بریڈر ری ایکٹر

بریڈر ری ایکٹر (Breeder reactor) ایسے نیوکلیئر ری ایکٹر ہُندے نيں جو جتنا جوہری ایندھن (nuclear fuel) خرچ کردے نيں اس تو‏ں زیادہ خود بنا دیندے نيں۔ عام طور اُتے انہاں وچ یورینیئم235 دے نال یورینیئم238 یا تھوریئم232 وی استعمال کیتا جاندا اے جس تو‏ں بجلی وی بندی اے تے پلوٹونیئم239 یا یورینیئم233 وی بندا اے جو بطور جوہری ایندھن استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ 
1950 دی دہائی وچ بریڈر ری ایکٹر وچ دلچسپی اس لئی بڑھی کیونکہ اس زمانے وچ یورینیِئم بہت کمیاب سی تے اوہدی افزودگی (enrichment) وی بہت مشکل سی۔ 1960 دی دہائی وچ یورینیئم دی بہت ساری کاناں دریافت ہویئں تے افزودگی دے وی نويں طریقے ایجاد ہوئے جس تو‏ں بریڈر ری ایکٹر وچ دلچسپی کم ہو گئی ا‏‏ے۔

 اصول 
اس ری ایکٹر وچ خرچ ہونے والے ہر اک یورینیئم235 دے ایٹم دے بدلے گھٹ تو‏ں گھٹ اک پلوٹونیئم239 یا یورینیئم233 دا ایٹم بندا ا‏‏ے۔ پلوٹونیئم239 تے یورینیئم233 ایسے ایٹم نيں جو بطور جوہری ایندھن استعمال ہو سکدے نيں لیکن قدرتی طور اُتے دستیاب نئيں نيں۔ قدرتی طور اُتے دستیاب صرف یورینیئم235 ایسا ایٹم اے جو جوہری ایندھن بن سکدا اے مگر ایہ وی بہت فراواں نئيں ا‏‏ے۔ 
ایسے ری ایکٹر وچ جدو‏ں یورینیئم235 استعمال ہُندا اے تو یورینیئم238 تو‏ں پلوٹونیئم239 بندا اے تے جے تھوریئم232 موجود ہو تو یورینیئم233 بندا ا‏‏ے۔

 فائیدہ 
بریڈر ری ایکٹر دا فائیدہ ایہ اے کہ ایہ اپنا جوہری ایندھن خود بناندا اے تے اس طرح ایندھن دی نہ ختم ہونے والی مقدار حاصل ہو سکدی ا‏‏ے۔

 نقصان 
 ایہ دوسری اقسام دے نیوکلیئر ری ایکٹر تو‏ں مہنگا ہُندا ا‏‏ے۔
 جدو‏ں تک اس وچ بنے ہوئے جوہری ایندھن نو‏‏ں صاف تے الگ کرنے تے افزودہ کرنے دی سہولت دستیاب نہ ہو ایہ بیکار ا‏‏ے۔
 اس وچ بننے والے پلوٹونیئم دے چوری ہونے تے دہشت گرداں دے ہتھ لگنے دا خطرہ ہُندا اے کیونکہ پلوٹونیئم تو‏ں ایٹم بم بن سکدا ا‏‏ے۔
 پلوٹونیئم تو‏ں کینسر ہونے دا شدید خطرہ ہُندا ا‏‏ے۔ کسی وی انسان دے جسم وچ پوری زندگی وچ 0.2 مائیکرو گرام تو‏ں زیادہ پلوٹونیئم داخل نئيں ہونا چاہیے۔

 اقسام 
یاں تو بریڈر ری ایکٹر دی بہت ساری قسماں ہُندی نيں مگر دو اصطلاحات زیادہ استعمال ہُندی نيں۔
 فاسٹ بریڈر ری ایکٹر ایسے ری ایکٹر ہُندے نيں جنہاں وچ ایٹم ٹوٹنے اُتے نکلنے والے تیز رفتار نیوٹرون نو‏‏ں کم رفتار نئيں بنایا جاندا تے اسی تیز رفتار نیوٹرون نو‏‏ں یورینیئم238 تو‏ں ٹکرا کر پلوٹونیئم239 بنانے وچ استعمال کیتا جاندا اے جو بعد وچ بطور جوہری ایندھن استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ اس ری ایکٹر وچ تھوریئم تو‏ں یورینیئم233 وی بنایا جاسکدا ا‏‏ے۔ اس ری ایکٹر وچ پلوٹونیئم تے اس وی زیادہ بھاری عناصر بندے نيں۔
 تھرمل بریڈر ری ایکٹر وچ نیوٹرون دی رفتار کم کر دے تھوریئم232 تو‏ں یورینیئم233 بنایا جاندا ا‏‏ے۔ اس طریقے وچ پلوٹونیئم تے اس تو‏ں زیادہ بھاری عناصر نئيں بندے جو ایٹم بم بنانے وچ استعمال ہو سکدے نيں۔ اس ری ایکٹر وچ موڈریٹر استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ چونکہ ہندوستان وچ تھوریئم دے وڈے ذخائر موجود نيں اس لئی ہندوستان مستقبل وچ تھرمل بریڈر ری ایکٹر وسیع پیمانے اُتے استعمال کرنا چاہندا ا‏‏ے۔ یورینیئم233 تو‏ں وی ایٹم بم بن سکدا ا‏‏ے۔
تھرمل نیوٹرون انہاں نیوٹرون نو‏‏ں کہندے نيں جنہاں دی رفتار کم ہُندی ا‏‏ے۔ تیز رفتار نیوٹرون دی رفتار نو‏‏ں کم کرنے دا عمل موڈریشن (moderation) کہلاندا اے تے جو اشیاء اس رفتار نو‏‏ں کم کرنے دے لئی استعمال ہُندی نيں اوہ موڈریٹر (moderator) کہلاندی نيں جداں گریفائیٹ۔ تیز رفتار نیوٹرون دی رفتار تھرمل نیوٹرون تو‏ں 10,000 گنا زیادہ ہُندی ا‏‏ے۔ 
یورینیئم دے بہت سارے قدرتی اسيں جا (isotopes) ہُندے نيں مگر صرف یورینیئم235 ہی تھرمل نیوٹرون تو‏ں توڑا جا سکدا ا‏‏ے۔ قدرتی یورینیئم وچ 235U دا تناسب صرف 0.72% ہُندا ا‏‏ے۔ تھرمل بریڈر ری ایکٹر وچ بننے والا یورینیئم دا غیر قدرتی اسيں جا 233U تھرمل نیوٹرون تو‏ں وڈی آسانی تو‏ں توڑا جا سکدا اے بہ نسبت پلوٹونیئم239 دے۔ MeV 0.6 دی توانائی تو‏ں حرکت کردا ہويا تھرمل نیوٹرون یورینیئم235 دے مقابلے وچ یورینیئم233 نو‏‏ں 1.7 گنا زیادہ آسانی تو‏ں توڑ سکدا ا‏‏ے۔


 نیوٹرون کروس سیکشن cross section 
تھرمل بریڈر ری ایکٹر وچ استعمال ہونے والے ایندھن دا سست رفتار یعنی 2200 میٹر فی سیکنڈ دی رفتار دے تھرمل نیوٹرون دے لئی کروس سیکشن درج ذیل ا‏‏ے۔
عناصراسکیٹرنگکیپچرفشننصف حیات Li-70.970.045-پائیدار Be-96.1510.0076-پائیدار F-193.6520.0096-پائیدار Th-2309.77422.55075,400 yr Th-23213.77.4014e9 yr Th-2331314501522.3 min Pa-2319.954200.720.0232,700 yr Pa-23212.234647001.31 day Pa-23313.02140.031027.1 day U-23210.7974.8876.6669.8 yr U-23311.9745.25531.16159,000 yr U-23419.4199.750.0062245,000 yr U-23515.0398.81584.4704e6 yrNuclear Cross-Sections and what you can learn from them

 ہور ویکھو 
 نیوٹرون
 نیوٹرون کراس سیکشن
 یورینیئم
 پلوٹونیئم
 لیتھیئم
 کریٹیکل ماس
 نیوکلیئر بجلی گھر
 ایٹمی بجلی گھر
 فشن بمقابلہ فیوزن
 spontaneous fission
 Binding energy

 حوالے 

گٹھ:توانائی
گٹھ:نیوکلیئر بجلی گھر
گٹھ:نیوکلیئر توانائی
گٹھ:نیوکلیئر طبیعیات
گٹھ:نیوکلیئر ری ایکٹر
گٹھ:طبیعیات
گٹھ:فزکس