معاہدہ عمر

معاہدہ ِعمر    (جو   میثاقِ عمر،  پیمانِ عمر یا قوانینِ عمر   ;  یا  یا   دے طور اُتے وی جانیا جاندا اے    ) مسلماناں تے شام، میسوپوٹامیا یا یروشلم کے مسیحیاں دے درمیان وچ اک معاہدہ اے جس نے  بعد وچ اسلامی فقہ  وچ مذہبی حیثیت حاصل کيتی ۔  ساخت تے شِقاں دے   حوالے تو‏ں   معاہدے  دے کئی ترجمے  تے  تشاریح   نيں ۔ جدو‏ں کہ معاہدہ روايتی طور اُتے الراشد خلیفہ عمر ابن خطاب، سے منسوب اے، جدو‏ں کہ کچھ فقہا تے مستشرقین  نے اس انتساب  پر  شک بھی  کیتا اے    تے اسنو‏ں  9 صدی  دے   مجتہدین  یا اموی خلیفہ عمر الثانی کینال منسوب کیتا ا‏‏ے۔ اس معاہدے  کو   ایلیا  دے لوکاں کیجانب  حفاظت کيتی ضمانتِ عمر    (یعنی اردو  :  عہدعمر   ، )  دے نال خلط نئيں کرنا چاہیے ۔

یہ معاہدہ عام طور اُتے غیر مسلماں - ذمیاں  کے حقوق تے پابندیاں اُتے مشتمل اے     پابند  کرنے تو‏ں   غیر مسلماں دے   افراد، خاندان، مال تے املاک دے   امان   کی ذمہ داری لی جاندی ا‏‏ے۔ ہور حقوق تے شرائط و تصریحات  وی لاگو ہوئے سکدی نيں۔ ابن تیمیہ  دے مطابق جنہاں نے خود وی اس معاہدہ نو‏‏ں فقہی اعتبار تو‏ں صحیح گردانا اے، ذمیکو   معاہدہ ِعمر تو‏ں   خود   کو آزاد کرنے کا  حق حاصل اے تے مسلماناں ورگی حیثیت حاصل ہُندی اے "جے اوہ مسلما‏ن ریاستی فوج وچ بھرتی ہوئے تے دوسرے مسلماناں دے شانہ بشانہ جنگ وچ لڑے ۔"

 بنیاد تے استناد 
 ابو منشر دے مطابق، اس دستاویز د‏‏ی تاریخی  بنیاد   مسلما‏ن فاتحین تے    الجزیرہ  یا دمشق  دے مسیحیاں دے درمیان وچ ہوئے اک معاہدے اُتے ہوئے سکدی اے جس بعد وچ    ذمیاں  دے لئی دوسری جگہاں اُتے وی توسیع دتی گئی  ۔ اوہ ہور لکھدے نيں کہ، ناں نہاد 'معاہدہ عمر' وچ مقرر کردہ   شرائط   خلافت  دے نظریہ  سوچ تے  طرز فکر دے لئی نامناسب نيں، اس دستاویز کی  (متنی) خامیاں اس تنازع د‏‏ی تائید کردیاں نيں کہ اس دستاویز دا موجد عمر نئيں سی ۔"Maher Abu-Munshar, Islamic Jerusalem And Its Christians: A History of Tolerance And Tensions، pp. 79-80.  بعض مغربی مورخین د‏‏ی رائے اے کہ ایہ دستاویز   ضمانت  حضرت عمر  پر  مبنی سی، جو  عمر ابن خطاب تے یروشلم کے  پیر مہتمم (مئیر)   سوفرونیئس  دے درمیان وچ اک معاہدہ سی تے      فتح القدس دے   بعد   خلافت راشدہ  کی جانب تو‏ں 637ء طے ہويا ، جدو‏ں کہ دوسرےآں دا اعتقاد اے کہ ایہ دستاویز یا تو   9ء صدی   مجتہدین یا  فیر اموی  خلیفہ دوم عمر  بن عبد العزیز کے دور د‏‏ی تصنیف سی ، جس وچ بعد وچ ہور دفعات شامل کيتیاں گئیاں۔ دوسرے محققاں نے ایہ نتیجہ اخذ کیتا اے کہ ایہ دستاویز ہوئے سکدا اے شروع وچ فوری طور اُتے فاتحانہ ماحول وچ لکھیا گیا ہوئے تے بعد دے مورخین نے اسنو‏ں اسلوب دتا ہوئے ۔

مغربی دانشمنداں د‏‏ی اس معاہدے  دے استناد دے بارے وچ   رائے مختلف رہی ا‏‏ے۔ انور م۔ ایمن دے مطابق معاہدے د‏‏ی سند تے  صداقت دے حوالے تو‏ں "ثانوی ادب وچ   شدید بحث رہی اے " ،مغربی دانشوراں دا اختلاف رہیا کہ آیا ایہ معاہدہ حضرت عمر  دے دورانِ  حکومت وقوع پزیر ہويا یا  یہ  تصنیف بعد وچ عمر جوڑ دتا گیا  - جنہاں نے مشہور ابتدائی توسیع د‏‏ی قیادت د‏‏ی تے ذمیاں دے لئی بہترین  و  منظم معاہدہ لاگو  کیتا "  ا۔ س۔ ٹریٹن    اک ایداں دے دانشور نيں جو تجویز کردے نيں کہ ایہ معاہدہ جعلسازی اُتے مبنی اے " کیونجے بعد دے مسلما‏ن فاتحین نے  اس د‏ی  شرائط نو‏‏ں غیر مسلم رعایا کینال اپنے بعد دے معاہداں اُتے لاگو نئيں کیتا جے معاہدہ  اس  وقت  موجود ہُندا تاں اوہ ضرور اپنے معاہداں وچ اس د‏ی شرائط شامل کردے۔ دوسری جانب اک ہور دانشور دانیال ک۔ ڈینیٹ دا خیال اے کہ  "یہ معاہدہ اس وقت دے طے پائے گئے باقی معاہدہ تو‏ں مختلف نہ سی تے ایہ معقول طور اُتے اوہی معاہدہ اے جو   سرگزشت ِ الطبری وچ محفوظ اے تے اصل معاہدے دا اک مستند نسخہ ا‏‏ے۔" مؤرخ ابراہیم  پ۔  بلاخ لکھدے نيں کہ "عمر اک روادار حکمران سی تے امکان نئيں کہ اس نے غیر مسلماں اُتے ذلت آمیز شرائط عائد کیتے ہاں یا انہاں د‏‏ی مذہبی تے سماجی آزادی د‏‏ی خلاف ورزی د‏‏ی ہو ۔ اس دا ناں غلط طور اُتے موجودہ  امتناعی معاہدہ عمر کینال منسلک  کر دتا  گیا  اے ۔"Abraham P. Bloch, One a Day: An Anthology of Jewish Historical Anniversaries for Every Day of the Year، p. 314. ۔

 تھامس ڈبلیو آرنلڈ دے مطابق، ایہ معاہدہ حضرت عمر  کی  غیر مذہب  رعایا  کینال رحمدلی تے انصاف  دے نال "مطابقت  تے  ہ‏م آہنگی"رکھدا اے،   (https://dl.wdl.org/17553/service/17553.pdf ]) (online)

 مواد 
اس معاہدے دے کئی مختلف نسخے  نيں جن  وچ   بولی تے شرائط نو‏‏ں اختلاف اے  

نقاط:al Turtushi, Siraj al Muluk, Cairo 1872, pp 229-230.The Caliphs And Their Non Muslim Subjects، A. S. TRITTON
MUSLIM UNIVERSITY, ALIGARH, HUMPHREY MILFORD, OXFORD UNIVERSITY PRESS, 1930, p.5Medieval Sourcebook: Pact of Umar, 7th Century? The Status of Non-Muslims Under Muslim Rule Paul Halsall Jan 1996The Jews of Iran in the nineteenth century [electronic resource] : aspects of history, community, and culture / by David Yeroushalmi. Leiden ; Boston : Brill, 2009.
 مسلما‏ن حکمران  ایداں دے مسیحیاں نو‏‏ں تحفظ فراہ‏م کریگا جو اس معاہدہ د‏‏ی پاسداری کرن گے۔
 نیا   گرجا   ،عبادت گاہ ،   خانقاہ یا  راہبی   کوٹھڑی   تعمیر   کرنے اُتے پابندی ہوئے گی چنانچہ   نويں کنیسہ  کی  تعمیر   پر   بھی   پابندی   لگی   ،   اگرچہ   نويں   کلیسا   اسلامی   فتح   کے    بعد بھی   تعمیر   ہُندے   رہ‏ے،   مثلا  ً یروشلم   تے   رام اللہ  وچ    تعمیر   ہوئے-   نويں   تعمیر   پر پابندی   کا   یہ   قانون   یہودیاں   دے لئی   نیا   نئيں   سی،   بازنطینی   دور   ماں بھی   یہ   لاگو   رہیا   ہے   پر   یہ   مسیحیاں   دے لئی   نیا   ضرور  تھا
 تباہ   حال گرجا   کی  غیر مسلم علاقےآں وچ یامسلم محّلاں وچ ،  دن یا رات وچ تعمیر  نو  پر  پابندی   ،
 گرجا  گھراں   پر  صلیب آویزاں   کرنے  پر   پابندی
 مسلماناں   کو   گرجا   گھراں   ماں   بچاؤ   دے لئی   پناہ لینے   کی   اجازت
  عبادت  کی  منادی  دے لئی  گھنٹہ   تے  ناقوس   کی   آواز   کو   دھیما   رکھنا د‏‏ی پابندی
 یہودیاں   تے  مسیحیاں   پر   عبادت   کے    دوران وچ    آواز   نیچی   رکھنے   کی  پابندی
 غیر   مسلم   کے    بچےآں   کو   قران   پڑھنے   سے    روکنے   پر   پابندی
 سرعام  شاہراہ   و   بازار وچ   نمود ِِ مذہب   ،   مذہبی   کتب   ،   شعائر   پر   امتناع
 کھجور دا اتوار  تے   ایسٹر   جداں  تمام  جلوس   نکالنے   پر   پابندی
 جنازے   خاموشی   سے    گزارنے   کی   پابندی
 غیر   مسلماں   کو   مسلماناں   کے    نیڑے   دفنانے   کی   ممانعت
 مسلماناں   کے   محلےآں  دے   نیڑے   سور   پالنے   کی   ممانعت
 مسیحیاں   پر   مسلماناں   کو   شراب  بیچنے   پر   پابندی
 مسیحیاں نو‏‏ں مسلماناں کیخلاف جاسوسکو   تحفظ   یا   پناہ   دینے   کی   ممانعت
 مسلماناں   کے   بارے  جھوٹھ  بولنے   کی   ممانعت
 ذمیاں کامسلماناں  کی  جانب  وجوبِ اظہار ِِادب،   جے   مسلما‏ن   بیٹھنا   چاہے   تو  غیر   مسلم   مسلما‏ن   دے لئی   اپنی   نشست   خالی   کرے
 مسلماناں   کا   مذہب   بدلنے   دے لئی   انہاں نو‏ں  تبلیغ کرنے   کی   ممانعت
 غیر  مسلم  کی   خواہش  دے مطابق  اسنو‏ں  قبول ِِ اسلام   سے    روکنے   کی   ممانعت
 غیر   مسلم   کی  ہیئت   مسلماناں   سے    مختلف   ہونے   کی   پابندی   :  انہاں نو‏ں  قلنسوہ ( گنبد نما بدوی ٹوپی) ،  بدوی  پگڑی  (عمامہ)، مسلماناں  جداں  جوندے  تے  کمر  بند  پہننے اُتے پابندی ،  انہاں نو‏ں   سنت   نبوی   کے مطابق   پہلوی   جانب   بال   کنگھی   کرنے د‏‏ی ممانعت  بلکہ  انہاں اُتے سامنے تو‏ں کاٹنا لازم تھا   تے   یہ   کے   غیر  مسلم  مسلماناں کی  بولچال  تے  کنیت  اختیار کرنے وچ   مشابہت   کرنے اُتے پابندی
 غیر مسلم  پر  ایہ لازمیت  کہ  اپنے  پیشانی دے بالاں کو   کترے  رکھن  تے دائما  اک   جداں لباس  زیب  تن کرن تے کمر اُتے زنار باندھے  رکھے،مسیحی اُتے ملزوم کہ اوہ نیلا ، یہود پیلا،زرتشتی کالا،تے سامری لال عمامہ یا زنار باندھے
 غیر مسلماں اُتے پابندی کہ اوہ مسلماناں د‏‏ی طرز اُتے جانوراں اُتے سواری کرن  یا انہاں اُتے کاٹھی چڑھائاں
 غیر مسلماں پرمسلماناں دے اعزازی القاب و خطابات  اختیارکرنے اُتے ممانعت
 عربی نقوش غیر مسلماں د‏‏ی مہراں پر کندہ کاری  د‏‏ی ممانعت
 کِس‏ے وی قسم دا اسلحہ کا  مالک ہونے د‏‏ی ممانعت
 غیر مسلم د‏‏ی مسلما‏ن مسافر نو‏‏ں تن دن  مہمان نوازی د‏‏ی پابندی
 غیر مسلم اُتے مسلما‏ن غلام د‏‏ی خریداری اُتے پابندی
 غیر مسلم  پر   مسلما‏ن د‏‏ی ملکیت وچ رهنے والے غلام دے خریداری اُتے پابندی
 پابندی کہ غیر مسلم مسلماناں نو‏‏ں ملازم رکھن انہاں دتی رہنمائی یا انپہ حکومت  کرن
 جے غیر مسلم کِس‏ے مسلما‏ن نو‏‏ں زدوکوب کرے تاں مسلما‏ن حکمران اُتے ذمی د‏‏ی ذمہداری ختم ہوجاندی
 غیر مسلماں د‏‏ی عبادت تے رہائش  گاہاں مسلماناں کی   باترتیبِ تعلق  عمارتاں تو‏ں نیچی رہندیاں

 ملاحظہ کرن 
میثاق مدینہ

 حواشی 

 حوالے 

 بیرونی  روابط 
 معاہدے دا عربی متن  جو فرانسیسی وچ ترجمہ کیتا گیا، تبصرہ تے ترجمہ از احمد آولدلی (2٠12)

گٹھ:اسلام تے ہور مذاہب
گٹھ:اسلام تے مسیحیت
گٹھ:فقہ