حائر حسینی

حائر حسینى کربلا وچ مدفون شیعیان اہل بیت(ع) دے تیسرے امام امام حسین علیہ السلام دے روضے تے اس دے ارد گرد علاقے دا ناں ا‏‏ے۔ سب تو‏ں پہلے ایہ لفظ امام صادق(ع) نے زیارت امام حسین(ع) د‏‏ی فضیلت و ثواب بیان کردے ہوئے، قبر امام(ع) تے اس دے ارد گرد دے محصور علاقے نو‏‏ں حائر دا ناں دتا۔ رفتہ رفتہ ایہ لفظ شیعیان اہل بیت(ع) دے ہاں رائج ہويا تے حرم امام حسین(ع) تے اس د‏ی حدود نو‏‏ں حائر حسین تے حائر حسینی کہیا جانے لگا۔ حرم حسینی تے تن ہور تھ‏‏اںو‏اں یعنی حرم مکی، حرم نبوی تے مسجد کوفہ دے لئی خصوصی احکامات نيں جداں انہاں دا تقدس تے احترامات ہور مسافر انہاں تھ‏‏اںو‏اں اُتے 10 دن تو‏ں کم قیام د‏‏ی صورت وچ وی پوری نماز ادا کر سکدا اے ؛ ایہی نئيں بلکہ ایتھ‏ے پوری نماز ادا کرنا مستحب یعنی بہتر قرار دتا گیا ا‏‏ے۔

 حائر دے لغوی معنی 
حائر دے معنی حیران و سرگردان دے نيں۔ ایسا مقام جس دا درمیانی حصہ ہموار تے چاراں اطراف تو‏ں بلند ہوئے تے اس وچ جمع ہونے والے پانی دے لئی نکاسی دا راستہ نہ ہوئے تاں اسنو‏ں وی "حائر" کہندے نيں۔ زمین کربلا دے ناواں وچو‏ں اک ناں "حائر" وی ا‏‏ے۔ابن منظور؛ طریحى؛ زبیدى، ذیل «حیر» اس مقام تو‏ں منسوب افراد حائری کہلاندے نيں۔كلیدار، تریخ كربلاء و حائرالحسین(ع)، ص26

 ناں وجہ 
اس مقام دے حائر کہلانے تے اس لفظ دے رائج ہونے دے اسباب دے بارے وچ کئی اقوال نيں تے سب تو‏ں مشہور قول ایہ اے کہ جدو‏ں متوکل عباسی (حکومت 232 تو‏ں 247 ھ) نے حکم دتا کہ قبر دے اُتے بنی عمارت نو‏‏ں منہدم ک‏ر ک‏ے، اس زمین اُتے پانی چھڈ دتا جائے چنانچہ پانی قبر دے نیڑے رک گیا تے قبر پانی وچ نہ ڈُبی (حارَ الماءُ) تے ايس‏ے بنا اُتے ایہ مقام حائر کہلایا،شہید اول، ذكری‌الشیعۃ فى احكام الشریعۃ ج4، ص291 لیکن بعض مصنفاں نے اس قول نو‏‏ں قبول نئيں کيتا اے کیونجے امام صادق(ع) نے متوکل عباسی د‏‏ی پیدائش تو‏ں برساں پہلے اس مقام نو‏‏ں حائر دا ناں دتا سی۔طہرانى، شفاء الصدور فى شرح زیارۃ العاشور، ص294 دوسرا قول ایہ اے کہ دوسری صدی ہجری دے آغاز وچ مرقد مطہر دے گرد اک دیوار تعمیر کيتی گئی سی تے اس دیوار دے اندر دے حصہ نو‏‏ں حائر کہیا گیا تے لگدا اے کہ ایہ دیوار امویاں نے بنائی سی تاکہ زائرین د‏‏ی تلاشی لینا تے انہاں د‏‏ی نگرانی کرنا، آسان ہوئے۔ تیسرا قول ایہ اے کہ ایہ علامتی تے رمزی سا لفظ بروئے کار لیایا گیا کیونجے ایہ لفظ امویاں د‏‏ی توجہ کم ہی زائرین د‏‏ی نسبت د‏‏ی جانب مبذول کردا سی۔بستان آبادى، شہر حسین(ع) یا، جلوہ گاه عشق، ص174ـ175 یا فیر اس لئی اسنو‏ں حائر کہیا گیا کہ اس دے لغوی معنی اس زمین تو‏ں مطابقت رکھدے نيں۔ اج کل امام حسین(ع) دا مدفن "حرم حسینی" تے "روضۂ حسینی" دے ناں تو‏ں معروف ا‏‏ے۔كلیدار، تریخ كربلاء و حائرالحسین(ع)، ص73

 پہلا استعمال 
حسین بن ثویر بن ابی فاختہ کہندے نيں: امام صادق(ع) نے میرے تو‏ں مخاطب ہوک‏ے فرمایا: اے حسین! جو اپنے گھر تو‏ں نکل ک‏ے قبر حسین بن علی علیہما السلام د‏‏ی زیارت دا عزم کرے جے پائے پیادہ ہوئے تاں خداوند متعال اسنو‏ں ہر قدم دے بدلے اک حسنہ یعنی نیکی عطاء کردا اے تے اک گناہ اس دے نامۂ اعمال تو‏ں مٹا دیندا اے حتی کہ حائر وچ پہنچ جائے۔

سب تو‏ں پہلے لفظ حائر زیارت امام حسین(ع) د‏‏ی زیارت دے آداب و فضائل دے سلسلے وچ امام صادق(ع) تو‏ں منقولہ حدیثاں وچ استعمال ہويا اے ابن‌قولویه، كامل الزیارات، ص254ـ255، 358ـ362 تے اس دا اطلاق مرقد منور دے محصور احاطے اُتے ہويا۔كرباسى، تاریخ‌المراقدالحسین و اهل‌بیته و انصاره ج1، ص259 رفتہ رفتہ ایہ اصطلاح شیعیان اہل بیت(ع) دے درمیان رائج ہوئی تے مذکوہ مرقد تے اس دے ارد گرد د‏‏ی حدود نو‏‏ں حائر حسین تے حائر حسینی کہیا جانے لگا۔كلیدار، تریخ كربلاء و حائرالحسین(ع)، ص71ـ72

 شیعہ دے نزدیک 
حرم حسینی شیعیان اہل بیت(ع) دے نزدیک بہت زیادہ حرمت دا حامل ا‏‏ے۔ آئمۂ معصومین علیہم السلام دشواریاں تے حکا‏م وقت دے شدید دباؤ تے سخت گیریاں دے باوجود کربلا د‏‏ی فضیلت تے حائر حسینی د‏‏ی رفیع منزلت بیان کرکے لوکاں نو‏‏ں اس د‏ی زیارت تے تکریم و تعظیم د‏‏ی رغبت دلاندے سن ۔ متعدد احادیث وچ ، اخروی اجر و ثواب تے حرم امام حسین(ع) د‏‏ی زیارت دے آثار دے علاوہ، حرم وچ حاضری دے آداب تے آنجناب دے مزار د‏‏ی زيارت دے طریقے وی تفصیل تو‏ں بیان ہوئے نيں۔مفید، كتاب‌المزار، ص44ـ62، 64ـ82

 احاطہ حرم 
امام صادق(ع) تو‏ں منقولہ احادیث دے مطابق، حرم د‏‏ی حدود مختلف طریقےآں تو‏ں معین د‏‏ی گئیاں نيں جنہاں وچ فرسخ تے ذراع نو‏‏ں وی معیار قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ابن قولویہ، كامل الزیارات، ص456ـ458 انہاں بظاہر متعارض احادیث نو‏‏ں جمع کرکے کہیا گیا اے کہ انہاں احادیث وچ معین کردہ تمام تھ‏‏اںو‏اں حرم دے احاطے وچ آندے نيں تے لائق احترام نيں؛ اُتے فضیلت دے مراتب مختلف نيں؛ جو مقام، امام (ع) دے مدفن دے نیڑے تر ہوئے اس د‏ی حرمت و شرافت بیش تر ا‏‏ے۔طوسی،رہتل الاحكام ج6، ص81ـ82 حرم د‏‏ی حدود دے لئی گھٹ تو‏ں گھٹ فاصلے مدفن امام(ع) تو‏ں 20 تو‏ں 25 ذراع تک نيں، اس بنا اُتے حائر دا تقریبی قطر 22 میٹر قرار دتا گیا تے ایويں حائر د‏‏ی حدود اک طرف تو‏ں امام صادق(ع) دے زمانے وچ مدفن دے ارد گرد دے احاطے تو‏ں تے دوسری طرف تو‏ں انہاں اقوال تو‏ں، مطابقت رکھدی نيں جنہاں وچ مقام شہادت (مشہد)، مسجد تے مرقد نو‏‏ں حرم تے حائر سمجھدے نيں۔كلیدار، تریخ كربلاء و حائرالحسین(ع)، ص51ـ52، 58ـ60۔

 نماز دا فقہی حکم 
حائر حسینی د‏‏ی حدود دا تعین اس لئی اہ‏م اے کہ اس دے لئی ـ بالخصوص نماز مسافر دے موضوع وچ ـ خاص فقہی حکم وارد ہويا اے تے اوہ حکم حرم مکی، حرم نبوی تے مسجد کوفہ دے لئی مختص احکا‏م وچو‏ں وی اے تے اوہ ایہ اے کہ 10 دن تو‏ں کم قیام کرنے والے مسافر دے لئی صرف انہاں تھ‏‏اںو‏اں مقدسہ وچ پوری نماز پڑھنا نہ صرف جائز، بلکہ مستحب ا‏‏ے۔ ایہ امامیہ دا مشہور فتوی اے، گو کہ نماز قصر پڑھنا وی ایداں دے فرد دے لئی جائز ا‏‏ے۔۔شہید ثانى، الروضۃ البہیۃ فى شرح اللمعۃ الدمشقیۃ ج1، ص787ـ788۔طباطبائى یزدى، العروۃ الوثقى ج2، ص164۔

جن احادیث د‏‏ی بنیاد اُتے ایہ فقہی حکم صادر ہويا اے، انہاں وچ بیان ہويا اے کہ جنہاں حدود وچ زائرین امام حسین(ع) دے لئی پوری نماز پڑھنا جائز اے اسنو‏ں حرم، حائر یا مدفن دے پاس ("عِندَ القَبرِ")، دے جداں عناوین دتے گئے نيں۔۔۔۔بروجردى، مستند العروۃ الوثقى ج8، ص418ـ419۔۔حرّعاملى، وسائل الشیعہ، ج 8، ص524، 527ـ528، 530ـ532 بعض فقہاابن سعید، الجامع للشّرائع، ص93۔نراقى، مستند الشیعۃ فى احكام الشریعۃ ج8، ص313، 317 نے حائر د‏‏ی حدود دے لئی مرکزی نقطے (قبر امام(ع) تو‏ں ) کئی فرسخ دے فاصلے اُتے دلالت کرنی والی احادیث تو‏ں استناد کردے ہوئے پورے شہر کربلا نو‏‏ں حائر ـ تے اس حکم دا مصداق ـ قرار دتا اے ؛ لیکن فقہا د‏‏ی اکثریت نے اس حکم نو‏‏ں صرف حائر حسینی دے مفہوم خاص ـ یعنی حرم دے اہ‏م ترین قریبی حصے ـ د‏‏ی حد تک قبول کيتا ا‏‏ے۔بحرانى، الحدائق النّاضرۃ فى احكام العترۃ الطاهرۃ ج11، ص462۔نراقى، مستند الشیعۃ فى احكام الشریعۃ ج8، ص313ـ314 البتہ حائر د‏‏ی دقیق تے صحیح حدود دے سلسلے وچ انہاں د‏‏ی آراء و اقوال وچ فرق اے، جداں:
 حضرت عباس(ع) دے حرم دے علاوہ امام حسین(ع) دا مرقد منور تے دوسرے شہداء دے مراقد حائر د‏‏ی حدود وچ شامل نيں اج کل ایہ احاطہ حرم کہلاندا ا‏‏ے۔۔مفید، الارشاد ج2، ص126۔حلّى، السرائر ج1، ص342
 صفوی دور دے توسیعی اقدامات تو‏ں پہلے حرم تے صحن دا حصہ حائر وچ شامل اے ۔۔مجلسى، بحار، ج 86، ص89ـ90۔كلیدار، تریخ كربلاء و حائرالحسین(ع)، ص53ـ54۔
 بعض فقہا احتیاط د‏‏ی بنا پر، صرف روضۂ مقدس ہی نو‏‏ں حائرقرار دیندے نيں تے حتی کہ رواق وچ موجود مسجد نو‏‏ں وی حائر دا حصہ نئيں سمجھدے۔ پوری نماز دے اس مخصوص حکم وچ روزہ دا قصر ہونا شامل نئيں ا‏‏ے۔۔مجلسى، بحار، ج 86، ص89۔خمینى، تحریرالوسیلہ ج1، ص233۔
 ضریح مطہر دے اطراف۔۔۔طباطبائى یزدى، تحریر الوسیلہ، ج 2، ص164ـ165۔بروجردى، مستند العروۃ الوثقى ج8، ص419ـ420، 425ـ 426۔نراقى، مستند الشیعۃ فى احكام الشریعۃ ج8، ص419ـ420، 425ـ 426۔

 تعمیر حرم د‏‏ی مختصر تریخ 
امام حسین علیہ السلام دے مزار اقدس اُتے عمارت د‏‏ی تعمیر دا تعلق آپ(ع) د‏‏ی شہادت دے فورا بعد دے ایام تو‏ں اے تے روایات وچ اے کہ سنہ 65 ھ تک قبر مطہر اُتے صندوق رکھیا گیا سی تے اُتے چھت تعمیر کيتی گئی سی؛ اُتے بظاہر حائر حسینی اُتے سب تو‏ں پہلا بقعہ مختار ابن ابی عبیدہ ثقفی (مقتول بسال 67 ھ) دے زمانے وچ ـ امام حسین علیہ السلام د‏‏ی خونخواہی دے لئی شروع د‏‏ی جانے والی تحریک وچ انہاں د‏‏ی کامیابی دے بعد ـ (بسال 66 ھ) تعمیر ہويا ا‏‏ے۔ اِٹاں د‏‏ی اس عمارت اُتے اک گنبد بنیا ہویا سی تے اس دے دو دروازے سن ۔۔كرباسى، تریخ المراقد الحسین و اہل بیتہ و انصارہ ج1، ص245ـ250۔آل طعمہ، تریخ مرقد الحسین و العباس،ص70ـ73۔ دوسرے شہدائے کربلا دا مقبرہ عمارت دے باہر واقع ہويا سیابن‌قولویه، كامل الزیارات،ص420۔ مرقد امام حسین(ع) د‏‏ی زيارت دے آداب و فضائل دے سلسلے وچ امام صادق(ع) تو‏ں منقولہ بعض احادیثمجلسى، بحار، ج 98، ص177ـ178، 198ـ199، 259ـ260۔ معلوم ہُندا اے کہ ایہ عمارت آپ(ع) دے دور تک موجود سی۔كرباسى، تاریخ‌المراقدالحسین و اهل‌بیته و انصاره ج1، ص255ـ259۔

بعد دے ادوار وچ افراد یا حکومتاں نے حرم و حائر وچ متعدد تعمیرا‏تی کم کیتے، نويں صحن تے رواق تعمیر کیتے مسجد تعمیر د‏‏ی تے مدفن دے لئی صندوق تے ضریح دا اتنظام کيتا ہور اطراف حرم بنے ہوئے حصار د‏‏ی تعمیر نو، احاطے وچ پتھراں دے بنے ہوئے فرش د‏‏ی تبدیلی، گنبد د‏‏ی مرمت تے اس اُتے سونے دا پانی چڑھانا، میناراں، دیواراں تے رواقاں د‏‏ی سونے، کاشیکاشی = tile یعنی مخصوص نقش نگار والے پتھر۔ تے آئیناں تو‏ں تزئین تے حرم دے لئی قالیناں دے تحائف دینا تے اس دے لئی پانی دا مخزن تعمیر کرنا، انہاں دے انہاں اقدامات وچو‏ں نيں۔آل طعمہ، تریخ مرقد الحسین و العباس، ص87ـ 93۔

 حکومتاں د‏‏ی روش 
حائر حسینی د‏‏ی تعمیر یا انہدام دے سلسلے وچ حکومتاں د‏‏ی روش یکسان نہ سن۔ مثال دے طور اُتے امویاں دے دور وچ زائرین امام حسین علیہ السلام دے خلاف تشدد آمیز رویاں تے سخت گیریاں دے باوجود۔ابن قولویہ، كامل الزیارات، ص203ـ206، 242ـ245۔ حائر نو‏‏ں کدی منہدم نئيں کيتا گیاآل طعمہ، تریخ مرقد الحسین و العباس، ص73۔ لیکن بعض عباسی خلفاء، منجملہ ہارون الرشید تے متوكل عباسی، نے کئی بار حائر اُتے تعمیر شدہ عمارت نو‏‏ں منہدم کيتا تاکہ امام حسین علیہ السلام د‏‏ی قبر دے آثار مٹ جاواں تے لوک اوتھ‏ے زيارت دے لئی نہ آئیاں ۔ متوکل نے اس غرض تو‏ں حکم دتا اے حائر د‏‏ی زمین وچ ہل چلایا جائے تے مقبرے اُتے پانی چھڈ دتا جائے۔ابوالفرج اصفہانى، مقاتل الطالبیین، ص395ـ396۔طوسى، الامالى، ص325ـ329۔ انہاں دے مقابلے وچ آل بویہ، آل جلائریہ، صفویہ تے قاجاریہ دے ادوار وچ حرم حسینی د‏‏ی توسیع و تزئین دے لئی بنیادی اقدامات عمل وچ لیائے گئے۔كلیدار، تریخ كربلاء و حائرالحسین(ع)، ص171ـ173۔ تخریب و انہدام دا تازہ ترین اقدام اس وقت انجام پایا جدو‏ں وہابیاں نے سنہ 1216 ھ وچ کربلا اُتے حملہ کيتا۔ اس حملے وچ شہر دے باشندےآں تے زائرین حسینی دا قتل عام کيتا گیا، حائر حسینی نو‏‏ں منہدم کيتا گیا تے اموال نو‏‏ں پرت لیا گیا۔Longrigg, Four centuries of modern Iraq,217۔ محمد سماوى (وفات 1371ھ) اپنی کتاب "مجالى اللُطف بأرض الطَّف"، نے حائر حسینی د‏‏ی تخریب و تعمیر دے مختلف مراحل نو‏‏ں منظوم کيتا ا‏‏ے۔آقا بزرگ طہرانى، الذریعہ، ج 19، ص373۔

 شیعیان اہل بیت دا کربلا وچ قیام 
آئمۂ معصومین(ع) د‏‏ی طرف تو‏ں حائر حسینی د‏‏ی تعظیم و تکریم اُتے تاکید تے مستنصر عباسى (حکومت: 247 تو‏ں 248 ھ) دے دور وچ کِسے حد تک زیارت امام حسین علیہ السلام د‏‏ی آزادی، دے باعث علویاں وچو‏ں اک جماعت نے حائر حسینی دے ارد گرد سکونت اختیار کيتی جنہاں وچو‏ں پہلے امام کاظم(ع) دے پو‏تے ابراہیم مُجاب، بن محمد عابد سن ۔ ابراہیم مجاب دا مزار حرم دے مغربی رواق وچ ا‏‏ے۔۔۔آل طعمہ، تریخ مرقد الحسین و العباس، ص147ـ148۔علوى اصفہانى، مہاجران آل ابوطالب، ص202ـ203۔ انہاں دے بیٹے محمد حائری کربلا دے خاندان سادات آل فائز دے مورث اعلیٰ نيں تے اس خاندان دے بعض افراد حرم حسینی دے متولی وی رہے نيں۔ابن‌عنبہ، عمدۃ الطالب فى انساب آل ابی طالب، ص263ـ266۔كلیدار، معالم انساب الطالبیین فى شرح كتاب (سرّالانساب العلویۃ) تصنیف ابى نصربخارى، ص157ـ167۔

 حوالے 

 مآخذ 
 ابن ادریس حلّى، كتاب السرائر الحاوى تحریرالفتاوى، قم 1410ـ1411ھ ۔
 ابن سعید، الجامع للشّرائع، قم 1405ھ ۔
 ابن طباطبا علوى اصفہانى، مہاجران آل ابوطالب، ترجمہ محمدرضا عطائى، مشہد 1372ہجری شمسی۔
 ابن‌عنبہ، عمدۃ الطالب فى انساب آل ابی طالب، طبع مہدى رجایى، قم 1383ہجری شمسی۔
 ابن قولویہ، كامل الزیارات، چاپ جواد قیومى، قم 1417ھ ۔
 ابن منظور؛ ابوالفرج اصفہانى، مقاتل الطالبیین، طبع كاظم مظفر، نجف 1385ھ/1965ء، طبع افست قم 1405ھ ۔
 خمینی، امام سید روح الله، تحریرالوسیلۃ، بیروت 1407ھ /1987ء۔
 بحرانى، یوسف بن احمد، الحدائق النّاضرۃ فى احكام العترۃ الطاهرۃ، قم 1363ـ1367ہجری شمسی۔
 بروجردى، مرتضى، مستند العروۃ الوثقى: كتاب الصلاۃ، تقریرات درس آیت اللّه خوئى، ج 8، [قم] 1367ہجری شمسی۔
 خوانساری، احمد، جامع المدارك فى شرح المختصرالنافع، حاشیہ علی‌اكبر غفارى، ج 1، تہران 1355ہجری شمسی۔
 زبیدى، محمد بن محمد، تاج العروس من جواہرالقاموس، طبع علی شیرى، بیروت 1414 ھ/ 1994ء۔
 شہید اول، محمد بن مكى، ذكری الشیعۃ فى احكام الشریعۃ، قم 1419ھ ۔
 شہید ثانی، زین الدین بن على، الروضۃ البہیۃ فى شرح اللمعۃ الدمشقیۃ، طبع محمد كلانتر، نجف 1398ھ، طبع افست قم 1410ھ ۔
 طباطبائى یزدى، محمد كاظم بن عبد العظیم، العروۃ الوثقى، بیروت 1404ھ/1984 ء۔
 طریحى، فخر الدین بن محمد، مجمع البحرین، پبلشر، احمد حسینى، تہران 1362ہجری شمسی۔
 آل طعمہ،سید سلمان ہادى، تریخ مرقد الحسین و العباس (ع)، بیروت 1416ھ/1996 ء۔
 طوسى، محمد بن حسن، الامالى، قم 1414 ھ ۔
 طوسى، محمد بن حسن، تہذیب‌الاحکا‏م، چاپ علی اكبر غفارى، تہران 1376ہجری شمسی۔
 طہرانى، ابوالفضل بن ابوالقاسم، شفاء الصدور فى شرح زیارۃ العاشور، تہران 1376ہجری شمسی۔
 كرباسى، محمد صادق، تریخ المراقد الحسین و اہل بیتہ و انصارہ، ج 1، لندن 1419ھ/ 1998 ء۔
 كلیدار، عبد الجواد، تریخ كربلاء و حائرالحسین علیہ السلام، نجف بے تا۔، چاپ افست قم 1376ہجری شمسی۔
 كلیدار، عبد الجواد، معالم انساب الطالبیین فى شرح كتاب (سرّالانساب العلویۃ) تصنیف ابى نصربخارى، پبلشر، سید سلمان ہادى آل طعمہ، قم 1380ہجری شمسی۔
 كلیدار، عبد الحسین، بغیۃ النبلاء فى تریخ كربلاء، چاپ عادل كلیدار، بغداد 1966 ء۔
 گلپائیگانى، محمد رضا، هدایۃ العباد، قم 1413 ھ ۔
 مدرس بستان آبادى، محمد باقر، شہر حسین(ع) یا، جلوہ گاه عشق، تہران 1414ھ ۔
 مفید، محمد بن محمد، الارشاد فى معرفۃ حجج اللّه علی العباد، قم: دارالمفید، بے تا۔
 مفید، محمد بن محمد، كتاب المزار، چاپ محمد باقر موحدى ابطحى، قم 1409 ھ ۔
 مقدس اردبیلى، احمد بن محمد، مجمع الفائدۃ و الب رہان فى شرح ارشاد الاذہان، چاپ مجتبى عراقى، على پناه اشتہاردى، و حسین یزدى اصفہانى، ج 3، قم 1362 ہجری شمسی۔
 نجفى، محمد حسن بن باقر، جواہرالكلام فى شرح شرائع الاسلام، ج 14، چاپ عباس قوچانى، بیروت 1981 ء۔
 نراقى، احمد بن محمد مہدى، مستند الشیعۃ فى احكام الشریعۃ، ج 8، قم 1416 ھ ۔
 Stephen Hemsley Longrigg, Four centuries of modern Iraq, Beirut 1968

 بیرون روابط 
 مضمون دا بنیادی ماخذ: دانشنامہ جہان اسلام
 سرکاری موقع آستانہ حرم امام حسین (ع) 

گٹھ:اہل بیت
گٹھ:زیارتگاہاں
گٹھ:محرم