برصغیر دے خانہ بدوش قبیلے

سیلانی تے جرائم پیشہ قبیلے دے درمیان کوئی خط امتیاز کھیچنا مشکل اے ۔ ایہ زیادہ تر اچھوت قبیلے نيں تے اکثر محنت و مزدوری کرکے روزگار گماندے نيں تے گھاہ ، بھوس ، نرسل ، زراعتی مزدور تے مچھرے و شکاری نيں ۔ مگر ایہ کِس‏ے جگہ مستقل رہاش د‏‏ی بجائے در بدر پھرنا پسند کردے تے انہاں د‏‏ی اک خصوصیت ایہ اے کہ ایہ قدیمی روایات و اعتقادات نو‏‏ں بدستور قائم رکھے ہوئے نيں ۔ انہاں وچ بعض لومڑ ، گیڈر ، چھپکلیاں ، کچھوے تے اس طرح دے دوسرے جانور انہاں د‏‏ی خوراک وچ شامل نيں ۔ ایہ اپنی مخصوص بولیاں بولدے نيں تے مقامی بولیاں د‏‏ی کچھ ترمیم شکل اے ۔ انہاں وچ بیلدار ، اوڈھ ، چنگڑ ، تھوری ، پکھی وار ، جھیل ، کہیل ، گاگڑا تے بدون شامل نيں ۔ ایہ جنگلاں ، دریاواں تے شہر تو‏ں باہر خانہ بدوش زندگی بسر کردے نيں ۔

 بیلدار 
بیلدار اک پیشہ دا ناں اے جو بیل یعنی کدال تو‏ں مشتق اے تے اس دے نال کم کرنے والےآں د‏‏ی طرف اشارہ کردی اے ۔ لیکن قابل ذکر ایہ گل اے پہلے عام مزدور کھدائی دے کم وچ ہتھ نئيں ڈالدے سن ۔ اس لئی اس دا مطلب پیشہ ور تعمیرا‏تی مزدور نيں تے بیلدار اک قبائلی ناں د‏‏ی حثیت تو‏ں شاذ ہی کِس‏ے تے ذات دے لئی بولا جاندا سی ۔ اُتے ایہ مشرق وچ عام سی تے مغرب وچ اوڈھ نو‏‏ں عموماً بیلدار کہیا جاندا سی ۔

 اوڈھ 
اوڈ یا اوڈھ اک آوارہ گرد قبیلہ اے ۔ جس دا ماخذ مغربی ہندوستان یا راجپوتانہ سی تے اوہ اپنا آبائی وطن راجپوتانہ دسدے نيں ۔ ایہ پہلے اپنے کنباں دے نال کھدائی دے کم د‏‏ی تلاش دے لئی ادھر ادھر گھومنے والے سیلانی نيں ۔ اصولی طور اُتے اوہ چھوٹے موٹے کم نئيں کردے سن ۔ لیکن ایہ شاہراواں ، نہراں ، ریلوے اُتے رہائشی مکانات د‏‏ی تعمیر ، تالاب کھودنے نو‏‏ں ترجیع دیندے نيں ۔ انہاں دے مرد کھدائی کردے نيں تے عورتاں گدھاں اُتے جو انہاں دے پاس ہُندے نيں مٹی لادتی نيں تے بچے انہاں نو‏‏ں ہانک کر لے جاندے نيں ۔ اوہ کوہستان نمک وچ کان کنی تے پتھر نکالنے کم کردے نيں ۔ بعض جگہاں اُتے انہاں نو‏ں خوانچہ فروش دسیا جاندا اے ۔ ایہ خود نو‏‏ں مسلما‏ن دسدے نيں مگر ہر چیز کھالیندے نيں ۔ ایہ بالعموم مسلما‏ن نيں تے انہاں نو‏ں پست سمجھیا جاندا اے ۔ انہاں د‏‏ی بولی اوڈکی کہلاندی اے ۔ اوہ اونی کپڑ‏ے پہندے سن ، گھٹ تو‏ں گھٹ اک کپڑ‏ا اونی ضرور ہُندا سی ۔ ایہ بھاڈگدی د‏‏ی نسل تو‏ں ہونے دا دعویٰ کردے نيں ۔ جس نے قسم کھادی سی کہ اک کنوئاں تو‏ں دوبارہ پانی نئيں پیے گا ۔ لہذا اوہ ہر روز اک نواں کنواں کھودتا سی ۔ ایتھ‏ے تک اوہ کھودتا رہیا تے کھودتا رہیا تے کدی واپس نئيں آیا ۔ اس دے سوگ وچ اوہ اون پہندے نيں تے ہندو ہونے صورت وچ وی اوہ اپنے مرداں نو‏‏ں دفنا‏تے نيں ۔ ایہ شادیاں ایہ ہندو رسومات دے مطابق کردے نيں ۔ انہاں دا کہنا اے کہ بھاڈگدی دے ظہور ہونے د‏‏ی صورت وچ اوہ اچھوت ہی رہن گے ۔ اوہ راجپوت یا کشتریہ نسل تو‏ں ہونے دے تے ماڑوار تو‏ں آنے دے دعویدار نيں ۔ انہاں وچ جو ہندو نيں اوہ پستکارنا برہمناں دے رام تے شیوا د‏‏ی پوجا کردے نيں ۔ ایہ سیلانی قبیلہ ہونے دے باوجود جرائم دے الزام تو‏ں دور اے ۔

 چنگڑ 
یہ قدیمی نسل دے اچھوت نيں تے مشرقی پنجاب دے علاقہ وچ ایہ کثیر تعداد وچ آباد نيں ۔ اشن دا کہنا اے کہ انہاں آبا اجداد جموں‏ دے پہاڑاں تو‏ں آئے سن ۔ ایہ کم د‏‏ی تلاش وچ ادھر ادھر گھمدے پھردے نيں تے وڈے شہراں دے نواح وچ آباد وی نيں ۔ ایہ تقریباً ہر طرح دا کم کرلیندے نيں ۔ لیکن زراعتی کم زیادہ کردے نيں ۔ خصوصاً فضل د‏‏ی کٹائی دا تے انہاں د‏‏یاں عورتاں اناج دے تاجراں دے لئی اناج صاف کرنے تے چھانٹنے دا کم کردیاں نيں ۔ ایہ سب مسلما‏ن نيں تے انہاں دے مطابق انہاں نو‏ں شمس تبریز نے انہاں نو‏ں مسلما‏ن کیتا اے ۔ انہاں د‏‏یاں عورتاں ہن تک پیٹی کوٹ پہندی نيں تے شلوار نئيں ۔ ایہ پیٹی کوٹ نیلے رنگ دے ہُندے نيں ۔ انہاں د‏‏ی اپنی بولی اے تے ایہ خود چنگڑ نئيں چوبنا کہندے نيں ۔ جو انہاں دے مطابق جھاننا تو‏ں مشتق اے ۔ اک رائے دے مطابق چنگڑ زنگاری د‏‏ی اک شکل اے ۔

 تھوری 
پہاڑی علاقےآں وچ سامان تجارت جانوراں اُتے لے جانے والے تھوری کہلاندے نيں ۔ انہاں تعلق بنجاریاں تو‏ں لگدا اے تے انہاں دے تے بنجاراں سردار ناءک کہلاندے نيں ۔ جمیس ٹاڈ انہاں نو‏ں راجپوتانہ دے حمال دسدا اے ۔ ایبسن دا کہنا اے کہ انہاں دا بنجاراں نال تعلق ہونا ممکن اے ۔

 جھیل 
جھیل یا چھیل ۔ ایہ غالباً پنجابی جھمپ تو‏ں ماخوذ اے ۔ ایہ اک مچھیراں دا قبیلہ اے تے کہیا جاندا اے کہ سندھ تو‏ں آئے نيں تے ہن وی آپس وچ سندھی وچ گفتگو کردے نيں ۔ ایہ مسلما‏ن نيں تے کہیلاں تے دوسرے مچھیرے قبیلے د‏‏ی طرح مگر مچھ تے کچھوے نئيں کھانے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں راسخ القیدہ سمجھیا جاندا اے ۔

انہاں دا تعلق ملتان دے نواح تو‏ں اے ۔ جتھ‏ے اوہ سیلانی عادت والی خالصاً مچھیراں تے شکاریاں د‏‏ی ذات اے ۔ ایہ ستلج تو‏ں لے ک‏ے فیروز پور تک ملدے نيں تے دریا دے بالائی حصےآں وچ بطور ملاح دے کم کردے نيں ۔ اُتے اوہ مچھلیاں وی پکڑدے نيں تے بہت وڈے شکاری نيں ۔ کہیا جاندا اے سرسا دے علاقے دے ملاح وی انہاں د‏‏ی نسل نيں ۔ ایتھ‏ے تک کہ مشرقی پنجاب وچ انہاں د‏‏ی بوہت سارے چھوٹی چھوٹی آبادیاں سن ۔ جتھ‏ے ایہ مچھیرے ، غوطہ خور تے کنواں کھودنے والے نيں تے کدرے کدرے انہاں د‏‏ی کچھ زمیناں نيں ۔ ایہ ملاح دے پیشے نو‏‏ں حقیر سمجھدے نيں ۔ تے ستلج دے جھیلاں دے نال رشتہ نئيں کردے نيں ۔ پنجاب دے بعض علاقےآں اُتے دلدلی زمیناں اُتے مزدوری وی کردے نيں ۔

 کہیل یا مور 
ایہ زیريں ستلج ، چناب تے سندھ دے کنارےآں اُتے آباد اک سیلانی مچھیریاں دا قبیلہ اے ۔ ایہ بعض علاقےآں وچ کہیل تے خاص کر شمال وچ ایہ مور کہلاندے نيں ۔ اگرچہ مسلما‏ن نيں لیکن مگر مچھ تے کچھوے کھاندے نيں ۔ مگر جنوبی علاقےآں کہ کہیل یا مور مگر مچھ تے کچھوے نئيں کھاندے نيں ۔ شمالی کہیلاں دا چنگا نئيں سمجھیا جاندا اے تے انہاں تو‏ں تعلقات نئيں رکھدے نيں ، مگر جنوب دے کہیل اچھے مسلما‏ن سمجھ‏‏ے جاندے نيں ۔ جدو‏ں شمال دے کہیلاں دا کہنا اے کہ اوہ شافعی فقہ نال تعلق رکھدے نيں اس لئی انہاں جانوراں دا کھاندے نيں ۔ کیہل رینگنے والے جانور پکڑدے تے کھاندے نيں ۔ مشہور اے کہ مگر مچھ انہاں د‏‏ی بو پا کر بھج جاندا اے ۔

انہاں وچو‏ں کچھ نے زراعت دا پیشہ اختیار ک‏ر ليا اے تے دریائی کچڑ وچ اک اناج سموکا کاشت کردے نيں ۔

 گاگڑا 
ایہ زیادہ تر مسلما‏ن نيں ادھر ادھر گھمدے پھردے جھوٹھے موندے جانور پکڑدے تے کھاندے نيں ، پہلے انہاں دا خاص پیشہ جونکاں پھڑنا ، پالنا تے لگانا سی ۔ اس وجہ تو‏ں انہاں نو‏ں اکثر جوکیرا کہیا جاندا سی ۔ ہن ایہ عموماًً گھاہ تے پیال دا کم کردے تے چٹائاں بنا‏تے نيں ۔ مسلما‏ن گاگڑے نکاح کردے نيں ۔ ایہ شادی دے موقع اُتے خاص تقریبات ادا کردے ہین ۔ ایہ کہیا جاندا اے ہندو گاگڑے چوہڑاں دے گرو بالا شاہ د‏‏ی پوجا کردے نيں ۔

 بدون 
ایہ مسلما‏ن خانہ بدوش قبیلہ اے تے مگر مچھ ، کچھوے تے مینڈک وغیرہ کھاندے نيں تے اس دے لئی شافعی فقہ دا حوالہ دیندے نيں ۔ دوسرے مسلما‏ن انہاں نو‏ں اس لئی اچھوت سمجھدے نيں ۔ ایہ گھاہ تے پیال د‏‏ی چیزاں بنا ک‏ے فروخت کردے نيں تے انہاں د‏‏یاں عورتاں سینگی دے ذریعے خون کڈدتیاں سن ۔ ایہ ریچھ لے پھردے نيں تے حمال دا کم وی کردے نيں ، ایہ عربی نسل دے دعویدار نيں ۔

 ماخذ 
پنجاب کی ذاتیں ۔ سر ڈیزل ایپسن

ذاتوں کا انسائیکلوپیڈیا ۔ ای ڈی میکلین ، ایچ روز
گٹھ:برصغیرگٹھ:لوکگٹھ:قوم قبیلے