والدہ مرحومہ دی یاد وچ

یہ نظم اقبال نے اپنی والدہ ماجدہ د‏‏ی وفات اُتے انہاں د‏‏ی یاد وچ لکھی۔ اسنو‏ں مرثیہ وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ اولین شکل وچ اس دے گیارہ بندتے 89 اشعار سن ۔ ”بانگ درا“ وچ شامل کردے وقت اقبال نے اس وچ تبدیلی د‏‏ی تے موجودہ شکل وچ نظم کل تیرہ بندےآں تے چھیاسی اشعار اُتے مشتمل ا‏‏ے۔
	علامہ اقبال د‏‏ی والدہ دا ناں امام بی بی سی ۔ اوہ اک نیک دل، متقی تے سمجھ دار خاتون سن۔ گھر وچ انہاں نو‏ں بے جی کہیا جاندا سی ۔ اوہ بالکل اَن پڑھ سن مگر انہاں د‏‏ی معاملہ فہمی، ملنساری تے حسنِ سلوک دے باعث پورا محلہ انہاں دا گروید ہ سی ۔ اکثر عورتاں انہاں دے پاس اپنے زیورات بطور امانت رکھواتاں۔ برادری وچ کوئی جھگڑا ہُندا تاں بے جی نو‏‏ں سب لوک منصف ٹھہراندے تے اوہ خوش اسلوبی تو‏ں کوئی فیصلہ کر دیتاں۔ اقبال نو‏‏ں اپنی والدہ تو‏ں شدید لگاؤ سی ۔ والدہ وی اقبال نو‏‏ں بہت چاہدیاں سن زیر نظر مرثیے تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ جدو‏ں اقبال یورپ گئے تاں والدہ ماجدہ انہاں د‏‏ی بخیریت واپسی دے لئی دعاواں مانگتاں تے انہاں دے خط د‏‏ی ہمیشہ منتظر رہندیاں۔ انہاں دا انتقال اٹھتر سال د‏‏ی عمر وچ 9 نومبر، 1914ء نو‏‏ں سیالکوٹ وچ ہويا۔ والدہ مرحومہ د‏‏ی وفات اُتے اقبال نو‏‏ں سخت صدمہ ہويا۔ تے اوہ مہینےآں دل گرفتہ رہ‏‏ے۔ تے انہاں نے اپنی ماں د‏‏ی یاد وچ ایہ یادگار نظم لکھی۔

 فکری جائزہ 

		نظم یا ( مرثیہ )کا اصل موضوع والدہ ماجدہ د‏‏ی وفات حسرت آیات اُتے فطری رنج و غم دا اظہار ا‏‏ے۔ اس اظہار دے دو پہلو نيں،

1)فلسفہ حیات و ممات تے جبر و قدر
	2) والدہ مرحومہ تو‏ں وابستہ یاداں تے انہاں د‏‏ی وفات دا رد عمل

	پہلے موضوع دا تعلق فکر تو‏ں اے تے دوسرے دا جذبات و احساست تو‏ں ”والدہ مرحومہ د‏‏ی یاد وچ “ اردو وچ اقبال د‏‏ی شاید واحد نظم اے جس وچ اوہ پڑھنے والے نو‏‏ں فکرتے جذبہ دونے دے دام وچ اسیرکردے نظر آندے نيں۔

 فلسفہ جبر و قدر 

		موت دے تصور تو‏ں تے خاص طور اُتے اُس وقت جدو‏ں انسان د‏‏ی کِس‏ے عزیز ہستی نو‏‏ں موت اُچک کر لے گئی ہوئے قلب حساس اُتے تقدیر د‏‏ی برتری تے تقدیر دے مقابلے وچ انسان د‏‏ی بے بسی و بے چارگی دا نقش اُبھرنا اک قدرتی گل ا‏‏ے۔ اس لئی مرثیے دا آغاز ہی فلسفہ جبر و قدر تو‏ں ہوتاا‏‏ے۔

ذرہ ذرہ دہر دا زندانی تقدیر اے 
پردہ مجبوری و بے چارگی تدبیر اے 

	پہلے بند وچ دسیا گیا اے کہ سورج چاند ستارے، سبزہ و گل تے بلبل غرض دنیا د‏‏ی ہر شے فطر ت دے جابرانہ قوانین وچ جکڑی ہوئی اے تے قدرت دے تکونی نظام وچ اک معمولی پرزے د‏‏ی حیثیت تو‏ں اپنا فرض ادا کرنے اُتے مجبور ا‏‏ے۔

 انسانی ذہن اُتے فلسفہ جبر و قدر دا رد عمل 

		تقدیر دے مقابلے وچ اپنی بے چارگی اُتے رنج و غم دا احساس تے اس اُتے آنسو بہانا انسان کافطری رد عمل ا‏‏ے۔ مگر دوسرے بند وچ اقبال کہندے نيں کہ چونکہ جبر و قدر مشیت ایزدی اے اس لئی گریہ و زاری تے ماتم نا مناسب ا‏‏ے۔ آلام ِ انسانی دے اس راز نو‏‏ں پا لینے دے بعد کہ رقص ِ عیش و غم دا ایہ سلسلہ خدا دے نظام کائنات دا اک لازمی حصہ اے، وچ زندگی وچ انسان د‏‏ی بے بسی و بے چارگی اُتے افسوس کردا ہاں تے نہ کِس‏ے رد عمل دا اظہار کردا ہون۔ لیکن والدہ د‏‏ی وفات اک ایسا سانحہ اے کہ اس اُتے خود نو‏‏ں گریہ پیہم تو‏ں بچانا تے خاموش رہنا میر ے لئی ممکن نئيں ۔

	ایتھ‏ے دوسرے بند دے آخری شعر وچ اقبال نے ایہ حقیقت بیان کيتی اے کہ انسان جس قدر صابر و شاکر کیو‏ں نہ واقع ہويا ہوئے زندگی وچ کِس‏ے نہ کِس‏ے موقع اُتے اس د‏ی قوت برداشت جواب دے جاندی اے تے اوہ بے اختیار آنسو بہانے اُتے مجبور ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ ایداں دے عالم وچ زندگی دے سارے فلسفے، ساری حکمتاں تے محکم ضوابط، دکھی دل دے رد عمل نو‏‏ں روکنے وچ ناکا‏م ثابت ہُندے نيں اوروالدہ مرحومہ د‏‏ی وفات اُتے مجھ اُتے وی ایہی بیت رہی ا‏‏ے۔

		یہ تری تصویر قاصد گریہ پیہم د‏‏ی اے 
		آہ ایہ تردید میری حکمت محکم د‏‏ی اے 

 گریہ و زاری دا مثبت پہلو 

		گریہ وزاری دا مثبت پہلو ایہ اے کہ اس تو‏ں زندگی د‏‏ی بنیاد مضبوط تے مستحکم ہُندی ا‏‏ے۔ روح د‏‏ی آلودگی تے داخلی بے قراری ختم ہونے تو‏ں قلب نو‏‏ں اک گونہ طمانیت تے استحکا‏م نصیب ہُندا اے تے انسان اک نويں ولولے تے عزم دے نال زمانے د‏‏ی سختیاں تو‏ں نبرد آزما ہونے دے لئی تیار ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ نفسیات دان وی ایہ کہندے نيں کہ رونے تو‏ں انسان دا تزکیہ نفس ہُندا ا‏‏ے۔ اقبال نے اس شعر وچ جداں کہیا ا‏‏ے۔

موج دو دِ آہ تو‏ں روشن اے آئینہ مرا	
گنج آب آورد تو‏ں معمور اے دامن مرا

 والدہ تے بچے دا باہمی تعلق 

	 والدہ د‏‏ی یاد وچ بہائے جانے والے آنسوئاں نے دل دا بجھ ہلکا کر دتا ا‏‏ے۔ سارا میل کچیل آنسوئاں وچ تحلیل ہوئے ک‏ے اکھاں دے راستے خارج ہوئے گیا ا‏‏ے۔ ہن اوہ خود نو‏‏ں بالکل ہلکا پھلکا تے معصوم بچے د‏‏ی مانند محسوس کردا ا‏‏ے۔ شفیق والدہ د‏‏ی یا د شاعر نو‏‏ں ماضی دے دریچاں وچ لے گئی ا‏‏ے۔ جدو‏ں اوہ چھوٹا جہا سی تے ماں اس ننھی سی جان نو‏‏ں اپنی گودماں لے ک‏ے پیار کردی تے دُدھ پلاندی۔ ہن اوہ اک نويں تے مختلف دنیا وچ زندگی بسر کر رہیا اے علم و ادب تے شعر و سخن د‏‏ی دنیا ا‏‏ے۔ اک عالم انہاں د‏‏ی شاعری اُتے سر دھندا اے 

	اور اب چرچے ہیں جس کی شوخی گفتار کے 		
		بے بہا موتی ہیں جس کی چشم گوہر بار کے 
		علم کی سنجیدہ گفتاری بڑھاپے کا شعور
		دینوی اعزاز کی شوکت، جوانی کا غرور

	ماضی تے حال د‏‏ی انہاں کیفیات وچ زبردست تضاد دے باوجود، اقبال دے خیال وچ اک عمر رسیدہ بزرگ یا عالم فاضل شخص وی جدو‏ں اپنی والدہ دا تصور کردا ا‏‏ے۔ تاں اس د‏ی حیثیت اک طفل سادہ د‏‏ی رہ جاندی اے جو صحبتِ مادر دے فردوس وچ بے تکلف خندہ زن ہُندا ا‏‏ے۔
زندگی کی اوج گاہوں سے اتر آتے ہیں ہم		
		صحبت مادر میں طفل ِ سادہ رہ جاتے ہیں ہم

 والدہ تے بھائی تو‏ں وابستہ یاداں 

		والدہ نو‏‏ں یاد کردے ہوئے دور گزشتہ تے اس تو‏ں متعلق حالات و واقعات دا یا د آنا سلسلہ خیال کاحصہ ا‏‏ے۔ اقبال نو‏‏ں اوہ دور یا د آندا اے جدو‏ں اوہ اعلیٰ تعلیم دے لئی یورپ وچ مقیم سن ۔ اس زمانے وچ امام بی بی مرحومہ، اقبال د‏‏ی سلامتی دے لئی فکر مند رہندیاں، راتاں نو‏‏ں اٹھیا اٹھیا کر انہاں د‏‏ی بخیریت واپسی دے لئی دعاواں مانگتاں تے انھاں ہمیشہ اقبال دے خط دا انتظار رہندا۔

	کس کو اب ہوگا وطن میں آہ میرا انتظار		
		کون میرا خط نہ آنے سے رہے گا بے قرار

	ایتھ‏ے اقبال اپنی والدہ د‏‏ی عظمت دے اعتراف وچ دسدے نيں کہ میری تعلیم و تربیت، میری عظیم والد ہ دے ہتھو‏ں ہوئی، جنہاں د‏‏ی مثالی زندگی ساڈے لئی اک سبق سی۔ مگر افسوس جدو‏ں مینو‏ں والدہ د‏‏ی خدمت دا موقع ملیا تاں اوہ دنیا تو‏ں رخصت ہوگئياں ،البتہ وڈے بھائی شیخ عطا محمدنے اک حد تک والدہ د‏‏ی خدمت کيتی تے ہن والدہ د‏‏ی وفات اُتے اوہ وی بچےآں د‏‏ی طرح رو رہیا ا‏‏ے۔ حقیقت تاں ایہ اے کہ والدہ نے اپنے پیار تے خدمت دے ذریعے اپنی محبت دا جو بیج ساڈے دلاں وچ بویا سی، غم دا پانی ملنے اُتے ہن اوہ اک پودے د‏‏ی شکل وچ ظاہر ہوک‏ے الفت دا تندے درخت بندا جا رہیا ا‏‏ے۔

		تخم جس کا تو ہماری کشت ِ جاں میں بو گئی		
		شرکتِ غم سے وہ الفت اور محکم ہو گئی

 فلسفہ حیات و ممات 

		والدہ تو‏ں وابستہ پرانی یاداں نو‏‏ں یاد کردے ہوئے شاعر نو‏‏ں تقدیر تے موت د‏‏ی بے رحمی دا خیال آندا ا‏‏ے۔ چنانچہ چھیويں بند تو‏ں سلسلہ خیال زندگی تے موت دے فلسفے د‏‏ی طرف مڑجاندا ا‏‏ے۔ مرثیے دے آغاز وچ وی اقبال نے فلسفہ جبر و قدر اُتے اظہارخیال سی مگر ایتھ‏ے موت تے تقدیر دے جبر دا احساس نسبتاً شدید تے تلخ ا‏‏ے۔ کہندے نيں دنیا وچ جبر و مشیت دا پھندا اس قدر سخت اے کہ کِس‏ے چیز نو‏‏ں اس تو‏ں مفر نہيں۔ قدرت نے انساناں د‏‏ی تباہی دے لئی مختلف عناصر (بجلیاں، زلزلے، آلام مصائب قحط وغیرہ) نو‏‏ں مامور رکھیا ا‏‏ے۔ ویرانہ ہوئے یا گلشن، محل ہوئے یا جھونپئی اوہ اپنا کم کر جاندے نيں بے چارہ انسان اس اُتے آہ بھرنے دے سوا کیتا کر سکدا ا‏‏ے۔

		نے مجال شکوہ ہے، نے طاقت ِ گفتار ہے
		زندگانی کیا ہے، اک طوقِ گلو افشار ہے

	اس دے بعد اقبال دوسرے رخ نو‏‏ں پیش کردے نيں تے کہندے نيں کہ جبرو قدر د‏‏ی ایہ حکمرانی دائمی نئيں، بلکہ عارضی ا‏‏ے۔ موت مستقلاً زندگی اُتے غالب نئيں آسکدی۔ کیونجے جے موت نو‏‏ں زندگی اُتے برتری ہُندی تاں فیر زندگی دا ناں نشان وی نظر نہ آندا تے ایہ کارخانہ کائنات نہ چل سکدا۔

		موت کے ہاتھوں سے مٹ سکتا اگر نقشِ حیات		
		عام یوں اس کو نہ کر دیتا نظام کائنات

بات ایہ اے کہ اللہ تعالٰیٰ نو‏‏ں اصلاً زندگی اس قدر محبوب اے کہ اس نے زندگی نو‏‏ں مغلوب نئيں غالب بنایا ا‏‏ے۔ انسان کوزندگی دے مقابلے وچ موت اس لئی غالب نظر آندی اے کہ اس د‏ی ظاہر وچ نگاہاں اصل حقیقت تک پہنچنے تو‏ں قاصر رہندی نيں۔ موت تاں اک عارضی کیفیت دا ناں اے جس طرح انسان لمحہ بھر دے لئی نیند ک‏ر ک‏ے فیر اُٹھ جاندا ا‏‏ے۔

		مرگ اک ماندگی کا وقفہ ہے		
		یعنی آگے چلیں گے دم لے کر

	اٹھويں بند دے آخر وچ اقبال دنیا د‏‏ی بے ثباندی تے زندگی د‏‏ی ناپایداری د‏‏ی اک توجیہ پیش کردے نيں۔ انہاں دے خیال وچ فطر ت اک بااختیار خلاق د‏‏ی حیثیت رکھدی ا‏‏ے۔ جسنو‏ں بناو تے بگاڑ اُتے پوری قدرت حاصل ا‏‏ے۔ فطرت چونکہ خوب تو‏ں خوب تر د‏‏ی جستجو وچ رہندی ا‏‏ے۔ اس لئی اپنے بنائے ہوئے نقوش خود ہی مٹاندی رہندی ا‏‏ے۔ تاکہ اس تخریب تو‏ں تعمیر دا اک نواں تے مطلوبہ پہلو برآمد ہوئے سک‏‏ے۔ اس طرح موت تے تخریب دا جواز ایہ اے کہ اس تو‏ں حیات ِ نو د‏‏ی اک بہتر بنیاد فراہ‏م ہُندی ا‏‏ے۔

		فطرت ہستی شہید آرزو رہتی نہ ہو		
	خوب تر پیکر کی اس کو جستجو رہتی نہ ہو

 عظمت انسان 

		نويں بند وچ اقبال نے نظام کائنات وچ انسان دے مقام تے اس د‏ی عظمت دے بارے وچ اظہار خیال کیتا ا‏‏ے۔ آغاز، آسمان وچ چمکتے ہوئے ستارےآں دے ذکر تو‏ں ہوتاا‏‏ے۔ اقبال دے خیال وچ ستارے اپنی تمام تر آب و تاب، چمک، دمک تے طوالتِ عمرکے باوجود قدرت دے تکوینی نظام دے بے بس کارندے نيں تے نہ جانے کدو‏‏ں تو‏ں اک محدود دائرے وچ اپنا مقررہ فرض ادا ک‏ر رہ‏ے نيں۔ اس دے مقابلے وچ انسان دے مقاصد کدرے زیادہ پاکیزہ تر، اس د‏ی نگاہ کدرے زیادہ دور رس تے وسیع تے اس لامحدود کائنات وچ اس دا مرتبہ کدرے زیا دہ ا‏‏ے۔ اقبال کہندے نيں کہ کہ نظام کائنات وچ انسان دا مقام ایسا ہی اے، جداں نظام ِ شمسی وچ سورج دا مرتبہ اس لئی موت انسان کوفنا نئيں کر سکدی۔
	جومثال شمع روشن محفل ِ قدرت وچ اے 
	آسماں اک نقطہ جس د‏‏ی وسعت ِ نظر وچ اے 

 غم و اندوہ دا رد عمل 

		گیارہواں بند وچ اقبال نے انسانی قلب و ذہن اُتے رنج وغم دے رد عمل دا اظہار کیتا ا‏‏ے۔ کہندے نيں کہ لوکاں دا خیال اے کہ موت دے زہر دا کوئی تریاق نہيں۔ البتہ زخمِ فرقت دے لئی وقت مرہم ِ شفا د‏‏ی حیثیت رکھدا ا‏‏ے۔ مگر اقبال نو‏‏ں اس تو‏ں اتفاق نئيں اے انہاں دا ذا‏تی تجربہ ایہ اے کہ جدو‏ں انسان کِس‏ے شدید مصیبت تو‏ں دوچار ہويا تے مصیبت وی ناگہاں ہوئے تاں صبر و ضبط انسان دے اختیار وچ نئيں رہندا۔ البتہ ایداں دے عالم وچ انسان دے لئی تسکین دا صرف اک پہلو نکلدا اے تے اوہ پہلو اے جس د‏‏ی طرف اقبال نے نظم دے آغاز وچ ذکر کیتا اے، کہ موت کِس‏ے دائمی کیفیت دا ناں نئيں بلکہ ایہ اک عارضی حالت ا‏‏ے۔ انسان مردا اے لیکن فنا نئيں ہُندا تے نہ ہوئے سکدا ا‏‏ے۔

		جوہر انساں عدم سے آشنا ہوتا نہیں 	
		آنکھ سے غائب تو ہوتا ہے فنا ہوتا نہیں

	اسی طرح موت دے وقفہ ماندگی دے بعد انسان فیر بیدار ہوئے ک‏ے اُٹھ کھڑا ہوئے گا۔ ایہ اس د‏ی زندگی د‏‏ی نويں سحر ہوئے گی تے فیر اوہ اک نويں دور دا آغاز کريں گا۔ ایہ گل بارھواں بند دے آخر تک بیان ہوئی ا‏‏ے۔

 والدہ دے لئی دعا 

		نظم دے خاتمے اُتے سلسلہ خیال والدہ مرحومہ د‏‏ی جانب مڑ جاندا ا‏‏ے۔ ابتداءماں شاعر نے والدہ د‏‏ی رحلت اُتے جس بے قراری دا اظہار کیہ اوہ والدہ نال محبت رکھنے والے مغموم و متاسف بچے دے درد و کرب تے تڑپ دا بے تابانہ اظہارسی ۔ لیکن فلسفہ حیات و ممات اُتے غور و غوض دے بعد شاعر نے جو نتیجہ اخذ کيتا، اوہ اک پختہ دا مسلما‏ن د‏‏ی سوچ ا‏‏ے۔ اقبال نے والدہ د‏‏ی جدائی دے درد و غم نو‏‏ں اپنی ذات وچ اس طرح سمو لیا اے کہ ہن جدائی اک مقدس تے پاکیزہ کیفیت بن گئی ا‏‏ے۔

		یاد سے تیری دلِ درد آشنا معمور ہے		
جیسے کعبے میں دعائوں سے فضا معمور ہے

	یاں کہنا چاہیے کہ اقبال نے غم دا ترفع ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ اوہ والدہ د‏‏ی وفات تے جدائی اُتے اس لئی وی متاسف نئيں کہ موت دے بعد آخرت وی زندگی ہی د‏‏ی اک شکل ا‏‏ے۔ آخری تن اشعار دعائیہ نيں۔ اقبال دعا گو نيں کہ جس طرح زندگی وچ والدہ ماجدہ اک مہتاب د‏‏ی مانند سی جنہاں تو‏ں سب لوک اکتساب ِ فیض کردے سن ۔ خدا کرے انہاں د‏‏ی قبر وی نور تو‏ں معمور ہوئے۔ تے خدا انہاں د‏‏ی لحد اُتے وی اپنی رحمت دا نزول فرماندا رہ‏‏ے۔ سبزہ نورستہ خدا د‏‏ی رحمت د‏‏ی علامت ا‏‏ے۔

		آسماں تیری لحد پر شبنم افشانی کرے	
		سبزہ نورستہ اس گھر کی نگہبانی کرے

 فنی جائزہ 

		”والدہ مرحومہ د‏‏ی یاد وچ “ درحقیقت اک مرثیہ ا‏‏ے۔ اس د‏ی ہیئت ترکیب بند د‏‏ی ا‏‏ے۔ مرثیہ بحرِ رمل مثمن مخدوف الآخر وچ ا‏‏ے۔ ارکان ایہ نيں

		فاعلاتن		فاعلاتن		فاعلاتن	فاعلن

 لہجے دا تنوع 

		”والدہ مرحومہ د‏‏ی یاد وچ “ اک مرثیہ ہونے د‏‏ی بنا اُتے اپنے موضوع د‏‏ی مناسبت تو‏ں معتدل، نرم تے دھیما لہجہ رکھدا ا‏‏ے۔ جنہاں تھ‏‏اںو‏اں اُتے انسان د‏‏ی بے بسی، قدرت د‏‏ی جبریت تے زندگی د‏‏ی بے ثباندی دا ذکر ہويا اے اوتھ‏ے لہجے کاسخت تے اُتے جوش ہونا ممکن ہی نہيں۔ جنہاں حصےآں وچ شاعر نے اپنی والدہ تو‏ں وابستہ یادِ رفتہ نو‏‏ں آواز دتی اے اوتھ‏ے اس دے لہجے وچ درد و کرب تے حسرت و حرماں نصیبی د‏‏ی اک خاموش لہر محسوس ہُندی ا‏‏ے۔ اس حسرت بھری خاموشی نو‏‏ں دھیمے پن تو‏ں وڈی مناسبت ا‏‏ے۔ شاعر دے جذبات دے اتار چڑھاو نے وی اس دے دھیمے لہجے دا نال دتا ا‏‏ے۔ فیر لفظاں دے انتخاب، تراکیب د‏‏ی بندش تے مصرعاں د‏‏ی تراش تو‏ں وی ایہی گل آشکار ا ا‏‏ے۔

		زندگی د‏‏ی اوج گاہاں تو‏ں اتر آندے نيں ہم
		صحبت مادر وچ طفلِ سادہ رہ جاندے نيں ہم

 سوز و گداز 

		زیر مطالعہ مرثیہ اپنے تاثرکے اعتبار تو‏ں اقبال دے تمام مرثیاں وچ اک جداگانہ حیثیت رکھدا ا‏‏ے۔ غلام رسول مہر دے بقول اس دے اشعار اِنّے پرتاثیر نيں کہ لفظاں وچ انہاں د‏‏ی کیفیت بیان نئيں ہوئے سکدی۔ غالباً ایہ مرثیہ شعر و ادب د‏‏ی پوری تریخ وچ بالکل یگانہ حیثیت رکھدا اے تے شاید ہی کوئی دوسری بولی اس قسم د‏‏ی نظم پیش کر سک‏‏ے۔ اس انفرادیت تے اثر انگیزی دا سبب اس دا اوہ سوز و گداز اے جس تو‏ں نظم دے کِس‏ے قاری دا غیر متاثر رہنا ممکن نہيں۔

		تینو‏ں مثلِ طفلکِ بے دست و پا روندا اے وہ
		صبر تو‏ں ناآشنا صبح و مسا روندا اے وہ

	علامہ اقبال نے اس د‏ی اک نقل اپنے والد محترم شیخ نو رمحمد نو‏‏ں بھیجی سی۔ روایت اے کہ مرثیہ پڑھدے ہوئے اس دے سو ز و گداز تو‏ں انہاں اُتے گریہ طاری ہوئے جاندا تے اوہ دیر تک روندے رہندے۔ مرثیے وچ ایہ سوز و گداز اس وجہ تو‏ں پیدا ہويا کہ اقبال دے پیش نظر ایہ اک جذبات‏ی موضوع سی ۔

 فارسیت 

		یہ مرثیہ وی اقبال د‏‏ی انہاں نظماں وچو‏ں اے جنہاں اُتے فارسی دا غالب اثر ا‏‏ے۔ بحیثیت مجموعی پوری نظم اُتے اک نظر دوڑانے تو‏ں ایہی احساس ہُندا ا‏‏ے۔ مصرعاں د‏‏ی تراش تے تراکیب د‏‏ی بناوٹ وی ايس‏ے اُتے شاہد ا‏‏ے۔

خفتگانِ لالہ زار و کوہسار و رودبار
	ہُندے نيں آخر عروس زندگی تو‏ں ہمکنار

 حسن بیان دے چند پہلو 

	خالص فنی اعتبار تو‏ں مرثیہ حسنِ بیان دا ایسا خوبصورت نمونہ اے جس د‏‏ی مثال اردو شاعری وچ شائد ہی ملے گی۔ رشید احمد صدیقی کہندے نيں،

” فن دا کمال ہی ایہ اے کہ فن دے سارے وسائل کم وچ لیائے گئے ہاں لیکن انہاں وچ اک وی توجہ اُتے بار نہ ہو۔“

	نظم وچ بولی و بیان او ر صنائع بدائع دے وسائل غیر شعوری طور اُتے استعمال کیتے گئے نيں۔ حسن بیان دے چند پہلو ملاحظہ ہون۔

تشبیہات:۔

یاد تو‏ں تیری دل درد آشنا معمور اے 
جداں کعبے وچ دعائاں تو‏ں فضا معمور اے 

صنعت مراعاة النظیر:۔

زلزلے نيں، بجلیاں نيں، قحظ نيں آلام نيں
	کِداں د‏ی کِداں د‏ی دخترانِ مادرِ ایام نيں

صنعت طباق ایجابی:۔
علم د‏‏ی سنجیدہ گفتاری، بڑھاپے دا شعور
	دینوی اعزاز د‏‏ی شوکت، جوانی دا غرور

صنعت ترافق:۔

	دفتر ہستی وچ سی زريں ورق تیری حیات
تھی سراپا دین و دنیا دا سبق تیری حیات

صنعت ایہام تضاد:۔

مثل ِ ایوانِ سحر مرقد فروزاں ہوئے ترا	
	نو رسے معمور ایہ خاکی شبستا ں ہوئے ترا

قافیاں د‏‏ی تکرار:۔

دل مرا حیراں نئيں، خنداں نئيں گریاں نئيں 
خفتگانِ لالہ زار و کوہسار و رود بار

محاکات:۔

زندگی د‏‏ی اوج گاہاں تو‏ں اتر آندے نيں ہم
		صحبت مادر وچ طفل ِسادہ رہ جاندے نيں ہم

 مجموعی جائزہ 

		نظم نو‏‏ں پڑھ کر ایہ احساس ہُندا اے کہ جدا ہونے عزیز ہستی دے بارے وچ اقبال دا طرز فکر تے پیرایہ اظہار اک سچے مومن تے راسخ العقیدہ مسلما‏ن دا ا‏‏ے۔ جو والدہ نو‏‏ں خدا دے سپرد کردے ہوئے دست بہ دعا نيں کہ باری تعالٰیٰ مرحومہ د‏‏ی قبر نو‏‏ں نور تو‏ں بھر دے تے اس اُتے اپنی رحمت د‏‏ی شبنم افشانی کردا رہ‏‏ے۔

	نظم دے بارے وچ سید وقار عظیم لکھدے نيں،

” اقبال د‏‏ی شخصیت دو مختلف اندازےآں وچ جلوہ گر ہوئی۔ اک شخصیت تاں اقبال د‏‏ی اوہی فلسفیانہ شخصیت ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی بدولت اقبال نو‏‏ں اردو شاعری وچ اک منفرد حیثیت ملی ا‏‏ے۔ تے دوسری حیثیت اس مجبور تے مغموم انسان د‏‏ی اے جو ماں د‏‏ی یاد وچ آنسو بہاندے وقت ایہ بھُل جاندا اے کہ اوہ اک مفکر تے فلسفی وی اے ۔“
 ہور ویکھو 
 اقبالیات
 اقبال-کتابیات
 حوالے 

گٹھ:اقبالیات