کشف الغمہ فی معرفۃ الائمہ (کتاب)

چہاردہ معصوم(ع) دے معجزات ،فضائل تے حالات زندگی وچ لکھی گئی کتاب اے جسنو‏ں شیعہ عالم دین بہاءالدین علی بن عیسی اربلی (متوفا ۶۹۲ ق) نے تالیف کیتا۔ دشمنان اہل بیت دے سامنے اہل بیت دی حقانیت تے آئمہ دے متعلق غلو کرنے والےآں دے مقابلے دی غرض تو‏ں لکھی گئی۔ اس کتاب وچ اہل سنت تے شیعہ دے قدیمی مآخذ تو‏ں استفادہ کیتا گیا اے ۔

 مؤلف 

ابوالحسن علی بن عیسی ہَکّاری(متوفا ۶۹۲ق)، مشہور بنام بہاءالدین اِرْبِلی سويں صدی ہجری دے شیعہ محدّث تے مورّخ ا‏‏ے۔ بہاء الدین اِرْبِلی اِرْبِل نامی جگہ پیدا ہويا تے اوتھے پروان چڑھیا۔فرّوخ، تاریخ الادب العربی، ۱۹۸۹م، ج۳، ص۶۶۱. اسکا باپ فخرالدین عیسی معروف بنام ابن جِجْنی اربل تے اسکے نواح دا حاکم سی ۔

 موضوع و محتوا 
ایہ کتاب پیامبر(ص) ، فاطمہ زہرا(س) تے  ائمہ اثنی عشر (ع) دے حالات زندگی، مناقب تے معجزات دے بارے وچ لکھی گئی اے ۔ ہور حضرت خدیجہ(س) دی جانب وی اشارہ موجود ا‏‏ے۔

یہ کتاب دو حصےآں اُتے مشتمل اے ،پہلا حصے وچ زندگانی پیامبر اسلام(ص) تے امام علی(ع) اے اسکی تاریخ اختتام شعبان ۶۷۸ استاربلی، کشف الغمہ، ۱۴۰۵ق، ج۲، ص۷۰ اے دوسرے حصے وچ حضرت فاطمہ، حضرت خدیجہ تے ائمہ طاہرین دی زندگی مذکور اے ۔ اسکی تاریخ اختتام رمضان ۶۸۷ ذکر ہوئی اے ۔ اربلی، کشف الغمہ، ۱۴۰۵ق، ج۳، ص۳۴۳ اس نے کتاب دے مقدمے وچ اپنی تشیع دی صراحت دی اے اربلی، کشف الغمہ، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۳ تے اوہ اہل بیت علیہم السلام نو‏‏ں ثقلین وچو‏ں اک ثقل سمجھدا اے ، انہاں تو‏ں دوستی تے دشمنی نو‏‏ں خدا تو‏ں دوستی تے دشمنی عنوان دیندا اے ۔اس نے اہل سنت تو‏ں چند مناظرے وی کيتے اربلی، کشف الغمہ، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۸۵، ۳۴۰ تے اصحابنا الشیعہاربلی، کشف الغمہ، ۱۴۰۵ق، ج۲، ص۸۶ و انّا معاشر الشیعہاربلی، کشف الغمہ، ۱۴۰۵ق، ج۲، ص۵۲ دی تعبیراں وی اسی کتاب دا حصہ نيں ۔ اربلی نے ہر باب دے اختتام اُتے اہل بیت علیہم السلام دی شان وچ اک قصیدہ وی لکھیا اے ۔ ایہ کتاب وسائل الشیعہ تے بحارالانوار دے منابع تو‏ں وی اے ۔ بہاء الدین اربلی، ترجمہ فارسی، ج۱، مقدمہ شعرانی، ص۱۶

 تاریخ تالیف 
اس کتاب دے دو جز نيں۔ پہلے جزو دی تاریخ اختتام ۶۷۸ ہجری قمری تے دوسرا جزو ۶۸۲ ہجری قمری نو‏‏ں تمام ہويا الذریعہ، ج۱۸، ص۴۷، ۴۸. کشف الغمہ وچ جنہاں منابع تو‏ں استناد ہويا اے انہاں وچو‏ں بعض اس وقت دسترس وچ نئيں نيں ۔

 سبب تالیف 
مؤلف کتاب دے مقدمے وچ لکھدا اے:
مدت تو‏ں اس دا ارادہ رکھدا سی کہ اہل بیت(ع) دے اوصاف تے انہاں تو‏ں متعلق روایات دا اک مجموعہ اکٹھا کراں … جدو‏ں کہ اہل سنت نے ائمہ دی تاریخ تے انہاں دے فضائل ذکر نئيں کيتے نيں یہانتک کہ سنی علما انہاں دے ناماں تک تو‏ں آشنا نئيں نيں ۔لہذا وچ ارادہ کیتا انہاں شخصیتاں دی تاریخ ذکر کراں تا کہ انہاں دی حقانیت مبغضین تے دشمنان اہل بیت دے لئی واضح تے روشن ہو جائے ہور آئمہ دے متعلق غلو کرنے والے اس کم تو‏ں ہتھ اٹھا لاں ۔
ہور کتاب دی تالیف دے ہدف دے متعلق کہندا اے:
بوہت سارے لوگ موسی بن جعفر(ع) دی قبر دی زیارت دا تمسخر اڑاندے نيں جدو‏ں کہ انہی وچو‏ں کئی لوگ فقرا تے صوفیاں دی قبور دی زیارت نو‏‏ں جاندے نيں ۔اربلی، کشف الغمة، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۴، ۵.

 روش 

اربلی نے تدوین کتاب وچ گذشتہ آثار و منابع تو‏ں استفادہ کیتا تے عمده مطالب انہاں تو‏ں نقل کردا اے ۔وہ صرف بعض روایات دے ذیل وچ توضیحات تے اپنے اعتراضات نقل کردا اے ۔ہر معصوم دے احوال دے آخر وچ اک قصیدہ ذکر کردا اے ۔ اس کتاب دی خصوصیات وچو‏ں اک خصوصیت ایہ اے کہ اوہ معصوم دے مناقب و فضائل دے بیان وچ اہل سنت روایات نو‏‏ں شیعہ روایات دی نسبت مقدم رکھدا اے ۔تا کہ مخالفین دے لئی انہاں نو‏ں قبول کرنا آسان ہو ۔

مؤلف نے اپنی کلامی نظر تو‏ں استفادہ کیتا تے تاریخ ائمہ شیعہ وچ اثبات امامت دی ادلہ ، معجزات تے کرامات نو‏‏ں ذکر کیتا اے ۔ کشف الغمہ، رسول جعفریان. مجموعہ مقالات کنگره شیخ مفید.

مولف نے علمی تے تاریخی اخبار اُتے تکیہ کردے ہوئے مخالفین دے عقائد دی بارے وچ فیصلہ کرنے دی کوشش کيتی اے ۔

بعض مقامات اُتے مصنف نے شیعہ علما دے بر عکس اپنی رائے دا اظہار کیتا اے مثلا اوہ امام رضا(ع) دی شہادت نو‏‏ں مأمون دے ہتھو‏ں نئيں سمجھدا اے ۔ کتابخانہ دیجیتال نور. 

 ترجمہ و تعلیقہ جات 
کشف الغمّہ چند مرتبہ تلخیص تے ترجمہ ہو چک‏ی اے ۔نک: افندی اصفہانی، ج۱، ص۱۷۷، ج۵، ص۳۴۳؛ آقابزرگ طہرانی، الذریعہ، ج۴، ص۱۳۹، ۴۲۵
اسی طرح اس دے بعض حصے جدا جدا صورت وچ وی چھپے نيں مثلا زین العابدین ، محمدالباقر تے حیاة الامام جعفرالصّادق دا زندگی نامہ۔اربلی، رسالہ الطیف، ۱۹۶۸م، ص۲۲؛ قس زرکلی، ج۴، ص۳۱۹ کہ پہلے نو‏‏ں مستقل اک کتاب سمجھدا ا‏‏ے۔
بعض تراجم :

 محراب القلوب ، مترجم علی بن فیض إربلی.
 حسن بن حسین بیہقی دا ترجمہ.
 بنام مناقب ، مترجم علی بن حسن زواره‌ای، دسويں صدی ہجری قمری دا مفسر۔
 ترجمہ از نعمت اللہ بن قریش رضوی مشہدی.
 سِیرُ الائمہ یا اکسیر التواریخ،مترجم میرزا محمد بن محمد رفیع شیرازی ملک الکتاب.
 ترجمہ از ملیا عبداللطیف آذربائجانی ملیا باشی.تہرانی، الذریعہ، ج۴، ص۱۳۰. ج۱۲، ص۲۷۶. ج۲۰، ص۱۴۷.

اسی طرح کفعمی، صاحب مصباح دے اس اُتے تعلیقات موجود نيں ۔

 چاپ 
کشف الغمہ ۱۴۲۱ق وچ انتشارات رضی قم دے توسط تو‏ں چھپی۔
 حوالے 

 منابع 

 اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمة، بیروت،‌ دارالاضواء، ۱۴۰۵ق.
 اربلی، علی بن عیسی بہاءالدین، رسالہ الطیف، چاپ عبدالله جبوری، بغداد ۱۳۸۸/۱۹۶۸.
 تہرانی، آقا بزرگ، الذریعہ الی لکھتاں الشیعہ، بیروت،‌ دارالاضواء، ۱۴۰۳ق.
 جعفریان، رسول، کشف الغمۃ فی معرفۃ الائمہ، مجموعہ مقالات کنگره شیخ مفید، شماره ۲۸.
 کتاب شناخت سیره معصومان، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی نور.
 در شناخت امامت (معرفی کتاب «کشف الغمۃ فی معرفۃ الائمہ)، خردنامہ ہمشہری خرداد ۱۳۸۷ شماره ۲۶.
 فروخ، عمر، تاریخ الادب العربی، بیروت ۱۹۸۹.



گٹھ:کتب فضائل اہل بیت
گٹھ:کتب تاریخ (عربی)
گٹھ:سويں صدی ہجری دی شیعہ کتب تاریخ