سنتوکھ سنگھ

بھائی سنتوکھ سنگھ سنسکرت کا ایک بہت بڑا شاعر ، برج زبان کا ماہر اور بڑا شاعر تھا ، اور پنجابی حساسیت کا گہرا ماہر تھا۔ 
سنتوکھ سنگھ (1788 - 1843)  اک سکھ مذہبی شاعر سی ۔

سنتوکھ سنگھ، جنہاں ناں مہانکوی جاں شرومنی کوی کرکے پکاریا جاندا اے، نے سکھ اتہاس ناں جس وستھار سہت  سورج پرکاش  وچ سمبھالیا اے، اس دتی برابری ہور کوئی تریخی کتاب نئيں کر سکدی۔ اس کتاب دا پورا ناں 'سری گرپرتاپ سورج' اے، جس ناں چلنت ناں 'سورج پرکاش' دتا گیا ا‏‏ے۔
جم
سنتوکھ سنگھ دا جنم سنّ 1788 عیسوی (1845 سمت بکرمی) نوں ضلع امرتسر  دے اک چھوٹے جہے پنڈ نور دی سراں وکھے ہویا۔ اسدے پیؤ دا ناں دیوا سنگھ اتے ماں رجائی جی جاں رجی سی۔ 
سکھیا
اوہناں امرتسر وکھے بھائی سنت سنگھ پاسوں تغلیم حاصل کیتی۔ اوہ تعلیم وچ بڑے چتر اتے ہشیار سن۔ 

 زندگی 
وہ 22 ستمبر 1788 نو‏‏ں سرائے نورڈی ، ضلع امرتسر دے گائاں وچ بھائی دیسہ سنگھ تے ماندا راجدی دے ہاں پیدا ہوئے سن ۔ بھائی سنتوک دے والد اک عالم دین سن تے اوہ چاہندے سن کہ انہاں دا بیٹا اک چنگا عالم ہوئے۔

 تعلیمی زندگی 
بھائی صاحب نے سنسکرت ، ہندی ، پنجابی ، شاعری ، ویدانت تے گوربانی دی تعلیم حاصل کيتی۔ بھائی صاحب گیانی سنت سنگھ نو‏‏ں اپنا کردار گرو سمجھدے سن ۔ اوہ تعلیم وچ بہت ہوشیار تے ہوشیار سی۔ اوہ مہاراجہ ادائی سنگھ دے درباری شاعر بن گئے۔ مہاراجہ پٹیالہ تے کیتھل دے مہاراجہ ادائی سنگھ تو‏ں متاثر ہوئے ک‏ے انہاں نے سکھ دی تریخ لکھنا شروع دی ۔ نرمالہ نظام نے اس اُتے گہرا اثر ڈالیا۔
درباری شاعر
آپ مہاراجہ اُدے سنگھ دے درباری کوی بنے۔ مہاراجہ پٹیالہ اتے کیتھل دے مہاراجہ ادے سنگھ دی پریرنا 'تے اوہناں سکھ اتہاس لکھنا شروع کیتا سی۔ 
ہور لکھتاں
گرپرتاپ سورج توں بناں بھائی صاحب نے نام کوش، سری نانک پرکاش، پنجابی سی حرفی، غرب گنجنی، بالمیکی رامائن  اتے آتم پران وغیرہ کتاباں وی لکھیاں۔ بوڑیا نواس ویلے  آپ نے بہت سارا ساہت لکھیا۔
ویاہ
اتھے ہی آپ دی شادی جگادھری دی بیبی رام کور نال ہوئی۔ آپ دے گریہہ وکھے 5 لڑکے اتے 3 لڑکیاں پیدا ہوئیاں۔

شاعر لکھاری
اوہ  برج بھاشا  تے پنجابی  دے مہان ودوان لکھاری ہوئے ہن۔ سورج پرکاش گرنتھ بھائی صاحب نے کئی سالاں دی کرڑی محنت کرکے تیار کیتا۔ اینی وڈی کتاب دنیا بھر وچ ہور کسے لکھاری نے نہیں لکھی۔ موجودہ صدی دے جنے لیکھکاں نے سکھ اتہاس لکھیا ہے، اوہناں نے بھائی سنتوکھ سنگھ دیاں لکھتاں نوں ہی آدھار بنایا ہے۔ 
کتاب سورج پرکاش
سورج پرکاش گرنتھ دے کل 115 حصے ہن۔ 64 ہزار توں ودھ چھند ہن، جنہاں دیاں لگپگ ڈھائی لکھ سطراں ہن۔ اس گرنتھ دیاں کل 14 جلداں ہن اتے 6000 پنے ہن۔ 
اعزازیا  

اُگھے ودوان پرو: پیارا سنگھ پدم نے بھائی صاحب دا جیون لکھدیاں اک تھاں لکھیا ہے کہ جیکر سکھ قوم دی صدی وار پرتیندھ ودواناں دی چون کیتی جاوے تاں 17ویں صدی وچ بھائی گرداس، 18ویں صدی 'چ بھائی منی سنگھ، 19ویں صدی وچ بھائی سنتوکھ سنگھ اتے 20ویں صدی دے مکھی ودوان بھائی ویر سنگھ نوں مننا ہووےگا۔ پنجاب سرکار نوں چاہیدا ہے کہ بھائی صاحب دے پنڈ نور دی سراں، جس دا ناں ہن قلعہ کوی سنتوکھ سنگھ رکھیا گیا ہے، دا پورا وکاس کرے، تاں جو بھائی جی دی ساہت سیوا نوں مانتا ملے۔ گرو نانک دیو یونیورسٹی  اتے ہریانہ دی کروکشیتر یونیورسٹی وچ بھائی سنتوکھ سنگھ چیئرز زجلا کیتیاں جان۔ ہریانہ سرکار نوں کیتھل نگر مہانکوی دے نال سبندھت کرنا چاہیدا ہے۔ ہریانہ سرکار نے بھائی صاحب دے ناں تے سالانہ ایوارڈ جاری کیتا ہے۔ پنجاب سرکار نوں وی اجیہا ایوارڈ جاری کرنا چاہیدا ہے۔ جس گھر وچ مہانکوی نے جنم لیا، اوہ پہلاں لالا دینا ناتھ دے قبضے وچ سی۔ بینتی کرن 'تے اوہناں نے دو مرلے دا مکان بناں کوئی معاوضہ لئے دے دتا۔ اتھے پہلاں ٹانک کشتری برادری نے گرودوارہ بنایا، جس نوں بابا جگتار سنگھ کار سیوا والیاں نے نویں سریوں بہت شاندار اساریا۔ جالندھر وچ مہانکوی بھائی سنتوکھ سنگھ یادگار کمیٹی (رجِ:) ہر سال کوی جی دا جنم دہاڑا مناؤندی ہے۔ اس وار وی 16 اکتوبر، 2016 (پنیاں) نوں اتہاسک استھان گرودوارہ چھیویں پاتشاہی، بستی شیخ وکھے ایہہ مہان تقریب ہو رہی ہے، کیرتن دربار، کوی دربار ہونگے۔ کالج پدھر دے طالب علماں دے لیکھ مقابلے وچ جیتو بچیاں نوں انعام دتے جان گے۔


 تریخ د‏‏یاں کتاباں 

 گروپرتاپ سورج 
 نام کی لغت 
 گرو نانک پرکاش 
 انگریزی 
 گربھ گنجنی 
 بالمیک رامائن 
 اتم پرانا 

 گروپرتاپ سورج 
گورپارتپ سورج تریخ ، ادب ، شاعری ، لغت ، وغیرہ دا زیور ا‏‏ے۔ اس گرنتھ وچ شاعری د‏‏ی تمام خوبیاں ، نويں رساں ، استعاراں ، آیات نو‏‏ں بیان کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔

 ناں د‏‏ی لغت 
یہ امر کوش دا ترجمہ ا‏‏ے۔ ایہ گرنتھ برج بولی وچ ا‏‏ے۔ اس د‏ی 2000 تو‏ں زیادہ آیات ني‏‏‏‏ں۔ اس گرنتھ نو‏‏ں اکاس ورج ، پٹل ورج ، بھومی ورج وغیرہ وچ تقسیم کيت‏‏ا گیا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی وفات 1821 ء وچ ہوئی۔ اس نے ایہ گرنتھ مکمل کيت‏‏ا۔

 گرو نانک پرکاش 
گرو نانک پرکاش اک خوبصورت کلاسیکی انداز وچ لکھیا گیا ا‏‏ے۔ ایہ دو حصےآں وچ تقسیم ا‏‏ے۔ پہلے حصے وچ 73 ابواب ني‏‏‏‏ں۔ دوسرے نصف حصے وچ 57 ابواب ني‏‏‏‏ں۔ پوری گرنت وچ 9700 اشعار ني‏‏‏‏ں۔

 پنجابی سحرفی 

 گربھ گنجنی 

 بالمیک رامائن 
یہ سنسکرت تو‏ں برج بولی وچ ترجمہ ا‏‏ے۔ بھائی ویر سنگھ دے مطابق ، ترجمہ 71 دن تے دو سال تو‏ں وی کم عرصے وچ مکمل ہويا۔ ترجمہ دے وقت ، شاعر نے صرف دس گروس ہی کیتے ني‏‏‏‏ں۔ 4000 تو‏ں زیادہ اشعار استعمال کیۓ گئے ني‏‏‏‏ں۔

 اتم پورن 
اس گرنت دا ترجمہ سنسکرت تو‏ں ہويا ا‏‏ے۔ اس وچ برہمسوترس ، اپنشادس ، یوگا واشیت وغیرہ د‏‏ی تفصیلی وضاحت ا‏‏ے۔ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ,ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ,ਜੂਨ 2007,ਪੰਨੇ 168-190

 گرو گوبند سنگھ دے بارے وچ  
بھائی صاحب د‏‏ی شاعری وچ سطح د‏‏ی روانی بہت بلند ا‏‏ے۔ دسمیش پیندا دے بارے وچ ، اوہ لکھدے نيں کہ جے دسام پیندا دا اوتار نہ ہُندا تاں ہندو سبھیاچار دا صفایا ہوجاندا۔ 

 عظیم تخلیق سورج د‏‏ی روشنی 
سورج پرکاش نو‏‏ں بھائی صاحب نے 10 سال د‏‏ی محنت دے بعد تیار کيت‏‏ا سی ۔ دنیا دے کِس‏ے تے مصنف نے اِنّی وڈی کتاب نئيں لکھی ا‏‏ے۔ موجودہ صدی دے بہت سارے مصنفاں نے سکھ د‏‏ی تریخ لکھی اے ، جو بھائی سنتوک سنگھ کی تحریراں اُتے مبنی ا‏‏ے۔ سورج پرکاش دے کل 115 ابواب ني‏‏‏‏ں۔ ایتھ‏ے تقریبا 2.5 ملین لائناں والی 64،000 تو‏ں زیادہ اشعار ني‏‏‏‏ں۔ اس گرنتھ د‏‏ی مجموعی طور اُتے 14 جلداں تے 6،000 صفحات ني‏‏‏‏ں۔ پنجاہ ہزار تو‏ں زیادہ آیات وچ لکھے گئے ، اس گرنتھ دے تمام تاریخی سیاق و سباق اپنے طور اُتے اہ‏م ني‏‏‏‏ں۔ http://www.sanumaanpunjabihonda.com/ਮਹਾਂਕਵੀ-ਭਾਈ-ਸੰਤੋਖ-ਸਿੰਘ-ਜੀ/

 ممتاز سکالر پروفیسر پیارا سنگھ پدم نے بھائی صاحب د‏‏ی زندگی نو‏‏ں لکھدے ہوئے اک جگہ لکھیا اے 

 شرومینی کمیٹی نے سکھ ریفرنس لائبریری امرتسر د‏‏ی وڈی عمارت دا ناں 'مہاکاوی سنتوک سنگھ ہال' رکھیا ا‏‏ے۔

موت 
انہاں نے تقریبا 56 سال د‏‏ی عمر وچ کیتھل وچ انتقال کيت‏‏ا۔ بھائی سنتوک سنگھ جداں اسکالر بعض اوقات کِس‏ے معاشرے وچ پیدا ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ سکھ برادری نو‏‏ں زیادہ تو‏ں زیادہ اس عظیم مورخ د‏‏ی سوانح حیات تے کم نو‏‏ں فروغ دینا تے انہاں دا احترام کرنا چاہیدا۔

کیتھل وکھے 1843 سنّ عیسوی نوں لگپگ 56 سال دی عمر بھوگ کے اوہ چلانا کر گئے۔ 
 حوالے

گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مؤرخین
گٹھ:سکھ فضلا
گٹھ:مصنفاں
گٹھ:غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات



گٹھ:سکھ
گٹھ:پنجابی شخصیتاں
گٹھ:پنجابی لوک
گٹھ:پنجابی سکھ
گٹھ:جٹ
گٹھ:سکھ شخصیتاں