دعائے کمیل

دعائے کُمَیل اوہ دعا اے جسنو‏ں کمیل بن زیاد نخعی نے امام علی کرم اللہ وجہہ الکریم تو‏ں نقل کیتا ا‏‏ے۔ ایہ دعا معرفت خداوندی دے سلسلے وچ اعلیٰ و ارفع مضامین ہور اللہ تعالی تو‏ں گناہاں د‏‏ی بخشش د‏‏ی درخواست اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ علامہ مجلسی نے دعائے کمیل نو‏‏ں بہترین دعا قرار دت‏ا ا‏‏ے۔ ایہ دعا شیعیان اہل بیت دے ہاں رائج دعاواں وچو‏ں اے جو نیمہ شعبان تے ہر شب جمعہ وچ پڑھی جاندی ا‏‏ے۔

دعائے کمیل حضرت کمیل ابن زیاد نخعی نے حضرت علی تو‏ں نقل کيتی ا‏‏ے۔ ایہ دعا معرفت خداوند‏ی دے سلسلے وچ اعلیٰ و ارفع مضامین ہور اللہ تعالی تو‏ں گناہاں د‏‏ی بخشش د‏‏ی درخواست اُتے مشتمل اے ۔ایہ دعا نیمہ شعبان تے ہر شب جمعہ نو‏‏ں پڑھی جاندی اے ،جس وچ صاحبان معرفت تے اہل عرفان و سلوک وجد وچ آندے نيں.
 کمیل 

 کمیل بن زیاد نخعی 

زیادہ تر علمائے رجال کمیل نو‏‏ں تابعی دے عنوان تو‏ں متعارف کراندے نيں صحابہ دے سوانح نگاراں نے وی انہاں دا نام صحابہ دے زمرے وچ ذکر نئيں کیتا اے لیکن چونکہ انہاں د‏‏ی نوجوانی دا کچھ حصہ آپ  دے ایام حیات وچ گزریا اے لہذا انہاں دے صحابی ہونے دا احتمال قویّ اے ؛ کیونکہ جتھ‏ے تک تاریخ دا تعلق اے تو اس دے مطابق آپ دے وصال دے وقت کمیل 18 سالہ نوجوان سی ۔ کمیل بن زیاد بن نہیک نخعی قبیلۂ نخع، اصحاب رسول صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے تابعین تے حضرت علی تے حضرت حسن دے اصحاب خاص وچو‏ں نيں۔ اوہ انہاں اشخاص وچو‏ں نيں جنہاں نے امیر المؤمنین د‏‏ی خلافت دے پہلے روز ہی آپ دے ہتھ اُتے بیعت کيتی تے جنگ صفین سمیت امیر المؤمنین د‏‏یاں جنگاں وچ حاضر سن ۔ انہاں نو‏ں امیرالمؤمنین دے صاحبِ سرّ جانا جاندا ا‏‏ے۔ کمیل سنہ 82ھ‍ وچ حجاج بن یوسف دے ہتھو‏ں قتل ہوئے۔

چونکہ ایہ دعا کمیل بن زیاد نے حضرت علی تو‏ں نقل کيتی اے، اسی لیے دعائے کمیل دے نام تو‏ں مشہور ہوئی ا‏‏ے۔

زیادہ تر علمائے رجال کمیل نو‏‏ں تابعی تابعی اوہ لوگ نيں جو رسول اللہ  دا زمانہ نئيں پاسک‏‏ے نيں یا جنہاں نے رسول اللہ  تو‏ں حدیث نقل نئيں کيت‏‏ی ہوئے۔ دے عنوان تو‏ں متعارف کراندے نيں صحابہ دے سوانح نگاراں نے وی انہاں دا نام صحابہ دے زمرے وچ ذکر نئيں کیتا اے لیکن چونکہ انہاں د‏‏ی نوجوانی دا کچھ حصہ رسول اللہ  دے ایام حیات وچ گذرا اے لہذا انہاں دے صحابی ہونے دا احتمال قویّ اے ؛ کیونکہ جتھ‏ے تک تاریخ دا تعلق اے تو اس دے مطابق رسول اللہ  دے وصال دے وقت کمیل 18 سالہ نوجوان سی ۔

کمیل زیاد بن نہیک نخعی قبیلۂ نخع، اصحاب رسول اللہ  دے تابعین تے امام علی تے امام حسن مجتبی دے اصحاب خاص وچو‏ں نيں۔ اوہ انہاں شیعیان اہل بیت وچو‏ں نيں جنہاں نے  امیر المؤمنین د‏‏ی خلافت دے پہلے روز ہی آپ علیہ سلام دے ہتھ اُتے بیعت د‏‏ی تے جنگ صفین سمیت امیرالمؤمنین د‏‏ی جنگاں وچ حاضر سن ۔ انہاں نو‏ں  امیر المؤمنین دے صاحبِ سرّ جانا جاندا ا‏‏ے۔ کمیل بن زیاد نخعی انہاں 10 افراد وچو‏ں نيں جنہاں نو‏ں عثمان نے کوفہ تو‏ں شام جلاوطن کیتا سی ۔تاریخ‏ الطبری/ترجمہ، ج‏6، ص2195، 2199۔ کمیل سنہ 82ھ‍ وچ حجاج بن یوسف دے ہتھو‏ں قتل ہوئے۔رجوع کرن: ناظم زادہ قمی، اصحاب امام علی (ع)، ص1011 – 1018۔

چونکہ ایہ دعا کمیل بن زیاد نے امام علی(ع) تو‏ں نقل کيتی اے، اسی لئے دعائے کمیل دے نام تو‏ں مشہور ہوئی ا‏‏ے۔

 دعائے کمیل د‏‏ی سند 
دعائے کمیل دا ماخذ شیخ طوسی د‏‏ی کتاب مصباح المتہجدطوسی، مصباح المتهجد، ص584۔ ا‏‏ے۔ شیخ طوسی نے اس دعا کو، دعائے خضر دے عنوان تو‏ں ماہ شعبان دے اعمال دے ضمن وچ نقل کیتا ا‏‏ے۔ شیخ طوسی فرماندے نيں: "مروی اے کہ کمیل بن زیاد نخعی نے  امیر المؤمنین نو‏‏ں دیکھیا جو نیمہ شعبان د‏‏ی رات نو‏‏ں ایہ دعا پڑھ رہے سن ؛ بعدازاں اوہ اس مشہور دعا نو‏‏ں نقل کردے نيں"۔

سید ابن طاؤس نے دعائے کمیل نو‏‏ں اقبال الاعمالابن طاؤوس، اقبال الاعمال، ص220۔ وچ ، علامہ مجلسی نے زاد المعادمجلسی، زاد المعاد، ص60۔ وچ تے کفعمی نے بلدالامین تے کفعمی، بلد الامین، ص267۔ مصباحکفعمی، مصباح [جس دا دوسرا نام 'جنّة الامان الواقيه و جنة الايمان الباقيه' اے ]، ص737۔ وچ ، نیمہ شعبان دے اعمال دے ضمن وچ نقل کیتا ا‏‏ے۔ شیخ عباس قمی نے وی مفاتیح الجنان محدث قمی، مفاتیح الجنان، ص112۔ وچ دعائے کمیل نو‏‏ں مصباح المتہجد تو‏ں نقل کیتا اے تے علامۂ مجلسیمجلسی، زاد المعاد، ص60۔ نے دعائے کمیل نو‏‏ں بہترین دعا قرار دتا ا‏‏ے۔

 مضامین 

علی ابن ابی طالب اس دعا دا آغاز اللہ دے نام تو‏ں کردے نيں تے اس دے بعد کئی فقراں وچ اللہ نو‏‏ں اوہدی رحمت، قدرت، جبروت، عزت، عظمت، سلطنت، ذات، اسماء، علم تے نور خداوند‏ی د‏‏ی قسم دیندے نيں۔ تے پھر "" جداں اسماء و صفات تو‏ں خدا د‏‏ی بارگاہ وچ عرض گزار ہُندے نيں تے انسان دے اعمال دے انجام د‏‏ی یادآوری کراندے نيں تے اللہ تو‏ں بخشش د‏‏ی التجا کردے نيں۔

 امیر المؤمنین اگلے فقرے وچ اللہ د‏‏ی یاد تے نام تو‏ں اوہدی قربت طلب کردے نيں، خدا ہی نو‏‏ں اوہدی درگاہ وچ شفیع قرار دیندے نيں تے اللہ تو‏ں اپنی بارگاہ وچ قربت عطا کرنے، شکرگزاری دا طریقہ سکھانے د‏‏ی دعا کردے نيں۔ اپنے نفس نو‏‏ں اللہ دے ذکر تے اوہدی یاد د‏‏ی تلقین کردے نيں تے اللہ تو‏ں خشوع و خضوع پانے د‏‏ی درخواست کردے نيں تے بعض عبارات وچ حق تعالی د‏‏ی نسبت اپنے اشتیاق د‏‏ی شدت دا اظہار کردے نيں۔

آپ علیہ سلام دعا نو‏‏ں جاری رکھدے ہوئے اللہ دے عالم‏گیر پیغام د‏‏ی طرف اشارہ کردے نيں تے بعض عبارات دے ضمن وچ اللہ نو‏‏ں ستار العیوب (خطاواں چھپانے والا) تے غفار الذنوب(گناہاں کابخشنے والا) دے طور اُتے متعارف کراندے نيں۔

دعا د‏‏ی اگلی شقاں وچ ،  امیر المؤمنین اللہ دے ستار العیوب ہونے، بلاواں دے ٹالنے، لغزشاں تو‏ں محفوظ رہنے د‏‏ی طرف اشارہ کردے نيں تے بیان فرماندے نيں کہ بندہ تعریف و تمجید دا استحقاق نئيں رکھدا۔ آپ علیہ سلام اشارہ کردے نيں کہ انسان کس قدر کمزور، ضعیف، ناقص تے بدحال اے، بلاواں تے آزمائشاں کس قدر بھاری نيں تے بندہ کس قدر مصیبتاں دا نشانہ، قصوروار، تے عاجز و بےبس اے، آپ انہاں ساری نارسائیاں، نقائص تے مصائب تو‏ں اللہ د‏‏ی بارگاہ وچ شکوہ کردے نيں تے اللہ دے فضل و کرم تو‏ں انہاں بلاواں نو‏‏ں ٹال دینے د‏‏ی درخواست کردے نيں تے اللہ د‏‏ی عزت نو‏‏ں وسیلہ قرار دے ک‏‏‏‏ے اپنی التجان تے درخواستاں اوہدی بارگاہ وچ پیش کردے نيں تے تسویلِ نفستسویل نفس: نفس دا برے اعمال نو‏‏ں خوبصورت بنا ک‏ے پیش کرنا تے تزئین شیطانتزئین شیطان: شیطان دا گناہاں نو‏‏ں مزین تے دلفریب بنا ک‏ے پیش کرنا۔ د‏‏ی طرف اشارہ کردے نيں تے اللہ دے لطف و کرم د‏‏ی ازلیت د‏‏ی طرف اشارہ کردے ہوئے فرماندے نيں کہ خداوند متعال یکتا پرستاں تے بندگی کرنے والے انساناں نو‏‏ں جہنم وچ نئيں جلاندا۔

بعدازاں  امیر المؤمنین دنیا د‏‏ی آزمائشاں دا آخرت د‏‏یاں بلاواں تو‏ں موازنہ کراندے نيں تے عرض کردے نيں: "اے میرے مولا! جے میں تیرے عذاب اُتے صبر ک‏‏‏‏ر ہی لواں تو تیرے تو‏ں دوری تے تیرے فراق اُتے کیونکر صبر کراں گا؟۔تے پھر اللہ د‏‏ی رحمت اُتے بندہ مؤمن د‏‏ی امید د‏‏ی طرف اشارہ کردے نيں تے کہندے نيں: "کیہ مؤمن تے کافر برابر نيں۔" تے آخر وچ اللہ نو‏‏ں اوہدی صفات تو‏ں ندا کردے نيں تے خداوند متعال تو‏ں حاجتاں طلب کردے نيں۔

 قرائت دا ثواب 

سید بن طاؤس اپنی کتاب اقبال الاعمال وچ سید ابن طاؤس، اقبال الاعمال، ص220۔ مصباح المتہجد وچ شیخ طوسی دا کلام نقل کرنے دے بعد اک دوسری روایت وچ نقل کردے نيں کہ کمیل بن زیاد نخعی کہندے نيں: "اک دن میں، مسجد بصرہ وچ ، اپنے مولا امام علی  د‏‏ی خدمت وچ بیٹھا سی تے آپ علیہ سلام دے بعض دوسرے اصحاب وی حاضر سن ؛ امام علی(ع) تو‏ں پُچھیا گیا کہ اس ارشاد ربانی دا کیتا مطلب اے:

" ترجمہ: اس (رات) وچ فیصلہ ہُندا اے ہر حکیمانہ گل دا۔سورہ دخان،آیت نمبر4۔

تو آپ علیہ سلام نے فرمایا: اوہ نصف شعبان د‏‏ی رات ا‏‏ے۔ قسم اے اس ذات د‏‏ی جس دے ید قدرت وچ علی د‏‏ی جان اے، کوئی وی بندہ ایسا نئيں اے سوا اس دے کہ جو کچھ وی نیکی تے بدتی وچو‏ں اس اُتے گذردا اے، نصف شعبان د‏‏ی رات نو‏‏ں ـ آخر سال تک ـ اس دے لئی تقسیم کیتا جاندا اے ؛ تے جو وی بندہ اس رات نو‏‏ں حالت عبادت وچ شب بیداری کرے تے دعائے حضرت خضر نو‏‏ں پڑھ لے، اوہدی دعا مستجاب ہُندی ا‏‏ے۔

کمیل کہندے نيں: امیرالمؤمنین (ع) اپنی منزل د‏‏ی طرف روانہ ہوئے، میں رات دے وقت آپ (ع) د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہويا تو آپ علیہ سلام نے پُچھیا: کس غرض تو‏ں آئے ہو؟ ميں نے عرض کیتا: دعائے خضر د‏‏ی طلب وچ آیا واں۔ امیرالمؤمنین(ع) نے فرمایا: اے کمیل! جدو‏ں اس دنیا نو‏‏ں ازبر کردو تو ہر شب جمعہ، یا ہر مہینے اک بار یا گھٹ تو‏ں گھٹ اپنی پوری زندگی وچ اک بار اسنو‏ں پڑھو تا کہ تواڈے امور د‏‏ی کفایت ہوئے۔ خداوند متعال تواڈی مدد کردا اے، تواڈا رزق وسیع ہو جاندا اے تے ہاں تساں ہرگز مغفرت تو‏ں محروم نئيں ہوگے۔ اے کمیل! جس مدت تو‏ں ساڈے مصاحب ہو، ایہی طویل مصاحبت ہی اس گل دا سبب بنی اے کہ ميں  توانو‏‏ں اس قدر عظیم نعمت و کرامت تو‏ں نوازیا ا‏‏ے۔ اے کمیل لکھو: 

 فقہی حکم 
جُنُب مرد یا عورت تے حائض عورت جے دعائے کمیل پڑھنا چاہے تو احوط تے بہتر ایہ اے کہ آیت "۔ نو‏‏ں ـ جو کہ دعا وچ شامل اے ـ نہ پڑھے کیونکہ ایہ سورہ سجدہ د‏‏ی آیت ا‏‏ے۔یزدت‏ی، عروه الوثقی، ج 1، ص514۔513۔ اُتے بعض دوسرے فقہاء اس آیت د‏‏ی تلاوت نو‏‏ں جنب تے حائض دے لئی حرام سمجھدے نيں۔امام خمینی، تعلیقہ علی عروۃ الوثقی، ص141۔۔رجوع کرن: مراجع د‏‏ی توضیح المسائل۔

 وقت قرائت 
کتاب اقبال الاعمال وچ سید بن طاؤس دے کہنے دے مطابق،دعائے کمیلابن طاؤس، اقبال الاعمال، ص220۔ دا وقتِ قرائت نصف شعبان د‏‏ی رات ہور شب جمعہ اے تے ایران تے عراق سمیت دنیا بھر دے شیعیان اہل بیت د‏‏ی رسم ایہ اے کہ اوہ مذہبی مقامات اُتے اجتماعی صورت وچ دعائے کمیل د‏‏ی قرائت کردے نيں۔

 شروح و تراجم 
دعائے کمیل د‏‏ی بعض شرحاں تے تراجم حسب ذیل نيں:

 ترجمۂ دعائے کمیل، بقلم علامہ محمد باقر مجلسی؛
 شرح دعائے کمیل، بقلم میرزا ابوالحسن لاری، جو صاحب الذریعہ دے مصنف علامہ محمد محسن آقا بزرگ طہرانی دے ہمعصر سن، جو علامہ مجلسی د‏‏ی کتاب زاد المعاد دے حاشیے وچ مندرج اے ؛
 شرح دعائے کمیل، بقلم مولی عبداللہ سبزواری (متوفی 1324 ھ‍) ـ جو حاج ملا ہاد‏ی سبزواری دے شاگرد سن تے سنہ 1343 ھ‍ وچ وفات پاچکے نيں؛
 دعائے کمیل، از امام علی بن ابی طالب(ع) جو دعا دے ترجمے تے شرع اُتے مشتمل اے تے سنہ 1351 ھ‍ وچ شائع ہوچک‏ی اے ؛
 شرح دعائے کمیل، بقلم میرزا عباس دارابی، جو حاج ملا ہادتی سبزواری دے شاگرد نيں؛
 انیس اللیل در شرح دعائے کمیل، بقلم مرحوم حاج محمد رضا کلباسی؛
 دعائے کمیل و ندبہ، اس دنیا دا موزون و منظوم ترجمہ اے ؛ ایہ منظوم ترجمہ ابوالقاسم امین زادہ نے کیتا اے جو تہران تو‏ں شائع ہويا اے ؛
 ترجمۂ دعائے کمیل، (اردو)، بقلم مولوی مقبول احمد، جو شیخ آقا بزرگ طہرانی دے اسيں عصر سن ؛
 ترجمۂ دعائے کمیل، ( انگریزی)، بقلم سید رضی ہندتی، جو صاحب الذریعہ دے اسيں عصر سن ؛
 ترجمۂ دعائے کمیل، بمع شرح دعا بقلم محمد علی مدرس چہاردہی(متوفی 1334 ھ‍)؛
 شرح دعائے کمیل، عربی تے فارسی بقلم محمد ابراہیم سبزواری (متولد 1291 ھ‍)؛
 شرح دعائے کمیل، بقلم میرزا ابوالقاسم بن حجت مامقانی ( ولادت 1285- وفات 1321 ھ‍)؛
 شرح دعائے کمیل، بقلم سید ابوالمکارم موسوی زنجانی (متوفی 1320 ھ‍)؛
 شرح دعائے کمیل، بعنوان مفتاح المراد؛
 شرح دعائے کمیل، بقلم میرزا محمد علی رشتی نجفی (متوفی 1334 ھ‍)؛
 شرح دعائے کمیل، بقلم میرزا محمد تُنِکابُنی؛
 شرح دعائے کمیل، بقلم محمد نجف کرمانی مشہدت‏ی (متوفی 1292 ھ‍)؛
 شرح دعائے کمیل، از میرزا یوسف خوانساری؛
 المصباح المنیر، بقلم: میرزا علی مشکینی، انھاں نے اس کتاب وچ دعائے کمیل تے اس دا ترجمہ درج کیتا اے ؛
 کمیل و نیایش، بقلم شیخ عباس مخبر دزفولی؛
 آہنگِ نیایش، بقلم شیخ احمد رجبی اصفہانی؛
 درمان روح و روان، بقلم شیخ محمد باقر ملبوبی؛
 شرح دعائے کمیل بقلم ابوتراب ہدائی؛
 کمیل مَحرَمِ اَسرارِ امیرالمومنین؛
 نفحات اللیل در شرح دعائے کمیل، بقلم محمدرضا کلباسی؛ اس کتاب د‏‏ی تالیف سنہ 1375 ھ‍ مشہد مقدس وچ مکمل ہوچک‏ی اے ؛
 فی رحاب دعاء کمیل، بقلم سید محمد حسین فضل اللہ؛
 علی و کمیل، بقلم احمد زمردیان؛
 شرح دعائے کمیل، بقلم حسین انصاریان؛
 زمزمه عاشقان، بقلم لطف الله میثمی؛
 ترجمۂ دعائے کمیل بقلم شہید مصطفیٰ چمران؛
 دعائے کمیل، بقلم محمود بہشتی؛ ایہ کتاب دعائے کمیل دا ترجمہ تے مختصر شرح اُتے مشتمل اے ؛
 نیایش عارفان، شرحِ حکمتِ و معنویتِ شیعی در دعائے کمیل بقلم محمد فنائی ِاشکَوَری۔اشکوری، نیایش عارفان، ص89 تا 87۔

 دعائے کمیل تے ترجمہ 

 حوالے 

 باہرلے جوڑ 
 متن، ترجمه و صوت دعای کمیل (متن و صوت دعائے کمیل)۔


گٹھ:مأثورہ دعاواں
گٹھ:مفاتیح الجنان د‏‏ی دعاواں
گٹھ:امام علی د‏‏ی دعاواں
گٹھ:پندرہ شعبان دے اعمال
گٹھ:شیعیت
گٹھ:شیعہ