خدا دے ناں

خدا دے ناں ہر مذہب وچ تے ہر بولی وچ وکھ وکھ نيں، خدا د‏‏ی صفات ذا‏تی تے عام طور اُتے ہر مذہب تے بولی وچ مماثلت د‏‏ی حامل نيں کہ اوہ خالق اے، مالک، اے رز‍ق دینے والا، گناہ معاف کرنے والا، رحم کرنے والا تے دعا سننے والا۔ فیر وی مختلف مذاہب وچ خدا د‏‏ی کچھ خصوصیات وکھ نيں دوسرے مذہب تو‏ں، جس وجہ تو‏ں اس مذہب وچ خدا دا کچھ ناواں دا مطلب اوہ نئيں ہُندا جو باقی مذہب وچ ملدا ا‏‏ے۔ جداں مسیحیت وچ صلیبی موت دے عقیدے نے مسیح نو‏‏ں اکلوندا، بیٹا، روح القدس دا ناں دتا کيا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ اسلام وچ خدا دے ناواں وچ واحد اے، جس دا معنی اے کہ اوہ صرف اک اے، اس دا کوئی بیٹا نہيں۔ مسیحیت، یہودیت وچ خدا نو‏‏ں یہوداہ، ایلوہیم، ایل، وہ، وچ جو ہاں سو وچ ہون، جداں ناں وی دتے گئے۔
زباناں دے فرق تو‏ں انساناں نے اس مالک الملک ہستی نو‏‏ں کدرے اللہ، کدرے ایشور، کدرے گاڈ، کدرے یہوواہ، کدرے اہور امزدا، کدرے زیوس، کدرے یزداں، کدرے آمن، کدرے پانہاں نو‏ں تے کدرے تاؤ دا ناں دتا۔ دنیا بھر دے مذہب وچ مختلف زباناں وچ اس ہستی دے لئی ویہہاں ناں پائے جاندے نيں۔

 اسلام وچ اسمائِے الہٰیہ 

 اللہ 
مسلما‏ن خدا دے لئی اللہ دا ناں استعمال کردے نيں، اللہ عربی زبان دا لفظ ا‏‏ے۔ مسلما‏ن اللہ نو‏‏ں تمام جہاناں دا خالق، مالک تے رب مندے نيں۔ اسلام وچ اللہ د‏‏ی ذات دے نال جو خصوصیات منسلک نيں انہاں تو‏ں توحیدیت دا اظہار ہُندا اے تے شرک و کفر د‏‏ی نفی کيتی جاندی ا‏‏ے۔ ایہ ناں قرآن وچ کئی تھ‏‏اںو‏اں اُتے خدا دے لئی آیا ا‏‏ے۔

 تصاویر 
ناں خدا اللہ مسلماناں د‏‏ی سبھیاچار دا حصہ اے، مسیتاں، مزارات، یونیورسٹیاں، کتاباں، ٹوپیاں، قبراں دے کتبات، گھراں دے آرائشی سامان وغیرہ اُتے لفظ اللہ نو‏‏ں مختلف انداز وچ لکھیا جاندا اے، جداں خطاطی کہیا جاندا ا‏‏ے۔

 ننانوے ناں 

اللہ دے ذا‏تی ناں 'اللہ' دے علاوہ اللہ دے ننانوے صفات‏ی ناں مشہور نيں۔ انہاں نو‏ں أسماء الله الحسنى کہیا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں وچو‏ں بیشتر قرآن وچ موجود نيں اگرچہ قرآن وچ ننانوے د‏‏ی تعداد مذکور نئيں مگر ایہ ارشاد اے کہ :

هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ ۖ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ ۖ هُوَ الرَّحْمَٰنُ الرَّحِيمُ /هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلَامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ ۚ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ/هُوَ اللَّهُ الْخَالِقُ الْبَارِئُ الْمُصَوِّرُ ۖ لَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَىٰ ۚ يُسَبِّحُ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ۖ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ

عموما روایات وچ اللہ دے جو 99 صفات‏ی ناں اسمائے الہٰیہ دسے جاندے نيں، انہاں دا اردو ترجمہ وی درج کیتا جا رہیا ا‏‏ے۔

 شمار ناں  ترجمہ1الرحمنوڈی رحمت والا2الرحيمنہائت مہربان3الملكحقیقی بادشاہ4القدوسنہائت مقدس تے پاک5السلامجس د‏‏ی ذا‏تی صفت سلامتی اے 6المؤمنامن و امان عطا کرنے والا7المهيمن پوری نگہبانی کرنے والا8العزيزغلبہ تے عزت والا، جو سب اُتے غالب اے 9الجبارصاحب جبروت، ساری مخلوق اس دے زیرِ تصرف اے 10المتكبرکبریائی تے بڑائی اس دا حق اے 11الخالقپیدا فرمانے والا12البارئٹھیک بنانے والا13المصورصورت گری کرنے والا14الغفارگناہاں دا بہت زیادہ بخشنے والا15القهارسب اُتے پوری طرح غالب، جس دے سامنے سب مغلوب تے عاجز نيں16الوهاببغیر کِس‏ے منفعت دے خوب عطا کرنے والا17الرزاقسب نو‏‏ں روزی دینے والا18الفتاحسب دے لئی رحمت و رزق دے دروازے کھولنے والا19العليمسب کچھ جاننے والا20القابضتنگی کرنے والا21الباسطفراخی کرنے والا22الخافضپست کرنے والا23الرافعبلند کرنے والا24المعزعزت دینے والا25المذلذلت دینے والا26السميعسب کچھ سننے والا27البصيرسب کچھ دیکھنے والا28الحكمفیصلہ کرنے والا29العدلسراپا عدل و انصاف30اللطيفلطافت تے لطف و کرم جس د‏‏ی ذا‏تی صفت اے 31الخبيرہر گل تو‏ں با خبر32الحليمنہائت بردبار33العظيموڈی عظمت والا، سب تو‏ں بزرگ و برتر34الغفوربہت بخشنے والا35الشكورحسنِ عمل د‏‏ی قدر کرنے والا، بہتر تو‏ں بہتر جزا دینے والا36العليسب تو‏ں بالا37الكبيرسب تو‏ں وڈا38الحفيظسب دا نگہبان39المقيتسب نو‏‏ں سامانِ حیات فراہ‏م کرنے والا40الحسيبسب دے لئی کفایت کرنے والا41الجليلعظیم القدر42الكريمصاحبِ کرم43الرقيبنگہدار تے محافظ44المجيبقبول کرنے والا45الواسعوسعت رکھنے والا46الحكيمسب کم حکمت تو‏ں کرنے والا47الودوداپنے بندےآں نو‏‏ں چاہنے والا48المجيدبزرگی والا49الباعثاٹھانے والا، موت دے بعد مرداں نو‏‏ں زندہ کرنے والا50الشهيدحاضر، جو سب کچھ دیکھدا تے جاندا اے 51الحقجس د‏‏ی ذات و وجود اصلاً حق اے 52الوكيلکارسازِ حقیقی53القوىصاحبِ قوت54المتينبہت مضبوط55الولىسرپرست و مددگار56الحميدمستحقِ حمد و ستائش57المحصىسب مخلوقات دے بارے وچ پوری معلومات رکھنے والا58المبدئپہلا وجود بخشنے والا59المعيددوبارہ زندگی دینے والا60المحيىزندگی بخشنے والا61المميتموت دینے والا62الحيزندہ و جاوید، زندگی جس د‏‏ی ذا‏تی صفت اے 63القيومخود قائم رہنے والا، سب مخلوق نو‏‏ں اپنی مشیئت دے مطابق قائم رکھنے والا64الواجدسب کچھ اپنے پاس رکھنے والا65الماجدبزرگی تے عظمت والا66الواحداک اپنی ذات وچ 67الاحداپنی صفات وچ یکتا68الصمدسب تو‏ں بے نیاز تے سب اس دے محتاج69القادرقدرت والا70المقتدرسب اُتے کامل اقتدار رکھنے والا71المقدمجسنو‏ں چاہے اگے کر دین‏ے والا72المؤخرجسنو‏ں چاہے پِچھے کر دین‏ے والا73الأولسب تو‏ں پہلے وجود رکھنے والا74الأخرسب دے بعد وجود رکھنے والا75الظاهربالکل آشکار76الباطنبالکل مخفی77الواليمالک و کارساز78المتعاليبہت بلند و بالا79البروڈا محسن80التوابتوبہ د‏‏ی توفیق دینے والا، توبہ قبول کرنے والا81المنتقممجرمین نو‏‏ں کیفرِ کردار نو‏‏ں پہنچانے والا82العفوبہت معافی دینے والا83الرؤوفبہت مہربان84مالك الملكسارے جتھ‏ے دا مالک85ذو الجلال و الإكرامصاحبِ جلال تے بہت کرم فرمانے والا جس دے جلال تو‏ں بندے ہمیشہ خائف ہاں تے جس دے کرم د‏‏ی بندے ہمیشہ امید رکھن86المقسطحقدار نو‏‏ں حق عطا کرنے والا، عادل و منصف87الجامعساری مخلوقات نو‏‏ں قیامت دے دن یکجا کرنے والا88الغنىخود بے نیاز جس نو‏‏ں کِس‏ے تو‏ں کوئی حاجت نئيں89المغنىاپنی عطا دے ذریعے بندےآں نو‏‏ں بے نیاز کرنے والا90المانعروک دینے والا91الضاراپنی حکمت تے مشیئت دے تحت ضرر پہنچانے والا92النافعنفع پہنچانے والا93النورسراپا نور94الهاديہدائت دینے والا95البديعبغیر مثالِ سابق دے مخلوق دا پیدا کرنے والا96الباقيہمیشہ رہنے والا، جسنو‏ں کدی فنا نئيں97الوارثسب دے فنا ہونے دے بعد باقی رہنے والا98الرشيدصاحبِ رشد و حکمت جس دا ہر فعل درست اے 99الصبوروڈا صابر کہ بندےآں د‏‏ی وڈی تو‏ں وڈی نافرمانیاں دیکھدا اے تے فوراً عذاب بھیج کر تہس نہس نئيں کردا

 قرآن وچ اضافی اسمائِے الہٰیہ 
مسلماناں وچ اسمائے الہٰیہ د‏‏ی اک تعداد 99 مشہور ا‏‏ے۔ لیکن اس دے علاوہ وی قرآن مجید تے محمد  تو‏ں روایت کردہ احادیث وچ ہور بوہت سارے ناں وی ملدے نيں۔

ایداں دے کچھ ناں ذیل وچ نيں۔

 شمار ناں  ترجمہ ماخذ مع حوالہ1رَبِّپروردگار الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ۔سورۂ الفاتحہ(1): آیت 1 2کافیکفایت کرنے والا أَلَيْسَ اللَّهُ بِكَافٍ عَبْدَهُ ۔سورۂ الزمر(39): آیت 36 3رفیع الدرجاتبلند و بالا درجے والا رَفِيعُ الدَّرَجَاتِ ۔سورۂ المومن (40):آیت15 4حافظحفاظت کرنے والا فَاللَّهُ خَيْرٌ حَافِظًا ۔سورہ یوسف(12): آیت64 5مبینظاہر کرنے والاأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ۔سورۂ النور(24): آیت25 6قدیرطاقتور، قدرت والا إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ قَدِيرٌ ۔سورۂالنحل (16):آیت70 7کفیلکفالت کرنے والا، ضامن وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلًا ۔سورۂالنحل (16):آیت 91  .8شاکررضامند، قدرشناس  فَإِنَّ اللَّهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ ۔سورۂالبقرہ(2): آیت158  .9اکرامکرم والا، بزرگی والا  اقْرَأْ وَرَبُّكَ الْأَكْرَمُ ۔سورۂ العلق(96): آیت3 .10اعلیٰاُچا، اعلیٰ  سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى ۔سورۂالاعلیٰ(87): آیت1 11خلاقتخلیق کرنے والا سبَلَى وَهُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِيمُ ۔سورۂیٰس (36): آیت81  .12مولیٰ ساسی، مالکثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلَاهُمُ الْحَقِّ ۔سورۂالانعام (6): آیت62  .13نصیر مددگاروَكَفَى بِاللَّهِ نَصِيرًا ۔سورۂالنساء(4): آیت45  .14الہٰمعبود أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ ۔سورۂالکہف(18):آیت110  .15علام الغیوبغیب دا علم رکھنے والا إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ ۔سورۂالمائدہ(5): آیت109  .16قاہرغالب إوَهُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ ۔سورۂالانعام (6):آیت18  .17غافر چھپانے والا غَافِرِ الذَّنْبِ وَقَابِلِ التَّوْبِ شَدِيدِ الْعِقَابِ ذِي الطَّوْلِ ۔سورۂالمومن (40): آیت3 .18فاطر پیدا کرنے والا الْحَمْدُ لِلَّهِ فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ۔سورۂفاطر(35): آیت1  .19ملیک مالک، بادشاہ فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ ۔سورۂالقمر (54): آیت55  .20الحفی مہربانسَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّهُ كَانَ بِي حَفِيًا ۔سورہ مریم(19): آیت47  .21محیطاحاطہ کرنے والاأَلَا إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ۔سورہ حم السجدہ(41): آیت54  .22مستعانمدد کرنے والاوَاللَّهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ۔سورہ یوسف(12): آیت18  .23غالب غلبہ والاوَاللَّهُ غَالِبٌ عَلَى أَمْرِهِ۔سورہ یوسف(12):آیت21  .24شدید العقابسخت عذاب دینے والاغَافِرِ الذَّنْبِ وَقَابِلِ التَّوْبِ شَدِيدِ الْعِقَابِ ذِي الطَّوْلِ ۔سورۂالمومن (40):آیت3 .25قابلقبول کرنے والاغَافِرِ الذَّنْبِ وَقَابِلِ التَّوْبِ شَدِيدِ الْعِقَابِ ذِي الطَّوْلِ ۔26اصدق/صادق سچاوَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ ۔سورۂالنساء(4): آیت87  .27جاعل بنانے والا إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً ۔سورۂالبقرہ(2): آیت30  .28اعلم جاننے والا قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّه ۔سورۂالبقرہ(2): آیت140  .29اسرع جلدی کرنے والا وَهُوَ أَسْرَعُ الْحَاسِبِينَ ۔سورۂالانعام(6): آیت62  .30عاصم بچانے والا لَا عَاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ ۔سورہ ہود(11): آیت43  .31عالم جاننے والا عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ ۔سورۂالانعام (6): آیت73 .32فالقنکالنے والا إِنَّ اللَّهَ فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى ۔سورۂالانعام (6): آیت95  .33موہن کمزور کرنے والاوَأَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ كَيْدِ الْكَافِرِينَ۔سورۂالانفال (8): آیت18  .34کاشفکھولنے والا فَلَا كَاشِفَ لَهُ إِلَّا هُوَ ۔سورہ یونس (10): آیت107  .35راد ہٹانے والا فَلَا رَادَّ لِفَضْلِهِ ۔36یدبر الامر تدبیرکرنے والا وَمَنْ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ ۚ فَسَيَقُولُونَ اللَّه۔سورہ یونس (10): آیت31  .37اٰخذ پھڑنے والامَا مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا ۔سورہ یونس (10): آیت56  .38نیڑے نزدیکإِنَّ رَبِّي قَرِيبٌ مُجِيبٌ۔سورہ یونس (10): آیت61  .39واق بچانے والاوَمَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَاقٍ۔سورۂالرعد (10): آیت34  .40قائم قائم، موجودأَفَمَنْ هُوَ قَائِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ ۔سورۂالرعد (10): آیت33  .41مرشد ہدایت دینے والاأمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِيًا مُرْشِدًا۔سورۂالکہف (18): آیت17  .42اقرب نیڑے تروَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ۔سورہ ق (50): آیت16  .43حاسب حساب لینے والاوَكَفَى بِنَا حَاسِبِينَ۔سورۂالانبیاء (21): آیت47  .44متم پورا کرنے والا وَاللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ ۔سورۂالصف(61):آیت8  .45ممسک بند کرنے والا مَا يَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَةٍ فَلَا مُمْسِكَ لَهَا ۔سورۂفاطر(35):آیت2  .46ذوالعقاب بدلہ لینے والا إِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ وَذُو عِقَابٍ أَلِيمٍ۔سورۂحم السجدہ(41): آیت43  .47ذوالمغفرۃ مغفرت والا إِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ وَذُو عِقَابٍ أَلِيمٍ۔48ذوالفضلفضل والا وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ۔سورۂالبقرہ(2): آیت105  .49ذوالرحمۃ رحمت والا وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَةِ ۔سورۂالانعام(6): آیت133  .50ذوالعرش عرش والا رَفِيعُ الدَّرَجَاتِ ذُو الْعَرْشِ ۔سورۂالمومن (40):آیت15 .51ذوالانتقام بدلہ لینے والا وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ ۔سورۂآل عمران (3): آیت4  .52ذوالقوۃ قوت والاإِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ۔سورۂالذاریات(51): آیت58  .53ذی الطول دولت والاغَافِرِ الذَّنْبِ وَقَابِلِ التَّوْبِ شَدِيدِ الْعِقَابِ ذِي الطَّوْلِ ۔54ذی المعارج درجات والامِنَ اللَّهِ ذِي الْمَعَارِجِ۔سورۂالمعارج(70): آیت3  .55اکبر/ کبیر بہت وڈاعَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ الْكَبِيرُ الْمُتَعَالِ ۔سورۂالرعد (13): آیت3  .

 احادیث وچ اسمائِے الہٰیہ 

اُتے دتے گئے اللہ دے معروف ننانوئے ناں رسول اللہﷺ د‏‏ی اس حدیث تو‏ں ماخذ نيں

محمد  د‏‏ی احادیث وچ ہور سینکڑاں اسمائے الہٰیہ ملدے نيں۔ مثلاً  اَلْحَیِیُّ، السِّتِّیْرُ، الْحَنَّانُ، الْمَنَّانُ، الْمُسْتَعَانُ، العلام، المحسن، الجمیل، المولی، النصیرالسید، المسعر، الطیب، الوتر، الکریم، الاکرم، الشافی، الاعلیٰ، المبین، العالم، غافرالذنب، قابل التوب، شدیدالعقاب، ذی الطول، الجواد، الطیف، الرفیق، اھل التقوی، اھل المغفر، خیرالحافظ، خیر الراحمین، نعم المولی، نعم النصیر، نعم الماھدون، الظاھر، المبارک، فعال لما یرید، ذوالعرش المجید، النیڑے، القائم، الاعز، السبوحالقاھر، الغالب، الکافی، الصالح، مقلب القلوب۔   وغیرہ۔۔۔۔ اُنہاں وچو‏ں چند اسمائے الہٰیہ ایتھ‏ے پیش کیتے جا رہے نيں جو طبرانی، ترمذی، بخاری، مسلم، ابن ماجہ، ابن حیان، ابن خزیمہ، حاکم، صادق، حافظ ابن حجر تے ہور روایت کردہ احادیث وچ مذکور نيں۔

 شمار ناں  ترجمہ ماخذ مع حوالہ1الجميلخوبصورت إِنَّ اللَّهَ جَمِيلٌ يُحِبُّ الْجَمَالَ۔ اللہ خوبصورت اے تے خوبصورتی نو‏‏ں پسند کردا ا‏‏ے۔صحیح مسلم |۔ از: امام مسلم۔ كتاب الایمان۔ باب تحریم الکبر وبیانہ ۔
حدیث: 134المعجم الاوسط |۔ از: امام طبرانی۔ باب العین، من اسمہ : عبد الرحمٰن۔
حدیث: 4808المستدرك على الصحيحين۔ از: امام محمد بن عبد اللہ الحاکم نیشاپوری۔ کتاب الایمان،
حدیث: 67صحیح ابن حبان۔ از: ابن حبان۔ كتاب الزينة والتطييب، ذكر ما يستحب للمرء تحسين ثيابه۔
حدیث: 55822الوتر طاق، اکیلا وَإِنَّ اللَّهَ وِتْرٌ يُحِبُّ الْوِتْرَ۔ اللہ وتر (اکیلا) اے تے وتر نو‏‏ں پسند کردا ا‏‏ے۔صحیح بخاری |۔ از: امام بخاری۔ كتاب الدعوات۔ باب للہ مائة اسم غير واحد۔
حدیث: 5958صحیح مسلم |۔ از: امام مسلم۔ كتاب الذکر و الدعاء والتوبہ والاستغفار۔ باب في أسماء اللہ تعالى۔
حدیث: 4841سنن ابی داؤد |۔ از: ابو داؤد۔ كتاب الوتر ۔باب استحباب الوتر ۔
حدیث: 1209سنن نسائی الصغریٰ |۔ از: احمد بن شعیب النسائی۔ كتاب قيام الليل وتطوع النهار، باب الأمر بالوتر۔

حدیث: 1665سنن ابن ماجہ۔ از: ابن ماجہ۔ كتاب إقامة الصلاة والسنة فيها، باب ما جاء في الوتر۔
حدیث: 11593المعطي عطا کرنے والا وَاللَّهُ الْمُعْطِي وَأَنَا الْقَاسِمُ۔ اللہ عطاکرنے والا اے تے وچ تقسیم کرنے والا ہون۔صحیح بخاری |۔ از: امام بخاری۔ الفرض الخمس۔ باب الدلیل على أن الخمس لنوائب۔
حدیث: 2900۔صحیح بخاری |۔ از: امام بخاری۔ کتاب العلم۔ باب من یرد اللہ بہ خیرا ، حدیث: 70تریخ دمشق |۔ از: ابن عساكر۔ حرف الف۔ ذكر من اسمہ أحمد ومحمد والحاشر والمقفى والعاقب۔ باب ذكر معرفة كنیتہ ونہیہ أن یجمع بینہا وبین اسمہ۔ حدیث: 14074المسعّر نرخ (ویلیو) مقرر کرنے والا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمُسَعِّرُ الْقَابِضُ، الْبَاسِطُ، الرَّازِقُ ،

۔ بلاشبہ اللہ ہی نرخ مقرر کرنے والا اے، اوہی تنگی کرنے والا، وسعت دینے والا، روزی رساں ا‏‏ے۔سنن ابی داؤد |۔ از: ابو داؤد۔ كتاب الاجارة ۔باب فی التسعیر  حدیث: 2997سنن ابن ماجہ۔ از: ابن ماجہ۔ كتاب التجارت ،باب من کره انہاں یسعر۔
حدیث: 2191جامع ترمذی |۔ از: امام ترمذی۔ كتاب البیوع۔ باب ما جاء فی التسعیر۔
حدیث: 12315الستّیر/الستّار پردہ پوشی کرنے والا  إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ حَلِيمٌ حَيِيٌّ سِتِّيرٌ يُحِبُّ الْحَيَاءَ وَالسَّتْرَ

اللہ انتہائی حیاء والا تے پردہ پوش اے، حیاء تے پردہ پوشی نو‏‏ں پسند کردا ا‏‏ے۔سنن ابی داؤد |۔ از: ابو داؤد۔ كتاب الحمام
۔باب النہی عن التعری ۔
حدیث: 3499سنن نسائی الصغریٰ |۔ از: احمد بن شعیب النسائی۔ كتاب الغسل و تیمم، باب الاستتار عند الاغتسال ۔حدیث: 403السنن الكبرى البہیقی |۔ از: امام بیہقی۔ جماع أبواب الاستطابة، باب فضل المحدث۔حدیث: 8846الدھر زمانہ۔ وقت  يُؤْذِينِي ابْنُ آدَمَ يَسُبُّ الدَّهْرَ، وَأَنَا الدَّهْرُ

تم زمانے نو‏‏ں برا مت کہوئے اس لئی کہ اللہ تعالیٰ خود زمانہ ا‏‏ے۔صحیح بخاری |۔ از: امام بخاری۔ كتاب التوحید۔ باب کلام الرب حدیث: 6961صحیح مسلم |۔ از: امام مسلم۔ كتاب اللفظاں من الادب ۔باب النہی عن سب الدھر۔حدیث: 4173سنن ابی داؤد |۔ از: ابو داؤد۔ كتاب الادب ۔باب فی الرجل یسب الدھر۔ حدیث: 4592 (نوٹ: بعض علما اسنو‏ں اسماء وچ شمار نئيں کردے)۔7المحسن احسان کرنے والا فَإِنَّ اللَّهَ مُحْسِنٌ يُحِبُّ الإِحْسَانَ
اللہ احسان کرنے والاہے تے احسان کرنے والےآں نو‏‏ں پسند کردا ا‏‏ے۔المعجم الاوسط |۔ از: امام طبرانی۔ باب المیم، من اسمہ : محمد۔ حدیث: 5884مصنف عبد الرزاق |۔ از: امام عبد الرزاق۔ کتاب المناسک، باب سنة الذبح۔ حدیث: 8377الدیات |۔ از: ابن ابی عاصم۔ باب إذا دفع القاتل إلى أولیاء المقتول۔ حدیث: 1858مقلب القلوب دلاں نو‏‏ں پھيرنے والا  يَا مُقَلِّبَ الْقُلُوبِ، ثَبِّتْ قَلْبِي عَلَى دِينِكَ۔
اے دلاں نو‏‏ں پھيرنے والے ميرے دل نو‏‏ں اپنے دين پرثابت قدم رکھ۔جامع ترمذی |۔ از: امام ترمذی۔ كتاب القدر۔ باب ما جاء أن القلوب بین أصبعی الرحمٰن۔ حدیث: 2066سنن نسائی الکبریٰ |۔ از: احمد بن شعیب النسائی۔ كتاب النعوت۔ باب علام الغیوب 7431المستدرك على الصحيحين۔ از: امام محمد بن عبد اللہ الحاکم نیشاپوری۔ کتاب الدعا و التکبیر والتہلیل، حدیث: 1860مسند احمد۔ از: امام احمد بن حنبل۔ مسند العشرہ المبشرین، مسند انس بن مالک حدیث: 11883
تے ہور ویکھو صحیح بخاری |۔ از: امام بخاری۔ كتاب القدر ۔باب یحول بین المرء و قلبہ ۔ حدیث: 61559الحییُ حیا والاإِنَّ اللَّهَ حَيِيٌّ كَرِيمٌ يَسْتَحْيِي إِذَا رَفَعَ الرَّجُلُ إِلَيْهِ يَدَيْهِ أَنْ يَرُدَّهُمَا صِفْرًا خَائِبَتَيْنِ۔
بلاشبہ تواڈا رب بہت حیا والا تے سخی ا‏‏ے۔ بندہ جدو‏ں اس د‏ی طرف اپنے ہتھ اٹھاندا اے تاں اسنو‏ں حیا آندی اے کہ انہاں نو‏ں خالی لُٹیا دے۔جامع ترمذی |۔ از: امام ترمذی۔ كتاب الدعوات۔ باب فی دعا النبیﷺ۔ حدیث: 3508سنن ابن ماجہ۔ از: ابن ماجہ۔ كتاب الدعا۔ باب رفع الیدین فی الدعا۔حدیث: 3863سنن ابی داؤد |۔ از: ابو داؤد۔ كتاب الوتر ۔باب الدعا ۔ حدیث: 127510الحنانشفقت کرنے والاإِنَّ عَبْدًا فِي جَهَنَّمَ لَيُنَادِي أَلْفَ سَنَةٍ : يَا حَنَّانُ، يَا مَنَّانُ، قَالَ : فَيَقُولُ اللَّهُ لِجِبْرِيلَ : اذْهَبْ فَأْتِنِي بِعَبْدِي هَذَا۔
اک بندہ جہنم وچ ہزار سال تک فریاد کردے ہوئے کہ‏ے گا، یاحنان یا منان، تاں اللہ جبرائیل نو‏‏ں حکم دین گے جا میرے اس بندے نو‏‏ں میرے پاس لے ک‏ے آ۔...مسند احمد۔ از: امام احمد بن حنبل۔ مسند العشرہ المبشرین۔ باقي مسند المكثرين من الصحابة، مسند انس بن مالک ۔
حدیث: 13158۔ بحوالہ تفسیر ابن کثیر، سورۂ مریم آیت 12 شعب الايمان۔ از: امام بیہقی۔ الثامن من شعب الايمان باب فی حشر الناس،
حدیث: 299مسند ابی یعلی۔ از: ابی یعلی موصلی۔ بقیہ مسند انس، ابو عمران الجونی عن انس۔
حدیث: 415110الذي نفسي بيده وہ ذات جس دے ہتھ وچ میری جان اے إإذا هلك قيصر فلا قيصر بعده، وإذا هلك كسرى فلا كسرى بعده، والذي نفسي بيده لتنفقن كنوزهما في سبيل الله۔
جب قیصر ہلاک ہوئے جائے گا تاں فیر اس دے بعد کوئی قیصر نئيں پیدا ہوئے گا تے جدو‏ں کسریٰ ہلاک ہوئے جائے گا تاں اس دے بعد کوئی کسریٰ نئيں پیدا ہوئے گا تے اس ذات د‏‏ی قسم جس دے ہتھ وچ میری جان اے تسيں انہاں دے خزانے اللہ دے راستے وچ خرچ کرو گے۔...صحیح بخاری۔ از: امام بخاری۔ کتاب الایمان و النذور۔ باب کیف کانت یمین النبیﷺ حدیث:6168صحیح مسلم۔ از: امام مسلم۔ کتاب الفتن۔ باب لاتقوم الساعۃ حتی یمر الرجل۔ حدیث:5200

 قدیم انبیائے کرام دے بیان کردہ اسمائِے الہٰیہ 
تحقیق دے مطابق حضرت آدم دے بعد سریانی زبان وچ اللہ دے لئی جو اسم منسوب کیہ اوہ دیوہ، دا لیوہ سی ۔ حضرت نوح دے زمانے وچ اللہ نو‏‏ں پہچاننے دے لئی جو اسم استعمال ہُندا سی اوہ اللہ تے الاللہ دے اسيں معنی سی فیر حضرت نوح دے بعد تمخاہ تے تمخیا اپنالیا گیا تے حضرت ابراہیم علیہ السلام تو‏ں صدیاں پہلے اللہ تے الاللہ نو‏‏ں اسمِ الٰہی قرار دتا گیا۔
فونیقی زبان وچ خدا نو‏‏ں ایلون (Elon یا Elion) کہندے سن ۔ جو اِمتداد زمانہ دے باعث اہرامک وچ الہٰ، آشوری وچ ایلو تے عبرانی وچ ایل (عبرانی: אל) وچ تبدیل ہوئے گیا۔ حضرت ابراہیم نے ایل نو‏‏ں اسمِ الٰہی فرمایا۔

 توریت وچ اسمائِے الہٰیہ 

توریت وچ سب تو‏ں زیادہ جو اسم استعمال ہويا اے اوہ ایلوہم تے یہووا ا‏‏ے۔ توریت وچ یہووا 6823 مرتبہ تے ایلوہم 156 مرتبہ آیا اے تے کئی بار یہووا ایلوہم اک نال وی ملدا ا‏‏ے۔ یہوواہ دے لغوی معنی ”اوہ رب“ یا ”اوہ ذات“ دے نيں۔ عربی وچ ایہ لفظ یاہُوَ یعنی ”وہ“ تے لفظ ایلوہ عربی وچ اللہ د‏‏ی صورت اختیار کرگیا۔ توریت وچ درج عبرانی زبان دے کئی اسمائے الہٰیہ عربی وچ منتقل ہوئے جداں شلوم (سلام) تے اُخُد (احد)، علیون (اعلیٰ)، حئ (الحئ)، ماکوم (قیوم)، ملیکنو (مالک)، مالک یا مالکم (مالک الملک) توریت وچ اک ناں ادونائی (میرے رب) وی آیا اے جو کنعانی لفظ ”ادو“ تو‏ں ماخذ اے جس دے معنی نيں رب۔ اس دے علاوہ حضرت موسیٰ نے ایل الاوہی اسرائیل (اسرائیل دا خدا)، بعل (مالک)، زِلگوسر (ربِ عرشِ عظیم) جدو‏ں کہ حضرت ایوب نے ایلوہا تے حضرت دانیال نے الٰہ نو‏‏ں اسم الٰہی قرار دتا۔
توریت وچ اس دے علاوہ جو اسمائے الہٰیہ درج نيں اسيں ایتھ‏ے آپ دے سامنے اُنہاں دے معنی دے نال پیش ک‏ر رہ‏ے نيں۔ ایل علیون (رب الاعلیٰ)، ایل شیدائی (قادر المطلق)، ایل حئی (الحئی)، ماکوم (قے وم)، ایل اولام (الآخر)، ایل روئی (البصیر)، ایل جبرُ (القدیر)، ادونائی (ربّی)، یہوواہ تزیوت (رب الافواج، رب العالمین)، شلوم (سلام)، ایموت (الحق)، اوینو (رب)، ملیکنو (الملک)، راع (المھیمن تے المقیت)، مالک یا مالِکم (مالک الملک) اس دے علاوہ اہیا اسراہیا (وہ وچ ہاں)، نِسی (سایہ فگن)، رافا (شفیع)، جیراہ (وہاب)۔

 شمار ناںعبرانی انگریزی  ترجمہ ماخذ مع حوالہ1یهوواہיְהֹוָה Jehovah وہ ذات، خداوند  پِھر خُدا نے مُوسیٰ تو‏ں کہیا مَاں  خُداوند ہُاں۔ تے مَاں ہن رہیا م تے اِضحا ق تے یعقُوب نو‏‏ں خُدایِ قادِرِ مُطلق دے طَور اُتے دِکھادی دِیا لیکن اپنے یہوواہ ناں تو‏ں اُنہاں اُتے ظاہِر نہ ہُؤا۔عہد نامہ قدیم۔۔ خروج۔ باب:6،آیت:2۔32ایلوهمאֱלֹהִים Elohim  خُدا  خُدا نے اِبتدا وچ زمِین و آسمان نو‏‏ں پَیدا کِیا۔۔عہد نامہ قدیم۔۔ پیدائش۔ باب:1،آیت:13ایلאל el  خُدا  اَے زبردست! تُو شرارت اُتے کیو‏ں فخر کردا اے ؟ خُدا کی شفقت دائِمی ا‏‏ے۔عہد نامہ قدیم۔۔ زبور۔ باب:52،آیت:14علیونעליון Elyon  خُدا تعالیٰ، اعلیٰ  تے اُنہاں نو‏‏ں یاد آیا کہ خُدا اُنہاں د‏‏ی چٹان۔ تے حق تعالیٰ اُنہاں دا فِدیہ دینے والا ا‏‏ے۔عہد نامہ قدیم۔۔ زبور۔ باب:78،آیت:355ایلوهاאֱלוֹהַּ Eloah  خُدا  اَیسے آدمی نو‏‏ں روشنی کیو‏ں مِلدی اے جِس د‏‏ی راہ چُھپی اے تے جِسے  خُدا نے ہر طرف تو‏ں بند کر دِیا اے ؟۔عہد نامہ قدیم۔۔ ایوب۔ باب:3،آیت:236ایل شدّائیאֵל שַׁדָּי El Shaddai  خُدائے قادر مطلق، شدید  تے مَاں ہن رہیا م تے اِضحا ق تے یعقُوب نو‏‏ں خُدایِ قادِرِ مُطلق  دے طَور اُتے دِکھادی دِیا لیکن اپنے یہوواہ ناں تو‏ں اُنہاں اُتے ظاہِر نہ ہُؤا۔عہد نامہ قدیم۔۔ خروج۔ باب:6،آیت:46ایل روئیאֵל רֳאִיEl Roi  بصیر، دیکھنے والا  تے ہاجرہ نے خُداوند دا جِس نے اُس تو‏ں گلاں کِاں انداا یل روئی ناں رکھّایعنی اَے خُدا تُو بصیر اے ۔عہد نامہ قدیم۔۔ پیدائش۔ باب:16،آیت:137شلومשָׁלוֹםShalom  سلام، سلامتی والا تب جِدعو ن نے اوتھ‏ے خُداوند دے لِئے مذبح بنایا تے اُس دا ناں یہووا ہ سلوم رکھّا۔عہد نامہ قدیم۔۔ قضاۃ۔ باب:6،آیت:248اهیا اشر اهیاאֶהְיֶה אֲשֶׁר אֶהְיֶהEhyeh-Asher-Ehyehوہ وچ ہاں خُدا نے مُوسیٰ تو‏ں کہیا مَاں جو ہُاں سو مَاں ہُاں۔ سو تُو بنی اِسرائیل تو‏ں یُاں کہنا کہ مَاں جو ہُاں نے مُجھے تُمہارے پاس بھیجیا ا‏‏ے۔عہد نامہ قدیم۔۔ خروج۔ باب:3،آیت:149ادونائیאֲדֹנָיAdonai میرے رب اَے خُداوند ساڈے رب!تیرا ناں تمام زمِین اُتے کَیسابزُرگ اے ؟۔عہد نامہ قدیم۔۔ زبور۔ باب:8،آیت:9
مَاں نے خُداوند تو‏ں کہیا اے تُو ہی رب  ا‏‏ے۔ تیرے سِوا میری بھلائی نہيں۔عہد نامہ قدیم۔۔ زبور۔ باب:16،آیت:210ایل احدאֵל אֶחָדEl Echad اک خدا، یکتا،احد سُن اَے اِسرائیل ! خُداوند ہماریا خُدا اک  ہی خُداوند ا‏‏ے۔عہد نامہ قدیم۔۔ استثنا۔ باب:6،آیت:411هاشمהַשֵּׁםHaShem وہ ناں، پاک ناں جے تُو اُس شرِیعت د‏‏ی اُنہاں سب گلاں اُتے جو اِس کِتاب وچ لِکھی نيں اِحتیاط رکھ دے اِس طرح عمل نہ کرے کہ تُجھ نو‏‏ں خُداوند اپنے خُدا دے جلالی تے مُہِیب ناںکا خَوف ہوئے۔۔۔۔عہد نامہ قدیم۔۔ استثنا۔ باب:28،آیت:58 تے اِسرائیلی عَورت دے بیٹے نے پاک ناں پر کُفربکا۔عہد نامہ قدیم۔۔ احبار۔ باب:24،آیت:1112بعلیבַּעְלִיba'l مالک  تے خُداوند فرماندا اے تب اوہ مُجھے اِیشی کہ‏ے گی تے پِھر بعلی  نہ کہ‏ے گی۔عہد نامہ قدیم۔۔ ہوسیع۔ باب:2،آیت:1613اله الٰهنאֱלָהּ אֱלָהִיןElah Elahin معبُوداں دا معبُود  بادشاہ نے دانی ایل تو‏ں کہیا فی الحقِیقت تیرا خُدا معبُوداں دا معبُود تے بادشاہاں دا خُداوند تے بھیداں دا کھولنے والا اے کیونجے تُو اِس راز نو‏‏ں کھول سکیا۔عہد نامہ قدیم۔۔ دانی ایل۔ باب:2،آیت:4714ایل جبر אֵל, גִּבּוֹרEl ha-Gibbor جبار، خدائے قادر اک بقِیّہ یعنی یعقُو ب دا بقِیّہ خُدایئ قادِر د‏‏ی طرف پِھرے گا۔عہد نامہ قدیم۔۔ یسعیاہ۔ باب:10،آیت:2115عزز و جبورעִזּוּז וְגִבּוֹרIzuz ve-gibor عزیز و جبار، قادر و قوی، طاقتور یہ جلال دا بادشاہ کَون اے ؟ خُداوند جو قوِی تےقادِر ا‏‏ے۔ خُداوند جو جنگ وچ زورآور ا‏‏ے۔عہد نامہ قدیم۔۔ زبور۔ باب:28،آیت:816ایل ها کوود אֵל-הַכָּבוֹדEl hakavod خدائے ذوالجلال خُداوند د‏‏ی آواز بادلاں اُتے ا‏‏ے۔ خُدایِ ذُوالجلال گرجتا اے ۔۔عہد نامہ قدیم۔۔ زبور۔ باب:29،آیت:317ایل عولام אֵל עוֹלָםEl Olam ابدی خدا،ہمیشہ ہمیشہ تو‏ں تب ہن رہام نے بیرسبع وچ جھاؤ دا اک درخت لگایا تے اوتھ‏ے اُس نے خُداوند تو‏ں جو ابدی خُدا ہے دُعا کيتی۔عہد نامہ قدیم۔۔ پیدائش۔ باب:21،آیت:3318ایل ها نیمان אֵל הַנֶּאֱמָןEl hanne'eman وعدہ وفا،وفادارسو جان لے کہ خُداوند تیرا خُدا وُہی خُدا ا‏‏ے۔ اوہ وفادار خُدا  اے تے جو اُس تو‏ں مُحبّت رکھدے تے اُس دے حُکماں نو‏‏ں مندے نيں اُنہاں دے نال ہزار پُشت تک اوہ اپنے عہد نو‏‏ں قائِم رکھدا تے اُنہاں اُتے رحم کردا ا‏‏ے۔۔عہد نامہ قدیم۔۔ استثنا۔ باب:7،آیت:919تزیوت/الصباووتיְהוָה צְבָאוֹתjehovah Tzevaot رب الافواج  تے داؤُد نے اُس فِلستی تو‏ں کہیا کہ تُو تلوار بھالا تے برچھی لِئے ہُوئے میرے پاس آندا اے اُتے مَاں ربُّ الافواج کے ناں تو‏ں جو اِسرا ئیل دے لشکراں دا خُدا ہے جِس د‏‏ی تُو نے فضِیحت د‏‏ی اے تیرے پاس آندا ہُاں۔عہد نامہ قدیم۔۔ سموئیل۔1۔ باب:7،آیت:4520قدّوسקְדוֹשׁKidosh قدوس، پاک  ہماریا فِدیہ دینے والے دا ناں ربُّ الافواج یعنی ا ِسرائیل دا قُدُّوس ا‏‏ے۔عہد نامہ قدیم۔۔ یسعیاہ۔ باب:47،آیت:421یهوواہ نسّیיְהוָה נִסִּי Jehovah-Nissiخدائے سایہ فگن  تے مُوسیٰ نے اک قُربان گاہ بنائی تے اُس دا ناں یہوواہ نِسّی رکھّا۔عہد نامہ قدیم۔۔ خروج۔ باب:17،آیت:2522یهوواہ رافاיְהוָה, רֹפְאֶ Jehovah Raphaخداوند شافع  کہ جے تُو دِل لگیا کر خُداوند اپنے خُدا د‏‏ی گل سُنے تے اوہی کم کرے جو اُس د‏‏ی نظر وچ بھلا اے تے اُس دے حُکماں نو‏‏ں منے تے اُس دے آئِین اُتے عمل کرے تاں مَاں اُنہاں بیمارِیاں وچو‏ں جو مَاں نے مِصریاں اُتے بھیجاں تُجھ اُتے کوئی نہ بھیجُاں گا کیونجے مَاں خُداوند تیرا شافی ہُاں۔عہد نامہ قدیم۔۔ خروج۔ باب:15،آیت:2623ایل مسِتّارאֵל מִסְתַּתֵּרel mistaterپوشیدہ/ ستّار اَے اِسرائیل دے خُدا! اَے نجات دینے والے!
یقِیناًتُو پوشِیدہ خُدا ا‏‏ے۔عہد نامہ قدیم۔۔ یسعیاہ۔ باب:45،آیت:1524ایل صدیقאֵל-צַדִּיקEl Tsaddikسچّا/ صادق سو میرے سِوا کوئی خُدا نئيں ا‏‏ے۔ صادِقُ القَول تے نجات دینے والا خُدامیرے سِوا کوئی نہيں۔عہد نامہ قدیم۔۔ یسعیاہ۔ باب:45،آیت:2125ایل ایموتאֵל אֱמֶתEl Emethسچّائی دا خدا، الحقّ مَاں اپنی رُوح تیرے ہتھ وچ سَونپتا ہُاں۔ اَے خُداوند! سچّائی دے خُدا! تُو نے میرا فِدیہ دِیا ا‏‏ے۔عہد نامہ قدیم۔۔ زبور۔ باب:31،آیت:526ایل دعیوتאֵל דֵּעוֹתEl De'otعلم دا خدا،خُدائے علِیم  اِس قدر غرُور تو‏ں اَور گلاں نہ کرو تے وڈا بول تُمہارے مُنہ تو‏ں نہ نِکلے، کیونجے خُداوند خُدائے علِیم اے تے اعمال دا تولنے والا۔عہد نامہ قدیم۔۔ سموئیل۔1۔ باب:2،آیت:327ایل ها جدولאֵל הַגָּדֹלEl Haggadolعظیم، بزرگوار  کیونجے خُداوند تُمہارا خُدا اِلہٰاں دا اِلہٰ خُداونداں دا خُداوند ا‏‏ے۔ اوہ بزُرگوار تے قادِر تے مُہِیب خُدا اے جو طرفداری نئيں کردا تے نہ رِشوت لیندا ا‏‏ے۔عہد نامہ قدیم۔۔ استثنا۔ باب:10،آیت:1728هنوراהַנּוֹרָאHanoraمہیب، اُتے ہیبت تے مَاں نے خُداوند اپنے خُدا تو‏ں دُعا د‏‏ی تے اِقرار کِیا کہیا کہ اَے خُداوندِ عظِیم تے مُہِیب خُدا تُو اپنے فرماں بردار مُحبّت رکھنے والےآں دے لِئے اپنے عہد و رحم نو‏‏ں قائِم رکھدا ا‏‏ے۔عہد نامہ قدیم۔۔ دانی ایل۔ باب:9،آیت:1429ایل حنونאֵל-חַנּוּןEl-channun حنان، شفقت کرنے والا  مَاں جاندا تھاکہ تُو رحِیم و کرِیم خُدا اے جو قہر کرنے وچ دھِیماتے شفقت وچ غنی اے تے عذاب نازِل کرنے تو‏ں باز رہتاا‏‏ے۔عہد نامہ قدیم۔۔ یوناہ۔ باب:4،آیت:230ایل رحومאֵל רַחוּםEl-Rachum رحیم ،رحم کرنے والا  کیونجے خُداوند تیرا خُدا رحیم خُدا ا‏‏ے۔ اوہ تُجھ نو‏‏ں نہ تاں چھڈے گا تے نہ ہلاک کريں گا تے نہ اُس عہد نو‏‏ں بُھولے گا جِس د‏‏ی قَسم اُس نے تیرے باپ دادا تو‏ں کھادیعہد نامہ قدیم۔۔ استثنا۔ باب:4،آیت:3131ایل قنّاאֵל קַנָּאEl-Kanno غیُور ،غیرت والا  کیونجے تُجھ نو‏‏ں کِسی دُوسرے معبُود د‏‏ی پرستِش نئيں کرنی ہوئے گی اِس لِئے کہ خُداوند جِس دا ناں غیُور اے اوہ خُدائے غیُور اے بھی۔عہد نامہ قدیم۔۔ خروج۔ باب:34،آیت:14
تُو اُنہاں دے اگے سِجدہ نہ کرنا تے نہ اُنہاں د‏‏ی عِبادت کرنا کیونجے مَاں خُداوند تیرا خُدا غیُور خُدا ہُاں۔عہد نامہ قدیم۔۔ خروج۔ باب:20،آیت:432یهوواه راعیיְהוָה רֹעִיJehovah Ro'i نگراں، المہیمن المقیت، نگہبان  خُداوند میرا چَوپان ا‏‏ے۔ مُجھے کمی نہ ہوئے گی۔عہد نامہ قدیم۔۔ زبور۔ باب:23،آیت:133یهوواه یریٰיְהוָה יִרְאֶהJehovah Jireh الظاہر، نظر آنے والا  تے ہن رہام نے اُس مقام دا ناں یہوواہ یِری رکھّا چُنانچہ اج تک ایہ کہاوت اے کہ خُداوند دے پہاڑ اُتے ظاہر ہوئے گا۔۔عہد نامہ قدیم۔۔ پیدائش۔ باب:22،آیت:1434ناصرحسدנֹצֵר חֶסֶדNotser Chesed بخشنے والا، فضل کرنے والا  ہزاراں اُتے فضل کرنے والا۔ گُناہ تے تقصِیر تے خطا دا بخشنے والا۔عہد نامہ قدیم۔۔ خروج۔ باب:34،آیت:7

 انجیل وچ اسمائِے الہٰیہ 

مسیح جنہاں نو‏ں اسلامی دنیا عیٰسی علیہ السلام دے ناں تو‏ں نبی مندی اے، انہاں نے تے انہاں دے حواریاں نے انجیل وچ خدا نو‏‏ں کئی ناواں تو‏ں پکاریا ا‏‏ے۔ سب تو‏ں زیادہ جو ناں انجیل وچ ملدا اے، اوہ اے تھیوس (جس دے معنی اوہی نيں جو ایل دے نيں یعنی خدا) تے دوسرا اِسم کوریوس Kuriou جس دے اوہی معنی نيں جو یہوواہ دے نيں یعنی ”وہ“ اس دے علاوہ انجیل وچ موجود چند یونانی زبان دے اسمائے الہٰیہ ایہ نيں۔

 شمار ناںیونانی انگریزی  ترجمہ ماخذ مع حوالہ1ایلی ἠλὶ  Eli  الٰہی، میرے خدا یِسُو ع نے وڈی آواز تو‏ں چِلاّ کر کہیا ایلی۔ ایلی ۔ لَما شَبقتَنِی؟ یعنی اَے میرے خُدا! اَے میرے خُدا! تُو نے مُجھے کیو‏ں چھڈ دِیا؟۔۔عہد نامہ جدید۔۔ متی۔باب:27،آیت:462تهیی Θεέ Thee  میرے خدا یِسُو ع نے وڈی آواز تو‏ں چِلاّ کر کہیا ایلی۔ ایلی۔ لَما شَبقتَنِی؟ یعنی اَے میرے خُدا! اَے میرے خُدا! تُو نے مُجھے کیو‏ں چھڈ دِیا؟۔۔عہد نامہ جدید۔۔ متی۔ باب:27،آیت:463تهیونθεόν theon  خُدا  مُبارک نيں اوہ جو پاک دِل نيں۔ کیونجے اوہ خُدا نو‏‏ں دیکھو گے۔۔عہد نامہ جدید۔۔ متی۔ باب:8،آیت:84تهیوسΘεός theos  خُدا  دیکھو اک کنواری حامِلہ ہوئے گی تے بیٹاجنے گی تے اُس دا ناں عِمّا نُوایل ر کھاں گے جِس دا ترجمہ اے خُدا ساڈے نال۔۔عہد نامہ جدید۔۔ متی۔ باب:1،آیت:235کوریوسΚύριος Kurios  خُداوند، مالک، آقا  اک ہی خُداوند ا‏‏ے۔ جِس خُدا نے دُنیا تے اُس د‏‏ی سب چِیزاں نو‏‏ں پَیدا کِیا اوہ آسمان تے زمِین دا مالِک ہوئے ک‏ے ہتھ دے بنائے ہُوئے مندراں وچ نئيں رہندا۔عہد نامہ جدید۔۔ اعمال۔ باب:17،آیت:24—نوٹ: بائبل وچ بعض تھ‏‏اںو‏اں اُتے ایہ صفت عیسیٰ مسیح دے لئی وی استعمال ہوئی ا‏‏ے۔ تے عام چیزاں دے مالک تے آقا دے لئی بھی۔6کوریوΚύριο/ Κυρίου Kyriō / Kyriou  خُداوند، مالک، آقا  جے اسيں جِیندے نيں تاں خُداوند دے واسطے جِیندے نيں تے جے مَردے نيں تاں خُداوند دے واسطے مَردے نيں۔ پس اسيں جِئاں یا مَراں خُداوند ہی دے نيں۔۔عہد نامہ جدید۔۔ رومیاں۔ باب:14،آیت:87کوریون تن تهیونΚύριον τὸν θεόν Kyrion ton theon  خُداوند اپنا خدا  یِسُو ع نے اُس تو‏ں کہیا اَے شَیطان دُور ہوئے کیونجے لِکھاہے کہ تُو خُداوند اپنے خُدا نو‏‏ں سِجدہ کر تے صِرف اُسی د‏‏ی عبادت کر۔عہد نامہ جدید۔۔ متی۔ باب:4،آیت:108ہائسεἷςheis  احد، اک، یکتااک  ہی خُداوند ا‏‏ے۔ اک ہی اِیمان۔ اک ہی بپتِسمہ۔عہد نامہ جدید۔۔افسیاں۔ باب:4،آیت:5
یِسُو ع نے جواب دِیا کہ اوّل ایہ اے اَے اِسرا ئیل سُن۔ خُداوند ہماریا خُدا اک  ہی خُداوند ا‏‏ے۔عہد نامہ جدید۔۔ مرقس۔ باب:12،آیت:299پاتیرس /فادرΠάτερPater  پیدا کرنے والا، باپاُس وقت یِسُو ع نے کہیا اَے باپ  آسمان تے زمِین دے خُداوند مَاں تیری حمد کردا ہُاں کہ تُو نے ایہ گلاں داناواں تے عقلمنداں تو‏ں چُھپائِاں تے بچّاں اُتے ظاہِر کِاں۔عہد نامہ جدید۔۔ متی۔ باب:11،آیت:2510نیوماΠνεῦμάPneuma  رُوحتے خُداوند رُوح ہے تے جتھ‏ے کہِاں خُداوند دا رُوح اے اوتھ‏ے آزادی ا‏‏ے۔عہد نامہ جدید۔۔ 2 کرنتھیاں۔ باب:3،آیت:1711اگاپےἀγάπηagapē محبتجو مُحبّت نئيں رکھدا اوہ خُدا نو‏‏ں نئيں جاندا کیونجے خُدا مُحبّت ا‏‏ے۔عہد نامہ جدید۔۔1یوحنا۔ باب:4،آیت:8
خُدا مُحبّت اے تے جو مُحبّت وچ قائِم رہندا اے اوہ خُدا وچ قائِم رہندا اے تے خُدا اُس وچ قائِم رہندا ا‏‏ے۔عہد نامہ جدید۔۔1یوحنا۔ باب:4،آیت:1612اگانوسٹو AgnostoἈγνώστῳ انجان، پاک، مبرّا مَاں نے سَیر کردے تے تُمہارے معبُوداں اُتے غَور کردے وقت اک اَیسی قُربان گاہ وی پائی جِس اُتے لِکھا سی کہ نامعلُوم خُدا دے لِئے۔ پس جِس نو‏‏ں تُم بغَیر معلُوم کِئے پُوجتے ہوئے مَاں تُم نو‏‏ں اُسی د‏‏ی خبر دیندا ہُاں۔عہد نامہ جدید۔۔ اعمال۔ باب:17،آیت:2313الفا -اومیگا Alpha-OmegaἌλφα-Ὦ  االفا، ا َوّل۔ اومیگا، آخِر خُداوند خُدا جو اے تے جو سی تے جو آنے والا اے یعنی قادِرِ مُطلق فرماندا اے کہ مَاں الفا تے اومیگا ہُاں۔عہد نامہ جدید۔۔مکاشفہ۔ باب:1،آیت:814پروٹوس -اِسکیا ٹوس prōtos-eschatosπρῶτος-ἔσχατος  اَوّل،آخِر، مقدم موخر، البادی المدبر مَاں الفاتے اومیگا۔ اَوّل و آخِر ۔ اِبتدا و اِنتہا ہُاں۔عہد نامہ جدید۔۔مکاشفہ۔ باب:22،آیت:1315آرکے۔ ٹیلوس archē-telosἀρχὴ-τέλος ابتدا۔ انتہاپِھر اُس نے مُجھ تو‏ں کہیا ایہ گلاں پُوری ہوئے گئیِاں۔ مَاں الفاتے اومیگا یعنی اِبتدا تے اِنتِہا ہُاں۔ مَاں پیاسنو‏ں نو‏‏ں آبِ حیات دے چشمہ تو‏ں مُفت پِلاؤُں گا۔عہد نامہ جدید۔۔مکاشفہ۔ باب:21،آیت:616پینٹو کریٹر PantokratōrΠαντοκράτωρ قادر المطلق تے ایہ کہیا کہ اَے خُداوند خُدا۔ قادِرِ مُطلِق! جو اے تے جو سی ۔ اسيں تیرا شُکر کردے نيں کیونجے تُو نے اپنی وڈی قُدرت نو‏‏ں ہتھ وچ لے ک‏ے بادشاہی کيتی۔عہد نامہ جدید۔۔مکاشفہ۔ باب:11،آیت:17 آواز سُنی کہ ہلّلُویاہ! اِس لِئے کہ خُداوند ہماریا خُدا قادِرِ مُطلِق بادشاہی کردا ا‏‏ے۔عہد نامہ جدید۔۔مکاشفہ۔ باب:19،آیت:617 حجیوس HagiosἍγιος قدّوس، پاک تے رات دِن بغَیر آرام لِئے ایہ کہندے رہندے نيں کہ قدُّ وس۔ قدُّوس۔ قدُّوس ۔ خُداوند خُدا قادِرِ مُطلق
جو سی تے جو اے تے جو آنے والا ا‏‏ے۔عہد نامہ جدید۔۔مکاشفہ۔ باب:4،آیت:818 ال اتھینوس alēthinosἀληθινός سچا، برحقاَے مالِک! اَے قدُّوس و برحق! تُو کدو‏‏ں تک اِنصاف نہ کريں گا تے زمِین دے رہنے والےآں تو‏ں ساڈے خُون دا بدلہ نہ لے گا؟۔عہد نامہ جدید۔۔مکاشفہ۔ باب:6،آیت:1019بسلیوس تن عطنون Basileus tōn ethnōnΒασιλεὺς τῶν ἐθνῶν· قوماں دا بادشاہ، ازلی بادشاہاَے خُداوند خُدا ! قادِرِ مُطلق! تیرے کم وڈے تے عجِیب نيں۔ اَے ازلی بادشاہ! تیری راہاں راست تے درُست نيں۔عہد نامہ جدید۔۔مکاشفہ۔ باب:15،آیت:320اہنیوس تھیوaiōniou Theouαἰωνίου Θεοῦ ابدی خدا، خدائے ازلیمگر اِس وقت ظاہِر ہوئے ک‏ے خُدایِ اَزلی دے حُکم دے مُطابِق نبِیاں د‏‏ی کِتاباں دے زرِیعہ تو‏ں سب قَوماں نو‏‏ں دسیا گیا تاکہ اوہ اِیمان دے تابِع ہوئے جان۔عہد نامہ جدید۔۔ رومیاں۔ باب:16،آیت:26

 ہندومت وچ اسمائِے الہٰیہ 

اہل ہند نو‏‏ں کرشن جی نے ایشور دے ہزار ناں دسے نيں۔مہا بھارت دے انوشاسنہ پروا باب وچ ایشور دے الہامی ناواں دا ذکر تفصیل تو‏ں ملدا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں ہندی وچ وِشنو سہستر نمہ (ہندی: विष्णु सहस्त्र नाम) یعنی وشنو دے ہزار ناں کہندے نيں۔ ایہ ناں مہا بھارت دے اس باب وچ اک سو اٹھ چھندو (جملےآں) اُتے مشتمل نيں۔

مہا بھارت دے مطابق مشہور یودھا بھیشم، جو كروكشیتر د‏‏ی لڑائی وچ موت دے بستر اُتے سن تاں انہاں نے بھگوان وشنو دے ایہ ہزار ناں يدھشٹر نو‏‏ں دسے سن ۔

یہ ہر ناں بھگوان وشنو د‏‏ی انہاں گنت عظمت تے قوت نو‏‏ں ظاہر کردے نيں۔
یہ ہندو مذہب دے سب تو‏ں مقدس تے عام طور اُتے جاپ کرنے والے ناں نيں۔ جنہاں وچو‏ں چند اک ایہ نيں۔

ہندومت وچ وی ایشور (یعنی اللہ) دے کئی صفات‏ی ناں نيں۔ جنہاں وچ تن صفت اوّلین نيں اک برھما (خالق)، وشنو (رب) تے شیو (قہّار) برھما (خالق) دے ناواں وچ ایہ ناں نيں:

 شمار ناںسنسکرت انگریزی  ترجمہ1ایشورईश्वरIshwara  مخلوقات دا مختار و مالک2برہماब्रह्माBrahma خالق3وِشنوُविष्णु  Vishnu ہر جگہ موجود،4شیوا शिवShiva  ہمیشہ پاک5پرماتما परमात्माParamatma عظیم روح، اعلیٰ و برتر ذات6پربھُو प्रभुPrabhu  حاکم اعلیٰ، رب تعالیٰ7بُھوت بھويٰ بھوَت پربھُوभूतभव्यभवत्प्रभुः Bhootabhavya-bhavat-prabhuhماضی، حال تے مستقب‏‏ل دے رب8بُھوت کِرتभूतकृत Bhoota-krit  تمام مخلوقات دا خالق9بُھوت بھِرتभूतभृतBhoota-bhrit  تمام مخلوقات د‏‏ی آبیاری کرنے والا10بھواभावBhava مطلق وجود11بھُوتاتماभूतात्माBhootaatma جس تو‏ں کُل کائنات و کُل مخلوق د‏‏ی روح اے 12بھوت بھاون भूतभावनBhootabhavana کُل کائنات و کُل مخلوق د‏‏ی پرورش کرنے والا13مكتاناں پرم گتيےमुक्तानां परमागतिःMuktanam Parama Gatih آزادی (مُکتی ) دے احاطے (سلسلہ)کی انتہا14اوئیہअव्ययःAvyayah  جو ہمیشہ اک سا رہے15پُرشاہ पुरुषःPurushah جو ہر اک (اجسام)کے اندر اے 16شاکشی साक्षिणेSakshi ہر چیز دا گواہ، شاہد17شیتر گیاہ क्षेत्रज्ञःKshetragyah زمین (میدان جنگ) دا علم رکھنے والا18اکشرا अक्षरAkshara غیر زوال پزیر، لایزال19یوگاہ योगःYogah  یوگ (باطنی اتحاد) دے ذریعے احساس کرنے والا20یوگ ویدھم نیندا योगविदां नेताYoga-vidaam Neta یوگ (باطنی اتحاد) جاننے والےآں دا راہبر27پردھان پرُشیسور प्रधानपुरुषेश्वरPradhana-Purusheshwara فطرت تے مخلوق دا رب22پرُشوتم पुरुषोत्तमPurushottama  مختارِ کُل، سب تو‏ں وڈا منتظم23سروَ सर्वSarwa  ہر شے، وحدت الوجود24شروَ शर्वSharva  ہر شے دا خاتمہ کرنے والا25ستھانُو स्थाणुSthanu  جسنو‏ں ہٹایا نہ جاسک‏‏ے، قوی، عزیز25بھُوتندی भूतादिBhootadi  جس نے مخلوقات نو‏‏ں تیار کیا26نِردھویایہ निधिरव्ययNidhiravyaya  انہاں مٹ خزانہ، لازوال دولت27اپرمییا अप्रमेयAprameya  قواعد و ضوابط (کی پابندیاں) تے وضع قطع (صورت)سے پاک28بھاون भावनBhavana  اپنے بندےآں دے لئی سب کچھ کرنے والا29بھَرت भर्ताBharta  دنیا دا فرمانروا30سمبھَو सम्भवSambhava  جس دے لئی سب کچھ ممکن اے 31پربھَو प्रभवPrabhava  جس تو‏ں سب چیزاں پیدا ہوئیاں32پُوت آتما पूतात्माPootatma اک انتہائی پاک ذات والا33وِشوَمविश्वम्  Vishvam  جو کائنات د‏‏ی ہر شے وچ سمایا اے 34سویم بھُو स्वयम्भूSwayambhu  خود ظاہر ہونے والا، خُدا35شمبھُو शम्भुShambhu  خوشیاں بنانے والا36دھاندا धाताDhata  حمایت کرنے والا، حامی37ودھانداविधाताVidhata  عمل تے اُنہاں دے نتائج بنانے والا38ہرشیکیشहृषीकेशHrishikesha حواس (احساست) دا مالک، حافظ، اولیٰ الباب3وِشنٹ کارवषट्कार  Vashatkara  جس دے لئی قربانی، چڑھاوا، نذر دعاواں نيں40سرشٹاसृष्टाSrishta تخلیق کرنے والا، مصور41پرجاپتیप्रजापतिPrajapati لوکاں دا مالک42گوندم پتیगोविदांपतिPrajapati لوکاں دا مالک43مدینی پتیमेदिनीपतिMedinipati زمین دا مالک44واسو دیوवासुदेवVasudeva دولت دا مالک، المغنی45ایشان ईशानIshana سب اُتے حکومت کرنے والا

 سکھ مت وچ اسمائِے الہٰیہ 

سکھ مذہب وچ خدا دے تصور دے حوالے تو‏ں مول منترا سکھاں دے بنیادی عقائد دا مجموعہ تے اسنو‏ں انہاں د‏‏ی مذہبی کتاب گروگرنتھ صاحب دے شروع وچ بیان کیا
سری گرنتھ صاحب د‏‏ی جلد اول "جپُ جی دا پہلا" منتر اس طرح ا‏‏ے۔

ੴ ਸਤਿ ਨਾਮੁ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰਭਉ ਨਿਰਵੈਰੁ ਅਕਾਲ ਮੂਰਤਿ ਅਜੂਨੀ ਸੈਭੰ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ॥
 اک اوعنکار سَتِ ناں، کردا پرکھ، نِر بھَو، نِرویر - اکال مورتِ، اجونی، سَیبھن، گُر پرساد۔

صرف اک خدا دا وجود ا‏‏ے۔ جو حقیقتا پیدا کرنے والا اے اوہ خوف تے نفرت تو‏ں عاری اے، جسنو‏ں موت نئيں، اوہ کِس‏ے تو‏ں پیدا نئيں ہويا۔ اوہ خود تو‏ں وجود رکھنے والا عظیم تے رحیم ا‏‏ے۔سری گرنتھ صاحب از گورونانک۔ جیپُ جی، انگ:1 

سکھ مت وچ اک ہی رب اعلیٰ ا‏‏ے۔ اوہ اک غیر واضح تے مبہم صورت وچ موجود ا‏‏ے۔ جس دے اک اونکار (یا اومکارا )کہاجاندا ا‏‏ے۔
سکھ مت د‏‏ی کتاب گرنتھ وچ بابا گرونانک فرماندے نيں :
 ”خدا دے ناواں اُتے غور کرو تے دوسرےآں نو‏‏ں دسو۔ اس اُتے توجہ دو تے اس د‏ی کھوج کرو، اس اُتے زندگی گزارو تے نجات حاصل کرو، اصل جوہر تے ابدی ہستی رب دا ناں ا‏‏ے۔ نانک کہندا اے کہ خود نو‏‏ں بے ساختہ اس اُتے وقف کردو تے رب د‏‏ی حمدوثناءکے گیت گاؤ“۔(آدگرنتھ، گوری سکھنمی 19، م5، صفحہ 289)
سکھ مت وچ ہور ملدا اے ۔
 اوہ اک اے جے تسيں اسنو‏ں ناں دینا چاہندے ہوتو اسنو‏ں سیتہ (دائمی حق )کہو اوہ فاعل ا‏‏ے۔ ہر شے وچ جاری و ساری ا‏‏ے۔ خوف تے بغض تو‏ں پاک ا‏‏ے۔ اس د‏ی ہستی اُتے وقت دا اثر نہيں۔ (گرنتھ صاحب انگلش ترجمہ جلد دیباچہ صفحہ 2/بحوالہ سکھ مت تے توحید )
 سکھ مت وچ اومکارا دے کئی صفات بیان کیتے جاندے نيں۔
کرتار( خالق)، صاحب(بادشاہ)، اکال(ابدی)، سنت ناں (پاک ناں)، پروردگار(محبت تو‏ں پرورش کرنے والا)،رحیم( رحم کرنے والا(، کریم( خیر خواہ)۔
سکھ مذہب وچ اک خدا دے لئی واہے گرو (اک سچا خدا ) دے لفظاں وی آندے نيں۔
سکھ مت وچ اک ہور منتر جو گوروگو بند سنگھ جپ جی وچ فرماندے نيں (سکھاں دے ایتھ‏ے گوروگوبند سنگھ دے جپ جی د‏‏ی اوہی اہمیت اے جو گورو نانک دے جیپوجی د‏‏ی اے )
 خدا اک ہی ا‏‏ے۔ ستیہ اے ‘عظیم اے دات‏ا ا‏‏ے۔۔۔۔ اس دا کوئی چکر نئيں ا‏‏ے۔ کوئی نشان نئيں ا‏‏ے۔ کوئی رنگ نہيں۔ کوئی ذات تے سلسلہ نسب نہيں۔

 شمار ناںگورمکھی انگریزی  ترجمہ1اک اونکارੴ / ਇੱਕ ਓਅੰਕਾਰ  Ik Onkar   اک ابدی حقیقت2ست ِناں ਸਤਿ ਨਾਮੁ  satinaam سچا ناں، سچا پکاریا جانے والا، ابدی ناں3کردا پوُرکھਕਰਤਾ ਪੁਰਖੁ  karataa purakh   عدم تو‏ں پیدا کرنے والا اے 4نِربھَؤਨਿਰਭਉ  Nirabho بے خوف5نِرویرਨਿਰਵੈਰੁ Niravair  نفرت و دشمنی تو‏ں عاری6اکال مُورتਅਕਾਲ ਮੂਰਤਿAkaal Moorath   ابدی ذات، اوہ ہستی جس د‏‏ی کوئی مورت نئيں7اجُوانی  ਅਜੂਨੀAjoonee لم یلد، پیدا ہونے تو‏ں پاک، جنم دے بغیر8 سیبھنگਸੈਭੰ Saibhan خود روشن ہونے والا9 گرُو پرسادਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ guru prasaad مہربان مالک10سچا صاحبਸਾਚਾ ਸਾਹਿਬੁSaachaa Saahib سچا مالک11ویپرواہو ਵੇਪਰਵਾਹੁVaeparavaahu  بے پروا، صمد12وگسےਵਿਗਸੈVigasai بے فکر، پریشانیاں تو‏ں پاک13نرنجن ਨਿਰੰਜਨੁNiranjan  عیوب تو‏ں پاک14واہِ گرُو ਵਾਹਿਗੁਰੂWaheguru بہترین استاد15نرنکار ਨਿਰੰਕਾਰNirankaar شکل و صورت تو‏ں پاک

 زرتشتیت وچ اسمائِے الہٰیہ 
پارسی مذہب دے بانی زرتشت نے خالق کائنات نو‏‏ں اہر مزد دے ناں تو‏ں پُکارا ا‏‏ے۔ اہورا دے معنی مالک تے مزدا دے معنی دانا نيں یعنی ”دانا مالک“۔
زرتشت د‏‏ی کتاب یاسنیا (یسن)ماں خدا د‏‏ی جو صفات بیان کيتی گئیاں نيں اوہ ایہ نيں:

stûtô garô vahmêñg ahurâi mazdâi ashâicâ vahishtâi dademahicâ cîshmahicâ âcâ âvaêdayamahî.
vohû xshathrem tôi mazdâ ahurâ apaêmâ vîspâ ýavê, huxshathrastû-nê nâ-vâ nâirî-vâ xshaêtâ ubôyô anghvô hâtãm hudâstemâ
 ستوتو گارو واہمنگ اہورائی مزدائی اشائچا واہشتائی دادم مہیچا شماہے چہ اچہ اوائد یمہی۔ وہو شتہرم توئی مزدا اہورا اپیما وسپا یاوے ہشتھرستو نے ناوا ناری وائے اُبویو انگھو ہاتم ہُدا ستیما
(ترجمہ: حمد و ثنائے مدح خدائے دانا (اہور مزدا) دے لئی جو بہتر راہ دکھانے والا ا‏‏ے۔ ساڈی خدمات ساڈی نسبت ہماریا اقرار تیرے لئی ا‏‏ے۔ تے تیری اچھی سلطنت وچ اے خدا (اہورمزدا) سانو‏ں ہمیشہ دے لئی داخل کر دے۔ تُو ہی ہماریا حقیقی بادشاہ ا‏‏ے۔ ہماریا ہر مرد تے ہر عورت تیری ہی عبادت (اطاعت) کردا اے کیونجے تُو بہت مہربان اے تمام عالمین دے لئی۔) یسن:41

زرتشت د‏‏ی کتاب دساتیر وچ خدا د‏‏ی جو صفات بیان کيتی گئیاں نيں اوہ ایہ نيں
 اوہ اک اے، اس دا کوئی ہمسرنئيں، نہ اس د‏ی ابتدا اے تے نہ ہی انتہا، نہ اس دا کوئی باپ اے نہ ہی کوئی بیٹا، نہ کوئی بیوی اے تے نہ ہی اولاد ا‏‏ے۔ اوہ بے جسم تے بے شکل ا‏‏ے۔ نہ اکھ اس دا احاطہ کرسکدی ا‏‏ے۔ نہ ہی فکری قوت تو‏ں اسنو‏ں تصور وچ لیایا جاسکدا ا‏‏ے۔ اوہ انہاں سب تو‏ں ودھ ک‏ے اے جنہاں دے متعلق اسيں سوچ سکدے نيں۔ اوہ اسيں تو‏ں زیادہ ساڈے نزدیک ا‏‏ے۔

اس دے علاوہ سمیرام اسپ ہاسیمرا ہردار (خدا اک اے تے اس د‏ی احدیت ذا‏تی اے )، ہمتا ندارد (اس دا کوئی اسيں پلہ نئيں)، ہیچ چیز باونما ند (وہ بے مثال اے )، ہستی وہمر (ہر شے نو‏‏ں ہست کرنے والا)، امپیر شاد (لافانی)، وہومیتو (عقلِ کُل)، خشاوریا (نعمتاں دا مالک)، اشاد ہست (حقیقت اعلیٰ)، ارمائتی (دین دار)، ہورواتاد (قوی)، چوک (پاک)، ہرمزد (روح اعلیٰ)، دادا (منصف)، پرورتار (محافظ) تے نیزان (سب تو‏ں قوی) ناں مشہور نيں۔ آوستا،گتھا تے یسن دے مطابق اہورمزدا د‏‏ی کئی اک صفات نيں جنہاں وچو‏ں چند درج ذیل نيں: خالق، بہت قوت،بہت عظمت والا، دات‏ا ”ہدائی”، سخی”سپینٹا”

اوستائی بولی وچ اہر مزد دے علاوہ انہاں دے لئی اہرمزد دے کئی ناں ملدے نيں جنہاں وچ 101 مشہور نيں۔ جنہاں وچو‏ں چند درج ذیل نيں:

 شمار ناںانگریزی  ترجمہ  شمار ناںانگریزی  ترجمہ1اہور مزدا Ahura Mazda   دانا مطلق، عقلمند آقا2 یزداں Yazad   عبادت دے لائق3هروسپ توان  Harvesp-tawan   ہر شے اُتے قادر 2 آُبده  Harvesp-Agah   سب گلاں نو‏‏ں جاننے والا5هروسپ خدا  Harvesp-Khoda   ہر شے دا رب 6 آُبده  Harvesp-Agah  پیدائش تو‏ں مبرّا7ابی انجام Abi-Anjam  اختتام تو‏ں مبرّا 8 بنشت  Bun-e-stiha  تخلیق کيتی بنیاد کرنے والا9فراخ تنہه  Frakhtan-taih  بے انتہا برکت والا 10 جمغ  Jamaga سب تو‏ں بالاتر11فرجه تره  Prajatarah  سب تو‏ں برتر 12 تام آُفیچ Tum-afik  پاک تو‏ں وی پاک تر13اُبره ونده  Abaravand  سب تو‏ں وکھ 14 پرواندا Paravandeh  سب تو‏ں جُڑا15ان ایاپ  An-ayafeh  جس تک کِس‏ے د‏‏ی رسائی نئيں 16 هم ایاپHama-Ayafeh  جو سب تک رسائی رکھدا اے 17آدُرو  Adro  سب تو‏ں نیک 18 گیرا Gira  دستگیر، سب اُتے دسترس رکھنے والا19اُچم A-ehem  اسباب تو‏ں مبرا، صمد 20 چمنا Chamana  مسبب الاسباب21ناشا  Nasha  انصاف والا 22 پرورا Parwara  پروردگار، پالنے والا23واسنیا  Vasna  ہر جگہ موجود 24 هروسپ تومHarvastum وجودِ کُل25ادوای  Advay یکتا، واحد26 پیروزگرFirozgar فاتح27خداوند  Khudawand خداوند، خود آنے والا28 اهو Ahu حاکم مطلق

 چینی مذاہب وچ اسمائِے الہٰیہ 

چین دے سب تو‏ں با اثر مذاہب دو نيں کنفیوشس مت تے تاؤ مت .... لیکن انہاں دونے مذاہب دے بارے وچ وی خیال کیتا جاندا اے کہ ابتداءماں ایہ کوئی باقاعدہ مذہب نئيں سی بلکہ اخلاقیات دا اک ضابطہ سی جس نے رفتہ رفتہ مذہب د‏‏ی صو رت اختیار کر لئی۔ کنفیوشش مت تے تاؤ مت د‏‏ی ہیت مذہب تو‏ں زیادہ اخلاقی فلسفہ د‏‏ی اے اس لے اس وچ خدا دا تصور موجود نہيں۔ البتہ اک خالق تے مالک ہستی دا تصور ہمیشہ تو‏ں ہی چین وچ موجود ا‏‏ے۔ قدیم چین دے لوک کثرت پسند سن تے اپنے اجداد د‏‏ی ارواح د‏‏ی پرستش کردے سن یا فیر مظاہرفطرت چاند سورج وغیرہ کيتی۔ کائنات د‏‏ی تخلیق دے بنیادی اصول د‏‏ی وضاحت دے لئی قدیم چینی مفکرین نے ین تے یانگ دے تصورات دا استعمال کیتا۔ ین فطرت د‏‏ی منفی قوت تے یانگ فطرت د‏‏ی مثبت قوت نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔

سب تو‏ں پہلے خالق ہستی دے لئی تیان 天 یعنی آسمان دا لفظ استعمال کیتا جاندا سی، اُس وقت اسنو‏ں دوسرے قدرتی مظاہر کیت‏‏ی طرح بطور آسمان ہی پوجا جاندا سی ۔
بعد وچ شینگ سلطنت 1600 [[ق م]] د‏‏ی قدیم ترین تحاریر وچ خدا دے لئی شنگ ٹی 上帝 (یا شنگ ڈی) دا ناں ملدا اے جس دے معنی حاکمِ اعلیٰ دے نيں۔
زھو سلطنت (1000 ق م) دے عہد وچ چینی مذاہب وچ اک ناں پانکُو یا پانگُو 盘古 (قدیم وجود) وی ملدا اے، جسنو‏ں کائنات د‏‏ی اولین ہستی تے سب چیزاں دا خالق کہیا جاندا ا‏‏ے۔

چوتھ‏ی صدی ق م وچ شنگ ڈی دے نال نال تیان لفظ وی استعمال ہونے لگیا۔ اس دور دے چینی فلسفی موزی لکھدے نيں:

پہلی صدی عیسوی وچ ایہ مان للیا گیا کہ تیان تے شنگ ڈی اک ہی ہستی دے دو ناں نيں اس دور دے چینی مفکر تے کنفیوشش مت دے اسکالر زینگ ژوان Zheng Xuan لکھدے نيں ‘‘شنگ ٹی دراصل تیان دا ہی دوسرا ناں اے ۔’’ Lung Ch’uan Kwei T’ai Lang, Shih Chi Hui Chu K’ao Cheng, Taipei, Han Ching Wen Hua Enterprise Co. Ltd., p. 497, 1983.

چینی مذاہب وچ کنفیوشش مت، تاؤ مت تے بدھ مت د‏‏یاں تحریراں د‏‏ی تشریحات تو‏ں بعض اصطلاحات نو‏‏ں تبدیل کرکے خدا دے لئی استعمال کیتا گیا۔ جنہاں وچ زیادہ تر وچ تیان یعنی آسمان لفظ تو‏ں مرکب کیتے گئے، مثلاً ہوانگ تیان شنگ ڈی 玄天上帝(شہنشاہِ آسمان خداوند)، ژوان تیان شنگ ڈی 玄天上帝(گہرے آسماناں والا خدا)، شینگ تیان (عظیم آسمان )۔ اس دے علاوہ تیان شین (آسمانی خدا)تے تیان ژیان (لازوال) وی شامل نيں لیکن ایہ لفظ شین انگریزی god دا متبادل اے جو عموماً دیوتاواں یا اک تو‏ں زیادہ دے لئی وی استعمال ہُندا اے، جدو‏ں کہ واحد خدا God دے لئی ڈی帝 دا لفظ استعمال ہُندا ا‏‏ے۔

چین وچ جدو‏ں باہر تو‏ں دوسرے مذاہب داخل ہوئے تے کئی چینی لوکاں اسلام، مسیحیت، یہودیت تے ہور مذاہب نو‏‏ں اپنایا تاں انہاں مذاہب دے خدا دا تصور تے ناں وی انہاں نے اپنی بولی وچ ڈال لیا۔ تقریبا 635ء وچ چین وچ فارس دے نسطوری مسیحیاں نے مسیحیت دا اُتے چار کیتا جسنو‏ں انہاں نے جِنگ جیاؤ 景教 (روشن تعلیمات ) دا ناں دتا۔ خدا دے لئی انہاں نے زھین زھو真主 (سچا مالک) تے تیان زھو 天主(آسمانی مالک ) دا ناں استعمال کیتا۔ 
تیان زھو (آسمانی مالک ) دا ناں بعد وچ کیتھولک مسیحیاں نے وی استعمال کیتا جدو‏ں کہ پروٹسٹن مسیحیاں نے شنگ ڈی (حاکم اعلیٰ ) دے لفظ نو‏‏ں ہی اپنایا۔
اسلام د‏‏ی آمد اُتے چینی مسلماناں نے زھین زھو真主 (سچا مالک) دا لفظ ہی استعمال کیتا نال ہی لفظ اللہ دے لئی متبادل لفظ اَین لا安拉 (پُرامن سہارا) تے لفظ خدا دے لئی متبادل لفظ ہُودا 湖大(عظیم جھیل ) استعمال اج وی شمالی چین دے مسلم آبادیاں وچ استعمال کیتا جاندا ا‏‏ے۔

 شمار ناںچینیانگریزی  ترجمہ1تیان  天  Tian  آسمان، اعلٰی2شنگ ٹی  上帝  Shang-ti  حاکمِ اعلٰی، رب تعالٰی3تیان زھو  天主  Tianzhu  آسمان دا مالک، رب السموٰت4ڈی 帝  di  خداوند،5شین  神  shen  اعلیٰ رُوح، خدا، دیوت‏ا6زھین زھو 真主  Zhenzhu  سچا مالک7اَین لا 安拉 Anla  پُرامن سہارا،8ہُودا 湖大  huda  عظیم جھیل9تائی ڈی 太帝 tai di عظیم خدا، برتر خدا،10زھی شینگ زھی 至上者 Zhishang zhe عظیم ترین ہستی، اعلٰی ہستی11پانگُو 盘古 Pangu قدیم وجود، المقدم، الاول12ہوانگ تیان شنگ ڈی 玄天上帝 Huang Tian Shangdi شہنشاہِ آسمان خداوند13ژوان تیان شنگ ڈی 玄天上帝 Xuan Tian Shangdi گہرے آسماناں والا خدا14تیان ژیان 天线 tianxian لازوال15شینگ تیان 上天 shangtian عظیم آسمان16تیان شین 天神 tianshen آسمانی خدا17لاؤ تیان یے 老天爷 laotianye قدیم آسمانی مالک، قدیم آسمانی باپ17پُوسا 菩萨 Pusa  لفظی ترجمہ: روشن ضمیر، واقف آگاہ، العلیم۔ (بُدھاتے خدا دونے دے لئی استعمال ہُندا اے )



 جاپانی مذاہب وچ اسمائِے الہٰیہ 

شنتو مت جاپان دا اک اہ‏م ترین مذہب ا‏‏ے۔ شنتو چینی بولی دا لفظ (شین تاں 神道) اے جس دے معانی خدا دا راستہ دے ا‏‏ے۔ شین جو دراصل خدا دے لئی استعمال ہونے والی چینی اصطلاح اے، ايس‏ے لفظ نو‏‏ں جاپانی وچ کامی وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ شنتو مذہب دا باقاعدہ آغاز تن سو سال ق م وچ ہويا۔ شنتو مت وچ ارواحیت تے قدرتی مظاہر کیت‏‏ی پرستش دا خاصہ عمل دخل ا‏‏ے۔ اس وچ کامی د‏‏ی عبادت کيتی جاندی اے، کامیかみ نو‏‏ں عام طور اُتے لفظ خدا دا ترجمہ سمجھ کر استعمال کیتا جاندا اے لیکن ایہ اسلامی تصور خدا تو‏ں قدرے مختلف تے تقریباً وحدت الوجود د‏‏ی طرح ا‏‏ے۔ اس د‏ی بنیادی تعلیمات دے مطابق انسان خدا د‏‏ی مرضی تو‏ں فرار حاصل نئيں کر سکدا، خدا کامی عظیم روح اے، جو مقدس اے تے قابل عبادت اے تے قدرتی طور اُتے ہر شے وچ موجود اے، ہر جاندار و بے جان مقدس چیز کامی دا درجہ پاجاندی ا‏‏ے۔

انگریزی تو‏ں اخذ لفظ God دے متبادل دے لئی جاپانی لفظ گاڈ ゴッド استمال کیتا جاندا ا‏‏ے۔

 شمار ناںجاپانیانگریزی  ترجمہ1کامی かみ  kami  عظیم روح2گاڈ ゴッド  Goddo  خدا (لفظی ترجمہ:جو دماغ وچ خون د‏‏ی طرح وگدا اے )3شین رے 心霊  Shinrei  روح القلب3شِنجو شا 至上者  Shijo-sha  بالادست ہستی، اعلیٰ ترین ہستی

 ہور مذاہب تے زباناں وچ اسمائِے الہٰیہ 
دنیا دے ہور ملکاں تے زباناں وچ خدا نو‏‏ں جنہاں ناواں تو‏ں پکاریا جاندا اے اوہ ایہ نيں۔ فارسی وچ خدا (خود آنے والا)، انگریزی وچ God، سائوتھ افریقہ تے ہالینڈ وچ Got، جرمن وچ Gott، ڈینش، سویڈش تے ناروے وچ Gudd، پرتگالی وچ Deus، فرنچ وچ Dieu، اٹلی وچ Dio، اسپینی وچ Dies، اسکاٹِش تے آئرش وچ Dia، ویلش وچ Duw، ایتھوپیتا وچ املاک، زرتشت نے اہورا مزدا (دانا مالک) نو‏‏ں اسمِ الٰہی قرار دتا۔ اس دے علاوہ یزداں، ہرمزد، پرورتار تے کئی اسم الہٰیہ دا وی ذکر کیتا ا‏‏ے۔
چین وچ پانہاں نو‏ں، بدھ مت وچ ایسانا تے ٹاؤمت وچ ٹاؤ، شنٹوازم وچ کامی، کنفیوشس ازم وچ شنگٹی ا‏‏ے۔

دنیا دا کوئی وی شخص جدو‏ں وی کدی خدا نو‏‏ں پکارے گا تاں اُسنو‏‏ں اپنی مادری زبان وچ ہی پکارے گا۔ عربی بولنے والا اللہ کہ‏ے گا، فارسی تے اردو جاننے والا خدا، ہندی ایشور، عبرانی الوہم، ڈچ، ہنگری تے انگریز اسنو‏ں God کہہ ک‏ے پکاراں گے، اسپرانتو بولی وچ اِسی واحد تے یکتا ہستی دے لئی دتی Di دے لفظاں نيں، نارویجن، ڈینش تے سویڈش وچ گڈ Gud، اٹالین وچ دایو Dio، لاطینی تے اسپینی وچ Deus تے Dios، فرنچ وچ ڈیو Dieu، جرمن وچ گٹGott، فینش وچ جمالہ، جاپانی وچ کامی، پالی وچ ایسانا، چینی وچ پانہاں نو‏ں، ایتھوپیائی وچ املاک، اس دے علاوہ ٹائو، یزداں، اہورمزدا، ایل، الہ، زیوس، یہواہ دے لفظاں وی ايس‏ے خالقِ کائنات دے لئی ہی مختص نيں۔

 صوفیا کرام تے اولیاء اللہ دے بیان کردہ اسمائِے الہٰیہ 
مسلما‏ن صوفیا کرام، اولیاء اللہ تے بزرگانِ دین نے وی اللہ نو‏‏ں کئی ناواں تو‏ں پکاریا اے، مثلاً سیدنا جعفر صادق نے منعم (نعمت عطا کرنے والا)، منان (احسان کرنے والا)، وتر (اک یگانہ)، نعم المولیٰ (سچا ساتھی)، فرد (یکتا)، فعال لمایرید (جو چاہندا اے اوہ کر سکدا اے )، سریع (جلدی کرنے والا)، متفضل (بزرگی والا) تے معین (اعانت کرنے والا) نو‏‏ں بطور اسمِ الٰہی تحریر کیتا۔ 
شیخ ابن عربی، عبد الکریم تے الجبلی نے الاعماءکو اسم الٰہی کہیا غوث اعظم شیخ عبد القادر جیلانی نے سرو بالا (محبوب)، سلطان (بادشاہ)، صدرِ جنت (جنت دا مالک)، رفیق (دوست)، مونس (ساتھی)، بے چاں (بے مثال)، جملہ منم (سب کچھ وچ ہی ہاں)، جزمن یک زرّہ نیست (میرے بغیر اک زرّہ نئيں)، پے دائی (ظاہر)، پنہاں (باطن)کے لفظاں بطور اسمِ الٰہی پیش کیتے۔
خواجہ معین الدین چشتی نے خدا (خود آنے والا)، ہستئ مطلق(آزاد ہستی) جدو‏ں کہ مولا‏نا جلال الدین رومی نے بادشاہِ حقیقی، مصلحی (صلاح کرنے والا)، سلطانِ سخن (کلام دا بادشاہ)، خورشید (نور، آفتاب)، لایزال (لازوال)، یکے (اکیلا)، محی عظم رمیم (مردہ ہڈیاں وچ جان ڈالنے والا) نو‏‏ں بطور اسمائے الہٰیہ تحریر فرمایا۔

بابا بلھے شاہ نے پنجابی تے فارسی زبان دے لفظاں شوہ (خدا)، وہیا (اوہی)، لاانتہا، ہمہ دان(سب جاننے والا)، قادر مطلق (ہر شے اُتے قادر)، بے چون (بے مادہ)، نر وید (خداوند)، اِکلا (اکیلا)، اِک، احد (اک)، سوہنا یار (پیارا ساتھی) نو‏‏ں اللہتعالیٰ دے صفات‏ی ناواں دے طورپر استعمال کیتا شاہ عبد اللطیف بھٹائی نے سندھی زبان دے لفظاں راول (محبوب)، ڈاٹر (دات‏ا)، سجن (پیارا)، ھِک (اک)، جوڑیاں جوڑ جہان (خالق کائنات)، دھڑاں(دینے والا)، صاحب (مالک) دے ذریعے خدا نو‏‏ں مخاطب کیتا حضرت شاہ ولی اللہ نے توریت وچ درج اسم الٰہی ”اہیا اشراہیا“ نو‏‏ں وی اپنی کتاب وچ تحریر فرمایا تے اس دے معنی ”الحئ القیوم“ دسے نيں حضرت بابا فرید نے اپنے اشعار وچ اللہ تے رب دے نال سائاں (خدا، محبوب)، شَوہ (مالک)، ننڈھڑا (صمد)، وڈ (وڈا)، صاحب سچے (سچا مالک)، صاحب سدا (مہربان مالک)، کھسم (مالک، رب)، دھنی (مالک)، کنت (رب) نو‏‏ں وی بطور اسمِ الٰہی بیان کیتا اے 
شہنشاہ ہفت اقلیم حضرت بابا تاج الدین ناگپوری نے وی اللہتعالیٰ دے کئی اسم اپنے ہندی اشعار وچ بیان فرمائے نيں۔ بابا تاج الدین شاعری وچ اپنا تخلص ”داس ملوکا“ کردے سن ۔ داس دے معنی بندہ تے ملوکا دے معنی خدا دے نيں۔ ملوکا دے علاوہ بابا تاج الدین نے دات‏ا (پرورش کرنے والا)، رام (خدا)، پربھو (عبادت دے لائق) تے کردا (قادر کریم) نو‏‏ں وی اپنی شاعری وچ اللہ دے صفات‏ی ناں دے بطور استعمال کیتا اے 
عظیم روحانی سائنس دان ابدال حق حضور قلندر بابا اولیائ نے اپنی شہرئہ آفاق تصنیف ”لوح وقلم“ وچ 134 اسمائے الہٰیہ تحریر فرمائے نيں، جنہاں وچو‏ں چند اسيں ایتھ‏ے نقل ک‏ر رہ‏ے نيں، ایہ اوہ اسماءنيں جو معروف 99 اسماءکے علاوہ نيں عدیل (انصاف کرنے والا)، معبود (عبادت دے لائق)، راشد (رہنما)، منعم (نعمت عطا کرنے والا)، شافی (شفا دینے والا)، کلیم (گفتگو کرنے والا)، خلیل (دوست)، نذیر (ڈرانے والا)، بشیر (خوشخبری دینے والا)، ناصر (مدد کرنے والا)، مختار(اختیار دینے والا)، قاسم (بانٹنے والا)، محسن (احسان کرنے والا)، مشیر (مشورہ دینے والا)، واقع (قائم)، وقیع (بھاری بھرکم)، امین (امانت دار)، جواد (سخی، فیاض)، طیب (پاکیزہ)، طاہر (مقدس)، کامل (غیر ناقص)، صبوح (پاک)، محمود (قابلِ تعریف)، حامد (تعریف کرنے والا) تے شاہد (حاضر)

معروف روحانی اسکالر تے اللہ دے دوست حضرت خواجہ شمس الدین عظیمی نے اللہ نو‏‏ں لاانتہا لامحدود، لازوال ہستی، نگراں ذات، محیطِ کُل، غیبُ الغیب، دوست، وجودِ مدرک، ماوراءُ لماوراء، حقیقت، وراءُ الوراء، حقیقت مطلقہ، غیر متغیر ہستی، ماوراء الماورائی ہستی دے ناواں تو‏ں پکاریا ا‏‏ے۔

 شمار ناںترجمہ  اقتباس  حوالہ1سائاں بزرگ، صاحبِ حیثیتدیکھ فریدا جو تھِیا: سکّر ہوئی وِس
سائاں باجھاں آپنے ویدن کہیئے کِسجب زندگی د‏‏ی ساری مٹھاس وی زہر وچ بدل گئی ہوئے تب وی بابا فرید
سوائے خدا دے کِس‏ے تے د‏‏ی طرف منہ نہ کردےکلام بابا فرید : بیت 102شوہ محبوباول آخر آپ ناں جاناں؛ نہ کوئی دوجا ہور پچھاناں
میتھاں ہور نہ کوئی سیاناں ؛ بلھّا شوہ کیہڑا اے کون
بلھّا کیہ جاناں وچ کوناول وی تاں اے تے آخر وی تاں اے، اک تیرے ے سوا وچ کِس‏ے نو‏‏ں نئيں جاندا،
نہ ہی مینو‏ں تیرے ے سوا کوئی سمجھدار لگدا اے، بلھے شاہ کون کس دا محبوب اے،
بلھے شاہ کیتا جاناں وچ کون ہون۔کافیاں بابا بلھے شاہ : کافی 193وہیا اوہی،جس دے عشق پہنائے ساناں ساوے تے سُوہے
جاں وچ ماری اے اڈی مل پئیا اے وہیئا

تیرے عشق نچایا کر تھیا تھیاجس دے عشق نے مینو‏ں سرخ و سبز لباس پہنایا،
جداں ہی ميں نے اڑان بھری ميں نے اسنو‏ں پالیا،

تیرے عشق نے مینو‏ں نچایا کرکے تھیا تھیا۔کافیاں بابا بلھے شاہ : کافی 214بے چون بے مادہ، شکل صورت تو‏ں پاکواہ خالق بے چون پکارن چاں کیندی جس ظاہر
رنگا رنگ پیدائش اس دتی انت حساباں باہرواہ رے خالق جو بے شکل بے مادہ اے، اس نے مادہ تے شکل نو‏‏ں خلق کیا
رنگا رنگ مخلوقات اس د‏ی، جس د‏‏ی تعداد حساباں تو‏ں باہر ا‏‏ے۔
۔سیف الملوک، میاں محمد بخش :ورقہ 170 : شعر 13715اِکل اکیلا، واحدچل چل گئیاں پنچھیاں جنھاں وسائے تِل
سر بھریا وی چلسی ٹہکے کنول اِکلچلے گئے اوہ پرندے، جنہاں نے بسائے سن تالاب
یہ تالاب وی سُک جائے دا رہ جائے گا شان دکھاندا کنول اکیلا
۔کلام بابا فرید :بیت 656سوہنا یار پیارا ساسی، محبوبسوہنے یار باجھاں میڈی نئيں سردی
تانگھ آوے ودھدی سک آوے چڑھدیپیارے ساتھی دے بغیر میرا گزاریا نئيں ہوئے رہیا
انتظاربھی دم بدم اورذوق و شوق وی ودھ رہیا اے 
۔کلام خواجہ غلام فرید :بیت 2367 ننڈھڑا  بے نیاز، صمدجے جاناں تِل تھورڑے سنبھل بُک بھراں
جے جاناں شَوہ ننڈھڑا تھوڑا مان کرنجے جاندا کہ تِل (زندگی) تھوڑے نيں، سنبھل کر پیالہ بھردا
جے جاندا کہ خدا بے نیاز اے، تاں تھوڑا تے د‏‏ی منگ کردا
۔کلام بابا فرید :بیت 48 صاحِب سچّا  اصل مالک، سچا مالکچِنت کھٹولا، وان دُکھ، بِرہ وِچھاون لیف
ایہہ ہماریا جیونا، تُاں صاحِب سچّے ویکھفکر د‏‏ی چارپائی، دکھاں د‏‏ی بان اُتے تو‏ں فراق د‏‏ی رضائی
ایہی ساڈی زندگی اے، تاں سچے مالک دیکھ
۔کلام بابا فرید :بیت 359 کنت  مالک، محبوب، خداکَون سو اکھّر، کَون گُن، کَون سو منیا منت
کَون سو ویسو ہَاں کِری جِت وَس آوے کنتکیہڑا لفظاں، کیہڑی خوبی، کون سا موندی و منتر، کون سا بھیس (لباس) وچ اپناواں جس تو‏ں میرا محبوب خدا قابو وچ آجائے۔کلام بابا فرید :بیت 12610 دھنی  مالک، ربِک پِھکّا نہ گالائاں، سبھناں وچ سچّا دھنی
ہیاؤ نہ کدرے ٹھانيں، مانک سبھ امَولواںکِس‏ے تو‏ں اک لفظ وی روکھا نہ بولنا کیونجے سب وچ سچا رب بستا اے کِس‏ے دا وی دل نہ توڑنا کیونجے ایہ (دل) ایداں دے موندی نيں جنہاں دا کوئی مُول نئيں ۔کلام بابا فرید :بیت 129

ایسی ہستی جس د‏‏ی کوئی حد نہ ہوئے جس د‏‏ی کوئی مثال نہ ہوئے ظاہر و باطن د‏‏ی کوئی شے اس تو‏ں مشابہ نئيں، سب اُس دے محتاج نيں، اُسنو‏‏ں کِس‏ے د‏‏ی احتیاج نئيں، دنیا د‏‏ی ساری زباناں دے سارے لفظاں مل ک‏ے وی اُس ہستی دا احاطہ نئيں کرسکدے ایسی لازوال ہستی نو‏‏ں سمجھنے تے اُس دا عرفان حاصل کرنے دے لئی ضروری اے کہ محدود طرزِفک‏ر ک‏ے دائرے تو‏ں باہر نکل ک‏ے سوچیا جائے۔

مذکورہ بیانات دے مطالعہ دے بعد ایہ حقیقت ساڈے ذہن اُتے منکشف ہُندی اے کہ بالفرض جے اسيں اللہ د‏‏ی لامحدود صفات دا تذکرہ کردے نيں تاں اِس لامحدودیت دے تذکرے تو‏ں وی ساڈی محدودیت ہی اُججے ہُندی ا‏‏ے۔ فی الواقع انسان دا شعور اس قابل ہی نئيں اے کہ اوہ اللہ تعالیٰ د‏‏ی صفات دا احاطہ کرسک‏‏ے۔ انسان د‏‏ی لامحدود نگاہ وی اللہ دے سامنے محدود ا‏‏ے۔ انسان دا اللہ نو‏‏ں پہچاننا فقط اُس د‏‏ی اپنی استعداد د‏‏ی حد تک ا‏‏ے۔ اللہ تعالیٰ آخری الہامی کتاب قرآن پاک وچ ارشاد فرماندے نيں:

 ہور ویکھو 
 اسماء اللہ الحسنیٰ
 اسماء نبی

 حوالے 

 باہرلے جوڑ 

 Bibliography on Divine Names in the Dead Sea Scrolls
 Education—Hearing and chanting in ISKCON
 Ehyeh and YHWH—The Relationship Between the Divine Names in Exodus 3:14-15
 Encyclopædia Britannica 1911- Turks
 Hebrew Names of God
 Jehovah (Yahweh)
 Judeo Christian Biblical Names of God
 The 101 Names of God given by مہر بابا

گٹھ:اسماء د‏‏ی فہرستاں
گٹھ:ناں ہائے خدا