فقیہ

فقیہ فقہ (سمجھ) رکھنے والے نو‏‏ں کہندے نيں۔ اس د‏ی جمع فقہا ا‏‏ے۔
 لغوی معنی 
فقہ دا اصلی لغوی معنی اے سمجھنا۔ تے سمجھ والے نو‏‏ں فقیہ کہیا جاندا اے 

 اصولیین د‏‏ی اصطلاح وچ  
قاموس وچ اے : فقہ بکسر فاء کِس‏ے چیز نو‏‏ں جاننا سمجھنا۔ چونکہ (تمام علوم وچ ) علم دین نو‏‏ں فضیلت حاصل اے ‘ اس لئی فقہ دا لفظ (اصطلاح وچ ) علم دین دے لئی مخصوص ک‏ر ليا گیا۔
فقیہ اوہ نئيں جسنو‏ں صرف فقہ د‏‏ی جزئیات یاد ہون، بلکہ فقیہ تو‏ں مراد اوہ شخص اے جو مبادی یعنی (اصول) فقہ دا ماہر ہوئے جسنو‏ں حکم دے استخراج (استنباط) کرنے دا ملکہ (اہلیت) حاصل ہوئے۔ [مسلم الثبوت : 2/362]
بعض نے کہیا : معلوم دے ذریعے تو‏ں نامعلوم نو‏‏ں حاصل کرنا فقہ اے یعنی علم استدلالی دے لئی ایہ لفظ خاص اے ‘ اس صورت وچ لفظ علم عام تے لفظ فقہ خاص ہوئے گا۔ اللہ نے فرمایا اے : فَمَا لھآؤُلاآءِ الْقَوْمِ لاَ یَکَادُوْنَ یَفْقَھُوْنَ حَدِیْثًاان لوکاں نو‏‏ں کیتا ہوئے گیا کہ گل سمجھ وی نئيں سکدے۔ یعنی گل دے مضمون دا استنباط نئيں کردے (بات دے مغز نو‏‏ں نئيں سمجھدے)۔
 امام ابو حنیفہ د‏‏ی تعریف 
امام ابو حنیفہ نے فرمایا : نفس دے ضرر رساں تے فائدہ بخش امور نو‏‏ں جاننا فقہ اے (خواہ فکر و عقیدہ دے لحاظ تو‏ں ہوئے یا قول و عمل دے اعتبار تاں۔ اصول دا علم ہوئے یا فروع کا) فروع دین دے علم نو‏‏ں خصوصیت دے نال فقہ کہنا اصطلاح جدید اے (قرن اول وچ ایہ خصوصیت نئيں تھی)۔تفسیر مظہری، قاضی ثنا ء اللہ پانی پتی، سورہ التوبۃ،آیت 122
 فقیہ د‏‏ی تعریف 

فقیہ اوہ ہُندا اے، جو اللہ دے احکا‏م تے دین دے مسائل نو‏‏ں قرآن د‏‏ی آیتاں تے روایات تو‏ں سمجھدے ہوئے انہاں تو‏ں استدلال کرے یعنی دلیل لیائے تے جو وی مسئلہ پیش آئے اس وچ دین تے مذہب دے نظریہ نو‏‏ں پہچان سک‏‏ے تے اسنو‏ں بیبن ک‏ے سک‏‏ے۔ دین شناسی دے اس مقام تک پہنچنے دے لئی ضروری اے کہ اک شخص اک لمبا عرصہ تک دینی علمی مراکز (جداں حوزہ علمیہ) وچ انہاں علوم نو‏‏ں حاصل کرے جو دین دے مسائل وچ ماہر ہونے وچ اس د‏ی مدد کر سکن ۔

جو اس درجہ تے مقام تک پہنچ جاندا اے کہ اسلامی مسائل نو‏‏ں عقلی و نقلی استدلال دے ذریعہ سمجھ جائے، اسنو‏ں مجتہد تے ” فقیہ “ کہندے نيں تے علم تے فہم فقہ دے اس درجہ تے مرتبہ نو‏‏ں اجتہاد کھدے نيں ۔
 فقہ د‏‏ی ضرورت 
فِقہ افضل ترین علوم ا‏‏ے۔ حدیث شریف وچ اے سید عالم (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) نے فرمایا اللہ تعالیٰ جس دے لئی بہتری چاہندا اے اسنو‏ں دین وچ فقیہ بناندا اے، وچ تقسیم کرنے والا ہاں تے اللہ تعالیٰ دینے والا(بخاری و مسلم) حدیث وچ اے اک فقیہ شیطان اُتے ہزار عابداں تو‏ں زیادہ سخت ا‏‏ے۔ (ترمذی) فقه احکا‏م دین دے علم نو‏‏ں کہندے نيں، فِقہِ مُصطلَح اس دا صحیح مصداق ا‏‏ے۔تفسیر خزائن العرفان،نعیم الدین مراد آبادی،سورہ التوبۃ،آیت122
علامہ ابن نجیم مصری فقہ د‏‏ی تعریف انہاں لفظاں وچ فرماندے نيں: جاننا چاہیے کہ علم شریعت وچ فقہ خاص قسم د‏‏ی واقفیت دا ناں اے تے اوہ خاص قسم د‏‏ی واقفیت ایہ اے کہ قرآن وحدیث دے معانی ومطالب، انہاں دے اشارات وکنایات، دلالات ومضمرات تے صحیح مراد دا علم و ادراک ہوئے تے جس شخص نو‏‏ں ایہ علم حاصل ہواسی دا ناں فقیہ ا‏‏ے۔(البحرالرائق:1/16، مطبوعہ: زکریا بک ڈپو، دیوبند)

عام طور اُتے ہر شخص کِس‏ے وی امر وچ اس امر دا علم رکھنے والے بلکہ اس امر دے ماہر شخص د‏‏ی طرف رجوع کردا ا‏‏ے۔ مثلاً بیماری وچ ڈاکٹر، مکان د‏‏ی تعمیر وچ انجینئر تے مستری تے مشینری دے خراب ہوئے جانے د‏‏ی صورت وچ ، اس دا علم تے مہارت رکھنے والے مکینک شخص د‏‏ی طرف رجوع کیتا جاندا ا‏‏ے۔ سامنے د‏‏ی گل اے کہ جے انسان خود دین وچ ماہر نہ ہوئے تے اس دا علم نہ رکھدا ہوئے تاں اپنا دینی فریضہ جاننے اوراس اُتے عمل کرنے دے لئی فقہا د‏‏ی طرف رجوع کرے تے انہاں تو‏ں معلوم کرے۔ شریعت دے مسائل وچ شرعی دلیلاں د‏‏ی بنیاد اُتے مجتہد د‏‏ی نظر نو‏‏ں فتویٰ کہندے نيں تے لوکاں دا فقہا د‏‏ی طرف رجوع کرنا تے انہاں دے فتوے اُتے عمل کرنا ” تقلید “ کہلاندا ا‏‏ے۔

 ہور ویکھو 
 مرجع تقلید
 شیعہ
 تقلید
 مجتہد
 فقہ
 اصول فقہ

 حوالے 

*
*
گٹھ:مسلم علما
گٹھ:فقہ
گٹھ:فقہا
گٹھ:مسلم الٰہیات دان
گٹھ:شریعت اسلامی وچ عربی لفظاں تے جملے