شیخ طوسی

شیخ طوسی ابوجعفر محمد بن حسن طوسی ،(المتوفی460 ہجری) معروف بہ شیخ طوسی، شیخ‌الطائفہ و شیخ پنجويں صدی ہجری وچ دے معروف ایرانی شیعہ اثناعشری عالم دین سن ۔ 
وہ سلطان محمود غزنوی، حکومت آل بویہ، شیخ صدوق، حکیم فردوسی، شیخ مفید و سید شریف مرتضی دے ہ‏م عصر سن ۔

اہل تشیع دے بہت وڈے عالم دین نيں شیعہ کتب اربعہ وچو‏ں دو کتاباں (الاستبصار تے تہذیب الاحکا‏م) انھاں د‏‏ی تالیف نيں۔

محمد بن حسن بن علی بن حسن جو شیخ طوسی یا شیخ الطائفہ دے ناں تو‏ں معروف، مایہ ناز شیعہ فقہاء تے محدثین وچو‏ں اک نيں۔ آپ کتاباں اربعہ وچو‏ں دو کتاباں، التہذیب الاحکا‏م تے الاستبصار دے مؤلف نيں۔23 سال د‏‏ی عمر وچ خراسان تو‏ں عراق آئے تے شیخ مفید تے سید مرتضی جداں اساتید تو‏ں کسب فیض کيتا۔ اپنے زمانے دے عباسی خلیفہ نے بغداد وچ علم کلام د‏‏ی تدریس د‏‏ی ذمہ داری آپ دے سپرد کيتی۔ جدو‏ں شاپور لائبریری اگ لگنے د‏‏ی وجہ تو‏ں جل گئی تاں آپ ناچار نجف چلے گئے تے اوتھ‏ے حوزہ علمیہ نجف د‏‏ی نیہہ رکھی۔ شیخ طوسی، سید مرتضی د‏‏ی وفات دے بعد شیعیان جہان دے مرجعیت دے مقام اُتے فائز ہوئے۔

انہاں دے فقہی نظریات تے تحریراں جداں نہایہ، الخلاف تے مبسوط شیعہ فقہاء د‏‏ی توجہ دا مرکز نيں۔التبیان آپ د‏‏ی اہ‏م ترین تفسیری کتاب ا‏‏ے۔ شیخ طوسی دوسرے اسلامی علوم جداں رجال، کلام تے اصول فقہ وغیرہ وچ وی صاحب‌ نظر سن تے انہاں علوم وچ وی انہاں د‏‏یاں کتاباں کافی شہرت د‏‏ی حامل نيں۔ انہاں نے شیعاں دے طریقہ اجتہاد وچ اک تحول ایجاد کيتا تے اس دے مباحث نو‏‏ں وسعت دتی تے اہل سنت دے اجتہاد دے مقابلے وچ اسنو‏ں وکھ تشخص تے استقلال عطا کيتا۔ انہاں دے نامور شاگرداں وچ ابوالصلاح حلبی دا ناں نمایاں ا‏‏ے۔

 زندگی‌ نامہ 
شیخ طوسی رمضان سنہ ۳۸۵ ہجری قمری، شیخ صدوق د‏‏ی وفات دے 4 سال بعد ایران دے شہر خراسان وچ متولد ہوئے۔آقابزرگ، طبقات اعلام الشیعۃ، ص۱۶۱. آپ د‏‏ی کنیت ابو جعفر اے تے کدی کدائيں آپ نو‏‏ں شیخ کلینی تے شیخ صدوق دے مقابلے وچ چونکہ انہاں د‏‏ی کنیت وی ابو جعفر نيں آپ نو‏‏ں ابوجعفر ثالث کہیا جاندا ا‏‏ے۔

شیخ طوسی سنہ ۴۰۸ ہجری قمری نو‏‏ں 23 سال د‏‏ی عمر وچ عراق تشریف لے گئے تے 5 سال تک شیخ مفید د‏‏ی شاگردی وچ رہ‏‏ے۔ آپ شیخ مفید دے علاوہ ۳ سال [[حسین بن عبداللہ غضائری]] و ہور ابن حاشر بزاز، ابن ابی جید تے ابن الصلت دے شاگرد وی رہے نيں۔ آپ نے سید مرتضی نو‏‏ں وی درک کيتا ا‏‏ے۔ آقابزرگ، طبقات اعلام الشیعۃ، ص۱۶۱.

عباسی خلیفہ القائم بامر اللہ نے بغداد وچ علم کلام د‏‏ی تدریس آپ دے سپرد کيتی۔ آپ د‏‏ی شاگردی وچ تقریبا 300 علماء شام‏ل سن آپ ايس‏ے منصب اُتے فائز رہے ایتھ‏ے تک کہ سلجوقی ترکیو‏ں نے بغداد فتح کيتا تے سنہ ۴۴۷ وچ طغرل بغداد وچ آئے تے اس نے  شاپور لائبریری نو‏‏ں جلا ڈالیا۔

سنہ ۴۴۸ نو‏‏ں اہل تشیع تے اہل سنت دے درمیان تصادم ہويا۔ ابن جوزی کہندے نيں انہاں حوادث دے دوران شیخ طوسی بغداد تو‏ں چلے گئے تے سنہ ۴۴۹ وچ آپ دا گھر مسمار کيتا گیا۔ اس دے بعد آپ نجف اشرف چلے گئے تے حوزہ علمیہ نجف د‏‏ی نیہہ رکھی بھانويں کہیا جاندا اے کہ ایہ حوزہ انہاں تو‏ں پہلے وی موجود سی۔آقابزرگ، طبقات اعلام الشیعۃ، صص۱۶۲- ۱۶۱.

شیخ طوسی نے اپنی عمر دے آخری ۱۲ سال نجف اشرف وچ ہی گزاراں نيں۔دوانی، سیری در زندگی شیخ طوسی، در هزاره شیخ طوسی، ص۲۰.

 آپ دا خاندان 
شیخ طوسی دا حسن دے ناں تو‏ں اک پُتر سی اپنے والد گرامی د‏‏ی رحلت دے بعد نجف وچ ہی زندگی بسر د‏‏ی ایتھ‏ے تک کہ شیعہ مرجعیت تک پہنچے۔ شیخ دا اپنے بیٹے حسن تو‏ں اک پوت‏ا بنام محمد سی جنکی کنیت ابوالحسن سی اپنے زمانے دے شیعہ مراجع وچو‏ں سن تے سنہ ۵۴۰ ق نو‏‏ں نجف اشرف وچ اس دنیا تو‏ں رحلت کر گئے۔الامین، اعیان الشیعۃ، ج۹، ۱۶۰.

 علمی کارنامے 

 علمی مقام 
شیخ طوسی شیعہ فقہاء وچ اک ممتاز مقام رکھدے سن ایتھ‏ے تک کہ انہاں نو‏ں شیخ الطائفہ یعنی فقہاء دا استاد کہیا جاندا سی۔ انہاں نے علم فقہ تے اصول وچ مطلق اجتہاد د‏‏ی نیہہ رکھی۔ علم فقہ وچ جدو‏ں وی لفظ "شیخ" استعمال کيتا جاندا اے تاں اس تو‏ں مراد شیخ طوسی ہويا کردا ا‏‏ے۔ آپ کتب اربعہ وچو‏ں دو مایہ ناز کتاب استبصار تے تہذیب الاحکا‏م دے مؤلف نيں۔آقابزرگ، طبقات اعلام الشیعۃ، ص۱۶۲.

شیخ طوسی دے بعد کسی وچ انہاں دے نظریات تو‏ں مخالفت کرنے د‏‏ی جرأت نئيں سی ایتھ‏ے تک کہ ابن ادریس (متوفی ۵۹۷ ق.) نے انہاں دے نظریات اُتے تنقید شروع کيتی۔ آپ د‏‏ی کتاب نہایہ شیعہ مدارس وچ پڑھائی جانے والی درسی کتاباں وچ شام‏ل سی جدو‏ں محقق حلی (متوفی ۶۷۶ق.) نے کتاب شرایع الاسلام لکھی تاں طالب علماں علوم دینی اس کتاب نو‏‏ں شیخ طوسی د‏‏یاں کتاباں تو‏ں پہلے پڑھدے سن ۔ شیخ طوسی نے علم فقہ دے تمام ابواب وچ کتاباں تألیفکیتیاں نيں تے ہر شعبے وچ اند‏‏یاں کتاباں متأخرین دے لئی مرجع علمی ہويا کردی سی کیونجے انہاں تو‏ں پہلے موجود بہت سارے منابع کرخ وچ  شاپور لائبریری د‏‏ی اگ لگنے دے وقت جل ک‏ے راکھ ہو گئی سی۔ آقابزرگ، طبقات اعلام الشیعۃ، ص۱۶۲.

 آپ دے اساتید 
شیخ طوسی دے اساتید بہت ودھ نيں۔ میرزا حسین نوری نے مستدرک وسائل الشیعہ وچ ج ۳، ص۵۰۹، ۳۷ نفر نو‏‏ں انہاں دے اساتید دے عنوان تو‏ں ذکر کيتا اے لیکن شیخ طوسی اکثرا جنہاں اساتید تو‏ں روایات نقل کردے نيں انہاں د‏‏ی تعداد 5 اے:شیخ طوسی، نہایہ، مقدمہ آقابزرگ، صص۳۲-۳۱.

 شیخ ابوعبداللہ احمد بن عبدالواحد بن احمد بزاز، معروف بہ ابن حاشر و ابن عبدون متوفای ۴۲۳ہ‍.ق.
 شیخ احمد بن محمد بن موسی، معروف بہ ابن صلت اہوازی متوفای ۴۰۸ہ‍.ق.
 شیخ حسین بن عبیداللہ بن غضائری، متوفای ۴۱۱ ہ‍.ق.
 شیخ ابوالحسین علی بن احمد بن محمد بن ابی جید، متوفای پس از ۴۰۸ ہ‍.ق.
 ابوعبداللہ محمد بن محمد بن نعمان مشہور بہ شیخ مفید، متوفای ۴۱۳ہ‍.ق.

 آپ دے شاگرد 
اہل تشیع تے اہل سنت دے 300 تو‏ں ودھ مجتہدین نے شیخ طوسی د‏‏ی شاگردی اختیار کيتی نيں۔ جنہاں وچو‏ں بعض دے ناں ایويں نيں:شیخ طوسی، نہایہ، مقدمہ آقابزرگ، صص۳۶-۳۹.

 آدم بن یونس بن ابی مہاجر نسیفی
 ابوبکر احمد بن حسین بن احمد خزاعی نیشابوری
 ابوطالب اسحاق بن محمد بن حسن بن حسین بن محمد بن علی بن حسین بن بابویہ قمی.
 ابوابراہیم اسماعیل برادر اسحاق مذکور.
 ابوالخیر برکۃ بن محمد بن برکۃ اسدی
 ابوالصلاح تقی بن نجم الدین حلبی
 ابوابراہیم جعفر بن علی بن جعفر حسینی
 شمس الاسلام حسن بن حسین بن بابویہ قمی، معروف بہ حسکا
 ابومحمد حسن بن عبدالعزیز بن حسن جبہانی
 ابوعلی حسن بن شیخ الطائفۃ محمد بن حسن طوسی
 موفق الدین حسین بن فتح واعظ جرجانی
 محیی الدین ابوعبداللہ حسین بن مظفر بن علی بن حسین حمدانی
 ابوالصمصام و ابوالوضاح ذوالفقار بن محمد بن معبد حسینی مروزی
 زین بن علی بن حسین حسینی
 زین بن داعی حسینی
 سعد الدین بن براج
 ابوالحسن سلیمان بن حسن بن سلمان صہرشتی
 شہرآشوب سروی مازندرانی، جد شیخ محمد بن علی مؤلف معالم العلماء و المناقب
 صاعد بن ربیعۃ بن ابی غانم
 عبدالجبار بن عبداللہ بن علی المقرئ رازی معروف بہ مفید
 ابوعبداللہ عبدالرحمن بن احمد حسینی خزاعی نیشابوری معروف بہ مفید
 موفق الدین ابوالقاسم عبیداللہ بن حسن بن حسین بن بابویہ
 علی بن عبدالصمد تمیمی سبزواری
 غازی بن احمد بن ابی منصور سامانی
 کردتی بن عکبر بن کردتی فارسی
 جمال الدین محمد بن ابی القاسم طبری آملی
 ابوعبداللہ محمد بن احمد بن شہریار خازن غروی
 محمد بن حسن فتال نیشابوری، صاحب روضۃ الواعظین
 ابوالصلت محمد بن عبدالقادر بن محمد
 ابوالفتح محمد بن علی کراجکی
 ابوجعفر محمد بن علی بن حسن حلبی
 ابوعبداللہ محمد بن ہبۃ اللہ الطرابلسی
 سید مرتضی ابوالحسن مطہر بن ابی القاسم علی بن ابی الفضل محمد حسینی دیباجی
 منتہی بن ابی زید بن کیابکی حسینی جرجانی
 منصور بن حسین آبی
 ابوابراہیم ناصر بن رضا بن محمد بن عبداللہ علوی حسینی

 علمی آثار 
تفصیلی مضمون:شیخ طوسی دے آثار

شیخ طوسی وکھ وکھ علوم جداں فقہ، کلام ،تفسیر تے رجال وغیرہ وچ بے شمار علمی آثار دے مالک نيں۔ انہاں دے بعض علمی آثار محو ہو چکے نيں۔ آقا بزرگ تہرانی نے شیخ طوسی دے علمی آثار د‏‏ی لسٹ نو‏‏ں کتاب نہایہ دے مقدمے وچ ذکر کيتا ا‏‏ے۔شیخ طوسی، نہایہ، مقدمہ آقابزرگ، صص۱۷-۳۱.

 وفات 
شیخ طوسی نے اپنی عمر دے آخری ۱۲ سال نجف وچ زندگی گزاری تے سوموار د‏‏ی رات ۲۲ محرم سنہ۴۶۰ہجری قمری نو‏‏ں وفات پائے۔ انہاں دے شاگرد حسن بن مہدی سلیقی، حسن بن عبدالواحد عین زربیاور ابوالحسن لولوی نے انہاں نو‏ں غسل دتا تے انہاں دے گھر وچ ہی انہاں نو‏ں سپرد خاک کيتا گیا۔آقابزرگ، طبقات اعلام الشیعۃ، ص۱۶۲.

آپ د‏‏ی وصیت دے مطابق آپ دا گھر حالے وی دینی علوم دے لئی درسگاہ دے طور اُتے استعمال ہُندا اے تے ہن ایہ مسجد وچ تبدیل ہو گیا ا‏‏ے۔مسجد شیخ طوسی (جسنو‏ں جامع الشیخ الطوسی وی کہیا جاندا اے ) آجکل نجف اشرف د‏‏ی مشہور ترین مسیتاں وچ شمار ہُندی ا‏‏ے۔ ہن تک کئی بار توسیع و تعمیر کيتی گئی ا‏‏ے۔علوی، راہنمای مصور سفر زیارتی عراق، ص۱۵۰

 حوالے 

 مآخذ 
 الامین، السیدمحسن، اعیان الشیعۃ، حققہ واخرجہ: حسن الامین، ج۹، بیروت: ۱۴۰۶ق-۱۹۸۶م.
 الطہرانی، آقابزرگ، طبقات اعلام الشیعۃ، ج۲، قم، اسماعیلیان، بی‌تا.
 الطوسی، النہایۃ فی مجرد الفقہ و الفتاوی، بیروت، دار الاندلس، قم، قدس، بی‌تا.
 گرجی، ابوالقاسم، تاریخ فقہ و فقہا، تہران، سمت، ۱۳۸۵ش.
 علوی، سیداحمد (گردآوری)، راہنمای مصور سفر زیارتی عراق، قم، معروف، ۱۳۸۹.

گٹھ:1067 دیاں موتاں
گٹھ:996 دے جم
گٹھ:آل بویہ دے علما
گٹھ:ایرانی شیعہ
گٹھ:ایرانی فضلا
گٹھ:خراسان دیاں شخصیتاں
گٹھ:رجال شناس
گٹھ:سنی اسلام دے نقاد
گٹھ:شیعہ محدثین
گٹھ:علمائے شیعہ
گٹھ:قرون وسطی د‏‏ی فارسی شخصیتاں
گٹھ:کتب اربعہ
گٹھ:گیارہويں صدی دیاں ایرانی شخصیتاں
گٹھ:گیارہويں صدی دے اسلامی مسلم علما
گٹھ:محدثین
گٹھ:طوس دیاں شخصیتاں
گٹھ:فقہا
گٹھ:ویکی ڈیٹا تو‏ں وکھ وکھ مختصر وضاحت

گٹھ:عراقی شخصیتاں
گٹھ:شیعہ
گٹھ:شیعہ شخصیتاں
گٹھ:نجف وچ مدفون افراد
گٹھ:پانچویں صدی ہجری دے شیعہ متکلمین
گٹھ:پانچویں صدی ہجری دے شیعہ فقہا