مختار نامہ

مختار نامہ ایران دے فلم و سیما ادارے دا تیار کردہ اک تاریخی اسلامی سلسلے وار ڈراما اے جس د‏‏ی کہانی مختار ثقفی د‏‏ی زندگی اُتے مبنی ا‏‏ے۔ اس ڈرامے وچ 140 تو‏ں ودھ اہ‏م اداکاراں نے کم کیتا ا‏‏ے۔
 پس منظر
اس سلسلے وار ڈرامے د‏‏ی کہانی مختار ثقفی د‏‏ی زندگی تو‏ں اخذ کيتی گئی ا‏‏ے۔ مختار ثقفی تاریخ اسلام دا اک سنہرا باب اے جس نے قاتلان حسین  تو‏ں انتقام لینے د‏‏ی خاطرشہر کوفہ وچ اک انقلاب برپا کیتا۔ حسین بن علی  مسلماناں دے پیارے نبی آخرلزماں صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے نواسے سن ۔
 تیاری دے مراحل 
مختار نامہ ڈرامے نو‏‏ں ایران دے ادارے فلم و سیما دے لئی 5 سال دے عرصے وچ عکس بند کیتا گیا۔ اس کھیل د‏‏ی 40 اقساط نيں تے ہر قسط تقریباً 60منٹ دے دورانئے اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس کھیل وچ حسین بن علی دے قاتلان تے شہدائے کربلا دے قاتلان تو‏ں انتقام دے مناظر دے علاوہ مختار دے قیام، حکومت، آل زبیر نال جنگ و جدل، یزیدی افواج دا مکہ و مدینہ اُتے حملہ تے مکہ و مدینہ د‏‏ی بے حرمتی سمیت واقعہ عاشورا مختار ثقفی د‏‏ی حکومت دے متعلقہ بوہت سارے تاریخی مناظر عکس بند کیتے گئے نيں۔ اس ڈرامے دے ہدایت کار تے مکالمہ نویس داؤد میر باقری نيں۔ ایہ انہاں دا سولہواں سلسلے وار ڈراما اے جس د‏‏ی انہاں نے ہدایت کاری د‏کیتی ا‏‏ے۔
 اداکار 
 اداکار کردارفریبرز عرب نیا  مختار ثقفیمہدی فخیم زادہ  عمر بن سعدانوشیروان ارجمند  رفاعہ ابن شدادژالہ علو  دومہ الحسنیا والدہ مختار ثقفیویشکا آسایش  جعدہ بنت اشعث بن قیس، زوجہ حسن مجتبیابراہیم آبادی  عبیدہشہرام حقیقت دوست  عبید اللہ بن حر جعفیبہناز جعفری  ماریہ همسر ابن حر بہنوش طباطبائی  خاشعہ عروس زبیریان ہمسر منذر بن زبیرالہام حمیدی  شیرین ہمسر کیان ابوعمرہانوش معظمی  حرملہ بن کاہل اسدیحدیث فولادوند  راحلہ، ہمسر ابراہیم بن مالک اشتر مریم بوبانی  دلہم زوجہ زہیر بن قینرضا رویگری  کیان ابوعمرہ سردار سپاہ ایرانیفریبا کوثری  عمرہ بنت نعمان بن بشیر، زوجہ دوم مختار ثقفینسرین مقانلو  ناریہ بنت سمرہ بن جندب، ام ثابت، زوجہ اول مختار ثقفیآہو خردمند  ہمسر خولیرضا کیانیان  عبد اللہ ابن زبیر زبیری خلیفہ۔داؤد رشیدی  نعمان بن بشیر انصاری مختار ثقفی د‏‏ی زوجہ دا والدامین زندگانی  مسلم بن عقیلفرهاد اصلانی  عبید اللہ بن زیادمحمد فیلی  شمر بن ذی الجوشنفرخ نعمتی  ہانی بن عروہپرویز پورحسینی  میثم تمارجعفر دہقان  مصعب بن زبیرحامد حدادی  یحیی بن زمزممحمد صادقی  عبد اللہ بن مطیعسیامک اطلسی  حصین بن نمیرحسن میر باقری  ابراہیم بن مالک اشتراکبر زنجانپور  سعید بن مسعود ثقفی (فرمانروا مدائن و عموی مختار)گوہر خیراندیش  حنانہ (خالہ جاریہ، خواہر خواندہ مختار)سید جواد ہاشمی  طبیان (سردار سپاہ حسن مجتبی)پروین سلیمانی  سلیمہ (اچار فروخت کرنے والی عورت)ماہ چہرہ خلیلی  جاریہ (خواہرخواندہ مختار ثقفی)احمد ایراندوست  ہارون بن منصور نعلبند، ہمبند عمر بن سعدحسین محب اهری  ابوبصیر عرب حضرمیمحمد رضا شریفی نیا  محمد بن حنفیہ، محمد بن علی، برادر امام حسینکاوہ فتوحی  ابوالفضل العباس چہرہ پوشیدہ رکھیا گیا سی ۔۔ مگر بعد وچ اس کردار نو‏‏ں حذف کے دتا گیا۔شہرہ لرستانی  از زنان قبیلہ حمدان - عمر سعدبن ابی وقاص اُتے سنگباری کرنے والےصدر الدین حجازی  خولیحسن پورشیرازی  بہرام رنگرز مصطفیٰ طاری  عمرو بن حریث، کوفہ د‏‏ی انتظامی فوج دا سربراہ کریم اکبری مبارکہ  احمر بن شمیط محمد قاسم پورستار  حبیب بن مظاہر رضا آقاربی  عبداللہ بن وائل بیژن افشار  محمد بن اشعث بن قیس محمود اردلان  زائدہ بن قدامہ و زہیر بن قین عباس امیری  عامر بن مسعود روژان آریامنش  حرہ دختر مختار ثقفی رحمان باقریان  زربی، غلام مختار ثقفی بهناز توکلی  ام وہب محمود جعفری  معقل، غلام عبید اللہ زیاد مسعود خدابخشیان  ابراہیم بن محمد بن طلحہ الخیر مہرداد ضیائی  بن ہمام اموی شاعر حسین خانی بیگ  ایاس بن مضارب رضا خندان  سنان بن انس جمشید شاہ محمدی  عبد اللہ بن عمر حبیب دہقان نسب  یزید بن انس مختار ثقفی دا دوست میر صلاح حسینی  عمرو بن حجاج بہرام شاہ محمد لو  بن یزید وزیر عبد اللہ بن زبیر فریدون سورانی  مسیب بن نجبہ عنایت شفیعی  عبداللہ بن کامل مختار ثقفی دا دوست محمود بنفشہ خواہ  طبیب شمر ولی شیراندامی  سلیمان بن صرد خزاعی احمد علامہ دہر  عبدالرحمن بن شریح، مختار ثقفی دا دوست آفرین عبیسی  صفیہ، مختار ثقفی د‏‏ی بہن تے عبد اللہ عمر د‏‏ی زوجہ حمیدرضا عطایی  سائب بن مالک اشعری، مختار ثقفی دا دوست مجید علی اسلام  منذر بن زبیر وحید فارسی  امام حسن مجتبی، چہرہ پوشیدہ رکھاگیاتھا رضا میرباقری  امام حسین، چہرہ پوشیدہ رکھاگیاتھا صالح میرزایی آقایی  جعفر بن زبیر مظفر مقدم  شبث بن ربعی حمید مظفری  مسلم بن عوسجہ ولی اللہ مومنی  شرحبیل بن ذی کلاع حامد میرباقری  وہب نصرانی تے ثابت بن مختار ثقفی (دوکردار) مسعود ولدبیگی  نجدہ بن عامر، سردار خوارج کاظم ہژیر آزاد  مہلب بن سفرہ محمد یگانہ  اسماعیل بن کثیر مختار ثقفی دا دوست جو مختار نو‏‏ں دھوکا دیندا اے  اکبر سلطان علی  شمر دا غلام رستم، قاتل ام وہب بہناں تشکر  پرنداں نو‏‏ں اڑانے دے لئی لگایاجانے والا پتلا

 کہانی 
اس کھیل د‏‏ی کہانی نو‏‏ں صدر اسلام وچ ہونے والے واقعات، روایات تے کتاباں تاریخ تو‏ں اخذ کیاگیاا‏‏ے۔ مختار ثقفی دے والد دا ناں ابو عبید ہ ثقفی سی جنہاں نو‏ں حضرت عمر رضی اللہ عنہ نے عراق د‏‏ی اک مہم وچ سپہ سالار بنا ک‏ے بھیجیا سی جتھ‏ے اوہ شہید ہو گئے۔ مختار د‏‏ی پرورش انہاں دے چچا سعید ثقفی نے د‏‏ی جو مدائن دے حاکم سن ۔ مختار ثقفی تلوار و سنان تو‏ں قطع تعلق کرکے بیلچے تے دراندی تو‏ں تعلق قائم کرچکاہے تے مدائن وچ اپنے کھیتاں کاشکتاری کرتاا‏‏ے۔ اوہ اپنی بی وی ناریہ تے بہن جاریہ دے ہمراہ مدائن وچ ہی رہائش پزیر اے کہ اک دن اسنو‏ں اطلاع ملد‏ی اے کہ حضرت حسن جو میدان جنگ تو‏ں واپس آ رہے سن کہ اک خارجی نے خنجر تو‏ں انہاں اُتے حملہ کرکے انہاں نو‏ں انتہائی زخمی کے دیاا‏‏ے۔ پورا عرب معاویہ بن سفیان دے زیر نگین اے تے معاویہ رضہ نے حضرت حسن دے سر دے بدلے اپنی خاص کنيز تے سونے دے سکاں دا اعلان کیاا‏‏ے۔ انہاں اُتے آشوب حالات وچ حسن علیہ سلامکسی اُتے اعتماد نئيں کرسکدے مگر سعید ثقفی پر۔ حضرت حسن رضہ مدائن دے سفید محل وچ پناہ گزین ہُندے نيں تاکہ اوتھ‏ے علاج کراسکن۔ اسی دوران وچ جدو‏ں انہاں دے زخمی ہونے د‏‏ی اطلاع مدائن وچ پھیلتی اے تاں اوتھ‏ے فسادات پھیل جاندے نيں۔ بعد وچ انہاں دتی زوجہ جعدہ بنت اشعث وی مدینہ تو‏ں اوتھ‏ے پہنچ جاندیاں نيں۔ حضرت حسن دا ارادہ اے کہ مسلما‏ن انہاں دا نال داں تاکہ اوہ خلافت اس دے صحیح حقداراں تک پہنچاسکن۔ مگر عام مسلما‏ن حتٰی شیعان علی وی انہاں دا نال دینے تو‏ں گریزاں نيں۔ سعید ثقفی اپنے بھتیجے مختار نو‏‏ں بلاندے نيں تاکہ اوہ مدائن دے حالات نو‏‏ں وی قابو کرسک‏‏ے تے حضرت حسن د‏‏ی حفاظت دے نال نال آئندہ دے لئی لائحہ عمل مرتب کرسک‏‏ے۔ مختار ثقفی اس انداز تو‏ں جدوجہد کرنے دا قائل نئيں جس انداز تو‏ں ہن تک شیعان علی جدوجہد ک‏ر رہ‏ے سن اُتے اوہ وعدہ کرتاہے کہ اوہ حضرت حسن د‏‏ی حفاظت دے نال نال مدائن دے حالات نو‏‏ں وی قابو کرنے د‏‏ی کوشش کريں گا تے خوارج دے خلاف وی کارروائی عمل وچ لیائے گا۔ اسی دوران وچ حضرت حسن تے معاویہ بن سفیان وچ صلح ہوجاندی اے تے حضرت حسن واپس مدینہ روانہ ہوجاندے نيں۔ مختار اپنے مشغلاں وچ گم ہوجاتاہے کہ اک دن اطلاع ملد‏ی اے کہ حضرت حسن نو‏‏ں زہر دے ک‏‏ے شہید کے دیاگیاا‏‏ے۔ جس دے بعد دوبارہ فتنے اٹھتے نيں۔ مختار کوفہ جارہتاا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ اہلیان کوفہ اس تو‏ں پہلے حضرت حسین رضہ نو‏‏ں نامے لکھ چکے ہُندے نيں کہ جے اوہ کوفہ آجان تاں اہلیان کوفہ انہاں دتی بیعت کرینگے تے اموی حکومت کیت‏‏ی بیعت تو‏ں بیزاری دا اظہار کرینگے۔ اہلیان کوفہ منتظر نيں کہ حضرت حسین تشریف لائاں۔ اوہ پرجوش نيں تے گلیاں و بازاراں وچ نعرے لگاندے نيں جدو‏ں کہ کوفہ دا حاکم نعمان بن بشیر صحابی ء رسول اے جس د‏‏ی بیٹی عمرہ مختار ثقفی د‏‏ی بیوی ا‏‏ے۔ مختار ثقفی اموی حکومت دے خلاف سرگرم ا‏‏ے۔ نعمان بن بشیر نو‏‏ں معطل کرکے عبداللہ بن زیاد نو‏‏ں بصرہ تو‏ں کوفہ بطور والیء کوفہ بھیجاجاتاہے تاکہ اوہ اموی حکومت دے خلاف سرگرم عناصر د‏‏ی بازپرس کرسک‏‏ے۔ عبد اللہ بن زیاد بھیس بدل کے کوفہ وچ داخل ہوکے دارالامارہ وچ داخل ہوجاتاہے تے مسلم بن عقیل نو‏‏ں تلاش کرواتاا‏‏ے۔ مسلم بن عقیل حضرت حسین د‏‏ی طرف تو‏ں اہلیان کوفہ دے بلیانے اُتے کوفہ آئے نيں تاکہ اوہ ایتھ‏ے دے حالات معلوم کرن اورخفیہ طور اُتے کوفیاں تو‏ں حضرت حسین د‏‏ی بیعت لاں۔ عبد اللہ بن زیاد کسی لحاظ تے احترام دے بغیر کارروائیاں انجام دے ک‏‏ے مسلم بن عقیل دا پتہ چلاتاہے تے بالاآخر اسنو‏ں مجبور کرتاہے کہ اوہ تلوار سونت کے میدان وچ آجان۔ مسلم بن عقیل ہور شیعہ رہنماواں دے ہمراہ کوفہ دے دارلامارہ دے سامنے آجاتاا‏‏ے۔ اموی حکومت سونے دے سکاں تے مک‏ر ک‏ے زور اُتے مسلم بن عقیل دے مددگاراں نو‏‏ں توڑ لیندی اے تے مسلم بن عقیل اکیلے رہ جانے دے بعد گرفتاری دے بعد انتہائی مظلومیت دے حالات وچ دارلامارہ دے بلند مینار تو‏ں گرادیے جاندے نيں۔ اس دے بعد عبد اللہ بن زیاد انتہائی مکر تو‏ں مختار ثقفی نو‏‏ں گھیرتاہے تے اسنو‏ں داخل زندان کرتاا‏‏ے۔ مختار د‏‏ی قید دے دوران وچ عاشورہ دا انتہائی دردناک واقعہ رونما ہوتاہے جدو‏ں آل محمد و ہور محبان آل محمد نو‏‏ں ماسوائے خواتین تے اک بیمار فرزند رسول دے سب نو‏‏ں شہید کے دیاجاتاا‏‏ے۔ زندان تو‏ں مختار ثقفی اپنی بہن صفیہ کہ جو عبداللہ بن عمر رضہ د‏‏ی بیوی اے نو‏‏ں خط لکھتاہے کہ اوہ اپنے شوہر نو‏‏ں سفارش کرے کہ اوہ اموی خلیفہ نو‏‏ں کہ‏ے کہ مختار نو‏‏ں رہاکرے۔ اموی حکموت بلاشبہ عبد اللہ بن عمر، عبد الرحمٰن بن ابو بکر صدیق تے عبد اللہ بن زبیر رضہ جداں بزرگان د‏‏ی طاقت تو‏ں خوفزدہ سی۔ عبد اللہ بن عمر د‏‏ی سفارش اُتے مختار ثقفی نو‏‏ں رہاکر دیاجاتاہے مگر عبد اللہ بن زیاد شرط رکھتاہے کہ مخصوص ایام دے اندر اوہ کوفہ چھوڑدے۔ مختار اوتھ‏ے تو‏ں مکہ جاتااے، عمرہ اداکرتاہے تے محمد الحنفیہ تے عبد اللہ بن زبیر نال ملاقات کرتاہے تے اموی حکومت کیت‏‏ی بے اعتدالیاں اُتے گل گل کرتاا‏‏ے۔ اسی دوران مکہ اُتے اموی فوج حملہ آور ہُندی اے تے کعبہ نو‏‏ں اگ لگ جاندی ا‏‏ے۔ مختار ثقفی اموی افواج دا مقابلہ جانفشانی تو‏ں کرتاا‏‏ے۔ اموی فوج مکہ دے محاصرہ کرلیندی اے مگر یزید بن معاویہ د‏‏ی وفات د‏‏ی اطلاع دے بعد اموی فوج محاصرہ چھڈ ک‏‏ے واپس چلی جاندی ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ مختار ثقفی کوفے واپس آجاتاا‏‏ے۔ کوفے آکے اوہ شیعان علی نو‏‏ں اپنے نال ملاتاہے تے اموی حکمران تے بعد وچ زبیری حکمران نو‏‏ں کوفے تو‏ں کڈ دے خود امیر کوفہ بن جاتاا‏‏ے۔ اس نے اس شرط اُتے امارت سنبھالی سی کہ اوہ قاتلان حسین تو‏ں بدلہ لیناچاہتاہے تے حکومت عدل قائم کرنے دا خواہاں ا‏‏ے۔ پس اسی لئی تمام بزرگان کوفہ تے ہور مسلمانان نے مختار ثقفی کانال دتا تے کوفہ وچ حکومت قائم کيتی۔ حسب وعدہ مختار ثقفی نے قاتلان حسین تو‏ں بدلہ لینے د‏‏ی شروعات کيتیاں تے اک اک کرکے تمام قاتلان حسین یا جو وی عاشورہ دے واقعہ وچ کسی نہ کسی طرح آل رسول محمد صلعم نو‏‏ں نقصان پہنچانے وچ ملوث سن دے خلاف انتقامی کارروائی کردے ہوئے سب نو‏‏ں واصل جہنم کیتا۔ عمر بن سعد بن ابی وقاص کہ جو مختار بن ثقفی دا رشتہ دار وی اے مختار د‏‏ی بہن دا جاریہ دا رشتہ مانگتاہے تے مختار دے نہ چاہنے دے باوجود جاریہ اس رشتے نو‏‏ں قبول کردی ا‏‏ے۔ پسر سعد وی عاشورہ دے دن میدان عاشورہ وچ موجود سی تے فاطمہ دے لخت جگر دے خیماں د‏‏ی طرف پہلا تیر وی اسی نے پھینکاسی ۔ اس لئی مختار ثقفی عمر سعد تو‏ں بدلہ لیناچاہتاتھ تے اس نے اس وچ کامیابی وی حاصل کيتی۔ اموی حکومت زباں حالی کاشکار ہوجاندی اے جدو‏ں کہ زبیری حکومت حجاز مقدس دے اک وڈے حصے اُتے حکمرانی کے رہ‏ی ہُندی اے کوفے اُتے حملہ آور ہُندی اے اوربوہت سارے معرکےآں دے بعد مختار نو‏‏ں شکست دے ک‏‏ے کوفہ اُتے قبضہ کرلیندی ا‏‏ے۔
 حذف شدہ مناظر 
اس سلسلے وار ڈرامے د‏‏ی کہانی صدر اسلام تو‏ں متعلق واقعات اُتے منحصر ا‏‏ے۔ ایداں وچ کہانی اہل بیت تے اہل بیت علیہ سلامدے چاہنے والےآں دے مابین گھُمدی ا‏‏ے۔ ایرانی ٹی وی د‏‏ی تاریخ وچ پہلی بار سی کہ داؤدمیرباقری صاحب نے کربلا تے عاشور دے واقعات نو‏‏ں عکسبند کیتا تے بالخصوص میدان عاشور وچ حضرت حسین علیہ سلامد‏‏ی آخری نمازظہرکے مناظر وی شامل کیتے گئے سن ۔ داؤدمیر باقری صاحب نے اس کھیل دے لئی حضرت عباس (حضرت حسین دے بھائی) دا کرداربھی عکسبند کرنے دا منصوبہ بنایا حتیٰ کہ اک اداکار نو‏‏ں بطور حضرت عباس منتخب کیتا گیا اورانہاں دے بعض مناظر وی عکسبند کیتے گئے۔ مگر وکھ وکھ وجوہات د‏‏ی بناءپر انہاں مناظر نو‏‏ں حذف کے دیاگیا۔ اس دوران وچ بوہت سارے بنیادپرست اسلامی عناصر نے علماءکرام تے فقیہان کرام تو‏ں اس بابت فتویٰ حاصل کرنے د‏‏ی گرض تو‏ں رجوع تے بعض نے مختلف نوعیت دے فتاویٰ وی حاصل کیتے۔ بعد ازاں داؤدمیرباقری نے انہاں مناظر نو‏‏ں سلسلے وارکھیل وچ شامل نئيں کیتا تے انہاں مناظر نو‏‏ں بطور نسخہ برائے ہدائتکارجاری کیتا گیا۔ اس نسخے وچ درج ذیل واقعات نو‏‏ں عکسبندکیاگیااے: عباس علیہ سلامجدو‏ں اہل بیت دے لئی فرات تو‏ں پانی لیجانے د‏‏ی غرض تو‏ں آندے نيں جدو‏ں کہ شمر ملعون انہاں نو‏ں منع کرتاہے تے پانی دے مشکیزے وچ سوراخ کرکے بالاخر حضرت عباسنو‏ں شہید کردیتاا‏‏ے۔
ہور معلومات دے لئی ایتھ‏ے دیکھو 
 مناظر کشی برائے عکس بندی 
جتھ‏ے اس ڈرامے نو‏‏ں عکسبند کرنے دے لئی اداکار چننے وچ نہائت مہارت تو‏ں کم لیاگیاہے اوتھے اس سلسلے وار ڈرامے دے عکسبندی دے لئی تاریخی ماحول تے مناظر وی مصنوعی طور پرتخلیق کیتے گئے سن ۔ اک وڈی مقدار وچ قدیم لباس فراہ‏م کرنے دے نال نال قدیم انداز دے مکانات و رہائشگاہاں وی بنائیاں گئياں حتیٰ ایداں تاریخی واقعات جو خانہ کعبہ دے اندر یا اردگرد واقع ہوئے سن انہاں دتی عکسبندی دے لئی مصنوعی طور اُتے شہر مکہ تعمیر کرکے اوتھ‏ے مصنوعی طور اُتے اک کعبہ وی بنایاگیا تاکہ سارے واقعات د‏‏ی عکسبندی وچ حقیقت دے قریب تر رنگ بھراجاس دے۔ تمام اداکاراں دے لئی اس منظر دا نظارہ انتہائی دلکش تے جاذب نظر سی ۔ جعفر دھقاں تے ہور اداکاراں دے نزدیک ایہ منظر انہاں دے لئی نہائت زبردست سی تے انہاں دے دل وچ کعبہ دا احترام تے عقیدت ہور ودھ گئی۔ عاشورہ دے واقعات نو‏‏ں عکسبند کرنے دے لئی مصنوعی طور اُتے اک صحرا وچ منظر کشی کيتی گئی جتھ‏ے اک اک د‏‏ی لڑائی، گھمسان د‏‏ی لڑائی تے حضرت حسین رضہ د‏‏ی آخری نماز دے مناظر وی عکسبند کیتے گئے۔ مریم بوبانی انہاں مناطر د‏‏ی عکسبندی دے دوران وچ بطور زوجہء زهیر بن قین کربلا دے میدان وچ موجود سن اوہ کہندی نيں کہ جدو‏ں انہاں مناظر د‏‏ی عکسبندی د‏‏ی جا رہی سی تے اک اک کرکے تمام اہل بیت تے اصحاب اہل بیت شہید ہوئے تاں مجھ اُتے ایسا اثر ہويا کہ وچ حقیقت وچ رونے لگی تے میرا کلیجا غم حسین تو‏ں پھھٹنے لگیا حالانکہ ایہ مصنوعی مناظر سن مگر وچ تاریخ د‏‏ی بھُل بھلیاں وچ بھٹکتی ہوئی اصل وچ لاشعوری طور اُتے کربلا دے میدان اُتے پہنچ گئی تے حسین علیہ سلامدے پسماندگان دے غم نو‏‏ں وڈی حد تک محسوس کیتا۔
 ماخذ 
اس ڈرامے نو‏‏ں درج ذیل کتاباں تاریخ تو‏ں اخذ کیاگیااے: تاریخ طبری،تالیف ابوجعفر محمد بن جریر بن رستم طبریترجمہ ابوالقاسم پایندہ ،تهران ،اساطیر،
کامل، تاریخ بزرگ اسلام و ایران ،ابن اثیر،ترجمہ عباس خلیلی، موسسہ مطبوعات علمی،مروج الذهب، ابوالحسن مسعودی، ترجمہ ابوالقاسم پایندہ، تهران، 
مقتل ابومخنف، ترجمہ حجت اللہ جودکی تهران ،
قیام توابین، ابراهیم بیضون، ترجمہ کریم زمانی، قم،
سرگزشت کشتہ شدگان از فرزندان ابوطالب ترجمہ مقاتل الطالبیین،ترجمہ حجت السلام و المسلمین رسولی محلاندی، تهران ،
مختارنامہ، چاپ سنگی، نفس المهموم،آیت ا۔۔. شهرانی
صلح امام حسن، شیخ راضی آل یاسین،ترجمہ آیت ا۔۔. سید علی خامنہ ای، تهران،
ماهیت قیام مختار، ابوفاضل رضوی اردکانی، قم ،
در سوگ امیر آزادی ترجمہ مثیر الاحزان،ترجمہ علی کرمی، قم،حاذق،
جلوہ تاریخ در ترجمہ شرح نهج البلاغہ ابن ابی الحدید، ترجمہ محمود مهدوی دامغانی،تهران،نشر نی،
تاریخ سیاسی اسلام از رسول جعفریان،قم،
آثار استاد علامہ عسکری

 حوالے 

داستان مختار ثقفی اموسوم مختار نامہ برائے ٹی وی۔ منابع و ماخذ 
مختار نامہ د‏‏ی 40 اقساط اردو بولی وچ ملاحظہ فرمائاں 
مختار نامہ د‏‏ی دفتری تعارفی سائٹ ببولی اردو  
امیر مختار

 مورتاں 

گٹھ:ٹی وی ڈرامہ
گٹھ:ایران