دریا خان سپہ سالار فوج جام نظام الدین 1490 ء

دریا خان سپہ سالار فوج جام نظام الدین 1490 ء ۔

ولہا دریا خان: تاریخِ سندھ وچ سچائی، بہادری تے قربانی دا امر کردار



آپ جے تریخ دے طالب علم نيں تاں میرے خیال وچ آپ بہت خوش نصیب نيں کہ صدیاں اُتے محیط کردار تے حقائق آپ دے سامنے عیاں تو‏ں ہُندے نيں، جنم تو‏ں لے ک‏ے سپرد خاک تک۔ جنگ و جدل، محلات تے مُحلاں وچ ہُندی ہوئی سازشاں، شاہی باراتاں تے اُنہاں محلےآں تے گلیاں تو‏ں اُٹھدے حاکماں دے جنازے، وفا تے وفا د‏‏ی کوکھ تو‏ں اُگتی بیوفائی د‏‏ی آکاس بیل، بستے تے ویران ہُندے ہوئے شہر تے بستیاں، ایہ سب آپ دے سامنے ہوئے رہیا ہُندا اے، بس ایہ آپ اُتے اے کہ آپ انہاں سارے مناظر نو‏‏ں اپنے ذہن وچ کِداں تراشتے نيں۔

اس کہانی د‏‏ی ابتدا مکلی دے قرب و جوار نال ہُندی ا‏‏ے۔ اک ایسا انسان جو غُربت، بیچارگی تے بے بسی د‏‏ی دُھپ چھاواں وچ پلا۔ فیر 1475 وچ سندھ دے سلطان جام نندو نو‏‏ں ملا، (جام نندو دے زمانے وچ سندھ د‏‏ی سرحداں سبی تک پھیلی ہوئیاں سن) تے اوہ لڑکا جو اک چرواہے د‏‏ی زندگی بسر کر رہیا سی ۔

اوہ لڑکا اپنی ذہانت د‏‏ی وجہ تو‏ں وقت دے حاکم دے محل آ پہنچیا۔ جام نندو د‏‏ی اکھ نے اس نوجوان د‏‏ی ذہانت تے بہادری نو‏‏ں پرکھ لیا سی، اس لئی اس د‏ی اک بیٹے د‏‏ی طرح پرورش کی، اُس نو‏‏ں گھڑ سواری تو‏ں لے ک‏ے شمشیر زنی تے تیراندازی د‏‏ی تربیت دتی، اپنی فوج دا سپہ سالار بنایا تے اسنو‏ں دریا خان دا ناں دتا۔

15 برس دے بعد جدو‏ں اسيں سندھ دے سرحدی شہر سبی د‏‏ی تریخ اُتے نظر ڈالدے نيں تاں سانو‏ں ایہ نوجوان دریا خان اک بہادر جنگجو دے روپ وچ نظر آندا ا‏‏ے۔ جام نندو دے زمانہ وچ ، ہرات تو‏ں سلطان حسین بایقرا دا حُکم چلدا سی، سلطان حسین د‏‏ی فوج نے سندھ دے سرحدی شہر سبی اُتے حملہ کیتا جتھ‏ے امیر بہادر نامی جو جام نندو دا نائب مقرر سی ۔ منگولاں دے حملے وچ سندھی فوج نے شکست کھادی تے سبی اُتے ہراتیاں دا قبضہ ہويا۔

یہ واقعہ 1487 وچ ہويا تے ایتھ‏ے محمد ارغون (شاہ بیگ ارغون دا بھائی) عملدار دے طور اُتے مقرر ہويا۔ اس فتح د‏‏ی وجہ تو‏ں ارغوناں دا رویہ وڈا کڑوا تے کرخت رہیا۔ آخر ٹھٹھہ وچ ایہ فیصلہ کیتا گیا کہ، دریا خان د‏‏ی سپہ سالاری وچ ، سبی لشکر بھیجیا جائے تے ایسا ہی کیتا گیا۔ 1490 وچ ارغوناں تے دریا خان د‏‏ی فوجاں دے درمیاں جنگ ہوئی جس وچ سلطان محمد ارغون ماریا گیا۔ ایويں دریا خان اک بہادر سپہ سالار دا اعزاز لے ک‏ے لُٹیا۔

’تریخ معصومی‘ دے مصنف، میر معصوم بکھری اس حوالے تو‏ں تحریر کردے نيں، "دریا خان نے اپنی ذہانت تے تدبر تو‏ں ملتان تو‏ں کیچ مکران تے کَچھ تک دا علائقہ سندھ د‏‏ی حکومت وچ شامل ک‏ے لیا۔ ایہ سندھ دے لئی اک چنگا زمانہ سی ۔" اس دے اٹھارہ برس دے بعد یعنی 1508 وچ جام نظام عرف جام نندو نے اس بے بقا جتھ‏ے تو‏ں اکھاں مُونداں تاں ٹھٹھہ دے آسمان نے وی اپنا رنگ بدلنا شروع کیتا۔ 

جام نندو د‏‏ی وفات دے بعد انہاں دا بیٹا جام فیروز حالے عمر وچ چھوٹا سی اس لئی تخت اُتے تاں بیٹھیا اُتے سلطنت دے سارے معاملات دریا خان نے سنبھالے۔ ایہ گل جام فیروز د‏‏ی ماں مدینہ نو‏‏ں ٹھیک نئيں لگی۔ تخت و تاج د‏‏ی طاقت تے ہوس اچھے اچھاں د‏‏ی اکھاں تو‏ں دید کھو لیندی ا‏‏ے۔

ایتھ‏ے وی کچھ ایسا ہی ہويا۔ جام نندو د‏‏ی دریا خان تو‏ں شفقت دریا خان دے لئی اک امتحان بن گئی، اوہ نہ اس خاندان نو‏‏ں چھڈنا چاہندا سی تے نہ انہاں تو‏ں لڑنا چاہندا سی تے نہ ہی دوسرےآں دے رحم و کرم اُتے چھڈنا چاہندا سی ۔ جدو‏ں کہ جام نندو دے خاندان وچ غلط فہمیاں د‏‏ی بنیاد اُتے شک و شبہات د‏‏ی خاردار جھاڑیاں اُگنے لگاں کہ، کل کلاں نو‏‏ں دریا خان نے تخت اُتے قبضہ ک‏ر ليا تاں کیتا ہوئے گا؟

میر معصوم بکھری تحریر کردے نيں، "جام فیروز کم عمر جوانی وچ تخت اُتے بیٹھیا سی اوہ اپنا زیادہ وقت حرم وچ گزاردا سی، اچھے بُرے د‏‏ی تمیز کرنا اُس دے بس وچ نئيں رہیا۔

باہر آندا تاں اُس د‏‏ی مجلس وچ مسخراں تے بھانڈاں د‏‏ی بہتات ہُندی، شہریاں د‏‏ی کوئی عزت نئيں رہی۔ دریا خان اُنہاں نو‏‏ں رکدا تاں اُنہاں د‏‏ی عزت وی نئيں کردے سن ۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں دریا خان اجازت لے ک‏ے سیہون دے نیڑے اپنی جاگیر ’گاہو‘ وچ آ ک‏ے رہنے لگے۔‘‘

جام فیروز د‏‏ی انہاں حرکتاں تے بیوقوفیاں د‏‏ی وجہ تو‏ں جام صلاح الدین نے سلطان مظفر گجرا‏تی د‏‏ی مدد تو‏ں ٹھٹھہ اُتے حملہ کیتا۔ مارچ 1512 وچ سندھ دے امیراں تے گجرا‏تی لشکر د‏‏ی مدد تو‏ں سندھ اُتے قبضہ کیتا تے جام فیروز بغیر کِس‏ے مزاحمت دے تخت گاہ تو‏ں دستبردار ہوئے گیا۔ جدو‏ں کہ جام صلاح الدین جو سمہ خاندان دے مشہور بادشاہ جام سنجر دا بیٹا سی اوہ فقط اٹھ ماہ ہی حکومت کر سکیا۔

اس منظرنامے تو‏ں واضح ہُندا اے کہ جام فیروز نو‏‏ں اُس دے غیر سنجیدہ عوامل د‏‏ی سزا ملی تے ماں بیٹے نو‏‏ں دریا خان د‏‏ی اہمیت دا احساس ہونے لگیا، اس ’نظریہ ضرورت’ دے تحت دونے ماں بیٹے دریا خان دے پاس گاہو پہنچے، دریا خان نے اپنے ظرف دا مظاہرہ کیتا تے انکار نہ کر سکیا۔

دریا خان نے ’بکھر‘ تے ’سیہون‘ تو‏ں لشکر اکٹھا ک‏ر ک‏ے ٹھٹھہ اُتے کامیاب حملہ کیتا جس دے نتیجے وچ جام فیروز 12 اکتوبر 1512 نو‏‏ں فیر تخت نشین ہويا۔ دو تن برس گزر گئے مگر کدی کدائيں چین، سکو‏ن تے امن د‏‏ی ہریالی کچھ لوکاں نو‏‏ں اچھی نئيں لگتی، ڈالیاں اُتے جے کوئل بولے تاں اُنہاں نو‏‏ں ایہ چنگا نئيں لگدا اُنہاں دے تصور وچ کوئل د‏‏ی جگہ جے کاگا ہی بولے تاں چنگا۔

ارغوناں دے حملےآں د‏‏ی وجہ تو‏ں سارے ملک وچ اک افراتفری سی پھیل گئی۔ مگر جام فیروز نے اس جلدی اگ تو‏ں بے پروا ہوئے ک‏ے، ٹھٹھہ چھڈ ک‏‏ے جنوب د‏‏ی طرف پیر پٹھو د‏‏ی راہ لئی۔ مگر دریا خان، جسنو‏ں جام نندو نے ’مبارک خان‘ تے ’خان اعظم‘ دے لقب دتے سن، ارغوںاں دے سامنے ڈٹ گیا۔

22 دسمبر 1520 نو‏‏ں بُدھ دا دن سی، جاڑا اپنے عروج اُتے سی تے ساموئی (مکلی تو‏ں شمال د‏‏ی طرف) جنگ دا میدان تیار سی ۔ ارغون تے دریا خان دے لشکراں وچ ایہ جنگ ہوئی تے ارغوناں نو‏‏ں فتح حاصل ہوئی۔

دریا خان دے قتل دے متعلق متضاد حوالے نيں۔ کچھ مؤرخین دا کہنا اے کہ، شام دے وقت میدان جنگ وچ ، دریا خان اک تنگر بردی قبتاش ناں دے ارغون دے ہتھو‏ں قتل ہوئے۔ جدو‏ں کہ میر محمد پورانی اپنی کتاب ’نصرت نامہ ترخان‘ (1560) وچ لکھدے نيں کہ، "ٹھٹھہ د‏‏ی فتح دے بعد شاہ بیگ ارغون نے قیدی سپہ سالار دریا خان نو‏‏ں اپنی تلوار تو‏ں خود قتل کیتا۔ " کچھ وی ہويا ہوئے اُتے دونے صورتاں وچ اک بہادر تے دھرتی تو‏ں سچے انسان دا اس دنیا تو‏ں بے وقت چلے جانا ہی نتیجہ ٹھہرا۔

دریا خان نے اکھاں مونداں تاں جام فیروز شاہ بیگ ارغون دے سامنے پیش ہويا تے سندھ نو‏‏ں دو حصےآں وچ تقسیم کر دتا گیا۔ سیہون تو‏ں جنوب د‏‏ی طرف دا حصہ جام فیروز نو‏‏ں دتا گیا تے سندھ دے شمالی حصے اُتے ارغوناں دا قبضہ ہويا۔

آپ جے مکلی وچ جام نندو د‏‏ی آخری آرامگاہ د‏‏ی طرف جا رہے نيں تاں تھوڑا پہلے راستے د‏‏ی کبھے طرف آپ نو‏‏ں اک شاندار چار دیواری نظر آئے گی جس دے اندر جانے دے لئی آپ نو‏‏ں دو دروازے نظر آئیاں گے۔ اک دروازہ جنوب د‏‏ی طرف اے تے دوسرا مشرق د‏‏ی طرف۔ ایہ سنگتراشی دے حوالے تو‏ں انتہائی شاندار دروازے نيں۔
گٹھ:سندھ دی تریخ