سید محمد رضا موسوی گلپایگانی

سید محمد رضا گلپائگانی (۱۳۱۶ھ ـ ۱۴۱۴ھ) مشہور شیعہ مراجع تقلید وچو‏ں سن ۔ آپ آیت اللہ بروجردی دی وفات دے بعد مرجعیت دے مقام اُتے فائز ہوئے۔
آپ عبدالکریم حائری یزدی دے شاگرداں وچو‏ں سن ۔ مرتضی حائری یزدی، مرتضی مطہری، سید محمد حسینی بہشتی، لطف‌ الله صافی گلپایگانی تے ناصر مکارم شیرازی آپ دے شاگرداں وچو‏ں سن ۔آپ پہلوی حکومت دے مخالفین تے امام خمینی دے ساتھیاں وچو‏ں سن ۔ امام خمینی دی عراق جلاوطنی دے بعد بیانات، اشتہارات، ٹلگراف، تے تقریراں دے ذریعے امام خمینی تے انقلاب اسلامی دی بھرپور حمایت کيتی۔

گلپایگانی نے 15خرداد دی تحریک وچ قتل عام، واقعہ فیضیہ تے امام خمینی دی گرفتاری تے جلاوطنی دے بارے وچ پہلوی حکومت دے اقدامات دی مخالفت کيتی۔ آپ دی تقریباً 40 کتاباں موجود نيں۔ تے فلاحی کاماں وچو‏ں اہ‏م کم ہسپتال، مدرسہ علمیہ، دار القرآن تے مجمع اسلامی لندن دی تاسیس سرفہرست نيں۔

 زندگی‌ نامہ 
سید محمد رضا گلپایگانی 8 ذی قعدہ سنہ ۱۳۱۶ھ نو‏‏ں ایران دے شہر گلپایگان تو‏ں 5 کلومیٹر دے فاصلے اُتے واقع گوگد نامی گااں وچ پیدا ہوئے۔ آپ دے والد دا نام سید محمد باقر روحانی سی تے اپنے گااں وچ امام دے لقب تو‏ں مشہور سن ۔حالے آپ تن سال دے وی نئيں ہوئے سن کہ آپ دی والدہ ماجدہ دا انتقال ہويا تے 9 سال دی عمر وچ والد ماجد دے سائے تو‏ں وی محروم ہوئے۔لطفی، نوری از ملکوت، ۱۳۹۱ش، ص۱۸و۱۹. آیت­ اللہ گلپایگانی 18آذر ۱۳۷۲ھ.ش بمطابق ۲۴ جمادی الثانی ۱۴۱۴ ھ.ق نو‏‏ں شہر مقدس قم وچ اس دار فانی تو‏ں کوچ کر گئے۔ 

 طالبعلمی دا دور 
سید محمد رضا گلپایگانی نے تعلیم دا آغا اپنے آبائی پنڈ گوگد تو‏ں کیتا اوتھ‏ے تو‏ں ہور علم دے حصول دے لئی گلپایگان گئے جتھ‏ے آخوند خراسانی دے شاگرد سید محمد حسن خوانساری ( سید احمد خوانساری دے وڈے بھائی)تے محمدتقی گوگدی گلپایگانی تو‏ں کسب فیض کیتا۔لطفی، نوری از ملکوت، ۱۳۹۱ش، ص۲۷تا۲۹. تے خوانسار دا سفر کیتا۔ گلپایگان وچ سطحیات تک پڑھنے دے بعد اراک دی طرف مہاجرت کيتی۔
شیخ عبد الکریم حائری نے جدو‏ں قم دی طرف ہجرت دی تو اس دے چار سال بعد آپ قم چلے گئے تے مدرسہ فیضیہ وچ مقیم ہوئے۔لطفی، نوری از ملکوت، ۱۳۹۱ش، ص۲۴و۲۵.
آیت اللہ حائری دی وفات دے بعد آپ نجف چلے گئے تے تن مہینے تک ضیاءالدین عراقی تے سیدابوالحسن اصفهانی دے درس وچ شرکت کیتالطفی، نوری از ملکوت، ۱۳۹۱ش، ص۳۹و۴۰. جدو‏ں کہ میرزا نائینی تے سیدابوالحسن اصفہانی دی قم وچ قیام دے دوران 8 مہینے انہاں دے درس وچ شرکت کیتا۔لطفی، نوری از ملکوت، ۱۳۹۱ش، ص۳۷و۴۰. تے اسی طرح سیدحسین بروجردی دے درس وچ وی شریک ہوئے۔لطفی، نوری از ملکوت، ۱۳۹۱ش، ص۳۸.
قم وچ آپ سید احمد خوانساری دے اسيں مباحث سن ۔«سال روز رحلت حضرت آیت الله العظمی سید محمدرضا گلپایگانی»، حوزہ دی ویب سائٹ، ۸ آذر ۱۳۸۶، دیکھنے دی تاریخ ۱۲ خرداد ۱۳۹۷.

 علمی منزلت تے شاگرد 
سیدمحمدرضا گلپایگانی نے عبدالکریم حائری تو‏ں اجتہاد دی اجازت حاصل کيتی ہور رضا مسجدشاہی تے عباس قمی تو‏ں اجازہ روایت حاصل کیتا۔لطفی، نوری از ملکوت، ۱۳۹۱ش، ص۴۱. آپ عبدالکریم حائری یزدی دے استفتاء دے گروہ وچو‏ں سن ۔«سال روز رحلت حضرت آیت الله العظمی سید محمدرضا گلپایگانی»، حوزہ ویب سائٹ، ۸ آذر ۱۳۸۶، دیکھنے دی تاریخ ۱۲ خرداد ۱۳۹۷. حائری یزدی نے اپنی «کتابُ الصلاة» دی تصحیح نو‏‏ں آپ تے آیت‌ الله اراکی دے سپرد کیتا۔«سال روز رحلت حضرت آیت الله العظمی سید محمدرضا گلپایگانی»، حوزہ ویب سائٹ، ۸ آذر ۱۳۸۶، دیکھنے دی تاریخ ۱۲ خرداد ۱۳۹۷.
آیت‌الله بروجردی دی وفات دے بعد آپ 1340 ہجری شمسی نو‏‏ں مرجع تقلید بنے۔داوودی، «بازخوانی زندگی سیاسی‌اجتماعی آیت‌الله العظمی سیدمحمدرضا گلپایگانی»، جماران ویب سائٹ، ۱۶ آذر ۱۳۹۲، دیکھنے دی تاریخ ۱۳ خرداد ۱۳۹۷. 1372ہجری شمسی تک آپ مرجعیت دے منصب اُتے فائز رہ‏‏ے۔«سال روز رحلت حضرت آیت الله العظمی سید محمدرضا گلپایگانی»، حوزہ ویب سائٹ، ۸ آذر ۱۳۸۶، دیکھنے دی تاریخ ۱۲ خرداد ۱۳۹۷. آپ نے تقریبا 75 سال حوزہ دے دروس تدریس کردے رہے جنہاں وچو‏ں 60 سال فقہ تے اصول دا درس خارج دتا۔لطفی، نوری از ملکوت، ۱۳۹۱ش، ص۵۴.
آپ دا درس خارج پررونق‌ترین دروس وچو‏ں سی ۔لطفی، نوری از ملکوت، ۱۳۹۱ش، ص۶۱.
آپ دے شاگرداں وچ بعض مندرجہ ذیل نيں:

 مرتضی حائری یزدی
 مرتضی مطہری
 سید محمد حسینی بہشتی
 سید اسداللہ مدنی
 محمد مفتح
 علی قدوسی
 علی مشکینی
 علی اکبر ہاشمی رفسنجانی
 علی پناہ اشتہاردی
 لطف‌اللّہ صافی گلپایگانی
 ناصر مکارم شیرازی
 جعفر سبحانی

 علمی آثار 
آپ دے علمی آثار وچ تقریباً 40 کتاباں چھپ چکي‏ا‏‏ں نيں۔لطفی، نوری از ملکوت، ۱۳۹۱ش، ص۱۱۴تا۱۱۸. جنہاں وچو‏ں بعض آپ دی اپنی کاوش اے جدو‏ں کہ بعض کتاباں آپ دے دروس نيں جنہاں نو‏ں آپ دے شاگرداں نے مرتب کیتا ا‏‏ے۔حبیبی، کتاب‌شناسی توصیفی آیت‌الله العظمی گلپایگانی، ۱۳۹۱، ص۱۹.
مندرجہ ذیل تالیفات آپ نے بعنوان آثار علمی باقی چھڈے نيں:حبیبی، کتاب‌شناسی توصیفی آیت‌الله العظمی گلپایگانی، ۱۳۹۱، ص۲۵-۶۵.

 افاضۃ العوائد
 حاشیہ بر وسیلۃ­النجاۃ
 حاشیہ بر عروۃ­الوثقی
 مجمع­ المسائل
 ارشاد المسائل
 ہدایۃ العباد
 کتاب­ الطہارہ
 الہدایۃ الی من لہ ­الولایۃ
 کتاب­ القضاء
 بغیۃ­الطالب فی شرح­ المکاسب
 الدر­المنضود فی احکام­ الحدود
 نتایج­ الافکار فی­ نجاسۃ­الکفار
 کتاب­ الحج، رسالۃ محرمات بالسبب
 رسالۃ فی عدم­ تحریف ­القرآن
 صلاۃ­الجمعہ و عیدین، مناسک حج
 احکم عمرہ، احکام­ النساء
 مختصرالاحکم
 توضیح المسائل

 سیاسی کارکردگی 
سیدمحمدرضا گلپایگانی اگرچہ پہلوی حکومت وچ نامشروع سمجھدے سن لیکن اس دے باوجود علنی طور اُتے اس دا مقابلہ کرنا مصلحت نئيں سمجھدے سن تے حدالامکان سیاسی سرگرمیاں تو‏ں اجتناب کردے سن ۔حسن‌زاده و شفایی هریسی، «مواضع و اقدامات آیت‌الله گلپایگانی در قبال سیاست‌های حکومت پهلوی »، ص۸۴و۸۹. آبراہیمیان اپنی کتاب «ایران بین دو انقلاب» وچ انہاں نو‏ں میانہ رو مرجع تقلید تو‏ں یاد کردے نيں جو حکومت دی نابودی دے خواہاں نئيں سن تے صرف سیاست وچ کچھ نرمی دے خواہاں سن ۔حسن‌زاده و شفایی هریسی، «مواضع و اقدامات آیت‌الله گلپایگانی در قبال سیاست‌های حکومت پهلوی »، ص۸۴. اس دے باوجود گلپائگانی ککو اک امام خمینی دی تحریک وچ اک موثر شخصیت مندے نيں۔داوودی، «بازخوانی زندگی سیاسی‌اجتماعی آیت‌الله العظمی سیدمحمدرضا گلپایگانی»، جماران ویب سائٹ، ۱۶ آذر ۱۳۹۲، مشاہدہ دی تاریخ ۱۳ خرداد ۱۳۹۷.  آپ 1341 شمسی ہجری تو‏ں انقلاب اسلامی ایران دی کامیابی تک پہلوی حکومت دے بہت سارے فیصلےآں دی مخالف کيتی۔ 1341شمسی ہجری نو‏‏ں ایران دے دوسرے مراجع تقلید جداں خوانساری، حکیم تے مرعشی نجفی دے ہمراہ اصلاحات اراضی دے بل دے بارے وچ اک ٹلیگراف دے ذریعے اپنی مخالفت دا اعلان کیتا۔داوودی، «بازخوانی زندگی سیاسی‌اجتماعی آیت‌الله العظمی سیدمحمدرضا گلپایگانی»، جماران ویب سائٹ، ۱۶ آذر ۱۳۹۲، مشاہدہ دی تاریخ ۱۳ خرداد ۱۳۹۷.  اسی سال آپ تے ہور مراجع تقلید نے شاہ نو‏‏ں ٹلیگرام دے ذریعے «صوبائی کونسل بل» نو‏‏ں شریعت دے منافی قانون قرار دتا۔حسن‌زاده و شفایی هریسی، «مواضع و اقدامات آیت‌الله گلپایگانی در قبال سیاست‌های حکومت پهلوی »، ص۸۸.
گلپایگانی نے 1341ہجری شمسی نو‏‏ں محمد رضا پہلوی دی طرف تو‏ں اعلان شدہ استصواب رائے وچ لوگاں دی شرکت نو‏‏ں حرام قرار دتا۔داوودی، «بازخوانی زندگی سیاسی‌اجتماعی آیت‌الله العظمی سیدمحمدرضا گلپایگانی»، جماران ویب سائٹ، ۱۶ آذر ۱۳۹۲، مشاہدے دی تاریخ ۱۳ خرداد ۱۳۹۷. 

اسی طرح واقعہ فیضیہ دے اعتراض وچ دروس دی چھیويں، 15خرداد دے قیام وچ عام لوگاں دے قتل عام تے امام خمینی تے بعض ہور علماء دی گرفتاری دے خلاف بیانیہ دینا، امام خمینی دی ترکی جلاوطنی اُتے دربار دے وزیر نو‏‏ں قم بلانا، محمد رضا پہلوی دی طرف تو‏ں ترویج پانے والی رستاخیز پارٹی وچ شمولیت نو‏‏ں حرام قرار دینا، بادشاہ دی طرف تو‏ں دینی حکومتی ادارے بنانے دے اقدام دی مخالف وچ حوزہ علمیہ دے استقلال دا دفاع، تاریخ ہجری نو‏‏ں تاریخ شہنشاہی وچ تبدیل کرنے اُتے مخالفت، گورنمنٹ دی طرف تو‏ں حساسیت دے باوجود مصطفیٰ خمینی دے لئی مجلس ترحیم دا انعقاد، روزنامہ اطلاعات وچ امام خمینی دی توہین اُتے انہاں دے خلاف تقریر تے 19 دی دے قیام وچ لوگاں دے قتل عام دے خلاف اک ہفتہ درس دی چھیويں انقلاب اسلامی ایران دی کامیابی تو‏ں پہلے آپ دی سیاسی سرگرمیاں وچو‏ں بعض نيں۔داوودی، «بازخوانی زندگی سیاسی‌اجتماعی آیت‌الله العظمی سیدمحمدرضا گلپایگانی»، جماران ویب سائٹ، ۱۶ آذر ۱۳۹۲، دیده‌شده در ۱۳ خرداد ۱۳۹۷. 

گلپایگانی‌ نے انقلاب اسلامی ایران دی کامیابی دے بعد جمہوری اسلامی ایران دی حمایت دی تے انہاں دے نال اچھا رابطہ رکھیا۔داوودی، «بازخوانی زندگی سیاسی‌اجتماعی آیت‌الله العظمی سیدمحمدرضا گلپایگانی»، ماران ویب سائٹ، ۱۶ آذر ۱۳۹۲، مشاہدہ دی تاریخ۔ ۱۳ خرداد ۱۳۹۷. 

 معاشرتی تے سماجی خدمات 
حوزہ علمیہ دے درسی نظام وچ تبدیلی،«تحول در نظام آموزشی حوزه از خدمات ماندگار آیة الله العظمی گلپایگانی»، حوزہ ویب سائٹ، مشاہدہ دی تاریخ ۱۳ خرداد ۱۳۹۷. مجمع اسلامی لندن، دارالقرآن الکریم، قم وچ آیت‌الله گلپایگانی ہسپتال، دینی مدارس تے مرکز مُعجَم‌المسائل‌الفقہیۃ دی تاسیس آپ دی خدمات وچو‏ں بعض نيں۔«رحلت آیت‌الله گلپایگانی»، مجله گلبرگ، ش۳۶، ۱۳۸۱، حوزہ ویب سائٹ تو‏ں منقول، مشاہدہ دی تاریخ ۱۳ خرداد ۱۳۹۷.
آپ دے بیٹے سید جواد گلپایگانی دے بقول حوزہ علمیہ قم دے تعلیمی نظام وچ تحول ایجاد کرکے طلاب تو‏ں امتحانات لینے دے لئی اک باقاعدہ پروگرام، حوزہ علمیہ دے مدارس دی جدید طرز اُتے تعمیر، طلاب دی سکونت دے لئی قدیم مدارس دی مرمت تے جدید مدارس دی تعمیر، محققین دی ضرورتاں نو‏‏ں پورا کرنے دی خاطر مرکز معجم فقہی دی تأسیس، آپ دی بعض ثقافتی فعالیتاں وچ شمار ہُندے نيں۔«تحول در نظام آموزشی حوزه از خدمات ماندگار آیة الله العظمی گلپایگانی»، وبگاه پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، دیده‌شده در ۱۳ خرداد ۱۳۹۷.

1974ء نو‏‏ں لندن اسلامک سنٹر (Islamic Universal Association) قائم کیتا جو دین اسلام دی ترویج تے شیعہ مذہب تو‏ں آشنائی دے لئی بنایا گیا۔جعفریان، رسول، اطلس شیعہ، ۱۳۹۱، ص۶۶۰و۶۶۱. تے اسی طرح ایران وچ پہلا دارالقرآن الکریم دا قیام عمل وچ لیایا جس وچ قرآن مجید دا ترجمہ، چھاپ تے نشر دا کم ہونے لگیا تے قرآن مجید تو‏ں مخصوص لائبریری تے میوزیم وی قائم کیتا جس وچ قلمی تے چھاپی نسخاں دی جمع آوری ہوگئی۔«رحلت آیت‌الله گلپایگانی»، مجله گلبرگ، ش۳۶، ۱۳۸۱، به نقل از حوزہ ویب سائٹ، مشاہدہ دی تاریخ ۱۳ خرداد ۱۳۹۷.

 وفات 
سیدمحمدرضا گلپایگانی ۲۴ جمادی‌الثانی ۱۴۱۴ھ نو‏‏ں بمطابق 9 دسمبر 1994 نو‏‏ں 98 سال دی عمر وچ قم وچ وفات پائے۔«سال روز رحلت حضرت آیت الله العظمی سید محمدرضا گلپایگانی»، ۸ آذر ۱۳۸۶، حوزہ ویب سائٹ، مشاہدہ دی تاریخ، ۱۲ خرداد ۱۳۹۷.؛ لطفی، نوری از ملکوت، ۱۳۹۱ش، ص۳۰۲. جمہوری اسلامی ایران دی اس وقت دی حکومت نے ست روز سوگ دا اعلان کیتا تے اک دن پورے ملک وچ چھیويں کيتی۔«رحلت آیت‌الله گلپایگانی»، مجله گلبرگ، ش۳۶، ۱۳۸۱، به نقل از وبگاه پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، دیده‌شده در ۱۳ خرداد ۱۳۹۷.آپ دا جسد خاکی پہلے تہران تے پھر قم وچ تشییع ہويا تے حرم حضرت معصومہ وچ دفن ہويا۔«رحلت آیت‌الله گلپایگانی»، مجله گلبرگ، ش۳۶، ۱۳۸۱، به نقل از وبگاه پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، دیده‌شده در ۱۳ خرداد ۱۳۹۷. جمہوری اسلامی ایران دے رہبر سیدعلی خامنہ ای نے تہران وچ آپ دے تشییع جنازہ وچ شرکت کيتی۔«رحلت آیت‌الله گلپایگانی»، مجله گلبرگ، ش۳۶، ۱۳۸۱، به نقل از وبگاه پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، دیده‌شده در ۱۳ خرداد ۱۳۹۷.

 حوالے 

 مآخذ 
 حسن زادہ، اسماعیل و محمدکاظم شفایی ہریسی، «مواضع و اقدامات آیت اللہ گلپایگانی درقبال سیاست ہای حکومت پہلوی»، مطالعات انقلاب اسلامی، ش۳۷، ۱۳۹۳.
 جعفریان، رسول، اطلس شیعہ، تہران، انتشارات سازمان جغرافیایی نیروہای مسلح، چاپ پنجم، ۱۳۹۱.
 حبیبی، سلمان، کتاب‌شناسی توصیفی آیت‌اللہ العظمی گلپایگانی، قم، ولاء منتظر، چاپ اول، ۱۳۹۱.
 داوودی، «بازخوانی زندگی سیاسی‌اجتماعی آیت‌اللہ العظمی سیدمحمدرضا گلپایگانی»، وبگاہ جماران، ۱۶ آذر ۱۳۹۲، مشاہدہ دی تاریخ ۱۳ خرداد ۱۳۹۷. 
 «رحلت آیت‌اللہ گلپایگانی»، مجلہ گلبرگ، ش۳۶، ۱۳۸۱، بہ نقل از حوزہ ویب سائٹ، مشاہدہ دی تاریخ ۱۳ خرداد ۱۳۹۷.
 «سالروز رحلت حضرت آیت اللہ العظمی سید محمدرضا گلپایگانی»، وبگاہ پایگاہ اطلاع‌رسانی حوزہ، ۸ آذر ۱۳۸۶، مشاہدہ دی تاریخ ۱۲ خرداد ۱۳۹۷.
 لطفی، مہدی، نوری از ملکوت، قم، برگزیدہ، چاپ دوم، ۱۳۹۱.

 باہرلے جوڑ 
 مؤسسہ مطالعات تاریخ معاصر ایران؛ جلوہ ہایی از تعامل آیت اللہ العظمی گلپایگانی با نظام اسلامی در آیینہ تصاویر 



گٹھ:حرم حضرت معصومہ وچ مدفون افراد
گٹھ:قم وچ مقیم مراجع تقلید
گٹھ:انقلاب اسلامی ایران دے فعال علما
گٹھ:شیعہ شخصیتاں