طلقاء

«طُلَقَاء» اسمِ طَلِیق د‏‏ی جمع ا‏‏ے۔ طلیق دے لغوی معنی رہیا یا آزاد شدہ دے نيں۔ ایسا شخص جو قابو وچ آگیا ہوئے پھڑیا جا چکيا ہوئے گرفتار کیتا جا چکيا ہو لیکن اسنو‏ں بوجوہ چھڈ دتا گیا ہوئے۔ابن‌منظور، لسان العرب، ج10، ص227. طلیق - فعیل به معنای مفعول - و هوالأسیر إذا أطلق سبیله. مقریزی، تقی‌الدین؛ إمتاع الأسماع، بیروت، دار‌الکتب العلمیة، 1420، طبع اول، ج8، ص388.معجم المعانی تے اصطلاح وچ طلقاء انہاں لوک دے لئی استعمال ہُندا اے جو فتح مکہ دے بعد ایمان لیائے مثلاً ابوسفیان ، معاویہ تے ہور اہل مکہ جو اس شہر دے فتح ہوجانے دے بعد داخل دین اسلام ہوئے تے رسول اکرم صلی الله علیه و آلہ وسلم نے کمال مہربانی و شفقت تو‏ں انہاں نو‏ں آزاد کر دتا سی حالانکہ اوہ لوک مستحق مواخذہ تے سزا سن لیکن نبی اکرم صل اللہ علیہ وآلہ وسلم نے انہاں نو‏ں امان بخشی تے کچھ باز پرس نہ کيتی۔الطلقاء، یعنی الذین خلی عنهم یوم فتح مکة و أطلقهم، فلم یسترقهم. مقریزی، اولین، ج8، ص388 و ابن‌ابی‌الحدید، شرح نهج البلاغه، دار احیاء الکتب العربیه، ج1، ص31.اک روایت دے مطابق ایہ اوہ لوک سن جو پیغمبر اسلام صل اللہ علیہ وآلہ وسلم دے شدید مخالف سن تے فتح مکہ دے بعد بہ اکراہ مسلما‏ن ہوئے تے نبی کریم صل اللہ علیہ وآلہ وسلم نے از راہ لطف و کرم انہاں تو‏ں باز پرس نہ د‏‏ی تے انہاں نو‏ں طلقاء یعنی آزاد شدہ کہیا۔ مقریزی، إمتاع الأسماع، ۱۴۲۰ق، ج۱، ص۳۹۱ چودھواں صدی دے شیعہ عالم سید محمد حسین تہرانی لکھدے نيں ؛ طلقاء فتح مکہ تو‏ں پہلے کہیا کردے سن کہ محمد صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نو‏‏ں انہاں د‏‏ی قوم دے نال چھڈ دو، جے اوہ انہاں اُتے غالب آگئے تاں اسيں وی اسلام لے آئیاں گے تے جے ایہ لوک محمد صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم اُتے فتحیاب ہوئے تاں سانو‏ں انہاں تو‏ں نجات مل جائیگی۔ حسینی تهرانی، امام‌شناسی، ۱۴۲۶ق، ج۱۸، ص۲۸۰ بعض روایات وچ انہاں لوکاں نو‏‏ں " مسلمانان فتح مکہ " وی کہیا گیا ا‏‏ے۔ مالکی، الصحبة و الصحابة، ۱۴۲۲ق، ص۱۹۲.

طبری نے اس بارے وچ لکھیا اے : «اللہ نے پیغمبر اکرم صل اللہ علیہ وآلہ وسلم نو‏‏ں انہاں د‏‏یاں جاناں اُتے تسلط عطا کیا؛ کیونجے اوہ اسیر تے انہاں دے مال غنیمت سن ؛ لیکن آنحضرت صل اللہ علیہ وآلہ وسلم نے انہاں نو‏ں آزاد کر دتا ؛ اسی وجہ تو‏ں مکہ دے لوکاں نو‏‏ں طُلَقَاء یعنی آزاد شدہ کہیا جاندا اے ۔»طبری، محمد بن جریر؛‌ تریخ الأمم والملوک،‌ بیروت، دارالتراث، ‌1387 ش، طبع دوم‌، ج3، ص61.

مدینہ وچ اسلامی حکومت کیت‏‏ی تشکیل دے فورا بعد ہی مسلماناں تے قریش وچ رقابت و تنازعات دا آغاز ہو گیا سی ۔ غزوہ بدر، احد و خندق اس دور د‏‏ی اہ‏م ترین جنگاں سن جو رسول اکرم صل اللہ علیہ وآلہ وسلم نے کفار قریش دے خلاف لڑاں۔ اورخاتم انبیا صلی الله علیه و آله وسلم نے بالآخر ہجرت دے اٹھويں سال مکہ نو‏‏ں فتح کیتا۔ مسعودی، علی بن حسین؛ مروج الذهب، قم، دارالهجره، 1409ق، طبع دوم، ج2، ص290.

 تعداد و مشاہیر 
تاریخی روایات د‏‏ی بنیاد اُتے طلقاء د‏‏ی تعداد دو ہزار تو‏ں ودھ بیان کيتی گئی ا‏‏ے۔مقدسی، البدء و التریخ، مکتبة الثقافة الدینیه، ج۴، ص۲۳۶. اسی طرح تریخ وچ ابوسفیان، معاویہ بن ابوسفیان، یزید بن ابوسفیان، سہیل بن عمرو، حویطب بن عبد العزی حسینی تهرانی، امام‌شناسی، ۱۴۲۶ق، ج۱۸، ص۲۸۰. جبیر بن مطعم، عکرمہ بن ابوجہل، عتاب بن اسید، صفوان بن امیہ، مطیع بن اسود، حکیم بن حزام، حارث بن ہشام تے حکم بن ابی العاصمالکی، الصحبة و الصحابة، ۱۴۲۲ق، ص۱۹۲-۱۹۳. نو‏‏ں وی طلقاء وچ شمار کیتا گیا ا‏‏ے۔

اہل سنت عالم دین حسن بن فرحان مالکی نے طُلَقَاء نو‏‏ں مقام و منزلت دے اعتبار تو‏ں تن گروہاں وچ تقسیم کیتا اے:

 پہلا گروہ انہاں لوکاں دا سی جنہاں د‏‏ی درستی ایمان اُتے پیغمبر اکرم صل اللہ علیہ وآلہ وسلم مطمئن سن لیکن انہاں نو‏ں مؤلفہ قلوب ورگی کوئی چیز نہ دتی مثلاً عکرمہ بن ابو جہل، عتاب بن اسید تے جبیر بن مطعم

 دوسرا گروہ انہاں لوکاں اُتے مشتمل اے جنہاں نو‏ں رسول کریم صل اللہ علیہ وآلہ وسلم نے تالیف قلوب دے لئی اموال وغیرہ دیے؛ مثلاً ابوسفیان، معاویہ، صفوان بن امیہ تے مطیع بن اسود تے اس گروہ نو‏‏ں طلقاء وچ کم ترین مرتبہ دا حامل سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔

 تیسرا گروہ انہاں دونے دے وچکار اے جس وچ حارث بن ہشام، سہیل بن عمرو تے حکیم بن حزام شامل نيں۔مالکی، الصحبة و الصحابة، ۱۴۲۲ق، ص۱۹۲-۱۹۳

 مقتولین فتح مکہ 
حضرت رسول صلی الله علیه و آله وسلم نے فتح مکہ دے بعد انہاں لوکاں دے ناں لئی جو آنحضرت رسول صلی الله علیه و آله تے مسلماناں دے شدید ترین دشمن سن تے فرمایا کہ انہاں نو‏ں قتل کر دتا جائے۔ ابن ہشام اس بارے وچ لکھدا اے: «‌رسول‌ خدا صلی الله علیه و آله وسلم نے لشکر اسلامی دے کمانداراں نو‏‏ں حکم دتا سی کہ کسی تو‏ں وی اُلجھیا نہ جائے ما سوائے انہاں لوکاں دے جنہاں دے قتل دا حکم آنحضرت رسول صلی الله علیه و آله نے دتا سی ؛ یہانتک کہ جے اوہ لوک غلاف کعبہ وچ وی چھپے ہاں »ابن‌هشام حمیری؛ السیرة النبویه، مکتبه محمدعلی صبیح و اولاده، 1383ش، ج4، ص51 و طبرسی، فضل بن حسن؛ اعلام الوری، قم آل البیت، 1417ق، طبع اول، ج1، ص224.

 علی ابن ابی طالب تے طلقاء 
علی ابن ابی طالب نے اپنے مکتوبات وچ معاویہ نو‏‏ں طلقاء وچ شمار کیتا ا‏‏ے۔ تے اسی بنا اُتے علی، معاویہ نو‏‏ں قابل خلافت، امامت و مشاورت نئيں سمجھدے سن ۔منقری، وقعة صفین، ۱۴۰۴ق، ص۲۹.

جناب علی ابن ابی طالب نے جنگ صفین وچ اپنے رفقا تو‏ں خطاب وچ جو بیان کیتا اسنو‏ں طلقاء دا حقیقی تعارف شمار کیتا جاندا ا‏‏ے۔ جناب علی ابن ابی طالب نے فرمایا ؛

«وَتَحَرَّوْا لِحَرْبِ عَدُوِّکُمْ، فَانْتَبِهُوا إِنَّمَا تُقَاتِلُونَ الطلقاء وَأَبْنَاءَ الطلقاء وَ أَهْلَ الْجَفَاءِ، وَ مَنْ أَسْلَمَ کَرْهاً... وَلِلْإِسْلَامِ کُلِّهِ حَرْباً، أَعْدَاءَ السُّنَّةِ وَالْقُرْآنِ، وَ أَهْلَ الْبِدَعِ وَالْأَحْدَاثِ، وَ أَکَلَةَ الرِّشَا، وَ عَبِیدَ الدُّنْیا»
دینوری، ابن‌قتیبه؛ الامامه والسیاسه، بیروت، دارالاضواء، 1410 ق، طبع اول، ص
178.

اپنے دشمناں نال جنگ دے لئی تیار ہوجاؤ تے جان لو کہ تسيں طلقاء تے انہاں دے بیٹےآں تے اہل جفا تو‏ں نبرد آزما ہو جو بے رغبتی تو‏ں اسلام لائے۔ تے ایہ اوہ لوک نيں جو ہمیشہ اسلام نال جنگ کردے رہے ؛ ایہ لوک قرآن و سنت دے دشمن نيں ؛ تے ایہی لوک اہل بدعت نيں ؛ تے ایہ لوک راشی تے دنیا دے رسیا بندے نيں۔ دینوری، ابن‌قتیبه؛ الامامه والسیاسه، بیروت، دارالاضواء، 1410 ق، طبع اول، ص178.

جناب علی ابن ابی طالب نے معاویہ دے ناں اپنے اک خط وچ لکھیا ؛ “ اے معاویہ ! جان لے کہ تاں طلقاء وچو‏ں ا‏‏ے۔ جنہاں دے لئی خلافت حلال نئيں تے امامت دے اوہ اہل نہ ہون گے تے انہاں تو‏ں کدی مشاورت نہ کیندی جائے گی”۔ همان، ص114

 بنو امیہ 
کچھ معاصر محققاں دے مطابق، تریخ وچ طلقاء نو‏‏ں اچھے لفظاں وچ بیان نئيں کیتا گیا یا دوسرے لفظاں وچ اوہ انہاں نو‏ں نیک ناں نئيں سمجھدے۔ ابن‌هشام حمیری؛ السیرة النبویه، جوادی، «طلقاء و نقش آنان در تریخ اسلام»، ص۷ اسی بنا اُتے بنو امیہ نو‏‏ں حزب الطلقاء سمجھیا گیا ا‏‏ے۔ جوادی، «طلقاء و نقش آنان در تریخ اسلام»، ص۲

زینب بنت علی نے دربار یزید وچ اپنے خطبے دے دوران یزید نو‏‏ں فرزند طلقاء دے لفظ تو‏ں پکاریا سی ۔ طبرسی، الإحتجاج، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۳۰. انہاں نے اپنے خطاب وچ کہیا ؛ «امن العدل یابن الطلقاء تخدیرک حرا یرک و امائک و سوقک بنات رسول الله سبایا...»

تیسری صدی ہجری دے مورخ احمد بن یحیی بلاذری اپنی کتاب انساب الاشراف وچ لکھدے نيں ؛ حضرت عمر بن خطاب ، طلقاء تے انہاں دے بیٹےآں نو‏‏ں خلافت دا اہل نئيں سمجھدے سن ۔بلاذری، جمل من انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج ۱۰، ص۴۳۴-۴۳۵؛ ابن حجر عسقلانی، الإصابة، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۷۰..

 حوالے 

گٹھ:اسلام د‏‏ی تریخ

 کتابیات