خوجہ

خوجہ برصغیر پاک و ہند دے اک مسلما‏ن گروہ نو‏‏ں کہیا جاندا اے جنہاں نے پندرہويں صدی عیسوی وچ اسلام قبول کیتا۔ ایہ لوک اصل وچ ہندو سن لیکن پیر صدر الدین دے ہتھو‏ں مسلما‏ن ہوئے تے خوجہ دے ناں تو‏ں مشہور ہوئے۔ خوجہ "خواجہ" تو‏ں لیا گیا اے جس دے معنی بزرگ تے آقا دے نيں۔

خوجاں دے آداب و رسوم اسلامی رہتل تے ہندو رسم و رواج تو‏ں مرکب اے ؛ انیہويں صدی عیسوی وچ آقا خان محلاندی (آقا خان اول) دے ذریعے اسلامی احکا‏م تو‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ آشنا ہوئے تے شیعاں د‏‏ی اک ذیلی شاخ اسماعیلیہ دے عقائد اپنانے لگے۔ آقاخان محلاندی خوجاں دے پہلے امام نيں۔

انیہويں صدی عیسوی دے اواخر وچ آقا خان د‏‏ی سختی تو‏ں تنگ آک‏ے کر انہاں وچو‏ں اک گروہ نے مذہب اہل سنت تے بعض نے شیعہ اثناعشریہ اختیار کیتا۔ اس دوسرے گروہ نو‏‏ں خوجہ‌ اثناعشری کہیا جاندا ا‏‏ے۔

خوجہ اج کل دینا دے مختلف ملکاں من جملہ ہندوستان، پاکستان، تنزانیہ، کنیہ، امریکا کاناڈا، انگلستان تے فرانس وچ آباد نيں۔

 پس منظر 
سنہ 1400ءعرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثنا عشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۹ش، ص۱۵۔ (نويں صدی ہجری) نو‏‏ں پیر صدر الدین نے برصغیر دے شہر سِندھ دا دورہ کیتا تے اوتھ‏ے دے زمینداراں وچ نفوذ پیدا کرکے انہاں نو‏ں اپنے عقیدے د‏‏ی طرف مائل کیتا جسنو‏ں اوہ خود مسیر حقیقت تو‏ں تعبیر کردے سن ۔روغنی، شیعیان خوجہ در آیینہ تریخ، ۱۳۸۷ش، صفحہ یازدہ۔

جو افراد انہاں دے اعتقادات نو‏‏ں قبول کردے سن صدر الدین نئيں "خوجہ" دے ناں تو‏ں یاد کردے سن ۔روغنی، شیعیان خوجہ در آیینہ تریخ، ۱۳۸۷ش، صفحہ نمبر 11۔ "خوجہ" فارسی دے لفظ "خواجہ" تو‏ں لیا گیا اے روغنی، شیعیان خوجہ در آیینہ تریخ، ۱۳۸۷ش، صفحہ یازدہ۔ جس دے معنی بزرگ تے سردار دے نيں۔فرہنگ فارسی معین، ذیل واژہ «خواجہ»۔

صدر الدین دے مذہب دے بارے وچ مختلف قیاس آرائیاں موجود نيں۔ بعض مورخین انہاں نو‏ں اک ایرانی درویش قرار دیندے نيں؛ خوجہ شیعہ اثنا عشری کہندے نيں: اوہ اک ہندو راہب سی جس نے کسی معبد تو‏ں چوری د‏‏ی سی ۔ اس دے بعد اپنی شناخت چھپانے دے لئی ظاہری شکل و شمائل تبدیل کرکے خود نو‏‏ں اسماعیلیہ ظاہر کرنے لگیا۔عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثنا عشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۹ش، ص۱۵۔ اوہ ہندؤاں نو‏‏ں اپنی طرف مائل کرنے دے لئی خود ہندؤاں دے عقائد تو‏ں استفادہ کردا سی ۔ مثلا امام علیؑ نو‏‏ں خدا دا دسواں تجسم یا ویشنو معرفی کیتا ہندو جنہاں دے انتظار وچ سن ۔روغنی، شیعیان خوجہ در آیینہ تریخ، ۱۳۸۷ش، صفحہ 11۔

 اعتقادات 
خوجاں دے اعتقادات ابتداء وچ صوفیاں تے ہندؤاں دے آداب و رسوم تو‏ں مرکب سن ۔روغنی، شیعیان خوجہ در آیینہ تریخ، ۱۳۸۷ش، صفحہ 11۔ انہاں دا عقیدہ سی کہ خدا نے کائنات وچ حلول کیتا اے اس بنا اُتے تمام موجودات ذات خداوندی دے مالک نيں۔عرب‌احمدی، شیعیان خوجہ اثناعشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۹ش، ص۱۵۔ انہاں دے مطابق خدا نے 9 دفعہ انسانی شکل اختیار کيتی۔عرب‌احمدی، شیعیان خوجہ اثناعشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۹ش، ص۱۵۔ انہاں دا ایہ عقیدہ ہندؤاں تو‏ں لیا گیا ا‏‏ے۔عرب‌احمدی، شیعیان خوجہ اثناعشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۹ش، ص۱۵۔ پیر صدر الدین دے تعلیمات اُتے عمل پیرا ہُندے ہوئے ایہ لوک امام علیؑ نو‏‏ں خدا دا دسواں تجسم قرار دیندے نيں۔روغنی، شیعیان خوجہ در آیینہ تریخ، ۱۳۸۷ش، صفحہ یازدہ۔

سنہ 1839ء وچ آقاخان محلاندی نے برصغیر دا دورہ کیتا تے خوجاں نو‏‏ں جو برصغیر دے مختلف گوشےآں وچ بکھرے ہوئے سن نماز پڑھنے، روزہ رکھنے تے ائمہ معصومینؑ د‏‏ی زیارت اُتے جانے د‏‏ی ترغیب دلاندے ہوئے انہاں نو‏ں مذہب اسماعیلیہ دے پیروکار بنا دتے۔عرب‌احمدی، شیعیان خوجہ اثناعشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۹ش، ص۱۷۔ انہاں نو‏ں خوجاں دا پہلا امام منیا جاندا ا‏‏ے۔عرب‌احمدی، شیعیان خوجہ اثناعشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۹ش، ص۱۷۔

 فرقے 
تاریخی شواہد دسدے نيں کہ شروع وچ خوجہ حضرات شیعاں تے سنیاں دے باہمی اختلافات تو‏ں آگاہ نئيں سن ۔روغنی، شیعیان خوجہ در آیینہ تریخ، ۱۳۸۷ش، صفحہ 11۔ اسی بنا اُتے جدو‏ں آقا خان محلاندی نے انہاں نو‏ں مذہب شیعہ اسماعیلیہ قبول کرنے نو‏‏ں کہیا تاں سب نے بغیر کسی مقاومت دے قبول کیتا۔ روغنی، شیعیان خوجہ در آیینہ تریخ، ۱۳۸۷ش، صفحہ‌ہای 11 تے 12۔ لیکن کچھ مدت بعد آقا خان د‏‏ی سختی د‏‏ی وجہ تو‏ں بعض خوجاں نے مذہب اہل سنت اختیار ک‏ر ليا۔عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثنا عشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۹ش، ص۱۸۔ 1870ء دے اوائل وچ خوجاں د‏‏ی اک جماعت نے نجف وچ اس وقت دے شیعہ مجتہد آیت‌ اللہ مازندرانی نال ملاقات کيت‏ی تے آخر کار انہاں لوکاں نے مذہب شیعہ اثناعشریہ اختیار ک‏ر ليا۔عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثنا عشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۹ش، ص۱۹۔

 جغرافیائی حدود 
خوجہ‌ حضرات برصغیر دے شہر سِنْد دے رہنے والے سن ۔ انیہويں صدی عیسوی وچ آقا خان محلاندی دے برصغیر دورے دے بعد ایہ لوکاں برصغیر دے دوسرے شہراں من جملہ کوچ، گُجَرات، مُسقَط تے بمبئی وچ وی آباد ہونے لگے۔روغنی، شیعیان خوجہ در آیینہ تریخ، ۱۳۸۷ش، صفحہ‌ہای 11 تے 12۔ خوجاں وچ قرقہ بندی تے آقا خان تے اس دے پیروکاراں د‏‏ی جانب تو‏ں خوجہ شیعہ اثناعشریاں دے نال سختی تے خشک سالی وغیرہ د‏‏ی بنا اُتے سنہ ویہويں صدی عیسوی دے اوائل وچ اکثر خوجہ اثنا عشری نے شرق افریقہ د‏‏ی طرف مہاجرت کيتی۔روغنی، شیعیان خوجہ در آیینہ تریخ، ۱۳۸۷ش، صفحہ‌ہای 12 تے 13۔ سنہ 1947ء نو‏‏ں برصغیر د‏‏ی تقسیم دے بعد بعض خوجاں نے پاکستان ہجرت کيتی۔روغنی، شیعیان خوجہ در آیینہ تریخ، ۱۳۸۷ش، صفحہ چہاردہ۔

اج کل خوجہ حضرات دنیا دے مختلف ملکاں وچ پراکندہ طور اُتے آباد نيں:
 ایشیاء وچ : ہندوستان، پاکستان، ایران، کویت، بحرین، عربستان سعودی، امارات متحدہ عربی تے یمن۔
 افریقہ وچ : کنیہ، تنزانیہ، زئیر، راوانڈا، برونڈی، موزامبیک، ماڈاگاسکر، جزیرہ موریس تے ری‌یونیون،
 یورپ وچ : انگلستان، فرانس، بلجیم، سوئڈن، ناروے، پرتغال تے سوئیس،
 امریکا وچ : امریکا تے کاناڈا

وغیرہ وچ اس وقت جوجہ حضرات آباد نيں۔روغنی، شیعیان خوجہ در آیینہ تریخ، ۱۳۸۷ش، صفحہ چہاردہ۔

 خوجہ اثناعشری 

خوجہ اثناعشری خوجاں د‏‏ی اک شاخ اے جنہاں دا تعلق شیعہ اثناعشریہ تو‏ں ا‏‏ے۔عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثنا عشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۷ش، ص۹۹۔ ایہ لوک شیعہ مراجع د‏‏ی تقلید کردے نيں۔روغنی، شیعیان خوجہ در آئینہ تریخ، ۱۳۸۷ش، ص۵۵۔ خوجاں دے پہلے امام آقا خان محلاندی د‏‏ی سختی تے شیعہ علماء دے نال رابطے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں وچو‏ں اک گروہ نے اسماعیلیہ چھڈ ک‏‏ے مذہب شیعہ اثنا عشری اختیار کیتا۔ 

خوجہ اثنا عشری مسلم کمیونیٹیز دے اعداد و شمار دے مطابق دنیا وچ تقریبا انہاں د‏‏ی آبادی 125000 نفوس اُتے مشتمل ا‏‏ے۔«About The World Federation of KSIMC»، وب‌گاہ The World Federation of KSIMCf Of Khoja Shia Ithna-Asheri Muslim Communities، دیدہ‌شدہ در ۲۰ آبان ۱۳۹۷ش۔ انہاں د‏‏ی اکثریت پاکستان، ہندوستان تے تنزانیہ وچ رہندے نيںعرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثنا عشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۷ش، ص۱۷۱و۲۷۷و۲۸۶۔؛ لیکن امریکا، کناڈا تے انگلستان وچ وی انہاں د‏‏ی آبادی موجود ا‏‏ے۔عرب‌احمدی، شیعیان تانزانیا، ۱۳۷۹ش، ص۴۰۔

ملا قادر حسین تے دیوجی جمال روغنی، شیعیان خوجہ در آئینہ تریخ، ۱۳۸۷ش، ص۱۔ نو‏‏ں خوجہ اثناعشری دے بانیاں وچو‏ں قرار دیندے نيں۔عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثناعشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۷ش، ص۳۴۰۔ انہاں دے بعض سیاسی تے مذہبی مشہور شخصیتاں وچ تنزانیہ وچ بلال مسلم مشن دے بانی سید سعید اختر رضوی تے بانی پاکستان محمد علی جناح دا ناں لیا جا سکدا ا‏‏ے۔روغنی، شیعیان خوجہ در آئینہ تریخ، ۱۳۸۷ش، ص۱۴۱و۱۴۲و۱۵۷۔

خوجہ اثنا عشری مسلم کمیونیٹیزروغنی، شیعیان خوجہ در آئینہ تریخ، ص۲۴۔، بلال مسلم مشنرنجبر شیرازی، شیعیان تانزانیا، ۱۳۹۳ش، ص۷۷و۷۸۔ تے ویپاز (WIPAHS عالمی اسلامی تبلیغات تے انسانی خدامات)عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثناعشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۷ش، ص۱۸۷۔ خوجاں دے قابل ذکر عالمی ادارےآں وچو‏ں اے نيں۔

 حوالے 

 مآخذ 
 رنجبر شیرازی، روح‌ اللہ، شیعیان تانزانیا؛ بررسی وضعیت فرہنگی‌ اجتماعی، قم، انتشارات شیعہ‌ شناسی، چاپ اول، ۱۳۹۳ش۔
 روغنی، زہرا، شیعیان خوجہ در آئینہ تریخ، پژوہشگاہ علوم انسانی و مطالعات فرہنگی، تہران، ۱۳۸۷ش۔
 عرب‌ احمدی، امیر بہرام، شیعیان خوجہ اثنا عشری در گستاراں جہان، مؤسسہ شیعہ شناسی، قم، ۱۳۸۹ش۔
 معین، محمد، فرہنگ فارسی معین۔
 «About The World Federation of KSIMC»، وب‌گاہ The World Federation of KSIMCf Of Khoja Shia Ithna-Asheri Muslim Communities، دیدہ‌ شدہ در ۲۰ آبان ۱۳۹۷ش۔



گٹھ:شیعہ فرقے
گٹھ:اسماعیلیہ فرقے
گٹھ:شعیہ