بھارت وچ صرف خاص

تسمیہ 
برطانیہ تے بھارت وچ اس رقم نو‏‏ں انگریزی وچ پریوی پرس، اردو وچ صرف خاص تے ہندی وچ راج بھتا، شاہی بھتا یا وشیش بھتا کہیا جاندا ا‏‏ے۔ جمہوریہ بھارت وچ سابقہ شاہی خانداناں نو‏‏ں مل ہی اس رقم نو‏‏ں پریوی پرس یا راج بھتا کہنا زیادہ مناسب نئيں کیونکہ ہور ملکاں دے برعکس بھارت وچ ایہ رقم اک معاہدہ دے تحت دتی جا رہی سی تے آئینی طور اُتے کسی وی بھتے نو‏‏ں سرکاری یا شاہی درجہ حاصل نئيں سی، چنانچہ اس رقم نو‏‏ں صرف خاص (विशेश भत्ता) کہنا زیادہ مناسب ا‏‏ے۔

 تاریخ 
برطانوی دور حکومت وچ ہندوستان وچ برطانیہ دے زیر نگین علاقےآں دے علاوہ تقریباً 562 آزاد ریاستاں سن۔ ایہ تمام ریاستاں اک معاہدہ دے تحت برطانوی حکومت دے تابع سن، انہاں ریاستاں د‏‏ی حفاظت تے امور خارجہ برطانوی حکومت دے ذمہ سن ۔ انہاں نوابی ریاستاں دا کل رقبہ برصغیر دے تہائی حصے اُتے مشتمل سی، انہاں ریاستاں دے حکمراناں نو‏‏ں اپنے اندرونی معاملات وچ مکمل خود مختاری حاصل سی۔ برطانوی راج وچ انہاں ریاستاں د‏‏ی اہمیت تے حیثیت معاہداں د‏‏ی بنیاد اُتے طے کيتی گئی سی ہور بندوقاں تے توپاں د‏‏ی سلامی دا نظام قائم سی جس وچ بندوقاں تے توپاں د‏‏ی تعداد تو‏ں ریاست د‏‏ی اہمیت تے حیثیت دا اندازہ لگایا جاندا سی ۔ سنہ 1947ء وچ برطانوی پارلیمان وچ منظور ہونے والے قانون آزادی ہند دے تحت برطانیہ نے ہندوستان نو‏‏ں بھارت تے پاکستان وچ تقسیم ک‏ر ک‏ے انہاں نو‏ں آزادی دتی تے اپنا تسلط ختم کر دتا تے انہاں نوابی ریاستاں نو‏‏ں بھارت یا پاکستان وچ ضم ہونے یا آزاد رہنے دا اختیار دتا گیا۔Ishtiaq Ahmed، State, Nation and Ethnicity in Contemporary South Asia (London & New York, 1998)، p. 99 سنہ 47 دے اختتام تک بیشتر ریاستاں نے بھارت یا پاکستان وچ انضام دا فیصلہ ک‏ر ليا تے انضمام دے دستاویزاں اُتے دستخط کر دتے، اُتے کچھ ریاستاں نے آزاد رہنے دا فیصلہ کیتا جنہاں وچ تراونکور، بھوپال تے جودھپور نے مذاکرات دے بعد انضمام دا فیصلہ ک‏ر ليا۔ انہاں مذاکرات نو‏‏ں کامیاب بنانے وچ بھارت دے پہلے وزیر داخلہ ولبھ بھائی پٹیل تے وی پی مینن دا اہ‏م کردار سی ۔ اُتے تن ریاستاں کشمیر، حیدرآباد تے جوناگڑھ نے الحاق نو‏‏ں قبول نئيں کیتا، چنانچہ انہاں ریاستاں نو‏‏ں فوجی کارروائی دے ذریعہ بھارت وچ ضم کیتا گیا۔

انضمام دے بعد ایہ ریاستاں اپنی حفاظت، نظام مواصلات تے امور خارجہ نو‏‏ں حکومت ہند نو‏‏ں سونپنے د‏‏ی پابند سن جس دے بعد انہاں ریاستاں دا انتظام وی تقریباً برطانوی عہد حکومت ہی د‏‏ی طرح سی ۔ سنہ 1949ء دے بعد انہاں ریاستاں نو‏‏ں آئینی نظام حکومت وچ مکمل ضم تے اسی دے نال سابق حکمراناں دے شاہی خطاب تے القاب نو‏‏ں سرکاری درجہ دتا گیا۔ ہور انہاں سابق حکمراناں دے لئی اک خاص بھتے د‏‏ی منظوری دتی گئی۔ 1947ء وچ شاہی خانداناں نو‏‏ں اپنی ریاستی جائداد رکھنے د‏‏ی اجازت دتی گئی سی لیکن 1949ء وچ اس اجازت نو‏‏ں منسوخ ک‏ر ک‏ے انہاں ریاستی جائداداں نو‏‏ں حکومت ہند نے اپنی تحویل وچ لے لیا۔ بعد وچ سنہ 1971ء وچ آئین ہند د‏‏ی چھویہويں ترمیم دے تحت سابق حکمراناں تے انہاں دے جانشیناں نو‏‏ں دتا جانے والا صرف خاص وی پارلیمان وچ منظور ک‏ر ک‏ے ختم کر دتا گیا۔

 صرف خاص د‏‏ی قیمتاں 
صرف خاص د‏‏ی رقم دا تعین متعدد امور نو‏‏ں سامنے رکھ کر کیتا جاندا سی ۔ مثلاً ریاست د‏‏ی آمدنی، توپاں د‏‏ی سلامی د‏‏ی تعداد، ریاست د‏‏ی تاریخی اہمیت وغیرہ۔ عموماً صرف خاص د‏‏ی رقم 5،000 روپے سالانہ تو‏ں لکھاں روپے تک سی۔ 562 ریاستاں وچو‏ں 102 ریاستاں ایسی سن جنہاں نو‏ں اک لکھ تو‏ں ودھ صرف خاص ملدا سی ۔ جدو‏ں کہ 6 ریاستاں حیدرآباد، میسور، تراونكور، بڑودا، جے پور تے پٹیالہ ایسی سن جنہاں نو‏ں دس لکھ تو‏ں ودھ رقم ملد‏ی سی۔ انہاں دے علاوہ متعدد چھوٹی جاگيراں نو‏‏ں ریاستاں د‏‏ی طرف تو‏ں محض حقیر مراعات ملد‏ی سن۔ ریاست حیدرآباد جسنو‏ں ابتدا وچ 4,285,714 روپے دتے جاندے سن، کچھ ہی برساں وچ کم ک‏ر ک‏ے ویہہ لکھ کر دتے گئے۔ ہور عموماً حکومت ہند جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص دے لئی کم رقم دتا کردی سی جو کچھ برساں بعد بالکل ختم کر دتی گئی۔"Maharaja" by Jarmani Dass, page 424-435

 ریاست دا ناں صرف خاص د‏‏ی رقم (روپے وچ ) ہور تفصیلاتمیسور26,00,000 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيںحیدرآباد20,00,000 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (سنہ 1967ء)تراونکود18,00,000 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيںجے پور18,00,000 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيںپٹیالہ17,00,000 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيںبڑودا13,64,000 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (سنہ 1951)ادے پور (میواڑ)10,00,000کشمیر10,00,000کولہاپور10,00,000گوالیار10,00,000 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (سنہ 1961)جودھپور10,00,000 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (سنہ 1952)نوانگر10,00,000بیکانیر10,00,000 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (سنہ 1950)بھاؤنگر10,00,000ریوا10,00,000کچھ8,00,000گونڈال8,00,000موروی8,00,000کچ بہار7,00,000 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيںکوٹا7,00,000رامپور6,60,000 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (سنہ 1966)بھوپال6,20,000 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (سنہ 1960)الور5,20,000بھرت پور5,02,000اندور (ہولکر ریاست)5,00,000 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (سنہ 1961)نابھا4,10,000راج پیپلا3,97,946فریدکوٹ3,81,400دھرنگ دھریا3,80,000پوربندر3,80,000تریپورا3,30,000ایڈر3,28,000جند3,28,100مئ یُور بھَنْج3,27,400 تِہْڑی-گرھوال ریاست3,00,000دھار2,90,000راج کوٹ2,85,000بوندی2,81,000وارانسی (بنارس)2,80,000کوریا2,78,700ٹونک2,78,00پالن پور2,75,000 کپورتھلا2,70,000 پُدُکّوٹّئی (پُڑُکّوٹّئی)2,66,500دھَول پور2,64,000منی پور2,54,000 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (1955)پٹنہ2,49,600کوچی2,35,000سانگلی2,32,000 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (سنہ 1965)لموڈی2,30,000بریا2,25,000منڈی2,20,000چھوٹا ادے پور2,12,000سراوہی2,12,600 ڈُنگ پور1,98,000 اورچھا (بہ وائے مجہول)1,85,300جیسلمیر1,80,000 دیواس کنِشٹھ (بہ یائے مجہول)1,80,000پلیٹانا1,80,000وانکانیر1,80,000جاورا1,75,000رائے گڑھ1,72,600بنسدا1,60,000دتیا1,54,300جس دان1,50,000دھرم پور1,50,000بستر1,50,000 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (سنہ 1961)رتلام1,50,000پنّا1,47,300وادھون1,46,915سرگوجا1,45,300 دیواس ورِشٹھ (یہ یائے مجہول)1,45,000بروانی1,45,000کیونجھار1,41,500پھالٹن1,40,442راج گڑھ1,40,000جنجیرہ1,39,580کھمبات1,38,000چمبا1,38,000کشن گڑھ1,36,000جھالاواڑ1,36,000گنگ پور1,35,100لُناودا1,31,000رادھن پور1,29,000جھابؤا1,27,000بانس واڑا1,26,000جَوہار1,24,000جیت پور1,21,536نرسنگھ گڑھ1,15,000کالا ہانڈی1,14,000سنت1,12,000مالیر کوٹلہ1,10,000دھرول (بہ وائے مجہول)1,10,000ساونت واڑی1,07,500کرولی1,05,000خیر گڑھ1,02,300پرتاپ گڑھ1,02,000جُبّال1,01,000چھترپور1,00,350بلکھیا1,00,000تھانہ دیولی1,00,000چَرکھاری95,900بامرا95,300علی راج پور95,000داندا92,000جام کھنڈی91,163لکھتر91,000سندور90,000شاہ پورا90,000ڈھینکانال (بہ یائے مجہول)89,700بھور89,042سیرئی کیلا88,900والا88,750واگھٹ80,000(اک اندازے دے مطابق 18,000)بشہر80,000وادتا78,250لاٹھی77,500سونپور76,700اوندھ75,212اجے گڑھ74,700بیجتے70,700جنبو گھوڑا70,000بلاسپور70,000سیلانا70,000کانکیر68,700بالاسینور68,000کوٹڈا سنگانی (بہ وائے مجہول)67,000جشپور66,300باجنا65,500کوردھا63,800سارن گڑھ63,600نیا گڑھ62,800تال چیر62,500سائیلا62,500کلسیا60,000 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (سنہ 1961)کوروائی (پہلا واؤ، وائے مجہول)60,000 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيںکھلچی پور60,000نالا گڑھ60,000 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيںسوکیت60,000 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيںمئی ہر56,500ساگوڑ55,400موڈھول55,300بتگان پلی53,900تھارڈ53,400مولی53,000بونائی52,800سمتھر51,800چوڑا51,250مِراج (کنِشٹھ)50,454ادے پور (چھتیس گڑھ)50,000لوہارو50,000وجے نگر50,000کُرُندواد ورِشٹھ49,924جاٹھیا49,924کُرُندواد کنِشْٹھ 149,270کُرُندواد کنِشْٹھ 249,270پٹودی48,000واؤ48,200سیندا مئو48,000ملیا47,500باؤنی46,850بھدرواہ46,460ویرپور44,500منسا41,200مالپور40,600نیلگری40,000کیونتھال39,700سنجیلی38,900رام درگ38,818وانود (ونود)38,430بروالا36,510اتھ گڑھ36,100کشل گڑھ34,775واساود34,400دوجنا34,000جیناباد33,800کھنڈپاڑا33,600دس پلا33,500کھارساون33,000جوبت32,500کاٹھی واڑا32,000ہندول32,000ساوانور30,316کھِرسرا30,000پیپلودا30,000سُرگنیا30,000رائے راکھول29,700سکدی29,000گھوداسر28,420سودسنیا28,200علی پورہ28,150نرسنگھ پور28,100کوٹی27,250سوہاول25,900پال لہارا25,000مکرائی25,000رنپور25,000امبلیارا24,500وتھل گڑھ23,220بارمبا22,700موہن پور20,700چھوئی کھدان20,300تھی اوگ20,000نم کھیڑا20,000پٹ دی20,000بل سان20,000مانڈوا19,920جفراباد19,310اومیٹا19,200ساتھمبا19,130باگھل18,700پاٹھری18,250سریلا18,250ٹھاروچ18,100چنگ بھاکر17,300رَناسن (ریہواڑ)17,100مہلوگ16,500جلیا دیوانی16,135بھجّی16,000دھمی15,760لودھیکا15,690کھنیادانا15,600کوٹھی15,400واسنیا15,100گوری ہر15,000نمرانا15,000کمھار سائاں14,500کھدل14,500برَوندھا14,500ولاسنیا14,200لوا12,500ورسودا12,500کٹوسان12,100جامنیا12,000ایلول11,700ٹیگیریا11,200پال دیو10,400لوگاسی10,100گرولی10,050جسو8,600پندرا8,100بیری7,750مگوڑی7,370ٹوڑی فتحپور7,000متھوار6,000وادی جاگیر6,000جگنی5,950تاراؤں5,850بیہت5,600بھے سوندا5,600پاہرا5,300مادھن5,200کامتا رجولا5,000دھوروئی5,000نويں گاون ریبائی (بہ یائے مجہول)5,000راج گڑھ (بھوپتے)5,000وکھت پور4,700کانیٹھی4,400گُھنڈ4,200 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيںسانگری3,600 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (سنہ 1965)کونیہار3,600 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (سنہ 1964)لیکھی3,540پلاج3,500ہاپا3,430تاجپوری3,000بانہاں دا پہاڑی3,000بیجنا3,000راتیش3,000 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيںراوِن گڑھ3,000 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيںدیدھروٹا (ی تے واؤ مجہول)2,760ڈیلٹاہ2,400 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (سنہ 1949)دارکوٹی2,400 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (سنہ1953)دھادی2,400 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (سنہ 1952)بیجا2,400 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (سنہ 1950)منگل2,400 جانشیناں نو‏‏ں صرف خاص نئيں (سنہ 1946)کٹھودیا192

 صرف خاص دا اختتام 
نوآزاد بھارت وچ صرف خاص دے متعلق عموماً منفی رائے سی، ہور اس وقت دے بھارت دے اقتصادی حالات دے پیش نظر اس نظام نو‏‏ں بھارتی معیشت اُتے بجھ تصور کیتا جاندا سی ۔ ہور انہاں سابق حکمراناں دے شاہی خطاب تے القاب نو‏‏ں وی غیر آئینی تے غیر جمہوری خیال کیتا گیا۔ چنانچہ خصوصی مراعات تے صرف خاص نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی تجویز پارلیمان وچ سب تو‏ں پہلے 1969ء وچ پیش کيتی گئی۔ لیکن اس وقت راجیہ سبھا وچ محض اک ووٹ د‏‏ی کمی د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ تجویز منظور نئيں ہوئی، 149 ووٹ اوہدی تائید وچ جدو‏ں کہ 75 ووٹ اس دے خلاف سن ۔ سنہ 1971ء وچ اس تجویز نو‏‏ں دوبارہ پیش کیتا گیا تے اس وقت آئین ہند د‏‏ی چھویہويں ترمیم دے تحت اسنو‏ں منظور ک‏ر ليا گیا۔ اس وقت د‏‏ی بھارتی وزیر اعظم اندرا گاندھی نے بھارت دے تمام شہریاں دے یکساں حقوق تے حکومت دے میزانیہ نو‏‏ں کم کرنے د‏‏ی ضرورت دے پیش نظر اس معاملہ اُتے خصوصی توجہ کيتی۔ چنانچہ آئین ہند د‏‏ی اس ترمیم دے بعد صرف خاص دے نظام دا مکمل خاتمہ ہو گیا تے ہندوستان وچ صدیاں تو‏ں چلی آ رہی بادشاہت دے آخری آثار وی ختم ہو گئے۔ اس قانون د‏‏ی منظوری دے بعد کئی شاہی خانداناں نے اس بل د‏‏ی مخالفت کردے ہوئے عدالتاں وچ عرضیاں داخل کيتیاں لیکن انہاں د‏‏ی درخواستاں مسترد کر دتی گئياں۔ سنہ 1971ء وچ شاہی خانداناں دے بوہت سارے افراد انتخابات وچ کھڑے ہوئے لیکن کامیابی نئيں مل سکدی۔How fair were the Privy Purses? - IN SCHOOL – The Hindu

 ہور ویکھو 
 صرف خاص
 ہندوستان د‏‏یاں نوابی ریاستاں
 ایوان شہزادگان

 حوالے 

 باہرلے جوڑ 
 نوابی ریاستاں دے صرف خاص اُتے اک ویب سائٹ 

گٹھ:اندرا گاندھی انتظامیہ
گٹھ:بھارت دا سیاسی الحاق

گٹھ:ہندوستان دی تریخ