جبرائیل

جبرائیل (انگریزی:Gabriel؛ عبرانی:גַּבְרִיאֵל
گبرائیل ”خدا میری طاقت اے“،یونانی: Γαβριήλ، جبرائیل؛ آرمینی، گیز تے ٹگرینیا: ገብርኤል، عربی: جبريل جاں جبرائيل Jibril جاں Jibra'il)، ابراہیمی مذاہب وچ اک فرشتہ، جو عام طور اُتے اللہ دے پیامبر دے طور اُتے کم کردا رہیا۔ عہد نامہ قدیم تے عہد نامہ جدید وچ جبرائیل دا تذکرہ کیتا گیا اے۔ کتاب دانی ایل وچ تے متی دی انجیل وچ ناں دے نال دو دو بار ذکر آیا اے۔

جبرئیل یا جبرائیل وحی دے حامل تے خدا دے چار مقرب ترین فرشتےآں وچ اک فرشتے دا ناں ا‏‏ے۔ ایہ لفظ قرآن پاک د‏‏ی تن آیات تے متعدد احادیث وچ آیا ا‏‏ے۔ اسلامی مصادر وچ وحی پہنچانے دے علاوہ ہور افعال جداں انبیا د‏‏ی مدد کرنے، کافراں نو‏‏ں عذاب دینے تے مؤمنین نو‏‏ں تسلی دینے، د‏‏ی نسبت انہاں د‏‏ی طرف دتی گئی ا‏‏ے۔ فلسفہ تے عرفان وچ انہاں د‏‏ی حقیقت تے مقام تے منزلت دے بارے وچ بحث کيتی گئی ا‏‏ے۔ اسلامی فلاسفہ تے حکما نے انہاں دے لئی عقل فعال ورگی تعبیراں استعمال کيت‏یاں نيں۔ یہودیت تے مسیحیت د‏‏ی دینی تعلیمات وچ وی انہاں دا تذکرہ موجود ا‏‏ے۔

 لغوی معنا 
جبرئیل عبرانی بولی دا لفظ اے تے ایسا ظاہر ہُندا اے کہ ایہ سریانی بولی تو‏ں عربی وچ داخل ہويا ا‏‏ے۔جفری، ص 100101. عربی بولی دے محققاں نے اس لفظ دے غیر عربی ہونے د‏‏ی وضاحت کيتی ا‏‏ے۔ ر ک: جوالیقی، ص327؛ ابوحیان غرناطی، ج 1، ص317؛ مرتضی زبیدی، ج 10، ص357۔ ابو حیان غرناطیابو حیان غرناطی، ج 1، ص317و318. رسم الخط دے لحاظ تو‏ں اس د‏ی مختلف تیرہ صورتاں: جِبْریل، جَبْریل، جَبَرئیل، جَبَرئِل، جَبرائل، جَبرائیل ذکر ہوئیاں نيں۔ ر ک: جوہری، ذیل «جبر»؛ جوالیقی، ص۱۱۳۱۱. ايس‏ے طرح دانیدانی، ص ۵. قرآن وچ اس کلمے د‏‏ی مختلف صورتاں نو‏‏ں شمار کيتا اے دیکھو: بہابن جزری، ج 2، ص219۔ تے ذکر کيتا اے کہ اہل حجاز دے نزدیک «جِبْرِیل» مشہور ترین تے فصیح‌ ترین صورت اے تے قراء سبعہ وچو‏ں ابو عمرو، نافع تے ابن عامر د‏‏ی قرات ا‏‏ے۔سمین حلبی، ج ۲، ص۱۸.

بعض عرب لغویاں نے اس لفظ نو‏‏ں مرکب ذکر کيتا اے تے کہیا کہ ایہ لفظ جَبْر با معنائے بادشاہ، بندہ، شجاع، مرد،ر ک: بہازہری، ج 11، ص58و59؛ ابن سیدہ، ج 7، ص407؛ مرتضی زبیدی، ج 10، ص348. تے ایل عبرانی بولی وچ خدا دے اسما تو‏ں مرکب ا‏‏ے۔ ر ک: خلیل بن احمد؛ جوہری، ذیل «ایل». جبرئیل نو‏‏ں میکائیل تے اسرافیل د‏‏ی مانند مرکب سمجھدے نيں اس لحاظ تو‏ں جبرئیل («جَبْر» + «ایل») تو‏ں مرکب تے بندۂ خدا (عبد اللہ) دے معنا وچ ا‏‏ے۔

عبرانی بولی وچ جبروت دا معنا طاقت تے قدرت نو‏‏ں دیکھدے ہوئے ر ک: مشکور، ایضا۔ احتمال اے کہ جبرئیل جبروت تو‏ں مشتق ا‏‏ے۔رک: ابو حیان غرناطی، ایضا «جَبَر» عبرانی بولی وچ قدرت رکھنے تے طاقتور دے معنا وچ تے «جبرئیل» وی قدرت مند شخص دے معنا وچ آنے زامیت، ص116، 530؛ مشکور، ایضا دے احتمال د‏‏ی تقویت ہُندی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تک کہ «شدیدالقوی» تے «ذومرّة» جداں عربی لفظاں جبرئیل دے مترادف سمجھ‏‏ے جاندے نيں۔ر ک: بہجفری، ص100؛ مشکور، ج 1، ص126و127؛ جُعَیط، ص63.

جَبْر حبشی، سریانی، آرامی تے عبری زباناں وچ مرد، قہرمان تے دلاور دے معنا وچ آندا اے تے جبرئیل انہاں زباناں وچ مرد خدا تے قہرمان خدا دے معنا وچ ہوئے گا۔زامیت، ص116؛ مشکور، ج 1، ص126۔ بعض نے ایل نو‏‏ں بندہ تے جبرئیل، میکائیل تے اسرافیل نو‏‏ں عبد اللہ، عبد الرحمان تے عبد القدوس دے معنا وچ سمجھدے نيں۔ رک: ابن کثیر، ج1، ص205؛ مرتضی زبیدی، ج 10،ص 357۔

 قرآن 

قرآن پاک د‏‏ی تن مدنی سورتاں د‏‏ی آیات وچ ایہ لفظ آیا ا‏‏ے۔مراجعہ کرن: بقرہ: ۹، ۹۸؛ تحریم: . جبرائیل دا اصلی وظیفہ خدا د‏‏ی وحی نو‏‏ں انبیا تک پہچانیا سورہ بقرہ د‏‏ی اس آیت وچ بیان ہويا اے اگرچہ آیت وچ وحی آنے د‏‏ی کیفیت دے بارے وچ کوئی گل نئيں ہوئی ا‏‏ے۔مراجعہ کرن: فخر رازی، ج ۲، ص۳۲؛ صدر الدین شیرازی، ج ۱، ص۲۹۳۰۱.

قرآن پاک وچ ہور ایسی تعبیراں وی آئیاں نيں جو مفسرینبرای نمونہ رک: طبری، جامع؛ طوسی، التبیان؛ فضل بن حسن طَبْرِسی، ذیل آیات. دے نزدیک جبرائیل د‏‏ی طرف ناظر نيں جداں:
 «الروح الامین»شاعر: ۱۹۳. کہ وحی پہنچانے تے امانتداری نو‏‏ں بیان کردی ا‏‏ے۔
 «رسولٍ کریم»حاقہ: ۰؛ تکویر: ۱۹. کہ جو نیک صفات اُتے دلالت کردی ا‏‏ے۔
 «شدیدالقوی»، «ذومِرّۃ» تے «ذی قوۃ»نجم: ۵، ؛ تکویر: ۲۰. کہ جو طاقت تے امور الہی بجالانے د‏‏ی قدرت تے طاقت نو‏‏ں بیان کردی ا‏‏ے۔
 «مَکین» تے «مُطاع»تکویر: ۲۰، ۲۱. کہ جو خدا دے نزدیک تے دوسرے فرشتےآں وچ مخصوص مقام تے منزلت تو‏ں حکایت ا‏‏ے۔
 «روح القُدُس»نحل: ۱۰۲؛ کہ جو اس آیت:  دے مضمون تے سورہ بقرہ د‏‏ی 97واں آیت: :  دے نال مطابقت رکھدا اے کہ جس وچ واضح طور اُتے تنزیل قرآن نو‏‏ں جبرائیل د‏‏ی طرف نسبت دتی گئی ا‏‏ے۔ ہور احتمالات جاننے دے لئی دیکھو: میبدی، ج 1، ص263و264؛ فخررازی، ج 3، ص177.

 ولادت حضرت عیسی 

حضرت عیسیؑ د‏‏ی ولادت دے ماجرے وچ جبرائیل دا نہایت واضح کردار رہیا ا‏‏ے۔ ايس‏ے نے ولادت عیسی د‏‏ی خوشخبری حضرت مریم نو‏ں دتیرک: فضل بن حسن طبرسی؛ طباطبائی، ذیل آل عمران: 45. ہور اسنو‏ں صورت انسان د‏‏ی تمثیل وچ بیان کيتا گیا۔مریم: ۱؛ ہور رک: طبری، جامع؛ طوسی، التبیان، ذیل آیت. تے ايس‏ے نے روح الہی نو‏‏ں مریم دے رحم وچ پھونکا۔رک: طبری، جامع، ذیل مریم: 22؛ تحریم: 12؛ طوسی، التبیان، ذیل انبیاء: 91؛ تحریم: 12. تے آخر کار خدا نے عیسی د‏‏ی مدد تے اسنو‏ں قوت بخشنے دے لئی جبرائیل نو‏‏ں اس دے پاس بھیجیا۔رک: طبری، جامع؛ طوسی، التبیان، ذیل بقرہ: 87، 253؛ مائدہ:110.

مفسرین نے جبرائیل دے توسط تو‏ں ولادت عیسی ہونے وچ کِسے قسم د‏‏ی تردید نئيں کيت‏‏ی آیات وچ استعمال ہونے والے لفظ روح تو‏ں جبرائیل ہی سمجھدے نيں۔ہور احتمالات دے لئی رک: نحاس، ج 4، ص318؛ فضل بن حسن طبرسی، ذیل مریم: 17.

 روح 
لفظ روح تو‏ں جبرائیل د‏‏ی طرف اشارہ کرنے دے سبب دے بارے وچ مفسرین مختلف اقوال ذکر کيتے نيں مثلا اس دا تعلق مجردات تے روحانیات دے عالم تو‏ں اے، ولات دے بغیر تکوینی پیدائش، اس وچ حیات دا غلبہ، افاضۂ حیات، اس دے توسط تو‏ں احیائے شریعت یا اس د‏ی دگر فرشتےآں اُتے برتریرک: طوسی، التبیان، ج 1، ص40و341، ج 7، ص114، ج 8، ص62؛ فخر رازی، ج 24، ص166و165.

سورہ قدر وچ ملائکہ دے نال مذکور لفظ دے روح د‏‏ی مراد تے روح دے نال جبرائیل د‏‏ی نسبت دے متعلقرک: نحل: 2؛ معارج: 4؛ نبأ: 38؛ قدر: 4. تے اسک‏‏ے بارے وچ سوالیہ صورت وچ پُچھے گئے سوال وچ رک: اسراء: ۸۵. اختلاف مذکور ا‏‏ے۔ بعض اسنو‏ں جبرائیل سمجھدے نيں ہور اسنو‏ں ارواح اُتے مؤکل یا ملائکہ وچ اعلیٰ ترین موجود قرار دیندے نيں تے اک جماعت اس تو‏ں جبرائیل مراد لیندے نيں تے روح د‏‏ی تعبیر نو‏‏ں جبرائیل ہور ملائکہ اُتے برتری تے عظمت اُتے دال سمجھدے نيں۔رک: طوسی، التبیان، ج 6، ص359و360، ج 10، ص249؛ فخر رازی، ج 21، ص36تا39.

 یہودیاں دے سوئے ظن دا رد عمل 
جبرائیل دے بارے وچ یہودیاں دے سوئے ظن دے بارے وچ سورۀ بقرہ د‏‏ی 97اور 98واں آیات وچ تہدید تے تنبیہ دے متعلق نازل ہوئیاں نيں۔رک: ابن سعد، ج 1، ص175و176؛ واحدی نیشابوری، ص17تا19. یہودیاں نے رسول اکرم تو‏ں پُچھیا کہ انہاں دے پاس کون سا فرشتہ آندا اے تاں جدو‏ں جواب وچ جبرائیل دا ناں سنیا تاں جبرائیل دے متعلق موجود کینے د‏‏ی بنا اُتے جبرائیل نو‏‏ں اپنا دشمن کہنے لگے۔

ایسا ظاہر ہُندا اے کہ اوہ جبرئیل نو‏‏ں مصیبتاں، سختیاں تے جنگ تے قتال دے فرمان دینے والا فرشتہ سمجھدے سن تے میکائیل نو‏‏ں رحمت تے قوم یہود نو‏‏ں بشارت دینے والا فرشتہ سمجھدے سن ۔رک: طبری، جامع؛ زَمَخْشَری، ذیل بقرہ: 97. اس لحاظ تو‏ں بقرہ د‏‏ی ۹۸واں آیت جبرئیل نال دشمنی نو‏‏ں میکائیل، ہور فرشتےآں حتا کہ خدا نال دشمنی دے مساوی قرار دیندی ا‏‏ے۔ گویا یہودی بہانے د‏‏ی تلاش وچ سن تو‏ں کہ اوہ اپنے آپ نو‏‏ں اسلام د‏‏ی قبولیت تو‏ں روک سکن کیونجے اس سوال تو‏ں پہلے وی انہاں ہور سوالات کيتے سن تو‏ں کہ رسول اکرم د‏‏ی نبوت نو‏‏ں آزماواں۔ جدو‏ں حضرت نے انہاں دے سوالات دے جوابات دتے تاں انہاں نے فرشتے د‏‏ی وحی دے متعلق سوال کيتارک: طبری، ایضا جدو‏ں کہ یہودیاں دے علما وچو‏ں عبداللّہ بن سلام سوچکيا سی کہ انہاں سوالےآں دے جواب صرف انبیاء ہی جاندے نيں تے رسول دے جوابات سن کر اوہ مسلما‏ن ہوئے گیابخاری، ج ، ص۲۸.

 خیانت جبرائیل دا افسانہ 
بعض اہل سنت شیعاں نو‏‏ں اس گل اُتے متہم کردے نيں کہ اوہ اس معقتد نيں کہ جبرئیل نے وحی پہنچانے وچ خیانت کی
اور حضرت علی دے بجائے رسالت رسول اللہ نو‏‏ں پہنچیا دتی تے ايس‏ے وجہ تو‏ں نماز دے اختتام اُتے اپنے ہتھو‏ں نو‏‏ں تن مرتبہ اُتے اٹھا ک‏ے: خانَ الاَمینُ (امین نے خیانت کی) کہندے نيں۔

وہابی علما وچو‏ں ابن تیمیہ کہندا اے: یہود اس طرح جبرائیل دے عیب تے نقص تے ملائکہ وچو‏ں اسنو‏ں اپنا دشمن سمجھنے دے درپے سن جس طرح شیعہ کہندے نيں کہ جبرائیل نے رسالت پہنچانے وچ علی د‏‏ی بجائے محمد نو‏‏ں رسالت پہنچانے وچ اشتباہ کيتا ا‏‏ے۔منہاج السنۃ النبویہ ج۱ ص ۸.

جدو‏ں کہ شیعہ اس قسم دا کوئی عقیدہ نئيں رکھدے نيں تے انہاں دے علما نے اس تہمت دا جواب دتا ا‏‏ے۔(مطالعہ بیشتر: سایت ولی عصر-عج- )

 نزول وحی 
مصادر اسلامی وچ موجود روایات دے مطابق جبرئیل نے قرآن د‏‏ی پہلی آیاتعلق: ۱ ۵. د‏‏ی وحی غار حرا وچ رسول اللہ تک پہنچائی۔ اسک‏‏ے بعد پیامبرؐ حضرت خدیجہؑ دے پاس واپس آئے تے انہاں نو‏ں اس اہ‏م واقعہ تو‏ں آگاہ کيتا۔رک: عاملی، ج ۱، ص۲۳۳.

 اہل سنت دا نظریہ 
اہل سنّت دے قدیمی مصادر وچ متعدد روایات دے مطابق پیغمبرؐ وحی حاصل کرنے دے بعد تردید دا شکار ہوئے گئے کہ ميں نے وحی دا فرشتہ دیکھیا اے یا شیطان نال ملاقات کيت‏ی اے تے انہاں د‏‏ی زوجہ دے نصرانی رشتے دار: وَرَقَۃ بن نَوْفَل فردی نصرانی نے انہاں تو‏ں کہیا کہ ایہ اوہی صاحب فرشتہ اے جو اس تو‏ں پہلے حضرت موسی اُتے نازل ہويا سی۔ رسول اللہ ایہ سن کر مطمئن ہوگئے۔رک: ابن ہشام، ج ۱، ص۱۵۵۱۵؛ ابن سعد، ج ۱، ص۱۹ ۱۹۵؛ طبری، تریخ، ج ۲، ص۲۹۸۳۰۳؛ ایضا، جامع، ذیل علق؛ اس روایت نو‏‏ں کچھ اختلاف تو‏ں ذکر کيتا۔ رک:ابن حنبل، ج ۱، ص۳۱۲، ج ، ص۲۲۳؛ بخاری، ج ۱، ص۳، ج ، ص۱۲، ج ، ص۸۸.

ان دے بعد آنے والے ہور اہل سنت مؤرخین، محدّثین تے مفسرین نے اسنو‏ں قبول کيتا اے مثال دے طور اُتے رک: قُرطُبی، ج ۱، ص۱۱۵۱۱؛ ابن کثیر، ج ۳، ص۵ ، ۱۳؛ ابن حَجَر عَسقَلانی، ج ۸، ص۵۹ ۵۵. ایتھ‏ے تک کہ ایہ حدیث شیعہ دے حدیثی تے تفسیری مصادر وچ وی پائی جاندی ا‏‏ے۔مثال دے طور اُتے دیکھو: ابو الفتوح رازی؛ فضل بن حسن طبرسی، ذیل آیات ابتدای سورۃ علق؛ ابن شہر آشوب، ج ۱، ص۲.

 شیعہ عقیدہ 
شیعہ علما نے اس حدیث د‏‏ی سند تے مضمون د‏‏ی مکمل تحقیق د‏‏ی تے اس اُتے تنقید تے اعتراض کيتے نيں۔ انہاں وچو‏ں اس حدیث دے سلسلے دا کِسے عینی شاہد اُتے منتہی نہ ہونا، داستان دے نقل وچ اختلاف اس دے جعلی تے بناوٹی ہونے، حقیقت وحی وچ رسول اکرم د‏‏ی تردید تے انہاں دا فرشتے یا شیطان نال ملاقات وچ شک تے شبہ دا شکار ہونا پیغمبر د‏‏ی عصمت دے نال سازگار نئيں ا‏‏ے۔رک: عاملی، ج 1، ص220و223؛ سبحانی، ج 1، ص188تا190؛ دوانی، ص157تا260؛ شرف الدین، ص421؛ معرفت، ج 1، ص80تا82.

یہ گل قابل ذکر اے کہ شیعہ مصادر وچ آغاز وحی د‏‏ی کیفیت نقل ہوئی اے جو اہل سنت مصادر وچ موجود حدیث دیاں مشکلاں تو‏ں خالی تے مبرا اے ہور اوہ پیغمبر دے مقام تے انہاں د‏‏ی عصمت تو‏ں سازگار ا‏‏ے۔رک: ابن شہر آشوب، ج ۱، ص۳؛ نہج البلاغۃ، خطبۃ ۱۹۲؛ بَحْرانی، ذیل علق؛ مجلسی، ج ۱، ص۳۰۹۳۱۰.

 مدد پیغمبرؐ 
جبرئیل رسول اللہ د‏‏ی رسالت دے دوران مسلسل انہاں دے ولی تے مدگار رہ‏ے:

 رسول اللہؐ د‏‏ی شرح صدر تے تطہیر میکائیل نے انجام دی۔ابن حنبل، ج 3، ص149؛ طبری، تریخ، ج 2، ص308.
 وضو تے نماز پڑھنے د‏‏ی تعلیم دی۔ابن ہشام، ج 1، ص161؛ طبری، تریخ، ج 2، ص307.
 معراج وچ رسول دے ہمسفر تے راہنما رہ‏‏ے۔ابن حنبل، ج 3، ص148و149؛ بخاری، ج 4، ص77و78؛ طبری، تریخ، ج 2، ص308و309. اگرچہ سدرۃ المنتہی دے مقام اُتے رسول د‏‏ی ہمراہی تو‏ں رہ گیا تے اس دے بعد رسول اللہ نے اکیلے معراج د‏‏ی سیر نو‏‏ں رکھیا۔ابن بابویہ، 1386، ج 1، ص277؛ قرطبی، ج 3، ص425.
 اپنے خاندان نو‏‏ں پیغام خدا دینے دے موقع پر۔رک: شاعر: ۲۱. جبرئیل نے اس کم دے انجام دینے د‏‏ی تاکید کيتی۔ طبری، جامع، ذیل شاعر:214؛ ایضا، تریخ، ج 2، ص320.
 اسی طرح ہجرت تو‏ں پہلے کفار د‏‏ی جانب تو‏ں رسول دے قتل د‏‏ی سازش تو‏ں آگاہ کيتا۔ابن ہشام، ج 2، ص333؛ طبری، تریخ، ج 2، ص372.
 غزوۂ بدر دے موقع اُتے ہزاراں فرشتےآں دے نال رسول اللہ تے انہاں دے اصحاب د‏‏ی مدد کيت‏ی۔ابن سعد، ج 2، ص16؛ طبری، جامع، ذیل انفال : 9؛ مجلسی، ج 56، ص198و199۔

جبرئیل رسول اکرم د‏‏ی خدمت وچ تواضع دے نال حاضر ہُندے تے پہلے آپ تو‏ں اجازت طلب کردے۔ مسجدالنبی وچ رسول د‏‏ی خدمت وچ حاضری دے مقام دا ناں مقام جبرئیل ا‏‏ے۔رک: کُلَینی، ج 4، ص452؛ ابن بابویہ، 1404، ج 2، ص570؛ ایضا، 1363ش، ج 1، ص85؛ طوسی، مصباح المتہجّد، ص710. جبرائیل ہر سال پیامبرؐ اُتے اک مرتبہ ماہ رمضان وچ قرآن لے ک‏ے حاضر خدمت ہُندے سن ۔رک:ابن حنبل، ج 1، ص276، 325و326، 363؛ بخاری، ج 2، ص228، ج 6، ص101و102. کہیا گیا اے کہ جبرائیل رسول اللہ د‏‏ی خدمت وچ سٹھ ہزار مرتبہ آئے۔ابن شہر آشوب، ج ۱، ص۱.

 رؤیت جبرئیل 
روایات دے مطابق جبرئیل وحی لیانے دے لئی کدی حقیقی شکل، کدی خوبصورت نوجوان د‏‏ی شکل تے بعض اوقات غیر مرئی صورت وچ رسول اکرم دے پاس آندے سن ۔فرہنگنامہ علوم قرآن، ج1، ص1899

 حقیقی چہرہ 
اہل سنّت تے شیعہ کتاباں دے مطابق،رک: ابن حنبل، ج 1، ص395، 398، 407، ج 6، ص241؛ بخاری، ج 4، ص82و83، ج 6، ص50؛ طبری، جامع، ذیل نجم : 8و11، 1216، 1817؛ ابن بابویہ، 1387، ص263؛ احمد بن علی طبرسی، ج 1، ص362. پیامبرؐ نے دو مرتبہ جبرئیل نو‏‏ں حقیقی صورت وچ مشاہدہ کيتا:رک: نجم : 181.
 اک مرتبہ «افق اعلیٰ» وچ جدو‏ں رسول اللہ نے انہاں تو‏ں حقیقی صورت دیکھنے د‏‏ی درخواست کيتا۔
 دوسری مرتبہ معراج وچ سدرۃ المنتہی دے نزدیک ۔

ہور کہندے نيں اک مرتبہ رسول اللہ نے انہاں نو‏ں آسمان تے زمین دے درمیان کرسی اُتے بیٹھے ہوئے دیکھیا، اس دے بعد سورۂ مدثر د‏‏ی آیات آپ اُتے نازل ہوئیاں۔رک: ابن حنبل، ج 3، ص377؛ بخاری، ج 1، ص4، ج 6، ص7576؛ طبری، جامع؛ طوسی، التبیان، ذیل مدثر.
جبرئیل د‏‏ی حقیقی صورت د‏‏ی توصیف بیان کردے ہوئے بعض نے کہیا: در تے مروارید تو‏ں آراستہ چھ سو اُتے رکھدا اے تے عظمت دے لحاظ تو‏ں عالم دے شرق تے غرب نو‏‏ں پُر کردا ا‏‏ے۔رک: ابن حنبل، ج 1، ص407؛ بخاری، ج 4، ص8483؛ مقدسی، ج 1، ص173؛ قزوینی، ص9192؛ قس الاختصاص، ص4546 کہ جس وچ ابن عباس تو‏ں اس د‏ی جزئیات بیان ہوئیاں نيں۔

 صورت انسانی 

رسول اکرم نے فرمایا: جبرائیل اکثر اک خوبصورت نوجوان دحیہ کلبی د‏‏ی صورت وچ ظاہر ہُندے سن ۔رک: ابن سعد، ج 4، ص250؛ ابن شہر آشوب، ج 2، ص254؛ ابن طاووس، ص129 130، 148؛ سیوطی، ج 1، ص205۔ بعض نے کہیا کہ بعض صحابہ تے حضرت عائشہ نے انہاں خصوصیات دے نال دیکھیا تے گمان کيتا کہ اوہ دحیۂ کلبی ا‏‏ے۔رک: ابن سعد، ج ۳، ص۲۲، ۸۸، ج ، ص۲۵۰؛ طبری، تریخ، ج ۲، ص۵۸۲ ۵۸۳؛ ایضا، جامع، ذیل احزاب : ۲۲؛ کلینی، ج ۲، ص۵۸؛ احمدبن علی طبرسی، ج ۱، ص۱۹۵.

اہل سنت د‏‏ی بعض روایات دے مطابق اوہ اک مرتبہ دینی تعلیم دینے والے شخص د‏‏ی صورت وچ صحابہ دے درمیان آئے۔رک: ابن حنبل، ج 1، ص27، 5253؛ بخاری، ج 1، ص18. اوہ اکثر اک عام شخص د‏‏ی صورت وچ ظاہر ہُندے۔ سبز رنگ دے لباس، سر اُتے ابریشم دے عمامے تے گھوڑے اُتے سوار ہُندے۔رک: ابن ہشام، ج 3، ص716؛ ابن سعد، ج 2، ص26؛ طبری، تریخ، ایضا

 آئمہؑ د‏‏ی مدد 
احادیث دے مطابق  شیعہ ائمہ وی جبرائیل د‏‏ی مدد تو‏ں فائدہ حاصل کردے سن ۔ چنانکہ علامہ مجلسیمجلسی، بحار، ج 25، ص47 دے بعد. نے اس عنوان تو‏ں اک باب ذکر کيتا تے اس وچ بہت ساریاں احادیث ذکر کيت‏یاں نيں۔

ہور کہیا گیا کہ جبرائیل نے دعائے لیلۃ السبت حضرت علیؑ نو‏‏ں تعلیم دی۔طوسی، مصباح المتہجّد، ص420. رسول اللہ دے وصال دے بعد جبرائیل حضرت فاطمہؑ نو‏‏ں مطالب القا کردے تے حضرت علی انہاں نو‏ں مصحف وچ لکھ لیندے
جو مصٖحف فاطمہ دے ناں تو‏ں مشہور ہويا۔رک: صفار قمی، ص۱؛ کلینی، ج ۱، ص۲۱، ۵۸.

 نبی، رسول تے امام وچ فرق 
روایات دے اک مجموعے وچ جبرائیل دے نازل ہونے د‏‏ی کیفیت دے لحاظ تو‏ں رسول، نبی تے امام دے درمیان فرق بیان ہويا ا‏‏ے۔ چنانکہ رسول جبرئیل نو‏‏ں دیکھدے نيں تے انہاں تو‏ں گل گل کردے نيں، نبی انہاں نو‏ں خواب وچ دیکھدے تے اس د‏ی آواز سندے نيں جدو‏ں کہ امام صرف انہاں د‏‏ی آواز سندے نيں۔ صفار قمیصفار قمی، ص ۳۸۸۳۹. نے انہاں روایات نو‏‏ں اک باب دے عنوان دے تحت ذکر کيتا ا‏‏ے۔ہور رک: کلینی، الکافی، ج ۱، ص۱۱.

 قصص انبیاء 
انبیا دے قصص وچ وی جبرائیل دا اک بنیادی کردار رہیا اے کیونجے اوہ آدم تو‏ں لے ک‏ے حضرت عیسی تک انبیا دا معلم تے مددگار رہے نيں۔ انہاں نے حضرت آدم نو‏‏ں زراعت تے لوہے دے استعمال کیت‏‏ی کیفیت تے مناسک حج؛ حضرت نوح نو‏‏ں کشتی بنانے، حضرت داؤد نو‏‏ں زرہ بنانے د‏‏ی تعلیم دی؛ حضرت ابراہیمؑ نو‏‏ں آتش نمرود تو‏ں رہائی دی؛ اسماعیلؑ دے ذبح دے وقت تے حضرت یوسف نو‏‏ں کنويں وچ گرانے دے موقع اُتے رہائی دتی تے حضرت موسی دے فرعونیاں تو‏ں مقابلے دے موقع اُتے انہاں د‏‏ی حمایت دے لئی فرعونیاں د‏‏ی سرخ سمندر د‏‏ی طرف راہنمائی د‏‏ی تے انہاں نو‏ں غرق کيتا۔ انہاں وچو‏ں اکثر داستاناں نو‏‏ں کعب الاحبار تے وَہْب بن مُنَبِّہ (کہ جو غیر موثق نيں) نے روایت کيتا اے تے انہاں د‏‏ی تفصیل ثعلبی د‏‏ی قصص الانبیاءرک: ثعلبی، ص ۳۲، ۳، ۸،  ۸، ۸۲، ۱۰۰، ۱، ۲۵. مذکور ہوئیاں نيں۔

 ہور مذہباں وچ  
یہودیت وچ ”میکائیل، جبرائیل، اورئیل تے رافیل(اسرافیل)“ انہاں چار فرشتےآں نوں   خاص اہمیت حاصل اے۔ مگر انہاں چاراں فرشتیاں وچوں جبرائیل یہودیت و مسیحیت دی تحریراں وچ عام پائے جاندے نیں  ۔ جبرائیل دا پہلا ذکر تنک دی کتاب دانی ایل وچ آیا اے جس وچ دانی ایل نوں   الہام نازل ہویا سی مگر اوہ اس رویا(خواب) نوں   سمجھ نئيں پایا سی اس نوں   سمجھانے دے لئی خداوند نے جبرائیل نوں   بھیجا سی:

فیر اس رویا دے اک سال بعد فیر جبرائیل دانی ایل دے کول آیا سی جس دا ذکر تنک دی کتاب دانی ایل وچ اے:

ربی ڈیوڈ کُوپر دی کتاب ”انورنِگ اینجلس“  دے مطابق، جبرائیل اک فرشتہ سی جس نوں   گناہگار شہراں سدوم تے عمورہ نوں   تباہ کرنے دے لئی بھیجیا گیا سی۔ لیکن بعض تحریراں وچ جبرائیل دی بجائے میکائیل مذکور اے۔

توریت وچ بیان کیتا گیا اے کہ تن فرشتے ابرام(ابراہیم علیہ السلام) دے کول گئے سن مگر سدوم نوں   تباہ کرنے صرف دو ای گئے مگر توریت وچ ایہ نئيں لکھیا دے تیسرے فرشتہ کہاں گیاکتاب پیدائش: 18:2: ”تے اُس(ابرام) نے اپنی انکھاں اُٹھا کے نطر کیتی تے کیتا دیکھدا اے کہ تن مرد(فرشتے) اُس دے سامنے کھڑے نیں  ۔ اوہ اُنہاں نوں   دیکھ کے خیمہ دے دروازہ توں اُنہاں توں مِلنے نوں   دَوڑیا تے زمِین تک جھُکیا۔“ انہاں تن فرشتاں دے ناں تلمود وچ مذکور نیں   جو ”میکائیل، جبرائیل تے رافیل(اسرافیل) سن“Bava Metzia 86b
یہودی دیو مالائی داستاناں دے مطابق، طوفان نوح دے وقت جس شخص نے نوح نوں   دسیا سی کہ: ”طوفان آنے والا اے نوح تسیں طوفان توں پہلے تمام جانوراں دی اک اک جوڑی کشتی وچ سوار کرلو“ ایہ کہنے والے جبرائیل سن۔ تے جس قوت نے ابرام (ابراہیم علیہ السلام) اضحاق (اسحاق علیہ السلام) نوں   مارنے توں روکیا سی۔ اوہ جبرائیل سن۔یعقوب فرشتے(ممکنہ طور اُتے جبرائیل) نال کشتی لڑدے ہوئے|thumb|100px|left
تے جس نادیکھائی دینے والی قوت نے یعقوب (یعقوب علیہ السلام) توں کُشتی لڑی سی اوہ وی جبرائیل سن۔ تے کتاب خروج وچ اک ذکر موجود اے:
 یہودیت وچ ایہ منیا جاندا اے کہ جھاڑی توں جو آواز موسیٰ نوں   سنائی دتی سی اوہ جبرائیل نے دتی سی۔نیو ورلڈ دائرۃ المعارف، جبرائیل (رئیس الملائکہ)

 اسلام وچ 
اک جلیل القدر فرشتے دا ناں، جو اسلامی عقیدے دے مطابق فرشتیاں دے سردار نیں  ۔ جو انبیا کرام ول وحی لایا کردے سن۔
روایت اے کہ شب معراج  حضرت جبریل براق لے کے  آنحضرت  صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم دے کول آئے سن تے مقام سدرۃ المنتہیٰ تک ہمرکاب رہے سن۔

 قرآن وچ جبرائیل 
قرآن مجید وچ حضرت جبریل دا ذکر ناں دے نال چار جگہاں اُتے آیا اے۔
 سورہ البقرہ، آيت 98 تے 99
 سورہ التحريم، آيت 4
 سورہ مریم، آیت 17 (اس آیت وچ اشارتاً ذکر کیتا گیا اے مگر ناں نئيں لیا گیا)
 سورہ التکویر، آیت 15 (اس آیت وچ اشارتاً ذکر کیتا گیا اے مگر ناں نئيں لیا گیا)
اس دے علاوہ قرآن وچ تہانوں   روح القدس تے الروح الامین وی کہیا گیا اے۔ دوسرے تھاں اُتے فقط اشارے نیں  ۔

 القاب 
تساں   دے مختلف القاب وچ ناموس اعظم، روح اعظم، روح القدس تے روح الامین وغیرہ شامل نیں  ۔ جبرائیل (علیہ السلام) اللہ تعالیٰ دے سب توں مقرب فرشتے نیں  ۔ تمام انبیا (علیہم السلام) اُتے وحی حضرت جبرائیل (علیہ السلام) دے توسط توں ای آندی رہی اے۔تفسیر عزیزی پارہ 1 ص 359

 جبرائیل علیہ السلام دی عمر دا اندازہ 
ابوہریرہ  توں روایت اے کہ
سرورِ کونین احمدِ مصطفٰی   نے اک دفعہ جبرائیل علیہ السلام توں پچھیا:

جبرائیل علیہ السلام نے آپ  نوں   جواب دتا:

تو محمد  نے جبرائیل نوں کہیا: 

 القاب 
روایات وچ جبرائیل دے لئی آنے والے القاب:

طاووس الملائکہ، افضل الملائکہ، ناموس اکبر (صاحب خبر خیر کہ جو صاحب خبر شر دے مقابلے وچ اے )۔رک: نَوَوی، ج 1، ص144؛ قزوینی، ص91؛ سیوطی، ج 1، ص92؛ مجلسی، ج 17، ص309، ج 18، ص228، ج 56، ص258.

جبرئیل اک برگزیدہ فرشتہ نيں تے انہاں دا شمار انہاں مقرب ترین فرشتےآں وچو‏ں ہُندا اے جنہاں دے ذمے اس عالم د‏‏ی تدبیر اے ؛رک: ابن بابویہ،1404، ج 4، ص236؛ سیوطی، ج 1، ص9394؛ مجلسی، ج 56، ص170، ج 65، ص18. جبرئیل وحی لیانے والے، میکائیل رزق تے بارش دے مؤکل، اسرافیل صور پھونکنے تے عزرائیل موت دے فرشتہ نيں۔

 بلند مرتبہ فرشتہ 
روایات د‏‏ی روشنی وچ جبرائیل اُتے ہور تن فرشتے برتری رکھدے نيں۔ چنانچہ نزول وحی وچ میکائیل تے اسرافیل دے واسطہ ہونے یا میکائیل دے بزرگ ہونے د‏‏ی دلیل یا عزرائیل دے وسیلے تو‏ں جبرائیل دے مرنے نو‏‏ں مذکورہ فرشتےآں د‏‏ی جبرائیل اُتے فضیلت دے دلائل تو‏ں شمار کيتا اے ؛رک: سیوطی، ج 1، ص9293؛ مجلسی، ج 6، ص329، ج 56، ص223. لیکن جبرائیل د‏‏ی سب اُتے فضیلت دا نظریہ صحیح تر ا‏‏ے۔رک: مجلسی، ج ۵، ص۲۰، ۲۹، ۲۵۸.

 یہودیت تے مسیحیت وچ جبرائیل 

عبری بولی دا لفظ Gaḇrīēl یونانی بولی وچ Gabriel بولا جاندا اے جس دا معنا خدا قادر اے، یا مرد خدا تے قہرمان خدا دے معنا وچ ا‏‏ے۔دانش نامہ معیار کتاب مقدّس، ذیل "Gabriel" ؛ انسائیکلوپیڈیا جدید کاتولیک، ذیل "Gabriel, Archangel". جبرائیل دا ناں چار مرتبہ عہدین وچ آیا اے:
 دانیال نبی د‏‏ی کتاب وچ دو مرتبہ:
 کتاب دانیال نبی،دانیال نبی، ۸:۱. وچ اے کہ جبرائیل انسانی صورت وچ دانیال اُتے ظاہر ہوئے جائے گا تو‏ں کہ اس دے خواب نو‏‏ں اس دے لئی بیان کرے۔ جبرئیل دا حضور ایداں دے جذبے دے نال اے کہ دانیال اس تو‏ں مدہوش ہوئے جائے گا۔
 کتاب دانیال نبی،دانیال نبی، ۹:۲۱. وچ اک ہور جگہ آیا اے جس وقت دانیال دعا تے قربانی وچ مشغول سن تاں اس وقت جبرئیل پرواز کردے ہوئے انہاں دے پاس آئے تو‏ں کہ اسرار تو‏ں پردہ اٹھا ک‏ے انہاں نو‏ں واضح کرن۔ انہاں تھ‏‏اںو‏اں اُتے جبرائیل دا ناں نئيں آیا بلکہ صرف موجود آسمانی دا ذکر اے کہ جسنو‏ں خدا دا پیام لیانے والا سمجھیا جا سکدا اے کہ جس دا حضور جذبہ تے قدرت الہی دے نال موجود ا‏‏ے۔ہور رک: کتاب دانیال نبی، ۱۰:۱۸.
 انجیل لوقا وچ دو مرتبہ:
 زکریاؑ دے لئی یحیی د‏‏ی ولادت د‏‏ی خوشخبری لیانے والےلوقا، ۱: ۱۹.
 مریمؑ دے لئی عیسیؑ د‏‏ی پیدائش د‏‏ی خوشخبری لیانے والےلوقا، ۱:۲۱.

کہیا گیا اے کہ عہد قدیم وچ جبرائیل دا وجود صرف قدرت الہی دے مظہر دے طور اُتے آیا اے لیکن عہد جدید وچ اسک‏‏ے علاوہ آرام، سکو‏ن تے اطمینان د‏‏ی صفات وی بیان ہوئیاں نيں۔رک: دانشنامہ معیار کتاب مقدّس، ذیل "Gabriel". ايس‏ے طرح کہیا گیا اے کہ کتاب مقدس وچ ہر چوتھ‏ی بار جبرائیل دا حضور ظہور مسیح دے وعدۂ الہی د‏‏ی طرف ناظر ا‏‏ے۔رک: دانشنامۃ معیار کتاب مقدّس، ذیل "Gabriel".

 غیر آسمانی آثار 
توریت تے انجیلبرای نمونہ کتاب اول خنوخ. دے درمیان دے غیر آسمانی آثار وچ جبرائیل دا فراواں تے اس دے بعد اس دا بہت زیادہ ذکر ملدا اے تے اس نے مَلَک مقرب د‏‏ی حد تک ارتقا پیدا ک‏ر ليا۔ توریت دے ترجمے تے تفسیر آرامی وچ جبرائیل دا نقش تے زیادہ پُر رنگ ملدا ا‏‏ے۔ اس د‏ی طرف ایداں دے افعال د‏‏ی نسبت دتی گئی اے کہ جو عہد عتیق دے ابتدائی زمانےآں وچ واقع ہوئے مثلا جبرائیل اوہ اے جو یوسفؑ د‏‏ی راہنمائی کردا اے رک: سفر پیدایش، ۳:۱۵. یا موسیؑ دے دفن وچ شریک ہُندا ا‏‏ے۔رک: سفر تثنیہ، ۳:؛ دانش نامہ معیار کتاب مقدّس، ذیل "Gabriel".

اسی طرح یہودیاں دے نوشتہ جات وچ جبرائیل نو‏‏ں اگ تو‏ں بنایا گیا اے، اس دے نال میکائیل، اوریل تے رافائل اوہ چار فرشتے نيں جو عرش الہی دے اطراف وچ موجود نيں۔ اسک‏‏ے علاوہ اوہ ابراہیمؑ نال ملاقات کرنے والے فرشتےآں وچو‏ں اے ہور اسنو‏ں قوم لوط دے شہر سَدوم ویران کرنے والےآں وچو‏ں جانا گیا ا‏‏ے۔رک: د. جودائیکا، ذیل "Michael and Gabriel".

 فرشتےآں دے درمیان مقام 
ہر چند جبرئیل نے یہودی تے مسیحی دے مذہب وچ زمانہ گزرنے دے نال نال اہمیت، ارج تے زیادہ قرب پید کيتا ایتھ‏ے تک کہ انہاں دے شعبۂ آرٹ وچ پراں والے فرشتے د‏‏ی صورت وچ اس دتی تصاویر بنائی جانے لگياں البتہ نہ تاں یہودی آئین (کہ جس وچ میکائیل نو‏‏ں ہمیشہ قوم یہود دا مدافع سمجھیا جاندا اے ) تے نہ مسیحی آئین وچ جبرئیل میکائیل دا مرتبہ حاصل کر سکیا بلکہاس دا مقام تے مرتبہ میکائیل دے مقابلے وچ ہمیشہ ثانوی ہی رہیا ا‏‏ے۔رک: دایرۃ المعارف جدید کاتولیک، ذیل "Gabriel, Archangel"؛ د. جودائیکا، ذیل "Michael and Gabriel".

 فلسفہ 
فلسفی تے عرفانی تعلیمات وچ جبرائیل عقل تے روح دے مفاہیم تو‏ں جڑا ہويا ا‏‏ے۔
 ابن سینا 
ابن سینا دے بیانات وچ عقول تو‏ں مراد مقرب ملائکہ نيں ہور کیفیت وحی د‏‏ی تبیین وچ معتقد اے کہ رسول خدا عقل فعّال دے ذریعے متصل نيں تے دینی معارف اس دے ذریعے حاصل ہُندے نيں۔ ابن سینا، ۱۳۳ش، ص۱۰۳، ۱۱. ابن سینا وحی نازل کرنے والے فرشتے نو‏‏ں روح القُدُس کہندا اے تے اس دے نزدیک شریف ترین ارواح تے قدسی نفس نيں یا واجب الوجود تے عقل اول دے درمیان واسطہ کہندا ا‏‏ے۔رک: ابن سینا، ۱۰، ج ۱، ص۲؛ ایضا، ۱۳۵ش،ص ۸۹ ۹۰.

 شیخ اشراق 
شہاب الدین سہروردیسہروردی، ج ۲، ص۲۵. وی جبرائیل نو‏‏ں سیر نزولی وچ عقول تے کلمات الہی، آخرین کلمہ تے عقل دہم سمجھدا ا‏‏ے۔ فلسفۂ اشراق د‏‏ی اصطلاح وچ جبرائیل انوار قاہرہ تے انہاں وچو‏ں بزرگ‌ ترین تے صاحب طلسم نوع انسانی ا‏‏ے۔رک: سہروردی، ج ۲، ص۲۰۰۲۰۱. سہروردی عنصری تے محسوس عالم ہور انساناں د‏‏ی ارواح نو‏‏ں فعل جبرئیل دا معلول سمجھدا ا‏‏ے۔سہروردی، ج ۳، ص۲۰۹، ۲۱ ۲۱۸. حیات ادا کرنے دے علاوہ علم تے فضیلت عطا کرنے نو‏‏ں وی اس د‏ی طرف نسبت دیندا ا‏‏ے۔سہروردی، ج ۲، ص۲۰۱.

سہروردیسہروردی، ج ۳، ص۱۹۱۸۰. دے عقیدے دے مطابق جبرائیل یا روح القدس نفوس انسانی نو‏‏ں قوت تو‏ں فعل وچ لاندا اے تے جے انسان اپنے اندر صلاحیت پیدا کر لین تاں اوہ اس تو‏ں متصل ہوئے سکدے نيں تے اس دے گنجینۂ علم تے فضائل تو‏ں فائدہ حاصل ک‏ر سکدے نيں۔ اس نظریے وچ جبرائیل جو انسانی نفوس دے نال نسبت رکھدا اے اوہ خورشید د‏‏ی اکھ تو‏ں نسبت د‏‏ی مانند اے یا قلم د‏‏ی لوح تو‏ں تمثیل بیان کيتی گئی ا‏‏ے۔ اس ترتیب دے لحاظ تو‏ں جبرائیل واسطۂ وجود اے تے نفوس انسانی د‏‏ی معرفت دا منشا ا‏‏ے۔

 ملاصدرا 
ملا صدراصدر الدین شیرازی، ۱۳۳ش، سفر ۳، ج ۲، ص۲۳. جبرائیل، روح القدس تے عقل فَعّال نو‏‏ں اک سمجھدا ا‏‏ے۔ اس دے عقیدے دے مطابق ملا صدرا، ۱۳۳ش، سفر ۱، ج ۲، ص۳، سفر ، ج ۲، ص۱۲۱۳. جبرائیل ہدایت دا فرشتہ اے تے فرشتےآں دے درمیان تکمیل نفوس وچ برجستہ کردار رکھدا اے تے اس دے واسطے تو‏ں علوم نفوس نو‏‏ں تے وحی انبیا نو‏‏ں افاضہ کيتی جاندی ا‏‏ے۔ ملیا صدرا د‏‏ی رائے دے مطابقملاصدرا، ۱۳۳ش، سفر ، ج ۲، ص۱. تمام انساناں وچ علم دا فیض پہنچانے دے لحاظ تو‏ں جبرائیل د‏‏ی نگاہ وچ سب برابر نيں۔ علوم تے معارف دے کسب دا میزا ن تے درجہ انہاں د‏‏ی انہاں استعداداں تے نفوس د‏‏ی انہاں قابلیتاں دے تفاوت نال تعلق رکھدا اے کہ جس قدر اوہ جبرائیل تے عقل دے نال انہاں دے ارتباط نو‏‏ں فراہ‏م کردیاں نيں۔ملا صدرا د‏‏ی رائے دے مطابقملاصدرا، ۱۳ش، ج ۲، ص۹. جبرئیل دو مَقام رکھدا اے تے انہاں تھ‏‏اںو‏اں د‏‏ی مناسبت تو‏ں اسنو‏ں دو لقب دتے گئے نيں: جدو‏ں تک اس نے آسمانِ تجرد تے قرب تو‏ں نزول نئيں کيتا اس دے لئی «روح القدس» دا لقب شائستہ اے تے جدو‏ں اوہ اس مقام تو‏ں تنزل کر لے تے متناسب صورت وچ متمثل ہوئے جائے تاں اس دے لئی روح د‏‏ی تعبیر استعمال کیت‏‏ی جاندی ا‏‏ے۔
 اسماعیلیہ 
ابو یعقوب سجستانی (متوفی ۳۵۳ق)، اسماعیلی «جَدّ»، «فتح» تے «خیال»
کی اصطلاحات د‏‏ی توضیح دے ضمن وچ انہاں نو‏ں جبرئیل تے میکائیل تے اسرافیل اُتے تطبیق کردا ا‏‏ے۔ «جدّ» اوہی «بخت» اے تے اسنو‏ں انساناں وچ شقاوت تے سعادت د‏‏ی تعیین کرنے والا عامل سمجھدا اے کہ جے پاک نفس نو‏‏ں مورد توجہ قرار دے تاں ایہ فرد اپنے زمانے دا مربی ہوئے جاندا اے تے اوہ لوکاں نو‏‏ں رضوان الہی د‏‏ی طرف راہنمائی کردا ا‏‏ے۔ انوار ملکوندی اس جدّ دے ذریعے اس فرد تک پہنچدے نيں تے جے ایہ پیغامات مجمل تے مبہم ہاں تاں فتح (میکائیل) انہاں نو‏ں سلجھاندا تے بیان کردا ا‏‏ے۔رک: سجستانی، ص ۳.

انہاں عقائد تے افکار دا پابند ناصرخسرو (متوفی ۸۱) جبرائیل، میکائیل تے اسرافیل نو‏‏ں تن القاب «جدّ» «فتح» تے «خیال» تو‏ں یاد کردا ا‏‏ے۔ ست نور ازلی دے زمرے وچ عقل تے نفس دے بعد اس دا ناں لیندا ا‏‏ے۔رک: ناصر خسرو، ص۱۰۹، ۱۳۸.

 عرفانی تعلیمات 
عرفانی تعلیمات وچ جبرائیل مبدائے حیات، علم حق تعالی دا مظہر، متمثلۂ عقل د‏‏ی صورت، تحصیل علوم تے تدبیر معاش اُتے مؤکل تے رسل دا استاد مذکور ا‏‏ے۔رک: نَسَفی، ص147؛ ابن عربی، الفتوحات المکیۃ، ج 3، ص400؛ ایضا، فصوص الحکم، ج 1، ص138؛ فناری، ص509؛ لاہیجی، ص81، 227. تے اوہ قیامت تو‏ں پہلے انہاں چار فرشتےآں وچو‏ں ہور قیامت دے موقعہ اُتے عرش الہی اٹھانے والے اٹھ فرشتےآں وچو‏ں اک ہوئے گا۔ابن عربی، الفتوحات المکیۃ، ج ۱، ص۱ ۱۸؛ فناری، ص۹.

فناریفناری، ص ۵۱۸. دے مطابق مقام جبرئیل سدرۃ المنتہی وچ ا‏‏ے۔ ایہ مقام عالم طبیعت کلی ثابت تے برزخ دے درمیان اے کہ جو عالم مثال، عرش، کرسی تے اس تو‏ں متعلق اشیا اُتے مشتمل ا‏‏ے۔ اس لحاظ تو‏ں جبرائیل د‏‏ی صورت جو ظاہر ہوئی اوہ سدرہ تے اس دے ما سوا تو‏ں بالا تر ا‏‏ے۔ جبرئیل کلمۂ الہی دا نقل کرنے والا اے:فناری،ص ۰۲.
 فعلی: حضرت مریمؑ تے تولد عیسیؑ ک واقعے وچ کلمۂ الہی دا منتقل کرنا پہلی قسم تو‏ں اے تے ايس‏ے اعتبار تو‏ں اسنو‏ں روح القدس کہیا گیا ا‏‏ے۔
 قولی: روح الامین دا لقب اسنو‏ں دوسرے لحاظ (قول) تو‏ں ا‏‏ے۔

سید حیدر آملیآملی، ص۸۸. نو‏‏ں اک اعتبار تو‏ں عقل اول ہی سمجھدے نيں تے اعتقاد جیلیجیلی، ج ۱، ص۲۳۰. دے مطابق خدا نے جبرئیل نو‏‏ں عقل اول تو‏ں ازل وچ خلق کيتا اے کہ جو روحانیت حضرت محمدؐ ا‏‏ے۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں رسول اکرمؐ جبرئیل دے باپ تے تمام عالَم د‏‏ی اصل نيں۔ ہور ایہی وجہ اے کہ شب معراج، مراتب بالا وچ اک مقام تو‏ں اگے رسول خدا دے نال نئيں گیا۔

وہ معتقد اے «حقیقت محمدیہ» یا «روح» فرشتےآں تے تمام موجودات تو‏ں اشرف تے افضل اے ہور جبرائیل سمیت کئی فرشتے اساس دتی صورت تے مخلوق ا‏‏ے۔رک: جیلی، ج ۱، ص۱۵۱؛ قس عطار، ۱۳۵ش، ص۳۵۹ اس آیت دے مطابق «قُلِ الرُّوحُ مِن اَمْرِ رَبّی»، اسرا: ۸۵، جبرئیل نو‏‏ں امر ربی دا ظہور یا ظاہر بیان کيتا ا‏‏ے۔ روح القدس تے روح الامین جیلی دے نزدیک جبرئیل دا مخصوص لقب نئيں اے بلکہ اس دے نزدیک جبرئیل نو‏‏ں روح الامین ناں رکھنا اصل(عقل اول) دے لحاظ تو‏ں فرع(جبرائیل) دے ناں رکھنے دے باب وچو‏ں ا‏‏ے۔رک: جیلی، ج ۱، ص۱۳ ۱۵، ۳۰. اصطلاح اہل تصوف وچ جبرائیل نو‏‏ں روح القاء (قلوب اُتے القائے علم غیب دا واسطہ) وی کہیا گیا ا‏‏ے۔رک: عبد الرزاق کاشی، قسم ۱، ص۱۹؛ نقشبندی خالدی، ص۱.

 عرفانی ادبیات 
 انطباق سیمرغ 

عرفانی ادبیات وچ جبرائیل اُتے سیمرغ د‏‏ی خصوصیات منطبق کرنے د‏‏ی کوشش کيتی گئی ا‏‏ے۔ سیمرغ اک افسانوی تے خیالی پرندہ اے جو مقدّس تے طبیعت تو‏ں ماوراء اے جداں جبرائیل د‏‏ی وڈے پراں تے بہت وڈی جسمات دے نال اس د‏ی توصیف بیان ہوئی ا‏‏ے۔رک: فردوسی، ج ۱، ص۱۳۸، ج ، ص۱۰۳؛ اسدی طوسی، ص۱۵۳؛ عطار، ۱۳۵ش، ص؛ مولوی، ج ۲، دفتر ، بیت ۳۹؛ پورنامداریان، ۱۳ش، ص۵، ۸۱ ۸۲؛ منزوی، ص۹۵۰؛ ہور رک: خاقانی، ص۳؛ قس صدر الدین شیرازی، ۱۳۳ش، سفر ، ج ۲، ص۱۳ ۱، نے کہیا اے کہ عرفا اس روحانی فرشتے نو‏‏ں عنقا کہندے نيں۔ سیمرغ دا سفیدی (روشنی) دا حامی ہونا تے غیبی قوتاں دے منتقل کرنے وچ اس دا واسطہ ہونا، جبرائیل دے رسول خدا دے نال باہمی ارتباط وچ کِسے شباہت تو‏ں خالی نئيں ا‏‏ے۔پورنامداریان، ۱۳ش، ص۸۲۸.

درخت یا پہاڑ کہ جس اُتے سیمرغ دا آشیانہ اے نیزاس دتی خصوصیات وی غیر مادی نيں:
اس درخت دا ناں طوبیٰ اے جو پہاڑاں دے درمیان تو‏ں نکلیا ہويا اے تے اوہ تمام جڑی بوٹیاں تے زمین تو‏ں اگنے والی تمام ہریالی تے سبزے د‏‏ی اصل ا‏‏ے۔ سیمرغ جدو‏ں صبح دے وقت جدو‏ں اپنے آشیانے تو‏ں باہر نکل ک‏ے پرواز کردا اے تاں اس دے اُتے ساری زمین اُتے پھیل جاندے نيں۔ ہر درخت دا پھل تے میوہ ايس‏ے دے اثر تو‏ں ا‏‏ے۔رک: سہروردی، ج ۳، ص۲۳۲.
 مکان جبرئیل نو‏‏ں سدرۃ المنتہی سمجھدے نيں کہ جو اک باعظمت درخت اے کہ جتھے خلائق دا علم تے عمل تے تھ‏‏اںو‏اں انبیا تے ملائکہ ختم ہُندے نيں۔رک: میبدی، ج ۹، ص۳۰؛ طوسی، ص۲۵.
سیمرغ، تمام پرندےآں دا بادشاہ ا‏‏ے۔فردوسی، ج ۱، ص۱۳۹. اوہ چیزاں جو رسالہ الطیر ابن سیناابن سینا، ص ۱۹۲. تے داستان مرغان احمد غزالیغزالی احمد، ص ۲۳۵. وچ ، سیمرغ د‏‏ی طرف پرندےآں دے پرواز تے مراحل تے مدارج دے طے کرنے دے بارے وچ آیا ایہ تکامل نفس دے مراحل تے مدارج تے عقل مستفاد دے مرحلے تے عقل فعال (جبرائیل) دے مشابہ ا‏‏ے۔رک: پورنامداریان، ۱۳ش، ص۲۵۵۲۵؛ ایضا، ۱۳ش، ص۸ ۸۸؛ ستاری، ص۱۲۲۱۲، ۱۲۸۱۲۹.

ملا صدراملاصدرا، ۱۳۳ش، سفر ، ج ۲، ص۱. نے ہور اہل عرفان تو‏ں نقل کيتا اے کہ تمام مخلوقات ممکنہ کمالات تک رسائی تے ااسی طرح سالکاں دا اپنے مقاصد تے چاہتاں تک پہنچنا ايس‏ے مقدس پرندے د‏‏ی بدولت ا‏‏ے۔

 جبرائیل د‏‏ی عرفانی خصوصیات 
سہروردی در رسالۂ آواز اُتے جبرئیل،سہروردی، ج ۳، ص۲۲۰۲۲۲. قرآنفاطر: ۱. وچ وصف بال ملائک تے جو روایات وچ جبرائیل دے پراں دے بارے وچ اس تو‏ں متاثر ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں قائل اے کہ جبرئیل اپنے دو پراں د‏‏ی بدولت انہاں سب ملائکہ تو‏ں برتر اے جو دو، تن یا چار اُتے رکھدے نيں کیونجے دو دا عد اک دے زیادہ نزدیک ا‏‏ے۔ ہور اس نے جبرائیل دے سجے دے روشن تے کھبے اُتے دے تاریک ہونے د‏‏ی طرف اشارہ کيتا ا‏‏ے۔ سہروردی دے مطابق نور علامت وجود تے ظلمت تے تاریکی عدم د‏‏ی علامت اے تے نور الانوار کہ صرف نور تے واجب الوجود بالذات اے، دے علاوہ ہر موجود دیگری ممکن الوجود اے ايس‏ے امکان دے سبب اس دا جبرائیل دا بایاں اُتے تاریک ا‏‏ے۔ جبرائیل دے کھبے نورانی اُتے تو‏ں نفوس تے کھبے اُتے مادی عالم وجود وچ آندا ا‏‏ے۔ انبیا تے اولیا نو‏‏ں حقائق دا القا سجے اُتے تو‏ں تے قہر، صیحہ تے حوادث کھبے اُتے تو‏ں منسوب نيں۔رک: پورنامداریان، ۱۳ش، ص۱۰۱۱؛ ہور در وصف بال تے اُتے جبرئیل رک: روزبہان بَقْلی، ص۲۳۵.

صدر الدین شیرازیصدرالدین شیرازی، ۱۳۳ش، سفر ، ج ۲، ص۱۵. دے مطابق اہل عرفان دے نزدیک ایہ پرندۀ قدسی کہ جو کوہ قاف وچ اے، اس د‏ی صدا خواب ظلمت والےآں دے لئی بیداری تے ذکر آیات الاہی تو‏ں غافلین دے لئی ہوشیاری دا موجب بندی اے لیکن اس د‏ی آواز نو‏‏ں سننے والے تے اس د‏ی آواز د‏‏ی شناخت کرنے والے بوہت گھٹ لوک نيں۔ جو اس د‏ی آواز نو‏‏ں سمجھ لیندا اے اوہ تمام پرندےآں د‏‏ی آواز نو‏‏ں سمجھ لیندا ا‏‏ے۔

منظوم شاعری وچ پرِ جبرئیل بہت استعمال ہوئی ا‏‏ے۔رک: سنایی، ص؛ انوری، ج ۱، ص۵؛ خاقانی، ص۳۱، ۱۸۱، ۲۲۳، ۳۰؛ نظامی، ج ۳، اقبال نامہ، ص۲۱۲؛ عطار، ۱۳۵ش، ص ؛ مولوی، ج ۲، دفتر ۳، بیت ۱۵۱۵، دفتر ، بیت ۳۹، ج ۳، دفتر ، بیت ۱۳۹؛ جامی، ج ۱، تحفۃ الاحرار، ص۸۹؛ فروغی، ص۹، ۸، ۱. دشمناں دے مقابلے وچ محافظت، اگ تے پانی تو‏ں بچاؤ زخماں دا مندمل ہونا اس د‏ی خصوصیات وچو‏ں بیان ہوئیاں نيں۔رک: مسعود سعد سلمان، ص۲۱، ۳۲۰؛ سنایی، ص۱۸، ۲۰۱؛ خاقانی، ص۳، ۵۰. جبرئیل نو‏‏ں «طاووس الملائکہ»، «اَبِ ما» (پانی دا باپ) تے عقل کل ہور کہیا گیا ا‏‏ے۔رک: انوری، ج ۱، ص۳؛ عطار، ۱۳۱ش، ص۱۳۲۱۳۳.

 باب جبرئیل 
مسجد النبی دے دروازےآں وچو‏ں اک دروازہ باب جبرائیل دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔ کہیا گیا اے کہ باب جبرائیل اوہ مقام اے جتھے جبرائیل آک‏ے ٹھہردے سن تے رسول اللہ تو‏ں شرف یابی د‏‏ی اجازت طلب کردے سن ۔مجلہ فرہنگ زیارت، فروردین ۱۳۸۸، ش۱، انتشار: ۵ اردیبہشت ۱۳۹، بازبینی: ۲ اردیبہشت ۱۳۹ش. زیارت قبر پیامبر دے آداب وچ آیا اے کہ زائر مسجد نبی وچ اس دروازے وچ وارد ہوئے۔ابن براج، المہذب، ۱۰ق، ج۱، ص۲۵.؛ شہید اول، الدروس الشرعیہ فی فقہ الامامیہ، ۱۱ق، ج۲، ص۱۹.

 مآخذ 
 قرآن
 ابن بابویہ، التوحید، چاپ ہاشم حسینی طہرانی، قم ۱۳۸؛
 ابن جزری، النشر فی القراءات العشر، چاپ علی محمد ضباع، مصر ?[ ۱۹۰ ]، چاپ افست تہران [ بی‌تا. ] ؛
 ابن حجر عسقلانی، فتح الباری : شرح صحیح البخاری، بیروت : دارالمعرفۃ، [ بی‌تا. ] ؛
 ابن حنبل، مسند احمد بن حنبل، استانبول ۱۰۲/۱۹۸۲؛
 ابن سعد (بیروت)؛ ابن سیدہ، المحکم والمحیط الاعظم، چاپ عبد الحمید ہنداوی، بیروت ۱۲۱/۲۰۰۰؛
 ابن سینا، رسالۃ الطیر، در شکوفہ تقی، دوبال خرد: عرفان تے فلسفہ در رسالۃ الطیر ابن سینا، تہران ۱۳۸۲ش ؛
 ابن شہر آشوب، مناقب آل ابی طالب، نجف ۱۹۵؛
 ابن طاووس، الیقین باختصاص مولا‏نا علی (علیہ‌السلام) بامرۃ المؤمنین، چاپ انصاری، قم ۱۱۳؛
 ابن عربی، الفتوحات المکیۃ، بیروت : دار صادر، [ بی‌تا. ] ؛
 ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، بیروت ۱۱۲؛
 ابن ہشام، سیرۃ النبی، چاپ محمد محیی الدین عبد الحمید، [ قاہرہ ] ۱۳۸۳/۱۹۳؛
 ابو الفتوح رازی، روض الجِنان تے روح الجَنان فی تفسیر القرآن، چاپ محمد جعفر یاحقی تے محمد مہدی ناصح، مشہد ۱۳۵۱۳ش ؛
 ابو القاسم فردوسی، شاہنامہ فردوسی، از روی چاپ وولرس، تہران ۱۳۱ش ؛
 ابو حیان غرناطی، تفسیر البحر المحیط، بیروت ۱۰۳/۱۹۸۳؛
 ابو یعقوب سجستانی، کتاب الافتخار، چاپ مصطفیٰ غالب، [ بیروت ] ۱۹۸۰؛
 احمد نقشبندی خالدی، کتاب جامع الاصول فی الاولیاء، مصر ۱۳۳۱، چاپ افست قاہرہ [ بی‌تا. ].
 احمد بن علی طبرسی، الاحتجاج، چاپ محمد باقر موسوی خرسان، نجف ۱۳۸/۱۹، چاپ افست قم [ بی‌تا. ] ؛
 احمد بن محمد غزالی، داستان مرغان : متن فارسی رسالۃ الطیر خواجہ احمد غزالی، چاپ نصر اللّہ پور جوادی، تہران ۱۳۵۵ش ؛
 احمد بن محمد میبدی، کشف الاسرار تے عدۃ الابرار، چاپ علی اصغر حکمت، تہران ۱۳۱ش ؛
 احمد بن محمد نَحاس، معانی القرآن الکریم، چاپ محمد علی صابونی، مکہ ۱۰۸۱۱۰؛
 احمد بن یوسف سمین حلبی، الدر المصون فی علوم الکتاب المکنون، چاپ احمد محمد خرّاط، دمشق ۱۰۱۱/ ۱۹۸۱۹۹۳؛
 اسماعیل بن حماد جوہری، الصحاح : تاج اللغۃ تے صحاح العربیۃ، چاپ احمد عبد الغفور عطار، بیروت [ بی‌تا. ]، چاپ افست تہران ۱۳۸ش ؛
 الاختصاص، [منسوب بہ] محمد بن محمد مفید، چاپ علی اکبر غفاری، قم : یونیورسٹی مدرسین حوزۃ علمیۃ قم، [ بی‌تا. ] ؛
 الیاس بن یوسف نظامی، سبعۃ حکیم نظامی، چاپ حسن وحید دستگردی، تہران ۱۳۳ش ؛
 بدیل بن علی خاقانی، دیوان، چاپ علی عبد الرسولی، [ تہران ] ۱۳۱ش ؛
 تقی پور نامداریان، دیدار با سیمرغ : ہفت مقالہ در عرفان، تے شعر تے اندیشۃ عطار، مقالۃ ۲: «سیمرغ تے جبرئیل»، تہران ۱۳ش ؛
 جعفر سبحانی، فروغ ابدیت، قم ?[ ۱۳۵۱۳۵۱ش ] ؛
 جلال الدین محمد بن محمد مولوی، کتاب مثنوی معنوی، چاپ رینولد آلن نیکلسون، تہران : انتشارات مولی، [ بی‌تا.] ؛
 جلال ستاری، مدخلی بر رمز شناسی عرفانی، تہران ۱۳۲ش ؛
 حیدر بن علی آملی، کتاب جامع الاسرار تے منبع الانوار، بہ انضمام، رسالۃ نقد النقود فی معرفۃ الوجود، چاپ ہانری کوربن تے عثمان اسماعیل یحیی، تہران ۱۳ش ؛
 خلیل بن احمد، کتاب العین، چاپ مہدی مخزومی تے ابراہیم سامرائی، قم ۱۰۵؛
 روزبہان بقلی، شرح شطحیات، چاپ ہانری کوربن، تہران ۱۳۰ش ؛
 زمخشری ؛
 سیوطی ؛
 طباطبائی ؛
 عباس بن موسی فروغی، دیوان کامل فروغی بسطامی، چاپ م. درویش، [تہران] ۱۳۸ش ؛
 عبد الحسین شرف الدین، النّص تے الاجتہاد، چاپ ابو مجتبی، قم ۱۰؛
 عبد الرحمان بن احمد جامی، مثنوی ہفت اورنگ، چاپ جابلقا داد علی شاہ تے دیگران، تہران ۱۳۸ش ؛
 عبد الرزاق کاشی، اصطلاحات الصوفیۃ، چاپ عبد العال شاہین، قاہرہ ۱۱۳/۱۹۹۲؛
 عبد الکریم بن ابراہیم جیلی، الانسان الکامل فی معرفۃ الاواخر تے الاوائل، قاہرہ ۱۳۹۰/۱۹۰؛
 عثمان بن سعید دانی، کتاب التیسیرفی القراءات السبع، چاپ اوتو پرتسل، استانبول ۱۹۳۰؛
 عزیز الدین بن محمد نسفی، مجموعۃ رسالے مشہور بہ کتاب الانسان الکامل، چاپ ماریژان مولہ، تہران ۱۳۱ ش؛
 علی بن ابی طالب ؑ، امام اول، نہج البلاغۃ، چاپ صبحی صالح، بیروت ?[ ۱۳۸ ]، چاپ افست قم [ بی‌تا. ]؛
 علی بن احمد اسدی طوسی، گرشاسب نامہ، چاپ حبیب یغمائی، تہران ۱۳۵ش ؛
 علی بن احمد واحدی نیشابوری، اسباب النزول، بیروت : دار الکتب العلمیۃ، [ بی‌تا. ]، چاپ افست قم ۱۳۸ش ؛
 علی دوانی، «آغاز وحی تے بعثت پیامبرؐ در تریخ تے تفسیر طبری (بررسی تے نقد)»، در یادنامۃ طبری، ویراستار: محمد قاسم زادہ، تہران : وزارت فرہنگ تے ارشاد اسلامی، سازمان چاپ تے انتشارات، ۱۳۹ش ؛
 علی نقی منزوی، سی مرغ تے سیمرغ، تہران ۱۳۵۹ش ؛
 فضل بن حسن طبرسی ؛ طبری، تریخ (بیروت)؛
 کتاب مقدّس ؛
 کلینی ؛
 مجدود بن آدم سنایی، کتاب حدیقۃ الحقیقہ تے شریعۃ الطریقہ، چاپ محمد تقی مدرس رضوی، [ تہران ? ۱۳۲۹ش ] ؛
 مجلسی ؛
 محمد بن ابراہیم عطار، مصیبت نامہ، چاپ نورانی وصال، تہران ۱۳۵ش ؛
 محمد بن ابراہیم صدر الدین شیرازی، الحکمۃ المتعالیہ فی الاسفار العقلیۃ الاربعہ، تہران ۱۳۳ش ؛ چاپ افست قم [ بی‌تا. ] ؛
 محمد بن احمد ازہری، رہتل اللغہ، ج ۱۱، چاپ محمد ابو الفضل ابراہیم، قاہرہ [ بی‌تا. ] ؛
 محمد بن احمد قرطبی، الجامع لاحکا‏م القرآن، بیروت ۱۰۵/۱۹۸۵؛ زکریا بن محمد قزوینی، عجائب المخلوقات تے غرائب الموجودات، چاپ فاروق سعد، بیروت ۱۹۸؛
 محمد بن اسماعیل بخاری، صحیح البخاری، استانبول ۱۰۱/۱۹۸۱؛ احمد بن محمد ثعلبی، قصص الانبیاء، المسمی عرائس المجالس، بیروت : المکتبۃ الثقافیۃ، [ بی‌تا. ] ؛
 محمد بن حسن صفار قمی، بصائر الدرجات الکبری فی فضائل آل محمد ؑ، چاپ محسن کوچہ باغی تبریزی، تہران ۱۳۲ش ؛
 محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، چاپ احمد حبیب قصیر عاملی، بیروت [ بی‌تا.] ؛
 محمد بن حمزہ فناری، مصباح الانس، در محمد بن اسحاق صدر الدین قونیوی، مفتاح الغیب، چاپ محمد خواجوی، تہران ۱۳ش ؛
 محمد بن عمر فخر رازی، التفسیر الکبیر، قاہرہ [ بی‌تا. ]، چاپ افست تہران [ بی‌تا. ] ؛
 محمد بن محمد (علی) انوری، دیوان، چاپ محمد تقی مدرس رضوی، تہران ۱۳۳۱۳۰ش ؛
 مرتضي زبیدی، محمد بن محمد، تاج العروس من جواہر القاموس، دار الفکر، بیروت، ۱۱ق.
 محمد بن محمود طوسی، عجایب المخلوقات، چاپ منوچہر ستودہ، تہران ۱۳۵ش ؛
 محمد بن یحیی لاہیجی، مفاتیح الاعجاز فی شرح گلشن راز، چاپ محمد رضا برزگر خالقی تے عفت کرباسی، تہران ۱۳۱ش ؛
 محمد جواد مشکور، فرہنگ تطبیقی عربی با زبانہای سامی تے ایرانی، تہران ۱۳۵ش ؛
 محمد ہادی معرفت، التمہید فی علوم القرآن، قم ۱۱۱۱۱۲؛
 مسعود سعد سلمان، دیوان، چاپ غلام رضا رشید یاسمی، تہران ۱۳۱۸ش ؛
 مطہر بن طاہر مقدسی، کتاب البدء تے التریخ، چاپ کلمان ہوار، پاریس ۱۸۹۹۱۹۱۹، چاپ افست تہران ۱۹۲؛
 موہوب بن احمد جوالیقی، المعرّب من الکلام الاعجمی علی حروف المعجم، چاپ احمد محمد شاکر، قاہرہ ۱۳۱؛
 ناصر خسرو، کتاب جامع الحکمتین، چاپ ہانری کوربن تے محمد معین، تہران ۱۳۳ش ؛
 ہاشم بن سلیمان بحرانی، البرہان فی تفسیر القرآن، چاپ محمود بن جعفر زرندی، تہران ۱۳۳ش، چاپ افست قم [ بی‌تا. ] ؛
 ہشام جعیط، الوحی تے القرآن تے النبوۃ، بیروت ۲۰۰۰؛
 ایضا، الشفاء، الالہیات، ج ۱، چاپ ابراہیم مدکور، جورج شحاتہ قنواندی، تے سعید زاید، قاہرہ ۱۳۸۰/۱۹۰، چاپ افست قم ۱۰؛
 ایضا، المبدأ تے المعاد، چاپ عبداللّہ نورانی، تہران ۱۳۳ش ؛
 ایضا، تفسیر القرآن الکریم، چاپ محمد خواجوی، قم ۱۳۹۱۳۸۰ش ؛
 ایضا، جامع ؛
 ایضا، رمز تے داستانہای رمزی در ادب فارسی : تحلیلی از داستانہای عرفانی فلسفی ابن سینا تے سہروردی، تہران ۱۳ش ؛
 ایضا، شرح اصول الکافی، ج ۲، چاپ محمد خواجوی، تہران ۱۳ش ؛
 ایضا، علل الشرایع، نجف ۱۳۸/۱۹، چاپ افست قم [ بی‌تا. ] ؛
 ایضا، فصوص الحکم تے التعلیقات علیہ بقلم ابو العلاء عفیفی، تہران ۱۳۰ش ؛
 ایضا، کتاب من لایحضرہ الفقیہ، چاپ علی اکبر غفاری، قم ۱۰؛
 ایضا، کمال الدین تے تمام النعمۃ، چاپ علی اکبر غفاری، قم ۱۳۳ش ؛
 ایضا، مصباح المتہجّد، بیروت ۱۱۱/۱۹۹۱؛ جعفر مرتضی عاملی، الصحیح من سیرۃ النبی الاعظم صلی اللّہ علیہ وآلہ تے سلم، قم ۱۰۳؛
 ایضا، معراج نامہ، چاپ نجیب مایل ہروی، مشہد ۱۳۵ش ؛
 ایضا، ہیلاج نامہ، چاپ احمد خوش نویس، [ تہران ] ۱۳۱ش ؛
 یحیی بن حبش سہروردی، مجموعہ مصنّفات شیخ اشراق، تہران ۱۳۸۰ش ؛
 یحیی بن شرف نووی، رہتل الاسماء تے اللغات، مصر: ادارۃ الطباعۃ المنیریہ، [ بی‌تا. ]، چاپ افست تہران [ بی‌تا. ]؛
 ابن براج طرابلسی، عبدالعزیز بن براج، المہذب، مؤسسۃ النشر الاسلامی، ۱۰ق.
 شہید اول، محمد بن مکی، الدروس الشرعیہ فی فقہ الامامیہ، قم، دفتر انتشارت اسلامی وابستہ بہ یونیورسٹی مدرسین حوزہ علمیہ قم، ۱۱ق.
 Arthur Jeffery, The foreign vocabulary of the Qur , a ¦n , Baroda 1938; Martin R. Zammit, A comparative lexical study of Qur , anic Arabic , Leiden 2002.
 Encyclopaedia Judaica , Jerusalem 1978–1982, s.v. "Michael and Gabriel" (by Harold Louis Ginsberg);
 The International standard Bible encyclopedia , ed. Geoffrey W. Bromiley, Michigan: William B. Eerdmans, 1979–1988, s.v. "Gabriel" (by L. Hunt); New Catholic encyclopedia , Detroit: Thomson, 2003, s.v. "Gabriel, Archangel" (by T. L. Fallon).

 ہور ویکھو 

 فرشتہ
 ایمان بالملائکہ
 حوالے 





گٹھ:مقرب ملائک
گٹھ:قرآنی اعلام
گٹھ:فرشتے

گٹھ:جبرائیل
گٹھ:ابراہیمی علم الاساطیر
گٹھ:اسلام وچ فرشتے
گٹھ:اناجیل اربعہ دیاں شخصیتاں
گٹھ:عبرانی بائبل
گٹھ:عہد نامہ جدید دے مقدسین
گٹھ:عہد نامہ قدیم دے مقدسین
گٹھ:فرشتے
گٹھ:کتاب حزقی ایل
گٹھ:کتاب دانی ایل
گٹھ:مسیحی علم الاساطیر
گٹھ:مسیحیت وچ فرشتے
گٹھ:مقرب فرشتے
گٹھ:یہودیت وچ فرشتے
گٹھ:انفرادی فرشتے
گٹھ:کتاب دانیال
گٹھ:اسلام