آمنہ بنت وہب

آمنہ بنت وہب (پیدائش: 557ء– وفات: 23 مئی 577ء) پیغمبر اکرم  دی والدہ محترمہ نيں۔

آمِنہ بنت وَہْب (وفات 46 قبل از ہجرت/576 ء)، رسول خدا (ص) دی والدہ، عبداللہ بن عبدالمطلب دی زوجہ تے قریش دی محترم خاتون نيں۔ ہجرت تو‏ں 54 یا 53 سال پہلے عبداللہ بن عبدالمطلب نال شادی ہوئی تے انہاں دے بطن تو‏ں حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ دی ولادت ہوئی۔ سنہ 7 عام الفیل وچ اپنے فرزند محمد (ص) نو‏ں انہاں دے والد دے قبر دی زیارت تے عبد اللہ دے مامواں نال ملاقات دے لئی، جنہاں دا تعلق قبیلہ بنی نجار تو‏ں سی، مدینہ لے گئياں۔ اس سفر تو‏ں واپسی وچ مدینہ دے پاس ابواء نامی مقام اُتے آمنہ نے وفات پائی تے اوتھے دفن ہوئیاں۔

علمائے شیعہ آمنہ تے اجداد پیغمبر (ص) دے ایمان دے سلسلہ وچ اتفاق نظر رکھدے نيں تے منکرین ایمان دے بارے وچ تاریخی گزارشات تو‏ں استناد کردے نيں۔ انہاں دے مطابق، آنحضرت (ص) ابواء وچ اپنی والدہ دی قبر دی زیارت دے لئی جایا کردے سن ۔

کتاب ام النبی  بنت الشاطی دی تالیف اے جو حضرت آمنہ دی سوانح حیات اُتے مشتمل اے۔ ایہ کتاب عربی بولی وچ اے جس دا فارسی ترجمہ آمنہ مادر پیامبر دے نام تو‏ں ہويا اے ۔

 نسب 
آمنہ قبیلۂ قریش تو‏ں سن جنہاں دے والد وہب قریش دی اک وڈی شاخ بنی زہرہ دے بزرگ سن ۔ انہاں دی والدہ برہ بنت عبد العزی ہور قرشی سن۔مقریزی، امتاع الاسماع، ۱۴۲۰ق، ج۱، ص۵-۶.

 سوانح حیات 
نقل ہويا اے کہ آمنہ مکہ وچ متولد ہوئیاں۔ اس دے علاوہ عبداللہ بن عبد المطلب نال شادی تو‏ں پہلے دی زندگی دے متعلق کوئی معلومات مذکور نئيں اے۔بنت الشاطی، آمنہ مادر پیامبر، ۱۳۷۹ش، ص۷۴. ہجرت تو‏ں ۵۴ یا ۵۳ سال پہلے آمنہ دی عبداللہ بن عبدالمطلب نال شادی ہوئی۔ابن ہشام، السیرۃ النبویۃ، ۱۳۷۵ق، ج۱، ص۱۵۶. ازدواج تو‏ں پہلے بعض عورتاں جداں نوفل بن اسد دی بیٹی، فاطمہ بنت مر تے لیلی عدویہ نے حضرت عبداللہ نو‏ں اس ازدواج دی تجویز دتی سی۔دیکھیاں: ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۲، ص۸. اس شادی دی تقریبات دو تن دن تک جاری رہیاں تے اس مدت دے دوران قبیلے وچ رائج رسم دے مطابق عبداللہ نے آمنہ دے گھر قیام کیتا۔نویری، نہایۃ الارب، دار الکتب و الوثایق القومیہ، ج۱۶، ص۵۷.

آپ دے والد دا نام وہب بن عبد مناف سی آپ دا تعلق قبیلہ بنو زہرہ نال سی جو قریش ہی دا اک ذیلی قبیلہ سی آپ دا سلسلہ نسب حضور  دے جدِ امجد عبد مناف بن قصی نال ملدا اے۔ محمد  دے والد عبد اللہ بن عبد المطلب شادی دے کچھ عرصہ بعد حضور  دی پیدائش تو‏ں تقریباً چھ ماہ پہلے وفات پا گئے۔ اس دے بعد آپ  آمنہ دے زیرِ پرورش رہے۔ آمنہ مکہ تے یثرب (مدینہ) دے درمیان اک سفر دے دوران ابواء دے مقام اُتے وفات پا گئياں۔ ایہ 577ء سی تے آمنہ حضور  نو‏ں یثرب (مدینہ) لے جا رہی سن تاکہ اوہ اپنے ماموں نال ملن تے اپنے والد عبد اللہ دی قبر دی زیارت وی کرن۔

آپ اپنے قبیلہ وچ سیرت النساء دے نام تو‏ں مشہور سن۔البدایۃ والنہایۃ از ابن کثیر جلد دوم۔ اردو ترجمہ شائع کردہ از نفیس اکیڈمی کراچی۔ صفحہ 156

 وفات شوہر 
آمنہ نال شادی دے چند روز بعد عبداللہ آمنہ دے ہمراہ تجارتی سفر اُتے گئے جس تو‏ں واپسی دے دوران عبد اللہ دی یثرب وچ وفات ہو گئی۔زرقانی، شرح المواہب اللدنیۃ، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۲۰۷-۲۰۶. عبداللہ نال شادی دا واقعہ عبد اللہ دے ذبح دے اک سال بعد دا اے۔یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، دار صادر، ج۲، ص۹. معاصر مصری مصنفہ بنت الشاطی واقعہ ذبح وچ عبد اللہ دے زندہ بچ جانے تے انہاں دی جلد موت نو‏ں تقدیر دا فیصلہ سمجھدے ہوئے کہندی نيں کہ ایہ تقدیر دا فیصلہ سی کہ عبد اللہ تے آمنہ دی شادی ہوئے تے آمنہ دے بطن تو‏ں رسول اللہ ؐ دی ولادت ہوئے۔بنت الشاطی، آمنہ مادر پیامبر، ۱۳۷۹ش، ص۱۲۸ جدو‏ں کہ بعض ہور تاریخی روایات دے مطابق عبد اللہ دی وفات رسول خدا دی ولادت دے کچھ عرصہ بعد ہوئی۔دیکھیاں: آیندی، تاریخ پیامبر اسلام، ۱۳۷۸ش، ص۴۱.

 ولادت رسول خدا تے حلیمہ سعدیہ 
آمنہ نے  رسول خدا  دی ولادت دے بعد انہاں نو‏ں حلیمہ سعدیہ دے حوالے کیتا۔ابن ہشام، السیرۃ النبویۃ، ۱۳۷۵ق، ج۱، ص۱۶۲-۱۶۳. شیعہ مکتب وچ مشہور قول دی بنا اُتے 17 ربیع الاول عام الفیل، نو‏ں آمنہ دے ہاں پیامبرؐ دی ولادت ہوئی جدو‏ں کہ اہل سنت دے نزدیک آپ دی ولادت 12 ربیع الاول نو‏ں ہوئی۔نگاہ کنید بہ: آیتی، تاریخ پیامبر اسلام، ۱۳۷۸ش، ص۴۳. ابن ہشام (متوفی ۲۱۳ یا ۲۱۸ ھ) دی السیرۃ النبویہ دے مطابق چونکہ حضرت محمد  یتیم سن تے کوئی انہاں دی سرپرستی قبول نئيں کر رہیا سی اسی وجہ تو‏ں حلیمہ نے وی شروع وچ اس تو‏ں عذر خواہی کیتی لیکن جدو‏ں اسنو‏ں کوئی ہور بچہ نئيں ملیا تو رسول اللہ  نو‏ں قبول کیتا۔ابن ہشام، السیرۃ النبویۃ، ۱۳۷۵ق، ج۱، ص۱۶۲-۱۶۳. حلیمہ دو سال دے بعد رسول اللہ نو‏ں آمنہ دے پاس لیائی تے آپ ؐ تو‏ں برکات دے آثار دے مشاہدہ دی بنا اُتے حضرت آمنہ تو‏ں کچھ عرصہ تے اپنے پاس رکھنے دی درخواست کيتی۔ابن ہشام، السیرۃ النبویۃ، ۱۳۷۵ق، ج۱، ص۱۶۴-۱۶۳ اس لحاظ تو‏ں حلیمہ نے عام الفیل دے بعد پنج سال تے دو دن اپنے پاس رکھنے دے بعد آپ نو‏ں آمنہ دے حوالے کیتا۔ابن عبد البر، الاستیعاب، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۲۹.

 وفات 
حضرت آمنہ عام الفیل دے ستويں سال دے بعد اپنے بیٹے رسول اکرم صلی اللہ علیہ و آلہ نو‏ں انہاں دے والد دی قبر دی زیارت تے عبداللہ بن عبدالمطلب دے بنی نجار دے رشتے داراں نال ملاقات دے لئی مدینہ لے گئياں۔ مشہور قول دی بنا اُتے مدینہ تو‏ں واپسی دے دوران ابواء دے مقام اُتے حضرت آمنہ اس دنیا تو‏ں رخصت ہوئیاںدیکھو: ابن عبد البر، الاستیعاب، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۳۰. تے اوتھے دفن ہوئیاں۔مقریزی، امتاع الاسماع، ۱۴۲۰ ق، ج۱، ص۱۳. اک قول دے مطابق مکہ وچ وفات دے بعد شعب دُب (قبرستان معلاۃ) وچ مدفون نيں۔ ابن اثیر اسنو‏ں زیادہ صحیح سمجھدا اے۔ابن اثیر، اسد الغابہ، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۲۲. تیسری صدی ہجری دے مؤرخ یعقوبی نے وفات دے وقت آپ دی عمر ۳۰ برس ذکر کيتی اے۔یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، دار صادر، ج۲، ص۱۰.

محمد بن عمر واقدی (متوفا ۲۰۷ یا ۲۰۹ ھ) دے مطابق قریش نے بدر دے اپنے مقتولاں دی خونخواہی وچ مدینہ دا ارادہ کیتا تو ابوا دے مقام اُتے پہنچ کے انہاں دے اک گروہ نے آمنہ دی نبش قبر دا ارادہ کیتا لیکن ابوسفیان دے ہور بزرگاں نال مشورے دے بعد اس کم تو‏ں ہتھ کھچ لیا۔واقدی، المغازی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۲۰۶. 

دوسری جانب مکہ وچ قبرستان حجون وچ انہاں تو‏ں منسوب اک قبر اے۔کردی، التاریخ التقویم، ج۱، ص۷۴: بنقل از جعفریان، آثار اسلامی مکہ و مدینہ، ۱۳۸۲ش، ص۳۹۲.  ہور تاریخی روایات وچ مکہ دے راستے وچ وی اک قبر دی طرف اشارہ اے لیکن اہل سنت عالم ابن سعد اسنو‏ں درست نئيں سمجھدا اے۔ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۹۴. کہیا گیا اے کہ حکومت عثمانی دے دور وچ مکہ دے راستے وچ موجود تے ابواء وچ موجود قبراں بقعہ اُتے مشتمل سن مگر اسنو‏ں بعد وچ خراب کر دتا گیا۔کردی، التاریخ التقویم، ج۱، ص۷۴: بنقل از جعفریان، آثار اسلامی مکہ و مدینہ، ۱۳۸۲ش، ص۳۹۲. 

 ایمان 
معاصر تاریخ دان محمد ابراہیم آیتی (۱۳۴۳ شمسی) دے بقول آمنہ، ابو طالب، عبداللہ بن عبدالمطلب ہور حضرت محمد دے حضرت آدم(ع) تک دے اجداد دے صاحب ایمان اُتے ہونے اُتے شیعہ علما دا اجماع اے۔آیندی، تاریخ پیامبر اسلام، ۱۳۷۸ش، ص۴۲. اسی طرح الکافی وچ مذکور روایت دے مطابق اجداد پیامبر، انکے والد والدہ تے جس نے انہاں دی کفالت کیتی یعنی ابو طالب اُتے آتش جہنم حرام اے۔کلینی، الکافی، ۱۳۸۸ق، ج۱، ص۴۴۶.

اہل سنت دے عقیدے دے مطابق پیغمبر دے والدین تے اجداد مشرک سن ۔ نویں صدی ہجری دے مفسر جلال‌الدین سیوطی سورہ توبہ دی آیت ۱۱۳ 
 تے ۱۱۴ دی آیت   دے شان نزول وچ مروی دو احادیث تو‏ں استناد کردے ہوئے رسول خدا دی والدہ دے مشرک ہونے دی طرف اشارہ کردا اے۔سیوطی، الدر المنثور، ۱۴۰۴ق، ج۳، ص۲۸۳ و ۲۸۴.

علامہ امینی امام علی (ع) تو‏ں منقول شان نزول دی بنا اُتے انہاں آیات دے شان نزول نو‏ں انہاں اصحاب تو‏ں متعلق سمجھدے نيں جو اپنے مشرک والدین دے لئی استغفار کردے سن تے ایہ آیت ابو طالب یا آمنہ نال کسی قسم دا تعلق نئيں رکھدی اے۔امینی، الغدیر، ۱۴۱۶ق، ج۸، ص۲۷. اسی طرح علامہ امینی نے کہیا اے کہ بعض مفسرین جداں طبریدیکھو: طبری، جامع البیان، ۱۴۱۲ق، ج۱۱، ص۳۳. نے انہاں آیات وچ استغفار دی تفسیر مردہ اُتے نماز میت پڑھنے نال دتی اے۔امینی، الغدیر، ۱۴۱۶ق، ج۸، ص۲۷. ہور علامہ امینی نے انہاں روایات دے جعلی و ساختگی تے راویاں دے موثق نہ ہونے دا ذکر کیتا اے۔امینی، الغدیر، ۱۴۱۶ق، ج۸، ص۱۸-۱۹.

شیخ عباس قمی سورہ توبہ دی آیت نمبر ۸۴   تو‏ں استناد کردے ہوئے کہندے نيں کہ خدا نے رسول نو‏ں مشرکاں تے کافراں دی نماز پڑھنے تے انہاں دے سرہانے کھڑے ہونے تو‏ں منع کیتا اے تے دوسری جانب رسول اللہ اپنے چچا تے والدہ دی قبر دی زیارت دے لئی جاندے سن لہذا آپ دے چچا تے والدہ دی نسبت شرک دا موضوع منتفی اے۔محدث قمی، سفینۃ البحار، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۱۷۱.
نبی پاک دا زیارت قبر والدہ
آخری حج دے دوران آنحضرت  نے انہاں دی قبر مبارک دی زیارت کیتی تے انہاں نو‏ں یاد کرکے روئے۔ ایہ جگہ اک پتھریلا علاقہ اے جو اک پہاڑی دا ہموار حصہ اے۔

رسول اکرم ابواء وچ اپنی والدہ دی قبر دی زیارت کردے سن ۔محدث قمی، سفینۃ البحار، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۱۷۱. انہاں واقعات وچو‏ں اک واقعہ حدیبیہ دا اے جس دے موقع اُتے اپنی والدہ دی قبر اُتے آپ دا حاضر ہونا تے گریہ کرنا نقل ہويا اے۔ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۹۴.
 مونوگراف 
کتاب ام النبیؐ: عربی بولی وچ حضرت آمنہ دے حالات زندگی اُتے لکھی گئی کتاب اے جس دی مؤلفہ مصر دی رہنے والی عائشہ بنت‌ الشاطی (متولد ۱۳۳۱ ھ/۱۹۱۳ ء) اے۔سجادی، آمنہ مادر پیامبر، ۱۳۷۹ش، مقدمہ چاپ سوم مذکورہ کتاب تراجم سیّدات بیت النبوۃ دے مجموعے دا حصہ اے اسنو‏ں بنت‌ الشاطی نے خاندان پیامبر دی خواتین دے متعلق تالیف کیتا اے۔تراجم سيدات بيت النبوۃ - تراجم سیدات بیت النبوۃ  سید محمد تقی سجادی نے اس کتاب نو‏ں آمنہ مادر پیامبر  دے نام تو‏ں ترجمہ کیتا اے جو سال ۱۳۵۹ شمسی وچ طبع ہوئی اے۔سجادی، آمنہ مادر پیامبر، ۱۳۷۹ش، مقدمہ چاپ سوم

 متعلقہ صفحات 
 ہاجرہ
 سارا

 حوالے 

 مآخذ 

 قرآن کریم، اردو ترجمہ: سید علی نقی نقوی (لکھنوی)۔
 آیندی، محمدابراہیم، تاریخ پیغمبر اسلام، تجدید نظر و اضافات از: ابوالقاسم گرجی، انتشارات دانشگاہ تہران، تہران، 1378 ہ‍ ش
 ابن اثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، دار صار، بیروت.
 ابن عبدالبر، یوسف بن عبداللہ، الاستیعاب فی معرفۃ الاصحاب، تحقیق علی محمد بجاوی، دارالجیل، بیروت.
 ابن کثیر، ابو الفداء اسماعیل، السيرۃ النبويۃ لابن کثیر، مصطفیٰ عبدالواحد، دارالمعرفۃ، بیروت لبنان ۔ 1396 ہ‍ / 1987 ع
 ابن ہشام، أبو محمد عبد الملك، السیرۃ النبویۃ، محقق: ابراہیم ابیاری، مصطفیٰ سقاء، عبدالحفیظ شبلی، دارالمعرفۃ، بیروت.
 الآلوسي، السید محمود البغدادی، روح المعاني فی تفسير القرآن العظیم و...، المحقق: شکری الآلوسی، دار إحیاء التراث العربی، بیروت لبنان
 الأمینی، عبد الحسین، الغدیر، ترجمہ اکبر ثبوت، چاپ پنجم، بنیاد بعثت، تہران، 1391 .
 الرازی، محمد فخرالدین بن ضیاء الدین عمر (544-604 ہ‍)، تفسیر مفاتیح الغیب (المعروف بـ التفسیر الکبیر)، دارالفکر بیروت 1401 ہ‍ / 1981 ع
 الراوندي، قطب الدین ابوالحسین سعید بن عبد اللہ بن حسین بن ہبۃ اللہ الکاشانی (متوفای 573 ہ‍)، الخرائج والجرائح، تحقيق: مؤسسۃ الامام المہدي عليہ السلام قم المقدسۃ 1408 ہ
 السہيلي، عبد الرحمن بن عبد اللہ الخثعمي، الروض الأنف في تفسير السيرۃ النبويۃ لابن ہشام، المحقق: مجدي بن منصور، دار الكتب العلميۃ، بیروت ـ لبنان 1967 ہ
 القسطلاني، أحمد بن محمد (851 – 923 ہ‍)، المواہب اللدنيۃ بالمنح المحمديۃ، المحقق : مأمون بن محي الدين الجنان، بیروت: دار الكتب العلميۃ، الطبعۃ : الأولى ، 1416 ہ‍ / 1996 ع‍.
 السیوطی، عبدالرحمن بن ابی بکر، الدر المنثور فی التفسیر بالماثور، کتابخانہ آیت اللہ مرعشی نجفی، قم.
 الصالحي الشامي، محمد بن يوسف، سبل الہدى والرشاد في سيرۃ خير العباد، ت عادل احمد عبد الموجود ـ علي محمد معوض، دار الكتب العلميۃ بيروت - لبنان الطبعۃ الأولى 1414 ہ‍ / 1993 ع
 الطبرسي، الفضل بن الحسن، مجمع البيان في تفسير القران، تحقیق: السيد محسن الامين العاملي، منشورات مؤسسۃ الاعلمي للمطبوعات بيروت - لبنان 1415 ہ‍‍ / 1995 ع
 الطبری، محمد بن جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن (تفسیر طبری)، دارالمعرفۃ، بیروت.
 بنت الشاطئ، عائشۃ عبدالرحمن، آمنہ مادر پیغمبر (ص)، ترجمہ: سید محمدتقی سجادی، چاپ سوم، موسسہ انتشارات نبوی، تہران، 1379 ہ‍ ش
 النيسابوري، نظام الدين القمي، تفسير غرائب القرآن ورغائب الفرقان، بيروت محقق: شیخ زكریا بيروت، دار الكتب العلميۃ
 نویری، احمد بن عبدالوہاب، نہایۃ الارب فی فنون الادب، دارالکتب و الوثایق القومیہ، قاہرہ.
أبو نعيم الأصبہاني، احمد بن عبد اللہ بن احمد بن اسحق بن مہران المہرانی، دلائل النبوۃ، المحقق: محمد رواس قلعہ جي و عبد البر عباس، دار النفائس، بیروت، 1406 ہ‍ / 1986 ع
 الصدوق (المتوفی 381 ہ‍)، الامالي: قم، البعثہ، 1417 ہ
 المقريزي (المتوفی 845 ہ‍)، امتاع الاسماع، تحقیق: محمد عبدالحميد، بيروت، دار الكتب العلميہ، 1420 ہ
 ابن سعد (المتوفی 230 ہ‍)، الطبقات الكبري، تحقیق: محمد عبدالقادر، بيروت، دار الكتب العلميہ، 1418 ہ
 ابن عساكر (المتوفی 571 ہ‍)، تاريخ مدينۃ دمشق،، تحقیق: علي شيري، بيروت، دار الفكر، 1415 ہ
 ابن شہر آشوب (المتوفی 588 ہ‍)، مناقب آل‌ ابي‌طالب، تحقیق: گروہي از اساتيد، نجف، المكتبۃ الحيدريہ، 1376 ہ
 المجلسي (المتوفی 1110 ہ‍)، بحار الانوار: بيروت، دار احياء التراث العربي، 1403 ہ
 البكَری، احمد بن عبداللہ، الأنوار ومفتاح السرور والافكَار فی ذكَر الرسول، انتشارات: شریف رضی قم.
 البكري، عبداللہ (المتوفی 526 ہ‍)، الانوار في مولد النبي محمد صلي اللہ عليہ و آلہ، تحقیق: فضال، رضي، قم، 1411 ہ
 البيہقي (المتوفی 458 ہ‍)، دلائل النبوۃ، تحقیق: عبدالمعطي، بيروت، دار الكتب العلميۃ، 1405 ہ
 الطبري (المتوفی 310 ہ‍)، تاريخ طبري (تاريخ الامم و الملوك)، تحقیق: گروہي از علما، بيروت، اعلمي، 1403 ہ

گٹھ:مادران معصومین
گٹھ:قریشی خواتین
گٹھ:اسلام تو‏ں پہلے دی خواتین
گٹھ:سعودی عرب وچ مدفون افراد
گٹھ:577 دیاں موتاں
گٹھ:اہل بیت
گٹھ:بنو زہرہ
گٹھ:تاریخ عرب
گٹھ:چھیويں صدی دی خواتین
گٹھ:صحابیات