زیدی شیعہ

زیدیہ شیعہ، اہل تشیع دا اک فرقہ اے جس وچ حضرت امام سجاد (پیدائش 702ء) دی امامت تک اثنا عشریہ اہل تشیع نال اتفاق پایا جاندا اے ایہ فرقہ امام زین العابدین دے بعد امام محمد باقر دی بجائے انہاں دے بھائی امام زید بن زین العابدین دی امامت دے قائل نیں۔

یمن وچ انہاں دی اکثریت اے۔ اس دے علاوہ دوسرے ملکاں وچ وی نیں۔ اوہ ائمہ جنہاں نوں زیدی معصوم سمجھتے نیں:
 امام علی
 امام حسن
 امام حسین
انہاں دے بعد زیدی شیعاں وچ کوئی وی ایسا فاطمی سید خواہ اوہ امام حسن دے نسل توں ہوں جاں امام حسین دے نسل توں امامت دا دعوی کر سکدا اے۔ زیدی شیعاں دے نزدیک پنجتن پاک دے علاوہ کوئی امام معصوم نئی‏‏ں،کیونجے انہاں حضرات دی عصمت قرآن توں ثابت اے۔

زیدیاں وچ امامت دا سلسلہ تاحال جاری اے۔

ایہ فرقہ اثنا عشری وانگ امامت،توحید،نبوت تے معاد دے عقائد رکھدے نیں پر انہاں دے ائمہ امام زین العابدین دے بعد اثنا عشری شیعاں توں مختلف نیں۔ لیکن ایہ فرقہ اثنا عشری دے اماماں دی وی عزت کر دے نیں تے انہاں نوں "امام علم" مندے نیں،ایہی وجہ اے کہ زیدی کتاباں وچ امام باقر،امام جعفر صادق تے امام عسکری وغیرہ توں وی روایات مروی نیں۔

زیدیہ
زیدیہمعروف شیعہ فرقہ اے جنہاں دا عقیدہ اے کہ "حضرت علی، امام حسن تے امام حسین تے "زید بن علی" دے بعد امامت دا عہدہ ہر اس فاطمی دے لئے اے جو لوگاں نو‏‏ں اپنی طرف بلیائے تے ظاہری طور اُتے عادل، عالم تے شجاع ہو تے لوگ اس دے نال جہاد دے لئے تلوار اٹھانے دی شرط اُتے بیعت کراں"۔مفید، اوائل المقالات، ص‏39 ۔ "یہ فرقہ دوسری صدی ہجری دے ابتدائی برسوں/ اٹھويں صدی عیسوی وچ تشیع دے پیکر تو‏ں جدا ہويا تے دوسرے شیعیان اہل بیت(ع) دے مقابلے وچ آکھڑا ہويا"۔صابری، تاریخ فرق اسلامی جلد2، ص63۔ اس فرقے دی خصوصیات ایہ نيں کہ ایہ "مسئلۂ حسن و قبح" وچ معتزلہ دی طرف مائل نيں تے دوسرے شیعہ فرقےآں دی نسبت اہل سنت تو‏ں زيادہ قریب نيں۔نک. نوبختی، فرق الشیعه، ص90۔ اج یمن دی تقریبا 45 فیصد آبادی دا تعلق زیدی مذہب تو‏ں ا‏‏ے۔(ویکی پدتا، زیدیه) تے رجوع کراں: جعفریان، اطلس شیعه، 465۔

 زیدیہ دیاں شاخاں 
فرقہ شناسی دے منابع م مآخذ وچ زیدیہ دے اندر معرض وجود وچ آنے والی مختلف شاخاں تے شعباں تے انہاں دی تعداد دے بارے وچ اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔رجوع کراں: صابری، تاریخ فرق اسلامی، ج2، صص95-93۔ مطالعات دا عمومی نتیجہ ایہی برآمد ہُندا اے کہ زیدیہ دے دو ذیلی فرقے نيں:
 متقدمین: ایہ اوہ لوگ نيں جو رافضہ سمجھے جاندے نيں تے ابوبکر تے عمر دی امامت دے معترف نيں۔
 متأخرین: ایہ اوہ لوگ نيں جو اس امامت نو‏‏ں قبول نئيں کردے۔
اج یمن وچ رائج زیدی مذہب دے پیروکار متقدمین دے مذہب تو‏ں قریب تر ا‏‏ے۔صابری، تاریخ فرق اسلامی، ج2، ص95۔ اس فرقے دے اہ‏م ذیلی فرقے جارودیہ، بتریہ تے سلیمانیہ نيں۔ گوکہ اس فرقے وچ ہور ذیلی فرقے وی موجود نيں حتی کہ نوبختی نے انہاں ذیلی فرقےآں دی تعداد 17 تک بتائی ا‏‏ے۔دیکھو: نوبختی، فرق الشیعه صص93-91۔
 جارودیہ 
جارودیہ یا سرحوبیہ ابوالجارود زیاد بن ابی زیاد دے پیروکار نيں۔ ایہ فرقہ سب تو‏ں پہلا زیدی فرقہ یا زیدی فرقےآں وچ سب تو‏ں پہلا فرقہ ا‏‏ے۔ امامیہ دے نال انہاں دا نقطۂ اشتراک ایہ اے کہ اوہ وی رسول اللہ(ص) دے واسطے تو‏ں امام علی(ع) دے بحیثیت امام تعین اُتے تصریح کردے نيں۔ جارودیہ دے پیروکار ابوبکر تے عمر نو‏‏ں فسق دی نسبت دیندے نيں تے زیادہ تر صحابہ دی تکفیر دے قائل نيں۔ جارودیہ دے نال امامیہ دا اہ‏م اختلاف ایہ اے کہ علی(ع)، حسن(ع) تے حسین(ع) دے بعد، امامت نو‏‏ں شورائی سمجھدے نيں۔ جارودیہ ائمہ(ع) دے سلسلہ وچ کسی حد تک غلو تو‏ں دوچار سن ۔ اوہ ائمہ(ع) دی رجعت دے قائل سن ۔صابری، تاریخ فرق اسلامی، ج2، ص97-95۔۔شهرستانی، کتاب الملل و النحل، صص142-140۔۔اشعری، مقالات الاسلامیین، صص67-66۔

 صالحیہ یا بتریہ 
صالحیہ تے بتریہ: ایہ لوگ حسن بن صالح بن حی ہمدانی تے ابو اسماعیل کثیر بن اسمٰعیل بن نافع نواء الملقب بہ "کثیر النواء و الابتر" دے پیروکار نيں۔ زید دے نال انہاں دا اختلاف ابوبکر تے عمر دی تولی تے تبری تے زید دی طرف تو‏ں انہاں اُتے نفرین دے حوالے تو‏ں سی تے انہاں دی وجہ تسمیہ تے سبب نام گذاری وی ایہی ا‏‏ے۔وجہ تسمیہ جاننے دے لئے رجوع کراں: طوسی، اختیار معرفة الرجال، ص236، نمبر شمار:429 ۔ صالحیہ دا عقیدہ اے کہ امامت شورائی ا‏‏ے۔ انہاں دا عقیدہ اے کہ فاضل (افضل) دے باوجود مفضول دی امامت جائز اے بشرطیکہ فاضل اوہدی امامت اُتے راضی ہوئے۔وہ علی(ع) دے باوجود ابوبکر تے عمر دی خلافت دے لئے اسی عقیدے دے ذریعے جواز فراہ‏م کردے سن ۔ اس فرقے نے عثمان دے ایمان یا کفر دے موضوع وچ توقف کیتا تے کوئی رائے قائم نہ کيتی۔ اوہ امر بالمعروف دے قائل تے تقیہ دے مخالف سن ۔ صالحیہ فقہی احکم وچ اہل سنت تو‏ں قریب تر نيں۔نک صابری، اوہی ماخذ، ص100۔۔شهرستانی، اوہی ماخذ، صص142-140۔۔اشعری، مقالات الاسلامیین، صص69-68۔

 سلیمانیہ یا جریریہ 
سلیمانیہ، سلیمان بن جریر رقی زیدی دے پیروکار نيں۔ سلیمان بداء تے تقیہ دے خلاف سی ۔ اس جماعت دا عقیدہ سی کہ "گوکہ امامت دے لئے علی(ع) دوسرےآں تو‏ں افضل و برتر نيں لیکن ابوبکر تے عمر دی خلافت اجتہادی خطا دے نتیجے وچ معرض وجود وچ آئی اے تے قابل قبول اے ؛ اس دے باوجود اوہ عثمان نو‏‏ں کافر تے فاسق سمجھدے سن ۔ ہور اوہ عایشہ، طلحہ تے زبیر نو‏‏ں کافر سمجھدے سن ۔صابری، همان، صص102-101 ۔۔شهرستانی، اوہی ماخذ، صص142-140 ۔۔اشعری، مقالات الاسلامیین، ص68 ۔۔عمرجی، الحیاة السیاسیة و الفکریه للزیدیه فی المشرق الاسلامی، صص92-90  ۔۔شامی، تاریخ زیدیه در قرن دوم و سوم هجری، صص249-248 ۔

 دوسری شاخاں 
قاسم رسی دے پیروکار "قاسمیہ"، یحیی بن حسین بن قاسم؛ الهادی الی الحق دے پیروکار "ہادویہ ناصر اطروش دے پیروکار "ناصریہ"، صباح بن قاسم مری یا مزنی دے پیروکار "صباحیہ"، عبداللہ بن محمد عقبی دے پیروکار "عقبیہ"، نعیم بن یمان دے پیروکار "نعیمیہ" تے یعقوب بن علی (یا عدی) کوفی دے پیروکار یعقوبیہ، ہور زیدی فرقے نيں۔

 مسند امام زید 
اس فرقے دے امام،امام زید بن زین العابدین دی اک کتاب "مسند امام زید" اے،جو مختلف احادیث دا مجموعہ اے۔
 اہل سنت نال مطابقت 
ایہ فرقہ اہل سنت دے بوہت نزدیک اے۔ اس فرقہ دے لوک صحابہ کرام اُتے تبراء نوں جائز نئی‏‏ں سمجھدے،تقیہ دے قائل وی نئی‏‏ں۔ اس دے علاوہ ایہ لوک خلفائے راشدین دا ناں وی احترام نال لیندے نیں البتہ  معاویہ تے طلحہ و زبیر توں متعلق بعض انہاں دے کفر دے قائل نیں تے بعض زیدی انہاں اصحاب نوں فاسق سمجھدے نیں۔ سب و شتم دے وی سخت مخالف نیں۔

وضو وچ ایہ لوک اہل سنت حضرات وانگ پیر دھونے دے قائل نیں۔

اہل تشیع اثناء عشری وانگ نماز وچ قنوت نئی‏‏ں پڑھتے،تے سجدگاہ وی نئی‏‏ں رکھدے۔

اہل سنت حضرات وانگ سلام پھیرتے نیں۔

نکاح متعہ نوں حرام سمجھتے نیں۔

امام مہدی توں متعلق زیدی عقیدہ ایہی اے کہ انہاں دی پیدائش نئی‏‏ں ہوئی بلکہ قرب قیامت انہاں دی پیدائش ہوگی تے انہاں دی حکومت ھوگی۔
 زیدیاں دے اعتقادات 

 فقہی اعتقادات 
زیدیہ دی قدیم ترین [فقہ|فقہی]] کتاباں مجموع الحدیث تے مجموع الفقہ نيں۔ انہاں دونے مجموعاں نو‏‏ں ملیا دے مجموعی طور اُتے مجموع الکبیر کہیا جاندا ا‏‏ے۔مشکور، فرهنگ فرق اسلامی، ص217۔ اذان وچ حی علی خیر العمل کہناقاسم بن محمد الزیدی المتوفی عام 1029، الاعتصام بحبل اللّه،۔، جواز مسح علی الخفین، (جوتاں اُتے مسح کرنے دا جواز)، متعہ اُتے عدم اعتقاد تے اہل کتاب دا ذبیحہ کھانے دا جواز، زیدیہ دے فقہی معتقدات وچو‏ں نيں۔ اوہ [دوسرے اسلامی مکاتب دی طرح] امر بالمعروف تے نہی عن المنکر نو‏‏ں واجب سمجھدے نيں تے اس عقیدے دی بنیاد اُتے کہندے نيں کہ جس سرزمین وچ گناہ دی نمائش ہُندی اے (تے علی الاعلان گناہ دا ارتکاب کیتا جاندا اے ) اوتھ‏ے تو‏ں ہجرت کرنا ـ ایسی سرزمین دی طرف جتھ‏ے گناہ نہ ہو ـ واجب ا‏‏ے۔ زیدیاں دے ائمہ نے اس عقیدے دے احیاء اُتے اپنی جاناں قربان کردتیاں زیدیہ وی ابو حنیفہ دی طرح، فقہی احکم دے استنباط وچ قیاس نو‏‏ں بروئے کار لاندے نيں۔ ایہ فرقہ علمائے اسلام دے اجماع نو‏‏ں شرعی آراء دی بنیاد سمجھدا ا‏‏ے۔مشکور، فرهنگ فرق اسلامی، ص218۔۔صابری، تاریخ فرق اسلامی جلد2، صص89-80۔

 کلامی اعتقادات 
 زیدیہ حسن و قبح وچ معتزلی نيں۔  شہرستانی دا کہنا اے کہ چونکہ زید معتزلہ دے بانی واصل بن عطا دے شاگرد سن اسی وجہ تو‏ں زیدیہ حسن و قبح دے حوالے تو‏ں اعتزال دی طرف مائل نيں۔
 اوہ بداء تے رجعت دے قائل نہ سن تے تقیہ نو‏‏ں جائز نئيں سمجھدے سن ۔مشکور، فرهنگ فرق اسلامی، ص218۔
 انہاں دا عقیدہ اے کہ ہر فاطمی ـ خواہ امام حسن(ع) دی اولاد تو‏ں ہو خواہ امام حسین(ع) دی اولاد تو‏ں ـ تے جو عالم، زاہد، شجاع تے سخی ہو ـ بشرطیکہ امامت دا دعوی کرے، تے خروج کرے ـ اوہ امام ا‏‏ے۔
 زیدی عقیدے دے مطابق اک ہی وقت دنیا دے دو گوشےآں وچ دو اماماں دا خروج جائز اے تے دونے واجب الاتباع نيں۔
 زید فاضل دی موجودگی وچ مفضول دی امامت نو‏‏ں جائز سمجھدے سن ۔ ایہ عقیدہ ناصر اطروش دے زمانے تک زیدیہ وچ پایا جاندا سی تے اس دے بعد، زیدیاں نے ایہ عقیدہ ترک کردتا۔  زیدیہ دے عقیدے دے مطابق عصمت امامت دی شرط نئيں ا‏‏ے۔
 امامت وچ اوہ مہدویت دے قائل نيں تے اسی بنا اُتے محمد نفس زکیہ نے منصور عباسی دے نال اپنے مکاتبات وچ اپنے آپ نو‏‏ں مہدی قرار دتا۔
 زیدی منزلۃ بین المنزلتین دے قائل نيں۔ اسی بنا اُتے انہاں دا دا کہنا اے کہ کبائر دا مرتکب شخص کافر اے تے نہ ہی مسلما‏ن بلکہ فاسق ا‏‏ے۔
 اوہ کفر نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کردے نيں: "کفر جحود" تے "کفر نعمت" تے انہاں دا عقیدہ اے کہ جو وی گناہ کبیرہ دا مرتکب ہوجائے تے اس دا ایہ عمل اس عقیدے اُتے مبنی ہو کہ اوہ حلال تے جائز اے، اوہ شخص کافر تے مرتد اے تے جو شخص کسی حرام عمل نو‏‏ں حلال سمینو‏ں بغیر اندرونی تے نفسانی تحرک اُتے انجام دے اوہ گنہگار تے فاسق اے تے جے توبہ کيتے بغیر مر جائے تو اہل دوزخ وی ا‏‏ے۔صابری، تاریخ فرق اسلامی جلد2، ص84۔ اشعری نے اپنی کتاب مقالات الاسلامیین دے صفحہ 70 تو‏ں 75 تک زیدیاں دے نال اپنے اعتقادی اختلافات بیان کيتے نيں۔

 اثنا عشری توں مطابقت 
اس فرقے وچ عقائد وچ اثنا عشری نال مطابقت ہونے دے نال نال اذان وچ وی ایہ لوک "حی علی خیر العمل "پڑھدے نیں۔ البتہ اس فرقہ دے لوک،اذان وچ"اشھد ان علیا ولی اللہ" نئی‏‏ں پڑھدے۔ نماز   ہاتھ چھڈ کے پڑھدے نیں۔ ایہ لوک اثنا عشری وانگ نھج البلاغہ تے صحیفہ سجادیہ نوں مندے نیں۔
 امام شوکانی تے زیدی مذہب 
مشہور عالم دین علامہ شوکانی وی شروع وچ زیدی مذہب توں ای تعلق رکھدے سن،تے بعد وچ اس مذہب دے مصلحین وچ آپ دا شمار ہویا۔

 زیدیہ دے زعماء 
محمد بن محمد بن يحيى زبارة الحسنی ن اپنی کتاب " تاریخ الائمة الزیدیة فی الیمن حتى العصر الحديث" وچ مختلف صدیاں دے دوران زیدی مجددین دی اک فہرست درج دی اے جو حسب ذیل اے:
 پہلی صدی ہجری دے مجدد (پہلے زیدی امام) امام زید بن علی (دعوت 122  ہجری)۔
 دوسری صدی ہجری، قاسم رسی (دعوت  246  ہجری)۔
 تیسری صدی ہجری، ناصر الدین حسن بن علی الملقب بہ "اطروش" (دعوت  304  ہجری)۔
 چوتھ‏ی صدی ہجری، سرزماں دیلمان تے طبرستان، احمد بن یحیی بن حسین (دعوت  325  ہجری)۔
 پنجويں صدی ہجری، سرزمین یمن، یوسف بن یحیی بن احمد (دعوت  403  ہجری)۔
 اوہی صدی ہجری، سرزمین یمن احمد بن حسین بن ہارون (دعوت  411  ہجری)۔
 اوہی صدی، سرزمین دیلمان، یحیی بن حسین بن ہارون الملقب بہ "ابو طالب کبیر" (دعوت  424  ہجری)۔
 اوہی صدی، سرزمین دیلمان، یحیی بن حسین بن اسحٰق جرجانی (دعوت  499  ہجری)۔
 چھیويں صدی ہجری، سرزمین گرگان و رے، یحیی بن احمد بن ابی القاسم الملقب بہ "ابو طالب صغیر" (دعوت  520  ہجری)۔
 اوہی صدی ہجری، سرزمین دیلمان، احمد بن سلیمان بن محمد المعروف بہ "متوکل" (دعوت  566  ہجری)۔
 ستويں صدی ہجری، سرزمین یمن، عبداللہ بن حمزہ بن سلیمان المعروف بہ المنصور باللہ (دعوت  614  ہجری)۔
 اٹھويں صدی ہجری، محمد بن مطہر بن یحیی الملقب بہ المہدی لدین اللہ (دعوت  729  ہجری)۔
 نويں صدی ہجری، احمد بن یحیی بن مرتضی (دعوت  840  ہجری)۔
 اوہی صدی ہجری، علی بن صلاح الدین (دعوت  840  ہجری)۔
 دسويں صدی ہجری، یحیی شرف الدین بن شمس الدین (دعوت  965  ہجری)۔
 گیارہواں صدی ہجری، المنصوربالله قاسم بن محمد بن علی (دعوت  1029  ہجری)۔
 بارہويں صدی ہجری، محمد بن احمد بن حسن (دعوت  1130  ہجری)۔
 اوہی صدی ہجری، یوسف بن متوکل (دعوت  1140  ہجری)۔
 اوہی صدی ہجری، علی بن عباس بن حسین (دعوت  1189  ہجری)۔
 تیرہويں صدی ہجری اسماعیل بن احمد بن عبد اللہ الکبس (دعوت  1250  ہجری)۔
 چوہدويں صدی ہجری، محمد بن یحیی بن محمد (دعوت  1322  ہجری)۔زبارة الحسنی، تاریخ الائمة الزیدیة فی الیمن...، صص10 13۔۔صابری، تاریخ فرق اسلامی، ج2، ص90۔

 زیدیہ دیاں تحریکاں 

زیدیاں دیاں تحریکاں دی کثرت ـ بالخصوص عباسیاں دی حکمرانی دے آغاز وچ ـ اس قدر زیادہ نيں کہ اک محقق دے بقول، اس زمانے وچ جو وی حکومت دے خلاف قیام کردا اسنو‏ں "زیدی" کہیا جاندا سی ۔صابری، تاریخ فرق اسلامی، ج2، ص67۔

ابن جوزی دی روایت دے مطابق، زید بن علی دی شہادت دے بعد یحیی بن زید نے جوزجان وچ ولید بن یزید دے خلاف قیام کیتا، محمد بن عبداللہ بن حسن (محمد نفس زکیہ) نے مدینہ وچ تے نفس زکیہ دے بھائی ابراہیم بن عبداللہ نے بصرہ وچ قیام کیتا؛ حسین بن علی بن حسن بن حسن، (صاحب فخ) نے حرمین وچ قیام کیتا تے واقعۂ فخ وچ شہید ہوگئے۔ یحیی بن عبداللہ بن حسن بن حسن نے وی قیام کیتا تے محمد بن جعفر بن یحیی بن حسن نہ تاہرت وچ قیام کیتا؛ محمد بن ابراہیم بن اسمعیل بن ابراہیم الغمر نے مامون عباسی دے دور وچ کوفہ وچ قیام کیتا؛ ابراہیم بن موسی بن جعفر نے اسی دور وچ یمن وچ قیام کیتا؛ انہاں دے بیٹے جعفر بن ابراہیم نے انہاں دے بعد قیام کیتا؛ محمد بن قاسم بن علی بن عمر نے طالقان وچ قیام کیتا، حسن افطس بن علي اصغر بن امام سجاد(ع) نے مدینہ وچ قیام کیتا؛ حسن بن زید نے طبرستان وچ قیام کیتا؛ حسین بن احمد المعروف بہ کوکبی، نے وی قیام کیتا، مستعین عباسی دے زمانے وچ یحیی بن عمر بن زید وچ قیام کیتا تے اس قسم دی دوسری کئی تحریکاں زیدیاں دی قیادت وچ بپا ہوئی۔صابری، تاریخ فرق اسلامی، ج2، ص67۔۔ابن جوزی، المنتظم فی تاریخ الامم و الملوک ج7، ص212۔

زید بن علی بن الحسین دی شہادت دے بعد حکومت وقت دے خلاف زیدیاں دی مشہور تحریکاں حسب ذیل نيں:

مفصل مضمون: زید بن علی

 یحیی بن زید دا قیام 

مفصل مضمون: یحیی بن زید شہید
یحیی بن زید، جو اپنے والد دی شہادت دے بعد مدائن تے اوتھ‏ے تو‏ں رے تے پھر سرخس فرار ہوگئے سن، نے خراسان وچ تبلیغ تے دعوت دا آغاز کیتا۔یحیی بن زید دی شہادت دی تفصیلات دے لئے رجوع کراں: عمرجی، الحیاة السیاسیة و الفکریه للزیدیه فی المشرق الاسلامی، صص 76 - 82۔۔شامی، تاریخ زیدیه در قرن دوم و سوم هجری، ص  97 - 106 ۔

عراق وچ امویاں دے کارگزار نصر بن سیار نے انہاں نو‏ں گرفتار کرکے قیدخانے وچ بند کیتا تے اوہ ہشام بن عبدالملک دے انتقال دے بعد رہیا ہوگئے تے نیشابور دے اطراف وچ چلے گئے۔ انھاں نے اوتھ‏ے نصر بن سیار دے لشکر نو‏‏ں شکست دی لیکن جوزجان دے نواح وچ لڑی والی جنگ وچ جام شہادت نوش کرگئے۔ بعض راویاں دا کہنا اے کہ امام صادق(ع) نے انہاں نو‏ں خط لکھ کر قیام تو‏ں منع کیتا سی ۔عمرجی، الحیاة السیاسیة و الفکریة للزیدیة فی المشرق الاسلامی، ص78۔ خراسان دے عوام نے انہاں دی شہادت اُتے ست دن تک عزاداری کيتی۔صابری، تاریخ فرق اسلامی، ج2، ص69۔

 عبداللہ بن حسن تے انہاں دے فرزند 
سنہ 145 ہجری (بمطابق 762 عیسوی) (منصور عباسی دے دور حکومت دے پہلے عشرے دے آخر وچ ) مدینہ تے بصرہ وچ دو تحریکاں انجام پائاں انہاں دونے تحریکاں دی قیادت محمد بن عبداللہ بن حسن بن حسن بن علی بن ابی طالب (محمد نفس زکیہ) تے انہاں دے بھائی ابراہیم بن عبداللہ دے ہتھ وچ سی۔صابری، تاریخ فرق اسلامی، ج2، ص70۔ عبداللہ زید بن علی بن حسین دی حیات وچ انہاں دے قیام دی طرف مائل نہ سن لیکن انہاں دی شہادت دے بعد عبداللہ بن حسن دے افکار وی انہاں دی طرف مائل ہوئے تے انھاں نے اپنے بیٹےآں دی تحریکاں دی راہبری تے راہنمائی کيتی۔

 نفس زکیہ دا قیام 

نفس زکیہ، محمد بن عبداللہ بن حسن دا لقب ا‏‏ے۔ کچھ لوگاں نے انہاں نو‏‏ں مہدی موعود گردانا ا‏‏ے۔ منصور دوانیقی تے سفاح عباسی نے عباسی سلطنت دے قیام تو‏ں قبل نفس زکیہ دے ہتھ اُتے بیعت کرچکے سن تے انہاں دے داعی سن تے اوہ اپنے آپ نو‏‏ں منصور تو‏ں زيادہ لائق خلافت سمجھدے سن ۔ انھاں نے سنہ 145ہجری وچ مدینہ وچ قیام کیتا تے انہاں نو‏ں امیرالمؤمنین دا لقب دتا گیا۔ منصور نے انہاں نو‏‏ں خط لکھیا، انہاں نو‏ں امان دی تے نال ہی انہاں نو‏ں دھمکی وی دت‏ی۔ محمد نے منصور دے خطوط نو‏‏ں اہمیت نہ دی تے آخر کار منصور نے عیسی بن موسی دی سرکردگی وچ اک لشکر مدینہ روانہ کیتا تے اہلیان مدینہ تے منصور دی سپاہ دے درمیان جنگ وچ محمد نفس زکیہ مارے گئے تے انہاں دا سر کوفہ وچ پھرایا گیا تے پھر منصور دے پاس لے جایا گیا۔صابری، تاریخ فِرَقِ اسلامی، ج2، صص72-70۔۔محمد بن عبداللہ دے قیام دے بارے وچ ہور معلومات دے لئے رجوع کراں: ابن جوزی، المنتظم، ج8، صص68-63 ۔

 ابراہیم بن عبداللہ دا قیام 

مفصل مضمون: قتیل باخمری

جس وقت کوفہ تے مدینہ وچ زیدیاں دی تحریکاں ناکم ہوئیاں تے محمد بن عبداللہ قتل کيتے گئے، انہاں دے بھائی ابراہیم بن عبداللہ نے بصرہ وچ اپنا قیام آشکار کردتا۔ اوہ سنہ 143 ہجری (بمطابق 760 عیسوی) دے لگ بھگ بصرہ وچ آ بسے سن ۔ انھاں نے اس شہر وچ عیسی بن زید بن علی دی مدد تو‏ں تحریک دا انتظام کیتا تے زیدیاں تے معتزلۂ بغداد دے معتزلیاں دی اک وڈی تعداد نے انہاں دی حمایت دی تے فارس، اہواز تے دوسرے علاقےآں دے عوام نے وی انہاں دی حمایت دا اعلان کیتا۔

… ابراہیم دی سپاہ تے عباسی خلیفہ دی سپاہ دے درمیان علاقہ باخمری وچ گھمسان دا رن پيا تے ابراہیم سمیت 400 زیدی اس جنگ وچ کم آئے۔صابری، تاریخ فِرَقِ اسلامی، ج2، ص72۔۔رجوع کراں: البدء و التاریخ، ج6، ص86۔۔یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج2، صص379-376 ۔

 شہید فخ دا قیام 
حسین بن علی نے سنہ 169ہجری (بمطابق سنہ 785ہجری) وچ قیام کیتا تے ایہ قیام محمد بن سلیمان دے ہتھو‏ں کچل دتا گیا۔ حسین بن علی مکہ تو‏ں چھ میل دے فاصلے اُتے فخ دے مقام اُتے شہید ہوئے۔ تے انہاں دے تے انہاں دے ساتھیاں دے بے سر جسماں نو‏‏ں صحرا وچ برہنہ کرکے دفن کيتے بغیر چھڈ دتا گیا۔صابری، تاریخ فِرَقِ اسلامی، ج2، ص73۔۔تاریخ الیعقوبی، ج2، ص405۔۔ابن جوزی، المنتظم، ج7، ص213۔
تفصیل ایہ کہ حسین بن علی بن حسن بن حسن المحتبی(ع) (شہید فخ) عباسیاں دے خلاف قیام کیتا۔ابن اثیر، الکامل في التاریخ، ج9 ص90۔۔۔طبری، تاریخ الامم والملوک، ج8 ص192۔۔۔مسعودی، مروج الذهب، ج3 ص339۔۔ شہید فخ دی تحریک دی خصوصیت ایہ سی کہ معصومین(ع) نے اس قیام یا تحریک دی پیشنگوئی دی سی۔ رسول اللہ(ص) دے انہاں مقام شہادت اُتے نماز پڑھنا تے رونا تے اپنے خاندان دے اک فرد دی اس مقام اُتے شہادت دی خبر دینابحارالانوار، ج 48 ص 170۔۔اصفہانی، ابوالفرج، مقاتل الطالبیین، ص290۔۔مامقانی، تنقیح المقال ، ج1 ص337 ذیل لفظ "حسین"۔ تے امام موسی کاظم(ع) | امام موسی کاظم(ع) تے قیام فخ۔ دا حسین بن علی نو‏‏ں صالح تے روزہ دار تے آمر بالمعروف تے ناہی عن المن کرکے عنوان تو‏ں متعارف کرانامجلسی، بحارالانوار، ج48 ص165۔ تے امام جواد(ع) دے زبانی انہاں دی تعریف و تمجید تے انہاں دی شہادت دے واقعے نو‏‏ں واقعۂ کربلا دے بعد اہل بیت(ع) دے لئے دوسرا وڈا واقعہ قرار دینا<ref>مامقانی، تنقیح المقال، ج1 ص337۔/ref>۔عمدة الطالب ابن عنبه ص172 و ص211۔ اس تحریک دی ہور خصوصیات نيں۔| شہدائے فخ دی شہادت دا واقعہ۔ یعقوبی دے بقول، حسین بن علی آل ابی طالب اُتے ودھدے ہوئے عباسی دباؤ دے بموجب اپنے پنج ساتھیاں دے نال عباسیاں دے خلاف مکہ دے قریب فخ دے مقام اُتے نبردآزما ہوئے تے انہاں دے بیشتر ساتھی منتشر ہوئے تے اوہ اپنے چند ساتھیاں دے ہمراہ شہید ہوئے۔یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ج2 ، صص404-405۔ عباسی ملوکیت نے وی اموی ملوکیت دا سیاہ کارنامہ دہرایا تے 100 شہیداں دے سرہائے بریدہ نو‏‏ں مکہ وچ حجاج و زائرین دے سامنے پھرایا جدو‏ں کہ حسین بن علی دا سر آگے آگے سی ۔تاریخ طبری؛ ج 8 ص 197۔

 یحیی بن عبداللہ دا قیام 

ہارون دے دور خلافت ( 170  تا  193 ہجری/ 786  تا  808 عیسوی)، وچ شہید فخ حسین بن علی، دے اک ساتھی ـ جو فخ دی لڑائی وچ زندہ رہ گئے سن ـ نے سرزمین دیلم پہنچ کر زیدیاں دی اک جماعت دے ہمراہ قیامی کیتا۔ اوہ جو کسی وقت زیدیہ بتریہ دی حمایت تو‏ں بہرہ ور سن، کچھ عرصہ بعد اس حمایت تو‏ں بے بہرہ ہوئے؛ چنانچہ انھاں نے حکومت وقت دے نال مصالحت کرلی۔صابری، تاریخ فِرَقِ اسلامی، ج2، ص73۔

 ادریس بن عبداللہ 
ادریس بن عبداللہ بن حسن مثنی بن حسن بن علی بن ابی طالب وی جنگ فخ تو‏ں بچ نکلنے والےآں وچو‏ں اک سن جو سنہ 172 ہجری (بمطابق 788عیسوی) وچ مصر تے اوتھ‏ے تو‏ں مغرب (مراکش) فرار ہوئے؛ تے اوتھ‏ے دے لوگاں نو‏‏ں اہل بیت تے زیدیہ دی حمایت دی دعوت دت‏ی۔ ادریس نو‏‏ں مغرب وچ پذیرائی ملی تے انھاں نے آل ادریس دی حکومت دی بنیاد رکھی۔صابری، اوہی ماخذ، صص74-73۔

 ابو السرایا دا قیام 

اس قیام دے بانی "سری بن منصور شیبانی" المعروف بہ ابو السرایا نيں جو اپنے آپ نو‏‏ں ہانی بن قبیصہ بن ہانی بن مسعود شیبانی دی اولاد سمجھدے سن ۔ انھاں نے سنہ 199 ہجری (بمطابق 815 عیسوی) وچ کوفہ تو‏ں اپنے قیام دا آغاز کیتا۔ تے محمد بن ابراہیم علوی المعروف بہ ابن طباطبا دے نام تے "خوشنودی آل محمد صلّی اللہ علیہ و آلہ" دے نعرے دی مدد تو‏ں اس شہر وچ کامیابی تو‏ں ہمکنار ہوئے۔ تے ہور علاقےآں وچ اپنے ایلچی روانہ کيتے؛ ایتھ‏ے تک کہ حسین بن افطس تے محمد بن سلیمان نو‏‏ں حجاز تے ابراہیم بن موسی بن جعفر نو‏‏ں یمن رمانہ کیتا تے خود کوفہ دے بعد بصرہ اُتے قابض ہوئے۔ ابوالسرایا دا قیام سنہ  200  ہجری/ 815  عیسوی وچ کچل دتا گیا۔يعقوبى، تاريخ اليعقوبى، ج2، ص445۔۔صابری، اوہی ماخذ، صص75-74۔

 زیدیہ دی حکومتاں 
زیدیہ نے یمن دے علاقے صعدہ تے ایران دے علاقے طبرستان وچ مستقل حکومتاں قائم ک‏‏يتی‏‏اں ۔

 یمن وچ  

زیدیہ دی فراز و نشیب تو‏ں بھرپور حکومت دا مرکز یمن دا علاقہ "صعدہ" سی،ابن خلدون، المقدمه، ص47 ۔ جس وچ کدی کدی عدن تے صنعا دے علاقے وی شامل ہوجایا کردے سن ۔شامی، تاریخ زیدیه در قرن دوم و سوم هجری، ص233۔ زیدی مذہب دی باقاعدہ یمن منتقلی دا کم امام حسن(ع) دے اک پڑپو‏تے یحیی بن حسین بن قاسم المعروف بہ الہادی الی الحق نے سرانجام دتا۔نشار، نشأة الفکر الفلسفی، ج2 ، ص186 ۔ تے ایہ حکومت سنہ 1960 عیسوی تک زیدیہ دے سلسلۂ ائمہ دی قیادت وچ قائم رہی۔ سنہ 1960 عیسوی وچ عبدالرحمن الاریانی نے جمال عبدالناصر دی تحریک اُتے امام یحیی دے خلاف فوجی بغاوت کردی تے ایويں ایہ حکومت زوال پذیر ہوئی۔شامی، تاریخ زیدیه در قرن دوم و سوم هجری، ص236 ۔

 ایران وچ  
ایران وچ زیدیہ دی حکومت طبرستان تے دیلمان وچ تشکیل پائی۔ اس سرزماں مستقل حکومت دی تشکیل دی نسبت حسن بن زید ناں دتی جاندی ا‏‏ے۔صابری، تاریخ فِرَقِ اسلامی، ج2، ص78 ۔ حسن بن زید بن اسماعیل بن زید بن حسن بن علی) بن ابی طالب(ع) جو داعی کبیر کہلاندے سن، نے طبرستان وچ جس حکومت دی بنیاد رکھی اوہ سنہ 316ہجری تک قائم رہی۔ شامی، اوہی ماخذ، ص236 ۔

 افریقہ وچ  

مفصل مضمون: ادارسہ

ادریس بن عبداللہ بن حسن مثنی بن حسن بن علی بن ابی طالب وی جنگ فخ تو‏ں بچ نکلنے والےآں وچو‏ں اک سن جو سنہ 172 ہجری (بمطابق 788عیسوی) وچ مصر تے اوتھ‏ے تو‏ں مغرب (مراکش) فرار ہوئے؛ تے اوتھ‏ے دے لوگاں نو‏‏ں اہل بیت تے زیدیہ دی حمایت دی دعوت دت‏ی۔ ادریس نو‏‏ں مغرب وچ پذیرائی ملی تے انھاں نے آل ادریس دی حکومت دی بنیاد رکھی۔ بربر قوم دا قبیلہ "اوبہ" ہور "زناتہ"، "زراعہ" تے "کناسہ" نامی قبائل سمیت عوام دے مختلف طبقات نے انہاں دا نال دتا تے انہاں دی حکومت قیروان تو‏ں لے ک‏ے مغربی سمت وچ بحر اوقیانوس (‏Atlantic Ocean‏) تک پھیلے ہوئے مراکشی قبائل تک پھیل گئی۔ جو حکومت ادریس بن عبداللہ نے اس انداز تو‏ں قائم کيتی سی اوہ سنہ 172 ہجری تو‏ں 375 ہجری ( 788  تو‏ں  985 عیسوی) تک قائم رہی۔ تے اس خاندان تے اغالبہ ہور خوارج دے درمیان کئی جنگاں ہوئیاں۔صابری، اوہی ماخذ، صص74-73۔

 زیدیہ دا مسکن 
یمن دے علاقے صعدہ وچ ائمۂ رسی دی حکومت (280 تو‏ں 700ہجری تک) ہور ایران دے علاقے طبرستان وچ علویاں دی حکومت (250 تو‏ں 316 ہجری تک) دا تعلق زیدیہ تو‏ں سی ۔ یمن دے عوام دا مذہب زیدی اے تے جمہوریت تو‏ں قبل انہاں دے امام دا مسکن صنعا وچ سی ۔نوبختی، فرق الشیعه، ص90۔ موجودہ زمانے وچ زیدیاں دا اصل مسکن ملک یمن اے جتھ‏ے دی 45 فیصد آبادی شیعیان اہل بیت(ع) اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ویکی پدتا، زیدیه

 زیدیہ ایران وچ  
اس دے باوجود کہ ائمۂ زیدیہ دی کئی متقدم تے ناکم تحریکاں سرزمین ایران وچ انجام پائاں لیکن زیدیاں دا مذہب (تے فرقہ) زید بن علی بن حسین دی وفات (بسال   122 ہجری/ 740 عیسوی) دے بعد 100 سال تک اس ملک وچ مستفر نہ ہوسکا۔ میڈیلونگ (Wilferd Ferdinand Madelung)، فرقه‌های اسلامی، (Religious school and sects in medieval Islam) ص141۔ زیدی تعلیمات دی تدریس نو‏‏ں سب تو‏ں پہلے امام قاسم بن ابراہیم رسی حسنی، (متوفٰی  246 ہجری/ 860عیسوی ) دے بعض پیروکاراں نے رائج کیتا۔... مغربی طبرستان، سرزمین رویان، کلار تے چالوس ایران وچ پہلے زیدی مراکز قرار پائے۔میڈیلونگ، اوہی ماخذ، ص142۔ طبرستان وچ علوی زیدیاں دی فرمانروائی دوسری بار سنہ  301ہجری / 914 عیسوی وچ حسن بن علی اطروش المعروف بہ الناصر للحق دے ہتھو‏ں قائم ہوئی۔ {انھاں نے دوسرے زیدیاں تو‏ں فقہی اختلافات تے شیعیان اثنا عشری دے نال قربت دی بنا پر} زیدیاں دی الگ جماعت بنام الناصریہ دی بنیاد رکھی۔ ایہ جماعت رویان تے مشرقی دیلمان وچ رائج قاسم تے ہادی دے پیروکاراں دی جماعتاں تو‏ں مختلف سی۔میڈیلونگ، اوہی ماخذ، ص143۔ زیدیہ دی عظمت ایران وچ آل بویہ دی حکومت دے دور وچ عروج تک پہنچی۔میڈیلونگ، اوہی ماخذ، ص144۔
بحر خزر دے ساحل دے ائمۂ زیدیہ دے درمیان ناصر دے بعد مشہور ترین زیدی علماء دو بھائی ـ احمد بن حسین المؤید باللہ (متوفٰی  411 ہجری/ 1020عیسوی) تے ابو طالب یحیی الناطق بالحق ـ سن جنہاں دا تعلق خاندان بطحانی تو‏ں سی ۔ ایہ دونے کسی زمانے وچ رے وچ آل بویہ دے وزیر "صاحب بن عباد" تے انہاں دے معتزلی قاضی القضات "عبد الجبار ہمدانی تو‏ں تعلق تے وابستگی رکھدے سن ۔میڈلونگ، اوہی ماخذ، ص145۔ شہر بیہق، بحر خزر دی ساحلی صوبےآں تو‏ں دور مشرقی ایران وچ زیدی مذہب دی تعلیمات دا مرکز سی ۔ "ابن فندق" نے لکھیا اے کہ بیہق دے رئیس "ابو القاسم علی بن محمد بن حسین جمادی الاول سنہ 414ہجری/جولائ‏ی سنہ1023 تو‏ں کچھ عرصہ قبل چار دھڑاں ـ یعنی حنفیاں، شافعیاں، کرامیاں تے سیداں تے انہاں دے پیروکاراں، معتزلیاں (عدلیہ) تے زیدیاں دے لئے چار مدرس‏ے تعمیر کيتے۔میڈلونگ، اوہی ماخذ۔ بیہقی دے انتقال دے بعد زیدی مذہب ایران تے عراق وچ رو بہ زوال ہوگیا تے کچھ ہی عرصہ بعد رویان تے دیلمان تے گیلان وچ اپنے دور دراز دے الگ تھلگي ٹھکانےآں دے سوا باقی علاقےآں تو‏ں یکبارگی تو‏ں غائب ہويا؛ جدو‏ں کہ الگ تھلگ علاقےآں وچ وی اسماعلیہ تے اہل سنت دی پیشقدمی دی وجہ تو‏ں کافی حد تک کمزور ہوگیا؛ اُتے زیدیاں دی دونے شاخاں ـ یعنی ناصریہ تے مؤيدیہ ـ دی چھوٹی جماعتاں سلطنت صفویہ دے آغاز تک برقرار رہیاں تے انہاں دو جماعتاں دے پیروکار اپنی محدود تعلیمات نو‏‏ں زندہ رکھنے وچ کامیاب رہے؛ تے صفوی فرمانروا شاہ طہماسب دے زمانے وچ سنہ  933ہجری / 1526عیسوی  وچ بحر خزر دے ساحلاں وچ باقی ماندہ زیدیاں دی اکثریت نے مذہب امامیہ اثناعشریہ اختیار کیتا۔میڈیلونگ، اوہی ماخذ، صص8-147۔




 ہور ویکھو 
 ناصر اطروش
 زید بن علی
 یحیی بن زید
 شہید فخ
 زیدی مذہب دیاں بنیادی معتبر کتاباں

 حوالے 

 مآخذ 

ابن جوزی، عبد الرحمن بن علی، المنتظم فی تاریخ الامم و الملوک، دراسة و تحقیق:عبد القادر عطا، محمد، مراجعه و تصحیح:زرزور، نعیم، دار الکتب العلمیه، بیروت، بی تا.
ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد، مقدمة ابن خلدون، دار صادر، بیروت، 1984م.
اشعری، علی بن اسماعیل، مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین، مصحح هلموت ریتر، دارالنشر، بیروت، بی تا.
شامی، فضیلت، تاریخ زیدیه در قرن دوم و سوم هجری، مترجم:علی اکبر مهدی پور و محمد ثقفی، دانشگاه شیراز، شیراز، 1367.
الشهرستانی، محمد بن عبدالکریم، کتاب الملل و النحل، تخریج محمد بن فتح الله بدران، مکتبه الانجلو المصریه، القاهره، 1956م.
صابری، حسین، تاریخ فِرَقِ اسلامی، سمت، تهران، 1384.
زبارة الحسنی، محمد بن محمد بن یحیی،  تاریخ الائمة الزیدیة فی الیمن حتی العصر الحدیث، تصحیح محمد زینهم، (قاهرة: مکتبه الثقافیة الدینیة، بی تا)۔
طوسی، محمد بن حسن، اختیار معرفة الرجال (رجال کشی)، مصحح حسن مصطفوی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی مشهد، مشهد، 1348.
عمرجی، احمد شوقی ابراهیم، الحیاه السیاسیه و الفکریه للزیدیه فی المشرق الاسلامی، مکتبه مدبولی، قاهره، بی تا.
قاسم بن محمد الزیدی المتوفی عام 1029، الاعتصام بحبل اللّه، نشر مطابع الجمعیه عمان.
مادلونگ، ویلفرد، فرقه‌های اسلامی، ترجمه ابوالقاسم سری، اساطیر، تهران، 1377.
مفید ،اوائل المقالات، المؤتمر العالمی لالفیة الشیخ المفید، مصنفات الشیخ المفید، جلد چهارم، 1413.
مقدسی، مطهر بن طاهر، البدء و التاریخ، مکتبه الثقافه الدینیه، بور سعید، بی تا.
نشار، علی سامی، نشأة الفکر الفلسفی فی اسلام، دار المعارف، مصر، 1966م.
النوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، ترجمه محمد جواد مشکور، بنیاد فرهنگ ایران، تهران، 1353.
یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، دار صار، بیروت، بی تا.
 ابن جریرم طبری، تاریخ الامم والملوک۔
 ابن اثیر، الکامل في التاریخ۔
 مسعودی، مروج الذهب.
 مجلسی، بحار الانوار۔
 ابو الفرج اصفہانی، مقاتل الطالبیین؛
 مامقانی، تنقیح المقال مامقانی۔
 ابن عنبه، عمدة الطالب۔


گٹھ:شیعہ فرقے
گٹھ:زیدیہ

گٹھ:زیدیہ
گٹھ:شیعی فرقے
گٹھ:شیعہ مکاتب فکر
گٹھ:یمن دی اسلامی تریخ
گٹھ:یمن وچ اسلام
گٹھ:یمن