واقعہ غدیر

واقعہ غدیر، شیعہ عقائد دے مطابق تاریخ اسلام دا اہ‏م ترین واقعہ اے جس وچ رسول اللہ  نے ہجرت دے دسويں سال، حجۃ الوداع تو‏ں واپسی اُتے غدیر خم نامی جگہ اُتے 18 ذی الحجہ دے دن حضرت علی ؑ نو‏‏ں اپنا جانشین تے ولی مقرر فرمایا۔ جس دے بعد تمام بزرگ صحابہ سمیت حاضرین نے حضرت علیؑ دے ولی ہونے اُتے بیعت کيتی۔

ایہ تقرری خدا دے حکم تو‏ں ہوئی جسنو‏ں خداوند عالم نے آیت تبلیغ وچ بیان فرمایا ا‏‏ے۔ ایہ آیت ہجرت دے دسويں سال 18 ذی الحجہ تو‏ں کچھ مدت قبل نازل ہوئی جس وچ رسول اللہ  نو‏‏ں حکم دتا گیا سی کہ جو کچھ خدا دی طرف تو‏ں آپ اُتے نازل کیتا گیا اے اسنو‏ں لوگاں تک پہنچاؤ جے ایسا نہ کیتا گیا تو گویا آپ نے رسالت دا کوئی کم انجام نئيں دتا۔ اس دے بعد آیت اکمال نازل ہوئی جس وچ خدا نے دین دی تکمیل تے نعمات دی تمامیت دا اعلان کردے ہوئے دین اسلام نو‏‏ں خدا دا پسندیدہ دین قرار دتا۔

معصومینؑ نے حدیث غدیر دے نال استناد کیتا ا‏‏ے۔ اسی طرح امام علیؑ دے دور تو‏ں لے ک‏ے موجودہ دور تک دے بوہت سارے شعراء نے غدیر دے بارے وچ اشعار لکھے نيں۔ اس واقعہ تے حدیث غدیر دے سب تو‏ں اہ‏م مستندات وچ علامہ امینی دی کتاب الغدیر فی الکتاب و السنۃ و الادب شامل ا‏‏ے۔ رسول اللہ  تے ائمہ معصومین ؑ نے اس دن نو‏‏ں عید قرار دیئے نيں اسی لئے تمام مسلما‏ن بطور خاص، شیعہ اس دن جشن مناندے نيں۔

 غدیر دا واقعہ 

 حجۃ الوداع 

رسول اللہ   ہجرت دے دسويں سال، 24 یا 25 ذیقعدہ نو‏‏ں اک لکھ ویہہ ہزار افراد دے نال فریضہ حج دی ادائیگی دے لئے مدینہ تو‏ں مکہ دی طرف روانہ ہوئے۔طبرسی، احتجاج، ج1، ص56، مفید، ارشاد، ص91، حلبی، السیرہ، ج3، ص308۔ رسول اللہ  دا ایہ حج حجۃ الوداع، حجۃ الاسلام تے حجۃ ‌البلاغ کہلاندا ا‏‏ے۔

اس وقت امام علیؑ تبلیغ دے لئے یمن گئے ہوئے سن، جدو‏ں آپؑ نو‏‏ں رسول اللہ  دے حج اُتے جانے دی خبر ملی تو یمنی مسلماناں دی اک جماعت دے نال مکہ دی طرف روانہ ہوئے تے اعمال حج دے آغاز تو‏ں قبل ہی رسول اللہ  نال جا ملے۔حلبی، ج3، ص318 و 319، مفید، ص92۔ حج دے اختتام اُتے رسول اللہ  مسلماناں دے نال مکہ تو‏ں مدینہ دی جانب روانہ ہوئے۔

 آیت تبلیغ 

فریضہ حج دی ادائیگی دے بعد مسلماناں دا ایہ عظیم الشان اجتماع بروز جمعرات 18 ذی الحجہ نو‏‏ں رسول اللہ  دی معیت وچ غدیر خم دے مقام اُتے پہنچے۔ جتھ‏و‏ں شام، مصر تے عراق وغیرہ تو‏ں آنے والے حجاج اس عظیم کاروان تو‏ں جدا ہو ک‏ے اپنے اپنے مقرره رستےآں تو‏ں اپنے ملکاں دی طرف جانا سی اِنّے وچ جبرائیل آیت تبلیغ لے ک‏ے نازل ہوئے تے رسول اللہ  نو‏‏ں اللہ دا ایہ حکم پہنچیا  کہ علیؑ نو‏‏ں اپنے بعد ولی تے وصی دے طور اُتے متعارف کراؤ۔

آیت نازل ہونے دے بعد رسول اللہ  نے کاروان نو‏‏ں رکنے دا حکم دتا تے آگے نکل جانے والےآں نو‏‏ں واپس پلٹنے تے پِچھے رہ جانے والےآں نو‏‏ں جلدی جلدی غدیر خم دے مقام اُتے رسول اللہ  تک پہنچنے دا حکم دتا۔نسائی، ص25۔

 رسول اللہ  دا خطبہ 

نماز ظہر ادا کرنے دے بعد رسول اللہ  نے خطبہ دتا جو خطبۂ غدیر دے نام تو‏ں مشہور ہويا تے اس دے ضمن وچ فرمایا:
 "حمد و ثنا صرف اللہ دے لئے ا‏‏ے۔ اسی تو‏ں مدد منگدے نيں تے اسی اُتے ایمان رکھدے نيں۔ اپنے نفس دی شرانگیزیاں تے اپنے کردار دی برائیاں تو‏ں اللہ دی پناہ منگدے نيں... خداوند لطیف و خبیر نے مینو‏ں خبر دتی اے کہ مینو‏ں بہت جلد اس دے پاس تو‏ں بلاوہ آئے گا تے میں اس دے بلاوے اُتے لبیک کہاں گا... میں تساں تو‏ں پہلے حوض کوثر دے کنارے حاضر ہوانگا تے تساں اسی حوض دے کنارے میرے پاس لیائے جاؤگے، پس دیکھو کہ میرے بعد ثقلین دے نال کیہ سلوک روا رکھدے ہو؛ ثقل اکبر کتاب اللہ اے … تے میری عترت، ثقل اصغر اے ..."۔

اس دے بعد رسول اللہ  نے حضرت علیؑ دا ہتھ پکڑ کے اٹھا لیا ایتھ‏ے تک کہ سب نے آپؑ نو‏‏ں رسول الله دے پہلو وچ دیکھ لیا تے اس دے بعد آپ  نے فرمایا:
"اے لوگو! کیہ میں تواڈی نسبت تساں اُتے مقدم نئيں ہاں؟"، لوگاں نے جواب دتا: "کیو‏ں نئيں اے رسول اللہ "؛ رسول اللہ  نے فرمایا: "خداوند متعال میرا ولی اے تے میں مؤمنین دا ولی ہاں، پس جس جس دا میں مولا ہاں علی وی اس دے مولا نيں"۔ رسول اللہ  نے ایہ جملہ تن مرتبہ دہرایا تے فرمایا: "اے اللہ! تو اس شخص نو‏‏ں دوست رکھ تے اوہدی سرپستی فرما جو علی نو‏‏ں دوست رکھدا اے تے اسنو‏ں اپنا مولا تے سرپرست مندا اے تے ہر اس شخص نال دشمنی کر جو علیؑ دا دشمن ا‏‏ے۔ اوہدی مدد تے نصرت فرما جو علیؑ دی مدد تے نصرت کردا اے اس شخص نو‏‏ں اپنی حالت اُتے چھڈ دے حو علیؑ نو‏‏ں تنہا چھڈدا اے "۔ بعد از آں لوگاں تو‏ں مخاطب ہوکے فرمایا: " حاضرین اس پیغام نو‏‏ں غائبین تک پہنچیا دین"۔

 آیت اکمال دا نزول 

حالے اجتماع منتشر نئيں ہويا سی کہ جبرائیل دوبارہ نازل ہوئے تے خدا دی طرف تو‏ں رسول اللہ  اُتے آیت اکمال نازل کردتی؛ جس وچ ارشاد ہويا:
  ترجمہ: اج ميں نے تواڈے دین نو‏‏ں کامل کر دتا تے تساں اُتے اپنی نعمت پوری کر دتی تے تواڈے لئے اسلام نو‏‏ں بحیثیت دین دے پسند کر لیا۔
alt=تصویر بیعت کردن مسلمانان با حضرت علیؑ در واقعه غدیر خم در کتاب حبیب السیر که توسط غیاث‌الدین خواندمیر در هرات در قرن دهم هجری و شانزدهم میلادی تهیه شده است.|thumb|513x513px| ہرات وچ سولہويں صدی عیسوی نو‏‏ں "کتاب حبیب السیر" وچ "غیاث‌الدین خواندمیر" دے قلم تو‏ں غدیر خم دے مقام اُتے حضرت علی دی بیعت دی منظر کشی ۔

 امام علیؑ نو‏‏ں تبریک و تہنیت 
اس موقع اُتے، لوگاں نے امیرالمؤمنینؑ نو‏‏ں مبارکباد پیش کيتی۔ ابوبکر تے عمر تبریک و تہنیت کہنے والےآں وچ پیش پیش سن تے باقی صحابہ انہاں دے پیچھے پیچھے تبریک و تہنیت کہہ رہے سن ۔ عمر مسلسل کہہ رہے سن : ، یعنی مبارک ہو مبارک ہو اے علی آپ ہر مؤمن مرد تے عورت دے مولا و سرپرست ہوگئے۔احمد حنبل، ج4، ص281، مفید، ص94۔

مروی اے کہ رسول الله  دے حکم اُتے اک خیمہ بپا کیتا گیا تے رسول اللہ  نے مسلماناں نو‏‏ں حکم دتا کہ گروہ در گروہ آ کر علی علیہ السلام نو‏‏ں امیرالمؤمنین دے عنوان تو‏ں سلام کرن، تے حتی کہ ازواج رسول نے وی اس حکم نبوی دی تعمیل کيتی۔ مفید، ج1، ص 176، قمی، ج1، ص268،امینی، ج1، ص9 ـ 30۔

 حاضرین دی تعداد 
غدیر خم وچ حاضر افراد دی تعداد دے بارے وچ مؤرخین دے درمیان اختلاف ا‏‏ے۔ بعض لوگاں نے انہاں دی تعداد 10000 عیاشی، ج1، ص329۔،بعض نے 12000، بعض نے 17000 شعیری، ص10۔، تے بعض نے 70000 افرادطبرسی، احتجاج، ج1، ص56۔ نقل کيتی ا‏‏ے۔

غدیر خم دے مقام اُتے اجتماع دی گنجائش تے سنہ 10 ہجری وچ مدینہ دی آبادی دے پیش نظر ہور مکہ وچ حجۃ الوداع دے موقع اُتے حجاج دی تعداد نو‏‏ں مد نظر رکھدے ہوئے غدیر خم وچ 10000 افراد اُتے مبنی روایت نو‏‏ں مستند تر تے صحیح تر قرار دتا جاسکدا ا‏‏ے۔سیدجلال امام، مقالہ بررسی تعداد جمعیت حاضر در غدیر۔

 غدیر دے راوی 
تاریخ اسلام وچ کم ہی ایسا کوئی مرحلہ تے کوئی واقعہ ہوئے گا جو سند تے وقوع دے لحاظ تو‏ں اس قدر قوی تے مستحکم ہوئے۔ حدیث غدیر دے راوی بہت نيں جنہاں وچو‏ں بعض مشہور راویاں دے نام حسب ذیل نيں:

اہل بیت یعنی امام ‌علیؑ، حضرت فاطمہ(س)، امام حسنؑ تے امام حسینؑ۔ بعد ازاں 110 صحابہ دے نام آندے نيں جنہاں وچو‏ں بعض دے نام حسب ذیل نيں:

عمر بن ‌الخطابمحب طبری، ج2، ص161۔، عثمان بن عفانابن مغازلی، ص27۔، عائشہ بنت ابی بکرابن عقده، ص152۔، سلمان فارسیحموینی جوینی، ج1، ص315۔، ابوذر غفاریحموینی جوینی، ج1، ص315۔، زبیر بن‌ عوامابن مغازلی، ص27۔، جابر بن عبداللہ انصاریمتقی هندی، ج6، ص398۔،عباس بن عبدالمطلبجزری شافعی، 3 و 48۔، ابوہریرہمتقی هندی، ج6، ص154۔ وغیرہ، جو واقعہ غدیر دے وقت غدیر خم دے مقام اُتے حاضر سن تے انھاں نے ایہ حدیث بلاواسطہ طور اُتے نقل کيتی ا‏‏ے۔

بعد ازاں تابعین نيں جنہاں وچو‏ں 83 افراد نے ایہ حدیث نقل کيتی اے تے انہاں وچو‏ں اصبغ بن نباتہابن اثیر، ج3، ص307۔، تے اموی خلیفہ عمر بن عبدالعزیزابونعیم، ج5، ص364۔ دے نام قابل ذکر نيں۔

تابعین دے بعد دوسری صدی ہجری تو‏ں لے ک‏ے چوہدويں صدی ہجری تک 360 علمائے اہل سنت تو‏ں ایہ حدیث نقل ہوئی اے ؛ جنہاں وچ شافعیاں دے امام محمد بن ادریس شافعی،بیهقی، ج1، ص337۔ حنابلہ دے امام احمد بن حنبل،احمد، ج1، ص84، 118 و 331۔، احمد بن شعیب نسائینسائی، ج5، ص45۔، ابن مغازلی،ابن مغازلی، ص16۔ احمد بن عبداللہاحمد بن عبدالله، ص67 و 87۔، احمد بن عبدربہاحمد بن عبدربه، ج2، ص275۔ زیادہ مشہور نيں۔

شیعہ محدثین تے علماء وچو‏ں بےشمار افراد نے حدیث غدیر نو‏‏ں اپنی کتب وچ نقل کیتا اے جنہاں وچ شیخ کلینی، شیخ صدوق، شیخ مفید، شیخ طوسی، سید مرتضی وغیرہ زیادہ مشہور نيں۔امینی، ج1، ص14 تے بعد دے صفحات۔

بوہت سارے محدثین حدیث غدیر نو‏‏ں حدیث حسن تے بوہت سارے دوسرے اسنو‏ں حدیث صحیح سمجھدے نيں؛ترمذی، ج5، باب 20۔ ہور تمام شیعہ محدثین تے بعض اکابرین اہل سنت اسنو‏ں حدیث متواتر سمجھدے نيں۔ابن کثیر، ج5، ص233، طوسی، تلخیص الشافی، ج2، ص168۔

 غدیر تو‏ں متعلق آیات 

شیعہطوسی، التبیان،ج 3، ص436 و 587، طبرسی، مجمع البیان، ج3، ص274 و 380، طباطبائی، المیزان، ج5، ص193 – 194۔ تے سنی مفسرینواحدی نیشابوری، ص126، حاکم حَسکانی، ج1، ص200 و 249۔، دے مطابق قرآن دی چند آیات حجۃ الوداع دے موقع اُتے واقعۂ غدیر دے سلسلے وچ نازل ہوئیاں نيں:

1۔ سورہ مائدہ آیت 3:
۔؛ ترجمہ: اج ميں  تواڈے دین نو‏‏ں کامل کر دتا تے تساں اُتے اپنی نعمت پوری کر دتی تے تواڈے لئے اسلام نو‏‏ں بحیثیت دین دے پسند کر لیا۔

2۔ سورہ مائدہ آیت 67:
۔؛ ترجمہ: اے پیغمبر ! جو اللہ دی طرف تو‏ں آپ اُتے اتارا گیا اے، اسنو‏ں پہنچیا دیجئے تے جے آپ نے ایسا نہ کیتا تو اس دا کچھ پیغام پہنچایا ہی نئيں تے اللہ لوگاں تو‏ں آپ دی حفاظت کرے گا، بلاشبہ اللہ کافراں نو‏‏ں منزل تک نئيں پہنچایا کردا۔

3۔ سورہ معارج آیات 1 و 2:
۔؛ ترجمہ: اک طلب کرنے والے نے طلب کیتا اس عذاب نو‏‏ں جو ہونے ہی والا اے ٭ کافراں دے لئی، اسنو‏ں کوئی ٹالنے والا نئيں ا‏‏ے۔

مؤخر الذکر دو آیات کریمہ دی تفاسیر وچ بیان ہويا اے کہ رسول اللہ  نے امیرالمؤمنین دی ولایت دا اعلان کیتا تو نعمان بن حارث فہری آپؐ دے قریب آیا تے اعتراض دی حالت وچ رسول اللہ  تو‏ں کہیا: "تو نے سانو‏ں توحید تے اپنی رسالت اُتے ایمان لانے تے جہاد و حج تے روزہ و نماز تے زکات دا حکم دتا تے اسيں نے وی قبول کیتا لیکن تو اس اُتے راضی نہ ہويا تے ہن اس نوجوان نو‏‏ں مقرر کیتا تے اسنو‏ں ساڈا ولی قرار دتا، کیتا ایہ اعلان ولایت تو نے اپنی طرف تو‏ں کیتا یا خدا دی جانب سے؟ جدو‏ں رسول اللہ  نے فرمایا کہ ایہ اعلان خدا دی طرف تو‏ں سی تو اس نے انکار دی حالت وچ کہیا: جے ایہ اعلان خدا دی جانب تو‏ں سی تو اک پتھر آسمان تو‏ں اس دے سر اُتے آگرے۔ اسی حالت وچ آسمان دی طرف تو‏ں اک پتھر اس دے سر اُتے نازل ہويا تے اسنو‏ں اوتھے ہلاک کرڈالا تے ایہ آیات نازل ہوئیاں۔طبرسی، ج10، ص530، قرطبی، ج19، ص278، ثعلبی، ج10، ص35۔

 اسلام وچ عید غدیر 
مسلمانان عالم تے بالخصوص شیعہ روز غدیر نو‏‏ں وڈی عیداں وچ شمار کردے نيں تے ایہ دن انہاں دے درمیان عید غدیر دے نام تو‏ں مشہور و معروف ا‏‏ے۔ابو ریحان بیرونی، ص95۔

اس عید دی شہرت اس قدر زیادہ اے کہ عباسی خلیفہ مستعلی بن مستنصر عباسی دی سنہ 487 وچ عید غدیر نو‏‏ں انجام پائی۔ ابن خلکان، ج1، ص60۔ ہور اہل سنت دے مصادر حدیث وچ منقول اے کہ جو وی 18 ذی الحجہ نو‏‏ں روزہ رکھے خداوند متعال اسنو‏ں چھ مہینےآں دے روزے دا ثواب عطا فرمائے گا؛ تے ایہ دن اوہی عید غدیر ہی دا دن ا‏‏ے۔خطیب بغدادی، ج8، ص290۔ عید غدیر دی رات وی مسلماناں دے درمیان معروف راتاں وچ شمار ہُندی ا‏‏ے۔ثعالبی، ص511۔

رسول اللہ  نے فرمایا:
۔ ترجمہ: روز غدیر میری امت دی بہترین عیداں وچو‏ں اے تے ایہ اوہ دن اے جدو‏ں خداوند متعال نے حکم دتا کہ وچ اپنے بھائی علی بن ابی طالب نو‏‏ں اپنی امت دے پرچمدار دے طور اُتے مقرر کراں تا کہ میرے بعد لوگ انہاں دے ہتھو‏ں ہدایت پان تے ایہ اوہ دن اے جدو‏ں خدا نے دین نو‏‏ں کامل کیتا تے اپنی نعمت میری امت اُتے پوری کردی تے اسلام نو‏‏ں انہاں دے لئے بحیثیت دین پسند کر لیا۔صدوق، امالی، ص125۔

امام صادقؑ نے فرمایا:
۔ ترجمہ: غدیر خم دا دن اللہ دی وڈی عید اے، خدا نے کوئی پیغمبر مبعوث نئيں کیتا مگر ایہ کہ اس نے اس دن نو‏‏ں عید قرار دتا تے اوہدی عظمت و حرمت نو‏‏ں پہچان لیا؛ تے اس عید دا نام آسمان وچ عہد و پیمان دا دن تے روئے زمین اُتے میثاق محکم تے عمومی حضور تے موجودگی دا دن، ا‏‏ے۔حر عاملی، وسائل الشیعه، ج5، ص224۔

 غدیر معصومین دے کلام وچ  

امام علیؑ نے فرمایا:
"اے مسلمانو تے اے مہاجرین و انصار! کیہ تسيں  نئيں سنیا کہ رسول اللہ  نے غدیر دے دن مینو‏ں تواڈا مولا قرار دتا؟ تے سب نے کہیا ہاں ایسا ہی ا‏‏ے۔ صدوق، خصال، ص550۔

حضرت فاطمہ(س) فرماندیاں نيں:
"گویا تسیں نئيں جاندے! رسول اللہ  نے غدیر دے دن کیہ فرمایا؟ خدا دی قسم، اس دن رسول اللہ  نے مقام ولایت و امامت نو‏‏ں علیؑ دے لئے مقرر تے استوار فرمایا تاکہ اس منصب دی نسبت تواڈی لالچ دی رسی نو‏‏ں کٹ دین"۔طبرسی، احتجاج، ج1، ص80۔

امام حسنؑ نے فرمایا:
"مسلماناں نے رسول اللہ  نو‏‏ں دیکھیا تے رسول اللہ  دی گل سنی جدو‏ں روز غدیر میرے والد دا ہتھ پھڑ لیا تے انہاں تو‏ں مخاطب ہوکے فرمایا: جس دا میں مولا تے راہبر و راہنما ہاں پس ایہ علیؑ وی اس دے مولا و رہبر و راہنما نيں"۔صدوق، امالی، ج2، ص171۔

امام حسینؑ نے فرمایا:
"رسول اللہ  نے علیؑ نو‏‏ں تمام آداب دے نال پرورش کیتی، جدو‏ں علیؑ نو‏‏ں روحانی تے نفسیاتی لحاظ تو‏ں مستحکم کیتا عہدہ امامت انہاں دے سپرد کیتا تے غدیر دے دن فرمایا: جس دا میں مولا ہو تے رہبر ہاں، پس ایہ علیؑ وی اس دے مولا تے رہبر نيں"۔ری شهری، ج2، ص232۔

امام علی رضاؑ نے فرمایا:
"روز غدیر آسمان والےآں دے نزدیک اہل زمین والےآں دی نسبت زیادہ مشہور اے ... جے لوگ اس دن دی قدر و عظمت تو‏ں واقف ہُندے بےشک فرشتے ہر روز 10 مرتبہ انہاں دے نال مصافحہ کردے"۔طوسی، تهذیب الاحکم، ج6، ص24۔

 شاعران غدیر 

 پہلی صدی ہجری  دوسری صدی ہجری  تیسری صدی ہجری  چوتھ‏ی صدی ہجری  پنجويں صدی ہجری  چھیويں صدی ہجری  ستويں صدی ہجری  اٹھويں صدی ہجری  نويں صدی ہجری  دسويں صدی ہجری  گیارہواں صدی ہجری  چودھواں صدی ہجری امیرالمؤمنین ؑ کمیت بن زید ابوتمام طائی ابن طباطبای اصفہانی شریف رضی ابوالحسن فنجکردی ابوالحسن المنصور باللہ ابن داود حلی ابن عرندس حلی ابراہیم بن کفعمی ابن أبی شافین البحرانی  حسان بن ثابت  سید حمیری دعبل ابن علویہ اصفہانی  سید مرتضی اخطب خوارزمیمجدالدین بن جمیل جمال الدین خعی  ابن داغر حلّی عزالدین عاملی زین الدین حمیدی قیس انصاری عبدی کوفی ابواسماعیل علوی مفجّع مہیار دیلمی قاضی ابن قادوس ابوالحسن جزّار سریجی اوالی حافظ برسی حلّی  شیخ حسین کرکی  عمرو بن عاص  وامق نصرانی ابوقاسم صنوبری ابوعلی بصیر ابوالغارات ملک صالح قاضی نظام الدین صفی الدین حلّی ضیاء الدین الہادی  شیخ بہائی  محمد حمیری  ابن رومی ابوفراس ابوالعلی معرّی قطب الدین راوندیشمس الدین محفوظ بن وشاح  شیبانی شافعیالحسن آل ابی عبدالکریم  شیخ حر عاملی    حمانی افوہ ابونجیب طاہر ابن جبر مصری ابوالمعالی القاضی جلیسبہاء الدین اربلی  شمس الدین مالکی   حسین بن شہاب کرکیرجوع کنید بہ: الغدیر، ج۲-۱۱.  محمد ثقفی تہرانی شریف رازی، گنجینہ دانشمندان(۱۳۵۳ش)، ج۴، ص۴۱۴-۴۱۵.

 غدیر دے مطالعاندی مآخذ 

 الغدیر، علامہ امینی
 عبقات الانوار (حدیث الغدیر) مؤلف: میر حامد حسین کنتوری لکھنوی
 غدیر در آیینه کتاب، مؤلف: محمد انصاری
 چهارده قرن با غدیر، مؤلف: محمد باقر انصاری
 همگام با پیامبر در حجة الوداع، مؤلف: حسین واثقی
 الغدیر و المعارضون، مؤلف: سید جعفر مرتضی عاملی
 الغدیر فی الإسلام، مؤلف: محمد رضا فرج اللّه حلفی نجفی
 شرح و تفسیر خطبه پیامبر اکرم در غدیر خم، مؤلف: سید محمد تقی نَقَوی

 متعلقہ مضامین 

 امام علیؑ
 عید غدیر
 خطبۂ غدیر
 خطبۂ غدیر دا متن
 حجۃ الوداع

 باہرلے جوڑ 

 حدیث غدیر دی سند تے متن دے سلسلہ وچ تحقیق
 واقعہٴ غدیردے منابع

 حوالے 

 منابع 

 قرآن کریم، اردو ترجمہ: سید علی نقوی نقوی (نقن)۔
 ابن اثیر، اسد الغابہ، تحقیق محمد ابراہیم بنا، دارالشعب، قاہرہ
 ابن خلکان، وفیات الاعیان، تحقیق احسان عباس، دارالثقافہ، لبنان
 ابن عبد ربہ، عقد الفرید، دار و مکتبہ الہلال، بیروت
 ابن عقدہ کوفی، کتاب الولایۃ، تحقیق عبدالرزاق حرزالدین، انتشارات دلیل ما، قم
 ابن کثیر، البدایۃ و النہایۃ، تحقیق علی شیری، دار احیاء التراث، بیروت
 ابن مغازلی، مناقب علی بن ابی طالب، مکتبہ اسلامیہ، تہران
 ابوریحان بیرونی، آثار الباقیہ، انتشارات ابن سینا، تہران
 ابو نعیم، حلیہ الاولیاء، دارالکتاب العربی، بیروت
 احمد بن عبداللہ طبری، ذخائر العقبی، مکتبہ القدسی، قاہرہ
 احمد حنبل شیبانی، مسند احمد بن حنبل، دار احیاء التراث العربی، بیروت
 امام، سید جلال؛ مجلہ تاریخ در آینہ پژوہش، زمستان 1386، شمارہ چہارم
 امینی، الغدیر، دارالکتاب العربی، بیروت
 بیہقی، مناقب الشافعی، تحقیق سید احمد صقر، مکتبہ دار التراث، قاہرہ
 ترمذی، سنن ترمذی، دارالمعرفہ، بیروت
 ثعالبی، ثمار القلوب، تحقیق ابراہیم صالح، دار البشائر، دمشق
 ثعلبی،"الکشف و البیان عن تفسير القرآن"، دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1422ق
 جزری شافعی، اسنی المطالب، تحقیق محمدہادی امینی، مطبعہ امام امیرالمومنین، اصفہان
 حاکم حسکانی، شواہد التنزیل، تحقیق محمدباقر محمودی، وزارت ارشاد اسلامی، تہران
 حر عاملی، وسائل الشیعہ، موسسہ الاسلامیہ، تعلیقات عبدالرحیم ربانی شیرازی سال ۱۴۰۳ ق
 حلبی، السیرہ الحلبیہ، دارالمعرفہ، بیروت
 حموینی جوینی، فرائد السمطین، تحقیق محمدباقر محمودی، موسسہ محمودی، بیروت
 خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، تحقیق مصطفیٰ عبدالقادر، دارالکتب العلمیہ، بیروت
 ری شہری، موسوعہ الامام علی ابن ابی طالب، دارالحدیث، قم
 شعیری، جامع‌الاخبار، انتشارات رضی، قم
 صدوق، امالی، تحقیق موسسہ بعثت، موسسہ بعثت، قم
 صدوق، خصال، تحقیق علی اکبر غفاری، یونیورسٹی مدرسین، قم
 طباطبایی، المیزان، یونیورسٹی مدرسین، قم
 طبرسی، الإحتجاج، نشر مرتضی، مشہد
 طبرسی، مجمع البیان، موسسہ اعلمی للمطبوعات، بیروت
 طوسی، التبیان، تحقیق احمد حبیب قصیر، مکتب اعلام الاسلامی
 طوسی، تلخیص الشافی، تحقیق سیدحسین بحرالعلوم، دارالکتب الاسلامیہ، تہران
 طوسی، تہذیب الاحکم، سید حسن موسوی خرسان، دارالکتب الاسلامیہ، تہران
 عیاشی، کتاب التفسیر، ترجمہ سیدہاشم رسولی محلاندی، چاپخانہ علمیہ، تہران
 قرطبی، "الجامع لاحکم القرآن"، ناصرخسرو، تہران، 1364ش
 قمی، منتہی الامال، انتشارات نقش نگین، اصفہان
 متقی ہندی، کنز العمال، موسسہ الرسالہ، بیروت
 مجلسی، بحارالانوار، موسسہ الوفاء، بیروت
 محب طبری، الریاض النضرۃ، دار الندوہ، بیروت
 مفید، ارشاد، موسسہ آل البیت، قم
 نسائی، سنن الکبری، تحقیق عبدالغفار سلیمان، دارالکتب العلمیہ، بیروت
 واحدی نیشابوری، اسباب نزول الایات، موسسہ حلبی، قاہرہ



گٹھ:فضائل اہل بیت
گٹھ:فضائل امام علی
گٹھ:ہجرت تا وفات نبی دے واقعات
گٹھ:غدیر
گٹھ:دسويں ہجری دے واقعات
گٹھ:علی