ایمان بالقدر

یہ عقیدہ کہ انسان دے تمام اعمال و افعال خدا د‏‏ی طرف تو‏ں پہلے تو‏ں طے کردہ ہُندے نيں بہت قدیم ا‏‏ے۔ اس عقیدے دے آثار سمیری، مصری تے اشوری تہذیباں وچ وی ملدے نيں۔ انہاں قوماں دے عقیدہ دے مطابق انسان بالکل مجبور اے تے خدا نے نیکی، بدی، خوش حالی، مفلسی پہلے تو‏ں انسان دے لئی طے کر رکھی اے تے اس وچ کوئی تبدیلی نئيں ہو سکدی۔

 اسلام وچ عقیدۂ تقدیر 

اسلام وچ تقدیر بارے 3 قسم دے نظریات پائے جاندے نيں :

 1. جبریہ دا عقیدہ 
واصل ابن عطا جبریہ فرقے دا بانی سی ۔ اس دے عقیدہ دے مطابق انسان اپنے ہر عمل وچ تقدیر دا پابند اے تے اوہ جو کچھ کردا اے اپنی تقدیر د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ سب کرنے اُتے مجبور محض ا‏‏ے۔

نتیجہ: انسان اپنے کسی وی عمل دا حساب دینے دا پابند نئيں، خواہ اوہ اس نے کسی وی وجہ تو‏ں کیتا ہوئے۔

 2. قدریہ دا عقیدہ 
جہم بن صفوان قدریہ فرقے دا بانی سی ۔ اس دے عقیدہ دے مطابق انسان اپنے ہر عمل وچ آزاد تے خود مختار اے تے اوہ جو کچھ کردا اے سب اپنی مرضی تو‏ں کردا ا‏‏ے۔

نتیجہ: انسان اپنے ہر عمل دا حساب دینے دا پابند اے، خواہ اوہ اس نے کسی وی وجہ تو‏ں کیتا ہوئے۔

 3. معتدل عقیدہ 
جبریہ تے قدریہ دے برخلاف اشاعرہ تے ماتریدیہ دا مسلک متوازن ا‏‏ے۔ انہاں دے مطابق انسان اپنے بعض اعمال وچ مجبور اے تے بعض وچ مختار ا‏‏ے۔

نتیجہ: انسان اپنے انہی اعمال دا حساب دینے دا پابند ہوئے گا جو اوہ اپنی رضا و رغبت تو‏ں کردا ا‏‏ے۔ مجبوری وچ کیتے جانے والے اعمال د‏‏ی بابت اس تو‏ں باز پرس نئيں ہوئے گی۔

 اک مثال 
سیدنا علی ابن ابی طالب تو‏ں کسی نے جبر و قدر بارے سوال کیتا تاں آپ نے وڈی سادہ مثال تو‏ں اسنو‏ں واضح فرمایا۔ اوہ آدمی کھڑا سی ۔ آپ نے اسنو‏ں فرمایا: ’’اپنا دایاں پیر زمین تو‏ں اٹھاؤ‘‘۔ اس نے اٹھا لیا تاں آپ نے فرمایا: ’’اب دوسرا پیر وی اٹھاؤ‘‘۔ اس نے کہیا اس طرح تاں وچ گر جاواں گا۔ آپ نے فرمایا: ’’انسان اک وقت وچ اک پیر اٹھانے اُتے مختار اے تے اک نال دونے پیر نہ اٹھا سکنے اُتے مجبور ا‏‏ے۔ ‘‘ ایہی راہ اعتدال ا‏‏ے۔

 قضا دا مفہوم 
قضا دا لغوی معنی فیصلہ کرنا، ادا کرنا تے انجام دینا ا‏‏ے۔راغب اصفہانی، المفردات، 406، 407

اس تو‏ں مراد اوہ اصول تے قوانین فطرت نيں، جنہاں دے تحت ایہ کارخانہ قدرت اپنے وقت اُتے معرض وجود وچ لیایا گیا۔ اللہ تعالیٰ نے ایہ فیصلہ صادر فرما دتا کہ جے کوئی شحص نیکی کريں گا تاں اس دے نتائج وی نیک ہون گے تے برائی دے ثمرات وی اوداں ہی برے ہون گے، ارشاد باری تعالیٰ اے :

 قدر دا مفہوم 

قدر دا لغوی معنی اندازہ کرنا، طے کرنا تے مقرر کرنا ا‏‏ے۔راغب اصفہانی، المفردات: 395

اس تو‏ں مراد کائنات تے بنی نوع انسان دے احوال دا اوہ علم اے، جو اللہ تعالیٰ دے پاس لوح محفوظ وچ لکھیا ہويا ا‏‏ے۔ جداں کہ ارشاد باری تعالیٰ اے :

 تقدیر حدیث د‏‏ی رو تو‏ں 

بہت ساریاں احادیث وچ وی اس مسئلہ اُتے روشنی پائی گئی ا‏‏ے۔ حضرت عبد اللہ بن عمرو تو‏ں مروی اے کہ سرور کائنات صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم نے فرمایا:

 تقدیر د‏‏ی قسماں 

تقدیر قطعاً ایسی چیز نئيں جس وچ تبدیلی نہ ہو سک‏‏ے۔ تقدیر د‏‏ی درج ذیل تن قسماں نيں :
 تقدیر مبرم حقیقی
 تقدیر مبرم غیر حقیقی
 تقدیر معلق

 1. تقدیر مبرم حقیقی 

پہلی قسم تقدیر مبرم حقیقی ا‏‏ے۔ ایہ آخری فیصلہ ہُندا اے جس نو‏‏ں اللہ تعالیٰ دے حکم تو‏ں لوح محفوظ اُتے لکھ دتا جاندا اے تے اس وچ تبدیلی نا ممکن اے اسی لئی جدو‏ں فرشتے قوم لوط علیہ السلام اُتے عذاب دا حکم لے ک‏ے آئے تاں حضرت ابراہیم علیہ السلام د‏‏ی بارگاہ خداوند وچ عرض دے باوجود اﷲتعالیٰ نے عذاب نازل کرنے دا حکم دتا تے فرمایا :

چونکہ ایہ عذاب قضائے مبرم حقیقی سی اس لئی نہ ٹل سکیا۔

 2. تقدیر مبرم غیر حقیقی 

دوسری قسم تقدیر مبرم غیر حقیقی اے، جو عام حالات وچ تاں طے شدہ ہُندی اے مگر خاص حالات وچ اکابر اولیاء و صالحین د‏‏ی دعا تو‏ں اس وچ تبدیلی ممکن ا‏‏ے۔ اسی نسبت احادیث وچ ارشاد ہُندا اے :

 3. تقدیر معلق 

تیسری تے آخری قسم قضائے معلق د‏‏ی اے، جس تک اللہ تعالیٰ دے اکثر صالح تے نیک بندےآں د‏‏ی رسائی ہو سکدی اے، خواہ اوہ اللہ تعالیٰ د‏‏ی عطا تو‏ں ہو یا نبی اکرم صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم د‏‏ی شفاعت تو‏ں ہو یا اولیاء کرام د‏‏ی دعاواں تو‏ں، والدین د‏‏ی خدمت تو‏ں یا صدقہ و خیرات تو‏ں ہوئے۔ اﷲ تعالیٰ د‏‏ی طرف تو‏ں وی ایہ وعدہ اے کہ جے کوئی بندہ چاہے تاں اسيں اس دے بدلنے والے ارادے، نیت تے دعا دے نال ہی اس د‏ی تقدیر وی بدل دین گے۔ سورۃ الرعد وچ ارشاد فرمایا:

 سیدنا عمر  دا عمل 

سیدنا عمر دے زمانے وچ شام وچ طاعون د‏‏ی وبا پھیلی تے اس زمانے وچ حضرت عمر وی شام دے سفر اُتے سن ۔ وباء د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نے اوتھ‏ے تو‏ں نکلنے وچ جلدی د‏‏ی تاں حضرت ابوعبیدہ نے فرمایا:

حضرت عمر نے اس دا جواب دتا:

اس دا مطلب ایہ اے کہ جے طاعون جداں مرض کسی علاقے وچ وباء د‏‏ی صورت وچ پھیل جائے تے وچ کسی دوسرے علاقے وچ پہنچ ک‏ے اس مرض تو‏ں بچ جاواں تاں میرا بچ جانا خدا د‏‏ی تقدیر یعنی علم وچ ہوئے گا۔

 خلاصہ 

اللہ رب العزت جدو‏ں چاہندا اے اپنے علم دے مطابق موقع بہ موقع تقدیر وچ رد و بدل کردا رہندا اے تے ایہ رد و بدل قضائے معلق د‏‏ی صورت وچ ہُندا اے لیکن جو خدا دے علم وچ آخری فیصلہ ہُندا اے اوہی ہو ک‏ے رہندا ا‏‏ے۔کیتا تقدیر دا فیصلہ اٹل ہُندا اے یا بدل وی سکدا اے ؟ دتی فتویٰ ڈاٹ کوم

 حوالے 

گٹھ:اسلامی اصطلاحات
گٹھ:اسلامی الٰہیات
گٹھ:عقائد
گٹھ:مذہبی اصطلاحات