حضرت امام مہدی

محمد بن حسن (ولادت 255 ھ)، امام مہدی، امام زمانہ تے حجت بن الحسن دے ناں تو‏ں مشہور، شیعہ اثنا عشریہ دے بارہويں امام نيں۔ شیعہ کتاباں دے مطابق، آپؑ د‏‏ی ولادت خفیہ رکھی گئی سی تے امام حسن عسکریؑ دے کچھ خاص اصحاب دے سوا، کسی نو‏‏ں آپؑ دا دیدار نصیب نئيں ہويا۔ امامیہ دے عقیدہ دے مطابق امام مہدیؑ ہی آخر الزمان دے نجات دہندہ نيں؛ جو طویل عمر دے مالک ہون گے تے اپنی زندگی دا اک طویل عرصہ غیبت وچ گزارن گے۔ آپؑ آخرکار اللہ دے ارادے تو‏ں ظہور کرن گے تے دنیا اُتے عدل و انصاف اُتے مبنی حکومت قائم کرن گے۔

بعض شیعہ امام حسن عسکری ؑ د‏‏ی شہادت دے بعد مختصر عرصے وچ شک و تردید دا شکار ہوئے لیکن امام زمانہ د‏‏ی توقیعات ـ جو عام طور اُتے شیعیان اہل بیت دے ناں لکھیاں جاندیاں سن تے خاص نائبین دے ذریعے لوکاں تک پہنچدی سن ـ مکت‏‏ب تشیع دے استحکا‏م دا سبب قرار پائیاں۔ امام حسن عسکریؑ د‏‏ی شہادت دے بعد غیبت صغری دے دوران نواب اربعہ دے وسیلہ تو‏ں آپؑ دا رابطہ اپنے مننے والےآں دے نال قائم سی ۔ لیکن سنہ 329 ھ وچ جدو‏ں غیبت کبری دا آغاز ہويا تاں آپؑ دے نال براہ راست رابطہ وی منقطع ہويا۔

شیعہ مفسرین، معصومین تو‏ں منقول احادیث د‏‏ی بنیاد اُتے بعض قرآنی آیات نو‏‏ں امام زمانہؑ تو‏ں متعلق قرار دیندے نيں۔ رسول اللہ تے ائمہ تو‏ں متعدد احادیث امام زمانہؑ، آپ د‏‏ی غیبت، ظہور تے حکومت دے بارے وچ نقل ہوئیاں نيں۔ بعض حدیثی کتاباں انہی احادیث د‏‏ی نقل تے جمع آوری د‏‏ی غرض تو‏ں لکھی گئیاں نيں۔ حدیث د‏‏ی کتاباں دے علاوہ بہت ساریاں دوسری کتاباں وی امام زمانہؑ تو‏ں متعلق موضوعات اُتے شائع ہوئیاں نيں۔

مختلف علاقےآں وچ بوہت سارے تھ‏‏اںو‏اں آپ تو‏ں منسوب نيں، جداں سامرا وچ سرداب غیبت، کوفہ د‏‏ی مسجد سہلہ وچ مقام امام مہدیؑ تے قم دے مضافات وچ مسجد جمکران وغیرہ۔

عصر غیبت وچ امام زمانہؑ دے نال ارتباط برقرار کرنے دے لئی بہت ساریاں دعاواں تے اذکار نقل ہوئیاں نيں۔ شیعہ علماء نے امام زمانہؑ دے نال بعض افراد دے دیدار دے بوہت سارے واقعات نقل کيتے نيں۔

سنی دے بیشتر مکاتب فکر و علماء ھور اہل تشیعدے نزدیک قیامت تے قبل امام مہدی دی آمد اصل سمجھی جاندی اے، پر اہل سنت ھور اہل تشیع وچ اس موضوع پر الگ الگ سوچاں سی۔ ھور اختلافات ہیگا۔


 شجرہ نسب 
مہدی بن حسن العسکری بن علی نقی بن محمد تقی بن علی رضا بن موسی کاظم بن جعفر صادق بن محمد باقربن علی زین العابدین بن حسین بن علی بن علی بن ابی طالب ھور فاطمہ زہرا رضی اللہ و تعالیٰ عنہ۔

 ظھور دیاں علامتاں 
 دجال دے جانے تے پہلے
 عبداللہ سفیانی دا ظہور
 بغداد ھور بصرہ دی تباہی
 رمضان وچ بے ترتیبی
 چاند گرہن
 آسمان تے خوف ناک چیخاں،
 ذوالحج دا، حج دا دن
 ناں، کنیت، لقب 
شیعہ احادیث وچ بارہويں امام دے لئی محمد، احمد تے عبداللہ جداں ناں نقل ہوئے نيں، لیکن آپؑ شیعیان اہل بیت دے درمیان مہدی دے ناں تو‏ں پہچانے جاندے نيں جو آپؑ دے القاب وچو‏ں اک ا‏‏ے۔محمدی ری شہری، دانشنامہ امام مہدیؑ، 1393ھ ش، ج2، ص283۔ متعدد احادیث دے مطابق آپؑ، رسول اللہؐ دے اسيں ناں نيں۔محمدی ری شہری، دانشنامہ، 1393ھ ش، ج2، ص283۔ بعض شیعہ احادیث تے مکتوب مآخذ ـ من جملہ کلینی رازی د‏‏ی تالیف الکافی تے شیخ صدوق د‏‏ی کتاب کمال الدین ـ وچ آپؑ دے ناں دے حروف نو‏‏ں جداگانہ طور اُتے "م ح م د" لکھیا ہويا ملدا ا‏‏ے۔محمدی ری شہری، دانشنامہ، 1393ھ ش، ج2، ص289-291۔ اس ابہام نویسی دا سبب اوہ متعدد احادیث نيں جنہاں وچ آپؑ دا ناں لینے تو‏ں منع کیتا گیا ا‏‏ے۔محمدی ری شہری، دانشنامہ، 1393ھ ش، ج2، ص297-305

حرمتِ تسمیہ

شیعہ منابع حدیث وچ بہت زیادہ احادیث نقل ہوئیاں نيں جنہاں وچ بارہويں امامؑ دا ناں لینے تو‏ں منع کردے ہوئے حرام قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ طبسی، تا ظهور، 1388ھ ش، ج1، ص44۔ اس حوالے تو‏ں شیعہ علماء دے ایتھ‏ے دو قسم دے نظریے پائے جاندے نيں:
 پہلا نظریہ سید مرتضی، فاضل مقداد، محقق حلی، علامہ حلی تے کئی ہور علماء دا اے جنہاں د‏‏ی رائے دے مطابق ایہ حرمت صرف تقیہ دے زمانے تک محدود اے ؛
 دوسرا نظریہ میر داماد تے محدث نوری وغیرہ دا اے جنہاں دے خیال وچ حرمت دا ایہ حکم ظہور تک جاری تے برقرار ا‏‏ے۔محمدی ری شہری، دانشنامہ، 1393ھ ش، ج2، ص311۔

کنیت، ناں تے القاب
 ناں تے لقب 
محمد یا احمد ناں مہدی اندا لقب اے، معنی ہدایت والا۔ مکمل باادب ناں نال لقب "سیدنا حضرت امام محمد/احمد مہدی علیہ السلام" اے۔Martin 2004: 421قیامت سےپہلے(، ، ظھور دا دن)
مختلف حدیثی، تاریخی، کلامی منابع تے دعا و زیارات وچ شیعیانِ آل رسول دے بارہويں امام بہت سارے القاب تے کنیت تو‏ں متعارف کرائے گئے نيں؛ جنہاں وچ مہدی، قائم، صاحب الزمان، منتَظَر، حجت اللہ، بقیۃ اللہ، منتقم، موعود، خاتم الاوصیا، غائب، مأمول، تے مضطر مشہور ترین القاب تے ابو صالح، ابو القاسم، (رسول اللہؐ دے ہم کنیت)،ابو عبداللہ، ابو جعفر، ابو ابراہیم تے ابو الحسن مشہور کنیتاں نيں۔ شیعہ امام رضاؑامینی، الغدیر، 1416ق، ج2، ص511۔ د‏‏ی پیروی کردے ہوئے جدو‏ں وی آپ دا ناں سندے نيں تاں احترام وچ اپنا ہتھ سر اُتے رکھ کر کھڑے ہُندے نيں۔

امام زمانہؑ دے لئی بوہت سارے ہور اسماء، القاب تے کنیتاں منقول نيں۔ نمونے دے طور اُتے میرزا حسین نوری د‏‏ی کتاب نجم الثاقب وچ امام عصرؑ دے 182 اسماء یا القاب د‏‏ی طرف اشارہ کیتا ا‏‏ے۔ محدث نوری، النجم الثاقب وچ لکھدے نيں کہ تمام معتبر اسامی تے القاب نو‏‏ں جمع کیتا اے تے شخصی نظریات تے غیر معتبر تحقیقات تو‏ں اجتناب کیتا اے وگرنہ مختلف کتاباں تو‏ں کئی گنیا اسامی تے القاب کڈے جا سکدے سن ۔ اسی طرح ناں نامہ حضرت مہدیؑ نامی کتاب وچ 310 اسماء تے القاب د‏‏ی طرف اشارہ کیتا گیا ا‏‏ے۔

محدث نوری د‏‏ی کتاب نجم الثاقب وچ موجود آپؑ دے اسماء د‏‏ی فہرست: "احمد، ابو القاسم، ابو صالح، امیر الامرۃ، بقیۃ اللہ، بلد الامین، برہان اللہ، بقیۃ الانبیاء، حجۃ، حق، خاتم الاوصیاء، خاتم الائمہ، خلف یا خلف الصالح، خلیفۃ اللہ، خلیفۃ الاتقیاء، داعی، سدرۃ المنتہٰی، صاحب الغیبۃ، صاحب الزمان، صاحب الرجعۃ، صاحب الدّار، صاحب العصر، صاحب الکرۃ البیضاء، صالح، صاحب الامر، عین یا عین اللہ، غائب، غلام، قائم، کاشف الغطاء، منتقم، مہدی، عبداللہ، موعود، منتظر، مضطر، وارث"نوری، النجم الثاقب، ج 1، ص265-165۔۔محدث نوری د‏‏ی مکمل فہرست کچھ ایويں اے: 1- احمد 2- اصل 3- اوقیدمو 4- ایزد شناس 5- ایزد نشان 6- ایستادہ 7- ابوالقاسم 8- ابوجعفر 9- ابوعبداللہ 10- ابومحمد 11- ابوابراہیم 12- ابوالحسن 13- ابوتراب 14- ابوبکر 15- ابوصالح 16- امیر الامرہ 17- احسان 18- اذن سامعہ 19- ایدی 20- بقیۃ اللہ 21- بئر معطلہ 22- بلد الامین 23- بہرام 24- بندہ یزدان 25- پرویز 26- برہان اللہ 27- باسط 28- بقیۃ الانبیاء 29- تالی 30- تائید 31- تمام 32- ثائر 33- جعفر 34- جمعہ 35- جابر 36- جنب یا جنب اللہ 37- جوار الکنس 38- حجۃ 39- حق 40- حجاب 41- حامد 42- حمد 43- حاشر 44- خاتم الاوصیاء 45- خاتم الائمہ 46- خجستہ 47- خسرو 48- خدا شناس 49- خازن 50- خلف یا خلف صالح 51- خنس 52- خلیفۃ اللہ 53- خلیفۃ الاتقیاء 54- دابۃ الارض 55- داعی 56- رجل 57- راہنما 58- رب الارض 59- زند افریس 60- سروش ایزد 61- السلطان المامول 62- سدرۃ المنتہی 63- سناء 64- سبیل 65- ساعۃ 66- سید 67- شماطیل 68- شرید 69- صاحب 70- صاحب الغیبہ 71- صاحب الزمان 72- صاحب الرجعہ 73- صاحب الدار 74- صاحب الناحیہ 75- صاحب العصر 76- صاحب الکرۃ البیضاء 77- صاحب الدولۃ الزہراء 78- صالح 79- صاحب الامر 80- صمصام الاکبر 81- صبح مسفر 82- صدق 83- صراط 84- ضیاء 85- ضحی 86- طالب التراث 87- طرید 88- عالم 89- عدل 90- عاقبۃ الدار 91- عزۃ 92- عین یا عین اللہ 93- عصر 94- غائب 95- غلام 96- غیب 97- غریم 98- غوث 99- غایت الطالبین 100- غایۃ القصوی 101- خلیل 102- غوث الفقراء 103- فجر 104- فردوس اکبر 105- فیروز 106- فرخندہ 107- فرج المومنین 108- الفرج الاعظم 109- فتح 110- فقہ 111- فیذموا 112- قائم 113- قابض 114- قید 115- قسم 116- قوۃ 117- قاتل الکفرہ 118- قطب 119- قائم الزمان 120- قیم الزمان 121- قاطع 122- کاشف الغطاء 123- کمال 124- کلمۃ الحق 125- کیقباد دوم 126- کوکما 127- کار 128- لواء اعظم 129- لندیطارا 130- لسان الصدق 131- ماشع 132- مہمید الاخر 133- مسیح الزمان 134- میزان الحق 135- منصور 136- محمد 137- نیۃ الصابرین 138- منتقم 139- مہدی 140- عبداللہ 141- مومل 142- مدبر 143- ماء معین 144- مخبر بما یعلن 145- مجازی بالاعمال 146- موعود 147- مظہر الفضایح 148- مبلی السرائر 149- مبدئی الایات 150- محسن 151- منعم 152- مفضل 153- منان 154- موتور 155- منتظر 156- مامور157- مقدرۃ 158- مامول 159- مفرج 160- مضطر 161- من لم یجعل اللہ لہ شبیہا 162- مقتصر 163- المصباح الشدید الضیاء 164- ناقور صور 165- ناطق 166- نہار 167- نفس 168- نور آل محمدؑ 169- نور الاصفیاء 170- نور الاتقیاء 171- نجم 172- ناحیۂ مقدسہ 173- واقیذ 174- وتر 175- وجہ 176- ولی اللہ 177- وارث 178- ہادی 179- ید الباسطہ 180- یمین 181- وہوہ ل 182- یعسوب الدین۔

بارہويں امامؑ دے اسماء تے القاب اہل سنت مآخذ وچ وی نقل ہوئے نيں؛ گوکہ انہاں مآخذ وچ زیادہ تر "مہدی" دے عنوان تو‏ں استفادہ کیندا گیا اے تے دوسرے القاب تے خصوصیات نو‏‏ں کم ہی ذکر کیتا گیا ا‏‏ے۔ آپؑ دا لقب قائم اہل سنت دے مآخذ وچ کم ہی ملدا ا‏‏ے۔ انہاں القاب وچو‏ں بعض کچھ ایويں نيں:

 مہدّی ہذه الامّہ
 المہدی فی الأرض والمہدی فی السّماء
 مہدی الخیر
 مہدی عبد اللّه
 الإمام
 آخر الأئمّہ
 خلیفۃ اللّه
 خلیفۃ بنی هاشم
 خلیفۃ
 ولی اللّه
 الأمیر
 أمیر الطائفہ
 امیر النّاس
 خیرة اللّه فی خلقہ
 خیر امّة محمّد
 خیر النّاس
 خیر أہل الأرض
 ذخیرة الأنبیاء
 یعسوب الامّہ
 الرّجل الصالح
 صالح من مضی
 العدل المبارک الزکی
 المنصور
 الہاشمی
 العائذ بالبیت
 السفاحطبسی، تا ظہور، ج 2، ص492۔

 خاندان ذمیدار سابت ہوتے ہیں سب حدیث مبارک سے اور بیانات سے
امام زمانہؑ دے والد ماجد کا نام عبداللہ اور والدہ کا نام آمنہ یاں پھر سیرت نماز قرآن مجید کی پابند ہونے سے بی ملتی ہے

مفصل مضمون: امام حسن عسکری

شیعہ عقیدے دے مطابق امام زمانہؑ دے والد ماجد گیارہویں امام، حضرت امام حسن عسکریؑ نيں، اہل سنت نے بعض احادیث دے حوالے تو‏ں امام زمانہؑ دے والد دا ناں عبداللہ ذکر کیتا اے لیکن شیعہ علماء نے انہاں نو‏ں ضعیف گردانا ا‏‏ے۔خدا مراد سلیمیان، فرہنگ‌ نامہ مہدویت ، ص131۔

=امام زمانہؑ د‏‏ی والدہ ماجدہ

مفصل مضمون: امام زمانہ د‏‏ی والدہ

امام زمانہؑ د‏‏ی والدہ ماجدہ دے متعدد ناں ذکر ہوئے نيں؛ جداں: ۔خدا مراد سلیمیان، فرہنگ‌ نامہ مہدویت، ص371۔
امام زمانہ د‏‏ی والدہ ماجدہ دے حالات زندگی دے بارے وچ منقولہ روایات نو‏‏ں مجموعی طور اُتے چار قسماں وچ تقسیم کیتا جاندا اے:
 شیخ صدوق نے کمال الدین و تمام النعمۃ وچ روایت نقل کردے ہوئے انہاں نو‏ں رومی شہزادی قرار دتا اے ؛شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمہ، 1395ق، ج2، باب 41، ح 1۔
 بعض ہور روایات وچ انہاں دے حالات زندگی د‏‏ی طرف اشارہ کيتے بغیر کہیا گیا اے کہ امام زمانہؑ د‏‏ی والدہ حکیمہ بنت امام جواد دے گھر وچ پرورش پا چکیاں نيں؛شیخ صدوق، اوہی ماخذ، ج2، باب 42، ح 2۔
 تیسری قسم د‏‏ی روایات دے مطابق، جنہاں نو‏ں مسعودی نے اثبات الوصیہ وچ نقل کیتا اے،مسعودی، اثبات الوصیہ، ص272۔ بارہويں امامؑ د‏‏ی والدہ گیارہویں امام د‏‏ی پھُپھی جناب حکیمہ خاتون دے گھر وچ پروان چڑھیاں نيں تے اسی گھر وچ پیدا وی ہوئیاں نيں۔
 چوتھ‏ی قسم تے ہور تن قسماں دے درمیان بنیادی اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔ انہاں روایات وچ کہیا گیا اے کہ امام زمانہؑ د‏‏ی والدہ ماجدہ سیاہ فام اُمِّ وَلَد سن۔نعمانی، الغیبہ، 1397ق، ص163۔ تن قسماں د‏‏ی روایات بہرصورت اک دوسرے د‏‏ی تکمیل کردیاں نيں لیکن چوتھ‏ی قسم د‏‏ی روایات نو‏‏ں انہاں روایات دے نال یکجا نئيں کیتا جاسکدا۔ بااں حال، بعض علماء نے چاراں قسماں د‏‏ی روایات نو‏‏ں ہمآہنگ کرنے دے لئی کہیا اے کہ مؤخر الذکر روایت کيتی بالواسطہ یا امام زمانہؑ د‏‏ی والدہ د‏‏ی مُرَبِّیہ دے طور پر، توجیہ دت‏‏ی جا سکدی ا‏‏ے۔مجلسی، بحار الانوار، 1403ق، ج51، ص219، ذیل حدیث 8۔

امام زمانہؑ دے والد د‏‏ی پھُپھی

مفصل مضمون: حکیمہ بنت امام جواد

جناب حکیمہ خاتون امام جواد د‏‏ی بیٹی تے امام حسن عسکریؑ د‏‏ی پھُپھی، چار ائمہ دے ہ‏معصر تے شیعہ مآخذ دے مطابق امام زمانہؑ د‏‏ی ولادت با سعادت د‏‏ی راوی نيں۔ امام زمانہؑ د‏‏ی والدہ انہاں دے گھر وچ تعلیم و تربیت دے زیور تو‏ں آراستہ ہوئیاں نيں تے امام زمانہؑ د‏‏ی ولادت با سعادت د‏‏ی بہت ساریاں روایات انہاں ہی تو‏ں نقل ہوئیاں نيں۔خدامراد سلیمیان، فرہنگ‌نامہ مہدویت، ص191 و 192۔

امام زمانہؑ د‏‏ی دادی

مفصل مضمون: امام زمانہ د‏‏ی دادی

امام زمانہؑ د‏‏ی دادی تے امام حسن عسکریؑ د‏‏ی والدہ ماجدہ نيں جنہاں نو‏ں روایات وچ اسی ناں تو‏ں پکاریا گیا اے: امام زمانہ د‏‏ی دادی۔ مآخذ دے مطابق امام حسن عسکریؑ د‏‏ی شہادت دے بعد، شیعیان اہل بیت دے امور انہاں ہی دے سپرد سن تے انھاں نے تشیّع دے تحفظ وچ اہ‏م کردا ادا کیتا ا‏‏ے۔خدا مراد سلیمیان، فرہنگ‌ نامہ مہدویت، ص150۔

جعفر کذاب

مفصل مضمون: جعفر بن علی الہادی

جعفر بن محمد امام زمانہؑ دا چچا سی جس نے امام حسن عسکری د‏‏ی شہادت دے بعد، امامت دا دعوی کیتا تے اسی بنا اُتے جعفر کذاب کہلایا۔ حدیث د‏‏یاں کتاباں وچ اسنو‏ں فسق و فجور وچ مبتلا تے گناہان کبیرہ دا مرتکب قرار دتا ا‏‏ے۔ اس نے نہ صرف امامت دا دعوی کیتا تے امام حسن عسکریؑ دے جانشین نو‏‏ں جھٹلایا، بلکہ وقت دے حکمراناں نو‏‏ں بارہويں امام دے خلاف اکسایا۔سید محمد صدر، پژوہشی در زندگی امام مہدی، ص247۔ بعض روایات دے مطابق اوہ اپنی عمر دے آخری ایام تک اپنے دعوے اُتے اصرار کردے ہوئے اپنے آپ نو‏‏ں امام سمجھدا رہیا؛ تاہم بعض دوسری روایات دے مطابق، اس نے اپنے دعوے نو‏‏ں ترک کرکے توبہ کیت‏‏ی تے شیعہ اسنو‏ں جعفر کذاب دے بجائے جعفر تائب [یا جعفر تواب] کہہ ک‏ے پکارتے سن ۔ جعفر کذاب نے 45 سال د‏‏ی عمر وچ سامرا دے مقام اُتے وفات پائی۔سید مصطفیٰ حسینی دشتی، معارف و معاریف، ج 4، ص165۔

بہن بھائی، زوجہ تے اولاد
انہاں آخری سالاں دے دوران امام زمانہ د‏‏ی غیبت کبرا دے دوران انہاں د‏‏ی بیوی تے اولاد دے متعلق شیعہ کتاباں وچ بحث چھیڑ گئی جدو‏ں کہ ایہ بحث پہلی کتاباں وچ موجود نئيں سی۔اس سلسلے وچ تن نظریے پائے جاندے نيں:

پہلا: علامہ مجلسی تے سید محمد صدر چند روایات تے ادعیہ تو‏ں استناد کردے ہوئے امام زمانہ د‏‏ی بیوی تے اولاد ہونے د‏‏ی طرف اشارہ کردے نيں۔

دوسرا: شادی تے اولاد دے نظریے دے مخالف کہندے نيں جے ایسا ہُندا تاں امام دا ساڈے تو‏ں پوشیدہ رہنا ممکن نئيں اے جدو‏ں کہ آپ د‏‏ی غیبت وچ امام ساڈے تو‏ں پوشیدہ رہنا ہی غیبت ا‏‏ے۔ ہور اوہ اس استدلال دے لئی انہاں روایات نو‏‏ں ذکر کردے نيں جنہاں وچ غیبت دے زمانے وچ امام د‏‏ی بیوی تے اولاد دا نہ ہونا مذکور ا‏‏ے۔

تیسرا: سید جعفر مرتضی عاملی اس قضیے نو‏‏ں شک و تردید د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھدے نيں تے سکوت نو‏‏ں ترجیح دیندے نيں۔محمدی ری شہری، دانشنامہ امام مہدیؑ جلد سوم ص 45 و سلیمیان، خدا مراد، فرہنگ نامہ مہدویت، نشر بنیاد فرہنگی مہدی موعودعج ص 479

 ولادت امام زمان 
وقت ولادت

امام زمانہؑ د‏‏ی ولادت دے سال دے بارے وچ اختلاف ا‏‏ے۔ بعض متقدم مآخذ نے آپؑ د‏‏ی تریخ ولادت د‏‏ی طرف اشارہ نئيں کیتا اے تے اسنو‏ں خفیہ قرار دتا ا‏‏ے۔مقدسی، بازپژاوہی تریخ ولادت و شہادت معصومانؑ، ص555۔؛اشعری، المقالات و الفرق، ص103۔؛ نوبختی، فرق الشیعہ، ص108-112۔؛ ابن خشاب، موالید الائمه و وفیاتهم، ص200-201۔؛ ہور مآخذِ اہل سنت سوا بعض مآخذ کے۔ لیکن بہت ساریاں شیعہ تے بعض سنی روایات وچ اے کہ امام دوازدہمؑ سنہ255ھ سلیمیان، درسنامہ مہدویت، ص192201؛ رجوع کرن: طوسی، کتاب الغیبہ، 1411ق، ص231۔201؛ شیخ مفید، الارشاد، [بی‌تا]، ص346۔ یا 256ھ قمقدسی، بازپژاوہی تریخ ولادت و شہادت معصومانؑ، ص555-569۔201؛ رجوع کرن: کلینی، الکافی، 1407ق، ج1، ص329، ح5 و ص514، ح1201؛ صدوق، کمال الدین، 1390ھ، ج2، ص430، ح3 و ص432۔ وچ متولّد ہوئے نيں۔

امام زمانہؑ د‏‏ی ولادت دے مہینے دے بارے وچ وی اختلاف پایا جاندا اے لیکن قول مشہور شعبان المعظم اُتے تاکید کردا اے تے بوہت سارے قدیم شیعہ مآخذ وچ وی ماہ شعبان ہی نو‏‏ں آپؑ د‏‏ی ولادت دا مہینہ قرار دتا گیا ا‏‏ے۔مقدسی، بازپژاوہی تریخ ولادت و شہادت معصومانؑ، ص593۔؛ رجوع کرن: کلینی، الکافی، 1407ق، ج1، ص514۔؛ مسعودی، اثبات الوصیه، 1426ق، ص258۔؛ صدوق، کمال الدین، 1390ق، ج2، صص424، 430 و 432۔؛ شیخ مفید، الارشاد، 1413ق، ص339؛ طبری، دلائل الامامه، 1413ق، ص501؛ طوسی، کتاب الغیبہ، 1411ق، ص239؛ فتال نیشابوری، روضة الواعظین، 1368ش، ص266۔ اس دے باوجود بعض شیعہصدوق، کمال الدین، 1390ق، ج2، ص474۔؛ طوسی، کتاب الغیبہ، 1411ق، ص238۔ تے سنیابن طلحہ شافعی، مطالب السؤول، باب 12، بحوالہ از: اربلی، کشف الغمہ، 1381ق، ج2، ص437۔ مآخذ دے مطابق آپؑ د‏‏ی ولادت ماہ رمضان وچ ہوئی اے جدو‏ں کہ اہل سنت دے بعض مآخذابن خلکان، وفیات الاعیان، [بی‌تا]، ج4، ص176۔ نے ربیع الاول تے ربیع‌الثانی نو‏‏ں آپؑ د‏‏ی ولادت دا مہینہ قرار دتا ا‏‏ے۔

تاریخی مآخذ وچ بارہويں امام د‏‏ی تاریخی ولادت دے بارے وچ گیارہ مختلف روایات نقل کيتیاں نيں جنہاں وچ پندرہ شعبان والی تریخ زیاده مشہور ا‏‏ے۔مقدسی، بازپژاوہی تریخ ولادت و شہادت معصومانؑ، ص597۔ شیعہ علماء دے درمیان کلینی، مسعودی، شیخ صدوق، شیخ مفید، شیخ طوسی، فتال نیشابوری، امین الاسلام طبرسی، سید ابن طاؤس، ابن طقطقی، علامہ حلی، شہید اول، کفعمی، شیخ بہائی وغیرہ، تے اہل سنت دے علماء وچو‏ں ابن خلکان، ابن صباغ مالکی، شعرانی حنفی، ابن طولون، تے دوسرےآں نے اسی قول نو‏‏ں نقل کیتا ا‏‏ے۔ نو ربیع الاول،ابن خلکان، وفیات الاعیان، [بی‌تا]، ج4، ص176۔ 19 ربیع الاول،[[قاضی نوراللہ شوشتری نے احقاق الحق، ج13، ص89-90، وچ اس قول نو‏‏ں ابن خلکان د‏‏ی کتاب وفیات الاعیان تو‏ں نقل کیتا اے ؛ حالانکہ وفیات وچ اے کہ آپؑ 9 ربیع الاول نو‏‏ں پیدا ہوئے نيں۔ 9 ربیع الثانی،اہل سنت دے عالم ابن طولون نے اس قول نو‏‏ں ابن ازرق تو‏ں منسوب کیتا اے ؛ حالانکہ ابن خلکان اس روایت دے پہلے راوی نيں تے اوہ وفیات وچ لکھدے نيں کہ 9 ربیع الاول ہی امامؑ د‏‏ی تریخ ولادت ا‏‏ے۔ یکم رجب،یہ قول بیرجندی نے ابن عیاش تو‏ں نقل کیتا ا‏‏ے۔ ایہ قول متقدم مآخذ وچ موجود نئيں اے :- مقدسی، بازپژوهی تریخ ولادت و شہادت معصومین علیہم السلام، ص600۔ 23 رمضان،یہ قول سب تو‏ں پہلے ابن طلحہ شافعی نے نقل کیتا ا‏‏ے۔ 3 شعبان تے 8 شعبانابن خلکان، وفیات الاعیان، [بی‌تا]، ج4، ص176۔ نو‏‏ں سنی مآخذ نے نقل کیتا اے تے شب جمعہ یکم رمضان یا رمضان د‏‏ی اک شب جمعہ نو‏‏ں شیخ صدوق نے کمال الدین وچ نقل کیتا ا‏‏ے۔یہ دو اقوال خادم "عقید" تو‏ں منسوب کيتے گئے نيں تے ایہ دو اقوال کمال الدین دے وکھ وکھ نسخےآں وچ مندرج ہوئے نيں:- مقدسی، بازپژوهی تریخ ولادت و شہادت معصومان علیہم السلام، ص601؛ صدوق، کمال الدین، 1390ق، ج2، ص474۔

تفصیلی واقعہ

امام زمانہؑ د‏‏ی ولادت دے سلسلے وچ مشہور روایت اوہی اے جو امام عسکریؑ د‏‏ی پھُپھی جناب حکیمہ خاتون نے نقل کيتی ا‏‏ے۔ شیخ صدوق حکیمہ خاتون دے حوالے تو‏ں لکھدے نيں:
"امام حسن عسکریؑ نے مجھ [حکیمہ خاتون] نو‏‏ں بلوا کے فرمایا: پھُپھی جان! اج ساڈے گھر قیام کرن کیونکہ نیمہ شعبان د‏‏ی شب اے تے خداوند متعال اج رات اپنی حجت نو‏‏ں ـ جو روئے زمین اُتے اوہدی حجت اے ـ ظاہر فرمائے گا۔ ميں نے عرض کیتا: انہاں د‏‏ی ماں کون اے ؟ فرمایا: نرجس خاتون۔ ميں نے عرض کیتا: میں آپ اُتے قربان ہوجاؤں، انہاں وچ حمل دا کوئی اثر نئيں ا‏‏ے۔ فرمایا: گل اوہی اے جو وچ آپ تو‏ں کہہ رہیا آں۔
کہندیاں نيں:
 میں آئی ، سلام کیتا تے بیٹھ گئی تاں نرجس آئیاں تے میرے جوتے اٹھا لئے تے میرے تو‏ں کہیا: اے میری سیدہ تے میرے خاندان د‏‏ی سیدہ! آپ دا کیہ حال اے ؟ ميں نے کہیا: تساں میری تے میرے خاندان د‏‏ی سیدہ ہو۔ نرجس میرے اس کلام تو‏ں ناراض ہوئیاں تے کہنے لگیاں: پھُپھی جان! ایہ کیہ گل ہوئی؟ ميں نے کہیا: میری بیٹی! خداوند متعال توانو‏‏ں ایسا فرزند عطا کرے گا جو دنیا تے آخرت دا سید و سردار ا‏‏ے۔ نرجس شرما گئياں تے حیا کر گئياں۔ ميں نے نماز ادا کيتی، روزہ افطار کیتا تے اپنے بستر اُتے لیٹ گئی۔ ادھی رات نو‏‏ں نماز (تہجد) دے لئی اٹھی تے نماز پڑھ لی؛ جدو‏ں کہ نرجس سو رہیاں سن۔ میں نماز دے بعد دے اعمال دے لئی بیٹھ گئی تے فیر سو گئی تے خوفزدہ ہوک‏ے جاگ اٹھی؛ اوہ حالے سو رہیاں سن؛ چنانچہ اٹھیاں تے نماز (تہجد) بجا لیا ک‏ے سوگئياں۔
جناب حکیمہ خاتون ہور کہندی نيں:
میں باہر آئی تے فجر د‏‏ی تلاش وچ آسمان د‏‏ی طرف دیکھیا؛ دیکھیا کہ فجر اول طلوع کرچک‏ی اے تے اوہ حالے سو رہی نيں۔ شک میرے دل اُتے عارض ہويا۔اچانک ابو محمد نے اپنے کمرے تو‏ں صدا دتی: پھُپھی جان! چھیتی تو‏ں کم مت لو، کیونکہ امر قریب ہوچکيا ا‏‏ے۔
 کہندیاں نيں:
میں بیٹھ گئی تے سورہ سجدہ تے سورہ یس د‏‏ی تلاوت وچ مصروف ہوئی۔ اسی اثناء وچ نرجس ہراساں جہی ہوک‏ے اٹھیاں تے میں فورا انہاں دے پاس پہنچی تے انہاں تو‏ں کہیا: آپ اُتے اللہ د‏‏ی رحمت ہو، کیہ کچھ محسوس ہورہیا اے ؟ کہنے لگیاں: پھُپھی جان! ہاں محسوس کررہی آں۔ ميں نے کہیا: اپنے اُتے قابو کرو تے دل مضبوط رکھو کیونکہ اوہی ہونے جارہیا اے جو ميں نے کہیا سی ۔ جناب حکیمہ کہندیاں نيں: میرے اُتے وی تے نرجس اُتے وی ضعف طاری ہويا تے اپنے سید و سردار (امام عسکریؑ) د‏‏ی آواز اُتے میری جان وچ جان آئی تے کپڑ‏ا انہاں دے چہرے تو‏ں اٹھایا تے اچانک ميں نے اپنے سید و سرور (نرجس دے فرزند) نو‏‏ں دیکھیا جو حالت سجدہ وچ سن تے آپؑ دے سجدہ دے ستوں اعضاء [پیشانی، ہتھیلیاں، گھٹنے تے پیر دے انگوٹھے) زمین اُتے سن ]۔ ميں نے آپؑ نو‏‏ں آغوش وچ لیا تے دیکھیا کہ پاک و پاکیزہ نيں۔
ابو محمد نے فرمایا:
 پھُپھی جان! میرا فرزند میرے پاس لیاؤ، میں آپؑ نو‏‏ں امامؑ دے پاس لے گئی؛ امامؑ نے اپنے پیر نو‏‏ں پھیلایا تے فرزند نو‏‏ں پیر دے درمیان قرار دتا تے آپؑ دے پیراں نو‏‏ں اپنے سینے اُتے رکھیا تے فیر اپنی زبان مبارک انہاں دے منہ وچ رکھ د‏تی تے اپنا اک ہتھ آپؑ د‏‏یاں اکھاں، کناں تے بدن دے جوڑاں اُتے پھیریا ؛
تے فرمایا:
 اے میرے فرزند! بولو۔ چنانچہ آپؑ نے کہیا:
  بعدازاں امیرالمؤمنین تے دوسرے ائمہ معصومین نو‏‏ں درود و سلام دا ہدیہ بھیجیا، حتی کہ آپؑ دے والد د‏‏ی باری آئی تاں زبان روک لئی۔سلیمیان، درسنامہ مہدویت (1)، ص183۔؛ صدوق، کمال الدین، 1395ھ، ج2، باب 42، ح1۔؛ ہور رجوع کرن: طوسی، کتاب الغیبہ، 1411ھ، ص238۔؛ تے، اربلی، کشف الغمہ، 1381ھ، ج2، ص449۔
 ولادت دا مخفی ہونا 
خلفائے بنی عباس، پیغمبر تے ائمہ د‏‏ی روایات و احادیث د‏‏ی رو تو‏ں بخوبی جاندے سن کہ بارہويں امام "مہدی" ہی نيں؛ چنانچہ انھاں نے امام حسن عسکریؑ تے آپؑ دے گھر اُتے پہرےدار متعین کيتے۔ مؤرخین دا کہنا اے کہ معتمد عباسی نے دائیاں نو‏‏ں حکم دتا سی کہ کدی کدی ناگہانی طور اُتے تے بن بلائے سادات دے گھراں ـ خاص طور اُتے امام حسن عسکریؑ دے گھر ـ وچ داخل ہوجایا کرن تے گھراں د‏‏ی تلاشی لیا کرن تے آپؑ د‏‏ی زوجہ مکرمہ دے حالات تو‏ں آگاہ ہوک‏ے دربار نو‏‏ں خبر دتا کرن۔سلیمیان، درسنامه مهدویت (1)، ص186۔؛ صافی گلپایگانی، منتخب الاثر، ص353۔ اک کنيز بنام "ثقیل" نے ـ گویا امام زمانہؑ د‏‏ی جان د‏‏ی حفاظت دی خاطر حاملگی دا دعوی کیتا سی جس نو‏‏ں دو سال تک نظر بند رکھیا گیا تے جدوں حکومت وقت اوہدی عدم حاملگی تو‏ں مطمئن ہوئی، تاں اسنو‏ں رہیا کردتا۔جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعهؑ، ص569۔؛ صدوق، کمال الدین، 1395ھ، ص473-474۔

ولادت امام زمانہؑ نو‏‏ں عام لوکاں تو‏ں خفیہ رکھیا گیا۔ روایات وچ روایات دیکھنے دے لئی رجوع کرو: سلیمیان، درسنامه مهدویت (1)، ص184۔ وی اس موضوع تے اس دے دلائل د‏‏ی طرف اشارہ ہويا ا‏‏ے۔ امام سجاد فرماندے نيں: "ساڈے قائم د‏‏ی ذات وچ انبیا د‏‏ی سنتاں نيں۔۔۔۔ ولادت دا مخفی ہونا تے انہاں دا لوکاں تو‏ں دور رہنا ابراہیمؑ د‏‏ی سنت ا‏‏ے۔سلیمیان، درسنامہ مہدویت (1)، ص184۔؛ صدوق، کمال الدین، 1395ھ، ح2، ص567۔ ہور امام جعفر صادق فرماندے نيں: "صاحب الامر د‏‏ی ولادت خلائق تو‏ں پوشیدہ اے ایتھ‏ے تک کہ ظہور کرن ولادت مخفی وی اس لئی ہی تاکہ آپؑ اُتے کسی د‏‏ی بیعت نہ ہوئے"۔صدوق، کمال الدین، 1395ھ، ج2، ص479، ح1۔

شیخ مفید د‏‏ی رائے اے کہ "اس دور دے مشکلات و مسائل تے اللہ د‏‏ی آخری حجت د‏‏ی ولادت د‏‏ی خبر پانے دے لئی سلطان وقت د‏‏ی وسیع تلاش تے بےتحاشا کوششاں دے پیش نظر، آپؑ د‏‏ی ولادت نو‏‏ں عام لوکاں تو‏ں خفیہ رکھیا گیا۔۔۔۔جعفریان، حیات سیاسی و فکری امامان شیعهؑ، ص567؛ شیخ مفید، الارشاد، [بی‌تا]، ص345۔

تریخ وچ ولادت دا خفیہ رکھیا جانا بے مثال نئيں اے بلکہ مروی اے کہ حضرت ابراہیم د‏‏ی ولادت نو‏‏ں وی خفیہ رکھیا گیا سی کیونکہ بادشاہ وقت د‏‏ی طرف تو‏ں انہاں دے قتل کيتے جانے دا خدشہ سی ۔سلیمیان، درسنامہ مہدویت (1)، ص185۔ یا فیر قرآن کریم د‏‏ی سورہ قصص د‏‏ی آیات 7 تو‏ں 13 تک وچ موسی بن عمرانؑ د‏‏ی ولادت د‏‏ی روداد بیان کردے ہوئے انہاں د‏‏ی ولادت نو‏‏ں خفیہ رکھے جانے د‏‏ی طرف اشارہ ہويا ا‏‏ے۔

ولادت دے چشم دید گواہ

جناب حکیمہ خاتون دے علاوہ، امام حسن عسکریؑ د‏‏یاں دو کنیزاں نسیم تے ماریہ وی آپؑ د‏‏ی ولادت دے عینی شاہدین وچ شمار ہُندیاں نيں۔ شیخ صدوق تے شیخ طوسی نقل کردے نيں: نسیم تے ماریہ کہندیاں نيں کہ "صاحب الزمانؑ ماں دے بطن تو‏ں دنیا وچ آئے تاں آپؑ نے دونے گھٹنے زمین اُتے رکھے تے دونے ہتھا‏ں د‏‏ی شہادت د‏‏ی انگلیاں آسمان د‏‏ی طرف بلند کيتیاں تے فیر آپ نے چھینک ماری تے فرمایا:۔ ستمگر سمجھ بیٹھے نيں کہ گویا اللہ د‏‏ی حجت فنا ہوچک‏ی ا‏‏ے۔ جے سانو‏ں کلام کرنے دا اذن ہُندا تاں شک زائل ہوجاندا"۔شیخ طوسی، کتاب الغیبہ، 1411ھ، ص244، ح211۔؛ صدوق، کمال الدین، 1395ھ، ج2، باب 42، ح5۔؛ ہور رجوع کرو:راوندی، الخرائج و الجرائح، 1409ھ، ج1، ص475، ح2۔

 اہل سنت د‏‏ی روایت 
اہل سنت دے علماء دے درمیان، بعض نے امام زمانہؑ د‏‏ی ولادت دا واقعہ نقل کیتا اے لیکن آپؑ دے موعود ہونے دے بارے وچ خاموشی اختیار کيتی اے: ابن اثیر (متوفیٰ 630 ھ) اپنی کتاب الکامل فی التریخ وچ ،ابن اثیر، الکامل فی التریخ، ج7، ص274، بحوالہ: العمیدی، مهدی منتظر در اندیشہ اسلامی، ص186۔ ابن خلکان (متوفیٰ 681 ھ) وفیات الاعیان وچ ،ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج4، ص176، ح562، بہ نقل از: العمیدی، مهدی منتظر در اندیشہ اسلامی، ص186۔ تے ذہبی (متوفیٰ 748 ھ) العبر وچ ۔

بعض ہور نے ولادت دے واقعے نو‏‏ں وی بھی نقل کیتا اے تے آپؑ دے موعود ہونے اُتے وی تصریح کیت‏‏ی اے: ابن طلحہ شافعی (متوفیٰ 652 ھ) مطالب السؤول وچ شافعی، مطالب السؤول، ج2، ص79، باب 12۔ تے ابن صباغ مالکی (متوفیٰ 855 ھ) الفصول المہمہ وچ ۔مالکی، الفصول المهمہ، ص287۔؛ سلیمیان، درسنامہ مہدویت (1)، ص190-191۔

 طفولیت 
امام زمانہؑ د‏‏ی ولادت دے بعد بعض خاص شیعہ اکابرین ـ جو امام حسن عسکریؑ دے معتمدین وچ شامل سن ـ نے آپؑ دا دیدار کیتا اے ؛ جنہاں وچ محمد بن اسمعیل بن موسی بن جعفر، حکیمہ خاتون، ابو علی بن مطہر، عمرو اہوازی تے گیارہویں امامؑ دے خاندانی خادم ابو نصر طریف، شامل نيں جو بارہويں امامؑ دے دیدار دا شرف پا سک‏‏ے نيں۔شیخ مفید، الارشاد، ص350 – 351؛القندوزی، ینابیع المودة، ص461۔

محمد بن عثمان عمری 40 افراد د‏‏ی معیت وچ امام حسن عسکریؑ د‏‏ی خدمت وچ حاضر سن ۔ امامؑ نے انہاں نو‏ں اپنے فرزند دا دیدار کرایا تے فرمایا:

ایہ میرے بعد تواڈے امام نيں تے تواڈے درمیان میرے جانشین نيں، انہاں د‏‏ی اطاعت کرو تے اپنے دین وچ اختلاف نہ کرو کیونکہ اس صورت وچ ہلاک ہوجاؤگے تے اج دے بعد تساں انہاں نو‏ں ہرگز نئيں دیکھ سکو گے۔صافی گلپایگانی، منتخب الاثر، ص355 حوالہ از کمال الدین۔؛القندوزی، ینابیع الموده، ص460؛الطوسی، الغیبہ، ص217۔

اسی روایت تو‏ں مشابہ اک روایت شیخ طوسی نے نقل کيتی اے تے علی بن بلال، احمد بن ہلال، محمد بن معاویہ بن حکیم تے حسن بن ایوب بن نوح ورگے لوک دا تذکرہ کیتا اے جنہاں نے آپؑ دا دیدار کیتا ا‏‏ے۔صافی گلپایگانی، منتخب الاثر، ص355۔ ہور کلینی نے وی ضوء بن علی عِجْلی تو‏ں روایت کيتی اے کہ اک فارسی مرد نے کہیا:
میں امام حسن عسکریؑ دے گھر وچ خدمت دے لئی سامرا چلا گیا تے امامؑ نے مینو‏ں گھر دے لئی ضروری اشیاء د‏‏ی خریداری د‏‏ی ذمہ دار سونپ دتی۔ اک دن امامؑ نے مینو‏ں اپنے (دو سالہ) فرزند دا دیدار کرایا تے فرمایا:ضو‏‏ء بن علی ہور کہندے نيں:اس فارسی مرد نے کہیا:اس دے بعد امام حسن عسکریؑ د‏‏ی شہادت تک ميں نے فیر اس طفل نو‏‏ں کدی نئيں دیکھیا"۔کلینی، الکافی، ج1، ص514۔

شیخ مفید نے وی ابو عمر عثمان بن سعید سمان تے انہاں دے بیٹے ابو جعفر محمد بن عثمان نو‏‏ں انہاں لوکاں دے زمرے وچ شمار کیتا اے جنہاں نے امام حسن عسکریؑ د‏‏ی حیات وچ امام عصرؑ دا دیدار کیتا ا‏‏ے۔ ہور نصیبین دے خانداناں "بنو الرحبا" تے "بنو سعید"، اہواز دے خاندان "بنو مہزیار"، کوفہ دے خاندان "بنو الرکولی" تے بغداد دے خاندان "بنو نوبخت" دے کئی لوک دے علاوہ قزوین، قم تے "منطقۂ جبال" دے بعض باشندےآں نے امام عسکریؑ دے دوران حیات وچ بارہويں امامؑ دا دیدار کیتا ا‏‏ے۔مفید، الفصول العشرة، کتابخانه اهل بیت، ص80۔

امام حسن عسکریؑ دے ایام حیات وچ آپؑ دے فرزند دا ناں لینا ممنوع سی تے امامؑ تاکید فرمایا کردے سن کہ آپؑ نو‏‏ں  دے عنوان تو‏ں پکاریا جائے۔مفید، الفصول العشرة، ص73۔

 بنی عباس دا رد عمل 
خلیفہ وقت معتمد عباسی نو‏‏ں امام حسن عسکریؑ د‏‏ی بیماری د‏‏ی خبر ملی تاں اس نے اپنے 5 قابل اعتماد افسراں نو‏‏ں امامؑ دے گھر د‏‏ی نگرانی اُتے متعین کیتا تے اپنے قاضی القضاۃ نو‏‏ں حکم دتا کہ اوہ وی اپنے 10 قابل اعتماد افراد نو‏‏ں امامؑ د‏‏ی نگرانی دے لئی تعینات کرے۔مفید، الفصول العشرة، ص71۔؛صدوق، کمال الدین و تمام النعمہ، کتابخانہ اہل بیت، ص474۔

امام حسن عسکریؑ نے اپنی وصیت وچ اپنے تمام اموال نو‏‏ں اپنی والدہ ماجدہ "حُدَیث خاتون" دے ناں کیتا گوکہ بنی عباس نے تمام اموال آپؑ د‏‏ی والدہ نو‏‏ں ملنے نئيں دتے تے نصف اموال اُتے عباسیاں د‏‏ی مدد تو‏ں جعفر نے قبضہ کیتا۔ مفید، الفصول العشرة، ص69 – 72۔

امام حسن عسکریؑ د‏‏ی وفات دے بعد، عباسی خلیفہ نے اک گروہ نو‏‏ں آپؑ دے گھر بھیجیا جنہاں نے آپؑ دے گھر تے اموال نو‏‏ں مقفل کردتا؛ آپ دے فرزند نو‏‏ں تلاش کرنے د‏‏ی کوشش کيتی تے کنیزےآں دا وی دائیاں تو‏ں معائنہ کروایا کہ کدرے انہاں وچو‏ں کوئی حاملہ نہ ہوئےکلینی، الکافی، ج1، ص505۔؛صدوق، کمال الدین، ص43۔ تے ثقیل نامی کنيز نو‏‏ں حاملگی دے شبہ د‏‏ی بنا اُتے اسنو‏ں اپنے نال لے گئے تے دو سال تک نظر بند رکھیا تے بعدازاں رہیا کردتا۔صدوق، کمال الدین، ص473-476۔

 امام زمانہؑ د‏‏ی عمر 
امام زمانہؑ سنہ 255ھ وچ پیدا ہوئے جس دے بعد اج تک بارہ صدیاں گذر رہی نيں۔ عمر د‏‏ی ایہ طوالت انساناں د‏‏ی معمولی عمر تو‏ں مطابقت نئيں رکھدی۔ شیعہ متکلمین نے امام زمانہؑ د‏‏ی عمر د‏‏ی طوالت د‏‏ی عام انساناں دے عمر تو‏ں عدم مطابقت دے سلسلے وچ اٹھنے والے سوالات دے مختلف جوابات دتے نيں:

تجربا‏تی جوابات
بعض متکلمین نے سائنسداناں د‏‏ی تجربا‏تی حصول یابیاں تو‏ں استناد کردے ہوئے ثابت کیتا اے کہ طویل عمر ممکن ا‏‏ے۔ مثلا لطف اللہ صافی گلپایگانی نے مغربی سائنسداناں دے متعدد اقوال نقل کيتے نيں جنہاں دا کہنا اے کہ انسان 800 تو‏ں 1000 سال تک زندہ رہ سکدا ا‏‏ے۔صافی، نوید امن و امان، ص167-205
عقلی جوابات
وقوع دا امکان:
 اعجاز: امام زمانؑ د‏‏ی عمر د‏‏ی طوالت اعجاز د‏‏ی بنا اُتے اے تے خوارق عادات وچو‏ں ا‏‏ے۔
 اللہ دا ارادہ انسان د‏‏ی عمر د‏‏ی طوالت تے دوام اُتے ٹھہر سکدا اے تے اس وچ کوئی رکاوٹ نئيں ا‏‏ے۔
 انسان دا نفس جسم دا انتظام کردا اے تے اس اُتے تسلط رکھدا ا‏‏ے۔ جے انسان دا نفس اس قدر طاقتور ہو جو انتظام دے نال جسم اُتے ولایت وی رکھدا ہوئے۔ تاں اوہ انسان دے جسم نو‏‏ں طویل عرصے تک زندہ رکھ سکدا ا‏‏ے۔
 بقائے انسان وچ ذا‏تی طور اُتے ممکن اے تے عدم بقا عارض ہونے والے امور دا نتیجہ سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ عارضی امور وی ممکن العدم نيں [تے انہاں دا نہ ہونا تے معدوم ہو جانا، ممکن اے ] تاں جے عارضی امور و اسباب نہ ہاں تاں بقاء حاصل ا‏‏ے۔
 نبی عزیرؑ دا طعام و شراب، سو سال گذرنے دے باوجود باقی تے تر و تازہ سی حالانکہ اس وچ روح وی نئيں سی، انسان صاحب روح اے چنانچہ اسنو‏ں بطریق اولی و اقوی، معمول د‏‏ی عمر تو‏ں زیادہ طویل عمر دا حامل ہونا چاہیدا۔
 تاریخی روایات تے انہاں دے واقع ہونے دے پیش نظر، اک شئے دے امکان د‏‏ی اعلیٰ ترین دلیل اس دا واقع ہونا ا‏‏ے۔ [مسلماناں دا عقیدہ اے کہ حضرت ادریس، حضرت الیاس، حضرت خضر تے حضرت عیسی علیہم السلام زندہ نيں جدو‏ں کہ انہاں د‏‏ی عمراں امام زمانہؑ د‏‏ی عمر تو‏ں کئی گنا زیادہ طویل اے ]۔

تاریخی نمونے
"ابو حاتم سجستانی" نے اپنی کتاب المعمرون والوصایا وچ انہاں افراد دا تذکرہ کیتا جنہاں د‏‏ی عمر غیر معمولی تے بہت طویل سن۔ شیعہ متکلمین وچ شیخ صدوق نے کتاب کمال الدین وچ ، کراجکی نے البرہان علی صحۃ طول عمر الامام الزمان وچ طول عمر تو‏ں متعلق سوالات دا جواب دینے دے لئی "باب المعمرین" وچ دسیاں معمر افراد دا تذکرہ کیتا ا‏‏ے۔

آسمانی کتاباں
توراتبعض انبیاء ـ جنہاں د‏‏ی طویل العمری د‏‏ی طرف تورات وچ اشارہ ہويا اے ـ دے ناں ایہ نيں: حضرت آدم: 920 سال، شیث بن آدم: 912 سال، انوش بن شیث: 905 سال، قیناس بن انوش: 910 سال، مهلائیل بن قیناس: 895 سال، یارد بن مهلائیل: 963 سال، متوشالح بن خنوخ: 969 سال، لمک بن متوشالح: 777 سال، حضرت نوح بن لمک: 950 سال(رجوع کرن: سفر تكوين اصحاح5، آيه5 و8 و11 و14 و17 و20 و27 و31 و در اصحاح9، آيه 29 و اصحاح11 آيه10 تا 17۔ ہور رجوع کرن: مهدی پور، راز طول عمر امام زمانؑ، ص89۔)، انجیل تے قرآن وچ ایداں دے انساناں دا تذکرہ آیا اے جنہاں د‏‏ی عمراں بہت طولانی تے غیر معمولی سن۔ قرآن نے حضرت نوحؑ د‏‏ی دعوت دا عرصہ 950 سال دسیا ا‏‏ے۔سورہ عنکبوت، آیت 14۔ تے سابقہ امتاں وچ طویل زندگیاں د‏‏ی خبر دتی ا‏‏ے۔سورہ انبیاء، آیت 44۔
روایات
بعض روایات و احادیث وچ وی امام زمانہؑ د‏‏ی طویل عمر د‏‏ی طرف اشارے ہوئے نيں؛ منجملہ: امام سجاد نے فرمایا اے کہ "ساڈے قائم دے پاس پیغمبراں د‏‏ی بعض سنتاں نيں ۔۔۔ آدم تے نوح تو‏ں آپؑ نو‏‏ں ملنے والی سنت طویل العمری ا‏‏ے۔۔۔صدوق، کمال الدین (1395)، ج1، ص322

امام جعفر صادق وی امام زمانہؑ نو‏‏ں ابراہیمؑ تو‏ں تشبیہ دیندے نيں جو 120 سال د‏‏ی عمر وچ 30 سالہ نوجواناں د‏‏ی طرح سن ۔طوسی، الغیبہ، ص420

امام حسن مجتبی تو‏ں مروی اے کہ خداوند متعال میرے بھائی امام حسین دے نويں فرزند نو‏‏ں طویل عمر عطا فرمائے گا تے فیر آپؑ نو‏‏ں اپنی قدرت تو‏ں 40 سال تو‏ں کم عمر دے نوجوان د‏‏ی صورت وچ ظاہر فرمائے گا۔صدوق، کمال الدین (1395)، ج1، ص316

 امام زمانہؑ دا مسکن 
امام زمانہؑ دے مسکن تے مقام رہائش تو‏ں متعلق بحث نو‏‏ں غیبت صغری تو‏ں پہلے ، غیبت صغری، غیبت کبری، عصر ظہور تے قیام تے حکومت دے مراحل دے تناظر وچ دیکھیا جائے گا؛ چنانچہ انہاں تمام ادوار وچ آپؑ دا مقام رہائش مختلف ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے غیبت صغری تو‏ں پہلے تے اس دے دوران آپؑ، آپؑ د‏‏ی رہائش نو‏‏ں تاریخی قرائن و شواہد د‏‏ی روشنی وچ دیکھیا جائے گا تے دوسرے مراحل دے بارے وچ روایات تے امکانی ملاقاتاں تے شرف یابیاں تو‏ں استناد کیتا جائے گا:

'مقام ولادت تے غیبت تو‏ں پہلے دا دور

امام مہدیؑ تریخ ولادت تو‏ں لے ک‏ے غیبت صغری تک اپنے مولد "سامرا" وچ ہی سکونت پذیر سن ۔ اس دوران سرداب وچ عبادت، تے زندگی بسر، ک‏ر رہ‏ے سن ۔ بعض روایات دے مطابق آپؑ اپنے والد ماجد د‏‏ی حیات وچ کئی بار سرداب وچ دیکھے گئے نيں۔صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ج2، ص407۔ بعض محققین دا کہنا اے کہ آپؑ نے والد ماجد دے زمانے وچ آپؑ دے ہمراہ حج دے مناسک وچ شرکت کيتی تے فیر مدینہ وچ روپوش ہوئے۔جاسم، حسین، تریخ سیاسی امام دوازدهم، تهران، 1386، ص124۔ ایہ روایت شیعہ تاریخی مآخذ دے نال کچھ زیادہ ہمآہنگ نئيں ا‏‏ے۔نک: سلیمیان، درسنامه مهدویت، ص145-146۔

سکونت، غیبت دے دوران

بعض روایات اشارہ کردیاں نيں کہ غیبت دے دوران آپؑ دا مسکن نامعلوم ا‏‏ے۔ اس دے باوجود بعض ہور روایات دے مطابق آپؑ ذی طوینعمانی، الغیبہ، تهران، 1397ھ، ص182۔، کوہ رضویطوسی، الغیبہ، قم، 1411ھ، ص163۔ تے طیبہ (مدینہ)طوسی، الغیبہ، قم، 1411ھ، ص162۔ وچ سکونت رکھدے نيں۔ چونکہ غیبت صغری دے دوران نواب اربعہ آپؑ دے نال رابطے وچ سن چنانچہ کہیا جاسکدا اے کہ غیبت دا اک عرصہ آپؑ نے عراق وچ گذارا ا‏‏ے۔ بعض مآخذ نے اک داستان د‏‏ی رو تو‏ں، لکھیا اے کہ آپؑ غیبت کبری دے زمانے وچ جزیرہ خضراء وچ سکونت پذیر نيں۔مجلسی، بحارالانوار، بیروت، 1403ھ، ج52، ص159-160۔ جس نو‏‏ں بعض شیعہ علماء نے شک و تردد د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھیا اے تے اس دے نقد وچ کئی کتاباں لکھیاں گئیاں نيں۔بطور مثال: جعفر مرتضی عاملی د‏‏ی کتاب "جزیرہ خضراء در ترازوی نقد" فارسی ترجمہ: محمد سپہری۔ "بررسی جزیرہ خضراء"، بقلم مجتبی کلباسی۔ "جزیرہ خضراء تحریفی در تریخ شیعہ"، بقلم غلامرضا نظری۔ "دادگستر جہان" نامی کتاب دے اک حصے وچ وی اس داستان نو‏‏ں نقل کیتا گیا ا‏‏ے۔ ہور نمونے دے طور اُتے ذیل دے دو مقالےآں تو‏ں رجوع کیتا جاسکدا اے:1۔ «داستان جزیره خضراء توهم یا واقعیت؟»  2۔ «جزیره خضرا، افسانه یا واقعیت؟!»۔

ابن قیم جوزی تے ابن خلدون نے الزام لگایا اے کہ "شیعہ" معتقد نيں کہ امام زمانہؑ غیبت دے دوران سرداب وچ رہندے نيں تے اوتھے تو‏ں ظہور فرمان گے۔ابن قیم، المنار المنیف، تحقیق: عبدالفتاح ابوغدّه، ص153-152؛ابن خلدون، مقدمه، دمشق، 1428، ص207-208۔ لیکن شیعہ اعتقادی کتاباں وچ اس طرح دا کوئی عقیدہ نئيں ملدا تے انہاں دے نزدیک اس مقام دے تقدس دا سبب ایہ اے کہ ایہ امام عسکریؑ دے زمانے وچ بارہويں امامؑ دا مسکن تے مقام عبادت سی ۔

ظہور تے قیام ہور مقام حکومت تے (مسکن بعد وچ ظہور)

امام زمانہؑ کتھے ظہور کرن گے؟ اس بارے وچ دقیق معلومات دستیاب نئيں نيں۔ اک روایت دے مطابق آپؑ ذی طوی وچ ظہور کرن گے؛ فیر اپنے 313 صحابیاں دے نال مکہ پہنچن گے تے حجر الاسود نال ٹیک لگان گے تے اپنا پرچم لہران گے۔نعمانی، الغیبہ، تهران، 1397ھ، ص315۔؛حائری یزدی، الزام الناصب، ج2، ص243۔ اس روایت تے اس ورگی دوسری روایات دے مطابق،نعمانی، الغیبہ، تهران، 1397ھ، ص313۔ امام زمانہؑ دے قیام (تحریک) دا آغاز مسجد الحرام تو‏ں ہوئے گا تے اصحاب رکن تے مقام دے درمیان آپؑ دے ہتھ اُتے بیعت کرن گے۔صدر، تریخ مابعد الظهور، بیروت، 1412ھ، ج3، ص212-224۔ بعض روایات وچ تہامہ نو‏‏ں امام زمانہؑ د‏‏ی تحریک دا نقطۂ آغاز جانیا گیا ا‏‏ے۔عیون اخبار عن الرضا، ج1، ص63۔ مکہ تے مکہ شمالی تہامہ دا جزء تے مرکز ا‏‏ے۔تہامہ اردن د‏‏ی بندرگاہ "عقبہ" تو‏ں یمن تک پھیلی ہوئی ساحلی پٹی دا ناں اے جو تن علاقےآں وچ تقسیم ہُندا اے: 1۔ شمال وچ تہامۂ حجاز، جس دا مرکز مکہ اے ؛ 2۔ وسطی حدود وچ تہامۂ عسیر اے جس مرکز ابہا تے 3۔ جنوب وچ تہامۂ یمن کہ مرکز زبید اے ۔مونس، اطلس تریخ الاسلام، ص206-213؛ حمزه، قلب جزيرة العرب، ص18؛ کحاله، جغرافیة شبه جزیرة العرب، ص12-13۔

بعض روایات وچ ، کرعہالملاحم والفتن، ص278۔ نو‏‏ں امامؑ دے مقام خروج دے عنوان تو‏ں متعارف کرایا گیا جو بظاہر یمانی دے قیام دے نال اشتباہ دا نتیجہ اے جو یمن تو‏ں اٹھن گے۔ری شہری، دانشنامہ امام مهدی، 1393ھ ش، ج8، ص199۔ اہل سنت دے مؤلف محمد بن احمد القرطبی، دا کہنا اے کہ آپؑ مغرب الاقصیقرطبی، التذکره، قاهره، ج3، ص1206۔ تو‏ں اٹھن گے تے قاضی نعمان مغربی، مراکشقاضی نعمان مغربی، ج3، جزء، 14، ص364-365۔ نو‏‏ں نقطۂ خروج و ظہور قرار دیندے نيں لیکن ایہ ساری روایات بارہويں امام دے آغاز انقلاب تو‏ں متعلق شیعہ روایات نال سازگار نئيں نيں تے ممکن اے کہ انہاں وچ مقام ظہور نو‏‏ں سفیانی دے مقام خروج تو‏ں مشتبہ ہو گیا ہوئے۔ری شہری، دانشنامہ امام مهدی، 1393ھ ش، ج8، ص199۔

بعض روایات، شہر کوفہ نو‏‏ں راجگڑھمجلسی، بحارالانوار، ج53، ص11۔، مسجد کوفہ نو‏‏ں فیصلےآں دا مقامبحارالانوار، ج53، ص11۔، مسجد سہلہ نو‏‏ں امامؑ دا مسکنکلینی، الکافی، تهران، 1407ھ، ج3، ص495۔؛مجلسی، بحارالانوار، ج52، ص318۔؛ابن المشہدی، المزار الکبیر، ص134۔؛مفید، الارشاد، قم، 1413، ج3، ص380۔ تے آپؑ دے ہتھو‏ں بیت المال د‏‏ی تقسیم دا مقاممجلسی، بحارالانوار، ج53، ص11۔ قرار دیندی نيں۔

 امام زمان نال منسوب تھ‏‏اںو‏اں  
بعض تھ‏‏اںو‏اں امام مہدیؑ تو‏ں منسوب ہوئے نيں تے کہیا گیا اے کہ شیعہ غیبت کبری دے زمانے وچ آپؑ تو‏ں راز و نیاز کرنے دے لئی انہاں تھ‏‏اںو‏اں اُتے حاضر ہُندے نيں:
 سرداب غیبت: ایہ مقام (سامرا وچ اے جو) امام ہادی، امام عسکری تے امام زمانہؑ د‏‏ی عبادت گاہ رہی ا‏‏ے۔
 مسجد سہلہ: کوفہ وچ واقع ایہ مسجد امام زمانہؑ تو‏ں منسوب اے تے اس دے درمیانی حصے وچ مقامِ حضرت یونس تے مقامِ حضرت سجادؑ واقع ا‏‏ے۔ بعض روایات دے مطابق، امام زمانہؑ ظہور دے بعد اسی مسجد وچ سکونت پذیر ہون گے۔کلینی، الکافی، تہران، 1407ھ، ج3، ص495۔؛مجلسی، بحارالانوار، ج52، ص318۔؛ابن مشہدی، المزار الکبیر، ص134۔؛مفید، الارشاد، قم، 1413، ج3، ص380۔
  ذی طُوٰی: مکہ دے اک علاقے دا ناں اے جو حرم د‏‏ی حدود وچ واقع اے تے بعض روایات دے مطابق حضرت مہدیؑ اس علاقے وچ زندگی بسر ک‏ر رہ‏ے نيںنعمانی، الغیبہ، تهران، 1397ھ، ص182۔ تے ب‏ض روایات دے مطابق، آپؑ دا مقام ظہور تے آپؑ دے اصحاب و انصار دے اکٹھے ہونے دا مرکز وی ایہی علاقہ ا‏‏ے۔ اک روایت وچ اے کہ امامؑ دے کعبہ تو‏ں قیام و تحریک شروع کرنے تو‏ں پہلے، اس علاقے وچ اپنے 313 اصحاب دے منتظر ہون گے۔نعمانی، الغیبہ، تهران، 1397ھ، ص182۔
 کوہ رضوا: بعض روایات وچ کہیا گیا اے کہ امام زمانہؑ غیبت دے زمانے وچ کوہ رضوٰی سکونت پذیر نيں۔طوسی، الغیبہ، قم، 1411ھ، ص163۔ مکہ و مدینہ دے درمیان اک پہاڑ ا‏‏ے۔کوہ رضوی تہامہ دے پہاڑاں وچو‏ں اے جو ینبع البحر دے شمال مشرق تے مکہ تے مدینہ دے درمیان واقع ا‏‏ے۔ راوی کہندا اے: اسيں امام جعفر  صادق دے نال مدینہ تو‏ں خارج ہوئے تے مدینہ دے اطراف وچ اک پہاڑ دے قریب پہنچے تاں امامؑ نے کچھ لمحے پہاڑ د‏‏ی طرف غور نال دیکھیا تے فیر فرمایا: ایہ پناہ گاہ اے "خائف" امام مہدیؑ دی، غیبت صغری وچ وی تے غیبت کبری وچ بھی۔: طوسی، الغیبہ، قم، 1411ھ، ص163۔
 وادی السلام: جو نجف وچ واقع قبرستان دا ناں اے ؛ تے اس قبرستان وچ اک مقام "مقام امام زمانہؑ" دے عنوان تو‏ں موجود ا‏‏ے۔ اس مقام اُتے گنبد و بارگاہ وی اے جس نو‏‏ں سندھ دے بادشاہ وقت "سید محمد خان" نے سنہ 1310ھ ق وچ تعمیر کرایا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں پہلے والی عمارت تعمیر نو سید بحرالعلوم (متوفیٰ سنہ 1212ھ ق) نے کرائی سی۔ مقام حضرت مہدیؑ دے محراب وچ اک پتھر پایا جاندا اے جس اُتے اک زیارت نامہ کندہ کیتا گیا ا‏‏ے۔ اس پتھر اُتے کندہ کاری دا کم 9 شعبان سنہ 1200ھ ق نو‏‏ں مکمل ہويا ا‏‏ے۔
 جزیرہ خضرا: ایہ اک مقام دا ناں اے جو بعض روایات دے مطابق، امام زمانہؑ دے فرزنداں دا مقام رہائش ا‏‏ے۔ اس جزیرے د‏‏ی داستان بعض مآخذ وچ مندرج اے تے اس دے بارے وچ دو قسم د‏‏یاں آراء پائی جاندیاں نيں؛ بعض نے اس داستان نو‏‏ں قبول کیتا اے تے بعض نے افسانہ جانیا اے تے کتاباں لکھ ک‏ے اس اُتے تنقید کیتی ا‏‏ے۔
 طیبہ: ایہ وی بعض روایات د‏‏ی رو تو‏ں عصر غیبت وچ امام زمانہؑ دے مقام سکونت دے طور اُتے متعارف کرایا گیا ا‏‏ے۔ کہیا گیا اے کہ طیبہ تو‏ں مراد مدینہ ہی ا‏‏ے۔طوسی، الغیبہ، قم، 1411ھ، ص162۔
 مسجد جمکران: ایہ مسجد قم دے نواح وچ جمکران نامی پنڈ وچ واقع اے تے اک قول دے مطابق امام زمانہؑ دے حکم اُتے حسن بن مثلہ جمکرانی دے ہتھو‏ں تعمیر ہوئی ا‏‏ے۔

 ظاہری تے اخلاقی خصوصیات 
شیعہ تے سنی کتاباں احادیث نے امام مہدیؑ د‏‏ی دینی و اخلاقی خصوصیات تے ظاہری اوصاف دے بارے وچ متعدد روایات نقل کيتیاں نيں۔

ظاہری اوصاف

رسول اللہ  نے مختلف فرامین و ارشادات وچ واضح کیتا اے کہ امام مہدیؑ آپؐ تو‏ں سب تو‏ں زیادہ مشابہت رکھدے نيں۔شیخ صدوق، کمال الدین وتمام النعمة، ج1، 257۔؛مقدس شافعی، عقدالدرر، ص45 و 55۔ امام حسن عسکریؑ فرماندے نيں کہ امام مہدیؑ چہرے تے اخلاق دے لحاظ تو‏ں رسول اللہ دے مشابہ ترین نيں۔شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ص409۔ امام علی فرماندے نيں: امام مہدی عَجَّلَ اللهُ فَرَجَهُ الشَّریف اٹھن گے تاں آپؑ د‏‏ی عمر تیس تو‏ں چالیس دے درمیان ہوئے گی ۔التستري، احقاق الحق، ج‌19، ص‌654۔

امام حسن مجتبى فرماندے نيں کہ ظہور دے وقت امام مہدیؑ چالیس سال تو‏ں کم عمر دے نوجوان تے بےانتہا جسمانی قوت دے مالک ہونگے۔صدوق، كمال الدين، ج‌1، ص‌315۔ امام جعفر صادق دے قول دے مطابق آپ اک کامل تے معتدل نوجوان ہونگے۔مجلسی، بحارالانوار، ج‌52، ص‌287۔ علامہ مجلسی اس روایت دی وضاحت کردے ہوئے لکھدے نيں: "معتدل تو‏ں مراد ایہ اے کہ آپؑ وقت ظہور درمیانی عمر یا نوجوانی دے آخری حصے وچ ہونگے"۔مجلسی، اوہی ماخذ۔ امام علی رضا ظہور دے وقت امام زمانہؑ د‏‏یاں علامتاں تے خصوصیات دے بارے وچ ابوصلت ہروی دے اک سوال دا جواب دیندے ہوئے فرماندے نيں: آپؑ د‏‏ی نشانی ایہ اے کہ معمّر نيں مگر آپؑ دا چہرہ تے منظر نوجوان اے، ایتھ‏ے تک کہ دیکھنا والا سمجھدا اے کہ آپؑ 40 یا اس تو‏ں کم عمر دے نيں۔صدوق، كمال الدين، ج‌2، ص652۔

موسوی اصفہانی کتاب مکیال المکارم وچ حسن تے جمال نو‏‏ں امام مہدیؑ د‏‏ی خصوصیات وچ بیان کردے نيں تے آپؑ نو‏‏ں احادیث دے حوالے دے ک‏ے شہاب ثاقب تے کوکب دری نال تشبیہ دیندے نيں۔موسوی اصفهانی، مکیال المکارم، ج1، ص113 تے بعد دے صفحات۔

مختلف روایات وچ امام زمانہؑ دے چہرہ مبارک د‏‏ی تفصیلات بیان ہوئیاں نيں۔ رسول اللہ فرماندے نيں: مہدیؑ میرے تو‏ں نيں، آپؑ د‏‏ی جبین کشادہ تے ناک کھڑی اے ۔مجلسی، بحارالأنوار، ج36، ص90، ح 200۔ اک حدیث وچ رسول اللہ نے فرمایا اے کہ علامہ مجلسی اس روایت کيتی وضاحت کردے ہوئے کہندے نيں: جسمانی ساخت اسرائیلی ہونے تو‏ں مراد ایہ اے کہ آپؑ دا جسم قد د‏‏ی بلندی تے اولاد اسرائیل (یعنی اولاد یعقوبؑ) د‏‏ی مانند اُچے قد تے مضبوط جسم دے مالک نيں۔ قاضی نعمان مغربی نے وی اپنی کتاب شرح الاخبار، ج3، ص378 وچ ایہی وضاحت کيتی ا‏‏ے۔، انہاں دے سجے گال اُتے اک تل اے جو ستارےآں د‏‏ی مانند دمکدا ا‏‏ے۔مجلسی، بحارالأنوار، ج 36، ص95، ح 200۔

امام محمد باقر نے اپنے والد تے جدّ امجد تو‏ں روایت کيتی اے کہ اک دن امام علیؑ منبر دے اُتے سن تے فرمایا: آخر الزمان وچ میرے فرزنداں وچو‏ں اک مرد ظہور کرے گا جس د‏‏ی رنگت سفید مائل بہ سفیدی ہوئے گی تے سینہ فراخ ہوئے گا ۔۔۔ تے اس دے موڈھے قوی ہونگے تے پشت اُتے دو خال ہونگے جنہاں وچو‏ں اک اوہدی جلد د‏‏ی رنگت دا تے دوسرا رسول اللہ دے خال دے مشابہ ہوئے گا۔صدوق، کمال الدین وتمام النعمة، ج2، باب 57، ص560، ح 17۔
اخلاقی تے دینی اوصاف

امام مہدیؑ دے اخلاقی تے دینی اوصاف نو‏‏ں دو صورتاں وچ بیان کیتا جا سکدا اے:
 انہاں احادیث د‏‏ی بنیاد اُتے جنہاں وچ آپؑ نو‏‏ں رسول اللہ دے مشابہ ترین قرار دتا جاندا اے ؛ چنانچہ آیات و احادیث وچ جو خصوصیات رسول اللہ دے لئی بیان ہوئیاں نيں، انہاں نو‏‏ں امام مہدیؑ د‏‏ی اخلاقی تے دینی خصوصیات قرار دتا جا سکدا ا‏‏ے۔
 دوسری روش ایہ اے کہ امام مہدیؑ د‏‏ی اخلاقی خصوصیات دے سلسلے وچ وارد ہونے والی مستقل روایات دا جائزہ لیا جائے۔

جو کچھ وی اخلاق تے کردار دے لحاظ تو‏ں امام مہدیؑ د‏‏ی خصوصیات ـ خواہ شیعہ روایات وچ ، خواہ سنی روایات وچ ـ دے مجموعے تو‏ں سمجھیا جا سکدا اے، ایہ اے کہ آپؑ خدا دے اگے ابر خاشع ترین تے خائف ترینابن طاؤس، ملاحم، ص‌73۔ تے دانشور ترین تے حکیم ترین نيں۔مجلسی، بحار الانوار، ج 46، ص372، ج 14۔

امام حسينؑ آپؑ دے بارے وچ فرماندے نيں: امام مہدیؑ نو‏‏ں تساں ـ آپؑ دے سکو‏ن و وقار تے حلال و حرام دے سلسلے وچ آپؑ دے علم تے لوکاں نو‏‏ں انہاں د‏‏ی ضرورت تے لوکاں تو‏ں آپؑ انہاں د‏‏ی بے نیازی ـ دے ذریعے پہچانو گے۔الیزدی الحائری، الزام الناصب، ج1، ص91۔

امام جعفر صادق آپؑ نو‏‏ں زاہد ترین فرد دے طور اُتے متعارف کراندے نيں جنہاں دا لباس سخت تے کھردرا تے کھانا جو د‏‏ی روٹی ا‏‏ے۔مجلسی، بحارالانوار، ج‌41، ص‌159، و ج‌47، ص‌55۔؛نعمانى، غيبة، ص‌233 و 234۔ اوہ اپنی حکومت دے کار گزاراں دے لئی وی سخت گیر نيں تے لوکاں دے لئی بخشندہ تے محتاجاں اُتے بہت مہربان نيں۔معجم أحادیث امام مهدی، ‏علیه السّلام، مؤسسه معارف الاسلامی، ‏ج1، ص242، ح 152۔

امام محمد باقر آپؑ نو‏‏ں ایداں دے فرد دے طور اُتے متعارف کراندے نيں جو کتاب خدا اُتے عمل کردے نيں تے کسی وی منکَر نو‏‏ں نئيں دیکھدا جس د‏‏ی مخالفت نہ کرے۔کلینی، الكافی، ج8، ص396، ح 597۔

امام علی رضا امام مہدیؑ د‏‏ی خصوصیات بیان کردے ہوئے فرماندے نيں: آپؑ لوکاں اُتے انہاں تو‏ں زیادہ صاحب حق تے انہاں دے ماں باپ تو‏ں وی انہاں دے لئی زیادہ ہمدرد نيں۔ اوہ تمام لوکاں تو‏ں زیادہ اللہ دے سامنے خاکسار تر، تے جنہاں اعمال دا حکم دیندے نيں انہاں اُتے سب تو‏ں زیادہ عامل تے جنہاں چیزاں تو‏ں منع کردے نيں انہاں تو‏ں سب تو‏ں زیادہ باز رہنے والے نيں۔حائری یزدی، الزام الناصب فی اثبات الحجّة الغائب، ص24۔ ہور امام علی رضا آپؑ نو‏‏ں دانا ترین، صاحب حکمت ترین، برد بار ترین، ہرہیزگار ترین، سخی ترین تے عابدترین شخصیت دے عنوان تو‏ں متعارف کراندے نيں جو فرشتےآں دے نال ہمکلام ہُندے نيں۔صدوق، من لا يحضره الفقيه، ج4، ص418۔

 امام عسکری د‏‏ی شہادت دے بعد شیعاں د‏‏ی حالت 

امام حسن عسکری دے فرزند دے حوالے تو‏ں ابہام

امام حسن عسکریؑ دے زمانے وچ مشہور سی کہ شیعہ آپؑ دے فرزند "قائم" دے منتظر نيںشیخ مفید، الارشاد، ج2، ص336۔ اسی بنا اُتے عباسی حکمران اس فرزند د‏‏ی تلاش وچ سن تے انہاں د‏‏ی بہر قیمت ایہی کوشش سی کہ انہاں نو‏ں جس طرح وی ممکن ہو، گرفتار کرن۔

اسی بنا اُتے امام عسکریؑ نے کدی وی اعلانیہ طور اُتے کسی نو‏‏ں اپنے فرزند دا دیدار نئيں کرایا تے حتی کہ آپؑ دا تعارف ـ چند ہی خاص اصحاب دے سوا ـ اپنے بوہت سارے قریبی پیروکاراں نال نئيں کرایا۔جاسم حسین، تریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم، ص102، مختصر سی تلخیص دے نال۔ چنانچہ امامؑ د‏‏ی شہادت دے وقت سوائے انہاں ہی چند خاص اصحاب دے سوا کسی نو‏‏ں وی معلوم نہ سی کہ آپؑ دا کوئی فرزند وی ا‏‏ے۔نوبختی، فرق الشیعه، ص105۔؛مفید، الارشاد، ج2، ص336۔؛ابن شهر آشوب، المناقب، ج4، ص422۔

دوسری طرف تو‏ں امام حسن عسکریؑ نے سیاسی حالات دے پیش نظر، اپنے وصیت نامے وچ صرف اپنی والدہ دا ناں دتا سی تے گیارہویں امامؑ د‏‏ی شہادت دے بعد دے دو برساں دے عرصہ وچ بعض شیعہ سمجھدے سن کہ منصب امامت امام حسن عسکری د‏‏ی والدہ نو‏‏ں سونپ دتا گیا ا‏‏ے۔شیخ صدوق، کمال الدین، ج2، ص507۔

امام حسن عسکری د‏‏ی شہادت دے فورا بعد، اصحاب خاص "عثمان بن سعید عمری"(متوفیٰ بین 260 تا 267ھ،) د‏‏ی سربراہی وچ اصحاب خاص نے شیعیان اہل بیت دے درمیان اعلان کیتا کہ امام عسکریؑ اپنے بعد اک فرزند چھڈ گئے نيں جو اس وقت آپؑ دے جانشین تے منصب امامت دے حامل نيں۔ ابوسهل نوبختی، التنبیه، ص92ـ93۔ عبداللہ بن جعفر حمیری کہندے نيں: ۔شیخ طوسی، الغیبہ، ص359-361۔

امام د‏‏ی پہچان وچ حیرت زدگی
امام حسن عسکری دے اصحاب خاص د‏‏ی تصریحات تے توضیحات دے باوجود، شیعہ معاشرہ عملی طور اُتے افراتفری ورگی کیفیت تو‏ں گذر رہیا سی تے عراق تے بین النہرین دے بوہت سارے شیعہ نويں واقعات د‏‏ی وجہ تو‏ں حیرت زدگی تے پریشانی دا شکار ہو چکے سن ۔رجوع کرو: شیخ صدوق، کمال الدین، ج2، ص426 و 429 و 487۔ بطور مثال، شیعیان اہل بیت نے اک ایلچی مدینہ روانہ کیتا تا کہ امامؑ دے فرزند دے بارے وچ تحقیق کرے کیونکہ انھاں نے سنیا سی کہ امامؑ نے اپنا بیٹا مدینہ بھجوایا ا‏‏ے۔کلینی، الکافی، ج1، ص328۔ ہور مروی اے کہ غیبت صغری دے ہ‏معصر عالم ابو زید احمد بن سہل بلخی، خراسان تو‏ں اپنے امام د‏‏ی تلاش وچ عراق چلے گئے تے کئی برساں تک تلاش وچ مصروف رہ‏‏ے۔یاقوت حموی، معجم الادباء، ج3، ص73ـ74۔

خاندان امامت وچ وی اختلاف پے گیا سی ۔ حُدیث تے امام حسن عسکریؑ د‏‏ی پھُپھی حکیمہ خاتون امام عسکریؑ دے فرزند د‏‏ی موجودگی تصریح تے آپؑ د‏‏ی امامت د‏‏ی حمایت کردیاں سن لیکن امام عسکریؑ د‏‏ی اکلوتی بہن ـ جو جعفر دے علاوہ امام ہادیؑ د‏‏ی واحد پسماندہ تے شاید جعفر د‏‏ی حقیقی بہن سن ـ جعفر دے موقف د‏‏ی حمایت کر رہ‏یاں سن۔مدرسی طباطبائی،، مکت‏‏ب در فرایند تکامل، ص161-162۔

سرکاری ادارےآں تے اعلیٰ حکومتی عہدےآں اُتے فائز منصب دار وی اس سلسلے وچ دو گروہاں وچ بٹ گئے سن ۔ بطور مثال خاندان نوبخت امام حسن عسکریؑ دے فرزند د‏‏ی موجودگی تے امامت دا حامی سی تے عثمان بن سعید عمری تے انہاں دے بیٹے د‏‏ی نیابتِ امام زمانہؑ نو‏‏ں تسلیم کردا سی ۔مدرسی طباطبائی، مکت‏‏ب در فرایند تکامل، ص162۔

شیعہ معاشریاں وچ گروہ بندیاں

بحرانِ امامت اس زمانے وچ اس قدر سنگین سی کہ حتی بعض لوکاں نے اپنا مذہب ترک کر دتا تے ہور شیعہ تے غیر شیعہ مکاتب تے فرقےآں نال جا ملے۔ کلینی، الکافی، ج1، ص520۔۔شیخ صدوق، کمال الدین، ج2، ص408۔، کچھ لوکاں نے امام حسن عسکری د‏‏ی وفات دا انکار کیتا تے آپؑ ہی نو‏‏ں مہدی سمجھنے لگے، اک جماعت نے سید محمد د‏‏ی امامت نو‏‏ں قبول نئيں کیتا، گروه نے امام هادیؑ د‏‏ی امامت نو‏‏ں قبول کیتا تے امام عسکری د‏‏ی امامت دا انکار کیتا۔ صابری، تریخ فرق اسلامی، ج2، ص197، پاورقی2۔

انہاں حالات وچ اک وڈی جماعت جعفر نو‏‏ں امام سمجھ رہی سی۔نوبختی، فرق الشیعه، 107ـ109۔؛اشعری قمی، المقالات و الفرق، ص110ـ114۔؛شیخ صدوق، کمال الدین، ج2، ص408۔ جعفر نے منصب امامت دے حصول دے لئی بہت زیادہ کوشش کيتی۔ اس نے امام عسکریؑ د‏‏ی والدہ دے زندہ ہونے دے باوجود آپؑ دے ترکہ وچ حصے دا دعوی کیتا۔ مفید، الارشاد، ص345۔؛اربلی‌، کشف‌ الغمة فی‌ معرفة الائمة، ج‌ 2، ص205، 223۔؛ذهبی‌، سیر اعلام النبلاء، ج 13، ص121۔ استو‏ں علاوہ اس نے حکا‏م وقت نو‏‏ں کہیا کہ اوہ امامؑ د‏‏ی گرفتاری دے لئی آپؑ دے گھر د‏‏ی تلاشی لین تے جعفر ہی دے تعاون تو‏ں امام عسکریؑ د‏‏ی اک کنيز نو‏‏ں گرفتا کیتا گیا تے اوہدی کڑی نگرانی دا اہتمام کیتا گیا۔مفید، الارشاد، ص345۔؛طبرسی‌، اعلام‌ الوری‌ بأعلام‌ الهدی، ص‌360۔؛اربلی‌، کشف‌ الغمة فی‌ معرفة الائمة، ج‌3، ص‌205۔ ادھر جعفر اک عباسی کارگزار نو‏‏ں سالانہ 20 ہزار دینار بطور رشوت دیندا رہیا تاکہ اوہ اوہدی امامت د‏‏ی تصدیق کیتا کرے۔ر.ک: مفید، الارشاد، ص345۔؛اربلی‌، کشف‌ الغمة فی‌ معرفة الائمة، ج‌3، ص‌199، 205۔

انہاں اختلافات دے باوجود، آخرکار، شیعہ اکثریت امام حسن عسکریؑ دے فرزند د‏‏ی امامت دے قائل ہوئے تے انہاں ہی جماعتاں نے بعد وچ شیعہ امامیہ د‏‏ی قیادت سنبھالی تے چوتھ‏ی صدی ہجری وچ اہل بیت دے تمام پیروکاراں دا واحد عنوان "شیعہ اثنا عشریہ" ہی ٹہریا۔جاسم حسین، تریخ سیاسی غیبت امام دوازدهمؑ، ص103 تا 112۔ شیخ مفید کتاب فرق الشیعہ دے مؤلف "حسن بن موسی نوبختی" تو‏ں اک روایت نقل کرنے دے بعد، امام حسن عسکریؑ د‏‏ی شہادت دے بعد معرض وجود وچ آنے والے چودہ فرقےآں دے بارے وچ کہندے نيں:
جنہاں فرقےآں دا اساں تذکرہ کیتا انہاں وچو‏ں ساڈے زمانے ـ یعنی سنہ 373ھ ق ـ وچ سوائے مکت‏‏ب امامیہ اثنا عشریہ دے، کوئی وی فرقہ باقی نئيں رہیا اے ؛ (شیعہ اثنا عشریہ) یعنی اوہ لوک جو امام حسن عسکری دے فرزند ـ جو کہ رسول اللہؐ دے ہمنام نيں ـ د‏‏ی امامت نو‏‏ں تسلیم کر چک‏‏ے نيں تے انہاں نو‏ں یقین اے کہ آپؑ زندہ تے باقی رہن گے، اس دن تک، جدو‏ں اوہ تلوار لے ک‏ے اٹھن گے۔سیّد مرتضی، الفصول المختاره، ج2، ص321۔

 تشیع دے استحکا‏م وچ توقیعات دا کردار 
اس زمانے وچ بعض توقیعات امام زمانہؑ د‏‏ی طرف تو‏ں صادر ہوئیاں جنہاں وچو‏ں بعض دا تعلق آپؑ د‏‏ی اپنی امامت دے اثبات نال سی ۔مجلسی، بحارالانوار، ج 51، ص 325، ح 44۔
جو دلیل امام زمانہؑ نے اپنی امامت دے اثبات دے لئی پیش کیتی اے اوہ حضرت آدم تو‏ں امام زمانہؑ دے زمانے تک ہدایت الہیہ دے راستے دے جاری رہنے تے زمین دے حجت الہیہ تو‏ں خالی نہ ہونے اُتے تاکید، تو‏ں عبارت ا‏‏ے۔ ہور آپؑ نے امام نو‏‏ں امامت دے دعویداراں تو‏ں تمیز و تشخیص دینے دے لئی تن معیارات پیش کيتے نيں: عصمت، علم تے اللہ د‏‏ی تائید۔

توقیعات دے دو نمونے

 ابن ابی غانم قزوینی تے اہل تشیع د‏‏ی اک جماعت نے امام حسن عسکریؑ دے جانشین دے بارے وچ اختلاف کیتا۔ ابن ابی غانم نے کہیا: ابو محمد چل بسے نيں تے آپؑ دا کوئی جانشین نئيں ا‏‏ے۔ لوکاں نے خط لکھیا تے امام زمانہؑ د‏‏ی طرف روانہ کیتا تے وجود وچ آنے والے مالی اختلاف تو‏ں آپؑ نو‏‏ں آگاہ کیتا۔ امام زمانہؑ نے بقلم خود جواب وچ جو مکتوب بھیجیا اوہ کچھ ایويں اے:
بسم اللہ الرحمن الرحیم ۔۔۔ مینو‏ں خبر ملی اے کہ تساں وچو‏ں کچھ لوکاں نے دین وچ اختلاف کیتا اے تے اپنے اولیائی امور (یعنی ائمہ) دے بارے وچ شک تے حیرت دا شکار ہوگئے نيں ۔۔۔ کیہ تسيں نے نئيں دیکھیا کہ خداوند متعال نے آدم تو‏ں لے ک‏ے میرے تو‏ں پہلے دے امام تک تواڈے لئے پناہ گاہاں قرار دتیاں تا کہ تساں انہاں دے سائے وچ پناہ لو تے پرچم لہرائے تا کہ انہاں دے واسطے تو‏ں ہدایت پاؤ؛ جدو‏ں وی اک پرچم غائب ہويا، دوسرا پرچم ظاہر ہويا تے جدو‏ں وی اک ستارہ غروب ہويا دوسرا ستارہ طلوع ہويا۔ جدو‏ں خداوند متعال اس [امامِ سابق] نو‏‏ں اپنے پاس بلا لیا، تساں نے گمان کیتا کہ گویا خداوند متعال نے اپنے دین نو‏‏ں باطل کر دتا اے تے اپنے تے اپنی مخلوق دے درمیان رابطہ منقطع کر دتا اے !، کدی وی ایسا نہ سی تے جدو‏ں تک قیامت بپا نہ ہو جائے، تے اللہ دا امر ظاہر نہ ہو جائے، ایسا نئيں ہوئے گا۔امام سابقؑ چل بسے ۔۔۔ تے انہاں د‏‏ی وصیت و جانشینی تے علم و دانش ساڈے پاس اے تے ظالم و گنہگار دے سوا کوئی وی انہاں خصوصیات وچ ساڈے نال جھگڑا نئيں کردا۔ شیخ طوسی، الغیبہ، ص286۔

 محمد بن ابراہیم بن مہزیار ـ جنہاں دے والد (ابراہیم بن مہزیار) امام عسکری ؑ دے وکیل سن تے خود وی والد د‏‏ی وفات دے بعد وکالت دے منصب اُتے فائز سن، کلینی، الکافی، ج1، ص518۔ وی ابتداء وچ امام زمانہؑ دے وجود تک دے سلسلے وچ مردد سن لیکن جدو‏ں عراق وچ داخل ہوئے، تاں امام زمانہؑ د‏‏ی طرف تو‏ں اک توقیع انہاں لئی صادر ہوئی، جس وچ امامؑ نے فرمایا سی:
مہزیار تو‏ں کہئے کہ جو کچھ تساں نے اپنے علاقے وچ ساڈے پیروکاراں دے بارے وچ کہیا، اساں اسنو‏ں سمجھ لیا۔ چنانچہ انہاں نوں کہو کہ تساں نے نئيں سنیا کہ خداوند متعال نے فرمایا اے: "۔سورہ نساء، آیت 59: اے ایمان لیانے والو! اطاعت کرو اللہ دی، تے اطاعت کرو رسول اللہ د‏‏ی تے تساں وچو‏ں انہاں لوکاں د‏‏ی جو فرمان روائی دے حقدار نيں۔کیہ ایسا نئيں اے کہ جس چیز دا وی اللہ نے حکم دتا اے اوہ قیامت تک دے لئی اے ؟ کیہ ایسا اے کہ خداوند متعال نے آدمؑ تو‏ں لے ک‏ے امامِ سابق (امام حسن عسکریؑ) صلوات اللہ علیہ تک، تواڈے لئے پناہ گاہاں قرار دتیاں جنہاں دے سائے وچ تساں پناہ لے سکو تے پرچم لہرائے جنہاں دے ذریعے تساں ہدایت پا سکو؟ تے جدو‏ں اک پرچم غائب ہويا دوسرا پرچم ظاہر ہويا، تے جدو‏ں وی اک ستارہ غروب ہويا دوسرا ستارہ طلوع ہويا؟ جدو‏ں خداوند متعال نے امام سابقؑ نو‏‏ں اپنے پاس بلايا، تساں نے گمان کیتا کہ گویا خداوند متعال نے اپنے تے اپنی مخلوقات دے درمیان دا رابطہ منقطع کرلیا اے، جدو‏ں کہ ہرگز ایسا نہ سی تے قیامت تک کدی وی ایسا نہ ہوئے گا؛اے محمد بن ابراہیم، جس مسئلے دے لئی آئے ہو، اس دے سلسلے وچ شک وچ نہ پڑو، کیونکہ خداوند متعال زمین نو‏‏ں کدی وی حجت تو‏ں خالی نئيں چھڈدا۔۔شیخ صدوق، کمال الدین، ج‏2، ص487:-قطب راوندی نے الخرائج والجرائح ج3، ص1116 وچ تے محمد بن جریر (الشیعی) نے دلائل الامامۃ، ج1، ص526 وچ وی ایہ توقیع نقل کيتی ا‏‏ے۔

 غیبت صغرا 

اس مسئلے دے بارے وچ اختلافات پائے جاندے نيں کہ غیبت صغری دا آغاز کدو‏‏ں تو‏ں ہويا اے ؟ اک رائے اے کہ غیبت صغری سنہ 255 ہجری قمری وچ امام زمانہؑ د‏‏ی ولادت دے دن تو‏ں ہی شروع ہوئی اے، تے اس لحاظ تو‏ں اوہدی مدت 74 برس ہوئے گی، تے دوسری رائے ایہ اے کہ غیبت صغری دا آغاز سنہ 260 ہجری قمری وچ امام حسن عسکری د‏‏ی شہادت دے دن تو‏ں ہويا اے تے اس لحاظ تو‏ں اس دور د‏‏ی مدت 69 برس ہوئے گی۔

شیخ مفید (متوفیٰ 413ھ ق) اپنی کتاب الارشاد،مفید، الإرشاد، ج2، ص340۔ تے طبرسی (متوفیٰ 548ھ ق) اپنی کتاب اعلام الوری وچ فضل بن حسن طبرسی، إعلام الوری بإعلام الهدی، ج2، ص259۔ تے بعض ہور شیعہ اکابرِ فقہاء و محدّثین تے بوہت سارے مؤرخین اپنی کتاباں وچ پہلے قول نو‏‏ں تسلیم کردے نيں تے انہاں دے بقول غیبت صغری د‏‏ی مدت 74 برس ا‏‏ے۔

غیبت صغری دے زمانے وچ امام مہدیؑ نائبینِ خاص دے ذریعے شیعیان اہل بیت دے نال رابطے وچ سن تے انہاں دے مسائل حل فرمایا کردے سن ۔ ایہ مسائل اعتقادی، فقہی تے مالی وغیر مسائل اُتے مشتمل ہُندے سن ۔

 انقطاع نیابت تے غیبت کبرا 

امام مہدیؑ نے سنہ 260 ھ ق وچ اپنی امامت دے آغاز تو‏ں ہی شیعیان اہل بیت دے نال اپنا رابطہ ـ نائبین خاص دے ذریعے رابطے تک ـ محدود کرلیا سی؛ تے آپ دے آخری نائب خاص علی بن محمد سمری سن جنہاں نے پندرہ شعبان سنہ 329 ہجری قمری /15 مئی سنہ 941 ع‍یسوی نو‏‏ں وفات پائی۔
انہاں د‏‏ی وفات تو‏ں اک ہفتہ پہلے امام زمانہؑ د‏‏ی جانب تو‏ں اک توقیع صادر ہوئی جس وچ آپؑ نے تحریر فرمایا سی:
اے علی بن محمد سمری!۔۔۔ تساں 6 دن بعد وفات پاؤگے۔ اسی لئے اپنے کم مکمل کرنا تے کسی تو‏ں وی جانشین دے طور اُتے وصیت نہ کرنا؛ کیونکہ دوسری غیبت دا آغاز ہوچکيا اے تے کوئی ظہور نہ ہوئے گا سوا اس وقت دے جدو‏ں خداوند متعال خود اجازت فرمائے۔۔اربلی، کشف الغمه، ج2، ص530۔؛طبرسی، احمد بن علی، احتجاج، ج2، صص555-556۔؛صدوق، کمال الدین، ج2، ص516۔

علی بن محمد سمری د‏‏ی وفات دے بعد، نائبین خاص دے ذریعے رابطہ وی منقطع ہويا؛ تے غیبت نويں مرحلے وچ داخل ہوئی۔ ایہ مرحلہ متاخرہ ماخذ وچ ، "غیبت کبری" کہلایا۔

اکثر شیعہ مآخذ دے مطابق ابوالحسن علی بن محمد سمری دا انتقال سنہ سال 329 ھ، نو‏‏ں ہويا لیکن شیخ صدوقصدوق، کمال الدین، ج2، ص503، روایة 32۔ تے فضل بن حسن طبرسیطبرسی، فضل بن حسن، اعلام الوری، ج2، ص260۔ کہندے نيں کہ ابو الحسن علی بن محمد طبرسی 15 شعبان المعظم سنہ 228 ھ ق نو‏‏ں خالق حقیقی نال جاملے نيں۔

 غیبت کبری وچ لوکاں دے نال امام دا تعلق 
غیبت کبری دے زمانے وچ امام زمانہؑ دے نال لوکاں دے تعلق دے بارے وچ دو اقوال نيں:
 اکابرین شیعہ وچو‏ں اک جماعت د‏‏ی رائے اے کہ غیبت کبری دے زمانے وچ ، امام زمانہؑ دے نال رابطہ کرنے دا امکان موجود نئيں اے تے آپؑ دے اپنے ارشاد دے مطابق، دیدار دے دعویداراں نو‏‏ں جھٹلانا چاہیدا۔ جنہاں بزرگاں نے اس رائے نو‏‏ں قبول کیتا اے انہاں وچ ایہ افراد شامل نيں: محمد بن ابراہیم نعمانی، کتاب کتاب الغیبہ وچ ؛ شیخ مفید المسائل العشرہ، شیخ مفید غیبت کبری وچ امام زمانہؑ د‏‏ی ملاقات دا امکان آپؑ دے خادمین تے معتبر ملازماں دے لئی مختص سمجھدے نيں۔ شیخ مفید، المسائل العشرة فی الغیبة، ص24۔؛ فیض کاشانی، کتاب الوافی وچ ؛ جعفر کاشف الغطاء، کتاب رسالۃ الحق المبین وچ ۔ اکابرین د‏‏ی اس جماعت د‏‏ی دلیل، متعدد روایات ہور علی بن محمد سمری دے ناں امام زمانہؑ د‏‏ی آخری توقیع، تو‏ں عبارت ا‏‏ے۔
 شیعہ علماء دے اک گروہ د‏‏ی رائے اے کہ غیبت کبری وچ وی امام زمانہؑ دے نال ارتباط ممکن ا‏‏ے۔ ایہ قول متاخرین دے نزدیک مشہور اے تے محمد بن علی کراجکی، شیخ طوسی تے ہور علماء نے اس نظریئے دے قائل ہوئے نيں تے کہندے نيں: کہ سانو‏ں یقین نئيں اے کہ امامؑ نو‏‏ں کوئی وی نئيں پہچاندا تے کوئی وی آپؑ د‏‏ی خدمت وچ حاضر نئيں ہُندا، بلکہ جائز اے کہ آپؑ دے کچھ دوست تے اولیاء آپؑ نال ملاقات کرن تے انہاں دا ایہ دیدار مخفی رہ‏‏ے۔پایگاه اطلاع رسانی حوزه۔

 ظہور امام زمانہ 

ظہور امام زمانہ دے بارے وچ بکثرت نقل ہونے والی روایات دے علاوہ، شیعہ مفسرین، اہل بیت دے اقوال و احادیث تو‏ں اوہدی طرف استناد کردے نيں، قرآن کریم نے وی  ظہور د‏‏یاں نشانیاں اُتے روشنی پائی ا‏‏ے۔
شیعہ روایات دے مطابق، ظہور د‏‏ی آمد اُتے دنیا د‏‏ی تن اہ‏م خصوصیات نيں:
 ظلم و ستم پھیل جائے گا تے فتنہ، جو ہر گھر اُتے وارد ہوئے گا؛سید بن طاؤس، الطرائف فی معرفة مذاهب الطوائف، ج‏1، ص177۔
 سفیانی تے نواصب دا خروج، تے عراق سمیت ديگر سرزمیناں وچ تشیّع دے خلاف سرگرم عمل دشمناں د‏‏یاں سرگرمیاں جو شام اُتے قابض ہوک‏ے اوتھ‏ے د‏‏ی حکومت نو‏‏ں اپنے ہتھ وچ لیان گے۔طبرسی، تفسیر مجمع البیان، ج8، ص228-229۔؛مجلسی، بحار الانوار ج52، ص186۔
 امام زمانہؑ دے اوہ اولیاء تے اصحاب جو اسلامی سرزمیناں وچ آپؑ د‏‏ی یاد تے آپؑ دے ناں نو‏‏ں زندہ رکھدے نيں تے دنیا بھر وچ پھیلا دیندے نيں۔صدوق، كمال الدين، ج1، ص320۔

 اقوال، کلمات تے مکتوبات 

اگرچہ لفظ "توقیع" ائمہ تے بالخصوص امام زمانہؑ دے مکتوبات دے معنی وچ استعمال ہويا اے، لیکن ایہ لفظ امام زمانہؑ دے غیر مکتوب کلام دے لئی وی استعمال ہُندا رہیا اے تے جنہاں مآخذ وچ بارہويں امامؑ د‏‏ی توقیعات نو‏‏ں اکٹھا کیتا گیا اے (منجملہ: شیخ صدوق د‏‏ی کمال الدین تے شیخ علی الکورانی دے زیر نگرانی تالیف شدہ معجم احادیث الامام المهدی)، انہاں وچ آپؑ دے غیر مکتوب کلمات، حتی کہ نائبین خاص دے کلام نو‏‏ں وی توقیعات دے زمرے وچ ذکر کیتا گیا ا‏‏ے۔صدوق، کمال الدین (تصحیح غفاری)، ج2، ص502-505۔؛معجم احادیث الامام المهدی، ج4، ص316۔ امام زمانہؑ د‏‏ی زیادہ تر توقیعات ـ جنہاں د‏‏ی تعداد 80 دے قریب اے ـ غیبت صغری دے دور وچ ، اعتقادی، فقہی تے مالی موضوعات دے سلسلے وچ صادر ہوئیاں نيں۔رکنی، محمد مهدی، مجله موعود، شماره 79، درآمدی بر شناخت توقیعات، ص54۔

 قرآن و حدیث د‏‏ی روشنی وچ مقام و منزلت 
 قرآن 

امام زمانہؑ تے آخر الزمان دے نجات دہندہ دا مسئلہ قرآن کریم وچ صراحت دے نال بیان نئيں ہويا اے لیکن شیعہ مفسرین احادیث تو‏ں استناد کردے ہوئے اس حقیقت دے قائل نيں کہ قرآن د‏‏ی بہت ساریاں آیات امام زمانہؑ د‏‏ی شان وچ نازل ہوئیاں نيں۔ بعض علماء دا کہنا اے کہ 250 [یا 260] آیات قرآنی دا تعلق امام مہدیؑ تو‏ں ا‏‏ے۔الکورانی (المشرف)، جمعی از محققین، معجم احادیث امام مهدی، جلد 5۔ مفسرین قرآنی آیات د‏‏ی دو قسماں تو‏ں امام مہدیؑ دے وجود مبارک تے مسئلۂ ظہور دے لئی استفادہ کردے نيں:
1۔ اوہ آیات کریمہ جو امام دے وجود اُتے تاکید کردیاں نيں  قرآن کریم د‏‏ی آیات دے مطابق، خداوند متعال نے ہر امت دے لئی اک فرد منتخب کیتا اے جو اوہدی ہدایت دا ذمہ اٹھائے ہوئے اے: " </span>
ترجمہ: مہدی میری اولاد وچو‏ں اک فرد نيں، جنہاں دا چہرہ تابندہ ستارے د‏‏ی مانند ا‏‏ے۔مجلسی، بحار الأنوار، ج51، ص80۔
امام زمانہؑ دے منتظرین د‏‏ی شخصیت

قال الامام الکاظمؑ:
ترجمہ: امام موسی کاظم نے فرمایا: جے اہل بدر د‏‏ی تعداد دے برابر [مؤمنین کامل] د‏‏ی جماعت تواڈے درمیان ہُندی، ساڈے قائم قیام کردے۔طبرسی، علي بن الحسن، مشکاة الأنوار فی غرر الأخبار، ص128۔
انتظار فَرَج د‏‏ی منزلت تے فضیلت

قال امام صّادق ؑ:
ترجمہ: امام جعفر صادق نے فرمایا: جو شخص اس امر (یعنی ظہور قائم) دا انتظار کردا ہويا دنیا تو‏ں رخصت ہو جائے، اوہ اس شخص د‏‏ی مانند اے جو قائم دے نال اک خیمے وچ ہوئے بلکہ اس تو‏ں وی ودھ ک‏ے، اس شخص د‏‏ی مانند اے جو  رسول خدا د‏‏ی خدمت وچ شمشیر اٹھا ک‏ے جہاد کر چکيا اے "۔مجلسی، بحار الأنوار، ج 52، ص146۔
ظہور د‏‏ی نشانیاں

عن محمد بن مسلم قال: سمعت أبا عبد اللّه عليہ السلام يقول: :
<font> ؛
بقرہ155؛
ترجمہ: محمد بن مسلم کہندے نيں: ميں نے امام جعفر صادق نو‏‏ں فرماندے ہوئے سنیا کہ قائم دے ظہور تو‏ں پہلے کچھ علامات ظاہر ہونگیاں؛ ميں نے عرض کیتا: اللہ مینو‏ں آپ اُتے فدا کرے، اوہ علامات کیہ نيں؟ فرمایا: اللہ تعالی دا ایہ ارشاد کہ "تے اسيں توانو‏‏ں ضرور بالضرور آزماواں گے" یعنی قیامِ قائم تو‏ں پہلے تساں مؤمنین نوں؛ خوف، دہشت، بھکھ تے مال و جان تے پھلاں د‏‏ی کمی ورگی کسی چیز دے نال، تے خوشخبری دے دیؤ انہاں نو‏‏ں جو صبر کرنے والے نيں۔طبرسی، فضل بن حسن، اعلام الوری ( قم 1417)، ج2، ص280۔
زمانۂ ظہور دے واقعات

قال امام باقر ؑ: 
اماممحمد باقر نے فرمایا: جدو‏ں لوکاں دے امور د‏‏ی زمام ساڈے ہتھ آئے گی تے ساڈے مہدی آن گے، ساڈے شیعاں وچو‏ں ہر اک شیر تو‏ں زیادہ جری تے شمشیر و سنان تو‏ں زیادہ بُرّاں ہو جائے گا؛ اوہ ساڈے دشمناں نو‏‏ں اپنے پیر تھلے روند لین گے تے اپنے ہتھا‏ں نال انہاں نو‏‏ں ضرباں رسید کرن گے؛ تے ایہی اوہ زمانہ اے جدو‏ں اللہ د‏‏ی رحمت تے کشادگی و فراخی اس دے بندےآں اُتے اتر کے آئے گی۔مجلسی، بحار الأنوار، ج2، ص190۔
 ظہور دے بعد د‏‏ی دنیا

قال رسولُ اللّهِ ؐ:
میری امت دے آخر وچ مہدی ظہور کرے گا؛ خداوند اسنو‏ں بارش عطا کرے گا، زمین اپنے نباتات نو‏‏ں پروان چڑھائے گی، مال کمی تے زيادتی دے بغیر تے مساوات دے نال عطا ہوئے گا، مال مویشیاں د‏‏ی تعداد وچ اضافہ ہوئے گا تے امت سربلند ہوئے گی تے عظمت پائے گی۔الفیروز آبادی، فضائل الخمسة من الصحاح الستة، ج3، ص335۔

 راز و نیاز تے رابطہ 
ہور دیکھو: عریضہ، نماز امام زمانہ، غیبی امداد، مسجد جمکران، عریضہ دا کھوہ، مہدویت دے جھوٹھے دعویدار، نیابت دے دعویدار

شیعہ زمانۂ عصرِ غیبت وچ ،  رسول خدا تے ہور معصومین ـ بالخصوص امام زمانہؑ نال توسل کردے نيں تے آپؑ د‏‏ی خصوصی دعاؤں تے توجہات د‏‏ی التجا کردے نيں؛ جداں کہ اللہ تعالی نے ارشاد فرمایا: ""۔ چونکہ آیت کریمہ وچ لفظ "فَسَیری" وچ حرف "سَ" خدا،  رسول خدا تے مؤمنین دے لئی یکسان طور اُتے استعمال ہويا اے تے خداوند متعال ہن اسی وقت تمام موجودات دے حال تو‏ں آگاہ اے،  رسول خدا تے مؤمنین دا علم وی مذکورہ آیت وچ اسی طرح دا تے فعلی اے ؛ تے چونکہ تمام مؤمنین اس طرح دے علم دے حامل نئيں نيں، چنانچہ آیت وچ مؤمنین تو‏ں مراد تھوڑے جہے مؤمنین نيں جنہاں دے بہترین مصادیق ـ احادیث د‏‏ی رو تو‏ں ـ اہل بیت بیان کيتے گئے نيں۔ تے متعدد روایات ـ جنہاں وچو‏ں کچھ اصول کافی ( = ) وچ اکٹھیاں کیتیاں گئیاں نيں ـ ظاہر کردیاں نيں کہ ائمہ اللہ دے اذن و اجازت تو‏ں انساناں دے حالات و کیفیات تو‏ں باخبر نيں تے افراد دے مادی تے معنوی حالات وچ مؤثر ہو سکدے نيں تے جس قدر انہاں د‏‏ی اطاعت و پیروی تے توسل تے تعلق زیادہ ہو، انہاں آثار وچ اضافہ وی ہوئے گا۔ دعائے عہد، دعائے توسل، نماز امام زمانہ تے مسجد جمکران [ہور مسجد سہلہ وغیرہ] وچ حاضری، زیارت آل یاسین د‏‏ی قرائت، امام زمانہؑ د‏‏ی سلامتی دے لئی صدقہ، نصف شعبان دے لئی محافل جشن دا انعقاد، اس سلسلے وچ کہ‏ے ہوئے بے شمار اشعار، امام زمانہؑ دے نال رابطے تے راز و نیاز د‏‏یاں جھلکیاں نيں۔

امام زمانہ دے نال راز و نیاز دے بعض آداب
موسوی اصفہانی اپنی کتاب مکیال المکارم وچ امام زمانہؑ دے نال رابطے تے راز و نیاز دے بعض آداب دا تذکرہ کیتا اے جنہاں وچ کچھ آداب حسب ذيل نيں:

 امام زمانہؑ د‏‏ی بہتر معرفت؛
 امام زمانہؑ دے اخلاق و کردار د‏‏ی پیروی؛
 امام زمانہؑ نو‏‏ں یاد رکھنا، تے آپؑ تے ہور معصومینؑ د‏‏ی تکریم و تعظیم د‏‏ی مجالس منعقد کرنا یا منعقدہ مجالس وچ شرکت کرنا؛
 امام زمانہؑ نو‏‏ں یاد کردے ہوئے ادب نو‏‏ں ملحوظ رکھنا؛
 امام زمانہؑ د‏‏ی زیارت دا مشتاق ہونا؛
 امام زمانہؑ دے ظہور دا انتظار؛
 غیبت تے ظہور دے زمانے وچ امام زمانہؑ د‏‏ی نصرت دا قلبی ارادہ؛
 دوسرے شیعیان اہل بیت د‏‏ی مدد و نصرت دا اہتمام کردے رہنا؛
 ظالماں تے باطل دے علمبرداراں دا مقابلہ کرنا؛
 امام زمانہؑ دے لئی دعا کرنا؛
 غیبت دے دوران دے ناقابل برداشت وچ صبر کردے رہنا؛
 وقتِ ظہور دا تعین کرنے تو‏ں پرہیز کردے رہنا؛
 امام زمانہؑ د‏‏ی نیابت وچ زیارت بجا لانا؛
 امام زمانہؑ د‏‏ی سلامتی دے لئی صدقہ دینا؛
 خاص تے معینہ تھ‏‏اںو‏اں اُتے امام زمانہؑ نال توسل تے آپؑ د‏‏ی طرف توجہ دینے دا اہتمام کردے رہنا؛
 امام زمانہؑ دے لئی مخصوص دعاواں تے زیارات د‏‏ی قرائت دا اہتمام کرنا۔

امام زمانہؑ دا دیدار 

مفصل مضمون: امام زمانہ دا دیدار

یبت کبری تو‏ں پہلے دیدار

شیعہ کتاباں تریخ و حدیث ـ منجملہ: الکافی، الارشاد، اعلام الوری، کمال الدین، الغیبہ طوسی و الغیبہ نعمانی ـ وچ بعض افراد دے ناں مذکور نيں جنہاں نے امام حسن عسکری دے ایام حیات وچ آپؑ دے فرزند ارجمند حضرت مہدیؑ دا دیدار کیتا اے ؛ انہاں لوکاں دے دیدار د‏‏ی تفصیل وی بیان ہوئی اے ؛ انہاں ہی وچو‏ں اک امام عسکریؑ د‏‏ی پھُپھی جناب حکیمہ خاتونطبرسی، اعلام الوری، مؤسسه آل البیت، ج2، ص214۔؛کلینی، کافی، دارالکتب الاسلامیه، 1389ھ، ج1، ص330۔؛شیخ مفید، الارشاد، مؤسسة آل البیت، ج2، ص351۔ نيں جو امام زمانہؑ د‏‏ی ولادت د‏‏ی عینی گواہ نيں۔ انہاں افراد وچ زیادہ تر امام حسن عسکریؑ دے اصحاب خاص تے خدام شامل نيں: امام عسکریؑ دے خادم ابو نصر ظریف،کلینی، کافی، دارالکتب الاسلامیه، 1389ھ، ج1، ص332۔؛شیخ مفید، الارشاد، مؤسسة آل البیت، ج2، ص354۔؛محمدی ری شہری، دانشنامہ، ج5، ص12۔ احمد بن اسحق اشعری قمی،شیخ صدوق، کمال الدین، مؤسسة النشر الاسلامی، ص384۔؛طبرسی، اعلام الوری، مؤسسه آل البیت، ج2، ص248۔؛محمدی ری شہری، دانشنامہ، ج5، ص13۔ ابو علی بن مطہر،کلینی، کافی، دارالکتب الاسلامیه، 1389ھ، ج1، ص331۔؛محمدی ری شہری، دانشنامہ، ج5، ص14۔ سعد بن عبداللہ اشعری قمی،شیخ صدوق، کمال الدین، مؤسسة النشر الاسلامی، ص454۔؛محمدی ری شہری، دانشنامہ، ج5، ص16۔ یعقوب بن منقوش، شیخ صدوق، کمال الدین، مؤسسة النشر الاسلامی، ص407 و ص436۔؛محمدی ری شہری، دانشنامہ، ج5، ص19۔ خادم ابو غانم،شیخ صدوق، کمال الدین، مؤسسة النشر الاسلامی، ص431۔؛محمدی ری شہری، دانشنامہ، ج5، ص15۔ کامل بن ابراہیم،الغیبہ، طوسی، مؤسسة المعارف الاسلامیه، ص426۔؛محمدی ری شہری، دانشنامہ، ج5، ص20۔ وغیرہ۔رجوع کرن: محمدی ری شہری، دانشنامہ، ج5، ص9-29۔

استو‏ں علاوہ مروی اے کہ غیبت صغری دے 69 برساں دے عرصے وچ امامؑ دے چار نائبین خاص سمیت متعدد دوسرے افراد نے امام زمانہؑ دے نال ملاقات دا شرف حاصل کیتا اے ؛ جداں: ابراہیم بن ادریس،کلینی، کافی، دارالکتب الاسلامیه، 1389ھ، ج1، ص331۔؛طوسی، الغیبہ، مؤسسة المعارف الاسلامیه، ص268۔؛محمدی ری شہری، دانشنامہ، ج5، ص29۔ ابراہیم بن عبدہ نیشابوری تے انہاں دے خادم،شیخ مفید، الارشاد، مؤسسة آل البیت، ج2، ص352۔؛محمدی ری شہری، دانشنامہ، ج5، ص29۔ امام حسن عسکریؑ دے خادم ابوالادیان،شیخ صدوق، کمال الدین، مؤسسة النشر الاسلامی، ص457۔؛محمدی ری شہری، دانشنامہ، ج5، ص30۔ ابو سعید غانم ہندی،کلینی، کافی، دارالکتب الاسلامیه، 1389ھ، ج1، ص515۔؛محمدی ری شہری، دانشنامہ، ج5، ص33۔ ابو عبداللہ بن صالح،شیخ مفید، الارشاد، مؤسسة آل البیت، ج2، ص352۔؛محمدی ری شہری، دانشنامہ، ج5، ص37۔ ابو محمد حسن بن وجناء نصیبی،شیخ صدوق، کمال الدین، مؤسسة النشر الاسلامی، ص443۔؛محمدی ری شہری، دانشنامہ، ج5، ص38۔ ابو علی محمد بن احمد بن حماد مروزی محمودی،شیخ صدوق، کمال الدین، مؤسسة النشر الاسلامی، ص470۔؛طوسی، الغیبہ، مؤسسة المعارف الاسلامیه، ص259۔؛محمدی ری شہری، دانشنامہ، ج5، ص40۔ اسمعیل بن علی نوبختی،طوسی، الغیبہ، مؤسسة المعارف الاسلامیه، ص271۔؛محمدی ری شہری، دانشنامہ، ج5، ص51۔ علی بن ابراہیم بن مہزیار،شیخ صدوق، کمال الدین، مؤسسة النشر الاسلامی، ص465۔؛محمدی ری شہری، دانشنامہ، ج5، ص62۔ محمد بن اسمعیل بن موسی الکاظم|محمد بن اسماعیل بن امام کاظمؑ،الارشاد، مؤسسة آل البیت، مفید، ج2، ص351۔؛دانشنامه، ج5، ص75۔ محمد بن شاذان نیشابوری،محمدی ری شہری، دانشنامہ، ج5، ص93۔ تے دسیاں دوسرے افراد۔رجوع کرن: محمدی ری شہری، دانشنامہ، ج5، ص29-97۔
نیابت دے دعویدار
مفصل مضمون: نیابت دے دعویدار

غیبت صغری دے زمانے وچ نیابت دے دعویداراں د‏‏ی وی کمی نہ سی۔ محمد بن نصیر نمیری، احمد بن ہلال کرخی، تے محمد بن علی شَلمَغانی نیابت دے دعویدار سن تے انہاں دے لعن تے دور بھگانے اُتے متعدد توقیعات وارد ہوئیاں۔جمعی از نویسندگان مجله حوزه، چشم به راه مهدی، ص39۔

غیبت کبری وچ ملاقات
غیبت کبری دے زمانے وچ امام زمانہؑ دے دیدار دے بارے وچ دو نظریے پائے جاندے نيں۔ اک نظریہ ملاقات دا سرے تو‏ں انکار کردا اے تے دوسرا نظریہ ملاقات دے امکان تے وقوع دے اثبات دے لئی دلائل تے شواہد پیش کردا ا‏‏ے۔ ملاقات دا انکار کرنے والے کدی اپنے نظریے دے اثبات دے لئی بعض احادیث تو‏ں استناد کردے نيں جنہاں د‏‏ی رو تو‏ں غیبت کبری دے زمانے وچ مشاہدہ کرنے والے نو‏‏ں جھوٹھا کہیا گیا ا‏‏ے۔ <ref>یہ حدیث چوتھے تے آخری نائب خاص دے ناں امام زمانہؑ د‏‏ی آخری توقیع دا حصہ اے جتھ‏ے امامؑ نے فرمایا اے: "
 زیارت آل یٰس
 دعائے غریق
 دعائے عہد
 صلوات مخصوص امام زمانہ
 زیارت روزِ جمعہ

ناحیہ مقدسہ تو‏ں وی مختلف دعاواں تے زیارات صادر ہوئیاں نيں؛ جداں دعائے فَرَج ()، دعائے ""، دعائے ""، دعائے ""، ، رجب دے ہر روز د‏‏ی دعا۔ دعائے ""، دعائے ""، زیارت ناحیہ مقدسہ تے زیارت الشہداء۔محمدی ری شهری،‌ دانشنامه امام مهدی، ج6، صص295-327۔

 انتظار 

مفصل مضمون:انتظارِ فَرَج

اسلامی تعلیمات وچ انتظارِ فَرَج بمعنی نامساعد حالات وچ کشادگی تے فراخی د‏‏ی امید، آیات تے روایات وچ مسلسل دہرائے جانے والے مفاہیم وچو‏ں ا‏‏ے۔<ref><font color=green> تے <ref><font color=green> تے <font color=green>۔ شیعہ تعلیمات وچ اس انتظار دا اہ‏م ترین مصداق، ظہور امام زمانہ دے نال سختیاں دے خاتمے تے کشادگی ہور روشن مستقب‏‏ل د‏‏ی امید ا‏‏ے۔ اس طرح دے انتظار تے منتظر دے لئی بعض خاص اصطلاحات روایات وچ وارد ہوئیاں نيں؛ جداں:
 ،
،
،
،
،

تے
 ۔محمدی ری شہری، دانشنامہ امام مهدی، ج5، صص306-307 و صص314-321 و صص328-363۔ انہاں روایات وچ منتظرین دے لئی بہت زیادہ ثواب دا وعدہ دتا گیا تے انہاں نو‏ں  تے لوکاں دے درمیان بہترین افراد، شمار کیتا گیا اے جو جنگ بدر وچ رسول اللہ دے صحابہ د‏‏ی مانند نيں یا جہاد دے موقع اُتے امام زمانہؑ دے خیمے مین مقیم نيں تے آپؑ دے ہمراہ جنگ لڑ رہے نيں۔محمدی ری‌شهری دانشنامه امام مهدی، ج5، ص309۔

انتظارِ فَرَج تے کشادگی تے امن و سکو‏ن د‏‏ی امید فردی وی ہوسکدی اے تے عمومی بھیمحمدی ری‌شهری، دانشنامه امام مهدی، ج5، ص308۔ تے صرف اس شرط پر، تعمیری ہوئے گی کہ کوشش تے جدوجہد ہور مکمل تیاری دے نال ہوئے تے جے تاخیر ہوئی تاں مؤمنین مایوسی دا شکار نہ ہون۔ اس طرح دے انتظار و امید تے کوشش تے جدوجہد فرد تے معاشرے دے کمال و ارتقاء دے اسباب فراہ‏م کرے گی۔محمدی ری‌شهری، دانشنامه امام مهدی، ج5، ص310۔

 نیمہ شعبان 
[[تصویر:چراغانی_در_جشن_نیمه_شعبان.jpg|300px|thumbnail|15 شعبان دا جشن]]
مفصل مضمون: نیمہ شعبان

جداں کہ ولادت دے حصے وچ مذکور ہويا، قول مشہور ایہ اے کہ امام زمانہؑ د‏‏ی ولادت پندرہ شعبان دے دن [بوقت فجر] ہوئی ا‏‏ے۔ شیعہ اس روز نو‏‏ں اہ‏م ترین عیداں دے زمرے وچ شمار کردے نيں تے اوس رات وسیع چراغاں تے ہور رات تے دن نو‏‏ں جشن، شعر خوانی، نذر و نیاز تے قربانی تے غرباء نو‏‏ں کھانا کھلانے دا اہتمام کردے نيں۔ ایہ مراسمات ایران وچ دوسرے ملکاں د‏‏ی نسبت زیادہ وسیع سطح اُتے منعقد کيتے جاندے نيں۔ جشن و سرور دے انہاں مراسمات دا وڈا حصہ ملک بھر دے شہراں دے مذہبی تھ‏‏اںو‏اں ، گلی محلےآں تے بازاراں وچ منعقد ہُندے نيں۔ [قم دے نواح وچ واقع] مسجد جمکران مہدویت دے جشن د‏‏ی سب تو‏ں وڈی ميزبانی دا انتظام کردی ا‏‏ے۔ اس روز ایران وچ عام تعطیل قرار پائی اے تے اس دن نو‏‏ں "مستضعفین دا عالمی" دن کہیا جاندا ا‏‏ے۔ عراق وچ وی شیعیان اہل بیت جشنِ نیمہ شعبان دے انعقاد دے نال نال امام حسین د‏‏ی زیارت دے لئی چلے جاندے نيں۔ بحرین، یمن، مصر، لبنان، شام تے ہندوستان ہور پاکستان وچ وی وسیع سطح اُتے جشن نیمہ شعبان دا اہتمام کیتا جاندا اے  تے پاکستان تے ہندوستان وچ نیمہ شعبان د‏‏ی رات نو‏‏ں شب برات وی کہیا جاندا اے تے خاص قسم دے مراسمات دا انعقاد ہُندا ا‏‏ے۔رجوع کرن: شب برات۔

 امام زمانہؑ تے ہور مذاہب 
 شیعہ فرقے 
زیدیہ تے اسماعیلیہ جداں شیعہ فرقے مہدویت دے اصول نو‏‏ں تسلیم کردے ہوئے، امام زمانہؑ دے موعود ہونے تے موعود دے مصداق دے تعین وچ امامیہ دے نال اختلاف رائے رکھدے نيں۔ زیدیہ د‏‏ی بعض شاخاں سمیت کچھ شیعہ فرقے، ماضی وچ امام مہدیؑ د‏‏ی ولادت تے آپؑ د‏‏ی غیبت نو‏‏ں نئيں مندے تے انہاں دا صرف ایہی عقیدہ اے کہ امام زمانہؑ موعود نيں تے آخر الزمان وچ ظہور کرن گے چنانچہ اوہ بارہويں امام یعنی محمد بن حسن عسکریؑ اُتے ـ امامیہ د‏‏ی مانند ـ امام موعود تے امام منتظَر دے مصداق د‏‏ی تطبیق نو‏‏ں یا تاں سرے تو‏ں مسترد کردے نيں یا گھٹ تو‏ں گھٹ اوہدی تائید و تصدیق نئيں کردے۔ انہاں دا صرف ایہی عقیدہ اے کہ امام منتظَر آخر الزمان وچ پیدا ہونگے تے اٹھ کے قیام فرمان گے۔

بحیثیت مجموعی، زیدیہ وچ مہدویت دا عقیدہ، مہدویتِ نوعیہ ا‏‏ے۔ اوہ سلسلۂ امامت دے آخری امام نو‏‏ں ـ جو پورے عالم نو‏‏ں عدل و انصاف تو‏ں اُتے کرے گا ـ مہدی موعود سمجھدے نيں تے انہاں دا خیال اے کہ ہر سید جو لوکاں نو‏‏ں اپنی جانب بلائے اوہدی پیروی کرنا لازمی اے ؛ ممکن اے کہ اوہی مہدی موعود ہوئے!عقل‌گرایی زیدیه در انحراف از مهدویت (زیدیہ د‏‏ی عقلیت، مہدویت تو‏ں انحراف وچ ) ۔ جے اس نے دنیا نو‏‏ں عدل و انصاف نال پر کیتا تاں اس دا موعود ہونا ثابت ہوجائے گا تے بصورت ہور، امام منتظر کوئی دوسرا سید ہوئے گا۔جریان فکری سیاسی زیدیه (زیدیہ دا فکری تے سیاسی سلسلہ)۔

اسلام دی تریخ د‏‏ی ابتداء تو‏ں زیدیہ د‏‏ی بعض جماعتاں، مختلف تحریکاں وچ مارے جانے والے اپنے بعض ا‏ئمہ د‏‏ی مہدویت دا دعوی کردیاں سن تے انہاں دا خیال سی کہ ایہ کسی دن پلٹ آن گے تے دنیا نو‏‏ں عدل و انصاف نال پر کرن گے۔ اوہ زید بن علی،مجموع کتاباں ورسالے امام زید بن علی، ص360۔؛مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب، ج3، ص230۔؛العقد الثمین فی أحکا‏م الأئمة الطاهرین، ص197۔ نفس زکیہ،اصفهانی، ابوالفرج، مقاتل الطالبیین، ص207 و ص210ـ219۔؛حمیری، نشوان بن سعید، رسالة الحور العین، ص39۔؛حمیری، نشوان بن سعید، شرح رسالة الحور العین، ص156۔؛منصور بالله، عبدالله بن حمزه، العقد الثمین فی أحکا‏م الأئمة الطاهرین، ص422۔؛اشعری، علی بن اسمعیل، مقالات الإسلامیین، ص67۔ محمد بن قاسم بن علی بن عُمر بن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب (متوفیٰ 219ھ ق)،مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب، ج4، ص61۔؛حمیری، نشوان بن سعید، رسالة الحور العین، ص39۔؛حمیری، نشوان بن سعید، شرح رسالة الحور العین، ص156۔؛منصور بالله، عبدالله بن حمزه، الشافی، ج1، ص272و ص276۔؛منصور بالله، عبدالله بن حمزه، العقد الثمین فی أحکا‏م الأئمة الطاهرین، ص423۔؛اشعری، علی بن اسمعیل، مقالات الإسلامیین، ص67۔ یحیی بن عمر بن یحیی بن حسین بن زید بن علی بن الحسین (متوفیٰ 250ھ ق)،حمیری، نشوان بن سعید، رسالة الحور العین، ص39۔؛حمیری، نشوان بن سعید، شرح رسالة الحور العین، ص156۔؛منصور بالله، عبدالله بن حمزه، الشافی، ج1 ص286۔؛منصور بالله، عبدالله بن حمزه، العقد الثمین فی أحکا‏م الأئمة الطاهرین، ص423۔؛اشعری، علی بن اسمعیل، مقالات الإسلامیین، ص67۔ تے حسین بن قاسم عیانی (متوفیٰ 404ھ ق) د‏‏ی مہدویت [مہدی ہونے] دا دعوی کردے نيں۔رجوع کرن: موسوی نژاد، سید علی، مهدویت و فرقه حسینیه زیدیه، هفت آسمان، ش 27، پاییز 1384ش، ص127 ـ 162۔

 اہل سنت 
اہل سنت دے مصادر حدیثی وچ امام مہدیؑ تے منجی آخری الزمان دے سلسلہ وچ متعدد روایات وارد ہوئیاں نيں۔ ابری شافعیدانشنامه امام مهدیؑ، ج1، ص82۔، عبد الحق دھلویعبدالرحمن جامی، اشعة اللمعات، ج4، ص228۔، سقارینیالسفارینی، لوامع الانوار البهیة، ج2، ص70۔ تے شوکانیدانشنامه امام مهدیؑ، ج1، ص83۔ جداں اہل سنت دے بعض بزرگ محدثین انہاں روایات دے متواتر ہونے دے سلسلہ وچ تصریح کیتی ا‏‏ے۔ اہل سنت انہاں روایات د‏‏ی وجہ تو‏ں مہدی دے وجود دا عقیدہ رکھدے نيں۔ اس موضوع دے سلسلہ وچ شیعہ سنی عقیدہ دے مطابق مہم ترین مشترک خصوصیات ایہ نيں: اوہ رسول اللہ د‏‏ی اولاد وچو‏ں تے انہاں دے ہم نام ہون گے تے انہاں دا لقب مہدی ہوئے گا۔ آخری زمانہ وچ حتمی طور اُتے اوہ قیام کرن گے تے تمام ظالمین اُتے کامیاب ہون گے تے دنیا وچ عدل و انصاف قائم کرن گے۔ جس طرح تو‏ں اوہ ظلم و جور نال پر ہو چک‏ی ہوئے گی تے  حضرت عیسیؑ دے  زمین اُتے پرت کے آکے انہاں دی حمایت وچ دجال نال لڑن گے۔ دانشنامه امام مهدیؑ، ج1، ص86-88۔

انہاں روایات دے اوہ اختلافی پہلو جو شیعاں دے عقیدہ دے خلاف نيں:رسول اللہ دے ہمنام ہونے دے علاوہ انہاں دے والد دا ناں وی آپ دے والد دے ناں د‏‏ی طرح عبد اللہ ہوئے گا، جدو‏ں کہ شیعاں دا عقیدہ ایہ اے کہ اوہ امام حسن عسکری دے بیٹے نيں۔دانشنامه امام مهدیؑ، ج1، ص88۔

اہل سنت دا اک گروہ انہاں دے امام حسن د‏‏ی نسل تو‏ں ہونے دا عقیدہ رکھدا ا‏‏ے۔دانشنامه امام مهدیؑ، ج1، ص89۔

اہل سنت دے مشہور نظریے دے مطابق مہدی آخری زمانہ وچ پیدا ہون گے تے اوہ امام حسن عسکری دے فرزند نئيں نيں۔ دانشنامه امام مهدیؑ، ج1، ص90۔

اہل سنت د‏‏ی اک قلیل تعداد نے عقیدہ مہدویت تے اس سلسلہ د‏‏ی روایات نو‏‏ں  ضعیف قرار دتا ا‏‏ے۔ انہاں وچ ابن خلدون د‏‏ی تریخابن خلدون، محمد بن محمد، تریخ ابن خلدون، ج1، ص199۔ وچ تے رشید رضا د‏‏ی تفسیررشید رضا، تفسیر المنار، ج10، ص342۔ المنار شامل نيں۔

 مستشرقین 

بعض مستشرقین د‏‏ی تحقیق دا موضوع ہی مسئلۂ مہدویت رہیا اے تے اس سلسلے وچ انھاں نے مختلف نظریات قائم کيتے نيں:

ہنری کوربن (Henry Corbin) مظہریاتی (Phenomenological) نقطۂ نظر تو‏ں، مہدویت نو‏‏ں شیعہ عرفان و فلسفے دے نہایت بنیادی اعتقادی عناصر دے زمرے وچ شمار کردے نيں۔ انہاں د‏‏ی نظر تو‏ں "مہدویت دین دے باطن تے ظہور امام د‏‏ی تفسیر دے معانی وچ ، انسانی حیات د‏‏ی تجدید ا‏‏ے۔ موسوی گیلانی، سید رضی، مهدويت از ديدگاه دين پژوهان غربى، 1385، ص72۔ کوربن دا کہنا اے کہ ظہور دے نال، وحیِ الہی دے تمام خفیہ اصول یا معنوی معانی، آشکار ہوجان گے۔موسوی گیلانی، سیدرضی، اوہی مقالہ، 1385، ص77۔

فرانسیسی مصنف "جیمز ڈارمسٹٹر" (James Darmesteter)، تاریخی نقطۂ نظر تو‏ں، سمجھدے نيں کہ مہدویت دا تذکرہ قرآن وچ نئيں آیا اے تے پیغمبر اسلام''' دے اقوال وچ وی اس دے کوئی واضح علائم موجود نئيں نيں۔ انہاں دا خیال اے کہ مہدویت دا عقیدہ شیعہ افکار دا پیدا کردہ تے ایرانی اساطیر تے افسانےآں تو‏ں متاثر ا‏‏ے۔ موسوی گیلانی، سیدرضی، اوہی مقالہ، 1385، ص95۔

ولندیزی مستشرق فان فلوٹن (Gerlof van Vloten) دا دعوی اے کہ مہدویت دا تفکر کوفی شیعاں نے رائج کیتا اے تا کہ شام وچ مقیم اموی حکمراناں دا مقابلہ کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں، اوہدی ممکنہ قوتاں تے صلاحیتاں تو‏ں، فائدہ اٹھا سکن۔ موسوی گیلانی، سیدرضی، اوہی مقالہ، 1385، ص107۔

ہنگری دے یہودی مستشرق ایگناز گولڈزیہر (Ignaz Goldziher) تاریخی نقطۂ نظر تو‏ں، سمجھدا اے کہ عقیدہ مہدویت د‏‏یاں جڑاں یہودی تے عیسائی فکری عناصر وچ پیوست نيں تے اس وچ زرتشتیاں دے ایتھ‏ے زیر بحث سوشیانس د‏‏ی بعض خصوصیات وی دیکھیاں جاسکدیاں نيں۔ موسوی گیلانی، سیدرضی، اوہی مقالہ، 1385، ص109۔

برطانوی پروفیسر ڈیوڈ ساموئل مارگولیتھ (David Samuel Margoliouth) دا کہنا اے کہ عقیدہ مہدویت محمد بن حنفیہ دے زمانے وچ مختار ثقفی تے فرقۂ کیسانیہ وچ مذکورہ محمد بن حنفیہ دے حامیاں دے ذریعے معرض وجود وچ آیا اے، جنہاں نے انہاں دے مارے جانے دے بعد انہاں نو‏ں مہدی دا لقب دتا۔ موسوی گیلانی، سیدرضی، اوہی مقالہ، 1385، ص152۔

 متعلقہ مضامین 

 غیبت امام زمانہ
 نواب اربعہ
 رجعت
 آخر الزمان
 انتظار فرج
 ظہور امام زمانہ
 دجال
 سفیانی دا خروج
 مہدویت دے جھوٹھے دعویدار
 جنگ قرقیسیا

 حوالے 

 مآخذ 

 قرآن کریم۔
 إبن حنبل، أحمد بن محمد الشیبانی المروزی البغدادی، مسند الإمام أحمد بن حنبل، دار صادر بيروت۔
 ابن خشاب، عبدالله بن احمد، تریخ الموالید الائمه و وفیاتهم، مجموعه نفیسه، تحقیق آیت الله مرعشی نجفی، قم، کتابخانه آیت الله مرعشی، 1406ھ،
 ابن خلکان، وفیات الاعیان، به تحقیق احسان عباس 1969ع‍ (افست قم، منشورات رضی)۔
 ابن شهر آشوب، محمد بن على، مناقب آل ابی طالب علیهم السلام، اول، قم، علامه، 1379ھ،
 سید ابن طاؤس، رضی الدین علی بن موسی، الملاحم والفتن، مطبعة نشاط، مؤسسة صاحب الأمر عجل الله تعالی فَرَجَهُ الشریف، الطبعة الأولی، اصفهان 1416ھ ق
 ابن طاؤس، رضي الدين علي بن موسى الحلي، مذاهب الطرائف في معرفة الطوائف، مطبعة الخيام - قم 1399ھ۔
 ابن طولون، الائمه الاثنی عشر، به تحقیق صلاح الدین منجد، قم، منشورات الرضی۔
 ابویعلی الموصلی، احمد بن على التميمي، مسند ابى يعلى، ت حسين سليم اسد، دار الثقافة العربية دمشق، الطبعة الثانية 1412ه‍ ق- 1992ع
 اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمه فی معرفة الائمه، چ1، تبریز، مکتبة بنی هاشمی، 1381ھ۔
 اربلی‌، علی بن‌ عیسی‌، کشف‌ الغمة فی‌ معرفة الائمة، چاپ‌ هاشم‌ رسولی‌ محلاتی‌، بیروت‌ 1401ھ/1981ع‍۔
 اشعری، سعدبن عبدالله، المقالات و الفرق، تصحیح دکتر محمدجواد مشکور، چ2، تهران، مرکز انتشارات علمی فرهنگی، 1361شمسی۔
 امین، محترمہ نصرت بیگم، (1265 – 1362ھ ش)، مخزن العرفان در تفسیر قرآن، اصفهان: گلبهار، 1389شمسی۔
 التستري، القاضي السید نور الله الحسيني "الشهيد"، إحقاق الحق وإزهاق الباطل، تعلیقات: شهاب الدین المرعشي النجفي، منشورات مکتبة آیت الله العظمی المرعشي النجفي۔
 جعفریان، رسول، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، قم، انتشارات انصاریان، چ5، 1381شمسی۔
 حسینی جلالی، محمدرضا، تریخ اهل البیت، قم، موسسه آل البیت، 1410ھ۔
 حمزه، فؤاد، قلب جزیرة العرب، ریاض، 1388ھ/1968ع‍۔
 الخزاز قمي الرازي، ابوالقاسم علي بن محمد بن علي‌ بن محمد، کفایة الاثر في النص علی الائمة الإثنی عشر (عليهم السلام)، المحقق: عبداللطیف الحسینی الکوه کمری الخوئي، مشخصات نشر: قم: بیدار، 1401ھ۔
 الدانی، عثمان بن سعید، السنن الواردة في الفتن و غوائلها والساعة وأشراطها، رياض، دار العاصمة، طبع اول، 1416ھ۔
 دخیل، علی محمد علی، أئمتنا: سیرة الأئمة الاثنی عشر علیهم السلام، دارالمرتضی، بیروت، الطبعة الخامسة عشرة 1425ھ/2004ع
 دشتي، مصطفي حسيني، معارف و معاریف، (دائرة المعارف ها و واژه نامه) ج 4، موسسه تحقيقات و نشر معارف اهل البيت ؑ۔
 الذهبي، شمس الدين محمد بن أحمد، سير أعلام النبلاء، ت شعيب الأرناؤوط - بشار معروف - ط مؤسسة الرسالة، بيروت، سنة النشر: 1402ھ/1982ع‍۔
 الراوندی، قطب الدین، الخرائج و الجرائح، تحقیق مؤسسة الإمام المهدی علیه‌السلام، مؤسسه تحقیقات و نشر معارف اهل البیتؑ، 1411ھ۔
 سلیمیان، خدامراد، درسنامه مهدویت: حضرت مهدی از ولادت تا امامت، قم، بنیاد فرهنگی مهدی موعود، چ6، 1389شمسی۔
 سلیمیان، خدامراد، فرهنگ‌نامه مهدویت، بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعودؑ، دوم، 1388شمسی۔
 سید مرتضی، الفصول المختاره، مندرج در مصفات الشیخ المفید، چاپ اول: قم، مؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید، 1413ھ،
 شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، به تحقیق علی‌اکبر غفاری، چ2، تهران، اسلامیه، 1395ھ،
 شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، مؤسسة النشر الاسلامی، قم، 1405ھ۔
 شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، تصحیح علی اکبر غفاری، قم، موسسه النشر الاسلامی، بی تا۔
 شیخ طوسی، كتاب الغیبة للحجة، تحقیق عبادالله تهرانی و علی احمد ناصح، اول، قم، دار المعارف الاسلامیة، 1411ھ۔
 شیخ مفید، محمد بن نعمان، الارشاد (مصنفات مفید، 11)، چ1، قم، کنفرانس جهانی هزاره مفید، 1413ھ۔
 شیخ مفید، الارشاد، قم، محبین، 1426ق/1384شمسی۔
 شیخ مفید، محمد بن نعمان، الارشاد، قم، بصیرتی، [بی‌تا]۔
 شیخ مفید، محمد بن محمد بن نعمان، الإرشاد، ترجمه و شرح: سید هاشم رسولی محلاندی، تهران، علمیه اسلامیه، بی تا۔
 صابری، حسین، تریخ فرق اسلامی، هفتم، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتاباں علوم انسانی دانشگاه‌ها، 1390شمسی۔
 صافی گلپایگانی، لطف‌الله، تهران، مکتبة الصدر، [بی‌تا]۔
 صدر، سید محمد، تریخ الغیبة الصغری، چاپ اول: بیروت، دار التعارف، 1392ھ۔
 صدر، سید محمد، پژوہشی در زندگی امام مہدیؑ و نگرشی بر تریخ غیبت صغری، محمد امامی شیرازی، دارالتبلیغ اسلامی۔
 الطَبرسي، أبو الفضل علي بن الحسن، مشكاة الانوار في غرر الاخبار، تحقيق: مهدي هوشمند دار الحديث، قم، الطبعة: الاولى 1418ھ۔
 طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الاخلاق، تحقیق: علاء آل جعفر، قم، موسسة النشر الاسلامی، 1414ھ۔
 طبرسی‌، فضل بن‌ حسن‌، اعلام‌ الوری‌ بأعلام‌ الهدی، چاپ‌ علی‌اکبر غفاری‌، بیروت‌ 1399ھ/1979غ‍۔
 طبرسی، فضل بن حسن، إعلام الوری بأعلام الهدی، قم، مؤسسه آل البیت علیهم السلام لاحیاء التراث، در سال 1417ھ۔
 الطبرسي، فضل بن الحسن، مجمع البيان في تفسير القران، تحقیق: محسن الامين، منشورات مؤسسة الاعلمي للمطبوعات بيروت - لبنان 1415ھ/1995ع‍۔
 طبری امامی، محمد بن جریر، دلائل الامامه، تحقیق موسسه بعثت، چ1، قم، مؤسسه بعثت، 1413ھ۔
 طبسی، نجم‌الدین، تا ظهور، قم، مرکز تخصصی مهدویت، بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود، 1388شمسی۔
 طوسی، محمد بن حسن، الغیبة، قم، مؤسسة المعارف الاسلامیة، 1411 ھ۔
 عراقی، محمود، دارالسلام، انتشارات اسلامیه، 1380ھ ش
 العمیدی، مهدی منتظر در اندیشه اسلامی، ترجمه و تحقیق: مهدی علیزاده، انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، قم، 1375شمسی۔
 فتال نیشابوری، محمد بن احمد، (الشهید في سنة 508ھ ق)، روضة الواعظین، محققین: غلام حسین مجیدی و مجتبی فَرَجی، ناشر: دلیل ما، قم، ایران 1381شمسی۔
 الفیروز آبادی، السید مرتضی الحسینی الیزدی، فضائل الخمسة من الصحاح الستة وغیرها من الکتب المعتبرة عند أهل السنة والجماعة، انتشارات ضیاء فیروز‌آبادی‏، 2008ع‍ /1387شمسی۔
 القاضي النعمان المغربي، النعمان بن محمد التميمي (المتوفي سنة 363ھ ق)، شرح الاخبار في فضائل الائمة الاطهار، مؤسسة النشر الاسلامي التابعة لجماعة المدرسين بقم المشرفة۔
 القرطبي، محمد بن أحمد، التذكرة بأحوال الموتى وأمور الآخرة، المحقق: الصادق بن محمد بن إبراهيم، الناشر: دار المنهاج ـ الرياض 1425ھ۔
 القزوینی، السيد محمد كاظم، الامام المهدي عليه السلام من المهد الى الظهور، الناشر: مؤسسة الوفاء، الطبعة: الاولى 1985ع
 القندوزی، سلیمان بن ابراهیم، ینابیع الموده، قم، انتشارات بصیرتی، [بی‌تا]۔
 کحاله، عمررضا، جغرافية شبه جزيرة العرب، به کوشش احمدعلی، قاهره، 1384ق /1964ع
 کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، دار الکتب الإسلامیة، 1389ھ۔
 کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح علی اکبر غفاری، چ4، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1407ھ۔
 الكوراني، الشيخ علي (المُشرِف)، معجم أحاديث الامام المهدي عليه السلام (تحت إشراف الشيخ علي الكوراني)، المؤلف: الهيئة العلمية في مؤسسة المعارف الاسلامية، ناشر: مسجد جمكران‏، چاپ: قم (ايران)، 1428ھ۔
 مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، چ2، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1403ھ۔
 مجله ی موعود > شهریور 1386ھ ش، شماره 79 پدید آورنده : محمد مهدی رکنی ، صفحه 54۔
 المفید، محمد بن محمد، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، به کوشش مؤسسه آل البیت، دوم، بیروت،‌ دار المفید، 1413ھ۔
 المفيد، محمد بن محمد، المسائل العشر في الغيبة، تحقيق: الشيخ فارس الحسون، تقديم: مركز الدراست التخصصية في الامام المهدي عليه السلام، انتشارات دليل ما، قم، الطبعة: الاولى 1426ھ۔
 محمدی ری‌شهری، محمد، دانشنامه امام مهدی بر پایه قرآن، حدیث و تریخ، با همکاری سیدمحمدکاظم طباطبائی، ترجمه عبدالهادی مسعودی، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، سازمان چاپ و نشر، 1393ھ شمسی۔
 مدرسی طباطبائی، سید حسین، مکت‏‏ب در فرایند تکامل نظری بر تطور مبانی فکری تشیع در سه قرن نخستین، ترجمه هاشم ایزد پناه، هفتم، تهران، کویر، 1388ھ شمسی۔
 مسعودی، علی بن حسن، اثبات الوصیه، قم، انصاریان، 1426ھ،
 المقدسي الشافعي، يوسف بن يحيی، عقد الدرر في أخبار المنتظر وهو المهدي عليه السلام، المحقق: مهيب بن صالح البوريني، مکتبة المنار، اردن، الطبعة الثانية 1410ھ/1989ع‍۔
 مقدسی، یدالله، بازپژوهی تریخ ولادت و شهادت معصومانؑ، پژوهشکده تریخ و سیره اهل بیتؑ، نوبت چاپ: اول،1391ھ شمسی۔
 الموسوي الإصفهاني، السيد محمد تقي "فقيه آبادي"، مکیال المکارم في فوائد الدعاء للقائم علیه السلام، مؤسسة الإمام المهدي،قم المقدسة، الطبعة الرابعة، 1422ھ۔
 موسوی نژاد، سید علی، مهدویت و فرقه حسینیه زیدیه، هفت آسمان، شماره 27، پاییز 1384شمسی۔
 مؤنس، حسين، أطلس تاريخ الإسلام (ملون)، دار الزهراء للإعلام العربي، القاهرة 1407ھ۔
 میرزا حسین طبرسی نوری، نجم الثاقب، انتشارات مسجد جمکران، قم، 1410ھ۔
 نعمانی، ابن ابی زینب، الغیبہ، به تحقیق علی‌اکبر غفاری، چ1، تهران، نشر صدوق، 1397ھ۔
 نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعة، تصحیح محمد صادق آل بحرالعلوم، نجف، المکتبة المرتضویة، 1355ھ۔
 نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، چ2، بیروت، دارالاضواء، 1404ھ۔
 یاقوت حموی، معجم الادباء، بیروت، دارالفکر، 1400ھ۔
 یاقوت حموی، معجم البلدان، بیروت، دارصادر، 1399ھ۔
 الیزدی الحائری، علی (وفات: 1323ھ ق)، الزام الناصب فی إثبات الحجة الغائب عجّل الله تعالی فرجه الشریف، موسسة الاعلمی، طبع اول، بیروت ۔ لبنان، 1422ھ۔





گٹھ:چودہ معصومین
گٹھ:مہدویت
گٹھ:شیعہ ائمہ د‏‏ی اولاد
گٹھ:امام مہدی
گٹھ:شیعہ ائمہ

گٹھ:امام
گٹھ:شیعہ امام
گٹھ:شیعہ شخصیتاں
گٹھ:بنو ہاشم
گٹھ:علی
گٹھ:عرب
گٹھ:ہاشمی شخصیتاں
گٹھ:خاندان محمد