جنت البقیع

بقیع اس جگہ نو‏‏ں کہندے نيں جتھ‏ے جنگلی پیڑ پودے بکثرت پائے جاندے ہاں تے چونکہ بقیع قبرستان دی جگہ وچ پہلے جھاڑ جھنکاڑ تے کانٹے عوسج یعنی غرقد دے پیڑ بکثرت سن اس لیے اس قبرستان دا نام وی بقیع غرقد پڑ گیا، اس دا محل وقوع ایہ اے کہ ایہ قبرستان مدینہ منورہ دی آبادی تو‏ں باہر مسجد نبوی شریف دے مشرقی سمت وچ واقع اے، اس دے ارد گرد مکانات تے باغات سن تے تیسری صدی وچ جو مدینہ منورہ دی فصیلی دیوار تعمیر ہوئی اس نال ایہ ملیا ہويا سی، اس فصیل دی تجدیدات متعددبار ہوئی اے، جنہاں وچ آخری تجدید عثمانی ترکی دور وچ سلطان سلیمان قانونی دے زمانہ وچ ہوئی، پھر اس ملک وچ امن قائم ہوجانے دے بعد اس فصیلی دیوار نو‏‏ں منہدم کر دتا گیا، پھر مسجد نبوی شریف دی آخری توسیع وچ اس قبرستان تے مسجد نبوی شریف دے درمیان جو مکانات سن انہاں سب نو‏‏ں منہدم کر دتا گیا، انہاں دناں دے درمیان جو محلہ آباد سی، اوہ اغوات دے نام تو‏ں مشہور سی، مسجد نبوی شریف دے مشرقی سمت وچ ہن ایہ بقیع قبرستان مسجد نبوی شریف دے خارجی صحن تو‏ں مل چکيا ا‏‏ے۔ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم تے حضرات مہاجرین رضوان اللہ اجمعین نے جدو‏ں مدینہ منورہ نو‏‏ں ہجرت کر دے اپنا مسکن و وطن بنایا، تو اس شہر مبارک وچ ہور تعمیری و تمدنی ترقی ہونے لگی، اس وقت رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے ارادہ فرمایا کہ کوئی مناسب جگہ مسلماناں دی اموات دی تدفین دے لیے متعین ہو جائے،اسی مقصد دے پیش نظر آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم اس(بقیع کی)جگہ تشریف لائے،تو ارشاد فرمایا: مینو‏ں اس جگہ(یعنی بقیع) دا حکم(قبرستان دے لیے)دتا گیا ا‏‏ے۔(مستدرک امام حاکم 11/193)اس روایت تو‏ں معلوم ہويا کہ اللہ تعالیٰ نے اپنے رسول سیدنا حضرت محمد مصطفیٰ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نو‏‏ں اس (بقیع کی)جگہ مسلماناں دا قبرستان بنانے دا حکم فرمایا سی تے ینيں تو‏ں اس جگہ یعنی بقیع قبرستان دی فضیلت دی ابتدا ہُندی ا‏‏ے۔

جنت البقیع یا بقیع الغَرقَد مدینے  دا سب تو‏ں پہلا تے قدیم اسلامی قبرستان ا‏‏ے۔ اسلام تو‏ں پہلے ایہ جگہ حجاز دے شہر یثرب دے اطراف وچ اک باغ اُتے مشتمل زمین سی۔ پہلی صدی ہجری تو‏ں مسلماناں نے ایتھ‏ے اپنے اموات نو‏‏ں دفنانا شروع کیتا تے اسلام دی اہ‏م تے بزرگ شخصیتاں ایتھ‏ے مدفون نيں من جملہ انہاں وچ شیعاں دے چار ائمہؑ تے رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے بعض رشتہ دار شامل نيں۔ مختلف حکمراناں دے دور وچ بعض قبور اُتے گنبد تے مقبرے تعمبر کيتے گئے۔ لیکن حجاز اُتے وہابیاں دے قبضے دے بعد انہاں نے انہاں تمام مقبراں نو‏‏ں مسمار کر دتا۔ اس وقت بقیع مسجد نبوی دے نزدیک اک ہموار زمین دی شکل وچ موجود اے جتھ‏ے قبور دی نشاندہی دے کوئی آثار دکھادی نئيں دیندے۔

 نام تے حدود اربعہ 
بقیع دا لفظ ایسی وسیع زمین دے لئی استعمال ہُندا اے جس وچ گھاس دے مختلف پودے اگتے ہاں؛یاقوت حموی،‌ المعجم البلدان، ذیل واژہ بقیعبقیع الزبیر، بقیع الخیل و بقیع الخَبْجَبَۃ یثرب دے انہی باغات وچو‏ں سن ۔یاقوت حموی، المعجم البلدان، کلمہ بقیع الزبیر، بقیع الخیل و بقیع الخبجبہ دے ذیل وچ 

چنانچہ "بقیع الغرقد" اس زمین نو‏‏ں کہیا جاندا سی جو غرقد دے درخت دے پودےیاقوت حموی،‌ المعجم البلدان، کلمہ بقیع دے ذیل وچ غرقد اک کانٹے دار پودا اے جو یہود دے درخت تو‏ں وی مشہور ا‏‏ے۔ تے دوسری جڑی بوٹیاں تو‏ں ڈھکا ہوئے۔ ظہور اسلام دے بعد ایہ باغ بطور قبرستان استعمال ہونے لگیا۔
مسلماناں دا قدیمی ترین قبرستان مسجد نبوی دے قریب تے شہر دے اطراف وچ سی رفعت پاشا، مرآت الحرمین (ترجمہ)، نشر مشعر، ۱۳۷۷ش، ص۴۴۷ تے سنہ 1269 وچ بنایا گیا مدینہ دا نقشہ وی ایہی ظاہر کردا ا‏‏ے۔میراث اسلامی ما، مجمع جہانی اہل بیت علیہم السلام ۱۳۹۳ ص۱۲۹ لیکن اج کل مسجد نبوی تے قبرستان بقیع دونے وچ توسیع دی وجہ تو‏ں آپس وچ متصل ہوچدے نيں تے مدینہ شہر دے درمیان وچ قرار پائے نيں۔

قبرستان بقیع دے چاراں طرف دیوار کھڑی کيتی گئی اے تے اس دا مغربی حصہ جتھ‏ے قبرستان دا مین گیٹ وی اے، حرم نبوی تو‏ں متصل اے جس دے جنوب وچ ابوایوب انصاری روڑ تے مشرقی جانب ملک فیصل روڑ تے شمالی طرف وچ عبدالعزیز روڑ ا‏‏ے۔ہوائی نقشہ پہلے انہاں سڑکاں دے کوئی تے نام سن ۔
رجوع کرن: نقشۂ مدینہ جو کایتانی نے "سالنامۂ اسلام" ج2، ص173 وچ شائع کیتا ا‏‏ے۔
 مدفون شخصیتاں 
اس قبرستان وچ تقریباً دس ہزار صحابہ، کئی امہات المؤمنین، اولاد محمد، اہل بیت، اولیاء اللہ، صوفیا، علماء، محدثین تے ہور مدفون نيں۔
 اولین قبور 
سب تو‏ں پہلے انصار مدینہ وچ اسعد بن زرارہ تے عثمان بن مظعون اس قبرستان وچ دفن کیتے گئے، جنت البقیع وچ قبراں اُتے ایسے کتبے یا نشانات نئيں سن، جنہاں تو‏ں ابتدائی دفن شدہ شخصیتاں دا علم آسانی تو‏ں ہو سدے۔ لیکن بعد وچ مؤرخین نے تحقیق دی روشنی وچ کئی اہ‏م شخصیتاں دی قبراں دی نشان دہی دی سی۔ تے وقت گزرنے دے بعد جدو‏ں زیادہ قبراں ہو گئياں تو بوہت سارے مزارات تے گنبد تعمیر کیتے گئے جو پچھلی صدی تک باقی سن ۔ تے آل سعود نے یوم الہدم دے تاریخی سیاہ واقعے وچ سب اجاڑ دتے۔

 خاندان رسالت 
 اولاد 
 ام کلثوم بنت محمد
 رقیہ بنت محمد
 زینب بنت محمد

 ازواج مطہرات 
 عائشہ بنت ابی بکر
 سودہ بنت زمعہ
 حفصہ بنت عمر
 زینب بنت خزیمہ
 ام سلمہ
 جویریہ بنت حارث
 ام حبیبہ رملہ بنت ابوسفیان
 صفیہ بنت حیی بن اخطب
(خدیجہ بنت خویلد تے میمونہ بنت حارث مکہ وچ دفن نيں۔)

 اہل بیت 
 حسن بن علی
 فاطمہ زہرا
 محمد باقر
 عباس بن عبد المطلب
 زین العابدین
 جعفر صادق

 صحابہ و ہور شخصیتاں 

بقیع مسلماناں دی اہ‏م قبرستان اے جس وچ اسلام دے ابتدائی دناں تو‏ں ہن تک ہزاراں مسلما‏ن دفن ہوچدے نيں۔ بقیع وچ دفن ہونے والی شخصیتاں وچو‏ں مندرجہ ذیل شخصیتاں قابل ذکر نيں:

 اہل بیتِ پیغمبرؑ تے ائمۂ شیعہ وچو‏ں چار امام يعنی امام حسنؑ، امام سجادؑ، امام باقرؑ تے امام صادقؑ
 رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلمدے بعض رشتہ دار؛ چچا، پھوپھیاں، ازواج تے اولاد؛
 رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلمدے اصحاب؛ انصار، مہاجر تے تابعین
 علما، شہدا، سیاسی تے سماجی شخصیتاں، تے خواتین۔
تاریخ دے مختلف ادوار وچ بعض شخصیتاں دی قبور اُتے زیارتگاہ بنائے گئے سن ۔ تے بعض لوگ بقیع دے گھراں وچ دفن ہوئے سن ۔ ائمہ بقیع دا مزار وی انہاں نو‏ں وچو‏ں سی جسنو‏ں بعد وچ وہابیاں نے مسمار کردتا۔ ائمۂ بقیع تے رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلمدے چچا عباس بن عبدالمطلب، عقیل دے گھر وچ دفن ہوئے سن ۔السمہودی، وفاء الوفاء بأخبار‌ دار المصطفیٰ،ج۳،ص ۹۲ و ۹۵ اس بارے وچ تفصیل دے لیے مشاہدہ کرن

اکثر تاریخی منابع دے بر خلاف، بعض اہل سنت مورخاں نے آنحضرتؐ دی بیٹی حضرت زہراؑسفرنامہ ابن جبیر،۱۳۷۰ش‍، ص۲۴۵، آپؐ دے داماد امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب،السمہودی، وفاء الوفاء بأخبار‌ دار المصطفیٰ،ج۳،ص۹۵ تے آپ دے نواسنو‏ں امام حسینؑ دا سر مبارکسفرنامہ ابن جبیر،۱۳۷۰ش‍، ص۲۴۵بقیع وچ دفن ہونے دے بارے وچ کہیا ا‏‏ے۔ اک متن حضرت زہراؑ دا مزار بقیع وچ ہونے دے بارے وچ ذکر ہويا ا‏‏ے۔سال ۳۳۲ق نقل از مسعودی در مروج الذہب وفاء الوفاء ج۳ ص۹۲البتہ بعض تحریراں کچھ لوگاں دا آپس وچ ہمنام ہونے دی وجہ تو‏ں لکھی گئی نيں جداں کہ ائمۂ بقیع دے مقبرے وچ موجود قبر فاطمہ بنت اسد دی اے کیونکہ امام حسنؑ نے وصیت کيتی سی کہ جے نانا رسول اللہ دے پہلو وچ دفن کرنے تو‏ں منع کیتا جائے تو دادی فاطمہ بنت اسد دے پہلو وچ دفنایا جائے۔شیخ مفید، الارشاد، ۱۴۱۴، ج۲، ص۱۷

 فضیلت تے زیارت 
اس قبرستان دی فضیلت دے بارے وچ شیعہ تے اہل سنت دونے طرف تو‏ں متعدد روایات نقل ہوئیاں نيں ایتھ‏ے تک کہ بعض کتاباں وچ تو اسی دے لیے علیحدہ وی باب مختص کیتا گیا ا‏‏ے۔مراجعہ کرن: السمہودی، وفاء الوفاء بأخبار دار المصطفى‌، کتابخانہ آیت اللہ مرعشی نجفی،‌ج۳ باب فضل بقیعاک روایت دے مطابق رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلمنو‏‏ں بقیع وچ مدفون افراد دے لئے طلب مغفرت دا حکم ہويا ا‏‏ے۔مفید،ج۱، ص۱۸۱؛ سمہودی،۱۹۷۱م، ج۳، ص۷۷. چنانچہ آنحضرتؐ ہر شب جمعہ بقیع جاکر اوتھ‏ے مدفون افراد دے لیے دعا کردے سن ۔ابن قولویہ، ص۵۲۹.آپؐ تو‏ں منقول اک روایت وچ آیا اے کہ کل قیامت دے دن ستر ہزار لوگ نیک صفات دے نال بقیع تو‏ں محشور ہونگےتاریخ المدینہ، ج۱، ص۸۹-۹۰؛ وفاء الوفاء، ج۳، ص۷۹.تے جو لوگ بقیع وچ دفن ہوئے نيں انہاں نو‏‏ں آپ شفاعت دی بشارت دینگے۔تاریخ المدینہ، ج۱، ص۹۷.
بعض احادیث وچ آنحضرتؐ دا بقیع حاضر ہونےفرات الکوفی، ص۲۰۰. تے آپ دی طرف تو‏ں بعض نمازاں جداں نماز استسقاءالمتقی الہندی، کنزالعمال،۱۴۰۱ہ‍، ج۸، ص۴۳۶. تے نماز عیدکلینی، ج۳، ص۴۶۰؛ طوسی ج۳، ص۱۲۹؛ سمہودی،۱۹۷۱م، ج۳، ص۶.کا بقیع وچ ادا کيتی جانے دی حکایت ہوئی ا‏‏ے۔ اک تے حدیث دے مطابق آپؐ اپنی عمر دے آخری سال اصحاب دے اک گروہ دے ہمراہ بقیع تشریف لے گئے تے اوتھ‏ے مدفون مُرداں تو‏ں خطاب کردے ہوئے اپنی رحلت دی خبر دت‏ی۔دیلمی، ج۱، ص۳۳.

بقیع اُتے رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلمدے خاندان دی خاص توجہ سی تے اوہ لوگ اوتھ‏ے زیارت نو‏‏ں جاندے سن ۔ابن کثیر، ج۸، ص۲۲۸. از امام صادق(ع)نقل ہويا اے کہ آپؐ عقیل دے گھر دی جگہ اُتے کھڑے ہوکر بقیع وچ مدفون مرحومین دے لیے دعا کردے سن ۔سمہودی، وفاءالوفاء،‌۱۹۷۱م، ج۳، ص۸۹۰بہت سارے شیعہمثلا: ابن براج، ج، ص۲۸۳؛ محقق حلی، ج، ص۲۱۰. تے سنیمثلا: شربینی، ج، ص۵۱۳؛ بہُندی، ج۲، ص۶۰۱؛ ابن الحاج، ج، ص۲۶۵. علماء نے بقیع دی زیارت دے بارے وچ استحباب دا فتوا دتا ا‏‏ے۔

 تاریخ دے آئینے وچ  
 اسلام تو‏ں پہلے 
اسلام تو‏ں پہلے بقیع نامی کسی قبرستان دے بارے وچ کوئی سند یا روایت موجود نئيں ا‏‏ے۔ اس بارے وچ سب تو‏ں قدیمی ادبی اثر، عمرو بن النعمان البیاضی دا شعر اے معجم البلدان، یاقوت حموی، ج۱، ص۴۷۳ جو قبلہ خزرج تے انصار وچو‏ں سی ابن حجر،الأصابہ،۱۴۱۵ہ‍، ج۴، ص۵۷۵، جس وچ مدینہ تو‏ں دس میل دے فاصلے اُتے واقع عقیق نامی باغابن سعد، الطبقات الکبری،۱۴۱۰ہ‍ ،‌ج ۶، ص۹۲ تے بقیع الغرقد دے درمیان اپنے دوستاں دے قتل دے بارے وچ لکھیا ا‏‏ے۔ ابن اثیر نے وی «یوم البقیع»‌ دے لفظ دے ذیل وچ اس مقام اُتے اوس تے خزرج دی لڑائی تے اوس والےآں دی کامیابی دا تذکرہ کیتا ا‏‏ے۔ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق‍،‌ج۱، ص۶۷۳مدینہ دے یہودی اپنے مرداں نو‏‏ں بقیع دے جنوب مشرق وچ حش کوکب نامی باغ وچ دفناندے سن ۔ابن ابی الحدید، شرح نہج‌البلاغہ، ۱۴۰۴ق‍ ج۱۰ ص۶بقیع وچ بھیڑ بکریاں تے اونٹھ وی چرائے جاندے سن ۔ابن سعد، الطبقات الکبری،۱۴۱۰ہ‍ ، ج۳ ص۱۰۱

 صدر اسلام تے خلفاء دا دور 
رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلمدی مدینہ ہجرت تے حکومت اسلامی دی بنیاد رکھنے دے بعد مسلماناں دے لیے اک قبرستان دی ضرورت سی تے ایہ جگہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلمنے معین کیتاابن سعد،الطبقات الکبری،۱۴۱۰ہ‍ ،ج۳، ص۳۰۳خاص کر جدو‏ں آنحضرت نے مشرکاں دے قبرستان نو‏‏ں ختم کر دے مسجد نبوی بنائی۔ابن نجار، أخبارالمدینة، ص۸۶ و قرطبی، الجامع لأحکم القرآن،بی‌تا، ج۱۰ ص۵۲مہاجرین وچ سب تو‏ں پہلا صحابی، جو اس قبرستان وچ مدفون ہوئے عثمان بن مظعونابن سعد، الطبقات الکبری،۱۴۱۰ق ، ج۳، ص۳۰۳ تے انصار وچو‏ں اسعد بن زرارہ خزرجی ابن سعد، الطبقات الکبری،۱۴۱۰ہ‍ ، ج۳ ص۴۵۹دفن ہوئے۔ البتہ تاریخی روایات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اس باغ وچ صرف مردے دفن نئيں ہُندے سن بلکہ بعض مہاجرین نے اوتھ‏ے اُتے گھر بنایا سی بعد وچ اوہ جگہ بعض شخصیتاں یا خاندان دے لوگ دفن کرنے تو‏ں مختص ہويا۔ کہیا جاندا اے کہ اس زمین نو‏‏ں رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلمنے لوگاں نو‏‏ں گھر بنانے کےلیے تقسیم کیتا سی ۔نجمی، تاریخ حرم ائمہ، ۱۳۸۰، ص۶۵اس دور دے مشہور گھراں وچو‏ں اک عقیل بن ابی‌طالب کاگھر سی ۔ابن سعد، الطبقات الکبری،۱۴۱۰ہ‍، ج۴ ص۳۳اوتھ‏ے کچھ چھوٹے مکان وی بنائے گئے سن جتھ‏ے اُتے مرداں نو‏‏ں دفن کیتا جاندا سی اسی طرح ہر قبیلے نے اپنی مرداں نو‏‏ں دفن کرنے دے لیے بقیع وچ اک مکان بنا رکھیا سی ۔سمہودی،وفاءالوفاء،‌۱۹۷۱م، ج۳، ص۸۳.

بیت الاحزان وی بقیع وچ بننے والے گھراں وچو‏ں اک سی جسنو‏ں امیرالمؤمنین نے بنت رسول نو‏‏ں عزاداری کرنے دے لیے بنایا سی ۔سمہودی، وفاءالوفاء،۱۹۷۱م، ج۳، ص۹۰۷ «الروحاء» وی بقیع دے درمیان اک مشہور مقبرے دا نام سی ۔سمہودی، وفاءالوفاء،۱۹۷۱م، ج۳، ص۸۳

کہیا گیا اے کہ امیرالمؤمنینؑ نے عقیل دے گھر دے نال وچ مرداں تو‏ں ہمجواری دے لیے اک مکان بنایا تے اوہدی وجہ مرداں دا جھوٹھ نہ بولنا قرار دتا ا‏‏ے۔المتقی الہندی، کنزالعمال،۱۴۰۱ق‍ ، ج۱۵، ص۷۵۹

اک جگہ ایسی وی سی جتھ‏ے جنازاں نو‏‏ں دفن کرنے تو‏ں پہلے رکھے جاندے سن جسنو‏ں «موضع الجنائز» کہیا جاندا سی ۔ابن سعد، الطبقات الکبری،۱۴۱۰ہ‍ ، ج۵ ص۴۶۹ و ج۸، ص۶۹شاید ایہ جگہ لوگ جمع ہونے دے لیے، یا غسل میت تے کفن دینے تے نماز میت پڑھنے دے لیے سی ۔ابن شبہ، تاریخ مدینہ منورہ (ترجمہ)،۱۳۸۰ش‍‌ ، ص۱۷

 بنی امیہ دا دور(۴۱ تا ۱۳۲ھ) 
امویاں دے دور وچ وی بقیع دی زمین تے باغ لوگاں دی توجہ دا مرکز رہیا تے مدینہ دی توسیع وچ بعض لوگاں نے اوتھ‏ے مکان بنایے۔ تے نال ہی مرداں نو‏‏ں وی دفن کیتا جاندا رہیا۔ محمد حنفیہ نے عبدالملک بن مروان دے دور وچ بقیع وچ اک گھر بنایاسمہودی،وفاءالوفاء،‌۱۹۷۱م،ج۳، ص۸۴ و ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ہ‍ ، ج۵، ص۸۳تے خود وی بقیع وچ دفن ہوئے نيں۔ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ہ‍ ،ج۵، ص۸۷ابن افلح طبری،‌ تاریخ طبری، (دورہ ۱۱ جلدی)بی‌تا، ج۷، ص۵۸۷، محمد بن زید سمہودی،وفاءالوفاء،‌۱۹۷۱م،ج۳، ص۸۳، سعید بن عثمانسمہودی،وفاءالوفاء،‌۱۹۷۱م،ج۳، ص۸۴تے ہور دسیاں گھر وی بقیع وچ بنایے گئے تے خرید و فروخت تے مکانات تعمیر ہوئے۔

تیسرے خلیفے نو‏‏ں بقیع وچ دفنانے تو‏ں روکیا گیا تو انہاں نو‏ں یہودیاں دے قبرستان، حش کوکب وچ دفنایا گیاسمہودی، وفاءالوفاء،۱۹۷۱م، ج۳،ص۹۸مدینہ دے والی مروان بن حکم دے دور وچ حش کوکب تے بقیع دے درمیان دیوار ہٹائی گئی تے رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلمدے ہتھ تو‏ں عثمان بن مظعون دی قبر اُتے نصب شدہ تختی نو‏‏ں اوتھ‏ے تو‏ں عثمان ابن عفان دی قبر اُتے منتقل کیتا!سمہودی، وفاءالوفاء،‌۱۹۷۱م، ج۳، ص۸۴ و ۹۹ و پژوہشکدہ حج و زیارت، بقیع در آینہ تاریخ، مشعر، تہران، بقیع در آیینہ تاریخ ص۲۶۷

امام سجاد علیہ السلام دا گھر وی بقیع وچ واقع سی پژوہشکدہ حج و زیارت، بقیع در آینہ تاریخ، مشعر، تہران، ص۲۸۰شاید اوہی عقیل یا امام علی دا گھر سی جس دی مرمت ہوئی سی۔بروجردی، سید علی، طرائف المقال،۱۴۱۰ ہ‌ق، ‌ج۲،ص۵۹۰

 بنی عباس دا دَور (۱۳۱ تا ۶۵۶ھ) 
رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلمدے چچا عباس بن عبدالمطلب دا عقیل دے گھر دفن ہونے،ابن شبہ، تاریخ مدینہ منورہ (ترجمہ)،۱۳۸۰ش‍‌ ، ص۶۷۶ابن‌شبہ لکھدا اے: عباس بن عبدالمطلب، فاطمہ بنت اسد بن ہاشم دی قبر دے نال بنی ہاشم دی قبراں دے ابتدا وچ دفن عقیل دے گھر اُتے دفن ہوئے۔تے اسی طرح امام حسنؑ،ابن‌ شبہ، تاریخ مدینہ منورہ (ترجمہ)،۱۳۸۰ش‍ ، ص۱۱۶ امام سجادؑ تے امام باقرؑ وی اوتھ‏ے اُتے دفن ہونے دی وجہ سےابن نجار، اخبار المدینہ، ص۱۶۶ بنی عباس نے بنی امیہ دی سیاست دی مخالفت وچ تے علویون خاص کر بنی حسن نو‏‏ں اپنی طرف جلب کرنے دی خاطر اس مقام اُتے مقبرہ تعمیر کیتا تے اسنو‏ں مسجد تے زیارتگاہ قرار دتا۔نجمی، تاریخ حرم ائمہ، ۱۳۸۰ش، ص۸۶

مشہور اے کہ اس بارگاہ نو‏‏ں بنانے وچ ہارون الرشید (حکومت: ۱۷۰ تا ۱۹۳) دا وی کردار رہیا ا‏‏ے۔نجمی، تاریخ حرم ائمہ، ۱۳۸۰، ص۸۸
لیکن تاریخی روایات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ائمہ بقیع دے مقبرے دی مرمت سلجوقیاں دے دور وچ شروع ہوئی۔ برکیارق سلجوقی (متوفی ۴۹۸ھ) دے شیعہ وزیر[[مجدالملک ابوالفضل اسعد بن محمد بن موسی البراوستانی القمی] (۴۹۲ھ) نے قم دے اک معمار نو‏‏ں ائمہ بقیع دا گنبد بنانے اُتے مامور کیتا لیکن وزیر دے قتل ہونے دے بعد مدینہ دے امیر دی سازشاں دے تحت قتل ہوياابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق‍، ج۱۰، ص۳۵۲

 ایلخانیاں دا دور (۶۵۴ تا ۷۵۰ھ) 
مشہور سیاح ابن بطوطہسفرنامہ ابن بطوطہ،ج 1، ص128۔ نے اٹھويں صدی ہجری دے وسط وچ جو کچھ دیکھیا اوہ ایويں سی :
"مالک بن انس دی قبر اُتے چھوٹا سا گنبد سی، ابراہیم بن محمدؐ اُتے سفید رنگ دا گنبد سی، ازواج رسولؐ تے امام حسنؑ تے عباس بن عبدالمطلب دے مقبراں اُتے اُچا تے نہایت مستحکم گنبد تعمیر ہويا سی، خلیفۂ ثالث دی قبر پھر اُچا گنبد سی تے انہاں دے قریب ہی فاطمہ بنت اسد دی قبر اُتے وی گنبد سی ۔ صفَدیالوافی بالوفیات، ج 4، ص103، ج 11، ص127۔ نے وی اشارہ کیتا اے کہ چار ائمہ شیعہ تے رسول خداؐ دی قبراں اُتے گنبد تعمیر کیتا گیا سی ۔

 عثمانی حکومت دا دَور (۶۹۸ تا ۱۳۳۷) 
خاندان قاجار دے شہزادے فرہاد میرزا نے سنہ 1914عیسوی وچ تے محمدحسین خان فراہانی نے 1924عیسوی وچ بقیع دے اپنے مشاہدات ایويں بیان کيتے نيں: اک بقعہ چار ائمہؑ تے عباس دی قبراں موجود سی تے ریشمی کپڑے دی چادر، جس اُتے سونے تے چاندی دی زرتاراں تو‏ں برجستہ پھولاں دے نقش بنے ہوئے سن، حضرت فاطمہؑ تو‏ں منسوب قبر اُتے چڑھی ہوئی سی۔ ایہ چادر عثمان بادشاہ سلطان احمد عثمانی نے سنہ 1131 ہجری وچ بطور ہدیہ بھجوائی سی ؛ اک بقعہ رسول اللہؐ دی بیٹیاں دی قبراں اُتے بنا ہويا سی، اک بقعہ ازواج رسولؐ دی قبراں اُتے تے کئی دوسرے بقعے۔سفرنامہ فرہاد میرزا معتمدالدولہ، ص170ـ173، 190۔۔سفرنامہ میرزامحمدحسین حسینی فراہانی،ص 228ـ 234۔
پر مغربی مستشرق جان لوئیس برکھاٹجان لوئیس برکھارٹ (Johann Ludwig (also known as John Lewis, Jean Louis) Burckhardt)، ولادت 24 نومبر 1784، وفات 15 اکتوبر 1817عیسوی، نے عرب دا مشہور سفر نامہ، سفر نامہ حجاز لکھیا۔ جنہاں نے وہابیاں دے برسر اقتدار آنے دے بعد حجاز دا سفر کیتا اے، بقیع دا اکھاں دیکھیا حال بیان کردے ہوئے لکھیا اے: بقیع مشرقی دنیا دے حقیر ترین قبرستان دی شکل اختیار کرگیا ا‏‏ے۔ ایہ قبرستان احد وچ مقبرہ حمزہ یا قبا دے مقام اُتے اسلام دی پہلی مسجد مسجد قبا دی طرح مقدس اے تے انہاں مقامات مقدسہ وچ شمار ہُندا اے جنہاں دی زیارت نو‏‏ں حجاج اپنے عبادی اعمال وچ شمار کردے نيں۔برکھارٹ، (فارسی ترجمہ) سفرنامہ حجاز ص222 تا 226۔

 جنت البقیع دا موجودہ حدود 
thumb
حالیہ برساں شہر وچ توسیعی منصوبےآں دی وجہ تو‏ں بقیع مدینہ دے مرکز وچ قرار پایا اے ہور مسجد النبی دی وی توسیح دی وجہ تو‏ں مسجد تے قبرستان دے درمیان صرف اک سڑک حائل رہ گئی ا‏‏ے۔

 وہابیت تے بقیع دا انہدام 

اولیاء الہی تو‏ں توسل تے قبور دی زیارت نو‏‏ں شرک قرار دیندے ہوئے قبور نو‏‏ں مسمار کرنا تاریخی اعتبار تو‏ں اگرچہ وہابی افکار وچ پہلے نال ملدا وی اے نجمی، تاریخ حرم ائمہ، ۱۳۸۰، بخش پیشگفتار لیکن ابن تیمیہ تے اس دے بعد عبدالوہاب نجدی نے اسنو‏ں ہور پروان چڑھایا۔نجمی، تاریخ حرم ائمہ، ۱۳۸۰، بخش پیشگفتار
حجاز دے وہابیاں نے سنہ 1220 ہجری قمری نو‏‏ں مدینہ اُتے پہلا حملہ کیتاجبرتی عبدالرحمن، تاریخ عجائب الآثار فی التراجم و الأخبار المعروف بتاریخ الجبرتی،۱۴۱۷ق، ج۳، ص۶۳جنہاں نو‏ں نابود کرنے دے لئے عثمانی حکومت دے حکمران (سلطان محمود دوم) نے 2122 ذی القعدہ نو‏‏ں انہاں نو‏ں نابود کرنے کیلیے مصر دے گورنر محمد علی پاشا نو‏‏ں حکم دتا۔المحامی،‌ محمد فریدبک، تاریخ الدولة العلیة العثمانیة، بیروت ۱۴۰۸ق، ص۴۰۶تے آخر کار وہابی فتنے نو‏‏ں بروز بدھ ۸ ذی‌القعدہ ۱۲۳۳ نو‏‏ں خاموش کیتاادوارد جوان، مصر فی القرن التاسع عشر، ترجمہ بہ عربی محمد مسعود، ۱۳۴۰ق، ص ۵۸۱تے مسمار شدہ آثار نو‏‏ں دوبارہ تو‏ں تعمیر کیتا۔پنجاہ سفرنامہ، ج۳، ص۱۹۶.صفر ۱۳۴۴ہجری نو‏‏ں وہابیاں نے مدینہ اُتے اک بار پھر تو‏ں حملہ کیتا تے قبراں اُتے مزار بنانے تے زیارت پڑھنے نو‏‏ں بدعت قرار دیندے ہوطے مذہبی مقامات نو‏‏ں منہدم کرنے لگے اس دے خلاف تمام اسلامی ملکاں نے شدید احتجاج کیتا تے تے ایران دی قومی اسمبلی وچ آیت اللہ مدرس نے اس موضوع دی تحقیق دے لیے اک کمیشن تشکیل دلیایاجلسہ: ۱۹۳ صورت مشروح مجلس یوم ہشتم شہریور ہزار و سیصد و چہار مطابق ۱۰ صفر ۱۳۴۴
اسی طرح ایرانی حکومت نے ۱۶ صفر، ۱۳۴۴ھ (۱۳۰۴ش) نو‏‏ں بقیع دی ہتک حرمت اُتے سوگ دا اعلان کیتا۔حسین مکی، مدرس قہرمان آزادی، ۱۳۵۹، ج۲ ص۶۸۲
سعودی حکومت نے مسلماناں دے غم و غصے تو‏ں بچنے دے لیے بعض اسلامی ملکاں دے نماینداں نو‏‏ں مکہ بلیایا لیکن سعودی حکومت دی سہل انگاری تے سازش دے تحت اس گل کيتی پیگیری نئيں ہوئی۔تخریب و بازسازی بقیع، ص۵۸.
اسی سال وہابی قاضی القضات عبداللہ بن سلیمان بن بلیہد خود مکہ تو‏ں مدینہ پہنچیا تے مقبراں نو‏‏ں منہدم کرنے دے لیے زمینہ سازی دی تے انہاں دے فتوے دے تحت ۸ شوال ۱۳۴۵ھ نو‏‏ں بقیع دے مقبرے منہدم ہوگئے۔نجمی، تاریخ حرم ائمہ، ۱۳۸۰، ص۵۱

اس فتوے دے آنے اُتے وہابیاں نے۸ شوال ۱۳۴۵ھ نو‏‏ں تمام عمارتاں، گنبداں تے بارگاہاں نو‏‏ں مسمار کیتانجمی، تاریخ حرم ائمہ، ۱۳۸۰، ص۵۱ جس دی وجہ تو‏ں دنیا بھر دے مسلماناں نے احتجاج کیتا تے ہر سال مختلف ملکاں وچ "یوم انہدام جنت البقیع" دے موقع اُتے جلسے تے جلوس ہُندے نيں تے مسمار شدہ مقابر دی تعمیر نو دا مطالبہ کیتا جاندا ا‏‏ے۔
بقیع دی از سر نو تعمیر نہ کرنے اُتے سعودی عرب دے نال ایران دے سیاسی روابط وی کئی سالاں تک ختم ہوئے تے ایران نے سعودی حکومت نو‏‏ں غیر مشروع قرار دتا۔اس دے بعد وی کئی سالاں تک باہمی روابط سرد پڑے رہ‏‏ے۔جنگ ایدئولوژیک ایران و عربستان تا چہ اندازہ جدی است؟اسناد روابط ایران و عربستان سعودی (۱۳۰۴-۱۳۵۷ہ‍.ش)، ص۶۱، ش۱۸، ۱۲نیسان ۱۹۲۵م.

 بقیع دی تعمیر نو 

لنگھدی تاریخ دے نال نال بقیع وچ تعمیرات وی زیاد ہوئیاں نيں۔ لیکن وہابیاں دے توسط منہدم ہونے دے بعد بہت ساراں نے بقیع نو‏‏ں دوبارہ بنانے دی کوشش کيتی ا‏‏ے۔

سنہ ۱۲۲۰ھ نو‏‏ں پہلی مرتبہ بقیع ویران ہونے دے بعد سلطان محمود دوم عثمانی، نے ۱۲۳۳ھ نو‏‏ں بقیع دی مرمت کيتی۔رفعت پاشا، مرآت الحرمین (ترجمہ)، نشر مشعر، ۱۳۷۷ش، ص۴۷۸ 8 شوال 1344ھ نو‏‏ں دوسری مرتبہ بقیع مسمار ہونے دے بعد ایہ دن یوم الہدم تو‏ں مشہور ہويا تے مسلماناں نے حج پہ جانے تو‏ں انکار کیتا لیکن شیخ عبدالرحیم فصولی حائری اسی سال یا دوسرے سال شیعاں دے اک گروہ دے نال شام دے راستے تو‏ں حج دے سفر اُتے نکلے تے عبدالعزیز بن عبدالرحمن بن سعود نے وڈا استقبال کیتا تو انہاں نے اس موقعے نو‏‏ں غنیمت سمجھدے ہوئے انہدام بقیع اُتے اعتراض کیتا تے عبدالعزیز نے وی ظاہری طور اُتے اس کم دی مذمت کيتی تے اسنو‏ں ہویدا دے باپ میرزاحبیب اللہ بہایی جو اس وقت جدہ وچ مقیم تے ایرانی حاجیاں دی سرپرستی کردے سن اوہدی سازش قرار دتا۔ جدو‏ں کہ اک تے سند دے مطابق حبیب اللہ خان ہویدا تو‏ں منقول اے کہ عبدالعزیز نے انہاں مکانات دے انہدام نو‏‏ں «عرب جاہل بدووں» دی طرف نسبت دی اے تے خود دے اس تو‏ں بری جانا۔محقق، اسناد و تاریخ دیپلماسی، اسناد روابط ایران و عربستان سعودی (۱۳۰۴-۱۳۵۷ہ‍.ش)، چاپ و انتشارات وزارت امور خارجہ، ص۴۶-۵۴.
شیخ عبدالرحیم فصولی تجویز کہ سنگ مرمر دے دو چبوترے بنا دئے جان جو قبراں اُتے ہاں تے اک انہاں تو‏ں نیچے جتھ‏ے زائرین کھڑے ہوکر زیارت پڑھ سکن۔ تے انہاں چبوتراں دے اطراف وچ زائرین نو‏‏ں آرام کرنے تے بیٹھنے دی جگہ بنائی جائے جو سونا تے چاندی تو‏ں مزین نہ ہوئے۔ اس ملاقات دا نتیجہ وچ اک تو ائمہ بقیع دی قبراں دا نشان باقی رہیا تے عبدالعزیز دا اک سرکاری خط۔خبرگزاری فارس، شمایل فعلی قبور ائمہ بقیع را چہ کسی ساخت؟میراث اسلامی ما، مجمع جہانی اہل بیت علیہم السلام ۱۳۹۳، ص۱۷۶

سنہ ۱۳۷۱ھ نو‏‏ں کراچی وچ اسلامی کانگرس (مؤتمر عالم الاسلام) منعقد ہوئی جس وچ آیت اللہ بروجردی دے پاکستان وچ نمایندے حجت الاسلام شریعت‌زادہ اصفہانی نے بقیع دی عمارتاں دا کانگرس وچ مسئلہ اٹھایا تے ہور شیعہ علما نے وی اس اُتے آواز اٹھائی جس دے نتیجے وچ سعودی حکومت نے طویل گفت و شنید دے بعد بقیع وچ مقبرے بنانے دی رضایت دا اظہار کیتا۔

اس طرح تو‏ں آیت اللہ کاشف الغطاء، فلسطین دے مفتی اعظم حاجی سید امین الدین الحسینی تے سید العراقین طہرانی جو اس کانگرس دے اعضا سن، اُتے مشتمل اک وفد تشکیل ہويا جو حجاز دی حکومت تو‏ں مذاکرت کرن۔

ان تیناں شخصیتاں تے آیت اللہ بروجردی دے نمایندے حجت الاسلام حاج سید محمد تقی طالقانی نے ایرانی وزیر خارجہ تے نجد و حجاز دے وزیر تو‏ں تفصیلی گفتگو دی تے وہابی حکومت نو‏‏ں انہاں مقبراں اُتے اک مسجد بنانے دے لیے راضی کیتا تے ہور ائمہ بقیع دی قبور اُتے وی چھت چڑھائاں۔

ان مذاکرات دے نتیجے وچ امیر فیصل، نایب السلطنہ حجاز تے سعودیہ وچ ایرانی سفیر مظفر اعلم مدینہ پہنچے تے مدینہ دے گورنر دے حضور بروز ولادت امیرالمؤمنین علیہ السلام (۱۳ رجب ۱۳۷۱ نو‏‏ں بقیع دی تجدید بنا دے افتتاحی پروگرام وچ شرکت کيتی۔

سید محمد تقی طالقانی خود وی تے حجاز دی بعض ہور شیعہ شخصیتاں دے ہمراہ ہتھ وچ مٹی تو‏ں اُتے بالٹی لیے بقیع دی مرمت دے لیے رضاکار دے طور اُتے مزدورں دے صف وچ شامل ہوئے۔ ہور ایہ وی طے ہويا کہ ازواج نبی، رسول اللہ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم'''دے بیٹے قاسم تے ابراہیم، پیغمبرؐ دے چچا عباس تے بعض ہور صحابہ دے قبور دی تعمیر ہوجائے تے انہاں اُتے واضح کوئی نشانی رکھی جائے لیکن عملی طور اُتے اس اُتے کوئی اقدام نئيں ہويا تے صرف ائمہ بقیع دی قبراں دے اردگرد پتھر لگانے، سایہ بان تے زایرین دی رفت آمد دے لیے پکا راستہ تک بن گیا۔اسناد روابط ایران و عربستان، ص۲۴۸-۲۶۰؛ تخریب و بازسازی بقیع، ص۹۸-۱۴۷. کہیا گیا اے کہ عراق دے بعض متعصب شیعاں دی بعض تحریک آمیز باتاں تو‏ں سعودیہ والےآں نو‏‏ں بہانہ مل گیا تے ہور کم کرنے تو‏ں انکار کیتا۔ حاج سید محمد تقی طالقانی وی ۱۲ شعبان ۱۳۷۲ نو‏‏ں مدینہ، نخاولہ وچ سعودی بادشاہ دے قصر البیضاء وچ شرکت دے بعد اچانک وفات پاندا ا‏‏ے۔ر.ک: خبرگزاری رسا؛ نمایندہ مرجع، کارگر بقیع!

اسی طرح امام موسی صدر نے وی ۲۸ محرم ۱۳۹۴ھ نو‏‏ں اک خط دے ذریعے امیر محسن عبدالمحسن بن عبدالعزیز سعودی نو‏‏ں گزشتہ مذاکرات دی یاد دہانی کرائی تے بقیع دی تعمیر نو دا مطالبہ کیتا۔سایت امام صدر؛ ادبیات متفاوت امام موسی صدر در نامہ‌ای بہ شاہزادہ سعودی دربارۂ بقیع اس خط دے ترجمہ وچ ایويں ذکر ہويا اے :‌ «شیعہ اماماں دی قبور اُتے گنبد بنانا تمام مسلما‏ن فقہاء دا اتفاق نئيں اے اس لیے اس دا مطالبہ نئيں کردے نيں تاکہ حرج پیش نہ آئے۔ لیکن قبرستان نو‏‏ں منظم کرنا، راستے نو‏‏ں پکا کرنا تے اردگرد درخت لگیا کر اسنو‏ں اک باغ دی طرح بنانا، فوارے تے لگانا، دیواراں دی مرمت تے انہاں نو‏‏ں خوبصورت پتھراں تو‏ں مزین کرنا، اردگرد سایبان بنانا تے اس طرح دے ہور اقدامات تو تمام فقہاء دے نزدیک مورد اتفاق اے تے لکھاں زائر تے عمرہ کرنے والےآں تے حاجیاں تے محباں دا احترام وی اے ۔»سایت امام صدر 

اسیطرح آیت اللہ گلپایگانی تو‏ں منقول اے کہ 1362 شمسی نو‏‏ں بعض تیونس والےآں نے بقیع دی تعمیر دی مخالفت کيتی تے اوہدی علت وی حضرت زہرا دی قبر اُتے مقبرہ بنانے نو‏‏ں قرار دتا گیا اے کیونکہ ایہ حضرت دی قبر نو‏‏ں شیعہ عقیدے دے مطابق مخفی ہونے دے مخالف ا‏‏ے۔ مراجعہ کرن: موسسہ مطالعات تاریخ معاصر ایران، مصاحبہ با فرزند آیت اللہ گلپایگانی

ملک فہد بن عبدالعزیز دے دور وچ بقیع دی دیوار دی مرمت ہوئی تے سنہ ۱۴۱۸ھ نو‏‏ں بقیع دے اندر راستے بنائے گیے۔آثار اسلامی مکہ و مدینہ، ص۳۳۲.
 مورتاں 

 حوالے 

 مآخذ 

 ابن ابی الحدید عبدالحمید بن ہبۃ اللہ، شرح نہج البلاغۃ، تحقیق ابراہیم محمد ابوالفضل، قم، کتابخانہ آیۃ اللہ مرعشی نجفی، چاپ دوم، ۱۴۰۴ق
 ابن اثیر علی بن محمد،‌ الکامل فی التاریخ، بیروت، دارصادر للطباعۃ و النشر، ۱۳۸۵ق
 ابن جبیر، محمد بن احمد، سفرنامہ ابن جبیر، ترجمہ پرویز اتابکی،‌ انتشارات آستان قدس رضوی، ایران، چاپ اول ۱۳۷۰ش
 ابن حجر العسقلانی، احمد بن علی، الاصابۃ فی تمییز الصحابۃ، دارالکتب العلمیۃ، بیروت، ۱۴۱۵ق
 ابن سعد، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، دارالکتب العلمیۃ، بیروت، ۱۴۱۰ق
 ابن شبہ نمیری، عمر بن شبہ، مترجم: صابری حسین،‌ نشر مشعر، تہران، ۱۳۸۰ش
 ابن‌نجار البغدادی، محمد بن محمود،‌ الدرۃ الثمینۃ فی اخبار المدینۃ، دارالارقم،‌ بیروت، بی‌تا
 السمہودی علی بن احمد، وفاء الوفا باخبار دارالمصطفیٰ، دارالکتب العلمیۃ، بیروت، ۱۹۷۱م
 المتقی الہندی، علاء الدین علی بن حسام الدین ابن قاضی خان القادری الشاذلی، کنز العمال فی سنن الأقوال والأفعال، ناشر: مؤسسۃ الرسالۃ، چاپ پنجم،۱۴۰۱ق
 بروجردی، سید علی أصغر جابلقی، طرائف المقال فی معرفۃ طبقات الرواۃ،کتابخانہ آیت اللہ مرعشی نجفی، قم ۱۴۱۰ق‍،چاپ نخست
 سید علی موجانی، علی ارغون چینار، دغان بااین، میراث اسلامی ما (گزارشی تصویری از میراث مشترک حافظہ تاریخی مسلمانان در حرمین شریفین)، مجمع جہانی اہل بیت علیہم السلام، ۱۳۹۳ش
 شوشتری نورالہ بن شریف الدین، مجالس المؤمنین،‌ ناشر اسلامیہ، تہران، ۱۳۷۷ش
 طبری محمد بن جریر،‌ تاریخ الأمم و الملوک، (دورہ ۱۱ جلدی) بیروت، بی‌تا،‌ بی‌نا
 غالب، محمد ادیب، من اخبار الحجاز و النجد فی تاریخ الجبرتی، دارالیمامہ، ۱۳۹۵ق
 فراہانی محمد حسین بن مہدی سفرنامہ میرزا محمد حسین فراہانی، ناشر فردوس تہران، ۱۳۶۲ش
 فرہاد میرزا معتمد الدولہ، ہدایۃ السبیل و کفایۃ الدلیل (سفرنامہ)، نشر علمی تہران، ۱۳۶۶ش
 قزوینی عبدالجلیل، نقض، انجمن آثار ملی، تہران، ۱۳۵۸ش
 ماجری، یوسف،البقیع قصۃ التدمیر، بیروت، مؤسسۃ بقیع لاحیاء التراث، ۱۴۱۱ق
 امین محسن، کشف الارتیاب فی أتباع محمد بن عبدالوہاب، دارالکتب الاسلامی، قم، ۱۴۱۰ق
 المحامی، محمد فریدبک، تاریخ الدولۃ العلیۃ العثمانیۃ، دارالنفائس،بیروت، چاپ ششم، ۱۴۰۸ق
 رفعت پاشا ابراہیم، مترجم، انصاری ہادی، مرآت الحرمین، نشر مشعر، تہران، ۱۳۷۷ش ہ
 R. F. Burton,Burckhardt, Travels in Arabia, London 1829.
 LeonePilgrimage to el-Medinah and Meccah, London 1855.
 Caetani, Annali dell' Islam, Milano 1905–1926.
 A. J. Wensinck, Mohammedcities of Arabia , New York 1928.

 مورتاں 

 باہرلے جوڑ 
 جنت البقیع 
 جنت البقیع دا نقشہ 
 جنت البقیع دی تاریخ
 جنت البقیع - تصاویر
 جنت البقیع دا نقشہ
 اقتباس از دانشنامہ جہان اسلام، مدخل بقیع الغرقد
 جنت البقيع تے اس ميں دفن اسلامی شخصيات
 انہاں چار ویران قبراں تو‏ں انہاں نو‏ں نقصان کیتا اے ؟
 بقیع؛ بہشت خاکی شیعیان
 جَنَّت البَقیع مستندتاریخی دستاویزات دی روشنی وچ 

گٹھ:مدینہ وچ شیعہ زیارتگاہاں
گٹھ:شیعہ تاریخی قبرستان
گٹھ:سعودی عرب دے قبرستان
گٹھ:مدینہ دے تاریخی مقامات

گٹھ:اہل بیت
گٹھ:تاریخ اسلام
گٹھ:جنت البقیع وچ مدفون شخصیتاں
گٹھ:زیارات
گٹھ:سعودی عرب وچ قبرستان
گٹھ:مدینہ
گٹھ:مدینہ دی عمارات و ساخات
گٹھ:مزارات
گٹھ:مقدس مقامات
گٹھ:آثار مدینہ منورہ