زیارت ناحیہ مقدسہ

زیارت ناحیۂ مقدسۂ، امام حسین دے زیارت نامیاں وچو‏ں اے جو روز عاشورا تے ہور ایام وچ پڑھیا جاندا اے۔ دو زیارتنامے اس نام تو‏ں منقول نيں انہاں وچو‏ں اک اسی نام تو‏ں مشہور اے جدو‏ں کہ دوسرے نو‏ں زیارت شہدا وی کہیا جاندا اے جس وچ امام(ع) دے اصحاب تے انہاں دے قاتلاں دے ناں وی درج نيں۔

مشہور زیارت نامے دا آغاز انبیائے الہی تے ائمۂ اطہار اُتے سلام تو‏ں ہوندا اے پھر امام حسین تے آپ(ع) دے اصحاب نو‏ں سلام دتا جاندا اے۔ بعد ازاں، امام(ع) دے بعض اوصاف تے کردار تے آپ(ع) دے قیام دا پس منظر، نیز آپ دی شہادت تے آپ(ع) اُتے ڈھائے گئے مصائب نو‏ں بیان کردے ہوئے اس مصیبت وچ تمام اہل عالم دے عزادار ہونے دی طرف اشارہ کیتا گیا اے۔ اس زیارت نامہ دا اختتام ائمہ معصومین تو‏ں توسل تے خداوند متعال دی درگاہ وچ دعا و التجا نال ہوندا اے۔

انہاں دو زیارتاں دا امام زمانہ تو‏ں منسوب ہونے تو‏ں متعلق مختلف آراء پائے جاندے نيں۔

 ناحیۂ مقدسہ 
ناحیۂ مقدسہ شیعاں دے ہاں تیسری صدی ہجری دے اوائل تو‏ں رائج ہونے والی اک اصطلاح اے۔ اس وقت دے دشوار سیاسی تے سماجی حالات نو‏ں مد نظر رکھدے ہوئے امام ہادی، امام حسن العسکری تے امام مہدی تو‏ں کوئی چیز نقل کردے ہوئے یا انہاں دے بارے وچ گفتگو کردے ہوئے ان حضرات معصومین دے اسم گرامی لینے دی بجائے اس اصطلاح نو‏ں بروئے کار لیائے جاندے سن تے خاص کر امام مہدی(ع) دے لئی ایہ اصطلاح بہت زیادہ استعمال کیتا جاندا سی۔محمدی ری شہری، دانشنامہ امام حسین(ع)، ج12، ص271۔
 منسوب 
سید ابن طاووس نے اپنی کتاباں ’’اقبال الاعمال‘‘ تے ’’مصباح‘‘ وچ فقط لفظ ’’ناحیہ مبارکہ‘‘ دی طرف اشارہ کیتا اے تے اس چیز دا احتمال اے کہ ایہ زیارت امام ہادی علیہ السلام تو‏ں نقل ہوئی اے کیونکہ آپؑ دے زمانے وچ حکومت دی طرف تو‏ں لگائی جانے والی پابندیاں دی وجہ تو‏ں شیعہ کھل کے آپ نال ملاقات نئيں کر سکدے سن لہٰذا اوہ جدو‏‏ں وی امام معصوم دے بارے وچ بات کردے تو لفظ ’’ناحیہ مقدسہ‘‘ استعمال کردے سن لہٰذا بعض روایات کہندیاں نيں کہ زیارت ’’ناحیہ مقدسہ‘‘ امام ہادی علیہ السلام تو‏ں منقول اے۔

البتہ سید ابن طاووس تو‏ں پہلے محمد بن المشہدی نے اپنی کتاب ’’مزارِ کبیر‘‘ وچ نقل کیتا اے کہ ایہ زیارت حضرت امام زمانہ عجل اللہ تعالیٰ فرجہ الشریف تو‏ں نقل ہوئی اے تے چونکہ ساڈے علما تے بزرگان اس دی طرف خاص توجہ دیندے نيں اس لئی اسيں وی اسنو‏ں پڑھنے دا خاص اہتمام کردے نيں۔
 زیارت ناحیہ تے اصول کافی 

کہندے نيں کہ اسی زمانہ غیبت صغری وچ ناحیہ مقدسہ تو‏ں اک ایسی زیارت برآمد ہوئی اے جس وچ تمام شہداٴ کربلا دے نام تے انہاں دے قاتلاں دے اسما ٴنيں ۔ اس ”زیارت ناحیہ “ دے نام تو‏ں موسوم کیتا جاندا اے ۔ اسی طرح ایہ وی کہیا جاندا اے کہ اصول کافی جو حضرت ثقة الاسلام علامہ کلینی المتوفی 328 دی 20 سالہ تصنیف اے اوہ جدو‏‏ں امام عصر دی خدمت وچ پیش ہوئی توآپ نے فرمایا : ” ھذا کاف لشیعتنا۔“ ایہ ساڈے شیعاں دے لئی کافی اے زیارت ناحیہ دی توثیق بوہت سارے علما نے کیتی اے جنہاں وچ علامہ طبرسی تے مجلسی وی نيں دعائے سباسب وی آپ ہی تو‏ں مروی اے ۔

 زیارت ناحیہ دا اک حصہ 
" میرا سلام ہو اس شہید اُتے جس دی داہنی طرف دیاں پسلیاں ٹٹ کے بائیں طرف آ گئیاں سن تے بائیں طرف دیاں پسلیاں ٹٹ کے داہنی طرف آ گئیاں سن
ﺳﻼﻡ ﺍُﻥ ﭘﺎﮐﯿﺰﮦ ﻧﻔﻮﺱ اُتے ﺟﻨﮭاﮟ نوں ﭨﮑﮍﮮ ﭨﮑﮍﮮ ﮐﯿتا
ﮔﯿﺎ ،
مسافرں وچوں سب تو‏ں زیادہ بے کس ؤ مظلوم مسافر پے سلام
انہاں گریباناں پے سلام جو خون تو‏ں بھرے ہوئے سن
سلام اس مظلوم امام اُتے جس دے سر نو‏ں پشت گردن تو‏ں کٹیا گیا
اس ریش اقدس اُتے سلام جو خون نال سرخ سی
اس روخسار اُتے سلام جو خاک الودہ سی
ﺳﻼﻡ ﺍﺭﺽِ ﮐﺮﺑﻼ ﭘﮧ ﺑﮩﻨﮯ ﻭﺍﻟﮯ ﺧﻮﻥ ﭘﺮ ،
ﺳﻼﻡ ﺟﺴﻤاﮞ توں ﺟﺪﺍ ﮐﺮﺩتے ﺟﺎﻧﮯ ﻭﺍﻟﮯ ﺍﻋﻀﺎﺀ ﭘﺮ ،
ﺳﻼﻡ ﻧﯿﺰیاﮞ ﭘﮧ ﺍُﭨﮭﺎﮰ ﺟﺎﻧﮯ ﻭﺍﻟﮯ ﺳﺮاﮞ ﭘﺮ ،
" میرا سلام ہو اس مظلوم حسین صلواۃ پرکہ جس پرآسمان دے فرشتےوی رو دتے".

میرا سلام ہو اس قیدی اُتے جس دا گوشت زنجیراں کھا گئیاں.......
.میرا سلام ھو اس معصومہ پہ جس دے رخساراں دی رنگت کربلا تو‏ں شام تک مسلسل تبدیل ھوندی رہی.
"سلام" اُنہاں ھونٹاں اُتے جو پیاس تو‏ں سوکھے ھوئے سن
میرا سلام ہو اس بی بی (س) اُتے جس نے کربلا تو‏ں شام تک اپنے زخمی ہتھا‏ں نال اپنے بھائی دے یتیماں نو‏ں کھانا کھلایا
سلام ہو اُس اُتے جس دے قبر دی مٹی خاکِ شفا ہے-
سلام ہو اس اُتے جس دے حرم دی فضاوچ دعاواں قبول ہوندیاں نيں

حضرت صاحب الزمان عجل فرجھم اپنے جدّ مظلوم امام حسین ؑنو‏ں مخاطب کردے فرمــاندے نيں :
 زیارت ناحیہ وچ علی اصغر اُتے سلام 

زیارت ناحیہ وچ آپ دے لئی آیا اے ۔

 زیارت ناحیہ جناب عقیل تے جناب مسلم بن عقیل دے بیٹاں اُتے سلام 

کتاب شریف « الصحیفة المبارکة المهدیة» وچ شہداء دی زیارت ناحیہ وچ یاں وارد ہويا اے :

 زیارت ناحیہ، مشہور تے غیر مشہور 
امام حسین دے زیارت نامیاں وچ دو زیارت نامے ناحیہ مقدسہ تو‏ں منسوب نيں:
 زیارت مشہورہ، جو امام زمانہ دے اک نائب خاص دے توسط تو‏ں ساڈے تک پہنچی اے۔ ایہ زیارت ذیل دے مآخذ وچ نقل ہوئی اے:  شیخ مفید دی کتاب "المزار" (قلمی نسخہ)، ابن المشہدی دی کتاب المزار الکبیر، علامہ مجلسی دی بحار الانوار، محمد شیرازی دی کتاب "کتاب الدعا و الزیارہ"، محمود بن سید مہدی موسوی دہ سرخی اصفہانی دی کتاب "رمز المصیبہ"، ابراہیم بن محسن دی کتاب "الصحیفۃ الہادیہ" ـ جو "الصحیفۃ المہدیہ" تے "التحفۃ المہدیہ" دے نام تو‏ں وی مشہور اے ـ تے حسن شیرازی دی کتاب "کلمۃ الامام المہدی" علیہ السلام۔
 دوسری زیارت ـ جو زیارت شہدا دے نام تو‏ں مشہور اے ـ سنہ 252ھ ق وچ ابو منصور بغدادی نے محمد بن غالب اصفہانی تو‏ں نقل کیتا اے تے اس وچ امام حسین دے 80 اصحاب امام حسین(ع) تے انہاں دے قاتلاں دے نام وی نقل ہوئے نيں۔ ایہ زیارت نامہ تاریخ صدور دی رو تو‏ں یا تو امام ہادی (تاریخ شہادت: سنہ 254ھ ق) تو‏ں منسوب اے یا پھر امام حسن عسکری (تاریخ شہادت سنہ 260ھ ق) تو‏ں کیونکہ اس وقت تک امام مہدی دی ولادت وی نئيں ہوئی سی؛ مگر ایہ کہ کتاب دی تاریخ صدور دی روایت وچ تصحیفتصحیف دے معنی لغت وچ خطا دے نيں، تصحیف تحریف ہی دا اک حصہ اے، جس وچ الفاظ وچ لفظی تے تحریری شباہت دی وجہ تو‏ں لفظ دی تبدیلی معرض وجود وچ آندی اے؛ فَراہیدی، العین، ج3، ص120۔ ذیل لفظ "صحف"۔ ہوئی ہو۔ اس زیارت دا متن ذیل دی کتاباں وچ منقول اے:  سید ابن طاؤس دی اقبال الاعمال، عبد اللہ بن نوراللہ بحرانی اصفہانی دی عوالم، علامہ مجلسی دی بحار الانوار،بحار الانوار، ج45،ص64۔ محمد تقی سپہر کاشانی دی ناسخ التواریخ، محمد شیرازی دی کتاب الدعا و الزیارہ، دہ سرخی اصفہانی دی رمز المصیبہ تے محمد مہدی شمس الدین دی انصار الحسین۔

 متن تے اس وچ مندرج مضامین 

زیارت ناحیۂ مقدسہ دا آغاز انبیائے الہی تے اہل بیت، امام حسین تے کربلا وچ اصحاب حسین(ع) اُتے درود و سلام تو‏ں ہوندا اے: "  تے پھر جنگ تو‏ں پہلے دے امام حسین دے اوصاف تے کردار، جنگ دے پس منظر، آپ(ع) تے آپ(ع) دے اصحاب دے واقعۂ شہادت تے درپیش مسائل تے سختیاں تے پورے عالم تے زمینی تے آسمانی موجودات دے عزادار ہونے، ورگے مسائل نو‏ں بیان کیتا جاندا اے۔ آخر وچ اہل بیت تو‏ں توسل تے اللہ دی بارگاہ وچ دعا دے نال زیارت نامہ اختتام پزیر ہوندا اے۔(صوندی فائل ڈاؤنلوڈ  زیارت دا متن )

 سلام 
زیارت نامے دے آغاز وچ 22 نبیاں (علیہم السلام) دا تذکرہ ہويا اے تے بعد ازاں اصحاب کساء (علیہم السلام) وچو‏ں ہر اک دا نام تے بعض خصوصیات دا تذکرہ اے جس دے بعد انہاں نو‏ں سلام دتا گیا اے تے اس زیارت وچ کدی امام حسین دا نام تے آپ دے فضائل تے کردار دے نمونیاں نو‏ں ذکر کر دے آپ نو‏ں سلام دتا گیا اے تے کدی آپ(ع) دے اعضاء و جوارح تے آپ(ع) اُتے وارد ہونے والے مصائب دا تذکرہ کرکے۔

اگلے حصے وچ امام حسین دے اصحاب تے ساتھیاں نو‏ں سلام دتا گیا اے۔

 امام دی دینی تے سماجی حیثیت دی طرف اشاره 

مفصل مضمون: امام حسین علیہ السلام

بعد دے حصے وچ امام حسین دے اوصاف تے انہاں دی منزلت اُتے روشنی ڈالی گئی اے تے قیامِ عاشورا دے بعض اسباب بیان ہوئے نيں:

""۔...۔

 واقعۂ عاشورا دی توصیف 
اس حصے وچ روز عاشورا دے بعض واقعات دی وضاحت کچھ ایداں ہوئی اے:
 "انہاں نو‏ں انہاں دے کم تو‏ں منع کرنے دے بعد آپ نے انہاں دے لئی حجت تے دلیل اُتے تاکید فرمائی؛ انھاں نے آپ دی بیعت توڑ دتی تے آپ دے پروردگار تے آپ دے نانا اُتے غضبناک ہوئے تے آپ دے خلاف جنگ لڑی۔ تے اس ملعون شخص نے اپنے لشکریاں نو‏ں حملے دا حکم دتا تے ایہ کہ آپ نو‏ں پانی تو‏ں تے اس وچ داخل ہونے تو‏ں باز رکھن۔۔۔ انھاں نے اپنے تیر تے پتھر آپ دی طرف پھینکے تے اپنے مجرم ہتھا‏ں نو‏ں آپ دی نابودی دے لئی کھولیا۔۔۔ ہر طرف تو‏ں آپ نو‏ں گھیر لیا تے گہرے گھاؤ آپ دے جسم مبارک اُتے مارے۔۔۔ حتی کہ زخمی ہوکے گھوڑے دی زین تو‏ں زمین اُتے آ رہ‏ے، گھوڑے اپنے سماں نال آپ دے جسم اُتے دوڑے تے ستمگراں نے اپنی بُرّاں شمشیراں آپ اُتے اتار دتیاں  ۔۔۔ "۔

 عاشورا دے بعد دے مصائب دی توصیف 
زیارت دا ایہ حصہ امام حسین دی شہادت دے بعد دے واقعات دی تصویر کشی کردا اے۔ امام زمانہ فرماندے نيں: ""۔۔

امام زمانہ اس افسوسناک المیئے نو‏ں قتلِ اسلام ۔۔۔ دے مترادف قرار دیندے نيں تے فرماندے نيں: "ہلاکت ہوۓ انہاں سرکشاں اُتے جنہاں نے آپ نو‏ں مار کے اسلام نو‏ں مار دتا تے نماز تے روزے نو‏ں بے معنی کرکے معطل کیتا، سنتاں نو‏ں پامال کرکے رکھ دتا تے ایمان دے ستوناں نو‏ں گرا دتا۔ قرآنی آیات نو‏ں بگاڑ دتا تے فساد تے دشمنی وچ خوب کوشاں ہوئے۔۔۔ کتاب خدا نو‏ں ترک کر دتا گیا تے حق و حقیقت دے نال خیانت ہوئی"آپ دے جانے دے نال ہی اللہ اکبر، لا الہ الا اللہ، حرام و حلال تے تنزیل و تاویل دا خاتمہ ہويا۔ آپ دے بعد تغییر، تبدیلی، بےدینی، کفر، نفسانی خواہشات، گمراہیاں، بلوے، بیہودگیاں تے باطل اعمال نمودار ہوئے"۔۔

 کائنات وچ اس مصیبت دی بازگشت 
اس مصیبت دی عظمت اس قدر اے کہ پوری کائنات عزادار و سوگوار ہوئی تے سب نوحہ تے گریہ کناں ہوئی: "پیغمبر(ص) پریشان حال ہوئے تے آپ(ص) دا دل گریاں ہويا تے آپ دی خاطر فرشتے تے انبیا نے آپ(ص) نو‏ں تعزیت پیش کیتی تے آپ دی خاطر آپ دی والدہ زہرا(س) سوگوار تے مصیبت زدہ ہوئیاں۔ اللہ دے مقرب فرشتے عزاداری تے تعزیت دے لئی آپ دے والد امیرالمؤمنین دے پاس آندے سن تے آپ دے لئی اعلیٰ علیین وچ ماتم و عزا دی مجلس بپا ہوئی۔۔۔ آسمان تے اس دے باشندے، بہشت تے اس دے خزانہ دار تے پھیلے ہوئے پہاڑ تے انہاں دے دامن تے تمام تر سمندر تے انہاں دی مچھلیاں تے جنّات تے انہاں دے بچے تے خانۂ خدا تے مقام ابراہیم تے مشعر الحرام تے حل و حرم آپ دے لئی روئے"۔

 آخری حصہ تے زیارت دا متن 
زیارت دا آخری حصہ زائر تے دوسرے مؤمنین دے لئی استغفار تے دعا اُتے مشتمل اے تے نماز زیارت اُتے زیارت نامہ اختتام پزیر ہوندا اے۔

 زیارت دی سند 
اس زیارت دا قدیم ترین ماخذ، ابن المشہدی دی کتاب المزار الکبیر (متوفٰی سنہ 595ھ ق) اے۔ انھاں نے سند حذف کرکے اس زیارت نو‏ں نقل کیتا اےزيارة أخری فی یوم عاشورا لأبی عبدالله الحسین ممّا خرج من الناحیة إلی أحد الأبواب. قال: تقف علیه و تقول: السلام علی آدم صفوة الله... ابن المشهدی، المزار الکبیر، 496-519۔ تے اپنی کتاب وچ واضح کردے نيں کہ ایہ زیارت سند متصل دے ذریعے انہاں تک پہنچی اے لیکن کتاب دے اختصار دے پیش نظر ـ تے اس اطمینان دی رو تو‏ں جو انہاں نو‏ں زیارات دے معصوم تو‏ں صادر ہونے دے سلسلے وچ حاصل اے ـ انھاں نے اسناد نو‏ں حذف کرلیا اے۔. المزار الکبیر، 27۔ زیادہ تر علماء نے ابن المشہدی دی توثیق و تائید کیتی اے تے انہاں دی کتاب المزار الکبیر دے اعتبار نو‏ں قبول کرلیا اے؛ جداں: محدث نوری (مستدرک الوسائل وچ)، علامہ مجلسی (بحار الانوار وچ)، شیخ عباس قمی،قمی، شیخ عباس، الکنی والالقاب، ج1، ص409، مکتبة الصدر۔ شیخ حر عاملی،المزار، مقدمه، ص6۔ شہید اولالمزار، مقدمه، ص6۔، سید محسن امینامین، سید محسن، اعیان الشیعه، ج9،ص202، دار التعارف، بیروت، 1403ه‍ ق۔ تے آقا بزرگ طہرانی۔تهرانی، آقا بزرگ، الذریعه، ج 20،ص324، چاپ دوم، دار الاضواء، بیروت، بی‌تا۔ لیکن آیت الله خوئی، ابن المشہدی دی کتاب المزار الکبیر دی وثاقت نو‏ں نئيں مندے تے ابن المشہدی نو‏ں مجہول شخص، قرار دیندے نيں۔

اس زیارت دے لئے قدیم تر مآخذ وی بیان ہوئے۔ علامہ مجلسی بحار الانوار وچ اس زیارت نو‏ں نقل کردے وقت کہندے نيں: شیخ مفید (متوفٰی سنہ 413ھ ق) نے اس نو‏ں اپنی کتاب المزار وچ روز عاشورا دے اعمال دے ضمن وچ ثبت کیتا اے۔... بحارالانوار، ج 98، ص317۔ گوکہ مذکورہ کتاب دے دستیاب نسخیاں وچ ایہ متن موجود نئيں اے۔محمدی ری شہری، دانشنامه امام حسین(ع)، ج12، ص272۔ نیز کہیا گیا اے کہ سید مرتضی (متوفٰی سنہ 436ھ ق)، ـ جو شیخ مفید دے شاگرد سن ـ نے اپنی کتاب مصباح الزائر وچ اس زیارت ـ نو‏ں ناحیۂ مقدسہ تو‏ں منسوب کیتے بغیر ـ اس دا تذکرہ کیتا اے اُتے ایہ کتاب اس زمانے وچ نایاب اے تے اس دی بعض نشانیاں سید ابن طاؤس دی مصباح الزائر وچ پائیاں جاندیاں نيں۔... مصباح الزائر، ص221۔علامہ مجلسی نے وی اس زیارت نو‏ں نقل کردے ہوئے سید مرتضی دا حوالہ دتا اے۔بحارالانوار، ج98، ص328۔

محمد ہادی یوسفی غروی دی رائے دے مطابق تن قسماں دی متداخل زیارات ناحیہ منقول نيں جو اک دوسرے دے نال متناسب نئيں نيں تے زیارت ناحیہ دے کمزور پہلؤاں وچو‏ں اک ایہ اے کہ تاریخ دے مسلمات تے مقتل دی مسلمہ روایات دے مخالف اے۔بررسی تحلیلی سیر مقتل نگاری عاشورا۔
 زیارت ناحیہ مقدسہ بارے آیت اللہ محمد جواد فاضل لنکرانی دا بیان 

١۔ ایہ زیارت محدثین تے فقہاء شیعه دے وڈی ہستیاں دا مورد توجہ رہیا اے بلکہ بعض مجتہداں نے اس دی کچھ جملات تو‏ں فقہی مسائل وچ استناد کیتا اے تے اسی دے مطابق فتوا صادر فرمایا اے ۔

٢۔ ابن مشہدی کہ جنہاں دا شمار بڑے علماء وچ هوندا اے ،انہاں نے اس زیارت نو‏ں المزار الکبیر وچ نقل کیتا اے تے اس کتاب دے مقدمہ وچ یاں رقمطراز اے :؛ انہاں دی ایہ عبارت روایات دے سند وچ موجود راویاں دی توثیق اُتے دلالت کردی اے ، تے انہاں دے نام نو‏ں ذکر نہ کرنا تے مرسل چھوڑنا انہاں راویاں دا موثق ہونا بالکل واضح ہونے دی وجہ تو‏ں اے تے اوہ وی نہ صرف انہاں دے نزدیک بلکہ تمام محدثین دے نزدیک موثق نيں ، تے ایہ بہت ہی مشکل اے کہ انہاں راویاں دے موثقہ ہونے تو‏ں مراد صرف خود انہاں دے نزدیک موثقہ ہونا ہوئے ، لہذا اس بارے وچ بعض نے جو ایہ بتایا اے کہ ابن مشہدی دا مقصد صرف بلا واسطہ مشایخ دی توثیق اے ، صحیح نئيں اے ، ایہ مطلب انہاں دی اس عبارت تے اذہان دے برخلاف اے ، جے انہاں دا مقصد ایہ ہوندا تو اس نو‏ں واضح طور اُتے بیان فرماندے ، تے مشایخ بلاواسطہ نو‏ں باواسطہ مشایخ تو‏ں جدا کردے ،لہذا انہاں دی ایہ عبارت اس بارے وچ ظہور رکھدی اے کہ انہاں روایات دے تمام راوی سب دے نزدیک یا اس فن دے اکثر افراد دے ہاں موثقہ نيں ،تے ابن مشہدی دا متاخرین وچو‏ں ہو کے انہاں دی توثیق دا حجیت نہ ہونے دا اشکال وی پیش نئيں آندا ،اگرچہ اسيں  مناسب موقع اُتے ایہ وی بیان کیتا اے کہ متاخرین دی توثیق جدو‏‏ں قدماء دے اعتراض تو‏ں تعارض نہ ہو تو معتبر اے ۔

٣۔شیخ مفید نے مزار قدیم وچ اس زیارت دے ابتداء وچ فرمایا اے : :  ایہ عبارت واضح طور اُتے دلالت کردی اے کہ ایہ زیارت انہاں دے نزدیک امام معصوم علیہ السلام تو‏ں وارد ہوئی اے ، اس دے علاوہ اس کتاب دے ابتداء وچ فرمایا اے :ایہ منتخب مأثور دعاواں تے مروی اقوال دے لئے تالیف ہوئی اے ، انہاں دی ایہ عبارت وی واضح طور اُتے دلالت کردی اے کہ اس زیارت دا امام معصوم علیہ السلام تو‏ں صادر ہونا انہاں دے لئے ثابت اے ۔

٤۔ ایہ بات وی قابل توجہ اے کہ دعاواں خصوصاً زیارت تے خاص کر اس زیارت دے جعل کرنے یا جھوٹی نسبت دینے دا انگیزہ منتفی اے تے جے ابن مشہدی ایہ ادعا کرے کہ انہاں زیارتاں تے ان جیسی دوسری دعاواں کہ جو فروع تے احکم تے اعتقادات تو‏ں مربوط نئيں اے ، دے راوی سب دے سب موثق نيں تو اسنو‏ں وی غیر ممکن نئيں سمجھناچاہئے ۔

٥۔ زیارت ناحیہ مقدسہ دے کچھ خاص خصوصیات نيں :

الف: اس زیارت وچ امام حسین علیہ السلام دے مصائب دقیق تے تفصیلی طور اُتے بیان ہوئے نيں کہ ایسا کدرے وی نظر نئيں آندا ۔

ب: اس زیارت وچ عالی مضامین و معارف تے دقیق اطلاعات بیان ہوئی نيں تے اس دے نال سوز وگداز وی اے ۔ معارف تے مطالب تو‏ں اُتے مرثیہ تے معرفت تے مسؤلیت آفرین اے ۔ اس لحاظ تو‏ں ، زیارت ناحیہ مقدسہ اک مأثور مقتل اے تے اک عام آدمی دی بولی تو‏ں صادر ہونا ناممکن اے ،اوس مضامین لازمی طور اُتے اک اوس انسان دے بولی مبارک تو‏ں صادر ہونا چاہئے جو عاشورا دی خصوصیات تے کربلا دے واقعہ اُتے کامل طور اُتے عبور رکھدا اے ۔

 زیارت ناحیہ دی شرحاں 
اس زیارت نامے اُتے لکھی گئی بعض شرحاں دے عناوین حسب ذیل نيں:

 الذخیرة الباقیہ، بقلم: محمد جعفر شاملی شیرازی، (فارسی)
 الشمس الضاحی، بقلم: علماء دی اک جماعت، (فارسی)
 تحفۂ قائمیہ'، بقلم: حاج شیخ محمد باقر فقیہ ایمانی (فارسی)
 کشف داحیہ، بقلم: بعض ہندی علماء، (اردو)
 ہمرہ نور، شرح زیارت ناحیۂ مقدسہ، بقلم: سید ہدایت اللہ طالقانی
 سلام موعود، (زیارت ناحیۂ مقدسہ دا تحلیلی تے توصیفی بیان)، بقلم: ڈاکٹر محمد رضا سنگری۔ویب سائٹ پژوہہ۔

 غیر مشہور زیارت ناحیہ (زیارت الشہداء) 

یہ زیارت نامہ زیارات ناحیہ وچو‏ں اک اے جس نو‏ں سید ابن طاؤس نے اپنی سند تو‏ں اقبال الاعمال، تے روز عاشورا دے اعمال دے ضمن، وچ نقل کیتا اے۔ ایہ زیارت شہدائے کربلا دے اسمائے گرامی اُتے مشتمل اے تے اس دا آغاز جملہ " " تو‏ں ہوندا اے۔مجلسی، بحارالانوار، ج98، ص269-274۔ سید ابن طاؤس تو‏ں قبل ایہ زیارت المزار شیخ مفیدبحارالانوار، ج98، ص274۔ تے ابن المشہدی دی المزار الکبیرالمزار الکبیر، ص485۔ وچ نقل ہوئی اے۔

 حوالے 

 مآخذ 

 ابن المشہدی، محمد بن جعفر، المزار الکبیر، مؤسسۃ النشر الاسلامی، قم، 1378ھ ش
 امین، سید محسن، اعیان الشیعہ،دار التعارف للمطبوعات، بیروت، 1403ہ‍ ق
 انصاری قمی، ناصرالدین، مجلہ موعود، اسفند 82؛ شمارہ 42۔
 آيتى، دكتر محمد ابراہيم، بررسى تاريخ عاشورا، ناشر: كتابخانہ صدوق، چاپ ششم، بہار1366ھ ش
 تہرانی، آقا بزرگ، الذریعہ، چاپ دوم، دار الاضواء، بیروت، بی‌تا.
 طبسی، نجم الدین، تا ظہور، بنیاد فرہنگی مہدی موعود، تہران، 1388ھ ش
 طبسی، نجم الدین، مجلہ انتظار، بہار 86، شمارہ 20.
 قمی، شیخ عباس، الکنی و الالقاب، مکتبۃ الصدر، تہران، بی‌تا.
 مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار الجامعۃ لدرر الاخبار الائمۃ الاطہار، دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1403ھ ق
 محمدی ری شہری، محمد، دانشنامہ امام حسین (ع) بر پایہ قرآن حدیث و تاریخ،انتشارات دار الحدیث قم، 1388ھ ش

 باہرلے جوڑ 
 پاک آن لائن نیوز اُتے زیارت ناحیہ مقدسہ
 زیارت ناحیہ مقدسہ پی ڈی ایف 

گٹھ:امام حسین
گٹھ:امام مہدی
گٹھ:حسین ابن علی
گٹھ:زیارات
گٹھ:زیارت نامے
گٹھ:شیعیت