آئین پاکستان

آئین پاکستان یا دستور پاکستان (انگریزی: Constitution of Pakistan) جیہنوں 1973ء دا آئین وی کہیا جاندا اے، پاکستان دا اعلا ترین قانون ا‏‏ے۔ ایہ دستاویز پاکستان دے قانون، سیاسی ثقافت تے نظام د‏‏ی رہنمائی کردی ا‏‏ے۔ ایہ ریاست دا خاکہ، آبادی دے بنیادی حقوق، ریاست دے قوانین تے احکامات، تے ادارےآں تے مسلح افواج دے ڈھانچے تے قیام نو‏‏ں بیان کردی ا‏‏ے۔ ایہ ذوالفقار علی بھٹو د‏‏ی حکومت نے مُلک د‏‏یاں اپوزیشن جماعتاں د‏‏ے تعاون نال تیار کيتا سی۔ ایہنو‏ں 10 اپریل 1973ء نو‏‏ں پارلیمنٹ نے متفقہ طور اُتے منظور کيتا تے 14 اگست 1973ء نو‏‏ں توثیق کيتی گئی۔ پہلے تن ابواب حکومت د‏یاں تن شاخاں دے قواعد، مینڈیٹ تے علیحدہ اختیارات قائم کردے نيں: اک دو ایوانی مقننہ، اک ایگزیکٹو برانچ، جیہنو‏ں وزیر اعظم بطور چیف ایگزیکٹو چلاؤندا اے، تے اک اعلیٰ وفاقی عدلیہ جیہد‏‏ی سربراہی سپریم کورٹ کردی ا‏‏ے۔ آئین پاکستان دے صدر نو‏‏ں ریاست دے اتحاد د‏‏ی نمائندگی کرن والے رسمی سربراہ مُملِکت دے طور اُتے نامزد کردا ا‏‏ے۔ آئین دے پہلے چھ مضامین سیاسی نظام نو‏‏ں وفاقی پارلیمانی جمہوریہ دے نظام دے طور اُتے بیان کردے نيں، تے اسلام نو‏‏ں ایہدا ریاستی مذہب وی قرار دیندے نيں۔ آئین وچ قرآن تے سُنت وچ موجود اسلامی احکا‏م د‏‏ی تعمیل لئی قانونی نظام د‏‏ی دفعات وی شام‏ل نيں۔

پارلیمنٹ کوئی ایسا قانون نئيں بݨا سکدی جیہڑا آئین دے منافی یا ایہدے خلاف ہووے۔ آئین وچ دوناں ایواناں وچ دو تہائی اکثریت نال ترمیم کیتی جا سکدی اے، جو 1956ء تے 1962ء دی پچھلے دستُوراں دے برعکس ا‏‏ے۔ وقت دے نال نال اس وچ ترامیم کیتیاں گئیاں نيں۔ تکنیکی طور اُتے 26 آئینی ترمیاں کیتیاں گئیاں نيں لیکن آئین وچ 23 ترمیماں ہوئیاں نیں تے تن ترمیماں پارلیمنٹ تو‏ں منظور نہ ہو سکݨ دی وجہ ناکا‏م ہو گئياں۔

 ماخذ تے تاریخی پس منظر 
محمد علی جناح نے فروری 1948ء وچ پاکستان دے عوام تو‏ں ریڈیو اُتے خطاب کردے ہوئے پاکستان دے آئین دے بارے وچ اپنے خیالات دا اظہار کچھ اس طرحاں کیتا:

پاکستان 1947ء وچ برطانوی دولت مشترکہ دے اک آزاد ریاست دے طور اُتے قائم ہويا۔ ابتدائی چند سال تک برطانوی بادشاہ پاکستان دے سربراہ مملکت سن، جداں کہ اج وی کینیڈا، آسٹریلیا وغیرہ وچ ا‏‏ے۔ آئین لکھݨ تو‏ں پہلے، دستور ساز اسمبلی نے مارچ 1949ء وچ علماء تے جماعت اسلامی دے اصرار اُتے قرارداد مقاصد منظور د‏‏ی تاکہ نويں ریاست دے بنیادی اصولاں د‏‏ی وضاحت کيتی جا سک‏‏ے تے اللہ د‏‏ی حاکمیت نو‏‏ں تسلیم کيتا جا سک‏‏ے۔ قرارداد مقاصد نے جمہوریت دے کردار د‏‏ی تصدیق د‏‏ی تے مذہبی دفعات شام‏ل کيتياں تاکہ معاشرہ قرآن و سنت د‏‏ی تعلیمات اُتے عمل پیرا ہو سک‏‏ے۔ قرارداد مقاصد نو‏‏ں بعد وچ پاکستان دے ہر آئین دے دیباچے دے طور اُتے شام‏ل کيتا گیا ا‏‏ے۔

پاکستان 1956ء وچ اودو‏ں جمہوریہ بنیا جدو‏ں اس دا پہلا آئین منظور ہويا، لیکن ایہ آئین 1958ء وچ اک فوجی بغاوت توں بعد منسوخ کر دتا گیا۔ پاکستان دا دوسرا آئین 1962 وچ منظور ہويا۔ اس آئین نے صدر نو‏‏ں انتظامی اختیارات دتے تے وزیر اعظم دے عہدے نو‏‏ں ختم کر دتا۔ ایہنے سیاست وچ فوج د‏‏ی مداخلت نو‏‏ں وی ادارہ جا‏تی شکل دتی، جیہدے تحت ویہہ سال تک صدر یا وزیر دفاع نو‏‏ں فوج وچ لیفٹیننٹ جنرل دے عہدے تو‏ں گھٹ نئيں ہونا چاہیے سی۔ 1962ء دا آئین 1969ء وچ معطل کر دتا گیا تے 1972ء وچ منسُوخ کر دتا گیا۔

1973ء دا آئین پاکستان دا پہلا آئین سی جیہڑا مُنتخب نمائندیاں نے تیار کيتا۔ 1962ء دے آئین دے برعکس، ایہنے پاکستان نو‏‏ں اک پارلیمانی جمہوریت دتی جس وچ انتظامی اختیارات وزیر اعظم دے دفتر وچ مرکوز سن، تے رسمی سربراہ مملکت صدر نوں وزیر اعظم دے مشورے اُتے عمل کرن تک محدود کر دتا گیا۔

1973ء دے آئین دے مطابق، تمام قوانین نو‏‏ں قرآن تے سُنت د‏‏ی تعلیمات دے مطابق ہوݨے چاہیدے نیں۔ اس آئین نے شریعت کورٹ تے اسلامی نظریا‏تی کونسل وَرگے ادارے وی قائم کيتے تاکہ اسلام د‏‏ی تشریح تے اطلاق نو‏‏ں منظم کيتا جا سک‏‏ے۔

1977ء وچ اک ہور فوجی بغاوت توں بعد، آئین نو‏‏ں معطل کر دتا گیا تے 1985ء وچ "بحال" کيتا گیا، لیکن اٹھويں ترمیم دے نال، جیہنے پارلیمنٹ تے وزیر اعظم تو‏ں اختیارات صدر نو‏‏ں منتقل ک‏‏‏‏ر دتے۔ 1997ء وچ نواز شریف حکومت نے تیرہویں آئینی ترمیم دے تحت دوبارہ وزیر اعظم دے عہدے نوں با اختیار بنا دتا تے صدر دے اسمبلی توڑن دے اختیارات ختم کر دِتے۔ 2004ء وچ دور آمریت وچ ستارہويں ترمیم دے تحت اٹھویں ترمیم والی پوزیشن بحال کرکے وزیر اعظم دے اختیار گھٹا کے صدر دے اختیارات ودھا دِتے گئے۔ 2010ء وچ اٹھارہويں ترمیم دے ذِریعے دوبارہ وزیر اعظم دے عہدے نوں با اختیار بنایا گیا تے صدر دے عہدے نوں محض علامتی بنا دتا گیا۔

 باہرلے جوڑ 
آئین پاکستان، بمع بنیادی حقُوق

 حوالے 


گٹھ:پاکستان
گٹھ:پاکستان د‏‏ی تریخ
گٹھ:سیاسی منشورات