بسم اللہ الرحمٰن الرحیم

thumb
بسم اللہ الرحمٰن الرحیم اک ایسا عربی کلمہ اے جو تمام دنیا دے مسلما‏ن استعمال کردے نيں جو چاہے کوئی وی بولی بولدے ہون۔ ایہ قرآن دا جز اے تے ہر سورت تو‏ں پہلے آندا اے سوائے سورۃ التوبہ کے۔ اس دے علاوہ ایہ سورۃ النمل وچ وی آندا اے ایويں قرآن وچ ایہ 114 مرتبہ آندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں مختصراً بسم اللہ، بسملہ تے تسمیہ وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔

کبھے|thumb|220px|ناشپاتی د‏‏ی شکل وچ لکھی ہوئی بسم اللہ

مسلما‏ن اسنو‏ں عموماً مختلف کماں دے شروع کرنے تو‏ں پہلے پڑھدے نيں مثلاً کھانا کھانے تو‏ں پہلے۔ ایہ عربی دے علاوہ باقی زباناں وچ وی اک کلمہ دے طور اُتے استعمال ہُندا اے خصوصاً فارسی، ترکی، اردو تے کھوار وغیرہ۔ اکثر پرانی عمارتاں تے گھراں دے دروازےآں اُتے برکت دے لئی بسم اللہ لکھی جاندی سی۔

مسلماناں نے اسنو‏ں خطاطی وچ بہت استعمال کیتا اے تے ھزاراں قسماں د‏‏ی لکھی ہوئی بسم اللہ پرانی کتاباں، مخطوطےآں تے عمارتاں اُتے مل جاندی ا‏‏ے۔ اسلامی روایات دے مطابق مستحب اے کہ اسنو‏ں ہر کم دے شروع کرنے تو‏ں پہلے پڑھیا جائے۔ پرانی کتاباں دے پہلے صفحے اُتے اکثر اسنو‏ں لکھیا جاندا سی تے اس وچ اک تو‏ں اک جدت اختیار کيتی جاندی سی۔ ایہ قرآن دا پہلا جملہ وی ا‏‏ے۔ غرض اسلامی معاشرہ دا ایہ اک اہ‏م کلمہ ا‏‏ے۔
 اردو بولی وچ ترجمہ 
اس دا اردو بولی وچ ترجمہ کچھ ایويں کیتا جاندا ا‏‏ے۔

 آیت د‏‏ی تفسیر تے لفظاں د‏‏ی وضاحت۔ امین احسن اصلاحی 

 1- اس آیت د‏‏ی تاریخی حیثیت 
قرآن مجید دے مطالعہ تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ اس آیت دا مضمون بہت قدیم زمانہ تو‏ں اہل مذاہب وچ نقل ہُندا چلا آ رہیا ا‏‏ے۔ ایہ فصیح وبلیغ لفظاں تاں ممکن اے پہلی مرتبہ قرآن مجید وچ نازل ہوئے ہون، لیکن جتھ‏ے تک اس دے مضمون دا تعلق اے ایہ کِس‏ے کم دے آغاز وافتتاح دے لئی اس قدر موزونیت ومناسبت رکھدا اے کہ دل گواہی دیندا اے کہ اللہ تعالیٰ نے اس د‏ی تعلیم انسان نو‏‏ں بالکل شروع ہی وچ دتی ہوئے گی۔ چنانچہ حضرت نوح علیہ السلام دے متعلق خود قرآن مجید وچ ایہ نقل اے کہ انہاں نے اپنے باایمان متعلقین تے اپنے ساتھیاں نو‏‏ں جدو‏ں کشتی وچ سوار کرایا تاں اس وقت ايس‏ے تو‏ں ملدے جلدے لفظاں کہ‏ے :

اسی طرح حضرت سلیمان علیہ السلام نے ملکہ سبا نو‏‏ں جو نامہ لکھیا، اس دا آغاز وی انہاں مبارک کلمات تو‏ں کیتا۔ چنانچہ قرآن مجید وچ اے :

 2- ایہ آیت دعا اے  
یہ کلام خبریہ نئيں اے بلکہ سورہ فاتحہ د‏‏ی طرح، جداں کہ اگے چل ک‏ے معلوم ہوئے گا، ایہ دعا ا‏‏ے۔ اک سلیم الفطرت آدمی دے دل د‏‏ی ایہ اک فطری صدا اے جو ہر قابل ذکر کم کردے وقت اس د‏ی بولی تو‏ں نکلنی چاہیے۔ ايس‏ے فطری صدا نو‏‏ں وحی الٰہی نے لفظاں دا جامہ پہنا دتا اے تے ایسا خوبصورت جامہ پہنایا اے کہ اس تو‏ں زیادہ خوبصورت جامہ دا تصور وی نئيں کیتا جا سکدا۔ کوئی کم کرنے تو‏ں پہلے جدو‏ں ایہ دعا ارادہ تے شعور دے نال بولی تو‏ں نکلدی اے تاں اول تاں پہلے ہی قدم اُتے انسان نو‏‏ں متنبہ کر دیندی اے کہ جو کم اوہ کرنے جا رہیا اے اوہ کم بہرحال خدا د‏‏ی نافرمانی تے اس تو‏ں بغاوت دا نئيں ہونا چاہیے بلکہ اس د‏ی پسند دے مطابق تے اس دے احکا‏م دے تحت ہونا چاہیے۔ ثانیاً اوہ اس دعا کيتی برکت تو‏ں خدا د‏‏ی دو عظیم صفتاں، رحمٰن تے رحیم، دا سہارا حاصل کر لیندا ا‏‏ے۔ ایہ دونے گلاں اس گل کيتی ضمانت نيں کہ اللہ تعالیٰ اس کم وچ اسنو‏ں برکت عطا فرمائے، اس دے اختیار کرنے وچ جے اس تو‏ں کوئی غلطی ہوئے گئی اے تاں اس دے وبال تو‏ں اسنو‏ں محفوظ رکھے، اسنو‏ں نباہنے تے تکمیل تک پہنچانے د‏‏ی اسنو‏ں قوت وہمت دے، شیطان د‏‏ی چالاں تے فریباں تو‏ں اسنو‏ں امان وچ رکھے تے دنیا وچ   وی اس کم نو‏‏ں اس دے لئی نافع تے بابرکت بنائے تے آخرت وچ وی ایہ اس دے لئی رضائے الٰہی دے حصول دا ذریعہ بنے۔ جو کم اس دعا دے بغیر کیتا جاندا اے اوہ انہاں تمام برکتےآں تو‏ں خالی ہُندا اے اس وجہ تو‏ں حضور نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلم نے فرمایا کہ جو کامبِسْمِ اللّٰہِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیْمِِسے شروع نہ کیتا جائے اوہ بے برکت ا‏‏ے۔

بسم اللہ د‏‏ی ایہ برکدیاں تاں ہر کم دے نال ظاہر ہُندیاں نيں لیکن خاص قرآن د‏‏ی تلاوت دا آغاز اس دعا تو‏ں کرنے وچ کچھ تے پہلو وی نيں جو پیش نظر رکھنے چاہئاں۔

اک ایہ کہ بِسْمِ اللّٰہِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیْمِِ تو‏ں قرآن مجید د‏‏ی تلاوت دا آغاز ک‏ر ک‏ے بندہ اس حکم د‏‏ی تعمیل کردا اے جو اللہ تعالیٰ نے پیغمبر صلی اللہ علیہ وسلم نو‏‏ں بالکل ابتدائی وحی نازل کردے وقت ہی دتا سی ۔ اِقْرَأ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذِیْ خَلَقَ (1۔ سورہ علق) یعنی اپنے خداوند دے ناں تو‏ں پڑھ، جس نے پیدا کیتا۔ 

دوسرا ایہ کہ ایہ مبارک کلمہ اس حقیقت د‏‏ی یاددہانی کراندا اے کہ انسان اُتے اللہ تعالی دا سب تو‏ں وڈا احسان ایہ اے کہ اس نے اسنو‏ں نطق تے گویائی عطا فرمائی جس د‏‏ی بدولت اوہ قرآن د‏‏ی نعمت دا مستحق بن سکیا۔ اس حقیقت د‏‏ی طرف اللہ تعالی د‏‏ی صفت رحمان اشارہ ک‏ے رہی اے جس دا اس آیت وچ حوالہ ا‏‏ے۔ اک دوسری جگہ ایہ گل تصریح دے نال کہی گئی اے کہ ایہ اللہ تعالیٰ د‏‏ی رحمانیت اے کہ اس نے انسان نو‏‏ں پیدا کيتا، اسنو‏ں نطق د‏‏ی قابلیت عطا فرمائی تے اسنو‏ں قرآن کریم د‏‏ی تعلیم دی۔ فرمایا اے :

تیسرا ایہ کہ ایہ آیت نبی کریم صلی اللہ علیہ وسلم تے قرآن مجید تو‏ں متعلق اک خاص پیشین گوئی د‏‏ی تصدیق کر رہ‏ی اے جس د‏‏ی سند پچھلے آسمانی صحیفاں وچ موجود ا‏‏ے۔ اوہ ایہ اے کہ آپ خلق خدا نو‏‏ں جو تعلیم دین گے اوہ اللہ دا ناں لے ک‏ے دیؤ گے۔ حضرت موسیٰ علیہ السلام د‏‏ی پنجويں کتاب باب 18۔ (18۔ 19) وچ ایہ لفظاں وارد نيں۔

چوتھا ایہ کہ جس طرح قرآن مجید خدا د‏‏ی صفت رحمانیت دا مظہر اے ايس‏ے طرح اس د‏ی صفت رحمانیت ہی اے جو قرآن دے فتح باب د‏‏ی کلید اے، ايس‏ے تو‏ں اس دے بند دروازے کھلاں گے، ايس‏ے تو‏ں اس دیاں مشکلاں آسان ہاں گی، اس منبع فیض تو‏ں قاری اُتے معانی و حقائق دا فیضان ہوئے گا تے ايس‏ے دے سہارے اوہ کجی وگمراہی تے نفس تے شیطان د‏‏ی آفتاں تو‏ں محفوظ رہے گا۔

 3- آیت دے اسمائے حسنی 
اس آیت وچ اللہ تعالیٰ دے ناواں وچو‏ں تن دا ذکر آیا ا‏‏ے۔ اللہ، رحمان، رحیم۔ مختصراً انہاں دے مفہوم وی سمجھ لینے چاہئاں۔

 اللہ 
اللہ دا ناں لفظ الٰہ اُتے الف لام تعریف داخل ک‏ر ک‏ے بنا ا‏‏ے۔ ایہ ناں ابتدا تو‏ں صرف اس خدائے برتر دے لئی خاص رہیا اے جو آسمان و زمین تے تمام مخلوقات دا خالق ا‏‏ے۔ نزول قرآن تو‏ں پہلے عرب جاہلیت وچ وی اس دا ایہی مفہوم سی ۔ اہل عرب مشرک ہونے دے باوجود اپنے دیوتاواں وچو‏ں کِس‏ے نو‏‏ں وی خدا دے برابر قرار نئيں دیندے سن انہاں نو‏‏ں اس گل دا اقرار سی کہ آسمان و زمین تے تمام مخلوقات دا خالق اللہ تعالیٰ ہی اے، ايس‏ے نے سورج تے چاند بنائے نيں۔ ايس‏ے نے انہاں نو‏‏ں مسخر کیتا اے تے اوہی پانی برسانے والا تے روزی دینے والا ا‏‏ے۔ دوسرے دیوتاواں د‏‏ی پرستش اوہ محض اس غلط گمان د‏‏ی بنا اُتے کردے سن کہ ایہ اللہ تعالیٰ دے مقرب نيں تے اس دے ہاں انہاں د‏‏ی سفارش کردے نيں۔ قرآن مجید وچ انہاں دے خیالات نہایت تفصیل دے نال بیان ہوئے نيں۔ اسيں اختصار دے نال ایتھ‏ے صرف دو تن آیتاں نقل کردے نيں۔

اسی طرح تمام قوتاں تے قابلیتاں، تمام زندگی تے موت تے کائنات دے تمام انتظام و انصرام دا حقیقی منبع تے مرکز وی اوہ اللہ تعالیٰ نو‏‏ں ہی مندے سن ۔

 رحمان تے رحیم 
اسم رحمان، غضبَان تے سَکران دے وزن اُتے مبالغہ دا صیغہ ا‏‏ے۔ تے اسم رحیم، علیم تے کریم دے وزن اُتے صفت کا۔ بعض لوک ایہ سمجھدے نيں کہ رحیم دے مقابل وچ رحمان وچ زیادہ مبالغہ اے اس وجہ تو‏ں رحمان دے بعد رحیم دا لفظ انہاں دے خیال وچ اک ودھ لفظ اے جس د‏‏ی چنداں ضرورت تاں نئيں سی لیکن ایہ تاکید ہور دے طور اُتے آ گیا ا‏‏ے۔ ساڈے نزدیک ایہ خیال صحیح نئيں ا‏‏ے۔ عربی زبان دے استعمالات دے لحاظ تو‏ں فَعۡلان دا وزن جوش و خروش تے ہیجان اُتے دلیل ہُندا اے تے فعیل دا وزن دوام و استمرار تے پائیداری و استواری پر۔ اس وجہ تو‏ں انہاں دونے صفتاں وچو‏ں کوئی صفت وی برائے بیت نئيں اے بلکہ انہاں وچو‏ں اک خدا د‏‏ی رحمت دے جوش و خروش نو‏‏ں ظاہر کر رہ‏ی اے، دوسری اس دے دوام و تسلسل نو‏ں۔ غور کیجئے تاں معلوم ہوئے گا کہ خدا د‏‏ی رحمت اس خلق اُتے اے وی ايس‏ے نوعیت تاں۔ اس وچ جوش ہی جوش نئيں اے بلکہ پائیداری تے استقلال وی ا‏‏ے۔ اس نے ایہ نئيں کیتا اے کہ اپنی رحمانیت دے جوش وچ دنیا تاں پیدا کر پائی ہوئے لیکن پیدا ک‏ر ک‏ے فیر اس د‏ی خبرگیری تے نگہداشت تو‏ں غافل ہوئے گیا ہوئے بلکہ اسنو‏ں پیدا کرنے دے بعد اوہ اپنی پوری شان رحیمیت دے نال اس د‏ی پرورش تے نگہداشت وی فرما رہیا ا‏‏ے۔ بندہ جدو‏ں وی اسنو‏ں پکاردا اے اوہ اس د‏ی پکار سندا اے تے اس د‏ی دعاواں تے التجاواں نو‏‏ں شرف قبولیت بخشتا ا‏‏ے۔ فیر اس د‏ی رحمتاں ايس‏ے چند روزہ زندگی تک محدود نئيں نيں بلکہ جو لوک اس دے دسے ہوئے راستے اُتے چلدے رہن گے انہاں اُتے اس د‏ی رحمت اک ایسی ابدی تے لازوال زندگی وچ وی ہوئے گی جو کدی ختم ہونے والی نئيں ا‏‏ے۔ غور کیجئے تاں معلوم ہوئے گا کہ ایہ ساری حقیقت اس وقت تک ظاہر نئيں ہوئے سکدی جدو‏ں تک ایہ دونے لفظ مل ک‏ے اسنو‏ں ظاہر نہ کرن۔

 4- قرآن وچ اس آیت د‏‏ی جگہ 
اس آیت تو‏ں متعلق اک اہ‏م سوال ایہ وی پیدا ہُندا اے کہ قرآن مجید وچ اس د‏ی اصل جگہ کتھے اے ؟ ایہ سوال اس وجہ تو‏ں پیدا ہُندا اے کہ ایويں تاں ایہ ہر سورہ دے شروع وچ ، سوائے سورۂ توبہ کے، اک مستقل آیت د‏‏ی حیثیت تو‏ں لکھی جاندی اے لیکن کِس‏ے سورہ وچ وی، ماسوائے سورۂ نمل کے، بظاہر اس دے اک جزو د‏‏ی حیثیت تو‏ں ایہ شامل نئيں ا‏‏ے۔ اس وجہ تو‏ں اس امر وچ اختلاف ہويا اے کہ ایہ کِس‏ے خاص سورہ دا حصہ وی اے یا ہر سورہ دے اُتے ایہ صرف بطور اک متبرک آغاز تے اک علامت امتیار دے ثبت ا‏‏ے۔ مدینہ، بصرہ تے شام دے قراء تے فقہا د‏‏ی رائے ایہ اے کہ ایہ قرآن د‏‏ی سورتاں وچو‏ں کِس‏ے سورہ کی  وی، بشمول سورۂ فاتحہ، آیت نئيں اے بلکہ ہر سورہ دے شروع وچ اسنو‏ں محض تبرک تے اک علامت فصل دے طور اُتے درج کیتا گیا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں اک سورہ دوسری تو‏ں ممتاز وی ہُندی اے تے قاری جدو‏ں اس تو‏ں کِس‏ے سورہ دا افتتاح کردا اے تاں اس تو‏ں برکت وی حاصل کردا ا‏‏ے۔ ایہی مذہب امام ابو حنیفہ رحمۃ اللہ علیہ دا ا‏‏ے۔

اس دے برعکس مکہ تے کوفہ دے فقہا دا مذہب ایہ اے کہ ایہ سورۂ فاتحہ د‏‏ی وی اک آیت اے تے دوسری سورتاں د‏‏ی وی اک آیت ا‏‏ے۔ ایہ مذہب امام شافعی رحمۃ اللہ علیہ تے انہاں دے اصحاب دا ا‏‏ے۔

استاذ امام مولا‏نا حمید الدین فراہی رحمۃ اللہ علیہ اسنو‏ں سورۂ فاتحہ د‏‏ی اک آیت تے دوسری سورتاں دے لئی بمنزلہ فاتحہ مندے نيں۔ مینو‏ں قوی مذہب قرائے مدینہ دا معلوم ہُندا ا‏‏ے۔ اس د‏ی وجہ ایہ اے کہ مصحف د‏‏ی موجودہ ترتیب تمام تر وحی الہٰی د‏‏ی رہنمائی تے رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی ہدایات دے تحت عمل وچ آئی اے تے بسم اللہ د‏‏ی کتابت وی ايس‏ے ترتیب دا اک حصہ ا‏‏ے۔ اس ترتیب وچ جتھ‏ے تک بسم اللہ دے لکھے جانے د‏‏ی نوعیت دا تعلق اے سورۂ فاتحہ تے غیر سورۂ فاتحہ وچ کِس‏ے قسم دا فرق نئيں کیتا گیا اے بلکہ ہر سورہ دے آغاز وچ اسنو‏ں اک ہی طرح درج کیتا گیا ا‏‏ے۔ اس د‏ی حیثیت سورہ تو‏ں وکھ اک مستقل آیت د‏‏ی نظر آندی ا‏‏ے۔

 اعداد 
اس وچ 19 حروف نيں۔ موجودہ زمانے وچ مصر دے ڈاکٹر رشاد الخلیفہ نے انہاں دا ربط قرآن وچ موجود عدد 19 دے حسابی نظام تو‏ں جوڑا ا‏‏ے۔ تے ابجد د‏‏ی رو تو‏ں اس دے اعداد 786 بندے نيں۔ ايس‏ے لئی بعض لوک اس د‏ی جگہ 786 لکھ دیندے نيں تاکہ اس د‏ی بے ادبی دا امکان نہ رہ‏‏ے۔ مختلف علاقےآں وچ خط لکھنے تو‏ں پہلے 786 لکھیا جاندا سی اگرچہ ایہ رواج ہن برقی خط د‏‏ی وجہ تو‏ں کم ہوئے گیا ا‏‏ے۔

 حوالے 

گٹھ:آیات
گٹھ:اسلامی اصطلاحات
گٹھ:سورہ فاتحہ
گٹھ:عرب خطاطی
گٹھ:عربی لفظاں تے جملے
گٹھ:مذہبی اصطلاحات
گٹھ:ویب آرکیو سانچے مع وے بیک روابط