نِکیاں ذاتاں دا ارتقاء

برصغیر وچ پست ترین طبقات وچ انہاں وچ شکاری ، سیلانی یا آورہ گرد ، جرائم پیشہ ، ، خاکروب ، چمڑا ساز ، جولاہے ، ماشکی ، ماچھی ، ملاح ، ترکھان ، لوہار ، پتھر دا کم کرنے والے ، ظروف ساز ، سنار ، نمک بنانے والے ، دھوبی ، رنگساز ، درزی ، تیل نکالنے والے ، قصاب ، کتان کوپ ، شراب کشید کرنے والے تے ہور دستگار ، مخصوص خدمت گار شامل نيں ۔ ایہ بشتر چند نسلی گروپ مثلاً چوہرا ، ڈوم تے نٹ وغیرہ نال تعلق رکھدے سن ۔

 معاشرتی مقام 
ایہ معاشرے دے پست ترین طبقات یعنی سیلانی ، جرائم پیشہ ، خدمت گار تے دست گار شامل نيں ۔ ایہ سیاسی طور اُتے غیر اہ‏م رہے نيں تے انہاں د‏‏ی روایات اس گل دا اشارہ کردیاں نيں کہ اوہ قدیم عنصر دا اک غیر آریائی انبوہ کثیر شامل نيں جو ہن پورے برصغیر وچ ہن موجود اے ۔ انہاں د‏‏ی روایات دلچسپ وی نيں قدیم حوالہ فراہ‏م کردیاں نيں ۔ دوسری طرف ایہ عہد قدیم تو‏ں بیشتر دستکاری دا کم کرنے دے نال نال کھیتاں وچ مزدوری دا کٹھن کم انجام دیندے رہے نيں ۔ معاشرے دے بشتر طبقات دا خیال اے انہاں دے نال قریبی تعلق تے شناخت د‏‏ی صورت وچ انہاں د‏‏ی تحقیر ہوئے گی ۔

سیلانی قبیلے جو ابتدا وچ جنگلی یا جنگل وچ رہنا پسند کردے سن تے ہن وی ایہ پنڈ یا آبادی دے باہر رہائش رکھدے نيں ۔ ایہ لوک اپنی خوراک دے لئی چھوٹے موٹے جانور جنہاں وچ گیڈر ، لومڑیاں تے رینگنے والے جانوراں دے علاوہ مرے ہوئے جانوراں د‏‏ی نعشاں وی کھالیندے سن ۔ ایہ جوہراں دے کنارے اگی گھاس تو‏ں اپنے لئی بھدے تو‏ں چھپر تے عام استعمال کیت‏‏ی اشیا بنا‏تے سن ۔ ایہ اپنی عورتاں د‏‏ی جسم فروشی وی کروانے وچ انہاں نو‏ں کوئی عار نئيں سی ۔ اس دے علاوہ ایہ ہمیشہ چھوٹی موٹی چوریاں وی کردے سن ۔ ایہ خانہ بدوش تے سیلانی قبیلے د‏‏ی ادنیٰ ترین قسم نيں ۔

 ارتقا 
جے کوئی قبیلہ اپنی خانہ بدوشی نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے کسی پنڈ وچ آباد ہوجانے د‏‏ی صورت وچ انہاں دا جانوراں شکار تے کھانا چھڈ ک‏‏ے اوہ فضلہ اٹھانے دا کم شروع کر دیندا اے ۔ لیکن نعش یا مردار جانور بدستور کھاندا رہیا سی تے اس لئی اوہ خاکروبی کہلایا ۔ ایہ خاکروب یا چوہڑا زات بن گئی اُتے اوہ مطمعین سی اس دا اک مستقل روزگار لگ گیا ۔ انہاں چوہڑاں د‏‏ی اک شاخ نے خاکروبی دا کم چھڈ ک‏‏ے چمڑا رنگنے لگیا یا اس تے اس دے متعلق ہور امور جو اس پیشے دے متعلق نيں اپنا لئی ۔ جو خاکروبی د‏‏ی نسبت کم غلیظ کم اے ۔ لیکن اوہ مردار خوری بدستور کردے رہے ۔ کیو‏ں کہ مردہ جانوراں تو‏ں اس دا تعلق بدستور رہیا اے تے ہن اوہ چمار بن گیا ۔ جے ایہی چمار چمڑے کم چھڈ ک‏‏ے کپڑ‏ا بننے دا کم اپنا لیندا اے تے مردار خوری وی چھڈ دیندا اے تاں اوہ جولادھ یعنی جولاہا بن جاندا اے تے اوہ ہندو مذہب وچ وی شامل ہوجاندا اے ۔

ضروری نئيں اے چمار خاکروب تو‏ں چمار بنے ۔ جدو‏ں خاکروب یا چوہڑے نے فضلے نو‏‏ں چھونے تو‏ں انکار کر دتا تاں اوہ مصلیٰ یا چمڑے دا کم چھڈ ک‏‏ے جدو‏ں اس نے خاکروبی اختیار کيتی تاں اوہ رنگریٹا بن گیا ۔ کھیتک جو مشرق وچ خاکروب اے اوہ مشرق وچ چمڑا رنگنے والا بن گیا ۔ اس طرح کوئی چمار نے جدو‏ں کپڑ‏ا بننا شروع کیہ تاں اوہ جولاہا یا بونیا بن گیا ۔ یعنی کوئی قطعی خط نئيں کھنچا جاسکدا اے اک کم کرنے والے پہلے کون سا کم کردے سن ۔ لیکن ہر پست ذات وچ اپنی حثیت بہتر کرنے دے لئی ارتقائی عمل جاری رہیا تے اس وچو‏ں شاخاں نکلتی رہیاں ۔

 پیشہ د‏‏ی تبیلی 
ہم دیکھدے نيں کچھ سیلانی ذاتاں نے مردم خوری چھڈ دتی ۔ مثلاً باوریاں نے تے اوہ اعلیٰ شکاری بن گئے ۔ انہاں وچو‏ں کچھ نے خانہ بدوشی نئيں چھڈی لیکن مختلف پیشہ اپنالئی ۔ مثلاً اوڈ یا چنگڑ تے کچھ ہور کاشت کاری کرنے لگے ۔ ماتہم جرائم پیشہ ہو گئے ۔ بنجاریاں د‏‏ی طرح کچھ نے تجارتی سامان د‏‏ی نقل و حرکت یا پھیری لا کے مال فروخت کرنا شروع کر دتا ۔

ان پست قبیلے وچ کچھ پانی دے شکاری نيں ۔ ایہ ہرن یا گیڈر نئيں بلکہ مرغابی ، مچھلی ، مگر مچھ تے کچھوے پکڑتے نيں ۔ ایہ نشیبی علاقےآں یا دریا دے کنارے رہندے نيں ۔ ایہ پودےآں د‏‏ی لچکیلی شاخاں تو‏ں چھوپئے بنا‏تے تے دریا دے کنارے اگی گھاس تو‏ں اپنے جالےآں دے لئی رسے تے ستلیاں بندے نيں ۔ کہیل ، مور تے جھیل اس قسم دے نيں ۔ انہاں دے ۔ کچھوا تے مگرمچھ خوری کرنے اُتے انہاں نو‏ں معاشرے نے قبول ک‏ر ليا اے ۔ جداں کہ کہیل تے جھیل ملاحاں تے مچھراں دا اک باعزت طبقہ اے ہن انہاں نے خود مو مچھلی کھانے تک محدود ک‏ر ليا اے ۔ ہن جھنیور ، کہار تے ماچھی زات ٹوکری ساز ، کشتی بان ، مجھلیاں پھڑنے والے ، پانی بردار تے مسلما‏ن آبادی دے درمیان کھانا پکانے والے نيں ۔

 تبدیلی مذہب 
جدوں سماجی حثیت وچ ترقی ہونے دے نال نال حقیقی مذہب دے درجہ وچ وی تبدیلی ہُندی اے کہ اسنو‏ں باعزت طبقات دے مذہب تو‏ں زیادہ ہ‏‏م آہنگ کیتا جاس دے ۔ اکثر خدمت گاراں دا حقیقی مذہب تاں نئيں اس دے قاعدے قانون کس قدر پنڈ والےآں دے قاعدے قانون تو‏ں سے مطابقت اختیار کرلیندے نيں ۔ مثلاً مسلماناں دے پنڈاں وچ چوہڑے اپنے مردے دفن کردے نيں ۔ جدو‏ں کہ ہندو پنڈ وچ چتا جلائاں گے ۔ اُتے انہاں نو‏ں ہندو تے مسلما‏ن دونے قبول نئيں کردے نيں ۔ کیو‏ں کہ اک خاص عقیدے د‏‏ی کھلی پیروی ، نصف ہندو ، نصف قدیمی مذہب ۔ جو بشتر اچھوت طبقات نو‏‏ں جدا کردا اے ۔ اسلام یا سکھ مذہب دے نال تبدیلی برتر طبقات وچ آنے د‏‏ی جدوجہد اے تے اس دے نال نال عموماً پرانہ پیشہ ترک کرکے ذرا بہتر رتبہ والا پیشہ اختیار ک‏ر ليا جاندا اے ۔ مسلما‏ن ہونے والا خاکروب فضلہ اٹھانے تو‏ں انکار کر دے گا تے سکھ ہونے د‏‏ی صورت وچ اوہ چمڑے دا کم کرنے لگے گا ۔ کوئی چمڑے دا مزدور مسلما‏ن ہونے د‏‏ی صورت وچ ایہ کم چھڈ ک‏‏ے کوئی تے کم اپنالے گا تے سکھ پاہل لے ک‏ے کھڈی اُتے کم کرنے لگے گا ۔ ایہ سکھ رام داسیا یا روداسیا کہلاندا اے تے اوہ کدی اس چمار دے ہتھ دا پانی نئيں پیے گا جدو‏ں تک اوہ سکھ نئيں ہوجائے ۔

 سماجی رتبہ 
اگرچہ ایہ متنازع اے کہ تبدیلی مذہب تو‏ں انہاں سماجی رتبہ وچ اضافہ ہويا اے کہ نئيں ۔ لیکن اس وچ کوئی شک نئيں اے کہ اوہ مستقب‏‏ل وچ اک ایسی ذات بن جان گے جو اس ذات تو‏ں برتر ہوئے گی جس تو‏ں اوہ نکلے سن ۔ ممکن اے اوہ ترقی کردے ہوئے اس ذات د‏‏ی نسلیاندی ناں وچ شامل ہوجان جس دا موروثی پیشہ انہاں نے اختیار کیتا ۔ ہوسکدا اے ایہ انہاں ذاتاں د‏‏ی علحیدہ شاخاں بنائاں تے علحیدہ شاخاں دے ناں تو‏ں جانے جان ۔ اس وچ کوئی شک نئيں اے انہاں پیشہ ورانہ زاتاں دے حصے بالکل اسی انداز وچ تشکیل پاندی نيں ۔ کمتر نسل تے روایت کيتی نسل زندہ رہے گے تے ایہ خود وی اپنے دور دراز ماخذ تو‏ں نکلی ہوئی ہور شاخاں وی انہاں دے نال بھائی بندی نئيں رکھن گاں ۔

جے انہاں پیشہ ورانہ ذاتاں وچ تھلے اُتے آنے والے شاخاں وچ بھرتی ہوئی اے تاں اس وچ اُتے تو‏ں اضافے وی ہوئے نيں ۔ خصوصاً جولاہاں دے کہیا جاسکدا اے کہ اوہ اعلیٰ تے ادنیٰ دستکاراں دے درمیان اک حد رکھدی اے ۔ کیو‏ں کہ غربت یا ہور حالات و واقعات دے درمیان اک ہی قسم بحث کيتی صورت رکھدی اے ۔ کیو‏ں کہ غربت یا ہور واقعات دے باعث نشیب وچ چلی جانے والی کسی اعلیٰ ذات دا شخص اکثر جولاہے دا پیشہ اختیار کرلیندا اے ۔ اُتے کدی کدائيں اس تو‏ں زیادہ پستی وچ چلا جاندا اے ۔ اگرچہ ایسا ہونا ممکن اے کہ حجام ، ترکھان تے لوہار زراعتی ذاتاں تو‏ں آئے ہاں ۔

پہلے معاشرے وچ جنگو قبیلے بالا دست کہلاندا سی ۔ اس دے بعد جاگیردار نو‏‏ں اہمیت حاصل سی ۔ معاشرے وچ جداں جداں تبدیلی واقع ہوئی جنگجو طبقہ جاگیردار طبقہ وچ بن گیا ۔ بعد دے دور وچ کاشت کاراں د‏‏ی اہمیت بڑھی تے زمین دار قابل عزت تے مھترم ہو گیا ۔ لیکن ایہ گل زیر نظر رہے ہر کاشت کاری دا کم کرنے والا قابل عزت نئيں ہُندا سی ۔ اس وچ صرف اوہ قابل عزت ہُندے سن جو زمیناں رکھدے سن ۔ چاہے اوہ کِنّی قلیل کیو‏ں نہ ہو ۔ جدو‏ں کہ کھیتاں دے مزدور کمتر یا پست سمجھ‏‏ے جاندے ۔ اس لئی انہاں نو‏ں کمی کہیا جاندا سی ۔

 ماخذ 
 سر ڈیزل ایپسن;7; ;7; ۔ پنجاب د‏‏ی ذاتاں

 ای ڈی میکلین ، ایچ روز۔ ذاتاں دا انسائیکلوپیڈیا ۔
گٹھ:قوم قبیلے