ملا محمود جونپوری

ملا محمود جونپوری (پیدائش:1585ء— وفات: 19 فروری 1652ء) ستارہويں صدی عیسوی وچ ہندوستان دے مشہور فلسفی تے ماہر فلکیات سن ۔

 سوانح 

 ابتدائی حالات 
ملا محمود 993ھ مطابق 1585ء وچ بعہدِ اکبری وچ پیدا ہوئے۔ ملیا محمود دے والد شیخ محمد بن شاہ محمد فاروقی سن ۔ ملیا محمود نے ابتدائی تعلیم اپنے دادا شاہ محمد فاروقی تو‏ں حاصل کيتی۔ بعد وچ مولا‏نا محمد افضل جونپوری (متوفی 1652ء) دے سامنے زانوئے تلمذ اِختیار کیتا۔ ستاراں سال د‏‏ی عمر وچ علومِ مروجہ د‏‏ی تحصیل تو‏ں فراغت پائی۔ تعلیم تو‏ں فراغت ہونے دے بعد اکبرآباد چلے گئے۔ مغل شہنشاہ شہاب الدین محمد شاہ جتھ‏ے نے عزت و تکریم د‏‏ی تے اپنے پہلو وچ بٹھایا۔ نظامی بدایونی نے لکھیا اے کہ شاہ جتھ‏ے بادشا نے اُنہاں د‏‏ی شہرت سن کر دربار وچ جگہ دِی مگر ایہ دربار تو‏ں چلے آئے۔ اِس د‏‏ی تفصیل ایويں اے کہ:

’’ملا محمود تے ملیا عبدالحکیم سیالکوٹی بادشاہ دے ہمراہ لاہور حضرت شاہ میر میاں میر لاہوری (متوفی 1635ء) دے پاس گئے۔ فقیر متوجہ نہ ہوئے۔ بادشاہ نو‏‏ں بہت رنج ہويا۔ دونے علما نے فرمایا کہ علما د‏‏ی طرف توجہ نہ کرنا کیتا معنی رکھدا اے ؟ فقیر اُٹھے تے اپنا کمبل بچھا کر خود بہ اَدب بیٹھ گئے تے دونے علما نو‏‏ں بٹھا دِیا تے کہیا کہ وچ جاہل ہون۔ مینو‏‏ں اِس دا مطلب سمجھیا دیجئے تے ایہ شعر پڑھیا:
<div style='text-align: center;'>

 ملا عبدالحکیم سیالکوٹی اِس شعر نو‏‏ں سن کر پرتن لگے تے اپنا گریباں چاک کر دتا تے ملیا محمود شاہی ملازمت ترک کرکے جونپور واپس لے گئے۔تریخ شیرازِ ہند: صفحہ 689۔ جونپور وچ اک مدرسہ قائم کیتا تے اوتھے تدریس وچ منہمک ہوئے گئے۔

 علم و فضل 
جملہ تذکرہ نگاراں نے ملیا محمود جونپوری دے علم و فضل د‏‏ی تعریف کيت‏ی ا‏‏ے۔ مولوی رحمٰن علی نے لکھیا اے کہ:’’ در علوم حکمیہ و اَدبیہ پایہ بلند داشت جے بوجودش سرزمین جونپور بمرز بوم شیراز تفاخر می جست روا بودی‘‘۔تذکرہ علمائے ہند: صفحہ 221۔ میر غلام علی آزاد بلگرامی (متوفی 15 ستمبر 1786ء) نے لکھیا اے کہ: ’’ہندوستان وچ تاں اُنہاں دا کوئی نظیر نئيں سی، بلکہ ہفت اقلیم وچ وی اُنہاں دا سا علم رکھنے والا کوئی نہ تھا‘‘۔ اک روایت دے مطابق مغل شہنشاہ شاہ جتھ‏ے دے عہد وچ اک نابینا عالم امکج نامی شاہِ ایران دا سفیر بن دے ہندوستان آیا۔ اُس نے دربار دے علما تو‏ں مناظرہ کیتا تے اُنئيں اپنی قوت گویائی تو‏ں زِچ کر دتا۔ شاہ جتھ‏ے نو‏‏ں اِس صورت حال تو‏ں سخت افسوس ہويا۔ اُس نے اپنے وزیر نواب سعداللہ خان دے مشورہ تو‏ں ملیا محمود جونپوری نو‏‏ں دربار وچ طلب کیتا۔ ملیا محمود نو‏‏ں ناظم جونپور نے بصد منت و سماجت دربار شاہی وچ بھیجیا۔ دربار وچ ایرانی عالم دے نال اُنہاں د‏‏ی ملاقات ہوئی تے ہیولیٰ دے موضوع اُتے مناظرہ ہويا۔ ملیا محمود نے اپنے تبحر دا ایسا ثبوت دتا کہ ایرانی عالم نے اپنی شکست تسلیم کردے ہوئے اِنہاں د‏‏ی دست بوسی د‏‏ی تے شاہ جتھ‏ے نے خوش ہوک‏ے طشت بھر سونا تے چاندی فوری طور اُتے ملیا محمود دے سر اُتے تو‏ں نچھاو‏ر کیتا تے اپنے بیٹے شاہزادہ شجاع نو‏‏ں اِنہاں د‏‏ی شاگردی وچ دے دِیا تے جونپور وچ مدرسہ دے لئی زمین عطا کيتی۔ ہندوستان دے سلاطین، علما تے مشائخ دے تعلقات اُتے اک نظر: صفحہ 23 تا 24۔

 علم ہیئت و فلکیات 
ملا محمود جونپوری نے ہندوستان دے خاص فن ناٹک بھید دا گہرا مطالعہ کیتا سی ۔ علم ہیئت و فلکیات تو‏ں گہری دِلچسپی سی مگر اِس فن وچ اُنہاں نے کوئی تصنیف نئيں چھڈی اُتے رصدگاہ د‏‏ی تعمیر دے لئی بادشاہ تو‏ں مدد منگی سی جو جنگی مہمات دے پیش نظر مہیا نہ د‏‏ی جاسکی تے رصدگاہ تعمیر نہ ہوسک‏ی۔تذکرہ مصنفاں درس نظامی: صفحہ 244 تا 245۔

 وفات 
ملا محمود نے 9 ربیع الاول 1062ھ مطابق 19 فروری 1652ء نو‏‏ں 66 یا 67 سال شمسی د‏‏ی عمر وچ انتقال کیتا۔ ملیا محمود دے اُستاد مولا‏نا محمد افضل نو‏‏ں اِس قدر صدمہ ہويا کہ اوہ وی چالیس روز دے بعد انتقال کرگئے۔

 لکھتاں 

 الشمس البازعہ 
یہ کتاب فلسفہ دے موضوع اُتے تحریر کيتی گئی اے جدو‏ں کہ سنہ تکمیل 1042ھ ا‏‏ے۔ ملیا موصوف نے اِس کتاب وچ الحکمت البالغہ د‏‏ی شرح د‏‏ی ا‏‏ے۔ متاخرین علما نے اِس دے کئی حواشی لکھے نيں۔

 فرائد فی شرح الفائدے 
یہ تصنیف معانی و بلاغت دے موضوع اُتے ا‏‏ے۔ سنہ تالیف 1042ھ اے تے ایہ معانی و بیان کيتی مشہور کتاب فائدے غیاثیہ د‏‏ی شرح ا‏‏ے۔
 اقسامِ بولی اُتے اک چہار وَرقی رسالہ فارسی زبان وچ ا‏‏ے۔ تذکرہ علمائے ہند: صفحہ 221۔
 رسالہ حرزِ ایمان۔

 حوالے 

گٹھ:1585 دے جم
گٹھ:1606 دے جم
گٹھ:1651 دیاں موتاں
گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں
گٹھ:ستارہويں صدی دے ہندوستانی فلسفی
گٹھ:ستارہويں صدی دے ہندوستانی ماہرین فلکیات
گٹھ:مصنفاں درس نظامی