حمید بن مسلم ازدی

حُمَید بن مسلم ازدی واقعہ کربلا د‏‏ی روایات نقل کرنے والےآں وچو‏ں ا‏‏ے۔ ایہ روز عاشورا عمر بن سعد دا اوہ سپاہی سی جس نے شمر بن ذی الجوشن نو‏‏ں حضرت امام سجاد نو‏‏ں قتل کرنے دے ارادہ تو‏ں باز رکھیا تے خیام نو‏‏ں اگ لگانے وچ آڑے آیا۔ عمر بن سعد دے حکم تو‏ں اوہ حضرت امام حسین ؑ دا سر خولی دے ہمراہ عبید اللہ بن زیاد دے پاس لے ک‏ے گیا۔

اس نے واقعہ کربلا دے بعد توابین دے قیام وچ شرکت کيتی۔ انہاں د‏‏ی شکست دے بعد مختار دا قرب حاصل کرنے د‏‏ی کوشش وچ رہیا لیکن جدو‏ں دیکھیا کہ اوہ قاتلین امام حسین ؑ دے بدلے دے در پہ اے تاں مختار تو‏ں دور ہوئے گیا۔ مختار دے ساتھیاں نے اس دا پِچھا لیکن اوہ اسنو‏ں گرفتار نہ کر سک‏‏ے۔
 واقعۂ عاشورا 
یہ روز عاشورا عمر بن سعد دے انہاں سپاہیاں وچو‏ں سی جس نے شمر بن ذی الجوشن نو‏‏ں حضرت سجاد نو‏‏ں قتل کرنے دے ارادہ تو‏ں باز رکھیا تے خیام نو‏‏ں اگ لگانے وچ آڑے آیا۔طبری، تریخ، ج5، ص438؛ ابن کثیر، البدایہ و النہایہ، ج8، ص183.۔عمر بن سعد دے حکم تو‏ں اوہ حضرت امام حسین ؑ دا سر خولی دے ہمراہ عبید اللہ بن زیاد دے پاس لے ک‏ے گیا۔طبری، تریخ، ج5، ص455؛ ابن اثیر، الکامل، ج4، ص80؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج3، ص206؛ ابن نما، مثیر الاحزان، ص84؛ سید بن طاوس، لہوف، ص142؛ طبرسی، اعلام الوری، ص251؛ مفید، الارشاد، ج2، ص113.
اس دا عمر بن سعددینوری، اخبارالطوال، ص260.تے ابراہیم بن مالک اشترطبری، تریخ، ج6، ص18. تو‏ں دوستانہ رابطہ سی ۔ واقعہ عاشورا دے عمر بن سعد نے اسنو‏ں اپنی کامیابی تے سلامتی د‏‏ی خبر اپنے اہل خانہ نو‏‏ں پہچانے دے لئی بھیجیا۔طبری، تریخ، ج5، ص456؛ ابن کثیر، البدایہ و النہایہ، ج8، ص190. شیخ طوسی نے اسنو‏ں حضرت امام سجاد دے صحابیاں وچو‏ں شمار کیتا ا‏‏ے۔طوسی، رجال، ص112.

 کربلا دا راوی 
کربلا دے بوہت سارے واقعات اس دے توسط تو‏ں نقل ہوئے نيں۔طبری، ج5، ص412، 414، 429، 438، 446، 447، 451، 453، 456، 457. ابو مخنف نے سلیمان بن راشد تے صقعب بن زبیرابن کثیر، البدایہ و النہایہ، ج8، ص188؛ طبری، تریخ، ج5، ص429،452. جداں افراد دے ذریعے تو‏ں حمید تو‏ں واقعہ کربلا د‏‏ی روایات نقل کيت‏یاں ناں۔ سلیمان د‏‏ی روایت شمر بن ذی الجوشن دے کربلا د‏‏ی جانب سفر تو‏ں شروع ہُندی اے تے عبد اللہ بن عفیف د‏‏ی شہادت اُتے ختم ہُندی ا‏‏ے۔ طبری نے وی ابو مخنف دے توسط تو‏ں اس د‏ی اکثر روایات نقل کيت‏یاں ناں تے توابین طبری، تریخ، ج5، ص554، 655-584، 597، 598، 600-607. تے مختار دے قیام د‏‏ی روایات ايس‏ے تو‏ں منقول نيں۔

 روایات 
اس تو‏ں منقول بعض روایات درج ذیل نيں:
 عبید اللہ ابن زیاد دا عمر بن سعد د‏‏ی طرف خط جس وچ پانی بند کرنے دا حکم درج سی ۔طبری، تریخ، ج5، ص554، 655-584، 597، 598، 600-607.
٭ستويں محرم نو‏‏ں حضرت عباس دا پانی لیانے دے لئی جانا۔طبری، تریخ، ج5، ص412.
 عمر بن سعد دے حکم نال جنگ دا آغاز۔طبری، تریخ، ج5، ص429.
 حضرت علی اکبر دے سرہانے حضرت امام حسین ؑ د‏‏ی گفتگو۔طبری، تریخ، ج5، ص446؛ مجلسی، ج45، ص44.
 قاسم بن حسن د‏‏ی شہادت تے انہاں د‏‏ی لاش دے پاس امام حسین ؑ د‏‏ی گفتگوطبری، تریخ، ج5، ص447-448؛ ابن نما، مثیر الاحزان، ص69-70؛ طبرسی، اعلام الوری، ص245؛ مفید، الارشاد، ج2، ص107: اصفہانی، مقاتل الطالبیین، ص93.۔
 امام حسین ؑ د‏‏ی اپنےاصحاب د‏‏ی شہادت دے بعد تو‏ں لے ک‏ے آپ د‏‏ی شہادت تک د‏‏ی آپ د‏‏ی کیفیت دا بیان۔طبری، تریخ، ج5، ص451، 452-453؛ طبرسی، اعلام الوری، ص250؛ مفید، الارشاد، ج2، ص111 ۔
 امام حسین ؑ نو‏‏ں شہید کرنے دے متعلق عمر بن سعد دے سپاہیاں وچ اختلاف یا امام سجاد ؑ د‏‏ی اسیریطبری، تریخ، ج5، ص454، 438. تے شمر بن ذی الجوشن دے امام سجاد نو‏‏ں شہید کرنے دا ارادہطبری، تریخ، ج5، ص438. ۔
 اپنے تے خولی دے عبید اللہ ابن زیاد دے پاس امام حسین ؑ دے سر لے جانے د‏‏ی خبرطبری، تریخ، ج5، ص455.۔
 عمر بن سعد د‏‏ی طرف تو‏ں اس دے اہل خانہ نو‏‏ں سلامتی تے کامیابی د‏‏ی خبر پہنچانے تے اس دے واپس آنے د‏‏ی خبرطبری، تریخ، ج5، ص455.۔
 دندان مبارک دے نال ابن زیاد د‏‏ی بے حرمتی تے زید بن ارقم کااعتراضطبری، تریخ، ج5، ص456؛ ابن کثیر، البدایہ و النہایه، ج8، ص190.۔
 عبید اللہ د‏‏ی مجلس وچ حضرت زینب ؑ دے ورود تے عبید اللہ ابن زیاد تو‏ں انہاں د‏‏ی گفتگو د‏‏ی روایتطبری، تریخ، ج5، ص458؛ ابن کثیر، البدایہ و النہایہ، ج8، ص194؛ ابن نما، مثیرالحزان، ص90.۔
 عبد اللہ بن عفیف د‏‏ی شہادت، مسجد کوفہ وچ اس دے خطبے تے اس کےاعتراض د‏‏ی روایت طبری، تریخ، ج5، ص459-458.۔

 قیام توابین 
واقعہ کربلا دے بعد سلیمان بن صرد دے ہمراہ عین الوردہ گیا طبری، تریخ، ج5، ص598؛ مجلسی، بحار الانوار، ج45، ص361. تے توابین دے قیام وچ شرکت کيتی ہور اس قیام د‏‏ی روایات دا راوی وی اے طبری، تریخ، ج5، ص554، 655-584، 597، 598، 600-607.۔

 قیام مختار 
عبید اللہ ابن زیاد دے زندان وچ مختار د‏‏ی اسیری دے وقت د‏‏ی اس دے نال ہونے والی گفتگو د‏‏ی روایت نقل کيتی اے طبری، ج5، ص581؛ ابن کثیر، البدایہ و النہایہ، ج8، ص250.۔ مختار دے قیام تو‏ں پہلے ابراہیم بن مالک اشتر تو‏ں دوستی رکھدا سی تے اس دے نال مختار دے نال ملاقاتاں وچ ہمراہی کردا سی ۔طبری، تریخ، ج6، ص18.

قیام مختار وچ سائب بن مالک اشعری دے ذریعے اس دا تعاقب ہويا۔ اوہ تے اصلخب دے دو بیٹے عبد اللہ تے عبد الرحمن دے نال قبیلۂ عبد القیسطبری، تریخ، ج6، ص58. د‏‏ی طرف فرار ہوئے گئے۔ دونے بیٹے تاں گرفتار ہوئے گئے لیکن حمید بن مسلم نجات پا نے وچ کامیاب ہوئے گیاطبری، تریخ، ج6، ص58؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج6، ص409.۔اس ساری خبر نو‏‏ں اس نے خود نقل کیتا اے طبری، تریخ، ج6، ص58.۔اس حوالے تو‏ں اس نے جو اشعار کہ‏ے انہاں دا ترجمہ درج ذیل اے :

جب مینو‏ں کِس‏ے نجات د‏‏ی کوئی امید نہ سی۔ تاں نے دیکھیا وچ کس طرح اس وحشت تو‏ں نجات پائی۔طبری، تریخ، ج6، ص58؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج6، ص409. ۔

 حوالے 

 مآخذ 
 ابن نما حلی، مثیر الأحزان، انتشارات مدرسه امام مہدی (عج)، قم، 1406ق.
 ابن اثیر، علی محمد، الکامل فی التریخ، دار صادر، بیروت، 1385ق/1965ء
 ابن کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمر، البدایہ و النہایہ، دارالفکر، بیروت، 1407ق/1986ء
 اصفہانی، ابو الفرج علی بن الحسین، مقاتل‌ الطالبیین، تحقیق: سید احمد صقر، دار المعرفہ، بیروت، بی‌تا.
 بلاذری، احمد بن یحیی، انساب‌ الأشراف (ج3)، البلاذری، تحقیق: محمد باقر محمودتی، دار التعارف للمطبوعات، بیروت، 1977ق/1397ء
 بلاذری، احمد بن یحیی، کتاب جمل من انساب‌ الأشراف، تحقیق: سہیل زکار و ریاض زرکلی، دار الفکر، بیروت، 1417ق/1996ء
 دینوری، احمد بن داود، الأخبار الطوال، تحقیق: عبد المنعم عامر مراجعہ جمال‌ الدین شیال، منشورات الرضی، قم، 1368ش.
 رازی (ابن مسکویہ)، تجارب‌الأمم، تحقیق: ابو القاسم امامی، تہران، سروش، 1379ش.
 سید طاوس، علی بن موسی، اللہوف، انتشارات جہان، تہران، 1348 ش.
 طبرسی، فضل بن حسن، إعلام الوری،‌ دار الکتب الإسلامیہ، تہران.
 طبری، محمد بن جریر، تریخ الأمم و الملوک، تحقیق: محمد أبو الفضل ابراہیم، دارالتراث، بیروت، 1387ق/1967ء
 طوسی، رجال الشیخ الطوسی، انتشارات اسلامی جامعہ مدرسین، قم، 1415ق.
 مجلسی، بحار الأنوار، مؤسسہ الوفاء، بیروت، 1404ق.
 مسعودتی، علی بن حسین، مروج‌الذہب و معادن الجوہر، تحقیق: اسعد داغر، قم،‌دار الہجرة، چ دوم، 1409.
 مفید، الإرشاد، انتشارات کنگره جہانی شیخ مفید، قم، 1413 ق

گٹھ:لشکر عمر بن سعد
گٹھ:واقعہ کربلا دے راوی
گٹھ:توابین
گٹھ:عراقی شخصیتاں