مبارک خان دوم

نواب مبارک خان دوم بانی ریاست بہاولپور صادق محمد خان اول دے دوسرے بیٹے تے محمد بہاول خان اول دے بھائی سن ۔ نواب مبارک خان نے ریاست اُتے 24 سال کامیاب حکمرانی کيتی۔

 سلسلہ نسب 
نواب آف بہاولپور حضرت عباس بن عبد المطلب دے خاندان تو‏ں نيں انہاں دا شجرہ نسب کچھ ایويں اے 
 مبارک خان دوم بن نواب صادق محمد خان اول بن نواب مبارک خان اول بن بہادر خان دوم بن فیروز یا پیروج خان بن امیر محمد خان دوم بن بھکھر خان دوم بن بہادر خان بن بھکھر خان بن ہیبت خان بن امیر صالح خان بن امیر چندر خان بن داؤد خان دوم بن بن محمد خان بن محمود خان بن داؤد خان بن امیر چنی خان بن بہاءاللہ عرف بھلا خان بن امیر فتح اللہ خان بن سکندر خان بن عبد القدر یا قاہر خان بن امیر اِبان خان بن سلطان احمد ثانی بن شاہ مزمل بن شاہ عقیل بن سلطان سہیل بن سلطان یاسین بن احمد المستنصر باللہ الثانی بن الظاہر بامر اللہ بن الناصر لدین اللہ بن ابو محمد الحسن المستضی بامر اللہ بن المستنجد باللہ بن المقتفی لامر اللہ بن المستظہر باللہ بن المقتدی بامر اللہ بن القائم بامر اللہ بن القادر باللہ بن المقتدر باللہ بن المعتضد باللہ بن الموفق باللہ بن المتوکل علی اللہ بن المعتصم باللہ بن ہارون الرشید بن المہدی باللہ بن ابو جعفر المنصور بن محمد بن علی بن عبداللہ (رضی اللہ عنہ) بن عباس بن عبد المطلب (رضی اللہ عنہ)۔ گزیٹر آف ریاست بہاولپور 1904ء مولف محمد دین اردو مترجم یاسر جواد صفحہ 231

 دستار بندی 
چونکہ نواب بہاول خان اول د‏‏ی کوئی اولاد نئيں سی اس لئی اوہدی جگہ اس دے بھائی مبارک خان نے لی ۔ داؤد پوترے اس انتخاب اُتے پوری طرح متفق سن ۔

اس لئی نواب مبارک خان د‏‏ی دستار بندی مورخہ رجب 1163ھ بمطابق 1749ء وچ ہوئی۔

 ریاست وچ وسعت 
اوہدی دستار بندی دے کچھ ہی عرصہ بعد نواب نے خیرپور دے وڈیرا محمد معروف خان قائم پور دے قائم خان اربانی تے حاصل پور دے حاصل خان د‏‏ی معاونت تو‏ں جیسلمیر تو‏ں مروت کھو لیا۔ اس نے تاج و پنجند دے شمال و مغرب وچ وی فتوحات ک‏‏يتی‏‏اں ۔ مدولا تے اس دے زیر نگین علاقے تے شیہنی (اب ضلع مظفر گڑھ وچ ) ناہراں تو‏ں چھینے گئے تے بیت ڈوما علاقہ سیت پور دے مخدوم شیخ راجو تو‏ں 1164ھ وچ لیا گیا۔ نواب نے منچن آباد دی
موجودہ کارداری شہراں تو‏ں چھینے گئے تے بیت ڈُبیا علاقہ سیت پور دے مخدوم خراجو تو‏ں 1164ھ وچ لیا گیا۔ نواب نے منچن آباد د‏‏ی موجودہ کارداری دے سامنے والا علاقہ پاکپتن تک مطیع کیتا جس وچ کچھی، پیر غنی وغیرہ پنڈ (موجودہ ضلع منٹگمری) سمیت شامل سی، ہور لودھراں و میلسی دے علاقے بشمول دنیاپور و کہروڑ (موجودہ ضلع ملتان) وی شامل سن ۔

 جہان خان دا حملہ 
1165ھ بمطابق 1751ء وچ احمد شاہ ابدالی دے اک جرنیل سردار جہان خان نے اُچ اُتے حملہ کیتا جس پرنواب محمد مبارک خان نے موج گڑھ، مروت تے پھولرا وچ داؤد پوتراں نو‏‏ں تعینات کیتا تے تمام افواج نو‏‏ں خیر پور وچ جمع ہونے دا حکم دتا۔ اُچ تو‏ں جہان خان بہاولپور د‏‏ی طرف ودھا تے اٹھ ہزار آدمی خیر پور روانہ کیتے لیکن اس دے بعد ہونے والی لڑائی وچ ایہ دستہ شکست تو‏ں دوچار ہويا
(1751ء 1752ء) تے فاتحین نے لال سوہارنا تک اس دا تعاقب کیتا۔ جہان خان امن قائم کرنے اُتے مان گیا تے فتح پور فیری دے ذریعے تو‏ں ملتان واپس روانہ ہويا۔

 تعمیرات 
داؤد پوترے سردار، جونواب د‏‏ی غیر متعین اطاعت وچ سن 
، اس دور حکومت دے دوران تسخیر تے آباد کاری وچ سرگرم عمل وی سن ۔ قائم خان اربانی دے بیٹے کرم خان نے پھولرا د‏‏ی تعمیر نو کروائی (1753ء)۔ اختیار خان مندهانی نے کلہوڑاں تو‏ں گڑھی شادی خان چھینا تے اس دا ناں بدل کے اپنے ناں اُتے رکھیا۔ بہاول خان پیر جانی نے خیر پورنورنگا د‏‏ی بنیاد رکھی تے دجلہ نالہ ( اورنگ زیب د‏‏ی کھدوائی ہوئی اک نہر) صاف کروا کے اس دا ناں اورنگا یا نگاہ رکھیا۔

دین گڑھ قلعہ د‏‏ی بنیاد معروف خان کہرانی دے بیٹے ابراہیم نے رکھی (1756ء) تے اس دے بھتیجے خدا بخش خان نے اسنو‏ں مکمل کروایا۔

شکار پور سرحد اُتے سبزل کہرانی نے سبزل کوٹ د‏‏ی بنیاد رکھی تے سبزل واہ نہر بنوائی (1757ء)۔

دریں اثنا نواب نے جوئیاں اُتے ہیبت طاری کرنے د‏‏ی خاطر شہر فرید دے قریب مبارک پور قلعہ تعمیر کروایا سی تے چھ سال بعد ٹڈ ولھرا نو‏‏ں فصیل بند کرنے د‏‏ی کوشش کيتی جو بیکانیر نے اسنو‏ں پٹے اُتے دتا ہويا سی، لیکن راجا نے مجوزہ فصیلاں اُتے اعتراض کیتا تے نتیجاً ہونے والی جنگ وچ نواب فتح مند رہیا۔ تب نواب مبارک خان نے اپنی فتح نو‏‏ں یادگار بنانے د‏‏ی خاطر ولھرا دے کھنڈر اُتے سردار گڑھ دا قلعہ بنایا (1758ء)۔ نواب نے خود لودھراں تے میلسی علاقےآں وچ مبارک واہ، سردار واہ، خان واہ تے کچھ ہور چھوٹی نہراں وی تعمیر کروائاں جو اج وی جاری نيں۔ رائے سنگھ نے 1173ھ بمطابق 1759ء وچ نصف حصول د‏‏ی ادائیگی کرنے اُتے قلعہ دراوڑ وی نواب مبارک خان نو‏‏ں واپس کے دتا تے اسی سال اس نے بیکانیر دے راجا گج سنگھ تو‏ں انوپ گڑھ لیا، بہرحال اس نے اگلے برس دوبارہ اس اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ ونجھروٹ 1174ھ بمطابق 1760ء وچ اس دے ہتھ لگیا۔ دریا خان جبرانی نے کارواناں پرمحصول عائد ک‏ر ک‏ے 1757ء وچ اوہدی مرمت کروائی سی، لیکن 1759ء وچ علی مراد خان پیرجانی نے اسنو‏ں غصب ک‏ر ليا تے اگلے سال علم بغاوت بلند کیتا۔ چنانچہ نواب نے قلعے نو‏‏ں قبضے وچ لیا تے اپنے علاقے تو‏ں ملحق ک‏ر ليا (1760ء)۔

مد منتھار د‏‏ی بنیاد 1763ء وچ منتھار نوہانی نے صادق آباد کار داری وچ رکھی تے اختیار خان مندهانی نے بھیم وار اُتے قبضہ کیتا جس نے جیسلمیر دے راول مول راج د‏‏ی قلعہ دار فوج نو‏‏ں رشوت دتی سی تے اس دا ناں بدل دا اسلام گڑھ رکھ دتا۔ 1761ء وچ غلام شاہ کلہوڑا اس گل تو‏ں خفا ہو ک‏‏‏ے ریاست اُتے حملہ کیتا کہ ایتھ‏ے اس دے بھائی عطرخان (جسنو‏ں اس نے سندھ تو‏ں بے دخل کیتا سی ) نو‏‏ں پناہ دتی گئی سی۔ غلام شاہ نے گڑھی اختیار خان تک پیش قدمی د‏‏ی لیکن اس وقت اپنے ملک وچ واپس پرت آیا جدو‏ں ایہ طے پا گیا کہ عطر خان نو‏‏ں اس دے حوالے ک‏ے دتا جائے گا۔

دراں اثنا بھنگی سکھ داؤد پوتراں د‏‏ی ودھدی ہوئی طاقت تو‏ں خطرہ محسوس کرنے لگے سن تے 1766ء وچ جھنڈا سنگھ، گنڈا سنگھ تے ہری سنگھ نے نواب دے ستلج پار علاقےآں اُتے حملہ کیتا لیکن غیر فیصلہ کن معرکے دے بعد پاکپتن نو‏‏ں دونے ریاستاں دے درمیان سرحد تسلیم ک‏ر ليا گیا۔ پنج سال بعد سکھاں نے گنڈا سنگھ تے مجا سنگھ د‏‏ی زیر قیادت ملتان علاقے اُتے دھاوا بولا تے اپنی کارروائیاں نو‏‏ں گھارا دے سجے کنارے اُتے داؤد پوترا علاقے دے اندر تک لے گئے۔ داؤد پوتراں نے صاحب زاده جعفر خان (نواب بہاول خان دوم) د‏‏ی زیر قیادت کہروڑ دے قریب دشمناں تو‏ں ٹکرلئی، جدو‏ں مجا سنگھ ماریا گیا تاں سکھ میدان جنگ تو‏ں چلے گئے۔

 ریاست د‏‏ی حالت 
محمد مبارک خان دے عہد وچ ریاست نے خاصی ترقی د‏‏ی لیکن اگرچہ نواب مبارک خان ساری ریاست دا نواب سی لیکن مطلق حاکمیت حاصل نئيں سی کیونکہ پیر جانی، کہرائی، اربانی، ہالانی، مندهانی، معروفیانی تے ہور خوانین اپنے اپنے علاقےآں اُتے خود مختار حکومت ک‏ر رہ‏ے سن ۔ درحقیقت ریاست متعدد چھوٹی چھوٹی رعیتاں د‏‏ی کنفیڈریشن سی۔ ہر رعیت دا حکمران ملکیندی حقوق دے علاوہ انتظامی اختیارات رکھدا سی اورنواب د‏‏ی سرداری برائے ناں سی۔

 وفات 
نواب مبارک خان 24 برس تک حکومت کرنے دے بعد 3 ربیع الاول 1186ھ بمطابق 5جون 1772ء نو‏‏ں فوت ہوئے۔ اوہدی کوئی اولاد نہ سی۔ گزیٹر آف ریاست بہاولپور 1904ء مولف محمد دین اردو مترجم یاسر جواد صفحہ 72 تا 75

 حوالے 

گٹھ:بہاولپور دے نواب