ابو الفتوح الرازی

ابوالفتوح الرازی یا جمال الدین حسین بن علی نیشابوری رازی (پیدائش: 1087ء— وفات: 1157ء) شیعی، عالم، محدث و مفسر سن ۔ اوہ شیعی محدثین شیخ ابوجعفر محمد بن علی بن بابویہ القمی، ابن شہر آشوب تے ابوحمزہ طوسی دے اُستاد سن ۔

جمال‌ الدین حسین بن علی نیشابوری رازی، (تقریبا 470۔552 یا 556 ھ) ابو الفتوح رازی دے ناں تو‏ں مشہور چھیويں صدی ہجری دے شیعہ مفسر تے محدث تے فارسی بولی د‏‏ی تفسیر روض الجنان تے روح الجنان دے مولف نيں۔ انہاں دا نسب قبیلہ خزاعہ تو‏ں ملدا اے تے انہاں دے جد اعلیٰ نافع بن بدیل بن ورقاء خزاعی صحابی پیغمبر (ص) نيں۔ ابو الفتوح، زمخشری دے شاگرد تے ابن شہر آشوب تے ابن حمزہ طوسی دے استاد نيں۔ انہاں نے چھیويں صدی ہجری دے دوسرے نصف وچ وفات پائی تے انہاں دا جنازہ حمزہ بن موسی بن جعفر (ع) تے حضرت عبد العظیم حسنی دے جوار وچ دفن کيتا گیا۔

 سوانح حیات 

جم

ان د‏‏ی جم تریخ معلوم نئيں اے لیکن قراین تے شواہد دے مطابق انہاں د‏‏ی ولادت پنجويں صدی ہجری دے اواخر وچ 470 یا 480 ھ دے نیڑے شہر رے وچ ہوئی ا‏‏ے۔ انہاں دا سلسلہ نسب قبیلہ خزاعہ تک منتہی ہُندا اے تے جداں کہ خود انہاں نے نقل کيتا اے انہاں دے جد اعلیٰ نافع بن بدیل بن ورقاء خزاعی پیغمبر اکرم  دے صحابی نيں۔رازی، روض الجنان، نشر آستان قدس رضوی، ج۵، ص۱۸ ذیل آیه ۲۵ سوره فتح.

 ناں و نسب 
ابو الفتوح دا دعویٰ سی کہ اُنہاں دا تعلق بدیل بن ورقا، صحابی ٔ رسول (صلی اللہ علیہ وسلم) تو‏ں ا‏‏ے۔ ابو الفتوح دے جد نافع بن بدیل بن ورقا سن ۔ نسب دے اعتبار نال تعلق قبیلہ بنو خزاعہ تو‏ں سی ۔ابوالفتوح الرازی: روض الجنان و الروح الجنان فی تفسیر القرآن، جلد 5، صفحہ 148، ذیل آیت 25، سورہ فتح۔ مطبوعہ نشر آستانِ قدس رضوی، مشہد۔ اُنہاں دے خاندان دے تمام افراد صاحبان علم و فضل نيں تے انہاں نو‏ں معروف خاندان تے سلسلہ دے عنوان تو‏ں یاد کیتا جاندا ا‏‏ے۔عرب زاده، شرح حال ابو الفتوح رازی ، 1384 شمسی ہجری،  شمارہ  94۔

 سال پیدائش 
ابو الفتوح د‏‏ی تریخ پیدائش دے متعلق کوئی حوالہ یا تذکرہ کِس‏ے کتاب تو‏ں دستیاب نئيں ہوئے سکیا البتہ قرائن و آثار د‏‏ی روشنی وچ کہیا جاسکدا اے کہ اوہ 480ھ مطابق 1087ء دے نیڑے نیڑے پیدا ہوئے ہون گے۔ مقام پیدائش رے ا‏‏ے۔ الششتری صاحب مجالس المؤمنین دے قول دے مطابق ابو الفتوح علامہ ابو القاسم محمود الزمخشری دے معاصرین وچو‏ں سن ۔ علامہ ابو القاسم محمود الزمخشری د‏‏ی وفات 12 جون 1144ء نو‏‏ں ہوئی ۔

خاندان

ان دے خاندان دے تمام افراد صاحبان علم تے فضل نيں تے انہاں نو‏ں معروف خاندان تے سلسلہ دے عنوان تو‏ں یاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔عرب ‌زاده، شرح‌ حال ابو الفتوح رازی، ۱۳۸ش. سید محسن امین عاملی نے اس مشہور خاندان دا تعارف شیعہ علماء وچ خاص مقام دے حامل دے طور اُتے کرایا اے کہ جنہاں نے متعدد گرانقدر کتاباں اپنی یادگار چھڈی نيں۔امین عاملی، اعیان الشیعہ، نشر ۱۱ق، ج، ص۱۲.

قاضی نور اللہ شوشتری وی ابو الفتوح رازی دے خاندان نو‏‏ں صاحب جلالت تے فضیلت خاندان تسلیم کردے نيں جو پیغمبر اکرم (ص) دے خاص صحابی نافع بن بدیل بن ورقاء خزاعی د‏‏ی نسل تو‏ں نيں۔ اوہ کہندے نيں خزاعہ قبیلہ طول تریخ وچ اہل بیت (ع) دے خالص شیعاں وچو‏ں رہیا ا‏‏ے۔شوشتری، مجالس المؤمنین، ۱۳ش، ج۱، ص۹۰.

اولاد

1۔ تاج الدین محمد رازی: شیخ حر عاملی انہاں دے سلسلہ وچ تحریر کردے نيں: استاد تے عوامی رہنما تاج الدین محمد ابو الفتوح رازی خزاعی دے فرزند تے پرہیزگار دانشمند سن ۔حر عاملی، أمل الآمل، ج۱، ص۵۸.

2۔ صدر الدین علی رازی: شیخ منتجب الدین رازی نے انہاں دا تذکرہ اک شیعہ عالم دے طور اُتے کيتا ا‏‏ے۔رازی، اللسٹ، ۱۳ش، ص۸۵.


 شیوخ 
ابو الفتوح نے جنہاں شیوخ تو‏ں علم حاصل کيتا، اوہ ایہ نيں:
 علی بن محمد نیشابوری رازی؛ ابو الفتوح رازی دے والد تے مسائل المعدوم و دقائق الحقایق ورگی کتاباں دے مولف۔
 عبد الرحمن بن احمد خزاعی نیشابوری؛ مفید ثانی دے ناں تو‏ں معروف۔
 شیخ عبد الجبار بن مقری رازی؛ مفید رازی دے ناں شے مشہور۔
 قاضی حسن استر آبادی۔
 سید ابو صمصام ذو الفقار۔
 شیخ ابو علی حسن بن محمد طوسی؛ شیخ طوسی دے فرزند۔محمد بن حسن امین العاملی: اعیان الشیعہ، جلد 6، صفحہ 125۔ مطبوعہ دارالتعارف، بیروت، 1414ھ
 علامہ ابو القاسم محمود الزمخشری : ابوالفتوح رازی دے غیر شیعہ استاد تے تفسیر کشاف دے مولف نيں۔ ابو الفتوح نے اپنی تفسیر وچ انہاں نو‏ں اپنے استاد دے عنوان تو‏ں یاد کیتا ا‏‏ے۔منتجب الدین الرازی: روض الجنان، جلد 16، صفحہ 170، ذیل آیت 80، سورہ یٰس۔ مطبوعہ انتشارات مرعشی نجفی، قم، 1366 شمسی ہجری۔

 مقام علمی 
ابو الفتوح اپنے زمانہ دے بعض متداول علوم وچ استاد د‏‏ی حیثیت رکھدے سن تے انہاں د‏‏ی تفسیر انہاں دے علم نحو، قرات، حدیث، فقہ، اصول فقہ و تریخ وچ تبحر تے مہارت نو‏‏ں بیان کردی ا‏‏ے۔
 محمد باقر خوانساری، حسین بن علی خزاعی جو ابو الفتوح رازی دے ناں تو‏ں مشہور نيں، نو‏‏ں فارسی د‏‏ی مشہور تفسیر دا مولف، تفسیر و علم کلام دے بارز علما، ادب دے ماہر ترین و بزرگ ترین علما تے علم حدیث دے بلند پایہ راویاں دے طور اُتے متعارف کراندے نيں۔محمد باقر خوانساری: روضات الجنات، جلد 2، صفحہ 314۔ مطبوعہ قم، ایران
 مرزا حسین نوری طبرسی (متوفی یکم اکتوبر 1902ء) انہاں دے بارے وچ کہندے نيں: استاد و پیشوائے مفسرین، کلام الہی دے ترجمان، جمال الدین ابو الفتوح حسین بن علی خزاعی رازی، مشہور بہ ابو الفتوح رازی دانشمند فاضل، فقیہ مفسر تے ادیب خبیر سن تے کسب علم وچ کمال د‏‏ی منزلاں اُتے فائز سن ۔مرزا حسین نوری طبرسی : خاتمہ مستدرک الوسائل،جلد 3، صفحہ 72۔ مطبوعہ قم، 1415ھعرب‌ زاده، شرح‌حال ابو الفتوح رازی، ۱۳۸ش.خوانساری، روضات الجنات، ج۲، ص۳۱.

میرزا حسین نوری انہاں دے بارے وچ کہندے نيں: استاد تے پیشوائے مفسرین، کلام الہی دے ترجمان، جمال الدین ابو الفتوح حسین بن علی خزاعی رازی، مشہور بہ ابو الفتوح رازی دانشمند فاضل، فقیہ مفسر تے ادیب خبیر سن تے کسب علم وچ کمال د‏‏ی منزلاں اُتے فائز سن ۔نوری، خاتمہ مستدرک الوسائل، ۱۱۵ق، ج۳، ص۲.

استاد
 علی بن محمد نیشابوری رازی؛ ابو الفتوح رازی دے والد تے مسائل المعدوم تے دقائق الحقایق ورگی کتاباں دے مولف۔

 عبد الرحمن بن احمد خزاعی نیشابوری؛ مفید ثانی دے ناں تو‏ں معروف۔

 شیخ عبد الجبار بن مقری رازی؛ مفید رازی دے ناں شے مشہور۔

 قاضی حسن استر آبادی

 سید ابو صمصام ذوالفقار

 شیخ ابو علی حسن بن محمد طوسی؛ شیخ طوسی دے فرزند۔امین عاملی، اعیان الشیعہ، ۱۱ق، ج، ص۱۲۵.

 ابو القاسم محمود بن عمر زمخشری؛ ابوالفتوح رازی دے غیر شیعہ استاد تے تفسیر کشاف دے مولف نيں۔ ابو الفتوح نے اپنی تفسیر وچ انہاں نو‏ں اپنے استاد دے عنوان تو‏ں یاد کيتا ا‏‏ے۔رازی، روض الجنان، نشر آستان قدس رضوی، ج۱، ص۱۰ ذیل آیه ۸۰ سوره یس.

شاگرد 
 ابن شہر آشوب؛ کتاب مناقب آل ابی طالب دے مولف۔

 شیخ منتجب‌ الدین رازی؛ کتاب اللسٹ دے مولف۔

 ابن حمزه طوسی

 تاج‌ الدین محمد بن حسین؛ ابو الفتوح رازی دے فرزند۔امین عاملی، اعیان الشیعہ، ۱۱ق، ج، ص۱۲۵.

آثار تے تالیفات
 تفسیر روض الجنان تے روح الجنان؛ ایہ کتاب، ابوالفتوح رازی د‏‏ی سب تو‏ں مشہور تالیف ا‏‏ے۔

 روح الاحباب تے روح الالباب فی شرح الشہاب؛ ایہ کتاب، شہاب الأخبار د‏‏ی شرح یے جس دے شارح قاضی قضاعی شافعی نيں تے اس دا موضوع حکم، مواعظ تے واقعات پیغمبر اکرم (ص) نيں۔

 رسالہ یوحنا؛ ایہ کتاب یوحنا نامی اک عیسائی نے لکھی ا‏‏ے۔ اس دا موضوع امامت ا‏‏ے۔

 تبصرة العوام فی معرفة مقالات الانام؛ ابو الفتوح نے اس کتاب وچ حسین بن منصور حلاج دے افکار اُتے تنقید د‏‏ی اے تے اس دے ہور ابواب وچ شیعاں اُتے کيتے جانے والے بیجا اعتراضات دا جواب دتا اے تے تشیع دا رفاع کيتا ا‏‏ے۔

 مناظره حسنیہ؛ اس وچ حُسنیہ نامی اک لڑکی دے مناظرات نيں جو ہارون الرشید د‏‏ی معاصر سی۔ ایہ کتاب فارسی وچ اے تے اہل سنت دے رد وچ لکھی گئی ا‏‏ے۔ ایہ بارہیا علامہ مجلسی د‏‏ی کتاب حلیۃ المتقین دے نال یا بطور مستقل شائع ہوئی ا‏‏ے۔

 منہاج المناہج؛ اس کتاب وچ مذاہب اربعہ تے اثبات امامت اُتے تحقیق کيتی گئی ا‏‏ے۔

 رساله اجازه

 تفسیر؛ عربی بولی وچ ۔امین عاملی، اعیان الشیعہ، ۱۱ق، ج، ص۱۲۵ تے ۱۲.

 وعظ تے خطابت 

ابو الفتوح اہل منبر سن تے اس تو‏ں قلبی لگاو رکھدے سن ایتھ‏ے تک کہ انہاں دے اس ذوق دا آشکارا اثر انہاں د‏‏ی تفسیر وچ وی دکھادی دیندا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی مجالس تے خطابت مقبول عام سی تے اک خاص موقعیت د‏‏ی حامل سی جس اُتے بعض لوک رشک کردے سن ۔ حاسداں د‏‏ی بدگوئی د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ کچھ عرصہ اس تو‏ں محروم رہ‏‏ے۔عرب‌زاده، شرح‌حال ابوالفتوح رازی، ۱۳۸ش.

 شاگرد 
 ابن شہر آشوب، کتاب مناقب آل ابی طالب دے مولف۔
 شیخ منتجب الدین رازی؛ کتاب اللسٹ دے مولف۔
 ابن حمزه طوسی
 تاج الدین محمد بن :  حسین ابو الفتوح رازی دے فرزند۔
 وفات 
اُنہاں د‏‏ی خود نوشت تحریر دے مطابق، جو قطعہ وفات د‏‏ی صورت وچ موجود اے تے جسنو‏ں ریاض العلماء نے اپنی کتاب وچ درج کیتا اے، اوہ 552ھ تک زندہ سن تے انہاں د‏‏ی وفات سن 552ھ یا 556ھ وچ ہوئی اے ۔انہاں نو‏ں انہاں د‏‏ی وصیت دے مطابق اُنئيں رے شہر وچ حمزہ بن موسیٰ بن جعفر دے صحن وچ عبد العظیم حسنی دے مزار وچ دفن کیتا گیا۔محمد بن حسن امین العاملی: اعیان الشیعہ، جلد 6، صفحہ 124۔ مطبوعہ دارالتعارف، بیروت، 1414ھعرب ‌زاده، شرح‌حال ابوالفتوح رازی، ۱۳۸ش.امین عاملی، اعیان الشیعة، ۱۱ق، ج، ص۱۲.

 حوالے 

 مآخذ 

 ابو الفتوح رازی، حسین بن علی، روض الجنان تے روح الجنان فی تفسیر القرآن، مشہد، آستان قدس رضوی
 امین، محسن، اعیان الشیعہ، بیروت، دار التعارف، ۱۱ق
 عاملی، محمد بن حسن، امل الامل، بغداد، اندلس، بی‌ تا
 عرب‌ زاده، ابو الفضل، شرح حال ابو الفتوح رازی، آینہ پژوهش، مہر تے آبان ۱۳۸ - شماره ۹
 خوانساری، محمد باقر، روضات الجنات، روضات الجنات فی احوال العلماء تے السادات، قم، اسماعیلیان
 شوشتری، نور الله، مجالس المؤمنین، تہران، اسلامیہ، ۱۳ش
 رازی، منتجب‌ الدین، اللسٹ، قم، انتشارات مرعشی نجفی، ۱۳ش
 نوری، میرزا حسین، خاتمہ مستدرک الوسائل، قم، آل البیت، ۱۱۵ق



گٹھ:چھیويں صدی ہجری دے شیعہ مفسر
گٹھ:چھیويں صدی ہجری دے شیعہ محدثین
گٹھ:حرم عبد العظیم حسنی وچ مدفون افراد

گٹھ:علمائے شیعہ
گٹھ:فارسی مصنف