عبد القدوس گنگوہی

شیخ عبد القدوس النعمانی الغزنوی ثم الگنگوہی دی ولادت 852ھ مطابق 1450ء ردولی وچ ہوئی والد محترم دا ناں شیخ محمد اسماعیل سی۔مکتوبات قدوسیہ،کپتان واحد بخش سیال، صفحہ 21 الفیصل ناشران و تاجران کتب لاہور

 شجرہ نسب 
شیخ عبد القدوس بن مولوی اسماعیل بن قاضی صفی الدین بن خواجہ نصیرالدین بن خواجہ نظام الدین بن خواجہ آدم بن خواجہ ظہیر الدین بن خواجہ احمد بن خواجہ عبد الواسع بن خواجہ عبد القادر بن عبد الغنی بن عثمان بن اسحاق بن عمر بن فضل اللہ بن نصیرالدین بن سعد الدین بن نجم الدین بن داؤد بن جعفر بن حامد بن خیرالدین بن امام طاہر بن امام ابراہیم بن امام احمد بن امام اعظم ابی حنیفہ اے۔مکتوبات قدوسیہ،کپتان واحد بخش سیال، صفحہ 22 الفیصل ناشران و تاجران کتب لاہور
 القاب تے خطابات 
ساقی خمخانہ اسرار،بہ بادہ توحید سرشار،طائر اقلیم الوہیت،سائر میدان ہویت،قطب العالم و العالمیان، 
 تعلیم تے تربیت 
شیخ عبد القدوس گنگوہی دے والد شیخ اسماعیل نے بچپن ای توں اپنے فرزند دی تعلیم و تربیت ول خصوصی توجہ فرمائی تے خطوط نویسی تے خوش نویسی دی تربیت شیخ عبد القدوس نوں   اپنے والد توں ای حاصل ہوئی سی، ایہی وجہ اے کہ انہاں دے مکاتیب اپنی دل آویزی دے لئی مشہور نیں  ، زمانہٴ طالب علمی وچ شیخ عبد القدوس دے ذوق دا ایہ عالم سی کہ اوہ دن رات تحصیل علم وچ مصروف رہندے سن، انھاں نے ابتدا توں ای حصول علم تے عبادت وریاضت نوں   اپنی زندگی دا مقصد بنا لیا سی، شیخ رکن الدین، انہاں دے ذوقِ علم تے شوقِ عبادت اُتے اس طرح روشنی ڈالتے نیں  : ”چوں حضرت قطبی بہ تعلیم کتابہا مشغول شدند در تمام روزمی خواندو تمام شب بشغل ذکرو عبادت حق مشغول بودند۔“ ترجمہ : جدوں حضرت قطبی کتاباں دے مطالعہ تے تعلیم وچ مشغول ہوئے تو سارا دن کتاباں پڑھدے رہندے تے ساری رات ذکر دے شغل وچ تے اللہ تعالیٰ دی عبادت وچ مشغول رہندے سنلطائفِ قدوسی،شیخ رکن الدین، ص 9 مکتبہ مجتبائی دہلی 1893ء،

 بیعت تے خلافت 
شیخ عبد القدوس گنگوہی بظاہر شیخ محمد بن شیخ مخدوم عارف بن شیخ احمد عبد الحق دے مرید تے خلیفہ سن؛ لیکن شیخ احمد عبد الحق ردولوی توں انھاں بے انتہا عقیدت و تعلق سی، اسی تعلق دی وجہ توں انہاں نوں   شیخ احمد عبد الحق توں وی فیضِ روحانی حاصل سی، جس دا اظہار شیخ عبد القدوس گنگوہی نے خود انوار العیون وچ تحریر فرمایا اے:

اس فقیر نوں   اجازت جناب شیخ العالم(شیح احمد عبد الحق) توں معاملے دے پہلے ای عالم وچ حاصل ہو گئی سی، اس دے بعد شیخ العالم دے پوتے شیخ الوقت شیخ محمد توں بیعت دی تے اجازت دے شرف توں مشرف ہویا تے شیخ العالم نے اس فقیر اُتے معاملے دے عالم وچ کئی بار لطف فرمایا تے ہتھ پکڑ کے اکرام و الطاف دی زبان توں فرمایا کہ میں   تہانوں   خدا تک پہنچایا، اسی طرح توں ایہ معاملات شیخ العالم دے نال اِنی بار ہوئے کہ شمار و قطار وچ نئیں آندے، ایہ معاملات سانوں  شیخ العالم دی رحلت دے چالیس سال بعد ولایت دی شکل وچ حاصل ہوئےانوارالعیون،شیخ عبد القدوس،ص25

 سلاسل اربعہ 
عبد القدوس گنگوہی نوں   چاراں سلاسل طریقت وچ اجازت حاصل سی، سلسلہ چشتیہ صابر دے وچ بظاہر انھاں شیخ محمد بن شیح عارف توں اجازت حاصل سی؛چشتیہ نظامیہ وچ شیخ عبد القدوس نوں   شیخ درویش محمد اودھیبن قاسم اودھ( خلیفہ سید بڈھن بہرائچی) توں اجازت حاصل سی، تے اسے واسطے توں انھاں سہروردیہ،نقشبندیہ تے قادریہ وچ وی اجازت حاصل سی۔ شاہ سید محمدحسین مراد آبادی نے شیخ عبد القدوس دے روحانی سلاسل دی تفصیل وچ ”سلاسلِ اربعین“ دے ناں توں اک رسالہ تصنیف فرمایا اے۔مکتوبات قدوسیہ،کپتان واحد بخش سیال، صفحہ 36 الفیصل ناشران و تاجران کتب لاہور

 ویاہ 
قیام ردولی دے زمانے ای وچ عبد القددس گنگوہی دی شادی، شیخ عارف دی صاحبزادی نال ہو گئی سی۔ ایہ خاتون وڈی عابدہ تے زاہدہ بی بی سن۔ والد تے دادا دوناں  دی نسبت تے تعلق دے سارے اثرات موصوفہ وچ موجود سن۔ انہاں دے صاحبزادگان دی تعداد 7 اے۔مکتوبات قدوسیہ،کپتان واحد بخش سیال، صفحہ 51 الفیصل ناشران و تاجران کتب لاہور

 سماع نال رغبت 
عبد القدوس گنگوہی نوں  سماع نال غیر معمولی رغبت سی۔ اپنی اس رغبت دے باوجود انھاں نے کدی وی سماع دے مسئلے نوں   شرعی نقطہ نظر توں جواز دا رنگ نئیں دتا؛ بلکہ جدوں کدی ایہ مسئلہ شرعی نقطہ نظر توں انہاں دے سامنے رکھیا گیا ہمیشہ شرعیت دے حکم نوں   اپنے اُتے ترجیح دتی تے اپنے عملِ سماع نوں   اک مجبور تے معذور دا عمل دسیا اے۔

سلسلہٴ چشتیہ دے اکابرین سماع نوں   روحانی غذا قرار دیندے نیں  ؛ لیکن اس دے لئی مقررہ آداب دی پابندی وی لازمی قرار دیندے نیں  ۔ عبد القدوس گنگوہی رشد نامہ وچ سماع دے سلسلے وچ تحریر فرماندے نیں:

”آبِ چاہ بیرون نیا یدتا آنکہ اور اکشندہ بناشد ہم چناں اسرارِ الٰہی ست کہ دردل ست سماع پدید آرندہ آں اسرار است، و درباب سماع فتوی شرع است جائز لاھلہ وحرام بغیر واہل سماع کسے راگویند کہ ہیچ صوت جزپیام دوست نہ شنود وہیچ جمال بغیر جمال دوست نبیند۔“رشدنامہ، ص25

کھوہ توں اس وقت تک پانی باہر نئیں آندا جدوں تک اس نوں کوئی نکالنے والا نہ ہوۓ، ایہی حال اسرارِ الٰہی دا اے کہ جو تیرے دل وچ اے، سماع انہاں اسرار نوں کڈ کے ظاہر کرنے والا اے تے سماع دے باب وچ شریعت دا فتوی اے کہ اوہ اہل دے لئی جائز تے نا اہل دے لئی حرام اے تے سماع دا اہل اس شخص نوں   کہندے نیں   کہ سوائے دوست دے پیغام دی آواز دے کوئی دوسری چیز نہ سنے تے کوئی جمال سوائے جمال دوست دے نہ دیکھے۔

 لکھتاں 
 بحر الانشعاب علم صرف دی کتاب اے جو زمانہٴ طالب علمی وچ لکھی سی۔ 
 شرح مصباح
 حاشیہ شرح صحائف 
 شرح عوارف 
 فوائد القراء ت 
 رسالہٴ قدّوسی 
 رشدنامہ
 نورا لمعانی، شرح قصیدہ امانی 
 انوار العیون
 مظہر العجائب 
 مجموعہٴ کلام فارسی 
 رسالہ نورا لہدی 
 رسالہ قرة العین 
 مکتوبات قدّوسیہ 
 اسرارالعجائب 
 اورادِ شیخ عبد القدوس ۔مکتوبات قدوسیہ،کپتان واحد بخش سیال، صفحہ 52،53 الفیصل ناشران و تاجران کتب لاہور
 خلفاء
حضرت دے خلفاء دی گنتی  بوہت زیادہ دسی جاندی اے۔مشاہیران وچوں ایہ نیں  ۔شیخ بھورو، شیخ عمر، شیخ عبدالغفور اعظم پوری، شیخ رکن الدین، شیخ عبدالکبیر مشہور بہ بالا پیر۔ ایہ ہر دو حضرات حضرت دے نسبی تے روحانی دونے طرح دے فرزند نیں  ۔

 وفات 
عبد القدوس گنگوہی اپنی وفات توں تن سال پہلے گوشہ نشینی تے تنہائی دی زندگی اختیار کر چکے سن، زیادہ تر انہاں اُتے محویت تے بے خودی دا عالم طاری رہندا سی۔ نماز دے اوقات وچ خدام انھاں مطلع کر دے، ادائیگی نماز دے بعد فیر اسے عالمِ جذب ومستی وچ غرق ہوجایا کر دے سن، آخری ایام وچ کئی روز تک بخار دے مرض وچ مبتلا رہے، بالآخر  945ھ مطابق 1530ء نوں   وفات پائی تے گنگوہ وچ مدفون ہوئے۔حدیقۃ الاولیاء غلام سرور قادری صفحہ89،تصوف فاؤنڈیشن لاہور

 حوالے 

گٹھ:1456 دے جم
گٹھ:1537 دیاں موتاں
گٹھ:اتر پردیش دے شاعر
گٹھ:اتر پردیش دیاں شخصیتاں
گٹھ:بھارتی صوفیاء
گٹھ:بھارتی مرد شاعر
گٹھ:سولہویں صدی دے ہندوستانی شاعر
گٹھ:پندرہویں صدی دے ہندوستانی شاعر