بدر ثالثہ

بدر الموعد رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  دے غزوات وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ جنگ احد دے بعد ابو سفیان نے مسلماناں نو‏‏ں اگلے سال بدر الصفراء دے مقام اُتے جنگ دے لئے بلیایا۔ ابوسفیان نو‏‏ں ایہ توقع نئيں سی کہ مسلما‏ن مقررہ مقام اُتے آجان گے اسی لئے اوہ مسلماناں نو‏‏ں ڈرانے دھمکانے دی کوشش وی کر رہے سن لیکن اس دے توقع دے برخلاف مسلما‏ن موقع اُتے مقررہ مقام اُتے پہنچ گئے۔ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  1500 سپاہیاں دے نال بدر پہنچے تے 8 روز اوتھے قیام فرمایا لیکن ابو سفیان جو 2000 افراد دے ہمراہ بدر جانے دی نیت تو‏ں مکہ تو‏ں نکلیا سی، خشک سالی دا بہانہ بنا ک‏ے مکہ پلٹ گیا۔

 مختلف اسماء 

رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  دی اس عسکری مہم نو‏‏ں بَدْرُ المَوْعِدواقدی، المغازى، ج‌1، ص‌384۔۔ابن کثیر، السیرة النبويہ، ج‌2، ص‌424۔، بدر الآخرهابن ہشام، السیرة النبويہ، ج‌3، ص‌209۔۔البيهقي، دلائل النبوة، ج‌3، ص‌384۔، بدر ثالثہطبرسی، مجمع‌ البيان، ج‌2، ص‌888‌۔۔الدِّيار بکری، تاريخ الخميس، ج‌1، ص‌465۔ تے بدر صُغرىابن سعد، الطبقات الکبری، ج‌2، ص‌46۔۔الیعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج‌2، ص‌67‌۔۔مجلسی، بحار الانوار، ج‌20، ص‌180۔ دے عنوان تو‏ں موسوم کیتا گیا ا‏‏ے۔

 جنگ دا پس منظر 
اک طرف تو‏ں نعیم بن مسعود دے اقدامات تے دوسری طرف تو‏ں منافقین تے یہودیاں دی تشہیری مہمواقدی، المغازى، ج‌1، ص‌386۔ نے مسلماناں نو‏‏ں سخت ہراساں کردتا سی ؛ لیکن بعض روایات دے مطابق سورہ آل عمران دی آیت نمبر 173:
  وچ مؤمنین دے ایمان تے حوصلے نو‏‏ں بہت اعلیٰ قرار دتا گیا ا‏‏ے۔طبری، جامع البیان، ج3، ج4، ص241‌ـ‌242، طبرسی، مجمع البيان، ج‌2، ص‌888‌۔ اس آیت وچ "الناس" تو‏ں مراد "نعیم بن مسعود" اے جو مسلماناں نو‏‏ں ابو سفیان دے جمع کردہ لشکر تو‏ں خائف کرنے دی کوشش کر رہے سن ۔طبرسی، مجمع البيان، ج‌2، ص‌889‌، الفخر الرازی، التفسير الكبير، ج‌9، ص‌102۔ اک دوسری روایت دے مطابق الناس تو‏ں مراد مدینہ دے منافقین سن جو لوگاں نو‏‏ں بدرالموعد دی طرف عزیمت کرنے تو‏ں باز رکھنے دی سعی تے جنگ احد دی شکست دی یادآوری کرارہے سن ۔طبرسی، مجمع البيان، ج‌2، ص‌889‌، الفخر الرازی، اوہی ماخذ، ج‌9، ص‌100۔

اسی طرح اس واقعے تو‏ں مربوط اک تے آیت وچ خداوندعالم ارشاد فرماندے نيں :۔

اس آیت وچ "اولیاء الشیطن" تو‏ں مراد "نعیم بن مسعود" اے یا پھر اس تو‏ں مراد "شیطان رجیم" اے جو مؤمنین دے دلاں وچ جنگ دی نسبت خوف پیدا کرنے تے انہاں نو‏ں خوف زدہ کرنے دی غرض تو‏ں انہاں دے دلاں وچ وسوسے ڈالتا سی ۔واقدی، المغازى، ج‌1، ص‌386، طوسی، التبيان فی تفسیر القرآن، ج‌3، ص‌54‌۔

بہرحال اگرچہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  نو‏‏ں اس جنگ دی نسبت بعض مسلما‏ن دے خوف و حراس تے سستی دا شکار ہونے دی اطلاعات موصول ہوئے لیکن آپ(ص) نے قسم اٹھائی تے فرمایا: "جے تساں ميں تو‏ں حتی اک فرد وی میرا نال نہ دے تب وی وچ اس جنگ دے لئے عزیمت کراں گا"۔ابن سعد، الطبقات الکبری، ج‌2، ص‌46، طبری، تاريخ طبرى، ج‌2، ص‌88‌، مجلسی، بحار الانوار، ج‌20، ص‌182‌ـ‌183۔

اک روایت دے مطابق، خداوند متعال نے بدرالموعد دا وقت قریب آنے تے جنگ دے لئے عزیمت دے سلسلے وچ مسلماناں دی کراہیت تے ناپسندیدگی دے پیش نظر، رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  نو‏‏ں حکم دتا کہ مسلماناں نو‏‏ں جنگ دی ترغیب دلائاںطبرسی، مجمع البيان، ج‌3، ص‌128، مجلسی، بحار الانوار، ج‌20، ص‌182۔:
سوره نساء، آیہ 84۔

ہور بعض مفسرین دا کہنا اے کہ مندرجہ ذیل آیت کریمہ وی اسی سلسلے وچ نازل ہوئی اے: ۔سوره نساء، آیہ 104، طبرسی، مجمع البيان، ج‌3، ص‌159، مجلسی، بحار الانوار، ج‌20، ص‌182۔

 تاریخ 
غزوہ بدر الموعد دی تاریخ دے بارے وچ دو قول نيں:
 کچھ مؤرخین و مفسرین دی رائے اے کہ ایہ غزوہ شعبان سنہ 4 ہجری وچ واقع ہويا؛ابن حبیب، المحبر، ص‌113،الیعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج‌2، ص‌67‌،ابن کثیر، البداية والنهاية، ج‌4، ص‌72‌ـ‌73۔
 بعض دوسرےآں دا کہنا اے کہ ایہ غزوہ ذوالقعدہ سنہ 4 ہجری وچ واقع ہويا۔واقدی، المغازى، ج‌1، ص‌384،ابن سعد، الطبقات الکبری، ج‌2، ص‌59‌۔ جنگ احد دے ماہ شوال سنہ 3 ہجری وچ لڑے جانے تے اس جنگ دے آخر وچ بدر الصفراء دا وعدہ کيتے جانےواقدی، المغازى، ج‌1، ص‌384،ابن سعد، الطبقات الکبری، ج‌2، ص‌59‌۔ تے بدرالصفراء وچ قیام دے دوران مسلماناں دا اوتھ‏ے دے موسمی بازار وچ تجارت دا اہتمام کیتا کرناواقدی، المغازى، ج‌1، ص‌387،ابن کثیر، السیرة النبوية، ج‌2، ص‌427۔، اس رائے دی صحت دی تائید دی کردی اے کیونکہ ایہ بازار ہر سال ذوالقعدہ دے پہلے اٹھ دناں وچ لگایا جاندا سی ۔واقدی، المغازى، ج‌1، ص‌387،ابن سعد، الطبقات الکبری، ج‌2، ص‌60‌۔ منقول اے کہ مسلما‏ن بدر پہنچے تو اوتھ‏ے سالانہ منڈی لگی ہوئی سی چنانچہ انھاں نے اپنا سامان تجارت فروخت کیتا۔ اُتے واقدی واقدی، المغازی، ج1، ص384۔، ابن سعد ابن سعد، الطبقات الکبری، ج2، ص59۔ تے ابن ہشام نے ابن اسحق دے حوالے سےابن هشام، سیرت رسول اللّه، (ترجمه فارسی)، ج2، ص724۔ غزوہ بدر الموعد نو‏‏ں چوتھ‏ی صدی ہجری دے ماہ شعبان المعظم دے واقعات دے ضمن وچ درج کیتا اے ؛ اس لحاظ تو‏ں ایہ غزوہ غزوہ احد دے اک سال بعد نئيں بلکہ 10 مہینے بعد، انجام پایا اے، جدو‏ں کہ قرارداد یا موعد دی مدت اک سال سی۔

علاوہ ازاں بدر دے مقام اُتے مسلماناں دے تجارتی لین دین والی روایت، اس تاریخ تو‏ں ہمآہنگ وی نئيں ا‏‏ے۔

 مربوطہ آیات 
قرآن کریم وچ وی اس غزوے دی طرف اشارہ ہويا اے تے بعض روایات دے مطابق سورہ آل عمران دی آیت نمبر 171 تو‏ں 175 تے سورہ نساء دی آیات 84 تے 104 اسی غزوے دے بارے وچ نازل ہوئیاں نيں۔

 مسلماناں دے اقدامات 
آخر کار مسلماناں نے تمام تر منفی تشہیری مہم دے باوجود رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  دے حکم اُتے جنگ دے لئے عزیمت کيتی۔ پیغمبر اکرمؐ نے عبد اللہ بن رواحہابن سعد، الطبقات الکبری، ج‌2، ص‌46، ابن جوزی، المنتظم، ج‌2، ص‌296، مجلسی، بحار الانوار، ج‌2، ص‌183۔ یا "عبداللہ بن عبداللہ بن اُبَىّ"ابن ہشام، السیرت النبويہ، ج‌3، ص‌209، ابن خلدون، تاريخ ابن خلدون، ج‌2، ص‌29۔ نو‏‏ں مدینہ وچ اپنا جانشین مقرر فرما کر 1500 مجاہدین لے ک‏ے بدرالصفراء دی طرف روانہ ہوئےواقدی، المغازى، ج‌1، ص‌288، ابن سعد، الطبقات الکبری، ج‌2، ص‌46۔ تے پرچم اسلام علی بن ابى طالبؑ دے سپرد کیتا۔واقدی، المغازى، ج‌1، ص‌388، حلبی، السيرت الحلبيہ، ج‌2، ص‌579‌۔

سپاہ اسلام منطقۂ بدر وچ وارد ہوئی تو اوتھ‏ے مشرکین مکہ وچو‏ں کوئی موجود نہ سی ۔السيرت الحلبيہ، ج‌2، ص‌580‌، الدِّيار بَکري، تاريخ الخميس، ج‌1، ص‌465۔

 سپاہ مکہ تے ابو سفیان دے اقدامات 
ابو سفیان نے جنگ احد وچ منطقۂ بدر نو‏‏ں "بدرالصفراء" دا نام دتاواقدی، المغازى، ج‌1، ص‌384، ابن جوزی، المنتظم، ج‌3، ص‌204، الدیار بکری، تاريخ الخميس، ج‌1، ص‌465۔ تاکہ غزوہ بدر کبری والی شکست دا ازالہ کرےالوفاء باحوال المصطفى(صلى الله عليہ وآلہ)، ص‌711۔ تے اک قول دے مطابق "صفراء" مکہ تو‏ں مدینہ دے راستے وچ واقع منطقۂ بدر ہی دا اک حصہ سی جو مدینہ تو‏ں کم فاصلے اُتے واقع سی تے ہر سال ایتھ‏ے اک اٹھ روزہ بازار کیتا اہتمام کیتا جاندا سی ۔ابن سعد، الطبقات الکبری، ج‌2، ص‌46، مونس، اطلس تاريخ اسلام، ص‌70۔

مشرکین مکہ نے جنگ احد تو‏ں فاتحانہ واپسی دے بعد، بدر الموعد وچ مسلماناں اُتے اک بار پھر فتح پانے دی لالچ وچ آدے ابتداء ہی تو‏ں سپاہ دی تشکیل دا اہتمام کیتا۔ مدینہ نو‏‏ں وی خبراں ملد‏ی سن کہ گویا قریش اپنی قوت ودھا رہے نيں تے دوسرے قبائل تو‏ں وی مدد لے رہے نيں۔ اس عرصے دے دوران ابو سفیان وی ہر اس شخص دے سامنے بدر الموعد دے لئے اپنی پوری تیاری تو‏ں آگاہ کردا رہندا سی جو مدینہ دے سفر دا ارادہ رکھدا سی ۔واقدی، المغازى، ج‌1، ص‌384‌ـ‌385، ابن جوزی، المنتظم، ج‌3، ص‌205۔ لیکن عوام نو‏‏ں خشک سالی دا سامنا سی چنانچہ بعض روایات دے مطابق ابو سفیان دے ارادے سست پڑ گئے سن ؛ گوکہ دوسری جانب تو‏ں اس نے اس جنگ دا وعدہ خود دتا سی تے وعدہ خلافی اوہدی خجلت تے مسلماناں دے جری ہونے دا سبب بن سکدی سی۔ چنانچہ اوہ چاہندا سی کہ ایسے اسباب فراہ‏م کيتے جان کہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  وعدہ گاہ وچ حاضر نہ ہون۔واقدی، المغازى، ج‌1، ص‌384، ابن سعد، الطبقات الکبری، ج‌2، ص‌46، ابن جوزی، المنتظم، ج‌3، ص‌205۔

ابو سفیان ہرگز نئيں سننا چاہندا سی کہ مسلما‏ن جنگ دی تیاری کررہے نيں بلکہ اسنو‏ں مسلماناں دے بدر نہ آنے دی توقع سی لیکن اوہدی دلی خواہش دے برعکس، مدینہ تو‏ں آئے "نعیم بن مسعود اشجعی" نے ابو سفیان دے نال اپنی ملاقات وچ مدینہ نو‏‏ں داناں تو‏ں بھرے انار تو‏ں تشبیہ دی جتھ‏ے مسلما‏ن ہتھیاراں تے سواریاں دی فراہمی وچ مصروف سن تے قبیلہ اوس دے حلیف قبائل ـ منجملہ: بَلِىّ، جُہَيْنَہ تے ہور قبائل ـ تو‏ں مدد حاصل کرنے دی کوشش کررہے سن ۔واقدی، المغازى، ج‌1، ص‌385۔

نعیم دی باتاں سن کر ابو سفیان دی جنگی خواہش ہور ٹھنڈی پڑ گئی تے اس نے نعیم بن مسعود نو‏‏ں 20 اونٹھاں دا وعدہ دے کر مدینہ دی طرف پلٹنے اُتے آمادہ کیتا تے کہیا کہ اوہ مسلماناں نو‏‏ں قریش دی طرف آنے تو‏ں خوفزدہ کرے تے انہاں نو‏ں بدر آنے تو‏ں باز رکھے؛ اُتے رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  نے فرمایا کہ اپنے وعدے اُتے استوار رہن گے خواہ دوسرے مسلما‏ن آپ(ص) دا نال نہ وی داں! بعد ازاں 1500 افراد دا لشکر لے ک‏ے بدر دی طرف عازم ہوئے تے 8 روز تک ابو سفیان دا انتظار کردے رہ‏‏ے۔واقدی، اوہی ماخذ، ص‌386، ابن سعد، الطبقات الکبری، ج‌2، ص‌45، ابن جوزی، المنتظم، ج‌3، ص‌205۔

ابو سفیان نے مسلماناں نو‏‏ں جنگ تو‏ں باز رکھنے دی غرض تو‏ں نعیم بن مسعود نو‏‏ں مدینہ روانہ کیتا تے بعدازاں فیصلہ کیتا کہ کچھ دن بعد مکہ تو‏ں باہر چلا جائے تے لوگاں نو‏‏ں ایہ جتانے دی کوشش کيتی کہ اوہ جنگ دے لئے جارہیا اے تاکہ جے مسلماناں نے جنگ وچ شرکت نہ دی تو اپنی برتری دا اعلان کرسدے تے جے مسلما‏ن جنگ دے لئے آئیاں تو انہاں تو‏ں گل چیت کرے تے انہاں نو‏ں کسی اُتے نعمت سال وچ جنگ دے لئے راضی کرے! قریش نو‏‏ں ابو سفیان دی رائے پسند آئی۔واقدی، المغازى، ج‌1، ص‌387۔ ابو سفیان 50 سواراں سمیت 2000 سپاہیاں نو‏‏ں لے ک‏ے مکہ تو‏ں نکلیا۔ مشرکین دا لشکر مکہ دے قریب منطقۂ ظہران وچ مجنہ دے مقام پرابن سعد، الطبقات الکبری، ج‌2، ص‌46، طبری، تاريخ طبرى، ج‌2، ص‌87‌۔ تے بقولے عُسْفانابن کثیر، البداية والنهاية، ج‌4، ص‌72، ابن سید الناس، عيون الاثر، ج‌2، ص‌79‌ـ‌80‌۔ دے مقام اُتے پہنچیا تو خداوند متعال نے شدید خوف و ہراس ابو سفیان دے دل وچ ڈال دتاطبری، جامع البيان، ج 3، ج‌4، ص‌240، طبرسی، مجمع البيان، ج‌2، ص‌888۔ تے اوتھے تو‏ں جنگ دا ارادہ ترک کردے مکہ پلٹنے دا ارادہ کیتا تے [بظاہر] خشک سالی وچ جنگ نو‏‏ں مناسب نئيں سمجھیاابن هشام، السیرة النبوية، ج‌1، ص‌209‌ـ‌210، ابن سعد، الطبقات الکبری، ج‌2، ص‌46۔، نتیجہ ایہ ہويا کہ سپاہ قریش مکہ واپس چلی گئی تے اہلیان مکہ نے ابو سفیان نو‏‏ں طعنہ زنی کردے ہوئے اس دے لشکر نو‏‏ں "جیش السویق" (= ستو دے شربت دا لشکر) دا لقب دتا تے کہیا کہ تساں ستو پینے باہر نکلے سن تے ہن واپس آئے!!السيرة النبويه، ابن هشام، ج3، ص210، ابن کثیر، البداية والنهاية، ج‌3، ص‌72۔

 نتائج 
رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  نے منطقۂ بدر الصفراء وچ 8 دن تک ابو سفیان دا انتظار فرمایا،ابن ہشام، السیرة النبويہ، ج‌3، ص‌210، طبری، تاريخ طبرى، ج‌2، ص‌87‌۔ مسلماناں نے اس مدت وچ اوتھ‏ے دے موسمی بازار وچ اپنا لیایا ہويا سامان تجارت فروخت کیتا تے ہر درہم دے بدلے اک درہم منافع کمایاابن کثیر، السيرة النبوية، ج‌2، ص‌427، مجلسی، بحار الانوار، ج‌20، ص‌183۔ تے بعدازآں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  دے حکم اُتے مدینہ واپس آئے۔
بوہت سارے مفسرین دا کہنا اے کہ ایہ آیت کریمہ اسی سلسلے وچ نازل ہوئی:
۔سوره آل عمران، آیه 174۔

مفسرین دے بقول ایہ آیت اسی واقعے تو‏ں مربوط اے تے ایتھ‏ے نعمت تو‏ں مراد سلامتی تے جنگ تو‏ں عافیت تے سلامتی دے نال واپسی اے جدو‏ں کہ فضل تو‏ں مراد اوہ مالی منافع اے جو مسلماناں نے تجارت تے لین دین تو‏ں حاصل کیتا۔جامع البیان، مج‌3، ج‌4، ص‌242‌ـ‌243، طبرسی، مجمع البيان، ج‌2، ص‌888‌۔

بنو ضمرہ دے اک زعیم "مخشی بن عمرو" نے ـ جو اس علاقے وچ سکونت پذیر سی تے سنہ 2 ہجری وچ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم  دے نال صلح دے معاہدے اُتے دستخط کر چکيا سی ـ آپ(ص) دی خدمت وچ حاضر ہويا تے اس مقام اُتے مسلماناں دے اجتماع دا سبب پُچھیا تو آپ (ص) نے فرمایا: قریش تو‏ں ملاقات دے لئے اس مقام اُتے آئے نيں تے جے تساں ساڈے تے تواڈے درمیان موجودہ معاہدے نو‏‏ں توڑنا چاہندے ہو تو وچ اسنو‏ں توڑ دیندا ہاں تا کہ خداوند متعال ساڈے درمیان فیصلہ کرے۔ مخشی نے قسم اٹھا کر کہیا کہ "ہم ایہ معاہدہ توڑنے دا ارادہ نئيں رکھدے"۔واقدی، المغازى،‌ج‌1، ص‌388، البيہقي، دلائل النبوة، ج‌3، ص‌387، ابن سید الناس، عیون الاثر، ج‌2، ص‌79۔

معبد بن ابی معبد خزاعی ـ جو بازار بدر وچ موجود سی تے سپاہ اسلام دے اجتماع نو‏‏ں دیکھ چکيا سی تے مخشی بن عمرو دے نال رسول اللہ (ص) دا مکالمہ وی سن چکيا سی ـ پہلا شخص سی جس نے بدر الموعد دی خبراں مکہ منتقل کر دتا۔واقدی، المغازى، ج‌1، ص‌388، البيهقي، دلائل النبوة، ج‌3، ص‌386‌ـ‌387۔ بدر الموعد وچ مسلماناں دی آمد دے اثرات دا اندازہ ابو سفیان دے نال صفوان بن امیہ دی گفتگو تو‏ں لگایا جا سکدا اے جس وچ اس نے کہیا: "احد دے دن ميں نے تمنيں مسلماناں نو‏‏ں جنگ دا وعدہ دینے تو‏ں منع کیتا سی ۔ ہن اوہ ساڈے خلاف جری ہوچدے نيں تے سمجھ رہے نيں کہ اسيں اپنی کمزوری تے بے بسی دے بموجب وعدہ خلافی کرچدے نيں"۔

قریش نے بعدازاں اگلے سال جنگ دے لئے منصوبہ بندی دا آغاز کیتا جو غزوہ خندق دے نام تو‏ں مشہور ہوئی۔ابن سعد، الطبقات الکبری، ج‌2، ص‌46، مجلسی، بحار الانوار، ج‌20، ص‌183۔

 حوالے 

 مآخذ 
 قرآن کریم، اردو ترجمہ: سید علی نقی نقوی (لکھنوی)۔
 آیندی، محمد ابراہیم، تاریخ پیامبراسلام، چاپ ابو القاسم گرجی، تهران 1366 ہجری شمسی۔
 ابن جوزى، ابوالفرج عبدالرحمن بن على ، المنتظم فى تاريخ الا مم و الملوک، محمد و مصطفیٰ قادر عطاء، دارالکتب العلميہ، بيروت ، 1415هجری قمری / 1995 عیسوی۔
 ابن حبیب، محمد، المحبر، بہ کوشش ایلزه لیشتن اشتتر، حیدرآباد دکن، 1361 هجری قمری/1942 عیسوی۔
 ابن سعد، محمد منيع الزہري، الطبقات الكبرى السيرة الشريفة النبويہ دار صادر بيروت۔
 ابن سید الناس، أبو الفتح محمد بن محمد بن محمد الیعمری، عیون الأثر فی فنون المغازی والشمائل والسیر، دار القلم‏، بیروت، چاپ اول، 1414 هجری قمری۔
 ابن كثير الدمشقي، ابو الفداء اسماعيل الدمشقي، السيرة النبويہ، تحقيق: مصطفیٰ عبد الواحد، دار المعرفة للطباعة والنشر والتوزيع، بيروت ـ لبنان 1396 هجری قمری / 1976 عیسوی۔
 ابن كثير الدمشقي، ابو الفداء اسماعيل الدمشقي، البداية والنہايہ، تحقيق: علي شيري، دار إحياء التراث العربي، طبعة جديدة محققة الطبعة الاولى 1408 هجری قمری/ 1988 عیسوی۔
 ابن ہشام، سیرت رسول اللّه، ترجمہ و انشای رفیع الدّین اسحاق بن محمد همدانی، چاپ اصغر مهدوی، تهران 1361هجری شمسی۔
 البيہقي، ابوبکر احمد بن الحسيني، دلائل النبوة و معرفة احوال صاحب الشريعة، كتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و ایران، دار الکتب العلميہ، قم ـ 1405 هجری قمری۔
 الحلبي، ابو الفرج نور الدین علی بن ابراهیم بن احمد الشافعی، السیرة الحلبیة (انسان العیون فی سیره الامین المامون)، تصحیح: عبدالله محمد الخلیلی، دار الکتب العلمیہ، بیروت، الطبعہ: الثانيہ – 1427 هجری قمری۔
 الدِّيار بَکري، حسين بن محمد بن الحسن، تاريخ الخميس في أحوال أنفس النفيس، دار صادر - بيروت 2010 عیسوی۔
 الرازي، فخر الدين، مفاتيح الغيب (تفسير الکبیر)، دار الفکر، بیروت 1401 ہجری قمری- 1981 عیسوی۔
 الطبرسي، الفضل بن الحسن، مجمع البيان في تفسير القران، تحقیق: لجنة من العلماء، مقدمه: السيد محسن الامين العاملي، مؤسسة الاعلمي للمطبوعات بيروت - لبنان 1415 هجری قمری / 1995 عیسوی۔
 الطبري، محمد بن جرير، تاريخ الامم والملوك (تاریخ الطبري)، مطبعہ " بريل بمدينہ ليدن، 1879 عیسوی۔
 الطبري، محمد بن جرير، جامع البيان عن تأويل آي القرآن، قدم لہ: الشيخ خليل الميسو ضبط و توثيق و تخريج: صدقي جميل العطار ـ دار الفکر للطباعة، بيروت 1415 هجری قمری / 1995 عیسوی۔
 الطوسي، شيخ الطائفة أبى جعفر محمد بن الحسن، التبيان في تفسير القرآن۔ تحقيق و تصحيح: أحمد حبيب قصير العاملي المجلد الاول دار إحياء التراث العربي، الطبعة الاولى النشر: 1409 هجری قمری۔
 الفضل بن الحسن، مجمع البيان في تفسير القران، تحقیق: لجنة من العلماء، مقدمہ: السيد محسن الامين العاملي، مؤسسة الاعلمي للمطبوعات بيروت - لبنان 1415 ہجری قمری / 1995 عیسوی۔
 مجلسی، محمد باقر، بحار الأنوار، مؤسسة الوفاء، بیروت، 1404 ہجری قمری۔
 مونس، حسین، أطلس تاریخ الاسلام، موسسہ تحقيقات و نشر معارف اهل البيت(ع)۔
 واقدی، محمد بن عمر، کتاب المغازی، چاپ مارسدن جونس، لندن 1966 عیسوی۔
 الیعقوبی، أحمد بن أبي يعقوب بن جعفر بن وهب ابن واضح، تاریخ الیعقوبی، مؤسسه ونشر فرهنگ اہل بيت (ع) - قم - دار صادر بيروت۔

 باہرلے جوڑ 
 مضمون دا ماخذ، دانشنامہ موضوعی قرآن: بدر صغرا: از غزوہ ہاى پيامبر اكرم(صلى اللہ عليہ وآلہ)

پچھلا غزوہ: ذات الرقاعرسول اللہ(ص) دے غزوات بدر الموعد اگلا غزوہ:دومۃ الجندل

گٹھ:غزوات
گٹھ:صدر اسلام دے واقعات
گٹھ:ہجرت تا وفات نبی دے واقعات