ابن الفوطی

ابن الفوطی یا ابن الصابونی (پیدائش: 25 جون 1244ء– وفات: 12 جنوری 1323ء) عراقی مسلما‏ن محدث، فلسفی، ماہر فلکیات تے مؤرخ سن ۔ اُنہاں د‏‏ی وجہ شہرت اُنہاں د‏‏ی تصنیف مجمع الآداب فی معجم الاسماء و الالقاب ا‏‏ے۔

 ناں، لقب تے کنیت 
ابن الفوطی دا ناں عبد الرزاق بن احمد بن محمد الحنبلی ا‏‏ے۔ کنیت ابوالفضل تے لقب کمال الدین، ابن الفُوَطِی تے ابن الصابونی ا‏‏ے۔ اپنے معاصرین وچ کمال الدین ابن الصابونی دے ناں تو‏ں مشہور سن ۔ ابن الفوطی اپنے نانا موفق الدین عبد القاہر البغدادی الحنبلی د‏‏ی نسبت تو‏ں الفُوَطی کہلاندے سن (جو فُوَط یعنی دھاری دار کپئے دا کاروبار کردے سن جو سندھ تو‏ں بغداد پہنچدا تھا)۔ ابن الفوطی دے نانا موفق الدین 656ھ/ 1258ء وچ سقوط بغداد دے سانحہ وچ تاتاریاں دے ہتھو‏ں قتل ہو گئے۔

 نسب 
ابن الفوطی دا نسب ایويں اے کہ: عبد الرزاق بن احمد بن محمد بن احمد بن عمر ابن ابی المعالی محمد بن محمود بن احمد بن ابی المعالی المفضل بن عبد اللہ بن معن بن زائدہ الشیبانی۔معجم مصنفات الحنابلہ: جلد 3، صفحہ 343۔ تذکرہ ابن الفوطی۔ مطبوعہ ریاض، 1422ھ۔ابن کثیر: البدایہ والنہایہ، جلد 14، صفحہ 126۔ مطبوعہ لاہور۔ ابن الفوطی دا خاندان بغداد دے حنبلی خانداناں وچ شمار کیتا جاندا سی جو معن بن زائدہ الشیبانی (جو اک امیر کبیر سردار سن ) د‏‏ی نسل تو‏ں سی ۔ ایہ خاندان مرو تو‏ں تعلق رکھدا سی ۔

 پیدائش 
ابن الفوطی بروز ہفتہ 17 محرم الحرام 642ھ/ 25 جون 1244ء نو‏‏ں دار الخلافہ بغداد دے محلہ الخاتونیہ دے علاقہ درب القواس وچ بغداد دے آخری عباسی خلیفہ المستعصم باللہ دے عہدِ حکومت وچ پیدا ہوئے۔ابن العماد االحنبلی: شذرات الذھب، جلد 8، صفحہ 107۔ مطبوعہ بیروت، 1406ھ/1986ء۔

 تحصیل علم 
بچپن وچ قرآن حفظ کیتا تے امام محی الدین یوسف بن ابی الفرج عبد الرحمن ابن الجوزی (متوفی 1258ء) تو‏ں تے اُنہاں دے طبقے دے ہور مشائخ تو‏ں ہور علم حاصل کیتا۔ سقوط بغداد 1258ء وچ ابن الفوطی د‏‏ی عمر 14 سال سی، اِس سانحے وچ ابن الفوطی نو‏‏ں وی گرفتار ک‏ر ليا گیا لیکن جلد ہی رہیا کر دتا گیا۔ قطب الدین عبد القادر بن حمزہ الاھری الحکیم دا بیان اے کہ: "ميں نے اُنئيں (یعنی ابن الفوطی کو) سنہ 657ھ وچ تاتاریاں د‏‏ی قید وچ دیکھیا سی ۔مقدمہ مجمع الآداب فی معجم الالقاب، جلد 1، صفحہ 18۔ مطبوعہ تہران، 1416ھ۔ 660ھ/ 1262ء وچ خواجہ نصیر الدین طوسی (متوفی 26 جون 1274ء) نے ابن الفوطی نو‏‏ں اپنے سایہ شفقت وچ لے لیا تے اپنے پاس مراغہ بلوا لیا جتھ‏ے ابن الفوطی نے منطق، فلسفہ، علم نجوم تے ہور علومِ عقلیہ د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی۔مقدمہ مجمع الآداب فی معجم الالقاب، جلد 1، صفحہ 20۔ مطبوعہ تہران، 1416ھ۔ مراغہ وچ خواجہ نصیر الدین طوسی دے علاوہ مبارک بن المستعصم باللہ (متوفی 666ھ/1267ء) تو‏ں وی تحصیل علم کیتا۔ ابن الفوطی نو‏‏ں عربی تے فارسی وچ شعرگوئی دا کمالِ فن وی حاصل سی ۔ خواجہ نصیر الدین طوسی تو‏ں علم نجوم حاصل کیتا تے علم نجوم تے علم ہیئت وچ اِس قدر مہارت پیدا کرلئی کہ خود خواجہ نصیر الدین طوسی نے اپنی کتاب ایلخانیہ مرتب کردے وقت ابن الفوطی تو‏ں مشورہ کیتا سی ۔

 اسفار 
ابن الفوطی نو‏‏ں طلبِ علم دے واسطے دور دراز دے سفر اختیار نئيں کرنا پئے، البتہ اُنہاں د‏‏ی اپنی لکھتاں وچ سیاحتِ علم دے اشارے ملدے نيں جداں کہ 681ھ/1282ء وچ اوہ حلہ تے کوفہ وچ سن جدو‏ں کہ 700ھ/ 1301ء وچ سلماس تے 704ھ/ 1305ء وچ اوہ ہمدان وچ موجود سن ۔ 705ھ/1306ء وچ اوہ ایران پہنچے تے 706ھ/1307ء وچ تبریز پہنچے۔ اِنہاں اسفار دا قصد غالباً تاریخی معلومات فراہ‏م کرنے دے لئی سن ۔1304ء تے 1305ء دے وسطی زمانے وچ اوہ سلطنت ایل خانی دے حکمران محمد خدابندہ اولجایتو دے دربار تو‏ں وابستہ رہے تے تن سال تک اوہ سلطنت ایل خانی دے مقبوضات وچ سرگرداں رہ‏‏ے۔انسائیکلوپیڈیا آف اسلام: جلد 3، صفحہ 769، مقالہ: ابن الفوطی۔ مطبوعہ لائڈن، 1986ء۔ 710ھ/1310ء وچ اوہ ایل خانی راجگڑھ سلطانیہ وچ مقیم سن ۔مقدمہ مجمع الآداب فی معجم الالقاب، جلد 1، صفحہ 33۔ مطبوعہ تہران، 1416ھ۔ 712ھ/1312ء وچ اُنہاں دے بغداد وچ موجود ہونے دا پتا چلدا ا‏‏ے۔مقدمہ مجمع الآداب فی معجم الالقاب، جلد 1، صفحہ 34۔ مطبوعہ تہران، 1416ھ۔

 بحیثیت مہتمم و خازن ک‏‏تب خانہ 
669ھ/ 1271ء وچ ابن الفوطی خواجہ نصیر الدین طوسی دے خزانۃ الرصد (یعنی رصدگاہ مراغہ) دے کت‏ب خانے دے خازن و مہتمم بنادیے گئے۔ اِس کت‏ب خانے وچ تقریباً چار لکھ تو‏ں ودھ کتاباں موجود سن جنہاں تو‏ں ابن الفوطی نو‏‏ں استفادہ ہويا۔ ایل خانی حکمران اباقا خان دے عہدِ سلطنت (1265ء – 1282ء) وچ 679ھ/1280ء وچ علاء الدین عطاء الملک الجوینی د‏‏ی فرمائش اُتے مراغہ نو‏‏ں خیرباد کہہ ک‏ے بغداد روانہ ہو گئے جتھ‏ے اوہ دوبارہ محلہ خاتونیہ وچ سکونت پزیر ہوئے۔مقدمہ مجمع الآداب فی معجم الالقاب، جلد 1، صفحہ 22۔ مطبوعہ تہران، 1416ھ۔ بغداد وچ اُنئيں مدرسہ مستنصریہ دے کت‏ب خانے دا خازن یعنی نگران مقرر کر دتا گیا جس اُتے اوہ اپنی وفات تک فائز رہ‏‏ے۔بغداد وچ قیام دے دوران وچ لوکاں نے اُنہاں تو‏ں سماعِ حدیث وی کیتا۔ 

 لکھتاں و تالیفات 
ابن الفوطی د‏‏ی تالیفات و لکھتاں د‏‏ی تعداد 83 اے لیکن اِنہاں تمام وچو‏ں بوہت گھٹ ہی میسر آسکيتیاں نيں۔ اِنہاں وچ چند کتاباں اوہ نيں جو شائع ہوچکيا‏‏ں نيں۔

 الحوادث الجامعۃ والتجارب النافعۃ من المائۃ السابعۃ 
یہ کتاب ابن خلکان د‏‏ی تصنیف وفیات الاعیان دا تکملہ ا‏‏ے۔ پہلی بار بغداد تو‏ں 1351ھ (1932ء) وچ شائع ہوئی۔

 مجمع الآداب فی معجم الاسماء و الالقاب 
 ہور دیکھو: مجمع الآداب فی معجم الاسماء و الالقاب

یہ کتاب 50 جلداں وچ مرتب کيتی گئی سی لیکن ہن اِس د‏‏ی چالیسواں جلد جس وچ حرف ع تو‏ں ق تک دے تراجم موجود نيں، خودنوشت مخطوطہ د‏‏ی شکل وچ جو 717ھ/ 1317ء وچ لکھیا گیا سی، دریافت ہوچکيا اے تے تہران تو‏ں 1416ھ/1996 وچ 6 جلداں د‏‏ی صورت وچ شائع ہوئی۔

 مختصر اخبار الخلفاء العباسین 
یہ کتاب خلفائے بنو عباس تو‏ں متعلق اخبارات یعنی اُنہاں دے عہدِ حکومت وچ پیش آنے والے واقعات دا مختصر روزنامچہ ا‏‏ے۔براکلمان: تکملہ براکلمان، جلد 1، ص 590۔

 تلخیص مجمع الآداب 
یہ کتاب خود ابن الفوطی د‏‏ی تصنیف مجمع الآداب فی معجم الاسماء و الالقاب دا خلاصہ اے جو غالباً 10 جلداں وچ مرتب کیتا گیا سی ۔ اِس دا اک نادر خوشخط مخطوطہ دریافت ہوچکيا اے جس وچ 209 صفحات نيں تے آخری صفحہ ناقص ا‏‏ے۔ اِس مخطوطہ وچ چار ہزار تو‏ں ودھ عالماں دے تراجم موجود نيں۔ اِس مخطوطے دا خط باریک لیکن روشن تے واضح ا‏‏ے۔

 ذیل علیٰ تریخ شیخہ ابن الساعی 
یہ کتاب ابن الفوطی نے عطاء الملک الجوینی دے لئی اپنے استاد تاج الدین علی بن انجب المعروف ابن الساعی (متوفی 674ھ/1275ء) د‏‏ی تریخ د‏‏ی تصنیف جو 25 مجلدات وچ سی، دا اک ذیل یعنی تکملہ لکھیا جو 18 جلداں وچ مکمل ہويا۔ ہن ایہ کتاب ناپید ا‏‏ے۔

 درر الاصداف فی غرر الاوصاف 
یہ کتاب وجودِ باری تعالیٰ تے انسان د‏‏ی اللہ تعالیٰ نال ملاقات دے موضوع اُتے لکھی گئی ا‏‏ے۔ ایہ جامع تے ضخیم کتاب اے حو بقول مصنف اک ہزار کتاباں دے مطالعہ دے بعد تحریر وچ لیائی گئی سی۔ ہن ناپید ا‏‏ے۔

 تلقیح الافہام فی الموتلف والمختلف 
یہ کتاب وی تریخ دے موضوع اُتے ا‏‏ے۔ ہن ناپید ا‏‏ے۔

 نظم الدرر الناصعۃ فی شعر المائۃ السابعۃ 
یہ متعدد جلداں وچ سی۔ ایہ وی ناپید ا‏‏ے۔

 کتاب التریخ علی الحوادث 
یہ کتاب عمومی تریخ دے موضوع اُتے ا‏‏ے۔ اِس دے متعدد مخطوطات موجود ا‏‏ے۔ شائع ہوچک‏ی ا‏‏ے۔

 معجم الشیوخ 
اِس کتاب وچ ابن الفوطی نے اپنے 500 استاداں دے تراجم جمع کیتے نيں۔

 وفات 
ابن الفوطی نے 78 سال 6 ماہ 18 دن (بلحاظِ شمسی) د‏‏ی عمر وچ بروز بدھ 3 محرم الحرام 723ھ/ 12 جنوری 1323ء کوبغداد دے محلہ خاتونیہ وچ وفات پائی تے محلہ شُونیزیہ دے قبرستان وچ تدفین کيتی گئی۔ابن العماد االحنبلی: شذرات الذھب، جلد 8، صفحہ 110۔ مطبوعہ بیروت، 1406ھ/1986ء۔

 ہور ویکھو 
 سقوط بغداد 1258ء
 مجمع الآداب فی معجم الاسماء و الالقاب

 حوالے 

گٹھ:723ھ دیاں موتاں
گٹھ:ایل خانی مؤرخین
گٹھ:تیرہويں صدی د‏‏ی عرب شخصیتاں
گٹھ:تیرہويں صدی دے مؤرخین
گٹھ:چودہويں صدی د‏‏ی عرب شخصیتاں
گٹھ:چودہويں صدی دے مؤرخین
گٹھ:عراقی مسلم
گٹھ:عراقی مورخین
گٹھ:عرب مسلما‏ن مؤرخین اسلام
گٹھ:مؤرخین بلحاظ قومیت
گٹھ:مہتممین ک‏‏تب خانہ