اسماء بنت عمیس

اسماء بنت عميس بن معد بن حارث (Asma`- bint- 'Umays) انہاں دا لقب صاحبۃ الہجرتين (دو ہجرتاں والی)صحابیہ نيں،

اسماء بنت عمیس، حضرت پیغمبر صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے صحابی دی زوجہ سی جنہاں نے اپنے شوہر جعفر بن ابی طالب دے ہمراہ اسلام قبول کیتا۔ آپ دا شمار ابتدائی مسلماناں وچ ہُندا ا‏‏ے۔ جعفر دی شہادت دے بعد ابوبکر نال نکاح کیتا تے ابوبکر دی وفات دے بعد امام علیؑ دی زوجہ بن گئياں۔ اسماء محمد بن ابی بکر دی والدہ نيں۔ سنہ 40 ہجری وچ انہاں دی وفات ہوئی۔
 نام ونسب 
اسماء نام، قبیلہ خثعم تو‏ں سن، سلسلہ نسب ایہ اے، اسماء بنت عمیس بن معد بن حارث بن تمیم بن کعب بن مالک بن قحافہ بن عامر بن ربیعہ بن عامر بن معاویہ بن زید بن مالک ابن بشیر بن وہب اللہ ابن صہران بن عفرس بن خلف بن اقبل (خثعم) ماں دا نام ہند (خولۃ) بنت عوف سی تے قبیلہ کنانہ تو‏ں سن، اس بناپر ام المؤمنین میمونہ تے اسماء اخیافی بہناں سن۔
 اسلام 
آنحضرت صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے خانۂ ارقم وچ مقیم ہونے تو‏ں قبل مسلما‏ن ہوئیاں، جعفر بن ابی طالب نے وی اسی زمانہ وچ اسلام قبول کیتا سی ۔سیرت ابن ہشام:1/136


 = 
 ولادت 
آپ دے والد عمیس بن معد دا تعلق قحطانی بنی خثعم بن انمار دے قبیلے تو‏ں سی تے والدہ ہند سی جو عون بن زہیر حمیری دتی بیٹی سن۔کلبی، ہشام، نسب معدو الیمن الکبیر، ج۱، ص۳۵۶، و ص۳۵۸ تے آپ دتی جم تریخ دے بارے وچ صحیح اطلاع نئيں ملد‏ی نيں۔

 اسلام تے حبشہ دتی جانب ہجرت 

آپ نے اپنے شوہر جعفر بن ابی طالب دے ہمراہ اسلام قبول کیندا تے آپ ابتدائی مسلماناں وچو‏ں سن۔مراجعہ کرن: ابن اسحاق، محمد، السیر و المغازی، ص۱۴۳؛ ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج۸، ص۲۸۰
 نکاح 
اسماء حضرت علی دے بھائی جعفر طیار دی اہلیہ سن۔
شوہر دے نال ہجرت حبشہ دی تے حبشہ وچ ہی آپ تو‏ں تن بیٹے عبداللہ، محمد تے عون پیدا ہوئے۔ پھر فتح خیبر دے بعد شوہر دے ہمراہ حبشہ تو‏ں مدینہ چلی آئیاں ۔
جنگ موتہ وچ جعفر طیار دے انتقال دے تقریباً چھ ماہ بعد محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم نے آپ دا نکاح ابو بکر صدیق تو‏ں پڑھوا دتا۔ انہاں تو‏ں اک بیٹا محمد بن ابی بکر پیدا ہويا۔
ابو بکر صدیق دی وفات دے بعد حضرت علی دی زوجیت وچ آئیاں تے اک بیٹا یحییٰ پیدا ہويا۔ حضرت علی دی شہادت دے کچھ ہی عرصہ بعد آپ دا انتقال ہو گیا۔سیرتِ مصطفیٰ ،مؤلف عبد المصطفیٰ اعظمی ،صفحہ 675ناشر مکتبۃ المدینہ باب المد ینہ کراچی

بعثت دے ستويں سال اپنے شوہر جعفر بن ابی طالب دے ہمراہ حبشہ دی طرف ہجرت کيتی۔ابن ہشام، عبد الملک، السیرة النبویہ، ج۱، ص۳۴۶ تے سن 7 ہجری نو‏‏ں دوسرے مہاجراں دے ہمراہ مدینہ لوٹ آئیاں تے سنہ 8 ہجری نو‏‏ں آپ دے ہمسر جنگ موتہ وچ شہید ہو گئے۔

اس دے بعد ابو بکر دی زوجیت وچ آ گئياں تے حجۃ الوداع دے سال وچ محمد دی پیدائش ہوئی۔ اوہ پیغمبرؐ دی بیماری دے وقت اندے دے پاس موجود سن مراجعہ کرن: کلبی، ہشام، نسب معدو الیمن الکبیر، جلد ۴، ص۳۰۰؛ بلاذری، احمد، انساب الاشراف، ج۱، ص۵۴۵

ابوبکر دی وفات دے بعد امام علیؑ نال شادی کر لی تے کلبی دے بقولکلبی، ہشام، نسب معدو الیمن الکبیر، جلد ۴، ص۳۰۰اس شادی دا ثمرہ دو فرزند یحیی تے عون سن ۔ملاحظہ کرن: ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج۸، ص۲۸۰، و ص۲۸۵؛ بلاذری، احمد، انساب الاشراف، ج۱، ص۴۴۷ یحیی بچپن وچ ہی دنیا تو‏ں چلا گیاابو الفرج اصفہانی، مقاتل الطالبین، ص۲۱ لیکن عون دے بارے وچ اختلاف اے تے بعید نئيں کہ ایہ عون بن جعفر دے نال مشتبہ ہو گیا ہو مراجعہ کرن: ابن قتیبہ، عبداللہ، المعارف، ص۲۱۰؛ ابن عبد البر، یوسف، الاستیعاب، جلد ۴، ص۱۷۸۵؛ قس: طبری، تاریخ، ج۵، ص۱۵۴ اس لئے علما نے اسنو‏ں عون دی بجائے محمد دے نام تو‏ں ذکر کیتا ا‏‏ے۔

 عام حالات 
حبشہ د‏‏ی ہجرت د‏‏ی تے کئی سال تک مقیم رہیاں، سنہ 7 ہجری وچ جدو‏ں خیبر فتح ہويا، تاں مدینہ آئیاں، حفصہ دے گھر گئياں تاں عمر فاروق وی آ گئے، پُچھیا ایہ کون نيں، جواب ملیا اسماء بولے "بولے ہاں اوہ حبش والی اوہ سمند والی" اسماء نے کہیا ہاں اوہی، عمر نے کہیا سانو‏ں تسيں اُتے فضیلت اے، اس لئی کہ اسيں مہاجر نيں، اسماء نو‏‏ں ایہ فقرہ سنکر غصہ آیا، بولاں،" کدی نئيں! تسيں آپ صلی اللہ علیہ وسلم دے نال سن، آپ بھُکھیاں نو‏‏ں کھلاندے تے جاہلاں کر پڑھاندے سن لیکن ساڈی حالت بالکل جدا نہ سی، اسيں نہایت دور دراز مقام وچ صرف خدا تے رسول د‏‏ی خوشنودی دے لئی پئے رہے تے وڈی وڈی تکلیفات اٹھائاں" آپ صلی اللہ علیہ وسلم مکان اُتے تشریف لیائے تاں انہاں نے سارا قصہ بیان کيتا، ارشاد ہويا:
"انہاں نے اک ہجرت د‏‏ی تے تسيں نے دو ہجرتاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ اس لئی تمکو زیادہ فضیلت ا‏‏ے۔" اسماء تے دوسرے مہاجرین نو‏‏ں اس تو‏ں اس درجہ مسرت ہوئی کہ دنیا د‏‏ی تمام فضیلتاں ہیچ معلوم ہودیاں سن، مہاجرین حبشہ جوق در جوق اسماء دے پاس آندے تے ایہ واقعہ دریافت کردے سن ۔صحیح بخاری ج2 ص607، 608
سنہ 5 ہجری غزوہ موتہ وچ جعفر نے شہادت پائی، آپ صلی اللہ علیہ وسلم نو‏‏ں خبر ہوئی (اسماء فرماندیاں نيں کہ وچ حضور صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئی دیکھیا کہ حضور آبدیدہ سن ميں نے عرض کیتا کہ یا رسول اللہ آپ غمگین کیو‏ں نيں۔ کیتا جعفر دے متعلق کوئی اطلاع آئی اے، حضور نے ارشاد فرمایا کہ ہاں اوہ شہید ہوئے گئے نيں، بچےآں نو‏‏ں نہلا دھلیا ک‏ے ہمراہ لے گئی سی، حضور نے بچےآں نو‏‏ں اپنے پاس بلايا تے وچ چیخ اٹھی) آپ صلی اللہ علیہ وسلم اپنے اہل بیت دے پاس تشریف لے گئے تے فرمایا، جعفر دے بچےآں دے لئی کھانا پکاؤ۔ کیونجے اوہ رنج و غم وچ مصروف نيں۔مسند احمد ج6 ص370

اس دے بعد مسجد وچ جا ک‏ے غم زدہ بیٹھے تے اس خبر دا اعلان کيتا، ايس‏ے حالت وچ اک شخص نے آک‏ے کہیا کہ جعفر د‏‏ی مستورات ماتم کر رہیاں نيں تے رو رہیاں نيں۔ آپ نے انہاں نو‏‏ں منع کرا بھیجیا، اوہ گئے تے واپس آ ک‏ے کہیا کہ ميں نے منع کیتا لیکن اوہ باز نئيں آتاں۔ آپ نے دوبارہ بھیجیا، اوہ دوبارہ گئے تے واپس آک‏ے عرض کيتی کہ اسيں لوکاں د‏‏ی نئيں چلدی، آپ نے ارشاد فرمایا "تو انہاں دے منہ وچ خاک بھردو" ایہ واقعہ عائشہ بنت ابی بکر تو‏ں صحیح بخاری وچ منقول اے، صحیح بخاری وچ ایہ وی اے کہ عائشہ نے اس شخص تو‏ں کہیا کہ "خدا د‏‏ی قسم تسيں ایہ نہ کرو گے (منہ وچ خاک ڈالنا) تاں آپ صلی اللہ علیہ وسلم نو‏‏ں تکلیف تو‏ں نجات نہ ملے گی۔"صحیح بخاری ج2 ص611
تیسرےمسند احمد ج6 ص369 دن آپ صلی اللہ علیہ وسلم اسماء دے گھر تشریف لیائے تے سوگ د‏‏ی ممانعت کی، تقریباً چھ مہینے دے بعد شوال سنہ 8 ہجری وچ جو غزوہ حنین دا زمانہ سی ۔ آپ صلی اللہ علیہ وسلم نے ابو بکر صدیق تو‏ں انہاں نو‏‏ں نکاح پڑھیا دتا۔اصابہ ج8 ص9 جس دے دو برس بعد ذو القعدہ سنہ دس ہجری وچ محمد بن ابو بکر پیدا ہوئے، اس وقت اسماء حج د‏‏ی غرض تو‏ں مکہ آئیاں سن چونکہ محمد ذو الحلیفہ وچ پیدا ہوئے سن ۔ اسماء نے دریافت کرایا کہ وچ کیہ کراں؟ ارشاد ہويا نہا کر احرام باندھاں۔صحیح مسلم ج1 ص385، 394

آپ صلی اللہ علیہ وسلم دے مرض الموت وچ ام سلمہ تے اسما نے ذات الجنب تشخیص ک‏ر ک‏ے دوا پلانی چاہی، چونکہ گوارا نہ سی، آپ نے انکار فرمایا، ايس‏ے ممانعت وچ غشی طاری ہوئے گئی، انہاں نے منہ کھول کر پلا دتی، افاقہ دے بعد آپ نو‏‏ں احساس ہويا تاں فرمایا، ایہ مشورہ اسماء نے دتا ہوئے گا۔ اوہ حبشہ تو‏ں اپنے نال ایہی حکمت لیائی نيں، عباس دے علاوہ سب نو‏‏ں دوا پلائی جائے چنانچہ تمام ازواج مطہرات نو‏‏ں دوا پلائی گئی۔صحیح بخاری ج2 وطبقات ج2 ص31، 32 ومسند احمد ج6 ص438
سنہ 13 ہجری وچ ابو بکر نے وفات پائی تاں وصیت کيتی کہ اسماء غسل دتیاںاصابہ ج8 ص9 بحوالہ ابن سعد ابوبک‏ر ک‏ے بعد اسماء علی دے نکاح عقد وچ آئیاں، محمد بن ابو بکر وی نال آئے تے علی دے آغوش تربیت وچ پرورش پائی، اک دن عجیب لطیفہ ہويا، محمد بن جعفر تے محمد بن ابو بکر نے باہ‏م فخراً کہیا کہ اسيں تسيں تو‏ں بہتر نيں۔ اس لئی کہ ساڈے باپ تواڈے باپ تو‏ں بہتر سن ۔ علی نے اسماء تو‏ں کہیا کہ اس جھگڑے دا فیصلہ کرو۔ بولاں کہ تمام نوجواناں اُتے جعفر نو‏‏ں تے تمام بوڑھاں اُتے ابوبکر نو‏‏ں فضیلت حاصل ا‏‏ے۔ علی بولے "فیر ساڈے لئی کیتا رہیا؟"اصابہ ج8 ص9 سنہ 38 ہجری وچ محمد بن ابو بکر مصر وچ قتل ہوئے تے گدھے د‏‏ی کھل وچ انہاں د‏‏ی لاش جلائی گئی انہاں نو‏‏ں سخت غصہ آیا، لیکن نہایت صبر تو‏ں کم لیا تے مصلے اُتے کھڑی ہوئے گئياں۔اصابہ ج8 ص9
 اولاد 
اسماء نے تن نکاح کیتے چنانچہ جعفر تو‏ں محمد، عبد اللہ، عون، ابو بکر تو‏ں محمد تے علی تو‏ں یحییٰ پیدا ہوئے۔استیعاب ج2 ص725 ریاض النضرہ وچ لکھیا اے کہ علی دے دو لڑکے ہوئے سن ۔ یحییٰ تے عون۔ریاض النضرہ ج2 ص649، مسند احمد ج6 ص36 لیکن ابن اثیر نے اسنو‏ں غلط کہیا اے تے کہیا اے کہ ایہ ابن کلبی دا خیال اے جو مشہور دروغ گو سی ۔
 فضل و کمال 
اسماء تو‏ں سٹھ حدیثاں مروی نيں، جنہاں دے راویاں دے ناں ایہ نيں، عمر، ابو موسی اشعری، عبد اللہ بن جعفر، ابن عباس، قاسم بن محمد، عبد اللہ بن شداد بن الہاد، عروہ ابن مسیب، ام عون بنت محمد بن جعفر، فاطمہ بنت علی، ابو یزید مدنی۔

رسول اللہ تو‏ں براہ راست تعلیم حاصل کردیاں سن۔ آپ صلی اللہ علیہ وسلم نے مصیبت و تکلیف وچ پڑھنے دے لئی انہاں نو‏‏ں اک دعا دسی سی، اک مرتبہ آپ صلی اللہ علیہ وسلم نے جعفر دے بچےآں نو‏‏ں دبلا دیکھیا تاں پُچھیا کہ ایہ اس قدر دبلے کیو‏ں نيں، اسماء نے کہیا انہاں نو‏‏ں نظر بہت لگتی اے، تاں تسيں جھاڑ پھونک کرو، اسماء نو‏‏ں اک منتر یاد سی ۔ آپ صلی اللہ علیہ وسلم نو‏‏ں سنایا، فرمایا "ہاں ایہی سہی۔"صحیح مسلم ج2 ص223 اسماء نو‏‏ں خواب د‏‏ی تعبیر وچ وی دخل سی، چنانچہ عمر اکثر انہاں تو‏ں خواباں د‏‏ی تعبیر پُچھدے سن ۔اصابہ ج8 ص9




 فرزند 
مہاجرت دے دوران تن فرزند عبداللہ، محمد تے عون پہلے شوہر جعفر بن ابی طالب تو‏ں پیدا ہوئے۔ کلبی، ہشام، نسب معد و الیمن الکبیر، ج۱، ص۳۵۸

دوسرے شوہر ابوبکر تو‏ں حجۃ الوداع دے سال محمد پیدا ہويا تے تے تیسرے شوہر امام علیؑ تو‏ں دو بیٹے یحیی تے عون دنیا وچ آئے۔منتہی الامال، ج۱، ص۲۹۸-۲۹۹

 وفات 
اسما دی وفات دی صحیح تاریخ موجود نئيں. اگرچہ دو تاریخاں ٣٨ ق یا ٦٠ ق بعض منابع وچ بیان کیتیاں گئیاں نيں۔ نک: صفدی، خلیل، الوافی بالوفیات، ج۹، ص۵۳؛ ابن کثیر، البدایہ و النہایہ، ج۷ (۴)، ص۳۳۱ تے اک جگہ اُتے امام علیؑ دی شہادت دے بعد انہاں دی زندگی دی طرف اشارہ ہويا ا‏‏ے۔ن ک: ذہبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، ج۲، ص۲۸۷؛ ابن حجر عسقلانی، احمد، تقریب التہذیب، ج۲، ص۵۸۹

سنہ 40 ہجری وچ علی المرتضیٰ نے شہادت پائی تے انہاں دے بعد اسماء دا وی انتقال ہوئے گیا۔خلاصہ رہتل ص 488

سنہ 40ھ وچ علی المرتضیٰ نے شہادت پائی تے انہاں دے بعد اسماء بنت عمیس دا وی انتقال ہو گیا۔ انہاں تو‏ں 60 احادیث مروی نيں۔(خلاصہ تہذیب:488)
 حضرت فاطمہؑ دے کفن و دفن وچ شرکت
اسماء دی زندگی دا اہ‏م نکتہ ایہ اے کہ اوہ امام علیؑ دے خاندان وچ داخل ہوئی تے انہاں افراد وچو‏ں سی جو حضرت فاطمہؑ دے کفن و دفن دے وقت حاضر سن ۔نک: بلاذری، احمد، انساب الاشراف، ج۱، ص۴۰۵؛ حاکم نیشابوری، محمد، المستدرک، ج۳، ص۱۶۳-۱۶۴ تے حتی کہ کہیا گیا اے کہ حضرت علیؑ و حضرت فاطمہؑ دی شادی دے وقت وی حاضر سن لیکن جے ٢ ق نو‏‏ں شادی دی تاریخ ہو تو ناممکن لگدا اے کہ اسما حبشہ تو‏ں واپس آ گئياں ہون۔نک: حاکم نیشابوری، محمد، المستدرک، ج۳، ص۱۵۹؛ گنجی، محمد، کفایۃ الطالب، ص۳۰۲-۳۰۳؛ قس: اربلی، علی، ج۱، ص۳۶۵-۳۶۷، کشف الغمہ؛ امین، محسن، اعیان الشیعہ، ج۳، ص۳۰۷

ایسا ظاہر ہُندا اے کہ امام علیؑ دے خاندان دے نال صادقانہ تعلقات دی وجہ تو‏ں ہی شیعہ منابع وچ اسماء نو‏‏ں نیک کردار تو‏ں یاد کیتا گیا اے تے بعض روایات دے مطابق امام باقرؑ تے امام صادقؑ نے وی آپ دی تعریف کیتی ا‏‏ے۔نک: طوسی، اختیار معرفۃ الرجال، ص۶۳-۶۴؛ ابن بابویہ، محمد، الخصال، ج۲، ص۳۶۳

 نقل حدیث 
اسماء نے حضرت پیغمبرؑ تو‏ں احادیث روایت کيتیاں نيں واقدی، محمد، المغازی، ج۲، ص۷۶۶؛ حمیدی، عبداللہ، المسند، ج۱، ص۱۵۸؛ مزی، یوسف، تحفة الاشراف، ج۱۱، ص۲۵۹-۲۶۳ تے آپ تو‏ں آپ دے فرزند عبداللہ بن جعفر، سعید بن مسیب تے عروہ بن زبیر تے دوسرے افراد نے روایت کيتیاں نيں۔ نک: ذہبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، ج۲، ص۲۸۷حضرت علیؑ دی بیٹی فاطمہ نے حدیث منزلت بن عبدالبر، الاستیعاب(بیروت)، ج۳، ص۱۰۹۷؛ مجلسی، بحار الانوار، ج۳۷، ص۲۶۳تے و رد الشمس مجلسی، بحار الانوار، ج۴۱، ص۱۷۷؛ عاملی، اثبات الہداة، ج۱، ص۴۱۴ نو‏‏ں آپ تو‏ں ہی روایت کيتی ا‏‏ے۔

یعقوبی یعقوبی، احمد، تاریخ، جلد ۲، ص۱۰۱ نے اسماء بنت عمیس دے پاس موجود کتاب تو‏ں رسول گرامی دا ارشاد نقل کیتا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ ایہ کتاب رسول اللہ دے فرامین اُتے مشتمل سی۔ اسما دے رسول خدا دے رشتے داراں وچو‏ں ہونے دی بنا اُتے رسول اللہ دے زمانے وچ ایسی کتاب دا ہونا نہایت ہی اہمیت دا حامل اے لیکن اسدے متعلق دوسرے تاریخی تے سیرت دے مآخذ خاموش ہونے دی وجہ تو‏ں اس کتاب دی جزئیات زیادہ بحث وتمحیص دی طلبگار نيں تے اسما دی طرف اس کتاب دی نسبت دا ثابت ہونا بعید نظر نظر آندا ا‏‏ے۔ ہور ن ک: S , 2 EI

 حوالے 

 مآخذ 

 ابن اسحاق، محمد، السیر و المغازی، بہ کوشش سہیل زکار، دمشق، ۱۹۷۸ ع
 ابن بابویہ، محمد، الخصال، بہ کوشش علی اکبر غفاری، قم، ۱۳۶۲ش
 ابن حجر عسقلانی، احمد، تقریب التہذیب، بہ کوشش عبد الوہاب عبد اللطیف، بیروت، ۱۳۹۵ق/۱۹۷۵ ع
 ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، بیروت، دار صادر
 ابن عبد البر، یوسف، الاستیعاب، بہ کوشش علی محمد بجاوی، قاہره، ۱۳۸۰ق/۱۹۶۰ع
 ابن عبد البر، یوسف بن عبدالله، الاستیعاب فی معرفۃ الأصحاب، تحقیق: علی محمد البجاوی، بیروت، دار الجیل، ۱۴۱۲ق/۱۹۹۲ ع
 ابن قتیبہ، عبدالله، المعارف، بہ کوشش ثروت عکاشیہ، قاہره، ۱۳۸۸ق/۱۹۶۹ ع
 ابن کثیر، البدایہ.
 ابن ہشام، عبد الملک، السیره النبویہ، بہ کوشش مصطفیٰ سقا و دیگران، قاہره، ۱۳۵۵ق/۱۹۳۶ ع
 ابو الفرج اصفہانی، مقاتل الطالبین، بہ کوشش احمد صقر، ۱۹۴۹ ع
 اربلی، علی، کشف الغمہ، تبریز، ۱۳۸۱ق.
 امین، محسن، اعیان الشیعہ، بہ کوشش حسن امین، بیروت، ۱۴۰۳ق.
 بلاذری، احمد، انساب الاشراف، بہ کوشش محمد حمید الله، قاہره، ۱۹۵۹ ع
 حاکم نیشابوری، محمد، المستدرک، حیدر آباد دکن، ۱۳۴۱ق.
 حمیدی، عبد الله، المسند، بہ کوشش حبیب الرحمان اعظمی، حیدر آباد دکن، ۱۳۸۰-۱۳۸۲ق.
 ذہبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، بہ کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، ۱۴۰۴ق/۱۹۸۴ ع
 صفدی، خلیل، الوافی بالوفیات، بہ کوشش فاناس، بیروت، ۱۴۰۱ق/۱۹۸۱ ع
 طبری، تاریخ؛ طوسی، اختیار معرفۃ الرجال، بہ کوشش حسن مصطفوی، مشہد، ۱۳۴۸ش.
 عاملی، محمد بن حسن، إثبات الہداة بالنصوص و المعجزات، اعلمی، بیروت، ۱۴۲۵ق.
 قمی، شیخ عباس، منتہی الامال، اعلام التقی، تابستان ۱۳۸۲ش.
 کلبی، ہشام، نسب معدو الیمن الکبیر، بہ کوشش ناجی حسن، بیروت، ۱۴۰۸ق/۱۹۸۸ ع
 گنجی، محمد، کفایۃ الطالب، بہ کوشش محمد ہادی امینی، تہران، ۱۴۰۴ق.
 مجلسی، بحارالأنوار، مؤسسۃ الوفاء، بیروت، ۱۴۰۴ق.
 مزی، یوسف، تحفۃ الاشراف، بمبئی، ۱۴۰۰ق/۱۹۸۰ ع
 واقدی، محمد، المغازی، بہ کوشش مارسدن جونز، لندن، ۱۹۶۶ ع
 یعقوبی، احمد، تاریخ، بیروت، دار صادر.
 EI2,S.

 باہرلے جوڑ 
 دانشنامۂ بزرگ اسلامی


گٹھ:ازواج امام علی
گٹھ:صحابی خواتین
گٹھ:حبشہ دے مہاجرین
گٹھ:مدینہ دے مہاجرین
گٹھ:صحابی