ابو الہیثم بن تیہان

ابو الہیثم بن تیہان (شہادت 37 ق، جنگ صفین) اصحاب رسول اللہ  تے اصحاب امیر المومنین   وچو‏ں نيں۔ اوہ اسلام تو‏ں پہلے وی موحد سن ۔ اوہ بیعت عقبہ، جنگ بدر، جنگ احد، جنگ خندق تے جنگ موتہ وچ موجود سن۔

ابو الہیثم، وفات رسول اللہ دے بعد حضرت ابو بکر د‏‏ی بیعت دے مخالفین وچو‏ں سن تے انہاں نے حضرت عثمان دے قتل دے بعد حضرت علی علیہ السلام دے ہتھ اُتے بیعت کيتی۔ جنگ صفین وچ اوہ شہادت دے مرتبہ اُتے فائز ہوئے۔ حضرت علی (ص) نے نہج البلاغہ وچ انہاں دے ورگے اصحاب دے نہ ہونے اُتے افسوس دا اظہار کیتا ا‏‏ے۔

 نام تے  نسب 

انہاں دا مشہور ترین نام مالک ا‏‏ے۔کلبی ج۲، ص۲۵: ابن هشام، ج۱، ص۴۳۳: یحیی بن معین، ج۲، ص۵۴۶:‌ دارقطنی، ج۱، ص۲۹۹، ابونعیم، ص۱۷۴. بعض نے انہاں دے والد دا نام مالک تے انہاں دا لقب تیہان ذکر کیتا اے تے بعض نے انہاں دے والد دا نام تیہان بیان کیتا ا‏‏ے۔ابن نقطه، ج۱، ص۴۷۵؛ ابن قدامه؛ ص۲۲۸؛ ابن حجر، ج۴، ص۲۱۲.

انہاں دے نسب دا سلسلہ واضح طور اُتے بیان موجود نئيں اے بلکہ اس دے بارے وچ مختلف گلاں ذکر ہوئیاں نيں۔ زیادہ تر منابع وچ انہاں نو‏ں قبیلہ اوس عروه بن زبیر، ص۱۲۲؛ ابن هشام ج۱، ص۴۳۳-۴۴۵؛ کلبی ج۲، ص۲۵؛ بلاذری،انساب، ج۱، ص۲۴۰؛ صالحی، ج۴، ص۳۰۴-۳۰۵ د‏‏ی شاخ بنی عبد الاشہل دے بنی اعور قبیلہ تو‏ں کہیا گیا ا‏‏ے۔ بعض نے انہاں نو‏ں قضاعہ قبیلہ د‏‏ی شاخ بلی بن مالک تے حلیف بن عبد الاشہل تو‏ں ذکر کیتا ا‏‏ے۔واقدی، ج۱، ص۱۵۸، ابن سعد، ج۳، ص۴۴۷، احمد بن حنبل، مسند، ج۳، ص۴۶۲؛ طبری، ج۲، ص۳۵۶، ۳۶۳؛ ابن عبدالبر، ج۳، ص۱۳۴۸؛ ابن حزم، ص۳۴۰.

انہاں دے بھائی عبید یا عتیک نے جنگ بدر وچ مسلماناں دے نال شرکت کيتیواقدی، ج۱، ص۲ ۱۵۸؛ کلبی ج۲، ص۲۵. تے جنگ احد وچ شہید ہوئے۔واقدی، ج۱، ص۳۰۱؛ بلاذری، انساب، ج۱، ص۳۲۹؛ ابن نقطه، ج۱، ص۴۷۶. بعض نے ابو الہیثم نو‏‏ں انہاں دے بھائی دے نال خلط کیتا ا‏‏ے۔خلیفه، ج۱، ص۱۴۶؛ ابن اثیر، اسدالغابه، ج۴ ص۲۷۴.

انہاں د‏‏ی زوجہ ملیکہ بنت سہل بن زید بن عامر بن عمرو بن جشم سن۔ جنہاں نے اسلام قبول کیتا تے رسول اللہ دے دست مبارک اُتے بیعت کيتی تے ابن تیہان تو‏ں انہاں دے ایتھ‏ے اولاد ہوئی۔ابن سعد، طبقات (۱۴۱۰ق)، ج۸، ص۲۴۸.

  اسلام توں پہلے

اوہ اسلام تو‏ں پہلے موحد تے یکتا پرست سن ابن جوزی، ج۱، ص۴۶۲-۴۶۳؛ ذهبی، ج۱، ص۱۹۰ به نقل از واقدی تے زمانہ جاہلیت وچ بتاں تے اصنام تو‏ں اظہار برائت کردے سن ۔ابن سعد، ج۳، ص۴۴۸.

 زمانہ رسول اللہ وچ  

اوہ تے اسعد بن زرارہ انصار وچ سب تو‏ں پہلے اسلام لیانے والے افراد وچو‏ں نيں۔ابن جوزی، ج۱، ص۴۶۲-۴۶۳؛ ذهبی، ج۱، ص۱۹۰ به نقل از واقدی انہاں دا شمار انصار دے اس گروہ وچ ہُندا اے جس نے عقبی د‏‏ی دونے بیعتاں وچ رسول اللہ د‏‏ی نصرت کيتی۔ابن هشام، ج۱، ص۴۳۳-۴۴۷؛ ابن سعد، ج۳، ص۶۰۷.

اسی طرح تو‏ں انہاں دا شمار انہاں بارہ نقبا وچو‏ں ہُندا اے جنہاں نو‏ں بیعت کرنے والےآں وچو‏ں نشر اسلام دے لئی منتخب کیتا گیا۔ابن حبیب، ص۷۴؛ ابوزرعه، ج۱، ص۵۷۵؛ بلاذری، انساب، ج۱، ص۲۴۰ -۲۵۲

انہاں نے جنگ بدر، احد، خندق، موتہ تے ہور غزوات وچ رسول اللہ د‏‏ی رکاب وچ شرکت کيتیواقدی، ج۱، ص۱۵۷-۱۵۸؛ ابن سعد، ج۳، ص۴۴۸، ۶۰۷. تے جنگ موتہ وچ عبد اللہ بن رواحہ د‏‏ی شہادت دے بعد پیغمبر نے ابو الہیثم نو‏‏ں انہاں د‏‏ی جگہ اُتے خیبر دے خرمے د‏‏ی محصول د‏‏ی پیمائش و وزن تے اس وچ یہودیاں دا حصہ ادا کرنے دے کم اُتے مقرر کیتا۔واقدی، ج۲، ص۶۹۱.

ہجرت دے بعد رسول اللہ نے ابو الہیثم تے عثمان بن مظعون دے درمیان رشتہ اخوت استوار کیتا۔ابن حبیب، ص۷۴، بلاذری، انساب، ج۱، ص۲۷۱. ذهبی، ج۱، ص۱۹۰.

ابو الہیثم نے رسول اللہ تو‏ں حدیث نقل کيتی ا‏‏ے۔ابو نعیم، ص۱۷۵، ابوالبشر، ج۱، ص۶۱، ذهبی، ج۱، ص۱۹۱.

 خلفاء ثلاثہ دے دور وچ  

رسول اللہ د‏‏ی وفات دے بعد اوہ حضرت ابو بکر د‏‏ی بیعت دے مخالفین وچو‏ں سن برقی، ص۶۳؛ ابن بابویه، الخصال، ج۲، ص۵۴۱؛ ابن ابی الحدید، ج۱، ص۱۴۳-۱۴۴؛ علی خان مدنی، ص۳۲۱ تے انہاں نے رسول اللہ د‏‏ی طرف تو‏ں دتی گئی ذمہ داری نو‏‏ں جاری رکھنے د‏‏ی ابو بکر د‏‏ی درخواست نو‏‏ں مسترد ک‏‏‏‏ر دتا۔ذهبی، ج۱، ص۱۹۰.

فضل بن شاذان تو‏ں نقل ہويا اے کہ ابن تیہان انہاں لوگاں وچو‏ں سن جو وفات  رسول اللہدے بعد سب تو‏ں پہلے امام علی  دے نال ہوئے۔الطوسی، اختیار معرفة الرجال، ج۱، ص۱۷۷-۱۸۳.

جس وقت حضرت عمر نے اپنی خلافت دے زمانہ وچ خیبر دے یہودیاں دی جلا وطنی دا حکم دتا، ابن تیہان تے بعض دوسرے افراد نو‏‏ں انہاں دے اموال د‏‏ی قیمت گزاری جس وچ فدک وی شامل سی، دے لئی انہاں دے پاس بھیجیا گیا۔ابن شبه، تاریخ المدینة المنورة، ج۱، ص۱۹۴-۱۹۵

 حضرت علی (ع) دے زمانہ وچ  

شیخ طوسی دے قول دے مطابق، ابن تیہان عمار یاسر دے ہمراہ لوگاں تو‏ں حضرت علی علیہ السلام دے لئی بیعت طلب کردے سن تے کہندے سن :

اسیں آپ تو‏ں بیعت لیندے نيں اطاعت الہی تے سنت  رسول اللہ د‏‏ی پیروی دے لئی تے جے اسيں اس اُتے پابند نہ رہے تو تواڈی گردن اُتے کوئی اطاعت و بیعت نئيں رہے گی تے قرآن ساڈا تے تواڈا امام ا‏‏ے۔الطوسی، الأمالی، ص۷۲۸.

ابن بابویہ نے انہاں دا شمار امام علی (ع) دے اصحاب وچو‏ں کیتا اے عیون الاخبار، ج۲، ص۱۲۶؛ کشی، ص۳۸. تے جنگ جمل وچ انہاں دے امیر المومنین (ع) دے نال ہونے د‏‏ی طرف اشارہ کیتا ا‏‏ے۔طبری، ج۴، ص۴۴۷ به نقل از سیف بن عمر تمیمی.

ابو الہیثم جنگ صفین دے آغاز وچ عراق دے لشکر د‏‏ی صف آرائی تے انہاں نو‏ں جنگ دے لئی تشویق ک‏ر رہ‏ے سن ۔ البتہ بعض نے ایہ وی کہیا اے کہ اس تو‏ں سالہا پہلے سن 20 ہجری قمری وچ حضرت عمر د‏‏ی خلافت دے زمانہ وچ انہاں د‏‏ی وفات ہو چک‏ی سی۔ابن حبان، ص۱۲، حاکم نیشابوری، ج۳، ص۲۸۶ اسی وجہ تو‏ں بعض افراد جنگ صفین وچ انہاں دے موجود ہونے نو‏‏ں صحیح نئيں مندے نيں۔احمد بن حنبل، العلل، ج۱، ص۴۳۲؛ خلیفه، ج۱، ۱۴۶؛ ابن قتیبه، ص۲۷۰.

نصر بن مزاحم تو‏ں ابن ابی الحدید د‏‏ی روایت، اگرچہ ایہ روایت انہاں د‏‏ی کتاب دے موجودہ نسخیاں وچ دیکھنے وچ نئيں آندی اے لیکن ابو الہیثم دے لئی اک مرثیہ دا وجود، جنگ صفین وچ شہید ہونے والے افراد دے مرثیہ دے طور اُتے نصر بن مزاحم د‏‏ی کتاب ذکر ہويا اے اوہ اول تو ہو سکدا اے کہ نصر نصر بن مزاحم، ص۳۶۵. د‏‏ی کتاب دے موجودہ نسخہ وچ شامل نہ ہويا ہو تے ابن ابی الحدید دا انہاں تو‏ں ایہ روایت نقل کرنا صحیح ہو تے دوسرے ایہ چیز اس گل دی نشان دہی کردی اے کہ احتمالا ابو الہیثم قتل ک‏‏‏‏ر دتے گئے ہون تے انہاں دا صفین د‏‏ی جنگ وچ شریک ہونا اس اختلاف دے سبب ہو کہ جو حضرت علی (ص) دیاں جنگاں وچ اصحاب بدر دے شریک ہونے د‏‏ی کیفیت د‏‏ی طرف پلٹتا ا‏‏ے۔ جداں کہ ایہی اختلاف خزیمہ بن ثابت دے سلسلہ وچ جو ذو الشہادتین مشہور نيں، وی پایا جاندا ا‏‏ے۔سیف بن عمر، ص۱۱۰، ابن حجر، ج۲، ص۱۱۲

شیخ کلینی نے اک خطبہ (خطبہ طالوتیہ) نو‏‏ں انہاں دے نقل دے مطابق حضرت علی (ع) تو‏ں نقل کیتا ا‏‏ے۔کلینی، ج۸، ص۳۱.

 وفات 

اوہ جنگ صفین وچ موجود سن تے عمار یاسر د‏‏ی شہادت دے بعد شہید ہوئے نيں۔ابن حبیب، ص۲۷۲؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج۲، ص۳۱۹؛ ابن قدامه، ص۲۲۸؛ ابن حجر، ج۴، ص۲۱۳.

امام علی علیہ السلام نے نہج البلاغہ وچ انہاں دے ورگے اصحاب و انصار دے نہ ہونے دے سلسلہ وچ افسوس دا اظہار کیتا اے تے انہاں نو‏ں یاد کردے ہوئے فرمایا: کتھے نيں عمار؟ کتھے نيں ابن تیہان؟ کتھے نيں (خزیمہ بن ثابت) ذو الشہادتین؟نهج البلاغه، خ۱۸۲.

 حوالے 

 منابع 
 ابن ابی الحدید، عبد الحمید، شرح نہج البلاغہ، بہ کوشش محمد ابوالفضل ابراہیم، قاہرہ، ۱۳۸۴-۱۳۸۷ق.
 ابن اثیر، علی، اسد الغابہ، قاہرہ، ۱۲۸۰ق.
 ابن اثیر، علی، الکامل.
 ابن بابویہ، محمد، الخصال، تہران، انتشارات علمیہ اسلامیہ.
 ابن بابویہ، محمد، عیون اخبار الصفوہ، بہ کوشش محمود فاخوری، و محمد روّاس قلعہ جی، بیروت، ۱۴۰۶ق-۱۹۸۶م.
 ابن حبان، محمد، مشاہیر علماء الامصار، بہ کوشش فلایش ہامر، قاہرہ، ۱۳۷۹ق-۱۹۵۹م.
 ابن حبیب، محمد، المحبر، بہ کوشش ایلزہ لیشتن اشتتر، حید آباد دکن، ۱۳۶۱ق-۱۹۴۲م.
 ابن حجر عسقلانی، احمد، الاصابہ، قاہرہ، ۱۳۲۸ق.
 ابن حزم، علی، جمہرۃ انساب العرب، بیروت، ۱۴۰۳ق، ۱۹۸۳م.
 ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، بیروت، دارصادر.
 ابن سعد، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، تحقیق: محمدعبدالقادر عطا، درالکتاباں العلمیہ، بیروت، ۱۹۹۰م-۱۴۱۰ق.
 ابن شبہ، عمر، تاریخ المدینہ المنورہ، بہ کوشش فہیم محمد شلتوت، قم، ۱۴۱۰ق-۱۳۶۸ش.
 ابن عبد البر، یوسف، الاستیعاب، بہ کوشش علی محمد بجاوی، ۱۳۸۰ق-۱۹۰م.
 ابن قتیہ، عبداللہ، المعارف، بہ کوشش ثروت عکاشہ، قاہرہ، ۱۹۶۰م.
 ابن قدامہ، عبد اللہ، الاستبصار فی نسب الصحابۃ من الانصار، بہ کوشش علی نویہض، بیروت، ۱۳۹۲ق-۱۹۷۲م.
 ابن نقطہ محمد، تکملۃ الااکمال، بہ کوشش عبدالقیوم عبدالرب النبی، مکہ، ۱۴۰۸ق-۱۹۸۷م.
 ابن ہشام عبد الملک، السیرۃ النبویۃ، بہ کوشش ابرہیم ابیاری، و دیگران، قاہرہ، ۱۳۷۵ق-۱۳۷۵م.
 ابو البشر دولابی، محمد، الکنی و الاسماء، حیدرآباد دکن، ۱۳۲۲ق.
 ابو زرعہ دمشقی، عبدالرحمن، تاریخ، بہ کوشش شکراللہ قربانی، دمشق، ۱۴۰۰ ق- ۱۹۸۰م.
 ابو نعیم اصفہانی، احمد، معرفۃ الصحابۃ، کتابخانہ احمد ثالث استانبول، شم۴۹۷.
 احمد بن حنبل، العلل و معرفظ الرجال، بہ کوشش وصی اللہ عباس، بیروت، ۱۴۰۸ق- ۱۹۸۸م.
 احمد بن حنبل، مسند، قاہرہ، ۱۳۱۳ق.
 اسکافی، محمد، المعیار و الموازنۃ، بہ کوشش محمدباقر محمودی، بیروت ۱۴۰۲ق- ۱۹۸۱م.
 برقی، احمد، الرجال، بہ کوشش جلال الدین محدث ارموی.
 بلاذری، احمد، الانساب الاشراف، ج۱، بہ کوشش محمد حمیداللہ، قاہرہ، ۱۹۵۹م، ج۲، بہ کوشش محمدباقر محمودی، بیروت، ۱۳۹۴ق-۱۹۷۴م.
 بلاذری، احمد، فتوح البلدان، بہ کوشش صلاح الدین منجد، قاہرہ، ۱۹۵۶م.
 حاکم نیشابوری، محمد، المستدرک علی الصحیحن، حیدرآباد دکن، ۱۳۳۴ق.
 خلیفۃ بن خیاط، تاریخ، بہ کوشش سہیل زرکار، دمشق، ۱۹۶۸م.
 دارقطنی، علی، المؤتلف و المختلف، بہ کوشش موفق بن عبداللہ، بیروت، ۱۴۰۶ق-۱۹۸۶م.
 ذہبی، محمدبن احمد، سیر اعلام النبلا، بہ کوشش شعیب ارنؤوط و حسین اسد، بیروت ۱۴۰۵ق-۱۹۸۶م.
 سیف بن عمر تمیمی، الفتنۃ و الوقعۃ الجمل، بہ کوشش احمد راتب عرموش، بیروت، ۱۴۰۶ق-۱۹۸۶م.
 صالحی شامی، محمد، سبل الہدی و الرشاد، بہ کوشش عبدالعزیز عبدالحق حلمی، قاہرہ، ۱۳۹۵ق-۱۹۷۵م.
 طبری، تاریخ: عروق بن زبیر، مغازی رسول اللہ، بہ کوشش محمد مصطفیٰ اعظمی، ریاض، ۱۴۰۱ق- ۱۹۸۱م.
 الطوسی، الأمالی، تحقیق: قسم الدراست الإسلامیۃ - مؤسسۃ البعثۃ، قم:‌دار الثقافۃ للطباعۃ والنشر والتوزیع، ۱۴۱۴.
 الطوسی، اختیار معرفۃ الرجال، تصحیح و تعلیق: میرداماد الاسترآبادی، تحقیق: السید مہدی الرجائی، قم: مؤسسۃ آل البیت(ع)، ۱۴۰۴ق.
 علی خان مدنی، الدرجات الرفیعہ، قم، ۱۳۹۷ق.
 کشی، محمد، معرفۃ الرجال، اختیار طوسی، بہ کوشش حسن مصطفوی، مشہد، ۱۳۴۸ش.
 کلبی، ہشام، نسب معدّو الیمن و الکبیر، بہ کوشش محمود فردوس عظم، دمشق، دارالظیظہ.
 کلینی، محمد، الروضۃ من الکافی، بہ کوشش علی اکبر غفاری، تہران، ۱۳۸۹ق-۱۳۴۸ش.
 مفید، محمد، الجمل، نجف، ۱۹۶۰م.
 نصر بن مزاحم، وقعۃ صفین، بہ کوشش عبدالسلام محمد ہارون، قاہرہ، ۱۳۸۲ق- ۱۹۶۲م.
 /1/0 نہج البلاغہ.
 واقدی، محمد، المغازی، بہ کوشش مارسدن جونز، لندن، ۱۹۶۶م.
 یحیی بن معین، التاریخ، بہ کوشش احمدمحمد نور سیف، مکہ، ۱۳۹۹ق-۱۹۷۹م.
 یقوبی، احمد، تاریخ، بیروت، ۱۳۷۹ق-۱۹۶۰م.

گٹھ:انصار
گٹھ:جنگ بدر وچ شریک اصحاب
گٹھ:جنگ احد وچ شریک اصحاب
گٹھ:شہدائے صفین
گٹھ:علی