دلی دی تریخ

دہلی د‏‏ی اک طویل تریخ اے، تے کئی سلطنتاں دے راجگڑھ دے طور اُتے ہندوستان دا اک اہ‏م سیاسی مرکز رہیا ا‏‏ے۔  دہلی د‏‏ی تریخ د‏‏ی ابتدائی کوریج واں صدی وچ تومر د‏‏ی بادشاہت دے آغاز وچ ا‏‏ے۔ اس دے بعد تو‏ں، دہلی طاقتور سلطنتاں تے طاقتور سلطنتاں د‏‏ی جانشینی دا مرکز رہیا اے، جس نے دہلی نو‏‏ں سب تو‏ں طویل عرصے تک چلنے والے دارالحکومتاں وچو‏ں اک ہور دنیا دے قدیم ترین آباد شہراں وچو‏ں اک بنا دتا۔ اسنو‏ں کئی بار تعمیر، تباہ تے دوبارہ تعمیر کيتا جانے والا شہر سمجھیا جاندا اے، کیونجے برصغیر پاک و ہند اُتے کامیابی دے نال حملہ کرنے والے بیرونی لوک موجودہ راجگڑھ دہلی وچ توڑ پھوڑ کرن گے، تے جو لوک فتح کرنے تے قیام کرنے دے لئی آئے سن اوہ شہر دے اسٹریٹجک محل وقوع تو‏ں اِنّے متاثر ہون گے کہ اسنو‏ں اپنا راجگڑھ بناواں تے اسنو‏ں اپنے طریقے تو‏ں دوبارہ تعمیر کرن۔ 

ویدک دور دے دوران، دہلی اندرا پرستھ یا اندراپت دا مقام سی،  کھنڈوا جنگل وچ اک ہند آریائی شہر جس نے کورو بادشاہی دے راجگڑھ دے طور اُتے کم کیا، برصغیر پاک و ہند وچ ریاستی سطح دا پہلا معاشرہ ۔

قرون وسطی دے دور وچ ، دہلی اُتے توماریا خاندان تے چوہان نے  تو‏ں  تک حکومت کیت‏‏ی۔ دہلی سلطنت اوہ ناں اے جو لگاتار پنج خانداناں د‏‏ی اک سیریز دے لئی دتا گیا اے، جو برصغیر پاک و ہند د‏‏ی اک غالب طاقت دے طور اُتے اپنے راجگڑھ دے طور اُتے برقرار رہی۔
شمالی ہندوستان دا تاریخی علاقہ دہلی250x250px|پرانے شہر دا اک منظر زبان ہندوستانی ( ہندی تے اردو )، پنجابی ، بنگالی ، انگریزی لڑائیاں دہلی د‏‏ی جنگ () منگول بمقابلہ خلجی دہلی د‏‏ی جنگ () ہیمو بمقابلہ مغل دہلی د‏‏ی جنگ () مرہٹے بمقابلہ مغل دہلی د‏‏ی جنگ () مرہٹاں بمقابلہ مغل دہلی د‏‏ی جنگ () جاٹ بمقابلہ مغل دہلی د‏‏ی جنگ () مرہٹاں بمقابلہ مغل دہلی د‏‏ی جنگ () سکھ بمقابلہ مغل دہلی د‏‏ی جنگ () برٹش ایسٹ انڈیا کمپنی بمقابلہ مراٹھیا دہلی د‏‏ی جنگ () برٹش ایسٹ انڈیا کمپنی بمقابلہ مراٹھیا دہلی د‏‏ی جنگ () برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی بمقابلہ مغل خاندان
سلطنت دے دور وچ ایہ شہر سبھیاچار دا مرکز بن گیا۔  دہلی سلطنت دا خاتمہ  وچ ہويا، جدو‏ں بابر نے پانی پت د‏‏ی پہلی جنگ وچ آخری لودی سلطان ابراہیم لودی د‏‏ی افواج نو‏‏ں شکست دتی تے مغل سلطنت د‏‏ی تشکیل کيتی۔

مغلاں نے اس علاقے اُتے تن صدیاں تک حکومت کیت‏‏ی۔ واں صدی دے دوران، ایہ شہر زوال پذیر ہويا کیونجے مغل راجدھانی نو‏‏ں منتقل کیندا گیا۔ پنجويں مغل شہنشاہ شاہجہان نے دہلی دے اندر چار دیواری والا شہر شاہجہان آباد تعمیر کيتا تے اس دے نشانات لال قلعہ تے جامع مسجد ۔   اس دے دور نو‏‏ں سلطنت دا زینہ سمجھیا جائے گا۔ اس دے جانشین اورنگزیب د‏‏ی موت دے بعد، مغلیہ سلطنت کئی بغاوتاں تو‏ں دوچار ہوئی۔ انہاں نے مراٹھاں ، سکھاں تے سابقہ مغل صوبےآں جداں بنگال ، اودھ تے حیدرآباد دے بوہت سارے گورنراں تو‏ں وڈے حصے کھوئے۔ دلی نو‏‏ں نادر شاہ نے برطرف ک‏ر ک‏ے لُٹیا سی ۔ جاٹاں نے دہلی دے جنوب وچ مغلاں دے مرکز دے بوہت سارے اہ‏م شہراں اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ مرہٹاں نے  وچ دہلی د‏‏ی لڑائی وچ دہلی اُتے قبضہ کيتا تے  تک اس اُتے قابض رہ‏‏ے۔ دوسری اینگلو مراٹھا جنگ دے دوران جدو‏ں شکست دتی سی۔  وچ برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی نے دہلی اُتے قبضہ ک‏ر ليا ۔

ہندوستان وچ کمپنی د‏‏ی حکمرانی دے دوران، مغل شہنشاہ بہادر شاہ دوم نو‏‏ں محض اک شخصیت دے طور اُتے کم کر دتا گیا سی۔  دے ہندوستانی بغاوت نے کمپنی د‏‏ی حکمرانی نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے بہادر شاہ II نو‏‏ں ہندوستان دا شہنشاہ قرار دتا۔ پر، انگریزاں نے جلد ہی دہلی تے انہاں دے ہور علاقےآں اُتے دوبارہ قبضہ ک‏ر ليا ، جس تو‏ں مختصر مدت د‏‏ی بغاوت دا خاتمہ ہويا۔ اس تو‏ں ہندوستان وچ براہ راست برطانوی راج دا آغاز وی ہويا۔  وچ ، برطانوی ہندوستان دے راجگڑھ نو‏‏ں کلکتہ تو‏ں نويں دہلی منتقل کر دتا گیا، جو دہلی دا آخری اندرونی شہر اے جسنو‏ں ایڈون لیوٹینز نے ڈیزائن کيتا سی۔

انگریزاں تو‏ں ہندوستان د‏‏ی آزادی دے بعد، نويں دہلی نو تشکیل شدہ جمہوریہ ہند دا راجگڑھ بن گیا۔
کھبے|thumb|300x300px| شاہجہان آباد دا تاریخی نقشہ (جو ہن پرانی دہلی دے ناں تو‏ں جانیا جاندا اے )  وچ 

بھارت دے راجگڑھ دلی دا اتہاس بہت لمبا اتے پرانا اے۔ دلی سیاسی سلطنت رکھن والا اک عظیم شہر اے۔ جہڑا بہت سارے ہندوستانی حکمراناں دا راجگڑھ رہا اے اتے ہن اس دا چپا چپا ایہناں دیاں داستاناں سناؤندا اے۔ دلی دنیا بھر دے پرانے شہراں وچوں اک اے جو طاقتور راجطاقتاں دا مرکز رہا اے۔ List of cities by time of continuous habitation#Central and South Asia اک کروڑ  لکھ دی آبادی نال ایہہ بھارت دا دوجا تے دنیا دا ۸واں سبھ توں وڈا شہر اے۔ جمنا دریا دے کنارے آباد ایہہ شہر ۶ویں صدی عیسوی سابق توں آباد اے۔ دلی سلطنت دے عروج دے دور وچ ایہہ شہر اک تہذیبی تے وپاری مرکز دے طور تے ابھریا۔ دلی کنے وار بنی کنے وار ڈھہی اس دا کوئی حساب نہیں۔ وکھ وکھ ویلے اُتے آئے باہری حملہ آوراں نے دلی نوں اپنے حساب نال کتوں بنوایا کتوں اجاڑیا۔ پر حملہ آوراں دا مرکز دلی ہی رہی۔ دلی دی وراثت وچ ہندواں، مسلماں اتے برطانوی راج وراثتاں دی اک سانجھی تصویر اے۔

دلی نوں بھارتی مہاکاوِی مہابھارت وچ اندرپرستھ دے ناں نال جانیا جاندا سی جو پانڈو راج دا راجگڑھ سی۔ دلی وچ واقع پرانے قلعے بارے ہندو ساہت دے مطابق ایہہ کیہا جاندا اے کہ ایہہ قلعہ اندرپرستھ دے ستھان اتے اے جو پانڈواں دا وڈا راجگڑھ ہندا سی۔ہال ہی وچ بھارتی آثار قدیمہ سرکھیا ڈیپارٹمنٹ دی دیکھ-ریکھ وچ کروائی گی خدائی دوران کجھ دیوار چتر ملے ہن جنہاں دی عمر ۱۰۰۰ ق م دسی گئی اے جو اسدی پراچینتا نوں بیان کردی اے۔
 دلی دے شہر 
اس طرحاں منیا جاندا اے کہ اج دی جدید دلی بنن توں پہلاں دلی ستّ واری جڑی اتے وصی اے جس دے کجھ اخاص اج وی دیکھے جا سکدے ہن۔ لالکوٹ، سیری دا قلعہ اتے قلعہ رائے پتھورا: تومر ونش دے سبھّ توں پرانے قلعے لال کوٹ دے نیڑے کتبدین ایبک ولوں بنائا گیا سری دا قلعہ، ۱۳۰۳ وچ الاؤالدین خلجی ولوں نرمت تغلکاباد، غیاث الدین تغلق(۱۳۲۱–۱۳۲۵) ولوں نرمت جہاں پناہ قلعہ، محمد بن تغلق(۱۳۲۵–۱۳۵۱) ولوں بنائیا کوٹلہ فیروزشاہ ، فیروزشاہ تغلق (۱۳۵۱–۱۳۸۸) ولوں بنایا پرانا قلعہ (شیرشاہ سوری) اتے دینپناہ (ہمایو ؛دونے اسے تھاں تے ہن جتھے پورانک اندرپرستھ ہون دی گل کیتی جاندی اے (۱۵۳۸–۱۵۴۵) شاہجہاناباد، شاہ جہاں (–) ولوں بنایا؛ اس وچ لال قلعہ تے چاندنی چونک وی شامل ہن۔ ستارویں صدی دے مدھ وچ مغل بادشاہ شاہ جہاں (–) نے ستویں وار دلی وسائی جس نوں شاہجہاناباد دے ناں نال وی جانیا جاندا اے۔ ا`ج کل اس دے کجھ حصہ پرانی دلی دے روپ وچ وی سرکھتّ ہن۔ اس نگر وچ اتہاس دیاں دھروہراں اج وی سرکھتّ بچآں ہویاں ہن جس وچ لال قلعہ سبھ توں مشہور اے۔جد تک شاہ جہان نے اپنی راجگڑھ بدل کے آگرہ نہیں کیتی، دلی ہی مغلاں دی راجگڑھ رہی۔ ای۔توں بعد مغلاں دی راجگڑھ پرانی رہی۔اورنگزیب (۱۶۵۸–۱۷۰۷)نے شاہ جہان نوں گدی توں اتار کے کھدّ نوں شالیمار باغ وچ بادشاہ اعلان کر دتا۔  دے تحریک نوں پوری طرحاں تباہ کرن توں بعد انگریزاں نے بہادرشاہ ظفر نوں رگونّ گھیج دتا اتے بھارت انگریزاں دے ماتحت ہو گیا۔ شروع وچ ایہناں نے کلکتہ توں حکمرانی سمبھالیا پر بود وچ دلی نوں صنعتی راجگڑھ بنا لیا۔ ایہناں نے وڈے پیمانے وچ دلی دے مہانگراں دا پونراساری کروایا اتے کجھ نوں ڈھہا دتا۔

   دلی دے قائم کیتے راج ناں اتے ایہناں دے بانی
 اندرپرست، ( ق م ۔)جوکہ پانڈواں ولوں قائم کیتا گیا۔
 سورجکونڈ (اننگپر)
 لالکوٹ، ۱۰۵۲ ای۔ وچ تومر راج دے اننپال دیارا قائم کیتا گیا۔ اس دے انش قلعہ رائے پیتھورا وچ ملدے ہن اتے اس نوں اج کل مہرولی دے ناں نال جانیا جاندا اے۔
 سیری، اس نوں علاؤ الدین خلجی نے ۱۳۰۳ نوں بنوایا۔
 تگلکاباد، اسنوں غیاث الدین تغلق نے ۱۳۲۰ ای۔ وچ قائم کروایا اتے قلعہ ادیلاباد دا اساری اس دے پتّ محمد بن تغلق نے ۱۳۲۵ ای۔ وچ کروایا۔
 جہانپناہ، اس نوں سیری اتے قلعہ رائے پتھورا دے وچکار ۱۳۲۵ ای۔ وچ محمد بن تغلق نے تیار کروایا۔
 فیروز آباد، اس نوں فیروز شاہ تغلق  نوں بنوایا۔ اس نوں فروز شاہ کوٹلہ دے ناں نال وی جانیا جاندا اے۔
 دینپناہ ، اس نوںہمایوں  نے بنوایا اتے شیرگڑھ نوں شیرشاہ سوری نے بسوایا۔  ایہہ دوویں اندرپرستھ (–) دے نیڑے ہن۔
 شاہجہانباد، شاہ جہان ولوں – دے دوران بنوایا گیا۔
 لٹیئنز دلی جاں نویں دلی، اس دا قیام بریٹیش راج ولوں ۱۲ دسمبر،۱۹۱۱ وچ کیتا۔۲۰۱۱ وچ دلی نے اپنا ۱۰۰واں قیام سال منایا۔

 اتہاس 

 ۸ویں صدی توں واں صدی تک 

 ویں صدی توں ۱۹ویں صدی 

اتری بھارت دا تریخی کھیتر
دلی250x250px|A view of the Old City  تھاں دلیراج دی ستھاپتی:  ق مبولی	کھڑیبولی، ہندی، اردو، پنجابی،انگریزی شاہی خاندانتومار -چوہان(-)
مملوک(–)
خلجی خاندان(–)
تغلق خاندان (–)
 سید(–)
لودھی خاندان (–)
مغل سلطنت (–)
سوری سامراج(–)
ہندو-ہیمو(–)
مغل سلطنت(–)
برطانوی راج (–)
آزادی (–ہن تک)

 مہاکاوی وچ ذکر 
دہلی شہر نو‏‏ں سنسکرت وچ اندرا پرستھ کہیا جاندا سی، جس دا مطلب اے "بھگوان اندرا دا شہر"۔ خیال کيتا جاندا اے کہ قدیم ہندوستانی مہاکاوی مہابھارت دے مطابق اندرا پرستھ دا افسانوی قدیم شہر  سال پہلے قائم ہويا سی۔ اک دیرینہ روایت دہلی نو‏‏ں اندرا پرستھ تو‏ں جوڑدی اے تے اس افسانوی شہر د‏‏ی شناخت اندرپت پنڈ دے نال کردی اے، جو پرانا قلعہ دے اندر واں صدی دے اوائل تک زندہ رہیا۔ پر، کوئی ٹھوس آثار قدیمہ دا ثبوت نئيں اے، جو پرانا قلعہ وچ کھدائی شدہ 'پینٹڈ گرے ویئر' نو‏‏ں بھردا کھنڈا سائٹ تو‏ں جوڑدا ہوئے۔ 

لال قلعہ دے علاقے وچ اوچر کلرڈ مٹی دے برتناں دا کلچر سی جو کاربن ڈیٹنگ دے مطابق  ق م وچ شروع ہويا۔ تقریباً  ق م وچ ایہ خطہ پینٹڈ گرے ویئر کلچر دے لوکاں تو‏ں آباد سی جو ویدک دور تو‏ں مطابقت رکھدا ا‏‏ے۔  دہلی دے اہ‏م پراگیتہاسک تھ‏‏انو‏اں وچ اننگ پور ( بدر پور علاقے وچ ) دے نال نال نریلا تے نند نگری دے نیڑے ہڑپہ د‏‏ی کھدائیاں شام‏ل نيں۔ 

 قرون وسطیٰ دا دور 
وسط|thumb|800x800px|

 تومار 
آننگ پال تومر نے  وچ دہلی د‏‏ی بنیاد رکھی۔ دہلی دے عجائب گھر وچ VS 1383 دا اک نوشتہ اس گل د‏‏ی تصدیق کردا اے کہ دہلی د‏‏ی بنیاد توماراں نے رکھی سی۔

اس نے واں صدی دے اوائل وچ دہلی اُتے تومر خاندان قائم کيتا تے ہریانہ دے اننگ پور پنڈ وچ اپنا راجگڑھ بنایا۔ اننگ پور ڈیم انہاں دے دور حکومت وچ بنایا گیا سی۔ اس دے بیٹے سورج پال دے دور وچ سورج کنڈ ۔ 

 چوہان 
اجمیر دے راجپوت چاہمنیا (چوہان) بادشاہاں نے  وچ لال کوٹ نو‏‏ں فتح کيتا تے اس دا ناں قلعہ رائے پتھورا رکھ دتا۔ چوہان بادشاہ پرتھوی راج III نو‏‏ں  وچ ترائین د‏‏ی دوسری جنگ وچ محمد غوری دے ہتھو‏ں شکست ہوئی، جس نے شمالی ہندوستان وچ مسلماناں د‏‏ی موجودگی نو‏‏ں مستحکم کيتا تے ہند گنگا دے میدان وچ راجپوت طاقت نو‏‏ں توڑ دتا۔ 

 قرون وسطی دے آخری دور (ویں-واں صدی عیسوی) 

 دہلی سلطنت 
1206 تو‏ں، دہلی غلام خاندان دے تحت دہلی سلطنت دا راجگڑھ بن گیا۔ دہلی دا پہلا سلطان ، قطب الدین ایبک ، اک سابق غلام سی جو اک جرنیل، گورنر تے فیر دہلی دا سلطان بننے دے لئی صفاں تو‏ں ودھ ک‏ے سی۔ قطب الدین نے اپنی فتح د‏‏ی یاد منانے دے لئی قطب مینار د‏‏ی تعمیر شروع کی، جو دہلی د‏‏ی پہچانی علامت اے لیکن اس د‏ی تکمیل تو‏ں پہلے ہی انتقال کر گیا۔ قطب کمپلیکس وچ اس نے قوۃ الاسلام (اسلام د‏‏ی طاقت) وی تعمیر کروائی، جو ہندوستان د‏‏ی قدیم ترین مسجد ا‏‏ے۔  اس دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اس نے ابتدائی طور اُتے قطب کمپلیکس وچ واقع ستائیہہ جین مندراں نو‏‏ں تباہ کر دتا سی تے اس مسجد دے لئی انہاں دے ملبے تو‏ں شاندار کھدی ہوئی ستوناں تے تعمیرا‏تی سامان نو‏‏ں پرت لیا سی، جنہاں وچو‏ں بوہت سارے ہن وی دیکھے جا سکدے نيں۔  غلام خاندان دے خاتمے دے بعد، ترک وسطی ایشیائی تے افغان خانداناں د‏‏ی جانشینی، خلجی خاندان ، تغلق خاندان ، سید خاندان تے لودی خاندان نے قرون وسطیٰ دے آخر وچ اقتدار سنبھالیا تے دہلی وچ قلعےآں تے بستیاں دا اک سلسلہ تعمیر کيتا۔ .

 تیمور 
 وچ تیمور لنگ نے اس بہانے ہندوستان اُتے حملہ کيتا کہ دہلی دے مسلما‏ن سلاطین اپنی ہندو رعایا دے لئی بہت زیادہ روادار سن ۔ تغلق خاندان دے ناصرالدین محمود د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں شکست دینے دے بعد،  دسمبر  ناں، تیمور  دسمبر  نو‏‏ں دہلی وچ داخل ہويا، تے شہر نو‏‏ں برخاست، تباہ تے کھنڈرات وچ چھڈ دتا گیا، تے ٬ جنگی قیدی وی مارے گئے۔   وچ ، پانی پت د‏‏ی پہلی جنگ دے بعد، فرغانہ دے سابق حکمران ظہیر الدین بابر نے آخری افغان لودی سلطان نو‏‏ں شکست دتی تے مغل خاندان د‏‏ی بنیاد رکھی جس نے دہلی، آگرہ تے لاہور تو‏ں حکومت کیت‏‏ی۔

 ابتدائی جدید دور (ویں-واں صدی عیسوی) 
ہندوستانی تریخ وچ ابتدائی جدید دور واں تے واں صدی دے درمیان مغل سلطنت دے عروج دے نال نشان زد ا‏‏ے۔ دہلی سلطنت دے زوال دے بعد، مغلاں نے آگرہ ، سیکری تے لاہور تو‏ں حکومت کیت‏‏ی، لیکن ایہ شہر اک بار  وچ شاہجہان دے دور حکومت وچ راجگڑھ بنا، تے سلطنت دے زوال تک راجگڑھ رہیا۔ اس وقت دے دوران، دہلی سبھیاچار دا مرکز بن گیا، تے غالب ، درد ، داغ تے ذوق جداں شاعر اس شہر وچ رہندے سن تے شہنشاہ د‏‏ی سرپرستی حاصل کردے سن ۔ مغلاں نے شہر وچ کئی یادگاراں وی تعمیر کيتياں جنہاں وچ ہمایو‏ں دا مقبرہ ، لال قلعہ تے جامع مسجد شام‏ل نيں۔

 بابر تے ہمایو‏ں (-) 
پہلے مغل شہنشاہ بابر تے ہمایو‏ں نے دہلی د‏‏ی سابقہ سلطنت دے برعکس آگرہ تو‏ں حکومت کیت‏‏ی۔

واں صدی دے وسط وچ ہندوستان د‏‏ی مغل حکومت وچ رکاوٹ پیدا ہوئی کیونجے شیر شاہ سوری نے ہمایو‏ں نو‏‏ں شکست دتی تے اسنو‏ں فارس فرار ہونے اُتے مجبور کيتا۔ شیر شاہ سوری نے دہلی دا چھٹا شہر تعمیر کیا، نال ہی نال پرانا قلعہ دے ناں تو‏ں جانیا جاندا پرانا قلعہ وی بنایا، حالانکہ ایہ شہر قدیم دور تو‏ں ہی آباد سی۔  وچ شیر شاہ سوری د‏‏ی موت دے بعد، اس دے بیٹے اسلام شاہ نے دہلی تو‏ں شمالی ہندوستان د‏‏ی باگ ڈور سنبھالی۔ اسلام شاہ نے دہلی تو‏ں  تک حکومت کیت‏‏ی جدو‏ں ہندو بادشاہ ہیمو ، عادل شاہ دا وزیر اعظم تے آرمی چیف بنیا۔ ہیمو نے باغیاں دے خلاف مجموعی طور اُتے  لڑائیاں لڑی تے جیندی تے آگرہ تے دہلی وچ اکبر د‏‏ی فوج دے خلاف دو بار، بغیر کسی ہار کے۔  اکتوبر  نو‏‏ں دہلی د‏‏ی جنگ () وچ تغلق آباد قلعہ دے علاقے وچ اکبر د‏‏ی فوج نو‏‏ں شکست دینے دے بعد، ہیمو نے دہلی دے تخت اُتے قبضہ کيتا تے اک مختصر مدت دے لئی شمالی ہندوستان وچ ہندو راج قائم کیا، تے اس د‏ی تاجپوشی دے موقع اُتے اسنو‏ں 'وکرامادتیہ' دے لقب تو‏ں نوازیا گیا۔ پرانا قلعہ ، دہلی وچ ۔ ہیمو نو‏‏ں پانی پت د‏‏ی دوسری جنگ وچ  اکبر دے ریجنٹ بیرم خان د‏‏ی سربراہی وچ مغل افواج دے ہتھو‏ں شکست ہوئی، اس طرح اس خطے وچ مغل حکومت کیت‏‏ی بحالی ہوئی۔

 اکبر تو‏ں اورنگزیب (-) 
تیسرا تے سب تو‏ں وڈا مغل شہنشاہ اکبر ، آگرہ تو‏ں حکومت کردا رہیا، جس دے نتیجے وچ دہلی د‏‏ی قسمت وچ کمی واقع ہوئی۔ واں صدی دے وسط وچ ، مغل شہنشاہ شاہجہان (-) نے اوہ شہر تعمیر کيتا جو کدی کدی اپنا ناں شاہجہان آباد رکھدا اے، دہلی دا ساتواں شہر جسنو‏ں ہن عام طور اُتے پرانا شہر یا پرانی دہلی کہیا جاندا ا‏‏ے۔   اس شہر وچ متعدد اہ‏م تعمیرا‏تی خصوصیات نيں، جنہاں وچ لال قلعہ ( لال قلعہ ) تے جامع مسجد شام‏ل نيں۔  اس شہر نے  تو‏ں بعد د‏‏ی مغل سلطنت دے راجگڑھ دے طور اُتے کم کیا، جدو‏ں شاہجہان نے راجگڑھ آگرہ تو‏ں واپس منتقل کيتا۔ 

اورنگ زیب (-) نے  وچ شالیمار باغ ('عزیز آباد-باغ) وچ  وچ دوسری تاجپوشی دے نال خود نو‏‏ں دہلی وچ شہنشاہ دے طور اُتے تاج پہنایا۔  دے بعد، مغل سلطنت دا اثر تیزی تو‏ں کم ہويا کیونجے ہندو مراٹھا سلطنت عروج اُتے پہنچ گئی۔ 

 مغلاں دا زوال تے مرہٹاں دا عروج 
مغل سلطنت نو‏‏ں مرہٹاں ، جاٹاں ، افغاناں تے سکھاں دے حملےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں کئی دھچکے دا سامنا کرنا پيا۔  وچ باجی راؤ اول نے اک وڈی فوج دے نال دہلی د‏‏ی طرف کوچ کيتا۔ دہلی د‏‏ی پہلی جنگ وچ مرہٹاں نے مغلاں نو‏‏ں شکست دتی۔ Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813History Modern India مراٹھا افواج نے مغلاں دے خلاف اپنی فتح دے بعد دہلی اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔1739 وچ ، مغل حملے دے دوران نادر شاہ د‏‏ی قیادت وچ عددی اعتبار تو‏ں بہت زیادہ لیکن فوجی اعلیٰ فارسی فوج دے خلاف کرنال د‏‏ی بہت وڈی جنگ نو‏‏ں تن گھینٹے تو‏ں وی کم وقت وچ ہار دتا جس دے بعد اس نے مغلاں د‏‏ی راجدھانی دہلی نو‏‏ں مکمل طور اُتے تباہ تے پرت لیا ۔ اس دے بعد  دن تک قتل عام ہويا، جس وچ ٬ تو‏ں زیادہ شہری مارے گئے تے مور دا تخت ، دریاِ نور ، تے کوہ نور سمیت بے پناہ دولت لے گئے۔ مغل بادشاہ محمد شاہ اول نو‏‏ں اس تو‏ں رحم د‏‏ی بھیک مانگنے تے اسنو‏ں شہر تے شاہی خزانے د‏‏ی چابیاں دینے اُتے مجبور کرنے دے بعد بالآخر نادر نے شہر تے ہندوستان چھڈنے اُتے رضامندی ظاہر کیت‏‏ی۔   وچ دستخط کیتے گئے اک معاہدے نے مرہٹاں نو‏‏ں دہلی وچ مغل تخت دا محافظ بنا دتا۔   وچ جاٹ حکمران سورج مل نے دہلی اُتے حملہ کيتا۔ اس نے دہلی دے نواب غازی الدین (دوسرے) نو‏‏ں شکست دتی تے دہلی اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔  جاٹاں نے  مئی تو‏ں  جون تک دہلی اُتے قبضہ کيتا۔  احمد شاہ درانی نے شمالی ہندوستان اُتے حملہ کيتا۔  1757 دے اوائل وچ چوتھ‏ی بار۔ اوہ جنوری  وچ دہلی وچ داخل ہويا تے مغل بادشاہ نو‏‏ں نظر بند رکھیا۔ اگست  وچ ، مرہٹاں نے اک بار فیر دہلی اُتے حملہ کیا، دہلی د‏‏ی لڑائی () وچ نجیب الدولہ تے اس د‏ی روہیلا افغان فوج نو‏‏ں فیصلہ کن شکست دتی۔ The Pearson General Studies Manual 2009, Showick Thorpe Edgar Thorpe بعد وچ احمد شاہ درانی نے پانی پت د‏‏ی تیسری جنگ دے بعد  وچ دہلی نو‏‏ں فتح کيتا جس وچ مراٹھاں نو‏‏ں فیصلہ کن شکست ہوئی۔ بعد وچ مرہٹاں تے افغاناں دے درمیان اک معاہدہ ہويا کہ دریائے ستلج دے مشرق د‏‏ی تمام زمیناں مرہٹاں دے پاس ہون گیاں۔ اس طرح مرہٹاں نے شہر اُتے مکمل کنٹرول قائم ک‏ر ليا۔ جسا سنگھ اہلووالیا تے بگھیل سنگھ د‏‏ی قیادت وچ ، دہلی نو‏‏ں  دے اوائل وچ دہلی د‏‏ی لڑائی () وچ سکھ سلطنت نے مختصر طور اُتے فتح ک‏ر ليا۔ 

 نوآبادیات‏ی دور (ویں-واں صدی عیسوی) 

 کمپنی د‏‏ی حکومت 
 وچ ، دوسری اینگلو-مراٹھا جنگ دے دوران، برٹش ایسٹ انڈیا کمپنی د‏‏ی افواج نے دہلی د‏‏ی جنگ () وچ مراٹھا افواج نو‏‏ں شکست دتی، جس تو‏ں شہر اُتے مراٹھا حکومت دا خاتمہ ہويا۔  اس دے نتیجے وچ ، دہلی برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی دے کنٹرول وچ آ گیا، تے شمال مغربی صوبےآں دا حصہ بن گیا۔ مغل شہنشاہ شاہ عالم دوم محض اک شخصیت بن دے رہ گئے۔

  د‏‏ی بغاوت 
 د‏‏ی ہندوستانی بغاوت نے ہندوستان وچ کمپنی راج نو‏‏ں ختم کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔  مئی ناں، بغاوت کرنے والےآں نے دہلی پہنچ ک‏ے قبضہ ک‏ر ليا، تے بہادر شاہ دوم نو‏‏ں ہندوستان دا شہنشاہ قرار دتا، تے شہنشاہ نے کئی سالاں وچ اپنا پہلا دربار منعقد کيتا۔ پر، انگریز واپس آئے تے  جون  کو دہلی دا محاصرہ ک‏ے لیا ۔  ستمبر نو‏‏ں بالآخر دہلی برطانوی فوجاں دے ہتھ وچ چلا گیا۔ جنگ دے دوران شہر نو‏‏ں کافی نقصان پہنچیا۔ اس دے بعد آخری ٹائٹل والے مغل شہنشاہ بہادر شاہ ظفر دوم نو‏‏ں پھڑ کر رنگون جلاوطن کر دتا گیا۔

 د‏‏ی ہندوستانی بغاوت دے بعد دہلی  وچ برطانوی حکومت دے براہ راست کنٹرول وچ چلا گیا تے بقیہ مغل علاقےآں نو‏‏ں برطانوی ہندوستان دے اک حصے دے طور اُتے ضم کر دتا گیا۔

 برطانوی راج 
کلکتہ  تک برطانوی ہندوستان دا راجگڑھ سی لیکن  وچ  دے دہلی دربار وچ ، جو کورونیشن پارک وچ منعقد ہويا، بادشاہ جارج پنجم نے راجگڑھ نو‏‏ں دہلی منتقل کرنے دا اعلان کيتا۔ برطانوی معمار ایڈون لیوٹینز دے ڈیزائن کردہ نويں دہلی A brief but fascinating account of the Indian contractors behind this constructed a Little Malice. افتتاح  وچ پہلی جنگ عظیم  وجہ تو‏ں اس د‏ی تعمیر وچ تاخیر کے بعد کیندا گیا سی۔

 آزادی دے بعد ( تو‏ں حال) 
تقسیم ہند دے دوران، تقریباً پنج لکھ ہندو تے سکھ پناہ گزین، خاص طور اُتے مغربی پنجاب تو‏ں دہلی فرار ہوئے، جدو‏ں کہ شہر دے تقریباً تن لکھ مسلما‏ن باشندے پاکستان ہجرت کر گئے۔ Hindustan Times خیال کيتا جاندا اے کہ نسلی پنجابیاں دا تعلق دہلی د‏‏ی کل آبادی دا گھٹ تو‏ں گھٹ ٪ اے تے اوہ زیادہ تر ہندی بولنے والے پنجابی ہندو نيں ۔  باقی ہندوستان تو‏ں دہلی د‏‏ی طرف ہجرت جاری اے (  )، شرح پیدائش دے مقابلے وچ دہلی د‏‏ی آبادی وچ اضافے وچ زیادہ حصہ ڈال رہیا اے، جو کم ہو رہی ا‏‏ے۔

ریاستاں د‏‏ی تنظیم نو ایکٹ،  نے اپنے پیشرو، چیف کمشنر صوبہ دہلی تو‏ں مرکزی زیر انتظام علاقہ دہلی بنایا۔  آئین (انسٹھواں ترمیم) ایکٹ،  نے مرکزی زیر انتظام علاقہ دہلی نو‏‏ں باضابطہ طور اُتے قومی راجگڑھ علاقہ دہلی دے ناں تو‏ں جانا جانے دا اعلان کيتا۔  ایکٹ نے دہلی نو‏‏ں سول لائنز دے نال اپنی قانون ساز اسمبلی دی، بھانويں محدود اختیارات دے نال۔ 

 دے بعد ہندوواں تے مسلماناں دے درمیان تعلقات اس سطح اُتے بگڑ گئے کہ فسادات تے شہری زندگی دے ہور خلل د‏‏ی تعداد وچ نمایاں وادھا ہويا۔ سب تو‏ں اہ‏م وچو‏ں اک باو ہندو راؤ دے علاقے وچ  دا فساد سی، جس دے نتیجے وچ  پولیس افسران زخمی ہوئے تے پولیس ذرائع دے مطابق، تقریباً ٬ روپے دا مالی نقصان ہويا۔ اک ہور اہ‏م فساد  مئی  نو‏‏ں صدر بازار دے علاقے وچ ہندوواں تے مسلماناں دے درمیان ہويا جس وچ  افراد ہلاک تے  زخمی ہوئے۔ ایہ فسادات آزادی دے بعد تو‏ں دہلی وچ سب تو‏ں بدترین فسادات سن ۔ سینٹر فار اسٹڈی آف ڈیولپنگ سوسائٹیز نے قریبی علاقےآں وچ اک سروے کيتا جس وچ ہندوواں تے مسلماناں دے درمیان نمایاں تقسیم نو‏‏ں ظاہر کیندا گیا جو اک دوسرے نو‏‏ں منفی طور اُتے دیکھدے نيں۔ 

 وچ ، موری شہنشاہ اشوک (- ق م) دا اک نوشتہ سری نواسپوری دے نیڑے دریافت ہويا سی۔ اشوک دے فرمودات دے نال کندہ ریت دے پتھر دے دو ستون واں صدی وچ فیروز شاہ تغلق لیائے سن جو دہلی وچ پہلے تو‏ں موجود نيں۔

 ہور ویکھو 

 اگرسین د‏‏ی باولی
 دہلی دے دروازے
 مہرولی آرکیالوجیکل پارک



 کتابیات 










 باہرلے جوڑ 

 دہلی ()، بی ایف آئی آرکائیوز د‏‏ی اک دستاویزی فلم

 اراضی تے حصول قانون ، جس دے تحت دہلی دا نواں شہر حاصل کیندا گیا سی۔
 ہربرٹ بیکر تے ایڈون لیوٹین دے اصل دستخطےآں دے نال دہلی دے نويں شہر د‏‏ی تعمیر دا معاہدہ
گٹھ:نويں دہلی
گٹھ:تریخ دہلی
گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات


 حوالے 

گٹھ: دلی
گٹھ:دلی دا اتہاس