بھارت وچ اسلام

سلیم علی  شاہ رخ خان  مولانا آزاد اے آر رحمٰن  نرگس  مموٹی  حمید انصاری
|pop      = لگ بھگ 17 کروڑ 80 لاکھ (2009)Mapping the Global Muslim Population  Pew Forum.
|regions   =  جموں تے کشمیر، آسام تے لہندا بنگال وچ ودھ آبادی گھنتو۔ اتر پردیش، بہار، مہاراشٹر تے کیرلا وچ ودھ آبادی
|rels =اسلام
|langs = اردو، ہندی، بنگالی، ملیالم، کشمیری، انگریزی،گجراتی،مراٹھی،تامل
}}
بھارت وچ اسلام ہندو مت توں بعد دوجا وڈا مذہب اے ۔

بھارت  وچّ ہندو دھرم دے بعد اسلام دوجا سبتوں زیادہ پرچلت دھرم ہے ، جو دیس دی کل آبادی دا 14.88 % توں وی زیادہ ہے ( 2001 دی جنگننا دے مطابق لگبھگّ 19 کروڑ ) http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/India_at_glance/religion.aspx Census of Indian: Religious Composition ]       

بھارت وچّ اسلام دا آغاز قریب 12ویں صدی وچّ ہویا سی اتے ادوں توں ایہہ بھارت دی رہتلی اتے مذہبی وراثت دا اک انکھڑواں انگ بنّ گیا ہے ۔  سالاں توں ، پورے بھارت وچّ ہندُو اتے مسلمان رہتلاں دا اک انوکھا ملن ہندا آیا ہے ۔  اتے بھارت دے اقتصادی اتے تہذیبی میدان وچّ مسلماناں نے  اہم کردار نبھائیا ہے ۔ 

بھارت وچّ ویاہ ، وراثت اتے وقف جائداد توں جڑے مسلماناں دے اختیاری معاملے مسلمان پرسنل لاء قنون راہیں چلائے جاندے ہن ۔
اتے عدالتاں نے ایہہ فیصلہ دتا کہ شریعت جاں مسلمان قنون دی بھارتی شہری قنون دے مقابلے زیادہ پردھانتا ہوویگی ۔  द हेट्रेड्स ऑफ़ इंडिया; हिन्दू मिमोरी स्कार्ड बाई सेंच्रिज़ ऑफ़ समटाइम्स डेस्पोटिक इस्लामिक रुल न्यूयॉर्क टाइम्स, प्रकाशित: 11 दिसम्बर 1992 دنیا وچّ بھارت اکو اجیہا دیس ہے جتھے سرکار حج یاترا لئی جہاز دے کرایہ وچّ سبسڈی دندی ہے اتے 2007 دے مطابق فی پاندھی 47454 بھارتی روپیہ خرچ کردی ہے ۔    शौविक घोष, "हज सब्सिडी हैज एयर इंडिया फ्युमिंग", द फाइनेंशियल एक्सप्रेस, 13 सितम्बर 2008, 26 जून 2009 को पुनः प्राप्त 


آبادی
بھارت دی مسلمان آبادی دنیا دی تیجی سبتوں زیادہ مسلم آبادی ہے  Pg 11, انڈئن اینڈ پھورین رویو بائے انڈیا ।سوچنا اتے پرسارن منترالا . محکمہ اشاعت اتے دنیا بھر وچّ سبھتوں زیادہ مسلمان اقلیتی  آبادی ہے ۔  بھارت دے مسلمان بھارت وچّ سارے مسلمان بھارتی نسلی گروہاں نال تعلق رکھدے ہن ، جس وچّ بھارت توں باہر دے وی کجھ مسلمان شامل ہن ، مکھ روپ توں  فارس (ایران) اتے  وچکار ایشیا  دے ۔ 

2001 دی جنگننا دے مطابق بھارت وچّ مسلماناں دی کل آبادی دا سبتوں زیادہ حصہ 47% ہے - جو تنّ صوبےآں وچّ نواس کردے ہن  اتر پردیش  ( 3.07 کروڑ) ( 18.5 % ) ,  لہندا بنگال  ( 2.02 کروڑ) ( 25% ) اتے  بہار  ( 1.37 کروڑ) ( 16.5 % ) . مسلمان ،  لکشادیپ  ( 2001 وچّ 93% ) اتے  جموں اتے کشمیر  ( 2001 وچّ 67% ) وچّ مقامی آبادی دی اکثریت دی ترجمانی کردے ہن ۔ مسلماناں دی اُچّ گنتی  آسام ( 31% ) ,  لہندا بنگال  ( 25% ) دکھنی صوبے  کیرالا  وچّ ( 24.7 % ) پائی جاندی ہے ۔ سرکاری طور اتے ، بھارت وچّ مسلماناں دی تیجی سبھتوں وڈی آبادی ہے (  انڈونیشیا  اتے  پاکستان  دے بعد ) ۔
 صوبےآں مطابق مسلم آبادی 
550px|thumb|بھارت دے مختلف صوبےآں وچ اسلام نوں منن والے دا فیصد: لال- 50-100%, اورینج- 25-50%, پیلا- 20-25%, ہرا- 15-20%, نیلا- 10-15%, (بھارتی قومی اوسط), انڈیگو- 5-10%, سلیٹی- <5%.
2001 دے مطابق بھارتی صوبےآں وچ مسلم آبادی.

صوبہآبادیفیصد  لکشادیپ   56353   93   جموں تے کشمیر   6,793,240   66.9700   آسام   8,240,611   30.9152   لہندا بنگال   20,240,543   25.2451   کیرالا   7,863,842   24.6969   اتر پردیش   30,740,158   18.4961   بہار   13,722,048   16.5329   جھارکھنڈ   3,731,308   13.8474   کرناٹک   6,463,127   12.2291   اترانچل   1,012,141   11.9225   دلی   1,623,520   11.7217   مہاراشٹر   10,270,485   10.6014   آندھرا پردیش   6,986,856   9.1679   گجرات   4,592,854   9.0641   منی پور  190,939   8.8121   راجستھان   4,788,227   8.4737   انڈمان تے نکوبار جزیرے   29,265   8.2170   تری پورہ   254,442   7.9533   دمن تے دیؤ  12,281   7.7628   گوا   92,210   6.8422   مدھیہ پردیش   3,841,449   6.3655   پونڈیچری   59,358   6.0921   ہریانہ   1,222,916   5.7836   تامل ناڈو   3,470,647   5.5614   میگھالیہ   99,169   4.2767   چندی گڑھ   35,548   3.9470   دادرا تے نگر حویلی   6,524   2.9589   اوڑیسہ   761,985   2.0703   چھتیس گڑھ   409,615   1.9661   ہماچل پردیش   119,512   1.9663   اروناچل پردیش   20,675   1.8830   ناگالینڈ   35,005   1.7590   پنجاب ،بھارت   80,045   1.5684   سکم   7,693   1.4224   میزورام   10,099   1.1365 
جنگننا دا فیصد وترن  
مذہبی برادریاں ولوں: بھارت- 1961 توں 2001 
جنگننا(آسام تے جموں کشمیر نوں چھڈ کے).

 سال فیصد  1951  10.1%  1971  10.4%  1981  11.9%  1991  12.0%  2001  12.8%

بھارت دیاں مذہبی برادریاں دا فیصدی ونڈ - 1961-2001 دی جنگننا (آسام تے جموں تے کشمیر نوں چھڈے بنا).

 سال فیصد  1961  10.7%  1971  11.2  1981  12.0%  1991  12.8%  2001  13.4%

+ تالیکا: 2001 لئی جنگننا جانکاری : ہندو اتے مسلماناں دا موازنہ    سنرچنا ہندو  مسلمان   2001 آبادی دا کل %   80.5   13.4  10 سال وادھا ٪ ('91-01')   20.3   36.0   جنسی تناسب (* اوسط. 933)   931   936   شرح خواندگی(اوسط. 64.8)   65.1   59.1   सीमांत श्रमिक   40.4   31.3   ग्रामीण लिंग अनुपात   944   953   शहरी लिंग अनुपात   894   907   बच्चे के लिंग अनुपात (0-6 वर्ष)   925   950 

آبادی وادھا تناسب
بھارت وچّ دیس دے ہور مذہباں دے مقابلے وچّ مسلماناں وچّ اک بہت اُچّ کل فرٹیلٹی ریٹ ( ٹی ایف آر ) ہے ۔  اچّ جنم تناسب اتے گوانڈھی دی  بنگلادیش  توں پرواسیاں دے آون دی وجہ نال بھارت وچّ مسلماناں دا فیصدی 1991 وچّ 10% توں ودھ کے 2001 وچّ 13% ہو گیا ہے ۔ بھارت دی مسلمان آبادی   ودیش سنبندھ پریشد لئی قرین جسس دوارا کل وادھا تناسب وچّ مسلمان آبادی وادھا تناسب ہندوآں دی وادھا تناسب دے مقابلے وچّ 10 % توں وی زیادہ ہے ۔ حالانکہ ، 1991 توں بھارت وچّ سارے مذہباں دی  فرٹیلٹی ریٹ وچّ سبھتوں وڈی گراوٹ مسلماناں دے وچّ ہوئی ہے ۔چینجیز ان فرٹلٹی ریٹس ایمونگ مسلمز ان انڈیا ، پاکستان ، اینڈ بانگلادیش   , ایرک دوارا آبادی حوالہ بیورو دے لئی ۔ 

لوک گنتی ماہراں نے بھارت وچّ مسلماناں دے وچّ اُچّ جنم تناسب دے پچھے کئی وجہاں نوں دسیا ہے ۔ ماہر سماجیات روجر اتے پیٹریسیا جیفری دے مطابق مذہبی سوج دے بجائے سماجی، معاشی حالت نوں اُچّ مسلمان جنم تناسب لئی مکھ کارن منندے ہے ۔ بھارتی مسلمان اپنے ہندو گوانڈھیاں دے مقابلے وچّ زیادہ غریب اتے گھٹّ تعلیم یافتہ ہن ۔  مشہور بھارتی ماہر سماجیات، بی۔ کے۔ پرساد دی دلیل ہے کہ حالانکہ بھارت دی مسلمان آبادی ہندو دے مقابلے وچّ شہری ہے ، مسلمان نومولود موت تناسب قریب 12% ہے جو کہ ہندوآں  مقابلے وچّ گھٹّ ہے ۔    

حالانکہ ، ہور سماجی ماہراں دا کہنا ہے کہ مذہبی احکام نوں اچّ مسلمان جنم تناسب دی وجہ سمجھیا سکدا ہے ۔ سروےآں توں سنکیت ملدا ہے کہ بھارت وچّ مسلمان ، پروار منصوبہ اندی دے اپرالیاں نوں ٹاکرے تے گھٹّ اپناؤن نوں تیار ہندے ہن اتے مسلمان عورتاں وچّ زیادہ فرٹیلی معیاد ہندی ہے کیونکہ ہندو عورتاں دے مقابلے وچّ اوہناں دا ویاہ کافی چھوٹی عمر وچّ ہو جاندا ہے ۔  1983 وچّ کیرالا وچّ کینسیں جچاریا ولوں کیتے گئے اک مطالعہ توں پتہ چلدا ہے کہ اوسط روپ نال مسلمان عورتاں نے 4.1 بچیاں نوں جنم دتا سی ، جدوں کہ اک ہندو تیویں نے صرف 2.9 دے اوسط توں ہی بچیاں نوں جنم دتا ۔ مذہبی رواج اتے ویاہ دی روایتاں نوں وی اچّ مسلمان جنم تناسب دے کارناں دے روپ وچّ ادھرت کیتا گیا ہے ۔  پال کرتج دے مطابق بھارت وچ ہندوواں دی تُلنا وچّ مسلمان جدید مانع حمل اپرالیاں دے زیادہ خلاف ہن اتے نتیجے دے روپ وچّ مسلمان عورتاں دے مقابلے وچّ ہندو عورتاں وچّ فرٹیلٹی ریٹ وچّ گراوٹ زیادہ ہے ۔  1998 - 99 وچّ منعقد قومی پروار اتے صحتَ سرویکھن دے مطابق بھارتی مسلمان شوہر، بھارت دے ہندو پرواراں دے مقابلے وچّ زیادہ بچے پیدا کرن نوں کافی حد تکّ اک آدرش منندے ہن ۔  اس سرویکھن وچّ ایہہ وی دسیا گیا ہے کہ 49 فیصدی توں وی زیادہ ہندو پروار پروار منصوبہ بندی نوں سرگرم روپ توں منندے ہن جدوں کہ 37 فیصدی ہی مسلمان  پروار منصوبہ بندی نوں منندے ہن ۔   1996 وچّ  لکھنؤ  ضلعے وچّ منعقد اک سرویکھن توں پتہ چلدا ہے کہ 34 فیصدی مسلمان عورتاں پروار منصوبہ بندی نوں اپنے دھرم خلاف مندی سی جدوں کہ سرویکھن توں ایہہ پتہ چلدا ہے کہ کوئی ہندو تیویں پروار سکیم دے خلاف دھرم نوں مخالف نہیں مندی ۔  

بھارتی پردھانمنتری ولوں تعینات 2006 دی کمیٹی دے مطابق ، بھارت دی مسلمان آبادی 21ویں صدی دے انت وچّ 32  - 34  کروڑ تکّ ہو جاوے گی ( جاں بھارت دی کل اندازا کیتی آبادی دا 18% )    مسلمان پوپلیشن کوڈ ڈکلائن : سچر رپورٹ  , ریڈف نیوز  اک پرمکھ بھارتی اڈیٹر سوپن داسگپتا نے بھارت وچّ مسلمان آبادی وادھا تناسب توں متعلق چنتاواں نوں چکیا اتے کیہا کہ ہو سکدا ہے ایہہ بھارت دے سماجی تالمیل نوں اختلافی طریقے توں متاثر کر سکدا ہے ۔ انڈیا ایج این اوسٹرچ  سوپن داسگپتا ، ریڈف نیوز  اک مشہور سماجی ماہر فلپ لونگمین نے ٹپنی کیتی ہے کہ ہندو اتے مسلمان دے جنم تناسب وچّ سمرتھّ انتر بھارت وچّ نسلی تناو پیدا کر سکدے ہن ۔  

ہند مسلم فن تعمیر

بھارت وچ اسلام دی تریخ

لوکاں دی عام سوج دے برخلاف ، اسلام بھارت وچّ مسلماناں دے حملےآں توں پہلاں ہی دکھن ایشیا وچّ آ چکیا سی ۔ اسلامی اثرات نوں سبھتوں پہلاں عرب وپاریاں دے آون دے نال 7ویں صدی دے شروع وچّ محسوس کیتا جان لگا سی ۔ پرانے ویلے توں ہی عرب اتے ہندستان  دے وچّ وپاری تعلقات رہے ہے ۔ اتھے تکّ کہ قبل اسلام ویلے وچّ وی عرب وپاری مالابار علاقے وچّ وپار کرن آؤندے سن ، جو کہ انھاننوں دکھن چڑھدے ایشیا نال جوڑدا سی ۔ اتیہاسکار الئٹ اتے ڈاؤسن دی کتاب د ہسٹری آف انڈیا ایج ٹولڈ بائے اٹس اون ہسٹورئنز دے مطابق ہندستانی ساحل اتے 630 ایں وچّ مسلمان مسافراں والے پہلے جہاز نوں ویکھیا گیا سی ۔ پاریا رولنسن اپنی کتاب : ایسئنٹ اینڈ مڈیاول ہسٹری آف انڈیا  ISBN 81 - 86050 - 79 - 5 مدھکالین اتے پراچین بھارت اتہاس  وچّ دعوی کردے ہن کہ 7ویں صدی  دے انتم حصے وچّ پہلے عرب مسلمان بھارتی ساحل اتے بسے سن ۔ شیخ زین الدین مخدوم تحفۃ المجاہدین اک بھروسے یوگ چشمہ ہے ۔  ISBN 983 - 9154 - 80 - X  اس سچائی نوں جیں ستروکّ ولوں ساؤتھ کنارا اینڈ مدراس ڈسٹرکٹ مینئلس  ستروکّ ، جے ، ساؤتھ کینرا اتے مدراس ضلع مینئل ( 2 کھنڈ ، مدراس ، 1894 - 1895 )  وچّ منیا گیا ہیؤر ہرداس بھٹاچاریا ولوں کلچرل ہیریٹیج آف انڈیا والیوم IV . وچّ وی اس سچائی نوں پرمانت کیتا گیا ہے ۔  ISBN 81 - 85843 - 05 - 8 بھارت دی سانسکرتیک وراثت ، حصہ چوتھا  اسلام دے آغز دے نال ہی عرب واسی دنیا وچّ اک پرمکھ تہذیبی طاقت  بنّ گئے ۔ عرب وپاری اتے ٹریڈر نویں دھرم دے واہک بنّ گئے اتے جتھے وی گئے انھاننے اسدا پرچار کیتا ۔  

ایہہ کہی طور اتے منیا جاندا ہے کہ رام ورما کلشیکھر دے حکم اتے بھارت وچّ پہلی مسجد دی اساری 629 وچّ ہوئی سی ، جنہاں نوں مالک بن دینار دے ولوں  کیرالا  دے کوڈنگالور وچّ حصرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم  ( c . 571–632 ) دے جیون ویلے دے دوران بھارت دا پہلا مسلمان وی منیا جاندا ہے ۔ بحرین ٹربیون ورلڈس سیکنڈ اولڈیسٹ موسک ان انڈیا اے موسک فرام اے ہندو کنگ  

 مالابار  وچّ ، موپلا اسلام وچّ داخل  ہون والے پہلے لوک  ہو سکدے ہن کیونکہ اوہ دوسریاں دے مقابلے عرب نال زیادہ جڑے ہوئے سن ۔ ساحل دے آسپاس تبلیغی  سرگرمیاں چلدیاں رہیاں اتے کئی آبادیاں وچّ مول نواسی اسلام نوں اپنا رہے سن ۔ اس نویں دھرم بدل لوکاں نوں اس ویلے  موپلا لوکاں دے نال جوڑیا گیا ۔ اس پرکار موپلا  لوکاں وچّ اسیں مقامی عورتاں دے زریعے توں عرب لوکاں دی پیدائش اتے مقامی لوکاں وچ مذہب تبدیلی، دوناں پرکار نوں ویکھ سکدے ہاں ۔  

8ویں صدی (712ء) وچّ محمد بن قاسم دی اگوائی وچّ عرب فوج ولوں  سندھ  صوبے( ہن وچّ پاکستان ) اتے فتح حاصل کیتی گئی ۔ سندھ ، اموی سلطنت دا چڑھدا صوبہ بنّ گیا ۔ 

10ویں صدی دے پہلے ادھ حصے وچّ  غزنی دے محمود  نے پنجاب نوں غزنوی سلطنت وچّ جوڑیا اتے موجودہ ویلے دے  بھارت  وچّ کئی چھاپے مارے ۔ 12ویں صدی  دے انت وچّ اک ہور زیادہ سفل حملہ غور دے محمد ولوں کیتا گیا سی ۔ اس پرکار اوڑک ایہہ  دلی سلطنت  دے گٹھن لئی آگوُ ہویا ۔ 


عرب - ہند رابطے
عرب وچّ اسلام دے آؤن  توں پہلاں ، اسلام دے شروع وچّ ہندستان  اتے ہندستانیاں دے نال عرب اتے مسلماناں دے رابطے  ہون  متعلق سمرتھّ پرمان ملدے ہن ۔ عرب وپاریاں نے بھارتیاں ولوں بنائے عدد نظام نوں مشرق وسطی اتے یورپ وچّ پرسارت کیتا ۔ 

اٹھویں صدی دے شروع وچّ کئی  سنسکرت  کتاباں دا عربی وچّ ترجمہ  کیتا گیا ۔ جارج سلبا اپنی کتاب اسلامک سائنس اینڈ د میکنگ آف د یوروپی رینیسانس وچّ لکھدے ہن کہ دوسرے عباسی خلیفہ  المنصور [ 754 - 775 ] دے راج  دے دوران پرمکھ سنسکرت گرنتھاں دا ترجمہ  شروع کیتا گیا سی ، جیکر استوں پہلاں نہیں تاں ؛ اتھے تکّ کہ استوں پہلاں وی منطق دیاں کجھ کتاباں دا ترجمہ کیتا گیا سی اتے عامَ طور اتے ایہہ منیا  گیا سی کہ کجھ فارسی اتے سنسکرت کتاباں نوں جویں دا تیویں رکھیا گیا سی ، حالانکہ اصل وچّ پہلاں توں ہی اوہناں دا ترجمہ کیتا جا چکیا سی ۔ 
صوفی اسلام دا پرسار 


بھارت وچّ اسلام دے پرچار اتے پرسار وچّ صوفیاں  نے اہم کردار  نبھائیا اے ۔ اسلام دے پرسار وچّ انھاننوں کافی کامیابی حاصل ہوئی ، کیونکہ کئی معنے وچّ صوفیاں دی عقیدے اتے طریقے ہندستانی  فلسفی ساہت دے نال متشابہ سی ، خاص روپ توں عدم تشدد اتے ادیوتواد ۔ اسلام دے پرتی صوفی روایتی نظریات نے ہندوآں نوں اسدی پریکٹس کرن لئی آسان بنایا ہے ۔ حضرت خواجہ معین الدین چشتی ، قطب الدین بختیار کاکی ، نظام الدین اولیا ، شاہ جلال ، عامر خسرو ، سرکار صابر پاک ، شیخ علاؤ الحق پندوی ، اشرف جہانگیر سینانی ، سرکار وارث پاک ، عطا حسین پھنی چشتی نے بھارت دے وکھ وکھ علاقےآں وچّ اسلام دے پرسار لئی صوفیاں نوں مقرر کیتا ۔ اسلامی سلطنت دے بھارت وچّ قایم ہو جان دے بعد صوفیاں نے صاف  روپ نال پیار اتے سندرتا دا اک چھوہ پردان کردے ہوئے اسنوں اداسین اتے کٹھور حکومت ہون توں بچایا ۔ صوفی تحریک نے   کاریگر   اتے اچھوت لوکاں  ں نوں وی متوجہ کیتا ؛ نال ہی اسلام اتے مقامی روایتاں دے وچّ دی دوری نوں پاٹن وچّ انھاننے اہم کردار  نبھائیا ۔ نقشبندی صوفی دے اک پرمکھ میمبر شیخ احمد سرہندی نے اسلام لئی ہندوآں دے پرامن روپانترن دی وکالت کیتی ۔ امام احمد رضا خان نے اپنی مشہور فتویٰ رضویہ دے زریعے نال بھارت وچّ روایتی  اسلام دا بچاو کردے ہوئے اپنا اہم یوگدان دتا . 
اہلِ سنت والجماعت اتے سنی بریلوی 
اہلِ سنت والجماعت  اتے سنی بریلوی    دکھن ایشیا  وچّ تصوف دے مطابق اک ذیلی تحریک  نوں کیہا جاندا ہے جنوں 19ویں اتے 20ویں صدی دے  بھارت  وچّ  روہیلکھنڈ  وچ واقع  بریلی  توں  سنی  ودوان  احمد رضا خان  نے شروع کیتا سی ،  بریلوی   حنفی مسلماناں   دا اک وڈا حصہ ہے جو ہن وڈی گنتی وچّ  بھارت  ,  بنگلادیش  ,  پاکستان   دکھنی افریقہ  اتے  برطانیہ وچّ وسدے ہن ۔ امام احمد رضا خان نے اپنی کتاب فتویٰ رضویہ دے زریعے توں بھارت وچّ روایتی اسلام دا بچاو کردے ہوئے اپنا اہم یوگدان دتا . 

بریلوی اک نام دتا گیا ہے سنی مسلمان جو تصوف وچّ یعقین رکھدے ہن اتے انگنت ورھیاں توں اسلام سنت دے مننے والے ہن انھاننوں اعلی حضرت امام احمد رضا خان دے لگاؤ دی وجہ نال بریلوی بولدے ہن ۔ 

 دارالعلوم دیوبند 
اسلامی دنیا وچّ دارالعلوم دیوبند دا اک خاص مقام  ہے جنھے پورے علاقے نوں ہی نہیں ، پوری دنیا دے مسلماناں نوں متاثر  کیتا ہے ۔ داراللوم دیوبند صرف اسلامی یونیورسٹی ہی نہیں اک وہابی وچارادھارا ہے ، ! اسلئی مسلماناں وچّ اس وکھرے نظریئے توں متاثر مسلماناں نوں ‘‘دیوبندی‘‘ کیہا جاندا ہے ۔ دیوبند اتر پردیش دے اہم  نگراں وچّ گنیا جاندا ہے جو آبادی دے لحاظ توں تاں اک لکھ توں کجھ زیادہ آبادی دا اک چھوٹا جیہا نگر ہے ۔ لیکن دارالعلوم نے اس نگر نوں وڈے - وڈے نگراں توں بھاری اتے سمانجنک بنا دتا ہے ، جو نہ کیول اپنے ککھّ وچّ اتہاسک پرشٹھبھومی رکھدا ہے ، اپتُ اج وی سامپردائک سوہاردد دھرمنرپیکشتا اتے دیش - پریم دا اک عجیب نمونہ پیش کردا ہے ۔ دیوبند اسلامی سکھیا اتے درشن دے پچار دے اتے پرسار لئی سمپورن سنسار وچّ پرسدھ ہے ۔ بھارتی سنسکرتی اتے اسلامی سکھیا اتے سنسکرتی وچّ جو سنجوگ اج ہندوستان وچّ دیکھن نوں ملدا ہے اسدا سدھا - سادھیا پنّ دیوبند دارول علوم نوں جاندا ہے ۔ ایہہ مدرسہ مکھ روپ توں اچّ عربی اتے وہابی اسلامی سکھیا دا کیندر بندُ ہے ۔ دارول علوم نے نہیں کیول اسلامیک شودھ اتے ساہت دے سنبندھ وچّ وشیش بھومکا نبھائی ہے ، سگوں بھارتی پریاورن وچّ اسلامیک سوچ اتے سنسکرتی نوں نوی نیم اتے انوکولن دتا ہے ۔ دارول علوم دیوبند کیتی آدھارشلا 30 مئی 1866 وچّ حاجی عابد حسین اتے مولانا قاسم نانوتوی دوارا رکھی گئی سی ۔ اوہ سماں بھارتک دے اتہاس وچّ راجنیتک اتھلّ - پتھل اتے تناو دا سماں سی ، اس سمیں انگریزاں دے ورودھّ لڈے گئے پہلاں آزادی لڑائی ( 1857 ای . ) کیتی اسپھلتا دے بادل چھنٹ وی نہ پائے سن اتے انگرجوں دا بھارتیاں دے پرتی دمنچکر تیز کر دتا گیا سی ، چارے پاسے ہا - ہا - کار مچی سی ۔ انگرجوں نے اپنے سمپورن شکتی توں آزادی اندولن ( 1857 ) نوں کچل کر رکھ دتا سی ۔ سارا آندولنکاری شہید کر دتے گئے سن ، ( دیوبند ورگی چھوٹی بستی وچّ 44 لوکاں نوں فانسی اتے لٹکا دتا گیا سی ) اتے باقی نوں گرپھتار کر لیا گیا سی ، اجیہے سلگدے ماحول وچّ دیسبھگت اتے آزادی سینانیاں اتینراشاواندے پرہار ہون لگے سن ۔ چارے پاسے کھلبلی مچی ہوئی سی ۔ اک پرشن چنہ ساہمنے سی کہ کس پرکار بھارت دے بکھرے ہوئے سمدایاں نوں اکجٹ کیتا جاسے ، کس پرکار بھارتی سنسکرتی اتے شکش جو ٹٹدی اتے بکھردی جا رہی سی ، کیتی سرکش کیتی جاوے ۔ اس سمیں دے اگوائی وچّ ایہہ احساس جاگیا کہ بھارتی جیرن اتے کھنڈت سماج ایس سماں تکّ وشال اتے ظالم بریٹیش سامراج دے مقابلے نہیں ٹک سکدا ، جدوں تکّ سارے ورگاں ، دھرماں اتے سمدایاں دے لوکاں نوں دیش پریم اتے دیش بھگت دے پانی وچّ اسنان کراکے اک نیم وچّ نہیں پرو دتا جاوے ۔ اس کارج لئی نہیں کیول کشل اتے دیسبھگت اگوائی کیتی آوشئکتا سی ، سگوں اوہناں لوکاں اتے سنستھاواں کیتیاں آوشئکتا سی جو دھرم اتے جاتی توں اپر اٹھکے دیش لئی قربانی کر سکن ۔ ایہناں اددیشیوں کیتیاں پورتی لئی جنہاں مہان آزادی سینانیاں اتے سنستھاناں نے دھرمنرپیکشتا اتے دیسبھگتی دا پاٹھ پڈھایا اوہناں وچّ دارول علوم دیوبند دے کماں اتے سیواواں نوں بھلایا نہیں جا سکدا ۔ سورگیئے مولانا محمود حسن ( پرسدھ ادھیاپک اتے رکھاک دارول علوم دیوبند ) اوہناں سینانیاں وچوں اک سن جنہاں دے قلم ، گیان ، اچار اتے سبھاء توں اک بڈا سمدائے پربھاوت سی ، ایہناں وشیشتاواں دے کارن ایہناں نوں شیکھل ہند ( بھارتی ودوان ) کیتی اپادھ توں وبھیشت کیتا گیا سی ، انہوں نے نہیں کیول بھارت وچّ ورن ودیشاں ( افغانستان ، ایران ، ترکی ، سعودی عرب اتے ملیا ہویا ) وچّ جاکے بھارت اتے بریٹیش سامراج کیتی بھرت‍ثنائ کیتی اتے بھارتیاں اتے ہو رہے اتیاچاراں دے ورودھّ جی کھولکے انگریزی شاسک ورگ کیتی مخالفت کیتی ۔ سگوں شیکھل ہند نے افغانستان اتے ایران کیتی حکومتاں نوں بھارتی آزادی اندولن دے پروگراماں وچّ سہیوگ دین لئی تیار کرن وچّ اک وشیش بھومکا نبھائی ۔ اداہرنتئ: ایہہ کہ انھاننے افغانستان اتے ایران نوں اس گلّ اتے راضی کر لیا کہ جیکر ترکی کیتی فوج بھارت وچّ بریٹیش سامراجے دے ورودھّ لڈنے اتے تیار ہو تاں زمین دے رستے ترکی کیتی فوج نوں حملہ لئی آؤن دینگے ۔ شیکھل ہند نے اپنے سپرم ششیوں اتے پربھاوت آدمیاں دے مادھئم توں انگریز دے ورودھّ پچار شروع کیتا اتے ہزاراں مسلمان آندولنکاریاں نوں بریٹیش سامراج دے ورودھّ چل رہے راشٹیئے اندولن وچّ شامل کر دتا ۔ ایہناں دے پرمکھ چیلا مولانا حسین احمد شراب ، مولانا ابیدلا سندھی سن جو جیون پریانت اپنے گورو کیتیشکشاوانؤتے چلدے رہے اتے اپنے دیشپرمی بھاوناواں اتے نیتیاں دے کارن ہی بھارت دے مسلمان آزادی سینانیاں اتے آندولنکاریاں وچّ اک بھاری تھمھ دے روپ وچّ جان جاندے ہن ۔ سنّ 1914 ای . وچّ مولانا ابیدلا سندھی نے اپھگانستات جاکے انگرجوں دے ورودھّ ابھیان چلایا اتے قابل وچّ رہندے ہوئے بھارت کیتی سروپرتھم سوتنترت سرکار ستھاپت کیتی جسدا راشٹرپتی راجا مہیندر پرتاپ نوں بنا دتا ۔ اتھے اتے رہکے انھاننے انڈئن نیشنل کانگیس کیتی اک شاکھا قایم کیتی جو بعد وچّ ( 1922 ای . ) وچّ مول کانگرس سنگٹھن انڈئن نیشنل کانگرس وچّ ولا کر دتی گئی ۔ شیکھل ہند 1915 ای . وچّ ہجاج ( سؤدی عرب دا پہلا نام سی ) چلے گئے ، انھاننے اتھے رہندے ہوئے اپنے ساتھیاں دوارا ترکی توں سمپرک بنا کر فوجی سہائتا کیتی منگ کیتی ۔ سنّ 1916 ای . وچّ اس سنبندھ وچّ شیکھل ہند استمبول جانا چاہندے سن ۔ مدینے وچّ اس سمیں ترکی دا گورنر غالب تینات سی شیکھل ہند نوں استمبول دے بجائے ترکی جان لئی کیہا پر اسی سمیں ترکی دے لڑائی منتری انور پاشا ہجاج پہنچ گئے ۔ شیکھل ہند نے اوہناں نوں ملاقات کیتی اتے اپنے اندولن دے بارے وچّ دسیا ۔ انور پاشا نے بھارتیاں دے پرتی ہمدردی ظاہر کیتی اتے انگریز سامراج دے ورودھّ لڑائی کرن کیتی اک گپت یوجنا تیار کیتی ۔ ہجاج توں ایہہ گپت یوجنا ، گپت روپ نال شیکھل ہند نے اپنے چیلا مولانا ابیدلا سندھی نوں افغانستان بھیجیا ، مولانا سندھی نے اسدا جواب اک ریشمی رومال اتے لکھکے بھیجیا ، اس پرکار رومالوں اتے پتر سبھاء رہا ۔ ایہہ گپت سلسلہ ‘‘تحریک اے ریشمی رومال‘‘ دے نام توں اتہاس وچّ پرسدھ ہے ۔ اسدے سنبندھ وچّ سر رولیٹ نے لکھیا ہے کہ ‘‘برٹش سرکار اس گتیودھیاں اتے حقہ بک‍دا سی‘‘ । دارول علوم دیوبند دے کول اج اپنے کئی وڈے وڈے بھون ہن جنہاں وچّ کئی مسجداں وی ہے لیکن دارول علوم دیوبند دے کول شروع وچّ اپنا کوئی بھون نہیں سی سگوں اسدی شروعات ‘چھتاں والی مسجد‘ توں ہوئی ۔ اسدے انگن وچّ اک انار دا درخت سی ۔ اسدے ہیٹھاں اک استاد نے اک شاگرد نوں پڑاؤن نال اس مدرسے کیتی شروعات کیتی ۔ اوہ انار دا درخت سو سال توں وی زیادہ عرصہ گزر جان دے باو جود پھل دندا رہا جو کہ اک حیرانی دا وشا سی ۔ ایہہ مسجد اج وی دارول علوم دیوبند دے مکھ بھون دے مکھ دروازے دے کول ستھت ہے اتے اسوچّ اج وی پنجو سماں روک توں نماز ادا کیتی جاندی ہے ۔ اس مسجد وچّ کجھ کمرے وی بنے ہوئے ہن ۔ دارول علوم توں جڈی ہوئی اہم شکھسئتیں اکثر اتھے قیام کردیاں ہے ۔ . . . . 

ہندستان دی آزادی تحریک وچ حصہ
انگریزاں دے خلاف بھارت دے سنگھرش وچّ مسلمان انقلابیاں، شاعراں اتے لکھاریاں  دا ودھ چڑھ کے حصہ لیا ہے ۔ تیتو میر نے انگریزاں دے خلاف بغاوت کیتی سی ۔ مولانا ابو الکلام آزاد ، حکیم اجمل خان اتے رفیع احمد قدوائی اجیہے مسلمان ہن جو اس آزادی تحریک وچّ شامل سن ۔ 


شاہجہانپور اتر پردیش دے   اشفاق اُللہ خان   , ( انگریزی : Ashfaq Ulla Khan ) ( جنم : 1900 , موت : 1927 ) بھارتی آزادی لڑائی دے اک پرمکھ انقلابی سن ۔ انھاننے کاکوری کانڈ وچّ اہم کردار نبھائیا ۔ برطانوی راج نے اوہناں دے اتے مقدمہ چلایا اتے 19 دسمبر سنّ 1927 نوں انھاننوں فیض آباد جیل وچّ پھاہی اتے لٹکا کے مار دتا گیا ۔ رام پرساد بسمل وانگ اشفاق اُللہ خان وی اردو  دے چنگیرے شاعر سن ۔ اوہناں دا اردو تخلص  ، حسرت سی ۔ اردو دے علاوہ اوہ ہندی اتے انگریزی وچّ لیکھ اتیکوتاوانوی لکھیا کردے سن ۔ اوہناں دا پورا نام اشفاق اُللہ خان وارثی حسرت سی ۔ بھارتی آزادی لڑائی دے پورے اتہاس وچّ بسمل اتے اشفاق دا کردار نرووادی روپ توں ہندو - مسلمان ایکتا [ 39 ] دا انپم آکھان ہے ۔ 

خان عبدالغفار خان   اک مہان قوم پرست   سن جنہاں نے اپنے 95 سال دے جیون وچوں 45 سال صرف جیل وچّ گزاریا ؛ بھوپال دے مولانا برکت اللہ غدر پارٹی دے بانیاں وچوں اک سن جنھے برطانیہ مخلف تحریکاں نال نیٹورک بنایا سی ؛ غدر پارٹی دے سید شاہ رحمت نے فرانس وچّ اک محب وطن انقلابی دے روپ وچّ کم کیتا اتے 1915 وچّ اسپھل غدر ( بغاوت ) وچّ اوہناں دے کردار لئی انھاننوں فانسی دی سزا دتی گئی ) ; فیض آباد( اتر پردیش ) دے علی احمد صدیقی نے جونپور دے سید مجتبیٰ حسین دے نال ملایا اتے برما وچّ بھارتی بغاوت دی سکیم بنائی اتے 1917 وچّ انھاننوں فانسی اتے لٹکا دتا گیا سی ؛ کیرالا دے عبدل وکوم کھدر نے 1942 دے بھارت چھڈو وچّ حھہ لیا اتے 1942 وچّ انھاننوں فانسی دی سزا دتی گئی سی ، عمر سبھانی جو کہ بمبئی دے اک صنعت کار کروڑپتی سن ، انھاننے گاندھی اتے کانگرس خرچ پردان کیتا سی اتے اوڑک آزادی اندولن وچّ اپنے نوں قربان کر دتا ۔ مسلمان عورتاں وچّ حضرت محل ، اصغری بیگم ، بائی ماں نے برطانیہ دے خلاف آزادی دی لڑائی وچّ حصہ پایا ہے ۔

حوالے

 باہرلے جوڑ
 انڈین سنی نیوز
 دینک سماچار ایوں بھارتیہ مسلماناں دے بارے وچ بچار 
لیکھ
 سائنسی مطالعہ کہندے نیں، بھارتی مسلمان مقامی لوگاں دی اولاد نیں 
 بھارت میں اسلام کا اولوکن  - حسین حقانی دوارہ، ہڈسن سنستھان
 انڈین مسلمان انک، دئیر مارکیٹ گلوبل بزنس امپیکٹ ، DinarStandard.com کی وشیش رپورٹ کے دوارہ 
 د مسنگ مسلمان، سنڈے ایکسپریس .سچر رپورٹ پر پورن کوریج  
 پھرنٹلائن میگزین ، پے Hindu.com 
 انڈین مسلمان ہیو لوویسٹ رینک، بی بی سی 
 وائے انڈیا 150m مسلم آر مسنگ آؤٹ آن د کنٹری رائج، ارتھشاستری 
 1747079,00.html مسلم انڈیا سٹرگلس ٹو ایسکیپ د پاسٹ، گارجین انلمٹیڈ 
 انڈین مسلم پوپلیشن ، ودیش سمبندھ پریشد
 انڈیا گریٹ ڈوائڈ، ٹائم 
 سسودیا، راجیشری انڈیا: اینڈ آف ہندو مسلم مسٹرسٹ؟ IslamOnline.net 
 آن لائن Copy: د ہسٹری آف انڈیا، ایج ٹولڈ بائے اٹس اون ہسٹورینس۔د مہامدن پیریڈ؛ سر ایچ۔ دوارہ؛ جان ڈوسن دوارہ سمپادت؛ لندن تربنیر کمپنی 1867-1877 - یہ آن لائن پرتلپی : پیکرڈ مانوکی سنستھان دوارہ پوسٹ کی گئی ہے؛ پرسین ٹیکسٹ ان ٹرانسلیشن؛ اسکے علاوہ انیہ اتہاسک پستکیں ملینگی: لیکھک سوچی اور شیرشک کی سوچی)
گٹھ:اسلام
گٹھ:بھارت وچ اسلام