جُگنی

جُگنی، پنجابی لوک شاعری دی اک صنف اے تے پنجابی لوک سنگیت وچ کِسے گَل یا خیال دے اظہار دا اک مُنفرد انداز اے۔ لفظی طور تے جُگنی جُگنُو دی تانیث اے۔ 

 لفظی پچھوکڑ 
جِتھے تک لفظ جُگنی دے ماخذ تے مطلب دا تعلق اے اوس بارے کھوجکار دَسدے نیں: 
 جُگنی لفظ ‘جُگنُو‘ دا مونث اے۔
 جگنی اوہ زیور اے جیہڑا عَورتاں گݪ وچ پاؤن٘دِیاں نیں۔
 جُگنی، لفظ ‘جوگن‘ دا وِگڑیا ہویا ناں اے۔ جیہدا تعلق اوس بندے ناݪ اے جیہڑا اک جگہ ٹِک کے نہ بیٹھے تے ہَر ویلے مُختلِف تھان٘واں تے پِھردا تے ٹھکاݨے بدلدا رہوے۔ ‘جوگن‘ لفظ جوگی دی تانیث اے۔

 تفصِیل 
جُگنی، عَورتاں دا گَݪ وچ پہنݨ آݪا اک زیور اے۔ ایہدے متعلق گیت نُوں وی ’’جُگنی‘‘ کہیا جان٘دا اے۔ جُگنی سلنڈر نما زیور اے، جیہڑا ریشمی دھاگّیاں دی ڈوری وچ پروئیا ہُندا اے جیہدے ناݪ ایہنوں گَݪ وچ پایا جان٘دا اے۔ پنجابی لوک گیتاں وچ ایسے طرز دِیاں دو ہور مثالاں، ڈھولا تے چھلّا نیں۔

جُگنی دا زیور دے طَور تے تذکرہ مہاݨ پنجابی شاعر وارث شاہ دی ہیر وارث شاہ وچ ہیر دے داج دے ذِکر دے اک حِصے وچ مِݪدا اے:

سکندری، نیوری، بیر بلیاں، پپل پترے، جُھمکے ساریا نی
ہس کُڑے، چھڑ کن٘گݨاں، ناݪ بودا بدھی ڈول میاݨا دھاریا نی
چنݨ ہار، لوہلاں، ٹکا، ناݪ بیڑا اتے ’’جُگنی‘‘ چا سواریا نی
بانکاں، چُوڑیاں، مشک بلیاں وی ناݪ مچھلیاں والڑے ساریا نی
بِندے، آرسی ناݪ انگوٹھیاں دے، عطر دان، لٹکݨ ہریاریا نی
داج گھت کے تونک صندوق بدھے، سُݨو کِیہ کِیہ داج رن٘گایا نی
وارثؔ شاہ میاں اصل داج رانجھا، اک اوہ بد رنگ کرایا نی
(ہیر وارث شاہ، صفحہ 234-233، مرتبہ: ڈاکٹر فقیر محمد فقیر)

جُگنی دے بطَور زیور معنیاں دی تصدِیق ایہناں مصرعیاں توں وی ہُندی اے:

میری جُگنی دے تعھاگے بگے
جُگنی اوہدے مُون٘ھ تے پھبے
جیہنُوں سَٹ عِشق دی لگے

جُگنی وچ چھوٹے چھوٹے گُھن٘گرُو ہُندے نیں۔ اوہناں دی آواز نوں وسیع معنیاں وچ ورتیا گیا اے۔ پنجابی لوک گلوکار عالم لوہار نے جیہڑی جُگنی گائی اے اوہدا آغاز منقبت ناݪ ایس انداز توں کیتا اے کہ ایہ منقبت جُگنی توں نِکلݨ آݪی آواز اے۔ ایس توں مگروں باقی جیہڑیاں وی عمُومی گلّاں کِیتِیاں اوہ اوسے طرحاں جُگنی دی زبان توں نیں۔

معنوی وُسعت لَے کے جُگنی گیتاں وچ کِسے شخص لئی استعارہ بݨ گئی۔ ایہ جِتھے جان٘دی اے اوتھے دی خصُوصِیات یا احوال وی بیان کردی اے۔ جُگنی دَسدی اے کہ کیہڑا علاقہ کِدّاں دا اے۔ ایہدے وچ ظرِیفانہ پہلو وی شامل ہُندا اے کیون٘کہ ظرافت وی میراثیاں دے گِیتاں وچ جھلکدی اے۔ 

کوئی موضُوع جَد ادب یا لوک ادب دا حِصہ بݨ جان٘دا اے تاں اوہدے وچ وُسعت آؤݨا کوئی اچن٘بھے دی گَل نہِیں۔ ایہدا اِستعمال محض گَل شُرُوع کرن لئی تے قافیے دے تعیّن لئی وی کِیتا گیا، مثلن: ’’پِیر میریا جُگنی کہندی اے‘‘ کہہ کے کوئی وی گَل کہہ لئی جان٘دی اے تے پنجابی لوک ادب وچ ایس طرحاں دا رواج عام ہویا اے۔ مثال دے طَور تے ’’اکّڑ بکّڑ بمبّے بو / اسّی نبّے پورا سو‘‘ نیاݨےآں دا گیت اے۔ ایس مکمّل گیت توں کوئی اطمینان بخش مطلب واضح نہِیں ہُندا۔ محض قافیے ناݪ قافیہ جڑدا چلا جان٘دا اے تے ہَر ٹُکڑے دی اپݨی الَگ خُوبصُورتی اے۔ اِدّاں ای پنجابی ادب دیاں ہور شعری صنفاں وچ وی ہُندا اے، مثلن: ماہیے وچ پہلی سطر صِرف گَل شُرُوع کرن لئی ہُندی اے تے عمُومن کوئی ایہدے معنے نہِیں ہُندے، پَر ایہدے آخر وچ آؤݨ آݪا قافیہ مگرلے مِصرعیاں دے ناݪ اپݨا حُسن رَکھدا اے۔

جُگنی پنجاب دا اک مقبُول عام تے ہرمن پیارا لوک گیت اے۔ جس طرحاں ہَر فِلم، ہَر ناول تے ڈرامے وچ اک ہیرو ہُندا اے تے بعض موقعیاں تے فِلم، ناول یا ڈرامے دا نام ای ہیرو دے نام اُتے رَکھ دِتا جان٘دا اے، اوسے طرحاں ‘جُگنی‘ لوک گیت وچ ‘جُگنی‘ ای ہیرو اے تے ایہی مرکزی کردار اے۔ جِدّاں اک شاعر صِرف اِکّو سوچ یا زاویے ناݪ ای اپݨی شاعری نہِیں کردا بلکہ رَن٘گ بدلݨ لئی کدی عِشقیہ، کدی طربیہ، کدی مخولیا تے کدی سیاسی شاعری کَردا اے اوسے طرحاں جُگنی وی بہت سارے کردار ادا کر دی اے تے ایہدے کئی روپ ہُندے نیں، یَعݨی ایہ کدی مزاحیہ انداز وچ، کدی روحانی انداز وچ، کدی مذہبی انداز وچ، کدی سیاسی انداز وچ اپݨے جوہر دکھاؤن٘دی اے۔ جُگنی وچ جِنّے زیادہ دھاگّے ہوݨ اونّا ای زیادہ فلسفہ تے خیالات اپݨے اندر لپیٹدی اے کیون٘کہ جُگنی دا ہر دھاگّا دُوجّے دھاگّے ناݪوں وکھرا ہُندا اے جِدّاں غزل دا ہَر شعر دُوجے شعراں توں بغَیر وی مکمّل تے با معنی ہُندا اے۔ جُگنی دا مزاج پنجاب دے مزاج دا عکس تے دکھاݪا اے۔ 

 سنگِیت وچ 
جُگنی نوں سنگیت رُوپ وچ گاؤݨ آݪیاں وچ سَبھ توں پہلاں دو ناں اُبھردے نیں، پہلے، نواب کمھار نیں، جیہناں دا تعلق لہندے پنجاب دی تحصیل وزیرآباد دے پنڈ عنائت کوٹ توں سی۔ دُوجے، عالم لوہار نیں، جیہناں دا تعلق لہندے پنجاب دے ضلع گجرات دے پنڈ آچھ گوچھ توں سی۔ نواب کمھار عنائت کوٹیے دے پُتر وی ناݪ گاؤن٘دے سی۔ عالم لوہار نے جِتھے بہت سارے پنجابی لوک گیت گائے، اوتھے جُگنی نوں وی بڑی رِیجھ ناݪ گایا تے سدا بہار کر دِتا۔ 

جُگنی نُوں عالمی شہرت دیݨ وچ عالم لوہار دے پُتر عارف لوہار دا وی اہم جوگدان اے، اوہناں نے کوک سٹوڈیو وچ میشا شفیع دے ناݪ اک نویکلے انداز وچ جُگنی گا کے ایہنوں ہور زیادہ مقبُولیت تے عرُوج دِتا: 
پیر میریا جُگنی جی
ایہ وے اللہ واݪیاں دی جُگنی جی
ای وے نبی پاک دی جگنی جی
ایہ وے مولا علی والی جگنی جی
ایہ وے میرے پیر دی جگنی جی
ایہ وے سرسبز دی جُگنی سی
دم گُٹکُوں، دم گُٹکُوں
کرے سائیں تے کلمہ نبی دا پڑھے سائیں
پیر میریا جُگنی جی

نواب کمھار عنائت کوٹیے، عالم لوہار تے گرمیت باوا نے جُگنی نُوں الغوزے دے ناݪ گایا۔ ایہناں گائیکاں نے جُگنی دے وکھو وکھ تے کچھ سان٘جّھے بَند گائے نیں۔

ایہناں توں علاوہ ہزارا سنگھ رمتا، کلدیپ ماݨک، نرندر بیبا، جگ موہن کور، گرداس مان، سرجیت بِندرکھیا، ہربھجن مان، شیر میاں داد تے سلیم جاوید سمیت کئی گائیکاں نے جُگنی گائی اے۔ جُگنی دی بوہتی مشہُوری کرن دا سہرا عالم لوہار تے آسا سنگھ مستانا نوں جان٘دا اے۔

 جُگنی دے چَند نمُونے 
جُگنی جا وڑی وچ روہی
جٹّاں پھڑ سہاگے جوئی
اوہدی وات نہ لَیندا کوئی
اوتھے رو رو کمݪی ہوئی
پِیر میریا جُگنی کہن٘دی آ
جیہڑی نام علی دا لَیندی آ
✿
میری جُگنی دے تعھاگّے دو
دَر مُرشد دے آݨ کھلو
تیرے اندر ہووے لو
او پِیر میریا جُگنی کہن٘دی آ
جیہڑی نام علی دا لَیندی آ
✿
علی پاک امام دا، مَیں وِرد کراں دَم دَم
جیہنُوں پَین تجلّے نُور دے، جِویں قطرے شبنم
مَیں پڑھی نماز عِشق دی، دُور ہوئے سَبھ غَم
تے مَیں گاواں جُگنی
تیری مَیں گاواں جُگنی
عاشق لوک تے کمݪے رمݪے، دُنِیا بڑی سیاݨی
چِٹے دن تے کاݪِیاں راتاں، کھان٘دے جاݨ جوانی
کِیہ منیاد ہَے بندیا تیری، تُوں فانی مَیں فانی
رن٘گّے جائِیے جے مݪ جاوے، ڈھول دِلاں دا جانی
او مَیں گاواں جُگنی
تیری مَیں گاواں جُگنی

 حوالے 

گٹھ:پنجابی ادب
گٹھ:پنجابی لوک گیت
گٹھ:پنجابی شاعری
گٹھ:پنجابی رہتل
گٹھ:پنجابی لوکدھارا
گٹھ:اصناف شاعری
گٹھ:شاعرانہ ہیئتاں
گٹھ:شاعری بلحاظ صنف
گٹھ:شعری صنف