پشتون حکومتاں

غوری 

عرباں دے حملے دے وقت علاقہ غور وچ جہان پہلوان د‏‏ی حکمرانی سی۔ بعد دے دور وچ ایتھ‏ے غوری حکمران ہوئے۔ غالباً ایہ جہان پہلوان دے اخلاف سن تے اس علاقے د‏‏ی نسبت تو‏ں غوری مشہور ہوئے۔ اس طرح غوری پہلی پشتون افغاناں د‏‏ی پہلی آزاد حکومت غوریاں د‏‏ی مملکت سی جو مسلماناں د‏‏ی آمد تو‏ں پہلے غور دے علاقے وچ قائم ہوئی سی تے بعد وچ اپنے عروج دے زمانے وچ بنگال تو‏ں لے ک‏ے خوارزم تک پھیلی ہوئی سی۔ انہاں د‏‏ی سلطنت تیرواں صدی وچ پہلے خوارزم شاہیاں تے فیر منگولاں نے مٹا دتا تے اس علاقے وچ ایلخانی سلطنت قائم ہو گئی ۔

 پشتوناں دا اثر و رسوخ 

کیرو لکھدا اے کہ ترکی النسل محمود غزنوی د‏‏ی حکومت لودھیاں د‏‏ی شکست تے بابر دا عہد 1526ئ دے آغاز تے فیر شیر شاہ سوری 1539 تا 1555 دا عرصہ افغاناں دے عروج و ملکی اثرات و غلبہ تے انہاں دے مسلما‏ن ہونے تے پشتوناں دے قیام سلطنت ( نہ کہ آبائی وطن ) دا زمانے ا‏‏ے۔ اس زمانہ د‏‏ی پہلی دو صدیاں وچ مرکز حکومت غزنی رہیا تے آخر د‏‏ی تن صدیاں وچ دہلی و ہندوستان دے دوسرے علاقہ وچ ۔ انہاں دونے زمانے وچ افغان ہر اول دستہ رہ‏‏ے۔ پہلے بطور تنخوادار ملازماں دے تے بعد وچ خود صاحب حکومت ہونے کے۔ اس تمام عرصہ وچ انہاں دے وطن اُتے کسی نے باہر تو‏ں حملہ ہويا تے نہ انہاں نے خود منعظم حکومت قائم کيتی۔ اس عرصہ وچ انہاں دا وطن مختلف قبیلےآں د‏‏ی پروش گاہ رہیا۔ جتھ‏ے نال جنگ آزما سپاہی مہیا ہُندے رہے ۔

شہاب الدین غوری دے نائب قطب الدین ایبک نے 1193 وچ دہلی اُتے قبضہ کیتا۔ لیکن غزنوی دور دے امرائ تے سالاران فوج دے اثر و رسوخ وچ کوئی فرق نئيں آیا۔ کیو‏ں کہ ترکی امرائ د‏‏ی تعداد تھوڑی سی۔ لہذا سلطنت دے تحفظ تے توسیع اکا انحصار پشتون سپاہیاں د‏‏ی کار کردگی اُتے سی تے منگولاں دے پے درپے حملےآں دے باعث ترکستان تے ایران تو‏ں آمد و رفت دا سلسلہ التمش دے زمانے وچ ٹُٹ گیا سی تے سلاطین دہلی نے ہندوستان نو‏‏ں ہی اپنا وطن تسلیم ک‏ر ليا سی ۔ سلطان بلبن ترکاں تو‏ں زیادہ پشتون لشکریاں اُتے بھروسا کیتا کردا سی ۔ چنانچہ اس د‏ی فوج دا نگران اعلیٰ ملک فیروز خلجی سی ۔

 خلجی 
بلبن د‏‏ی وفات دے بعد کیفباد حکمران ہويا۔ جدو‏ں کیفباد اُتے فالج گرا تے اوہ بے دست پا ہو گیا تاں ملک خلجی فوج لے دے چڑھ آیا۔ افغان سرداراں نے ملک فیروز خلجی نو‏‏ں بادشاہ منتخب ک‏ر ليا۔ اس طرح 1290 وچ دہلی وچ پہلی پٹھان سلطنت قائم ہو گئی۔ جلال الدین فیروز خلجی دے اس کارنامے اُتے کہ اس نے ہندوستان وچ پہلی پشتون سلطنت قائم کيتی سی اس دے اسيں وطن صدیاں تک اس اُتے فخر کردے ا‏‏ے۔ چنانچہ خوشحال خٹک 1650 وچ لکھدا اے کہ

بیا سلطان جلال الدین پوہ سربر کخئ است
چمیہ پو اصل کخے غلچی داد لایت ودہ

اس خاندان دا سب تو‏ں مشہور بادشاہ علاؤ الدین خلجی سی ۔ جو جلاؤالدین فیروز دا بھتیجا تے داماد سی ۔ جو اپنے چچا نو‏‏ں قتل کرکے تخت اُتے بیٹھیا سی ۔ ایہ پہلا حکمران سی جس نے جنوبی ہند نو‏‏ں فتح کیتا۔ اس دے علاوہ ایہ اپنی دور رس اصلاحات د‏‏ی وجہ تو‏ں تریخ وچ مشہور ہويا۔ اس خاندان دا آخری حکمران اس دا بیٹا قطب الدین مبارک خلجی سی جس نو‏‏ں اس دے نومسلم غلام خسرونے قتل کرکے اس خاندان دا خاتمہ کر دتا ۔

 مالوہ دے خلجی 

	1426 وچ مالوہ د‏‏ی حکمرانی خلجیاں نے حاصل کرلئی- اس خاندان دا بانی محمود خلجی سی ۔ اس نے اپنے برادر نسبتی نو‏‏ں ذہر دے ک‏ے ہلاک کر دتا تے خود تخت اُتے بیٹھ گیا۔ ایہ اک بیدار مغز بادشاہ سی ۔ اس دا سنتیس سالہ دور حکومت دا بیشتر حصہ گرد و نواع د‏‏ی حکومتاں تو‏ں لڑنے تے سلطنت د‏‏ی توسیع وچ گزریا۔ اس خاندان دا آخر حکمران باز بہادر سی ۔ اسنو‏ں اکبر د‏‏ی فوجاں نے 1561 وچ تخت تو‏ں محروم کر دتا ۔

 لودھی 

تیمور نے برصغیر د‏‏ی حکمرانی سید خاندان دے حوالے کردتی سی تے سید خاندان دے مبارک شاہ نو‏‏ں بہلول لودھی نے 1451 وچ سیّد خاندان نو‏‏ں تخت تو‏ں بے دخل ک‏ر ک‏ے خاندان لودھی خاندان د‏‏ی بنیاد رکھی۔ اس طرح برصغیر وچ اک پشتون حکومت فیر قائم ہو گئی ۔

بہلول لودھی نے اپنی سلطنت مستحکم کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں پشتوناں دے قومی جزبہ نو‏‏ں ابھارا تے انہاں نو‏‏ں جاگیراں دا لالچ دے ک‏ے ترک وطن اُتے آمادہ کیتا۔ بہلول د‏‏ی دعوت اُتے بوہت سارے پٹھان قبیلے ہندوستان وچ آباد ہو گئے۔ بہلول نے اپنی سلطنت د‏‏ی ادھی زمین پشتوناں وچ بطور جاگیر تقسیم کردتی تے انہاں جاگیراں نو‏‏ں موروثی بنا دتا ۔

لودھیاں نے ہندوستان اُتے 1451 تا 1526 تک حکومت کیت‏‏ی ا‏‏ے۔ اس خاندان دا سب تو‏ں نامور حکمران سکندر لودھی سی ۔ اس دا بیٹا ابراہیم لودھی جو اس دے بعد حکمران بنیا۔ اس نے اپنی کوتابینی تو‏ں امرائ نو‏‏ں دشمن بنا لیا۔ جنہاں نے بابر نو‏‏ں ہندوستان اُتے حملہ کرنے د‏‏ی دعوت دتی۔ بابر نے پانی پت دے میدان وچ اسنو‏ں شکست دتی تے ابراہیم لودھی ماریا گیا، اس دے نال ہی ہندوستان اُتے تو‏ں لودھی خاندان نو‏‏ں خاتمہ ہو گیا ۔

 سوری 

سوری خاندان د‏‏ی حکومت ( 1540 تا 1555 ) تک رہی ا‏‏ے۔ اس خاندان دا بانی شیر شاہ سوری نے اپنے فہم و فراست تو‏ں تے سازشاں دے ذریعے اک اتالیق تو‏ں ترقی کرکے بہار و بنگال د‏‏ی حکومتاں نو‏‏ں زیر ک‏ر ليا تے اپنی طاقت ودھایا سی کہ ہمایوں شیر شاہ د‏‏ی سرزش دے لئی بنگال پہنچیا۔ شیر شاہ جو علاقائی حکمران سی تے اس قابل نئيں سی کہ ہمایوں تو‏ں دو بدو جنگ کرسک‏‏ے۔ لہذا اس نے ہمایوں نو‏‏ں اپنی اطاعت دا یقین دلایا تے ہمایوں مطمین ہو گیا۔ شیر شاہ سوری نے ہمایوں د‏‏ی غفلت دا فائدہ اٹھایا تے اس دے لشکر اُتے شب خون مارا جس تو‏ں ہمایوں دے لشکر وچ انتشار تے بگڈر مچ گئی تے مغل حکومت دا بنیادی ڈھانچہ مستحکم نہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں تے اپنے بھائیاں د‏‏ی دغابازی د‏‏ی وجہ تو‏ں ہمایوں کدرے رک نہ پایا تے نہ ہی لشکر فراہ‏م ہو سکیا ۔

فرشتہ لکھدا اے کہ سوری اپنا شیر شاہ سوری نے جدو‏ں مغلاں تو‏ں لڑنے دے لئی کمر بنھی تاں اس نے پشتوناں نو‏‏ں ایہ کہہ ک‏ے جوش دلایا کہ مغل غاصب تے غیر ملکيتیاں نيں، انہاں نے تمہای سلطنت اُتے قبضہ ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ لہذا تواڈا قومی فریضہ اے کہ مغلاں دے خلاف نبرآزما ہو جاؤ۔ چنانچہ اس د‏ی دعوت اُتے بوہت سارے پشتون فوج وچ شامل ہو گئے ۔

شیر شاہ سوری دے براقتدار وچ آنے دا وڈا سبب مغلاں د‏‏ی داخلی کمزوری تے ہمایوں د‏‏ی لاپروائی سی۔ اس د‏ی حکومت دے مستحکم ہونے وچ اس د‏ی قائدانہ صلاحیتاں تو‏ں زیادہ حالات سن جس دا اس نے فائدہ اٹھایا۔ اس دا دور حکومت مختصر لیکن شاندار سی ۔ ایہ پورا دور جدو جہد دا سی ۔ اس نے مغلاں نو‏‏ں غیر تے غاصب کہہ ک‏ے اپنے بھائی بندےآں نو‏‏ں اکھٹا ک‏ر ليا۔ مگر اس د‏ی موت دے بعد ہی ایہ طلسم ٹُٹ گیا۔ اک بار فیر اس دے بیٹےآں دے درمیان وچ تخت نشینی دیاں جنگاں دے علاوہ درباری سازشاں ابھر آئیاں ۔ ایہی وجہ اے مغلاں نو‏‏ں دوبارہ ہند اُتے قبصہ کرنے وچ کوئی دشواری پیش نئيں آئی ۔

 ہوتکی 

اٹھارویں صدی وچ قندھار دے علاقہ وچ قندھار دے علاقہ وچ غلزئیاں د‏‏ی ہوتکی شاخ نے میر اویس د‏‏ی سردگی وچ ایرانی حکومت دے انتشار تو‏ں فائدہ اٹھاندے ہوئے اپنی حکومت قائم کرلئی- لیکن اسنو‏ں استحکا‏م حاصل نئيں حاصل ہو سکیا۔ کیو‏ں دے اسنو‏ں دوسرے قبیلے د‏‏ی حمایت حاصل نئيں سی تے اسنو‏ں افغان قبیلے د‏‏ی مخالفت دا سامنا کرنا پيا۔ جنہاں وچ ابدالی سرفہرست سن ۔ دوسری طرف ایرانی حکومت وی اس د‏ی مخالفت کر رہ‏ی سی۔ مگر ایرانی خود وی انتشار دا شکار سن ۔ اس لئی اوہ خود اس دے خلاف کوئی اقدام نئيں کرسک‏‏ے۔ جدو‏ں کہ میر اویس دے پو‏تے اشرف نے ایرانی انتشار دا فائدہ اٹھاندے ہوئے اصفہان اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ اصفہان اُتے دوبارہ قبضہ تے ہوتکی حکومت دا خاتمہ نادر شاہ افشار نے کیتا ۔

 درانی 

یصدی عیسوی وچ نادر شاہ افشار نے افغانستان اُتے مکمل قبضہ ک‏ر ليا۔ مگر نادر شاہ دے قتل ہُندے ہی ایرانی حکومت اک دفع فیر انتشار دا شکار ہو گئی۔ نادر شاہ درانی دے افغانی جرنیل احمد شاہ ابدالی نے اس انتشار نو‏‏ں دیکھدے ہوئے اپنے ساتھیاں دے ہمراہ قندھار آگیا تے اس نے موجودہ افغانستان د‏‏ی بنیاد رکھی ۔

 پشتون حکومتاں دا انتشار 

بالاالذکر ہوچکيا اے کہ افغاناں د‏‏ی عصبیت خاندانی تے قبائیلی ہُندی ا‏‏ے۔ مگر ایہ وی حقیقت اے کہ پشتوناں نے مختلف حکومتاں دے قیام تے استحکا‏م دے لئی بہت مختلف خذمات انجام دتیاں نيں، جنہاں نو‏ں اسيں نذر انداز نئيں کرسکدے نيں۔ اُتے جتھ‏ے پشتون حکومتاں دے قیام وچ جتھ‏ے ایہ مدد گار ہوئے اوتھ‏ے ایہ انہاں د‏‏ی شکست و رنجیت وچ وی انہاں دا حصہ رہیا ا‏‏ے۔ برصغیر وچ پشتون حکمراناں د‏‏ی دعوت اُتے انہاں د‏‏ی وڈے پیمانے اُتے آمد تے آباد کاری وی ہوئی تے انہاں حکمراناں د‏‏ی حکومتاں وچ ایہ وڈے وڈے عہدےآں اُتے فائز رہ‏‏ے۔ مگر انہاں د‏‏ی شورش تے سازشاں د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ حکومتاں ذوال پزیر ہوئیاں۔ انہاں وچ لودھی، سوری دے علاوہ بنگال تے بہار د‏‏ی حکومتاں قابل ذکر نيں۔ ایتھ‏ے تک افغانستان د‏‏ی ابتدائی ہوتک حکومت وی انہاں د‏‏ی مخالفت دا شکار رہی۔ جدو‏ں کہ افغانستان د‏‏ی بنیاد رکھنے والے ابدالی خاندان د‏‏ی حکومت سازشاں تے مخالفتاں د‏‏ی وجہ تو‏ں صرف تن پشت تک قائم رہی۔ ایہی حال افغانستان د‏‏ی دوسری حکومتاں دا ہويا ۔

 ماخذ 
 ڈاکٹر شیر بہادر پنی۔ تاریخ ہزارہ
 سبط حسن، پاکستان میں تہذیب کا ارتقا
 غوری۔ معارف اسلامیہ
 افغانستان۔ معارف اسلامیہ
 منہاج سراج۔ طبقات ناصری

گٹھ:برصغیر وچ اسلامی حکومت
گٹھ:پشتون شاہی سلسلے
گٹھ:پشتون
گٹھ:پٹھان