محمد بن یعقوب الکلینی

ابوجعفر محمد بن يعقوب الکليني (864ء -941ء)، عباسی بادشاہ المقتدر باللہ دے زمانے دے بزرگ شيعہ فقيہ و عالم دين سن۔ چونکہ اوہ بغداد دے "درب السلسلہ" وچ آوسے سن اسي وجہ تو‏ں انہيں "سلسلی" دا لقب ملیا اے- تے اوہ سنہ 327ھ ميں درب السلسلہ ميں تے "صور" وچ نقل حديث کيا کردے سن۔

ثقۃ الإسلام، شيخ المشائخ، محمد بن يعقوب بن اسحق كلينى رازى، (متوفٰی 328ھ یا 329ھ) غیبت صغری دے زمانے وچ شیعہ اکابرین وچ شمار ہوندے سن تے تیسری صدی ہجری دے نصف سوم تے چوتھ‏ی صدی ہجری دے نصف اول دے عظیم ترین شیعہ محدثین دے زمرے وچ شمار کیتے جاندے نيں۔ اوہ شیعاں دی بنیادی کتاب حدیث کتاب الکافی دے مؤلف نيں۔

محمد بن یعقوب کلینی (متوفی ۳۲۹ ھ)، ثقۃ الاسلام کلینی دے نام تو‏ں مشہور اکابرین فقہ تے اکابرین حدیث وچو‏ں نيں۔ اوہ امام حسن عسکری علیہ السلام دی شہادت دے بعد دنیا وچ آئے تے امام زمانہ(عج) دے ایام ظہور وچ موجود سن ۔ انہاں بزرگ محدثین تے اصحاب نال انہاں دیاں ملاقاتاں ہوئیاں نيں جنہاں نے براہ راست امام ہادی(ع) تے امام عسکری(ع) تو‏ں حدیثاں سنیاں سن۔ انھاں نے محمد بن یحیی اشعری، عبد اللہ بن جعفر حمیری، علی بن حسین بن بابویہ قمی، محمد بن یحیی عطار سمیت متعدد بزرگ اساتذہ تو‏ں فیض حاصل کیتا اے جدو‏ں کہ ابن قولویہ، محمد بن علی ماجیلویہ قمی تے احمد بن محمد زراری انہاں دے شاگرداں وچ شامل نيں۔

 ولادت کدوں تے کتھے؟ 
اس سوال دا صحیح و دقیق جواب میسر نئيں اے اُتے سوانح نگاراں نے مسلم جانا اے کہ انہاں دی ولادت شہر رے دے نواحی پنڈ کُلَین وچ ہوئی ا‏‏ے۔ انہاں دے وقت ولادت دے بارے وچ موجودہ قرائن تے علائم تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ گویا اوہ امام زمانہ(عج) دی ولادت تو‏ں کچھ عرصہ قبل یا بعد ـ یعنی سنہ 255 ہجری دے لگ بھگ ـ پیدا ہوئے نيں تے غیبت صغری دے زمانے وچ رہے نيں۔ بحر العلوم نے احتمال دتا اے کہ ثقۃ الاسلام کلینی نے امام حسن عسکری(ع) دی زندگی دا حصہ پالیا ا‏‏ے۔معجم رجال الحدیث، ج 19، ص 58۔

 اسماء و القاب 
رجال دی کتب تے سوانح نگاراں نے، کلینی دے حالات زندگی لکھدے ہوئے انہاں نو‏ں جنہاں عناوین تے القاب و کنیات تو‏ں یاد کیتا اے، انہاں وچ ابوجعفر، محمد بن یعقوب، ابن اسحٰق، ثقۃ الاسلام، رازی، سِلسِلی تے بغدادت‏ی۔الکلینی و الکافی، ص 124 و 125۔ اوہ پہلے اسلامی عالم دین نيں جنہاں نو‏ں "ثقۃ الاسلام" دے لقب تو‏ں نوازیا گیا اے ؛ جس دی وجہ ایہ اے کہ نہایت متقی تے پرہیزگار سن، علم و فضیلت دے لحاظ تو‏ں اعلیٰ شان و منزلت دے مالک سن، لوگاں دے دینی مسائل حل کردے سن تے عوام اپنے مسائل تے فتاویٰ دے لئے انہاں تو‏ں رجوع کردے سن ۔ریحانة الادب، ج 5، ص 79۔ انہاں نو‏ں سلسلی اس وجہ تو‏ں کہیا گیا کہ بغداد جاکر اوہ باب کوفہ وچ واقع "درب السلسلہ" وچ سکونت پذیر ہوئے سن ۔تاج العروس، ج 18، ص 482۔

 کلینی دا خاندان 
کلینی دا خاندان علم و فضیلت دا خاندان ا‏‏ے۔ انہاں دے والد یعقوب بن اسحق اپنے زمانے دے علماء وچ شمار ہُندے سن تے انہاں دا دور غیبت صغری دا دور ا‏‏ے۔سفینة البحار، ج 2، ص 495۔ ابوالحسن علی بن محمد المعروف بہ "علان رازی" کلینی دے ماماں نيں۔ محمد بن عقیل کلینی، احمد بن محمد، محمد بن احمد سب کلینی دے خاندان تو‏ں تعلق رکھدے نيں تے شیعہ اکابرین تے علماء تے بزرگاں وچ شمار ہُندے نيں۔روضات الجنات، ج 6، ص 108۔

 حدیث آموزی تے ہجرت بسوئے قم 
رے، کلینی دے زمانے وچ اسماعیلی، حنفی، شافعی تے شیعہ دے درمیان آراء و افکار دے معرکے دا مرکز سمجھیا جاندا سی چنانچہ انھاں نے حصول علم تے مختلف مذاہب دی آراء و افکار تو‏ں واقفیت دے نال نال حدیث نگاری دا فیصلہ کیتا۔ انھاں نے رے وچ بزرگ عالم دین "ابوالحسن محمد بن اسدی کوفی" تو‏ں علم حدیث سیکھاالکلینی و الکافی، ص 179۔ تے علم حدیث دی تکمیل دے لئے شہر قم مشرف ہوئے تے اس شہر وچ ایسے ملاقات دے نال ملاقاتاں کيتیاں جنہاں نے براہ راست امام ہادی(ع) تے امام عسکری(ع) تو‏ں حدیثاں سنی سن تے بزرگ اساتذہ تو‏ں حصول فیض کیتا۔

 ذا‏تی تے علمی شخصیت 
تراجم تے سوانح و تاریخ دی کتب وچ انہاں دے تعارف تے حالات زندگی دے ضمن وچ بیان ہويا اے کہ انہاں دے حامی تے مخالفین نے کلینی دے علم و فضل تے عظمت و منزلت دی تصدیق دی ا‏‏ے۔الفوائد الرجالیہ، ج 3، ص 325۔

 کلینی شیعہ اکابرین دی نظر وچ  
شیخ طوسی اپنی کتاب رجال وچ وچ لکھدے نيں: محمد بن یعقوب کلینی المُکَنّٰی "ابو جعفر اعور" جلیل القدر عالم دین سن تے روایت [و حدیث] اُتے عبور رکھدے سن، انہاں دی بعض لکھتاں نيں جنہاں دا ذکر الکافی وچ آیا ا‏‏ے۔رجال طوسی، ص 429۔ انھاں نے اپنی اک کتاب وچ کلینی نو‏‏ں "ثقہ" تے اخبار و روایات دے عالم دے طور اُتے یاد کیتا ا‏‏ے۔الفہرست، ص 210۔

شیعہ عالم رجال نجاشی کہندے نيں: اوہ [کلینی] اپنے زمانے وچ شیعیانِ رے دے شیخ تے پیشوا تے تے علماء دے درمیان علم حدیث تے ضبط و کتابت حدیث دے حوالے تو‏ں موثق ترین سن ۔ انھاں نے اپنی عظیم کتاب الکافی نو‏‏ں 20 سال دے عرصے وچ تصنیف کیتا ا‏‏ے۔رجال نجاشی، ص 377۔

عالمان شیعی ہور نظیر [
ابن شہرآشوب،معالم العلماء، ص 134۔ علامہ حلی،خلاصہ الاقوال، ص 245۔ ابن داود حلی، رجال ابن داوود، ص 187۔ تفرشی، نقد الرجال، ج 4، ص 352۔ اردبیلی، جامع الرواہ، ج 2، ص 218۔ تے سید ابوالقاسم خوئیمعجم الرجال الحدیث، ج 19، ص 54۔ سمیت ہور شیعہ علماء نے کلینی دے سلسلے وچ شیخ طوسی تے نجاشی دی عبارتاں دی تائید و تصدیق دی ا‏‏ے۔ سید بن طاووس دا کہنا اے کہ کلینی دی وثاقت تے امانت اُتے سب دا اتفاق ا‏‏ے۔کشف المحجة، ص 159۔

 کلینی علمائے اہل سنت دی نگاہ وچ  
مشہور سنی مؤرخ ابن اثیر: کلینی علمائے امامیہ دے علماء تے اکابرین دے زمرے وچ شمار ہُندے نيں۔الکامل فی التاریخ، ج 8، ص 364۔ 
ذہبی: کلینی شیخِ شیعہ، عالمِ امامیہ تے صاحب تالیفات نيں۔سیر اعلام النبلاء، ج 15، ص 280۔ 
ابن حجر عسقلانی تے ابن ماکولا: اوہ مذہب شیعہ دے فقہاء تے مصنفین و مؤلفین وچو‏ں نيں۔لسان المیزان،ج 5، ص 433۔۔اکمال الکمال، ج 7، ص 186۔ 
ابن عساکر نے وی اپنی کتاب وچ انہاں نو‏‏ں تعظیم و تکریم دے نال یاد کیتا ا‏‏ے۔تاریخ مدینہ دمشق، ج 56، ص 297۔

 تصنیفات و تالیفات 
محمد بن یعقوب کلینی الکافی دے علاوہ دوسری کتاباں وی لکھياں نيں جنہاں تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اوہ علم حدیث دے علاوہ دوسرے علوم وچ وی علمی مقام و منزلت دے حامل سن ۔ انہاں دی بعض تالیفات درج ذیل نيں:

 الرد علی القرامطہ: ایہ کتاب قرمطیاں دے متضاد تے ناقابل قبول و گمراہ کن عقائد دی تردید دی غرض تو‏ں تالیف ہوئی ا‏‏ے۔
 رسائل الائمہ(ع)
 تعبیرالرؤیا
 کتاب الرجال
 ما قیل فی الائمہ(ع) من الشعر [جو کچھ ائمہ علیہم السلام دے بارے وچ ، شاعری دے حوالے تو‏ں کہیا گیا اے 
 الزی و التجمل
 الدواجن و الرواجن
 الوسائل
 فضل القرآن۔رجال نجاشی، ص 377۔۔رجال طوسی، ص 429۔۔معالم العلماء، ص 134۔

 کلینی دے اساتذہ 
کہیا جاندا اے کہ کلینی نے 50 اساتذہ تو‏ں حصول فیض کیتا اے جنہاں نے حدیث املاء کرنے (یا تحدیث) دے نال نال انہاں دے استاد دے عنوان تو‏ں وی کردار ادا کیتا اے تے انہاں دی تعلیم و تربیت دا اہتمام وی کیتا ا‏‏ے۔ اوہ سب تو‏ں زیادہ صاحب تفسیر قمی جناب علی بن ابراہیم قمی تو‏ں متاثر سن جنہاں دا نام انھاں نے الکافی دی 7068 اسناد حدیث وچ نقل کیتا ا‏‏ے۔معجم رجال الحدیث، ج 19، ص 59۔ انہاں دے دوسرے اہ‏م اساتذہ وچ دے نام درج ذیل اے:

 محمد بن یحیی اشعری
 احمد بن ادریس قمی
 احمد بن عبداللہ بن احمد بن محمد بن خالد برقی
 احمد بن محمد بن عیسی اشعری
 عبداللہ جعفر حمیری
 حسن بن فضل بن یزید یمانی
 احمد بن مہران
 محمد بن حسن طائی
 علی بن حسین ابن بابویہ قمی، پدر شیخ صدوق
 ابن فروخ صفار صاحب کتاب «بصائر الدرجات»
 محمد بن یحیی عطار
 قاسم بن علا
 احمد بن محمد بن سعید ہمدانی المعروف بہ ابن عقدہ۔الکلینی و الکافی، ص 166 تے بعض دے صفحات۔

 کلینی دے شاگرد تے راوی 
ان دے شاگرداں تے انہاں تو‏ں نقل حدیث کرنے والےآں وچ وی بعض اکابرین شیعہ شامل نيں:

 ابو عبداللہ احمد بن ابراہیم المعروف بہ ابن ابی رافع صیمری
 ابو القاسم جعفر ابن قولویہ صاحب کتاب کامل الزیارات
 ابو محمد ہارون بن موسی تلعبکری
 ابو غالب احمد بن محمد زراری
 محمد بن علی ماجیلویہ قمی
 ابو عبداللہ محمد بن ابراہیم بن جعفر
 ابو عبداللہ محمد بن احمد بن قضاعہ صفوانی۔الکلینی و الکافی، ص 182 تے بعد دے صفحات۔

 بغداد دی طرف عزیمت 
تاریخی شواہد دے مطابق الکافی دی تالیف دے اختتام تے تاریخ وفات تو‏ں دو سال قبل سنہ 327 ہجری وچ انھاں نے بغداد دا سفر اختیار کیتا اے ؛ ایويں اوہ اپنی عمر دے آخری دو سال بغداد وچ بسر کرچکے نيں؛ بغداد انہاں ایام وچ وڈا علمی مرکز سی ۔ سفر بغداد تو‏ں قبل الکافی دی تالیف دے اختتام دا اک ثبوت ایہ اے کہ اس دے باوجود کہ اوہ چاراں نائبین خاص (نواب اربعہ) دے معاصر سن مگر انھاں نے انہاں تو‏ں کوئی وی حدیث بلاواسطہ نقل نئيں کیتی ا‏‏ے۔ چونکہ کلینی شیعہ تے سنی حلفےآں وچ یکسان طور اُتے مشہور ومعروف سن چنانچہ شیعہ تے سنی عوام نے فتوی دے لئے انہاں دی طرف رجوع کیتا تے انہاں نو‏ں "ثقۃ الاسلام" دا لقب دتا۔الکلینی و الکافی، ص 264 – 267۔

 وفات تے مدفن 
کلینی شعبان المعظم سنہ 328 ہجری (سال تَناثُر نجوم نو‏‏ں (غیبت صغری دے خاتمے تو‏ں اک سال قبل تے) غیبت کبری دے آغاز دے موقع اُتے (یا اس تو‏ں اک سال قبل، 70 سال دی عمر وچ شہر بغداد وچ دار الفناء تو‏ں کوچ کرکے دارالبقاء دی طرف رحلت کرگئے۔ریحانة الادب، ج 8، ص 80۔ نجاشی تے شیخ طوسی نے روایت کيتی اے کہ این گونہ محمد بن جعفر حسنی المعروف بہ ابو قیراط نے کلینی دی میت اُتے نماز ادا کيتی۔ انہاں دی تدفین باب کوفہ دے مقام اُتے ہوئی۔ بااں ہمہ ابن عبدون نامی شخص دا کہنا اے کہ اس نے کلینی دے مقبرے نو‏‏ں شارع طائی اُتے دیکھیا اے جس دے اواُتے اک کتبہ نصب سی جس اُتے کلینی تے انہاں دے والد دے نام درج سن ۔رجال نجاشی، ص 378۔۔۔الفہرست، ص 210 و 211۔

محمد باقر خوانساری لکھدے نيں: جو کچھ کلینی دے مرقد دے بارے وچ مشہور اے اوہ ایہ اے کہ اوہ بغداد تے دجلہ دی مشرقی جانب تکیہ مولویہ وچ واقع اے تے عامہ تے خاصہ انہاں دی زیارت نو‏‏ں آندے نيں۔روضات الجنات، ج6، ص 108۔

 حوالے 

 مآخذ 

 بحرالعلوم، سید محمد مہدی، الفوائد الرجالیہ، تحقیق محمد صادق بحرالعلوم، تہران، مکتبہ الصادق، 1363ہجری شمسی۔
 خویی، ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، بی جا، بی نا، 1413ہجری۔
 طوسی، محمد بن حسن، الفہرست، تحقیق جواد قیومی، بی جا، نشر الفقاہہ، 1417ہجری۔
 نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، قم، مؤسسہ النشر الاسلامی، 1416ہجری۔
 غفار، عبداللہ الرسول، الکلینی و الکافی، قم، مؤسسہ النشر الاسلامی، 1416ہجری۔
 ذہبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، بیروت، مؤسسہ الرسالہ، 1413ہجری۔
 زبیدی، محب الدین، تاج العروس من جواہر القاموس، بیروت، دارالفکر، 1414ہجری۔
 طوسی، محمد بن الحسن، رجال الطوسی، تحقیق جواد قیومی، قم، مؤسسہ النشر الاسلامی، 1415ہجری۔
 ابن شہر آشوب، محمد علی، معالم العلماء، قم، بی نا، بی تا.
 حلی، حسن بن یوسف، خلاصہ الاقوال فی معرفہ الرجال، تحقیق جواد قیومی، بی جا، نشر الفقاہہ، 1417ہجری۔
 ابن داود حلی، حسن بن علی، رجال ابن داود، نجف، المطبعہ الحیدریہ، 1392ہجری۔
 تفرشی، محمد بن حسین، نقد الرجال، قم، آل البیت، 1418ہجری۔
 اردبیلی، محمدعلی، جامع الرواہ، بی جا، مکتبہ المحمدی، بی تا.
 سید بن طاوس، علی بن موسی، کشف المحجہ لثمرہ المہجہ، نجف، المطبعہ الحیدریہ، 1370ہجری۔
 ابن اثیر، علی بن ابی الکرم، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر، 1386ہجری۔
 عسقلانی، ابن حجر، لسان المیزان، بیروت، مؤسسہ الاعلمی، 1390ہجری۔
 ابن ماکولا، اکمال الکمال، بی جا، دار احیاء التراث العربی، بی تا.
 ابن عساکر، علی بن حسن، تاریخ مدینہ دمشق، بیروت، دارالفکر، 1415ہجری۔
 مدرس، محمد علی، ریحانہ الادب فی تراجم المعروفین بالکنیہ او اللقب، تہران، خیام، 1369ہجری شمسی۔
 خوانساری، محمد باقر، روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات، قم، اسماعیلیان، بی تا.
 قمی، شیخ عباس، سفینہ البحار، قم، اسوہ، بی تا.

گٹھ:تیسری صدی ہجری دے شیعہ محدثین
گٹھ:چوتھ‏ی صدی ہجری دے شیعہ محدثین


 ہور ویکھو 
 کتاب الکافی

 حوالے 

گٹھ:864 دے جم
گٹھ:941 دیاں موتاں
گٹھ:دسویں صدی وچ اسلامی مذہبی رہنما
گٹھ:شیعہ محدثین
گٹھ:محدثین
گٹھ:فارسی شخصیتاں
گٹھ:علمائے شیعہ