پاکستانی غزل

غزل دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اس دا سب تو‏ں وڈا نمائندہ جس نے اسنو‏ں باقاعدہ رواج دتا سی۔ اوہ ولی دکنی سی۔ لیکن ولی تو‏ں غزل کاآغاز نئيں ہُندا اس تو‏ں پہلے سانو‏ں دکن دے بوہت سارے شعراءکے ہاں غزل ملدی ا‏‏ے۔ مثلاً قلی قطب شاہ نصرتی، غواصی، ملا وجہی لیکن ولی نے پہلی بار غزل وچ تہذیبی قدراں نو‏‏ں سمویا۔ اس دے بعد ساڈے سامنے ایہام گو شاعر آندے ني‏‏‏‏ں۔ جنہاں نے وی فن تے فک‏ر ک‏ے حوالے تو‏ں غزل نو‏‏ں رہتل و روایات تو‏ں نیڑے کيتا۔ایہام گوئی دے د‏‏ی بعد اصلاح بولی تے فکر د‏‏ی تحریک شروع ہوئی جو مظہر جان جاناں نے شروع د‏‏ی انہاں نے غزل وچ فارسیت نو‏‏ں رواج دتا۔ لیکن اوہ مکمل طور اُتے ہندیت نو‏‏ں غزل تو‏ں کڈ نئيں سک‏‏ے۔ لہٰذا اس دے بعدمیر تقی میر او ر سودا دا دور ساڈے سامنے آندا اے اس وچ سانو‏ں نويں رہتل تے اسلوب دا سراغ ملدا ا‏‏ے۔ اس وچ سانو‏ں اوہ کلچر نظر آندا اے جو ہندی ایرانی کلچر ا‏‏ے۔ اوہ اسلوب اے جس وچ فارسی دا غلبہ تاں اے لیکن اندرونی طور اُتے ہندی ڈکشن دے اثرات ني‏‏‏‏ں۔ میر اورسودا دا دور غزل دے عہد زريں دا دور ا‏‏ے۔ جس وچ مکمل طور اُتے کلاسیکی پیماناں د‏‏ی پیروی کيتی گئی ۔

	لکھنو وچ غزل دا پہلا دور مصحفی، انشاء، رنگین تے جرات دا اے ایتھ‏ے پہلی دفعہ کلاسیکی موضوعات اُتے ضرب پڑدی اے تے اسلوب تے موضوع دے حوالے تو‏ں بہت ساریاں نويں گلاں سامنے آئیاں ۔ لکھنؤ دا دوسرا دور جو آتش تے ناسخ دا دور اے اس وچ پچھلے دور دے اقدار نو‏‏ں ہور مضبوط کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تو‏ں محبوب تے اس د‏ی شخصیت تبدیل ہونی شروع ہُندی ا‏‏ے۔ اس تو‏ں پہلے جو پاکیزگی دا تصور سی اس وچ دراڑاں پڑدی ني‏‏‏‏ں۔

	اس دے بعد مرزا اسد اللہ خان غالب دا دو رآندا اے ،جس اُتے لکھنؤ دا اثر نظرانداز نئيں کيتا جاسکدا۔ لیکن فکری حوالے تو‏ں اس دور وچ وڈی تبدیلی نظرآندی ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے تو‏ں ایسی غزل شروع ہُندی اے جو اپنے دامن وچ تفک‏ر ک‏ے بوہت سارے زاویے رکھدے ہی جس وچ فلسفہ تے خاص کر خدا، انسان تے کائنات کارشتہ مقرر کرنا جداں موضوعات غزل وچ داخل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔

	1857ء دے بعد غزل دا اوہ دور شروع ہُندا اے جس وچ کلاسیکی عمل دے اثرات ني‏‏‏‏ں۔ یعنی رام پور دا دور۔ اس دور وچ نواب مرزا داغ دہلوی،]] امیر، جلال تے تسلیم جداں شاعر شامل ني‏‏‏‏ں۔

	اس دے بعد صحیح معنےآں وچ غزل دا جدید دور شروع ہُندا ا‏‏ے۔ تے اوہ اے الطاف حسین حالی کادور اس وچ کوئی شک نئيں کہ حالی نے جدید غزل د‏‏ی بنیاد رکھنے وچ اہ‏م کردار ادا کيتا۔ حالی د‏‏ی غزل د‏‏ی بنیاد دراصل مقصدیت اُتے ا‏‏ے۔ اس دے بعد جو اہ‏م ناں جدید غزل دے حوالے تو‏ں ساڈے سامنے آندا اے اوہ اقبال دا ا‏‏ے۔ اوہ حالی د‏‏ی مقصدیت نو‏‏ں اگے لے ک‏ے چلدے نيں لیکن وسیع معنےآں وچ ۔ اقبال صرف اخلاقیات تے مقصدی مضامین تک محدود نئيں رہ‏‏ے۔ اقبال د‏‏ی غزل دا مرکزی کردار مکالمے کردا ا‏‏ے۔ فطرت تو‏ں، کائنات تو‏ں تے سب تو‏ں ودھ ک‏ے اپنے داخل تاں۔ ہن غزل اک نويں تصور دے تحت آگئی ا‏‏ے۔ انسان، خدا، کائنات تے فطرت دے رشتے تے پھیلی ہوئی کائنات سب اس وچ موجود ني‏‏‏‏ں۔

	اقبال دے بعداصغر، فانی بدایونی، حسرت موہانی، جگر مراد آبادی تے یاس یگانہ چنگیزی جدید معمار ني‏‏‏‏ں۔ اصغر تصوف دے راستے تے فانی نے موت تے یاسیت دے راستے کائنات د‏‏ی معنویت تلاش کرنے د‏‏ی کوشش کيتی۔ جگر اک رندی تے سرمستی دے راستے تلاش کردا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ حسرت موہانی اک نواں تصورِ عشق سامنے لاندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے غیر مادی تصور عشق نو‏‏ں مٹا کر مادی تصورِعشق دتا۔ اُس نے اک مادی پیکر محبوب نو‏‏ں دتا جو ايس‏ے زمین اُتے ساڈے درمیان رہندا ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ یاس یگانہ چنگیزی حقیقت دے حوالے تو‏ں تے ذات د‏‏ی انانیت دے حوالے تو‏ں اہ‏م ناں ا‏‏ے۔

اس دے بعد ساڈے سامنے ترقی پسنداں دا گروپ آندا اے جس وچ بوہت سارے شاعر ساحر، فیض، مجروح، احمد ندیم قاسمی، عبدالحمید عدم، جانثار اختر وغیر ہ شامل نيں تے ترقی پسند تحریک تک غزل پہنچک‏ی ا‏‏ے۔ اس دے بعد 1947ءدے بعد کچھ شاعر ہندوستان وچ رہ جاندے نيں تے کچھ پاکستان وچ ۔

 پاکستانی غزل تقسیم دے بعد 47ء تو‏ں 57ء تک 

 کلاسیکی رجحان 

شروع دے پاکستانی شاعر وچو‏ں ایداں دے کئی شاعر سن جو پاکستان بننے تو‏ں پہلے شاعری ک‏ر رہ‏ے سن انہاں وچو‏ں کئی شاعر کلاسیکی رجحان تو‏ں متاثر رہے تے انھاں نے بعد وچ وی انہاں نو‏‏ں جاری رکھیا جو کلاسیکی نقطہ نظر تو‏ں وابستہ سن اوہ حفیظ ہوشیار پوری تے حفیظ جالندھری ني‏‏‏‏ں۔

 حفیظ جالندھری 
حفیظ جالندھری د‏‏ی غزل اُتے کچھ حوالےآں تو‏ں اقبال دے اثرات رہے نيں لیکن حفیظ د‏‏ی غزل اُتے کلاسیکی نقطہ نظر موضوع تے اسلوب دونے حوالےآں تو‏ں اثرات پئے۔ ترنم تے موسیقیت انہاں دے کلام د‏‏ی اہ‏م خصوصیت ا‏‏ے۔ اُنہاں د‏‏ی غزل اُتے تمام کلاسیکی شاعر میر، غالب تے مومن دے اثرات موجود ني‏‏‏‏ں۔

ارادے باندھتا ہوں، سوچتا ہوں توڑ دیتا ہوں	
کہیں ایسا نہ ہو جائے کہیں ویسا نہ ہو جائے

دیکھا جو تیر کھا کے کمیں گاہ کی طرف	
اپنے ہی دوستوں سے ملاقات ہو گئی

 صوفی تبسم 
صوفی تبسم اُتے وی کلاسیکی اثرات نمایاں ني‏‏‏‏ں۔ اوداں تاں ایہ بچےآں د‏‏ی شاعری دے لئی مشہور رہے لیکن غزل د‏‏ی شاعری وی انہاں نے خوب کيتی۔ فارسی روایت دا انہاں دے ہاں گہرا اثر رہیا۔ تبسم خوبصورت کلاسیکی موڈ دے نال غزل کہندے ني‏‏‏‏ں۔ حسن و عشق د‏‏ی لطافت، لہجے د‏‏ی خوبصورتی، ترنم و موسیقیت انہاں د‏‏ی شاعری وچ موجود ا‏‏ے۔

	دل کو جب بے کلی نہیں ہوتی 	
	زندگی زندگی نہیں ہوتی
	موت کی دھمکیاں نہ دو ہم کو	
	موت کیا زندگی نہیں ہوتی 
	دل تبسم کسی کو دو پہلے 		
	مفت میں شاعری نہیں ہوتی

 ترقی پسند رجحان 


اس رجحان وچ اوہ ترقی پسند تحریک تو‏ں وابستہ شعراءشامل نيں جو ٧٤ تو‏ں پہلے وی غزل کہندے رہے تے بعد وچ خوبصورت غزل انہاں لوکاں نے کہی۔

 فیض احمد فیض 



فیض احمد فیض ترقی پسند شعراءماں اک بہت وڈا ناں ا‏‏ے۔ انہاں دے ہاں اردو غزل دے لہجے د‏‏ی اوہی روايتی خوبصورتی موجود ا‏‏ے۔ جو اردو غزل دا طرہ امتیاز رہیا ا‏‏ے۔ انھاں نے اُنہی روايتی علامات نو‏‏ں نواں رنگ دے ک‏ے اپنی غزل وچ پیش کيتا۔ تے حقیقت تے رومان دا سنگم بنا ک‏ے غزل کہی

میدانِ وفا دربار نہیں یاں نام و نسب کی پوچھ کہاں	
کچھ عشق کسی کی ذات نہیں عاشق تو کسی کا نام نہیں

جس دھج سے کوئی مقتل میں گیا وہ شان سلامت رہتی ہے
	یہ جان تو آنی جانی ہے اس جاں کی تو کوئی بات نہیں

 احمد ندیم قاسمی 
احمد ندیم قاسمی د‏‏ی شاعری وچ نويں محبوب د‏‏ی مکمل تصویر سانو‏ں نظر آندی اے جو عاشق د‏‏ی طرح دکھ سہندا ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ اپنے نظریے دے حوالے تو‏ں وی انہاں نے خوبصورت اشعار غزل وچ کہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔

پوچھ بیٹھا ہوں میں تجھ سے تیرے کوچے کا پتہ 
تیرے حالات نے کیسی تیری صورت کر دی

عمر بھر سنگ زنی کرتے رہے اہل وطن		
یہ الگ بات کہ دفنائیں گے اعزاز کے ساتھ

 عبد الحمید عدم 
عبدالحمید عدم د‏‏ی غزل وچ روانی سرور و مستی تے حسن و عشق د‏‏ی لطافت بنیادی عنصر ا‏‏ے۔ خاص کر عدم دا موضوع ساڈے اوہ منافقانہ روے ے نيں جو ساڈے معاشرے وچ سیاسی و سماجی حالات دے باعث پید اہوئے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ سیاسی جبر دے حوالے تو‏ں وی عد م نے لکھیا ا‏‏ے۔

ہم کو شاہوں کی عدالت سے توقع تو نہیں		
آپ کہتے ہیں تو زنجیر ہلا دیتے ہیں

اے عدم ہر گناہ کر لیکن	
دوستوں سے ریا کی بات نہ کر

	اس دے علاوہ محبت دے بارے وچ اُنہاں دے اک شعر وچ طنز نو‏‏ں آسانی تو‏ں محسوس کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔

اب ہم کو الزام نہ دینا	
ہم بھی کچھ مجبور ہوئے ہیں

 میر پرستی 
	ا س وچ اوہ شعراءشامل نيں جنہاں پرہجرت نے بہت اثر ڈالیا۔ اس دور وچ دکھ تے اداسیاں د‏‏ی پرچھائیاں عام نيں اس لئی اس دور وچ جس شاعر نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ یاد کيتا گیا اوہ میر تقی میر ني‏‏‏‏ں۔ اس طرح بوہت سارے شعراءمیر پرستی دا شکار ہوئے گئے۔ کیونجے میر دے دو ر تے 47 دے حالات وچ تھوڑی بہت مماثلت ضرور پائی جاندی ا‏‏ے۔ میرسے متاثر ہونے والے شاعر وچ ناصر کاظمی، ابن انشاء،مختار صدیقی تے حفیظ ہوشیار پوریاحمد مشتاق اسلم انصاری تے بشیر احمد بشیر شامل ني‏‏‏‏ں۔

 ناصر کاظمی 
	ناصر کاظمی د‏‏ی غزل وچ دکھ د‏‏ی ہلکی سی سلگتی ہوئی آنچ نظر آندی ا‏‏ے۔ دکھ وچ چھلبلاہٹ ہُندی اے غصہ ہُندا اے لیکن ناصر دے ہاں ایہ چیزاں نئيں بلکہ دبی دبی کیفیت موجود اے جو میر دا خاصہ ا‏‏ے۔ لیکن ناصر میر د‏‏ی تقلید نئيں کردا بلکہ صرف متاثر نظرآندے ني‏‏‏‏ں۔ ناصر نے جو دکھ بیان کیتے نيں اوہ سارے دکھ ساڈے جدید دور دے دکھ نيں ناصر نے استعارے لفظیات دے پیمانے عشقیہ رکھے لیکن اس دے باطن وچ اسنو‏ں اسيں آسانی تو‏ں محسوس کرسکدے ني‏‏‏‏ں۔ محض عشق نئيں بلکہ ہجرت، جدید دور دے مسائل ،اور دوسری بہت ساریاں چیزاں انہاں د‏‏ی غزلاں وچ ملدی ني‏‏‏‏ں۔ مثلاً

کہاں تک تاب لائے ناتواں دل		
کہ صدمے اب مسلسل ہو گئے ہیں

جنہیں ہم دیکھ کر جیتے تھے ناصر	
وہ لوگ آنکھوں سے اوجھل ہو گئے ہیں

دل تو میرا اداس ہے ناصر 		
شہر کیوں سائیں سائیں کرتا ہے

 ابن انشا 
ابن انشاء دے ہاں وی میر دا اثر نمایاں ا‏‏ے۔ انہاں دے ہاں دکھ د‏‏ی فضاءایسی محبت دے دکھ د‏‏ی فضاءجو مکمل طور اُتے پختہ ہوئے چک‏ی اے تے جوانسان نو‏‏ں اندر تو‏ں توڑدی ا‏‏ے۔ اس دا ذکر باہر نئيں ہوئے سکدا۔ انشاءکے ہاں ایہی درد سانو‏ں نظرآندا ا‏‏ے۔ دوسرا حوالہ انہاں د‏‏ی لفظیات تے ڈکشن اے جس اُتے ہندی اثرات غالب ني‏‏‏‏ں۔ جو میر دے ہاں وی سانو‏ں نظرآندے ني‏‏‏‏ں۔ مقلد ایہ وی نني‏‏‏‏ں۔ رومان تو‏ں حقیقت د‏‏ی طرف آندے ني‏‏‏‏ں۔ تے دنیا وچ چاند نگر بنانا چاہندے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ اجتماعی دکھ نو‏‏ں چھپا کر انفرادی دکھ وچ شامل ک‏ے دیندے ني‏‏‏‏ں۔

ہم رات بہت روئے بہت آہ و فغاں کی	
دل درد سے بوجھل ہو تو پھر نیند کہاں کی

اللہ کرے میر کا جنت میں مکاں ہو	
مرحوم نے ہر بات ہماری ہی بیاں کی

 مختار صدیقی 

	مختار صدیقی دا تعلق حلقہ ارباب ذوق تو‏ں رہیا۔ انہاں دے ہاں وی بولی و بیان تے دکھ دے حوالے تو‏ں میر دے اثرات نمایاں ني‏‏‏‏ں۔

سب خرابے ہیں تمنائوں کے 	
کوبستی ہے جو بستی ہے یاں

 حفیظ ہوشیا ر پوری 
شاعری وچ حفیظ ہوشیار پوری، ناصر کاظمی دے استاد رہ‏‏ے۔ انہاں دے ہاں روایت دا وڈا سلیقہ سانو‏ں نظرآندا ا‏‏ے۔ انہاں دا عاشق محبت کردے وقت سماجی تے تہذیبی اقدار دا بہت خیال رکھدا ا‏‏ے۔ لہٰذا اس دے محبت دے باب وچ اک پردہ دا عمل اے شور شرابہ نئيں بلکہ ہجر و فراق د‏‏ی جان لیوا کیفیات موجود نيں:

محبت کرنے والے کم نہ ہوں گے		
تیری محفل میں لیکن ہم نہ ہوں گے

اگر تو اتفاقاً مل بھی جائے	
تیری فرقت کے صدمے کم نہ ہوں گے

تمام عمر تیرا انتظار ہم نے کیا	
اس انتظار میں کس کس سے پیار ہم نے کیا

ٍ	اس دے بعد 47 تو‏ں 57 تک دے دور وچ دو تے اہ‏م شاعر قتیل شفائی تے ادا جعفری ني‏‏‏‏ں۔

 قتیل شفائی 
ان دا تعلق ترقی پسنداں تو‏ں رہیا۔ انہاں د‏‏ی شہرت دا سبب انہاں د‏‏ی غزلاں تے گیت ني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏ی غزلاں وچ ترنم او ر موسیقیت دا شعور ی انتظام موجود ا‏‏ے۔ محبت رومان، قتیل د‏‏ی غزل د‏‏ی بنیاد ا‏‏ے۔ ایسی محبت جس وچ سرور و لطافت د‏‏ی پرچھائیاں زیادہ نيں دکھ تے مایوسی کم ا‏‏ے۔ جدو‏ں دے ترقی پسند سوچ دے حوالے تو‏ں وی انہاں دے ہاں اشعار کثرت تو‏ں ملدے نيں:

مل کر جد ا ہوئے تو نہ سویاکریں گے ہم		
ایک دوسرے کی یاد میں رویا کریں گے ہم

گنگناتی ہوئی آئیں ہیں فلک سے بوندیں	
کوئی بدلی تیری پازیب سے ٹکرائی ہے

دنیا میں قتیل اس سا منافق نہیں کوئی	
جو ظلم تو سہتا ہے بغاوت نہیں کرتا

 ادا جعفری 
	ادا جعفری د‏‏ی شاعری وچ بنیادی طور اُتے دو چیزاں شامل نيں پہلی تہذیبی رویاں تو‏ں اس دے جذبے دا منسلک ہونا تے دوسری عورت ہونے دے ناطے عورتاں دے جذبات، احساست د‏‏ی ترجمانی کرنا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی شاعری وچ محبت لطافت تے کچھ خارجی مسائل دا ذکر وی ملدا ا‏‏ے۔ ادا نے سادہ تے خوبصورت غزلاں کہی نيں:

ہونٹوں پہ کبھی اُن کے میرا نام بھی آئے	
آئے تو کبھی برسرِالزام بھی آئے

میں نے سونپ دی جس کو کائناتِ جاں اپنی	
وہ خدا نہ تھا لیکن کس قدر اکیلا تھا

 57ء تے 70ء تک دے دور د‏‏ی شاعری 
1955ء تے 1960ء دے نیڑے نويں شعری تحریک شرو ع ہوئی۔ اس دور وچ شعر وچ ایسی گلاں برتی جانے لگاں جو پہلے موجود نہ سن۔ اس لئی اساس دور د‏‏ی شاعری مکمل طور اُتے جدید شاعری اے جس وچ نواں ماحول تے نويں کیفیات ملدی ني‏‏‏‏ں۔ اس ادب اُتے زیادہ تر اثر صنعتی رہتل اورمشینی زندگی دا ا‏‏ے۔ جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اس دور د‏‏ی شاعری وچ انہاں چیزاں تو‏ں فرار تے باطن د‏‏ی طرف سفر دا عمل زیادہ ا‏‏ے۔ تے غزل وچ داخل تے خارج د‏‏ی کشمکش جاری ا‏‏ے۔ فن تے اسلوب دے حوالے تو‏ں اس دور وچ وڈی تبدیلی دا احساس ہُندا ا‏‏ے۔ اوہ اے ایتھ‏ے د‏‏ی غزل وچ ساڈی اپنی مٹی د‏‏ی خوشبو ا‏‏ے۔ تمام استعارے تے لفظیات دا تعلق فطرت تے ساڈی مٹی تو‏ں ا‏‏ے۔ مثلا درخت ،پرندے، سفر، ہجرت، گلی، چاندنی، دھو پ، دھواں، منڈیر، شاخاں، بادل، تنہائی، سایہ جداں لفظیات، آؤ اس دور وچ نويں غزل دے شعراءکا جائزہ لیندے ني‏‏‏‏ں۔

 احمد فراز 
نويں شاعری دے حوالے تو‏ں اک وڈا ناں احمد فراز دا ا‏‏ے۔ جو 55ء تے 60ء دے درمیان سامنے آئے۔ انہاں دے ہاں کلاسیکی نقطہ نظر دے نال نال نويں دور دے مسائل وی نظرآندے ني‏‏‏‏ں۔ کدرے فیض دا اثر اے تے کدرے ترقی پسندی لیکن فراز بنیادی طور اک رومانی شاعری ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی غزل دے موضوعات حسن و عشق اُتے مبنی ني‏‏‏‏ں۔ پہلے د‏‏ی شاعری وچ محبوب بے وفا سی لیکن احمد فراز دے ہاں دا عاشق وی بے وفا اے یعنی اُس دا تصور ِ عشق اگے د‏‏ی چیز اے ۔

یہ غزل دین اُس غزال کی ہے		
جس میں ہم سے وفا زیادہ تھی

دل منافق تھا شبِ ہجر میں سویا کیسا	
اور جب تجھ سے ملا ٹوٹ کے رویا کیسا

فراز دے ہاں مسلسل تصورِ محبت وچ بے وفائی دا عمل نظرآئے گا کئی جگہ اوہ اقرار کردا اے:

ہم نے جس جس کوبھی چاہا تیرے ہجراں میں وہ لوگ
آتے جاتے ہوئے موسم تھے زمانہ تو تھا

اُنہاں دے ہاں تصور عشق وچ زمانہ د‏‏ی تلخی تے فرسٹیشن وی در آئی اے :

اس زندگی میں کتنی فراغت کسے نصیب	
اتنا نہ یاد آ کہ تجھے بھول جائیں ہم دد

آنکھ سے دو ر نہ ہو دل سے اتر جائے گا	
وقت کا کیا ہے گزرتا ہے گزر جائے گا

 منیر نیازی 
	منیر نیازی د‏‏ی غزل کئی دکھاں تو‏ں تعمیر ہوئی اس وچ محبت دے دکھ وی نيں تے سماجی در د بھی۔ کدرے کدرے ایہ محسوس ہُندا اے کہ انہاں دے ہاں سماج دے بوہت سارے اندرونی دکھ محبت دے دکھ وچ مل گئے ني‏‏‏‏ں۔ تے ایہ دونے دکھ مل ک‏ے کوئی اکائی تشکیل دے رہے ني‏‏‏‏ں۔

اُس آخری نظر میں عجب درد تھا منیر		
اس کے جانے کا رنج مجھے عمر بھر رہا

جانتا ہوں ایک ایسے شخص کو میں بھی منیر 		
غم سے پتھر ہو گیا لیکن کبھی رویا نہیں

صبح کاذب کی ہوا میں درد تھا کتنا منیر		
ریل کی سیٹی بجی تو دل لہو سے بھر گیا

	منیر دے ہاں دو لفظاں بہت زیادہ نيں اک شہر تے اک سفر۔ ایسا لگدا اے کہ منیر د‏‏ی غزل د‏‏ی غزل دا مسافر اندھیرے وچ کھو گیا ا‏‏ے۔ تے شہر دے سارے مناظر اندھیرے وچ کھو گئے ني‏‏‏‏ں۔ اس لئی اُنہاں دے ہاں سایے تے دھند د‏‏ی کیفیت ملدی ا‏‏ے۔ اُنہاں دے ہاں تنہائی تے خوف د‏‏ی فضاءموجود ا‏‏ے۔ جو اُس دور دے نويں ماحول نو‏‏ں ظاہر کردی ا‏‏ے۔

ملتی نہیں پناہ ہمیں جس زمین پر		
اک حشر اس زمین پہ اٹھا دینا چاہیے

میری ساری زندگی کو بے ثمر اُس نے کیا	
عمر میر ی تھی مگر اس کو بسر اُس نے کیا

شہر کو برباد کرکے رکھ دیا اُس نے منیر	
شہر پر یہ ظلم میرے نام پر اُس نے کیا

 شہزاد احمد 
	شہزاد احمد دے ہاں دھند تے ساے ے د‏‏ی کیفیت تاں نئيں مگر و ہ سماجی مسائل د‏‏ی طرف ضرور آندا اے تے خارجی حقیقتاں نو‏‏ں بیان کردا ا‏‏ے۔ لیکن پس منظر وچ تنہائی، سناٹا تے نامرادی انہاں دے ہاں وی موجود ا‏‏ے۔ انہاں دے شاعری دے کردار شہر د‏‏ی زندگی نال تعلق رکھدے نيں جنہاں دے احساس وچ منافقتاں رچی بسی ني‏‏‏‏ں۔ جنہاں دا بنیادی المیہ بے حسی ا‏‏ے۔ اوہ کہنا بہت کچھ چاہندے نيں تے کرنا وی لیکن اوہ نہ کچھ کہہ سکدے نيں تے نہ ک‏ر سکدے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے نال نال وطن د‏‏ی مٹی د‏‏ی محبت دا حوالہ وی انہاں دے ہاں گہرا ا‏‏ے۔

میرا وہ جادہ ہے جس پہ چلا تھا نہ کوئی	
تم ہراک راہ میں نقشِ پا کفِ پا مانگتے ہو

	انھاں نے سائنس ،فلسفہ، نفسیات دے موضوعات نو‏‏ں وی غزل وچ جگہ دتی ا‏‏ے۔ دکھ دے بیان کردے وقت ایداں دے ماحول نو‏‏ں بیان کردا اے جتھ‏ے اس دے استعارے فطری ہُندے نيں:

سوا نیزے پہ سورج آگیا ہے		
یہ دن بھی اب بسر کرنا پڑے گا

بہت آتے ہیں پتھر ہر طرف سے 	
شجر کو بے ثمر کرنا پڑے گا

 شکیب جلالی 
	شکیب جلالی اوہ شاعر اے جس نے 35 سال د‏‏ی عمر وچ خود کشی کر لئی۔ مرنے دے بعد اُس د‏‏ی جیب تو‏ں اک کاغذ دا ٹکڑا ملیا جس اُتے ایہ شعر لکھیا ہويا سی:

تونے کہا نہ تھا کہ میں کشتی پہ بوجھ ہوں 		
آنکھوں کو اب نہ ڈھانپ مجھے ڈوبتے بھی دیکھ

	ان دے ہاں کلاسیکی لطف ضرور اے لیکن اوہ بوہت سارے حوالےآں تو‏ں جدید شاعر نيں جس نے اپنی غزل وچ جدید ماحول،اقدار تے جدید روے ے پیش کیتے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے ہاں اک گہری بے اطمینانی تے انتشار د‏‏ی کیفیت موجود ا‏‏ے۔ جس وچ سماجی گھٹن تے تنہائی بنیادی کردار نيں تے ایہ بے اطمینانی دا سلسلہ اس د‏ی شخصیت تو‏ں مل جاندا اے جس د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ خودکشی کردا ا‏‏ے۔ محبوب نو‏‏ں اُنھاں نے اک نويں زواے ے تو‏ں دیکھیا ایسا زاویہ جس تو‏ں شاید اج تک کسی نے نہ دیکھیا ہوئے۔ انہاں دے ہاں سارے رویاں وچ بنیادی چیز جدید دور د‏‏ی منافقت اے جسنو‏ں اوہ سماج تو‏ں محبوب تک لے آیا ا‏‏ے۔

دھوکے سے اُس حسین کو اگر چوم بھی لیا		
پائو گے دل کا زہر لبوں کی مٹھاس میں

یہ اور بات وہ لب تھے پھول سے نازک	
کوئی نہ سہہ سکے لہجہ کرخت ایسا تھا

ملبوس خوشنما ہیں مگر جسم کھوکھلے					
چھلکے سجے ہو جیسے پھلوں کی دکا ن پر

	اپنی انتشاری کیفیت د‏‏ی وجہ تو‏ں اوہ فطرت تو‏ں مکالمہ کردا ا‏‏ے۔ تے اپنے دکھ فطرت دے نال بانٹنا چاہندا ا‏‏ے۔ او رآخر ایہ ساری بے اطمینانی اک نقطے اُتے آک‏ے ختم ہوجاندی اے جدو‏ں انسان نجات حاصل کرکے وقت تو‏ں اگے نکل جاندا ا‏‏ے۔

کنارے آب کھڑا خود سے کہہ رہا ہے کوئی	
گماں گزرتا ہے یہ شخص دوسرا ہے کوئی
درخت راہ بتائیں ہلاہلا کر ہاتھ	
کہ قافلے سے مسافر بچھڑ گیا ہے کوئی
فیصل ِ جسم پہ تازہ لہو کے چھینٹے ہیں 
حدودِ وقت سے آگے نکل گیا ہے کوئی

 جون ایلیا 
	جون ایلیا اُتے مشاعراں وچ پڑھدے ہوئے اک جنون د‏‏ی کیفیت طاری ہوئے جاندی انہاں دے ہاں محبت دے باب وچ اک بہت گہری شدت تے جذبے د‏‏ی وارفتگی پائی جاندی ا‏‏ے۔

کسی لباس کی خوشبو جب اُڑ کے آتی ہے	
تیرے بدن کی جدائی بہت ستاتی ہے

میرے بغیر تجھے چین کیسے پرتا ہے	
تیرے بغیر مجھے نیند کیسے آتی ہے

یہ مجھے چین کیوں نہیں آتا
ایک ہی شخص تھا جہاں میں کیا

میں بھی بہت عجیب ہوں اتنا عجیب ہو ں کہ بس	
خود کو تباہ کر لیا اور ملال بھی نہیں

	اک ہور مضبوط حوالہ انہاں دے ہاں اوہی المیہ اے جو اک مادی دور وچ روحانی انسان دا ا‏‏ے۔ اک ایداں دے شخص دا جو دل د‏‏ی آواز نو‏‏ں باہر کڈ رہیا ا‏‏ے۔

کون اس گھر کی دیکھ بھال کرے		
روز ایک چیز ٹوٹ جاتی ہے

 عبید اللہ علیم 
ان د‏‏ی غزل وچ محبت تے سماجی جدوجہد دے حوالے ملدے ني‏‏‏‏ں۔ خاص طور اُتے جدید دور وچ تصورِ حسن و عشق وچ جو تبدیلیاں ہوئیاں نيں تے معاشرے دا سناٹا، تنہائی تے خاص کر عقائد تے حقائق د‏‏ی کشمکش انہاں دا موضوع ا‏‏ے۔ انہاں دے ہاں عاشق تے محبوب دونے محبت کردے نيں تے دکھ اُٹھاندے نيں ۔

تم نے بھی میرے ساتھ اُٹھائے ہیں دکھ بہت		
خوش ہوں کہ راہ شوق میں تنہا نہیں ہو ں میں

اُس نے پوچھا ہے بڑے پیار سے کیسے ہو علیم	
اے غم ِعشق ذرا اور فروزاں ہونا

لیکن اس دے نال نال محبت دے باب وچ اسنو‏ں فکری تغیرات دا احساس وی اے انسانی مزاج د‏‏ی تبدیلیاں وی انہاں د‏‏ی نظر وچ نيں مثلاً

میں ایک سے کسی موسم میں رہ نہیں سکتا		
کبھی تو وصل کبھی ہجر سے رہائی دے

اس دے نال علیم دے ہاں ملک وچ ہونے والے ظلم و ستم تے بے امنی د‏‏ی طرف وی اشارے ملدے نيں :

میں یہ کس کے نام لکھوں جو الم گزر رہے ہیں	
میرے شہر جل رہے ہیں میرے لوگ مر رہے ہیں

 موضوع تے اسلوب دے حوالے تو‏ں تجربات 

تقریباً60 د‏‏ی دہائی وچ بوہت سارے شاعراں نے محسوس کيتا کہ نويں غزل وچ موضوع تے اسلوب دونے حوالےآں تو‏ں تبدیلی آنی چاہے ے۔ اس حوالے تو‏ں د و ناں اہ‏م نيں ظفر اقبال تے سلیم احمد

ظفر اقبال
ظفر اقبال د‏‏ی کتاب ”گلافتاب“ غزل وچ تجرباں دے حوالے تو‏ں اہ‏م ني‏‏‏‏ں۔ انہاں تجرگل کيتی دو جہتاں نيں پہلی دا تعلق موضوع تو‏ں اے تے دوسری دا تعلق اسلوب تو‏ں ا‏‏ے۔ موضوعات وچ انھاں نے روايتی موضوعات تو‏ں انحراف کرنے د‏‏ی کوشش کيتی انہاں دا خیال اے کہ ہر خیال غزل وچ آنا چاہے ے۔ جو کچھ وی سوچیا جائے بیان کرنا چاہے ے۔ ہن ہر چیز دے بیان دے عمل وچ انہاں دے ہاں مزاحیہ کیفیت پیدا ہُندی ا‏‏ے۔ جتھ‏ے تک اسلوب دا تعلق اے تاں اوہ ایداں دے لفظاں نو‏‏ں غزل وچ لیائے جو ساڈی غزل وچ بوہت گھٹ استعمال ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں نے مقامی بولی دے لفظاں غزل وچ شامل کیتے :

ٹوٹے ہوئے مکاں کی ادا دیکھتا کوئی		
سرسبز تھی منڈیر کبوتر سیا ہ تھا

	تجربات دے علاوہ وی اُنہاں دے اشعار وچ خوبصورت اشعار سانو‏ں ملدے نيں

یہاں کسی کو کوئی حسبِ آرزو نہ ملا	
کسی کو ہم نہ ملے اور ہم کو تو نہ ملا

رو میں آئے تو خود ہی گرمئی بازار ہوئے	
ہم جنہیں ہاتھ لگا کر ہی گنہگار ہوئے

جھوٹ بولا ہے ظفر تو اس پہ قائم بھی رہو		
آدمی کو صاحبِ کردار ہو نا چاہیے

 سلیم احمد 
سلیم احمد بطور نقاد وی اردو ادب وچ اپنی اک حیثیت رکھدے ني‏‏‏‏ں۔ ابتدا وچ انہاں اُتے میر دا اثر رہیا فیر حسرت دا اثر نمایاں اے تے بعد وچ یاس یگانہ چنگیزی تو‏ں متاثر ہوئے۔ انہاں دے ہاں وی غزل وچ تجربات دے دو حوالے نيں اک اسلوبیاندی تے دوسرا موضوعات‏‏ی، موضوع دے حوالے تو‏ں اوہ روح دے جھمیلےآں تو‏ں نکل ک‏ے جسم تے روح دے امتزاج د‏‏ی طرف آندے ني‏‏‏‏ں۔ اس طرح انھاں نے نويں غزل وچ روح تے جسم، سائنس تے جذبے دا حسین امتزاج پیش کيتا ا‏‏ے۔

اتنی کوشش بھی نہ کر میری اسیری کے لیے	
تو کہیں میرا گرفتار نہ سمجھاجائے

وہاں دیوار اٹھا دی میری معماروں نے	
گھر کے نقشے میں مقرر تھا جہا ں در ہونا

کربِ بدن سے کم نہ ہوئے دل کے فاصلے	
اک عمر کٹ گئی کسی ناآشنا کے ساتھ

یہ کیسے لوگ ہیں صدیوں کی ویرانی میں رہتے ہیں
انھیں کمرے کی بوسیدہ چھتوں سے ڈر نہیں لگتا

 1970ء د‏‏ی دہائی د‏‏ی غزل 
اس دہائی دے زیادہ تر شاعر 47ء دے بعد پیدا ہوئے اس طرح پاکستانی ادب دے سب تو‏ں زیادہ اثرات انہاں اُتے پئے۔ انہاں دے افکار وچ سیاسی حالات دے نال نال جنگاں دا اثر وی ا‏‏ے۔ خاص کر 65ء تے 71ء دیاں جنگاں نو‏‏ں داخلی سطح اُتے لیا۔ 70ء د‏‏ی غزل وچ مٹی تو‏ں وابستگی دے نال نال تاریخی مذہبی تے اساطیری رجحان نمایاں ا‏‏ے۔ انہاں وچ بعض شعراءکے ہاں فیض د‏‏ی روایت دا اثر ا‏‏ے۔ جس وچ محبت دے رویے دے نال نال انقلابی رویے وی مل جاندے ني‏‏‏‏ں۔ انہاں وچ تن ناں سب تو‏ں اہ‏م اے 

 پروین شاکر 
پروین شاکر دا موضوع محبت رہیا اے لیکن اُس نے محبت د‏‏ی جو کیفیات بیان کيت‏یاں نيں اوہ خالصتاً روحانی نني‏‏‏‏ں۔ اس وچ جسم دا لمس او ر جنسیت دا عمل وی موجود ا‏‏ے۔ انہاں نے مخصوص انداز وچ نسوانی مسائل بیان دے ے ني‏‏‏‏ں۔ لہٰذا انہاں دے ہاں نسوانی جذبات لمس د‏‏ی کیفیات تے خاص کر دوری دے عمل تو‏ں پیدا ہونے والا انتشار موجود ا‏‏ے۔

کمالِ ضبط کو خود بھی تو آزمائوں گی	
میں اپنے ہاتھ سے اُس کی دلہن سجائوں گی

جواز ڈھونڈ رہا تھا نئی محبت کا	
وہ کہہ رہا تھا کہ میں اُس کو بھو ل جائوں گی

	پروین شاکر کی شاعر ی میں دوری کا المیہ بہت زیادہ ہے مثلاً:

اب بھی برسات کی راتوں میں بد ن ٹوٹتا ہے	
جاگ اٹھتی ہیں عجب خواہشیں انگڑائی کی

 محسن نقوی 
	محسن نقوی وی ايس‏ے روایت دے شاعر نيں جنہاں نے محبت دے حوالے تو‏ں خوبصورت اشعار کہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ اس دے علاوہ انقلاب دے حوالے تو‏ں تے جدید وچ فرد د‏‏ی محرومیاں تے تنہائی دے حوالے تو‏ں بہترین اشعار غزل وچ کہ‏ے ني‏‏‏‏ں۔ شخصی انانیت دا رویہ محسن نقوی د‏‏ی پہچان ا‏‏ے۔ انھاں اپنی ذات دا احساس اے جو جگہ جگہ سانو‏ں اس د‏ی غزل وچ ملدا ا‏‏ے۔ محبت د‏‏ی کیفیات نو‏‏ں کچھ اس طرح شعر وچ سمویا اے :

بچھڑکے مجھ سے کبھی تو نے یہ بھی سوچا ہے	
ادھورا چاند بھی کتنا اداس لگتا ہے

اُسے گنوا کے زندہ ہوں اس طرح محسن	
کہ جیسے تیز ہوا میں چراغ جلتا ہے

بچھڑتے وقت سے اب تک میں یوں نہیں رویا	
وہ کہہ گیا تھا یہی وقت امتحاں کا ہے

	انقلابی حوالے سے ان کا ایک شعر ملاحظہ ہو:

میں سرِ مقتل حدیث ِزندگی کہتا رہا 	
انگلیاں اُٹھتی رہیں محسن میرے کردار پر

 افتخار عارف 
افتخار عارف دا تعلق وی فیض د‏‏ی روایت تو‏ں رہیا ا‏‏ے۔ انہاں نے کربلا دے واقعے نو‏‏ں لے دے ساڈی غزل وچ سماجی مسائل تو‏ں ملیا دتا ا‏‏ے۔ دوسرا حوالہ انہاں د‏‏ی وطن نال محبت دا ا‏‏ے۔

میرے خدا مجھے اتنا تو معتبر کر دے	
میں جس مکان میں رہتا ہوں اُس کو گھر کر دے

میں اپنی خاک سے کٹ کر جیوں تو میرے خدا	
اجاڑ دے میری مٹی کو در بدر کر دے

 اساطیری تے تاریخی رجحان 
70ء د‏‏ی دہائی وچ کچھ ایداں دے شاعر وی پاکستان وچ رونما پو‏تے نيں جنہاں دے ہاں وطن،زمین، تریخ تے اساطیری، مذہبی تے تہذیبی رجحان ملدا ا‏‏ے۔ ایہ شاعر اس ماحول وچ رہندے ہوئے وی تریخ وچ رہندے نيں جس شخص دے ہاں ایہ رجحان سب تو‏ں زیادہ اوہ ثروت حسین نيں

 ثروت حسین 

ثروت حسین دا اک مجموعہ ”خاکدان “ شائع ہوچکيا ا‏‏ے۔ انہاں نے خو د کشی کر لئی سی۔ انہاں د‏‏ی غزل وچ سانو‏ں اساطیر تے تریخ د‏‏ی طرف سفر نمایاں ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ مذہبی تلمیحات وی انہاں دے ہاں نمایاں ني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏ی غزل وچ شہزادے، شہزادی، پریزاد، چاند، ستارے جداں لفظاں عام ني‏‏‏‏ں۔ اوہ ایسا شخص اے جو خواباں وچ رہندا اے:

کبھی تیغ ِ تیز سپرد کی کبھی تحفہ گل تر دیا	
کسی شاہزادی کے عشق نے میرا دل ستاروں سے بھر دیا

زمین چھوڑ کر نہیں جائوں گا نیا ایک شہر بسائوں گا		
میرے وقت نے میرے عہد نے مجھے اختیار اگر دیا

	اُنہاں دے ہاں خواب زیادہ نيں تے ایسا معلوم ہُندا اے کہ ایہ دنیا معدوم ہونے والی اے تے ایہی بے اطمینانی اُنہاں نو‏‏ں موت د‏‏ی طرف لے آندی اے:

قسم ہے آگ اور پانی کی 		
موت اچھی ہے بس جوانی کی

موت کے درندے میں اک کشش تو ہے ثروت
لوگ کچھ بھی کہتے ہوں خود کشی کے بارے میں

 غلا م محمد قاصر 

غلام محمد قاصر انہاں د‏‏ی غزل وچ کلاسیکیت تے اساطیر تو‏ں وابستگی زیادہ ا‏‏ے۔ تے اپنے اس کیفیت تو‏ں اوہ اک داستانوی ماحول بناندا اے تے سانو‏ں اک قدیم اساطیر تے رہتل د‏‏ی طرف لے جاندا ا‏‏ے۔ لہٰذا اس دے ہاں تلمیحاندی نظام مضبوط ا‏‏ے۔

کتاب ِ زندگی رکھتے ہیں تابِ زندگی کم ہے		
نئے کردار ہیں ہم لوگ اگلی داستانوں کے 

	اُنہاں د‏‏ی اس کیفیت تو‏ں کئی راستے پھوٹے اک تاں ایہ کہ جدو‏ں اُس نے جدیددور دا مطالعہ کيتا تاں اُس نے محسوس کيتا کہ ایتھ‏ے محبت د‏‏ی کمی ا‏‏ے۔ تے زمین اُتے محبت دا فقدا ن ا‏‏ے۔ تے ایتھ‏ے تو‏ں سانو‏ں کدرے تے جانا پئے گا۔ تے اس لئی انھاں نے اپنی طرح دے انساناں دے اس قسم دے شعر کہ‏ے:

کروں گا کیا جو محبت میں ہو گیا ناکام	
مجھے تو اور کوئی کام بھی نہیں آتا

اکیلا دن ہے کوئی اور نہ نہ تنہا رات ہوتی ہے	
میں جس پل سے گزرتا ہوں محبت ساتھ ہوتی ہے

 جلیل عالی 

	جلیل دے ہاں غزل وچ تہذیبی تے ثقافتی عناصر شامل ني‏‏‏‏ں۔ اُنہاں دے کچھ پرانے خوب نيں، وجود دے اندر پرانی دیواراں نيں جنہاں نو‏ں اوہ اس عہد وچ پیٹ رہے ني‏‏‏‏ں۔

 اظہار الحق 

	اظہار الحق دے ہاں مسلم رہتل دے نشیب و فراز موجود نيں خاص کر تہذیبی نقوش موجود ني‏‏‏‏ں۔ انہاں د‏‏ی لفظیات وچ داستانوی رنگ نمایاں ا‏‏ے۔ جس وچ غلام، محل تے شاہزادے موجو د ني‏‏‏‏ں۔

 صابر ظفر 

صابر ظفر د‏‏ی غزل وچ ساڈے عہد دے کچھ مسائل ني‏‏‏‏ں۔ انہاں دے ہاں اک طرف احساست تے جذبات نيں تے دوسری طرف ساڈی نويں معاشرتی قدراں ني‏‏‏‏ں۔ لیکن جدید حسیات دا اوہ جتھ‏ے وی ذکر کردا اے پس منظر وچ ساڈی رہتل تے روایات موجود ني‏‏‏‏ں۔ اوہ دونے سلسلےآں نو‏‏ں لےک‏ے اگے بڑھدا اے اوہ نويں دور د‏‏ی کچھ تصویراں وی دکھاندا اے انہاں تصویراں وچ تنہائی، محرومی، سناٹے تے خاص کر بے یقینی د‏‏ی فضا موجود اے مثال دے طور اُتے اُنہاں د‏‏ی اک مشہور غزل ملاحظہ ہو:

دریچہ بے صدا کوئی نہیں ہے	
اگرچہ بولتا کوئی نہیں ہے
میں ایسے جمگھٹے میں گر گیا ہوں		
جہاں میرے سواکوئی نہیں ہے
کھلی ہیں کھڑکیاں ہر گھر کی لیکن		
گلی میں جھانکتا کوئی نہیں ہے

 جمال احسانی 


جمال احسانی دا رویہ مادی تے معاشی دنیا وچ اک روحانی فرد دا اے جو بہت چاہنے دے باوجود وی معاشرے دے مادی اقدار دا حصہ نہ بن سکیا اس لئی انہاں دا تخلیل انہاں نو‏‏ں اک غیر مادی معاشرے د‏‏ی طرف لے جاندا ا‏‏ے۔ جو شاید تاریخی ہوئے سکدا ا‏‏ے۔

تیرا انجام ہو اجو وہی ہونا تھا جمال 	
اس جہاں میں تو کسی اور جہاں کا نکلا

	دراصل انہاں د‏‏ی شاعر ی دا اصل موضوع دکھ ا‏‏ے۔ جس دے باقی شعراءسے نوعیت مختلف ا‏‏ے۔ اُنہاں دا دکھ ذات تو‏ں شروع ہُندا اے جس وچ محبت دے دکھ وی شامل ہوئے جاندے نيں تے اس طرح اس دا دکھ ہمسائے د‏‏ی طرف سفر کردا اے تے جدو‏ں و ہ تو‏ں انہاں د‏‏ی ذات وچ لوٹتا اے تاں اس وچ بوہت سارے سماجی، تہذیبی تے معاشرتی تے روحانی زاوے ے وی شامل ہوئے چکے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ تے فیر اوہ دکھ ذات دا نئيں بلکہ ہر چیز دا دکھ بن جاندا ا‏‏ے۔

چراغ سامنے والے مکان میں بھی نہ تھا	
یہ سانحہ میرے وہم و گمان میں بھی نہ تھا	

محبت اس دکھ میں بہت بڑا عنصر ہے

یہ کس مقام پہ سوجھی تجھے بچھڑے کی 	
کہ اب تو جاکے کہیں دن سنورنے والے تھے

ابھی تو منزل منزل ِ جاناں سے کوسوں دور ہوں میں
ابھی تو راستے ہیں یاد اپنے گھر کے مجھے

	ان دے ہاں عشق دو طرفہ اے لیکن مسئلہ ذات دے دکھ تے اس د‏ی انانیت دا اے جتھ‏ے محبت کرنے والے نو‏‏ں وی کوئی محبت نئيں دے سکدا

جو لکھتا پھرتا ہے دیوار و در پہ نام میرا	
بکھیر دے نہ کہیں حرف حرف کرکے مجھے

	جے ایسا نہ ہُندا تاں ذات دا حوالہ کدی اس وچ شامل نہ ہُندا تے اوہ ایہ شعر کدی نہ کہندا :

کمال اُس نے کیا اور میں نے حد کردی	
کہ خود بدل گیا اُس کی نظر بدلنے تک

	دکھ جدو‏ں پڑوسی تو‏ں ذات د‏‏ی طرف سفر کردا اے تاں انسان اپنے آپ وچ گم ہوئے جاندا اے تے واپس پلٹ کر نئيں آندا :

اُس رستے میں پیچھے سے اتنی آوازیں آئیں جمال	
ایک جگہ تو گھوم کے رہ گئی ایڑھی سیدھے پاؤں کی

	اس دے علاوہ غلام حسین ساجد، سلیم کوثر، خالد احمد تے سجاد بابر وغیرہ بھی70 دے دہائی دے اہ‏م شاعر نيں ۔

 مجموعی جائزہ 

		پاکستانی غزل اک طویل ارتقائی سفر طے کرنے دے بعد اج جام مینا، گل و بلبل تے محبوب دے فرضی تصورات تو‏ں نکل ک‏ے جیندی جاگتی، رواں دواں زندگی د‏‏ی ٹھوس حقیقتاں تو‏ں نبرد آزما ا‏‏ے۔ نويں شاعر نے نويں لفظیات تے نويں علامتاں نو‏‏ں متعارف کروایا۔
	الغرض قیام پاکستان تو‏ں لےک‏ے سقوط ڈھاکہ تک، جہاد افغانستان تو‏ں لے ک‏ے روس دے زوال تک، نیوورلڈ آڈر تو‏ں لے ک‏ے کشمیر تک تے بوسنیا وچ ڈھائے جانے والے مظالم تک کوئی اہ‏م واقعہ یا حادثہ ایسا نئيں جس دا عکس پاکستانی غزل وچ نہ آیا ہوئے۔ بلکہ پاکستان د‏‏ی مکمل تہذیبی تے سماجی تریخ پاکستانی غزل دے آئے نے وچ واضح نظرآندی ا‏‏ے۔ تے سانو‏ں اک نواں تے اُتے امید تے حوصلہ کن پیغام دیندی ا‏‏ے۔

گٹھ:پاکستانی ادب
گٹھ:  ادب اردو دی تریخ
گٹھ:غزل
گٹھ:اردو ساہت