نرجس خاتون

نرجس خاتون یا نرگس خاتون ملقب بہ «ریحانہ»، «سوسن» و «صیقل» تے «ورداس» اہل تشیع دے گیارہوں امام حسن عسکری دی بیوی تے بارہویں امام حجت بن الحسن دی والدہ سن۔شیخ مفید، الارشاد، موسسة احیاء التراث، ج 2، ص 346.شیخ صدوق، اکمال الدین، ص 346.طبرسی، همان کتاب، ص 418.مسعودی، اثبات الوصیة، انتشارات انصاریان، ص 248.:fa:فتال نیشابوری، روضة الواعظین، ج 1، ص 283.طوسی، الغیبه، ص 143.محمد بن جریر بن رستم طبری، دلائل الامامة، منشورات حیدریه، ص 268.ابن صباغ، همان کتاب، ص 310.

اوہ اک مسیحی گھرانے وچ پیدا ہوئیاں سن۔ انہاں دے دادا قیصرِ روم سن جو عیسیٰ دے حواری شمعون زیلوتیس دی نسل تو‏ں سن ۔ انہاں نے خواب وچ عیسیٰ دی والدہ مریم، فاطمہ زہرا تے پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم نو‏ں دیکھیا تے اسلام قبول کر لیا۔

نرجس خاتون مشہور قول دی بنا اُتے شیعہ مکتب فکر دے گیارہویں پیشوا حضرت امام حسن عسکری دی کنیز تے بارہویں پیشوا حضرت امام زمانہ(عج) دی والدہ ماجدہ نيں۔ آپ دے بعض ہور نام جداں سوسن، صَقیل یا صِیقَل، حدیثہ، ملیکہ تے ریحانہ وی ذکر ہوئے نيں ۔ نرجس خاتون دے متعلق کوئی زیادہ اطلاعات موجود نئيں نيں ۔زیادہ تر جنہاں منابع وچ انہاں دی قوم تے ذاتی شخصیت دے متعلق لکھیا گیا اے اس وچ وی بہت زیادہ اختلاف مذکور اے بعض منابع وچ مذکور اے کہ اوہ امام حسن عسکری دی پھُپھی حکیمہ خاتون دی تربیت یافتہ سن جدو‏ں کہ بعض وچ آیا اے کہ اوہ حبشی نسل تو‏ں یا اہل نوبہ دی کنیز سن ۔ایہ حدیث وی موجود اے کہ امام زمانہ دی والدہ روم دے بادشاہ دی نواسی ملیکہ(ملیکا) نيں کہ جو مسلماناں دی اسارت وچ آئیاں ۔ اس روایت دے راویاں وچ ضعیف تے مجہول راویاں دی بنا اُتے بعض علما اسنو‏ں قابل اعتبار نئيں سمجھدے نيں۔

ہور امام زمان دی والدہ دی شخصیت تے قومیت دے واضح نہ ہونے دے دلائل وچو‏ں اک دلیل امام زمانہ دی ولادت دے مخفی ہونے نو‏ں قرار دیندے نيں۔

کہیا گیا اے کہ امام زمانہ دی والدہ امام حسن عسکری دی شہادت تو‏ں پہلے فوت ہوگئياں جدو‏ں کہ بعض کتب وچ امام حسن دی شہادت دے وقت انہاں دے پاس موجود سن۔ نرجس خاتون دی قبر سامرا وچ عسکریین دے حرم وچ امام ہادی تے امام عسکری دی قبر دے پاس اے

 نام 
امام زمان دی والدہ دے درج ذیل اسما ذکر ہوئے نيں : نرجس،ر.ک: شیخ صدوق، کمال الدین، ۱۳۵۹ق، ج۲، ص۴۳۲؛ خصیبی، الہدایۃ الکبری، ۱۴۱۱ق، ص۲۴۸؛ شیخ طوسی، الغیبہ، ۱۴۱۱ق، ص۲۱۳، سوسن،شیخ صدوق، کمال الدین، ۱۳۵۹ق، ج۲، ص۴۳۲؛ ابن ابی الثلج، «تاریخ الائمہ»، ۱۳۹۶ق، ص۲۶؛ ذہبی، سیر اعلام النبلاء، ۱۴۰۵ق، ج۱۳، ص۱۲۱. صَقِیل یا صیقل،شیخ صدوق، کمال الدین، ۱۳۵۹ق، ج۲، ص۴۳۲؛ ابن حزم، جمہره انساب العرب، ۱۹۸۲م، ص۶۱؛ شیخ طوسی، الغیبت، ۱۴۱۱ق، ص۲۷۲؛ ذہبی، سیر اعلام النبلاء، ۱۴۰۵ق، ج۱۳، ص۱۲۱. ریحانہ،شیخ صدوق، کمال الدین، ۱۳۵۹ق، ج۲، ص۴۳۲ حدیثہ، حکیمہ، ملیکہ و خَمط.خدامراد سلیمیان، فرہنگ‌نامہ مہدویت، ص۳۷۱. اسی طرح شہید ثانی مریم بنت زید العلویہ نو‏ں ضعیف سمجھدے نيں۔مجلسی، بحارالانوار، ۱۳۶۳ش، ج۵۱، ص۲۸
ان اسما وچو‏ں معروف ترین نام نرجس اے کہ جسنو‏ں قدیمی‌ ترین کتاب اثبات الوصیہر.ک: مسعودی، إثبات الوصیہ، ۱۴۲۶ق‏، ص۲۵۸. وچ مسعودی نے امام زمان دی والدہ دا نام بیان کیتا اے جاسم، تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدہم، ۱۳۸۵ش، ص۱۱۴.
اسی طرح امام زمانہ دی والدہ دے نام دے بارے وچ مشہور ترینسلیمیان، درسنامہ مہدویت (۱)، ص۱۸۲. روایت حکمیہ خاتون دی اے کہ جس وچ انہاں دا نام نرجس ذکر ہويا اے ۔ر.ک: مجلسی، بحار الانوار، ۱۳۶۳ش، ج۵۱، ص۲
کہیا گیا اے کہ ناماں دے تعدد دی وجہ ایہ اے کہ اس عربی ماشرے وچ کنیزاں دے لئے زیادہ نام ذکر رائج سن تے انہاں وچو‏ں اکثر ناماں وچ پھُلاں دے ناماں نو‏ں استعمال کیتا گیا اے ۔صدر، موسوعۃ الامام المہدی، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۲۴۲.
بعض نے ایہ احتمال دتا اے کہ ایہ نام القاب نيں کہ جو انے بطن تو‏ں امام زمانہ دی ولادت دی مناسبت تو‏ں دئے گئے نيں ؛ مثلا صیقل یا صقیل ایسا وصفی اے جو امام مہدی(ع) دے نور دی وجہ تو‏ں یا والدہ دے چہرے دی درخشندگی دی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں دتا گیا ۔ر.ک: محمدی ری‌ شہری، دانشنامہ امام مہدی، ۱۳۹۳ش، ج۲، ص۱۹۶؛ شیخ صدوق، کمال الدین، ۱۳۵۹ق، ج۲، 
ناماں دے مختلف ہونے دا سبب
امام زمانہ دی والدہ دے ناواں دے بارے وچ کہیا گیا اے کہ امام زمان دی ولادت دے مخفی رکھنے دی وجہ تو‏ں انہاں دی والدہ دی شخصیت تے تے ذات وی مخفی ہو گئیپاکتچی، «حسن عسکری،‌امام»، ص۶۱۸؛ محمدی ری‌شہری، دانشنامہ امام مہدی، ۱۳۹۳ش، ج۲، ص۱۹۴. ہور ایہ وی احتمال اے دے امام حسن عسکری دی کنیزاں دے تعدد دی وجہ تو‏ں ایسا ہويا ہوئے ۔پاکتچی، «حسن عسکری،‌امام»، ص۶۱۸.

 شخصیت تے قومیت 
روایات تے اکثر متون جنہاں نے امام زمانہ دی والدہ دا ذکر کیتا اے اوہ تقریبا متفق نيں کہ انہاں دی والدہ کنیز سن ۔محمدی ری‌ شہری، دانشنامہ امام مہدی، ۱۳۹۳ش، ج۲، ص۱۹۷.
حضرت امام مہدی دے متعلق صفاندی جملے بہترین کنیز دا بیٹاکلینی، الکافی، ۱۳۸۹ق، ج۱، ص۳۲۲، ح۱۴. شیخ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۷۵؛ طبرسی، إعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۹۲. یا  یعنی سیدہ کنیز دا بیٹاصدوق، کمال الدین، ۱۳۵۹ق، ص۳۴۵، ۳۶۹ و ۳۷۲؛ اربلی، کشف الغمہ، ۱۴۰۱ق، ج۳، ص۳۱۴. وی انہاں دی والدہ دے کنیز ہونے اُتے دلالت کردے نيں ۔محمدی ری‌شہری، دانشنامہ امام مہدی، ۱۳۹۳ش، ج۲، ص۱۹۷. اسیطرح روایات وچ آیا اے کہ امام صادق(ع) نے محمد بن عبدالله حسن دے قائم دے ادعا نو‏ں جھٹلاندے ہوئے ایويں استدلال کیتا کہ قائم کنیز دا بیٹا اے جدو‏ں کہ ایہ جھوٹا مدعی محمد بن عبدالله حسن آزاد خاتون دا فرزند اے ر.ک: نعمانی، الغیبه، ص۲۳۰. کنیز دی مخالف صرف شہید ثانی دی اوہ روایت اے جسنو‏ں انہاں ضعیف قول کہہ کر ذکر کیتا اے اسکے مطابق امام زمانہ دی والدہ مریم بنت زید علوی اے محمدی ری‌شہری، دانشنامہ امام مہدی، ۱۳۹۳ش، ج۲، ص۱۹۷. محدث بحرانی دے بقول علامه مجلسی وی اسنو‏ں ضعیف روایت ہی مندے نيں ۔بحرانی، الحدائق الناضره، ۱۳۷۷ق، ج۱۷، ص۴۴۰.

جو روایات امام زمانہ دی والدہ نو‏ں کنیز کہندی نيں انہاں وچو‏ں بعض انہاں نو‏ں امام حسن عسکری دی پھُپھی دی کنیز سمجھدی نيں۔صدوق، کمال الدین، ۱۳۵۹ق، ص۴۲۶، ح۲؛ فتال نیشابوری، روضۃ الواعظین، ص۲۸۲. تے بعض دے مطابق اوہ کنیز تو لیکن اسکی تربیت حکیمہ خاتون دے ذمے سی۔طبری امامی، دلائل الامامہ، ۱۴۱۳ق، ص۴۹۹، ح۴۹۰. طوسی، الغیبت، ۱۴۱۱ق، ص۲۳۹، ح۲۰۷. بعض روایات دے مطابق اوہ حبشی نسل تو‏ں سن۔امام زمانہ وچ حضرت یوسف دی سنت اے جسطرح حضرت یوسف اک سیاہ پوست کنیز دے بیٹے سن ۔خدامراد سلیمیان، فرہنگ‌نامہ مہدویت، ص ۳۷۴. نعمانی، الغیبت، ۱۳۹۷ق، ص ۱۶۳؛ شیخ صدوق، کمال الدین، ۱۳۵۹ق، ج ۱، ص ۳۲۹. اسی طرح منقول ہويا اے کہ اوہ شمال سوڈان دے علاقے نوبہ تو‏ں سن۔کلینی، اصول کافی، ج۲، ص۱۰۷، ح۱۴.
 رومی شہزادہ 
شیعہ دے قدیمی مآخذ وچ اک مفصل داستان موجود اے کہ جس دے مطابق قیصر روم دی نواسی ملیکہ بنت یشوع امام زمان دی والدہ نيں تے اسکا نسب ماں دی جانب تو‏ں حضرت عیسی دے حواریاں وچو‏ں اک حواری شمعون تک پہنچتا اے ۔اس داستان وچ آیا اے کہ ملیکہ اپنے جد دے محل وچ تھی، حضرت مریم(ع) تے حضرت فاطمہ(س) نو‏ں عالم خواب وچ دیکھدی اے کہ اوہ اسنو‏ں قائل کردی نيں کہ اوہ اپنے آپ نو‏ں مسلماناں دی اسارت وچ لے آئے ۔ پھر ملیکہ مسلماناں دی رومیاں تو‏ں جنگ دے دوران مسلماناں دی اسیر ہوئے جاندی اے ۔ادھر امام ہادی(ع) کسی شخص نو‏ں معین کردے نيں کہ ملیکہ نو‏ں غلاماں دے خریدوفروخت دے بازار تو‏ں خرید لیائے تے اسنو‏ں امام حسن عسکری تو‏ں اسکا عقد کر دے ۔رک: شیخ صدوق، کمال الدین، ۱۳۵۹ق، ج۲، ص۴۱۷، باب ۴۱. اسی طرح امام مہدی دے دانشنامہ وچ وی مذکور ہے: محمدی ری‌شہری، دانشنامہ امام مهدی (عج)، ج۲، ص۱۷۹.

اس داستان نو‏ں شیخ صدوق نے پہلی مرتبہ نے اپنی کتاب کمال الدین وچ ذکر کیتا تے محمد بن جریر طبری نے دلائل الإمامہطبری، دلائل الإمامہ، ص ۲۶۲. وچ اک مختلف سند دے نال نقل کیتا اےسلیمیان، فرہنگ‌نامہ مہدویت، ۱۳۸۸ش، ص۳۷۲. اسی طرح شیخ طوسی نے کتاب الغیبت وچ اسی طبری دی سند ہی نو‏ں اک واسطے دے اضافے دے نال ذکر کیتا اےشیخ طوسی، الغیبہ، ۱۴۱۱ق، ص۴۱۷، ح۱۷۸.

اس روایت وچ ہونے والے بعض اعتراض درج ذیل نيں :

 پہلے راوی محمد بن بحر (راوی اول) دے علاوہ اس حدیث دی سند سند دے تمام راوی مجہول یا مہمل ہونے دی وجہ تو‏ں ایہ روایت ضعیف شمار ہوئے گی ۔
 پہلا راوی محمد بن بحر غلو تو‏ں متہم اے
 بشر بن سلیمان کہ جو مستقیم داستان دا راوی اے اوہ مجہول تے غیر معلوم اے ۔
 حدیث دے بیان دا طریقہ تے اسکے بیان وچ دوسرے حدیثی متون دے نال ہماہنگی نہ ہونا اس حدیث دے متن اُتے اعتماد نو‏ں کم کردا اےمحمدی ری‌ شہری، دانشنامہ امام مہدی(ع)، ۱۳۹۳ش، ج۲، ص۱۹۹-۲۰۱.

 وفات تے مزار 
منقول ہويا اے کہ امام زمان(ع) دی والدہ امام عسکری(ع) (۲۶۰ق) دی شہادت تو‏ں فوت ہوئے گئی سن۔شیخ صدوق، كمال الدین، ۱۳۵۹، ص۴۳۱. لیکن دوسری منقول روایات دے مطابق اوہ امام حسن عسکری دی شہادت دے بعد زندہ سن۔ جداں کہ آیا اے کہ اوہ امام دی شہادت دے موقع اُتے انہاں دے سرہانے موجود سن۔شیخ صدوق، كمال الدین، ۱۳۵۹، ص۴۷۴.

اسی طرح نجّاشی لکھدا اے کہ امام عسکری دی شہادت دے بعد انہاں دی والدہ با قید حیات تے محمد بن علی بن حمزه دے گھر سن۔نجاشی، رجال نجاشی، مؤسسة النشر الاسلامی، ص۲۶۸.

نرجس خاتون دی قبر سامرا وچ حرم عسکریین وچ امام ہادی تے امام حسن عسکری (ع) دی قبر پس اے ۔مقدس، راہنمای اماکن زیارتی و سیاحتی در عراق، ص۳۰۹. ابن مشہدی نے انہاں دے لئے زیارتنامہ نقل کیتا اے البتہ ایہ زیارتنامہ امام دی طرف تو‏ں نئيں اےر.ک: ابن مشہدی، المزار الکبیر، ص۶۶۰.

 حوالے 



 مآخذ 
 صدوق، کمال الدین وتمام النعمہ، تہران، دارالکتب الاسلامیہ، ۱۳۵۹ق.
 طبری، محمد بن جریر بن رستم، دلائل الامامہ، قم، بعثت، ۱۴۱۳ق.
 طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوك، تاریخ طبری، تحقیق، محمد ابو الفضل ابراہیم‏، بیروت، روائع التراث العربی‏، ۱۳۸۷ق‏.
 طوسی،الغیبہ، قم، دارالمعارف الإسلامیہ، ۱۴۱۱ق.
 طوسی، محمد بن حسن، رجال الكشی (اختیار معرفہ الرجال)، مشہد، دانشگاه مشہد، ۱۳۴۸ش‏.
 مجلسی، بحارالأنوار الجامعہ لدرر أخبار الأئمہ الأطہار، تہران‏، اسلامیہ، ۱۳۶۳ش.
 مسعودی، علی بن حسین، إثبات الوصیہ للإمام علی بن أبی طالب‏، قم‏، انصاریان‏، ۱۴۲۶ق‏.
 مفید، الإرشاد فی معرفہ حجج الله علی العباد، قم، كنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق. (نرم افزار).
 مقدس، احسان، راہنمای اماکن زیارتی و سیاحتی در عراق، تہران، مشعر، ۱۳۸۸ش.

گٹھ:نویں صدی دیاں بازنطینی خواتین
گٹھ:نویں صدی دیاں بازنطینی شخصیتاں
گٹھ:نویں صدی دیاں خواتین

گٹھ:حرم عسکریین وچ مدفون افراد
گٹھ:مادران ائمہ شیعہ