فونیقی

فونیشی یا فونیقی (یونانی: Φοίνικες, فوئنکس) مشرق وسطی دے زرخیز ہلال (The Fertile Crescent) لہندے حصے  وچّ بحیرہ روم دے ساحل دے نال نال واقع اک پرانی رہتل سی ایہدا مرکز اج دے لبنان دا ساحل  سی۔ سمندری وپار دے ذریعے ایہ 1550 ق م توں 300 ق م دے ویلے وچّ بحیرہ روم دے دور​-دراز علاقےآں وچّ پھیل گئی۔ اوہناں نوں پرانی یونانی اتے رومی لوک جامنی - رنگ دے وپاری کیہا کردے سن کیونکہ رنگریزی وچّ استعمال ہون والے میورکس گھوگے توں بنائے جان والا جامنی رنگ صرف ایہناں کولوں ہی ملیا کردا سی۔ ایہناں نے جس فونیشیائی لپی دی کاڈھ کڈھی سی، اس اتے دنیا دیاں ساریاں پرمکھ لپیاں مبنی نیں۔ 

تریخ
اج توں پنج ہزار سال پہلاں جس زمانے وچّ لوک اک جگہ رہن دے بجائے تلاش روزگار وچّ چل پھر کے زندگی بسر   کردے سن ۔ بحیرہ روم دے چڑھدے ساحل ، شمالی فلسطین، لہندا شام اتے  لبنان اتے قبیلہ سام دی اک شاخ جو اتھے آکے وس  گئی ، جس نوں اج اسیں فونیشیا جاں فونیقی دے نام توں یاد کردے آں ۔

فونیقی قبیلے نے جو سامی مول دے سن اتے سامی بولیاں وچّ گل بات کردے سن تنّ ہزار سال قبل مسیح وچّ سامی پناہ گیراں دے نال بحیرہ روم دے چڑھدے سمندری کنڈھے نوں وسایا اتے شام سمیت ساحلی علاقہ وچّ آباد ہو گئے ۔ انھاننے نے صرف لبنان دے لہندے ساحل اتے کئی کاروباری شہر جنہاں وچوں صور , صیدا , بیروت , بابلوس , یوگاریت , جریکو اتے یروشلم مشہور ہن ، آباد  کیتے ۔ سگوں اسپین , اٹلی , تیونس , قبرص , مالٹا , شمالی افریقہ , مارسیلز , الجیریا , لیبیا , ترکی , مراکش , انگلینڈ اتے موریتانیہ وچّ وی اپنی نوآبادیاں اتے کاروباری کالونیاں قایم کیتیاں جنہاں دے اثار اج وی موجود ہن ۔
نام
ماضی وچّ سرزمینِ فلسطین نوں "ارض کنعان" کیہا جاندا سی ۔ فونیقیاں نے جدوں اس علاقے وچّ رہائش   کیتی تاں اپنے آپ نوں اپنے علاقے دے نام توں اہلِ کنعان موسوم کیتا جویں  اہلِ صور و اہلِ صیدا وغیرہ ۔ انھاننے کدے وی اپنے آپ نوں فونیقی نہیں کیہا اتے اس دور وچّ کِتے وی فونیقیاں دا نام نہیں ملدا ہے ۔ فونیقی دی اصطلاح ہومر دے سمیں توں یونان وچّ پرچلت ہوئی ۔
 حروف تہجی 
فونیقی ترقی یافتہ رہتل اتے تمدن والے سی اوہ کانسی اتے لوہے نوں اپنی صنعتاں وچّ استعمال کیتا کردے سن اتے فوجی سند سندیڑا(سازوسامان) بناؤن وچّ وڈی مہارت رکھدے سن ۔ فونیقیاں دا سبھ توں وڈا کارنامہ حروفِ تہجی نوں آسان سمجھ وچّ بدل کرنا اتے دور دراز دے علاقےآں وچّ پہچانا ہے ، انھاننے پروٹوسیمیٹک(پروٹو سامی) اکھراں نوں آسان بنایا تانکِہ لکھن وچّ زیادہ وقت صرف نا ہوۓ اتے کاروباری ضرورت دے تحت پپائیرس دی شاخان دے کاغذ مصر توں درآمد کیتا تانکِہ مٹی دی تختیاں اتے اکھر نقش کرن وچّ جو وقت برباد ہندا ہے نہ ہووے اتے سمندری سفر دے دوران نمی توں جو مٹی دی تختیاں نوں نقصان پجدا ہے اس توں وی بچیا جا سکے ۔

فونیقیاں دا اک ہور وڈا کارنامہ گنتی دی کھوج ہے ۔ وپاری پیشہ ہون دے کارن انھاننے ریاضی دی لکھت اہمیت نوں سختی دے نال محسوس کیتا  چنانچہ انھاننے گنتی دی بنیاد رکھی ۔

فونیقی قوم دی ایہہ لپی وکھ وکھ قوماں وچّ پہنچ کے تبدیل ہندا گیا لیکن پونک ( Punic ) قوم وچّ ایہہ لپی جویں دا تویں پرچلت رہا اتے فونیقی قوم دے پتن دے سالاں بعد 200 قبل مسیح تکّ رائج رہا

 فونیقی دے ہور بولیاں اتے اثرات
فونیقیاں دا بنائی ہوئی ابجدی لپی اتے اس دے حروف تہجی انھے آسان اتے سادے  سی کہ دنیا بھر دی وکھ وکھ قوماں نے اسنوں لیا ۔ میسوپوٹیمیا دی آرامی لپی ، یورپ دی یونانی لپی اتے رومی لپی ، مشرق وسطی دی  عبرانی لپی ، عربی لپی ، ثمودی ، نبتی ، افریقہ دی حبشی لپی اتے ہندوستان دی برہمی لپی،  فونیقیاں دی فونیقی لپی توں ہی حاصل کیتیاں ہن ۔

جتھے فونیقی قوم دی ایہہ لپی پرانی آرامی ، نبتی ، عربی ، یونانی ، پرانی لاطینی اتے ماڈرن رومن بولیان وچّ پہنچ کے تبدیل ہُندی گئی ۔ اتھے اوہناں قوماں نے وی اپنے لپی وچّ تبدیلی پیدا کیتی جو تصویری اتے علامتی لپی استعمال کردے سی ، مثلاً میسو پوٹیمیا دی سمیری , عکادی اتے مصر دی مصری تصویری لپی لپی ۔ 


ہور دیکھو
فونیقی لپی

حوالے

گٹھ:پرانیاں رہتلاں
گٹھ:مشرق وسطی
گٹھ:پرانے نسلی گروہ
گٹھ:معدوم نسلی گروہ
گٹھ:ایشیا دے نسلی گروہ
گٹھ:دنیا دے نسلی گروہ
گٹھ:سامی قبیلے