پہلوی خاندان

thumbnail
پہلوی ٹبر ایران دا اک راچ ٹبر سی جینے 1925 توں 1979 نک ایران تے راج کیتا سی۔ ایدے وچ دو بادشاہ لنگے نے رضا شاہ پہلوی (راج ویلہ 1925–1941) تے محمد رضا شاہ پہلوی (راج ویلہ 1941–1979)۔

ایران دا آخری شاہی خاندان، جس دی حکومت دا آغاز 1925ء وچ رضا شاہ پہلوی دی تخت نشینی دے نال تے خاتمہ 1979ء دے ایرانی انقلاب دے نال ہُندا اے تے اس طرح ایران وچ ملوکیت دی قدیم روایت دا خاتمہ ہويا۔

 سلطنت دا آغاز 

1921ء وچ رضا خان (بعد ازاں رضا شاہ پہلوی) جو ایران دی فوج وچ اک افسر سن اپنے دستیاں نو‏‏ں استعمال کردے ہوئے قاجار خاندان دی حکومت دے خلاف علم بغاوت بلند کیتا۔ چار سالاں دے اندر تمام مخالفتاں نو‏‏ں کچل کے انہاں نے خود نو‏‏ں ملک دا طاقتور ترین فرد ثابت کر دتا۔ 1925ء وچ اوہ قاجار خاندان دے آخری فرمانروا احمد شاہ قاجار نو‏‏ں معزول کرکے خاص طور اُتے بلائے گئے ایوان دے ذریعے نويں بادشاہ بن گئے۔

اوہ ایران نو‏‏ں جدید ریاست بنانے دے وسیع تر منصوبے دے حامل سن تے اس وچ وڈے پیمانے اُتے صنعتاں دے قیام دے نال بنیادی ڈھانچے دی توسیع، ذرائع نقل و حمل دی ملک بھر وچ تیاری، قومی سرکاری تعلیمی نظام دے قیام، عدلیہ وچ اصلاحات تے صحت عامہ دی سہولیات دی فراہمی دے منصوبہ جات شامل سن ۔ اوہ اک مستحکم تے مرکزی حکومت اُتے یقین رکھدے سن ۔

انہاں نے اپنے صاحبزادے سمیت سینکڑاں ایرانیاں نو‏‏ں یورپ تربیت دے لئی بھیجیا۔ انہاں دے 16 سالہ دور اقتدار (1925ء تا 1941ء) وچ انہاں دے منصوبہ جات نے ایران نو‏‏ں اک ترقی یافتہ ملک بنا دتا۔ انہاں دی اصلاحات تو‏ں اک پیشہ ور متوسط تے صنعتاں وچ کم کرنے والے طبقات ابھرے۔

لیکن 1930ء دی دہائی وچ رضا شاہ دے آمرانہ انداز دے طرز حکومت نے مختلف شعبہ ہائے زندگی تو‏ں تعلق رکھنے والے افراد خصوصا مذہبی طبقے وچ شدید بے چینی پیدا کر دت‏ی۔ 1935ء وچ رضا پہلوی نے فارس دی جگہ ملک دے لئی ایران دا لفظ منتخب کیتا۔ چند دانشوراں دے احتجاج دے بعد انہاں دے جانشین محمد رضا شاہ پہلوی نے 1959ء وچ اعلان کیتا کہ فارس تے ایران دونے ہی قابل قبول نيں۔

رضا شاہ نے برطانیہ تے سوویت یونین دی مداخلت تو‏ں بچنے دی پوری کوشش کيتی۔ حالانکہ انہاں دے ترقیاتی منصوبہ جات نو‏‏ں غیر ملکی تکنیکی تجربات دی ضرورت رہی لیکن انہاں نے برطانوی تے سوویت اداریاں نو‏‏ں ٹھیکے دینے تو‏ں ہمیشہ اجتناب کیتا۔ حالانکہ برطانیہ نے اینگلو-ایرانین آئل کمپنی دے ذریعے ایران دے تیل دے ذخائر اُتے قبضہ کر لیا لیکن رضا شاہ نے تکنیکی مدد جرمنی، فرانس، اٹلی تے یورپ دے ہور ملکاں تو‏ں حاصل کرنے نو‏‏ں ترجیح دتی۔ اس لئی 1939ء دے بعد اس وقت ایران دے لئی مسائل کھڑے ہو گئے جدو‏ں جرمنی تے برطانیہ دوسری جنگ عظیم وچ اک دوسرے دے دشمن دے طور اُتے آمنے سامنے ہوئے۔ رضا شاہ نے ایران دے غیر جانبدار ہونے دا اعلان کیتا لیکن برطانیہ بضد رہیا کہ ایران وچ جرمن انجینیئر تے تکنیکی ماہرین جاسوسی کر رہے نيں جنہاں دا مقصد جنوب مغربی ایران وچ برطانیہ دی تیل دی تنصیبات نو‏‏ں سبوتاژ بنانا اے۔ برطانیہ نے تمام جرمن شہریاں نو‏‏ں ملک بدر کرنے دا مطالبہ کیتا لیکن رضا شاہ نے اس تو‏ں انکار کردے ہوئے کہیا کہ اس تو‏ں تمام ترقیاتی منصوبہ جات اُتے برے اثرات پے سکدے نيں۔

 دوسری جنگ عظیم 

جون 1941ء وچ جرمنی دی سوویت یونین وچ مداخلت دے بعد برطانیہ تے سوویت روس اتحادی بن گئے۔ دوناں نے اپنی توجہ ایران دی جانب مبذول کيتی۔ برطانیہ اس وقت حال ہی وچ تیار ہونے والی ریل دے نظام نو‏‏ں خلیج فارس دے راستے سوویت روس نو‏‏ں ذرائع نقل و حمل دی فراہمی دے اک اہ‏م ذریعے دے طور اُتے دیکھ رہیا سی جرمن شہریاں نو‏‏ں ملک بدر کرنے تو‏ں انکار اُتے اگست 1941ء وچ برطانیہ تے روس نے ایران اُتے چڑھائی کر دتی تے رضا شاہ نو‏‏ں گرفتار کرکے ملک بدر کر دتا تے ایران دے ریل راستیاں اُتے قبضہ کر لیا۔ جنگ دے دوران برطانیہ تے روس دے اتحادی امریکا نے ریل راستیاں دی دیکھ بھال تے اسنو‏ں رواں رکھنے وچ مدد دے لئی فوجی دستہ بھیجیا۔ برطانیہ تے سوویت یونین نے رضا شاہ دے نظام حکومت نو‏‏ں ختم کردے ہوئے آئینی حکومتی اختیارات نو‏‏ں محدود کر دتا۔ انہاں نے رضا شاہ دے صاحبزادے محمد رضا پہلوی نو‏‏ں تخت اُتے فائز کرنے دی اجازت دت‏ی۔

جنوری 1942ء وچ انہاں نے ایران نال اک معاہدے اُتے دستخط کیتے جس وچ ایران دی آزادی دے احترام تے جنگ دے خاتمے دے چھ ماہ دے اندر فوج کڈ دینے دا اعلان کیتا گیا۔ 1943ء وچ تہران کانفرنس وچ ریاستہائے متحدہ امریکا نے اس وعدے دا اعادہ کیتا۔ 1945ء وچ روس نے ایران دے شمال مغربی صوبےآں مشرقی آذربائیجان تے مغربی آذربائیجان تو‏ں نکلنے دے لئی نظام الاوقات فراہ‏م کرنے تو‏ں انکار کر دتا۔ انہاں دونے علاقےآں وچ روس دی مدد نال خود مختاری دیاں تحریکاں تیار کیتیاں گئیاں۔

روس نے مئی 1946ء وچ اپنے دستے واپس بلا لئے لیکن تناؤ دی کیفیت کئی ماہ برقرار رہی۔

غیر ملکی افواج دے انخلاء دے بعد ایران دے سیاسی نظام وچ سیاسی جماعتاں دے قیام دی مکمل اجازت دتی گئی تے 1944ء وچ مجلس دے انتخابات ہوئے جو 20 تو‏ں ودھ سالاں دے عرصے وچ پہلے حقیقی انتخابات سن ۔ غیر ملکی مداخلت تمام جماعتاں دے لئی بدستور سب تو‏ں حساس مسئلہ سی اینگلو-ایرانین آئل کمپنی جو حکومت برطانیہ دی ملکیت سی، ایران دا تیل پیدا تے فروخت کردی جا رہی سی۔ 1930ء دی دہائی دے اوائل وچ چند حلفےآں تو‏ں ملک دے تیل دے ذخائر نو‏‏ں قومیانے دی صدا بلند ہوئی تے 1946ء تک ایہ مطالبہ اک مقبول سیاسی تحریک بن گیا۔

 سرد جنگ 

محمد رضا پہلوی نے 16 ستمبر 1941ء نو‏‏ں والد دی جگہ تخت شاہی سنبھالیا۔ اوہ اپنے والد دی اصلاحات دی پالیسیاں اُتے قائم رہے لیکن جلد ہی حکومت اُتے اثر و رسوخ رکھنے دے لئی شاہ تے معروف سیاست دان محمد مصدق دے درمیان کشمکش دا آغاز ہو گیا۔

آئینی شہنشاہ دی حیثیت تو‏ں اپنا کردار ادا کرنے تے پارلیمنی حکومت نو‏‏ں جوابدہ ہونے دے دعویاں دے باوجود محمد رضا پہلوی حکومت معاملات وچ بہت زیادہ مداخلت کردے۔ انہاں دی توجہ افواج وچ اصلاحات تے اس امر نو‏‏ں یقینی بنانے اُتے مرکوز رہی کہ اوہ بدستور شاہی اثر و رسوخ دے زیر اثر رہے۔ 1949ء وچ شاہ اُتے اک قاتلانہ حملے دے بعد سیاسی جماعتاں اُتے پابندیاں عائد کر دتیاں گئياں تے شاہ دے آئینی اختیارات وچ اضافہ ہو گیا۔

1951ء وچ برطانوی تیل نکالنے والی صنعت نو‏‏ں قومیانے (ویکھو: ابادان بحران) دے فورا بعد مجلس نے محمد مصدق نو‏‏ں 12 دے مقابلے وچ 79 ووٹاں تو‏ں نواں وزیر اعظم مقرر کر دتا۔ شاہ اس معاملے اُتے مصدق دے مخالف سن کیونکہ انہاں نو‏ں مغرب دی جانب تو‏ں تیل اُتے پابندی عائد کرنے دا خطرہ سی جو ایران نو‏‏ں اقتصادی طور اُتے بحران نال دوچار کر سکدا سی شاہ ایران تو‏ں فرار ہو گئے لیکن جدو‏ں برطانیہ تے امریکا نے اگست 1953ء وچ مصدق دے خلاف بغاوت ترتیب دتی (ویکھو آپریشن ایجیکس) تو اوہ وطن واپس آ گئے۔ مصدق نو‏‏ں شاہ نواز افواج نے گرفتار کر لیا۔

علاقائی بے چینی تے سرد جنگ دے تناظر وچ شاہ نے خود نو‏‏ں مغرب دا اہ‏م اتحادی قرار دے دتا۔ اس دوران انہاں نے ہور اصلاحات کيتیاں جنہاں نو‏ں انقلاب سفید دے نام تو‏ں یاد کیتا جاندا اے جس وچ ملکیت زمین، عورتاں دے حق رائے دہی تے ناخواندگی دے خاتمے دے حوالے تو‏ں اعلانات شامل سن ۔ ایران وچ بنیادی ڈھانچے دی تعمیر دے لئی عظیم تر منصوبہ جات ترتیب دتے گئے جس دے نتیجے وچ خوشحالی دا دور دورہ ہو گیا تے صرف دو دہائیاں وچ ایران غیر متنازع طور اُتے مشرق وسطٰی دی وڈی اقتصادی و فوجی قوت بن گئیا۔ لیکن نال نال معاشرے اُتے مغربی اثرات گہرے ہُندے گئے۔

عوام وچ غیر اسلامی اقدار دے فروغ دے باعث مذہبی رہنماواں وچ شدید بے چینی پیدا ہوئی تے آمرانہ طرز حکومت دے باعث سنجیدہ حلقے وی جمہوری اصلاحات دے خواہش مند سن ۔ انہاں مخالفین نے شاہ دی اصلاحات نو‏‏ں کڑی تنقید دا نشانہ بنایا تے انہاں نو‏ں آئین دی خلاف ورزی قرار دتا کیونکہ اوہ شاہی اختیارات نو‏‏ں محدود کردا سی

شاہ خود نو‏‏ں قدیم ایران دے شہنشاہاں دا جانشیں سمجھدے سن تے 1971ء وچ انہاں نے فارسی شہنشاہیت دے ڈھائی ہزار سال دی تکمیل اُتے جشن دا اہتمام کیتا۔ 1976ء وچ انہاں نے اسلامی ہجری تقویم (سال 1355ھ) دی جگہ شمسی "شاہی" تقویم (سال 2595) نو‏‏ں رائج کر دتا جو 25 صدی قبل پہلی فارسی سلطنت دے قیام تو‏ں شروع ہُندا اے۔ شاہ دے انہاں اقدامات نو‏‏ں غیر اسلامی سمجھیا گیا تے اس دے نتیجے وچ انہاں دے خلاف مذہبی رہنماواں دی مخالفت وچ ہور شدت آ گئی۔

 خاتمہ 

عوامی سطح اُتے رد عمل نو‏‏ں دبانے دے لئی شاہ دی حکومت اپنے خفیہ جاسوسی دے ادارے ساواک دے ذریعے مخالفین نوں بے دردی نال کچلنے\ لگی۔ انہاں مخالفین وچ مذہبی طبقات دے علاوہ اشتراکی نظریات دی حامل تودہ پارٹی وی شامل سی جس نے کئی مرتبہ شاہ تے انہاں دے صاحبزاداں نو‏‏ں قتل کرنے دی کوشش کيتی سی۔

1970ء دی دہائی دے وسط تک تیل دے ذریعے ودھدی ہوئی آمدنی دے نتیجے وچ شاہ نے ملکی ترقی دے لئی ہور اہ‏م تے وڈے منصوبہ جات دے سلسلے دا آغاز کیتا۔ لیکن مغربی اثرات دے تلے روز بروز دبنے دی وجہ تو‏ں مذہبی طبقے دی بے چینی وچ روز بروز اضافہ ہو رہیا سی اسلامی رہنماواں خصوصا جلا وطن آیت اللہ روح اللہ خمینی نے شاہ دی حکومت دا تختہ الٹنے تے اسلامی روایات دی جانب واپس پلٹنے دا اعلان کیتا جسنو‏ں اسلامی انقلاب دا نام دتا گیا۔ 1978ء تے 1979ء وچ وڈے پیمنے اُتے عوامی مظاہریاں دے بعد شاہ دی حکومت دا خاتمہ ہو گیا۔ شاہ ملک تو‏ں فرار ہو گئے تے مصر تے پاناما تو‏ں ہُندے ہوئے دوبارہ مصر وچ انور سادات دے مہمان بنے۔ انہاں دے انتقال اُتے انہاں دے صاحبزادے شہزادہ رضا پہلوی نے پہلوی خاندان دے سربراہ دی حیثیت سنبھالی۔ اج پہلوی خاندان امریکا دی ریاست میری لینڈ وچ تقریباً گمنامی دی زندگی گزار رہیا اے۔

 حوالے 

گٹھ:پہلوی خاندان
گٹھ:1925ء وچ قائم ہونے والے ممالک تے علاقے
گٹھ:1979ء دی تحلیلات
گٹھ:اقوام متحدہ دی سابقہ رکن ریاستاں
گٹھ:ایران تے فارس وچ بادشاہت
گٹھ:ایران دی سیاسی تاریخ
گٹھ:ایران وچ 1920ء دی دہائی
گٹھ:ایران وچ 1925ء دی تاسیست
گٹھ:ایران وچ 1930ء دی دہائی
گٹھ:ایران وچ 1940ء دی دہائی
گٹھ:ایران وچ 1950ء دی دہائی
گٹھ:ایران وچ 1960ء دی دہائی
گٹھ:ایران وچ 1970ء دی دہائی
گٹھ:ایران وچ ویہويں صدی
گٹھ:ایرانی اسلامی انقلاب
گٹھ:ایشیا دی سابقہ بادشاہتاں
گٹھ:سابقہ سلطنتاں
گٹھ:شاہی خاندان
گٹھ:مسلم شاہی سلاسل
گٹھ:مشرق وسطی دے سابقہ ممالک
گٹھ:ہوائی سانچے
گٹھ:مشرق وسطی دے شاہی خاندان

Category:ایران