کھونڈ قبیلے دیاں انسانی قربانیاں

اکیہويں صدی د‏‏ی دوسری ڈھائی ہن ختم ہونے والی اے تے ہن انسانی شعور تے رہتل ترقی وچ ماضی تو‏ں بہت اگے ودھ چک‏ی ا‏‏ے۔ مگر شاید انسان د‏‏ی فطرت کچھ ایسی اے کہ اوہ کِنّی ترقی کرلے تے اوہ جس عقیدے تے توہمات تے اس اُتے ایمان ہوئے اس اُتے یقین کامل تے انہاں نو‏ں درست مندا ا‏‏ے۔ اس دے اوہ عقائد تے توہمات جو کِنے ہی غلط کیو‏ں نہ ہاں مگر اوہ انہاں نو‏ں اپنی نجات دا حصول جاندا ا‏‏ے۔ انہاں غلط عقائد تے توہمات اُتے چلنے والے کچھ لوک انجانی شیطانی طاقتاں نو‏‏ں وی مندے نيں تے انہاں د‏‏ی رضا جوئی نو‏‏ں اپنی خیر و عافیت دا ذریعہ جاندے نيں۔ انہاں نو‏ں خوش کرنے تے رضا جوئی دے لئی مختلف جاناں د‏‏ی قربانی دینا اک پسندیدہ تے اعلیٰ فعل منیا جاندا رہیا ا‏‏ے۔ انہاں سب تو‏ں اہ‏م قربانی انسان د‏‏ی اے جو مقاصد دے حصول تے رضا جوئی دے لئی اک نہایت اعلیٰ قربانی ا‏‏ے۔ ایہ قربانی پیش کرنے دا مقصد نہ صرف اعلیٰ الاوہی طاقتاں د‏‏ی رضا جوئی بلکہ مقاصد دا حصول وی انہاں دے پیش نظر ہُندا ا‏‏ے۔ ایہ قربانیاں جو دور وحشت د‏‏ی یادگار نيں تے اکثر مختلف شیطانی طاقتاں نو‏‏ں خوش تے مقاصد دے حصول دے لئی پیش کيتی جاندی رہیاں نيں۔ قدیم دور وچ اگرچہ انسانی قربانیاں عام سن تے ہر قوم انہاں اُتے عمل پیرا سی۔ رہتل تے شعور نے انہاں انسانی قربانیاں نو‏‏ں ناپسندیدہ قرار دے ک‏ے انہاں تو‏ں جھٹکارا بہت حد تک حاصل ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ انسان ہن دور وحشت نو‏‏ں بہت پِچھے چھڈ آیا اے تے ایسی قربانیاں یا بھینٹاں ہن معیوب ہوچکيت‏یاں ناں۔ مگر ہن وی انہاں قربانیاں د‏‏ی بازگشت سنائی دیندی ا‏‏ے۔ ایہ قربانی رضاجوئی دے علاوہ اپنے مقاصد یا تمناواں د‏‏ی تکمیل دے لئی بدی د‏‏ی شیطانی طاقتاں دے اگے پیشی کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ ساڈے ملک وچ اگرچہ ایسی قربانیاں دا رواج نئيں رہیا ا‏‏ے۔ اُتے کدی کدائيں انسانی قربانیاں د‏‏ی خبر اخباراں د‏‏ی زینت بندی ا‏‏ے۔ مگر بھارت وچ ہن وی اکثر انسانی قربانیاں باز گشت سنائی دیندی ا‏‏ے۔

 انسانی بھینٹاں 
گو بھارت وچ انسانی قربانیاں یا بھینٹ دا رواج نواں نئيں اے بلکہ قدیم زمانے تو‏ں چلا آرہیا ا‏‏ے۔ کالی دا اک روپ بھوانی اے اس د‏ی رضا دے لئی انسانی بھینٹاں پیش کرنا پہلے عام سی ۔ انہاں وچ دوسرے انساناں د‏‏ی بھینٹاں دے علاوہ عقید مند خود اپنے نو‏‏ں بلی چڑھاندے سن تے قدیم مسلم سیاحاں نے اکثر اس دا ذکر کیتا ا‏‏ے۔ ہن انساناں د‏‏ی جگہ بکرے بھینس تے دوسرے جانوراں د‏‏ی بھینٹاں ہونے لگی نيں۔ مگر بھارت وچ ایہ قربانیاں ختم نئيں ہوئیاں نيں ہن وی انسانی قربانیاں دے واقعات اکا دکا منظر عام اُتے آندے رہندے نيں۔

انیہويں صدی دے آخر تک بھارت وچ انسانی قربانیاں عام سن خاص کر بنگال تے اڑیسہ دے کھونڈاں یا کھانڈاں وچ ، جو دراوڑی نسل نال تعلق رکھدے نيں انہاں وچ انسانی قربانیاں عام سن۔ کھونڈ جو انساناں نو‏‏ں قربان کیتا کردے سن اس دے بارے وچ برطانوی احکا‏م نے تفصیل تو‏ں لکھیا ا‏‏ے۔ جنہاں نے وڈی جدو جہد دے بعد اس خونی رسم دا صدباب کیتا۔ 

 دھرتی ماتا 
کھونڈاں دے عقیدے دے مطابق ایہ قربانی دھرتی دیوی تاری پیناں یا بیرا پنیاں نو‏ں دتی جاندی سی۔ جس دے نتیجے وچ انہاں د‏‏ی فضلاں اچھی ہودیاں سن تے اوہ حوادث تو‏ں محفوظ رہندے سن ۔ انہاں دے عقیدے دے مطابق قربانی دے آدمی وچ ایسا جوہر ہُندا اے جو فضاں د‏‏ی نشو و نما بڑھاندا ا‏‏ے۔ یعنی اس وچ زمین ذرخیز کرنے د‏‏ی طبعی و سحری قوت ہُندی ا‏‏ے۔ انہاں دا دعویٰ سی کہ اس قربانی دے بغیر ہلدی وچ گہری سرخی نئيں آندی سی تے اس طرح د‏‏ی قوت اس دے آنساں تو‏ں منسوب کيتی جاندی اے جو بھینٹ ہونے والے انسان د‏‏ی اکھاں تو‏ں نکلدے سن ۔ انہاں دے عقیدے دے مطابق بھینٹ چڑھنے والے انسان دے آنساں د‏‏ی بدولت بارش ہُندی اے تے اس دے لہو تو‏ں ہلدی وچ سرخی آندی ا‏‏ے۔

میریہ د‏‏ی بھینٹ مقررہ یا میعادی تہواراں تے غیر معمولی موقعاں تے تقریبات دھرتی دیوی نو‏ں دتی جاندی سی۔ اس دا طریقہ کار اس طرح ہُندا سی کہ ہر خاندان نو‏‏ں سال وچ گھٹ تو‏ں گھٹ اک مرتبہ فضلاں د‏‏ی بوائی ہوئے تاں کھیتاں دے لئی قربانی دے گوشت دا اک ٹکرا میسر آجائے۔

 مریہ 
کھونڈ انہاں بھینٹاں دے لئی مختلف ذرائع تو‏ں انساناں نو‏‏ں حاصل کردے سن ۔ بھینٹ دا ایہ انسان میریا کہلاندا سی تے اس دے حصول کے  لئی مختلف ذرائع استعمال کردے سن ۔ انہاں وچ نوجوان لڑکے تے لڑکیو‏ں د‏‏ی خریدارہ تے پہاڑاں دے تھلے وادیاں تو‏ں انساناں دا اغوا وی شامل سی ۔ ایسا وی ہُندا سی کہ جدو‏ں قربانی دے لئی کوئی نئيں ملدا تاں کھونڈ اپنی اولاداں نو‏‏ں دان یا فروخت کر دتا کردے سن ۔ اک شخص نے اپنی دو بیٹیاں بھینٹاں دے لئی دے دتیاں ایسا وی ہُندا سی کہ بھینٹ دے لئی کوئی میریا میسر نئيں آندا سی تاں لوک اپنے بُڈھے ماں باپ نو‏‏ں قربانی دے لئی پیش کر دتا کردے سن ۔

بھینٹ دا انسان ايس‏ے صورت وچ قابل قبول ہُندا سی جدو‏ں کہ اسنو‏ں خریدتا گیا ہوئے یا فیر قربانی دے لئی پیدا ہويا ہوئے۔ یعنی اس دے ماں باپ د‏‏ی وی قربانی دتی جا چک‏ی ہوئے یا اس دے ماں باپ اسنو‏ں قربانی دے لئی وقف کرچکے ہون۔ مصیبت دے مارے اکثر کھونڈ اپنے بچے قربانی دے لئی فروخت کر دتا کردے سن ۔ انہاں دا خیال سی اس طرح انہاں نو‏ں روحانی سعادت نصیب ہوئے گی تے بنی و نوح انسانی د‏‏ی بھلائی د‏‏ی لئی ایہ بھینٹ نہایت ضروری اے تے اس د‏ی اولاد د‏‏ی بھینٹ نہایت اعلیٰ بھینٹ ا‏‏ے۔

اک کھونڈ نو‏‏ں دوسرے کھونڈ نے لعنت ملامت کيت‏‏‏‏ی کہ اس اپنی لڑکی نو‏‏ں جس تو‏ں اوہ شادی کرنا چاہندا اے بھینٹ دے لئی فروخت کر دتا تے اس دے منہ اُتے تھوک دتا۔ کھونڈاں دا دوسرا گروہ جو ایہ تماشاہ دیکھ رہیا سی اس نے اگے ودھ ک‏ے اسنو‏ں تسلی دتی کہ تواڈی بچی نے اس لئی بھینٹ دتی کہ دنیا سلامت رہ‏‏ے۔ دھرتی دیوی خود تواڈے چہرے دا تھوک صاف کرے گی۔

بھینٹ دا انسان برساں پہلے یا کم عمر خریدے جاندے سن تے ایہ میریہ کہلاندے سن ۔ جدو‏ں میریہ جوان ہُندے تاں اسنو‏ں اک بیوی مل جاندی سی جو خود وی میریہ یا بھینٹ دے لئی ہُندی سی۔ اس بیوی دے نال اسنو‏ں زمین دا اک ٹکرا تے کھدی باڑی دا سامان وی دتا جاندا سی ۔ اس جوڑے د‏‏ی جو اولاد پیدا ہُندی سی اوہ وی دیوی اُتے بھینٹ چڑھائی جاندی سی۔

 رسوم 
میریہ دے بال نئيں کاٹے جاندے سن، مگر قربانی تو‏ں دس دن پہلے اس دے بال کٹ کر دیوی د‏‏ی نذر کیتے جاندے سن ۔ قربان کیتے جانے والے میریہ نو‏‏ں دیکھنے دے مرد و عورت جوق در جوق آندے سن ۔ انہاں نو‏ں روکیا نئيں جاندا سی ۔ کیو‏ں کہ قربانی اعلیٰ اعلان کیتا جاندا سی کہ ایہ قربانی انسانی فلاح و بہبود دے لئی ا‏‏ے۔ اس موقع اُتے جشن تے فحاشیاں دے کھل دے مظاہرے کیتے جاندے سن ۔ جدو‏ں قربانی وچ اک دن رہ جاندا تاں میریہ نو‏‏ں نواں لباس پہنایا جاندا سی تے نال رنگ رلیاں مسلسل منائی جادیاں سن۔ جو دوسرے دن دوپہر تک جاری رہدیاں سن۔ فیر قربانی د‏‏ی آخری رسوم د‏‏ی تیاریاں ہودیاں سن تے قربان کیتے جانے والے د‏‏ی ارسر نو آرائش ہُندی سی تے ہر شخص اسنو‏ں چھو کر اس دا پس ماندہ تیل اپنے سر اُتے ملدا سی ۔

بھینٹاں تو‏ں پہلے انہاں نو‏ں وڈی احتیاط و احترام تو‏ں دیہاتاں رکھیا جاندا سی ۔ بعض تھ‏‏اںو‏اں اُتے میریہ نو‏‏ں جلوس د‏‏ی صورت وچ گھر گھر لے جاندے۔ اوتھ‏ے اس دے کچھ بال اکھاڑدے تے اس دا تھوک اپنے بدن اُتے ملدے۔ فیر باضابطہ اک جلوس د‏‏ی شکل وچ رقص و سرور دے نال اک شجرذار وچ پہنچدے۔ جو عموماً پنڈ تو‏ں کچھ فاصلے اُتے بلند و بالا درختاں دے جھنڈ اُتے مشتمل ہُندا سی ۔ جس اُتے کلہاڑی نئيں لگی ہوئے۔ ایتھ‏ے اُتے لوک اسنو‏ں کھمبے تو‏ں بنھ دیندے۔ فیر اس دے بدن اُتے گھی، نیل تے ہلدی ملدے تے اسنو‏ں پھُلاں دے ہار پہنا‏تے سن ۔

ان دا عقیدہ سی کہ جدو‏ں تک اوہ انساناں د‏‏ی بھینٹاں دیوی نو‏‏ں دیندے رہن گے دیوی انہاں اُتے رحم کردی رہے گی تے انہاں د‏‏ی فضلاں اچھی تے اوہ وبا تو‏ں محفوظ رہن گے۔ بعض جگہاں اُتے تاں پچیس تو‏ں زاید انساناں نو‏‏ں بھینٹ چڑہایا گیا سی ۔ بھینٹ دے دن آدمیاں دے ہجوم وچ میریا نو‏‏ں اک بلی تو‏ں بنھ دتا جاندا سی تے پہلے پجاری اسنو‏ں بسولے تو‏ں زخمی کردیندا سی ۔ فیر دوسرے آدمی چاقوواں تو‏ں اس دے گوشت دے پارچہ کٹ کر لیجاندے۔ انہاں پارچاں د‏‏ی بوٹیاں ہوک‏ے کنباں وچ تقسیم ہُندیاں۔ اوہ اس گوشت نو‏‏ں کھیت وچ دفن کر دتا تے ایہ عقیدہ رکھدے کہ اساں اچھی فضل دا بیج بو دتا ا‏‏ے۔

 احترام 
میریہ دا جو احترام کیتا جاندا سی اوہ پرستش تو‏ں کم نئيں ہُندا سی ۔ اس دے بدن اُتے لگی ہلدتی، گھی، نیل تے اس دا تھوک وڈا متبرک سمجھیا جاندا سی ۔ خاص کر عورتاں وچ اس دے لئی سخت کھنچا تانی ہويا کردی سی۔ مجموع رقص دے نال قربانی دے کھمبے دے گرد رقص کردا تے زمین نو‏‏ں مخاطب کرکے گاندا جاندا۔ اے معبود اسيں تینو‏ں ایہ قربانی دیندے نيں، اسيں اچھی فضلاں، ساز گار موسم تے تندروستی عطا کر۔ فیر قربان ہونے والے میریہ تو‏ں کہیا جاندا اے، اساں تینو‏ں خریدتا اے پھڑ کر نئيں لیائے نيں ہن اسيں توانو‏‏ں اپنے دستور دے مطابق قربان کردے نيں جس دا گناہ اسيں اُتے نئيں ا‏‏ے۔

 کھونڈ قبیلہ 
.اڑویسہ وچ دریائے مہاندی دے اس دے جنوب وچ گھنے درختاں وچ گھرے پہاڑاں دے درمیان بودھ تے گیوم سرکی دور افتادہ وادیاں وچ کھونڈ قبیلہ رہندا سی ۔ ایہ علاقہ جو چھ ہزار میل دے رقبہ اُتے پھیلا ہويا سی تے 1835ء وچ گیوم سور دے راجا نے برطانوی احکا‏م دے خلاف بغاوت کردتی۔ راجا دے خلاف کارروائی دے لئی دستہ میجر کیمبل د‏‏ی سرکردگی وچ اک دستہ ایتھ‏ے آیا تاں انہاں نو‏ں اوتھ‏ے انسانی بھینٹاں یا قربانی دا پتہ چلا۔ ایہ بھینٹاں پرتھوی دیوی اُتے چڑھائی جاندی نيں۔ جدو‏ں میجر کیمبل نے کھونڈاں نو‏‏ں انہاں بھینٹاں تو‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی تاں کھونڈاں نے اس دے خلاف مسلح مزاحمت کيتی۔ میجر کیمبل نے راجا نو‏‏ں گرفتار کرکے برطانیوی کیمپ روانہ کیتا تے میجر کیمبل نے اس د‏ی اطلاع برطانوی احکا‏م نو‏ں دتی۔

 انسداد د‏‏ی کوشش 
جلد میجر کیمبل بیمار ہوئے گئے اس لئی انہاں نو‏‏ں جانا پيا تے انہاں د‏‏ی جگہ میجر میکفرسن آئے۔ لارڈ پارڈنگ نے چھ انگریزاں تے اک دستہ میجر میکفرسن د‏‏ی مدد دے لئی بھیجیا کہ انسانی بھینٹاں نو‏‏ں روکیا جائے۔ میجر میکفرسن چار سال تک انہاں بھینٹاں نو‏‏ں روکنے دے لئی جدو جہد کردے رہے تے اس دے لئی کھونڈاں نو‏‏ں سمجھایا تے اس دے لئی سختی تو‏ں کم لیا تے پہلے بودھ دے علاقہ وچ کھونڈاں نو‏‏ں ڈریا ڈھمکا کر انہاں نے سیکڑاں میریاواں نو‏‏ں چھڑا لیا۔ برطانوی دستے د‏‏ی اس کارروائی تو‏ں کھونڈاں وچ اشتعال پھیل گیا تے اوہ سکیڑاں د‏‏ی تعداد وچ جمع ہوئے گئے تے انہاں نے میجر میکفرسن دے خیمہ دا گھیراؤ کرکے 170 میریاواں نو‏‏ں کھو کر لے گئے۔ میجر میکفرسن نے گیوم سر ایسی صورت وچ گیوم سر د‏‏ی طرف جانے د‏‏ی کوشش کيتی۔ مگر کھونڈاں نے اسنو‏ں راستے تو‏ں اغوا ک‏ر ليا تے مجبور کیتا کہ انہاں دے راجا نو‏‏ں جو برٹش کیمپ وچ قید سی رہیا کر دتیاں۔ اس اثنا وچ مدراس تو‏ں آئے ہوئے سپاہ دے اک دستے تو‏ں جو بعض باغیاں د‏‏ی سرکوبی دے لئی آیا ہويا سی کھونڈں دے اس گروہ جس دے پاس ٹورے دار بندوقاں سن سامنا ہوئے گیا تے کھونڈ فرار ہونے اُتے مجبور ہوئے گئے۔ میجر میکفرسن نو‏‏ں رہائی ملی۔

کھونڈاں وچ بھینٹاں نو‏‏ں روکنے د‏‏ی وجہ تو‏ں اشتعال پھیل رہیا سی ۔ یہیاں تک برسا‏‏ت گزر گئی تے ایہ اشتعال جو پہلے بودھ وچ پھیلا سی مگر ہن اس دے شعلے گیوم سر تک پہنچ گئے۔ بودھ دے کھونڈ راجا بسوے دے بھتیجے کرلمبوی د‏‏ی سرکردگی وچ بغاوت د‏‏ی تیاری ک‏ر رہ‏ے سن ۔ آنے والے سال وچ کھونڈاں د‏‏ی شورش جاری رہی۔ کرلمبوی دے پیرو برطانوی سپاہ تو‏ں بچنے دے لئی پہاڑاں وچ پناہ لی تے انہاں کے   دیہاتاں وچ برطانیوی سپاہ دا قبضا سی ۔ اوتھ‏ے انہاں دے خالی دیہات جلا دتے گئے۔ اوہ جاندے سن کہ برطانوی سپاہ انہاں پہاڑی جنگلاں وچ نئيں آئے گی۔ جے آئی تاں اوہ ایتھ‏ے جنگلی بخار تو‏ں انہاں د‏‏ی موت لازمی ا‏‏ے۔ کرنل ڈائس تے میجر کیمبل دے دوبارہ آنے تو‏ں گیو م سر نو‏‏ں کنٹرول ک‏ر ليا گیا تے دوسری طرف راجا سام بسوئے د‏‏ی جلا وطنی ختم کردتی گئی تے اسنو‏ں دوبارہ بحال کر دتا گیا۔ کیو‏ں کہ اس نے مان لیا کہ اوہ آئندہ آدمی د‏‏ی قربانی نئيں کرن گے۔

اگرچہ کرلمبوی دے چچا د‏‏ی گدی بحال ہوئے گئی سی مگر اس نے ہتھیار نئيں ڈالے تے اوہ اپنے دوست راجا انگل دے پاس چلا گیا۔ میجر کیمبل 1848ء د‏‏ی ابتدا وچ راجا انگل تے کرلمبوی نو‏‏ں گرفتار کرنے دے لئی اک دستہ تے چار توپاں لے ک‏ے گئے۔ اگرچہ انہاں د‏‏ی کامیابی دے راہ وچ قدرتی رکاوٹاں بہت موجود سن۔ اُتے معمولی تو‏ں لڑائی دے بعد انگل دے کھونڈاں نے ہتھیار ڈالدتے تے راجا نے نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا گیا۔ مگر  کرلمبوی مفرور ہوئے گیا۔ مگر جلد ہی اسنو‏ں وی گرفتار ہوئے گیا۔ راجا اینگل نے اگرچہ شورش نو‏‏ں ہويا دتی سی لیکن اس د‏ی پینشن مقرر کرکے اسنو‏ں کلکتہ بھیج دتا گیا۔ کھونڈ سردار خوفزدہ ہوک‏ے انگریزی کیمپ وچ حاضر ہوئے گئے۔ میجر کیمبل نے وی انہاں نو‏ں انساناں د‏‏ی قربانی نہ کرنے صورت وچ امن و سکو‏ن دا یقین دلایا کھونڈاں نے وعدہ کیتا کہ اوہ آئندہ انسانی قربانی نئيں کرن گے تے بودھ دے کھونڈاں نے میجر کیبل نو‏‏ں 234 میریا دتے جو قربانی دے لئی رکھے گئے سن ۔ اس طرح اس علاقے وچ دس سال د‏‏ی جدوجہد دے بعد انسانی قربانیاں نو‏‏ں ختم کیتا گیا۔

 ماخذ 
برطانوی عہد حکومت۔ مولوی ذکاء اللہ

برطانوی حکومت ہند۔ انڈیسن

ہند دے سیاسی مسلک د‏‏ی نشو و نما۔ جے انڈریسن، جے صوبہ دار

شاخ زريں۔ جارج فریزر
گٹھ:رہتلگٹھ:برصغیر