتمل اے۔
 الدرّة النجفیة، اس وچ انہاں نے طہارت و نماز دے مسائل نو‏‏ں ۲۰۰۰ اشعار وچ نظم کیتا اے۔
 مشکاة الهدایة، طہارت دے باب دی روایت منثور الدرّة النجفیة دا ذکر کیتا اے۔
 الفوائد الرجالیة، علم رجال دی کتاب اے جس وچ انہاں نے مشہور علمی و حدیثی خاندان تے شیعہ امامی روات تے علمائ دا تذکرہ کیتا اے۔
 تحفة الکرام فی تاریخ مکة و البیت الحرام، اس وچ انہاں نے کعبہ دی وجہ تسمیہ، اس دے حدود، نقشہ تے تاریخ بنائ دا ذکر تاریخی سلسلے دی روایات، مکہ دی * تاسیس تے انہاں دی مختلف عمارتاں دا تذکرہ کیتا اے۔
 دیوان شعر، که جس وچ ۱۰۰۰ بیت نيں تے زیادہ ابیات مدح و رثائ اہل بیت (ع) اُتے مشتمل نيں۔امین، ج۱۰، ص۱۶۰؛ آقا بزرگ طہرانی، ج۲۱، ص۸۱؛ حبیب آبادی، ج۲، ص۴۱۹ـ۴۲۱؛ زرکلی، ج۷، ص۱۱۳

 بندھای دوازدہ گانہ 

انہاں دے اشعار دا اک مجوعہ بارہ بیتاں دے بارہ قصائد اُتے مشتمل اے۔ جسنو‏ں انہاں نے فارسی دے مشہور شاعر محتشم کاشانی دے قصیدہ نو‏‏ں بنیاد بنا کر نظم کیتا اے تے انہاں اشعار دا عربی وچ ترجمہ کیتا اے۔مجلہ تراثنا، شماره ۱۰، العقود الاثنی عشر فی رثاء سادات البشر

 حوالے 

 منابع 

 آقا بزرگ طہرانی، الذریعہ الی تصانیف الشیعہ، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت، ۱۴۰۳ق
 امین، محسن، اعیان الشیعہ، بیروت، ۱۴۰۳ق
 بحر العلوم، محمد مہدی، الفوائد الرجالیہ، چاپ محمد صادق بحر العلوم و حسین بحر العلوم، تہران، ۱۳۶۳ش
 حبیب آبادی، محمد علی، مکارم الاثار در احوال رجال دورة قاجار، اصفہان،۱۳۶۲ش
 خوانساری، محمد باقر، روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات، چاپ اسداللّه اسماعیلیان، قم، ۱۳۹۲ق
 زرکلی، الاعلام، بیروت، ۱۹۸۶ ع
 قمی، شیخ عباس، کتاب الکنی والالقاب، صیدا، ۱۳۵۸ش
 مدرس تبریزی، محمد علی، ریحانة الادب، تہران، ۱۳۶۹ش



گٹھ:تیرہویں صدی ہجری دے شیعہ فقہا
گٹھ:نجف وچ مقیم مراجع تقلید
گٹھ:نجف وچ مدفون افراد
گٹھ:تیرہویں صدی ہجری دے شیعہ اصولی
گٹھ:بارہویں صدی ہجری دے شیعہ شعرا
گٹھ:شیعہ شخصیتاں