غزوہ حنین

غزوہ حُنَین، رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلمدے غزوات وچو‏ں اک اے جو سنہ 8 ہجری / 630 عیسوی وچ فتح مکہ دے بعد واقع ہويا۔ اس جنگ وچ مسلما‏ن سپاہیاں دی قیادت رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے فرمائی۔ ایہ جنگ طائف وچ سکونت پذیر دو قبیلے، ہوازن تے ثقیف دے حملے دے خلاف لڑی گئی کیونکہ انہاں دو مشرک قبائل نے فتح مکہ دے بعد آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دی طرف تو‏ں عسکری مہم دے خوف تو‏ں حفظ ما تقدم دے طور اُتے مسلماناں اُتے حملہ کرنے دا منصوبہ بنایا سی ۔ جنگ دے آغاز وچ مشرکین دے شبخون تے جنگ وچ تازہ مسلمانوس دی شرکت کيتی بنا پر، سپاہ اسلام متزلزل سی ایتھ‏ے تک کہ جنگ احد دی مانند ایتھ‏ے وی رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلمدی جان نو‏‏ں خطرہ لاحق ہويا؛ اُتے آخرکار مسلماناں نے فتح حاصل کيتی تے بہت سا مال غنیمت حاصل کرنے وچ کامیاب ہوئے۔

[[تصویر:منطقه حنین.jpg|thumbnail|300px|منطقۂ حنین دا نقشہ]]

 غزوہ حنین دا وقت تے اس دے نام 
اس جنگ دی تاریخ دے بارے وچ مروی اے کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلمنے بروز جمعہ، بعد از 20 رمضان سنہ 8 ہجری نو‏‏ں مکہ فتح کرلیا؛ 15 دن تک مکہ وچ رہے تے بروز شنبہ بتاریخ 6 شوال مکہ دے شمال مشرق وچ واقع منطقۂ حنین دی جانب عزیمت فرمائی۔الواقدي، المغازي، ج3، ص889۔۔ابن سعد، الطبقات، ج2، ص137، 150۔۔البلاذری، انساب الاشراف، ج1، ص463۔

قرآن کریم نے اس جنگ نو‏‏ں یوم حنین دا عنوان دتا اے سورہ توبہ، آیہ 25۔۔ابن حزم، جوامع السیرۃ، ص241۔ تے اس دے دوسرے نام "وقعۃُ حنین"،اليعقوبي، التاريخ، ج2، ص62۔ "غزوۃ حنین"،البلاذری، انساب الاشراف، ج1، ص463۔ "غزوۃ ہوازِن"ابن سعد، الطبقات، ج2، ص149۔۔مسعودی، التنبیہ والاشراف، ص269۔ تے "وقعۃ ہوازن"ابن حزم، جوامع السیرۃ، ص241۔ نيں۔

 جنگ دا سبب 
اس جنگ دا سبب ایہ سی کہ فتح مکہ دے بعد قبیلہ ہوازن تے قبیلہ ثقیف دے اشراف نے اپنے خلاف رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلمدے ممکنہ اقدام دے پیش نظر حفظ ماتقدم دے طور اُتے پیشگی جنگ آغاز کرنے دا منصوبہ بنایا۔الواقدي، المغازي، ج3، ص885۔۔البلاذری، انساب الاشراف، ج1، ص438۔ اک روایت ایہ وی اے کہ فتح مکہ دی غرض تو‏ں رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دی عزيمت دی خبر پاکر ہوازن تے ثقیف دے قبائل نے اس خیال تو‏ں جنگی تیاریاں دا آغاز کیتا سی کہ شاید آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم انہاں قبائل اُتے حملہ آور ہونا چاہندے نيں تے فتح مکہ دے بعد حنین وچ جمع ہوکر جنگی پڑاؤ دا اہتمام کیتا تے آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے نال جنگ دا فیصلہ کیتا۔الطبري،، تاریخ الطبري،، ج3، ص70۔

 غزوہ حنین دے واقعات 

 جنگ تو‏ں قبل مشرکین دے اقدامات 
"نصر"، "جُشَم"، "سعد بن بَکر" ہور بنو ہلال دے اک گروہ سمیت ہوازن دے اکثر ذیلی قبائل مالک بن عوف نصری دی سرکردگی وچ اکٹھے ہوئے لیکن "کعب"، "کلاب" تے "بنو نمیر" سمیت ہوازن دے نامی گرامی قبائل اس اجتماع وچ حاضر نہيں سن ۔ ادھر ثقیف دے تمام قبائل قارب بن اسود تے ذوالخمار سبیع بن حارث تے اس دے بھائی احمر بن حارث (جنہاں دا تعلق بنو مالک تو‏ں سی ) دی سرکردگی وچ انہاں تو‏ں جاملے۔الواقدي، المغازي، ج3، ص885۔۔ابن هشام، السیرة النبویة، ج4، ص80۔۔مسعودی، التنبیه والاشراف، ص270۔

جب مالک بن عوف نے پیغمبر خدا(ص) تو‏ں لڑنے دی غرض تو‏ں روانہ ہونے دا ارادہ کیتا، تو اوہ اپنا مال و متاع تے عورتاں تے بچے وی نال لے گیا تاکہ اس دے زیر قیادت افراد جانفشانی تو‏ں لڑاں۔ جدو‏ں اوہ اوطاس نامی سخت تے ہموار زمین وچ پہنچیا تو دُرَید بن صِمَّہ نامی جشمی مرد ـ جو تجربہ کار تے صاحب رائے شخص سی ـ نے کہیا: جے ایہ جنگ سربلندی دا سبب ہُندی تو کعب تے کلاب دے شجاع تے دلیر افراد اس وچ شرکت دے لئے آندے۔ درید نے مالک بن عوف نو‏‏ں نصیحت کيتی کہ صرف مرداں نو‏‏ں لے ک‏ے جنگ وچ شرکت کرے کیونکہ جے اس صورت وچ جنگ نو‏‏ں جیت جاؤگے تو دوسرے لوگ وی تساں تو‏ں آ ملیاں گے تے جے ہار جاؤگے تو عورتاں تے بچےآں نو‏‏ں کوئی نقصان نئيں پہنچے گا؛ مگر مالک بن عوف نے تکبر تے غرور دی وجہ تو‏ں، اس شخص دی گل نو‏‏ں توجہ نئيں دی تے اوہدی تذلیل کردت‏ی۔ابن هشام، السیرة النبویة، ج4، ص80ـ82۔

اوطاس وچ انہاں نو‏ں ہر طرف تو‏ں کمک پہنچنے لگی۔الواقدي، المغازي، ج3، ص886ـ887۔ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلمنو‏‏ں ایہ خبر ملی تو آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے عبداللہ بن ابی حَدْرَد اَسْلَمی نو‏‏ں روانہ کیتا کہ بھیس بدل کر دشمن دے پڑاؤ وچ داخل ہو تے اوتھ‏ے تو‏ں معلومات حاصل کرے۔ابن هشام، السیرة النبویة، ج4، ص82ـ83۔

 جنگ تو‏ں قبل رسول اللہ(ص) دے اقدامات 
ابن اسحق امام باقر(ع) تو‏ں روایت کردے نيں کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے ہوازن تو‏ں لڑنے دے لئے نکلنے دا فیصلہ کیتا تو آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے صفوان بن امیہ تو‏ں ـ (جو حالے تک مشرک سی ) ـ دے پاس کچھ آدمی روانہ کيتے تے اس تو‏ں کچھ ہتھیار تے زرہیاں بطور عاریۂ مضمونہ (= اس ضمانت دے نال کہ امانت نو‏‏ں عینا لوٹائاں گے) دے لئے کہیا۔ صفوان نے قبول کیتا تے 100 زرہیاں مسلماناں نو‏‏ں بطور عاریہ دے دتیاںالطبري،، تاریخ الطبري،، ج3، ص73۔۔قس الصالحي الشامي، سبل الهدی والرشاد، ج5، ص312۔

رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلمنے فتح مکہ وچ شریک 10000 مجاہدین تے مکہ دے 2000 نو مسلماں نو‏‏ں لے ک‏ے ہوازن دی جنگ دے لئے مکہ تو‏ں عزیمت فرمائی۔ابن سعد، الطبقات، ج2، ص150۔۔یعقوبی، التاريخ، ج2، ص62۔

بعض مکی صرف ایہ دیکھنا چاہندے سن کہ اس جنگ وچ کامیابی کس نو‏‏ں حاصل ہُندی اے تا کہ کچھ غنیمت حاصل کرے؛ تے حتی کہ انہاں دے لئے ایہ گل کچھ زیادہ ناپسندیدہ نئيں سی کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلمتے مسلمین اس جنگ وچ شکست کھا لاں۔الواقدي، المغازي، ج3، ص894ـ895۔

رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلمتے مسلمین تے قریشی مرد ـ جنہاں وچو‏ں بعض حالے تک مشرک سن ـ بروز سہ شنبہ (= منگل وار) بتاریخ 10 شوال سنہ 8 ہجری ـ حنین پہنچے۔الواقدي، اوہی ماخذ، ص892۔۔ابن سعد، الطبقات، ج2، ص150۔

 فریقین دی صف آرائی 
مالک بن عوف نے تن افراد نو‏‏ں مسلماناں دے بارے وچ معلومات حاصل کرنے دے لئے بھجوایا۔ ایہ افراد سپاہ اسلام نو‏‏ں نزدیک تو‏ں دیکھیا تو مرعوب ہوکر لوٹے۔ اس دے باوجود مالک بن عوف نے رات دے وقت مسلماناں اُتے شبخون مارنے دے لئے اپنے افراد نو‏‏ں حنین وچ تعینات کیتا۔ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلمنے وی صبح سویرے اپنی سپاہ دی صفاں نو‏‏ں منظم کیتا تے پرچمداراں نو‏‏ں پرچم عطا کيتے۔الواقدي، المغازي، ج3، ص895-897۔۔ابن سعد، الطبقات، ج2، ص150-151۔

 مسلماناں دے علمدار 
مہاجرین دا پرچم علی(ع) کو، خزرج دا پرچم حباب بن منذر (اک تے روایت دے مطابق سعد بن عبادہ) کو، تے اوس دا پرچم اسید بن حضیر نو‏‏ں عطا ہويا۔ قبیلۂ خزرج تے قبیلۂ اوس تے دوسرے عرب قبائل دے ذیلی قبائل نو‏‏ں وی الگ الگ پرچم دیئے گئے۔الواقدي، اوہی ماخذ، ص897۔۔ابن سعد، اوہی ماخذ، ج2، ص151۔

 غزہ دے واقعات 

 جنگ دا آغاز 

[[تصویر:مسجد جعرانه.jpg|thumbnail|400px|مسجد جعرانہ جو حنین وچ تقسیم غنائم دے مقام اُتے تعمیر کيتی گئی اے ]]
رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلمنے جنگی لباس زیب تن کردے اپنی سپاہ دی صفاں دا معائنہ کیتا تے مجاہدین نو‏‏ں جنگ تے صبر و استقامت دی تلقین فرمائی تے انہاں نو‏ں فتح دی نوید سنائی؛ تے بعدازاں صبح دی تاریکی وچ مسلماناں دے ہمراہ درہ حنین تو‏ں نیچے اترے۔الواقدي، المغازي، ج3، ص897۔۔ابن سعد، الطبقات، ج2، ص151۔

ہوازن تے ثقیف دے مشرکین ـ جو درے دے شگافاں تے اطراف وچ گھات لگائے بیٹھے سن ـ اچانک مسلماناں اُتے حملہ آور ہوئے۔ بنو سُلَیم دے گھڑ سوار، انہاں دے بعد مکی تے دوسرے لوگ منتشر ہوکر فرار ہوگئے؛ بھاگنے والے پیچھے مڑ کر نئيں دیکھدے سن ۔ابن هشام، السیرۃ النبویۃ، ج4، ص83۔

رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلماپنی سپاہ تو‏ں فرمارہے سن کہ "میری طرف آؤ، وچ محمد رسول خدا ابن عبداللہ ابن عبدالمطلب ہاں وچ پیغمبر ہاں تے جھوٹا نئيں ہاں"۔ابن هشام، السیرۃ النبویۃ، ج4، ص85۔

 رسول اللہ(ص) دے یار و یتے 
تاریخی مآخذ وچ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے نال پامردی تو‏ں لڑنے تے آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دا دفاع کرنے والےآں دی تعداد دے سلسلے وچ اختلاف پایا جاندا اے ؛ بعض دا کہنا اے اوہ چار افراد سن : علی(ع)، عباس بن عبد المطلب تے ابوسفیان بن حارث بن عبد المطلب ـ جو بنو ہاشم وچو‏ں سن تے ابن مسعود۔ابن ابي شيبة، المصنف، ج8، ص552ـ 553۔۔الصالحي الشامي، سبل الهدی والرشاد، ج5، ص329۔

دوسری روایت دے مطابق رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے گرد پروانہ وار لڑنے والےآں وچ 9 ہاشمی یعنی: علی بن أبی طالب، عباس بن عبد المطلب، حارث بن ابی طالب دے تن بیٹے ابو سفیان، نوفل تے ربیعہ، ابو لہب دے دو بیٹے عتبہ تے معتب، فضل بن عباس، عبداللہ بن زبیر بن حارث تے اک غیر ہاشمی یعنی: ام ایمن دا بیٹا ایمن، شامل سن ۔اليعقوبي، التاريخ، ج2، ص62۔۔الطبرسي، اعلام الوری، ج1، ص386۔

 فرار ہونے والے افراد 
بعض مآخذ وچ فرار ہونے والےآں دی تعداد 300 بتائی گئی ا‏‏ے۔النويري، نهایة الارب، ج17، ص328۔ طلقاء یعنی اہل مکہ دے بھاگنے والے افراد وچ شامل ابو سفیان بن حرب تے کلدہ بن حنبل ہور شیبہ بن عثمان بن ابی طلحہ ـ جس دا باپ غزوہ احد وچ مارا گیا سی ـ نے اسلام تے مسلماناں دی نسبت اپنی پرانی عداوت اک بار پھر ظاہر کردے دکھادی؛ حتی کہ مؤخر الذکر شیبہ بن عثمان نے رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے قتل دا ارادہ کیتا لیکن ناکم رہیا۔ابن هشام، السیرة النبویة، ج4، ص86ـ87۔

 علی(ع) دی جانفشانی 
اسلام دی دوسری جنگاں دی طرح اس جنگ وچ وی حضرت علی(ع) سب تو‏ں زیادہ بہادر تے طاقتور ثابت ہوئے۔الصالحي الشامي، سبل الهدی والرشاد، ج5، ص324۔ آپ(ع) نے حملہ کردے دشمن دے پرچمدار نو‏‏ں ہلاک کر ڈالا جس دے بعد مشرکین نے راہ فرار اختیار کيتی تے منتشر ہوئے۔یعقوبی، التاريخ، ج2، ص63۔۔ابن اثیر، الکامل، ج2، ص263۔ اک روایت دے مطابق علی(ع) نے 40 مشرکاں نو‏‏ں ہلاک کردتا۔الکلینی، الکافی، ج8، ص376۔۔الطبرسي، اعلام الوری، ج1، ص387۔

 مسلماناں دا غرور، تے غیبی امداد 
قرآن کریم نے وی مسلماناں دے غرور، پسپائی تے اللہ دی غیبی امداد دی طرف اشارہ فرمایا اے:

{{قرآن دا متن|لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللّهُ فِي مَوَاطِنَ كَثِيرَةٍ وَيَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنكُمْ شَيْئاً وَضَاقَتْ عَلَيْكُمُ الأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّيْتُم مُّدْبِرِينَ (25) ثُمَّ أَنَزلَ اللّهُ سَكِينَتَهُ عَلَى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَأَنزَلَ جُنُوداً لَّمْ تَرَوْهَا وَعذَّبَ الَّذِينَ كَفَرُواْ وَذَلِكَ جَزَاء الْكَافِرِينَ (26)|ترجمہ=اللہ نے تواڈی مدد کیندی اے بوہت سارے مقامات اُتے تے حنین دے دن جدو‏ں کہ تواڈی کثرت تعداد نے تمنيں غرور پیدا کر دتا تو اس نے تمنيں کچھ فائدہ نہ دتا تے تساں اُتے زمین اپنی وسعت دے نال تنگ ہو گئی، پھر تساں پیٹھ پھرا دے پسپا ہوئے (25) پھر اللہ نے اپنی طرف دا سکون و اطمینان اتارا اپنے پیغمبر تے (سچے) ایمان والےآں اُتے تے ایسی فوجاں اتاراں جنہاں نو‏ں تساں نے دیکھیا نئيں تے سزا دی انہاں نو‏ں جنہاں نے کفر کیتا تے ایہی سزا ہُندی اے کافراں دی (26)|سورت=9|آیت=25-26}}سوره توبه، آیات 25-26۔

احادیث وچ وی اس گل اُتے تصریح ہوئی اے کہ روز حنین اللہ دے مامور فرشتے مسلماناں دی امداد دے لئے اترے تے انہاں دے نال مل کر دشمن نو‏‏ں شکست دینے وچ کردار ادا کیتا؛ ہور ایہ وی روایت اے کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلمنے مٹھی بھر خاک اٹھا کر دشمن دی طرف پھینک دی تے فرمایا: "وہ کامیاب نہ ہاں"، تے آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے اس اقدام وی دشمن دی شکست وچ اہ‏م کردار ادا کیتا۔الطبري،، تاریخ الطبري، ج3، ص78۔۔النويري، نهایة الارب، ج17، ص334۔

 غزوہ دے بعد رونما ہونے والے واقعات 

 جنگ دے بعد مشرکین دا انجام 
مشرکین مالک بن عوف دے نال طائف چلے گئے۔ بعض دوسرےآں نے اوطاس وچ پڑاؤ ڈالا تے بعض ہور ـ منجملہ ثقیف تو‏ں تعلق رکھنے والے ابن وُغِیرَہ ـ نخلہ پہنچ گئے۔ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے اک گروہ نو‏‏ں نخلہ دی طرف بھاگنے والے مشرکین دی سرکوبی دے لئےالواقدي، المغازي، ج3، ص914۔ تے ابو عامر اشعری نو‏‏ں اوطاس وچ پڑاؤ ڈالنے والے مشرکین دی سرکوبی دے لئے روانہ کیتا۔ ابو عامر اس جنگ وچ شہید ہوگئے تے انہاں دے چچا زاد بھائی ابو موسی اشعری نے مشرکین دے نال جنگ جاری رکھی تے انہاں نو‏ں شکست تو‏ں دوچار کیتا۔البلاذري، انساب الاشراف، ج1، ص439ـ440۔

اس جنگ وچ بعض مشرکین نو‏‏ں قید کرلیا گیا جنہاں وچ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلمدی رضاعی بہن شَیما بنت حارث بن عبد العُزّی، وی شامل سن۔ قیدیاں نو‏‏ں رسول اکرم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دی خدمت وچ لیایا گیا تو آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے شیما دا بہت احترام کیتا تے انہاں دی خواہش اُتے آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے انہاں نو‏ں انہاں دی قوم دے پاس پلٹا دتا۔واقدی، المغازي، ج3، ص913-914۔ منقول اے کہ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلمدے نال شیما دی گل چیت تے ہوازن دے قیدیاں دے سلسلے وچ انہاں دی شفاعت ہی قیدیاں دی رہائی دا سبب ہوئی۔یعقوبی، التاريخ، ج2، ص63۔

 جنگ دے بعد مسلمین دے اقدامات 
رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلمنے جنگ دے بعد اجازت دے دی کہ جس مسلما‏ن نے اک مشرک نو‏‏ں مارا ہو اس دے جنگی لباس تے ہتھیار (= سَلَب) نو‏‏ں بطور غنیمت اپنے لئے اٹھائے۔ واقدی، محمد بن عمر، المغازي، ج3، ص908۔ بعدازاں رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلمنے غنائم تے قیدیاں نو‏‏ں رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلمدے پاس اکٹھا کرلیا۔ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے فرمایا کہ قیدیاں تے غنائم نو‏‏ں درہ حنین دے شمال مشرق وچ واقع علاقے "جِعْرانہ" وچ منتقل کردے اوتھے رکھیا جائے۔ابن هشام، السیرة النبویة، ج4، ص101۔ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم اس جنگ دے بعد، بروز پنج شنبہ، بتاریخ ذوالقعدہ سنہ 8 ہجری نو‏‏ں جعرانہ تشریف فرمائے۔ابن سعد، الطبقات، ج2، ص154۔

 قیدیاں دی رہائی 
جعرانہ وچ ہوازن دا وفد رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دی خدمت وچ حاضر ہويا تے قیدیاں دے نال آپ صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے رضاعی رشتے دا واسطہ دے کر انہاں دی رہائی دی درخواست کيتی۔ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے قیدیاں وچ اپنے تے بنو عبد المطلب دا حصہ انہاں نو‏ں بخش دتا، مہاجرین تے انصار نے وی اپنا حصہ بخش دتا تے انہاں نو‏ں رسول اکرم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے سپرد کیتا۔ بعض افراد نے ابتداء وچ اپنے حصے دے قیدی بخشنے تو‏ں انکار کیتا لیکن بعد وچ انہاں نو‏ں رہیا کردتا۔ابن هشام، السیرة النبویة، ج4، ص130ـ133۔

 تقسیم غنائم 
رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے مال غنیمت تقسیم کردے ہوئے ابتداء وچ قریش دے اشراف تے عرب قبائل نو‏‏ں انہاں دا حصہ دتا تا کہ (مؤلفۃ قلوبہم) دے تحت انہاں نو‏ں اسلام دی طرف مائل کردتیاں بعدازاں ابو سفیان جیساں نو‏‏ں 100 اونٹھ تے بعض نو‏‏ں 50 یا 40 اونٹھ دیئے۔ بعد ازاں حکم دتا کہ مردم شماری دی جائے تے ہر فرد نو‏‏ں کچھ حصہ عطا کیتا۔ انصار دے اک گروہ نے طعن و اعتراض دا آغاز کیتا۔ رسول خدا صلی اللہ علیہ وآلہ وسلمانصار تو‏ں خطاب کیتا تے انہاں نو‏ں راضی کردتا تے انہاں دے حق وچ دعا فرمائی۔ابن سعد، الطبقات، ج2، ص152-156۔

 مدینہ واپسی دا سفر 
رسول اکرم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم جعرانہ وچ 13 راتاں تک قیام دے بعد چہار شنبہ دی شب بتاریخ 18 ذوالقعدہ، عمرہ بجا لیایا تے پنج شنبہ دے روز مدینہ واپس آئے۔ابن سعد، الطبقات، ج2، ص154۔

 متعلقہ مضامین 
 غزوہ فتح مکہ
 غزوہ طائف

 حوالے 

 منابع 
 ابن ابی شیبہ، المصنَّف فی الاحادیث و الآثار، چاپ سعید محمد لحّام، بیروت 1409ہ‍ /1989ع
 ابن حزم الأندلسي، علي بن أحمد بن سعيد (384 - 456 ہ‍)، جوامع السيرۃ وخمس رسائل أخری، تحقيق: إحسان عباس وناصر الدين الأسد، دار المعارف ـ مصر۔ 1950ع
 ابن سعد، الطبقات الکبری، بیروت، دار صادر، 1968ع
 ابن ہشام، السیرۃالنبویۃ، چاپ مصطفیٰ سقا، ابراہیم ابیاری، و عبدالحفیظ شلبی، بیروت، داراحیاء التراث العربی، بی‌تا۔
 البلاذري، أحمد بن يحيی بن جابر، جمل من أنساب الأشراف، المحقق: سہيل زكار - رياض زركلي، دار الفكر للطباعۃ والنشر ۔ بيروت ۔ لبنان، الطبعۃ الاولی ـ 1417ہ‍ / 1996ع
 الذہبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام و وفیات المشاہیر و الاعلام، المغازی، چاپ عمر عبدالسلام تدمری، بیروت، 1407ہ‍ / 1987ع
 الصالحي الشامي، محمد بن یوسف، سبل الہدی و الرشاد فی سیرۃ خیرالعباد، چاپ عادل احمد عبدالموجود و علی محمد معوض، بیروت، 1414ہ‍ /1993ع
 طبرسی، فضل بن حسن، اعلام الوری باعلام الہدی، قم، 1417ہ
 الطبري، محمد بن جریر، تاریخ الطبري، بیروت، بی‌نا۔
 مسعودی، علی بن حسین، التنبیہ والاشراف، ترجمہ ابوالقاسم پایندہ، تہران، انتشارات علمی و فرہنگی، 1365۔
 نویری، احمدبن عبدالوہاب، نہایۃالارب فی فنون الادب، قاہرہ، 1923ـ1990ع
 الواقدي، محمد بن عمر، كتاب المغازی، چاپ مارسدن جونز، لندن 1966، چاپ افست قاہرہ، بی‌تا۔
 اليعقوبي، أحمد بن أبي يعقوب بن جعفر، تاريخ اليعقوبي، مؤسسہ ونشر فرہنگ اہل بيت (ع) - قم / دار صادر بيروت 1379ہ‍ / 1960 ع

 باہرلے جوڑ 
 مضمون دا ماخذ: دانشنامہ جہان اسلام۔

پچھلا غزوہ:فتح مکہرسول خدا(ص) دے غزوات غزوہ حنیناگلا غزوہ:غزوہ طائف

گٹھ:غزوات‎‏
گٹھ:اٹھويں ہجری دے واقعات