پنجابی صوفی ادب

‘صوف‘ عربی زبان دا لفظ اے۔ جس دے مطلب ہن، اُنّ؛ ‘صوفی` اوہ جو اُنّ دے کپڑے پہنے۔ صوفی نوں ایران وچّ ‘پسمیناپوش` وی کہندے نیں، جس توں ایہہ سدھ ہندا اے کہ صوفی دے مطلب ایہو ہن کہ جو اُن دے کپڑے پہنے، جاں اوہ متّ جاں سنگھ جس دے انویائی اُنّ دے کپڑے رہت وجوں پہندے ہون۔پنجابی ادب دی تریخ، بولی ڈیپارٹمنٹ پٹیالہ (صوفی مت دا نکاس تے ترقی انک (کپور سنگھ)حضرت محمد ﷺ مذہب اسلام دے پیغمبر نیں جیہناں دا جم مکہ دے عربی قریشی قبیلے وچّ 507 ای۔ نوں ہویا۔دیوندر سنگھ، پنجابی صوفی ساہت ادھئن، پنہ-26حضرت محمد ﷺ دے دنیا توں ظاہرے پردے (632 ء) توں بعد جدوں اسلام دی رازسی طاقت دنو-دن فیلن لگّ پئی تاں اسلام دا اثر کئی عرب دیساں، سیریاں مصر اتے ہور ملکاں اتے ودھ گیا۔ اسلام دی رازسی طاقت اتے دھن دولت ودھن کرکے اس اتے ادھرمی تے سنسارک برتیاں پوری طرحاں قابض ہو گئیاں۔ جدوں اسلام دا سیاسی پھیلاؤ ایران سمراج دیاں حداں اتے وی چھاں گیا تاں اسلام خلافت دا راجگڑھ بغداد وکھے وسے نویں نگر سوپن وچّ قائم ہوگئی۔ بغداد دنیاں بھر دی کلا، دنیا بھر دی تعلیم، عالمی رہتل دا مرکز سی اتے اتھوں دی لوک-بولی عربی دی تھاں فارسی سی۔ اسلئی پراچین ینانی، افلاطون، ارسطو وغیرہ دے جگت مشہور گرنتھاں دا ترجمہ عربی وچّ کیتا گیا۔ اتھے ہی سنسکرتی دے گرنتھاں، پنچتنتر، سوری اصول، مہاں برہدجاتک، ہتوپ دیس،دشکمارچررت، پراشر اصول منڈوکوپنشد، کاتیاینسوتر، وغیرہ فلسفا، ساہت، گنت ودیا اتے جوتش د املے-بھنڈارے نوں عربی وچّ التھایا گیا۔پنجابی ساہت دا اتہاس، بولی ڈیپارٹمنٹ پٹیالہ، (صوفی مت دا نکاس تے ترقی انک (کپور سنگھ))، پنہ-2 بغداد وچّ عیسائی، بتکنیک، براہمن، مسلمان وغیرہ اکٹھے رہندے سن۔ اجیاے ماحول وچّ جدوں اسلام دی رازسی طاقت دے پھیلاؤ کارن ادھرمی اتے سنسارک نیتیاں وچّ وادھا ہو رہا سی تاں اسدا جو اثر دھارمک مسلماناں تے پیا ایہناں وچوں ہی صوفی متّ دی لہر دا جم ہویا منیا جاندا اے۔ صوفی متّ نے ایرانیاں، اسلام، افلاطون، ارسطو، ہندوستانی شاستر وغیرہ وچوں کس دا خاص اثر قبولیا اس بارے ودواناں دیاں الگّ-الگّ راواں ہن جس بارے ذکر صوفیئت مت دے نکاس وچّ کیتا جاویگا۔

 صوفی مت دا نکاس 
بغداد وچّ عیسائی، بتکنیک، ماہیانی درشنونتا، براہمن پنڈت اتے مسلمان اکٹھے رہندے سن۔ اجیاے ماحول وچّ جدوں صوفی مت پیدا ہویا تاں اس اتے ایہناں لوکاں اتے ایہناں دے ساہت دا اثر پینا لازمی سی اس لئی صوفی مت دے نکاس بارے ودواناں دیاں بھنّ بھنّ راواں پرچلت ہن جویں:-
(1)	“صوفی مت محمد صاحب دی باطنی سکھیا وچوں ترقی یافتہ ہویا۔
(2)	صوفی مت سامی مذہب ولوں ایرانیاں اتے لدے گئے سامی مذہب خلاف پرتیکرم د سٹہ اے۔
(3)	ایہہ نوئپھلاتونی وچاراں وچّ اگمیا۔``دیوندر سنگھ، پنجابی صوفی ساہت ادھئن، پنہ-30
(4)	ایہہ خود رو بٹے وانگ اپنے آپ پیندا ہویا۔موہن سنگھ، ‘سوفیئت دا نکاس`، ‘پنجابی دنیاں` (صوفی انک)، پنہ-5

ایہناں بھنّ وچاراں نوں دھیان وچّ رکھن توں بعد دو دھارناواں ساہمنے آؤندیاں ہن۔ اکو جو صوفی مت دا نکاس قرآن اتے محمد صاحب نال ملاؤندے ہن تے دوجی جو اس نوں بعد دی اپج مندی اے۔ بھاویں صوفی مت دے کئی اصول قرآن دے خلاف ہن۔ مگر صوفی مت دے کئی اصول قرآن وچلیاں آئتاں نال تعلقات وی رکھدے ہن۔ جنہاں نوں دھیان وچّ رکھ کے کیہا جا سکدا اے کہ قرآن نے صوفی متّ دے نکاس وچّ مڈھلی کردار نبھایا۔ تے ایرانیاں، نویں افلاطونیت ، عیسائیاں، ہندوستانی شاستر وغیرہ نے اس دے ترقی دوران اس اتے کافی اثر پایا۔ اسلام نوں صوفی مت دی بنیاد قبول کرنا اچت اے۔

 صوفی مت اتے پئے اثر 
اسلام دی رازسی طاقت پھیلن دے نال اسلام دا اثر وکھ-وکھ ملکاں تے جدوں ودھن لگا تاں ایہناں ملکاں دے وکھ وکھ پراچین گرنتھاں دا عربی وچّ التھا ہون کارن ایہناں دی وچاردھارا دا صوفی مت دے نکاس اتے ترقی اتے بہت اثر پیا۔ بدھ مت، ناسٹکمت، نوئپھلاتونواد اتے مانیمت دے اجیاے کئی وچار راے ہن جو کہ صوفی مت وچّ صاف ویکھے جا سکدے ہن۔ جو اس طرحاں ہن:-

 بدھ مت 
بدھ مت وچلیاں کئی گلاں جویں:- جیون دکھاں دا گھر اے، اگیانتا دکھاں دا کارن اے، من دا شدھ ہون ضروری اے اتے اپنے شوے نوں پوتر کرنا وغیرہ صوفی مت وچوں ویکھیا جا سکدیاں ہن۔

 ناسٹکمت 
ناسٹکمت دی مذہبی تحریک جو کہ قبل مسیح نال تعلق رکھدی اے۔ اس تحریک دے کئی اصول صوفی مت نال میل کھاندے ہن جویں:- ایشور دا اک ہونا، پرماتما ہی کائنات دا سرجن ہار اے، سادہ جیون جیونا وغیرہ۔

 نویں افلاطونیت 
تیسری صدی عیسوی وچّ یونانی فلاسفی دے سکندریہ سکول نے برصغیر دی وچاردھارا توں اثر گرہن کرکے جہڑا دھارمک اندلون چلایا اس نوں نوَ-اپھلاتونواد کیہا جاندا اے۔سادھو رام شاردا، صوفی مت تے صوفی شاعری، پنہ-18 اس مت دے بہت سارے وشواس صوفی مت دے سدھانتا دی انگ ہن جویں:- پرماتما دی پرمستا، نوس اتے روح وغیرہ۔دیوندر سنگھ، پنجابی صوفی ساہت ادھئن، پنہ-31

 مانیمت 
مانیمت بدھ مت، عیسائی مت تے پارسی مت دا ملیا روپ اے۔ ایہناں مانیمتاں نے روم دے پیغمبر ہون دا دعوہ کیتا اتے ایہناں نوں 277 ای: وچوں سولی تے چاڑھیا گیا سی۔ اس کرکے مڈھلے صوفی مت نوں اسلامی ادویت وادی تجزیہ دے نخرے سروپ، عیسائیاں دی دیانتداری اتے رہسواد، پراچین علم وادی وچارواناں دی وچارولی، یونانی تے برصغیری فلسفے دیاں اکٹھیاں کم کر رہیاں ودھ شکتیاں دی اپج کہیا جا سکدا اے۔ پر ایہناں اثراں دے باو جود وی صوفی مت دا اپنا وکھرا سروپ اے تے ستنتر ہوند اے۔

صوفی مت وچّ اک مکمل صوفی لئی چار منزلاں نردھارت کیتیاں گئیاں نیں: (1) ہست (2) طریقت (3) مارف (4) حقیقت 
	پہلی منزل ہست اے ہست مطابق اسلام دے سدھانتاں اتے قنوناں دی وفاداری نال پالنا کرنا ہے-
	دوسری طریقت مطابق سادھک دھارمک بندھشا نوں تیاگ دے صرف سوچ وچار وچّ مست رہندا اے۔
	تیجی منزل مارف مطابق صوفی علم حصول دی پریرنا تے رہسواد دی طاقت حاصل کر لیندا ہے-
	چوتھی اوستھا حقیقت ارتھات ستّ دی اے۔ اس اوستھا وچّ صوفی دا خدا نال سدھا سمپرک ہو جاندا اے۔ تے سنسارک بندھن توں ستنتر ہو جاندا اے۔ ایہہ چارے منزلا جاں صوفی دی انتم ستّ دی حصول لئی ضروری ہن۔

 صوفی مت دی ترقی 
	صوفی مت دا شروع ستویں صدی توں مننا ودھیرے اچتّ منیا جاندا اے۔ جد کہ صوفی مت دی ہوند قائم ہو چکی سی۔ صوفی مت نوں مکھ دو حصیاں وچّ ونڈیا جا سکدا اے۔
	مڈھلا صوفی مت
	رہسوادی صوفی مت
	مڈھلے صوفی مت دے صوفیاں وچّ شریعت نوں اہم تھاں دتا جاندا اے۔ دنیاوی حصول دی نندا، دنیاوی اچھاواں دا تیاگ، من دی پوترتا، ربی بندگی تے زور، جہنتّ اتے دوزخ دا بھے وغیرہ مڈھلے صوفی مت دیاں خاصیتاں رہیاں ہن۔سادھو رام شاردا، صوفی مت تے پنجابی صوفی ساہت، پنہ-31 مڈھلے صوفی پرماتما دا بھے اپنے من وچّ رکھدے سن۔ مڈھلے صوفیاں وچّ حضرت ہوسین، حبیب آرسی، رابعہ بصری، ابو ہاشم حسن بصری،
ابراہن بنئدن وغیرہ صوفیہ دے ناں رکھے جا سکدے ہن۔
	بھاویں صوفی مت نے اسائیمت، ینانیمت، مانیمت، بدھ مت دا اثر قبول کیتا مگر اسلامی رہسوادی نوں قرآن نال متعلق دسدے ہن اتے پیغمبر دی پرمپرا نال ہی جوڑدے ہن۔ 12 ویں صدی وچّ جدوں
رہسواد صوفی مت اتے شریعت دا اثر گھٹّ گیا۔ رہسوادی صوفیہ وچّ آروپھ ال کارتھی، ابو-ال سلیمان ال قرآنی، ال مہاسبی، بایزید بستامی اتے منصور وغیرہ اس دور دے مشہور صوفی سن۔ دھارمک کٹڑ پنتھیاں دے خلاف کارن بعد دے صوفیہ نوں محمد صاحب اتے قرآن نوں اپنے وچاراں دا ادھار بناؤنا پیا۔

 برصغیر پاک و ہند وچّ صوفی مت دا داخلہ 
	جویں-جویں اسلام دی سیاسی طاقت ودھن دے نال اس دھرم دا فیلاؤ دنو-دن ودھدا گیا اسے طرحاں صوفی مت وی دنو دن ترقی کردا گیا۔ 712 ای: وچّ جدوں ہزاز دے گورنر دے بھتیجے
محمد بن قاسم نے دیبل دے براہمن راجے داہر نوں ہرایا تاں اسلام دا برصغیر نال بہت نیڑے دا سمپرک ہویا۔ لاجونتی راما کرشن دا مت اے کہ مسلماناں دے شمالی ہند دی جت
اپرنت ہی صوفی مت دا برصغیر پاک و ہند وچّ داخلہ آرنبھ ہندا اے۔Lajwanti Ramakrishna، 'Punjabi Sufi Poets،۔p.4 غزنوی دے حملیاں توں پہلاں برصغیر پاک و ہند تے عرب وچکار وپاری تعلقات سن۔ ہن ایہہ قائم مت اے کہ عرب دے سمندری وپاریاں نے، ظو مالابار تے لنکا راہیں داخلہ کردے سن، نے اسلام دی جان پچھان برصغیر وچّ کرائی۔دیوندر سنگھ، پنجابی صوفی ساہت دا ادھئن، پنہ-40 برصغیر پاک و ہند وچّ صوفی سلسلیاں دا آغاز ابل حسن بن ابو عثمان ال جلالی (1072 ای: انتقال
) نال ہویا۔ ایہناں نوں لاہور وچّ دفنایا گیا اتے ایہہ اپنی کتاب ‘کشف المجوب` تے لقب داتا گنج بخش نال مشہور سن۔محمود شیرانی، پنجاب میں اردو، پنہ-61 اس طرحاں صوفی سلسلیاں دی آمد دا زمانہ گیارویں صدی توں پہلے منیا جا سکدا اے، کیونکہ داتا گنج بخش محمود گجنویں توں 20-30 ورے پہلا آئے ہون گے۔

 پنجاب وچّ صوفی مت  
پنجاب وچّ صوفی مت دا داخلہ غزنویاں دے نال ہی ہو جاندا اے۔ پنجاب وچّ سمپرداوا دا قیام 10 ویں صدی تک مکمل ہو چکی سی۔ بہت سارے صوفیاں وچوں اگھے: سیخ اسمٰعیل بخاری لاہوری
(انتقال 1056/57) شیخ فخر الدین حسینی زنجانی لاہوری، اکہل حسن بن ابوؤسمان ال جلبی (1072 ای۔ انتقال)، احمدا توختا ترپجی لاہوری (انتقال 1205) وغیرہ۔
	صوفی مت نال کدی سمپرداواں دے ناں جوڑے جاندے نیں۔ پر ایہناں وچوں چار سمپرداواں قادری، سہروردی، نقشبندی اتے چشتی نوں مکھ منیا جاندا اے۔ پنجابی ساہت دا تعلقات چشتی سلسلے دے مشہور صوفی شیخ فریددین مسؤد گنجشکر نال اے۔ 13ویں صدی وچّ ایہہ سمپردا قائم ہو چکی سی۔ برصغیر وچّ چستی سمپردائے دا موڈھی خواجہ مئندین چشتی سی۔ ایہناں دی خانقاہ اجمیر وچّ اے۔ خواجہ بکھتیار کاکی مئندین دی آتمک اچتا توں بہت متاثر ہوئے اتے ایہناں دے مرید بنے۔ پنجاب وچّ چشتی سمپردا دے موڈھی شیخ فریدالدین مسعود گنجشکر سن۔ جو بختیار کاکی دے مرید  سن۔پنجابی صوفی ساہت دا شروع شیخ فریدالدین توں ہی منیا جاندا اے۔ بھاویں بابا فرید جی توں پہلا دے صوفیاں نے وی رچناواں کیتیاں پر ایہہ پنجابی ساہت دے انیاں نیڑے نہیں جنی کہ شیخ فرید جی دی اے۔

اس لئی پنجابی صوفی ادب دا آغاز بابا فرید جی توں ہی منیا جاندا اے۔

حوالے

گٹھ:پنجابی ادب