سید رضی

محمد بن حسین بن موسی (359۔406 ھ)، سید رضی دے ناں توں معروف، شیعہ علما وچوں نیں۔ اوہ نہج البلاغہ دے مولف تے سید مرتضی دے بھائی نیں۔ 

ابوالحسن محمد بن الحسین بن موسی، معروف بہ سید رضی و جاں شریف رضی پنجوی‏‏ں صدی ہجری دے معروف شیعہ اثناعشری عالم دین سن۔

اوہ سلطان محمود غزنوی، حکومت آل بویہ، شیخ صدوق، حکیم فردوسی، شیخ طوسی تے اپنے بھائی سید شریف مرتضی دے ہم عصر سن۔

اہل تشیع دے بوہت وڈے عالم دین نیں ـ تسی‏‏ں دی تالیف کردہ مشہور کتاب نہج البلاغہ اے ـ

سید رضی آل بویہ دے دور حکومت وچ نقابت، قضاوت تے امارت حج ورگے اہم مناصب اُتے فائز سن۔ اوہ آل ابی طالب دے بزرگ ترین شاعراں وچوں سن۔ انہاں دے آثار وچ شعری دیوان موجود اے۔ علم کلام و تفسیر وچ تالیفات دے علاوہ خصائص الائمہ تے تلخیص البیان جیسی تصنیفات دے مصنف نیں۔ انہاں دی اہم ترین تالیف نہج البلاغہ دی جمع آوری اے۔ انہاں نے اک دار العلمی تاسیس کیتا۔ جس دے بارے وچ بعض دا مننا اے کہ اوہ پہلا دینی مدرسہ سی۔ محمد طبری، ابو علی فارسی، قاضی سیرافی، قاضی عبد الجبار معتزلی، ابن نباتہ، ابن جنی، شیخ مفید تے سہل بن دیباجی انہاں دے اساتید وچ شامل نیں۔ 

نسب تے خاندان
محمد بن حسین بن موسی بن محمد بن موسی بن ابراہیم بن امام موسی کاظم (ع)آقا بزرگ، طبقات اعلام الشیعہ، اسماعیلیان، ج۲، ص۱۶۴.، سید رضی و شریف رضیآقا بزرگ، طبقات اعلام الشیعہ، اسماعلیان، ج۲، ص۱۶۴. دے ناں توں مشہور سادات ہاشمی و آل ابی طالب نال تعلق رکھدے نیں۔ اسی سبب توں انہاں شریف کہیا جاندا سی۔ والد ول توں انہاں سلسلہ نسب 6 واسطیاں توں ستوی‏‏ں امام، حضرت موسی کاظم (ع) نال ملدا اے۔ انہاں دی والدہ دا سلسلہ نسب چوتھے امام حضرت امام سجاد (ع) تک منتہی ہُندا اے۔جعفری، سید رضی، ۱۳۷۵، ص۲۲. 

انہاں دے والد ابو احمد حسین بن موسی علوی، آل ابی طالب دے علما تے نقباء وچوں سنمحامی، ترجمۃ الشریف المرتضی، ص۹. تے قضاوت و امارت حج انہاں دے سپرد سن۔ثعالبی، یتیمة الدہر، ج۳، ص۱۵۵؛ جعفری، سید رضی، ۱۳۷۵، ص۲۲. اوہ عباسی خلٖفاء تے آل بویہ امراء دے نزدیک صاحب مرتبہ سن۔جعفری، سید رضی، ۱۳۷۵، ص۲۳. 

سید رضی دے فرزند ابو احمد عدنان جو شریف مرتضی ثانی دے ناں توں معروف سن، اوہ اپنے جد دے لقب طاہر ذا المناقب توں ملقب سن۔ انہاں دے چچا سید مرتضی دے بعد بغداد وچ آل ابی طالب دی نقابت انہاں دے سپرد ہوئی۔جعفری، سید رضی، ۱۳۷۵، ص۳۳.

ولادت تے وفات

سید رضی دی 359 ھ وچ بغداد وچ ولادت ہوئیابن میثم بحرانی، شرح نہج البلاغہ، ۱۳۶۲ش، ج۱، ص۸۹؛ آقا بزرگ، طبقات اعلام الشیعہ، اسماعیلیان، ج۲، ص۱۶۴. تے 6 محرم 406 ھ وچ انہاں نے وفات پائی۔آقا بزرگ، طبقات اعلام الشیعہ، اسماعیلیان، ج۲، ص۱۶۴. بغداد دے محلہ کرخ وچ انہاں انہاں دے گھر وچ دفن کیتا گیا۔ انہاں دے محل دفن دے سلسلہ وچ دوسرے اقوال وی ذکر ہوئے نیں۔ اک قول دے مطابق، انہاں دے گھر دے خراب ہونے دے بعد سید مرتضی نے انہاں امام موسی کاظم دے حرم کاظمین وچ دفن کیتا۔ اک دوسرے قول دے مطابق جسنوں عبد الحسین حلی صحیح مندے نیں،سید رضی، حقائق التاویل، مقدمہ حلی، ص۱۱۱، به نقل جعفری، سید رضی، ۱۳۷۵، ص۱۵۰. انہاں کربلا لے جا کر انہاں دے والد دے پہلو وچ دفن کیتا گیا۔ عمدۃ الطالب،داودی، عمدة الطالب، ص۲۰۰. الدرجات الرفیعہ تے لولوۃ البحرینبحرانی، لؤلؤة البحرین، ص۹۷۱. جیسی کتاباں وچ اس بات ول تصریح کیتی گئی اے۔جعفری، سید رضی، ۱۳۷۵، ص۱۵۰-۱۴۹. ابن میثم (متوفی 679 ھ) نے وی کہیا اے: سید رضی اپنے بھائی سید مرتضی دے ہمراہ اپنے جد امام حسین (ع)  دے حرم وچ دفن ہوئے۔ابن میثم بحرانی، شرح نہج البلاغہ، ۱۳۶۲ش، ج۱، ص۸۹.

کاظمین وچ سید رضی توں منسوب اک مقبرہ موجود اے۔ لیکن کربلا وچ انہاں توں منسوب کسے قبر دا ناں و نشان مشاہدہ وچ نئی‏‏ں اے۔قزوینی، المزار، ۱۴۲۶ق، ص۲۵۴.

علمی مقام و منزلت

سید رضی نوں نابغہ دہر کہیا گیا اے۔ انہاں فقیہ، متکلم، مفسر تے شاعر دے طور اُتے متعارف کیتا گیا اے۔امین، أعیان الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج۹، ص۲۱۸. انہاں نے بعض شیعہ و سنی علما جن وچ شیخ مفید وی شامل نیں، دے سامنے زانوئے ادب تہہ کیتا اے۔ فخار بن معد موسوی توں ابن ابی الحدید معتزلی دے نقل دے مطابق، شیخ مفید نے خواب دیکھیا کہ حضرت زہرا (ع) انہاں دے کول تشریف لیائی نیں جدونکہ حسنین (ع) انہاں دے ہمراہ نیں۔ تسی‏‏ں نے شیخ توں کہیا کہ انہاں فقہ دی تعلیم دیؤ۔ اس نقل دے مطابق، شیخ مفید اگلی صبح اپنے محل درس وچ بیٹھے ہوئے کہ فاطمہ بنت ناصر مسجد وچ وارد ہوئیاں۔ انہاں دے دوناں بیٹے سید رضی تے سید مرتضی انہاں دے نال سن۔ انہاں نے شیخ توں کہیا وچ اپنے انہاں دوناں بیٹاں نوں آپ دے کول لیائی آں تا کہ تسی‏‏ں انہاں فقہ دی تعلیم دیؤ۔رجوع کرو: ابن ابی‌ الحدید، شرح نہج البلاغه، ۱۳۳۷ش، ج ۱، ص۴۱؛ جعفری، سید رضی، ۱۳۷۵، ص۲۸.

سید رضی نے علم نحو دی تعلیم ابو علی فارسی (متوفی ۳۷۷ ھ)، قاضی سیرافی، ابن جنی (متوفی ۳۹۲ ھ) تے علی بن عیسی ربعی شیرازی دے کول حاصل کیتی۔جعفری، سید رضی، ۱۳۷۵، ص۳۸-۳۵. بلاغت ابن نباتہ دے پڑھی، فقہ وچ ابو بکر خوارزمی (متوفی 403 ھ) دی شاگردی اختیار دیجعفری، سید رضی، ۱۳۷۵، ص۴۱-۳۷. تے قرائت قرآن و حدیث دے لئی ابو حفص کنانی دے سامنے زانوئے ادب تہہ کیتا۔جعفری، سید رضی، ۱۳۷۵، ص۳۹. 

انہاں دے بعض اساتید نے انہاں دے علم و اطلاعات دی تعریف دی اے۔ ابن جنی نے ابو طاہر ناصر الدولہ دے سلسلہ وچ کہے گئے انہاں دے مرثیہ دی شرح دے ضمن وچ سید رضی دے احاطہ علمی دی تعریف دی اے۔جعفری، سید رضی، ۱۳۷۵، ص۳۸-۳۷. سید رضی نے ابو علی فارسی توں روایت نقل دی اے تے انہاں توں کتاب الایضاح دے نقل دا اجازہ وی حاصل دی سی۔جعفری، سید رضی، ص۳۶-۳۵. سہل بن دیباجی (متوفی ۳۸۰ ھ)جعفری، سید رضی، ۱۳۷۵، ص۴۲-۴۱.، ہارون تلعکبری (متوفی ۳۸۵ ھ)جعفری، سید رضی، ۱۳۷۵، ص۴۱.، رَبَعی بغدادی (متوفی ۴۲۰ ھ)جعفری، سید رضی، ۱۳۷۵، ص۳۸-۳۹. تے ابن جوزی نے نقل کیتا اے کہ محمد طبری نے بغداد دے محلہ کرخ وچ موجود اپنے گھر نوں سید رضی نوں عطا کر دتا سی تے انہاں قرآن مجید حفظ کرایا سی۔جعفری، سید رضی، ۱۳۷۵، ص۳۵.

غیر شیعہ فقہ و اصول دی تعلیم

سید رضی نے شیعہ اساتذہ دے علاوہ غیر شیعہ اساتید توں وی کسب فیض کیتا۔جعفری، سید رضی، ۱۳۷۵، ص۴۳-۴۲. انہاں نے اہل سنت علما وچوں محمد طبری مالکی، ابو عبد الله جرجانی (متوفی ۳۹۷ ھ)، فقیہ حنفی مسلک،جعفری، سید رضی، ۱۳۷۵، ص۴۲. قاضی عبد الجبار معتزلیجعفری، سید رضی، ۱۳۷۵، ص۳۷. تے اکفانی قاضی (متوفی ۴۰۵ ھ) دے سامنے زانوئے ادب تہہ کیتا۔جعفری، سید رضی، ۱۳۷۵، ص۳۷. انہاں دے غیر شیعہ امامیہ اساتید توں فقہ و اصول فقہ دی تعلیم حاصل کرنے دا تذکرہ وی ہویا اے۔ پچھلے صدیاں وچ علما دوناں مذہب دی احادیث، فقہ و اصول دی تعلیم حاصل کر دے سن تا کہ اوہ اپنے علم و معرفت نوں کمال تک پہچا سکاں۔ اس لئی کہ اس زمانہ وچ امامت تے علم کلام دے سلسلہ وچ مناظرہ و جدل دا رواج سی۔ اسی طرح توں چونکہ سید رضی دے ذمہ قضاوت دا منصب وی سی۔ لہذا اس عہدہ دا تقاضا سی کہ اوہ تمام مذاہب و مسالک دی فقہ دی تعلیم حاصل کرو۔جعفری، سید رضی، ۱۳۷۵، ص۴۳-۴۲.

انہاں دے شاگرد 

سید رضی دے بعض شاگرد درج ذیل نیں: 

ابو زید جرجانی۔جعفری، سید رضی، ۱۳۷۵، ص۴۴.
ابو عبداللّه حلوانی۔جعفری، سید رضی، ۱۳۷۵، ص۴۵.
شیخ جعفر عبسی (متوفی تقریبا ۴۷۳ ھ)۔جعفری، سید رضی، ۱۳۷۵، ص۴۵.
ابو الحسن قاضی۔جعفری، سید رضی، ۱۳۷۵، ص۴۵.
مفید نیشابوری (متوفی ۴۴۵ ھ)۔جعفری، سید رضی، ۱۳۷۵، ص۴۵-۴۶.
ابوبکر نیشابوری (متوفی ۴۸۰ ھ)۔جعفری، سید رضی، ۱۳۷۵، ص۴۶.
مہیار دیلمی (متوفی ۴۲۸ ھ)۔جعفری، سید رضی، ۱۳۷۵، ص۴۷-۴۶.
قاضی ابو منصور (متوفی ۴۷۲ ھ)۔جعفری، سید رضی، ۱۳۷۵، ص۴۷.

نبوغ شعری

سید رضی شعر گوئی وچ وی مہارت رکھدے سن۔ سید محسن امین عاملی دے بقول انہاں دی شعر گوئی نے دوسری چیزاں اُتے غلبہ حاصل کر لیا سی۔امین، أعیان الشیعہ، ۱۴۰۳ق، ج۹، ص۲۱۸. انہاں نے اپنا پہلا قصیدہ دس سال کچھ زیادہ دی عمر وچ کہیا سی۔ابن خلکان، وفیات الاعیان، ۱۹۷۱م، ج۴، ص۴۱۴. سید رضی، متنبی (303۔354 ھ) و ابو العلاء معری (363۔449 ھ) جداں شاعر دے معاصر سن۔ 
ابو حکیم المعلم عبداللّه خبری (متوفی ۴۷۶ ھ) نے انہاں دے اشعار وچوں 6300 توں زائد ابیات اک دیوان وچ جمع کیتے نیں۔ 385 ھ وچ انہاں دے کچھ اشعاد صاحب بن عباد دے ہاتھ لگے تو انہاں نے اک شخص نوں بغداد بھیجیا تا کہ اوہ انہاں دے دیوان توں اک استنساخ کر دے اک نسخہ انہاں بھیجے۔ جن سید رضی نوں اس بات دا علم ہویا تو انہاں نے اپنے دیوان دا اک نسخہ انہاں دے لئی بھیجیا۔جعفری، سید رضی، ۱۳۷۵، ص۵۴-۵۳.

سید رضی دی شعر گوئی دا مقصد علویاں تے آل ابی طالب دی زندگی نوں بیان کرنا سی جو حق تے قدرت توں محروم سن۔ رثائیات، انہاں دے مراثی دا مجموعہ اے جو انہاں نے اپنے زمانہ دے بزرگاں، دوستاں، رشتہ داراں تے شہدائے کربلا دے بارے وچ نظم کیتے نیں۔ سید رضی نے مقام فخر وچ اپنی قدیم عزت و شرف نوں یاد کیتا اے تے انہاں اُتے افتخار کیتا اے۔آیندی، مقدمہ ترجمه نہج البلاغہ، ۱۳۷۷ش، ص۱۳.

سماجی اقدامات

نقابت
اصلی مضمون:نقابت

سید رضی دے زمانے وچ خلافت بنی عباس دا دور حکومت سی۔ جدونکہ عراق اُتے آل بویہ حکمرانی کر دے سن۔جعفری، سید رضی، ۱۳۷۵، ص۱۱. سید رضی سیاست مداراں، حکمراناں، بزرگان دین تے اہل قضاوت توں قریبی رابطہ رکھدے سن۔شریف الرضی، ص۷؛ بہ نقل جعفری، سید رضی، ۱۳۷۵، ص۲۱. 

سن 367 ھ وچ بغداد اُتے عضد الدولہ دے تسلط دے بعد اس نے شیعہ سنی تنازعے نوں کم کرنے دے لئی ابو احمد (سید رضی دے والد) تے چند دوسرے شیعہ بزرگان نوں 369 ھ وچ حراست وچ لے لیا تے انہاں قلعہ اصطخر (فارس) وچ بھیج کر قید کر دتا۔جعفری، سید رضی، ۱۳۷۵، ص۲۴. 379 ھ وچ حاکم وقت نے ابو احمد نوں انہاں دے تمام مناصب واپس کر دیئے، لیکن انہاں نے پیری دی وجہ توں سارے مناصب اپنے بیٹے سید رضی دے حوالے کر دیئے۔ثعالبی، یتیمة الدهر، ج۳، ص۱۵۵؛ جعفری، سید رضی، ۱۳۷۵، ص۲۲. سید رضی 21 برس دی عمر وچ بغداد وچ علویاں دے نقیب بن گئے۔آقا بزرگ، طبقات اعلام الشیعه، اسماعیلیان، ج۲،ص۱۶۴.

مدرسہ دارالعلم دی تاسیس

سید رضی نے طلاب تے اپنے شاگرداں دے لئی اک مکان مہیا کیتا تے اسنوں مدرسہ دی شکل عطا کر دے اس دا ناں دارالعلم رکھیا۔ انہاں نے دار العلم دے لئی اک کتاب خانہ تے تمام وسائل دے نال اک مخزن فراہم کیتا تے اس وچ طلاب دی ضروریات دی اشیاء جمع کر دتیاں۔عمدة الطالب، ص۱۷۱؛ بہ نقل دوانی، سید رضی مؤلف نہج البلاغه، ۱۳۵۹، ص۹۳-۹۴. انہاں نے دار العلم دے مخزن نوں عبد السلام بن حسین بصری دے سپرد کیتاکاخ دلاویز، ص۵۸؛ بہ نقل دوانی، سید رضی مؤلف نہج البلاغه، ۱۳۵۹، ص۹۴. تے طلاب دی تعداد دے حساب توں کلید بنوا کر انہاں دے دتیاں تا کہ انہاں جدو‏‏ں وی ضرورت ہو اوہ اوتھے توں خود لے لیں۔رجوع کرو: ۵۲٫۰ ۵۲٫۱ دوانی، سید رضی مؤلف نهج البلاغه، ۱۳۵۹، ص۹۴.

البتہ اکثر مورخاں تے سیرت نگار خواجہ نظام الملک طوسی (متوفی 485 ھ)، (سلجوقی دور دے دو بادشاہاں دے وزیر) نوں جو مدرسہ نظامیہ بغداد دے موسس سن، پہلا شخص سمجھتے نیں جس نے اسلام وچ علوم اسلامی و دینی دی تعلیم دے لئی مدرسہ قائم کیتا۔رجوع کرو: ۵۲٫۰ ۵۲٫۱ دوانی، سید رضی مؤلف نهج البلاغه، ۱۳۵۹، ص۹۴.

علمی آثار
اصلی مقالہ: فہرست آثار سید رضی
سید رضی فقہ، کلام، تفسیر، حدیث تے شاعری وچ صاحب تصنیف نیں۔ انہاں وچوں بعض دا دوسری زباناں منجملہ فارسی زبان وچ ترجمہ ہو چکیا اے۔ نجاشی تے آقا بزرگ تہرانی دوناں نے انہاں ول منسوب 12 کتاباں دا تذکرہ کیتا اے۔   

1۔ نہج البلاغہ؛ حضرت علی (ع) دے خطبات، خطوط تے مختصر اقوال دا مجموعہ اے۔ سید رضی نے اسنوں سن 400 ھ وچ مکمل کیتا۔ اوہ اسنوں اپنے لئی قابل فخر سمجھدے سن۔ اس دے انتخاب دا معیار انہاں نے ادبی فصاحت و بلاغت نوں قرار دتا سی۔

2۔ خصائص الأئمہ

3۔ حقائق التنزیل

4۔ مجاز القرآن

5۔ الزیادات فی شعر أبی‌ تمام

6۔ تعلیق خلاف الفقہاء

7۔ مجازات الآثار النبویہ

8۔ تعلیقہ فی الإیضاح لأبی‌ علی

9۔ الجید من شعر ابن الحجاج

10۔ الزیادات فی شعر ابن الحجاج

11۔ مختار شعر أبی‌ إسحاق الصابی۔النجاشی، رجال النجاشی، ۱۴۰۷ق، ص۳۹۸.

12۔ ما‌ دار بینہ و بین أبی‌ إسحاق من الرسائل شعر

13۔ تلخیص البیان

14۔ اخبار قضات بغداد

15۔ دیوان شعر

16۔ الرسائل

17۔ الزیادات فی شعر الصابی و ابی‌ تمام

18۔ طیف الخیال

19۔ الحسن من شعر الحسین

20۔ المتشابہ فی القرآن۔آقا بزرگ، طبقات اعلام الشیعہ، اسماعیلیان، ج۲، ص۱۶۴-۱۶۵.

 حوالے 

مآخذ

ابن خلکان، احمد بن محمد، وفیات الاعیان و انباء ابناء الزمان، تحقیق: احسان عباس، بیروت، دارالثقافہ، ۱۹۷۱ ء
آیندی، عبد المحمد، مقدمہ ترجمہ نہج البلاغہ، دفتر نشر فرہنگ اسلامی، ۱۳۷۷ش
امین، سید محسن، أعیان الشیعہ، تحقیق: حسن امین، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳مء
ابن ابی‌الحدید، شرح نہج البلاغہ، تصحح: محمدابوالفضل ابراہیم، قم: کتابخانہ عمومی آیة الله مرعشی نجفی، ۱۳۳۷ش
ابن میثم بحرانی، شرح نہج البلاغہ، قم: مرکز النشر مکتب الاعلام الاسلامی، ۱۳۶۲ش
جعفری، سید محمد مہدی، سید رضی، تہران: طرح نو، ۱۳۷۵
دوانی، علی، سید رضی مؤلف نہج البلاغہ، تہران، بنیاد نہج البلاغہ، ۱۳۵۹
طہرانی، آقا بزرگ، طبقات اعلام الشیعہ، قم، اسماعیلیان، بی‌ تا
قزوینی، مہدی، کتاب المزار، تحقیق: جودت قزوینی، بیروت، دار الرافدین، ۱۴۲۶ق
نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی (فہرست أسماء مصنفی الشیعہ)، تصحح: سید موسی شبیری زنجانی، قم: دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۰۷ق





گٹھ:1015 دیاں موتاں
گٹھ:970 دے جم
گٹھ:بغداد دے مصنفین
گٹھ:دسویں صدی دے اسلامی مسلم علما
گٹھ:شیعہ محدثین
گٹھ:عراقی شیعہ
گٹھ:علماء حدیث
گٹھ:علماء علوم اسلامیہ
گٹھ:محدثین
گٹھ:موسوی خاندان
گٹھ:علمائے شیعہ

گٹھ:کربلا وچ مدفون افراد
گٹھ:کاظمین وچ مدفون افراد
گٹھ:چوتھی صدی ہجری دے شیعہ مفسرین
گٹھ:چوتھی صدی ہجری دے رثائی شعرا‏
گٹھ:موسوی سادات
گٹھ:چوتھی صدی ہجری دے شیعہ فقہا
گٹھ:چوتھی صدی ہجری دے شیعہ متکلمین
گٹھ:چوتھی صدی ہجری دے شیعہ شعرا
گٹھ:چوتھی صدی ہجری دے شیعہ ادیب
گٹھ:پانچویں صدی ہجری دے شیعہ فقہا
گٹھ:پانچویں صدی ہجری دے شیعہ متکلمین
گٹھ:پانچویں صدی ہجری دے شیعہ ادیب
گٹھ:پانچویں صدی ہجری دے شیعہ شعرا
گٹھ:غدیر دے شاعر
گٹھ:بنو ہاشم
گٹھ:علوی
گٹھ:شیعہ شخصیتاں