شیخ مفید

مُحمّد بن مُحمّد بن نَعمان ملقب بہ شیخ مُفید و معروف بہ ابن المعلّم چوتھی صدی ہجری دے معروف شیعہ اثناعشری عالم دین سن۔

محمد بن محمد بن نُعمان (336 جاں 338۔413 ھ) شیخ مفید دے ناں توں مشہور چوتھی تے پنجوی‏‏ں صدی ہجری دے شیعہ امامی متکلم و فقیہ نیں۔ نقل ہویا اے کہ شیخ مفید نے علم اصول فقہ دی تدوین دے نال فقہی اجتہاد دی راہ وچ اک جدید روش نوں متعارف کرایا جو افراطی عقل گرائی تے روایات نوں بغیر عقلی پیمانے اُتے جانچے قبول کرنے دے مقابلہ وچ اک درمیانی راہ اُتے مبنی سی۔ 

اوہ سلطان محمود غزنوی، حکومت آل بویہ، شیخ صدوق، حکیم فردوسی، شیخ طوسی و سید شریف مرتضی دے اسی‏‏ں عصر سن۔

اہل تشیع دے بوہت وڈے عالم دین نیں۔

شیخ صدوق، ابن جنید اسکافی و ابن قولویہ انہاں دے برجستہ ترین اساتید، شیخ طوسی، سید مرتضی، سید رضی و نجاشی انہاں دے مشہور ترین شاگرد تے فقہ وچ کتاب المُقنِعَہ، علم کلام وچ اوائل المقالات تے شیعہ ائمہ دی سیرت اُتے کتاب الارشاد انہاں دی معروف‌ ترین تالیفات وچوں نیں۔

نسب، لقب تے ولادت

محمد بن محمد نعمان نجاشی، رجال، ۱۴۰۷ق، ص۳۹۹، رقم ۱۰۶۷. دی ولادت ۱۱ ذی القعدہ ۳۳۶ ھ نجاشی، رجال، ۱۴۰۷ق، ص۴۰۲. جاں ۳۳۸ ھ ابن ندیم،‌ الفہرست، ۱۳۵۰ش، ص ۱۹۷؛ طوسی، الفہرست، ۱۴۱۷ق، ص۲۳۹. وچ بغداد دے کول عکبری نامی مقام اُتے ہوئی۔ شبیری، گذری بر حیات شیخ مفید، ۱۴۱۳ق، ص۸-۷. 

انہاں دے والد معلم سن۔ اسی سبب توں اوہ ابن المعلم دے لقب توں مشہور سن۔ عکبری و بغدادی وی انہاں دے دو ہور القاب نیں۔ شبیری، گذری بر حیات شیخ مفید، ۱۴۱۳ق، ص۸-۷. شیخ مفید دے لقب توں ملقب ہونے سلسلہ وچ نقل ہویا اے: معتزلی عالم علی بن عیسی رمانی توں ہوئے اک مناظرے وچ جدو‏‏ں انہاں نے انہاں دے سارے استدلالات نوں باطل کرنے وچ کامیابی حاصل کیتی تے اوہ اس دے بعد توں انہاں مفید کہہ کے خطاب کرنے لگے۔ شبیری، گذری بر حیات شیخ مفید، ۱۴۱۳ق، ص۸-۹. 

تاریخی منابع وچ انہاں دی دو اولاد دا ذکر ہویا اے: اک ابو القاسم علی نامی بیٹے دا تے دوسرے اک بیٹی اے جس دا ناں ذکر نئی‏‏ں ہویا اے اوہ ابو یعلی جعفری دی زنانی نیں۔ شبیری، گذری بر حیات شیخ مفید، ۱۴۱۳ق، ص۳۷؛ شبیری، ناگفتہ هایی از حیات شیخ مفید، ۱۴۱۳ق، ص۱۱۸.

 تعلیم
انہاں نے قرآن تے ابتدائی علوم دی تعلیم اپنے والد توں حاصل دی۔ اس دے بعد اوہ اپنے والد دے ہمراہ بغداد گئے جتھے انہاں وڈے وڈے برجستہ شیعہ و اہل سنت محدثین، متکلمین تے فقہا توں استفادہ کیتا۔ گرجی، تریخ فقہ و فقہا، ۱۳۸۵ش، ص۱۴۳. 

شیخ صدوق (متوفی ۳۸۱ ھ)، ابن جنید اسکافی (متوفی ۳۸۱ ھ)، ابن قولویہ (متوفی ۳۶۹ ھ)، ابو غالب زراری (متوفی ۳۶۸ ھ) و ابوبکر محمّد بن عمر جعابی (متوفی ۳۵۵ ھ) انہاں دے مشہور ترین شیعہ اساتذہ وچوں نیں۔ گرجی، تریخ فقہ و فقہا، ۱۳۸۵ش، ص۱۴۳.

شیخ مفید نے بزرگ معتزلی استاد حسین بن علی بصری معروف بہ جعل تے نامور متکلم ابو الجیش مظفر بن محمد خراسانی بلخی دے شاگرد ابو یاسر توں علم حاصل کیتا۔ اسی طرح توں انہاں نے انہاں دے کہنے اُتے اس زمانہ دے مشہور معتزلی عالم علی بن عیسی زمانی دے درس وچ وی شرکت کیتی۔ شبیری، گذری بر حیات شیخ مفید، ۱۴۱۳ق، ص۸-۹. 

تقریبا ۴۰ برس دی عمر توں شیعاں دی فقہی، کلامی و حدیثی زعامت انہاں دے ذمے ہوئی تے انہاں نے شیعہ عقائد دے دفاع دے لئی دوسرے مذاہب دے علما نال مناظرات کیتے۔ شبیری، گذری بر حیات شیخ مفید، ۱۴۱۳ق، ص۲۳-۲۴.

اخلاقی خصوصیات
نقل ہویا اے کہ شیخ مفید کثرت توں صدقہ دیندے سن، متواضع سن، اکثر روزے رکھدے تے بیشتر وقت نماز وچ مشغول رہندے سن۔ موٹا لباس پہندے سن ایتھے تک کہ انہاں شیخ مشایخ الصوفیہ کہیا جانے لگیا۔ شبیری، گذری بر حیات شیخ مفید، ۱۴۱۳ق، ص۲۶. انہاں دے داماد ابو یعلی جعفری دے مطابق اوہ شب وچ کم سوندے سن تے بیشتر اوقات مطالعہ، نماز، تلاوت قرآن تے تدریس وچ بسر کر دے سن۔ شبیری، گذری بر حیات شیخ مفید، ۱۴۱۳ق، ص۲۶-۲۷.

مقام علمی 
شیخ طوسی نے اپنئ کتاب الفہرست وچ شیخ مفید نوں تیز فہم، حاضر جواب، علم کلام و فقہ وچ پیش گام ذکر کیتا اے۔ ابن ندیم نے انہاں رئیس متکلمین دے عنوان نال یاد کیتا اے۔ علم کلام وچ انہاں دوسرlاں اُتے فوقیت دuی اے تے انہاں بے نظیر ذکر کیتا اے۔ طوسی، الفہرست، ۱۴۱۷ق، ص۲۳۸. 

شیخ مفید نے بوہت سارے شاگرد تربیت کیتے جن وچ بعض وڈے شیعہ عالم ہوئے۔ انہاں وچوں بعض مندرجہ ذیل نیں:  ابن ندیم،‌ الفہرست، ۱۳۵۰ش، ص۲۲۶ و ص ۲۴۷.

سید مرتضی (متوفی ۴۳۶ ھ)
سید رضی (متوفی ۴۰۶ ھ)
شیخ طوسی (متوفی ۴۶۰ ھ)
نجاشی (متوفی ۴۵۰ ھ)
سلَّار دیلمی (متوفی ۴۶۳ ھ)
ابو الفتح کراجکی (متوفی ۴۴۹ ھ)
ابو یعلی محمّد بن حسن جعفری (متوفی ۴۶۳ ھ)۔ گرجی، تریخ فقہ و فقہا، ۱۳۸۵ش، ص۱۴۳.

جدید فقہی روش
شیخ مفید نے فقہ شیعہ وچ سابق عہد توں متفاوت روش پیش دی۔ سبحانی و گرجی دے مطابق، شیخ توں پہلے دو فقہی روش دا رواج سی: پہلی روش روایات اُتے افراطی صورت اُتے عمل اُتے مبتنی سی، جس وچ روایت دی سند و متن اُتے کوئی خاص توجہ نئی‏‏ں دی جاندی سی۔  گرجی، تریخ فقہ و فقہا، ۱۳۸۵ش، ص۱۴۳تا۱۴۴.دوسری روش وچ روایات دے اُتے کوئی خاص توجہ نئی‏‏ں دتی جاندی سی تے حد توں زیادہ عقلی قواعد اُتے تاکید دی جاندی سی چاہے اوہ قیاس دی مانند نصوص دینی دے نال تعارض ای کیوں نہ رکھدی آں۔ سبحانی، موسوعہ طبقات الفقہاء، ۱۴۱۸ق، ص ۲۴۵-۲۴۶؛ گرجی، تریخ فقہ و فقہا، ۱۳۸۵ش، ص۱۴۵. شیخ نے درمیانی راہ دا انتخاب کیتا تے اک جدید روش دی بنیاد رکھی کہ جس وچ ابتدائی طور اُتے عقل دی مدد توں اسنباط و استخراج احکام دے لئی اصول و قواعد تدوین ہُندے سن، اس دے بعد انہاں اصولاں دے ذریعہ متون دینی توں احکام استنباط کیتے جادے سن۔ سبحانی، موسوعہ طبقات الفقہاء، ۱۴۱۸ق، ص ۲۴۶؛ گرجی، تریخ فقہ و فقہا، ۱۳۸۵ش، ص۱۴۵. اسی سبب توں انہاں علم اصول فقہ دا مدون کرنے والا سمجھیا جاندا اے۔ سبحانی، موسوعہ طبقات الفقہاء، ۱۴۱۸ق، ص ۲۴۵؛ گرجی، تریخ فقہ و فقہا، ۱۳۸۵ش، ص۱۴۵.

شیخ مفید دے بعد انہاں دے شاگرد سید مرتضی نے اپنی کتاب الذریعہ الی اصول الشریعہ تے شیخ طوسی نے کتاب العدہ فی الاصول دے ذریعہ اس راہ نوں جاری رکھیا۔ گرجی، تریخ فقہ و فقہا، ۱۳۸۵ش، ص۱۴۶

علمی مناظرے
شیخ مفید دے زمانہ وچ مختلف اسلامی مذاہب دے بزرگ علما دے درمیان بغداد وچ علمی مباحثات ہویا کر دے سن۔ انہاں وچ بوہت سارے مناظرات عباسی خلفاء دی موجودگی وچ ہویا کر دے سن۔ شیخ انہاں جلسات وچ حاضر ہُندے سن تے شیعہ مذہب اُتے ہونے والے اعتراضات دا جواب دتا کر دے سن۔ سبحانی، موسوعہ طبقات الفقہاء، ۱۴۱۸ق، ص ۲۴۵؛ گرجی، تریخ فقہ و فقہا، ۱۳۸۵ش، ص۱۴۵.

شیخ مفید دے گھر وچ وی ایسی بحثاں تے گفتگو دے لئی جلسے منعقد ہویا کر دے سن جن وچ مختلف اسلامی مذاہب دے علما جداں معتزلی، زیدی، اسماعیلی شرکت کیتا کر دے سن۔ گرجی، تریخ فقہ و فقہا، ۱۳۸۵ش، ص۱۴۶.

قلمی آثار

فہرست نجاشی دے مطابق شیخ مفید دی کتاباں تے رسائل دی تعداد ۱۷۵ اے۔ منتظم، ج۸، ص۱۱؛ بہ نقل شبیری، گذری بر حیات شیخ مفید، ص۲۳-۲۴. انہاں دی کتاباں دی مختلف علمی موضوعات دے اعتبار توں تقسیم بندی دتی جا سکدی اے۔ 

انہاں دی معروف ترین کتب وچ علم فقہ وچ المقنعہ، علم کلام وچ اوائل المقالات تے سیرت ائمہ (ع) دے سلسلہ وچ کتاب الارشاد قابل ذکر نیں۔ نجاشی، ۱۴۰۷، ص ۳۹۹-۴۰۲. 

شیخ مفید دا مجموعہ آثار ۱۴ جلداں وچ تصنیفات شیخ مفید دے عنوان توں شائع ہو چکیا اے۔ ایہ مجموعہ ۱۳۷۱ ش وچ شیخ مفید عالمی کانگریس دے موقع اُتے منظر عام اُتے آ چکیا اے۔  

عناوین دے لحاظ توں درجہ بندی دی جائے تے انہاں وچوں 60 فیصد کتاباں علم کلام دے موضوع توں متعلق نیں۔انہاں وچوں 35 کتاباں امامت، 10 کتاباں حضرت امام مہدی عجل اللہ فرجہ، 41 کتاباں فقہ، 12 کتاباں علوم قرآن، 5 کتاباں اصول فقہ، 4 کتاباں تریخ تے 3 کتاباں حدیث دے موضوع اُتے لکھی نیں جدونکہ 40 کتاباں دے عنوان دا علم نئی‏‏ں اے۔














{{حدیث|اوائل المقالات فی مذاہب المختارات<ref>اسے شیخ مفید نے اَعلام نامی کتاب دے بعد لکھیا۔ 



































































































































































ہزار سالہ عالمی کانفرنس

شیخ مفید ہزار سالہ عالمی پروگرام ۲۸۔۳۰ فروردین ۱۳۷۲ ش (۲۴۔۲۶ شوال ۱۴۱۳ ھ) وچ مدرسہ عالی تربیتی و قضایی قم وچ منعقد ہویا۔ جس وچ اسلامی و غیر اسلامی ملکاں دے بزرگان و متفکرین نے شرکت کیتی تے شیخ مفید دی علمی و دینی شخصیت دے سلسلہ وچ مقالات پیش کیتے۔ گرجی، تریخ فقہ و فقہا، ۱۳۸۵ش، ص‌۱۴۳-۱۴۴.

وفات

سن 413 ھ وچ ۲ جاں ۳ رمضان جمعہ دے روز شیخ مفید 75 جاں 77 سال دی عمر گزار کر اس دنیا فانی توں رخصت ہوئے۔ شبیری، گذری بر حیات شیخ مفید، ۱۴۱۳ق، ص۳۹. شیخ طوسی کہندے نیں کہ وچ نے اپنی زندگی وچ کسے دی وفات اُتے اس توں وڈا جم غفیر نئی‏‏ں دیکھیا۔ لوک اعتقادی تے مذہبی تفریق دے بغیر انہاں دے جنازے وچ شریک ہوئے تے گریہ کیتا۔ طوسی، الفهرست، ۱۴۱۷ق، ص۲۳۹. مؤرخین نے انہاں دے جنازے وچ شریک ہونے والے شیعاں دی تعداد 80/000 بیان دی اے دوسرے مذاہب دے لوک انہاں دے علاوہ سن۔ میدان "اشنان" وچ انہاں دی نماز جنازہ سید مرتضی نے پڑھائی تے انہاں انہاں دے گھر دے صحن وچ دفن کیتا گیا۔ دو سال دے بعد انہاں دے جسد نوں حرم کاظمین نجاشی، رجال، ۱۴۰۷ق، ص۴۰۳-۴۰۲. دی پائنتی دی جانب قریش دیاں قبراں ول ابو القاسم جعفر بن محمد بن قولویہ دی سمت دفنایا گیا۔

شیخ مفید اُتے فیلم سینمائی 

۱۳۷۴ ش وچ شیخ مفید اُتے ۹۰ مینٹ دی اک فیچر فیلم بنائی گئی۔ جس دے رائٹر محمود حسنی تے ڈائریکٹر سیرووس مقدم و فریبرز صالح سن۔ ۱۳۸۱ ش وچ ایہ فیلم سیریل تے ڈرامہ دی شکل وچ خورشید شب دے ناں توں ایرانی ٹیلی ویژن اُتے وی دکھائی گئی۔

 حوالے 

 مآخذ 

ابن الندیم، محمد بن ابی‌ یعقوب اسحاق، الفہرست، تحقیق رضا تجدد، تہران، بی‌ تا، ۱۳۵۰ش
ابن‌‌ تغری‌ بردی‌، النجوم الزاہرة فی ملوک مصر و القاہرة، قاہره، وزارة الثقافہ و الارشاد القومی، بی‌ تا
خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، تحقیق عطا، مصطفی عبد القادر، نشر دار الکتب العلمیہ، بیروت، ۱۴۱۷ق
سبحانی، جعفر، موسوعہ طبقات الفقہاء، مقدمہ (القسم الثانی)، موسسہ امام صادق (ع)، قم، ۱۴۱۸ق
شبیری، سید محمد جواد، «گذری بر حیات شیخ مفید»، در مقالات فارسی کنگره جہانی هزاره شیخ مفید، ش۵۵، ۱۳۷۲ش
شبیری، سید محمد جواد، «ناگفتہ هایی از حیات شیخ مفید»، در مقالات فارسی کنگره جہانی هزاره شیخ مفید، ۱۳۷۲ش
طوسی، محمد بن الحسن، الفہرست، تحقیق جواد القیومی، بی‌ جا، مؤسسة نشر الفقاہہ، ۱۴۱۷ق
گرجی، ابو القاسم، تاریخ فقہ و فقہا، تہران، سمت، ۱۳۸۵ش
نجاشی، احمد بن علی، رجال نجاشی، تصحیح سید موسی شبیری زنجانی‌، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۰۷ق
 حوالے 




گٹھ:حرم کاظمین وچ مدفون افراد
گٹھ:شیخ صدوق دے شاگرد
گٹھ:عراقی شخصیتاں
گٹھ:چوتھی صدی ہجری دے شیعہ فقہا
گٹھ:چوتھی صدی ہجری دے شیعہ متکلمین
گٹھ:پانچویں صدی ہجری دے شیعہ فقہا
گٹھ:پانچویں صدی ہجری دے شیعہ متکلمین
گٹھ:شیعہ
گٹھ:شیعہ شخصیتاں
گٹھ:1022 دیاں موتاں
گٹھ:948 دے جم
گٹھ:بغداد دیاں شخصیتاں
گٹھ:شیعہ محدثین
گٹھ:عراقی شیعہ
گٹھ:عرب شخصیتاں
گٹھ:علماء حدیث
گٹھ:علماء علوم اسلامیہ
گٹھ:محدثین
گٹھ:علمائے شیعہ