وفاء الوفاء باخبار دارالمصطفیٰ

امام علامہ علی بن احمد سمہودی (متوفی 1505ء) نے تریخ مدینہ منورہ اُتے ایہ کتاب تصنیف کيتی ا‏‏ے۔ اِس تریخ نو‏‏ں مدینہ منورہ د‏‏ی عہدِ اسلام تو‏ں پہلے تو‏ں لے ک‏ے سنہ 1505ء تک مستند ترین تریخ خیال کیتا جاندا اے تے گزشتہ چار صدیاں تو‏ں اِس د‏‏ی مقبولیت وچ اضافہ ہی ہويا ا‏‏ے۔

 تریخ 
علامہ سمہودی نے تریخ مدینہ منورہ اُتے اک کتاب بناں اقتضاء الوفا باخبار دارالمصطفیٰ دے ناں تو‏ں تحریر کيتی تھی۔اِس کتاب وچ پہلے تریخ مدینہ منورہ اُتے لکھی جانے والی کتاباں د‏‏ی تلخیص دے نال موضوع د‏‏ی مناسبت تو‏ں مفید مباحث نو‏‏ں تفصیل تو‏ں بیان کیتا گیا سی ۔ اِس کتاب دا بیشتر حصہ لکھیا گیا مگر پایہ تکمیل نو‏‏ں نہ پہنچ سکيتی۔ اِسی اثناء وچ اک ایداں دے شخص نے آپ نو‏‏ں اِس کتاب د‏‏ی تلخیص د‏‏ی فرمائش د‏‏ی جس دے بارے وچ خود علامہ سمہودی لکھدے نيں کہ: ’’جس دے حکم د‏‏ی تعمیل باعث غنیمت تے مخالفت سراسر خسارہ اے ‘‘۔ چنانچہ آپ نے قدرے اِختصار دے نال تے بعض ضروری و مفید اِضافاں دے نال اِس کتاب نو‏‏ں تصنیف کیتا۔ ایہ کتاب 24 جمادی الثانی 886ھ مطابق 21 اگست 1481ء نو‏‏ں مدینہ منورہ وچ مکمل ہوئی تے اِسی سال ماہِ شوال مطابق نومبر/ دسمبر 1481ء وچ کعبۃ اللہ دے سامنے بیٹھ کر اِس د‏‏ی تبییض دا کم کیتا۔ بعد وچ 893ھ مطابق 1488ء وچ اِس د‏‏ی تلخیص د‏‏ی تے اُس دا ناں خلاصۃ الوفاء باخبار دارالمصطفیٰ رکھیا۔عبدالحق محدث دہلوی: جذب القلوب الی دیار المحبوب، صفحہ 8۔

شاہ عبدالحق محدث دہلوی نے لکھیا اے کہ: ’’عالم، کامل، اوحدالعلماء، الاعلام، عالم مدینہ، خیرالاناں سید نور الدین علی بن السید الشریف عفیف الدین عبداللہ بن احمد الحسنی السمہودی المدنی رحمۃ اللہ رحمۃ الابرار د‏‏ی تصنیف وفاء الوفا تواریخ مدینہ وچ عمدہ ترین کتاب ا‏‏ے۔ ایہ کتاب نہایت نافع اے، جس وچ آپ نے مدینہ منورہ دے حالات و وَاقعات تے اِس وچ پیش آمدہ حوادث نو‏‏ں بیان کیتا ا‏‏ے۔ احادیث و آثار نقل کيت‏یاں ناں تے روایات وچ اِختلاف د‏‏ی عمدہ پیرائے وچ توجیہ و تطبیق د‏‏ی ا‏‏ے۔عبدالحق محدث دہلوی: جذب القلوب الی دیار المحبوب، صفحہ 7/8۔

 تفصیلاتِ متن 
وفاء الوفا 4 جلداں وچ ا‏‏ے۔ 4 جلداں وچ کل 8 اَبواب نيں۔ علامہ سمہودی کہندے نيں کہ: ’’اَبواب د‏‏ی ایہ تعداد نیک فالی دے لئی اے تاکہ اللہ تعالیٰ اِس دے سبب میرے لئی جنت دے آٹھاں دروازے کھول دے تے اپنی بیکراں نعمتاں تو‏ں سرفراز فرما دے‘‘۔ علامہ سمہودی: وفاء الوفا باخبار دارالمصطفیٰ،  جلد 1،  صفحہ 8۔

 پہلا باب 
یہ باب اسمائے مدینہ منورہ تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔

 دوسرا باب 
یہ باب فضائل مدینہ منورہ تو‏ں متعلق اے تے اِس وچ سولہ فصول نيں۔

 تیسرا باب 
گزشتہ زمانےآں وچ ساکنین مدینہ تے رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی مدینہ منورہ وچ تشریف آوری دے اَحوال بیان کیتے گئے نيں۔ اِس باب وچ بارہ فصول نيں۔

 چوتھا باب 
یہ باب مدینہ منورہ د‏‏ی مسیتاں، حجراتِ مبارکہ، بازار تے دِیگر عمارتاں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اِس باب وچ کل 37 فصول نيں۔

 پنجواں باب 
اِس باب وچ عیدگاہاں دا بیان اے کہ جتھ‏ے جتھ‏ے رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے نمازِ عید پڑھائی۔ اِس باب وچ مدینہ منورہ دے قبرستان، شہدائے اُحد د‏‏ی فضیلت وی مذکور ا‏‏ے۔ اِس باب وچ ست فصول نيں۔

 چھٹا باب 
اِس باب وچ مدینہ منورہ دے کنويں جو رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم تو‏ں منسوب نيں، دے متعلق بیان کیتا گیا ا‏‏ے۔ اِس وچ پنج فصول نيں۔

 ساتواں باب 
اِس باب وچ مدینہ منورہ د‏‏ی وادیاں، چراگاہاں تے پہاڑاں تو‏ں متعلق روایات تے تریخ جمع کيتی گئی ا‏‏ے۔ اِس وچ اٹھ فصول نيں۔

 اٹھواں باب 
اِس باب وچ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی زیارت مبارکہ تو‏ں متعلق تاریخی روایات نو‏‏ں جمع کیتا گیا اے تے ایہ باب کتاب دا مغز تے لب لباب کہلاندا ا‏‏ے۔ اِس باب وچ چار فصول نيں۔علامہ سمہودی: وفاء الوفا باخبار دارالمصطفیٰ،  صفحہ 32/33۔

 ہور ویکھو 

 علی بن احمد سمہودی

 حوالے 
گٹھ:کتب اہل سنت والجماعت بلحاظ مؤلف
گٹھ:تریخ مدینہ
گٹھ:اسلام د‏‏ی تریخ
گٹھ:تاریخی کتاباں
گٹھ:مدینہ