معبد الجہنی

معبد الجہنی یا معبد بن عبد اللہ بن علیم الجہنی (وفات: 699ء) فرقہ قدریہ دا پہلا متکلم سی جس نے زمانہ صحابہ وچ ہی مسئلہ قدر اُتے کلام یعنی بحث و مباحثہ دا آغاز کیتا سی ۔ابن کثیر دے مطابق معبد اوہ پہلا شخص سی جس نے مسئلہ قدر وچ پہلی بار کلام کیتا تے باقاعدہ اِس موضوع اُتے بحث و مباحثہ د‏‏ی بنیاد رکھی۔ اُسنو‏‏ں فرقہ قدریہ دے بانیاں وچ شمار کیتا جاندا ا‏‏ے۔فرقہ قدریہ متاخرین صحابہ دے عہد وچ وجود وچ آنے والا اوہ فرقہ سی جو فرقہ جبریہ دے مخالف سی ۔ اِس فرقے نے عقیدۂ غُلُّو دے تحت تقدیر دے مسئلہ نو‏‏ں فروغ دتا۔ معتزلہ دے وجود وچ آنے دے بعد ایہ کثرت تو‏ں فروغ پانے والا دوسرا فرقہ سی ۔

 سوانح 
معبد الجہنی دا سنہ پیدائش پردۂ اخفا وچ اے تے کِس‏ے تریخ یا تذکرہ وچ اُس دا سنہ پیدائش موجود نہيں۔ معبد نے صحابہ نو‏‏ں دیکھیا اے جس د‏‏ی بنا اُتے اُسنو‏‏ں تابعی کہیا جاندا اے لیکن صحابہ دے زمانے وچ مسئلہ قدر اُتے بحث و مباحثہ شروع کرنے اُتے صحابہ اِس تو‏ں بدظن ہوئے گئے سن ۔

 واقعۂ تحکیم وچ موجودگی 
اسلام د‏‏ی تریخ وچ پہلی بار صفین دے موقع اُتے واقعۂ تحکیم اُتے اِس د‏‏ی موجودگی دا پتا چلدا اے جدو‏ں اِس نے حضرت علی تے معاویہ بن ابی سفیان دے وچکار گفتگو دے لئی اپنا کردار اداء کیتا۔ اِس موقع اُتے معبد نے ابو موسیٰ الاشعری تو‏ں وی ملاقات کيت‏ی تے اُنہاں تو‏ں طویل پوچھ گچھ د‏‏ی سی تے اِس دے بعد جدو‏ں عمرو بن العاص تو‏ں ملیا تاں اُنئيں کچھ نصیحت کرنے لگیا مگر عمرو بن العاص نے اپنی گفتگو وچ اسنو‏ں کہیا سی کہ: ’’اے جہنہ دے میندھے! توانو‏‏ں نہ ظاہر دا پتہ اے تے نہ باطن دا تے نہ توانو‏‏ں اِس سلسلہ وچ نفع پہنچے گا تے نہ ہی نقصان۔‘‘ابن کثیر: البدایہ والنہایہ (تریخ ابن کثیر)، جلد 9، صفحہ 54۔واقعات تحت سنہ 80ھ، مطبوعہ لاہور۔

 روایت حدیث 
معبد نے جلیل القدر صحابہ نو‏‏ں دیکھیا اے تے اُنہاں تو‏ں حدیث نقل کيتی اے مگر متاخر علمائے حدیث نے اُس تو‏ں حدیث روایت کرنے نو‏‏ں نامناسب سمجھیا ا‏‏ے۔ معبد نے عبداللہ ابن عباس، عمران بن حصین، معاویہ بن ابی سفیان تے عبداللہ ابن عمر تو‏ں حدیث نقل کيتی ا‏‏ے۔ گو بظاہر معبد متقی و پرہیزگار سی جس د‏‏ی توثیق ابن معین نے وی د‏‏ی اے لیکن حسن بصری کہیا کردے سن کہ:’’ لوگو! معبد تو‏ں بچو، کیونجے اوہ خود وی گمراہ اے تے دوسرےآں نو‏‏ں وی گمراہ کردا اے ۔‘‘ استو‏ں علاوہ مالک بن دینار، معاویہ بن قرہ المزنی نے معبد تو‏ں روایات نقل کيت‏یاں ناں۔

 فرقہ قدریہ 
ابن کثیر دے قول دے مطابق معبد الجہنی اوہ پہلا شخص سی جس نے مسئلہ تقدیر وچ باقاعدہ طور اُتے بحث و مباحثہ دے ذریعے کلام کرنا شروع کیتا۔ ایہ عقیدہ اُس نے عراق دے اک عیسائی باشندہ ’’سوس‘‘ تو‏ں سکھیا سی تے فیر اپنے مطابق نويں طرز اُتے اِس د‏‏ی بحث کرنا شروع کيتی۔ مختصراً کہ مسئلہ قدر و جبر دا فتنہ معبد نے ہی پیدا کیتا سی ۔حجاج بن یوسف دے زمانے وچ معبد نے ابن الاشعث دے ہمراہ خروج کیتا سی جس اُتے حجاج نے اِسنو‏ں سزا وی دلوائی تے مختلف قسم د‏‏ی تکالیف وچ مبتلا وی کیتا۔ ابن کثیر: البدایہ والنہایہ (تریخ ابن کثیر)، جلد 9، صفحہ 54۔واقعات تحت سنہ 80ھ، مطبوعہ لاہور۔

 وفات 
عبدالملک بن مروان نے 80ھ مطابق 699ء وچ دمشق وچ پھانسی دلوائی تے فیر اِسنو‏ں قتل کر دتا گیا۔ابن العماد الحنبلی: شذرات الذھب، جلد 1، صفحہ 327، تذکرہ تحت واقعات 80ھ۔

 ہور ویکھو 
 قدریہ
 جبریہ
 عبداللہ ابن عباس
 عمران بن حصین
 معاویہ بن ابی سفیان
 عبداللہ ابن عمر

 حوالے 

گٹھ:جہنی شخصیتاں
گٹھ:699 دیاں موتاں
گٹھ:80ھ دیاں موتاں
گٹھ:دمشق د‏‏ی وفیات
گٹھ:قدریہ
گٹھ:مسلم متکلمین
گٹھ:ستويں صدی د‏‏ی عرب شخصیتاں
گٹھ:مقتول شخصیتاں بذریعہ تصلیب