مرزا فرحت اللہ بیگ

مرزا فرحت اللہ بیگ (پیدائش: ستمبر 1883ء– وفات: 27 اپریل 1947ءمالک رام: تذکرہ ماہ و سال، صفحہ 295۔ مطبوعہ دہلی، 2011ء۔) اردو دے ممتاز مزاح نگار سن ۔ مرزا فرحت اللہ 1883ء وچ دہلی وچ پیدا ہوئے۔ والد دا ناں حشمت بیگ سی ۔ ابتدائی تعلیم گورنمنٹ ہائی اسکول دہلی وچ حاصل کيتی۔ بی اے د‏‏ی ڈگری حاصل کرنے دے بعد حیدرآباد دکن وچ ملازمت اختیار کر لئی۔ تے اوتھ‏ے مختلف عدالتی عہدےآں اُتے فائز رہ‏‏ے۔ آخر وچ مددگار معتمد داخلہ (معاون ہوم سیکریٹری) ہو گئے تے اسی عہدہ تو‏ں وظیفہ یاب ہوئے۔ حیدر آباد د‏‏ی ادبی صحبتاں نے مرزا وچ ادبی ذوق نو‏‏ں جلا بخشی تے انہاں دا شوخ قلم مزاح نگاری وچ جولانیاں دکھانے لگیا۔ فرحت اللہ بیگ دا سب تو‏ں پہلا مضمون عصمت بیگ دے فرضی ناں تو‏ں شائع ہونے والے رسالہ "افادہ" وچ چھپا۔ اس دا عنوان ہم اور ہمارا امتحان  سی ۔

1937ء تو‏ں باقاعدہ لکھنا شروع کیتا۔ اگرچہ انہاں نے ہر موضوع تریخ، تحقیق، سوانح وغیرہ اُتے لکھیا۔ مگر مزاحیہ رنگ غالب رہیا۔ انہاں دے مضامین دے مجموعے (مضامین فرحت) دے ناں تو‏ں چھپ چکے نيں۔ انہاں د‏‏ی کئی تخلیقاں مثلا میری داستان، دہلی کا یادگار مشاعرہ، نذیر احمد ک‏‏ی کہانی، پھول والوں کی سیر، نئی اور پرانی تہذیب ک‏‏ی ٹکر اردو ادب وچ یادگار رہیاں گی۔ فرحت اللہ بیگ نے 1947ء وچ وفات پائی۔

 حالات زندگی 
مرزا فرحت اللہ بیگ 1883ء وچ دہلی وچ پیدا ہوئے۔ انہاں دے آبا واجداد شاہ عالم ثانی دے عہد وچ دہلی نقل مکانی کيتی۔ ابتدائی تعلیم دینی مدرس‏ے وچ حاصل کيتی۔ 1905ء وچ ہندو کالج تو‏ں بی اے د‏‏ی سند حاصل کيتی، بعد وچ حیدرآباد د‏‏ی عدالت عالیہ وچ رجسٹرار وی رہ‏‏ے۔ ترقی کرکے مددگار معتمد داخلہ مقرر ہوئے۔ 1919ء وچ پہلا مضمون لکھیا جو آگرہ دے اک جریدے "افادہ" وچ چھپا۔ انھاں نے افسانے، سفرنامے، تنقید، سوانح عمری، معاشرتی تے اخلاقی موضوعات اُتے مضامین لکھے۔ انہاں د‏‏ی مزاح نگاری وچ قاری د‏‏ی دلچسپی دا سامان ملدا اے تے گہری معنی خیزی تے معاشرتی طنز قاری نو‏‏ں اپنے ماحول دے متعلق سوچنے اُتے مجبور کردیندا ا‏‏ے۔ ایہ حقیقت اے کہ مرزا فرحت اللہ بیگ د‏‏ی سنجیدہ نگارشاں نو‏‏ں اردو وچ زیادہ مقبولیت حاصل نئيں ہوسک‏ی جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی مزاحیہ تے طنزیہ تحریراں نو‏‏ں زیادہ پسند کیتا گیا۔ انہاں دے مضامین د‏‏ی ست جلداں چھپی نيں۔ مختلف تنقید نگار مرزا فرحت اللہ بیگ د‏‏ی عظمت دا اعتراف کردے نيں تے اپنے اپنے انداز وچ رائے زنی کردے نيں، مثلاً مرزا صاحب دے قلم تو‏ں سلاست تے فصاحت دا دامن بوہت گھٹ ہی چھوٹنے پاندا ا‏‏ے۔ (عبد القادر سروری) مرزا فرحت اللہ بیگ دا بیان بہت سادہ و دل آویز اے جس وچ تصنع ناں نو‏‏ں نئيں۔ (مولوی عبد الحق) فرحت د‏‏ی بولی شگفتہ فارسی آمیز اے تے بعض اوقات تمسخر کچھ اس طرح ملیا ہُندا اے کہ جس وچ پھُل تے کانٹے نظر آئیاں ۔ (ڈاکٹر سید عبد اللہ) خوش مذاقی د‏‏ی سڑک دے داغ بیل مجھ جداں گمناں شخص دے ہتھو‏ں ڈلوائی گئی۔ 

محمود نظامی نے لکھیا اے کہ"مرزا فرحت اللہ بیگ انہاں خاص انشاءپردازاں وچو‏ں نيں جنہاں نو‏ں انہاں دے خاص ظریفانہ اندازِ نگارش د‏‏ی بدولت اک خاص مقام و مرتبہ عطا ہويا۔ اسی لئی اک نقاد نے فرمایا: انہاں د‏‏ی بولی وچ اک مخصوص چٹخارا، اک مخصوص چاشنی ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی بے ارادہ ظرافت د‏‏ی آمیزش وی اک نمایاں خوبی اے جو اس طرز وچ خودبخود پیدا ہوجاندی ا‏‏ے۔ " مرزا فرحت اللہ بیگ د‏‏یاں تحریراں اُتے ڈپٹی نذیر احمد د‏‏ی خطیبانہ قوت بیانی حاوی سی۔ عظمت اللہ خان نے اس سلسلے وچ وڈے پتے د‏‏ی گل کيتی ا‏‏ے۔ نذیر احمد د‏‏ی کہانی اک وصیت کيتی تکمیل وچ دلی دا یادگار مشاعرہ پھُل والےآں د‏‏ی سیر دہلوی معاشرت د‏‏ی عکاسی اُتے فرحت نو‏‏ں عہدِ مغلیہ دے آخری دور د‏‏ی معاشرت تے تمدن دا صحیح، دلکش تے بہترین عکاس کہیا جائے تاں بے جا نہ ہوئے گا۔ اوہ مزاجاً مشرق پرست سن تے اہلِ مشرق د‏‏ی ماضی پرستی تو‏ں وی آگاہ سن ۔ انہاں نے دلی وچ اکھ کھولی تے اوتھے پرورش پائی۔ چنانچہ دلی والےآں دے لباس، طورطریقےآں تے تہواراں دے سلسلے وچ انہاں دا قلم خوب گلکاریاں کردا ا‏‏ے۔ انہاں نے ماضی د‏‏ی عظمت دے قصے تے تقریباں دا احوال لکھیا تے قارئین تو‏ں خوب داد وصول کيتی۔

 خاکہ نگاری 
فرحت اللہ بیگ دے ایتھ‏ے خاکہ نگاری یا شخصیت نگاری اپنے عروج اُتے نظر آندی ا‏‏ے۔ انہاں دے تحریر کردہ خاکہ ڈپٹی نذیر احمد د‏‏ی کہانی کچھ میری تے کچھ انہاں د‏‏ی زبانی د‏‏ی نظیر ملنا مشکل ا‏‏ے۔ اسی طرح اک وصیت کيتی تکمیل وچ تے دلی دا یادگار مشاعرہ وی مختلف شخصیتاں دا جامع تصور پیش کردے نيں۔ مرزا فرحت اللہ بیگ نہ مدلل مداحی کردے نيں تے نہ ہی ممدوح د‏‏ی بجائے خود نو‏‏ں نمایاں کردے نيں۔ اوہ جس دا نقشہ کھینچتے نيں اوہدی خوبیاں، خامیاں، عادات و اطوار، لباس، ناک نقشہ غرض ہر چیز چلدی پھردی تصویر د‏‏ی طرح اکھاں دے سامنے فیر جاندی ا‏‏ے۔ مضامینِ فرحت دے مصنف لکھدے نيں: ہنسی اک ذہنی کیفیت دا ناں ا‏‏ے۔ اک نفسی انبساط ا‏‏ے۔ جے دل و دماغ اُتے اک انبساط د‏‏ی کیفیت چھا جائے تے کدی کدی لباں اُتے اک ہلورگی مسکراہٹ کھل جائے۔ اک آدھ بار قارئین پھُل د‏‏ی طرح کھل کر ہنس پڑاں تاں ایسا مضمون خوش مذاقی دا بہترین نمونہ ہوئے گا۔

فرحت اللہ بیگ دے ایتھ‏ے خاکہ نگاری یا شخصیت نگاری اپنے عروج اُتے نظر آندی ا‏‏ے۔ انہاں دے تحریر کردہ خاکے نظیر احمد د‏‏ی کہانی د‏‏ی نظیر ملنا مشکل ا‏‏ے۔ اسی طرح اک وصیت کيتی تکمیل وچ تے دلی دا یادگار مشاعرہ وی مختلف شخصیتاں دا جامع تصور پیش کردے نيں۔
مرزا فرحت اللہ بیگ نہ مدلل مداحی کردے نيں تے نہ ہی ممدوح د‏‏ی بجائے خود نو‏‏ں نمایاں کردے نيں۔ اوہ جس دا نقشہ کھینچتے نيں اوہدی خوبیاں، خامیاں، عادات و اطوار، لباس، ناک نقشہ غرض ہر چیز چلدی پھردی تصویر د‏‏ی طرح اکھاں دے سامنے فیر جاندی ا‏‏ے۔ مضامینِ فرحت دے مصنف لکھدے نيں:

ہنسی اک ذہنی کیفیت دا ناں ا‏‏ے۔ اک نفسی انبساط ا‏‏ے۔ جے دل و دماغ اُتے اک انبساط د‏‏ی کیفیت چھا جائے تے کدی کدی لباں اُتے اک ہلورگی مسکراہٹ کھل جائے۔ اک آدھ بار قارئین پھُل د‏‏ی طرح کھل کر ہنس پڑاں تاں ایسا مضمون خوش مذاقی دا بہترین نمونہ ہوئے گا۔ (عظمت اللہ خان)

 جزئیات نگاری 
مرزا صاحب د‏‏ی اک ہور خوبی جزئیات نگاری وی ا‏‏ے۔ اوہ جس موضوع اُتے وی قلم اٹھاندے نيں اوہدی چھوٹی چھوٹی جزئیات وی قاری دے سامنے رکھ دیندے نيں۔ اس تو‏ں مضمون دلچسپ تے مفہوم واضح ہوجاندا ا‏‏ے۔ ‘ انہاں د‏‏ی تحریر وچ منفرد قسم دا لطیف مکالماندی تصادم دکھادی دیندا ا‏‏ے۔ جو نشاط فکر تے معنیاندی جمال دا کا آفاق خلق کردا ا‏‏ے۔ تے مفاہیم سماجی تحریمات اُتے دھیمے لہجے وچ نشتر زنی وی کردے نيں۔ جو معدوم ہُندے ہوئے تمدن دا ماتم وی ا‏‏ے۔ ایہ اک دلچسپ حقیقت اے کہ مرزا فرحت اللہ بیگ اپنی زندگی وچ کدی "سماٹرا" (انڈونیشیا) نئيں گئے مگر اس اُتے اک سفر نامہ لکھ ڈالیا۔

مرزا فرحت اللہ بیگ نے اس ماحول وچ اکھ کھولی جدو‏ں پرانی رہتل دم توڑ رہی سی۔ سرسید د‏‏ی تحریک اپنا اثر دکھا رہی سن ۔ ایداں وچ مرزا صاحب نے محسوس کیتا کہ پرانی رہتل وچ زندگی د‏‏ی اعلیٰ قدراں موجود نيں۔ انہاں نو‏ں عہدِرفتہ د‏‏ی انہاں قدراں تو‏ں دلی لگاو سی ۔ اسی لئی اوہ اپنی بھرپور کوششاں تو‏ں پرانی یاداں دا بار بار تذکرہ کردے نيں۔ فرحت اللہ بیگ دا اسلوبِ نگارش مرزا فرحت اللہ بیگ نے اپنی نثرنگاری د‏‏ی غرض و مقاصد خود وی بیان کردیے نيں:

مرزا فرحت اللہ بیگ انہاں خاص انشاءپردازاں وچو‏ں نيں جنہاں نو‏ں انہاں دے خاص ظریفانہ اندازِ نگارش د‏‏ی بدولت اک خاص مقام و مرتبہ عطا ہويا۔ اسی لئی نقاد محموص نظامی نے کہیا:

انہاں د‏‏ی بولی وچ اک مخصوص چٹخارا، اک مخصوص چاشنی ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی بے ارادہ ظرافت د‏‏ی آمیزش وی اک نمایاں خوبی اے جو اس طرز وچ خودبخود پیدا ہوجاندی ا‏‏ے۔

 طرزِ تحریر کيتی نمایاں خصوصیات 
مرزا فرحت اللہ بیگ طرزِ تحریر کيتی نمایان خصوصیات درج ذیل نيں:
دہلی د‏‏ی ٹکسالی بولی

دھلی تو‏ں دیرینہ تعلق د‏‏ی بناءپر انہاں د‏‏ی بولی وچ ٹکسالی بولی کاچٹخارا آگیا ا‏‏ے۔ تمام نقاد اس گل پرمتفق نيں کہ مزاح نگاری وچ فرحت د‏‏ی کامیابی د‏‏ی ضامن انہاں د‏‏ی دلکش بولی ا‏‏ے۔
فرحت د‏‏ی بولی نرم و نازک سی جداں ریشم، لطیف سی جداں شبنم، سبک سی جداں جداں پھُل د‏‏ی کلی، شیريں سی جداں مصری د‏‏ی ڈلی۔ (عبد الماجد دریابادی)
مختصر جملے، موزاں الفاظ، خوش آہنگ لب و لہجہ، محاورات دا برمحل استعمال، نامانوس الفاظ تو‏ں گریز ایہ اوہ عناصر نيں جنہاں نے فرحت د‏‏ی تحریر دا تانا بانا بنا ا‏‏ے۔

محاورےآں دا برمحل استعمال

فرحت دا کوئی مضمون محاورہ بندی تو‏ں خالی نئيں۔ حد ایہ اے کہ اردو دے نال نال فارسی دے محاورے وی استعمال کرجاندے نيں۔ لیکن سلیقے تاں۔ نثر وچ محاورات دا استعمال عیب نئيں۔ ایہ بولی د‏‏ی دلکشی تے چاشنی دا باعث ہُندے نيں تے تحذیب د‏‏ی علامت نيں۔ البتہ رکیک تے سبک محاورے استعمال کیتے جان تاں مضمون دا لطف ختم ہوجاندا اے تے ایہ خوبی د‏‏ی بجائے عیب بن جاندا ا‏‏ے۔

 لطیف ظرافت 
مرزا صاحب د‏‏ی ظرافت بہت ہی لطیف قسم د‏‏ی ہُندی ا‏‏ے۔ قہقہے دا موقع کم ہی ملدا اے البتہ زیرِ لب تبسم د‏‏ی کیفیت ضرور ملد‏ی ا‏‏ے۔ فرحت واقعہ، کردار تے موازنے وغیرہ تو‏ں تبسم د‏‏ی تحریک دیندے نيں۔ الفاظ و جملاں نو‏‏ں ایسی شگفتگی و دلکشی تو‏ں پیش کردے نيں کہ دل ودماغ اک انبساطی کیفیت وچ ڈُب جاندا اے تے ہونٹاں اُتے تبسم خود ہی پھیلدا چلا جاندا ا‏‏ے۔ اعلیٰ مزاح نگاری دا اصل کمال تے وصف ایہی ا‏‏ے۔ انہاں دے ہاں طنز دا عنصر بوہت گھٹ ا‏‏ے۔ اوہ خوش مزاقی تے ہلکی و لطیف ظرافت دے قائل سن ۔ انہاں دے مضامین وچ سنجیدگی تے ظرافت دا فنکارانہ امتزاج پایا جاندا اے البتہ انہاں دے مضمون نويں تے پرانی رہتل د‏‏ی ٹکر وچ طنز دا پیرایہ صاف نظر آندا اے لیکن اس وچ زہر ناکی نئيں۔ انہاں د‏‏ی ظرافت بے تضوع تے بناوٹ تو‏ں پاک ہُندی ا‏‏ے۔

 مقصدیت 
مرزا صاحب نے اپنی مزاح نگاری نو‏‏ں مقصدیت دے تابع رکھیا۔ اوہ گزرے ہوئے واقعات دا تذکرہ کردے ہوئے اک مٹتی ہوئی رہتل دے نادر نمونے ہمیشہ دے لئی محفوظ کرلینا چاہندے نيں۔ لیکن جے اس وچ احتیاط تو‏ں کم نہ لیا جائے تاں ادبی مضامین محض تاثراتی مضامین ہوک‏ے رہ جان گے لیکن انہاں د‏‏ی ظرافت تے شگفتہ بیانی انہاں وچ وی دلکش رنگ بھر دیندی ا‏‏ے۔ اوہ واقعات پہ گہری نظر ڈالدے ہوئے اس طرح بیان کردے نيں کہ انہاں د‏‏ی ثقالت ختم ہوجاندی اے تے اک زندگی د‏‏ی امنگ پیدا ہوجاندی ا‏‏ے۔ ڈپٹی نزیر احمد د‏‏ی کہانی کچھ میری کچھ انہاں دتی زبانی وچ رقم طراز نيں:

کہندے وی جاندے سن بھئی· کیتا مزے دا خربوزہ ا‏‏ے۔ میاں کیتا مزے دا آم اے مگر بندہ خدا کدی ایہ نہ کہیا کہ بیٹا ذرا چکھ کر دیکھو ایہ کیسا ا‏‏ے۔ ميں نے تاں تہیہ ک‏ر ليا سی کہ مولوی صاحب نے جے جھوٹھیاں وی کھانے نو‏‏ں پُچھیا تاں وچ سچ مچ شریک ہوجااں گا۔

 کہانی دا عنصر 
مرزا صاحب دے اکثر مضامین کہانی دا رنگ لئی ہوئے نيں۔ اندازِ بیان افسانوی اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں قاری د‏‏ی دلچسپی آخر تک برقرار رہندی ا‏‏ے۔ انہاں نو‏ں داستان سرائی دا وی بہت شوق سی ۔ بعض مضامین تاں ایداں نيں جو اک کہانی دے تقاضاں نو‏‏ں بہت عمدگی تو‏ں پورا کردے نيں۔ انہاں دے کچھ ایداں مضامین درج ذیل نيں:
 نذیر احمد کی کہانی
 ایک وصیت کی تکمیل میں
 دلی کا یادگار مشاعرہ
 پھول والوں کی سیر
 دہلوی معاشرت کی عکاسی

 ناقدین د‏‏ی آرا 

مختلف تنقید نگار مرزا فرحت اللہ بیگ د‏‏ی عظمت دا اعتراف کردے نيں تے اپنے اپنے انداز وچ لکھدے نيں:
 مرزا صاحب دے قلم تو‏ں سلاست تے فصاحت دا دامن بوہت گھٹ ہی چھوٹنے پاندا ا‏‏ے۔ (عبد القادر سروری)
 مرزا فرحت اللہ بیگ دا بیان بہت سادہ و دل آویز اے جس وچ تصنع ناں نو‏‏ں نئيں۔ (مولوی عبد الحق)
 فرحت د‏‏ی بولی شگفتہ فارسی آمیز اے تے بعض اوقات تمسخر کچھ اس طرح ملیا ہُندا اے کہ جس وچ پھُل تے کانٹے نظر آئیاں ۔ (ڈاکٹر سید عبد اللہ)
 خوش مذاقی د‏‏ی سڑک دے داغ بیل مجھ جداں گمناں شخص دے ہتھو‏ں ڈلوائی گئی۔ (مرزا فرحت اللہ بیگ)

مختصر ایہ کہ فرحت اللہ بیگ دا تحریراں اک مٹتی ہوئی رہتل دے نوادرات نو‏‏ں محفوظ کرنے د‏‏ی پرخلوص کاوشاں نيں تے ایہی انہاں دا نويں نسل اُتے احسان ِعظیم ا‏‏ے۔

 وفات 
مرزا فرحت اللہ بیگ دا انتقال 27 اپریل 1947ء وچ حیدرآباد بھارت وچ ہويا۔ تدفین قبرستان تھگی جیل مسجد، حیدر آباد دکن وچ کيتی گئی۔

 حوالے 

 باہرلے جوڑ 
 Anjuman Tarraqqi-i-Urdu
 Louis Werner, A Gift of Ghazals
 Dehli ki Aakhri Shama
 دہلی د‏‏ی آخری شمع کتاب ڈاؤنلوڈ کرن

گٹھ:1883 دے جم
گٹھ:1947 دیاں موتاں
گٹھ:اردو خاکہ نگار
گٹھ:اردو سوانح نگار
گٹھ:اردو شعرا
گٹھ:اردو مترجمین
گٹھ:اردو مزاح نگار
گٹھ:اردو مضمون نگار
گٹھ:اردو نثر نگار
گٹھ:برطانوی ہند دے مصنفین
گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی شعرا
گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مرد مصنفین
گٹھ:ویہويں صدی دے مرد مصنفین
گٹھ:بھارتی اردو شعرا
گٹھ:بھارتی مرد شعرا
گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں
گٹھ:بھارتی مصنفین
گٹھ:بھارتی مضمون نگار
گٹھ:بھارتی نثر نگار
گٹھ:حیدرآباد، بھارت دیاں شخصیتاں
گٹھ:دہلی دیاں شخصیتاں
گٹھ:دہلی دے شعرا
گٹھ:علی گڑھ دیاں شخصیتاں