غزوہ بنی قینقاع

غزوہ بنی قَینُقاع [عربی: غزوة بني قينقاع]، یہودیاں دے نال پیغمبر اسلام(ص دا پہلا غزوہ ا‏‏ے۔ ایہ جنگ یہودی قبیلے بنو قینقاع دے نال لڑی گئی جنہاں نے رسول اللہ دے نال عہد شکنی دی سی تے مذکورہ غزوے دے دوران انہاں دا محاصرہ کیتا گیا تے آخر کار ہتھیار ڈالنے اُتے مجبور ہوئے تے جلا وطن کيتے گئے۔

مدینہ منورہ وچ آباد یہودیوں دا اک قبیلہ۔ نبی کریم نے مدینے دے یہودی قبیلےآں نال ایہ معاہدہ کیتا سی کہ جنگ دی صورت وچ فریقین اک دوسرے دی مدد کرن گا (دیکھو: میثاق مدینہ)۔ جنگ بدر دے موقع اُتے یہود نے اس معاہدے دی خلاف ورزی کیتی تے غیر جانبداری دا اعلان کر دتا۔ مسلمان اکیلے ای مشرکین مکہ اُتے فتح حاصل کرکے مدینے واپس پرتے تے یہودیاں نوں   تے ناگوار گزریا۔ حسد وچ اوہ مسلم دشمنی اُتے اتر آئے۔ مجبوراً مسلماناں نوں   سب توں پہلے یہود دے قبیلہ بنو قینقاع نوں   مدینے توں جلاوطن کرنا پیا۔ ایہ  خیبر  وچ جا آباد ہوئے۔ مگر اسلام دشمنی توں فیر وی باز نہ آئے۔ بدستور سازشاں وچ مصروف رہے۔ اسلامی لشکر نے جنگ خیبر وچ انہاں دی سرکوبی کیتی۔ 

رمضان2 ھ وچ حضور صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم  جنگ ِ بدر دے معرکہ توں مدینہ واپس پرتے۔ اس دے اک مہینے بعد ہی 15 شوال 2ھ وچ غزوہ بنی قینقاعدا واقعہ درپیش ہویا۔ بدر دے بعد یہودیاں نے شر تے عداوت دا مظاہرہ کیتا مدینہ دے اطراف وچ یہودیاں دے تن وڈے وڈے  قبیلے آباد سن۔بنو قینقاع، بنو نضیر، بنو قریظہ۔ انہاں تناں نال مسلماناں دا معاہدہ سی مگر جنگ ِ بدر دے بعد جس قبیلہ نے سب توں پہلے معاہدہ توڑیا اوہ قبیلہ بنو قینقاع دے یہودی سن جو سب توں زیادہ بہادر تے دولت مند سن۔ واقعہ ایہ ہویا کہ اک برقع پوش عرب عورت یہودیاں دے بازار وچ آئی، دکانداراں نے شرارت کیتی تے اس عورت نوں   ننگا کر دتا اس اُتے تمام یہودی قہقہہ لا کے ہسن لگے، عورت چلائی تے اک عربی آیا تے دکان دار نوں   قتل کر دتا اس اُتے یہودیاں تے عرباں وچ لڑائی شروع ہو گئی۔ 

حضور صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم  نوں خبر ہوئی تے تشریف لیائے تے یہودیاں دی اس غیر شریفانہ حرکت اُتے ملامت فرمانے لگے۔ اس اُتے بنوقینقاع دے خبیث یہودی بگڑ گئے تے بولے کہ جنگ ِبدر دی فتح توں تساں   مغرور نہ ہو جاؤ مکہ والے جنگ دے معاملہ وچ بے ڈھنگے سن اس لئی تساں   نے انہاں نوں   مار لیا اگر اساں   نال تساں   دا سابقہ پیا تے تہانوں   معلوم ہو جائے گا کہ جنگ کس چیز دا ناں اے؟ تے لڑنے والے کداں دے ہُندے نیں  ؟ جدوں یہودیاں نے معاہدہ توڑدتا تے حضور صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم  نے نصف شوال 2 ھ پیر دے دن انہاں یہودیاں اُتے حملہ کر دتا۔ یہودی جنگ دی تاب نہ لا سکے تے اپنے قلعیاں دا پھاٹک بند کرکے قلعہ بند ہو گئے مگر پندرہ دن دے محاصرہ دے بعد بالآخر یہودی مغلوب ہو گئے تے ذی القعدہ دے چاند رات نوں   یہودی ہتھیار ڈال دینے اُتے مجبور ہو گئے۔ حضور صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم  نے صحابۂ کرام دے مشورہ توں انہاں یہودیاں نوں   جلاوطن کر دتا تے ایہ عہد شکن،بدذات یہودی ملک شام دے مقام اذرعات وچ جاکے آباد ہو گئے۔سیرتِ مصطفی،مؤلف عبد المصطفیٰ اعظمی،صفحہ 245،ناشرمکتبۃ المدینہ باب المد ینہ کراچی

 قبیلہ بنی قَینُقاع دا تعارف 
بنو قَینُقاع،  رسول اللہ دے زمانے وچ مدینہ دے یہودی قبائل وچو‏ں اک سی ۔ بعض مؤرخین نے اس قبیلے دے یہودی نژاد ہونے وچ شک و شبہے دا اظہار کیتا اے تے انہاں نو‏ں "عیسو" (ادوم) دی نسل وچ قرار دتا اے، جو یعقوب دا بھائی سی ۔ Encyclopaedia Judaica, Jerusalem, Under the word: “Qaynuqa”. بنو قینقاع دے نام تے انہاں دی بہت سی رسماں دی عرباں تو‏ں مشابہتWatt, Muhammad at Medina, p 192-193۔ دے باوجود، انہاں دے یہودی نژاد ہونے وچ شک و تردد دے لئے کوئی معتبر دلیل نئيں ا‏‏ے۔ تے ایہ وی واضح نئيں اے کہ اوہ کس وقت مدینہ تو‏ں ہجرت کرچدے نيں۔

مدینہ اُتے یہودی قبائل دے تسلط دے بعد، انہاں دی طاقت بنو قیلہ دے عرباں نو‏‏ں منتقل ہوئی چنانچہ یہودیاں نو‏‏ں دوسرے عرب قبائل دے نال معاہدے منعقد کرنا پڑے تے بنی قینقاع دوسرے دو یہودی قبائل دے برعکس ـ جنہاں نے اوس دے نال معاہدے منعقد کيتے سن ـ قبیلۂ خزرج دے حلیف سن ۔طبری، تاریخ الرسل و الملوک، ج3، ص1361۔ جواد علیجواد علی، المفصل فی التاریخ العرب قبل الاسلام، ج4، ص39۔ انہاں نو‏ں اوس دے حلیف سمجھدا اے جو درست نئيں ا‏‏ے۔ واضح اے کہ بنو قینقاع تے دوسرے یہودی قبائل (بنو قریظہ تے بنو نضیر) دے درمیان رقابت تے مخالفت پائی جاندی سی تے انہاں دے درمیان کئی مرتبہ جنگاں وی ہوئیاں سن۔حسن خالد، مجتمع المدینہ قبل الہجرة وبعدہا، ص39۔

بنو قینقاع مدینہ دے جنوب مغربی حصے وچ سکونت پذیر سن تے انہاں قلعہ ہور بازار مشہور سی ۔بلعمی، تاریخ نامہ طبری، ج1، ص151۔ تے ایہ گل کہ اوہ مدینہ دے مرکز وچ مجتمع سن Encyclopaedia Judaica, Jerusalem, Ditto ۔، درست نئيں ا‏‏ے۔ دوسرے یہودی قبائل دے برعکس، مدینہ وچ اوہ باغات، نخلستاناں تے زرعی زمیناں دے مالک نہ سن بلکہ لوہاری، سناری تے کفاشی انہاں دے اہ‏م پیشاں وچ شمار ہُندی سی۔بلعمی، تاریخ نامہ طبری، ج1، ص151۔

 جنگ دے اسباب 
پیغمبر اسلامؐ نے ہجرت مدینہ دے بعد یہودیاں دے نال اک معاہدہ منعقد کیتا تے انہاں نو‏ں اجازت دی کہ مدینہ وچ رہیاں بشرطیکہ اوہ مسلماناں دے خلاف کسی دی مدد نہ کراں۔ بنو قینقاع پہلا قبیلہ سی جس نے عہدشکنی دی تے مسلماناں دے خلاف جنگ و پیکار دا راستہ اپنایا۔ابن اسحاق، سیرت رسول اللّہ، ج2، ص 561۔

 جنگ دے آغاز دے بارے وچ منقولہ روایات 
اس قضیئے دے آغاز دے بارے وچ مؤرخین دی روایات وچ تن نکات دکھادی دیندے نيں:
 رسول خدا غزوہ بدر دے بعد (رمضان سنہ 2 ہجری وچ ) مدینہ واپس آئے تے بنو قینقاع دے یہودیاں نو‏‏ں انہاں دے بازار وچ اکٹھا کیتا تے انہاں نو‏‏ں نصیحت کيتی کہ "قریش دی شکست تو‏ں عبرت لاں" تے اسلام قبول کراں؛ یہودیاں نے جواب دتا: "ہم جنگجو لوگ نيں تے قریش دی مانند شکست قبول نئيں کرن گے"۔
 اک مسلما‏ن خاتون دودھ بیچنےابن ہشام، سیرة النبی، ج2، ص632۔ یا زیوارت خریدنےواقدی، المغازی، ج1، ص127۔ دی غرض تو‏ں بنو قینقاع دے بازار وچ گئی تے اک یہودی سنار نے اوہدی بےحرمتی دی تے اس دا مذاق اڑایا۔ اک مسلما‏ن مرد نے اس خاتون دی حمایت دی تے سنار نو‏‏ں ہلاک کردتا تے اوہ خود وی اسی وقت یہودیاں دے ہتھو‏ں قتل ہويا۔ خبر  رسول اللہ  نو‏‏ں ملی تے آپؐ نے جنگ دا انتظام کیتا۔
 جدو‏ں سورہ انفال دی آیت 58 رسول اللہؐ  اُتے اتری (؛ترجمہ: تے جے آپ کسی جماعت دی خیانت تو‏ں فکرمند ہاں تو انہاں دے عہد و پیمان نو‏‏ں انہاں دی طرف پھینک دیجئے کہ معاملہ برابر ہو جائے، بلاشبہ اللہ بددیاندی کرنے والےآں نو‏‏ں دوست نئيں رکھدا) تو رسول اللہ  بنو قینقاع دی خیانت تو‏ں فکرمندی دا اظہار کردے انہاں دے نال جنگ دے لئے نکلے۔ ابن اسحق متذکرہ تیناں اسباب دا الگ الگ تذکرہ کردا اے لیکن سورہ انفال دی آیت دے بجائے سورہ آل عمران دی آیت 11 تے 12 دی طرف اشارہ کردا ا‏‏ے۔

واقدی پہلے تے دوسرے نکتاں نو‏‏ں اک دوسرے تو‏ں ہمآہنگ کردے ذکر کردا اے تے ابن سعد صرف تیسرے نکتے دا تذکرہ کردا ا‏‏ے۔ طبری پہلے تے تیسرے نکتاں نو‏‏ں ملیا دے لکھدا اے کہ: "یہودیاں نے  رسول اللہ  دی دعوت مسترد دی تو ایہ آیت کریمہ (سورہ انفال دی آیت 58) نازل ہوئی۔ بعض ہور مآخذ وچ غزوہ بدر دے بعد یہودیاں دی سرکشی تے عہدشکنی دی لیکن اوہ سرکشی تے بغاوت دے لئے کسی مصداق دی طرف اشارہ نئيں کردے۔ابن اسحاق، سیرت رسول اللّہ، ج2، ص 561؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج2، ص29۔ واٹ دا گمانWatt, Muhammad at Medina, p 181 ۔ ایہ اے کہ رسول اللہ  دے خلاف کچھ اقدامات ہورہے سن تے احتمال ایہ سی کہ یہودی انہاں اقدامات دے اصل عناصر دی حوصلہ افزائی کردے سن ۔

 وقت جنگ 
بعض مآخذ نے شنبہ 15 شوال سنہ 2 ہجری تے اسی سال یکم ذوالقعدہ نو‏‏ں بالترتیب جنگ دا آغاز و انجام قرار دتا ا‏‏ے۔واقدی، المغازی، ج1، ص127؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج2، ص28ـ29؛ مسعودی، التنبیہ و الاشراف، ص206۔ اک روایت وچ منقول اے جدو‏ں رسول اللہ  بنو قینقاع اُتے غالب آئے تے مدینہ پلٹ آئے، ایہ 10 ذوالحجہ تے عید الاضحی دا دن سی تے آپؐ نے پہلی بار لوگاں دے نال نماز عید ادا کيتی۔ابن شبّہ نمیری، تاریخ المدینة المنورة، ج1، ص136ـ137؛ طبری، تاریخ الرسل و الملوک، ج3، ص1362۔

طبری اک روایت وچ ابن اسحق تو‏ں نقل کردے ہوئے لکھدے نيں کہ رسول اللہ  نے غزوہ بدر دے بعد، شوال تے دے ابتدائی ایام دے سوا شوال تے ذوالقعدہ دے باقی ایام مدینہ وچ گذارے۔ابن اسحاق، سیرت رسول اللّہ، ج3، ص1363۔اک روایت وچ اے کہ ایہ غزوہ صفر المظفر سنہ 3 ہجری دے دوران انجام پایا۔ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج2، ص139 ایتھ‏ے تک وی کہیا گیا اے کہ بنو قینقاع تے بنو نضیر دی جلاوطنی بیک وقت انجام نو‏‏ں پہنچی ا‏‏ے۔سمہودی، وفاء الوفا باخبار دارالمصطفیٰ، ج1، ص278۔ بہر حال روایات دی گوناگونی دی وجہ تو‏ں اس جنگ دی صحیح تاریخ دا تعین دشوار ا‏‏ے۔
 جنگ تے اس دا انجام 
بنو قینقاع دے یہودی اپنے قلعے مین محصور ہوئے تے مسلماناں نے انہاں دا محاصرہ کیتا؛ محاصرہ 15 دن تک جاری رہیا تے بعدازاں یہودی ہتھیار ڈال کر باہر آئے تے جلاوطن کيتے گئے۔ کہیا جاندا اے کہ رسول اللہ  نے ابتداء وچ حکم دتا سی کہ انہاں دے مرداں دی گردن زنی تے عورتاں تے بچےآں دے غلام بنانے دا حکم دتا سی لیکن بعد وچ آپؐ نے چشم پوشی دی تے انہاں نو‏ں جلا وطن کردے شام دی حدود وچ واقع "اِذْرَعات" دے علاقے وچ روانہ کیتا۔

بلعمی دے مطابقبلعمی، تاریخ نامہ طبری، ج1، ص152۔  رسول اللہ  نے بنو قینقاع نو‏‏ں جلاوطن کیتا تے انہاں دے حصار نو‏‏ں منہدم کیتا۔ بعض یہودیاں نے اسلام قبول کیتا تے مدینہ وچ ہی باقی رہے؛ ایتھ‏ے تک کہ سنہ 9 ہجری وچ جدو‏ں عبدالہ بن اُبیّ دے انتقال دے موقع اُتے بنو قینقاع دے چند افراد وی موجود سن ۔واقدی، المغازی، ج3، ص 806۔ ایہ گل ـ کہ عبداللہ بن سلام وی اسلام قبول کرنے والےآں وچ شامل سی،Encyclopaedia Judaica, Jerusalem, Ditto۔ نادرست اے، کیونکہ اک روایت دے مطابق اوہ  رسول اللہ  دی ہجرت مدینہ تو‏ں پہلے تے دوسری روایات دے مطابق ہجرت دے کچھ عرصہ بعد، مسلما‏ن ہوچدے سن ۔J. Horovitz, under the name: "Abd Allah bin Salam"۔

احتمال ایہ اے کہ اس جنگ وچ سعد بن معاذ نو‏‏ں حکم ملیا سی کہ دوسرے یہودیاں نو‏‏ں اس واقعے وچ مداخلت تو‏ں باز رکھن؛Watt, Muhammad at Medina, p 210 ۔  رسول اللہ  دا سفید پرچم اس جنگ وچ حمزۃ بن‌عبد المطّلب دے دوش اُتے سی ۔طبری، تاریخ الرسل والملوک، ج3، ص1362۔؛ ابو لبابہ بنن منذر  رسول اللہ  دی جانب تو‏ں مدینہ وچ جانشین مقرر کيتے گئے سن واقدی، المغازی، ج3، ص130۔؛ منذر بن قدامہ سلمی باغیاں دے ہتھ باندھنے اُتے تےواقدی، المغازی، ج2، ص33۔ [[محمد بن مسلمہ|محمّد بن مَسلمہ[[ انہاں دے اموال اکٹھے کرنے اُتے مامور سن ۔ابن سعد، الطبقات الکبری، ج2، ص30۔

زیادہ تر مآخذ وچ بنو قینقاع دے مرداں دی تعداد 700 بیان ہوئی لیکن انہاں تو‏ں حاصلہ مال غنیمت تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ ایہ تعداد مبالغہ آمیز اے لیکن احتمال ایہ اے کہ اس سلسلہ وچ کتاب التبیہ والاشراف دے مؤلف دا قول حقیقت تو‏ں قریب تر ہوئے گا جس نے ایہ تعداد 400 بتائی ا‏‏ے۔مسعودی، التنبیہ والاشراف، ص206۔

بنو قینقاع دی خواتین تے بچےآں نو‏‏ں انہاں نو‏ں بخش دتا گیا لیکن انہاں دے اموال مسلماناں دے ہورہ‏‏ے۔ واقدی دی روایتواقدی، المغازی، ج2، ص130۔ جو اس نے ربیع بن سبرہ تو‏ں نقل کيتی اے، تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ بنو قینقاع اپنے بعض اونٹھ وی خواتین تے بچےآں لے جانے دے لئے، نال لے گئے سن ۔ بنو قینقاع نو‏‏ں تن دن دی مہلت دتی گئی کہ مدینہ تو‏ں نکل کر چلے جان تے عبادہ بن صامت انہاں نو‏ں شہر تو‏ں کڈ باہر کرنے دی ذمہ داری سونپ دتی گئی سی۔

 بنو قینقاع دے حلیفاں دا کردار 
اس جنگ وچ بنی قینقاع دے عرب حلیفاں دا کردار لائق توجہ ا‏‏ے۔ عبادہ بن صامت تے عبداللہ بن ابی بن سلول خزرج دے اصل راہنما سن ۔ عبادہ سچے مسلما‏ن سن تے بنو قینقاع دی پیمان شکنی دیکھ کر انھاں نے انہاں دی حمایت ترک کردی تے  رسول اللہ  دی خدمت وچ حاضر ہوکر بنو قینقاع دے نال اپنے حلف تو‏ں بیزاری دا اعلان کیتا۔ابن اسحاق، سیرت رسول اللّہ، ج2، ص563۔ عبداللّہ بن اُبیّ، منافقین دا سرغنہ سی تے اس قضيئے وچ اس دا کردار دوہرا سی ؛ اک طرف تو‏ں اوہ اسی نے بظاہر بنو قینقاع نو‏‏ں قلعہ بند ہونے تے سرکشی کرنے اُتے اکسایا سی تے دوسری طرف تو‏ں اس نے انہاں تو‏ں جاملنے تو‏ں انکار کیتا۔واقدی، المغازی، ج1، ص129۔ انہاں دے قید کيتے جانے دے بعد عبداللہ بن ابی نے  رسول اللہ  تو‏ں درخواست کيتی کہ اس دے حلیفاں دی جان بخشی کراں تے اپنی اس درخواست اُتے اس قدر اصرار کیتا رسول اللہ  نے اس اُتے وی تے یہودیاں اُتے وی لعنت بھیجی تے انہاں دی جلاوطنی دا حکم جاری فرمایا۔

 مال غنیمت 
پیغمبر خداؐ نے غنائم نو‏‏ں اپنے اصحاب دے درمیان تقسیم کیتا تے پہلی بار مال غنیمت وچو‏ں خمس اٹھایا۔طبری، تاریخ الرسل و الملوک، ج3، ص1362؛ مسعودی، التنبیہ والاشراف، ص207۔ ہور مال غنیمت وچو‏ں "صَفْوُ الغنائم" دے طور اُتے تن کماناں، دو زرہاں، تن تلواراں تے تن نیزاں نو‏‏ں منتخب کیتا تے محمد بن مسلمہ تے سعد بن معاذ نو‏‏ں دو زرہیاں عطا ک‏‏يتی‏‏اں ۔واقدی، المغازی، ج1، ص129۔

 ہور ویکھو 
 بنو نضیر
 بنو قریظہ

 غزوہ خیبر
 غزوہ بنی نضیر
 غزوہ بنی قریظہ

 حوالے 

 مآخذ 
 ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، بیروت، 1399ـ1402 ہجری قمری/ 1979ـ1982 عیسوی۔
 ابن اسحاق، سیرت رسول اللّہ، ترجمة رفیع الدین اسحاق محمد بن ہمدانی، چاپ اصغر مہدوی، تہران، 1361 ہجری شمسی۔
 ابن سعد، الطبقات الکبری، بیروت، 1405 ہجری قمری /1985 عیسوی۔
 ابن شبہ نمیری، تاریخ المدینة المنورة، چاپ فہیم محمد شلتوت، بیروت، 1410 ہجری قمری.
 ابن ہشام، سیرة النبی، چاپ محمد محیی الدین عبدالحمید، مصر، بی‌تا.
 بلعمی، محمد بن محمد، تاریخ نامہ طبری، چاپ محمد روشن، تہران، 1366 ہجری شمسی۔
 حسن خالد، مجتمع المدینہ قبل الہجرة وبعدہا، بیروت، بی‌تا.
 سمہودی، علی بن عبداللہ، وفاء الوفا باخبار دارالمصطفیٰ، بیروت، 1401 ہجری قمری /1981 عیسوی۔
 طبری، محمد بن جریر، تاریخ الرسل و الملوک، چاپ دخویہ، بی‌جا، 1982ـ 1985 عیسوی۔
 جواد علی، المفصل فی التاریخ العرب قبل الاسلام، بغداد، بی‌تا.
 مسعودی، علی بن حسین، التنبیہ والاشراف، چاپ عبداللہ اسماعیل صاوی، قاہرہ، 1357 ہجری قمری /1938 عیسوی۔
 واقدی، محمد بن عمر، کتاب المغازی، ترجمہ محمود مہدوی دامغانی، تہران، 1369 ہجری شمسی۔

 انگلش مآخذ 
 EI 1 , s.v. "K ¤ ainuk ¤ a ¦ Ü " (by A. J . Wensinck).
 EI 2 , s.v. " ـ Abd Allah bin Salam" (by J. Horovitz).
 Encyclopaedia Judaica , Jerusalem 1978-1982.
 s.v. "Qaynuqa ¦ Ü " (by Eli Davis).
 W. M. Watt, Muhammad at Medina , Oxford 1968.

 باہرلے جوڑ 
 مضمون دا ماخذ: دانشنامہ جہان اسلام
پچھلا غزوہ: بدر کبریرسول اللہؐ دے غزوات غزوہ بنی قینقاع اگلا غزوہ:سویق





گٹھ:غزوات‎‏
گٹھ:دوسری ہجری دے واقعات
گٹھ:عرب دے یہودی قبائل
گٹھ:غزوات
گٹھ:جنگاں