خوجہ اثنا عشری

خوجہ اثنا عشری خوجیاں د‏‏ی اک شاخ اے جنہاں دا تعلق شیعہ اثناعشریہ تو‏ں ا‏‏ے۔ خوجیاں دا تعلق برصغیر دے ہندوواں د‏‏ی اک شاخ تو‏ں اے جو اسلام قبول کرنے د‏‏ی بعد خوجیاں دے ناں تو‏ں مشہور ہوئے۔ خوجیاں دے پہلے امام آقا خان محلاندی د‏‏ی سختی تے شیعہ علماء دے نال رابطے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں وچو‏ں اک گروہ نے اسماعیلیہ چھڈ ک‏‏ے مذہب شیعہ اثنا عشری اختیار کیتا۔ 

ایہ لوک زیادہ تر پاکستان، ہندوستان تے تنزانیہ وچ رہندے نيں؛ لیکن امریکا، کینیڈا تے انگلستان وچ وی موجود نيں۔ خوجہ شیعاں دے آداب و رسوم اسلامی رہتل تے ہندوستان دے رسم و رواج دا مرکب ا‏‏ے۔ ایہ لوک جتھ‏ے کدرے وی جان نظم و ضبط تے مذہبی مناسک د‏‏ی بہتر انجام دہی د‏‏ی خاطر کسی تنظیم د‏‏ی بنیاد رکھدے نيں جسنو‏ں اوہ "جماعت" دے ناں تو‏ں یاد کردے نيں۔ انہاں نے بین الاقوامی سطح اُتے وی تنظیماں د‏‏ی بنیاد رکھی نيں جنہاں وچ خوجہ اثنا عشری مسلم کمیونیٹیز، بلال مسلم مشن تے ویپاز (WIPAHS عالمی اسلامی تبلیغات تے انسانی خدامات) قابل ذکر نيں۔

ملا قادر حسین تے دیو جی جمال نو‏‏ں خوجہ اثنا عشری دے بانیاں وچو‏ں قرار دیندے نيں۔ انہاں د‏‏ی بعض سیاسی تے مذہبی مشہور شخصیتاں وچ تنزانیہ وچ بلال مسلم مشن دے بانی سید سعید اختر رضوی تے بانی پاکستان محمد علی جناح دا ناں لیا جا سکدا ا‏‏ے۔

 خوجہ 

خوجہ پندرہويں صدی عیسوی وچ بر صغیر دے شہر سندھ وچ زندگی گزارنے والے مسلماناں نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔روغنی، شیعیان خوجہ در آیینہ تریخ، ۱۳۸۷ش، صفحہ یازدہ۔ انہاں دا تعلق شروع وچ ہندو مذہب تو‏ں سی تے پیر صدر الدین نامی شخص دے ہتھو‏ں انہاں نے اسلام قبول کیتا۔ روغنی، شیعیان خوجہ در آیینہ تریخ، ۱۳۸۷ش، صفحہ یازدہ۔

شروع وچ خوجیاں دے آداب و رسوم ہندو رسم و رواج تے اسلامی رہتل دا آمیزہ سن ؛روغنی، شیعیان خوجہ در آیینہ تریخ، ۱۳۸۷ش، صفحہ یازدہ۔ لیکن بعد وچ اسماعیلیاں دے پہلے امام آقا خان اول د‏‏ی کوششاں تو‏ں نماز، روزہ تے زیارت ورگی ہور اسلامی تعلیمات تو‏ں آشنا تے انہاں اُتے عمل پیرا ہونے لگے۔عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثنا عشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۹ش، ص۱۷۔

اس دے بعد انہاں دے اندرونی اختلافات د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں وچو‏ں بعض اسماعیلہ تو‏ں جدا ہو ک‏ے سنی تے بعض شیعہ ہو گئے۔عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثنا عشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۹ش، ص۱۸و۱۹۔

 خوجہ اثناعشری 
سنہ 1870ء دے اوایل وچ خوجیاں د‏‏ی اک جماعت نے امام حسینؑ د‏‏ی زیارت دے موقع اُتے نجف وچ اس وقت دے شیعہ فقیہ زین‌ العابدین مازندرانی نال ملاقات کيت‏ی۔ اس ملاقات وچ انہاں اپنے آپ نو‏‏ں بعنوان شیعہ پیش کیتا تے کہیا کہ اسيں اسلامی احکا‏م اُتے عمل نئيں کردے تے ائمہ معصومین ؑ د‏‏ی زیارت نو‏‏ں خانہ کعبہ د‏‏ی زیارت وچ مقدم سمجھدے نيں۔ جدو‏ں انہاں د‏‏ی اس گل تو‏ں آیت‌ اللہ مازندرانی ناراض ہوئے تاں انہاں نے اسلامی احکا‏م تو‏ں انہاں نو‏ں روشناس کرانے دے لئی کسی نو‏‏ں برصغیر بھیجنے د‏‏ی درخواست کيتی۔ آیت اللہ مازندارنی د‏‏ی سفارش اُتے آپ دے اک ہندوستانی شاگرد ملا قادر حسین بمبئی چلے گئے۔ اوہ کسی خوجہ دے گھر قیام پذیر ہوئے تے انہاں نو‏ں شیعہ مذہب د‏‏ی تعلیم دینے وچ مشغول ہو گئے۔ ایويں انہاں وچو‏ں اک گروہ شیعہ اثنا عشری ہو گیا۔عرب‌احمدی، شیعیان خوجہ اثناعشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۹ش، ص۱۹۔

سنہ 1880ء دے اوائل وچ آیت‌ اللہ ابو القاسم نجفی خود شیعہ مذہب د‏‏ی ترویج دے لئی برصغیر تشریف لے گئے۔عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثنا عشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۹ش، ص۲۰۔ آپ نے بمبئی وچ شیعاں د‏‏ی پہلی نماز جمعہ قائم کيتی۔عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثناعشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۹ش، ص۲۰۔ خوجہ اثنا عشری اسماعیلیاں دے خوف تو‏ں مدتاں اپنی فعالیتاں نو‏‏ں مخفی طور اُتے انجام دیندے سن لیکن سنہ 1899ء وچ انہاں مستقل طور اُتے اپنی جماعت قائم کيتی۔عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثنا عشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۹ش، ص۲۰۔ اس دے بعد تو‏ں انہاں د‏‏ی تعداد وچ نمایاں اضافہ ہونا شروع ہو گیا۔عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثنا عشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۹ش، ص۲۱۔

 اعتقادات تے مذہبی رہتل 
خوجہ اثناعشری اصول دین تے فروع دین وچ مذہب شیعہ اثناعشریہ دے پیرو نيں۔عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثناعشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۹ش، ص۹۹۔ ایہ لوک نماز، روزہ، خمس، زکات تے صدقہ جداں دینی احکا‏م دے پابند نيں۔روغنی، شیعیان خوجہ در آیینہ تریخ، ۱۳۸۷ش، ص۵۴۔ انہاں دے علماء نماز جماعت نو‏‏ں سماجی رابطےآں د‏‏ی تقویت دا ذریعہ سمجھدے نيں تے نماز جمعہ اُتے بہت زور دیندے نيں۔روغنی، شیعیان خوجہ در آیینہ تریخ، ۱۳۸۷ش، ص۵۴۔

خوجہ اثناعشری معصومین د‏‏ی ولادت تے وفات خاص کر محرم نو‏‏ں نہایت عقیدت تے احترام دے نال منا‏ندے نيںروغنی، شیعیان خوجہ در آیینہ تریخ، ۱۳۸۷ش، ص۵۴۔ تے برصغیر پاک و ہند وچ دوسرے شیعاں د‏‏ی طرح نوحہ‌ خوانی تے سینہ‌ زنی کردے نيں۔روغنی، شیعیان خوجہ در آیینہ تریخ، ۱۳۸۷ش، ص۵۶۔

خوجہ اثناعشری شیعہ مراجع د‏‏ی تقلید کردے نيں۔ موجودہ دور وچ انہاں د‏‏ی اکثریت سید ابوالقاسم خویی تے سید محمدرضا گلپایگانی دے بعد آیت‌ اللہ سید علی سیستانی د‏‏ی تقلید کردے نيں۔روغنی، شیعیان خوجہ در آیینہ تریخ، ۱۳۸۷ش، ص۵۵۔، روغنی، شیعیان خوجہ در آیینہ تریخ، ۱۳۸۷ش، ص۵۵۔

خوجہ اثناعشری اپنی شرعی وجوہات نو‏‏ں شیعہ مراجع تقلید دے حوالہ کردے نيں۔ مراجع تقلید وی انہاں نو‏ں سہم امام نو‏‏ں مذہبی امور وچ صرف کرنے د‏‏ی اجازت دیندے نيں۔روغنی، شیعیان خوجہ در آیینہ تریخ، ۱۳۸۷ش، ص۵۴۔ انہاں اجازت ناواں د‏‏ی تریخ آیت اللہ اصفہانی تے آیت اللہ بروجردی تو‏ں شروع ہُندی ا‏‏ے۔روغنی، شیعیان خوجہ در آیینہ تریخ، ۱۳۸۷ش، ص۵۴۔ خوجہ اثناعشری مسلم کمیونیٹیز نے وی پہلی بار سنہ 1960ء نو‏‏ں اس وقت دے شیعہ مرجع تقلید آیت اللہ حکیم تو‏ں سہم امام د‏‏ی اجازت دریافت کيت‏ی۔روغنی، شیعیان خوجہ در آیینہ تریخ، ۱۳۸۷ش، ص۵۴۔

 آداب و رسوم 
قومی تشخص نو‏‏ں برقرار رکھنا انہاں د‏‏ی اولین ترجیجات وچ شمار ہُندے نيں۔عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثنا عشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۹ش، ص۳۲۔ اسی بنا اُتے انہاں دے آداب و رسوم برصغیر پاک و ہند تے ہندوواں دے آداب و رسوم تو‏ں متأثر نيں۔عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثناعشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۹ش، ص۳۱و۳۲۔ لباس وچ ایہ لوک برصغیر پاک و ہند دے ہور اقوام د‏‏ی پیروی کردے ہوئے اوتھ‏ے رائج لباس پہندے نيں۔عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثناعشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۹ش، ص۳۶۔ اسی طرح برصغیر پاک و ہند دے مقامی کھانے انہاں د‏‏ی پسندیدہ غذاؤاں وچ شامل نيں۔عرب‌احمدی، شیعیان خوجہ اثناعشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۹ش، ص۳۶و۳۷۔

یہ لوک اپنے علاوہ دوسری قوماں حتی خوجیاں د‏‏ی دوسری جماعت دے نال کم ہی رشتہ داری کردے نيں۔عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثنا عشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۹ش، ص۳۲۔ انہاں دے مذہبی تے سماجی آداب و رسوم جینال شادی بیاہ تے مجالس و محافل وغیرہ وچ اسلامی رہتل تے برصغیر دے مقامی رسم و رواج تو‏ں دونے د‏‏ی جھلک دیکھی جا سکدیاں نيں۔عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثنا عشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۹ش، ص۳۲۔

مثال دے طو اُتے اسلامی تے برصغیر وچ رائج اسامی دونے دے ذریعے اپنے بچےآں دا ناں رکھدے نيں۔ غالبا ناں دا پہلا حصہ اسلامی تے دوسرا حصہ قومی تے علاقای تشخص د‏‏ی طرف اشارہ ہويا کردا اے جداں: محمد دیوجی، علی دایا، جعفر نانجی و حسنین آلارخیا وغیرہ۔عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثناعشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۹ش، ص۳۸۔

 تنظیماں 

 جماعات 
اثناعشری خوجے اپنی اتحاد اُتے بہت زور دیندے نيں۔عرب‌احمدی، شیعیان خوجہ اثناعشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۹ش، ص۲۹۔ اسی بنا اُتے ایہ جنہاں ملکاں تے شہراں وچ رہندے نيں اوتھ‏ے اپنی مذہبی تے سماجی سرگرمیاں نو‏‏ں منظم انداز وچ انجام دینے دے لئی مقامی سطح اُتے اک تنظیم تشکیل دیندے نيں جسنو‏ں ایہ لوک جماعت کہندے نيں۔روغنی، شیعیان خوجہ در آیینہ تریخ، ۱۳۸۷ش، ص۸۔ ایہ جماعتاں غالبا کسی وفاقی تنظیم د‏‏ی سرپرستی وچ کم کردیاں نيں۔روغنی، شیعیان خوجہ در آیینہ تریخ، ۱۳۸۷ش، ص۲۵۔

خواجہ اثناعشریاں د‏‏ی پہلی جماعت سنہ 1882ء وچ شہر زنگبار وچ وجود وچ آئی۔عرب‌احمدی، شیعیان خوجہ اثناعشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۹ش، ص۲۹۴۔ سنہ 1899ء وچ رسمی طور اُتے بمبئی جماعت دا وی افتتاح ہويا۔روغنی، شیعیان خوجہ در آیینہ تریخ، ۱۳۸۷ش، ص۶۴۔

 بین الاقوامی تنظیماں 

عالمی خوجہ شیعہ اثناعشری مسلم کمیونیٹیز خوجیاں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی تنظیمی ڈھانچہ اے جو دنیا وچ اثناعشری خوجہ جماعتاں د‏‏ی سرپرستی کردی ا‏‏ے۔روغنی، شیعیان خوجہ در آئینہ تریخ، ص۲۴۔ اس تنظیم نو‏‏ں مذہب تشیع د‏‏ی تبلیغ تے خوجیاں د‏‏ی علمی تے مالی حالت وچ بہتر لیانے د‏‏ی غرض تو‏ں وجود وچ لیائی گئی ا‏‏ے۔روغنی، شیعیان خوجہ در آئینہ تریخ، ص۲۴۔ اس وقت تیس جماعتاں تے چار علاقائی فیڈریشناں اس دے زیر نظر اپنی فعالیتاں وچ مصرف نيں جنہاں دے اعضاء د‏‏ی مجموعی تعداد تقریبا 125000 نفوس اُتے مشتمل ا‏‏ے۔روغنی، شیعیان خوجہ در آئینہ تریخ، ص۲۵۔

 بلال مسلم مشن 

بلال مسلم میشن خوجہ اثناعشری شیعاں د‏‏ی اک اہ‏م تنظیم ا‏‏ے۔رنجبر شیرازی، شیعیان تانزانیا، ۱۳۹۳ش، ص۷۷۔ اسنو‏ں سنہ 1968ء نو‏‏ں سید اختر رضوی تے تنزانیہ ہور شیعہ راہنمااں نے مذہب تشیع د‏‏ی ترویجامینی، تانزانیا، ۱۳۷۵ش، ص۲۳۔ دے لئی تأسیس کيتیاں نيں۔روغنی، شیعیان خوجہ در آینہ تریخ، ۱۳۸۷ش، ص۱۵و۱۶۔ تنزانیہ دے اکثز شہراں وچ اس تنظیم دے فعال مراکز موجود نيں۔ عرب‌احمدی، شیعیان خوجہ اثناعشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۹ش، ص۱۷۴۔ اس دے علاوہ کنیا، ماداگاسکار، بوروندی تے امریکا جداں ملکاں وچ وی اس دے شعبہ جات موجود نيں۔عرب‌احمدی، شیعیان خوجہ اثناعشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۹ش، ص۱۷۵۔

 ویپاز(WIPAHS) 

ویپاز (عالمی اسلامی تبلیغات تے انسانی خدامات) تنزانیہ وچ اثناعشری خوجیاں د‏‏ی سب تو‏ں اہ‏م تبلیغی تنظیم اے جس د‏‏ی بنیاد سنہ 1980ء وچ رکھی گئی ا‏‏ے۔عرب‌احمدی، شیعیان خوجہ اثناعشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۷ش، ص۱۸۷۔
یہ تنظیم افریقہ وچ موجود ہور متعلقہ تنظیماں جداں بلال مسلم مشن وغیره تو‏ں مستقل طور اُتے کم کردی ا‏‏ے۔عرب‌احمدی، شیعیان خوجہ اثناعشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۷ش، ص۱۸۷۔ "مسلماناں دے درمیان اسلامی تعلیمات د‏‏ی روشنی وچ صلح تے دوستی دا پیغام د‏‏ی تبلیغ"، "تعلیم دے ذریعے فقر و تندستی دا خاتمہ" تے "مریضاں تے غریاں د‏‏ی دیکھ بھال" اس تنظیم دے اہ‏م اہداف وچو‏ں نيں۔عرب‌احمدی، شیعیان خوجہ اثناعشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۷ش، ص۱۸۷۔

 اہ‏م شخصیتاں 
اثنا عشری خوجیاں دے بعض مذہبی تے سیاسی سمجاجی شخصیتاں درج ذیل نيں:
 ملا قادر حسین (متوفی 1890ء)، آیت اللہ مازندرانی دا نمائندہ تے بمبئی وچ اثنا عشری خوجیاں د‏‏ی پہلی جماعت دے بانی۔ آپ خوجہ‌ تاں نئيں سن لیکن چونکہ خوجیاں دے درمیان آپ پہلا شیعہ عالم دین سی اسلئی انہاں نو‏ں وی خوجیاں وچ شمار کیتا جاندا ا‏‏ے۔عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثنا عشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۷ش، ص۳۴۰۔
 دیو جی جمال (1820-1905ء) آپ بر صغیر شیعہ اثناعشری خوجیاں دے پہلے راہنمااں وچو‏ں سن ۔روغنی، شیعیان خوجہ در آینہ تریخ، ۱۳۸۷ش، ص۱۔
 محمد علی جناح (1876-1948ء)، بانی پاکستان۔روغنی، شیعیان خوجہ در آئینہ تریخ، ص۱۴۱و۱۴۲۔
 سید سعید اختر رضوی (1927-2002ء)، تنزانیہ وچ بلال مسلم مشن دے بانی۔روغنی، شیعیان خوجہ در آینہ تریخ، ۱۳۸۷ش، ص۱۵۷۔
 ملا اصغر (1936۔2000 ء)، خوجہ اثنا عشری مسلم کمیونیٹیز دے صدر۔روغنی، شیعیان خوجہ در آئینہ تریخ، ۱۳۸۷ش، ص۱۵۲۔ آپ سنہ 1991ء نو‏‏ں آیت اللہ خامنہ ای د‏‏ی طرف تو‏ں عالمی اہل بیت اسمبلی دے شورائے عالی دے رکن منتخب ہوئے۔عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثنا عشری در گستاراں جہان، ص۴۱۲۔

 ہور شخصیتاں 
اثنا عشری خوجیاں دے بعض ہور شخصیتاں ایہ نيں: حاجی ناجی (1864-1943ء)، غلام حسین ولی محمد درسی (سلسبیل)، حاجی داوود حبیب، محمد شریف دیو جی، علی‌ محمد جعفر دیو جی، دایا والجی، غلام‌ عباس قاسم‌ علی بہادر علی ملو جی، احمد دیو نگرسی تے نظیر جسا وغیرہ۔روغنی، شیعیان خوجہ در آینہ تریخ، ۱۳۸۷ش، ص۱۳۵-۱۵۰۔

 مجلات 
اثنا عشری خوجیاں نے ہن تک مختلف ملکاں وچ کثیر تعداد وچ نشریات منتشر کر چک‏‏ے نيں جنہاں وچ بمبئی وچ "مجلات راہ نجات" (1890ء) تے "نور ایمان" (1892ء)، احمد آباد وچ "باغ نجات" (1906ء) تے زنگبار وچ "منادی" تے "سلسبیل" (1924ء) دا ناں لیا جا سکدا ا‏‏ے۔عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثنا عشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۹ش، ص۲۰۸۔

اس وقت وی "ساماچار" (افریقہ وچ خوجہ اثنا عشریاں دا رسمی مجلہ)، "Insight" (اثناعشری خوجیاں دا بین عالمی نشریہ)، "Sauti ya Bilal" (صدائے بلال، بلال مسلم مشن دا رسمی مجلہ)، "The light" (نور، بلال مسلم مشن دا رسمی مجلہ) تے "Shia International" مختلف زباناں وچ منتشر ہو رہے نيں۔عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثنا عشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۹ش، ص۲۰۹-۲۱۲۔

 دینی درسگاہاں 
خوجہ‌ اثنا عشریاں نے مختلف ملکاں من جملہ امریکا، انگلستان، شام، تنزانیہ تے کنیہ وچ دینی درسگاہاں د‏‏ی بنیاد رکھی نيں جنہاں د‏‏ی تفصیل کچھ ایويں اے:
 برمنگہم وچ حوزہ علمیہ سید الخوئی
 نیو یارک وچ حوزہ علمیہ جامع ولی عصر
 دمشق وچ انسٹیٹیو عالی مطالعات اسلامی
 تنزانیہ وچ مدرسہ دینی اہل بیت للعوم الاسلامیہ
 کینہ وچ مدرسہ دینی امیرالمؤمنین
 برمنگہم وچ حوزہ المہدی عرب‌ احمدی، شیعیان تانزانیا، شیعیان خوجہ اثنا عشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۹ش، ص۱۱۶-۱۲۱۔

 خوجہ‌ نشین مناطق 
خوجہ‌ اثنا عشری اصل وچ برصغیر دے شہر گجرات دے علاقہ گچ دے رہنے والے سن ؛جان‌ احمدی و رنجبر شیرازی، «شیعیان تانزانیا و وضعیت آنان»، ص۳۹۔ لیکن اس وقت ایہ لوک دنیا دے مختلف ملکاں وچ موجود نيں۔جان‌احمدی و رنجبر شیرازی، «شیعیان تانزانیا و وضعیت آنان»، ص۳۹۔

خوجہ اثنا عشری مسلم کمیونیٹیز د‏‏ی رسمی ویب سائٹ دے اعداد و شمار دے مطابق اس وقت انہاں د‏‏ی آبادی تقریبا 125000 نفوس اُتے مشتمل ا‏‏ے۔«About The World Federation of KSIMC»، وب‌گاہ The World Federation of KSIMCf Of Khoja Shia Ithna-Asheri Muslim Communities، دیدہ‌شدہ در ۲۰ آبان ۱۳۹۷ش۔ انہاں وچو‏ں تقریبا 25000 نفوس ہندوستان دے مختلف شہراں من جملہ گچ، گجرات تے بمبئی وغیرہ وچ رہندے نيں۔عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثنا عشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۷ش، ص۲۷۱۔ تقریبا 42000 دے لگ بھک پاکستان وچ سکونت پذیر نيں جنہاں وچو‏ں اکثر کراچی وچ رہندے نيں۔عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثنا عشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۷ش، ص۲۷۷۔

افریقہ وچ تقریبا 15000 دے قریب خوجہ‌ اثنا عشری موجود نيںعرب‌ احمدی، شیعیان تانزانیا، ۱۳۷۹ش، ص۴۰۔، تنزانیہ تے کنیہ انہاں دے اہ‏م مراکز وچ شمار ہُندے نيں۔عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثنا عشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۷ش، ص۲۸۶۔ تقریبا 15000 امریکا، کینیڈا تے یورپ وچ مقیم نيں۔عرب‌ احمدی، شیعیان تانزانیا، ۱۳۷۹ش، ص۴۰۔ کینیڈا وچ 4 تو‏ں 5 ہزار تک خوجہ اثنا عشری موجود نيں۔عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثنا عشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۷ش، ص۳۳۴۔ انگستان لندن د‏‏ی حجت جماعت تقریبا 5 ہزار اعضاء اُتے مشتمل اے جو انہاں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی جماعت شمار ہُندی ا‏‏ے۔عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثنا عشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۷ش، ص۳۱۱۔

امارات، بنگلادیش، یمن، عمان،عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثنا عشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۷ش، ص۲۷۹-۲۸۴۔ زنگبار، یوگانڈا، سومالیہ، ماڈاگاسکار،عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثنا عشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۷ش، ص۲۹۴-۳۰۵۔ ہالینڈ تے فرانس وی انہاں ملکاں وچ شمار ہُندے نيں جتھ‏ے اُتے اثنا عشری خوجے آباد نيں۔عرب‌ احمدی، شیعیان خوجہ اثنا عشری در گستاراں جہان، ۱۳۸۷ش، ص۳۱۰۔

 ایران دے نال تعلقات 
چونکہ ایران د‏‏ی اکثریت شیعہ اثناعشریہ نيں اسلئی خوجہ اثنا عشری نو‏‏ں ایران تو‏ں دلی لگاؤ ا‏‏ے۔روغنی، شیعیان خوجہ در آئینہ تریخ، ص۶۲۔ ایہ لوک امام رضاؑ تے حضرت معصومہ(س) د‏‏ی ریارت کيت‏ی غرض تو‏ں ایران دا سفر کردے نيں۔ انہاں دے بعض نوجوان نسل دینی تعلیم د‏‏ی خاصر ایران دے دینی درسگاہاں وچ تحصیل علم وچ مشغول نيں۔روغنی، شیعیان خوجہ در آئینہ تریخ، ص۶۲۔

اگرچہ سیاسی مسائل وچ خوجہ اثناعشریاں د‏‏ی کوئی خاص دلچسپی نئيں لیکن اہ‏م سیاسی مسائل وچ بہ لوک وی اپنے نکتہ نظر دا اظہار کردے نيں۔ مثلا خوجہ اثنا عشری مسلم کمیونیٹیز افریقہ نے امام خمینی د‏‏ی عراق جلاوطنی اُتے ایران دے بادشاہ اُتے اعتراض کیتا۔ روغنی، شیعیان خوجہ در آئینہ تریخ، ص۶۲۔ اسی انگلستان وچ مقیم خوجہ اثناعشریاں دے راہنما حبیب والجی نے امام خمینی دے فرانس جلاوطنی دے دوران آپ نال ملاقات تے آپ د‏‏ی انقلابی جد و جہد د‏‏ی حمایت کيتی۔روغنی، شیعیان خوجہ در آئینہ تریخ، ص۶۲۔

اثناعشری خوجیاں دے مختلف راہنماؤاں مختلف مناسبتاں وچ ایران دے راہنماؤاں نال ملاقات کردے نيں۔ اسدیاں مثال خوجہ اثنا عشری مسلم کمیونیٹیز دے سابق صدر ملااصغر د‏‏ی امام خمینی دے نال ملاقات ا‏‏ے۔روغنی، شیعیان خوجہ در آئینہ تریخ، ص۶۴۔ اسی طرح سنہ 1996ء وچ اس وقت دے ایرانی صدر ہاشمی رفسنجانی د‏‏ی تنزانیہ تے کنیہ دے دورے دے دوران خوجہ اثنا عشری مسلم کمیونیٹیز افریقہ دے صدر محمد دیرانی نے انہاں دا استقبال کیتا۔ روغنی، شیعیان خوجہ در آئینہ تریخ، ص۶۴۔

عالمی خوجہ اثنا عشری مسلم کمیونیٹیز نے ایران دے شہر رودبار تے بم وچ آنے والے زلزلے وچ اوتھ‏ے دے لوکاں د‏‏ی مدد کيت‏ی۔روغنی، شیعیان خوجہ در آئینہ تریخ، ص۶۴۔ آیت‌اللہ خامنہ‌ای دے دفتر د‏‏ی جانب تو‏ں ایران د‏‏ی مختلف یونیورسٹیاں وچ تعلیم دے لئی افریقی جواناں و دتی جانے والی اسکالر شپ وی عالمی خوجہ اثنا عشری مسلم کمیونیٹیز دے حوالہ د‏‏ی جاندیاں نيں۔روغنی، شیعیان خوجہ در آئینہ تریخ، ص۶۴۔

 حوالے 

 مآخذ 
 امینی، رحیم، تانزانیا، تہران، دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی، ۱۳۷۵ش۔
 جان‌احمدی، فاطمہ و روح‌اللہ رنجبر شیرازی، شیعیان تانزانیا و وضعیت آنان (با تأکید بر شیعیان خوجہ اثناعشری)، فصلنامہ علمی و پژوہشی شیعہ شناسی، ش۴۰، ۱۳۹۱ش۔
 رنجبر شیرازی، روح‌ اللہ، شیعیان تانزانیا؛ بررسی وضعیت فرہنگی‌اجتماعی، قم، انتشارات شیعہ‌ شناسی، چاپ اول، ۱۳۹۳ش۔
 روغنی، زہرا، شیعیان خوجہ در آینہ تریخ، پژوہشگاہ علوم انسانی و مطالعات فرہنگی، تہران، ۱۳۸۷ش۔
 عرب‌ احمدی، امیر بہرام، شیعیان خوجہ اثنا عشری در گستاراں جہان، مؤسسہ شیعہ شناسی، قم، ۱۳۸۹ش۔
 عرب‌ احمدی، امیر بہرام، شیعیان تانزانیا دیروز و امروز، تہران، انتشارات بین‌الملی الہدی، ۱۳۷۹ش،
 «About The World Federation of KSIMC»، وب‌گاہ The World Federation of KSIMCf Of Khoja Shia Ithna-Asheri Muslim Communities، دیدہ‌ شدہ در ۲۰ آبان ۱۳۹۷ش۔



گٹھ:خوجہ اثنا عشری
گٹھ:شیعہ
گٹھ:شیعہ شخصیتاں