ابن دقیق العید

شیخ الاسلام، امام المجدد ابن دقیق العید (پیدائش: 22 جولائی 1228ء— وفات: 5 اکتوبر 1302ء) تیرہویں صدی عیسوی وچ مصر دے شیخ الاسلام، فقیہ، محدث سن۔

 سوانح 

 نسب 
ناں محمد بن علی اے جدونکہ نسب ایوی‏‏ں‏ اے: محمد بن علی بن وہب بن مطیع بن ابی طاعہ المنفلوطی القوصی الثبجی المصری المالکی الشافعی۔ کنیت ابوالفتح اے۔ القابات تقی الدین، ابن القاضی نیں۔ابن دقیق صحابی رسول بہز بن حکیم القشیری دی اولاد توں نیں۔ابن فرحون المالکی: الدیباج، جلد 2، صفحہ 318۔شمس الدین الذہبی: المعجم المختص، صفحہ 169۔ابن حجر عسقلانی: الدرر الکامنہ، جلد 5، صفحہ 350۔ تسی‏‏ں دی والدہ شیخ الصالح تقی الدین مظفر بن عبداللہ المقترح دی بیٹی سن۔مقدمہ شرح الالمام باحادیث الاحکام، جلد 1، صفحہ 14۔

 پیدائش 
ابن دقیق دی پیدائش 15 شعبان 625ھ مطابق 22 جولائی 1228ء نوں بحیرہ احمر دے ساحل اُتے ینبع دے قریب سمندری سفر دے دوران ہوئی جدو‏‏ں اُنہاں دے والدین قوص توں حجاز حج دی ادائیگی دے لئی مکہ پہنچنے والے سن۔مقدمہ شرح الالمام باحادیث الاحکام، جلد 1، صفحہ 13۔

 تحصیل علم 
تسی‏‏ں دی نشو و نما قوص وچ ہوئی، جتھے تسی‏‏ں نے مالکیہ تے شافعی علما توں حدیث دا درس لیا۔قرأت دی تعلیم حاصل کرنے دے بعد اُنہاں نے فقہ مالکی دی تعلیم اپنے والد توں تے فقہ شافعی دی تعلیم اپنے والد دے تے اُنہاں دے شاگرد بہاء الدین ھبۃ اللہ القفطی توں حاصل دی۔ اِس دے بعد قاہرہ چلے گئے تے اوتھے محمد بن عبدالسلام، ابوالحسن بن فقیر، ابن الرواج توں علم حدیث دی تحصیل دی۔صلاح الدین الصفدی: الوافی بالوفیات، جلد 4، صفحہ 193۔ دمشق وچ شیخ ابی العباس احمد بن عبدالدائم بن نِعمہ المقدسی تے ابوالبقاء خالد بن یوسف توں سماع حدیث کیتا۔ بعد ازاں اسکندریہ چلے آئے تے ایتھے شیخ الحافظ عبدالعظیم المنذری (متوفی 656ھ/ 1258ء) ، محمد بن انجب الصوفی بغدادی، ابوعلی الحسن بن محمد التیمی البکری تے ابوالحسن عبدالوہاب بن حسن الدمشقی توں سماع حدیث دا شرف حاصل کیتا۔مقدمہ شرح الالمام باحادیث الاحکام، جلد 1، صفحہ 14/15۔ بعد ازاں مصر، بلاد الشام تے حجاز دے علمائے حدیث توں ہور علم حاصل کیتا۔ شیخ الاسلام عز بن عبدالسلام (متوفی 660ھ) توں تلمذ شرف حاصل کیتا۔ عربی زبان تے فقہ دی تعلیم شیخ شرف الدین محمد بن ابی الفضل المرسی توں حاصل کیتی۔اپنی والدہ توں وی سماع حدیث کیتا۔اِس نتیجے وچ اُنئی‏‏ں علم فقہ تے علم حدیث وچ ایسی بصیرت حاصل ہوئی جو اُس زمانے وچ بوہت کم لوگاں نوں حاصل سی۔

 مسلک 
ابن دقیق ابتداً اپنے والد دے زیر اثر مالکی المذہب سن لیکن بعد ازاں اُنہاں نے فقہ شافعی دی ہمنوائی اختیار کرلی تے اِس وچ مجتہدانہ مقام حاصل کیتا۔تاج الدین السبکی: طبقات الشافعیہ الکبریٰ، جلد 9، صفحہ 209۔

 مصر وچ قیام 
 ہور پڑھاں: حسام الدین لاچین

ابن دقیق اپنے زمانے دے جید عالم سن جس دی بنا اُتے حکمران تے سلاطین وی اُنہاں دا بے حد احترام کیتا کر دے سن۔ علامہ ابن حجر عسقلانی نے لکھیا اے کہ اک بار جدو‏‏ں اوہ سلطان حسام الدین لاچین توں ملنے دے لئی اُس دے کول گئے تو سلطان تخت توں تھلے اُتر آیا تے مؤدب ہوکر اُنہاں توں تھلے ہوکر بیٹھا۔ابن حجر عسقلانی: الدرر الکامنہ، جلد 4، صفحہ 93۔ مدت تک اوہ اپنے آبائی شہر قوص وچ فقہ مالکی دے قاضی رہے لیکن جدو‏‏ں اوہ قاہرہ چلے گئے تو عہدہ قضا توں دستبردار ہو گئے۔ البتہ 695ھ (1296ء)دے قریب قریب کچھ عرصے تک اُنہاں نے شافعی قاضی القضاۃ دا عہدہ قبول کر لیا۔ابن کثیر: البدایہ والنہایہ، جلد 14، صفحہ 27۔ تذکرہ سال 695ھ۔ اِس عہدے اُتے اوہ کئی سال تک فائز رہے۔ اِس دوران وچ اُنہاں نے متعدد اصلاحی اِقدامات کیتے جس توں مصر وچ نفاذِ قنون دا عمل بہتر ہویا۔

 وفات 
11 صفر 702ھ مطابق 5 اکتوبر 1302ء نوں ابن دقیق العید دا انتقال قاہرہ وچ ہویا۔ابن حجر عسقلانی: الدرر الکامنہ، جلد 4، صفحہ 94۔ اُنہاں دے جنازہ وچ عوام و خواص دی کثیر تعداد شریک ہوئی جن وچ مصری امرا تے اعیانِ دولت، خصوصاً نائب السلطنت وی شامل سن۔ تدفین قرافۃ الصغریٰ وچ اُنہاں دے استاد عز بن عبدالسلام دے پہلو وچ کیتی گئی۔ابن ایاس الحنفی: بدائع الزھور فی وقائع الدھور، مطبوعہ قاہرہ، 1982ء

 تالیفات و لکھتاں 
 ہور پڑھاں: شمس الدین سخاوی

 حدیث 

 اَلاِقْتَراح فی بیان الاِصطلاح 
 ایہ کتاب علم حدیث دی اصطلاحات دے بیان اُتے مشتمل اے۔اِس وچ ابن دقیق نے محدثین، راویانِ حدیث دے طبقات، کیفیت و سماع و روایت تے احادیث متفق علیہ دی تعریف اُتے عمدہ انداز وچ بحث دی اے۔ ایہ پہلی بار بیروت توں 1406ھ مطابق 1988ء وچ شائع ہوئی سی۔ براکلمان نے اِس کتاب دے قلمی نسخاں دے متعلق لکھیا اے۔تکملہ براکلمان:  جلد 2،   صفحہ 66۔

 الالمام فی الاحادیث الاحکام 
 ایہ کتاب ایسی احادیث دے "ضبط" اُتے مشتمل اے جو احکام توں متعلق نیں۔شیخ الاسلام ابن تیمیہ اِس کتاب نوں کتاب الاسلام قرار دیندے سن تے کہیا کر دے سن کہ: اِس جیسی کتاب نئی‏‏ں لکھی گئی۔ اِس کتاب دی اہمیت دے پیش نظر متاخر علمائے حدیث نے اِس دی شروح لکھی نیں۔ پہلی شرح خود مصنف ابن دقیق نے لکھی اے جس دا ناں الانام شرح الالمام سی۔ علامہ ابن حجر عسقلانی دے بقول اِس شرح دی 20 جلداں سن۔ابن حجر عسقلانی: الدرر الکامنہ، جلد 4، صفحہ 92۔ ایہ شرح ہن ناپید ہوچکی اے۔

 الاحکام الاحکام شرح عمدۃ الاحکام 
 ایہ کتاب امام تقی الدین عبدالغنی بن عبدالواحد المقدسی الدمشقی (متوفی 600ھ) دی تصنیف عمدۃ الاحکام عن سید الانام من احادیث النبی علیہ السلام دی شرح اے۔ ابن دقیق العید نے ایہ کتاب اپنے اک شاگرد عماد الدین اسماعیل بن محمد بن اثیر الحلبی نوں اِملاء کروائی سی۔ عماد الدین الحلبی نے اِس نوں مرتب کرکے اِس دا ناں احکام الاحکام فی شرح احادیث سید الانام رکھیا۔ امام شمس الدین سخاوی (متوفی 1497ء) نے اس دا حاشیہ وی لکھیا اے۔ ایہ کتاب پہلی بار قاہرہ توں 1372ھ/ 1953ء وچ تے بیروت توں 1981ء/ 1982ء تے 1987ء وچ شائع ہوئی سی۔براکلمان: تکملہ،  جلد 2،  صفحہ 605۔

 شرح 
 ہور پڑھاں: الاربعین النوویہ
 شرح اربعين النوویہ 
 امام نووی نے جو الاربعین النوویہ دے عنوان توں جو الاحادیث دا مجموعہ مرتب کیتا اے، اُس دی شرح بوہت سارے علما نے دی اے۔ ابن دقیق العید نے وی الاربعین النوویہ دی شرح لکھی اے۔

 نُبْذۃُ فی علوم الحدیث 
اِس کتاب دا اک قلمی مخطوطہ برطانیہ دے کتب خانہ وچ موجود اے۔براکلمان: جلد 2، صفحہ 75۔

 رجال الحدیث 
رجال الحدیث اُتے اُنہاں نے ابوشجاع احمد بن حسن بن احمد اصفہانی دی التقریب دی شرح بعنوان ’’تحفۃ اللبیب فی شرح التقریب‘‘ لکھی۔ اِس دا اک قلمی مخطوطہ برلن وچ موجود اے جدونکہ عکسی نسخہ قاہرہ وچ موجود اے۔فہرس التمہیدی،  صفحہ 321۔  مطبوعہ قاہرہ،  مصر۔

 فقہ 
علم فقہ اُتے اُنہاں دی دستیاب شدہ کتب ایہ نیں: 
 شرح مختصر ابن حاجب:  ایہ کتاب فقہ مالکیہ توں متعلق فقہی کتاب اے۔
 مقدمہ المطرزی فی اُصول الفقہ:  اِس دا تذکرہ علامہ ابن حجر عسقلانی نے الدررالکامنہ وچ کیتا اے۔ابن حجر عسقلانی: الدرر الکامنہ، جلد 4، صفحہ 92۔
 علم فقہ اُتے اک مکتوب جو اُنہاں نے اپنے نائب قاضی اخمیم دے ناں لکھیا سی۔ جعفر بن ثعلب الادفوی دی الطالع السعید وچ ایہ صفحہ نمبر597 تا 599 اُتے شائع ہوچکیا اے۔جعفر بن ثعلب الادفوی: الطالع السعید، صفحہ 597 تا 599۔ مطبوعہ قاہرہ، مصر، 1966ء

 شعر و ادب 
ابن دقیق العید نوں شعر و ادب توں وی دلچسپی رہی۔ اُنہاں دی شاعری دے موضوعات وصف، دوستاں توں فراق دی کیفیت تے نعت نبوی (بالخصوص علی صاحبھا التحیۃ والسلام) اُتے مشتمل اے۔صلاح الدین الصفدی: الوافی بالوفیات، جلد 4، صفحہ 199، 208۔ادفوی:  الطالع السعید،  صفحہ 583، 595۔ مطبوعہ الحاجری، کویت۔ کچھ قصائد قلمی صورت وچ بغداد، عراق دے اک کتب خانہ وچ موجود نیں۔

 ہور دیکھو 
 الاربعین النوویہ

 حوالے 

گٹھ:1228دے جم
گٹھ:1302دیاں موتاں
گٹھ:اشاعرہ
گٹھ:تیرہویں صدی کی مصری شخصیتاں
گٹھ:تیرہویں صدی کے اسلامی مسلم علما
گٹھ:شافعی فقہا
گٹھ:شیوخ الاسلام
گٹھ:علماء حدیث
گٹھ:مالکی علما
گٹھ:مالکی متکلمین
گٹھ:مجددین
گٹھ:مصری ائمہ کرام
گٹھ:مصری سنی مسلمان
گٹھ:مصری فقہا