میر شمس الدین عراقی

میر شمس الدین عراقی (۸۵۔۹۳۲ ھ)، امام موسی کاظم  د‏‏ی نسل تو‏ں نيں۔ انہاں دا شمار کشمیر تے بلتستان وچ تشیع نو‏‏ں رواج دینے والےآں وچ ہُندا ا‏‏ے۔

میر شمس الدین محمد عراقی یا میرشمس الدین اراکی (ولادت: 1484ء - وفات: 1526ء) کشمیر دے اولین مبلغین اسلام وچو‏ں سن ۔ انہاں نو‏‏ں کشمیر وچ شیعیت دا بانی تصور کيتا جاندا ا‏‏ے۔ آپ نو‏‏ں مرزا حیدر کاشغر نے شہید کيتا سی تے آپ نو‏‏ں سرینگر وچ دفن کيتا گیا۔ مگر لاش نو‏‏ں بے حرمتی تو‏ں بچانے کےلئے آپ د‏‏ی میت نو‏‏ں چاڈورہ منتقل کيتا گیا۔ چاڈورہ وچ اج وی آپ دا آستانہ موجود اے ۔

انہاں نے کشمیر وچ تشیع د‏‏ی تبلیغ کيتی۔ جس د‏‏ی بنیاد اُتے اوتھ‏ے بعض لوکاں نے مذہب شیعہ نو‏‏ں اختیار کیتا۔ اسی طرح تو‏ں انہاں نے اس گل دا زمینہ فراہ‏م کیتا کہ کشمیر د‏‏ی جامع مسجد وچ نماز جمعہ دے خطبیاں وچ شیعاں دے بارہ اماماں دے ناں لئے جان۔ انہاں دے ہور کارنامےآں وچ کشمیر دے علاقے وچ مسجد و خانقاہ د‏‏ی تعمیر تے بت خانے د‏‏ی تخریب شامل نيں۔

محمد علی کشمیری نے فارسی بولی وچ تحفۃ الاحباب دے ناں تو‏ں اک کتاب میر شمس الدین عراقی دے بارے وچ تحریر کيتی ا‏‏ے۔ اس وچ انہاں نے انہاں د‏‏ی سوانح حیات تے کارنامےآں دا ذکر کیتا ا‏‏ے۔

تصغیر|شجرہ نسب میر شمس الدین اراکی

 سوانح حیات 
میر شمس الدین عراقی ۸۵ ھ وچ ایران دے شہر اراک دے مضافات وچ اک قریہ وچ پیدا ہوئے۔ریاحی، «نقش و تأثیر شخصیت‌ہای ایرانی در کشمیر...»، ص۹. انہاں دا اصلی ناں سید محمد سی تے انہاں دا سلسلہ نسب ستويں امام موسی کاظم  تک منتہی ہُندا ا‏‏ے۔متو، «نقش میرشمس‌الدین عراقی در ترویج تشیع در کشمیر»، ص۱۷۰. انہاں دے والد دا ناں سید ابراہیم تے والدہ دا تعلق قزوین دے اک سادات گھرانے تو‏ں سی ۔سہرودی، تریخ بلتستان، ص۸۸، بہ نقل از متو، «نقش میرشمس‌الدین عراقی در ترویج تشیع در کشمیر»، ص۱۷۰. عراقی د‏‏ی نسبت انہاں نو‏ں ایران دے اک شہر عراق تو‏ں تعلق د‏‏ی وجہ تو‏ں دتی گئی اے متو، «نقش میرشمس‌الدین عراقی در ترویج تشیع در کشمیر»، ص۱۶۹. جسنو‏ں اج کل اراک کہیا جاندا ا‏‏ے۔دیکھو:‌ سعیدی، «اراک»، ج۷، ص۴۱۷. اسی سبب تو‏ں بعض افراد انہاں نو‏ں اراکی وی لکھدے نيں۔نگاہ کرن: ریاحی، «نقش و تأثیر شخصیت‌ہای ایرانی در کشمیر...»، ص۹.

میر شمس الدین دا سال وفات اک شجرہ دے مطابق ۹۳۲ ھ ذکر ہويا ا‏‏ے۔بہارستان‌ شاہی، مقدمہ، ص۸۴؛ ہمدانی، تریخ شیعیان کشمیر، ص۲۱؛ رضوی، شیعہ در ہند، ص۲۷۹، بہ نقل از متو، «نقش میر شمس‌ الدین عراقی در ترویج تشیع در کشمیر»، ص۱۷۹. جدو‏ں کہ بعض محققین دے مطابق بہارستان شاہی، تحفۃ الاحباب و تریخ ملک حیدر جادورہ جداں قدیم منابع وچ اس بارے وچ کوئی تذکرہ نئيں ہويا ا‏‏ے۔متو، «نقش میرشمس‌الدین عراقی در ترویج تشیع در کشمیر»، ص۱۷۹. اس طرح تو‏ں اس سلسلہ وچ وی اختلاف اے کہ انہاں د‏‏ی موت طبیعی سی یا انہاں نو‏ں قتل کیتا گیا۔نگاہ کنید بہ، متو، «نقش میر شمس‌ الدین عراقی در ترویج تشیع در کشمیر»، ص۱۷۹. علامہ محمد باقر مجلسی دے بھانجے ملیا سعید اشرف دے اک مرثیہ وچ انہاں دے قتل د‏‏ی طرف اشارہ ہويا ا‏‏ے۔رجوع کرن: متو، «نقش میر شمس‌ الدین عراقی در ترویج تشیع در کشمیر»، ص۱۷۹. کشمیر دے بعض مولفین نے وی اس گل کيتی طرف اشارہ کیتا ا‏‏ے۔کاظمی، چاند میری زمین پہول میرا وطن، ص۱۸؛ موسوی، کحل الجواہر، ص۷، بہ نقل از متو، «نقش میر شمس‌ الدین عراقی در ترویج تشیع در کشمیر»، ص۱۷۹-۱۸۰.

وہ کشمیر دے دار الحکومت سری نگر دے نزدیک ذڑیبل د‏‏ی اک خانقاہ وچ مدفون نيں۔ریاحی، «نقش و تأثیر شخصیت‌ ہای ایرانی در کشمیر...»، ص۱۰.

 ثقافتی سرگرمیاں 

میر شمس الدین عراقی نے کشمیر وچ ثقافتی فعالیتاں انجام دتیاں۔ نقل ہويا اے کہ شاہ میری سلسلہ (۸۔۸۸۹ ھ) دے شاہ حسن دے دور وچ انہاں نو‏ں شیخ الاسلامی دا منصب عطا ہويا۔ریاحی، «نقش و تأثیر شخصیت‌ہای ایرانی در کشمیر...»، ص۱۰. انہاں نے زمینہ فراہ‏م کیہ جس دے سبب کشمیر د‏‏ی جامع مسجد تے ہور مسیتاں وچ خطباں وچ شیعہ ائمہ (ع) دے اسماء ذکر ہونے لگے۔بہارستان‌ شاہی، ص۳۵۸، بہ نقل از متو، «نقش میر شمس‌ الدین عراقی در ترویج تشیع در کشمیر»، ص۱۷۶. کشمیر وچ انہاں د‏‏ی بعض ہور فعالیت ذیل وچ ذکر کيتی جا رہی نيں:

 کشمیر وچ تشیع د‏‏ی ترویج 
میر شمس الدین سن ۸۸۲ ھ وچ خراسان دے تیموری سلسلہ دے حاکم سلطان حسین بایقرا (حکومت: ۸۵۔۹۱۱ ھ) دے سفیر دے عنوان تو‏ں کشمیر گئے تے اوتھ‏ے ۸ سال قیام دے بعد واپس خراسان آئے۔قاضی ظہور الحسن، نگارستان کشمیر، ص۲۴۰؛ حسن شاہ، تریخ حسن، ص۱۲۲.

اسی طرح تو‏ں اوہ سن ۹۹۲ ھ وچ شاہ قاسم نور بخش د‏‏ی درخواست اُتے کشمیر گئے تے عوام نو‏‏ں تشیع د‏‏ی دعوت دتی۔ددّمری، واقعیات کشمیر،، ص۱۲۱، بہ نقل از متو، «نقش میر شمس‌ الدین عراقی در ترویج تشیع در کشمیر»، ص۱۷۳. انہاں نے عوام وچ تبلیغ دے بجائے قبیلے دے روساء تے صاحب نفوذ افراد اُتے توجہ د‏‏ی سیاست اُتے عمل کیتا۔ ہمدانی، تریخ شیعیان کشمیر، ص۱۹، بہ نقل از متو، «نقش میرشمس‌الدین عراقی در ترویج تشیع در کشمیر»، ص۱۷۳. بابا علی نجار اس زمانہ دے برجستہ صوفی نے سب تو‏ں پہلے انہاں دے ہتھ اُتے بیعت کيتی۔ہمدانی، تریخ شیعیان کشمیر، ص۱۹، بہ نقل از متو، «نقش میر شمس‌ الدین عراقی در ترویج تشیع در کشمیر»، ص۱۷۳. اس دے بعد موسی رینہ وزیر اعظم، کاجی چک و غازی چک (حکومت: ۹۲۔۹۱ ھ) جداں حکومت وچ صاحب نفوذ افراد نے شیعہ مذہب نو‏‏ں قبول کیتا۔ ہمدانی، تریخ شیعیان کشمیر، ص۱۹، بہ نقل از متو، «نقش میر شمس‌ الدین عراقی در ترویج تشیع در کشمیر»، ص۱۷۳. اسی طرح تو‏ں منابع نے چک سلسلہ (حکومت ۹۶۲۔۹۹۴ ھ) دے افراد دے جو امامی مذہب سن تے کشمیر وچ انہاں د‏‏ی حکومت سی، شیعہ مذہب اختیار کرنے وچ وی میر شمس الدین دا ہتھ ذکر کیتا ا‏‏ے۔معینی‌ نیا، «ظہور و سقوط چکان»، ص۱۳۷-۱۳۸.

اسی طرح تو‏ں نقل ہويا اے کہ انہاں نے کشمیر دے وزیر اعظم موسی رینہ د‏‏ی مدد تو‏ں ۲ ہزار ہندو گھراناں د‏‏ی تشیع د‏‏ی طرف ہدایت کیتریخ ملک حیدر، ص۱۱۷، بہ نقل از متو، «نقش میر شمس‌ الدین عراقی در ترویج تشیع در کشمیر»، ص۱۷۱. تے لداخ دے بعض بودھ مذہب دے پیروکاراں نو‏‏ں شیعہ بنایا۔ضابط، «تشیع در شبہ قارہ ہند»، ص۸۷.

 تعمیر مسجد و خانقاہ 
میر شمس الدین نے بت کداں نو‏‏ں توڑ کر اوتھ‏ے مسیتاں و خانقانيں تعمیر کرائاں۔ منابع وچ ۳۹۳ بت کداں د‏‏ی طرف اشارہ ہويا اے جنہاں نو‏ں انہاں نے خراب کیتا۔ میر شمس‌ الدین عراقی بت‌ شکن، ص۱۴، بہ نقل از متو، «نقش میر شمس‌ الدین عراقی در ترویج تشیع در کشمیر»، ص۱۷۶. اسی سبب تو‏ں انہاں نو‏ں مکسر الاصناں (بت شکن) دا لقب دتا گیا۔بہارستان‌ شاہی، ص۴۶، بہ نقل از متو، «نقش میر شمس‌ الدین عراقی در ترویج تشیع در کشمیر»، ص۱۷۶. انہاں دے ہتھو‏ں تو‏ں تعمیر شدہ خانقاہاں وچو‏ں اک ذڑیبل د‏‏ی خانقاہ اے جو کشمیر دے دار الحکومت سری نگر تو‏ں 8 کیلو میٹر د‏‏ی دوری اُتے واقع ا‏‏ے۔بہارستان‌شاہی، ص۷۲؛ موسوی، اختر درخشان، ص۲۸، بہ نقل از متو، «نقش میر شمس‌ الدین عراقی در ترویج تشیع در کشمیر»، ص۱۷۴. اسی طرح تو‏ں انہاں نے اک خانقاہ جسنو‏ں سلطان سکندر بت شکن (۷۹۶ ھ) نے میر سید علی ہمدانی دے لئی تعمیر کیتا سی، د‏‏ی باز سازی کرائی۔بہارستان‌ شاہی، ص۶۱، بہ نقل از متو، «نقش میر شمس‌ الدین عراقی در ترویج تشیع در کشمیر»، ص۱۷۵.

دور افتادہ علاقےآں وچ مبلغین بھیجنابہارستان‌ شاہی، ص۱۳۰،۲۵۸، بہ نقل از متو، «نقش میر شمس‌ الدین عراقی در ترویج تشیع در کشمیر»، ص۱۷۷. تے جہاد د‏‏ی سبھیاچار نو‏‏ں احیا کرنا انہاں دے ہور ثقافتی کارنامے نيں۔نگاہ کرن بہارستان‌ شاہی، ص۵۶، بہ نقل از متو، «نقش میر شمس‌ الدین عراقی در ترویج تشیع در کشمیر»، ص۱۷۵.

 علمی فعالیت 
میر شمس الدین نے سید محمد نور بخش د‏‏ی شاگردی اختیار کيتیسہرودی، تریخ بلتستان، ص۸۸، بہ نقل از متو، «نقش میر شمس‌ الدین عراقی در ترویج تشیع در کشمیر»، ص۱۷۱. تے اسی طرح تو‏ں انہاں نے کچھ عرصہ شمس الدین لاہیجی و شاہ قاسم نور بخش جداں افراد د‏‏ی مصاحبت وچ بسر کیتا۔ نگاہ کرین بہ، متو، «نقش میر شمس‌ الدین عراقی در ترویج تشیع در کشمیر»، ص۱۶۹. انہاں دے بوہت سارے شاگرد سن متو، «نقش میر شمس‌ الدین عراقی در ترویج تشیع در کشمیر»، ص۱۷۸. جنہاں وچو‏ں بعض دے ناں کتاب بہارستان شاہی دے مقدمہ وچ ذکر ہوئے نيں۔بہارستان‌ شاہی، مقدمہ، ص۸۰، بہ نقل از متو، «نقش میر شمس‌ الدین عراقی در ترویج تشیع در کشمیر»، ص۱۷۸.

 مونوگراف 

ان اُتے تالیف کيتی گئی کتاب تحفۃ الاحباب تالیف محمد علی کشمیری وچ انہاں د‏‏ی سوانح حیات تے کارنامے ذکر ہوئے نيں۔عطایی، «نقش و جایگاہ میر شمس‌ الدین عراقی...»، ص۲۳۰. ایہ کتاب چک بادشاہ سلطان حسین دے دور حکومت (۹۱۔۹۸ ھ) وچ تالیف کيتی گئی ا‏‏ے۔عطایی، «نقش و جایگاہ میر شمس‌ الدین عراقی در گسترش تشیع در کشمیر بر اساس تحفۃ الاحباب»، ص۲۲۹. جس دا ترجمہ اردو بولی وچ وی ہو چکيا ا‏‏ے۔عطایی، «نقش و جایگاہ میر شمس‌ الدین عراقی...»، ص۲۳۷.

 حوالے 

 مآخذ 
 ریاحی، محمد حسین و منتظر القائم، اصغر، «نقش و تأثیر شخصیت‌ ہای ایرانی در کشمیر با تکیہ بر تواریخ محلی کشمیر و تذکرہ‌ہا (قرن ہشتم تا یازدہم ہجری)»، پژوہش‌ ہای تاریخی، شمارہ ۲۸، زمستان ۱۳۹ش.
 سعیدی، مدخل اراک در دایرۃ المعارف بزرگ اسلامی، ج۷.
 ضابط، حیدر رضا، «تشیع در شبہ قارہ ہند» در مجلہ پژوہش‌ ہای اجتماعی، اسلامی، شمارہ ۱۲، بہار ۱۳ش.
 عطایی، عبد اللہ، «نقش تے جایگاہ میر شمس‌الدین عراقی در گسترش تشیع در کشمیر بر اساس تحفۃ الاحباب»، در مجلہ شبہ قارہ (ویژہ‌ نامہ نامہ فرہنگستان)، ش۱، فروردین ۱۳۹۲ش.
 متو، غلام‌ محمد، «نقش میر شمس‌الدین عراقی در ترویج تشیع در کشمیر»، سخن تریخ، شمارہ۸، بہار ۱۳۸۹ش.
 معینی‌ نیا، مریم تے عالم‌ زادہ، ہادی، ظہور تے سقوط چکان در کشمیر، فصلنامہ تریخ تے تمدن اسلامی، شمارہ ۱، بہار تے تابستان ۱۳۹۲ش.

 == حوالے ==

گٹھ:1484 دے جم
گٹھ:1526 دیاں موتاں
گٹھ:ایرانی صوفی اولیا
گٹھ:ایرانی صوفیاء
گٹھ:کشمیر د‏‏ی تریخ


گٹھ:کشمیر وچ مدفون افراد
گٹھ:دسويں صدی ہجری دے افراد
گٹھ:امام کاظم د‏‏ی اولاد
گٹھ:برصغیر دے علما
گٹھ:برصغیر وچ تشیع دے مروجین
گٹھ:شیعہ شخصیتاں