پنجابی لوک ادب

لوک ادب، لوک رہتل دے انشاں نال بھری ہوئی لوک مانس دی سہج سبھاوی ابھویکتی اے، جیہدا سنچار لوک بولی راہیں موکھی روپ وچ ہویا ہووے۔ اس رچنا نال کسے وی لکھاری دا ناں جڑیا ہویا نہیں ہُندا تے اک لوک ٹولے دی پروانگی لے کے پیڑھیؤ پیڑھی اگے چلدی اے۔ ڈاکٹر ستیندر دے مطابق لوک منوکھی سماج دا اوہ طبقہ اے جو آبھجات سنسکار شاستریئتا تے پنڈتائی دی چیتنا تے ہینکڑ توں خالی اے تے جو اک روایت دے پرواہ وچ زندہ رہندا اے۔

پورب تے پچھم دے انیک ودواناں نے ادب نوں پربھاشت کرن دے جتن کیتے نیں۔ پچھمی چنتکاں وچوں سی.ڈے. لیوس نے ادب نوں سچ دی کھوج دا سادھن آکھیا اے۔ ڈاکٹر جانسن دے مطابق ادب وچاراں تے بھاواں دے سنیوگ دوارا ست تے آنند نوں سمیلن دا فن اے۔ رابرٹ اون ادبنوں منکھ دیاں سروؤچ پیررناواں دی اکھٹ ندھی کہندا اے۔ 

کارلائیل دے کتھن انوسار ادب اوہ سرو سریشٹ ست اے جہڑا کدی منکھی من وچّ اجاگر ہو سکدا اے۔ گورکی نے ادب نوں مانوتا دا دل گھوشت کیتا اے، انگریزی زبان دے سپرسدھ لفظ کوشا ویبسٹرز اتے آکسپھرڈ وچّ ادب دا ارتھ اوہ لکھتاں کیتا گیا اے جو اپنے روپ ودھان جاں بھاوَ اتیجناں دے سہج کارن مہتوشیل ہندیاں نیں۔

جنوبی ایشیا دی پراچین چنتن پرنالی انوسار اس کلا روپ نوں جس نوں اج ادب کہیا جاندا اے کاو آکھیا جاندا سی۔ بھامی دے مطابق شبد دے ارتھ دے سہبھاو نوں کاوَ آکھیا جاندا اے۔ راج شیکھر انوسار شبد اتے ارتھ دی اکو بھومی تے سہہوند ہی ادب اے۔ آچاریا ممٹ دے انوسار دوش توں رہت تے گن النکار شبد ارتھ دا ناں کاو اے۔

پورپھیسر پورن سنگھ دا نشچی اے کہ ادب کسے انگریزی پریرناں ادھین آویشت ہندا اے رب ورسائے مہان پرشاں دی امرت بانی اے۔ پورن سنگھ انوسار ادب پیار دا کنوارا پن اے۔ اندر دی سچی پرتیتی دا اک سوہنا سفناں اے تے جیون دی کلی دا چٹکنا اے۔

بھائی ویر سنگھ نے وی ادب نوں اچیرے منڈلاں وچّ وسدا اجیہا سہج آکھیا اے جیہڑا کدی کدی آپ مہارے ہی پرکاشمان ہندا اے، پرنسیپل تیجا سنگھ دی درشٹی وچّ ادب اجیہی لکھت دا ناں اے جس وچ لکھاری دا من لہر وچّ مچلدا اتھوا کسے ڈونگھ وچّ آ کہ اچھلدا تے اچھالدا اے۔

اپروکت کوئی وی اداہرن ادب دے سمچے سروپ نوں اپنے کلیور وچّ لین توں اسمرتھ اے، اسدا کارن ایہہ اے کہ ایہناں وچ ادب دے منتوَ، مہتو یا مریادا دے کسے اک پہلو اتے ہی بل دتا گیا اے تے ادب دی سمچی پرکرتی نوں آدھار نہیں بنایا گیا۔ ایہناں ساریاں پربھاشانوا نوں واچن توں بعد جہڑا ادب دا سروپ ساڈے سامنے آؤندا اے اوہ اے کہ ادب اک سوخم کلا اے تے اک سوخم کلا دی حیثیت وچّ سہج اپجناں اسدا وشیش لچھن اے، ادب کسے تجربے جاں انوبھوَ نوں دوجیاں تکّ پرگٹاؤن دا جتن اے۔ ادب ساڈی سبھئت دی پرتندھتا کردا اے تے اس وچوں ساڈے جیون دے سارے پکھاں دا جھلکارا جاں پرتیبمب دسدا اے۔ جیون نوں سمجھن، سوارن تے رسک بناؤن وچّ شاید ادب، ساڈی سبھ توں ودھ سہائتا کردا اے تے ایہناں دشاواں ولّ نوں دوڑ ہی منکھی وکاس دا مول منتوَ رہیا اے۔

 لوک ادب  

لوک ادب کیہ اے؟ جے عام لفظاں وچ کہنا ہووے تاں لوک ادب لوکاں دوارا، لوکاں لئی رچیا جاندا اے۔ لوک ادب نوں رچن پچھے کسے وشیش اک  ویکتی دا ناں نہیں ہُندا۔ اس دی رچنا سمچّ دوارا ہندی اے۔ لوک ادب دے کسے روپ دی رچناں کس نے تے کدوں کیتی اس بارے کجھ وی نہیں کہیا جا سکدا۔ لوک ادب تاں سموہک روپ وچّ پائی سانجھی محنت دا سٹا ہندے نیں۔ ایہہ تاں جن سموہ دی آتما نیں۔ جس وچ اوہناں دیاں غمیاں، خوشیاں، جذبیاں، سیانپ دا پرگٹاوا ہندا اے۔ لوکاں دے سہج سواد، سنسکرتی، دھرم، ذات پات کارن اس وچّ بدلاؤ آؤندے جاندے نیں۔

مڈھ قدیم توں ہی لوک ادب منکھی جیون دا انکھڑواں انگ رہیا اے۔ سبھیا سماج دے وکاس دی کہانی دی تریخ اس وچ سامبھی پئی اے۔ آدی منکھ اس دوارا اپنیاں خوشیاں غمیاں، منوبھاواں اتے آشاواں دا پرگٹاوا کردا آیا اے لوک ادب وچّ کسے سماج اتھوا جاتی دے سنسکرتک تے سبھیاچارک انش سموئے ہندے نیں۔ ہریک خطے دا اپنا اپنا لوک ادب ہندا اے، ہریک خطے دے اپنے لوک ناچ، لوک بولیاں، لوک بجھارتا آدی وکھرے وکھرے ہندے نیں۔ اتھے لوک ادب بارے تذکرہ پنجاب دے لوک ادب دے سندربھ وچ اے۔

پنجابی لوک ادب، دنیا دے لوک ادب وانگ پنجابی لوک جیون دا پرتیبمب اے، جس وچ پنجاب دی نچدی، گاؤندی تے جوجھدی سنسنکرتی صاف نظر آؤندی اے۔

لوک کہانیاں، لوک بجھارتاں، لوک گیت، لوک ناچ، اکھان اتے لوک وشواس پنجابی لوک ادبدے اجیہے روپ نیں جیہناں دوارا پنجابی آدی کال توں ہی منورنجن پراپت کردے آئے نیں۔
پنجابی لوک ادب دے وکھ وکھ روپ ہیٹھ لکھے نیں۔

 پنجابی لوک کہاݨیاں 
لوک کہانیاں دا سبھا گھریلو ہندا اے۔ اوہ پروارک الجھناں تے سمسیاواں وچوں پیدا ہندیاں نیں۔ ایہناں دے وشے عامَ طور تے سبھیاچارک روڑھیاں اتے پروارک پرمبدھ وچّ آئیاں تریڑاں اپر ادھارت ہندے نیں، ایہناں کہانیاں دے پاتر بھاویں کوئی وی ہون، منکھ، پشو پنچھی جاں دوجے جنگلی جانور، ایہناں دا مکھ کارج منکھی ہاواں بھاواں نوں ہی پرگٹاؤنا تے اوہناں نیتک قدراں-قیمتاں نوں درڑاؤنا ہندا اے۔ جیہڑیاں سنبندھت سبھیاچار وچّ سنکرت ہن۔ ایہناں کہانیاں وچالے بوہتے مکھ پاتر کسے گھاٹے دی پورتی لئی یا کسے ادیش دی پراپتی لئی سنگھرش کرن نکلدے نیں۔ اوہ اپنی بدقسمتی نوں خوش قسمتی وچ بدلن لئی سنگھرش کردے، ایہناں لوک کہانیاں دا مکھ منتو منورنجن کرنا ہندا اے، ایہہ کہانیاں سکھیا وی دیندیاں نیں۔ پنجابی لوک کہانیاں دا پنجابی لوک ادب وچّ بہت مہتو اے۔

 پنجابی لوک گیت 

پنجابی دے لوک گیت پنجابی لوک ادب دا پرمکھ انگ نیں۔ پنجاب دا لوک جیون ایہناں وچّ دھڑکدا صاف دس آؤندا اے۔ ایہناں وچ ایسی ون سونتا اے کہ شاید ہی زندگی دا کوئی اجیہا وشا ہووے جس بارے پنجابی لوک گیت نہ ملدا ہووے۔ ایہہ ہزاراں دی گنتی وچّ اپلبدھ نیں۔ پنجابی اپنا سارا جیون  ہی نچدے گاؤندے بتیت کردے ہن۔ جمن توں لے کہ مرن تکّ دیاں ساریاں رسماں نال سنبندھت لوک گیت پنجابیاں نے جوڑے ہن۔

پنجابی لوک گیتاں دے ادھین توں ایہہ گلّ سپشٹ ہو جاندی اے کہ پنجابی مٹیار نے سبھ توں ودھ گیتاں دی سرجنا کیتی اے۔ گبھرواں دا اپنا یوگدان اے۔ ہیرے، سٹھنیاں، سہاگ، گھوڑیاں، الوھنیاں  لوک گیتا دیا ونگیاں نیں۔

 لوک بجھارتاں 
بجھارتاں پنجابی ادب دا پرچینتم انگ نیں تے ایہہ جنوبی ایشیا دے سموہ پراتا دیاں بھاشاواں وچّ ملدیاں نیں۔ جاپدا اے کہ منکھ دے جنم دے نال ہی اہنا دا جنم ہویا ہووےگا پر لکھتی ادب وچّ بجھارتاں پاؤن دی پرمپرا ویدک ادب وچّ ہی سبھ توں پہلاں وکھائی دیندی اے۔ 

جتھے لوک گیت جن سدھارن دے منوبھاو پرگٹاؤن لئی اپنا پرمکھ ستھان رکھدے نیں۔ لوک کہانیاں اتے لوک اکھان لوکاں دے صدیاں توں کمائے ہوئے تجربے اتے جیون دیاں اٹلّ سچائیاں نوں لوکاں اگے گھاڑ کے پیش کردے نیں۔ اتھے لوک  بجھارتاں لوک بدھی دا چمتکار دکھاؤن لئی وشیش ستھان رکھدیاں ہن۔ بجھارتاں راہیں بدھی اتے گیان دا لیپن چاڑھیا جاندا اے۔ ایہناں راہیں سمرن شکتی اتے وستو گیان وچّ وادھا ہندا اے۔

پنجابی لوک بجھارتاں پنجابی لوک ادب دا وشیش بھاگ نیں۔ پنجاب دا لوک جیون ایہناں وچّ پرتکھ دسس آؤندا اے، شاید ہی کوئی اجیہا وشا ہووےگا جس باریس پنجابی وچّ بجھارتا ناں ملدیاں ہون۔ پنجاب وچّ بجھارتاں پاؤن دا رواج بہت پرانا اے۔ ایہناں نوں بجھن والیاں باتا وی کیہا جاندا اے۔ پرانے سمیاں وچّ بجھارتاں عامَ پریواراں وچّ منورنجن دا سادھن وی ہندیاں سن۔ روٹی آدی کھا کے پنجابی پریوار بجھارتا پاؤن تے بجھن بہہ جادے سن۔ ہن کیونکہ وگیان دیاں نویاں کاڈھاں نے منورنجن دے سادھن کافی ودھا دتے نیں اس لئی بجھارتا پاؤن دی پرتھا کسے حد تکّ سماپت ہی ہوگئی اے۔

 لوک کہاوتاں  
کہاوتاں لوک ادب دا اجیہا روپ نیں جیہناں وچ لوک جوین دے انوبھواں نوں لوک بولی دوارا بہت ہی سنکھیپ پرنتو ڈھکوی شیلی راہیں واکاں/تکاں دے روپ وچّ پرگٹایا گیا ہندا اے۔ لوک سموہ ایہناں نوں پروانگی دے کے، پرمپراگت روپ وچّ لوک کنٹھ دوار اگے تردا آیا اے۔ ایہہ وارتک وچّ وی ملدے ہن، پرنتو ایہناں دی بہتی سنکھیا تکا بندی دے روپ وچ اے۔ اسیس لئی کچھ پارکھ آکھانا نوں لوک گیتا جاں لوک کاو دی شینی وچّ رکھدے نیں پر اکھان اپنی پرکرتی، ودھا اتے شیلی کرکے اک سنتتر روپ دھارن کر چکے نیں۔

کہاوت وچ لئی پنجابی وچ اکھوت، لوک وکتی تے اکھاݨ دے لفظاں دی ورتوں وی ہندی اے پر لوک وکتی ہندی وچ تے کہاوت اردو وچّ اکھان دے سمانارتھک شبد نیں۔ اکھان نوں سنسکرت دے گرنتھا وچ ملدے اکھان شبد دا تدبھوَ روپ منیا جاندا اے۔ جس نے پنجابی لوک ادب وچ نویکلی ودھا اتے ارتھ گرہن کرلئے نیں۔

ایہناں وچّ بولی دا سنجم اے۔ گھٹّ توں گھٹّ شبدا وچّ بہت پتے دیاں گلاں کہیاں گئیاں ہن۔ دوجا تتّ ایہناں دی روچک، دل کھچوی تے ڈھکوی شیلی دا اے، ایہو وجہ اے کہ صدیاں توں پچھوں وی ایہہ سروں دے پھلاں وانگ تازہ ہن۔ ایہہ لوکا دی زندگی دا نچوڑ ہن۔ ایہناں وچّ جیون دیاں اٹلّ سچائیاں دسدیاں ہن۔ پنجابی وچّ سبھ توں پہلے اکھان کہڑے اتے اوہناں دی اتپتی کدو ہوئی، اس بارے کجھ وی نہیں کیہا جا سکدا۔ پر اتھّ گلّ یقینی اے کہ پراچین ہند آریائی بھاشا کال دیاں ویدک تے سنسکرِ بھاشاواں تے مدھکالین سمیں دیاں پراکرتاں تے اپبھرنشاں وچّ اکھان موجود سن۔

 پنجابی لوک ناچ 
کسے خاص موقعے تے جدوں لوکائی دے اندروں خوشی دیاں ترنگاں اگمدیاں نیں تاں من وجد وچ آ پرگٹاوا کردے نیں، راگ تے تال دے سمیل نال منکھ نچکھ اٹھدا اے۔ کلے منکھ دی خوشی وچ شامل ہون لئی جدوں اس دے دوجے ساتھی اس نال رل کے نچن لگّ جاندے نیں تاں ایہہ ناچ سموہک ناچ دا روپ دھار لیندا اے جس نوں لوک ناچ دا ناں دِتا جاندا اے۔

لوک ناچ وچّ من دی خوشی نوں وکھ-وکھ سریرک مدراوا دوارا پرگٹایا جاندا اے۔ ایہہ اوہ چشمہ اے جس وچوں خوشی دیاں پھہاراں آپ مہارے ہی پھٹدیا ہن۔ ایہہ بنا کسے ساز دے نچیا جاندا اے اس نوں سکھن لئی وشیش استاد دی لوڑ نہیں لوک ناچ دیاں مدراواں سدھارن لوکاں دی زندگی وانگ بڑیاں سدھیاں اتے سپشٹ ہندیاں نیں۔

جن سدھارن دی زندگی ایہناں ناچاں وچّ دھڑکدی اے۔ ایہہ ساڈے سبھیاچار دا درپن نیں۔ کسے علاقے دی بھوگولک، راجنیتک تے سماجک ستھتی انوسار ہی لوک ناچاں دی روپ ریکھا ابھردی اے۔
پنجاب دے لوک ناچ پنجابی سبھیاچار دی منہ بولدی تصویر نیں۔ پنجابیاں دے سبھاء اتے مردؤپنے دے لچھن پنجاب دے لوک ناچاں وچّ صاف دس آؤندے نیں۔ گِدھا، بھنگڑا، لڈی، جھومر، لچھی، سمی تے کِکلی وغیرہ پنجابیاں دے ہرمن پیارے لوک ناچ نیں۔

معاون کتاباں

1. سکھدیو مادپری، پنجابی بجھارتاں

2. سکھدیو مادپری، لوک گیتا دی سماجک ویاکھیا

3. پرتپال سنگھ، ادب دی بھومکا

4. پرو. پرمندر سنگھ، پرو. کرپال  سنگھ کسیل، ادب دے روپ

5. ڈاکٹر. رتن سنگھ جگی، ادب دے روپ

6. جوگندر سنگھ کیروں، پنجابی لوک کہانیاں دا سنرچناتمک ادھین تے ورگی کرن

7. سکھدیو مادپری، پنجابی سبھیاچار دی آرسی

8. کرنیل سنگھ تھند، پنجاب دا لوک ورثہ

حوالے

گٹھ:پنجابی ادب
گٹھ:پنجابی لوک ادب