حجۃ الوداع

10 ہجری۔ 631ء
حِجَّۃُ الوَداع   پیغمبر اکرم دے آخری حج نو‏‏ں کہیا جاندا اے جس وچ آپ نے مختلف اسلامی مناطق تو‏ں آئے ہوئے مسلماناں تو‏ں وداع فرمایا سی ۔ رسول اکرم نے مدینہ ہجرت دے بعد عمرہ دی نیت تو‏ں تن تے حج دی نیت تو‏ں صرف اک دفعہ یعنی رحلت تو‏ں کچھ عرصہ پہلے مکہ دا سفر فرمایا۔

شیعاں دے مطابق پیغمبراکرمؐ نے اس سفر تو‏ں واپسی اُتے خدا دے حکم تو‏ں غدیر خم دے مقام اُتے حضرت علیؑ دی امامت تے ولایت دا اعلان فرمایا تے اوتھ‏ے موجود تمام مسلماناں تو‏ں حضرت علیؑ دی بیعت کرنے دا حکم دتا اس بنا اُتے ایہ حج شیعہ تاریخ وچ اک اہ‏م واقعہ شمار ہُندا ا‏‏ے۔

اس حج دا دوسرا نام حِجَّۃُالبَلاغ اے کیونکہ اس سفر تو‏ں واپسی دے وقت رسول اکرم اُتے آیت تبلیغ نازل ہوئی۔ اسی طرح اسنو‏ں حِجَّۃُالاسلام وی کہیا جاندا اے کیونکہ ایہ واحد حج اے جسنو‏ں رسول اللہ نے اسلامی معاشرے دی قیام دے بعد اسلامی احکم دے تحت ادا فرمایا سی ۔
 حج دا ارادہ 
اسلام پورے عرب وچ پھیل چکيا سی ۔ یدے بعد دیگرے تقریباً سبھی قبائل مشرف بہ اسلام ہو چدے سن ۔ انہاں حالات وچ اللہ تعالٰی دی طرف تو‏ں سورۃ فتح نازل ہوئی جس وچ آنحضرت نو‏‏ں اشارۃً آگاہ کیتا گیا سی کہ آپ دا کم ہن مکمل ہو گیا اے چنانچہ آپ نے وصال تو‏ں پہلے تعلیمات اسلامیہ نو‏‏ں سارے عرب تک پہنچانے دے لیے حج دا ارادہ فرمایا۔ مدینہ وچ اعلان فرما دتا گیا کہ اس مرتبہ نبی اکرم  خود حج دی قیادت فرمائاں گے۔ اس لیے تمام عرب تو‏ں مسلما‏ن اُس وچ شریک ہون۔ اطراف عرب تو‏ں مسلماناں دی اک کثیر تعداد اس شرف نو‏‏ں حاصل کرنے دی خاطر مدینہ پہنچی۔ ذوالحلیفہ دے مقام اُتے احرام باَنھّا گیا تو لبیک لبیک دی آواز تو‏ں فضا گونج اٹھی تے فرزندانِ توحید دا ٹھاٹھاں ماردا ہويا سمندر حج بیت اللہ دی غرض تو‏ں مکہ معظمہ دی طرف روانہ ہويا۔

نبی اکرم  نے ہر مرحلہ دے مناسک تو‏ں مسلماناں نو‏‏ں آگاہ کیتا حج دی رسومات وچو‏ں جو مشرکانہ رسوم باقی سن ختم کر دتی گئياں تے صدیاں دے بعد خالص ابراہیمی سنت دے مطابق فریضہ حج ادا کیتا گیا۔ آپ نے مقام سرف وچ قیام فرمایا۔ مقام ابراہیم وچ دو رکعت نماز پڑھی تے اس دے بعد تعلیمات اسلامیہ نو‏‏ں لوگاں دے سامنے پیش فرمایا۔ توحید و قدرت الٰہی دا اعلان آپ نے کوہ صفا اُتے چڑھ کے فرمایا:

’’ خدا دے سوا کوئی اقتدار اعلٰی دا حامل تے لائق پرستش و بندگی نئيں۔ اس دا کوئی شریک نئيں۔ اس دے لیے سلطنت ملک تے حمد اے اوہ ماردا اے تے جلاندا ا‏‏ے۔ اوہ تمام چیزاں اُتے قادر ا‏‏ے۔ کوئی خدا نئيں مگر اوہ اکیلا۔ خدا نے اپنا وعدہ پورا فرمایا تے اپنے بندے دی مدد کیتی تے اکیلے تمام قبائل نو‏‏ں شکست دتی۔‘‘

کوہ صفا دے بع دآپ نے کوہ مروہ اُتے مناسک حج طواف و سعی ادا کیتے تے 8 ذوالحجہ نو‏‏ں مقام منٰی وچ قیام فرمایا۔

 سفر دا آغاز 

معاویہ بن عمار دی اک مفصل حدیث وچ آیا اے کہ امام جعفر صادق(ع) نے فرمایا:رجوع کرن: کلینى، ج 4، ص 245ـ248۔ رسول اکرم ہجرت دے بعد 10 سال مدینہ وچ مقیم رہے تے حج دے لئے نئيں گئے لیکن جدو‏ں اعلان حج دی آیت: سورہ حج آیت 27۔ نازل ہوئی تو آپؐ نے اعلان کیتا کہ امسال حج دے لئے مکہ جان گے۔ مدینہ دے باشندے تے بادیہ نشین سب مدینہ وچ جمع ہوئے تاکہ رسول اللہ  دے نال حج ادا کرن۔ سنہ 10 ہجری دے ماہ ذوالقعدۃ الحرام دے چار دن باقی سن جدو‏ں آپؐ مکہ روانہ ہوئے۔ہور رجوع کرن: طوسى، تہذیب‌الاحكام، ج5،ص454؛ واقدى، ج3، ص1089؛ ‌ابن ‌سعد دا کہنا اے کہ ذوالقعدہ وچ پنج دن باقی سن : طبقات، ج2، ص:173۔

اہل سنت دی کتب وچ اے کہ رسول اکرم نے ذوالْحُلَیفہ دی میقات وچ اک رات گذاری تے مکہ دی طرف روانہ ہوئےبخارى، ج2، ص147۔۔ابوداوود، سنن، ج2، ص375۔۔بیہقى، سنن، ج 7، ص 83۔ اُتے امام صادق(ع) دے مطابق آپؐ میقات پہنچے تو اسی دن محرِم ہوئے تے میقات وچ ٹہرے بغیر مکہ روانہ ہوئے۔کلینى، الکافی، ج 4، ص 248ـ249۔

حج دے اعلان عام دے بعد مہاجرین تے انصار تے حتی کہ مکہ دے اطراف تے یمن دے عوام مکہ روانہ ہوئے تاکہ اعمال حج نو‏‏ں براہ راست رسول اللہ  تو‏ں سیکھ لاں تے آپؐ دے پہلے باضابطہ حج وچ آپؐ دے نال رہیاں۔ تے پھر آپؐ نے ایہ اشارے وی دیئے سن کہ ایہ آپؐ دا آخری حج اے چنانچہ مسلما‏ن دوہرے اشتیاق دے نال حج دے لئے روانہ ہوئے سن ۔ اک لکھ ویہہ ہزار افراد (تے بعض روایات دے مطابق اس تو‏ں وی زیادہ) مسلماناں نے مراسمات حج وچ شرکت کيتی؛ ستر ہزار افراد مدینہ تو‏ں حج وچ شرکت کرنے دے لئے مکہ روانہ ہوئے سن تے لبیک کہنے والے مدینہ تو‏ں مکہ تک متصل ہوچدے سن ۔ رسول اللہ  مدینہ تو‏ں روانہ ہونے والے حجاج دے ہمراہ 10 دن دے بعد مکہ پہنچے۔

اميرالمؤمنين(ع) جو دعوت اسلام تے خمس و زکٰوۃ تے جزیہ وصول کرنے دے لئے نجران تے یمن گئے سن یمن دے بارہ ہزار مسلماناں دے لئے حج بجا لانے دے لئے مکہ پہنچے۔

امام علی(ع)، ـ جو اک جماعت دے نال یمن تو‏ں آئے سن ـ مکہ وچ رسول اللہ  تو‏ں آملے۔مسلم‌بن حجاج، ج1 ص888۔۔کلینى، ج 4، ص 246۔

 مناسک حج دی تعلیم 

میقات وچ آپؐ نے لوگاں نو‏‏ں آدابِ احرام سکھائے۔ آپؐ نے ابتداء وچ غسل کیتا تے حج قِران دے لئے احرام باَنھّا۔کلینى، ج 4، ص 245۔۔مجلسى، بحار الانوار، ج17، ص111۔ آپؐ دا احرام یمن دے بنے ہوئے سوندی کپڑے دے دو انہاں سلے ٹکڑاں اُتے مشتمل سی جس وچ وصال دے بعد آپ نو‏‏ں کفن دتا گیا،کلینى، ج 4، ص 339۔ اس دے بعد آپؐ نے نماز ظہر مسجد شجرہ وچ ادا کيتیکلینى، ج4، ص248ـ249 تے اس دے بعد اس اونٹھ دی کوہان اُتے اک نشان لگایا جو آپؐ قربانی دے لئے اپنے نال مکہ لے جارہے سن ۔واقدى، ج 3، ص1090۔۔فیروزآبادى، سفرالسعادۃ، ص70۔

بعد وچ انہاں مقامات اُتے مسلماناں نے کئی مساجد تعمیر کيتیاں جتھ‏ے رسول اللہ  نے نماز ادا کيتی سی یا آرام دے لئے ٹہرے سن ۔رجوع کرن: مرجانى، ص280ـ290۔۔۔سمہودى، ج3، ص1001ـ1020۔

رسول اللہ  نے مکہ دے قریب "ذی طُوٰى"، دے مقام اُتے اک رات آرام کیتامسلم‌بن حجاج، الصحیح، ج 1، ص 919۔ تے چار ذوالحجۃ الحرام دی شام نو‏‏ں مکہ پہنچے۔کلینى، ج 4، ص 245

 اعمال حج 

مفصل مضمون: اعمال حج

 طواف تے نماز 

اگلے روز رسول اکرمؐ باب بنی شیبہ تو‏ں مسجد الحرام وچ داخل ہوئےواقدى، ج3، ص1097۔۔کلینى، ج4، ص250۔ تے کعبہ دی طرف چلے گئے تے حجر الأسود اُتے ہتھ پھیرا (تے اصطلاحاً استلام حجر دا عمل انجام دتا) تے اس دے بعد کعبہ دا طواف کیتا۔کلینى، ج4، ص 245 پیغمبر اکرمؐ نے اونٹھ اُتے سوار ہوکر طواف کیتا۔واثقى، حجۃالوداع كما رواہا اہل‌البیت، ص 106ـ110۔ تے طواف دے آخر وچ حجر الأسود اُتے ہتھ پھیراکلینى، ج4، ص 245 تے اس دا بوسہ لیا تے طویل مدت تک گریہ کیتا،ابن‌ماجہ، سنن، ج 2، ص 982۔ اس دے بعد مقام ابراہیم دی پشت اُتے دو رکعت نماز طواف ادا کيتی۔مسلم‌بن حجاج، ج 1، ص 887۔۔کلینى، ج 4، ص 245، 249ـ 250۔

 سعی 

نماز دے بعد آپؐ نے زمزم دے کنويں تو‏ں پانی پیتا تے کوہ صفا دی طرف گئےکلینى، ج4، ص250۔۔ابو منصور حسن بن زين الدين عاملي (ابن شہید ثانى)، ج3، ص260۔ تے فرمایا کہ چونکہ خداوند متعال نے پہلے صفا دا ذکر کیتا اے رجوع کرن: سورہ بقرہ آیت 158۔ اسيں صفا تے مروہ دے درمیان سعی دا آغاز صفا تو‏ں کردے نيں۔مسلم‌بن حجاج، ج 1، ص 888۔کلینى، ج4، ص245۔ کوہ صفا اُتے مستقر ہوئے تو کعبہ دے رکن یمانى دی طرف رخ کیتا تے کافی دیر تک ذکر و ثنائے پروردگار وچ مصروف رہ‏ے،کلینى، ج 4، ص 246۔ تے اس دے بعد صفا تو‏ں مروہ دی طرف روانہ ہوئے۔ کچھ راستہ رمل کردے تے ﴿دلکی چال) چلےرجوع کرن: مسلم‌بن حجاج، ج 1، ص 888۔ مروہ پہنچے تو ردے تے دعا پڑھی۔کلینى، ج 4، ص 246۔ ظاہراً آپؐ نے ایہ راستہ سوار ہوکر طے کیتا ا‏‏ے۔رجوع کرن: واقدى، ج3، ص1099۔۔واثقى، ص133ـ 135۔

 مِنٰی و عرفات دی طرف روانگی 

اٹھ ذوالحجہ نو‏‏ں غروب آفتاب دے وقت رسول اکرمؐ مسلماناں دے نال مِنٰی دی طرف روانہ ہوئے تے رات اوتھے بسر دی تے نو ذوالحجہ دی صبح عرفات دی طرف روانہ ہوئے۔ قافلہ عرفات دے قریب نَمِرَہ (وادى عُرَنہ) دے مقام اُتے پہنچیا، تے اوتھے رکا تے مسلماناں نے خیمے نصب کيتے تے رسول خداؐ نے اپنا تاریخی خطبہ ینيں دتا؛ رسول خداؐ دا قافلہ اس دے بعد عرفات پہنچیا تے اوتھے توقف کیتا تے غروب آفتاب تک ذکر الہی تے دعا وچ مصروف رہیا۔مسلم‌بن حجاج، ج 1، ص 889ـ890۔۔ہور رجوع کرن: کلینى، ج 4، ص 246ـ 247۔۔نعمان‌بن محمد قاضی‌نعمان، دعائم‌الاسلام و ذكرالحلال و الحرام و القضایا و الاحكام، ج 1، ص 319۔۔خطبے دی اہمیت تے مضامین تو‏ں آگہی دے لئے رجوع کرن: مسلم‌بن حجاج، صحیح مسلم، ج 1، ص 889ـ890۔۔واثقى، حجۃالوداع كما رواہا اہل‌البیت، ص 176ـ191۔

اک روایت دے مطابق امام صادق(ع)، عید غدیر، یعنى اٹھارہ ذوالحجہ، جمعہ دا دن سی ۔رجوع کرن: ابن بابویہ، كتاب الخصال، 1362ہجری شمسی، ج 2، ص 394۔ اس روایت دے مطابق عرفات وچ آپؐ دے وقوف دی تاریخ نو ذوالحجۃ الحرام سی ؛ لیکن اہل سنّت مورخ سیوطی نے خلیفہ دوم تو‏ں نقل کیتا اے کہ حجۃ الوداع دے موقع اُتے وقوف عرفات جمعہ دے دن سی ۔ سیوطی درالمنثور، ج3، ص19 الزحیلی نے وی لکھیا اے کہ صحیحین تو‏ں ثابت اے کہ جس عرفہ دے روز نبیؐ نے عرفات وچ وقوف کیتا، اوہ روز جمعہ سی ۔وہبۃ الزحيلي، الفقہ الاسلامی وادلّتہ ، ج3، ص213۔

 مشعر (مزدلفہ) وچ وقوف 

غروب آفتاب دے وقت رسول اکرمؐ اونٹھ اُتے سوار ہوئے تے مزدلفہ (مشعرالحرام) دی طرف روانہ ہوئےمسلم‌بن حجاج، ج 1، ص 890ـ 891۔۔کلینى، ج 4، ص 247۔۔بیہقى، السنن الكبرى، ج7، ص260۔ تے مسلماناں نو‏‏ں ہدایت دی کہ عرفات تو‏ں مشعرالحرام تک دا راستہ آہستگی تو‏ں طے کرن۔کلینى، ج4، ص247۔۔طوسى، ج5، ص187۔ حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ|حضرت محمدؐ]] نے مشعرالحرام دے مناسب مقام اُتے مغرب تے عشاء دی نمازاں اک نال ادا کاںطوسى، ج5، ص188۔ تے تھوڑا سا آرام کیتا۔ سحر دے وقت عبادت تے ذکر پروردگار وچ مصروف ہوئے جو موسم حج دے لئے اللہ دے مؤکد احکم وچو‏ں ا‏‏ے۔واثقى، ص 211ـ216

 کنکریاں پھینکنا 

طلوع آفتاب دے نال ہی آپؐ منٰی دی طرف روانہ ہوئے تے سیدھے وڈے شیطان گئے تے اوہدی طرف ست کنکریاں پھینک دتیاںمسلم‌بن حجاج، ج1، ص891ـ892۔۔قاضى نعمان، ج1، ص 322ـ323۔۔نورى، ج10، ص67۔

 قربانی 
رسول اللہ  اس دے بعد قربانگاہ (مسلخ) تشریف لے گئے تے اس اونٹھ دی قربانی دی جو آپؐ مدینہ تو‏ں نال لیائے سن کلینى، ج4، ص248۔، تیس تو‏ں ودھ اونٹھ حضرت علی(ع) نو‏‏ں دیئے کہ اپنی طرف تو‏ں قربان کرداں تے خود 60 تو‏ں ودھ اونٹھاں دی قربانی دت‏ی۔ انہاں دونے نے اپنی قربانی دا تھوڑا سا گوشت خود تناول فرمایا تے باقی گوشت بطور صدقہ دتا۔مسلم‌بن حجاج، ج 1، ص 892۔۔کلینى، ج4، ص247۔۔طوسى، ج5، ص227۔

اس دے بعد آپؐ نے عبداللہ بن حراثہ (یا حارثہ) تو‏ں اپنے سر مبارک دے بال منڈوائےکلینى، ج 4، ص250۔۔طوسى، ج5، ص 458۔ تے آپؐ اپنے ذا‏تی فرائض انجام دینے تے اعمال حج دے بارے وچ لوگاں دے سوالات دا جواب دینے دے بعد،رجوع کرن: قاضى نعمان، ج 1، ص330۔ مکہ تشریف فرما ہوئے تے کعبہ دا طواف کیتا تے نماز ظہر مسجد الحرام وچ ادا کيتی،مسلم‌بن حجاج، ج 1، ص 892۔۔کلینى، ج 4، ص 248۔ تے اس دے بعد منٰی دی طرف پلٹ گئے تے تیسرے دن تک (ایام تشریق دے دوران) اوتھے قیام کیتا تے رمىِ جمرہ دے بعد منٰی تو‏ں خارج ہوئے۔کلینى، ج 4، ص 248۔

رسول اللہ  نے صفا تے مروہ دے درمیان سعی کرنے دے بعد حج تمتع ـ جو عمرہ تے حج اُتے مشتمل اے ـ دے احکم مسلماناں دے سکھا دیئے۔ جدو‏ں کہ اس وقت تک مسلما‏ن احکم حج وچ صرف حج اِفراد تے حجِ قِران تو‏ں واقف سن تے ایام حج وچ عمرہ نو‏‏ں ناجائز سمجھدے سن، اسی بنا اُتے "بعض مسلماناں" نے اس حکم نو‏‏ں "بمشکل" قبول کیتا!مسلم‌بن حجاج، ج 1، ص 888ـ889۔۔کلینى، ج 4، ص 246۔

 اس سفر دی خصوصیات 

رسول اللہ  نے مکہ وچ داخلے تو‏ں اٹھ ذوالحجہ تک کسی گھر وچ قیام نئيں کیتا بلکہ مکہ دے باہر اَبْطَح (بَطحاء) دے مقام اُتے اک خیمے وچ قیام پذیر رہ‏‏ے۔واقدى ،ج3، ص1099۔۔کلینى، ج 4، ص 246۔

اس سفر وچ رسول اللہ  نے یمن دے بنے ہوئے کپڑیاں دا پردہ بنا ک‏ے کعبہ اُتے لٹکایا۔واقدى، ج 3، ص1100۔۔ازرقى، ج1، ص253۔مسعودى، ص276۔۔فاسى، شِفاء الغَرام بأخبار البلد الحرام، ج 1، ص230۔

 خطبۃ الودع 

 خطبہ حجۃ الودع دی اہمیت 

1۔ ایہ خطبہ تمام دینی تعلیمات دا نچوڑ ا‏‏ے۔ اس دا نقطہ آغاز اللہ تے اس دے بندے دے درمیان صحیح تعلق دی وضاحت کردا اے تے بھلائی دی تلقین کردا ا‏‏ے۔

2۔ خطبہ حجۃ الوداع اسلام دے معاشرتی نظام دی بنیاداں مہیا کردا ا‏‏ے۔ معاشرتی مساوات، نسلی تفاخر دا خاتمہ، عورتاں دے حقوق، غلاماں دے نال حسن سلوک اک دوسرے دے جان و مال تے عزت دا احترام، ایہی اوہ بنیاداں نيں جنہاں اُتے اسلام دا معاشرتی نظام ترتیب پاندا ا‏‏ے۔

3۔ اس خطبہ نے معاشی عدم توازن دا راستہ بند کرنے دے لیے سود نو‏‏ں حرام قرار دتا کیونکہ سود سرمایہ دار طبقہ نو‏‏ں محفوظ طریقہ تو‏ں دولت جمع کرنے دے مواقع فراہ‏م کردا اے تے انہاں دی تمام افائش دولت سودی سرمائے دے حصول ہی دی وجہ تو‏ں ہُندی ا‏‏ے۔

4۔ اس خطبہ نے بوہت سارے اہ‏م قانونی اصول متعین کیتے نيں۔ مثلاً انفرادی ذمہ داری دا اصول وراثت دے بارے وچ ہدایت ۔

5۔ سیاسی طور اُتے خطبہ اسلام دے منشور دی حیثیت رکھدا ا‏‏ے۔ دنیا بھر نو‏‏ں اس خطبہ دے ذریعہ دسیا گیا کہ اسلامی حکومت کن اصولاں دی بنیاد اُتے تشکیل پائے گی۔ تے انہاں اصولاں اُتے تعمیر ہونے والا ایہ نظام انسانیت دے لیے رحمت ثابت ہوئے گا۔ اسی بنا اُتے ڈاکٹر حمید اللہ نے اسنو‏ں انسانیت دا منشور اعظم قرار دتا ا‏‏ے۔

6۔ ایہ ساڈے محبوب نبی  دا آخری پیغام اے تے اس وچ اسيں ہی مخاطب بنائے گئے نيں۔ اوہدی نوعیت رسول اللہ  دی وصیت کيتی سی ا‏‏ے۔ اس دے اک اک بول اُتے حضور نے درد بھرے انداز تو‏ں آواز بلند دی ا‏‏ے۔ کہ ميں نے گل پہنچیا دی اے لہٰذا لازم اے کہ اسنو‏ں پڑھ کر ساڈی روحاں چونک جان۔ ساڈے جذبے جاگ اٹھاں۔ ساڈے دل دھڑکنے لگاں۔ تے اہ‏م اپنی ہن تک دی روش اُتے نادم ہو ک‏ے تے کافرانہ نظاماں دی مرعوبیت نو‏‏ں قلاوہ گردناں تو‏ں کڈ کر محسن انسانیت دا دامن سی م لاں۔ اس لحاظ تو‏ں ایہ اک دعوت انقلاب ا‏‏ے۔

رسول اللہ  نے اہلیان مکہ تے اوتھ‏ے دے مجاورین نو‏‏ں ہدایت دی کہ مَطاف، حجرالأسود، مقام ابراہیم(ع)، ہور نماز جماعت دی صف اول نو‏‏ں 10 ذوالقعدہ تو‏ں [ایام حج دے اخر تک] حجاج دے لئے مختص کیتا کرن۔متقى، ج3، جزء5، ص22۔

رسول اللہ  نے اپنے سابقین (مؤمنین) دی مانند حجاج نو‏‏ں اطعام کیتا تے کھانا کھلیایا۔ابن فہد، اتحاف الورى باخبار ام‌القرى، ج 1، ص 567۔

مروی اے کہ منٰی دے مقام اُتے واقع مسجد خیف وچ وی رسول اللہ  وچ وی اک مختصر سا خطبہ دتا۔کلینى، ج 1، ص403ـ404۔۔ابن‌ماجہ، ج1، ص84ـ85۔۔۔یعقوبى، ج 2، ص 102۔۔

مسجد خیف وچ رسول اللہ  دے اہ‏م نکات:کلینی، الكافی ج1 ص403-404۔

خدا مدد کرے اوہدی جو :
 میری گلاں سن کر یاد رکھن،
 میری گلاں انہاں تک پہنچائاں جنہاں نے میرا کلام نئيں سنیا۔
 کتنے زيادہ نيں اوہ فقیہ جو فقہ دے حامل نيں مگر تے انہاں لوگاں نو‏‏ں وی سنائے جنہاں نے نئيں سنیاں؛ کتنے نيں اوہ جو [فقہ]] دے حامل نيں لیکن خود فقیہ نئيں نيں؛ تے
 کتنے زیادہ نيں اوہ جو فقہ تے سمجھ بوجھ لے ک‏ے انہاں نو‏‏ں سناندے نيں تے سکھانے دی کوشش کردے نيں جو انہاں تو‏ں کدرے زیادہ وڈے فقیہ نيں!!
تین چیزاں ایسی نيں:
 عمل نو‏‏ں اخلاص دے نال اللہ دے لئے انجام دینا تے تمام امور وچ توحید و یکتا پرستی نو‏‏ں مقدم رکھنا،
 ائمۂ مسلمین دی خیرخواہی کرنا، انہاں تو‏ں تعلق استوار رکھنا، انہاں نو‏ں اپنے نال شریک کرنا، انہاں نو‏ں واقعات دی صحیح خبر رسانی کرنا، مکمل راہنمائی لینا تے راہنمائی اُتے درست عمل کرنا،
 مؤمنین دے نال ہمہ جہت اتحاد دا تحفظ کرنا، انہاں دی جماعت تو‏ں جدا نہ ہونا۔

رسول اللہ  نے مکہ تو‏ں مدینہ پلٹتے وقت غدیر خم دے مقام اُتے ولایت امیرالمؤمنین(ع) دا اعلان کیتا جس دے بعد اصحاب نے امیرالمؤمنین(ع) دے ہتھ اُتے مسلماناں دے ولی تے حاکم و سرپرست دے عنوان تو‏ں بیعت کيتی۔

 حج تو‏ں واپسی 
13 ذوالحجہ سنہ 10 ہجری نو‏‏ں اعمال و مراسمات حج مکمل ہونے دے بعد رسول اکرمؐ ظہر تو‏ں قبل منٰی تو‏ں مکہ واپس پلٹ گئے تے ابطح دے مقام اُتے خیمہ لگایاواقدى، ج 3، ص 1099ـ1100۔۔کلینى، ج 1، ص403ـ404۔ تے مسلماناں نو‏‏ں مناسک و اعمال حج بجا لانے دے بعد اپنے گھر بار تے وطن دی طرف واپسی وچ عجلت کرندارقطنى، ج 1، جزء2، ص 300۔۔حاکم نیشابورى، ج 1، ص 477۔۔متقى ہندیو کنزالعمال، ج3، جزء5، ص11۔ تے خود وی 14 ذوالحجہ نو‏‏ں فجر تو‏ں قبل مکہ تو‏ں مدینہ دی طرف روانہ ہوئے۔ابن‌ابی‌شیبہ، ج 4، ص 496۔

 غدیر خم دے مقام اعلان ولایت 

رسول خدا دا سفر حج وچ اٹھائیس تو‏ں تیس دن تک دا عرصہ لگیا۔ آیت اکمال دینرجوع کرن سورہ مائدہ آیت 3 (آیت اکمال دین و اتمام نعمت)۔ انہاں آیات وچو‏ں اک اے جو قطعی طور اُتے حجۃالوداع دے دوران نازل ہوئیاں نيں۔عیاشى؛ بحرانى؛ طباطبائى، ذیل آیہ

اٹھارہ ذوالحجہ نو‏‏ں جُحْفہ دے قریب غدیر خُم دے مقام اُتے پہنچے؛ اوتھ‏ے رسول اکرمؐ نے اللہ دے فرمان پررجوع کرن: سورہ مائدہ آیت 67 (آیت تبلیغ)۔ امیرالمؤمنین علی علیہ السلام نو‏‏ں اپنے جانشین دے طور اُتے مقرر کیتا۔رجوع کرن: ابن‌مغازلى، ص 16ـ18۔۔امینى، ج 1، ص 508ـ541۔

براء بن عازب کہندے نيں: وچ حجۃ الوداع دے سفر وچ رسول خداؐ دی خدمت وچ حاضر سی ؛ جدو‏ں اسيں [[غدیر خم دے مقام اُتے پہنچے؛ آپؐ دے حکم اُتے اس علاقے نو‏‏ں صاف کیتا گیا تے پھر علی(ع) نو‏‏ں اپنی سجے جانب قرار دتا تے انہاں دا ہتھ پکڑ کر لوگاں تو‏ں کہیا: کیتا وچ تواڈا صاحب اختیار نئيں ہاں؟ سب نے جواب دتا؛ کیو‏ں نئيں! ساڈا پورا آختیار آپ دے ہتھ وچ ا‏‏ے۔ تے آپؐ نے امام علی(ع) دا ہتھ اوپر نو‏‏ں اٹھا کر فرمایا: وچ جس دا مولا ہاں ایہ علی(ع) اس دے مولا نيں۔ خداوندا! علی دے دوست نو‏‏ں دوست رکھ تے انہاں دے دشمن نو‏‏ں دشمن رکھ … پس عمر بن خطاب نے امام علی(ع) تو‏ں کہیا: اے علی! ایہ منصب آپ نو‏‏ں مبارک ہو کیونکہ تساں میرے تے تمام مؤمنین دے مولا ہوئے۔ابن کثیر، البدايۃ والنہايۃ، ج5، ص208 و ج7، ص 346۔۔ذخائر العقبى، محب الدین طبرى ط قاہرہ، 1356، ص67۔۔ابن صباغ، فصول المہمۃ، ج2 ص23۔۔نسائى، خصائص، ط نجف، سال 1369 ہجرى ص31۔ بحرانی نے اہل سنت دے 89 مآخذ تے اہل تشیع دے 43 مآخذ تو‏ں ایسی ہی حدیث نقل کيتی ا‏‏ے۔ بحرانى، کتاب غايۃ المرام، ص 79۔

بعدازاں قافلہ مدینہ دی جانب روانہ ہويا تے احتمالا 24 ذوالحجہ نو‏‏ں مدینہ پہنچیا۔واثقى، ص 335۔ ذوالحجہ دے آخری ایام وچ آپہ مدینہ وچ سن ۔رجوع کرن: ابن‌ہشام، السیرہ، ج 4، ص 253۔

 حاجیاں دی تعداد 
اس سفر وچ حاجیاں دی تعداد دے بارے وچ اختلاف اے، اس بنا اُتے اک لکھ ویہہ ہزار تو‏ں اک لکھ پنجاہ ہزار تک ذکر کیتا گیا اے جنہاں وچو‏ں اکثر پیدل اس سفر اُتے آئے سن ۔ ابن‌بابویہ، 1414، ج 2، ص 295، طوسى، ج 5، ص 11، سبط ابن‌جوزى، ص 37، پانویس 1، کردى، ج 1، جزء2، ص 229، امینى، ج 1، ص 32۔۔
لیکن خیال کیتا جاندا اے کہ اس سفر وچ پنجاہ ہزار تو‏ں زیادہ حجاج نے شرکت نئيں دی سی۔واثقى، ص 337ـ342

 متعلقہ مآخذ 
 واقعۂ غدیر

 حوالے 

 مآخذ 

 قرآن كریم۔ ترجمہ: سید علی نقی نقوی (لکھنوی)
 ابن ابی‌شیبہ، المصنَّف فى الاحادیث و الآثار، بیروت 1414ہجری۔
 ابن‌بابویہ، كتاب الخصال، چاپ علی‌اكبر غفارى، قم 1362ہجری شمسی۔
 ہمو، كتاب مَن لایحضُرُہ‌الفقیہ، چاپ علی‌اكبر غفارى، قم 1414ہجری۔
 ابن‌سعد، الطبقات الکبری (بیروت)۔
 ابو منصور حسن بن زين الدين عاملي (ابن شہید ثانى)، منتقى الجمان فى الاحادیث الصحاح و الحسان، چاپ علی‌اكبر غفارى، قم 1362ـ1365ہجری۔
 ابن‌فہد، اتحاف‌الورى باخبار ام‌القرى، چاپ فہیم محمد شلتوت، مكہ ]1983ـ 1984عیسوی۔
 ابن‌ماجہ، سنن ابن‌ماجۃ، استانبول 1401ہجری/1981عیسوی۔
 ابن‌مغازلى، مناقب الامام علی‌بن‌ابی‌طالب علیہ‌السلام، چاپ محمدباقر بہبودى، بیروت 1403ہجری/1983عیسوی۔
 ابن‌ہشام،السیرۃالنبویۃ، چاپ مصطفی‌سقا، ابراہیم ابیارى، و عبدالحفیظ شلبى، قاہرہ 1355ہجری/1936عیسوی۔
 سلیمان‌بن‌اشعث ابوداوود، سنن‌ابی‌داود، استانبول1401ہجری/1981عیسوی۔
 محمدبن عبداللّہ‌ازرقى، اخبار مكۃ و ماجاء فیہامن‌الآثار، چاپ رشدى صالح‌ملحس، بیروت 1403 ہجری/1983، چاپ افست قم 1369ہجری شمسی۔
 عبدالحسین‌امینى، الغدیر فى الكتاب و السنۃ والادب، قم1416 ـ 1422ہجری/1995ـ2002عیسوی۔
 ہاشم‌بن‌سلیمان بحرانى،البرہان فى تفسیرالقرآن، چاپ محمودبن‌جعفر موسوی‌زرندى، تہران 1334ش، چاپ‌افست قم، بی‌تا۔
 محمدبن‌اسماعیل‌بخارى، صحیح ‌البخارى ،]چاپ محمد ذہنی‌افندى، استانبول1401ہجری/1981عیسوی۔
 احمدبن‌حسین بیہقى، السنن الكبرى، بیروت 1424ہجری/ 2003عیسوی۔
 محمدبن عبداللّہ حاكم نیشابورى، المستدرك علی‌الصحیحین، و بذیلہ التلخیص للحافظ الذہبى، بیروت: دارالمعرفۃ، بی‌تا۔
 علی‌بن‌عمر دارقطنى، سنن‌الدارقطنى، چاپ عبداللّہ ہاشم یمانی‌مدنى، مدینہ1386ہجری/1966عیسوی۔
 سبط ابن‌جوزى، تذكرۃ الخواص، بیروت 1401ہجری/1981عیسوی۔
 علی‌بن عبداللّہ سمہودى، وفاءالوفا بأخبار دارالمصطفى، چاپ محمد محیی‌الدین عبدالحمید، بیروت 1404ہجری/ 1984عیسوی۔
 سیوطى، تفسیر درالمنثور۔
 طباطبائى، تفسیر المیزان۔
 محمدبن حسن طوسى، تہذیب‌الاحكام، چاپ حسن موسوى خرسان، بیروت 1401ہجری/ 1981عیسوی۔
 محمدبن مسعود عیاشى، التفسیر، قم 1421ہجری۔
 محمدبن احمد فاسى، شِفاء الغَرام بأخبار البلدالحرام، چاپ ایمن فؤاد سید و مصطفى محمد ذہبى، مكہ 1999عیسوی۔
 محمد بن ‌یعقوب فیروزآبادى، سفرالسعادۃ، بیروت1398ہجری/1978عیسوی۔
 نعمان‌بن محمد قاضی‌نعمان، دعائم‌الاسلام و ذكرالحلال و الحرام و القضایا و الاحكام، چاپ آصف‌بن علی‌اصغر فیضى، قاہرہ، 1963ـ 1965عیسوی چاپ افست، قم،بی‌تا۔
 محمدطاہر كردى،التاریخ‌القویم لمكۃ و بیت‌اللّہ الكریم، بیروت 1420ہجری/2000عیسوی۔
 كلینى، الکافی۔
 علی‌بن حسام‌الدین متقى، كنز العمال فى سنن الاقوال و الافعال، چاپ محمود عمر دمیاطى، بیروت 1419ہجری/ 1998عیسوی۔
 محمدباقربن محمدتقى مجلسى، مرآۃالعقول فى شرح اخبار آل‌الرسول، ج 17، چاپ محسن حسینى امینى، تہران 1365ہجری۔
 عبداللّہ‌بن عبدالملك مرجانى، بہجۃ النفوس و الاسرار فى تاریخ دارالہجرۃ المختار، چاپ محمد شوقى مكى، ریاض 1425ہجری۔
 مسعودى، تنبیہ۔
 مسلم‌بن حجاج، صحیح مسلم، چاپ محمدفؤاد عبدالباقى، استانبول 1401 ہجری/1981عیسوی۔
 حسین‌بن محمدتقى نورى، مستدرك الوسائل و مستنبط‌المسائل، قم 1407ـ1408ہجری۔
 حسین واثقى، حجۃالوداع كما رواہا اہل‌البیت، قم 1425ہجری۔
 محمدبن عمر واقدى، كتاب‌المغازى، چاپ مارسدن جونز، لندن 1966عیسوی۔
 یعقوبى، تاریخ۔
 ذخائر العقبى في مناقب ذوي القربى, محب الدين أحمد بن عبد اللہ الطبري (المتوفى: 694ہـ)
 وہبۃ الزحيلي، الفقہ الإسلامي وأدلتہ۔
 البدايۃ والنہايۃ، ابن كثير إسماعيل بن عمر الدمشقي المتوفی سنۃ 774ہـ۔
 أبو عبد الرحمن أحمد بن شعيب النسائي‌، السنن: الخصائص۔
 ابن صباغ مالکی ، شیخ نورالدین علی بن محمد، فصول المہمۃ۔ ط نجف، سال 1369 ہجرى۔
 بَحرانی، سيد ہاشم بن سلیمان، غایہ المرام و حجہ الخصام فی تعیین الامام من طریق الخاص و العام۔



 باہرلے جوڑ 
 مضمون دا ماخذ دانشنامہ جہان اسلام 


گٹھ:632ء
گٹھ:ایشیا وچ 632ء
گٹھ:حج
گٹھ:عصر نبوی

گٹھ:امام علی
گٹھ:ہجرت تا وفات نبی دے واقعات
گٹھ:دسويں ہجری دے واقعات