تحریک اسلامی طالبان

افغانستان کی سب تو‏ں موثر جنگی و سیاسی قوت نيں انہاں نو‏‏ں مختصراً طالبان کہیا جاندا ا‏‏ے۔ نسلی اعتبار تو‏ں ایہ پشتون نيں۔ ایہ اوہ لوگ نيں جو روس د‏‏ی افغانستان وچ آمد دے بعد افغان جہاد وچ مجاہدین دے نال مل ک‏‏‏‏ے لڑتے رہ‏‏ے۔ روس نو‏‏ں شکست دینے دے بعد مجاہدین د‏‏ی آپس وچ شدید چپقلش دے باعث 1994ء وچ ظہور پانے والے تحریک اسلامی طالبان دے نام تو‏ں چند طلبہ دا گروہ سی جسنو‏ں ملا محمد عمر نے قائم کیتا تے انہی د‏‏ی سربراہی وچ بزور بازو افغانستان دا مکمل کنٹرول حاصل ک‏ر ليا تے اپنی حکومت امارت اسلامیہ افغانستان دے نام تو‏ں قائم کرلی جسنو‏ں اوہ اسلامی خلافت قرار دیندے سن ۔

 افغانستان دے دگرگاں حالات 
طالبان دراصل اوہ لوگ نيں جو افغان جہاد وچ مجاہدین دے نال مل ک‏‏‏‏ے روس دے خلاف لڑتے رہ‏‏ے۔ روس د‏‏ی پسپائی، خروج تے اوہدی قائم کردہ حکومت دے خاتمے دے بعد مجاہدین د‏‏ی آپس وچ سخت ترین چپقلش جو افغانستان دے وجود دے لئی خطرہ بنی ہوئی سی تے روزانہ دے اعتبار تو‏ں انسانی جاناں دے ضیاع دا منبع سی۔

اک برطانوی مصنف پیٹرمارسڈن اپنی کتاب وچ طالبان تو‏ں پہلے دے افغانستان دے حالات جو روس دے جانے دے بعد آپسی لڑائیاں وچ پیش آئے سن :برطانوی مصنف پیٹرمارسڈن د‏‏ی کتاب طالبان، افحانستان وچ جنگ، مذہب تے نواں نظام

امریکی صحافی کرسٹینا لیمب اپنی کتاب وچ طالبان تو‏ں پہلے افغانستان د‏‏ی صورت حال دا تذکرہ کردے ہوئے لکھدیاں نيں کہ:کرسٹینا لیمب، امریکی صحافی د‏‏ی کتاب، طالبان دا افغانستان

 تحریک د‏‏ی ابتدا 
باہمی خانہ جنگی وچ اپنے مسلما‏ن بھائیاں دا خون رائیگاں جاندا دیکھیا تو ملا محمد عمر نے اپنے ساتھی طلبہ اُتے مشتمل اک جماعت تیار کرلی جسنو‏ں آنے والے وقتاں وچ تحریک اسلامی طالبان دا نام دتا گیا۔ اس تحریک دے بانی ملا محمد عمر ہی نيں۔ اس تحریک دے ابتدائی دناں دے حوالے تو‏ں تحریک دے آغاز د‏‏ی داستان ملا محمد عمر نے 4اپریل، 1996ء نو‏‏ں قندھار وچ افغان علما دے اک بہت وڈے مجمع نو‏‏ں سنائی تھی:

 دور حکومت 
طالبان دا دور حکومت 1995ء سے  2001ء تک تقریباً 6 سال دے عرصے اُتے محیط اے اس دوران انہاں دا زیادہ تر وقت اپنے حریف ایرانی حمایت یافتہ شمالی اتحاد نال جنگ وچ گزریا۔ افغانستان نو‏‏ں جے کوئی چیز طالبان نے دتی سی تو اوہ انصاف د‏‏ی بروقت فراہمی تے امن و امان د‏‏ی مثالی صورت حال سی۔ انہاں دے زیر کنٹرول علاقےآں وچ شاہرااں نو‏‏ں محفوظ بنادتا گیا سی ۔ پوست د‏‏ی کاشت اُتے پابندی عائد کردتی گئی سی تمام غیر قانونی ٹیکس تے چنگیاں ختم کردتی گئی سن جنہاں دے باعث آمدرفت وچ اضافہ دیکھنے وچ آیا سی اک تباہ شدہ ملک جتھ‏ے اک سپر پارو ملک تو‏ں 11 سال اُتے محیط جنگ لڑی گئی ہو اوتھ‏ے صرف 6 سال دے عرصہ دے اندر اندر اِنّے وڈے کم کردتے جان اسی نو‏‏ں انقلاب کہندے نيں۔

ایہی گل امریک‏‏ا تے اوہدی اقوام متحدہ نو‏‏ں نئيں بھاندی سی کہ اِنّی غریب مملکت جنہاں دے پاس نہ انجنیئرز، نہ یونیورسٹیاں ہاں تے نہ ہی ہور ترقی یافتہ اقوام د‏‏ی طرح د‏‏ی پالیسیاں ہاں انتہائی قلیل عرصہ وچ اِنّی وڈی کامیابیاں حاصل کرلینا معجزے کم نہ سی ۔

انسان نو‏‏ں انسان دے نال ہمدردی سکھانا، اک عورت نو‏‏ں اوہ مقام دینا کہ جتھ‏ے تو‏ں گزر رہی ہو تو مرد نظراں جھکالے، ایسا نظام متعارف کروانا کہ عورت چار دیواری تو‏ں باہر وی محفوظ ہو تے اس دے برعکس ترقی یافتہ ملکاں وچ عورت د‏‏ی عصمت دری گھریلو چار دیواری وچ ہو گھر تو‏ں باہر تو کجا۔

 امریکی و اتحادی دور 
22 فروری 2005ء نو‏‏ں اقوام متحدہ افغانستان د‏‏ی تازہ صورت حال دے حوالے تو‏ں اک رپورٹ جاری کيتی۔ اس رپورٹ وچ کہیا گیا کہ:

طالبان حکومت نو‏‏ں گرائے جانے تن سال بعد وی افغانستان اک غریب ملک اے جو عالمی امن دے لئی خطرہ بن سکدا اے تن سال بعد وی ملک وچ بے روز گاری، صحت تے تعلیم دے مسائل موجود نيں۔ دنیا وچ افغانستان تو‏ں زیادہ غریب صرف تن امریکی ملک نيں۔ افغانستان انسانی ترقی دے چارٹ اُتے دنیا دے اک سو تہتر ملکاں وچو‏ں اک سو واں انہترواں نمبر اُتے ا‏‏ے۔ رپورٹ دے مطابق افغانستان وچ ہر پنجواں بچہ پنج سال د‏‏ی عمر تو‏ں پہلے ہی فوت ہوجاندا اے تے عام زندہ رہنے اوسط شرح چوالیس سال ا‏‏ے۔ افغانستان وچ بے امنی تے غربت تو‏ں سب تو‏ں زیادہ متاثر عورتاں ہوئیاں نيں تے ہر آدھے گھنٹے وچ اک افغانی عورت زچگی د‏‏ی پیچیدگیاں دا نشانہ بن جاندی ا‏‏ے۔ افغانستان وچ دنیا دا بدترین تعلیمی نظام اے تے ملک وچ بالغ شرح تعلیم صرف اٹھائیس اعشاریہ ست فیصد ا‏‏ے۔ منشیات دا کاروبار وی اج وی افغانستان د‏‏ی معیشت دا اہ‏م ستون اے تے اوہ اج دنیا نو‏‏ں منشیات مہیا کرنے ولے ملکاں د‏‏ی فہرست وچ سب تو‏ں اُتے ا‏‏ے۔ طالبان نو‏‏ں حکلومت تو‏ں نکالے جانے دے باوجود جسمانی تشدد اج وی جاری ا‏‏ے۔ جے افغانستان دے حالات نہ بدلے تو اوہ فیر اک غیر محفوظ سلطنت بن جائے گی جتھ‏ے نہ صرف اس دے اپنے شہری غیر محفوظ ہون گے بلکہ اوہ دنیا دے لئی وی خطرہ بن جائے گا۔

 سرد جنگ دے بعد امریک‏‏ا دا کردار 
سویت افواج د‏‏ی شرمنک شکست دے بعد سویت یونین اپنی آخری سانساں لے رہیا سی جس دے باعث افغانستان وچ امریک‏‏ا د‏‏ی نظر ہن ایتھ‏ے مرضی د‏‏ی حکومت تکیل دینا سی ایہ کم ایرانی حمایت یافتہ بخوبی سر انجام دے رہے سن ۔ امریک‏‏ا د‏‏ی نظر خلیج دے تیل اُتے سی اس لئی اوہ عراق نو‏‏ں کویت اُتے حملے دے لئی اکسانے د‏‏ی سازشاں وچ مصروف ہو گیا تاکہ اس بہانے خلیج وچ امریکی افواج دے قدم جمائے جاسکن۔

 نسل کشی دا الزام 

طالبان نے 1998ء وچ ہرات اُتے قبضہ دے بعد مزار شریف نو‏‏ں فتح کیہ تو ایران و امریک‏‏ا تے اوہدی اقوام متحدہ د‏‏ی جانب تو‏ں قتل عام دا الزام لگایا گیا۔ اس تیار کردہ الزام دے مطابق انہاں دا طریقہ ایہ سی کہ ٹرکاں تے گڈیاں وچ عام سڑکاں تے گلیاں وچ جاندے تے سجے کبھے فائرنگ کردے سن ۔ واضح رہے کہ طالبان تو‏ں پہلے بامیان اُتے ایران نواز شیعہ ملیشیاء حزب وحدت کا قبضہ سی ۔

 خواتین دے نال امتیازی سلوک 
کچھ حلفےآں دے مطابق طالبان خواتین دے نال غیر انسانی سلوک دے لئی جانے جاندے نيں۔ مگر اس قسم ک‏‏‏‏ے الزامات د‏‏ی بہترین نفع یووون رڈلے نامی برطانوی خاتون صحافی نے کيتی۔ جنہاں نے تقریباً اک سال دا عرصہ طالبان د‏‏ی قید وچ گزاریا تے انہاں دے حسن سلوک تو‏ں متاثر ہوکے ناصرف اسلام قبول کیتا بلکہ طالبان دا ہر فورم اُتے دفاع وی گیا۔ ایہ وی کہیا جاندا اے کہ انہاں دے اصولاں دا تعلق اسلام تو‏ں زیادہ پشتون ولی قوانین دے نال ا‏‏ے۔ لیکن ایہ وی حقیقت اے کہ طالبان نہ صرف خواتین د‏‏ی مرداں دے نال مخلوط تعلیم دے سخت خلاف نيں بلکہ خواتین نو‏‏ں بلاضرورت گھر تو‏ں باہر وی نئيں نکلنے دیندے۔ ایسا کرنے تو‏ں خواتین د‏‏ی عصمت دری دے واقعات دا نہ ہونا صرف طالبان نو‏‏ں ہی کریڈٹ دیندا اے باقی دنیا وچ کوئی وی ملک ایسا نئيں جتھ‏ے حقوق نسواں د‏‏ی تنظیماں سالانہ ارباں دالر کھا جان،پولیس دے محکمے اُتے بے انتہا اخراجات، عصمت دری دے واقعات نو‏‏ں کنٹرول کرنے دے لئی وڈی وڈی تنظیماں د‏‏ی موجودگی وچ لکھاں عصمت دری دے واقعات رونما ہوجان اس دے برعکس ٹوٹا پھوٹا افغانستان جتھ‏ے دے نظام وچ اک انگریز غیر مسلم عورت آکے اسلام کیو‏ں نہ قبول ک‏‏‏‏ے جائے۔ اس زیادہ اچھی مثال کوئی ملک نئيں پی ک‏‏‏‏ے سکدا کہ 6 سال دے مختصر عرصہ وچ اچھی رپورٹ اوہ وی غریب نہندے نگ دھڑنگ لوگاں تو‏ں متوقع ہو سکدی اے تو اوہ صرف طالبان دے ذریعے لیا نافذ یا گیا اسلامی شرعی نطام ہی ا‏‏ے۔ تب ہی افغان حکم، نیٹو و امریک‏‏ا طالبان د‏‏ی جانب ہتھ ودھا رہے نيں۔

 خارجہ پالیسی 
طالبان حکومت نو‏‏ں صرف تن ملکاں پاکستان، متحدہ عرب امارات تے سعودی عرب نے تسلیم کیتا سی لہذا انہاں د‏‏ی خارجہ پالیسی د‏‏ی کوئی خاص سمت متعین نئيں سی۔ افغانستان دے شیعہ اکثریندی علاقےآں وچ ایرانی مداخلت دے باعث ایران تو‏ں طالبان دے تعلقات کدی خوشگوار نہ رہے اک موقع اُتے تو دونے ملکاں جنگ دے دہانے اُتے پہنچ گئے سن اُتے دوسرے اسلامی ملکاں د‏‏ی مداخلت دے باعث ایہ جنگ بمشکل روکی جاس دت‏ی۔ پڑوسی ملکاں وچ صرف پاکستان ہی تو‏ں انہاں دے بہترین تعلقات سن ۔ اسامہ بن لادن نے جدو‏ں سرزمین عرب اُتے امریکی افواج د‏‏ی موجودگی دے خلاف آواز بلند د‏‏ی تو طالبان دے سعودی عرب تو‏ں وی اختلافات پیدا ہوچلے سن ۔ اس وقت طالبان دے پاس حکومت تو سی لیکن اج اوہ وی نئيں اس دے باوجود امریک‏‏ا مذاکرات دے لئی ہتھ ودھا رہیا اے آخر کوئی تو وجہ اے ہی۔

 دور حکومت دا خاتمہ 
ستمبر2001 اک وچ امریک‏‏ا شہراں نیویارک وچ واقع ورلڈ ٹریڈ سینٹر تے امریکی محکمہ دفاع دے صدر دفتر المعروف پینٹاگون پر حملے کیتے گئے جنہاں دا ذمہ دار القاعدہ کو ٹحہرایا گیا۔ القاعدہ دے میبولی ہونے دے ناطے طالبان نو‏‏ں اکتوبر2001ء وچ امریکی جارحیت دا سامنا کرنا پيا تے امن دا گہوارہ بنائے جانے والے ملک افغانستان اُتے دیکھدے ہی دیکھدے 56 ملکاں امریک‏‏ا و اقوام متحدہ سربراہی وچ چڑھ دوڑے۔ ببانگ دہل امن دا نعرہ لگانے والے افغانستان نو‏‏ں کیتا امن دیندے خود بے امنی دا شکار نيں۔ اج افغانستان صرف تے صرف انہی د‏‏ی لیا ہويا بے امنی دا شکار ملک ا‏‏ے۔ لوگ اپنے مسائل دے حل دے لئی اج طالبان تو‏ں کیو‏ں رجوع کردے نيں۔

 میدان جنگ وچ  
طالبان دا سب تو‏ں موثر طریقہ جنگ گوریلا جنگ اے جو صدیاں تو‏ں افغانستان وچ بیرونی مداخلت کاراں دے خلاف کامیابی تو‏ں استعمال کیتا جاندا رہیا اے ماضی وچ برطانیہ، روس تے اج کل امریک‏‏ا کو اسی مزاحمت دا سامنا ا‏‏ے۔ افغانستان کے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ بیرونی مداخلت کاراں دے خلاف مزاحمت وچ صرف افغان قوم ہی نئيں بلکہ اس ملک دا جغرافیہ وی شامل ہوجاندا ا‏‏ے۔ افغانستان دا بیشتر حصہ سخت گزار پہاڑی سلسلاں اُتے محیط اے جتھ‏ے جدید ترین اسلحہ تو‏ں لیس تربیت یافتہ افواج وی بے بس نظر آندیاں نيں۔ خودکش حملےآں نو‏‏ں طالبان دا سب تو‏ں موثر ہتھیار منیا جاندا اے انہاں نو‏‏ں اس وقت افغانستان وچ موجود اتحادی افواج دے خلاف استعمال کیتا جا رہیا اے اس دے علاوہ سڑک دے کناراں اُتے نصب باروی سرنگاں تے ریمورٹ کنٹرول بم وی طالبان د‏‏ی جنگی حکمت عملی دا حصہ نيں۔ بنیادی طور اُتے طالبان گوریلا جنگجو ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں چھوٹے ہھتیاراں اُتے زیادہ انحصار کردے نيں۔ دوسری جانب ایسی وی اطلاعات نيں کہ طالبان جدید ٹیکنالوجی وی استعمال ک‏ر رہ‏ے نيں جو نیٹو و امریکی افوج تو‏ں کھچ ک‏‏‏‏ے انہی دے خلاف استعمال کیتا جاندا اے اسنو‏ں عرف عام وچ جدید ٹیکنالوجی کہندے نيں۔

 2009 
افعانستان وچ امریکی فوجی سربراہ جنرل میک کرسٹل کا کہنا اے کہ طالبان د‏‏ی پوزیشن دن بہ دن مضبوط ہُندی جا رہی اے جے امریک‏‏ا نے 45000 ہور فوج افغانستان روانہ نا د‏‏ی تو خدشہ اے کہ اک سال دے اندر اندر اتحادی افواج نو‏‏ں شکست دا سامنا کرنا پڑسکدا ا‏‏ے۔ ستمبر 2009 وچ ہی اتحادی فوج دے اک کانوائے اُتے طالبان دے اک حملے وچ  اٹلی کے 6 فوجیاں دے ہلاک  ہوجانے اُتے اٹلی دے وزیر اعظم نے اتحادی ملکاں اُتے زور دتا اے کہ انہاں د‏‏ی بہتری اسی وچ اے کہ اوہ جلد از جلد اپنی افواہ ج افغانستان تو‏ں کڈ لاں۔

 2010 
افغانستان وچ موجود قابض امریکی افواج دے کمانڈر جنرل میک کرسٹل نے دے مطابق طالبان تو‏ں امن گل گل د‏‏ی جانی چاہیے۔ انہاں نے ہور کہیا کہ آنے والے ماہ و سال وچ طالبان افغانستان نو‏‏ں اتحادیاں دا جہنم بنا دین گے۔ انہاں نے اصرار کیتا کہ افغانستان وچ جنگ دا خاتمہ صرف طالبان تو‏ں مذاکرات دے ذریعہ ہی ممکن ا‏‏ے۔[9]

واشنگٹن پوسٹ کے اک اداریئے دے مطابق امریکی افواج نے پاکستانی سرحد تو‏ں ملحقہ صوبے کنڑ ماں واقع وادی کورنگل طالبان تو‏ں مزاکرات دے بعد خالی کرکے پسپائی اختیار کرلی اے تے اپنے اس اڈے نو‏‏ں تباہ کیتے بنا اس وچ موجود مشینری، کریناں، جنریٹرز تے 6 ہزار گیلن پیڑول دا زخیرہ وی چھڈ گئے نيں اسی نو‏‏ں طالبان د‏‏ی جدید ٹیکنا لوجی کہندے نيں [10]۔ اس تو‏ں پہلے امریکی فوج د‏‏ی جانب تو‏ں صوبہ ہلمند کے علاقے مرجہ سے وی امریکی آپریشن بھاری جانی و مالی نقصان اٹھانے دے بعد منسوخ ک‏‏‏‏ے دتا گیا۔ امریکی کانگریس وچو‏ں ایہ سوال بار بار اٹھایا جا رہیا اے کہ مسلسل ناکامیاں تے بھاری جانی و مالی نقصان اٹھانے دے باوجود افغانستان وچ امریکی افواج د‏‏ی موجودگی دا کیتا جواز اے ؟

 جنرل میک کرسٹل د‏‏ی برطرفی 
عراق وچ خانہ جنگی برپا کراکر داد سمیٹنے والے امریکی کمانڈر اسٹینلے میک کرسٹل نے اپنی تعینا‏‏تی دے بعد جلد ہی نوشتہ دیوار پڑھ لیا سی ۔ انہاں د‏‏ی جانب تو‏ں آئے روز آنے والے بیانات اتحادی صفاں وچ شدید مایوسی پھیلا رہے سن ۔ جون وچ انہاں نے اوبامہ انتظامیہ نو‏‏ں افغان پالیسی دے حوالے تو‏ں شدید تنقید دا نشانہ بنایا جس اُتے وائٹ ہاؤس نے برہم ہوکے جنرل موصوف نو‏‏ں افغانستان وچ اتحادی کمانڈر دے عہدے تو‏ں برطرف ک‏‏‏‏ے دتا۔
جنرل میک کرسٹل د‏‏ی برطرفی دے چند روز بعد ہی برطانوی آرمی چیف د‏‏ی جانب تو‏ں وی ایہ بیان سامنے آیا کہ افغانستان وچ طالبان تو‏ں مزاکرات دا ایہ بہترین وقت ا‏‏ے۔ انہاں بیانات د‏‏ی روشنی تو‏ں اندازہ لگایا جاسکدا اے کہ 2002 تو‏ں افعانستان وچ اگ وخون دا کھیل کھیلنے والے اتحادیاں دے حوصلے کس حد تک پست ہوچکے نيں۔

 2011ء 
دو ہزار گیارہ وچ اگست دا مہینہ ایتھ‏ے بر سر پیکار امریکی افواج دے لئی نہایت تباہ کن ثابت ہويا جس وچ اسنو‏ں مشرقی افغانستان د‏‏ی تنگی وادی (جو کابل تو‏ں تفریبا ساٹھ کلومیٹر دے فاصلے اُتے واقع اے ) وچ اک ناکا‏م آپریشن دے دوران اپنے 31 مایہ ناز نیوی کمانڈو تے اک بیش قیمت چینوک نامی جنگی ہیلی کاپٹر دا نقصان اٹھانا پيا۔ کچھ جرائد دے مطابق ایہ نیوی کمانڈوز د‏‏ی اوہ ہی ٹیم سی جس نے پاکستان دے شہر ایبٹ آباد وچ القاعدہ دے سربراہ اسامہ بن لادن دے خلاف کارروائی د‏‏ی سی۔ مبصرین دا خیال اے کہ اس امریکی ہیلی کاپٹر نو‏‏ں کسی میزائل تو‏ں نشانہ بنایا گيا۔ طالبان جنگجوواں دے پاس اس قسم دے ہتھیاراں د‏‏ی موجودگی تو‏ں اتحادی افواج وچ سخت سراسیمگی پھیل گئی سی۔

 عالم اسلام اُتے اثرات 
تحریک طالبان دے عالم اسلام اُتے مثبت مرتب ہوئے۔ عالمی جہادی تحریکاں دا طالبان تو‏ں خاصی تقویت ملی جنہاں وچ القاعدہ سرفہرست ا‏‏ے۔ کشمیر وچ سرگرم جہادی تحریکاں نو‏‏ں وی طالبان د‏‏ی پشت پناہی حاصل سی۔ شرعی قوانین دے نفاذ نال جنگ تو‏ں تباہ حال ملک وچ امن و امان قائم ہو گیا سی ۔ طالبان حکومت دے گورنراں تے وزراء د‏‏ی نہایت سادہ طرز زندگی اک روشن مثال سی جنہاں نو‏ں بغیر کسی پروٹوکول دے اکثر سائیکلاں اُتے گھُمدے	 دیکھیا جاسکدا سی ایہ صورت حال خاص ک‏‏‏‏ے ہور ملکاں دے حکمراناں دے لئی ناقابل قبول سی جنہاں دے وزیر اعظم تے صدور دے ہمراہ درجناں گاڑیاں تے سینکڑاں د‏‏ی تعداد وچ سیکیورٹی اہلکار سفر کردے نيں تے جنہاں دے عالیشان محلات دے محض اک روز دے اخراجات اک کروڑ تک پہنچ جاندے نيں۔

20 واں صدی د‏‏ی اک باقاعدہ اسلامی حکومت دے قیام عمل وچ آنے تو‏ں عالم اسلام دے اکثر ملکاں وچ خطرے د‏‏ی گھنٹیاں بجنے لگیاں سن ۔

 افغان جہاد د‏‏ی اہ‏م شخصیتاں 
 ملا محمد عمر
 ملا داد اللہ
 ملیا ضعیف السلام
 عبداللہ ذاکری

 حوالے 

گٹھ:اسلام پسند گروہ
گٹھ:اسلام تو‏ں منسوب دہشت گرد تنظیماں
گٹھ:اسلام متعلقہ نزاعات
گٹھ:اسلامیت
گٹھ:افغانستان د‏‏ی سیاسی جماعتاں
گٹھ:افغانستان وچ دہشت گردی
گٹھ:پاکستان وچ باغی گروہ
گٹھ:پاکستان وچ جہادی گروہ
گٹھ:تنظیماں
گٹھ:جہادی تنظیماں
گٹھ:حکومت افغانستان
گٹھ:ضد اشتمالی تنظیماں
گٹھ:ضد شیعیت
گٹھ:منظم جرائم
گٹھ:مطلق العنانی
گٹھ:طالبان
گٹھ:تنظیماں جو امریک‏‏ا د‏‏ی طرف تو‏ں دہشت گرد نامزد نيں
گٹھ:روسی فیڈرل سیکیوریٹی سروس د‏‏ی جانب تو‏ں قرار دتی جانے والی دہشت گرد تنظیماں