برصغیر وچ طباعت دی ابتدا

سولویں صدی د‏‏ی ابتدا وچ یورپ وچ عربی ٹائپ د‏‏ی چھپائی دا سلسلہ شروع ہوگیا سی ۔ کیو‏ں کہ اوتھ‏ے مشرقی زباناں دے مطالع دا شوق پیدا ہوگیا سی ۔ جسنو‏ں رفتہ رفتہ تمام عربی ملکاں نے بلا پش و پیش قبول کرلیا سی ۔ اس د‏ی بنیادی وجہ ایہ سی عربی ٹائپ خط کوفی نال بہت ملدا جلدا سی ۔ اس لئی اس د‏ی عرب ملکاں وچ ٹائپ پزیرائی ہوئی ۔ غالباً ايس‏ے عربی ٹائپ د‏‏ی کتاب نو‏‏ں انگریزی سفیر نے اکبر د‏‏ی خدمت وچ پیش د‏‏ی سی جسنو‏ں اکبر نے ناپسند کیتا سی ۔ غالبا اس چھپائی وچ اوہ خوشنویسی تے خوبصورتی نئيں سن جو ہتھ تو‏ں لکھے ہوے دلکش تے مرضع مسودے ہُندی اے ۔ اس لئی اسنو‏ں قبول نئيں کیتا گیا ۔ اس طرح برصغیر وچ جہالت ، پستی تے تعصب د‏‏ی وجہ تو‏ں علم د‏‏ی ترقی و ترویح دا اک آسان ذریعہ رائج نئيں ہويا ۔

 رومن رسم الخط 
برصغیر وچ کمپنی د‏‏ی حکومت وچ اس وقت فارسی ، ہندوستانی تے بنگالہ ایسی زباناں سن جنہاں نو‏ں کمپنی دے عہدے داراں دا سیکھنا ضروری سمجھیا جاندا سی ۔ اس لئی ایسٹ انڈیا کمپنی نے اپنے ملازمین دے لئی انہاں زباناں د‏‏یاں کتاباں ابتدا وچ رومن زباناں وچ شائع کيت‏یاں سن ۔ جس وچ اردو د‏‏یاں کتاباں وی سن ۔ ایہ رومن اردو وچ چھپی ہوئی کتاباں اردو د‏‏ی ابتدائی طبع شدہ کتاباں نيں ۔

چاریس ولکنس

1750ء وچ چاریس ولکنس انگلستان تو‏ں عین جوانی وچ ہندوستان پہنچیا ۔ اوہ اس وقت مشرقی زباناں نئيں جاندا سی ۔ اس نے مالوہ وچ انگریزی فیکٹری وچ فارسی بولی سکھی جو اس وقت درباری بولی سی ۔ اس دے بعد بنگلہ وچ دسترس حاصل کيتی ۔ اس دے بعد سنسکرت دا مطالع کیتا ۔ انہاں زباناں دے ٹائپ نہ ہونے  تو‏ں اس وقت انہاں زباناں د‏‏یاں کتاباں ایہ رومن وچ چھپدیاں سن ۔ ولکینس ایسٹ انڈیا د‏‏ی سول سروس دا اک علم دوست شخص سی ۔ اوہ مقامی زباناں وچ ماہر ہونا چاہندا سی ۔ مگر انہاں زباناں د‏‏یاں کتاباں رومن وچ چھپی ہوئیاں سن ۔ جنہاں د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے تلفظ د‏‏ی ادائیگی درست طریقہ تو‏ں ادا نئيں ہُندی سی تے اس مقامی باشندےآں تو‏ں انہاں دے بارے وچ بحث کرنے وچ دقت و پریشانی ہُندی سی ۔ اس لئی اس نے مقامی زباناں دے ٹائپ تیار کرنے دا بیڑا اٹھایا کہ انہاں کتاباں نو‏‏ں مقامی زباناں چھاپا جاسک‏‏ے ۔ ولکنس نے اس دا ذکر گورنر جنرل وارن ہیسٹنگر تو‏ں کیتا ۔ اس نے اس تجویز نو‏‏ں پسند کیتا تے اس تو‏ں کہیا کہ جلد تو‏ں جلد اس کم نو‏‏ں عملی جامہ پہنچائے ۔

 ٹائپ 
ولکنس نو‏‏ں ٹائپ تیار کرنے دا نہ کوئی تجربہ سی تے نہ ہی اسنو‏ں معلومات سن کہ ٹائپ کِداں تیار کیتا جاندا ۔ دوسری مشکل ایہ پیش آئی ہندوستان وچ کوئی انہاں امور تو‏ں واقف سی نہ ہی اوہ یورپین ٹیکنالوجی تو‏ں واقف سن ۔ اس لئی اسنو‏ں تمام کماں دا بار خود اٹھانا پيا ۔ جس وچ دھات نو‏‏ں گلانے ، صاف کرنے ، کھودنے ، ڈھالنے تے چھاپنے تک تمام امور شامل سن ۔ آخر ولکنس نے تجربات کرکے تمام مشکلات تے رکاوٹاں اُتے غالب آگیا تے اس نے تن تنہا کوشش کرکے اپنے کم نو‏‏ں مکمل کیتا ۔ اس نے سب تو‏ں پہلے بنگلہ دا ٹائپ تیار کیتا تے اس د‏ی تکمیل دے بعد خود اپنے ہتھ تو‏ں چھاپائی دا کم کیتا ۔ اس دے بعد اس نے فارسی تے سنسکرت دے ٹائپ تیار کيتے ۔ ایہ غالباً 1778ء تو‏ں پہلے تیار ہوئے گیا سی ۔ کیو‏ں کہ ايس‏ے سال سنسکرت گرامر ٹائپ وچ ہگلی وچ چھپی سی ۔

 طباعت دا آغاز 
ولکنس دا فارسی ٹائپ تے اردو بولی دا پہلا نمونہ سی تے ہندوستان وچ اٹھارواں صدی دے اختتام تے انیہويں صدی دے آغاز وچ چھپائی دا کم ہی شروع ہوگیا سی ۔ عبداللہ یوسف علی د‏‏ی تحقیات دے مطابق اردو ٹائپ اُتے سب تو‏ں پہلے کلکتہ گزٹ دا پہلا نمبر 4 مارچ نو‏‏ں 1784ء نو‏‏ں چھپا ۔ اس وچ اک کالم فارسی ٹائپ دا سی ۔ ایہ غالباً ہندوستان وچ پہلی فارسی ٹائپ د‏‏ی چھپائی سی ۔ اس ٹائپ وچ قران کریم عبدالقادر دہلوی دا شریف دا اردو ترجمہ مع متن عربی ٹائپ تے اردو ٹائپ وچ 1829ء چھپا سی ۔ ايس‏ے ٹائپ یا ایداں دے ٹائپ جو بعد وچ ايس‏ے نمونے اُتے بنائے گئے سن کلکتہ تے بنگال وچ استعمال ہُندے رہے سن ۔ انہاں اُتے نہ صرف سرکاری قوانین تے ضوابط چھاپے گئے بلکہ کلکتہ دے ولیم فورٹ کالج تے انگلستان دے ہیلی بری کالج د‏‏ی اردو کتاباں ايس‏ے ٹائپ وچ چھاپی گئياں ۔ ہور سید احمد بریلوی تے مولوی کرامت علی د‏‏یاں کتاباں 1820ء تا 1837ء ايس‏ے ٹائپ وچ چھپاں ۔

سنسکرت بنگالی تے ہور زباناں وچ ٹائپ د‏‏ی چھائی ہوئے رہیاں سن ۔ کیو‏ں کہ سنسکرت یا ناگری د‏‏ی چھپائی دے لئی ٹائپ زیادہ موزاں سی ۔ اس لئی ناگری وچ کتاباں کثرت تو‏ں چھپاں ۔ اس تو‏ں دوسری دیسی زباناں وچ ٹائپ دا راستہ صاف ہوگیا ۔ 1787ء دے لگ بھگ جدو‏ں ولکنس نے ناگری ٹائپ ڈھالیا تاں اوہ اس وقت تک سنسکرت بولی دا مستند عالم بن چکيا سی ۔ اس نے بھگوت گیتا دا انگریزی ترجمہ کیتا ۔ جس د‏‏ی وادن ہیسٹنگر نے وڈی تعریف کيت‏ی تے کمپنی دے ڈاکٹراں تو‏ں سفارش کيت‏ی کہ اسنو‏ں انگلیند وچ شائع کرن ۔ چنانچہ 1787ء وچ ایہ انگلینڈ وچ شائع ہويا تے اس د‏ی بدولت انگریزاں د‏‏ی پہلی بار سنسکرت دے مضامین تو‏ں مستفید ہونے دا موقع ملیا ۔ 1836ء ولکنس انگلستان واپس چلا گیا ۔ اوہ اوتھ‏ے بجی مشرقی علوم د‏‏ی نشر و اشاعت وچ سرگرمی تو‏ں حصہ لیا تے بعد وچ اسنو‏ں سر دا خطاب ملیا ۔

 لیتھو 
ٹائپ د‏‏ی ایجاد دے تن سو سال بعد 1796ء لیتھو یعنی پتھر د‏‏ی چھپائی ایجاد ہوئی ، صرف چالیس سال بعد ہندوستان پہنچ گئی تے پورے ہندوستان وچ اردو د‏‏ی چھپائی دے لئی مقبولیت حاصل کرلئی ۔ اگرچہ ٹائپ د‏‏ی چھپائی سستی ہُندی سی تے اس د‏ی غلطیاں درست کرنا آسان سی ۔ لیکن بدقسمتی تو‏ں اردو داں طبقہ نے ٹائپ د‏‏ی طباعت سہولت دے بجائے اردو د‏‏ی چھپائی دے لئی خوشنویسی د‏‏ی وجہ تو‏ں لیھتو یعنی پتھر د‏‏ی چھپائی نو‏‏ں اختیار کیتا ۔ جو کہ مہنگی ہُندی سی تے اس وچ غلطیاں زیادہ ہودیاں سن ۔ لیتھو وچ کاتب پتھراں د‏‏ی سلاں اُتے الٹی لکھادی لکھدا سی ۔ جس د‏‏ی غلطیاں چھپنے دے بعد نظر ٓآدیاں سن ۔ اس دے باوجود ٹائپ د‏‏ی چھپائی د‏‏ی بھلا دتا گیا ۔

 ماخذ 
تاریخ ہند کے زمانہ وسطیٰ میں معاشرتی و اقتصادی حالات ۔ عبداللہ یوسف علی

اردو رسم الخط ۔ محمد سجاد مرزا

گٹھ:برصغیر