شیخ حر عاملی

شیخ حر عاملی (پیدائش: 26 اپریل 1624ء– 26 مئی 1693ء) شیعی اثناعشری محدث سن ۔ شیخ حر عاملی دی وجہ شہرت اُنہاں دی تصنیف وسائل الشیعہ اے۔

شیخ حر عاملی (۱۰۳۳ - ۱۱۰ق) دے نام تو‏ں معروف گیارھویں صدی دے امامیہ دے محدث، فقیہ تے وسائل الشیعہ سمیت کئی کتب دے مؤلف نيں ۔اوہ اخباری سن تے کتب اربعہ دی تمام احادیث دی صحت دے قائل سن ۔اس نکتۂ نظر دی تائید وچ انہاں نے وسائل الشیعہ دے آخر وچ 20 دے قریب دلائل ذکر کيتے نيں۔ اوہ قائل سن کہ علم تک دسترسی حاصل ہونے دی بنا اُتے ظن اُتے عمل نئيں کیتا جا سکدا اے ۔
 پیدائش تے نسب 
نام :محمد بن حسن بن علی بن محمد بن حسین
شیخ حر عاملی جمعہ دی رات ۸ رجب سال ۱۰۳۳ ہجری نو‏‏ں لبنان وچ جبل عامل دے علاقے وچ مشغرہ نامی دیہات وچ پیدا ہوئے ۔ آپ دا نسب ۳ واسطےآں تو‏ں حر بن یزید ریاحی تک پہنچدا اے ۔اعیان الشیعہ، ج۲، ص۹. اسی مناسبت تو‏ں انہاں دا خاندان آل حر‌ شہرت رکھدا سیامل الآمل، ج۱، ص۹.

 خاندان 
انہاں دی اپنی تے ہور افراد دی تصریح دے مطابق آل حر‌ اہل علم و معرفت تے پیامبر اکرم (ص) نال محبت رکھنے والا خاندان سی ہور اس خاندان نے کئی فقها تے دانشمنداں نو‏‏ں پروان چڑھایا۔

شیخ حر عامل دے باپ حسن بن علی اک فاضل، دانشمند، ادیب، فقیہ تے فنون عربی تو‏ں آگاہ تے لوگاں دے لئی اک مرجع علمی دی حیثیت رکھدے سن ۔اعیان الشیعہ، ج۵، ص۲۱۲. انہاں دی ماں علامہ شیخ عبدالسلام دی بیٹی سی جو بافضیلت تے ادیب خاتون سی۔اثبات الہداۃ، ج۱، ص۵.

انہاں دے چچا شیخ محمد بن علی بن محمد حر عاملی کتاب الرحلۃ دے مصنف سن ہور کئی کتاباں دے محشی تے تعلیقات دے حامل ،رسالیاں دے مؤلف تے صاحب دیوان شعر سن ۔ریاض العلماء، ج۵، ص۱۳۶.

چچا دے بیٹے حسن بن محمد بن علی فاضل تے ادیب دانشمند سن . انہاں دے جد شیخ علی بن محمد حر عاملی جلیل القدر تے خوش اخلاق عالم دین تے اہل فضل ، شعر و ادب دے مالک سن ۔انہاں دے والد دے جد شیخ محمد بن حسین حُر عاملی وی اہل علم و دانش تے اپنے زمانے وچ علوم شرعی وچ اسی طرح افضل جانے جاندے سن جس طرح اس دے بیٹے شیخ محمد بن محمد علوم عقلیہ وچ افضل سمجھے جاندے سن ۔امل الآمل، ص۱۲۹.

ماں دی طرف تو‏ں شیخ حر دے جد عبدالسلام بن شمس الدین محمد حر عاملی فقہی احکم وچ متبحر سن ۔

 زندگی‌ نامہ 
شیخ حر چالیس سال دی عمر وچ سال ۱۰۳ق زیارت عتبات عالیات دے لئی جبل عامل تو‏ں عراق گئے۔ اوتھ‏ے تو‏ں زیارت امام رضا(ع) دے لئی عازم مشہد ہوئے. اس جگہ نو‏‏ں اپنی زندگی دے لئی مناسب سمجھ کے ایتھے قیام کیتا ۔

سال ۱۰۸ تے ۱۰۸۸ وچ دوبارہ سفر حج‌ دے لئی گئے۔ سال ۱۰۸۸ ہجری دے آخری سفر حج دے موقع اُتے عثمانی حکومت دے تحت ترکاں نے بعض ایرانیاں تے شیعاں دا قتل عام کیتا تے اس دے لئے ایہ بہانہ تراشا گیا انہاں نے خانۂ خدا دی اہانت تے بے حرمتی کیتی اے۔ انہاں فسادات وچ شیخ حُر عاملی اشراف مکہ تے سادات حسنی وچو‏ں سید موسی بن سلیمان دے ذریعے نجات حاصل کرنے وچ کامیاب ہوئے تے یمن دے راستے عراق نکل گئے۔ وسائل الشیعہ، ج۱، مقدمہ تحقیق، ص۷۹.

اس دوران دو مرتبہ زیارت عتبات دے لئی عراق گئے۔ اک سفر دے دوران اصفہان وی گئے تے اوتھ‏ے دے بزرگ علما جداں علامہ مجلسی نال ملاقات کيتی۔ اس سفر وچ علامہ مجلسی نے انہاں دے لئی اجازه روایت لکھیا تے شیخ حر عاملی نے وی انہاں دے لئی اجازۂ روایت تحریر کیتا۔ اسی سفر وچ علمائے اصفہان نے شاه سليمان صفوى دے ذریعے انہاں نال ملاقات ترتیب دت‏ی۔کتاب شناخت سیره معصومان، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی نور. شاه سلیمان صفوی نے قاضی‌القضات تے خراسان دے شیخ‌الاسلامی دا عہدہ انہاں دے سپرد کیتا۔بحارالانوار، ج۱۰، ص۱۰ - ۱۱۱. اثبات الہداۃ، ج۱، ص۲۱. امل الآمل، ج۱، ص - ۵۱.

 وفات 
شیخ حر عاملی ۲۱ رمضان ۱۱۰ق نو‏‏ں ۱ سال دی عمر گزار کے مشہد وچ وفات پائی تے اوتھے سپرد خاک ہوئے۔ انہاں دا مقبرہ اس وقت حرم امام رضا(ع) دے صحن انقلاب دے اک ایوان وچ واقع اے۔ اثبات الہداۃ، ج۱، ص۲۱.

 اساتید 
شیخ حر نے ابتدائی تعلیمات جبل عامل وچ ہی شروع کيتیاں ۔ پھر جباع گئے جتھ‏ے درج ذیل اساتذہ تو‏ں علم حاصل کیتا:

 والد: حسن بن علی (متوفی ۱۰۲ ہجری).
 چچا: شیخ محمد بن علی حُر (متوفی ۱۰۸۱ ہجری).
 مادری جد: شیخ عبد السلام بن محمد حُر.
 والد دے ماماں: شیخ علی بن محمود عاملی.
 شیخ زین الدین، صاحب معالم تے فرزند شہید ثانی.
 شیخ حسین ظہیری.
 سید حسن حسینی عاملی.
 شیخ عبد الله حرفوشی.
 مولی محمد طاہر بن محمد حسین شیرازی نجفی قمی.
 سید میرزا جزائری نجفی.
 شیخ علی نواسۂ شہید ثانی.
 آقا حسین خوانساری.
 سید ہاشم توبلی بحرانی.
 مولی محمد کاشی.بحارالانوار، ج۱۰، ص۱۰ - ۱۰۹.

 رجحان اخباریت 
شیخ حر عاملی اخباری عالم دین سن جو معتقد سن کہ تمام احادیث کتب اربعہ صحیح نيں تے اس دعوی دے اثبات دے لئی انہاں نے کتاب وسائل الشیعہ دے آخری حصے وچ ویہہ دلیلاں ذکر کيتیاں نيں۔ وسائل الشیعہ، ج۲۰، ص ۹-۱۰. ہور اوہ معتقد سن کہ ظن اُتے عمل نئيں کیتا جا سکدا چونکہ احکم شرعی وچ علم دا حاصل کرنا ممکن اے۔وسائل الشیعہ، ج۲۰، ص ۱۰۵-۱۱۲.

شیخ حر عاملی نے اخباری علما دے دروس وچ شرکت تے صفویہ زمنے دی اخباری فضا دے تحت تاثیر ہو ک‏ے اخباری مسلک نو‏‏ں قبول کیتا۔ اخباریت مروج ہونے دے باوجود اک معتدل اخباری سمجھے جاندے۔ حر عاملی اصولیاں تے مجتہداں تو‏ں بحث و جدل تو‏ں پرہیز دے نال نال شدت دے نال اخباریت دی تقویت کردے۔ اوہ انہاں پہلے افراد وچو‏ں نيں جنہاں نے اصولیاں تے اخباریاں دے درمیان تفاوتاں نو‏‏ں شمار کیتا تے کہیا کہ انہاں دو گروہاں دے درمیان صرف لفظی بحث نئيں ہے۔انہاں نے استنباط وچ استعمال ہونے والے تمام عقلی استدلال دے وسائل اُتے تنقید کيتی۔ فراہاني، منفرد، مہاجرت علمای شيعہ از جبل عامل بہ ايران، ص ۱۶۴. انہاں دے عقائد تے نظریات بیان کرنے والی اہ‏م ترین کتاب کتاب فوائد الطوسیہ اے۔ شیخ نے کتاب دے ابتدا وچ بعض احادیث دے ظاہری ابہامات، بعض احادیث تو‏ں شبہات دے رفع تے بعض مغالطاں نو‏‏ں تالیف دا سبب بیان کیتا۔ اس کتاب وچ شیخ نے اخباریت دے دفاع دی کوشش کيتی اے۔ مدير شانه‌چي، علم الحديث، ص ۸۸ و ۸۷.

 شاگردان 
thumb
شیخ حُر عاملی دا مشہد وچ نہایت اُتے رونق درس سی ہور انہاں نے بوہت سارے شاگرد تربیت کیتے، چند دے اسما درج ذیل نيں :

 شیخ مصطفیٰ بن عبد الواحد بن سیار حوبز.
 شیخ محمد رضا بن شیخ مصطفیٰ.
 شیخ حسن بن شیخ مصطفیٰ.
 سید محمد بن محمد باقر حسینی مختاری اعرجی نائینی.
 سید محمد بن محمد بدیع رضوی مشہدی.
 مولی محمد فاضل بن محمد مہدی مشہدی.
 سید محمد بن علی بن محیی الدین موسوی عاملی.
 مولی محمد صالح بن محمد باقر قزوینی مشہور بنام روغنی.
 مولی محمدتقی بن عبد الوہاب استرآبادی مشہدی.
 مولی محمد تقی دہخوارقانی قزوینی.
 سید محمد بن احمد حسینی گیلانی.اثبات الہداۃ، ج۱، ص، ۱۰ - ۱۲.

thumb
 آثار 
شیخ حر عاملی نے نہایت ارزشمند تے گرانبہا تالیفات چھڈیاں نيں:

ان دی اہ‏م ترین تے ارزشمند ترین تالیف کتاب وسائل الشیعہ اے جو تالیف تو‏ں لے کر اج تک فقہا تے مجتہداں دی توجہ دا مرکز بنی ہوئی اے۔ ایہ کتاب فقہ دی اصلی تے بنیادی کتب سمیت کتب اربعہ دی احادیث دا مجموعہ اے جنہاں دی فقہ وچ ہمیشہ ضرورت رہندی اے۔ صاحب وسائل نے اس کتاب وچ ۳ ہزار روایات نو‏‏ں سند دے نال متعدد فقہی موضوعات دے تحت ذکر کیتا اے۔ ایہ تالیف اپنی اہمیت تے مخصوص حیثیت دی بنا اُتے شروح، معاجم، تلخیص تے ترجماں دے لئی مورد عنایت قرار پائی اے۔
thumb
ہور آثار :
 : ایہ پہلی کتاب اے جسنو‏ں شیخ نے تحریر کیتا۔
 :ان دعاآں دا مجموعہ اے جو صحیفۂ سجادیہ وچ نئيں آئی نيں۔
 : کتب اربعہ تے سائر کتب معتبرہ دی احکم شرعی تو‏ں متعلق احادیث دا مجموعہ اے جس دے منابع دی تعداد ۱۸۰ کتاباں تک پہنچتی اے۔
  علیہم السلام‌: ایہ کتاب مکررات دے حذف تے اسناد دے حذف دے نال وسائل دی منتخب احادیث دا مجموعہ اے جو تن جلداں اُتے مشتمل اے۔
 : فہرست وسائل الشیعہ دی فہرست اے جس وچ ابواب دے عناوین، ہر باب دی تعداد احادیث تے مضمون احادیث اُتے مشتمل اے۔
 : مختلف ابحاث اُتے مشتمل کہ جو طوس دے لوگاں دے جواب وچ لکھی گئی۔(اک جلد)
 : شیعہ تے اہل سنت کتاباں تو‏ں رسول اللہ تے آئمہ طاہرین دے معجزات دے بارے وچ ۲۱۰۰۰ ہزار تو‏ں زیادہ حدیثاں تے ۷۰۰۰۰ سنداں اُتے مشتمل احادیث دی کتاب جس وچ ۴۳۹ کتاباں تو‏ں حدیثاں منقول نيں۔
 : جس وچ علمائے جبل عامل دے اسما تے علمائے متأخرین دے نام تے احوال ذکر نيں۔
 :رجعت دے بارے وچ رسالہ جو ۶۰۰ حدیث، ۶۴ آیات قرآن دے علاوہ کثیر دلائل، قدما و متأخرین دے نظریات و اقوال تے شبہات تے انہاں دے جوابات ذکر کيتے گئے نيں۔
 : صوفیت دی رد وچ ۱۰۰۰ حدیثاں اُتے مشتمل کتاب۔
  فقہ دی اول تو‏ں آخر تک واجبات تے محرمات دی منصوصہ احادیث نيں۔ شیخ حر اس کتاب وچ واجبات دی تعداد: ۱۵۳۵ تے محرّمات دی تعداد: ۱۸ مورد سمجھدے نيں۔
 : اصول دین، اصول فقہ، فروع فقہ تے اصول علم طب دے کلیات مذکور نيں۔
 .
 .
  کہ ۲۰۰۰۰ بیت شعر اُتے مشتمل اے تے ۴ منظومات ہور نيں۔





  و...امل الآمل، ج۱، ص۲۷ - ۳۳. اثبات الہداه، ج۱، ص۱۲ - ۱۷.

 تحریر کردہ کتاباں 
 تفصيل وسائل الشيعة إلى تحصيل مسائل الشريعة: وهو كتابه الشهير المعروف بوسائل الشيعة وقد عُرف بصاحب الوسائل نسبة إلى هذا الكتاب، طبع في 30 مجلّداً محقّقاً، وقد اشتمل على جميع أحاديث الأحكام الشرعيّة الموجودة في الكتب الأربعة وسائر الكتب المعتمدة، مع ذِكر الأسانيد وأسماء المصادر في ترتيب حسن.
 تحرير وسائل الشيعة وتحبير وسائل الشريعة.
 الجواهر السنية في الأحاديث القدسية.
 إثبات الهُداة بالنصوص والمعجزات: في ستّ مجلّدات، مشتملة على أكثر من عشرين ألف حديث منقولة من جميع كتب الخاصّة والعامة.
 الفصول المهمَّة في أُصول الأئمَّة: يشتمل على القواعد الكليّة المنصوصة في أصول الدين وأصول الفقه والطبّ والنوادر
 أمل الآمل في علما جبل عامل: في جزئين
 العربية العلوية واللغة المروية.
 كشف التعمية في حكم التسمية.
 هداية الأُمَّة إلى أحكام الأئمَّة.
 الصحيفة الثانية السجادية.
 فهرس وسائل الشيعة سمّاه (من لا يحضره الإمام)
 كتاب الإجازات.
 الفوائد الطوسية.
 الاثنا عشرية في رد الصوفية.
 الأخلاق
 مقتل الحسين عليه السلام
 حواش على الكتب الأربعة
 ديوان زين العابدين عليه السلام
 ديوان شعر: يزيد عن 20000 بيت من الشعر.


 اشعار 
شیخ حُر عاملی بہت زیادہ شعری ذوق رکھدے سن ۔ انہاں دے بہت زیادہ اشعار اہل بیت دی مدح و ستائش وچ نيں۔ انہاں دا اک شعری دیوان اے جو ۲۰۰۰۰ بیت اُتے مشتمل اے۔
شعری کلام دا طولانی ہونا انہاں دی خصوصیت اے۔ پیغمبر تے اہل بیت دی مدح وچ ۱۰۰ بیت تو‏ں زیادہ اشعار تے اک تے ۴۰۰ اشعار دا قصیدہ اے جو معجزات، فضائل پیامبر تے اہل بیت اُتے مشتمل اے۔

انہاں دے اشعار:

جے چہ میرا نام حر یعنی آزاد، اے لیکن وچ اہل بیت دا غلام ہاں تے جے اوہ مینو‏ں شرافت مند بنائاں تے آزاد کر داں پھر وی وچ انہاں ہی دی بندگی کراں گا۔

جے دوستاں دی یاد لذت بخش اے تو میرے لئے مدح اہل بیت شیرین تر تے لذت بخش تر اے۔ وسائل الشیعہ، مقدمہ تحقیق، ص۸۴.

 اقوال علما 
شیخ حر عاملی گیارھواں صدی دے برجستہ ترین علمائ شیعہ وچو‏ں منے جاندے نيں۔ انہاں دی تالیفات نے مذہب شیعہ نو‏‏ں روایات اہل بیت تو‏ں غنی کیتا۔ ایہی وجہ اے کہ اوہ علمائ شیعہ دے نزدیک نہایت احترام دی نگاہ تو‏ں دیکھے جاندے نيں۔

سید علی خان مدنی:
شیخ محمد بن حسن بن علی بن محمد حر شامی عاملی اک برجستہ شخصیت، اس قدر علمی مقام و منزلت دے حامل نيں کہ انہاں دی تعریف کرنے تو‏ں قاصر نيں۔ انہاں دی ارزشمند تالیفات نے سارے جہان نو‏‏ں تحت تاثیر قرار دتا۔ اسی طرح اس دے حیات بخش قطرات نے تمام سر زمیناں نو‏‏ں سیراب کیتا اے۔ انہاں دی تالیفات زمنے دی جبین اُتے موتیاں دی مانند چمک رہی نيں، انہاں دے کلمات سطراں دے درمیان قیمتی گوہراں دی مانند اک دوسرے دے نال پروئے ہوئے نيں۔سلافۃ العصر، ص۳۵۹.

محمد بن علی اردبیلی:
ان دے فضائل تے انہاں دے مناقب شمار دے قابل نئيں نيں۔جامع الرواة، ص۹۰.

محدث قمی :
محمد بن حسن بن علی مشغری محدثین دے شیخ، فضیلت‌ ترین تے متبحر ترین عالم، با ہوش فقیہ، محدث پارسا، ثقہ جلیل القدر، بزرگی تے فضیلتاں دا سرچشمہ تے منفعت بخش تالیفات دی حامل شخصیت نيں۔الکنی و الالقاب، ج۲، ص۱۷۶.

علامہ امینی:
اوہ زمان دے تاج اُتے مروارید تے فضیلت دی پیشانی اُتے درخشاں نقطہ نيں۔ جدو‏ں وی انہاں دا تعارف کرنا چاہو تو انہاں نو‏ں ہر فن تو‏ں آگاہ پاؤ گے۔ انہاں دی تعریف کرنے وچ مدح و ستائش دے جملے ناتوان نيں۔ گویا اوہ علم، دانش تے ادب دا تندیس تے فضل و کمال دا مجسمہ نيں۔ انہاں دے آثار وچ امامت دے اثبات وچ اہل بیت دی احادیث نيں، نشر فضائل، احکم دی جمع آوری و اہل بیت دی حکمتین تے انہاں دی مدح و ستائش وچ نيں تے انہاں دی ارزشمند تالیفات انہاں دی یاد نو‏‏ں ہمیشہ جاوداں رکھن گی۔الغدیر، ج۱۱، ص۳۳۶.

 حوالے 

 منابع 

 امین عاملی، سید محسن، اعیان الشیعة، بیروت، دار التعارف، بی تا.
 حر عاملی، محمد بن حسن، امل الآمل، بغداد، مکتبة الاندلس، بی تا.
 حر عاملی، محمد بن حسن، اثبات الہداۃ بالنصوص و المعجزات، بیروت، موسسہ الاعلمی، ۱۴۲۵ق.
 حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعہ، قم، آل البیت، ۱۴۱۴ق.
 مدنی، سید علیخان، سلافہ العصر، تہران، مرتضوی، ۱۳۸۳ ش.
 افندی، عبداللہ بن عیسی، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، قم، مطبعہ الخیام، بی تا.
 اردبیلی، محمد علی، جامع الرواة، مکتبہ المحمدی.
 قمی، شیخ عباس، الکنی و الالقاب، تہران، مکتبہ الصدر.
 قمی، شیخ عباس، الفواید الرضویہ فی احوال علماء المذہب الجعفریہ، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۳ ش.
 مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، مؤسسۃ الوفاء، ۱۴۰۳ق.
 امینی، عبدالحسین، الغدیر، بیروت، دارالکتاب العربی، ۱۳۹۷ق.
 مرکز تحقیقات علوم اسلامی، نرم افزار سیره معصومان.

 ہور دیکھو 
 وسائل الشیعہ
 شیعہ کتب دی فہرست

گٹھ:1624 دے جم
گٹھ:1693 دیاں موتاں
گٹھ:ایرانی آیت اللہ
گٹھ:صفوی سلطنت دیاں شخصیتاں
گٹھ:لبنانی شیعہ

گٹھ:گیارہویں صدی ہجری دے شیعہ محدثین
گٹھ:حرم امام رضا وچ مدفون افراد
گٹھ:علمائے لبنان
گٹھ:شیعہ شخصیتاں