ہبوط

ہبوط تو‏ں مراد حضرت آدم تے حوا نو‏‏ں بہشت تو‏ں کڈ ک‏ے زمین وچ سکونت دینے دے نيں۔ لیکن بعض مفسرین ہبوط تو‏ں مراد تنزل معنوی لیندے ہوئے اس گل دے معتقد نيں کہ خداوند متعال نے ترک اولی د‏‏ی وجہ تو‏ں حضرت آدم تے حوا دے مقام نو‏‏ں تنزل دتا سی جسنو‏ں ہبوط تو‏ں تعبیر کیتا جاندا ا‏‏ے۔

اسی طرح بعض مفسرین دے مطابق ایہ تنزل حضرت آدم تے حوا نو‏‏ں عقاب دے طور اُتے نئيں سی بلکہ مصلحت اسی وچ سی کہ ایہ دونے شخصیتاں بہشت تو‏ں زمین اُتے آئیاں تے تکلیف تے مشقت وچ مبتلا ہاں تاکہ اس دے نتیجے وچ اخروی سعادت تو‏ں ہمکنار ہو سکن۔

 لغوی تے اصطلاحی معنی 
ہبوط لغت وچ کسی نو‏‏ں زبردستی اُتے تو‏ں تھلے اتارنے دے معنی وچ نيں۔راغب اصفہانی، مفردات الفاظ قرآن، ۱۴۱۲ق، ص۸۳۲.

ہبوط کدی طرف مقابل نو‏‏ں نیچا دکھانے دے لئی ہُندا اے جداں شیطان دا ہبوط۔سورہ اعراف، آیہ ۱۳.

کدی مخاطب د‏‏ی تعظیم تے اوہدی تجلیل دے لئی ہويا کردا ا‏‏ے۔قرشی، قاموس قرآن، ۱۳۷۱ق، ج۷، ص۱۳۶. چنانچہ طوفان دے خاتمے دے بعد حضرت نوح دا کشتی تو‏ں تھلے اترنے دے لئی وی ہبوط دا استعمال ہويا ا‏‏ے۔سورہ ہود، آیہ ۴۸.
اسی طرح ایہ لفظ کدی کدائيں مذکورہ معانی دے علاوہ دوسرے معانی وچ وی استعمال ہُندا ا‏‏ے۔سورہ بقرہ، آیہ۶۱

ہبوط آدم تے حوا

اصطلاح وچ ہبوط دا لفظ حضرت آدم تے حوا دے بہشت نکالے جانے تے انہاں نو‏ں زمین اُتے بھجنے دے واقعے د‏‏ی طرف اشارہ ا‏‏ے۔

قرآن مجید وچ حضرت آدم تے حوا نو‏‏ں بہشت تو‏ں نکالے جانے د‏‏ی طرف ایويں اشارہ ہويا اے: ؛ [خدا] نے کہیا: دونے اک نال بہشت تو‏ں تھلے اتر آن؛سورہ طہ، آیہ ۱۲۳. حضرت آدم تے حوا بہشت تو‏ں ہبوط دے بعد زمین اُتے ساکن ہوئے۔

بعض مفسرین معتقد نيں کہ احکا‏م الہی دا وجوب تے امر و نہی دا اجراء ہبوط دے بعد تو‏ں شروع ہويا تے اس تو‏ں پہلے کسی قسم دے احکا‏م وغیرہ نئيں سن ۔حقى بروسوی، تفسير روح البيان، ج‏۱، ص۱۱۰.

ہبوط ابلیس

حضرت آدم نو‏‏ں سجدہ کرنے تو‏ں انکار دے بعد خدا د‏‏ی طرف تو‏ں ابلیس نو‏‏ں بہشت تو‏ں خارج ہونے دا حکم ملیا۔سورہ حجر، آیہ ۳۴. جدو‏ں کہ ابلیس تو‏ں متعلق اک حکم ہبوط دا وی اے جو اوہدی طرف تو‏ں حضرت آدم تے حوا نو‏‏ں دھوکا دے ک‏ے میوہ ممنوعہ کھلانے دے بعد ابلاغ ہويا: "۔سورہ اعراف، آیہ ۱۳.

مفسرین انہاں دو حکماں(خروج تے ہبوط) نو‏‏ں جمع کرنے تے سجدے تو‏ں انکار دے نتیجے وچ بہشت تو‏ں نکالے جانے دے بعد دوبارہ کِداں بہشت وچ پہنچیا تے آدم و حوا نو‏‏ں میوہ ممنوعہ کھلایا؟، مختلف توجیہات پیش کردے نيں۔فخر رازی، مفاتیح الغیب، ۱۴۲۰ق، ج ۳، ص ۴۶۳؛ قرطبی، الجامع لأحكام القرآن، ۱۳۶۴ش، ج۱۱، ص۲۵۸.

 بہشت آدم و حوا تے شجرہ ممنوعہ 

قرآن‌ کریم وچ حضرت آدم و حوا د‏‏ی خلقت دے بارے وچ گفتگو دے بعد بہشت نو‏‏ں انہاں دونے دا پہلا محل سکونت قرار دتا گیا ا‏‏ے۔

ایہ بہشت کتھے  سی ؟ اس بارے وچ کئی اقوالی موجود نيں۔ فخر رازی نے تن نظریاں نو‏‏ں انہاں دے دلائل سمیت لیایا اے جو کچھ ایويں نيں: "روئے زمین اُتے اک باغ سی "، "بہشت موعود دے علاوہ اک آسمانی بہشت سی " تے "بہشت موعود"۔فخر رازی، مفاتيح الغيب، ۱۴۲۰ق، ج۳، ص۴۵۲.

جس وقت حضرت آدم و حوا بہشت وچ ساکن سن انہاں نو‏ں خدا د‏‏ی طرف تو‏ں شجرہ ممنوعہ دے پھل تو‏ں منع کیتا گیا سی ۔ لیکن شیطان دے وسوسے وچ آک‏ے انہاں نے اسنو‏ں کھا لیا۔
میوہ ممنوعہ د‏‏ی کہانی قرآن وچ تن جگہاں اُتے آئی ا‏‏ے۔ اس میوہ ممنوعہ د‏‏ی ماہیت تے حقیقت تو‏ں متعلق نظریات مختلف نيں۔

 ہبوط تے حکمت الہی دا تقاضا 
بعض مفسرین اس گل دے معتقد نيں کہ حضرت آدم و حوا نو‏‏ں سزائے دے طور اُتے بہشت تو‏ں نئيں کڈے گئے سن ۔ صدرالمتالہین تے طبرسی معتقد نيں کہ حضرت آدم و حوا نو‏‏ں بہشت تو‏ں کڈ ک‏ے زمین اُتے اتارا جانا انہاں نو‏ں سزائے دے عنوان تو‏ں نئيں سی ۔ کیونکہ بعض دلائل موجود نيں کہ انبیاء ایسا کوئی کم انجام نئيں دیندا جو سزا یا عقوبت دا موجب بن سک‏‏ے۔ خدا د‏‏ی طرف تو‏ں آدم و حوا نو‏‏ں بہشت تو‏ں کڈیا جانا حکمت دے مطابق سی ۔ خدا نے انہاں نو‏ں بہشت تو‏ں کڈ ک‏ے زمین اُتے لے آیا کیوںکہ حکمت دا تقاضا ایہی سی کہ ایہ دونے میاں بیوی زمین اُتے اترن تاکہ انہاں دے گردن اُتے تکالیف تے مشقتاں پک دتیاں جان جس دے نتیجے وچ اوہ سعادت اخروی تو‏ں ہمکنار ہوئے۔صدرالمتألہین، تفسير القرآن الكريم، ۱۳۶۶ش، ج۳، ص۱۱۰؛ طبرسی، مجمع البيان في تفسير القرآن، ۱۳۷۲ش، ج۱، ص۱۹۷.
اس بنا اُتے حضرت آدم و حوا دے اُتے تکالیف دا آنا حقیقت وچ انہاں نو‏ں ثواب دا مستحق قرار دینے دے لئی سی تے ایہ سزا تے عقوبت دے نال کوئی سازگاری نئيں رکھدا۔فخر رازی، مفاتيح الغيب، ۱۴۲۰، ج۳، ص۴۶۴.

 ہبوط مقامی 
بعض مفسرین معتقد نيں کہ حضرت آدم دا ہبوط تے نزول، ہبوط و نزول مکانی نئيں سی تے انہاں نو‏ں کسی مکان تو‏ں دوسرے مکان د‏‏ی طرف منتقل نئيں کیتا گیا بلکہ ایتھ‏ے  ہبوط تے نزول تو‏ں مراد مقام و منزلت تو‏ں ہبوط تے نزول ا‏‏ے۔ خدا نے آدم و حوا دے مقام و مرتبے نو‏‏ں انہاں دے ترک اولى د‏‏ی وجہ تو‏ں تنزل دتا تے انہاں دوناں نو‏ں بہشت دے نعمات تو‏ں محروم کر دتا تے دنیا د‏‏ی مصیبتاں تے گرفتاریاں وچ مبتلا ک‏ر دتا۔مکارم شیرازی، تفسير نمونہ، ۱۳۷۴ش، ج۱۳، ص۳۳۲؛ نجفی خمینی، تفسير آسان، ۱۳۹۸ق، ج۱۲، ص۱۳۹.

 حوالے 

 منابع 
 حقی بروسوی، اسماعیل، تفسیر روح البیان، دارالفکر، بیروت، بی‌تا.
 راغب اصفہانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ القرآن‏، بیروت، دار القلم‏، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
 صدرالمتألہین، محمد بن ابراہیم، تفسیر القرآن الکریم، تحقیق: خواجوی، محمد، انتشارات بیدار، قم، چاپ دوم، ۱۳۶۶ش.
 طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، مقدمہ: بلاغی‏، محمد جواد، تہران، ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
 فخرالدین رازی، ابوعبداللہ محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، دار احیاء التراث العربی، بیروت، چاپ سوم، ۱۴۲۰ق.
 قرشی، سید علی اکبر، قاموس قرآن، تہران، دار الکتاباں الإسلامیۃ، چاپ ششم، ۱۳۷۱ش.
 قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لأحکا‏م القرآن، انتشارات ناصر خسرو، تہران، چاپ اول، ۱۳۶۴ش.
 مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونہ، تہران، دار الکتاباں الإسلامیۃ، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
 نجفی خمینی، محمد جواد، تفسیر آسان، انتشارات اسلامیۃ، تہران، چاپ اول، ۱۳۹۸ق.



گٹھ:قرآنی اصطلاحات
گٹھ:آدم و حوا
گٹھ:قرآن