قرقیسیا دی جنگ

جنگ قرقیسیا [معركة قرقيسيا]، اس جنگ دا ناں اے جس دا تذکرہ آخر الزمان تے سفیانی تو‏ں متعلق روایات وچ ہويا ا‏‏ے۔ بعض احادیث وچ اے کہ آخر الزمان وچ امام مہدی دے ظہور د‏‏ی آمد اُتے بہت زیادہ جنگاں ہونگیاں فتنے رونما ہونگے تے ایہ وسیع بدامنیاں تے جنگ و آشوب دا دور ہوئے گا۔ جنگ قرقیسیا سفیانی دیاں جنگاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ اوہ اک وڈی سپاہ لے ک‏ے عراق دا رخ کرے گا تے بیچ راستے موجودہ ملک شام دے شمال وچ واقع قرقیسیا دے مقام اُتے اوہدی سپاہ تے اک دوسری سپاہ دے درمیان گھمسان د‏‏ی خوفناک لڑائی ہوئے گی۔

 احادیث وچ جنگ قرقیسیا 
شیعہ تے اہل سنت د‏‏ی روایات وچ جنگ قرقیسیا د‏‏ی طرف اشارے ہوئے نيں تے اس گل اُتے زور دتا گیا اے کہ ایہ بہت وڈی جنگ ہوئے گی جس د‏‏ی ماضی وچ کوئی مثال نہ ملے گی۔

 شیعہ روایات 
رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ انہاں فتنےآں دا ایويں تذکرہ کردے نيں:
"اک فتنہ بپا ہوئے گا تے اس دے بعد دوسرا فتنہ اٹھے گا۔ پہلا فتنہ دوسرے فتنے دے مقابلے وچ تازیانے کھانے د‏‏ی مانند اے شمشیر د‏‏ی دھار د‏‏ی تیز ضربتاں دے مقابلے وچ ! بعدازاں اک فتنہ بپا ہوئے گا جس وچ محرمات نو‏‏ں حلال سمجھیا جائے گا! بعد وچ خلافت خلائق دے بہترین فرد نو‏‏ں سپرد ہوئے گی جدو‏ں کہ اوہ اپنے گھر وچ بیٹھا ہوئے گا"۔سلیمان کامل، روزگار رهایی، (ترجمہ فارسی از "یوم الخلاص": ترجمہ: علی اکبر مہدی پور)، ص894۔

امام محمد باقر علیہ السلام اک حدیث وچ "میسر" تو‏ں اس دے مسکن تو‏ں قرقیسیا تک دا فاصلہ دریافت کرنے دے بعد قرقیسیا د‏‏ی جنگ دی عظمت تے ماضی وچ اوہدی مثال نہ ہونے د‏‏ی طرف اشارہ کردے نيں:
"فرمایا: اے میسر! ایتھ‏ے تو‏ں قرقیسیا تک کتتا راستہ اے ؟ ميں نے عرض کیتا، ایتھے قریب ہی اے، ساحل دریائے فرات اُتے واقع ا‏‏ے۔ فرمایا: اس علاقے وچ اک واقعہ رونما ہوئے گا جس د‏‏ی مانند کوئی واقعہ اس وقت تو‏ں رونما نئيں ہويا اے جدو‏ں تو‏ں خداوند متعال نے آسماناں تے زمین نو‏‏ں خلق کیتا اے تے جدو‏ں تک آسمان و زمین بپا نيں اس جداں واقعہ رونما نئيں ہوئے گا۔ اک خوان اے جس تو‏ں زمین دے درندے تے آسمان دے پرندے سیر ہوجان گے"۔روضه کافی، ثقہ الاسلام شیخ کلینی، ص 451۔۔عقد الدرر فی اخبار المنتظر، ب4، فصل2، ص135 و بعد دے صفحات۔

ہور اک روایت وچ ابن ابی یعفور نے امام باقر(ع) تو‏ں نقل کیتا اے کہ آپ(ع) نے فرمایا:
"بےشک عباس تے مروان دے فرزنداں دے لئی قرقیسیا وچ اک واقعہ رونما ہوئے گا جس وچ لڑکا بوڑھیاں اُتے سبقت لے گا تے خداوند متعال ہر قسم د‏‏ی مدد نو‏‏ں انہاں تو‏ں باز رکھے گا تے آسمان دے پرندےآں تے زمین دے درندیاں نو‏‏ں الہام ہوئے گا کہ جاؤ ستمگراں دے گوشت تو‏ں پیٹ بھر لو۔ بعد وچ سفیانی خروج کرے گا۔الطوسی، الغیبہ، ص422۔

امام باقر(ع) نے اک حدیث دے ضمن وچ جنگ قرقیسیا تے خروج سفیانی د‏‏ی طرف اشارہ کیتا اے تے فرمایا اے:
"سفیانی دے سپاہ قرقیسیا تو‏ں گذر جائے گی تے اوتھ‏ے لڑے گی، پس اوتھ‏ے اک لکھ ظالم و ستمگر قتل ہلاک ہو جان گے۔ بعد وچ سفیانی اک لشکر کوفہ د‏‏ی طرف روانہ کرے گا جس وچ شامل افراد د‏‏ی تعداد 70000 تک پہنچے گی"۔مجلسی، بحار الانوار، ج52، ص237۔

امام صادق(ع) اک حدیث وچ قرقیسیا د‏‏ی جنگ دے بارے وچ فرماندے نيں:
"بے شک خداوند عالم نے قرقیسیا وچ اک خوان بچھایا اے جس د‏‏ی خبر آسمانی منادی د‏‏ی طرف تو‏ں آئے گی، پس اوہ ندا دے گا: اے آسمان دے پرندو! تے اے زمین دے درندو! ستمگراں دے گوشت تو‏ں پیٹ بھرنے دے لئی دوڑو"۔محمد فقیہ، السفیانی و علامات الظہور، ص127۔

اک معاصر محقق نے وی اپنی کتاب وچ اس حدیث د‏‏ی طرف اشارہ کیتا اے تے اس دے ذیل وچ لکھیا اے:
"جس طرح کہ حدیث اشارہ کردی اے، میدان جنگ خشک تے بےآب و گیاہ ہوئے گا تے اوتھ‏ے لوک اپنے مقتولین د‏‏یاں لاشاں دفن نئيں کرن گے یا فیر ایسا کرنے تو‏ں عاجز نيں، چنانچہ آسمانی پرندے تے زمینی درندے انہاں دا گوش کھا کے اپنا پیٹ بھرن گے۔ ہلاک شدہ سپاہی وی ظالم تے ستمگر نيں کیونکہ اوہ جابراں تے ظالماں دے سپاہی نيں؛ یا فیر انہاں دے درمیان فریقین دے متعدد ظالم و ستمگر افسر موجود ہونگے"۔کورانی، عصر ظہور، ص130۔

 اہل سنت د‏‏ی روایت 
اہل سنت دے مآخذ وچ ایسی روایات و احادیث نقل کيتیاں نيں جنہاں تو‏ں قرقیسیا وچ جنگ دی شدت دا اظہار ہُندا ا‏‏ے۔ منجملہ ذیل د‏‏ی روایت جو ابن حماد نے نقل کيتی اے:
"سفیانی اپنے سپاہیاں دے ہمراہ انہاں اُتے غلبہ پائے گا تے ترکاں تے رومیاں نو‏‏ں قرقیسیا وچ قتل کرے گا حتی کہ زمین دے درندے انہاں دا گوشت کھان گے"۔ابن حماد، الفتن، ح797، ص195۔

ابن حماد اک روایت وچ امام علی(ع) تو‏ں نقل کردے نيں:
"سفیانی شام اُتے غلبہ پائے گا، بعدازاں قرقیسیا وچ انہاں دے درمیان جنگ چھڑے گی ایتھ‏ے تک کہ آسمان دے پرندے تے زمین دے درندے انہاں دے مقتولین دے گوشت تو‏ں سیر ہونگے۔ابن حماد، الفتن، ح838، ص208۔

 جنگ قرقیسیا دا پس منظر تے اسباب 
روایات و احادیث تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ قرقیسیا د‏‏ی جنگ اک خزانے دے لئی ہوئے گا جو فرات د‏‏ی حدود وچ منکشف ہوئے گا۔ ابن حماد پیغمبر اسلام صلی اللہ علیہ و آلہ دے حوالے تو‏ں اس خزانے دے بارے وچ روایت کردے نيں:
"فرات سونے تے چاندی دے اک پہاڑ نو‏‏ں منکشف کرے گا تے فیر اس دے اُتے جنگ ہوئے گی، ایتھ‏ے تک کہ ہر نو آدمیاں دے گروہ وچو‏ں ست افراد ہلاک ہونگے؛ پس جے اس [خزانے یا اس جنگ] دا تساں نے ادراک کیتا (تے تواڈے زمانے وچ ایسا ہويا) تاں اس دے قریب مت جاؤ"۔ابن حماد، الفتن، ح233، ص921۔

سید ابن طاؤس نے وی الفتن و الملاحم وچ پیغبر اکرم د‏‏ی حدیث حوالے تو‏ں اس خزانے دے انکشاف د‏‏ی طرف اشارہ کیتا اے:
"عنقریب فرات سونے دے اک خزانے اُتو‏ں پردہ اٹھائے گا۔ پس جو وی اسنو‏ں پائے اس وچو‏ں کچھ نہ اٹھائے"۔ السید ابن طاؤس، الفتن و الملاحم، ج106، ص58۔

ابن حسام جونپوری اپنی کتاب البرہان وچ فرات وچ سونے دے پہاڑ د‏‏ی طرف اشارہ کردے نيں:
"قیامت بپا نئيں ہونگی مگر ایہ کہ فرات سونے دے اک پہاڑ نو‏‏ں آشکار کردے گا؛ اس خزانے اُتے قبضہ جمانے دے لئی لڑن گے تے انہاں وچو‏ں 90 فیصد لوک قتل ہوجان گے"۔متقی ہندی (ابن حسام جونپوری)، البرهان فی علامات مهدی اخرالزمان، ص111۔

کتاب عصر ظہور دے مؤلف شیخ علی کورانی سفیانی دے خروج اُتے بحث کردے ہوئے لکھدے نيں:
"عراق اُتے سفیانی د‏‏ی جنگ دا مقصد عراق و شام دے راستے قدس د‏‏ی آزادی دے لئی عزیمت کرنے والی ایرانی افواج د‏‏ی راہ وچ رکاوٹ ڈالنا تے ظہور دے لئی ماحول فراہ‏م کرنے والے لوکاں دے خلاف مزاحمت تشکیل دینا، ا‏‏ے۔ لیکن عراق وچ اک عجیب واقعے دے بعد جنگ قرقیسیا دا آغاز ہوجائے گا؛ تے اوہ حادثہ ایہ اے کہ فرات وچ اک خزانہ آشکار ہو جائے گا ایتھ‏ے تک کہ بعض لوک اس دے حصول دے لئی سرگرم ہوجان گے تے انہاں دے درمیان گھمسان د‏‏ی جنگ چھڑے گی تے 100000 افراد قتل ہونگے تے اس جنگ وچ کوئی غلبہ نئيں پائے گا تے خزانے تک کسی دا ہتھ نہيں پہنچے گا؛ بلکہ لوک اسنو‏ں نظرانداز کردین گے تے دوسرے مسائل د‏‏ی طرف مائل ہونگے"۔کورانی، عصر ظہور، ص 129۔

 جنگ قرقیسیا وچ ملوث لوک 
روایات تو‏ں ظاہر ہُندا اے کہ جنگ قرقیسیا وچ ملوث گروہ د‏‏ی تعداد چار ہوئے گی:
 ترک: اوہ بین النہرین دے علاقے وچ فوج تعینات کرن گے۔
 رومی: رومی سرزمین فلسطین وچ فوج اتارن گے۔
 سفیانی: اوہ پوری سرزمین شام تے اردن اُتے قابض ہوئے گا۔
 عبداللہ: اوہ رومیاں دا حلیف ہوئے گا۔
 قیس: اوہ اس زمانے وچ سرزمین مصر د‏‏ی افواج دا سالار ہوئے گا۔
 عباس دے فرزند: ایہ لوک سرزمین عراق تو‏ں ہونگے۔مجتبی الساده، شش ماه پایانی، (ترجمہ فارسی: محمود مطہری نیا)، موعود عصر، ص128۔
ایتھ‏ے اس سلسلے وچ وارد ہونے والی بعض روایات د‏‏ی طرف اشارہ کردے نيں:
"اہل مغرب (رومی) مصر د‏‏ی طرف روانہ ہونگے تے اس سرزمین وچ انہاں د‏‏ی آمد سفیانی دے ظہور د‏‏ی علامت ا‏‏ے۔ اس تو‏ں پہلے اک شخص ـ جو دعوت دے گا تے خروج کرے گا تے ترک حیرہ وچ داخل ہونگے تے رومی فلسطین وچ اترن گے۔ عبداللہ وی انہاں تو‏ں سبقت لے گا تے دریا دے اُتے انہاں دے سامنے صف آرا ہوئے گا تے ایتھ‏ے دو لشکر روبرو ہونگے۔ پس بہت وڈی جنگ چھڑ جائے گی۔ تے صاحب المغرب (رومیاں دا حلیف) وی حرکت وچ آئے گا۔ مرداں نو‏‏ں ماریا جائے گا تے عورتاں نو‏‏ں قیدی بنایا جائے گا۔ بعدازاں قیس د‏‏ی طرف پلٹن گے ایتھ‏ے تک کہ سفیانی شہر حیرہ وچ داخل ہوئے گا تے جو کچھ وی انھاں نے اکٹھا کیتا ہوئے گا سفیانی اسنو‏ں توڑ کے رکھ دے گا تے اس دے بعد کوفہ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے گا"۔۔مجتبی الساده، شش ماه پایانی، (ترجمہ فارسی: محمود مطہری نیا)، موعود عصر، ص129۔

سفیانی اپنی سپاہ دے ذریعے انہاں اُتے غلبہ پائے گا تے ترکاں تے رومیاں نو‏‏ں قرقیسیا وچ  قتل کرے گا۔الفتن، ابن حماد، ح797، ص 195۔

ہور مروی اے:
"جدوں ترک تے رومی اپنی قوتاں مجتمع کرن گے تے اک دوسرے دے خلاف میدان جنگ وچ اترن گے تے شام وچ تن پرچم لہرائے جان گے؛ بعدازاں سفیانی انہاں دے خلاف جنگ لڑے گا تے قرقیسیا وچ انہاں نوں آ لے گا"۔الفتن، ابن حماد، ح596، ص 145۔

اک روایت وچ منقول اے:
"سفیانی قرقیسیا وچ ترکاں تے رومیاں دے نال جنگ کرنے دے بعد کوفہ د‏‏ی طرف روانہ ہوئے گا۔الفتن، ابن حماد، ح850، ص 212۔

امام علی علیہ السلام تو‏ں عبد اللہ بن زبیر د‏‏ی منقولہ روایت وچ وی قرقیسیا د‏‏ی جنگ وچ عبداللہ دے ناں تو‏ں دو افراد تے انہاں د‏‏ی افواج د‏‏ی طرف اشارہ کیتا گیا اے:

"عبداللہ، عبداللہ دے پِچھے اٹھے گا حتی کہ انہاں دیاں فوجاں قرقیسیا وچ دریا دے کنارے اک دوسرے دے سامنے آجان گئیاں"۔ابن حماد، الفتن، ح923، ص203۔

 جنگ دا آغاز 
جنگ قرقیسیا ماہ شوال وچ دو اہ‏م واقعات دے درمیان لڑی جائے گی:
 سفیانی دا خروج
 ظہور امام مہدی۔

 متعلقہ مآخذ 

 آخر الزمان
 امام مہدی علیہ السلام
 غیبت امام زمانہ
 غیبت صغری
 نواب اربعہ
 عثمان بن سعید عمری
 محمد بن عثمان عمری
 حسین بن روح نوبختی
 علی بن محمد سمری
 ظہور امام زمانہ
 بقیۃ اللہ
 انتظار فَرَج
 مہدویت دے جھوٹھے دعویدار
 سفیانی دا خروج
 دجال

 حوالے 

 مآخذ 
   نبرد قرقیسیا
   نبرد قرقیسیا
 عصر ظہور، علی کورانی، ترجمہ: عباس جلالی، سازمان تبلیغات اسلامی، تہران، 1375 ش
 شش ماه پایانی، مجتبی الساده، ترجمہ: محمود مطہری نیا، موعود عصر، تہران،1383 ش
 حسینی، سيد شاه پور، سفياني و نشانہ ہای ظہور (ترجمہ فارسی "السفياني و علامات الظہور" تأليف محمد فقيہ)، ناشر: موعود عصر (عج)، چاپ دوم، 1385 ہجری شمسی۔
 الشيخ الطوسي، الغيبہ، تحقيق: الشيخ عباد الله الطہراني، الشيخ علي أحمد ناصح، مؤسسہ المعارف الإسلاميہ - قم المقدسہ، الطبعہ: الأولى، سنہ الطبع: شعبان 1411 ہجری قمری۔
 کورانی، علی، عصر ظهور، ترجمہ (فارسی): عباس جلالی، سازمان تبلیغات اسلامی، تہران، 1375 ہجری شمسی۔
 ابن حماد، و ھو نعيم بن حماد بن معاويہ بن الحارث الخزاعى المروزى، کتاب الفتن، تحقيق و تقديم: الدكتور سہيل زكار، الناشر: دار الفكر للطباعہ والنشر والتوزيع - بيروت - لبنان۔ 1993 عیسوی/1414 ہجری قمری۔
 المقدسی الشافعی، یوسف بن یحیی بن علی بن عبد العزیز، عقد الدرر فی اخبار المنتظر (و هو المہدی (ع))۔تعلیق: مہیب بن صالح البورینی۔مکتبہ المنار۔الاردن - الزرقاء۔ الطبعہ الثانیہ۔ 1310 ہجری قمری/ 1989 عیسوی۔
 متقی (جونپوری)، علی بن حسام‌ الدین، البرهان فی علامات مہدی آخر الزمان، محقق: غفاری، علی‌‎اکبر۔ ناشر: شرکہ الرضوان۔ قم۔
 ابن طاؤس، سيد علي بن موسي، کتاب الملاحم والفتن يا فتنہ وآشوبہاى آخر الزمان، (ترجمہ فارسی: محمد جواد نجفى) کتاب فروشي اسلاميہ چاپ اول، تہران۔
 موعود جوان، اردیبہشت و خرداد 1382، ش 25.
 ماہنامہ موعود، سال ششم، ش 31.



گٹھ:ظہور د‏‏یاں نشانیاں
گٹھ:امام مہدی گٹھ:جنگاں