محمد محسن فیض کاشانی

محمد محسن فیض کاشانی دے نام تو‏ں معروف عالم دین دا نام ملیا محمد بن مرتضی بن محمود کاشانی (۱۰۰۷ق/۹۷۷ش-۱۰۹۱ق/۱۰۵۸ش) ا‏‏ے۔ ایہ گیارہواں صدی دے حکیم، محدث، مفسر قرآن کریم تے اخباری فقیہ سن ۔ انہاں نے ملاصدرا، شیخ بہائی، میر فندرسکی تے میرداماد جداں علما دی شاگردی اختیار کيتی۔

فیض کاشانی نے مختلف موضوعات تفسیر، حدیث، فقہ، اخلاق و عرفان وچ تفسیر صافی، الوافی، مفاتیح الشرائع، المحجۃ البیضاء تے الکلمات المکنونہ جداں آثار چھڈے نيں۔

فیض کاشانی نے اخباریاں وچو‏ں معتدل روش اختیار کيتی اس لحاظ تو‏ں پہلے فقہا دے برعکس بوہت سارے مقامات اُتے اندے نظریات مختلف نيں ۔اہ‏م ترین نظریات وچو‏ں مخصوص شرائط دے تحت غنا دا جواز ،مختلف واجبات شرعی دی نسبت سن بلوغ دا مختلف ہوناتے نماز جمعہ دے وجوب دا عینی ہونا نيں۔

کاشان تے اصفہان وچ اقامۂ نماز جمعہ انہاں دی سیاسی فعالیتاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔
 نسب، لقب، ولادت تے وفات 
فیض کاشانی دا خاندان علمی تے مشہور شیعہ خاندان سی ۔افندی اصفہانی، ج۵، ص۱۸۰؛ قمی، ج۳، ص۳۹؛ فیض، الوافی، ج۱، ترجمہ مولف، ص۱۷

ان دے والد رضی الدین شاه مرتضی (۹۵۰ـ۱۰۰۹ ق)خوانساری، ج۶، ص۷۹ تے والدہ زہرا خاتون (متوفا ۱۰۷۱ق) ضیاء العرفا رازی دی بیٹی سی ۔فیض کاشانی، دیوان، ج۱، مقدمہ مصحح، ص۶ فیض کاشانی دے جد دا نام تاج الدین شاه محمود بن ملیا علی كاشانی سی تے اوہ کاشان وچ مدفون ا‏‏ے۔

لقب:

ان دا نام محمد سی ۔خوانساری، ج۵، ص۷۹؛ افندی اصفہانی، ج۵، ص۱۸۰؛ قمی، ج۳، ص۳۹؛ فیض، الوافی، ج۱، ترجمہ مولف، ص۱۷، فیض کاشانی نے مقدمہ وافی وچ اپنے نام محمد دی تصریح دی اے ۔الوافی، ج۱، مقدمہ مصنف، ص۴ لیکن محسن یا محمد محسن مشہور ہوئے .فیض، الوافی، ج۱، ترجمہ مولف، ص۱۷، مقدمہ مصنف، ص۴ اوہ ملاصدرا دے داماد سن ۔ان دے سسر نے فیض نو‏‏ں تے دوسرے داماد عبدالرزاق لاہیجی نو‏‏ں فیاض تو‏ں لقب تو‏ں نوازیا ۔خوانساری، ج۶، ص۹۴،۱۰۰؛ قمی، ج۳، ص۴۱

ولادت و وفات:

فیض ۱۴ صفر ۱۰۰۷ق نو‏‏ں كاشان وچ پیدا ہوئے۔افندی اصفہانی، ج۵، ص۱۸۰؛ قمی، ج۳، ص۳۹؛ فیض، الوافی، ج۱، ترجمہ مولف، ص۱۷ تے ۲۲ ربیع الثانی ۱۰۹۱ق نو‏‏ں کاشان وچ ہی فوت ہوئے تے جس قبرستان دی زمین اپنی زندگی وچ وقف دی سی اسی وچ دفن ہوئے ۔نک: افندی ، ج۵، ص۱۸۲؛ الکنی و الالقاب، ج۳، ص۴۰ آبان ۱۳۸۷شمسینومبر 2008 میلادی انہاں دی یاد منانے دے لئی اک کانفرنس منعقد ہوئی ۔گزارشی از ہمائش بزرگداشت فیض

 اولاد تے زوجہ 
محمد محسن فیض کاشانی دی ملاصدراخوانساری، ج۶، ص۹۴،۱۰۰؛ قمی، ج۳، ص۴۱ دی بیٹی تو‏ں شادی دے نتیجے وچ پنج بیٹے پیدا ہوئے جندے اسما درج ذیل نيں:

 محمد علم الہدی
 معین الدین احمد
 علیہ بانو اسکی کنیت ام الخیر سی۔
 سکینہ اسکی کنیت ام البر سی۔
 سکینہ اسکی کنیت ام سلمہفیض، الوافی، مقدمہ مصحح، ج۱، ص۱۸-۳۰

 تعلیم 
فیض کاشانی اپنے تعلیمی سفر دا آغاز کاشان تو‏ں کیتا ، ۲۰ سال دی عمر وچ ہور تعلیم دے لئی اصفہان گئے ۔دو سال بعد شیراز سید ماجد بحرانی دی شاگردی اختیار کيتی ۔دوبارہ پھر اصفہان واپس آئے ۔ شیخ بہائی دے درس وچ شرکت کيتی ۔حج دے سفر دے دوران شہید ثانی دی نسل تو‏ں شیخ محمد تو‏ں اجازۂ روایت حاصل کیتا۔اسدے بعد قم وچ ملا صدرا دی شاگردی اختیار کيتی تے ملیا صدرا دی شراز واپسی دے موقع اُتے اسی دے ہمراہ شیراز آئے تے تقریبا دو سال تک اوتھ‏ے رہے ۔ اگرچہ خوانساری تے دیگرا علما معتقد نيں کہ فیض نے پہلے سفر دے دوران شیراز وچ ملیا صدرا دی شاگردی اختیار کيتی لیکن ایہ گل خود فیض کاشانی دے ذکر کردہ حالات دے مطابق سازگار نئيں اے ۔ فیض، دیوان، ص۵۸، با حوالۂ رسالہ شرح صدر فیض آخر کار فیض کاشان واپس آئے تے درس و تدریس وچ مشغول ہوئے ۔خوانساری، ج۶، ص۹۳؛ فیض،دیوان، ص۵۸، با حوالۂ رسالہ شرح صدر فیض مدرسہ فیضیہ دی اسم گذاری وچ فیض دے ایتھ‏ے رہنے دی طرف اشارہ کیتا گیا اے ۔

بوہت سارے محققین جداں افندی، حر عاملی، محدث نوری، شیخ عباس قمی، علامہ امینی و... اسنو‏ں فلسفی، حکیم، متکلم، محدث، فقیہ، شاعر، ادیب، عالم، فاضل جداں کلمات تو‏ں اسکی تعریف کردے نيں۔حر عاملی، ج۲، ص۳۰۵؛ افندی اصفہانی، ج۵، ص۱۸۰نک: فیض، المحجۃ البیضاء، ج۱، مقدمہ، ص۲۲-۲۴

 صفویاں دی دعوت 
شاه صفی نے اسنو‏ں اپنے دربار وچ مدعو کیتا لیکن فیض کاشانی اس تو‏ں اجتناب کیتا اسدے بعد شاه عباس دوم نے فیض نو‏‏ں دعوت دتی کہ اقامۂ نماز جمعہ دے لئی دار الحکومت وچ آئے لیکن فیض کاشانی نے اس تو‏ں کنارہ گیری دی زندگی نو‏‏ں ترجیح دینے وچ اپنے اطرافیاں تو‏ں صلاح و مشورہ دے بعد اسنو‏ں قبول کر لیا ۔فیض کاشانی، شرح صدر، در مجموعہ رسائل فیض کاشانی، صص ۳۶-۴۴؛ فیض کاشانی، الاعتذار، ص۲۸۱.

 استاتذہ 
فیض کاشانی دے درج ذیل اساتذہ دے نام لئے جا سکدے نيں:

 ملا محمد تقی مجلسی
 شیخ بہائی
 میرداماد
 میرفندرسکی
 ملاصدرا
 سید ماجد بحرانی.
 محمد بن حسن بن زین الدین عاملی از نسل شہید ثانی کہ جس تو‏ں مکہ دے سفر وچ روایت دا اجازہ لیا.فیض، الوافی، مقدمہ مصحح، ص۳۳

بعض کتب وچ ملیا خلیل قزوینی، محمد طاہر قمی، ملیا محمد صالح مازندرانی تے اسدے والد دا نام وی بعنوان استاد آیا اے فیض، الوافی، ج۱، مقدمہ، ص۳۲

 شاگرد 

 علم الہدی محمد بن محسن فیض کاشانی
 احمد مشہور بنام معین الدین، فرزند فیض
 محمد مؤمن بن عبدالغفور، برادر فیض
 شاه مرتضی دوم: پسر برادر فیض
 ضیاء الدین محمد، فرزند حكیم نورالدین، فیض دے ماماں.
 ملیا شاه فضل الله و ملیا علامی:
 علامہ محمدباقر مجلسی
 سید نعمت الله جزائری
 قاضی سعید قمی
 ملیا محمد صادق خضری
 شمس الدین محمد قمی
 محمد محسن عرفان شیرازی
 و...قمی، ج۳، ص۴۱فیض، الوافی، مقدمہ مصحح، ص۳۳

 آثار 
فیض دے آثار دی فہرست ۱۰۰ کتب اُتے مشتمل اے ۔فیض، الوافی، مقدمہ مصحح، ص۵۱ سید نعمت الله جزائری نے اسدے آثار دی تعداد حدودا ۲۰۰ کہی اے ۔خوانساری، ج۵، ص۹۳ ہور منابع وچ ۱۴۰ اثر ذکر ہوئے نيں ۔فیض، دیوان، ج۱، مقدمہ مصحح، ص۸۲-۸۸؛ فیض، الوافی، مقدمہ مصحح، ص۳۳-۵۹ بعض دے اسما درج ذیل ذکر کيتے جاندے نيں :

 تفسیر صافی
 تفسیر اصفی
 الوافی
 الشافی
 نوادر الاخبار
 المعارف تلخیص علم الیقین
 معتصم الشیعہ فی احکم الشریعہ
 المحجہ البیضاء فی تہذیب الاحیاء
 مفاتیح الشرایع
 اصول المعارف
 الحقائق
 قرة العیون
 الکلمات المکنونہ
 الکلمات المخزونہ
 اللائی
 جلاء العیون
 تشریح العالم
 بشارة الشیعہ
 الاربعین فی مناقب امیرالمومنین
 الاصول الاصلیہ
 تسہیل السبیل
 نقد الاصول الفقہیہ
 النخبہ
 الشہاب الثاقب
 اصول العقائد
 منہاج النجاة
 خلاصۃ الاذکار
 دیوان
 رسالہ شرح صدر و...خوانساری، ج۶، ص۹۱-۹۳؛ قمی، ج۳، ص۴۰افندی‌ اصفہانی، ج۵، ص۱۸۱-۱۸۲؛ فیض، الوافی، مقدمہ مصحح، ص۳۳-۵۹؛ نک، حر عاملی، ج۲، ۳۰-۳۰۶

مرکز کمپیوٹر علوم اسلامی نور نے فیض کاشانی دے آثار دا سافٹ وئر بنام مجموعہ آثار علامہ فیض کاشانی تیار کیتا ا‏‏ے۔ 

 نظریات 
محمد باقر خوانساری تے شیخ یوسف بحرانی ملیا محسن نو‏‏ں اخباریاں وچو‏ں گرداندے نيں ۔خوانساری، روضات الجنات، ج۶، ص۸۵فیض، المحجۃ البیضاء، ج۱، مقدمہ، ص۲۳، با حوالۂ لؤلؤة البحرین، ص۱۳۳ البتہ اسکی تحریرں وی اسی دی تائید کردیاں ناں ۔ فیض کاشانی، ده رسالہ، ص۱۹۶ اسدے باوجود منفرد نظریات دے وی حامل سن جداں:

 جواز غنا تے موسیقیفیض، مفاتیح الشرایع، ج۲، ص۲۱ حرمت غناء دی روایات نو‏‏ں صرف کسی دوسرے حرام جداں آلات لہو مرداں تے عورتاں دا اکٹھا ہونا یا کلام باطل دے نال ہو تو اسنو‏ں حرام جاندے نيں ورنہ صرف غنا حرام نئيں اے فیض، مفاتیح الشرائع، ج۲، ص۲۱
 نجس شدہ چیز دوسری چیز نو‏‏ں نجس نئيں کردی اے ۔فیض، مفاتیح الشرایع، ج۱، ص۷۵.
 قلیل پانی نجاست دے ملنے تو‏ں نجس نئيں ہُندا ۔فیض، مفاتیح الشرایع، ج۱، ص۸۱.
 کافراں دا ہمیشہ دوزخ وچ نہ رہنا ۔
 اہل‌ اجتہاد دی نجات ممکن نئيں جے چہ بزرگ‌ترین‌ دانشمندان‌ ہی کیو‏ں نہ ہو ۔
 بلوغ دا سن مختلف شرعی واجگل کيتی نسبت مختلف اے فیض، مفاتیح الشرایع، ج۱، ص۱۳.
 جے حائل و رکاوٹ نہ ہو تو عادی طور اُتے اکھاں جدو‏ں خورشید دی ٹکیہ دے استتار نو‏‏ں پا لیندی نيں تو مغرب شرعی ہو جاندی اے ۔ فیض، مفاتیح الشرائع، ج۱، ص۹۴.
 وضو وچ مقام مسح دا خشک ہونا شرط نئيں ۔ فیض، مفاتیح الشرایع، ج۱، ص۴۶.
 ہر غسل وضو دی جگہ کافی ا‏‏ے۔فیض، مفاتیح الشرائع، ج۱، ص۵۵.
 نماز جمعہ واجب عینی اے .فیض، مفاتیح الشرایع، ج۱، ص۱۷. فیض کاشانی کاشان تے قمصر وچ اقامہ نماز جمعہ کردے سن ۔ فیض، رسالۂ شرح صدر، ص۶۱،۶۲؛ گلشن ابرار، ج۱، ص۲۲۶ شاه عباس ثانی دی دعوت اُتے اصفہان دی مسجد جامع عتیق وچ نماز جمعہ دے اقامہ دے لئی گئے ۔فیض، دیوان، ص۵۸، ۶۴، حوالہ رسالہ شرح صدر فیض؛ فیض، مفاتیح الشرایع، ج۱، مقدمہ، ص۱۸

 حوالے 

 مآخذ 
 افندی اصفہانی، میرزا عبدالله، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، تحقیق: سید احمد حسینی، مطبعہ الخیام، قم، ۱۴۰۱ق.
 خوانساری، محمد باقر، روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات، تحقیق؛ اسدالله اسماعیلیان، مکتبہ الاسماعیلیان، قم، ۱۳۹۰ق.
 قمی، شیخ عباس، الکنی و الالقاب، مکتبہ الصدر، تہران.
 فیض کاشانی، ملیا محمد محسن، کتاب الوافی، تصحیح و تعلیق: ضیاءالدین حسینی، مکتبہ الامام امیرالمومنین علی علیہ السلام، اصفہان، ۱۴۱۲ق/۱۳۷۰ش.
 فیض کاشانی، ملیا محمد محسن، دیوان، انتشارات اسوه، شرح و مقدمہ: مصطفیٰ فیضی کاشانی، تہران، ۱۳۷۱ش.
 فیض کاشانی، ملیا محسن، ده رساله، به کوشش رسول جعفریان، اصفہان، ۱۳۷۱ش.
 فیض کاشانی، ملیا محمد محسن، مفاتیح الشرایع، تحقیق: سید مہدی رجائی، مجمع الذخائر الاسلامیہ، قم، ۱۴۰۱ق.
 فیض کاشانی، ملیا محمد محسن، المحجۃ البیضاء فی تہذیب الاحیاء، تصحیح و تعلیق: علی اکبر غفاری، دفتر انتشارات اسلامی، قم، الطبعۃ الثانیۃ، ۱۳۸۳ش.
 جمعی از پژوہشگران حوزه علمیہ قم؛ پژوہشکده باقرالعلوم، گلشن ابرار، نشر معروف، قم،۱۳۷۹ش.
 فیض، رسالۂ شرح صدر، ضمیمۂ ده رسالۂ فیض کاشانی، مرکز تحقیقات علمی و دینی امیرالمومنین، اصفہان.
 فیض کاشانی، الاعتذار، در ده رسالہ، اصفہان: مرکز تحقیقات علمی و دینی امام امیرالمؤمنین(ع)، ۱۳۷۱ش.
 فیض کاشانی، شرح صدر، در مجموعہ رسائل فیض کاشانی، محقق: بہراد جعفری، تہران: مدرسہ عالی شہید مطہری، ۱۳۸۷ش.



گٹھ:اخباری علما
گٹھ:گیارہواں صدی ہجری دے شیعہ شعرا
گٹھ:گیارہواں صدی ہجری دے شیعہ فقہا
گٹھ:گیارہواں صدی ہجری دے شیعہ محدثین
گٹھ:گیارہواں صدی ہجری دے شیعہ متکلمین
گٹھ:گیارہواں صدی ہجری دے شیعہ مفسرین
گٹھ:محسن فیض کاشانی