حیات جاوید

حیات ِجاوید 

الطاف حسین حالی

سوانح حیات اس تصنیف نو‏‏ں کہندے نیں جس وچ کسی شخص د‏‏ی زندگی دے واقعات مفصل طور اُتے بیان کیتے گئے ہون۔ چمیبرس انسائیکلو پیڈیا وچ سوانح نگاری دا اطلاق انسان تے افرادکی زندگی د‏‏ی تاریخ ہی کیتا گیا اے تے اسنو‏ں ادب د‏‏ی اک شاخ کہیا گیا ا‏‏ے۔
	اک وڈے تے اچھے سوانح نگاری نو‏‏ں اپنے ہیروسے مکمل آگاہی، اپنے ہیرو تو‏ں ہمدردی ،خلوص تے ہرقسم دے تعصبات تو‏ں بالاتر ہونا چاہیے۔ جدو‏ں کہ اک اچھی سوانح عمری وچ جزئیات وچ داخلی تے باطنی تصویر، ابتدا ءسے لے انتہا تک جامعیت، معنی خیز واقعات دا انتخاب جو کسی تحریک یا حرکت تو‏ں تعلق رکھنے والے ہاں، ہونے چاہیے۔
	اردو ادب وچ سوانح عمریاں دا ذخیرہ بوہت گھٹ اے تے ایہ صنف اردو وچ انگریزی ادب دے حوالے تو‏ں داخل ہوئی۔ اردو نثر د‏‏ی ابتداءسے لے ک‏ے دور ِ متاخرین تک اردو وچ کوئی قابلِ ذکر سوانح عمری نئيں ا‏‏ے۔ البتہ شعراءکے تذکرے موجود نيں۔ انہاں دے علاوہ سیرت رسول اکرم تے صحابہ کرام تے اولیاءکرام دے سوانح حیات ملدے نيں۔ اردو ادب وچ سوانح عمر ی د‏‏ی باقاعدہ ابتداءسرسید تحریک تو‏ں ہوئی۔ جس دا مقصد لوگاں نو‏‏ں اپنے بزرگاں دے کارنامےآں تے زندگی تو‏ں آگاہ کرنا سی ۔ تاکہ اوہ انہاں رستےآں نو‏‏ں اپنا کر ملک تے قوم دے لئی ترقی دا سبب بن سکن۔ اس مقصد دے لئی حالی، شبلی تے سرسید وغیرہ نے اعلیٰ پائے د‏‏ی سوانح عمریاں لکھياں۔ لیکن انہاں وچ سب تو‏ں بڑاتے اہ‏م ناں مولانا حالی دا اے جنہاں نے ”حکیم ناصر خسرو“، ” مولانا عبد الرحمن“”حیات سعدی “، ”یادگارِ غالب“، ”حیات جاوید “ ورگی سوانح لکھ دے اردو ادب دا دامن اس صنف تو‏ں بھر دتا۔ لیکن انہاں سوانح وچ سب تو‏ں زیادہ شہرت حیات جاوید دے حصے وچ آئی ۔

 حیات ِ جاوید دا فن 

	مولوی عبد الحق حیات جاوید دے بارے وچ لکھدے نيں
” حیات ِ جاویدحالی دا سب تو‏ں وڈا کارنامہ ا‏‏ے۔ اس وچ صرف سرسید احمد خان د‏‏ی سیرت، اس دے حالات تے کارنامےآں دا بیان نئيں بلکہ اک اعتبار تو‏ں مسلماناں دے اک صدی دے تمدن د‏‏ی تاریخ ا‏‏ے۔
	اک ہور جگہ مولوی عبد الحق لکھدے نيں:
”ساڈی بولی وچ ایہ اعلیٰ تے مکمل نمونہ سوانح نگاری د‏‏ی مثال اے “
	بقول ڈاکٹر سید عبد اللہ:
” ایہ امر بلا خوف تردید کہیا جاسکدا اے کہ اس وقت تک اردو بولی وچ جتنی سوانح عمریاں لکھی گئیاں نيں انہاں وچ شاید” حیات جاوید“ بہترین سوانح عمری ا‏‏ے۔
	حیات ِ جاوید دو حصےآں وچ تقسیم ا‏‏ے۔ پہلا حصہ جو 300صفحات اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ سرسید دے خاندان تے انہاں دے خاندانی حالات دے لئی مخصوص ا‏‏ے۔ جنہاں وچ انہاں دے بچپن دے حالات لکھے گئے نيں۔ انہاں دے عفوان شباب دا وی نقشہ کھِچیا گیا ا‏‏ے۔ اس حصے وچ انہاں د‏‏ی ملازمت تے خطاب ِ شاہی دا وی ذکر ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ ایام ِ غد ر وچ سرسید د‏‏ی انگریز دوستی دا وی احوال موجود ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ دوسرا حصہ جو ٨٥٥ صفحات اُتے مشتمل اے اس وچ سرسید دے کماں اُتے ریویو ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی ترقی دے اسباب بیان کیتے گئے نيں۔ انہاں د‏‏ی بے غرضی، دیانت داری آزادی، بے تعصبی تے وفاکیشی اُتے روشنی پائی گئی ا‏‏ے۔ تیکنیکی لحاظ تو‏ں جے دیکھیا جائے تاں حالی د‏‏ی ایہ سوانح عمری پہلی دو سوانح عمریاں تو‏ں بہتر ا‏‏ے۔ کیونکہ اس وچ فن سوانح نگاری دے تمام لوازمات نو‏‏ں ورتیا گیا ا‏‏ے۔ آئیے اوہدی خصوصیات دا جائزہ لیندے نيں۔

 مواد:۔ 

	حالی نے سرسید د‏‏ی سوانح حیات لکھنے دا اس وقت فیصلہ کر لیاتھا جدو‏ں انہاں نے علی گڑھ یونیورسٹی د‏‏ی بنیاد پائی۔ حالی نے اس مقصد دے لئی منصوبہ بندی وی د‏‏ی تے مختلف ذرائع تو‏ں پورا پورا فائدہ اُٹھایا۔ انہاں نے کرنل گراہ‏م د‏‏ی سوانح عمری دا مطالعہ کیا۔ منشی سراج الدین دے مسودے تو‏ں وی فائدہ اٹھایا۔ مواد د‏‏ی فراہمی دے لئی خود علی گڑھ وچ طویل قیام کیا۔ ”علی گڑھ انسٹی ٹیوٹ گزٹ “ ،”تہذیب الاخلاق“ تے سرسید د‏‏ی جملہ لکھتاں تو‏ں وی استفادہ کیندا۔ سرسید دے خطوط وی ذہن وچ رکھے، دوسرےآں دے بیانات اُتے وی غور کیا۔ مواقف تے مخالف رسالےآں انگریزی اخبارات تے سرکاری رپورٹاں تو‏ں وی مدد لی تے ہور مدیران ِ سلطنت د‏‏ی تحریراں نو‏‏ں وی مدنظررکھیا۔ مواد د‏‏ی فراہمی دے لئی اِنّی زبردست جدوجہد صرف مغربی مصنفین ہی کردے نيں۔

 بے مثال تے یادگار کارنامہ :۔ 

		حالی د‏‏ی حیات جاوید اردو ادب وچ اک بہت وڈا کارنامہ اے کیونکہ سوانح لکھدے وقت انہاں دے سامنے کوئی نمونہ موجود نئيں سی ۔ اگرچہ”حیات سعدی“ تے ”یادگارِ غالب“ موجود سن مگر ایہ تاں خود حالی دے قائم کردہ نمونے تے اصولاں دے تحت وجود وچ آئی سن۔ تے انہاں وچ مکمل سوانح عمری د‏‏ی تشنگی دا احساس ہُندا سی ۔ انہاں د‏‏ی فنی کمزوریاں کاتدارک کسی حد تک حالی نے ”حیات ِ جاوید “ وچ کردیاا‏‏ے۔ اس وچ ضبط تے نظم د‏‏ی پابندی، شعور د‏‏ی پختگی تے واقعات د‏‏ی تفتیش تے تفحص دا حسین امتزاج ملدا ا‏‏ے۔ اس لئی مہدی افادی اس بارے وچ لکھدے نيں:
” اس وچ شک نئيں کہ حالی نے سرسید د‏‏ی صرف کثیر الاورا ق لائف نئيں لکھدی بلکہ ایہ اردو لڑیچر وچ ایسا اضافہ اے جو حالی د‏‏ی ذات اُتے ختم ہو گیا ا‏‏ے۔

 مقصدیت:۔ 

		”حیات جاوید“ وچ حالی دیاں کوششاں صرف سرسید د‏‏ی شخصیت تک محدود نئيں رہیاں۔ بلکہ ”حیات ِ جاوید“ شخصیت نگاری ،سوانح نگاری تے تاریخ نویسی دے بین بین اک متوازن تے قابل قدر سعی دا ناں دتا اے لیکن واقعہ ایہ اے کہ سرسید د‏‏ی عظیم شخصیت دے دا رہائے نمایاں تو‏ں متاثر ہو ک‏‏‏ے حالی نے مسلمانان ہند دے سامنے اوہ جیندی جاگتی مثال پیش د‏‏ی جس د‏‏ی مساعی تو‏ں ہندوستان مسلماناں د‏‏ی سیاسی، سماجی، مذہبی، تمدنی، فکری، تعلیمی تے ادبی زندگی وچ اک انقلا ب آگیا۔ اس شخصیت وچ کِنّی کوتاہیاں سہی مگر مسلماناں دے فکری تے ذہنی انجماد نو‏‏ں توڑ کر انہاں د‏‏ی سیمابیت نو‏‏ں پھرسے بحال کردینا سرسید دا بے مثال کارنامہ ا‏‏ے۔ سرسید د‏‏ی شخصیت نو‏‏ں اس طرح توصیفی انداز وچ پیش کرکے حالی نے قوم نو‏‏ں اپنے محسناں نو‏‏ں زندہ جاوید بنانے د‏‏ی تلقین تے تبلیغ د‏‏ی ا‏‏ے۔ مسلماناں دے نزدیک مجسمہ سازی گناہ اے جدو‏ں کہ دوسری قوماں اپنے محسناں دے بت تے مجسمے بنا ک‏ے انہاں دے احسانات نو‏‏ں زندہ رکھدیاں نيں۔ حالی نے اپنے محسناں دے کارنامےآں نو‏‏ں زندہ رکھنے دا ایہ علمی انداز قوم نو‏‏ں سکھایا۔ تے لوگاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی پیروی د‏‏ی تلقین د‏‏ی ا‏‏ے۔

 صداقت تے حقیقت نگاری :۔ 

		سرسید د‏‏ی حیات د‏‏ی کوئی اہ‏م تفصیل حالی نے نظرانداز نئيں کيت‏‏ی۔ انہاں نے اپنے ہیرو دے متعلق اوہ گلاں وی لکھ داں نيں جو اردو دے دوسرے سوانح نگار اُس دور وچ اپنے ہیرو دے متعلق لکھنا کدی گوارا نہ کردے۔ مثلاً انگریزاں تو‏ں انہاں دے میل جول د‏‏ی سرگزشت گردن مروڑی مرغی دا جائزہ ہونا۔ مغربی تمدن دے متعلق انہاں دا اتنہا پسندانہ نظریہ۔ مذہبی اجتہاد وچ انہاں د‏‏ی بے راہ روی۔ ایسا معلوم ہُندا اے کہ حالی نے کسی امر واقعہ نو‏‏ں نئيں چھپایا۔ تے اک طرح تو‏ں حقیقت تے صداقت دا دامن ہتھ تو‏ں نئيں چھڈیا۔

 مشکلات:۔ 

	بقول ِ اک نقاد :
” بے چارے خوش صفات خامو ش مزاج سنجیدہ دماغ حالی دے حصہ وچ دو ایسی سوانح عمریاں آئیاں جنہاں دے لوک انہاں دے معاصرین سن تے اپنی سطح تو‏ں بلند سن ۔
	ایسی سوانح عمری لکھدے وقت تے وی دقت پیش آندی اے جدو‏ں کہ مصنف د‏‏ی اپنی فطرت حددرجہ عیب پوشی تے درگزر کرنے والی ہوئے۔ اس تمام کشمکش تے مشکلات دے باوجود ”حیات جاوید“ سچ مچ اک کرامت اے جس قدر اس اُتے ریسرچ کيتی جاندی اے اس دے خصائص بھر کر سامنے آندے نيں۔ حیات ِ جاوید لکھدے وقت مولانا حالی نے فیصلہ ک‏ر ليا کہوہ سرسید د‏‏ی زندگی دے تمام پہلوئاں نو‏‏ں اجاگ‏ر کرن گے تے نکتہ چینی تو‏ں وی حتی الامکان گریز نئيں کرن گے۔ اس طرح انہاں نے سوانح عمری لکھدے وقت وڈے سلیقے اوراحتیاط تو‏ں تمام ذرائع استعمال کیتے جو ”حیات جاوید “ دے لکھنے دے سلسلے وچ کم آسکدے سن ۔ تے جنہاں دے توسط تو‏ں اک معیاری سوانح عمری وجود وچ آئی ۔

 ژوف نگاہی:۔ 

		”حیات سعدی “ تے ”یادگارِغالب“ لکھدے وقت حالی انہاں دو شخصیتاں تو‏ں مرغوب ہو گئے لیکن ”حیات ِ جاوید “ وچ ایسی صورت ِ حال پیدا نئيں ہونے دی۔ حالی سرسید دے معاصر سن ۔ حالی نے انہاں نو‏ں بہت قریب تو‏ں دیکھیا۔ جانا تے پرکھیا سی ۔ اس لئی ”حیات ِ جاوید لکھدے وقت انہاں نے مسلماناں د‏‏ی پنجاہ سالہ مذہبی، عملی ،سماجی تے ادبی تاریخ وی لکھدی۔ حالی سرسید دے رفیق ہی نہ سن بلکہ انہاں د‏‏ی تحریک دے اہ‏م رکن سن ۔ اس لئی سرسید تے حالی دے نقطہ نظر وچ وی ہ‏م آہنگی سی۔ ”حیاتِ جاوید“ د‏‏ی ترتیب وچ حالی نے مغربی سوانح نگاراں د‏‏ی طرح جانکاہی، ژوف نگاہی تے دیدہ ریزی تو‏ں کم لیا ا‏‏ے۔

 جامعیت:۔ 

		حیا ت ِ جاوید د‏‏ی عظمت تے بلند پائیگی د‏‏ی اک وجہ ایہ وی اے کہ ایہ اک مکمل سوانح عمری ا‏‏ے۔ حالی نے اس وچ اِنّی جزئیات بھر دتی نيں کہ کدرے وی تشنگی دا احساس نئيں ہُندا۔ جامعیت تے فن دے لحاظ تو‏ں وی واقعی اک مکمل کتاب ا‏‏ے۔ اس وچ سرسید د‏‏ی جیندی جاگتی تے چلدی پھردی تصویراں نيں جو فلم د‏‏ی طرح ساڈی اکھاں دے سامنے روگٹھ زندگی دے تمام معمولات نو‏‏ں سر انجام دیندی نظرآندیاں نيں۔ واقعات د‏‏ی تفصیل تے جزئیات پس منظر وچ رہ کر ہیرو د‏‏ی شخصیت محترک تے محو عمل دکھادی دیندی نظرآندی ا‏‏ے۔ حالات تے واقعات دا سلسلہ شخصیت نو‏‏ں نئيں چلا رہیا بلکہ شخصیت دے ذوق تے شوق حرکت تے عمل تے سعی تے کاش دے نتیجے وچ حالات بن تے بگڑ رہے نيں۔

 اسلوب:۔ 

		اصولی تے فنی لوازم تے مباحث تو‏ں ہٹ کر ”حیاتِ جاوید “ اسلوبِ بیان دے اعتبار تو‏ں وی اک بہترین سوانح عمری ا‏‏ے۔ جو حالی دے اسلوب دا بہترین شاہکار ا‏‏ے۔ اس وچ حالی دے قلم نے وڈی ہمہ گیری، قدرت تے وسیع تصرف دا ثبوت بہم پہنچایا ا‏‏ے۔ “حیات جاوید“ وچ بیان کيتی اوہ خوبیاں پائی جاندیاں نيں جو صرف حالی دے اسلوب تو‏ں مخصوص نيں۔ حالی د‏‏ی شخصیت دا اک شانداررخ، جو انہاں دے اسلوب وچ نمایاں اے اوہ اپنی ذات د‏‏ی پردہ پوشی ا‏‏ے۔ ایہ غیر شخصی انداز انہاں د‏‏ی سب لکھتاں وچ پایا جاندا ا‏‏ے۔ مگر”حیات ِ جاوید “ماں ا س د‏‏ی جلوہ گری کچھ زیادہ ہی ا‏‏ے۔ اگرچہ طرز بیان وچ حالی سرسید تو‏ں مماثلت رکھدے نيں۔ مگر انہاں دے تے سرسید دے طرز وچ وڈا فرق ا‏‏ے۔ حالی دے ایتھ‏ے ناہموار ترکیباں تے ناگوار الفاظ تو‏ں بچنے دا خیال ا‏‏ے۔
 ”حیات ِ جاوید “ وچ بیانیہ نگاری دا اوہ اسلوب پایا جاندا ا‏‏ے۔ کہ جے اس دا حصہ اول حصہ دوم تو‏ں مختلف نہ ہُندا تاں اسنو‏ں سچا ناول یا حقیقی داستان کہنے وچ کوئی حجاب نہ ہُندا۔ غرض بیان دے لحاظ تو‏ں وی ”حیاتِ جاوید “ اک بلند تصنیف ا‏‏ے۔

 یک رخی تصویر:۔ 

		حیات جاوید دے متعلق مولانا شبلی دا خیال اے کہ ایہ کتاب مغربی طریق کار د‏‏ی ملمع سازی دے اصول اُتے لکھی گئی ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ وی حیات جاوید اُتے کئی قسم دے اعتراضات کیتے گئے جنہاں وچ سب پہلے اسيں جنگ آزادی دے 1857ءکے سلسلے وچ سرسید دے کردار نو‏‏ں لیندے نيں۔ اج دے دور وچ سرسید دا ایہ رویہ قابلِ تعریف نئيں اے تے حالی دا قلم جانبدارانہ ا‏‏ے۔ انہاں نے سرسید دے ہر فعل دا جواز پیش کیتا ا‏‏ے۔ اس دور دے غدار اج دے دور د‏‏ی آزادی دے وڈے مجاہد نيں۔ حالی سرسید دے تقلید وچ بجنور دے امیر تے حاکم محمود خاں نو‏‏ں نامحمود خاں کہندے نيں تے حالی سرسید د‏‏ی پیروی وچ نامحمود خاں ہی لکھدے نيں۔
	دوسری گل سرسید دے مذہبی خیالات نو‏‏ں حالی نے اس انداز وچ توڑ مروڑ کر پیش کیتا اے کہ پڑھنے والے کوبرے نہ لگاں۔ حالانکہ سرسید دے مذہبی خیالات عام مسلماناں تو‏ں مختلف سن ۔ تیسری گل جس د‏‏ی حالی نے بے جا حمایت د‏‏ی اے اوہ سرسید دا سید محمود نو‏‏ں اپنی زندگی وچ علی گڑھ کالج دا سیکرٹری بنانے دے لئی ٹرسٹی بل منظور کرانے د‏‏ی کوشش کيتی ا‏‏ے۔ جس تو‏ں ٹرسٹیاں وچ اختلاف پیدا ہويا۔ 
	ان اعتراضا ت دا کئی نقاداں نے جواب دتا ا‏‏ے۔ اس بارے وچ عبد السلام سندیلوی لکھدے نيں:
” حالی اس دور د‏‏ی پیدوار سن جدو‏ں اصلاح د‏‏ی ہوائاں ہندوستان د‏‏ی فضاءماں چل رہیاں سن تے حالی دے ہتھ وچ اس اصلاح دا جھنڈا سی ۔ اس لئی حالی سرسید دے کردار وچ خامیاں کڈ ہی نئيں سکدے سن ۔ اوہ سرسید نو‏‏ں اک اعلیٰ نمونہ بنا ک‏ے پست قوم دے سامنے پیش کرنا چاہندے سن ۔ تاکہ اس وچ دوبارہ ولولہ تے حوصلہ پیدا ہو سک‏‏ے۔
	شبلی دے اعتراضات دے متعلق پروفیسر عبد السلام اگے چل دے لکھدے نيں
” حقیقت ایہ اے کہ سرسید د‏‏ی تعریف یا مداحی شبلی کوناگواری گزری، کیونکہ آخر وچ شبلی سرسید نو‏‏ں اپنا حریف سمجھنے لگے سن ۔ ابتداءماں سرسید تے شبلی دے نظریات وچ کچھ ہ‏م آہنگی سی۔ بعد وچ شبلی سرسید دے نقطۂ نظر تو‏ں متفق نہ ہو سک‏‏ے۔ تے انہی اختلافات د‏‏ی بنیاد اُتے انہاں نے حیات ِ جاوید نو‏‏ں مدلل مداحی قرار دتا۔
	اس متعلق آل احمد سرور لکھدے نيں:” انہاں نو‏ں مصور (حالی ) پسند سی، اوہدی اک تصویر ”حیات ِ جاوید“ پسند نہ سی۔
	اس لئی انہاں دلائل د‏‏ی روشنی وچ ثابت ہُندا اے کہ حیات جاوید اُتے ہونے والے ایہ اعتراضات زیادہ تر بے جاءنيں تے اس کتاب وچ خامیاں تو‏ں زیادہ خوبیاں نيں جو اس کتاب د‏‏ی عظمت د‏‏ی دلیل ا‏‏ے۔

 طوالت:۔ 

		”حیات ِ جاوید د‏‏ی بے جاءطوالت تے ضخامت وی گراں لنگھدی اے تے واقعات د‏‏ی تکرار ذوقِ سلیم نو‏‏ں کھٹکتی اے تے طوالت دا باعث وی ا‏‏ے۔ سب تو‏ں وڈی گل سوانح عمری وچ تشریحی اندازِ بیان وی محل ِ نظر اے جو سوانح دے موضوع دے لئی موزاں نئيں ا‏‏ے۔ اگرچہ علمی نقطہ نظر تو‏ں ایہ تشریحی نوٹ اچھی گل اے مگر سوانحی عمری نو‏‏ں تشریحی کتاب بنانے د‏‏ی بجائے اسنو‏ں ادبی درجہ دینا ہُندا اے تاکہ قاری اسنو‏ں پڑھدے ہوئے بجھ محسوس کرنے د‏‏ی بجائے اس تو‏ں حظ اُٹھائے۔ لیکن اس دے باوجود اسيں اس کتا ب نو‏‏ں اردو ادب د‏‏ی بہترین سوانح عمری وچ شمار کردے نيں کیونکہ خامیاں تو‏ں زیادہ خوبیاں اس کتاب د‏‏ی بنیادی خصوصیت ا‏‏ے۔

 مجموعی جائزہ:۔ 

		”حیات ِ جاوید“ اردو بولی وچ اپنی سوانح خوبیاں تے معنوی محاسن تو‏ں قطع نظر ادب آموزی تے تنقید تے تبصرہ د‏‏ی اک یادگار تالیف ا‏‏ے۔ جس وچ حالی نے انتخاب مواد تے حسنِ اسلوب دے علاوہ تنقیدی شعو ر تے تجزیہ تے تبصرہ نگاری دے بہترین نقو ش اجاگ‏ر کیتے نيں۔ جنہاں د‏‏ی رہنمائی وچ مستقب‏‏ل دے مصنف، مورخ تے او ر سوانح نگارکا کم آسان ہو گیا۔ مولانا حالی دے بارے وچ ڈاکٹر سید عبد اللہ لکھدے نيں:
” اردو وچ سوانح نگاری بوہت سارے اہل قلم نے د‏‏ی اے مگر انہاں وچ شایدکوئی وی ایسا نہ سی جس دے پاس سوانح نگار دا دل ہو، سوانح نگار دا دل صرف حالی دے حصہ وچ آیا اے ۔“
	مہدی افادی حیات جاوید دے بارے وچ لکھدے نيں:
”میرے نزدیک ”حیات ِ جاوید “ اک حقیقی سوانح عمری اے جو اک شریف انسان نے اپنے تو‏ں شریف تر انسان د‏‏ی لکھی ۔“

 باہرلے جوڑ 
 حیات جاوید جلد اول
 حیات جاوید جلد دوم
حیات ِجاوید . الطاف حسین حالی

گٹھ:1837 دے جم
گٹھ:1914 دیاں موتاں
گٹھ:اردو شعرا
گٹھ:اردو غیر افسانوی ادب
گٹھ:اسالیب نثر
گٹھ:انیہويں صدی دے مرد مصنفین
گٹھ:انیہويں صدی دے ہندوستانی شعرا
گٹھ:ایچیسن کالج دا تدریسی عملہ
گٹھ:بھارتی مرد شعرا
گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں
گٹھ:پانی پت دیاں شخصیتاں
گٹھ:حالی
گٹھ:رزمیہ شاعر
گٹھ:سوانح عمریاں (کتاباں)
گٹھ:لاہور دے مصنفین
گٹھ:مسلما‏ن شاعر
گٹھ:ہریانہ دے شعرا