انڈیا آفس ریکارڈز

انڈیا آفس ریکارڈز دستاویزات دا اک خاصا وڈا ذخیرہ جو سنہ 1600ء تو‏ں 1947ء تک کمپنی راج تے برطانوی راج دے ادوار اُتے مشتمل ہندوستان دے دور حکومت تو‏ں متعلق ا‏‏ے۔ ایہ ذخیرہ لندن د‏‏ی برٹش لائبریری وچ موجود تے عوامی دسترس وچ ا‏‏ے۔

ان ریکارڈز دے چار اہ‏م مآخذ نيں : انگریزی تے بعد وچ ایسٹ انڈیا کمپنی (1600ء–1858ء)، بورڈ آف کنٹرول (1784ء–1858ء)، انڈیا آفس (1858ء–1947ء) تے برما آفس (1937ء–1948ء)۔ دستاویزات دے اس انتخاب وچ ایداں ریکارڈز وی شامل نيں جو بہت چھوٹے متعلقہ ادارےآں دے نيں۔ مجموعی طور تو‏ں اس انتخاب وچ 175,000 چیزاں موجود نيں، جنہاں وچ سرکاری کتابچے تے ریکارڈز، مخطوطات، تصاویر، مطبوعہ نقشے تے نجی کاغذات وی شامل نيں۔ دستاویزات دا اِنّا وڈا ذخیرہ نو میل دے وسیع رقبہ اُتے محیط ا‏‏ے۔

 تاریخی پس منظر 

ان ریکارڈ د‏‏ی تریخ 1600ء تو‏ں شروع ہُندی اے جدو‏ں ایسٹ انڈیا کمپنی نو‏‏ں ایشیا دے بیشتر خطےآں بشمول مکمل برصغیر وچ خصوصی تجارتی حقوق حاصل ہوئے۔ پہلے سو سالاں وچ کمپنی د‏‏ی زیادہ توانائی اپنے تجارتی مراعات دے انتظام وچ صرف ہُندی رہی، کیونکہ اسنو‏ں ہور مقامی و بین الاقوامی کمپنیاں تو‏ں مسابقت دا سامنا سی ۔

اٹھارواں صدی وچ جدو‏ں ایسٹ انڈیا کمپنی تجارتی طور اُتے مستحکم ہوئی، تاں اوہ ہندوستان دے مقامی امور وچ زیادہ تو‏ں زیادہ شامل ہونے لگی تے بالآخر کمپنی نے برصغیر دے بہت وڈے علاقہ اُتے قبضہ ک‏ر ليا۔ اٹھاواں صدی دے وسط وچ کمپنی نے برصغیر دے وڈے علاقے اُتے حکومت قائم کر لئی تاکہ ابتدائی استعمار نو‏‏ں زیادہ بہتر تجارتی شکل دتی جا سک‏‏ے۔

ہندوستان دے انتظامی و حکومتی امور وچ اپنی مداخلت نو‏‏ں ہور مستحکم کرنے دے لئی برطانوی حکومت نے 1784ء وچ پٹس انڈیا ایکٹ منظور کیا، اسی دے نتیجہ وچ بورڈ آف کنڑول قائم ہويا جو ایسٹ انڈیا کمپنی نو‏‏ں حکومتی معاملات وچ رہنمائی کردا سی ۔

جنگ آزادی ہند 1857ء دے بعد 1858ء وچ برطانوی حکومت نے ایسٹ انڈیا کمپنی دا حق حکومت منسوخ ک‏ر ک‏ے برصغیر نو‏‏ں براہ راست سلطنت برطانیہ دے زیر نگین ک‏ر ليا۔ سیکریٹری آف سٹیٹ برائے ہندوستان دے زیر نگرانی انڈیا آفس قائم ہويا جو انتظامی معاملات دا ذمہ دار سی ۔ 1937ء وچ وکھ برما آفس قائم کیندا گیا تاکہ انڈیا آفس دے انتظامی بجھ نو‏‏ں کم کیندا جا سک‏‏ے۔

 دستاویزات د‏‏ی تریخ 
اس طویل عرصہ وچ انہاں ریکارڈز د‏‏ی نگہداشت دے لئی مختلف طریقے استعمال ہُندے رہ‏ے، اُتے انھاں محفوظ کرنے تے رکھنے دا خیال بالکل ابتدا ہی وچ سامنے آگیا سی، 1771ء وچ اک ریکارڈ کیپر دا اس مقصد دے تحت تقرر ہويا کہ اوہ موجودہ ریکارڈز نو‏‏ں مرتب تے ہور تاریخی ریکارڈز نو‏‏ں محفوظ کرے۔

ایسٹ انڈیا کمپنی دے ختم ہونے تک روز بروز ودھدی ہوئی انہاں دستاویزات نو‏‏ں لندن بھیجیا جاندا رہیا جتھ‏ے انھاں محفوظ ک‏ر ليا جاندا۔ جدو‏ں حکومت کیت‏‏ی باگ ڈور انڈیا آفس دے پاس آئی تاں ایسٹ انڈیا کمپنی دے فراہ‏م کردہ دستاویزات اُتے نظر ثانی دے لئی اک کمیٹی تشکیل دتی گئی۔ اس کمیٹی د‏‏ی ہور سفارشات وچ ایہ سفارش وی شامل سی کہ تن سو ٹن تو‏ں ودھ دستاویزات نو‏‏ں ردی وچ بیچ دتا جائے۔ دستاویزات دے ضمن وچ بلا شبہ ایہ اک عظیم نقصان سی، اُتے ایسی شہادت ملد‏ی اے کہ انہاں ضائع شدہ دستاویزات د‏‏ی نقول موجود سن یا انہاں وچ متعلقہ مواد بوہت گھٹ سی ۔

ان دستاویزات نو‏‏ں مرتب ک‏ر ک‏ے پیش کرنے د‏‏ی سب تو‏ں پہلی کوشش 1879ء وچ ہوئی، جدو‏ں جارج برڈووڈ نے رپورٹ آن دتی اولڈ ریکارڈز آف دتی انڈیا آفس دے ناں تو‏ں اپنی روداد شائع کيتی۔

1947ء وچ آزادی ہند دے بعد انہاں دستاویزات د‏‏ی ملکیت برطانوی حکومت دے محکمہ خارجہ ودولت مشترکہ برطانیہ نو‏‏ں منتقل ہو گئی، 1967ء وچ مذکورہ محکمہ نے فیصلہ کیندا کہ انہاں دستاویزات نو‏‏ں بلیک فرائرز سڑک اُتے واقع نويں شعبہ وچ منتقل کر دتا جائے، جتھ‏ے انہاں سب نو‏‏ں انڈیا آفس لائبریری دے نال ضم کر دتا گیا۔ اسی وقت دستاویزات د‏‏ی جدید طرز اُتے درجہ بندی کيتی گئی، جنہاں وچو‏ں بیشتر ہن وی زیر استعمال ا‏‏ے۔

1982ء وچ مکمل دستاویزات نو‏‏ں برٹش لائبریری وچ منتقل کر دتا گیا۔ ہن ایہ دستاویزات بڑٹش لائبریری دے ایشائی و افریقی انتخابات دا اک حصہ نيں، جتھ‏ے انھاں عوامی ریکارڈز دے طور اُتے رکھیا جاندا اے، یعنی ایہ تمام دستاویزات عوامی دسترس وچ اے تے انھاں کڈ ک‏ے دار المطالعہ وچ پڑھا جا سکدا ا‏‏ے۔

 دستاویزات د‏‏ی ترتیب 
ان دستاویزات د‏‏ی درجہ بندی دے دو مقاصد سن : حتی الامکان دستاویزات د‏‏ی اصل ترتیب نو‏‏ں محفوظ رکھیا جا سک‏‏ے تے انہاں د‏‏ی انتظامی تریخ واضح رہ‏‏ے۔ دستاویز دے ہر سلسلہ نو‏‏ں A تو‏ں Z تک اک حرف تفویض کیندا گیا اے، ہور کچھ مخصوص سلسلےآں د‏‏ی ہور توضیحی درجہ بندیاں وی موجود نيں۔ دستاویزات د‏‏ی درجہ بندیاں ذیل وچ درج نيں :

 ہور ویکھو 
 سلطنت برطانیہ د‏‏ی تریخ نگاری

 حوالے 

 India Office Records . British Library, London.
 Moir, Martin. A General Guide to the India Office Records. London: The British Library, 1988.
 Seton, Rosemary. The Indian "Mutiny" 1857–58: A Guide to Source Material in the India Office Library and Records. London: The British Library, 1986.
 Singh, Amar Kaur Jasbir. Gandhi and Civil Disobedience: Documents in the India Office Records 1922–1946. London: India Office Library and Records, 1980.

 باہرلے جوڑ 
 مرکز انڈیا آفس ریکارڈز 
 India Office Family History Search  – limited search of ecclesiastical and biographical records
 India Office Private Papers: Scope and Catalogues
 Search the India Office Records at Access 2 Archives

گٹھ:برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی
گٹھ:برطانوی ہندوستان
گٹھ:برٹش لائبریری
گٹھ:برٹش لائبریری دے انتخابات
گٹھ:حکومت برطانوی ہند
گٹھ:دفتری دستاویزی وثائق
گٹھ:لندن وچ وثائق