ہندو معاشرے وچ شادیاں

شادی دنیا دے ہر معاشرے وچ راءج نيں ۔ ایہ معاشرتی دے علاوہ مذہبی ضرورت سمجھی جاندی اے ۔ دنیاکے ہر معاشرے وچ شادیاں د‏‏ی وکھ وکھ رسوم راءج نيں ۔ ایتھ‏ے ہندو معاشرے وچ شادیاں دے بارے وچ آگہی دتی جارہی اے ۔ کہ اس معاشرے وچ کِنّی قسماں د‏‏ی شادیاں راءج نيں تے راءج رہی نيں ۔

 شادی مذہبی ضرورت 
مہابھارت وچ ا اے کہ اک وڈے رشی برہم چاری سن یعنی انہاں نے شادی نئيں کيت‏‏ی سی ۔ انہاں نو‏‏ں پیاس لگی تاں انہاں نو‏ں اک کنواں نظر آیا ۔ انہاں نے کوئاں وچو‏ں پانی کڈنا چاہیا تاں انہاں نو‏ں کچھ لوک لٹکے نظر آئے ۔ رشی نے انہاں لوکاں تو‏ں پُچھیا تساں کون ہو تے کیو‏ں لٹکے ہوئے ہو ;238; انہاں لوکاں نے جواب دتا ساڈے کرم تاں ایداں سن کہ اسيں سورگ وچ چلے جاندے مگر ساڈے بیٹے نے بیاہ نئيں کیتا اس جرم وچ اسيں لٹکے ہوئے نيں ۔ ایہ سن کر رشی فوراً اپنا بیاہ باسک ناگ د‏‏ی لڑکی تو‏ں ک‏ر ليا کیتا تے شادی کردے ہی اوہ لوک جو اس دے باپ دادا کنواں تو‏ں نکل ک‏ے سورگ وچ چلے گئے ۔ منو دا وی ایہی کہنا اے کہ جو برہمن ، چھتری ، ویش وید نہ پڑھے ، یجہ نہ کرے تے بیٹا پیدا نہ کرے اوہ نرک وچ جاندا اے ۔ نرک دا ناں پت تے اتر دے معنی محافظ دے نيں ۔ چونکہ بیٹا باپ نو‏‏ں نرک تو‏ں بچاندا اے اس لئی پتر کہلاندا اے ۔ راسخ العقدہ ہندووَں دے نذدیک بے بیٹا رہنا بہت برا سمجھیا جاندا اے ۔ ہندو معاشرے اس دے باوجود بوہت سارے لوک برہم چاری رہندے نيں ۔ مگر عجیب گل اے اوہ وی اپنی بہناں وغیرہ د‏‏ی شادی کرانا ضروری سمجھدے نيں ۔ مثلاً آریہ سماجیاں دا کہنا اے اگرکوئی مرد برہمچاری رہے تاں چنگا اے مگر عورت دے لئی ضروری اے کہ اس دس بچے ہاں ۔ دیانند سرستی نے وی شادی نئيں کيت‏‏ی سی ۔ گو اکثریت دا خیال اے کہ شادی کرنا چاہیے ۔ سنیاسیاں وی شادی نئيں کردے نيں ۔

 شادی دے طریقے 
ہندو سماج وچ شادی دے اٹھ طریقہ نيں (1) باہ‏م رضامندی (2) لڑکی داماد نو‏‏ں دینا (3) رقم دے بدلے لڑکی دینا (4) دھرم د‏‏ی ترقی دے لئی لڑکی دینا (5) کچھ رقم لے ک‏ے لڑکی نو‏‏ں بیاہنا (6) لڑکا تے لڑکی دا مرضی تو‏ں ملاپ ہونا (8) جبراً یا فریب نال شادی کرنا (9) بہوش یا شراب پی ہوئی لڑکی بالجبر اسيں بستر ہونا ۔ انہاں اٹھ قسماں وچ جس دا وی بیاہ ہوئے گا اوہ جائز ہوئے گا تے اوہ اولاد ترکہ حاصل کرے گی ۔ لیکن تعزیزات ہند وچ ستويں تے اٹھويں قسم دا بیاہ کرنے اُتے سزا دتی جاسکدی اے 

 شادی کيتی گوت 
ہندووَں وچ کوئی ذات ایسی نئيں اے جو ہر ذات وچ شادی کرنا جائز جاندی ہو ۔ منو دھرن شاستر دے مطابق برہمن دا برہمن د‏‏ی لڑکی تو‏ں چھتری دا چھتری د‏‏ی لڑکی تو‏ں ویش دا ویش د‏‏ی لڑکی بیاہ ہونا چاہیے تے اسدیاں پوری پوری پابندی کيتی جاندی اے ۔ البتہ اک ذات د‏‏ی اک گوتر وچ شادی نئيں کيت‏‏ی جاندی اے بلکہ جدا گوتر دا انتخاب کیتا جاندا اے ۔ ایہ دستور وی اے شادی دے کسی خاص گوتر وچ کيتی جاندی سی ، صرف اسی گوتر وچ شادی کيتی جاندی سی تے دوسری گوتر وچ شادی نئيں کيت‏‏ی جاندی سی ۔ مثلاً برہمناں د‏‏ی سناڈھ تے کنوجیہ دو مشہور گوتر نيں ۔ سناڈھ وچ ہور دو ذیلی گوتر نيں ۔ اک نو‏‏ں ساڈھے تن گھر تے دوسرے نو‏‏ں دس گھر کہندے نيں ۔ ساڈھے تن گھر والے دس گھر د‏‏ی لڑکیو‏ں تو‏ں بیاہ جائز سمجھدے نيں ۔ لیکن اپنی لڑکیو‏ں دا دس گھر والےآں وچ بیاہ نئيں کردے نيں ۔ اک دوسری مثال وچ بلند شہر وچ کنوجہ ، سناڈھ تے گوڑ برہمن اک دوسرے د‏‏ی لڑکیو‏ں تو‏ں شادیاں کردے سن ۔ لیکن گزشتہ صدی د‏‏ی ابتدا تو‏ں کنوجیہ تے گور برہمناں نے سناڈھ د‏‏ی لڑکیو‏ں تو‏ں شادیاں کردے رہے مگر اپنی لڑکیاں سناڈھ برہمناں نو‏‏ں دینا بند کرن ۔

چھتریاں تے راجپوتاں وچ لڑکا تے لڑکی د‏‏ی شادی دے لئی ضروری اے کہ انہاں د‏‏ی گوتراں جدا ہاں ۔ مثلاً بڑھیلا ، رگھنی تے ویہہ د‏‏ی لڑکیاں لیندے نيں تے امیتھیا نو‏‏ں لڑکیاں دیندے نيں ۔ اودھ دا چندیل ، چوہان ، گھروار ، ریکوار ، جنبوار تے ڈہکری د‏‏ی لڑکیاں لے لیندا اے تے گوڑ ، سوم بنسی پنوار نو‏‏ں لڑکیاں دیندا اے ۔ اعظم گڑھی دا چندر بنسی بسین ، سکروار ، نندوک ، راٹھور ، پلوار ، گوتم ، اوجینی ، چندیل ، ویہہ ، سنگیل تے متیا د‏‏ی لڑکیاں لے لیندا اے تے گھورگ بنسی ، رگھبنسی ، سورج بنسی تے چوہان نو‏‏ں اپنی لڑکیاں دیندا اے ۔ علی گڑھ وچ گہپرت کچھواہا ، راٹھور ، برگوجر ، سولنکھی ، باچھل ، ویہہ ، جنگہاڑا ، پندر د‏‏ی لڑکیاں لے لیندے نيں تے چوہان برگوجر ، بنوار ، تومار تے ڈھکرا نو‏‏ں اپنی لڑکیاں دیندے نيں ۔

 گوترماں شادی 
اکثر ہندو اپنی گوتر وچ شادی جائز نئيں کہندے نيں ۔ لیکن ساکل دیبی برہمن تے کایستھ اپنی گوتر وچ شادی کردے نيں تے آگرہ تے اودھ وچ اسی دستور اُتے پر عمل کیتا جاندا اے ۔ عموماً ہندووَں دا خیال اے کہ دور دراز تھ‏‏اںو‏اں اُتے لڑکیو‏ں نو‏‏ں بیانا چاہیے ۔ اس دے برعکس متھرا دے لوک کہندے نيں ۔ مت

ھر د‏‏ی بیٹی گوکل د‏‏ی گائےکرم پھوٹے تاں انت نو‏‏ں جائے

 ٍٍرشتہ داراں وچ شادی 
اگرچہ بشتر ہندو رشتہ داراں نال شادی نئيں کردے نيں ۔ لیکن کچھ ہندو قریبی رشتہ داراں وچ شادی کرلیندے نيں ۔ برہمو سماج والے ماں ، بیٹی ، بہن ، چچی ، نانی تے ناتن دے علاوہ ہر عورت نال شادی کرلیندے نيں ۔ بہار وچ چچاذاد ، ماماں ذاد ، بپھوپی ذاد تے خالہ ذاد دے علاوہ سب نال شادی کرلیندے نيں ۔ مدراس ، وسط ہند ، بمبئی ، کرناٹک تے میسور د‏‏ی بعض قو وچ بھانجی ، سےمی ارناڈں وچ وڈی سگی بیٹی تو‏ں ، کونڈ سگی خالہ تو‏ں ، دہما تھاندا وچ سوتیلی ماں تو‏ں ، کودتا بیوہ ماں تو‏ں ، دام مارگیاں دا شادی دے لئی عورت ہونا کافی اے ۔ اوہ چاہے اوہ بیٹی ، بہن ، ماں سب دے نال شادی کرلیندے سن ۔ پراناں دے مطابق برہما نے اپنی بیٹی نال شادی کيتی سی ۔

 جنم پتری 
اکثر ہندووَں شادی دے ذات دے علاہ جنم پتری دا ملنا وی ضروری سمجھیا جاندا اے ۔ یعنی شادی دے لئی جنم پتری دا ملنا ضروری اے تے جنم پتری ملنے دا مطلب اے کہ ازواجی تعلقات بہتر ، عمردراز تے دھن وی آئے گا ۔ مگر ہندو معاشرے وچ جنم کنڈلی ملنے دے باوجود ناچاقی تے طلاق دے واقعات عام نيں تے بیواءاں د‏‏ی وی کمی نئيں ۔ لیکن عام طور اُتے ہندو وی جنم پتری اُتے اعتقاد نئيں رکھدے نيں ، لیکن اس دے باوجود جم پتری نو‏‏ں اک سماجی ضرورت تے مجبوری سمجھیا جاندا اے ۔ اکثر اچھے رشتہ د‏‏ی صورت وچ لوک جنم پتری نہ ملنے د‏‏ی صورت جنم پتر بنانے والے برہمن کچھ روپیہ دے ک‏ے جنم پتری د‏‏ی خرابیاں دور کروالیندے نيں ۔ تعلیم یافتہ تے بعض ہندو قو وچ خاص کر اوہ قو وچ جنہاں وچ بیواواں د‏‏ی شادی ہُندیاں نيں اوہ وی جم پتری نئيں اُتے یقین نئيں رکھدی نيں ۔

 دوسری ذاتاں وچ شادی 
عام حالات وچ ہندو شادی بیاہ صرف ذات وچ ہی کیتا جاندا اے ۔ لیکن بعض حالات وچ اس دے برعکس وی عمل ہُندا رہیا اے ۔ مثلاً برطانوی عہد وچ جزیرہ انڈومان سزا طور اُتے بھیجے جانے لوک شادی دے لئی گوتر یا ذات د‏‏ی پروا نئيں کردے سن تے کسی وی ذات د‏‏ی جو عورت نال شادی کرلیندے سن ۔ جاٹ ، گوجر تے راجپوت ذاتاں دے لوک چماراں تے ہور کمتر اقوام د‏‏ی لڑکیاں خرید کر شادی کرلیندے سن ۔ لیکن اس دے برعکس بنگال وچ کوئی ایسی لڑکی نال شادی کرنا چاہے جو اسدیاں ذات د‏‏ی نئيں اے تاں اسنو‏ں ذات تو‏ں باہر کڈ دتا جاندا اے ۔

 بیویاں د‏‏ی تعداد 
عام طور اُتے ہندووَں وچ اک ہی شادی دا دستور تے اک بیوی ہُندے ہوئے دوسری شادی نئيں کردے نيں ۔ لیکن اس دے برعکس راجا دسرتھ د‏‏ی تن رانیاں تسلیم د‏‏ی جاندیاں نيں ۔ مہابھارت وچ اکثر لوکاں د‏‏ی کئی بیویاں دسی گئياں نيں ۔ اک رشی نے اک راجا د‏‏ی ستائیس بیٹیاں نال شادی کيتی سن ۔ سوتن د‏‏ی کہاوتاں وی ایہی بیان کردیاں نيں ۔ ‘ کاٹھیا د‏‏ی سوت بری ہُندی اے ’ یا ’ مورا جیا نہ پتیاوی سوت دا پیر ہلتا جائے ’ ۔

بھوبن ہار ذات وچ بیویاں تعداد مقرر نئيں اے ، ہر شخص اپنی مرضی مطابق جتنی چاہے شادیاں کرے ۔ 1871ء وچ کلکتہ دے اک اخبار بھووداہ وچ لکھیا سی کہ اک موضع وچ چار افراد ایداں نيں جنہاں د‏‏ی بیویاں د‏‏ی تعداد 65 ، 56 ، 55 ، 41 اے ۔ اک شخص جس د‏‏ی عمر صربیس سال اے اسدیاں سولہ بیویاں سن ۔ 1896ء وچ جگندرو ناتھ بٹھیاچارجی نے لکھیا اے کہ اگلے زمانے اعلیٰ درجہ د‏‏ی کلاں (خاندان ) دے راجا تے امرا سو بیویاں تک رکھدے سن تے ہن وی ایداں لوک موجود نيں جنہاں دے پاس بہت ساریاں بیویاں نيں تے بیویاں دے ناں پتہ تے رہائش دے لئی رجسٹر رکھیا جاندا اے ۔

پولندری بیاہ

اگرچہ اک عورت دا اک ہی شوہر ہُندا ۔ مگر بھارت دے بہت ساریاں قوماں وچ اک عورت دے کئی شوہر ہُندے سن ٍ اس دے برعکس ڈیرہ وون د‏‏ی پہاڑی قوماں ، پنجاب دے بعض قبیلے تے جنوبی ہند وچ اک عورت دے کئی شوہر ہُندے تے ایہ شادی پولندری بیاہ کہلاندی اے ۔ مہا بھارت د‏‏ی دروپدی دے وی پنج پانڈو بھائی شوہر سن 

 طلاق 
راسخ عقیدہ ہندو طلاق نو‏‏ں کو جائز نئيں سمجھدے نيں ۔ اگرچہ ہن اسنو‏ں قانونی طور اُتے تسلیم ک‏ر ليا گیا اے ۔ انہاں وچ کوئی عورت بدچلن ہو تاں اسنو‏ں تے اس دے رشتہ نو‏‏ں برادری والے فوراْ ذات تو‏ں باہر کردیندے نيں ۔ بدچلن عورت د‏‏ی دوبارہ شادی نئيں ہوسکدی اے تے نہ اس دے یا اس دے رشتہ داراں دے نال کھانا کھاسکدا اے ۔ لیکن اس دے برعکس سادہ د‏‏ی تمام تمام کمتر زاتاں جدو‏ں چاہندی نيں اپنی بیویاں تو‏ں قطع تعلق کرلیندی نيں ۔ برودھ ، جموں‏ ، وسط ہند د‏‏ی بعض قو وچ اک دوسرے تو‏ں جدو‏ں چاہندی نيں قطع تعلق کرلیندی نيں ۔ ہوشنگ آباد وچ جادم راجپوت د‏‏ی عورتاں اپنی زندگی وچ دس شوہراں د‏‏ی تبدیلی دا حق رکھدی نيں ۔ چھتس گڑھ د‏‏ی تمام اقوام تے آسام وچ کھاسی قوم د‏‏ی عورتاں جدو‏ں چاہے شوہر نو‏‏ں تبدیلی کرلیندی نيں ۔

 بیوہ د‏‏ی شادی 
راجپوتاں تے جاٹاں د‏‏ی بہت ساریاں ذاتاں مشترک نيں راجپوت بیواواں د‏‏ی شادی نئيں کردے نيں ۔ جدو‏ں کہ جاٹاں وچ بیواواں د‏‏ی شادی دا رواج رہیا اے ۔ اس طرف راجپوتاں تے جاٹاں فرق بیواواں د‏‏ی شادی دا اے ۔ راسخ عقیدہ ہندو بیواہ د‏‏ی شادی نو‏‏ں جائز نئيں سمجھدے نيں ۔ لیکن ہور علاقےآں وچ جاٹاں دے علاوہ دوسری قو وچ بیواواں شادیاں کردیاں نيں ۔ مدراسدیاں بعض ذاتاں مثلاً وسط ہند دے بنجارے ، مارواڑ دے راجپوت ، پنجاب دے جاٹ تے د‏‏ی پہاڑی قو وچ ، برودہ تے اوڑیسہ د‏‏ی تمام ذاتاں بیواواں د‏‏ی شادی کردیاں نيں ۔ بیواواں نال شادی کرنے والے پہلے عموماً پھیرے د‏‏ی بجائے چادر ڈال کر شادی کيتی رسم ادا کردے نيں ۔

 نیوگ 
شوہر بیمار ہو یا کسی وجہ تو‏ں اولاد پیدا کرنے دے قابل نئيں اے یا اوہ مرچکيا ہو تاں اوہ نیوگ دے ذریعہ اولاد پیدا کرسکدی اے ۔ نیوگ تے بیاہ وچ فرق ایہ اے بیاہ وچ تعلق زندگی بھر رہندا اے تے کدی قطع نئيں ہوسکتاہے ۔ مرد نو‏‏ں عورت د‏‏ی کفالت تے عورت نو‏‏ں مرد د‏‏ی خدمت کرنی پیندی اے ۔ لیکن نیوگ وچ مرد تے عورت جینسی تعلق دے علاوہ کچھ تے سروکار نئيں رکھدے نيں ۔ ایہ تقریباً شیعاں دے متعہ د‏‏ی طرح اے ۔

ہندو ناٹکاں وچ ایسی بہت ساریاں کہانیاں ملدیاں نيں جنہاں وچ عورتاں نے لب دم یا موت تو‏ں پہلے شادی کيتی تے انہاں عورتاں نے نیوگ دے ذریعہ پیدا د‏‏ی تے اوہ اولاد مرنے والے کہلائی تے اس اولاد نے اپنے باپ نو‏‏ں نرک تو‏ں بچایا ۔ اس طرح کشمیر وچ ٹھاکر قوم د‏‏ی عورتاں اگرچہ دوبارہ شادی نئيں کردیاں نيں لیکن جے اولاد نئيں ہو تاں کسی شخص تو‏ں تعلق پیدا کرلیندی نيں تے اس دے نقطہ تو‏ں جو اولاد پیدا ہُندی اے اسنو‏ں مرے ہوئے شوہر د‏‏ی قرار دیندی نيں ۔

 ماخذ 
ہندو کلاسیکل ڈکشنری ۔ سردار دیوی سہائے رائے

تقین مذہب ۔ جے بہادر شا صوفی

شاخ زريں ۔ جارج فریزر

تقین مذہب ۔ جے بہادر شا صوفی

پنجاب د‏‏ی ذاتاں ۔ سر ڈیزل ایپسن

جاٹ ۔ بی ایس ڈاھیا
گٹھ:ہندو مت