رقیہ بنت حسین

اس نام دے ہور شخصیتاں تو‏ں آشنائی دے لئی دیکھو:رقیہ (ضد ابہام)
رقیہ بنت حسین دے نام تو‏ں امام حسین دی اک بیٹی مذکور اے جنہاں دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اوہ کربلا وچ موجود سن تے واقعہ دے بعد ہور اہل بیت دے نال اسیر ہو ک‏ے کوفہ و شام گئياں ۔شام وچ انتقال ہويا ۔اب شام دے شہر دمشق وچ اک مزار اس نام تو‏ں موجود اے ۔

اکثر قدیمی منابع و مآخذاں وچ انہاں دی تصریح نہ ہونے دی وجہ تو‏ں انہاں دے نام، وفات تے مزار دے بارے وچ تردید و اختلاف پایا جاندا اے ۔

 نام و نسب 
رُقَیہ بنت الحسین دا نام بعض کتاباں وچ امام حسین دی بیٹی دے حوالے تو‏ں ذکر ہويا اے ۔ علی بن زید بیہقی معروف ابن فندق(م565ھ)کی کتاب لباب الانساب اوہ پہلا مستند اے جس وچ رقیہ بنت حسین آیا اے اگرچہ ابن فندق نے اولاد امام حسین دے ذیل وچ رقیہ دا نام ذکر کيتے بغیر فاطمہ، سکینہ، زینب تے ام کلثوم نو‏‏ں امام حسین دی بیٹیاں شمار کیتا تے نال ہی زیبنب تے ام کلثوم دے بچپنے وچ فوت ہونے دا ذکر کیتا ابن فندق، لباب الانساب، ۱۳۸۵، ص۳۵۰. لیکن پھر طبقہ سابعہ دے ذیل وچ امام حسین دی باقی رہنے والی اولاد وچ زین العابدین ، فاطمہ تے سکینہ دے نال رقیہ دا نام ذکر کردا اے ۔ابن فندق، لباب الانساب، ۱۳۸۵، ص۳۵۵. محمد بن طلحہ شافعی نے امام حسین دی چار بیٹیاں کہہ کر زینب، سکینہ تے فاطمہ دے نام ذکر کيتے تے چوتھ‏ی دا نام نئيں لیا ۔شافعی، مطالب السئول، ۱۴۱۹ق، ص۲۵۷. ابن فندق تے مطالب السئول نو‏‏ں دیکھدے ہوئے نجم الدین طبسی ایہ نتیجہ اخذ کردے نيں کہ امام حسین دی اک چوتھ‏ی بیٹی دا نام رقیہ تے کنیت ام کلثوم سی۔ طبسی، رقیہ بنت الحسین، ص ۸-۹.

یہ قابل توجہ اے کہ لباب الانساب دے علاوہ نسب و تاریخ دے ستويں صدی تک دے منابع وچ امام حسین دی رقیہ نام دی بیٹی مذکور نئيں اے ۔کیونکہ شیخ مفید(م413ھ) صرف دوسکینہ بنت امام حسین(ع) تے فاطمہ بنت حسین دا نام ذکر کردے نيں ۔شیخ مفید، الارشاد، ج۲، ۱۴۱۳ق، ص۱۳۵. اسی طرح شیخ فضل طبرسی (م548ھ) نے وی ایہی لکھیا اے طبرسی ،تاج الموالید ص88 تے اعلام الوری ص478ابن شہر آشوب(م588ھ) دی مناقب وچ زینب نام دی بیٹی وی مذکور اے ابن شہر آشوب، مناقب آل ابی طالب،3/77 طبع دار الاضوا بیروت لبنان۔ لہذا تن بیٹیاں ہوئیاں ۔نیزاربلی (م692ھ) دی کشف الغمہ وچ ابن خشاب تو‏ں زینب ، سکینہ تے فاطمہ تن بیٹیاں نقل نيں اربلی ،کشف الغمہ،2/248،دار الاضواء،بیروت لبنان۔

 کربلا وچ موجودگی 
تاریخی مآخذاں وچ انہاں دی کربلا وچ موجودگی دی تصریح نئيں اے ۔سید ابن طاؤوس دی کتاب الملہوف دے بعض نسخاں وچ اس واقعہ تو‏ں زندہ بچ جانے والےآں وچ امام حسین دی بیٹی دے ذکر دے بغیر رقیہ نام ذکر ہويا اے سید بن طاووس، الملہوف، ص۱۴۱. اے میری بہنو!امّ کلثوم، اے زینب، رُقَیہ ،اے فاطمہ!تے اے رباب! دیکھو جدو‏ں وچ مارا جاواں تو تساں گریبان چاک نہ کرنا اپنی چہرے مت پیٹنا تے آہ و شیون نہ کرنا۔(سید بن طاووس، الملہوف، ترجمہ میرطالبی، ص۱۲۳.)}} ینابیع المودت وچ 10 محرم دے دن امام حسین دے خیام تو‏ں وداعی کلمات وچ زینب ام کلثوم عاتکہ،سکینہ تے اہل بیت دے نال رقیہ دا نام ذکر ا‏‏ے۔قندوزی، ینابیع المودّه، ۱۴۲۲ق، ج۳، ص۷۹. ملہوف تے ینابیع المودت وچ ایہ احتمال موجود اے کہ رقیہ تو‏ں رقیہ بنت علی مراد ہو طبسی، رقیہ بنت الحسین، ص۲۵ خاص طور اُتے ایہ نام امام حسین دی دوسری بہناں ام کلثوم تے زینب دے نال مذکور اے جدو‏ں کہ ملہوف دے ہور نسخاں وچ ایہ عبارت موجود نئيں اے سید بن طاووس، لہوف، ۱۳۴۸ش.

 وفات 
کہیا گیا اے کہ شام دے زندان وچ اسرا دے نال اک چار سالہ بچی سی ۔اس نے رات نو‏‏ں خواب وچ اپنے باپ نو‏‏ں دیکھیا۔جدوں اوہ بچی خواب تو‏ں بیدار ہوئی تو اس نے بہت گریہ زاری کیتا تے اپنے باپ تو‏ں ملنے دے لئی بے چین ہوئی ۔یزید نے ایہ سن کر حکم دتا کہ امام حسین دا سر اسنو‏ں دے دتا جائے۔جھوں ایہ امام حسین دا سر اسدے پاس لیجایا گیا تو ایہ منظر دیکھ کر بچی دی روح پرواز کر گئی ۔طبری، کامل بہائی، ۱۳۸۳ش، ص۵۲۳.
 ضد و نقیض روایات 

حضرت امام حسین تو‏ں منسوب بیٹی دی شام وچ وفات دی کیفیت دے بارے وچ مختلف روایات منقول نيں:

 سب تو‏ں پہلے عماد الدین طبری (700ھ) نے کامل بہائی وچ اک بچی دی وفات ذکر کيتی اے ۔ اس دا سن چار سال لیکن نام ذکر نئيں کیتا تے کہیا کہ اسکی وفات اپنے باپ دا سر دیکھنے دے چند دن بعد ہوئی طبری، کامل بہائی، ۱۳۸۳ش، ص۵۲۳.
 ملّا حسین واعظ کاشفی سبزواری (متوفی ۹۱۰ق) نے واقعہ نو‏‏ں کوشْک (کاخ) نامی یزید دے محل تو‏ں نقل کیتا اے تے کہیا جس دن سر نو‏‏ں دیکھیا اسی روز وفات ہوئی واعظ کاشفی، روضۃ الشہدا، ۱۳۸۲ش، ص۴۸۴.
 فخرالدین طُریحی (م ۱۰۸۵ ق) پہلا شخص اے جس نے اسکی عمر تن سالہ ذکر کيتی تے اسکی باپ تو‏ں گفتگو نقل کيتی۔طریحی، المنتخب فی جمع المراثی والخطب، صد و سی و شش.
 محمد حسین ارجستانی نے تیرھواں صدی دے آخر وچ اس بچی دا نام زُبیده نقل کیتا تے سن تن سال تے مقام وفات خرابۂ شام ذکر کیتا اے محمدحسین ارجستانی،اَنوار المجالس، ص۱۶۱ ارجستانی نے اس واقعہ دے نقل کرنے تو‏ں پہلے اس بچی نو‏‏ں امام حسین دی بیٹی دے نام تو‏ں ذکر کیتا اے ۔محمدحسین ارجستانی، اَنوارالمجالس، ص۱۶۰
 چودھواں صدی دے اوائل دے شیخ محمدجواد یزدی نے اس واقعے دے رونما ہونے دی جگہ شام دا خرابہ ذکرکیتا اے ۔تے اس بچی دا نما زبیدہ ،فاطمہ یا سکینہ کہیا اے ۔شیخ محمدجواد یزدی، شعشعۃ الحسینی، ج۲، ص۱۷۱-۱۷۳.
 سید محمدعلی شاه عبدالعظیمی (م ۱۳۳۴ق)،نے پہلی مرتبہ اس بچی دا نام رقیہ تے سن تن سال ذکر کیتا اے ۔شاه عبدالعظیمی، الإیقاد، ص۱۷۹؛ ایہ حصہ دانشنامہ امام حسین دا تلخیص شدہ حصہ اے رک: ری‌شہری، دانشنامہ امام حسین، ج۱، ص۳۸۹.

مذکورہ بیانات دی روشنی وچ ایہ کہنا چاہئے کہ ستويں صدی وچ شام دے زندان وچ اک بچی دی وفات کسی نام دے بغیر مذکور ہوئی تے پھر اس دے بعد ہزارواں صدی تے اسدے بعد اسدے نام وچ اختلاف تے کیفیت وفات وچ اختلافات مذکور ہوئے۔خاص طور اُتے قابل توجہ ایہ اے کہ ہزارواں صدی تے اسدے بعد مقتل نویسی دی غیر اہ‏م کتاباں وچ اسنو‏ں بیان کیتا گیا ۔

 منسوب مزار 
شام دے شہر دمشق وچ رقیہ بنت حسین دے نام تو‏ں مزار منسوب ا‏‏ے۔ کہیا جاندا اے کہ ایہ مزار باب الفرادیس دے مقام اُتے اے ۔اس مزار دی عمارت ایرانی تے اسلامی معماری دا نمونہ اے ۔اس دے متعلق محمدی ری شہری نے لکھیا :
دسويں صدی وچ اس مزار دے متعلق پہلی مرتبہ محمّد بن ابى طالب حائرى كَرَكى (زنده در 955 ق) نے كتاب تسليت المجالس وچ لکھیا: پرانی مسجد دے پتھر اُتے ملکہ بنت حسین بن امیر المومنین لکھیا سی ۔تسليۃ المجالس : ج 2 ص 93
تیرھواں صدی وچ شبلنچی دی نور الابصار:رقیہ بنت علی دے مزار دی دیوار دی تعمیر دے لئی جسد باہر کڈیا تو اوہ اک نابالغ بچے دا سی ۔ نور الأبصار : ص 195 .
چودھواں صدی دے پہلے پنجاہ سالاں وچ شيخ محمّد ہاشم خراسانى (م 1352 ق)کی فارسى منتخب التواريخ وچ اک وڈے تفصیلی واقعہ ذکر کیتا تے سید دی بیٹی نو‏‏ں خواب وچ رقیہ بنت حسین نے قبر دی خرابی دا کہیا تے پھر اسکی تعمیر ہوئی ۔منتخب التواريخ : ص 388. جدو‏ں کہ اعیان الشیعہ وچ محسن امین عاملی نے ایسا کوئی واقعہ نقل نئيں کیتا صرف رقیہ بنت حسین تو‏ں منسوب قبر ذکر کیتا اے ۔سید محس امین عاملی ،اعیان الشیعہ 7/34گزيده دانشنامہ امام حسين عليه السلام ، محمد محمدی ری شہری جلد : 1 صفحہ 106 تا 111

 موافق و مخالف 
شام وچ امام حسین تو‏ں منسوب رقیہ نام دی بیٹی دا فوت ہونا نہایت اختلافی موضوع اے جس دی بنیادی وجہ لباب الانساب دے علاوہ تاریخی و نسب دے ستويں صدی تک دے منابع وچ رقیہ بنت حسین دے نام دا نہ ہونا۔ پھر جے ذکر ہويا اے تو وفات ، مقام وفات تے کیفیت وفات وچ اختلافات دا پایا جانا ا‏‏ے۔ انہاں اسباب دی وجہ تو‏ں محققین دی جانب تو‏ں اس موضوع نو‏‏ں تنقید دا سامنا اے جس دی وجہ تو‏ں رقیہ بنت حسین دا مزار مورد تردید واقع ا‏‏ے۔ مرتضی مطہری انہاں دی شام وچ وفات نو‏‏ں تحریفات عاشورا دا حصہ سمجھدے نيں مطہری، مجموعہ آثار، ج۱۷، ص۵۸۶.محمدی ری شہری: دانشنامہ امام حسین ،سید محسن امین عاملی اعیان الشیعہسید محسن أمین ، أعیان الشیعہ ج7 ص 34،آیت اللہ شہاب الدین مرعشی بحوالہ محمد باقر مدرسی : شخصیت حسین قبل از عاشورا ص 457 ،شیخ عباس قمی: منتہی الاعمالشیخ عباس قمی ، منتہی الامال ج1 ص 458(یاد رہے کہ نفس مہموم اس تو‏ں پہلے لکھی گئی اے )،رسول جعفریان: اخبار و احادیث و حکایات در فضائل اہل بیت ع،محمد ہادی یوسفی غروی: موسوعۃ التاریخ الاسلامیمحمد ہادی یوسفی غروی ،موسوعۃ التاریخ الاسلامی (ج6ص 210)،شیخ فارس تبریزیان (حسون) دی تحقیق شدہ لہوف 141رقیہ بنت حسین

آیت اللہ مرزا جواد تبریزی،آیت اللہ ناصر مکارم شیرازی،آیت اللہ صادق روحانی،آیت اللہ علوی گرگانی،نوری ہمدانی،....رقیہ نام دی حضرت امام حسین (ع) دی اک بیٹی اے ۔

 حوالے 

 مآخذ 

 ابن فندق بیہقی، علی بن زید، لباب الانساب و الالقاب و الاعقاب، تحقق: مہدی رجائی، مکتبہ آیت اللہ المرعشی، قم، ۱۳۸۵.
 ارجستانی، محمدحسین، اَنوار المجالس
 سید بن طاووس، علی بن موسی بن جعفر، اللہوف على قتلى الطفوف‏، جہان، تہران، ۱۳۴۸ش.
 سید بن طاووس، علی بن موسی بن جعفر، اللہوف علی قتلی الطفوف،ترجمہ: سید ابوالحسن میرطالبی.
 شافعی، محمد بن طلحہ، مطالب السؤول فی مناقب آل الرسول، بیروت، البلاغ، ۱۴۱۹ق.
 شاه عبدالعظیمی، سید محمدعلی، الإیقاد
 طبری، عمادالدین حسن بن علی، کامل بہائی، مرتضوی، تہران، ۱۳۸۳ش.
 طبسی، نجم الدین، رقیہ بنت الحسین، تنظیم: عباس جہانشاہی. 
 طریحی، فخرالدین، المنتخب فی جمع المراثی والخطب،معروف منتخب طریحی
 قندوزی، سلیمان بن ابراہیم، ینابیع الموده لذوالقربی، اسوه، قم، ۱۴۲۲ق.
 کاشفی سبزواری، ملیا حسین، روضۃ الشہدا، نوید اسلام، قم، ۱۳۸۲ش.
 محمدی ری شہری، مہدی، دانشنامہ امام حسین، دارالحدیث، قم، ۱۴۳۰ق.
 مطہری، مرتضی، مجموعہ آثار .
 مفید، محمد بن نعمان، الارشاد، کنگره شیخ مفید، قم، ۱۴۱۳ق.
 یزدی، محمدجواد، شعشعۃ الحسینی



گٹھ:اسیران کربلا
گٹھ:دمشق وچ مدفون افراد
گٹھ:امام حسین دی اولاد