محمد تقی

حضرت محمدالجوادتقی، حضرت امام علی رضا دے فرزند تے اہلِ تشیع دے نویں امام نیں۔

محمد بن علی بن موسی (195-220ھ)، امام محمد تقی ؑ تو‏ں مشہور، شیعہ امامیہ دے نويں امام نيں۔ آپ د‏‏ی کنیت ابو جعفر ثانی ا‏‏ے۔ آپ نے 17 سال امامت دے فرائض انجام دتے تے 25 سال د‏‏ی عمر وچ شہید ہوئے۔ شیعہ ائمہؑ وچ آپ سب تو‏ں کم عمر وچ شہادت اُتے فائز ہوئے نيں۔

بچپن وچ امامت ملنے د‏‏ی وجہ تو‏ں امام رضاؑ دے بعض اصحاب نے آپ د‏‏ی امامت وچ تردید د‏‏ی جس دے نتیجے وچ عبدالله بن موسی نو‏‏ں امام کہنے لگے تے بعض ہور افراد واقفیہ تو‏ں ملحق ہوگئے۔ البتہ اکثریت نے آپ د‏‏ی امامت نو‏‏ں قبول کيتا۔ 

امام محمد تقیؑ دا لوکاں دے نال ارتباط، وکالدی سسٹم دے تحت خط و کتابت دے ذریعے رہندا سی۔ آپ دے زمانے وچ اہل حدیث1، زیدیہ، واقفیہ تے غلات جداں فرقے بہت سرگرم سن ايس‏ے وجہ تو‏ں آپ شیعاں نو‏‏ں انہاں دے باطل عقائد تو‏ں آگاہ کردے، انہاں دے پِچھے نماز پڑھنے تو‏ں رکدے تے غالیاں اُتے لعن کردے سن ۔

دوسرے مکاتب فک‏ر ک‏ے علماء و دانشوراں دے نال مختلف کلامی تے فقہی موضوعات اُتے آپ دے علمی مناظرے ہوئے جنہاں وچ شیخین د‏‏ی حیثیت، چور دے ہتھ کٹنے تے احکا‏م حج دے بارے وچ مناظرہ، آپ دے معروف مناظرے نيں۔

 نسب، کنیت و القاب 

محمد بن علی بن موسی بن جعفر شیعہ امامیہ دے نويں امام نيں جو جواد الائمہ دے ناں تو‏ں مشہور نيں۔ آپ دا سلسلہ نسب 6 واسطےآں تو‏ں شیعاں دے پہلے امام، امام علی بن ابی طالب تک پہچدا ا‏‏ے۔ آپ دے والد امام علی رضاؑ شیعاں دے اٹھويں امام نيں۔طبری، دلائل الامامہ، ۱۱۳ق، ص۳۹. آپ د‏‏ی والدہ اک کنيز سن جنہاں دا ناں سبیکہ نوبیہ سی۔کلینی، الکافی، ۱۰ق، ج۱، ص۹۲؛ مسعودی، اثبات الوصیہ، ۱۲ق، ص۲۱.

آپؑ د‏‏ی کنیت ابو جعفر و ابو علی ا‏‏ے۔ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی‌ طالب، نشر علامہ، ج، ص۳۹. منابع حدیث وچ آپؑ نو‏‏ں ابو جعفر ثانی کہیا جاندا ا‏‏ے۔کلینی، اصول کافی، ج1، ص315و492۔ مجلسی، بحار الانوار، ج50، ص1۔ تو‏ں کہ ابو جعفر اول امام محمد باقرؑ تو‏ں اشتباہ نہ ہوئے۔اربلی، کشف الغمہ، ۱۲۱ق، ج۲، ص۸۵.

آپؑ دے مشہور القاب، جواد و ابن الرضامفید، الارشاد، ۱۱۳ق، ج۲، ص۲۸۱. نيں، جدو‏ں کہ تقی، زکی، قانع، رضی، مختار، متوکل،ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی ‌طالب، نشر علامہ، ج، ص۳۹؛ مجلسی، بحار الانوار، ۱۰۳ق، ج۵۰، ص۱۲، ۱۳. مرتضی تے منتجَب جداں القاب وی نقل ہوئے نيں۔ابن شہر آشوب، مناقب آل ابی طالب، ج4، ص379۔ مجلسی، بحار الانوار، ج50، ص 12-13۔

 ناں ونسب 

محمد ناں , ابو جعفر کنیت تے   تقی  وجوّاد دونوں مشہور لقب سیگے اسی واسطے اسم و لقب نوں شریک کردےہینگے آپ امام محمدتقی  دے نام تے یاد کیے جاندے ہینگے . ای ھو لیے آپ نوں پہلے امام محمد باقرؒ دی کنیت ابو جعفر ہوچکی سیگی اس واسطے کتاباں وچ آپ نوں ابو جعفر ثانی(کیونکہ یہ آپ دے پتر دا ناں ہیگا) تے   دوسرے لقب نوں سامنے رکھ کر حضرت جوّاد وی کہا جاندا اے۔ والد بزرگوار آپ دے حضرت امام علی رضاؒ سیگے تے   والدہ معظمہ دانام جناب سبیکہ یا سکینہؒ سیگا۔
 ولادت 

















10رجب 195ھجری نو‏‏ں مدینہ منورہ وچ ولادت ہوئی . اس وقت بغداد دے دارلسلطنت وچ ہارون رشید دا بیٹا امین تخت حکومت اُتے سی .
 سوانح حیات 

مؤرخین دے مطابق آپ د‏‏ی ولادت سنہ 195 ہجری وچ مدینہ وچ ہوئی۔مفید، الارشاد، ۱۱۳ق، ج۲، ص۲۳؛ طبرسی، اعلام الوری، ۱۱ق، ج۲، ص۹۱. لیکن آپؑ د‏‏ی ولادت دے دن تے مہینے دے بارے وچ اختلاف ا‏‏ے۔نگاه کرن:‌ طبرسی، اعلام الوری، ۱۱ق، ج۲، ص۹۱؛ ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی ‌طالب، ۱۳۹ق، ج، ص۳۹. زيادہ تر منابع نے آپ د‏‏ی ولادت ماہ رمضان المبارک وچ قرار دتی ا‏‏ے۔مفید، الارشاد، ۱۱۳ق، ج۲، ص۲۳؛ طبرسی، اعلام الوری، ۱۱ق، ج۲، ص۹۱. بعض نے 15 رمضانبرای نمونہ نگاه کرن: اشعری، المقالات و الفرق، ۱۳۱ش، ص۹۹. و بعض نے 19 رمضاناربلی، کشف الغمہ، ۱۲۱ق، ج۲، ص۸؛ مسعودی، اثبات الوصیہ، ۱۲ق، ص۲۱؛ ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی‌ طالب، ۱۳۹ق، ج، ص۳۹. نقل کيتی ا‏‏ے۔ابن فتال، روضة الواعظین، ۱۳۵ق، ج۱، ص۲۳. شیخ طوسی نے مصباح المتہجد وچ آپ د‏‏ی جم تریخ 10 رجب ذکر کيتی ا‏‏ے۔طوسی، مصباح المتهجد، المکتبة الاسلامیة، ص۸۰۵.

بعض روایات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ آپ د‏‏ی ولادت تو‏ں پہلے بعض واقفیہ کہندے سن کہ علی بن موسی کس طرح تو‏ں امام ہو سکدے نيں جدو‏ں کہ انہاں دے بعد انہاں د‏‏ی نسل منقطع ہو جائے گی۔نگاه کرن: کلینی، الکافی، ۱۰ق، ج۱، ص۳۲۰. ایہی سبب اے جس وقت امام محمد تقیؑ د‏‏ی ولادت ہوئی امام رضاؑ نے انہاں نو‏ں شیعاں دے لئی با برکت مولود قرار دتا۔مجلسی، بحار الانوار، ۱۰۳ق، ج۵۰، ص۲۰،۲۳،۳۵. انہاں د‏‏ی ولادت دے باجود وی بعض واقفیہ نے امام رضاؑ تو‏ں انہاں دے انتساب دا انکار کيتا۔ اوہ کہندے سن کہ امام محمد تقیؑ شکل و صورت دے اعتبار تو‏ں اپنے والد امام رضاؑ تو‏ں شباہت نئيں رکھدے۔ ایتھ‏ے تک کہ قیافہ شناس افراد نو‏‏ں بلايا گیا تے انہاں نے تائید کيت‏ی کہ آپ امام رضاؑ دے فرزند نيں۔کلینی، الکافی، ۱۰ق، ج۱، ص۳۲۳. حالانکہ شریعت وچ قیافہ شناساں دا قول معتبر دلیل دے طور اُتے قابل قبول نئيں ا‏‏ے۔ لیکن چونکہ اوہ لوک انہاں د‏‏ی گل نو‏‏ں مندے سن لہذا انہاں د‏‏ی گل تو‏ں انہاں نو‏ں اطمینان حاصل ہوگیا۔

آپ د‏‏ی زندگی دے بارے وچ تاریخی مصادر وچ چندان معلومات ذکر نئيں نيں۔ اس دا سبب عباسی حکومت کیت‏‏ی طرف تو‏ں سیاسی محدودیت، تقیہ تے آپ د‏‏ی مختصر حیات بیان ہويا ا‏‏ے۔جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعہ، ۱۳۸۱ش، ص-. آپ مدینہ وچ قیام پذیر سن ۔ ابن بیھق دے نقل دے مطابق آپ نے اک بار اپنے والد نال ملاقات دے لئی خراسان دا سفر کیابیهقی، تریخ بیهق، ۱۳۱ش، ص. تے امامت دے بعد کئی بار آپ نو‏‏ں عباسی خلفاء د‏‏ی طرف تو‏ں بغداد طلب کيتا گیا۔

 ازواج 

امام محمد تقی د‏‏ی شادی مامون عباسی د‏‏ی بیٹی ام فضل تو‏ں سنہ 202 ھطبری، تریخ الامم و الملوک، ۱۳۸ق، ج۸، ص۵. یا سنہ 205 ھمسعودی، اثبات الوصیة، ۱۲ق، ص۲۲۳. وچ ہوئی۔<ref>بعض مآخذ دے مطابق احتمالا امام رضاؑ دے سکونتِ خراسان دے دوران اک بار آپؑ نے انہاں نال ملن د‏‏ی غرض تو‏ں خراسان دا سفر کيتا سی۔ابن فندق، تریخ بیہق، ص46۔
اسی وقت مامون نے اپنی بیٹی دا نکاح آپؑ تو‏ں کيتا۔ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعہ، ۱۳۸۱ش، ص۸. اہل سنت مورخ ابن کثیر دے مطابق امام محمد تقی دے نال مامون د‏‏ی بیٹی دا خطبۂ نکاح 8 سال تو‏ں وی کم عمر وچ حضرت امام رضاؑ د‏‏ی حیات وچ پڑھیا گیا سی لیکن شادی تے رخصتی سنہ 215 ہجری وچ تکریت وچ ہوئی۔ابن کثیر، البدایہ و النہایہ، ج10، ص295۔

یہ شادی مامون د‏‏ی درخواست اُتے ہوئی۔برای نمونہ نگاه کرن: مفید، الارشاد، ۱۱۳ق، ج۲، ص۲۸۱. مامون دا مقصد ایہ سی کہ انہاں تو‏ں پیدا ہونے والا بچہ پیغمبر اکرم (ص) و امام علی (ع) د‏‏ی نسل تو‏ں ہوئے۔یعقوبی، تریخ الیعقوبی، دارصادر، ج۲، ص۵۵. کتاب الاشاد وچ شیخ مفید دے نقل دے مطابق، مامون نے امام محمد تقی د‏‏ی علمی شخصیت و اپنے شوق د‏‏ی وجہ تو‏ں اپنی بیٹی دا عقد امام تو‏ں کيتا۔ مفید، الارشاد، ۱۳۲ش، ج۲، ص۲۸۱-۲۸۲. البتہ بعض محققاں دا مننا اے کہ اس شادی دا مقصد سیاسی سی، منجملہ اک مقصد ایہ سی کہ اوہ چاہندا سی کہ اس دے ذریعہ امام (ع) تے شیعاں تو‏ں انہاں دے رابطے نو‏‏ں کنٹرول کرے۔جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعہ، ۱۳۸۱ش، ص۸. یا خود نو‏‏ں علویاں دا چاہنے والا پیش کرے تے انہاں نو‏ں اپنے خلاف قیام تو‏ں روک سک‏‏ے۔پیشوایی، سیره پیشوایان، ۱۳۹ش، ص۵۵۸. مامون دے قریبی بعض عباسیاں نے اس شادی دے خلاف اعتراض کيتا انہاں نو‏ں ایسا لگیا کہ کدرے ایسا نہ ہو حکومت عباسیاں دے ہتھ تو‏ں نکل ک‏ے علویاں دے ہتھ وچ نہ چلی جائے۔مفید، الارشاد، ۱۱۳ق، ج۲، ص۲۸۱؛ ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی‌ طالب، ۱۳۹ق، ج، ص۳۸۰-۳۸۱. امامؑ نے اس دے لئی حضرت زہراءؑ دا مہر یعنی 500 درہم قرار دے ک‏ے اس رشتے نو‏‏ں منظور کيتا۔ مفید، الارشاد، ۱۱۳ق، ج۲، ص۲۸۵. اس شادی تو‏ں امامؑ د‏‏ی کوئی اولاد نئيں ہوئی۔ابن شہر آشوب، اوہی ماخذ، ج4، ص 380۔

آپؑ د‏‏ی دوسری زوجہ سمانہ مغربیہ سن۔قمی، منتہی الامال، ج2، ص235۔ اوہ اک کینز سن جنہاں نو‏ں خود امام دے حکم تو‏ں خریدیا گیا سی۔حسّون، أعلام النساء المؤمنات، ۱۲۱ق، ص۵۱. امام د‏‏ی تمام اولاد د‏‏ی والدہ ایہی زوجہ نيں۔قمی، منتهی الامال، ۱۳۸ش، ج۲، ص۹.

 اولاد 

شیخ مفید د‏‏ی روایت دے مطابق امام محمد تقی د‏‏ی چار اولاد امام علی نقی، موسی مبرقع، فاطمہ و اَمامہ نيں۔مفید، الارشاد، ج2، ص284۔ البتہ بعض راویاں نے آپؑ د‏‏ی بیٹیاں د‏‏ی تعداد حکیمہ، خدیجہ و ام کلثوم دے ناں تو‏ں تن دسی ا‏‏ے۔ابن شہر آشوب، مناقب آل ابی طالب، ج 4،ص 380۔
بعض متاخر مصادر وچ ام محمد و زینب نو‏‏ں وی آپ د‏‏ی بیٹیاں وچ شام‏ل کيتا گیا ا‏‏ے۔محلات‏‏ی، ریاحین الشریعہ، ج، ص۳۱؛ شیخ عباس قمی، منتهی الامال، ج۲، ص۳۲.
 نشو و نما تے تربیت 
ایہ اک حسرت ناک واقعہ اے کہ امام محمدتقی علیہ السّلام نو‏‏ں نہایت کمسنی ہی دے زمانے وچ مصائب تے پریشانیاں دا مقابلہ کرنے دے لئی تیار ہوجاناپيا .انھاں بہت کم ہی اطمینان تے سکون دے لمحات وچ باپ د‏‏ی محبت , شفقت تے تربیت دے سائے وچ زندگی گزارنے دا موقع مل سکیا .آپ نو‏‏ں صرف پنجواں برس سی ۔ جدو‏ں حضرت امام رضا علیہ السّلام مدینہ تو‏ں خراسان د‏‏ی طرف سفر کرنے اُتے مجبور ہوئے تو فیر زندگی وچ ملاقات دا موقع نہ ملیا امام محمدتقی علیہ السّلام تو‏ں جدا ہونے دے تیسرے سال امام رضا علیہ السّلام د‏‏ی وفات ہو گئی۔ دنیا سمجھدی ہوئے گی کہ امام محمدتقی علیہ السّلام دے لئی علمی وعملی بلندیاں تک پہنچنے دا کوئی ذریعہ نئيں رہیا اس لئی ہن امام جعفر صادق علیہ السّلام د‏‏ی علمی مسند شاید خالی نظر ائے مگر خلق خدا د‏‏ی حیرت د‏‏ی انتہا نہ رہی جدو‏ں اس کمسن بچے نو‏‏ں تھوڑے دن بعد مامون دے پہلو وچ بیٹھ ک‏‏‏‏ے وڈے وڈے علما تو‏ں فقہ، حدیث1، تفسیرتے کلام اُتے مناظرے کردے تے سب نو‏‏ں قائل ہوجاندے دیکھیا . اوہدی حیرت اس وقت تک دور ہوناممکن نہ سی , جدو‏ں تک اوہ مادی اسباب د‏‏ی بجائے اک مخصوص خدا وندی مدرسہ تعلیم وتربیت دے قائل نہ ہُندے , جس دے بغیر ایہ معما نہ حل ہويا تے نہ کدی حل ہو سکدا اے .

 عراق دا پہلا سفر 

جدوں امام رضا علیہ السّلام نو‏‏ں مامون نے ولی عہد بنایا تے اوہدی سیاست اوہدی مقتضی ہوئی کہ بنی عباس نو‏ں چھڈ ک‏‏ے بنی فاطمہ نال روابط قائم کیتے جان تے اس طرح شیعیان اہل بیت علیہ السّلام نو‏‏ں اپنی جانب مائل کیتا جائے تو اس نے ضرورت محسوس کيت‏ی کہ خلوص واتحاد دے مظاہرے دے لئی علاوہ اس قدیم رشتے دے جو ہاشمی خاندان وچو‏ں ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں اے , کچھ جدید رشتیاں د‏‏ی بنیاد وی قائم کردتی جائے چنانچہ اسی جلسہ وچ جتھ‏ے ولی عہدی د‏‏ی رسم ادا کيتی گئی۔ اس نے اپنی بہن ام حبیبہ دا عقد امام رضا علیہ السّلام دے نال کیتا تے اپنی بیٹی ام الفضل د‏‏ی نسبت دا امام محمد تقی علیہ السّلام دے نال اعلان کیتا . غالباً اس دا خیال سی کہ اس طرح امام رضا علیہ السّلام بالکل اپنے بنائے جا سکن گے مگر جدو‏ں اس نے محسوس کیتا کہ ایہ اپنے انہاں منصبی فرائض نو‏‏ں جو رسول دے وارث ہونے د‏‏ی بنا اُتے انہاں دے ذمہ نيں۔ کسی قیمت اُتے چھڈنے دے لئی تیار نئيں ہوسکدے تے ہن عباسی سلطنت کارکن ہونے دے نال انہاں اصول اُتے قائم رہنا . مدینہ دے محلہ بنی ہاشم وچ گوشہ نشینی د‏‏ی زندگی بسرکرنے تو‏ں کدرے زیادہ خطرناک ا‏‏ے۔ تو اسنو‏ں اپنے مفاد سلطنت د‏‏ی تحفظ خاطر اوہدی ضرورت ہوئی کہ اوہ زہر دے ک‏‏‏‏ے حضرت علیہ السّلام د‏‏ی زندگی دا خاتمہ ک‏‏‏‏ر دے مگر اوہ مصلحت جوامام رضا علیہ السّلام نوں ولی عہد بنانے د‏‏ی سی یعنی ایرانی قوم تے جماعت ُ شیعہ نو‏‏ں اپنے قبضے وچ رکھنا اوہ ہن وی باقی سی اس لئی اک طرف تو امام رضا علیہ السّلام دے انتقال اُتے اس نے غیر معمولی رنج وغم دا اظہار کیتا تاکہ اوہ اپنے دامن نو‏‏ں حضرت علیہ السّلام دے خون ناحق تو‏ں وکھ ثابت کرسک‏‏ے . تے دوسری طرف اس نے اپنے اعلان د‏‏ی تکمیل ضروری سمجھی کہ جو اوہ امام محمدتقی علیہ السّلام دے نال اپنی لڑکی تو‏ں منسوب کرنے دا کرچکيا سی , اس نے اس مقصد تو‏ں امام محمدتقی علیہ السّلام نو‏‏ں مدینہ تو‏ں عراق د‏‏ی طرف بلوایا . اس لئی کہ امام رضا علیہ السّلام د‏‏ی وفات دے بعد اوہ خراسان تو‏ں ہن اپنے خاندان دے پرانے دار السلطنت بغداد وچ آچکيا سی تے ا س نے ایہ تہیّہ ک‏ر ليا کہ اوہ ام الفضل دا عقد اس صاحبزادے دے نال بہت جلد ک‏‏‏‏ے دے .

 علما نال مناظرہ 

بنی عباس نو‏ں مامون د‏‏ی طرف تو‏ں امام رضا علیہ السّلام دا ولی عہد بنایا جانا ہی ناقابل برداشت سی امام رضا علیہ السّلام د‏‏ی وفات تو‏ں اک حد تک انھاں اطمینان حاصل ہويا سی تے انہاں نے مامون تو‏ں اپنے حسبِ دلخواہ اس دے بھائی موئمن د‏‏ی ولی عہدی دا اعلان وی کرادتا جو بعد وچ معتصم بالله دے نام تو‏ں خلیفہ تسلیم کیتا گیا۔ اس دے علاوہ امام رضا علیہ السّلام د‏‏ی ولی عہدی دے زمانہ وچ عباسیاں دا مخصوص شعار یعنی کالالباس تبدیل ہو ک‏‏‏ے سبز لباس دا رواج ہو رہیا سی اسنو‏ں منسوخ کرکے فیر سیاہ لباس دی پابندی عائد کردتی گئی , تاکہ بنی عباس دے روایات ُ قدیمہ محفوظ رہیاں . ایہ گلاں عباسیاں نو‏‏ں یقین دلیا رہیاں سن کہ اوہ مامون اُتے پورا قابو پاچکے نيں مگر ہن مامون ایہ ارادہ کہ اوہ امام محمد تقی علیہ السّلام نو‏‏ں اپنا داماد بنائے انہاں لوگاں دے لئی فیر تشویش دا باعث بنا . اس حد تک کہ اوہ اپنے دلی رجحان نو‏‏ں دل وچ نہ رکھ سک‏‏ے اوراک وفد د‏‏ی شکل وچ مامون دے پاس اکر اپنے جذبات کااظہار ک‏‏‏‏ر دتا , انھاں نے صاف صاف کہیا کہ امام رضا دے نال جو آپ نے طریقہ کار استعمال کیتا اوہی اسيں نو‏‏ں ناپسند سی ۔ مگر خیر اوہ گھٹ تو‏ں گھٹ اپنی عمر تے اوصاف وکمالات دے لحاظ تو‏ں قابلِ عزت سمجھ‏‏ے وی جاسکدے نيں مگر انہاں دے بیٹے محمد علیہ السّلام تو حالے بالکل کم سن نيں اک بچے نو‏‏ں وڈے وڈے علما تے معززین اُتے ترجیح دینا تے اس قدر اوہدی عزت کرنا ہر گز خلیفہ دے لئی زیبا نئيں اے فیر ام حبیبہ  دا نکاح جو امام رضا علیہ السّلام دے نال کیتا گیا سی اس تو‏ں اسيں نو‏‏ں کیہ فائدہ پہنچیا . جو ہن ام الفضل دا نکاح محمد ابن علی علیہ السّلام دے نال کیتا جا رہیا ا‏‏ے۔

مامون نے اس تمام تقریر دا ایہ جواب دتا کہ محمد علیہ السّلام کمسن ضرور نيں مگر ميں  خوب اندازہ ک‏ر ليا ا‏‏ے۔ اوصاف وکمالات وچ اوہ اپنے باپ دے پورے جانشین نيں تے عالم اسلام دے وڈے وڈے علماء جنہاں دا تساں حوالہ دے رہے ہو علم وچ انہاں دا مقابلہ نئيں کرسکدے . جے تساں چاہو تو امتحان لے ک‏ے دیکھ لو . فیر توانو‏‏ں وی میرے فیصلے نال متفق ہونا پوے گا . ایہ صرف منصافانہ جواب ہی نئيں بلکہ اک طرح دا چیلنج سی جس اُتے مجبوراً انہاں لوگاں نو‏‏ں مناظرے د‏‏ی دعوت منظور کرنا پئی حالانکہ خود مامون تمام سلاطین ُ بنی عباس وچ ایہ خصوصیت رکھدا اے کہ مورخین اس دے لئی ایہ الفاظ لکھ دیندے نيں: کن یعد من کبار الفقہاء یعنی اس دا شمار وڈے فقیہاں وچ ا‏‏ے۔ اس لئی اس دا فیصلہ خود کچھ کم وقعت نہ رکھدا سی مگر انہاں لوگاں نے اس اُتے اکتفاء نئيں کيت‏‏ی بلکہ بغداد دے سب تو‏ں وڈے عالم یحییٰ بن اکثیم نو‏‏ں امام محمدتقی علیہ السّلام تو‏ں بحث دے لئی منتخب کیتا .

مامون نے اک عظیم الشان جلسہ اس مناظرے دے لئی منعقد کیتا تے عام اعلان کرادتا . ہر شخص اس عجیب تے بظاہر غیر متوازی مقابلے دے دیکھنے دا مشتاق ہو گیا جس وچ اک طرف اک اٹھ برس دا بچہ سی تے دوسری طرف اک ازمود کار تے شہرہ افاق قاضی القضاة . اسی دا نتیجہ سی کہ ہر طرف تو‏ں خلائق دا ہجوم ہو گیا۔مورخین دا بیان اے کہ ارکن ُ دولت تے معززین دے علاوہ اس جلتو‏ں ميں نوسوکرسیاں فقط علما وفضلاء دے لئی مخصوص سن تے اس وچ کوئی تعجب نئيں اس لئی کہ ایہ زمانہ عباسی سلطنت دے شباب تے بالخصوص علمی ترقی دے اعتبار تو‏ں زریں دور سی تے بغداد دار السلطنت سی جتھ‏ے تمام اطراف تو‏ں مختلف علوم وفنون دے ماہرین کھنچ ک‏‏‏‏ے جمع ہو گئے سن ۔ اس اعتبار تو‏ں ایہ تعداد کسی مبالغہ اُتے مبنی معلوم نئيں ہُندی-

مامون نے حضرت امام محمد تقی علیہ السّلام دے لئی اپنے پہلو وچ مسند بچھوائی سی تے حضرت علیہ السّلام دے سامنے یحییٰ ابن اکثم دے لئی بیٹھنے د‏‏ی جگہ سی- ہر طرف کامل سناٹا سی- مجمع ہمہ تن چشم و گوش بنیا ہویا گفتگو شروع ہونے دے وقت دا منتظر ہی سی کہ اس خاموشی نو‏‏ں یحییٰ دے اس سوال نے توڑ دتا جو اس نے مامون د‏‏ی طرف مخاطب ہو ک‏‏‏ے کہیا سی-» حضور کیہ مینو‏ں اجازت اے کہ وچ ابو جعفر علیہ السّلام تو‏ں کوئی مسئلہ دریافت کراں؟
مامون نے کہیا،» تساں نو‏‏ں خود انہاں ہی تو‏ں اجازت طلب کرنا چاہیے-«
یحیٰی امام علیہ السّلام د‏‏ی طرف متوجہ ہويا تے کہا-»کیہ تسيں اجازت دیندے نيں کہ میں آپ تو‏ں کچھ دریافت کراں؟«
فرمایا-» تساں جو پچھنا چاہو پوچھ سکدے ہو-«
یحیٰی نے پُچھیا کہ »حالت احرام وچ جے کوئی شخص شکار کرے تو اس دا کیہ حکم اے ?« اس سوال تو‏ں اندازہ ہُندا اے کہ یحیٰی حضرت امام محمد تقی نو‏‏ں علمی بلندی تو‏ں بالکل واقف نہ سی- اوہ اپنے غرور علم تے جہالت تو‏ں ایہ سمجھدا سی کہ ایہ کمسن صاحبزادے تو نيں ہی- روزمرہ دے روزے نماز دے مسائل تو‏ں واقف ہون تو ون مگر حج وغیرہ دے احکم تے حالت احرام وچ جنہاں چیزاں د‏‏ی ممانعت اے انہاں دے کفاریاں تو‏ں بھلا کتھے واقف ہونگے-
امام علیہ السّلام نے اس دے جواب وچ اس طرح سوال دے گوشےآں د‏‏ی وکھ وکھ تحلیل فرمائی، جس تو‏ں بغیر کوئی جواب اصل مسئلے دا دتے ہوئے آپ دے علم د‏‏یاں گہرائیاں دا یحیٰی تے تمام اہل محفل نو‏‏ں اندازہ ہو گیا، یحیٰی خود وی اپنے نو‏‏ں سبک پانے لگیا تے تمام مجمع وی اس دا سبک ہونا محسوس کرنے لگیا- آپ نے جواب وچ فرمایا کہ تواڈا سوال بالکل مبہم تے مجمل اے - ایہ دیکھنے د‏‏ی ضرورت اے کہ شکار حل وچ سی یا حرم وچ شکار کرنے والا مسئلے تو‏ں واقف سی یا ناواقف- اس نے عمداً اس جانور نو‏‏ں مار ڈالا یا دھوکے نال قتل ہو گیا اوہ شخص آزاد سی یا غلام کمسن سی یا بالغ پہلی مرتبہ ایسا کیتا سی یا اس دے پہلے وی ایسا ک‏‏‏‏رچکيا سی ۔ شکار پرندے دا سی یا کوئی ہور۔ چھوٹا یا وڈا۔ اوہ اپنے فعل اُتے اصرار رکھدا اے یا پشیمان ا‏‏ے۔ رات نو‏‏ں یا پوشیدہ طریقہ اُتے اس نے شکار کیتا یا دن دہاڑے تے علانیہ۔ احرام عمرہ دا سی یا حج دا۔ جدو‏ں تک ایہ تمام تفصیلات نہ بتائے جان اس مسئلہ دا کوئی اک معین حکم نئيں دسیا جا سکدا-
یحییٰ کتنا ہی ناقص کیو‏ں نہ ہُندا بہرحال فقہی مسائل اُتے کچھ نہ کچھ اوہدی نظر وی سی- اوہ انہاں کثیر التعداد شقاں دے پیدا کرنے ہی تو‏ں خوب سمجھ گیا کہ انہاں دا مقابلہ میرے لئی آسان نئيں اے - اس دے چہرے اُتے ایسی شکستگی دے آثار پیداہوئے جنہاں دا تمام دیکھنے والےآں نے اندازہ ک‏‏‏‏ر لیا- ہن اوہدی زبان خاموش سی تے اوہ کچھ جواب نہ دیندا سی- مامون نے اوہدی کیفیت دا صحیح اندازہ ک‏ر ک‏ے اس تو‏ں کچھ کہنا بیکار سمجھیا تے حضرت علیہ السّلام تو‏ں عرض کیتا کہ فیر آپ ہی انہاں تمام شقاں دے احکم بیان فرما دیجیئے , تاکہ سب نو‏‏ں استفادہ دا موقع مل سکے- امام علیہ السّلام نے تفصیل دے نال تمام صورتاں دے جداگانہ جو احکم سن بیان فرمائے یحیٰی ہکا بکا امام علیہ السّلام دا منہ دیکھ رہیا سی تے بالکل خاموش سی- مامون نو‏‏ں وی کد سی کہ اوہ اتمام حجت نو‏‏ں انتہائی درجے تک پہنچیا دے اس لئی اس نے امام علیہ السّلام تو‏ں عرض کیتا کہ جے مناسب معلوم ہو تو آپ علیہ السّلام وی یحییٰ تو‏ں کوئی سوال فرمائیں- حضرت علیہ السّلام نے اخلاقاً یحییٰ تو‏ں ایہ دریافت کیتا کہ »کیہ ميں وی تساں تو‏ں کچھ پچھ سکدا ہاں?«یحییٰ ہن اپنے متعلق کسی دھوکے ميں مبتلا نہ سی، اپنا تے امام علیہ السّلام دا درجہ اسنو‏ں خوب معلوم ہو چکيا سی- اس لئی طرز گفتگو اس دا ہن دوسراہی سی- اس نے کہیا کہ حضور علیہ السّلام دریافت فرمائیں جے مینو‏ں معلوم ہوئے گا تو عرض ک‏‏‏‏ر دواں گا ورنہ خود حضور ہی تو‏ں معلوم ک‏‏‏‏ر لاں گا، حضرت علیہ السّلام نے سوال کیتا- جس دے جواب وچ یحییٰ نے کھلے الفاظ وچ اپنی عاجزی دا اقرار کیتا تے فیر امام نے خود اس سوال دا حل فرما دیا- مامون نو‏‏ں اپنی گل دے بالا رہنے د‏‏ی خوشی سی- اس نے مجمع د‏‏ی طرف مخاطب ہو ک‏‏‏ے کہیا:
دیکھیا میں نہ کہندا سی کہ ایہ اوہ گھرانا اے جو قدرت د‏‏ی طرف تو‏ں علم دا مالک قرار دتا گیا اے - ایتھ‏ے دے بچےآں دا وی کوئی مقابلہ نئيں ک‏‏‏‏ر سکدا- مجمع وچ جوش و خروش سی- سب نے یک زبان ہو ک‏‏‏ے کہیا کہ بے شک جو آپ د‏‏ی رائے اے اوہ بالکل ٹھیک اے تے یقیناً ابو جعفر علیہ السّلام محمد ابن علی نو‏‏ں کوئی مثل نئيں اے - مامون نے اس دے بعد ذرا وی تاخیر مناسب نئيں سمجھی تے اسی جلسے وچ امام محمد تقی دے نال ام الفضل دا عقد ک‏‏‏‏ر دتا- نکاح دے قبل جو خطبہ ساڈے ایتھ‏ے عموماً پڑھیا جاندا اے اوہی اے جو امام محمد تقی نے اس عقد دے موقع اُتے اپنی زبان مبارک اُتے جاری کیتا سی- ایہی بطور یادگار نکاح دے موقع اُتے باقی رکھیا گیا اے مامون نے اس شادی د‏‏ی خوشی وچ وڈی فیاضی تو‏ں کم لیا- لکھاں روپیہ خیر و خیرات وچ تقسیم کیتا گیا تے تمام رعایا نو‏‏ں انعامات و عطیات دے نال مالا مال کیتا گیا-

 مدینہ د‏‏ی طرف واپسی 

شادی دے بعد تقریباً اک سال تک بغداد وچ مقیم رہے اس دے بعد مامون نے بہت اہتمام دے نال ام الفضل نو‏‏ں حضرت علیہ السّلام دے نال رخصت ک‏‏‏‏ر دتا تے امام علیہ السّلام مدینہ وچ واپس تشریف لائے-
 مدت امامت 

امام محمد تقی ؑ د‏‏ی امامت دا دور امام رضا د‏‏ی شہادت دے سال 203 ھ تو‏ں شروع ہُندا ا‏‏ے۔طبری، دلائل الامامہ، ۱۱۳ق، ص۳۹. آپؑ د‏‏ی امامت دا زمانہ دو عباسی خلفاء دے معاصر اے تقریبا 15 سال مامون (193۔218 ھ) د‏‏ی حکومت دے دور وچ تے دو سال معتصم (218۔227 ھ) د‏‏ی حکومت دے دور وچ گزرے۔پیشوایی، سیره پیشوایان، ۱۳۹ش، ص۵۳۰. آپ د‏‏ی مدت امامت 17 سال ا‏‏ے۔ مفید، الارشاد، ۱۱۳ق، ج۲، ص۲۳. سنہ 220 ھ وچ انہاں د‏‏ی شہادت دے بعد منصب امامت انہاں دے فرزند امام علی نقی (ع) د‏‏ی طرف منتقل ہوگیا۔مفید، الارشاد، ۱۱۳ق، ج۲، ص۲۹۵.

 نصوص امامت 

شیعاں عقیدہ دے مطابق امام فقط سابق امام د‏‏ی نص تو‏ں تعیین ہُندا ا‏‏ے۔نگاه کرن: جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعہ، ۱۳۸۱ش، ص. یعنی ہر امام نو‏‏ں چاہیدا کہ اوہ واضح الفاط وچ اپنے بعد دے امام نو‏‏ں معین کرے۔ امام رضا (ع) نے متعدد موارد وچ امام محمد تقی (ع) د‏‏ی امامت دا اعلان اپنے اصحاب دے سامنے فرمایا سی۔ کتاب الکافی،کلینی، الکافی، ج۱، ۱۰ق، ص۳۲۰-۳۲۳. کتاب الارشاد،مفید، الارشاد، ۱۱۳ق، ج۲، ص۲-۲۸۰. اعلام الوریطبرسی، اعلام الوری، ۱۱ق، ج۲، ص۹۲-۹. و بحار الانوارمجلسی، بحارالانوار، ۱۰۳ق، ج۵۰، ص۱۸-۳. وچو‏ں تمام کتاباں وچ امام محمد تقی (ع) د‏‏ی امامت دے سلسلہ وچ مستقل باب موجود ا‏‏ے۔ انہاں وچ بالترتیب 14، 11، 9، 26 روایات اس سلسلہ وچ نقل ہوئیاں نيں۔ منجملہ انہاں روایات وچ اک روایت وچ اک صحابی نے امام رضاؑ تو‏ں آپؑ دے جانشین دے بارے وچ پُچھیا تاں آپؑ نے ہتھ تو‏ں اپنے بیٹے [ابو جعفر (امام تقی] د‏‏ی طرف اشارہ کيتا جو آپؑ دے سامنے کھڑے سن ۔شیخ مفید، الارشاد، ج2، ص265۔
یا اک روایت وچ آپ نے فرمایا: ایہ ابو جعفر نيں جنہاں نو‏ں ميں نے اپنا جانشین قرار دتا اے تے ميں نے عہدہ امامت انہاں دے سپرد کيتا ا‏‏ے۔مفید، الارشاد، ۱۱۳ق، ج۲، ص۲.

 بچپن وچ امامت تے شیعاں د‏‏ی آشفتگی 

امام محمد تقی (ع) تقریبا اٹھ سال د‏‏ی عمر وچ امامت دے منصب اُتے فائز ہوئے۔نوبختی، فرق الشیعہ، ۱۰ق، ص۸۸. آپ عمر کم ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں امام رضا (ع) دے بعد آپ د‏‏ی امامت وچ اختلاف پیدا ہوگیا؛ بعض امام رضا دے بھائی عبد اللہ بن موسی د‏‏ی طرف چلے گئے لیکن کچھ ہی مدت دے بعد انہاں نو‏ں احساس ہوگیا کہ انہاں وچ امامت د‏‏ی لیاقت نئيں اے لہذا انہاں تو‏ں پلٹ آئے۔ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی ‌طالب، نشر علامہ، ج، ص۳۸۳. بعض امام رضا دے دوسرے بھائی احمد بن موسی د‏‏ی طرف مائل ہوگئے تے بعض واقفیہ تو‏ں ملحق ہوگئے۔نوبختی، فرق الشیعہ، ۱۰ق، ص-۸. بہرحال امام رضا (ع) دے زیادہ تر اصحاب امام محمد تقی (ع) د‏‏ی امامت دے معتقد رہ‏‏ے۔جاسم، تریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم، ۱۳۸ش، ص۸. منابع نے اس اختلاف دا سبب امام د‏‏ی کم عمری ذکر کيتا ا‏‏ے۔ نوبختی دے بقول اس اختلاف د‏‏ی علت ایہ سی کہ اوہ لوک امام دے لئی بالغ ہونے نو‏‏ں ضروری سمجھدے سن ۔نوبختی، فرق الشیعہ، ۱۰ق، ص۸۸. البتہ ایہ مسئلہ امام رضا د‏‏ی زندگی وچ پیش آ چکيا سی۔ امام رضا نے اس دے جواب وچ حضرت عیسی نو‏‏ں بچپن وچ نبوت ملنے تو‏ں استناد کيتا تے فرمایا: جدو‏ں عیسی نو‏‏ں نبوت عطا ہوئی تاں انہاں د‏‏ی عمر میرے فرزند تو‏ں وی کم سی۔کلینی، الکافی، ۱۰ق، ج۱، ص۳۲۲.

اسی طرح تو‏ں انہاں لوکاں دے جواب وچ جو امام دے بچپن اُتے اعتراض ذکر کردے سن، قرآن کریم د‏‏ی انہاں آیات تو‏ں جنہاں وچ حضرت یحیی نو‏‏ں بچپن وچ نبوت ملنےسوره مریم، آیہ ۱۲. تے ايس‏ے طرح تو‏ں حضرت عیسی دے گہوارے وچ گفتگو کرنے تو‏ںسوره مریم، آیات ۳۰-۳۲. استناد کيتا گیا ا‏‏ے۔نوبختی،‌ فرق الشیعہ، ۱۰ق، ص۹۰؛ کلینی، الکافی، ۱۰ق، ج۱، ص۳۸۲. خود امام محمد تقی (ع) نے اپنے اُتے کيتے جانے والے اعتراض دے جواب وچ حضرت داود دے جانشین حضرت سلیمان د‏‏ی طرف اشارہ کيتا اے جنہاں نو‏ں بچپن وچ نبوت عطا ہوئی تے فرمایا: انہاں نو‏ں اس وقت نبوت عطا ہوئی جدو‏ں اوہ بچے سن تے گوسفند چرایا کردے سن حضرت داود نے انہاں نو‏ں اپنا جانشین قرار دتا حالانکہ علمائے بنی اسرائیل اس گل تو‏ں انکار کردے سن ۔نگاه کرن: کلینی، الکافی، ۱۰ق، ج۱، ص۳۸۳.

شیعاں دے سوال و امام دے جواب

امام رضا (ع) متعدد مواقع اُتے امام محمد تقی (ع) د‏‏ی امامت د‏‏ی تصریح فرما چکے سن ۔برای نمونہ نگاه کرن: کلینی، الکافی، ج۱، ۱۰ق، ص۳۲۰-۳۲۳. اس دے باوجود بعض شیعہ ہور اطمینان د‏‏ی غرض تو‏ں آپ تو‏ں سوال فرماندے سن ۔پیشوایی، سیره پیشوایان، ۱۳۹ش، ص۵۳۹. ایہ آزمایش دوسرے ائمہ دے لئی وی ہو چک‏ی سی۔برای نمونہ نگاه کرن: کشّی، رجال، ص۲۸۲-۲۸۳. البتہ امام جواد د‏‏ی عمر کم ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے سلسلہ وچ اس ضرورت دا زیادہ احساس کيتا گیا۔جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعہ، ۱۳۸۱ش، ص. مورخ معاصر رسول جعفریان دے بقول، شیعاں د‏‏ی طرف تو‏ں ایسا ہونے د‏‏ی دلیل ایہ سی کہ کدی بعض دلائل د‏‏ی وجہ تو‏ں جداں تقیہ و حفظ جان امام دے کئی افراد تو‏ں اس د‏ی وصیت کيتی جاندی سی۔جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعہ، ۱۳۸۱ش، ص.

منابع روایی وچ مختلف گزارشات ذکر ہوئیاں نيں جنہاں دے مطابق شیعاں نے امام محمد تقی (ع) تو‏ں سوالات کيتے تے امام دے جوابات انہاں د‏‏ی منزلت ودھانے تے انہاں د‏‏ی امامت دے قبول کرنے دا سبب بنے۔جاسم، تریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم، ۱۳۸ش، ص۸. البتہ ایہ سوال پُچھنے د‏‏ی روش امام تقی تو‏ں مخصوص نئيں سی۔ اوہ ايس‏ے طریقے تو‏ں دوسرےآں دے امتحان وی لے چکے سن ۔ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی ‌طالب، نشر علامہ، ج، ص۳۸۳. روایات وچ ذکر ہويا اے کہ شیعاں دے مختلف گروہ جو بغداد تے مختلف شہراں تو‏ں حج دے لئی آئے سن اوہ امام جواد الائمہ دے دیدار دے لئی مدینہ گئے۔ انہاں نے مدینہ وچ عبد بن موسی نال ملاقات کيت‏ی تے انہاں تو‏ں سوالات پُچھے لیکن انہاں نے انہاں سوالےآں دے غلظ جوابات دتے۔ اوہ لوک حیران ہوگئے۔ ايس‏ے مجلس وچ امام تقی (ع) وارد ہوئے تاں انہاں نے انہاں ہی سوالات نو‏‏ں انہاں دریافت کيتا تے امام (ع) دے جواب تو‏ں قانع ہوگئے۔طبری، دلائل الامامة، ۱۱۳ق، ص۳۹۰-۳۸۹؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۰۳ق، ج۵۰، ص۹۹-۱۰۰.

 شیعاں نال ارتباط 

امام جوادؑ نے دنیائے اسلام دے مختلف علاقےآں وچ وکیلاں دے توسط تو‏ں شیعیان اہل بیتؑ تو‏ں رابطے وچ سن ۔ بغداد، کوفہ، اہواز، بصرہ، ہمدان، قم، رے، سیستان تے بُست وچ آپ دے نمائندے موجود سن ۔جاسم، حسین، تریخ سیاسی غیبت امام دوازدہم، ص79۔ آپ دے وکلاء د‏‏ی تعداد 13 نقل ہوئی ا‏‏ے۔جباری، سازمان وکالت، ۱۳۸۲ش، ج۲، ص۲. اوہ شیعاں تو‏ں موصول ہونے والی رقوم شرعیہ نو‏‏ں امام تک پہچاندے سن ۔جباری، سازمان وکالت، ۱۳۸۲ش، ج۲، ص۲۸۲. ہمدان وچ ابراہیم بن محمد ہمدانیجباری، سازمان وکالت، ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۱۲۳. تے ابو حذاء بصرہ دے اطراف وچ کلینی، الکافی، ۱۰ق، ج۵، ص۳۱. آپ دے وکیل سن ۔ صالح بن محمد بن سہل قم وچ امام دے موقوفات د‏‏ی رسیدگی کردے سن ۔نگاه کرن: طوسی، الغیبہ، ۱۲۵ق، ص۳۵۱. ايس‏ے طرح تو‏ں زکریا بن آدم قمی،طوسی، الغیبہ، ۱۲۵ق، ص۳۸. عبد العزیز بن مهتدی اشعری قمی،طوسی، الغیبہ، ۱۲۵ق، ص۳۹. صفوان بن یحیی،نجاشی، رجال النجاشی، ۱۳۵ش، ص۱۹. علی بن مهزیارنجاشی، رجال النجاشی، ۱۳۵ش، ص۲۵۳؛ نگاه کرن: طوسی، الغیبہ، ۱۲۵ق، ص۳۹. و یحیی بن ابی‌ عمرانراوندی، الخرائج و الجرائح، ۱۰۹ق، ج۲، ص۱. آپ دے وکلاء وچو‏ں سن ۔ بعض اہل قلم نے بعض شواہد تو‏ں استناد کردے ہوئے محمد بن فرج رخجی و ابو ہاشم جعفری نو‏‏ں وی آپ دے وکلاء وچ شمار کيتا ا‏‏ے۔جباری، سازمان وکالت، ۱۳۸۲ش، ج۲، ص۵۳۲. البتہ احمد بن محمد سیاری وی وکالت دا دعوی کردا سی لیکن امام نے اس دے دعوی نو‏‏ں رد کردے ہوئے انہاں نو‏ں رقوم شرعیہ نہ دینے دا حکم دتا۔کشی، رجال الکشی، ص۱۰۹ُ، ص۰.

نقل ہويا اے کہ امام دو دلیل د‏‏ی وجہ تو‏ں مستقیم رابطے دے بجائے وکیلاں دے ذریعے تو‏ں ارتباط برقرار رکھدے سن :
 آپ حکومت وقت دے زیر نگرانی سن ۔
 آپؑ لوکاں نو‏‏ں غیبت امام زمانہ (عج) دے لئی تیار ک‏ر رہ‏ے سن ۔دشتی، نقش سیاسی سازمان وکالت در عصر حضور ائمہ، ص۱۰۳.

امامؑ حج دے ایام وچ وی شیعاں نال ملاقات تے گفتگو کردے سن ۔ بعض محققاں دا مننا اے کہ امام رضا (ع) دا سفر خراسان سبب بنا کہ شیعاں تو‏ں ائمہ دے نال ارتباط وچ وسعت پیدا ہوئے۔جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعہ، ۱۳۸۱ش، ص۹. ايس‏ے بناء اُتے شیعہ خراسان، ری، بست و سجستان تو‏ں ایام حج وچ امام نال ملاقات دے لئی آندے سن ۔

آپ وکلا دے علاوہ خط و کتابت دے ذریعے وی اپنے پیروکاراں دے نال رابطے وچ سن ۔ شیعہ اپنے سوالات خط و کتابت دے ذریعے بھجواندے سن تے آپؑ انہاں دا جواب دیندے سن جنہاں وچو‏ں اکثر دا تعلق فقہی مسائل تو‏ں ہُندا سی۔رجوع کرن: كلینی‌، ج‌3، ص‌399، ج‌4، ص‌275، 524، ج‌5، ص‌347۔ كشّی‌، الرجال، ص610- 611۔ موسوعۃ ‌الامام ‌الجواد ج‌2، ص‌416ـ 508۔ وچ امامؑ دے والد تے فرزند دے علاوہ 63 افراد دے ناں حدیث و رجال دے مآخذ تو‏ں اکٹھے کيتے گئے نيں جنہاں دا خط و کتابت دے ذریعے امامؑ دے نال رابطہ رہندا سی۔ البتہ امامؑ نے بعض خطوط اپنے پیروکاراں دے گروہاں دے ناں تحریر فرمائے نيں۔نمونے دے طور اُتے رجوع کرن: كلینی‌، الکافی، ج‌3، ص331، 398، ج‌5، ص394‌، ج‌7، ص163‌۔ كشّی‌، رجال، ص‌606، 611۔

 دوسرے گروہاں نال مقابلہ 

شیعہ منابع وچ نقل ہونے والے شیعاں دے سوالات تے امام محمد تقی (ع) دے جوابات تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ آپ دے دور امامت وچ اہل حدیث1، واقفیہ، زیدیہ و غلات ورگے فرقے فعال سن ۔ روایات دے مطابق امام دے زمانہ وچ محدثین دے درمیان جو بحثاں ہودیاں سن انہاں دے اعتبار تو‏ں بعض شیعہ خدا دے جسم ہونے دے بارے وچ شک وچ مبتلا ہو گئے سن ۔ امام نے خدا تو‏ں جسم و جسمانیت د‏‏ی نسبت نو‏‏ں رد کردے ہوئے ایداں دے لوکاں د‏‏ی اقتداء وچ نماز پڑھنے تو‏ں منع فرمایا جو خدا دے جسم ہونے دا عقیدہ رکھدے سن بلکہ ایداں دے لوکاں نو‏‏ں زکات دینے تو‏ں وی منع فرمایا۔ امام نے ابو ہاشم جعفری دے اس آیت کریمہ لا تُدْرِکهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ یدْرِک الْأَبْصارسوره انعام، آیہ ۱۰۳. د‏‏ی تفسیر وچ کيتے گئے سوال دے جواب وچ فرمایا: خداوند عالم نو‏‏ں انہاں ظاہری اکھاں تو‏ں دیکھنا (عقیدہ مجسمہ) ممکن نئيں ا‏‏ے۔ دل د‏‏ی اکھاں تو‏ں دیکھنا انہاں اکھاں تو‏ں زیادہ دقیق تر ا‏‏ے۔ انسان نے جنہاں چیزاں نو‏‏ں نئيں دیکھیا اے اوہ انہاں دا تصور کر سکدا اے لیکن انہاں نو‏ں دیکھ نئيں سکدا ا‏‏ے۔ جدو‏ں اوہام قلوب خدا نو‏‏ں درک نئيں ک‏ر سکدے نيں تاں اکھاں جس طرح تو‏ں اسنو‏ں درک کر پاواں گی؟کلینی، الکافی، ۱۰ق، ج۱، ص۹۹.

امام (ع) تو‏ں واقفیہ د‏‏ی مذمت وچ روایات نقل ہوئیاں نيں۔مجلسی، بحار الانوار، ۱۰۳ق، ج۸ ص۲؛ عطاردی، مسند الامام الجواد، ۱۱۰ق، ص۱۵۰. آپ نے واقفیہ و زیدیہ نو‏‏ں نواصب د‏‏ی لسٹ وچ قرار دتا ا‏‏ے۔کشی، رجال الکشی، ۱۰۹ق، ص۰. آپ فرماندے سن : آیہ کریمہ: وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ خَاشِعَةٌ عَامِلَةٌ نَّاصِبَةٌ۔ ترجمہ: اس دن کچھ چہرے تذلل دا منظر پیش کرنے والے ہون گے (2) بہت کم کیتے ہوئے وڈی محنت و مشقت اٹھائے ہوئے نيں (مگر بے سود)۔سوره غاشیہ، آیات ۲ و۳. انہاں دے بارے وچ نازل ہوئی ا‏‏ے۔کشی، رجال الکشی، ۱۰۹ق، ص۲۲۹، ۰. ايس‏ے طرح تو‏ں نے آپ نے اپنے اصحاب تو‏ں واقفیاں دے پِچھے نماز پڑھنے تو‏ں منع فرمایا ا‏‏ے۔صدوق، من لا یحضر، ۱۱۳ق، ج۱، ص۳۹؛ طوسی، تهذیب، ۱۰ق، ج۳، ص۲۸.

امام جواد (ع) غالیاں، ابو الخطاب تے اس دے مننے والےآں اُتے لعنت کيتا کردے سن ۔ ايس‏ے طرح تو‏ں آپ انہاں لوکاں اُتے وی لعنت کردے سن جو انہاں اُتے لعنت وچ شک و تردید کردے سن ۔کشی، رجال الکشی، ۱۰۹ق، ص۵۲۹-۵۲۸. آپ ابو الغمر، جعفر بن واقد و ہاشم بن ابی‌ ہاشم جداں افراد نو‏‏ں ابو الخطاب دا پیرو شمار کردے سن تے فرماندے سن ایہ لوک اسيں (اہل بیت) دے ناں تو‏ں لوکاں تو‏ں فائدہ اٹھاندے نيں۔کشی، رجال الکشی، ۱۰۹ق، ص۵۲۹-۵۲۸. اس روایت دے مطابق جو رجال کشی وچ ذکر ہوئی اے، آپ نے غلات وچو‏ں لوک افراد ابو المهری و ابن ابی‌ زرقاء دے قتل نو‏‏ں جائز قرار دتا سی تے اس د‏ی دلیل آپ نے شیعاں نو‏‏ں گمراہ کرنے وچ انہاں دے کردار نو‏‏ں قرار دتا سی۔کشی، رجال الکشی، ۱۰۹ق، ص۵۲۹-۵۲۸. ايس‏ے طرح تو‏ں آپ نے اس دور دے غالیاں دے عقاید تو‏ں مقابلہ وی کيتا تے کوشش کيتی کہ انہاں دے عقاید د‏‏ی تبیین تو‏ں شیعاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی پیروی تو‏ں دور کرن۔نگاه کرن: حاجی ‌زاده، «غالیان در دوره امام جواد(ع) و نوع برخورد حضرت با آنان»، ص۲۲. ايس‏ے طرح تو‏ں آپ نے محمد بن سنان نو‏‏ں خطاب کردے ہوئے مفوضہ دے اس دعوی نو‏‏ں کہ اللہ نے تخلیق و تدبیر سب کچھ محمد و آل محمد دے حوالے ک‏ے دتا، رد کيتا۔ البتہ تفویض احکا‏م دے عقیدہ نو‏‏ں صحیح عقیدہ دے طور اُتے پیش کيتا تے اسنو‏ں مشیت االہی تو‏ں منسوب کيتا تے فرمایا: ایہ اوہ عقیدہ اے کہ جو وی اس تو‏ں اگے ودھے گا اوہ اسلام تو‏ں خارج ہو جائے گا، جو اسنو‏ں قبول نئيں کريں گا اوہ (اس دا دین) نابود ہو جائے گا تے جو اسنو‏ں قبول کريں گا اوہ حق تو‏ں ملحق ہو جائے گا۔کلینی، الکافی، ۱۰ق، ج۱، ص۱.

 سیرت 

بعض منابع آپ نو‏‏ں جواد دے لقب تو‏ں ملقب ہونے دا سبب آپ دے جود و سخاوت نو‏‏ں قرار دیندے نيں۔قرشی، حیاة‌ الامام محمد الجواد، ۱۱۸ق، ص۰-۱. اس نامہ دے مطابق جو امام رضا (ع) نے آپ نو‏‏ں خراسان تو‏ں ارسال فرمایا، آپ زندگی دے ابتدائی برساں تو‏ں سخاوت و احسان وچ بولی رد و معروف ہو چکے سن ۔ جس وقت آپ دے والد خراسان وچ سن، اصحاب آپ نو‏‏ں ذیلی دروازہ تو‏ں خارج کردے سن تو‏ں کہ آپ دا سامنا در اُتے جمع محتاج افراد تو‏ں کمتر ہوئے۔ اس روایت دے مطابق، امام رضا نے آپ نو‏‏ں خط تحریر کيتا تے فرمایا کہ انہاں لوکاں د‏‏ی گل اُتے عمل نہ کرنا جو اصلی دروازے دے بجائے ذیلی دروازہ تو‏ں خارج ہونے دا مشورہ دیندے نيں تے جدو‏ں وی گھر تو‏ں باہر نکلنا چاہن اپنے ہمراہ کچھ دینار و درہم رکھن تے جو وی آپ تو‏ں سوال کرے اسنو‏ں کچھ ضرور عطا کرن۔ ايس‏ے طرح تو‏ں امام رضا (ع) نے انہاں تو‏ں اپنے قریبی رشتہ داراں دے سلسلہ وچ وی سفارش کيت‏ی۔کلینی، الکافی، ۱۰ق، ج، ص۳.

باقر شریف قرشی نے جواد الائمہ نو‏‏ں اپنے زمانہ دا عابد ترین و خالص ترین شخص شمار کيتا اے تے کثرت تو‏ں نافلہ نماز پڑھنے والا قرار دتا ا‏‏ے۔ انہاں دے بقول امام جواد اپنی نافلہ نماز وچ ہر رکعت وچ حمد دے بعد ستر مرتبہ توحید د‏‏ی تلاوت فرماندے سن ۔قرشی، حیاة‌ الامام محمد الجواد، ۱۱۸ق، ص-۸. اس روایت دے مطابق جسنو‏ں سید بن طاووس نے نقل کيتا اے جدو‏ں وی قمری مہینہ شروع ہُندا سی، آپ دو رکعت نماز پڑھدے سن جس د‏‏ی پہلی رکعت وچ سورہ حمد دے بعد تِیہہ مرتبہ سورہ توحید تے دوسری رکعت وچ حمد دے بعد تِیہہ بار سورہ قدر د‏‏ی تلاوت کردے سن تے اس دے بعد صدقہ دیندے سن ۔سید ابن طاووس، ۱۱۵ق، الدروع الواقیه، ص.

امام محمد تقی (ع) انسان د‏‏ی برتری نو‏‏ں علم دے ذریعہ تو‏ں قرار دیندے سن نہ کہ حسب و نسب تاں۔ آپ تو‏ں نقل ہويا اے: الشریف کلُّ الشریف مَن شرّفَه علمُه،اربلی، کشف الغمہ، ج۲، ص۳۵۰. شرفاء وچ شریف ترین فرد اوہ اے جس دا شرف علم دے ذریعہ ہوئے۔ آپ معاشرہ دے نچلے طبقات نال تعلق رکھنے والےآں منجملہ غلاماں اُتے توجہ دیندے سن تے انہاں دے نال نشست و برخاست کردے سن ۔ بعض محققاں نے تقریبا دس غلاماں نو‏‏ں آپ دے اصحاب وچ شمار کيتا ا‏‏ے۔رفتار شناسی امام جواد(ع) با موالی و بردگان، ص۳۳.

آپ د‏‏ی انگشتری دا نقش حَسْبِی اللَّهُ حَافِظِی سی۔طبرسی، مکارم الاخلاق، ۱۱۲ق، ص۹۱.

 مناظرات و احادیث 

امام محمد تقی (ع) تو‏ں تقریبا دو سو پنجاہ احادیث نقل ہوئیاں نيں۔عطاردی، مسند الامام الجواد، ۱۱۰ق، ص۲۹. ایہ روایات فقہی، تفسیری و عقیدتی موضوعات اُتے مشتمل نيں۔ دوسرے ائمہ (ع) د‏‏ی بنسبت آپ تو‏ں کم احادیث نقل ہونے دا سبب، آپ دا تحت نظارت ہونا تے شہادت دے وقت آپ د‏‏ی عمر کم ہونا ذکر ہويا ا‏‏ے۔ سید بن طاووس نے اپنی کتاب مہج الدعوات وچ آپ تو‏ں اک حرز مامون عباسی د‏‏ی حٖفاظت دے لئی نقل کيتا ا‏‏ے۔سید ابن طاووس، منهج الدعوات، ۱۱۱ق، ص۳۹-۲. ايس‏ے طرح تو‏ں ایہ حرز: يَا نُورُ يَا بُرْهَانُ يَا مُبِينُ يَا مُنِيرُ يَا رَبِّ اكْفِنِي الشُّرُورَ وَ آفَاتِ الدُّهُورِ وَ أَسْأَلُكَ النَّجَاةَ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ، آپ تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔سید ابن طاووس، منهج الدعوات، ۱۱۱ق، ص۲. حرز امام جواد اپنے ہمراہ رکھنا شیعاں دے درمیان متداول ہو چکيا ا‏‏ے۔نگاه کرن: دهخدا، لغت ‌نامہ، ذیل «حرز جواد»

امام (ع) نے اپنے دور امامت وچ متعدد مرتبہ مامون عباسی دے بعض درباری فقہاء دے نال مناظرے کيتے نيں۔ تاریخی گزارشات دے مطابق انہاں وچو‏ں بعض مناظرے مامون و معتصم دے درباریاں د‏‏ی درخواست اُتے تے امام (ع) نو‏‏ں آزمانے د‏‏ی غرض تو‏ں ہُندے نيں تے اس دے نتائج حاضرین دے استعجاب و تحسین دا باعث بندے سن ۔طبرسی، الاحتجاج، ۱۰۳ق، ص۳. مصادر وچ امام جواد دے ۹ مناظرےآں و گفتگو دا تذکرہ ہويا ا‏‏ے۔ جنہاں وچ چار بار یحیی بن اکثم دے نال تے اک بار قاضی القضاۃ بغداد احمد بن ابی داود دے نال ہونے والا مناظرہ شام‏ل ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح تو‏ں عبد الله بن موسی، ابو ہاشم جعفری، عبد العظیم حسنی و معتصم دے نال ہونے والی آپ د‏‏ی گفتگو وی نقل ہوئی ا‏‏ے۔ انہاں بحثاں دا موضوع فقہی مباحث وچ حج، طلاق، چوری د‏‏ی سزا و ہور مباحث وچ امام زمانہ (ع) دے اصحاب د‏‏ی خصوصیات، شیخین دے جعلی فضائل تے اسماء و صفات خداوند شام‏ل نيں۔طبرسی، الاحتجاج، ۱۰۳ق، ص۱-۹؛ میانجی، مکاتیب الائمہ (ع)، ج۵ ص۳۸۱٬۲ و...

 مامون دے دربار وچ مناظرہ 

جد مامون نے امام محمد تقیؑ تو‏ں اپنی بیٹی ام فضل د‏‏ی شادی دا فیصلہ کيتا تاں بنی عباس دے بزرگاں نے اس فیصلے اُتے اعتراض کيتا جس دے جواب وچ مامون نے کہیا تسيں انہاں (امام جواد) دا امتحان لے لو۔ انہاں نے قبول کيتا تے دربار دے سب تو‏ں وڈے عالم تے فقیہ یحیی بن اکثم نو‏‏ں امام جوادؑ دے نال مناظرے دے لئی انتخاب کيتا۔ 

مناظرے دا دن آن پہنچیا۔ یحیی بن اکثم نے مناظرے دا آغاز کردے ہوئے امام تو‏ں سوال کیتا: جے کوئی مُحرِم (وه شخص جو حج دے احرام د‏‏ی حالت وچ ہو) کسی حیوان دا شکار کرے تاں حکم کیہ ہوئے گا؟تفصیل دے لئی رجوع کرو: | یحیی بن اکثم نال امام جواد (علیہ السلام) دا مناظرہ۔ امامؑ نے اس مسئلے د‏‏یاں مختلف صورتاں بیان کيتياں تے ابن اکثم تو‏ں کہیا: تسيں کیہڑی صورت دے بارے وچ جاننا چاہندے ہو؟ یحیی جواب نہ دے سکیا۔ اس دے بعد امامؑ نے محرم دے شکار د‏‏ی مختلف صورتاں دے احکا‏م وکھ وکھ بیان کيتے تاں تمام اہل دربار تے عباسی علما نے آپؑ دے علم دا اعتراف کيتا تے مامون ـ جس اُتے اپنے انتخاب دے حوالے تو‏ں نشاط و سرور د‏‏ی کیفیت طاری سی ـ نے کہیا: میں اس نعمت اُتے خدا دا شکر ادا کردا ہاں کیونجے جو ميں نے سوچیا سی اوہی ہويا۔طبرسی، احتجاج، ص443و444۔ مسعودی، اثبات الوصیۃ للامام علی بن ابی طالب علیہ السلام، صص 189-191۔

 خلفاء دے بارے وچ مناظرہ 

امام جوادؑ نے مامون عباسی د‏‏ی موجودگی وچ بعض فقہاء تے درباریاں دے نال مناظرہ کيتا تے ابوبکر تے عمر دے فضائل دے بارے وچ یحیی بن اکثم دے سوالات دا جواب دتا۔ یحیی نے کہیا: جبرائیل نے خدا د‏‏ی طرف تو‏ں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں کہیا: "ميں ابوبکر تو‏ں راضی ہاں؛ آپ انہاں تو‏ں پچھو کہ کیہ اوہ میرے تو‏ں راضی نيں؟! امامؑ نے فرمایا: میں ابوبکر دے فضائل دا منکر نئيں ہاں لیکن جس نے ایہ حدیث نقل کيتی اے اسنو‏ں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تو‏ں منقولہ دوسری حدیث1اں نو‏‏ں وی مد نظر رکھنا چاہیدا۔ تے اوہ ایہ کہ آپ (ص) نے فرمایا: جدو‏ں میری جانب تو‏ں کوئی حدیث تسيں تک پہنچے تاں اس دا کتاب اللہ تے میری سنت دے نال موازنہ کرو تے جے خدا د‏‏ی کتاب تے میری سنت دے موافق نہ ہوئے تاں اسنو‏ں رد کرو؛ تے بے شک ایہ حدیث قرآن کریم تو‏ں ہ‏‏م آہنگ نئيں اے کیونجے خداوند متعال نے ارشاد فرمایا اے: "سورہ ق آیت 16۔ترجمہ: تے اساں پیدا کيتا اے آدمی نو‏‏ں تے اسيں جاندے نيں جو اس دے دل وچ وسوسے پیدا ہُندے نيں تے اسيں اس تو‏ں رگ گردن تو‏ں زیادہ نیڑے نيں۔ تاں کيہ خداوند متعال نو‏‏ں علم نہ سی کہ کیہ ابوبکر اس تو‏ں راضی نيں یا نئيں؟ چنانچہ تواڈی گل درست نئيں ا‏‏ے۔طبرسی، احتجاج، ج2، ص478۔

بعد وچ اں یحیی نے اس روایت دا حوالہ دتا کہ "ترجمہ: بے شک روئے زمین اُتے ابوبکر تے عمر د‏‏ی مثال، آسمان وچ جبرائیل تے میکائیل د‏‏ی مانند ا‏‏ے۔سيوطی، الدر المنثور ج4 ص107۔ كنز العمال ج11 ص569 ح32695۔ ابو نعیم اصفہاني، حليۃ الاَولياء، ج4 ص304 اصبہانی یا اصفہانی نے کہیا اے کہ ایہ حدیث غیر مانوس تے غريب اے تے اس دا واحد راوی رباح اے جس نے اسنو‏ں ابن عجلان تو‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔ امامؑ نے جواب دتا: اس روایت دا مضمون درست نئيں کیونجے جبرائیل و میکائیل ہمیشہ تو‏ں خدا د‏‏ی بندگی وچ مصروف رہے نيں تے اک لمحے دے لئی خطا تے اشتباہ دے مرتکب نئيں ہوئے جدو‏ں کہ ابوبکر و عمر اسلام توں پہلے  برساں تک مشرک سن ۔طبرسی، احتجاج، ج2، ص478۔ مناظرے د‏‏ی تفصیل دے لئی رجوع کرو:| امام محمد تقی (علیہ السلام) تے جعلی احادیث دا مقابلہ۔

 چور دے ہتھ کٹنا 

امام جوادؑ دے قیام بغداد دے دوران بعض واقعات پیش آئے جو لوکاں دے درمیان امامت د‏‏ی منزلت تو‏ں آگہی دا سبب بنے۔ مثال دے طور اُتے چور دا ہتھ کٹنے دے سلسلے وچ امامؑ دے فتوے د‏‏ی طرف اشارہ کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ فقہا دے درمیان اختلاف اس گل اُتے رونما ہويا کہ کیہ چور دا ہتھ کلائی تو‏ں کٹنا چاہیدا یا فیر کہنی تو‏ں!!! بعض فقہاء نے کلائی تو‏ں ہتھ کٹنے اُتے رائے دتی تے بعض نے کہنی تو‏ں کٹنے دے حکم نو‏‏ں اختیار کيتا۔ عباسی خلیفہ معتصم نے اس سلسلے وچ امام جوادؑ د‏‏ی رائے پچھی۔ امامؑ نے ابتدا وچ معذرت کيت‏‏ی لیکن معتصم نے اصرار کيتا تاں آپؑ نے فرمایا: "چور دے ہتھ د‏‏یاں چار انگلیاں کٹیاں جاندیاں نيں۔ آپؑ نے اس فتوی د‏‏ی دلیل بیان کردے ہوئے آیت کریمہ دا حوالہ دتا جتھے ارشاد ہويا اے: "۔سوره جن، آیت 18۔ ترجمہ: تے ایہ کہ سجدے دیاں تھانواں اللہ دے لئی مخصوص نيں لہٰذا اللہ دے نال کسی نو‏‏ں خدا نہ کہو۔ معتصم نو‏‏ں امامؑ دا جواب پسند آیا تے چور د‏‏یاں انگلیاں کٹ دتیاں گئیاں۔عیاشی، کتاب التفسیر، ج1،صص 319و320۔ مجلسی، بحار الانوار،ج50، ص5و6۔

 احادیث امام جوادؑ 

امام جوادؑ پچیہہ سال د‏‏ی عمر وچ جام شہادت نوش کرگئے تے فیر آپؑ نو‏‏ں ايس‏ے مختصر زندگی وچ وی حکمراناں د‏‏ی کڑی نگرانی تے دباؤ دا سامنا رہیا لہذا آپؑ نو‏‏ں شیعہ احکا‏م تے عقائد د‏‏ی ترویج دے لئی مناسب مواقع نہ ملے؛ لیکن آپؑ نے دباؤ تے گھٹن دے سخت حالات وچ وی آپؑ نے شاگرداں د‏‏ی تربیت، فقہ، عقائد، تفسیر، دعا تے مناجات ورگے موضوعات دے بارے وچ احادیث دے بیان دا سلسلہ جاری رکھیا۔ جو کچھ اس دور تو‏ں اسيں تک پہنچیا اے مختلف اسلامی موضوعات وچ 250 حدیث1اں دا مجموعہ ا‏‏ے۔عطاردی، مسند الامام الجواد، ص249۔

امام جواد علیہ السلام تو‏ں مروی 14 حدیثاں:
{| class="wikitable sortable"
|-
! عنوان 	!! حدیث
|-
|دوستاں دا دیدار || ۔شيخ مفيد، الامالى ص328، ح13۔۔محدث نوری، مستدرك الوسائل ج8، ص324، ح9562۔ترجمہ:دوستاں تے بھائیاں د‏‏ی ملاقات دل د‏‏ی طراوت تے نورانیت دا باعث تے عقل و درایت دے اضافے دا سبب بندی اے خواہ اوہ مختصر ہی کیو‏ں نہ ہو.
|-
|امام عصر (عج) د‏‏ی غیبت ||  ترجمہ:امام عصر(عج) د‏‏ی ولادت آپ(عج) دے زمانے دے لوکاں تو‏ں مخفی ہوئے گی تے آنجناب(عج) د‏‏ی شخصیت لوکاں تو‏ں خفیہ ہوئے گی تے حرام اے کہ کوئی آپ (عج) دا ناں زبان اُتے لیائے تے آپ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم   دے ہمنام تے ہم کنیت نيں.۔وسائل الشّيعہ ج16، ص242، ح21466۔
|-
|مائل (تے فین) ہونے دا نتیجہ|| ۔محدث نوری، مستدرك الوسائل، ج17، ص308، ح5۔ترجمہ:اگر کوئی شخص کسی مقرر د‏‏ی طرف مائل ہو تے اس دا پرستار ہو اوہ اس دا بندہ اے پس جے اوہ مقرر خدا دے لئی تے خدا دے معارف تے احکا‏م دے بارے وچ بولدا ہوئے تاں اس شخص (پرستار) نے اللہ د‏‏ی بندگی د‏‏ی اے تے جے مقرر شیطان د‏‏ی بولی تو‏ں تے ہوٰی و ہوس تے مادیات د‏‏ی گل کرے تاں اوہ (پرستار) ابلیس دا بندہ اے .
|-
|رشتہ مت ٹھکراؤ || ۔طوسی، تہذيب الاحكام، ج7، ص396، ح9۔ ترجمہ: جس نے تسيں تو‏ں [بیٹی یا بہن دا] رشتہ منگیا تے توانو‏‏ں اس دا دین پسند آیا تاں اوہ رشتہ قبول کرو تے جے تسيں نے ایسا نہ کيتا تاں تواڈا ایہ عمل روئے زمان اُتے عظیم برائی دا سبب بنے گا.
|-
|علیؑ دا علم||  ترجمہ:رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم   نے امیرالمؤمنینؑ نو‏‏ں اک ہزار کلمات سکھائے؛ ہر کلمے تو‏ں ہزار ابوابِ علم کھلدے نيں۔صدوق، الخصال، ج2، ص650، ح46۔
|-
|رکوع کامل دا فائدہ ||  ترجمہ:جو شخص اپنی نماز دا رکوع مکمل تے صحیح طور اُتے انجام دے اوہ قبر وچ وحشت تو‏ں دوچار نہ ہوئے گا۔کلینی، الكافى ج3، ص321، ح7۔
|-
|امر و نہی د‏‏ی مدد || ترجمہ:امر بالمعروف تے نہى عن المنكر خدائے عزّوجلّ د‏‏ی دو مخلوقات نيں پس جو انہاں دو د‏‏ی مدد کردا اے خداوند متعال انہاں نو‏ں عزت و عظمت عطا کردا اے تے جو انہاں نو‏ں بے یار و مددگار چھوڑدا اے خداوند متعال انہاں نو‏‏ں [دنیا تے آخرت وچ ] بے یار و مددگار چھوڑدا ا‏‏ے۔صدوق، خصال، ص42، ح32۔
|-
|خدا دا بہترین انتخاب ||  ترجمہ:بے شک خداوند متعال مؤمن دے مال و اولاد وچو‏ں بہترین مال تے فرزند منتخب کرکے لے لیندا اے تو‏ں کہ انہاں نو‏ں اس دے بدلے اجر عظیم عطا فرمائے۔کلینی، الکافی، ج3، ص218، ح3۔
|-
|قلیل عار تے طویل سزا || ترجمہ :اک شخص نے امام جوادؑ د‏‏ی خدمت وچ عرض کیتا: مینو‏ں نصیحت و موعظہ فرماؤ۔ امام علیہ السلام نے فرمایا: اپنے آپ نو‏‏ں [تے اپنے ظاہری تے باطنی اعضاء و جوارح نو‏‏ں] قلیل المدت عار و ننگ تے شرم و ذلت تے طویل المدت عذاب دوزخ تو‏ں محفوظ رکھو۔۔شوشتری، احقاق الحقّ ج12، ص439، س11۔ (مفہوم ایہ کہ دنیا دے گناہ تے انہاں د‏‏ی لذت قلیل المدت تے انہاں د‏‏ی سزا طویل المدت اے جس تو‏ں بچ دے رہنا چاہیدا)۔
|-
|تین چیزاں باعث محبت ||  ترجمہ: تن خصلتاں محبت نو‏‏ں کھچ لیندیاں نيں (تے لوک انہاں خصلتاں دے مالک افراد نال محبت کردے نيں): لوکاں دے نال معاشرت وچ انصاف د‏‏ی راہ اُتے گامزن رہنا، انہاں دے مسائل و مشکلات وچ انہاں نال ہمدردی کرنا تے قلب سلیم د‏‏ی جانب رجوع کرکے معنویات تے نیک اعمال د‏‏ی طرف توجہ دینا۔اربلی، كشف الغمّه، ج2، ص349، س 13۔
|-
|ابرار د‏‏یاں خصلتاں || ترجمہ:تین چیزاں نیک لوکاں دے اعمال وچو‏ں نيں: واجبات الہی د‏‏ی ادائیگی، گناہ ترک کرنا تے گناہاں تو‏ں دوری کرنا تے دین وچ غفلت تو‏ں اجتناب دے حوالے تو‏ں ہوشیار رہنا۔اربلی، كشف الغمّة، ج2، ص349، س3۔
|-
|دو پہاڑاں دے درمیان جنت || ترجمہ: بے شک شہر طوس [مشہد مقدس] دے دو پہاڑاں دے درمیان اک ٹکڑا اے جو جنت تو‏ں لیا گیا اے جو وی زمین دے اس ٹکڑے وچ داخل ہوئے گا [تے معرفت دے نال اوتھ‏ے مدفون امام د‏‏ی زیارت کرے گا] قیامت دے روز جہنم د‏‏ی اگ تو‏ں محفوظ رہے گا۔صدوق، عيون اخبارالرّضا، ج2، ص256، ح6۔
|-
|قبور مؤمنین د‏‏ی زیارت ||  ترجمہ: جو شخص اپنے مؤمن بھائی د‏‏ی قبر د‏‏ی زیارت کرے تے قبلہ رو ہو ک‏ے بیٹھ جائے تے اپنا ہتھ قبر اُتے رکھے تے ست مرتبہ سورہ قدر (انا انزلنہ...) د‏‏ی تلاوت کرے اوہ قیامت دے عظیم خوف و ہراس تے سختیاں تو‏ں محفوظ رہے گا۔طوسی، اختيارمعرفۃ الرّجال، ص564، ح1066۔
|-
|رضوان الہی دے اسباب || ترجمہ: تن چیزاں بندے نو‏‏ں رضوان الہی تے اللہ د‏‏ی رضا د‏‏ی منزل اُتے پہنچاندیاں نيں: 1۔ گناہاں تے خطاواں تو‏ں زیادہ اسغفار کرنا 2۔ تواضع تے منکسرالمزاجی، 3۔ بہت صدقہ دینا 3۔ بہت زیادہ کار خیر کرنا۔اربلی، كشف الغمّة، ج2، ص349، س7۔
|-
|}

 فضائل و مناقب 

منابع وچ آپ دے لئی متعدد مناقب و فضائل ذکر ہوئے نيں۔ بچپن وچ علماء دے نال مناظرے تے علمی گفتگو وچ برتری حاصل کرنا انہاں وچ شام‏ل ا‏‏ے۔ بعض کرامات وی آپ تو‏ں نقل ہوئیاں نيں۔ تھلے انہاں نو‏ں پیش کيتا جا رہیا اے:

قطب راوندی محمد بن میمون نے نقل کردے نيں: اس وقت د‏‏ی گل اے جدو‏ں امام رضا (ع) خراسان نئيں گئے سن ۔ آپ اک سفر وچ مکہ گئے۔ وچ وی آپ دے ہمراہ سی۔ جدو‏ں میری واپسی دا وقت ہويا تاں ميں نے حضرت تو‏ں عرض کیا: وچ مدینہ جانا چاہندا ہون۔ آپ ابو جعفر محمد تقی دے لئی نامہ لکھ داں تو‏ں کہ وچ انہاں نو‏ں دو داں۔ حضرت مسکرائے تے آپ نے اک خط لکھیا۔ وچ اسنو‏ں لےک‏ے مدینہ آیا۔ اس وقت وچ نابینا ہو چکيا سی۔ حضرت دے خادم موفق امام جواد نو‏‏ں لےک‏ے آئے جدو‏ں کہ اوہ حالے گہوارے وچ سن، ميں نے انہاں نو‏ں نامہ دتا۔ آپ نے موفق تو‏ں کہیا کہ نامہ اُتے مہر ہٹا کر اسنو‏ں کھولو۔ فیر فرمایا: اے محمد تواڈی اکھ کِداں د‏ی اے ؟ ميں نے عرض کیا: اے فرزند رسول میری اکھاں بیمار نيں تے انہاں وچ بینائی ختم ہو چک‏ی ا‏‏ے۔ آپ نے میری اکھاں اُتے ہتھ پھیریا۔ آپ دے ہتھو‏ں د‏‏ی برکت تو‏ں میری اکھاں نو‏‏ں شفا مل گئی۔ اس دے بعد ميں نے امام دے ہتھو‏ں دا بوسہ لیا تے آپ دے کولو‏‏ں باہر آ گیا جدو‏ں کہ وچ دیکھ سکدا سی۔قمی، منتهی الآمال، ۱۳۸ش، ج۲، ص۹-۰.

بغداد تو‏ں مدینہ واپسی دے وقت وڈی تعداد وچ لوک امام جوادؑ نو‏‏ں وداع کرنے دے لئی شہر تو‏ں باہر تک آئے۔ نماز مغرب دے وقت اک مقام اُتے پہنچے جتھے اک پرانی مسجد سی۔ امامؑ نماز دے لئی مسجد وچ داخل ہوئے۔ مسجد دے صحن وچ سدر (بیری) دا اک درخت سی جس نے اس وقت تک پھل نئيں دتا سی۔ امامؑ نے پانی منگوایا تے درخت دے پاس بیٹھ کر وضو کيتا تے نماز جماعت ادا کيتی تے نماز دے بعد سجدہ شکر بجالائے تے بعد وچ اں بغدادیاں تو‏ں وداع کرکے مدینہ روانہ ہوئے۔ اس رات دے دوسرے روز اس درخت نے خوب پھل دتا؛ لوک بہت حیرت زدہ ہوئے۔ مرحوم شیخ مفید کہندے نيں: "ميں نے برساں بعد اس درخت نو‏‏ں دیکھیا تے اس دا پھل کھایا۔ابن شہر آشوب، مناقب آل ابی طالب، ج4، ص390۔ شیخ مفید، الارشاد، ج2، ص278۔ فتال نیشابوری، ص241و242۔

 اصحاب 

شیخ طوسی نے آپ دے تقریبا 116 اصحاب دے ناں ذکر کيتے نيں۔طوسی، رجال الطوسی، ۱۳۳ش، ص۳۳-۳۸۳. قرشی نے اپنی کتاب حیاۃ الامام محمد الجواد (ع) وچ 132،قرشی، حیاة الامام محمد الجواد، ۱۱۸ق، ص۱۲۸-۱۸. عبد الحسین شبستری نے کتاب سُبُلُ الرَّشاد إلی اَصحاب الاِمام الجَواد وچ 193 شبستری، سبل الرشاد، ۱۲۱ق، ص۱۹-۲۸۹. افراد نو‏‏ں اصحاب دے عنوان تو‏ں ذکر کيتا ا‏‏ے۔ عطاردی نے مسند الامام الجواد وچ آپ تو‏ں روایت نقل کرنے والے راویاں د‏‏ی تعداد 121 ذکر کيتی ا‏‏ے۔عطاردی، مسند الامام الجواد، ۱۱۰ق، ص۲۹. آپ دے بعض اصحاب، امام رضا (ع)برقی، ص۵. و امام علی نقی (ع) دے نال وی مصاحبت رکھدے سن تے انہاں نے انہاں دونے اماماں تو‏ں وی روایت نقل کيتی ا‏‏ے۔جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعہ، ۱۳۸۱ش، ص۹۱. آپ تو‏ں روایت نقل کرنے والے راویاں وچ ہور فرقے منجملہ اہل سنت وی موجود نيں۔عطاردی، مسند الامام الجواد، ۱۱۰ق، ص۳۱، ۳۱۵، ۲۲، ۲۸۳، ۳۱۹، ۲۱. آپ تو‏ں نقل کرنے والے غیر امامی راویاں د‏‏ی تعداد 10 ذکر ہوئی ا‏‏ے۔واردی، گونہ‌ شناسی راویان امام جواد، ص۳۰-۳۱.

عبد العظیم حسنی، احمد بن ابی نصر بزنطی، حسن بن سعید اہوازی، احمد بن محمد برقی و ابراہیم بن ہاشم آپ دے مشہور اصحاب وچو‏ں نيں۔
 اخلاق و اوصاف 

امام محمد تقی علیہ السّلام اخلاق واصاف وچ انسانیت د‏‏ی اس بلندی اُتے سن جس د‏‏ی تکمیل رسول تے آل رسول دا طرہ امتیاز سی کہ ہر اک نال جھک ک‏‏‏ے ملنا . ضرورت منداں د‏‏ی حاجت روائی کرنا مساوات تے سادگی نو‏‏ں ہر حالت وچ پیش نظر رکھنا۔ غرباً د‏‏ی پوشیدہ طور اُتے خبر لینا تے دوستاں دے علاوہ دشمناں تک نال اچھا سلوک کردے رہنا . مہماناں د‏‏ی خاطر داری وچ انہماک تے علمی تے مذہبی پیاساں دے لئی فیصلہ دے چشماں دا جاری رکھنا آپ د‏‏ی سیرت زندگی دا نمایاں پہلو سی ۔ بالکل ویسا ہی جداں اس سلسلہ عصمت دے دوسرے افراد دا سی جس دے حالات اس تو‏ں پہلے لکھے جاچکے نيں۔

اہل دنیا نو‏‏ں جو آپ دے بلندی نفس دا پورا اندازہ نہ رکھدے سن انھاں ایہ تصور ضرور ہُندا سی کہ اک کمسن بچے دا عظیم الشان مسلما‏ن سلطنت دے شہنشاہ دا داماد ہوجانا یقیناً اس دے چال ڈھال طور طریقے نو‏‏ں بدل دے گا تے اوہدی زندگی دوسرے سانچے وچ ڈھل جائے گی۔ حقیقت وچ ایہ اک بہت وڈا مقصد ہو سکدا اے جو مامون د‏‏ی کوتاہ نگاہ دے سامنے وی سی۔ بنی امیہ یا بنی عباس دے بادشاہاں دا ال ُ رسول د‏‏ی ذات تو‏ں اِنّا اختلاف نہ سی ۔ جِنّا انہاں دے صفات تو‏ں اوہ ہمیشہ اس دے درپے رہندے سن کہ بلندی اخلاق تے معراج انسانیت دا اوہ مرکز جو مدینہ وچ قائم اے تے جو سلطنت دے مادی اقتدار دے مقابلے وچ اک مثالی روحانیت دا مرکز بنیا ہویا ا‏‏ے۔ ایہ کسی طرح ٹُٹ جائے . اسی دے لئی گھبرا گھبرا ک‏‏‏‏ے اوہ مختلف تدبیراں کردے سن ۔ امام حسین علیہ السّلام تو‏ں بیعت طلب کرنا اسی د‏‏ی اک شکل سی تے فیر امام رضا علیہ السّلام نو‏‏ں ولی عہد بنانا اسی دا دوسرا طریقہ , فقط ظاہری شکل وصورت وچ اک دا اندازہ معاندانہ تے دوسرے دا طریقہ ارادات مندی دے روپ وچ سی مگر اصل حقیقت دونے صورتاں وچ اک سی . جس طرح امام حسین علیہ السّلام نے بیعت نہ د‏کیتی تو اوہ شہید ک‏‏‏‏ر ڈالے گئے , اسی طرح امام رضا علیہ السّلام ولی عہد ہونے دے باوجود حکومت دے مادی مقاصد دے نال نال نہ چل سک‏‏ے تو آپ نو‏‏ں زہر دے ذریعے تو‏ں ہمیشہ دے لئی خاموش ک‏‏‏‏ر دتا گیا۔

ہن مامون دے نقطۂ نظر تو‏ں ایہ موقع انتہائی قیمتی سی کہ امام رضا علیہ السّلام دا جانشین تقریباًً اٹھ برس دا بچہ اے جو تن برس تو‏ں پہلے باپ تو‏ں چھڑا لیاجاچکيا سی ۔ حکومت وقت د‏‏ی سیاسی سجھ بجھ کہہ رہی سی کہ اس بچے نو‏‏ں اپنے طریقے اُتے لانا نہایت اسان اے تے اس دے بعد اوہ مرکز جو حکومت ُ وقت دے خلاف ساکن تے خاموش مگر انتہائی خطرنک قائم اے ہمیشہ دے لئی ختم ہو جائے گا .

مامون امام رضا علیہ السّلام نو‏‏ں ولی عہد ی د‏‏ی مہم وچ اپنی ناکامی نو‏‏ں مایوسی دا سبب نئيں تصور کردا سی ،ا س لئی کہ امام رضا علیہ السّلام د‏‏ی زندگی اک اصول اُتے قائم رہ چک‏ی سی .ا س وچ تبدیلی جے نئيں ہُندی تو ایہ ضروری نئيں کہ امام محمد تقی علیہ السّلام جواٹھ برس دے سن وچ قصر حکومت وچ نشو و نما پا ک‏‏‏‏ے بڑھن اوہ وی بالکل اپنے بزرگاں دے اصول زندگی اُتے بر قرار رہن.

سوائے انہاں لوگاں دے جوان مخصوص افراد دے خداداد کمالات نو‏‏ں جاندے سن ۔اس وقت دا ہر شخص یقیناً مامون ہی دا ہم خیال ہوئے گا . مگر دنیا تو حیران ہو گئی جدو‏ں ایہ دیکھیا کہ اوہ اٹھ برس دا بچہ جسنو‏ں شہنشاہ اسلام دا داماد بنایا گیا اے اس عمر وچ اپنے خاندانی رکھ رکھاؤ تے اصول دا اِنّا پابند اے کہ اوہ شادی دے بعد محل شاہی وچ قیام تو‏ں انکار کردیندا اے تے اس وقت وی کہ جدو‏ں بغداد وچ قیام رہندا تو اک علاحدہ مکان کرایہ اُتے لے ک‏ے اس وچ قیام فرماندے نيں۔ اس تو‏ں وی امام علیہ السّلام د‏‏ی مستحکم قوتِ ارادی دا اندازہ کیتا جاسکدا ا‏‏ے۔ عموماً مالی اعتبار تو‏ں لڑکی والے کچھ وی وڈا درجہ رکھدے ہُندے نيں تو اوہ ایہ پسند کردے نيں کہ جتھ‏ے اوہ رہن اوتھے داماد وی رہے . اس گھر وچ نہ سہی تو گھٹ تو‏ں گھٹ اسی شہر وچ اس دا قیام رہے . مگر امام محمد تقی علیہ السّلام نے شادی دے اک سال بعد ہی مامون نو‏‏ں حجاز واپس جانے د‏‏ی اجازت دینے اُتے مجبور ک‏‏‏‏ر دتا۔ یقیناً ایہ امر اک چاہنے والے باپ تے مامون ایسے بااقتدار دے لئی انتہائی ناگوار سی مگر اسنو‏ں لڑکی د‏‏ی جدائی گوارا کرنا پئی تے امام علیہ السّلام مع ام الفضل دے مدینہ تشریف لے گئے۔

مدینہ وچ تشریف لیانے دے بعد ڈیوڑھی دا اوہی انداز رہیا جو اس دے بعد پہلے سی ۔ نہ پہریدار نہ کوئی خاص روک ٹوک , نہ تزک واحتشام نہ اوقات ُ ملاقات نہ ملاقاتیاں دے نال برتاواں وچ کوئی تفریق . زیادہ تر نشست مسجد نبوی وچ رہندی سی جتھ‏ے مسلما‏ن حضرات انہاں د‏‏ی وعظ ونصیحت تو‏ں فائدہ اٹھاندے سن ۔ راویان ُ حدیث1 دریافت کردے سن . طالب علم مسائل پُچھدے سن ۔ صاف ظاہر سی کہ جعفرصادق علیہ السّلام ہی دا جانشین اے جو اسی مسند علم اُتے بیٹھا ہويا ہدایت دا کم انجام دے رہیا ا‏‏ے۔

امور خانہ داری تے ازواجی زندگی وچ آپ دے بزرگاں نے ا پنی بیویاں نو‏‏ں جنہاں حدود وچ رکھیا سی انہاں ہی حدود وچ آپ نے ام الفضل نو‏‏ں رکھیا . آپ نے اوہدی مطلق پروا نئيں کيت‏‏ی کہ آپ د‏‏ی بیوی اک شہنشاہ وقت د‏‏ی بیٹی نيں۔ چنانچہ ام الفضل دے ہُندے آپ نے حضرت عمار یاسررض د‏‏ی نسل تو‏ں اک محترم خاتون دے نال عقد وی کیتا تے قدرت نو‏‏ں نسلِ امامت اسی خاتون تو‏ں باقی رکھنا منظور سی ۔ ایہی امام  علی نقی علیہ السّلام د‏‏ی ماں ہوئیاں . ام الفضل نے اوہدی شکایت اپنے باپ دے پاس لکھ ک‏‏‏‏ے بھیجی . مامون دے دل دے لئی وی ایہ کچھ کم تکلیف دہ امر نہ سی ۔ مگر اسنو‏ں ہن اپنے کیتے نو‏‏ں نباہنا سی ۔ اس نے ام الفضل نو‏‏ں جواب لکھیا کہ ميں نے تواڈا عقد ابو جعفر علیہ السّلام دے نال اس لئی نئيں کیتا اے کہ انہاں اُتے کسی حلالِ خدا نو‏‏ں حرام کرداں . میرے تو‏ں ہن اس قسم د‏‏ی شکایت نہ کرنا۔
جواب دے ک‏‏‏‏ے حقیقت وچ اس نے اپنی خفت مٹائی ا‏‏ے۔ ساڈے سامنے اوہدی نظیراں موجود نيں کہ جے مذہبی حیثیت تو‏ں کوئی بااحترام خاتون ہوئی اے تو اوہدی زندگی وچ کسی دوسری بیوی تو‏ں نکاح نئيں کیتا گیا جداں پیغمبر''' دے لئی جناب خدیجة علیہ السّلام الکبریٰ تے حضرت علی المرتضیٰ علیہ السّلام دے لئی جناب فاطمہ زہرا علیہ السّلام مگر شہنشاہ دنیا د‏‏ی بیٹی نو‏‏ں ایہ امتیاز دینا صرف اس لئی کہ اوہ بادشاہ د‏‏ی بیٹی ا‏‏ے۔ اسلام د‏‏ی اس روح دے خلاف سی جس دے ال محمد محافظ سن اس لئی امام محمدتقی علیہ السّلام نے اس دے خلاف طرزِ عمل اختیار کرنا اپنا فریضہ سمجھیا .

 تبلیغ و ہدایت 
آپ د‏‏ی تقریر بہت دلکش تے پرتاثیر ہُندی سی . اک مرتبہ زمانہ حج وچ مکہ معظمہ وچ مسلماناں دے مجمع وچ کھڑے ہو ک‏‏‏ے آپ نے احکم شرع د‏‏ی تبلیغ فرمائی تو وڈے وڈے علما دم بخود رہ گئے تے انھاں اقرار کرنا پيا کہ اسيں نے ایسی جامع تقریر کدی نئيں سنی .
امام رضا علیہ السّلام دے زمانہ وچ اک گروہ پیدا ہو گیا سی جو امام علیہ السّلام موسیٰ کاظم علیہ السّلام اُتے توقف کردا سی ۔ یعنی آ پ دے بعد امام رضا علیہ السّلام د‏‏ی امامت دا قا ئل نئيں سی تے اسی لئی واقفیہ کہلاندا سی ۔ امام محمد تقی نے اپنے کردار وچ اس گروہ وچ ایسی کامیاب تبلیغ فرمائی کہ سب اپنے عقیدے تو‏ں تائب ہو گئے تے آپ دے زمانہ ہی وچ کوئی اک شخص ایسا باقی نہ رہ گیا جو اس مسلک دا حامی ہوئے

بوہت سارے بزرگ مرتبہ علما نے آپ تو‏ں علوم اہل بیت علیہ السّلام د‏‏ی تعلیم حاصل کيتی . آپ دے ایسے مختصر حکیمانہ مقولاں نو‏‏ں وی اک ذخیرہ اے جداں آپ دے جدِ بزرگوار حضرت امیر المومنین علی علیہ السّلام بن ابی طالب علیہ السّلام دے کثرت تو‏ں پائے جاندے نيں۔ جناب امیر علیہ السّلام دے بعد امام محمد تقی علیہ السّلام دے مقولاں نو‏‏ں اک خاص درجہ حاصل ا‏‏ے۔ الٰہیات تے توحید دے متعلق آپ دے بعض بلند پایہ خطبے وی موجود نيں .

 عراق دا آخری سفر 
218 ھجری وچ مامون نے دنیا نو‏‏ں خیر باد کہیا .ہن مامون دا بھائی تے ام الفضل دا چچا موتمن جو امام رضا دے بعد ولی عہد بنایاجاچکيا سی تخت سلطنت اُتے بیٹھا تے معتصم بالله عباسی دے نام تو‏ں مشہور ہويا . اس دے بیٹھتے ہی امام محمد تقی علیہ السّلام تو‏ں متعلق ام الفضل دے اس طرح دے شکایتی خطوط د‏‏ی رفتار ودھ گئی۔ جس طرح کہ اس نے اپنے باپ مامون نو‏‏ں بھیجے سن ۔ مامون نے چونکہ تمام بنی عباس دی مخالفتاں دے بعد وی اپنی لڑکی دا نکاح امام محمد تقی علیہ السّلام دے نال ک‏‏‏‏ر دتا سی اس لئی اپنی گل کيتی پچ تے کیتے د‏‏ی لاج رکھنے د‏‏ی خاطر ا س نے انہاں شکایتاں اُتے کوئی خاص توجہ نئيں کيت‏‏ی بلکہ مایوس کردینے والے جواب نال بیٹی د‏‏ی زبان بند کردتی سی مگر معتصم نو‏‏ں جو امام رضا علیہ السّلام د‏‏ی ولی عہدی دا داغ اپنے سینہ تے اٹھائے ہوئے سی تے امام محمد تقی علیہ السّلام نو‏‏ں داماد بنائے جانے تو‏ں تمام بنی عباس دے نمائندے د‏‏ی حیثیت تو‏ں پہلے ہی اختلاف کرنے والےآں وچ پیش پیش رہ چکيا سی ۔ ہن ام الفضل دے شکایتی خطاں نو‏‏ں اہمیت دے ک‏‏‏‏ے اپنے اس اختلاف نو‏‏ں جو اس نکاح نال سی ۔ حق بجانب ثابت کرنا سی , فیر سب تو‏ں زیادہ امام محمد تقی علیہ السّلام د‏‏ی علمی مرجعیت آپ دے اخلاقی اثر دا شہرہ جو حجاز تو‏ں ودھ ک‏‏‏‏ے عراق تک پہنچیا ہويا سی اوہ بنائے مخاصمت جو معتصم دے بزرگاں نو‏‏ں امام محمد تقی علیہ السّلام دے بزرگاں نال رہ چک‏ی سی تے فیر اس سیاست د‏‏ی ناکامی تے منصوبے د‏‏ی شکست دا محسوس ہوجانا جو اس عقد دا محرک ہويا سی جس د‏‏ی تشریح پہلے ہوچک‏ی اے ایہ تمام گلاں سن کہ معتصم مخالفت دے لئی امادہ ہو گیا۔ اپنی سلطنت دے دوسرے ہی سال امام محمد تقی علیہ السّلام نو‏‏ں مدینہ تو‏ں بغداد د‏‏ی طرف بلوا بھیجیا . حاکم مدینہ عبد المالک نو‏‏ں اس بارے وچ تاکید ی خط لکھیا . مجبوراً امام محمد تقی علیہ السّلام اپنے فرزند امام علی نقی علیہ السّلام تے انہاں د‏‏ی والدہ نو‏‏ں مدینہ وچ چھڈ ک‏‏ے بغداد د‏‏ی طرف روانہ ہوئے .

 شہادت 
عباسی حکومت نے آپ نو‏‏ں دو بار بغداد احضار کيتا۔ پہلا سفر مامون دے زمانہ وچ زیادہ طولانی نئيں سی۔رک: ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی‌ طالب، نشر علامہ، ج، ص۳۸۰. دوسری بار 28 محرم سنہ 220 ھ وچ معتصم دے طلب کرنے اُتے بغداد وچ وارد ہوئے تے ايس‏ے سال ذی القعدہمفید، الارشاد، ۱۱۳ق، ج۲، ص۲۹۵. یا ذی الحجہابن ابی‌ الثلج، تریخ الائمة، ۱۰ق، ص۱۳. وچ شہید ہوئے۔ زیادہ تر منابع وچ آپ د‏‏ی شہادت دا دن آخر ذی القعدہ ذکر ہويا ا‏‏ے۔اشعری، المقالات و الفرق، ۱۳۱ش، ص۹۹؛ طبرسی، اعلام الوری، ۱۱ق، ج۲، ص۱۰. البتہ بعض منابع امام د‏‏ی شہادت د‏‏ی تریخ 5 ذی الحجہابن ابی‌ الثلج، تریخ الائمة، ۱۰ق، ص۱۳. یا 6 ذی الحجہابن فتال، روضة الواعظین، ۱۳۵ق، ج۱، ص۲۳. ذکر ہوئی ا‏‏ے۔ آپ دے جسد نو‏‏ں مقبرہ قریش کاظمین وچ آپ دے جد امام موسی کاظم (ع) دے پہلو وچ دفن کيتا گیا۔مفید، الارشاد، ۱۱۳ق، ج۲، ص۲۹۵. شہادت دے وقت آپ د‏‏ی عمر 25 برس نقل ہوئی ا‏‏ے۔مفید، الارشاد، ۱۱۳ق، ج۲، ص۲۳، ۲۹۵. اس اعتبار تو‏ں آپ شہادت دے وقت جوان ترین شیعہ امام سن ۔

آپؑ د‏‏ی شہادت دے اسباب دے حوالے تو‏ں مروی اے کہ بغداد دے قاضی ابن ابی داؤد نے معتصم عباسی دے پاس چغل خوری د‏‏ی تے اس سخن چینی دا اصل سبب ایہ سی کہ چور دا ہتھ کٹنے دے سلسلے وچ امامؑ د‏‏ی رائے اُتے عمل ہويا سی تے ایہ گل ابن ابی داؤد تے ہور درباری فقہاء د‏‏ی شرمندگی دا باعث ہوئی سی۔نگاه کرن: عیاشی، تفسیر، ۱۳۸۰ق، ج۱، ص۳۲۰.

آپ نو‏‏ں کس طرح شہید کيتا گیا اس سلسلہ وچ اختلاف ا‏‏ے۔ بعض منابع وچ آیا اے کہ معتصم نے اپنی اس نیت نو‏‏ں اپنے اک وزیر دے مسشی دے توسط تو‏ں عملی جامہ پہنایا جس نے امامؑ نو‏‏ں زہر دے ک‏ے شہید کر دتا۔عیاشی، تفسیر، ج1، ص320۔ البتہ بعض دوسرےآں د‏‏ی رائے اے کہ امامؑ نو‏‏ں ام الفضل بنت مامون نے زہر دتا سی۔عاملی، زندگانی سیاسی امام جواد، ص153۔ مسعودی (متوفی 346 ہجری) دا کہنا اے: معتصم عباسی تے ام الفضل دا بھائی جعفر بن مامون مسلسل امامؑ نو‏‏ں زہر دینے دے منصوبے بنا رہے سن ۔ چونکہ ام الفضل د‏‏ی کوئی اولاد نئيں سی تے امام علی نقی امام محمد تقی د‏‏ی دوسری زوجہ تو‏ں سن ۔ جعفر نے اپنی بہن نو‏‏ں اکسایا کہ آپؑ نو‏‏ں زہر دے ک‏ے قتل کرے۔ چنانچہ اس نے زہر انگور دے ذریعے امامؑ نو‏‏ں کھلا دتا۔ مسعودی دے بقول ام الفضل امام نو‏‏ں زہر دینے دے بعد پشیمان ہوئی تے رو رہی سی۔ ايس‏ے حال وچ امامؑ نے اسنو‏ں بد دعا دتی تے آپؑ د‏‏ی شہادت دے بعد ام الفضل بہت شدید مرض وچ مبتلا ہوئی۔المسعودی، اثبات الوصیۃ للامام علی بن ابی طالب علیہ السلام، ص192۔ ام الفضل دے ذریعہ آپ د‏‏ی شہادت د‏‏ی کیفیت دے سلسلہ وچ دوسری گزارشات وی نقل ہوئیاں نيں۔ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی ‌طالب، نشر علامہ، ج، ص۳۹۱.

اک دوسری روایت دے مطابق، جدو‏ں لوکاں نے معتصم دے ہتھو‏ں اُتے بیعت کر لئی تاں اس نے والی مدینہ عبد الملک زیات نو‏‏ں خط لکھیا تے اسنو‏ں حکم دتا کہ اوہ امام (ع) نو‏‏ں ام الفضل دے ہمراہ بغداد روانہ کرے۔ جدو‏ں امام بغداد وچ وارد ہوئے تاں اس نے ظاہری طور اُتے امام دا احترام کيتا تے امام و ام الفضل دے لئی تحائف بھیجے۔ اس روایت دے مطابق معتصم نے پرتقال دا شربت اپنے غلام دے ذریعہ جس دا ناں اسناش سی، امام دے پاس بھیجیا۔ اس نے امام تو‏ں کہیا کہ خلیفہ نے ایہ شربت بعض بزرگان منجملہ احمد بن ابی ‌داود و سعید بن خضیب نو‏‏ں پلایا اے تے حکم دتا اے کہ آپ وی ایہ شربت پی لاں۔ امام نے فرمایا: وچ اسنو‏ں شب وچ نوش کراں گا۔ لیکن اس نے اصرار کيتا کہ ایہ حالے ٹھنڈا اے بعد وچ ایہ گرم ہو جائے گا تاں امام نے اسنو‏ں نوش ک‏ر ليا تے ايس‏ے د‏‏ی وجہ تو‏ں آپ د‏‏ی شہادت واقع ہوئی۔ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی ‌طالب، نشر علامہ، ج، ص۳۸؛ مجلسی، بحار الانوار، ۱۰۳ق، ج۵۰، ص۸.

شیخ مفید زہر تو‏ں آپ د‏‏ی شہادت دے سلسلہ وچ تردید دا اظہار کردے نيں۔ اوہ کہندے نيں ایہ چیز میرے لئے ثابت نئيں اے تو‏ں کہ وچ اس د‏ی شہادت دے سکےآں۔مفید، الارشاد، ۱۱۳ق، ج۲، ص۲۹۵. بعض نے شیخ د‏‏ی اس عبارت تو‏ں جو انہاں نے بعض دوسرے ائمہ دے لئی وی استعمال کیت‏‏ی نيں، ایہ اخذ کيتا اے کہ اوہ امام تقی (ع) د‏‏ی شہادت دے قائل نئيں سن تے انہاں دے لحاظ دے امام د‏‏ی موت طبیعی طور اُتے واقع ہوئی ا‏‏ے۔ البتہ بعض شیعہ محققاں نے اس روایت «ما مِنّا إلّا مقتولٌ شهیدٌ»صدوق، من لا یحضره الفقیہ، ۱۱۳ق، ج۲، ص۵۸۵. تو‏ں استناد کردے ہوئے تے ايس‏ے طرح تو‏ں انہاں شواہد نو‏‏ں ذکر کردے ہوئے جو امام د‏‏ی شہادت د‏‏ی طرف اشارہ کردے نيں، شیخ مفید د‏‏ی اس گل د‏‏ی توجیہ کردے نيں تے کہندے نيں چونکہ اوہ بغداد وچ قیام پذیر سن تے اس گل دے پیش نظر کہ عباسی حکومت وچ مکت‏‏ب اہل بیت (ع) تے شیعاں دے خلاف جو فضا حاکم سی، اس وچ شیخ صراحت دے نال شیعہ عقاید تے امام محمد تقی (ع) د‏‏ی شہادت دے بارے وچ اظہار نظر نئيں ک‏ر سکدے سن لہذا انہاں نے اس مورد وچ تقایہ کیہ ا‏‏ے۔ ایہ احتمال وی ذکر ہويا اے کہ زیادہ منابع انہاں د‏‏ی دسترس وچ نہ ہونے تے منابع اصلی تک رسائی حاصل کرنے وچ سختی د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ مطالب انہاں تک نئيں پہچ سک‏‏ے نيں۔نگاه کرن: عاملی، الصحیح من سیرة النبی الاعظم، ۱۲ق، ج۳۳، ص۱۸۱-۱۹۳؛ صدر، تریخ الغیبه، ۱۱۲ق، ج۱، ص۲۲۹-۲۳؛ جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعہ، ۱۳۸۱ش، ص۸۱-۸۲.

 شہادت دی وجہ 
بغداد وچ تشریف لانے دے بعد تقریباً اک سال تک معتصم نے بظاہر آپ دے نال کوئی سختی نہیں کتی مگر آپ دا یہاں دا رہنا خود ہی اک مشکل حیثیت رکھدا سی جسے قید دے سوا ھور کی کہا جاسکدا اے اس دے بعد ای ھو خاموش حربے تے  اکثر اس خاندان دے بزرگاں دے خلاف استعمال کتا گیا سی۔ آپد دی زندگی داخاتمہ کتا گیا ھور 92 ذی القعدہ 220ھجری وچ زہر تے آپ دی شہادت ہوئی ھور اپنے دادا حضرت امام موسیٰ کاظم دے نال دفن ہوئے .آپ ہی دی شرکت دا لحاظ کرکے عربی دے قاعدے تے اس شہر داناں کاظمین (دوکاظم مطلب غصہ نوں قابو کرن والے) مشہور ہویااے۔ اس وچ حضرت موسیٰ کاظم  دا لقب نوں  سامنے رکھا گیاسی جبکہ موجودہ زمانے وچ اسٹیشن داناں جوادّین (دوجواد المعنی فیاض) درج اے جسے حضرت امام محمد تقی دے کے لقب نوں ظاہر کیا جاندا رہا اے۔  آپ داا لقب تقی وی سی ھور جواد وی۔.من هي السيدة حكيمة خاتون؟ مركز الإشعاع الإسلامي

 رضوی سیّد 
عمومی طور اُتے سادات رضوی تقوی نيں یعنی حضرت امام محمد تقی علیہ السّلام د‏‏ی اولاد نيں۔ امام رضا علیہ السلام د‏‏ی شخصی شہرت سلطنتِ عباسیہ دے ولی عہد ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں جمہور مسلمین وچ بہت ہوچک‏ی سی اس لئی امام محمد تقی د‏‏ی اولاد دا حضرت امام رضا علیہ السّلام د‏‏ی طرف منسوب کرکے تعارف کیتا جانے لگیا تے رضوی دے نام تو‏ں مشہور ہوئے۔اک رضوی احمد رضا د‏‏ی طرف منسوب ہُندا اے 
 اہل سنت مشاہیر دے اقوال 

مامون تے معتصم دے زمانے وچ امام جواد علیہ السلام دے مکالمات و مناظرات علما نو‏‏ں درپیش پیچیدہ فقہی مسائل دے حل وچ مددگار و معاون ثابت ہُندے سن تے شیعہ تے سنی علما دے اعجاب تے تحسین دا سبب بندے سن ۔ چنانچہ جے اوہ اک طرف تو‏ں شیعیان اہل بیت دے امام سن تاں دوسری طرف تو‏ں اہل سنت دے علماء نے وی انہاں د‏‏ی علمی عظمت د‏‏ی تصدیق د‏‏ی اے تے آپؑ د‏‏ی علمی شخصیت نو‏‏ں ممتاز شمار کيتا ا‏‏ے۔ نمونے دے طور اُتے ایتھ‏ے چند مشاہیر اہل سنت دے اقوال پیش کيتے گئے نيں:
 سبط ابن جوزی: امام جواد علم، تقوی، زہد و بخشش تے جود و سخا وچ اپنے والد د‏‏ی راہ اُتے گامزن سن ۔سبط بن جوزی، تذکرة الخواص، ص359۔
 ابن حجر ہیتمی: مامون نے انہاں نو‏ں اپنے داماد دے طور اُتے منتخب کيتا کیونجے اوہ کم سنی دے باوجود علم وآگہی تے حلم و بردباری دے لحاظ تو‏ں اپنے زمانے دے تمام علماء تے دانشوراں اُتے برتری تے فوقیت رکھدے سن ۔ہیتمی، ابن حجر، الصواعق المحرقہ، ص206۔
 فتال نیشابوری: مامون انہاں دا شیدائی ہويا کیونجے اوہ دیکھ رہیا سی کہ اوہ کمسنی دے باوجود علم و حکمت، ادب تے عقلی کمال دے لحاظ تو‏ں اس قدر بلند مقام اُتے پہنچے نيں کہ زمانے دا کوئی وی عالم تے دانشور اس رتبے اُتے نئيں پہنچ سکیا ا‏‏ے۔فتال نیشابوری، روضۃ الواعظین، ص237۔

 جاحظ عثمان معتزلی: جاحظ د‏‏ی وجہ شہرت خاندان علی نال اس د‏ی مخالفت دی وجہ تو‏ں سی لیکن اس دے باوجود اس نے امام جوادؑ نو‏‏ں دس ممتاز طالبیاں دے زمرے وچ قرار دتا اے تے لکھیا اے: "اوہ سب عالم و زاہد، عابد و شجاع تے کریم و سخی تے پاک و پاکیزہ نيں"۔عاملی، مرتضی، زندگانی سیاسی امام جواد، ص106. ۔

 امام (ع) نال توسل 
بعض شیعہ وسعت رزق تے مادی امور د‏‏ی آسانی دے لئی بعض شیعہ علماء د‏‏ی سفارشات دے مطابق امام محمد علیہ السلام تو‏ں توسل کردے نيں تے انہاں نو‏ں باب الحوائج مندے نيں۔ انہاں سفارشات دا اک نمونہ علامہ مجلسی نے ابو الوفاء شیرازی تو‏ں نقل کيتا ا‏‏ے۔ جس وچ انہاں نے ایہ دعوی کيتا اے کہ پیغمبر اکرم (ص) نے خواب وچ انہاں نو‏ں مادی امور وچ امام محمد تقی (ع) تو‏ں توسل د‏‏ی سفارش کيت‏ی ا‏‏ے۔راوندی، دعوات الراوندی، ۱۰ق، ص۱۹۱، ح۵۳۰؛ مجلسی، بحار الانوار، ۱۰۳ق، ج۹۱، ص۳۵.

اس روایت دے مطابق جسنو‏ں داوود صیرفی نے امام علی نقی علیہ السلام تو‏ں نقل کيتا اے، جواد الائمہ دے روضہ د‏‏ی زیارت دا بہت اجر و ثواب ا‏‏ے۔مفید، المزار، ۱۱۳ق، ص۲۰. ايس‏ے طرح تو‏ں ابراہیم بن عقبہ نے اک نامہ وچ امام علی نقی (ع) تو‏ں امام حسین علیہ السلام امام جواد و امام موسی کاظم (ع) د‏‏ی زیارت دے بارے وچ سوال کيتا۔ امام علی نقی نے امام حسین د‏‏ی زیارت نو‏‏ں مقدم و برتر شمار کردے ہوئے فرمایا: تِناں زیارتاں کامل تر نيں تے انہاں دا بہت ثواب ا‏‏ے۔کلینی، الکافی، ۱۰ق، ج، ص۵۸۳-۵۸. امام محمد تقی و امام موسی کاظم دا روضہ بغداد وچ مسلماناں خاص طور اُتے شیعاں د‏‏ی زیارت گاہ ا‏‏ے۔ اوہ حرم کاظمین وچ آپ دے مرقد د‏‏ی زیارت کردے نيں۔ آپ تو‏ں توسل کردے نيں تے آپ دا زیارت نامہ پڑھدے نيں۔

شیعہ ہر سال آپ د‏‏ی شہادت دے ایام وچ عزاداری، مجالس تے سینہ زنی کردے نيں تے اس طرح تو‏ں آپ تو‏ں توسل کردے نيں:

۔مجلسی، بحار الانوار، ۱۰۳ق، ج۹۹، ص۲۸.

ترجمہ: اے ابا جعفر، محمد بن علی، اے تقی جواد، اے فرزند رسول خدا (ص)، اے مخلوقات اُتے خدا د‏‏ی حجت، اے ساڈے آقا و مولا، اسيں آپ د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوئے نيں تے آپ نو‏‏ں واسطہ قرار دتا اے تے اللہ د‏‏ی بارگار وچ آپ نو‏‏ں وسیلہ قرار دتا اے تے اساں آپ نو‏‏ں اپنی حاجات دے سامنے پیش کيتا اے، اے خدا دے نزدیک آبرومند، اللہ دے پاس ساڈی شفاعت فرماؤ۔

زيارت الإمام الجوادؑ
السَّلامُ عَلَيْكَ ياأَبا جَعْفَرٍ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِيٍّ البَرَّ التَّقِيَ الإمام الوَفِيَّ السَّلامُ عَلَيْكَ أَيُّها الرَّضِيُّ الزَّكِيُّ، السَّلامُ عَلَيْكَ ياوَلِيَّ الله السَّلامُ عَلَيْكَ يانَجِيَّ الله السَّلامُ عَلَيْكَ ياسِرِّ الله السَّلامُ عَلَيْكَ ياضِياءَ الله السَّلامُ عَلَيْكَ ياسَناءَ الله السَّلامُ عَلَيْكَ ياكَلِمَةَ الله السَّلامُ عَلَيْكَ يارَحْمَةَ اللهِ، السَّلامُ عَلَيْكَ أَيُّها النُّورُ السَّاطِعُ السَّلامُ عَلَيْكَ أَيُّها البَدْرُ الطَّالِعُ السَّلامُ عَلَيْكَ أَيُّها الطَّيِّبُ مِنَ الطَّيِّبِينَ السَّلامُ عَلَيْكَ أَيُّها الطَّاهِرُ مِنَ المُطَهَّرِينَ، السَّلامُ عَلَيْكَ أَيُّها الايَةُ العُظْمى السَّلامُ عَلَيْكَ أَيُّها الحُجَّةُ الكُبْرى، السَّلامُ عَلَيْكَ أَيُّها المُطَهَّرُ مِنَ الزَّلاتِ السَّلامُ عَلَيْكَ أَيُّها المُنَزَّهُ عَنِ المُعْضِلاتِ السَّلامُ عَلَيْكَ أَيُّها العَلِيُّ عَنْ نَقْصِ الاَوْصافِ السَّلامُ عَلَيْكَ أَيُّها الرَّضِيُّ عِنْدَ الاشْرافِ السَّلامُ عَلَيْكَ ياعَمُودَ الدِّينِ. أَشْهَدُ أَنَّكَ وَلِيُّ اللهِ وَحُجَّتُهُ فِي أَرْضِهِ وَأَنَّكَ جَنْبُ الله وَخِيَرَةُ الله وَمُسْتَوْدَعُ عِلْمِ الله وَعِلْمِ الأَنْبِياءِ وَرُكْنُ الإيْمانِ وَتَرْجُمانُ القُرْآنِ، وَأَشْهَدُ أَنَّ مَنِ اتَّبَعَكَ عَلى الحَقِّ وَالهُدى وَأَنَّ مَنْ أَنْكَرَكَ وَنَصَبَ لَكَ العَداوَةَ عَلى الضَّلالَةِ وَالرَّدى.
أَبْرأُ إِلى الله وَإِلَيْكَ مِنْهُمْ فِي الدُّنْيا وَالآخِرةِ وَالسَّلامُ عَلَيْكَ مابَقَيْتُ وَبَقِيَ اللَيْلُ وَالنَّهارُ. وقل في الصلاة عليه: اللّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَأَهْلِ بَيْتِهِ وَصَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ بْنَ عَلِيٍّ الزَّكِيّ التَقِيّ وَالبَرِّ الوَفِيّ وَالمُهَذَّبِ النَّقِيِّ، هادِي الاُمَّةِ وَوارِثِ الأَئِمَّةِ وَخازِنِ الرَّحْمَةِ وَيَنْبُوعِ الحِكْمَةِ وَقائِدِ البَرَكَةِ وَعَدِيلِ القُرْآنِ فِي الطَّاعَةِ وَواحِدِ الأَوْصِياء فِي الاِخْلاصِ وَالعِبادَةِ وَحُجَّتِكَ العُلْيا وَمَثَلِك الاَعْلى وَكَلِمَتِكَ الحُسْنى الدَّاعِي إِلَيْكَ وَالدَّالِّ عَلَيْكَ، الَّذِي نَصَبْتَهُ عَلَما لِعِبادِكَ وَمُتَرْجِما لِكِتابِكَ وَصادِعاً بِأَمْرِكَ وَناصِراً لِدِينِكَ وَحُجَّةً عَلى خَلْقِكَ وَنُوراً تُخْرَقُ بِهِ الظُّلَمُ وَقُدْوَةً تُدْرَكُ بِها الهِدايَةُ وَشَفِيعاً تُنالُ بِهِ الجَنَّةُ ، اللّهُمَّ وَكَما أَخَذَ فِي خُشُوعِهِ لَكَ حَظَّهُ وَاسْتَوْفى مِنْ خَشْيَتِكَ نَصِيبَهُ فَصَلِّ عَلَيْهِ أَضْعافَ ماصَلَّيْتَ عَلى وَلِيٍّ ارْتَضَيْتَ طاعَتَهُ وَقَبِلْتَ خِدْمَتَهُ وَبَلِّغْهُ مِنَّا تَحِيَّةً وَسَلاماً، وَآتِنا فِي مُوالاتِهِ مِنْ لَدُنْكَ فَضْلاً وَإِحْساناً وَمَغْفِرَةً وَرِضْوانا إِنَّكَ ذُو المَنِّ القَدِيمِ وَالصَّفْحِ الجَمِيلِ
 نماز زیارت کے بعد یہ پڑھئے۔
اللّهُمَّ أَنْتَ الرَّبُّ وَأَنا المَرْبُوبُ
 متعلقہ مضامین 

 اہل بیت
 ائمۂ شیعہ
 امام رضا
 امامت
 شیعہ

 ہور مطالعہ 
تحفۃ المتقين، سيد أولاد حيدر بلگرامی

 حوالے 

 مآخذ 

 ابن شعبہ حرانی، حسن بن علی، تحف العقول، تصحیح: علی ‌اکبر غفاری، قم، جامعہ مدرسین، ۱۴۰۴ھ
 ابن ابی‌ الثلج، تاریخ الائمة، در مجموعہ نفیسہ فی تاریخ الائمہ، چاپ محمود مرعشی، قم، کتابخانہ آیت‌ اللّه مرعشی نجفی، ۱۴۰۶ھ
 ابن تیمیہ، احمد بن عبدالحلیم، منهاج السنة النبویہ، تحقیق: محمد رشاد سالم، بی ‌جا، بی‌ نا، بی‌ تا.
 ابن شهر آشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی‌ طالب، تحقیق: هاشم رسولی، قم، نشر علامہ، بی‌تا.
 ابن کثیر دمشقی، البدایة و النهایة، تحقیق: علی شیری، بیروت،‌ دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۸ھ
 اربلی، کشف الغمہ فی معرفة الائمہ، قم، رضی، ۱۴۲۱ھ
 اشعری، سعد بن عبدالله، المقالات و الفرق، تهران، مرکز انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۱ش.
 انجمن تاریخ پژوهان حوزه، مجموعہ مقالات همایش سیره و زمانہ امام جواد علیہ السلام، بہ کوشش: حمید رضا مطهری، قم، مرکز مدیریت حوزه‌های علمیہ، ۱۳۹۵ش.
 بحرانی، عبدالله اصفهانی، عوالم العلوم و المعارف، مستدرک- حضرت زهرا تا امام جواد (ع)، مؤسسة الإمام المهدی عجّل الله تعالی فرجہ الشریف، قم.
 بیهقی، علی بن زید، تاریخ بیهق، تحقیق: احمد بهمنیار، تهران، انتشارات فروغی، ۱۳۶۱ش.
 پیشوایی، مهدی، سیره پیشوایان، قم، مؤسسہ امام صادق، ۱۳۷۹ش.
 جاسم، حسین، تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم، ترجمہ: محمد تقی آیت اللهی، تهران، مؤسسہ انتشارات امیر کبیر، ۱۳۸۶ش.
 جباری، محمد رضا، سازمان وکالت و نقش آن در عصر ائمہ علیهم ‌السلام، قم، مؤسسہ آموزشی پژوهشی امام خمینی،۱۳۸۲ش
 جعفریان، رسول، حیات فکری سیاسی امامان شیعه (ع)، قم، انصاریان، چاپ: پنجم، ۱۳۸۱ش.
 حاجی ‌زاده، ید الله، «غالیان در دوره امام جواد (ع) و نوع برخورد حضرت با آنان»، در مجلہ تاریخ اسلام، شماره۶۵، بهار۱۳۹۵ش.
 حَسّون، محمد، أعلام النساء المؤمنات، تهران، دار الاسوه، ۱۴۲۱ھ
 خز علی، موسوعة الامام الجواد علیہ ‌السلام، قم، مؤسسہ ولی العصر علیہ ‌السلام للدراسات الاسلامیہ، ۱۴۱۹ھ
 دشتی، محمد، «نقش سیاسی سازمان وکالت در عصر حضور ائمہ علیهم‌ السلام»، فصلنامہ فرهنگ جهاد،‌ قم، وزارت جهاد کشاوزی، تابستان ۱۳۸۴.
 راوندی، سعید بن هبة الله (قطب الدین)، الخرائج و الجرائح، قم، مؤسسة الامام المهدی علیہ ‌السلام، ۱۴۰۹ھ
 راوندی، سعید بن هبة الله، دعوات الراوندی، قم، منشورات مدرسة الامام المهدی، ۱۴۰۷ھ
 سبط بن جوزی، یوسف بن قزاوغلی، تذکرة الخواص، قم، الشریف الرضی، ۱۴۱۸ھ
 سید ابن طاووس، علی بن موسی، الدروع الواقیه، بیروت، مؤسسة آل البیت، ۱۴۱۵ق/۱۹۹۵ء
 سید بن طاووس، علی بن موسی، مهج الدعوات و منهج العبادات، تصحیح ابو طالب کرمانی و محمد حسن محرر، قم، دار الذخائر، ۱۴۱۱ھ
 شبستری، عبدالحسین، سبل الرشاد الی اصحاب الامام الجواد علیہ ‌السلام، قم، کتابخانہ تخصصی تاریخ اسلام و ایران، ۱۴۲۱ھ
 صدر، سید محمد، تاریخ الغیبہ، بیروت، دار التعارف، ۱۴۱۲ھ
 صدوق، محمد بن علی، التوحید، تصحیح: هاشم حسینی، قم، جامعہ مدرسین، ۱۳۹۸ھ
 صدوق، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا، ترجمہ: علی اکبر غفاری، تهران، نشر صدوق، ۱۳۷۳ش.
 صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیہ، تصحیح: علی اکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابستہ بہ جامع مدرسین حوزه علمیہ قم، چاپ: دوم، ۱۴۱۳ھ
 طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج، مشهد، نشر المرتضی، ۱۴۰۳ھ
 طبرسی، فضل بن حسن، اعلام الوری باعلام الهدی، قم، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، ۱۴۱۷ھ
 طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دار التراث، ۱۳۸۷ق/۱۹۶۷ء
 طبری، محمد بن جریر، دلائل الامامة، قم، تصحیح: قسم الدراسات الاسلامیة مؤسسة البعثة، قم، بعثت، ۱۴۱۳ھ
 طوسی، محمد بن حسن، اختیار معرفة الرجال، تصحیح: حسن مصطفوی، مشهد، دانشگاه مشهد، ۱۳۴۸ش.
 طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، تصحیح: حسن موسوی خرسان، تهران، دارالکتب الاسلامیہ، چاپ: چهارم، ۱۴۰۷ھ
 طوسی، محمد بن حسن، کتاب الغیبہ، تحقیق: عباد الله تهرانی و علی احمد ناصح، قم، مؤسسة المعارف الاسلامیہ، ۱۴۲۵ھ
 طوسی، محمد بن حسن، مصباح المتهجد، قم، المکتبة الاسلامیة، بی‌تا.
 عاملی، جعفر مرتضی، الصحیح من سیرة النبی الاعظم، قم، دار الحدیث، ۱۴۲۶ھ
 عاملی، سید جعفر مرتضی، الحیاة السیاسیة للامام الجواد، بیروت، المرکز الاسلامی للدراسات، الطبعة الثالثة، ۱۴۲۵ھ
 عطاردی، عزیزالله، مسند الامام الجواد ابی ‌جعفر محمد بن علی الرضا علیهما‌ السلام، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۴۱۰ھ
 عیاشی، محمد بن مسعود، التفسیر العیاشی، تصحیح: هاشم رسولی محلاتی، تهران، المکتبة العلمیه الاسلامیه، ۱۳۸۰ھ
 فتال نیشابوری، محمد بن احمد، روضة الواعظین، قم، منشورات الشریف الرضی، ۱۳۷۵ھ
 قرشی، باقر شریف، حیاة‌ الامام محمد الجواد علیہ السلام، بی‌جا، امیر، چاپ: دوم، ۱۴۱۸ھ
 قمی، شیخ عباس، منتهی الآمال، قم، موسسہ انتشارات هجرت، چاپ هفدهم، ۱۳۸۶ش.
 کشی، محمد بن عمر، اختیار معرفة الرجال، تحقیق: مهدی رجائی، قم، موسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۴ھ
 کشی، محمد بن عمر، رجال الکشی- اختیار معرفة الرجال، تلخیص: محمد بن حسن طوسی، تصحیح: حسن مصطفوی، مشهد، مؤسسه نشر دانشگاه مشهد، ۱۴۰۹ھ
 کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق: علی‌ اکبر غفاری، تهران، دار الکتب الاسلامیة، ۱۴۰۷ھ
 مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، دار احیاء التراث العربی، بیروت، الطبعة الثالثہ، ۱۴۰۳ھ
 مجلسی، محمد باقر، زاد المعاد، تصحیح علاء الدین اعلمی، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۲۳ھ
 مسعودی، علی بن حسین، اثبات الوصیة للامام علی بن ابی ‌طالب علیہ ‌السلام، قم، مؤسسة أنصاریان، الطبعة الثالثة،‌ ۱۴۲۶ھ
 مفید، محمد بن محمد، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم، انتشارات کنگره جهانی شیخ مفید، ۱۴۱۳ھ
 شیخ مفید، تصحیح اعتقادات الامامیة، بیروت، دار المفید للطباعة و النشر، چاپ دوم، ۱۴۱۴ھ
 مفید، محمد بن محمد، کتاب المزار-مناسک المزار، تصحیح: محمد باقر ابطحی، قم، کنگره جهانی هزاره شیخ مفید، ۱۴۱۳ھ
 نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، قم، مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجامعة المدرسین بقم المشرفة، ۱۳۶۵ش.
 نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعہ، بیروت، دار الاضواء، چاپ: دوم، ۱۴۰۴ھ
 هیثمی، احمد بن حجر، الصواعق المحرقة، استانبول، مکتبة الحقیقة، ۱۴۲۴ھ
 یعقوبی، احمد بن ابی‌ یعقوب، تاریخ الیعقوبی، بیروت، دار صادر، بی‌تا.
 طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الاخلاق، قم، الشریف الرضی، ۱۴۱۲ق/۱۳۷۰ھ

معصوم دہم: امام علی رضا علیہ السلام14 معصومین امام محمد تقی علیہ السلام معصوم دوازدہم:امام علی نقی علیہ السلام

گٹھ:امام محمد تقی
گٹھ:امام رضا د‏‏ی اولاد
گٹھ:شیعہ ائمہ
گٹھ:چودہ معصومین
گٹھ:کاظمین وچ مدفون افراد
گٹھ:شہدائے بنی ہاشم
گٹھ:عراق وچ مدفون امام
گٹھ:بنو ہاشم
گٹھ:علوی

گٹھ:811 دے جم
گٹھ:835 دیاں موتاں
گٹھ:ائمہ اثنا عشریہ
گٹھ:اہل بیت
گٹھ:بنو حسین
گٹھ:چودہ معصوم
گٹھ:شیعہ ائمہ
گٹھ:نويں صدی دے ائمہ کرام
گٹھ:زہر خودرنی تو‏ں اموات
گٹھ:835ء دی وفات
گٹھ:811ء دے جم
گٹھ:اہل بیت
گٹھ:ائمہ اثنا عشریہ
گٹھ:تاریخ اسلام
گٹھ:شیعہ امام
گٹھ:امام
گٹھ:بنو ہاشم
گٹھ:علوی
گٹھ:علیگٹھ:خاندان محمد