پنجابی کھوج دی تریخ

پنجابی کھوج دی تریخ

کھوج انسانی رہتل دی پنر پیشکاری اے۔ انسانی رہتل دی ترقی دے رہسّ نوں جے اک لفظ وچ دسنا ہووے تاں اوہ ‘کھوج’ اے۔

ڈاکٹر دھرم سنگھ ولوں لِکھی اس تریخ وچ ہیٹھ لِکھے باب دِتے گئے نیں۔

 پنجابی کھوج دا آغاز، مڈھلے اردو تے انگریزی اثر 
پنجابی کھوج دا جم تے اردو ادبی کھوج دے ملے جلے اثر دے ماتحت ہویا۔ انگریزاں دے پنجاب اپر قبضے توں بعد انگریزاں دی زبان پالیسی وچ مقامی ہندوستانی بولیاں دی ترقی وی شامل سی۔ بے شک بستی وادیاں دے اس وچ اپنے وی کئی خفیہ مفاد سن۔ انگریزاں ولوں، کالجاں، وچ ہوراں بولیاں دے نال نال پنجابی دا ادھیاپن وی سرکاری پدھر تے کیتا جاندا سی۔ خالصہ سکولاں تے کالجاں وچ وی پنجابی پڑھاؤن دا انتظام ہو چکیا سی، اس تتھّ دا ثبوت 1876ء وچ شائع  پنڈت شو ناتھ جوگے دی کتاب چھند رتناولی دے آدھار تے دتی سوچنا دے روپ وچ ملدا اے۔ پنجابی کھوج دا جم وی ایہناں اکیڈمک لوڑاں وچوں ہویا۔ پنجابی کھوج دا سبھ توں پہلا نمونہ 1883ء وچ ہردے رام بھلا دے ‘ہنومان ناٹک‘ ایڈیٹر اے، جو کہ ناتھ جوگی نے کیتی۔ڈاکٹر، دھرم سنگھ، پنجابی کھوج دی تریخ، پنہ 11-12 پنجابی کھوج دے اِبتدائی دَور وچ ہنومان ناٹک توں بعد دوجی اہم کھوج رچنا ‘حافظ آباد والی جنم ساکھی’ سری گرو نانک دیو جی دی اے، جو پروفیسر گرمکھ سنگھ نے 1885ء وچ کیتی۔ پہلاں ایہی جنم ساکھی کسے ہور ناں تھلے 1882ء وچ سنگھ سبھا دے لاہور دے جتناں نال وَدھ چکی سی۔ مولا بخش کشتہ دی چشمہ ءِ حیات نوں پنجاب دے ہیرے تے 1961 وچ پنجابی شاعراں دا تذکرہ ناں ہیٹھ چھاپیا۔ڈاکٹر، دھرم سنگھ، پنجابی کھوج دی تریخ، پنہ 17

 پنجابی وچ تنقید دی تریخ 
سنپادنا نوں ودھیرے سائنسی بناؤن تے ٹھیک ارتھاں وچ اگے تورن دا سہرا بھائی ویر سنگھ دے سر ہی جاندا اے۔ بھائی ویر سنگھ دیاں سمپادت رچناواں دا دور کرم مطابق ویروا:
 پراچین گرنتھ پرکاش 
 سکھاں دی بھگت مالا 
 پرانے جنم ساکھی
 گرپرتاپ سورج گرنتھ 
 مالوا دیس رتن دی ساکھی پوتھی
ایہناں کتاباں وچ اوہناں ولوں ایڈیٹر تے اہم گرنتھ سورج گرنتھ دی چون ہی کیتی اے۔ گر پرتاپ سورج گرنتھ اک وڈّ آکاری گرنتھ اے۔ جو اوہناں نے 14 جلداں وچ سنپادت کرکے چھاپیا۔ سنپادت کتاباں دے مکھ طور تے تنّ حصہ ہندے نیں:-
 کردار یا پرستاونا
 مول پاٹھ
 انتکاواں۔ڈاکٹر دھرم سنگھ، پنجابی کھوج دی تریخ، پنہ 22-23
بھائی ویر سنگھ نے ایہناں تناں وچوں پہلے دو ولّ خاص دھیان دتا۔ بھائی ویر سنگھ جی توں بعد ‘وار نادر شاہ’ پہلی وار سمپادت روپ وچ جنوری 1920 ای۔ وچ باوا کرتار سنگھ دے ناں نال ساہمنے آئی۔ ‘ہیر مقبل’ 1921ء تے ‘لو کش دی وار‘ 1946ء دا سمپادن کیتا گیا۔ باوا گنگا سنگھ بیدی راہیں دمودر پہلی وار سمپادت روپ وچ اپنے آئی سی۔ ڈاکٹر موہن سنگھ دیوانہ نے لکھاری دے تنقیدی اڈیشن سنبھالن دا بیڑا اٹھایا۔ اس دیاں سمپادت ملدیاں نیں۔ جویں
  1) کلام شاہ حسین 
  2) کافیاں بلھے شاہ 
  3) ہیر وارث شاہ 
اس توں بعد امول دا سبھ توں اہم کم دھنی رام چاترک دیاں مکمل رچناواں دا مجموعہ اے۔ دھنی رام چاترک رچناولی دی پہلی جلد وچ جتھے اس دی ساری چھپی تے اَن چھپی شاعری نوں اکٹھا کرکے سرکھیا کرن دا اپرالا کیتا گیا اے۔ڈاکٹر دھرم سنگھ، پنجابی کھوج دی تریخ، پنہ 5

 پنجابی وچ اپادھی ساپیکھ کھوج دی تریخ 
اپادھی ساپیکھ کھوج دا مڈھ ڈاکٹر بنارسی داس جین دا کھوج پربندھ، موہن سنگھ دیوانہ دی Phonology of Punjabi Sufi poets (1932)، The history of Punjabi literature (1913) تے ڈاکٹر شیر سنگھ دی Philosophy Sikhism (1938)، ایہہ سارے کھوج پربندھ مول روپ وچ انگریزی وچ لکھے نیں۔ سریندر سنگھ کوہلی دا کھوج پربندھ مارچ 1958 وچ دہلی یونیورسٹی ولوں پروانت اے۔ 1962 وچ پنجابی یونیورسٹی، پٹیالا "وچ 1969 وچ گرو نانک دیو یونیورسٹی، امبرسر وچ کھوج کم چلدے رہے۔ 1970 تک پنجابی وچ کھوج دا رجحان چل نکلیا۔ پنجابی صوفی شعری سنبندھی اپادھی نرپیکھ تنقید دا اتہاس 20ویں صدی توں آرنبھ منیا۔ باوا بدھ سنگھ دی پہلی کتاب ہنس چوگ (1914) وچ شائع ہوئی۔ جس وچ ہورناں توں علاوہ شیخ فرید، شاہ حسین، بلاے شاہ، علی حیدر، فرد فقیر، سلطان باہو وغیرہ صوفی شاعراں بارے دسدا اے۔ مولا بخش کشتہ دا کیتا گیا کھوج کم تے تنقید دا کم بھگویں روپ وچ ‘پنجاب دے ہیرے’ (1932) دے نال سامنے آیا۔ڈاکٹر، دھرم سنگھ، پنجابی کھوج دی تریخ، پنہ 6 شکرگنج (سمپا۔ پریتم سنگھ) اسلام تے صوفی واد، بابا شیخ فرید فلسفہ، بابا فرید جیون سماں تے رچنا (سمپا سریندر سنگھ کوہلی) شیخ فرید، بلھے شاہ جیون تے رچنا (جیت سنگھ سیتل) وغیرہ  کچھ ہور اہم کتاباں نیں۔ اس توں علاوہ اس وچ گروآں دیاں جنم ساکھیاں تے سفرنامہ، ادب، پنجابی سفرنامہ وغیرہ بارے چرچا کیتی گئی اے۔ڈاکٹر، دھرم سنگھ، پنجابی کھوج دی تریخ، پنہ 63-65

 پنجابی دی تریخ وچ پترکاری دے کردار 
پنجابی کھوج دی تریخ تے ترقی وچ پنجابی پترکاری دا بڑا اہم یوگدان رہیا اے۔ سبھ توں پہلاں کھوج پتر رسالیاں دے روپ وچ جاری ہُندے سن۔ بھائی ویر سنگھ نے خالصہ سماچار 1899 وچ جاری کیتا۔ پنجابی ادبی پترکاری دا مڈھ لابھ سنگھ نارنگ نے جنوری 1923 وچ ماسک پتر جاری کرکے رکھیا۔ اس توں پہلاں پھلواڑی (1924)، شاعر (1927)، بسنت (1928)، پریت لڑی (1933)، پنج دریا (1933)، جیون پریتی تے پنجابی ادب (1942) وغیرہ ماسک پتر شُرُوع ہوئے۔ آزادی توں بعد جاری کچھ پتر جو کھوج دے منورتھ نال کیتے گئے، پنجابی دنیا، تنقید، پرکھ، کھوج پترکا تے کھوج درپن ناں نیں۔ڈاکٹر، دھرم سنگھ، پنجابی کھوج دی تریخ، پنہ 103-104 

 پاکستان وچ پنجابی کھوج دی تریخ 
پاکستان وچ وی پنجابی ادب دی کھوج دا کم ہو رہیا اے۔ پاکستان وچ مہینا وار لہراں، پنجابی ادب تے ماں بولی رسالے وی نکل رہے نیں۔ جیہناں وچ کھوج تے تنقید بارے مکھ لیکھ لائے جاندے نیں۔ حافظ عبدالحمید سرم دیاں دو تنقید کتاباں ‘ادبی رشماں’ تے ‘ادبی واسا’ دا وی اس وچ ذکر کیتا جا سکدا اے۔ اس کتاب وچ اک ادھ پنجابی لوک دھارا دی کھوج وچ سر رچرڈ ٹیمپل دے ناں نیں۔ پنجابی لوکدھارا بارے کھوج دا کم انیہویں صدی دے دوجے ادھ وچ انگریز ودواناں نے شروع کیتا۔ڈاکٹر، دھرم سنگھ، پنجابی کھوج دی تریخ، پنہ 125-145

 حوالے 


گٹھ:پنجابی ادب
گٹھ:پنجابی ساہت دا اتہاس