پنجابی لئی لپیاں دی تریخ

براہمی لپی دی اصل بارے سوجھواناں دے خیالات مختلف نیں، کچھ لوک ایہنوں خالصتن ہندوستانی سمجھدے نیں پر علماء دی اکثریت ایہنوں کسے مغربی ایشیائی حروف ابجد دا گواچیا ہویا اجیہا انگ سمجھدے نیں جیہڑا تجارتی قافلیاں تے فوجی حملہ آوراں دیاں یلغاراں وچ رڑھدا کھڑدا ایتھے آ پہنچیا۔ ایہہ کچھ ہوراں دی جاچے براہمی، شمالی، سامی یا ارامی تے نیم فونیقی حروف ابجد دا مقابلہ کریے تاں ایہہ گل سامنے آؤندی اے کہ براہمی نے شمالی سامی حروف ابجد توں جنم لیا، صِرف مقامی ودواناں نے اینا کُو کم ضرور کیتا کہ ایس نویں لپی دے لکھن دا رخ موڑ کے سجیوں کھبے کر دِتا۔ ایس توں اڈ ایہدی پیدائش دا سہرا سارے دا سارا مقامی پنڈتاں نوں جاندا اے جیہناں نے نویں لپی نوں مقامی تلفظ گریمر تے زبان دے مطابق ڈھالیا سی۔ اصل وچ براہمی ارامی حروف ابجد وچوں نہیں نکلی، صِرف ارامی دے حروف ابجد اُتے اوہدی بنیاد رکھی گئی اے۔

ارامی تے دُوجِیاں لِپِیاں 
ارامی زبان تے تحریر اٹھویں صدی توں تیجی صدی ق م تک پنجاب تے گندھارا وچ ورتی گئی اے۔ تیجی صدی ق م وچ پنجاب وچ ایہدے وچوں اک نویں لپی نے جنم لیا تے اوہدا ناں خروشتی لیا جاندا اے۔ براہمی لپی دا کوئی کتبہ یا تحریر تیجی صدی ق م توں پہلوں دی نہیں ملدی تے کجھ عالماں دا ایہہ نظریہ من لیا جاوے تاں دو دلچسپ حقیقتاں دا پتا لگدا اے، اک تاں ایہہ کہ خروشتی تے براہمی لپیاں دے سبھ توں قدیم کتبے مہاراجا اشوک دے عہد دے ملدے نیں جیہڑے ظاہر کردے نیں کہ اشوک نے اپنے پنجاب دے قیام دے دوران ارامی رسم الخط توں اڈ و اڈ اجیہیاں لپیاں کڈھن دا کم کیتا جیہڑیاں پراکرت تے پالی زباناں دے اظہار لئی مناسب سن، دوجا ایہہ کہ چونکہ ارامی تحریر پنجاب توں باہر یورپ ول کدے وی نہیں ورتی گئی ایس واسطے ایہہ کہنا مناسب اے کہ خروشتی تے براہمی رسم الخط وی پنجاب وچ ای جمے۔ ایتھے ایہہ گل ذہن وچ رکھن دی لوڑ اے کہ موریا حکمراناں دا اصل گھر پنجاب ای سی۔ ارتھ شاستر دا مصنف کوٹلیا چانکیا پنجاب واسی سی تے مشہور گریمر دان پانینی پنجاب دا واسی سی۔ ایہہ وی گل دلچسپی توں خالی نہیں کہ سکھاں دی لپی گرمکھی نے وی دیو ناگری توں پنجاب وچ ای جنم لیا۔ گرمکھی حروف سکھاں دے پنجویں گرو ارجن دیو دے دَور وچ آئے۔

دیوناگری لپی
متھرا دے آلے دوالے دی لپی جدوں گنگا دے پار ہوئی تاں دسویں صدی وچ اوہدے وچوں دیو ناگری رسم الخط نکلیا تے کشمیر ول ودھن والی لپی وچوں شاردا رسم الخط وجود وچ آیا۔

سارے جنوبی ایشیا تے جنوب مشرقی ایشیا وچ جنے کُو رسم الخط پنجاب وچ ورتے گئے نیں اونے ہور کدھرے نہیں ورتے گئے، نالے ایہہ گل وی قابل ذِکر اے کہ سارے جنوبی ایشیا نوں ویداں دا علمی خزانہ وی پنجاب دی دین اے۔ ایہدے توں وکھ دیو ناگری رسم الخط تے ایہدے وچوں نکلیاں ہویاں ہور لپیاں وی براہمی رسم الخط وچوں نکلیاں نیں جیہڑی خود پنجاب وچ پیدا ہوئی تے ایتھے ای ودھی پھلی۔

پنجابی  شاہ مکھی لپی
اسلامی دور وچ ایسے ای خطے وچ پنجابی رسم الخط، زبان دی بنیاد رکھی گئی جدوں بابا فرید تے اوہناں توں پہلاں جیہڑی زبان ایس خطے وچ بولی گئی اوہ پنجابی سی جیہڑی عام لوکائی دی زبان سی۔ محمود غزنوی دے زمانے وچ اوہدے اک جرنیل ساروغ نے حسن ابدال دے کول اک مدرسہ قائم کیتا جتھے قلم دوات تے کاغذ وی ملیا سی۔ ایہی اوہ زمانہ اے جدوں عربی توں فارسی ول رجحان ہویا۔ شاید ایہی وجہ جاپدی اے کہ پنجابی زبان دا رسم الخط نسخی کیوں سی۔ سندھ وچ 712ء وچ جدوں محمد بن قاسم فاتح بن کے داخل ہویا تے ایتھے کیہڑا رسم الخط سی، پر فتح سندھ مگروں ایتھے سندھی زبان لئی نسخی خط اختیار کیتا گیا۔ جدوں عربی ولوں فارسی ول رجحان ہویا تے پنجابی زبان نستعلیق وچ وی لکھی گئی۔ لہٰذا پچھلے دو سو سال وچ کدھرے نسخ تے کدھرے نستعلیق دا رواج ملدا اے۔

جیہڑیاں لوک داستاناں نیں اوہناں دا خط وی ایہی پنجابی ای اے۔ سوہنی مہینوال، ہیر رانجھا، مرزا صاحباں اجیہیاں لوک داستاناں دے خالق ایسے خطے دے لوک سن جیہناں راہیں اک خاص کلچر پروان چڑھیا، مشرقی پنجاب وچ اک وی اجیہی مثال نہیں ملدی کہ پنجابی ادب وچ اودھرلے پاسے کوئی بنیادی کم ہویا ہووے۔ بابا فرید دے پنجابی کلام نوں گرو نانک نے اپنی گرنتھ وچ شامل کیتا تے چڑھدے پنجاب والے اج وی ایس پاسے دے کلچر تے لٹریچر اُتے گھمن گھیریاں کھاندے پئے نیں۔ ایتھے پنجابی اُتے اینا کم ہو چکیا اے کہ دوجے پاسے والے ساڈا ای کلچر ایتھوں چُک چُک کے اپنے متھیاں تے بِندیاں لاؤندے نیں۔

پنجابی لئی وکھ وکھ کوششاں
پنجابی لئی رومن سکرپٹ
سبط الحسن ضیغم  لکھدے نیں: ’’پنجاب تے مکمل قبضہ کرن مگروں برطانوی راج ایتھے رومن سکرپٹ جاری کرکے پنجابی زبان لکھن لئی اک نواں رسم الخط وضع کیتا، پہلی عالمی جنگ وچ فوجی خانداناں اتے فوجیاں لئی اک اخبار حق دے ناں توں جاری کیتا گیا جیہڑا رومن پنجابی وچ سی پر ایہہ زیادہ چل نہ سکیا۔

قیام پاکستان مگروں
قیام پاکستان مگروں فقیر محمد فقیر، عبد المجید سالک، حمید نظامی، پروفیسر عابد علی عابد، ڈاکٹر محمد دین تاثیر، میاں فیروز الدین پرنسپل میو سکول آف آرٹس، سر شہاب الدین سپیکر پنجاب اسمبلی ولّوں پنجابی زبان لئی کوششاں شروع کیتیاں گئیاں پر لِپی دے متعلق کوئی گل نہ ہوئی۔ سوائے ایہہ کہ اردو تے پنجابی زبان لئی مشترکہ ٹائپ رائٹر ایجاد کیتا جاوے۔‘‘

ایوب تے ضیاء دور وچ
ایوب خان نے رسم الخط دے حوالے نال نسخ نوں رائج کرن دی کوشش کیتی پر اوہدی پزیرائی نہ ہوئی۔ فیر ایہہ فیصلہ واپس لینا پیا۔ ضیاء الحق دے زمانے وچ نوری نستعلیق دے ناں توں اک سافٹ ویئر متعارف کرایا گیا۔ ایہدے وچ ایس قدر ترمیم تے اضافے ہوئے کہ ہُن تَک سارے اعراب دی کمی پوری کیتی گئی۔ جیہدی وجہ نال پاکستان ای نہیں ہندوستان وچ وی اردو تے پنجابی لئی ایہنوں اپنالیا گیا۔ 

سعید کریم دا نواں خط
ضیاء الحق دے دور وچ سعید کریم نے ایس وقت دے مشیر تعلیم ڈاکٹر محمد افضل مرحوم نوں کہیا کہ اوہناں نے آسان اردو لکھن بارے اک سکرپٹ ایجاد کیتا اے جے ایہنوں اپنالیا جاوے تاں اردو تے اردو وچ طبع ہون والے ادب تے اخبار نوں پڑھن لئی آسانی ہو جائے گی۔ ایہہ ایس وجہ نال رد کر دِتا گیا کہ ایہہ سکرپٹ لوکاں نوں مروجہ رسم الخطاں توں دور لَے جائے گا۔ ایتھے وی ایہہ نواں خط اپنی جگہ نہ بنا سکیا۔ وزیر اعلا پنجاب نے جدوں پنجابی زبان دے فروغ لئی پنجاب انسٹی ٹیوٹ آف لینگوئج، آرٹ اینڈ کلچر دی بنیاد رکھی تاں سعید کریم نے فیر رابطہ کیتا تے اپنا رسم الخط پیش کیتا۔
وزیر اعلا نے ایس معاملے اُتے مباحثے لئی اک وڈا اکٹھ کر کے اوہدے وچ ایہہ مسئلہ پیش کروایا، ایتھے وی ایہہ سکرپٹ کوئی پزیرائی حاصل نہ کر سکیا۔

پنجابی یونیورسٹی، پٹیالا دا سافٹ ویئر
پنجابی یونیورسٹی، پٹیالا نے اک اجیہا سافٹ ویئر جیہدے کولوں کم لے کے گرمکھی تے شاہ مکھی دوواں لپیاں وچ لکھیا جا رہیا اے۔

ڈاکٹر شہباز ملک دی رائے
ڈاکٹر شہباز ملک دے حوالے نال سعید اپنے کالم وچ لکھدے نیں:

پہلی گل تاں انڈیا دی نہیں بلکہ  چڑھدے پنجاب دی اے اوتھے ہن وی کوئی طالب علم ایم اے پنجابی دی ڈگری اوس وقت تک نہیں لے سکدا جد تک اوہ شاہ مکھی لپی دا پرچہ پاس نہ کر لوے۔ پاکستان نوں مشورہ دِتا گیا اے کہ گرمکھی رسم الخط پنجابی زبان دی ترقی لئی ناگزیر اے۔ جدوں ایسے حصے دے ارباب اختیار نوں ایہدا پتا چلیا کہ گرمکھی وچ ث۔ ح۔ خ۔ د۔ ذ۔ ژ۔ ص۔ ض۔ ط۔ ظ۔ ع۔ غ۔ ف۔ ق۔ گویا پنجابی دے پندراں حروف توں محروم اے فیر پاکستان وچ کوئی وی ایس رسم الخط دی تائید نہیں کرسکیا تے فیر حکومت نوں ایہہ سوچ چھڈنی پئی۔

ملتان وچ فاطمی تبلیغ
متحدہ ہندوستان وچ نویں صدی وچ جدوں ملتان وچ فاطمی حکومت قائم ہوئی تے ایہناں دے تبلیغی کم نوں اَگے ودھاؤن واسطے اک رسم الخط وضع کیتا گیا جیہدے وچ دراوڑی، عربی، فارسی، آوازاں دی بنیاد اُتے حروف ابجد تشکیل دتے گئے تے ایہہ کوشش کیتی گئی کہ سارے مقامی دراوڑی، عربی تے فارسی الفاظ دا ایہناں پاروں تلفظ صحیح ہوسکے تے ایہناں دی ادائیگی وی مخارج دے ذریعے صحیح طور اُتے ہوسکے۔ سوچ وچار توں بعد جیہڑے حروف وضع کیتے گئے اوہ اس طرحاں نیں۔

دراوڑی۔ عربی۔ فارسی دی آوازاں نال حروف تشکیل دتے گئے تے اوہناں دے صحیح تلفظ لئی اعراب زیر، زبر، پیش، جزم دے اصول عربی توں لئے گئے۔ ایس طرحاں ایہہ رسم الخط ایس قدر مکمل ہو گیا کہ دنیا دی کوئی وی زبان ایس حوالے نال ایہدا مقابلہ نہیں کر سکدی۔ ایہدے وچ ت۔ ٹ۔ ط۔ دے معمولی جیہے فرق نوں وی سامنے رکھیا گیا تاکہ ایہناں آوازاں توں بنن والے لفظاں نوں وی صحیح مخارج نال ادا کیتا جاوے۔

نویں صدی وچ حروف وضع ہوئے جیہڑے وقت دیاں اہم ضرورتاں تے ایہناں علاقیاں وچ موجود ذخیرہ الفاظ نوں صحیح انداز وچ لکھن دی اہلیت تے صلاحیت توں وی ہمکنار سن۔ صدیاں وچ آؤن والیاں مشکلاں اُتے وی تحریری اسلُوب نال قابو پالیا گیا۔ ایہناں حرفاں دی بابت جیہڑا رسم الخط پروان چڑھیا اوہدے وچ اک خوبی ایہہ وی سی کہ آغاز وچ ایہنوں نسخ وچ لکھیا گیا۔ اکبری دَور دے وچ وی کچھ عرصے تَک ایہہ نسخ ای رہیا تے فیر نستعلیق ول ودھیا۔

سقوط خلافت ترکیہ تون بعد سَبھ توں پہلاں ترکی وچ مصطفا کمال پاشا نے ایس رشتے نوں ختم کرن لئی ترکی زبان نوں لکھن لئی اک نواں رومن سکرپٹ متعارف کرایا جیہڑا نسخ تے نستعلیق توں بالکل مختلف سی۔

قیام پاکستان توں پہلاں ڈاکٹر اختر حسین رائے پوری نے ایس سلسلے وچ کاوش کیتی جیہڑی اک ادھے تحریری نمونے توں اگّے نہ وَدھ سکی۔ پاکستان بنن توں پہلاں پنجاب وچ پنجابی توں علاوہ دو ہور وی رسم الخط سن، اک دیو ناگری تے دوجا گورمکھی۔ برہمن نے چالاکی نال گرو نانک (1469-1539ء) دے عہد دے بابا نانک دی گل دیو ناگری وچ لکھنا شروع کرکے ایہہ تاثر پیدا کرن دی کوشش کیتی کہ گرو گھر دی سوچ ہندو مت دی حفاظت دا دوجا ناں اے۔ ایس نوں دوجے گرو وانگ 1504-1552ء نے سجھان کے ہندو پچھان نوں وکھرا کرن لئی گرو بانی لئی اک وکھرا رسم الخط وضع کیتا جیہدی بنیاد لنڈے، ٹاکری تے خروشتی حروف سن، جیہڑے کہ ہندی رسم الخط توں وکھرا رسم الخط سی۔ ایس طرحاں پنجابی تے گرمکھی دو اڈ و اڈ رسم الخط سن، پر سکھاں دی اکثریت پنجابی رسم الخط نوں پڑھدی رہی تے ایہدے وچ ای لکھدی رہی۔ ماسٹر تارا سنگھ نے کانگرس دی سکھاں دے نال بدعہدی بارے 1948ء وچ لِکھیا، اوہ اردو وچ سی نہ کہ گرمکھی وچ۔ ایس بارے ہن تَک ہوئے سیمیناراں تے وڈیاں دیاں گلاں باتاں توں اندازہ کیتا جاسکدا اے کہ جے تختی ای بدل دتی تے اگلے پنجاہ ورھے اوہنوں سمجھاؤن وچ لگ جان گے۔ 4 اکتوبر 2005ء نوں ڈان وچ The script is not the issue وچ لکھیا گیا۔

"Some 90 per cent of the people concerned had rejected the proposed script concluding that would damage the cause."

سعید کریمی لپی دا رد ہونا
پروفیسر ارشد اقبال ارشد، روزانہ خبراں 3 اکتوبر 2005ء دے شمارے وچ سعید کریمی لپی دے رد ہون دا سفر 1986ء توں 2005ء تَک لکھدے نیں۔

پنجابی موجودہ رسم الخط وچ صدیاں توں لِکھی جا رہی اے، دنیا دیاں دوجیاں زباناں وانگ ایہدے لِکھن وچ وی کچھ کمیاں موجود نیں، ایہہ خامیاں ہر زبان وچ موجود نیں۔

سعید کریم جیہڑے کمپیوٹر انجینئر نیں جیہناں نے اصلاح دے ناں تے بہت سارے مسائل کھڑے کرن والی اِک نویں تے انوکھی لپی بنائی اے جیہدے وچ ’’و‘‘ چار طریقیاں نال ’’ی‘‘ وی چار طریقیاں وچ تے ’’ن‘‘ تن طریقیاں نال لکھیا جاوے گا۔ عبد الحق دی تھاں عبدل حق، بشریٰ دی تھاں بشرا لکھیا جائے گا۔

ایہہ لپی پہلی واری پنجابی کانفرنس دے اکٹھ وچ پیش کیتی گئی سی فیر ایہہ پنجابی کانفرنس دے اکٹھ وچ پیش کیتی گئی سی فیر ایہنُوں ماہنامہ لہراں دے ستمبر، اکتوبر 1987ء دے شمارے وچ اک مقالے دی صورت چھاپیا گیا، ایہنُوں چھاپن مگروں جدوں اختر حسین اختر نے تجویزاں منگیاں تاں %90 دانشوراں نے ایس لپی نوں مکمل طور تے رد کر دتا تے باقی %10 لوکائی نے وی ایہدے کچھ حصے من لئے۔ 

ڈاکٹر محمد باقر نے ایس لپی بارے آکھیا سی:

اوہناں کم بڑی محنت نال کیتا اے پر عِلمی طور تے بعض تھاواں تے کھچپ پَے گیا اے۔ تجویز کیتیاں ہوئیاں ’و‘ تے ’ی‘ دیاں شکلاں نہ آسانی نال لِکھیاں جا سکدیاں نیں تے نہ اوہناں دا فرق بڑا ظاہر اے۔ پھ۔ تھ۔ ٹھ۔ وغیرہ ہن ہندی لپی وانگ اک مکمل حرف دے طَور تے پڑھان نال مسئلہ حل ہو جاندا اے، نویاں شکلاں بناؤن نال نہیں۔

ڈاکٹر احمد حسین دی کریمی لپی بارے رائے
پروفیسر ڈاکٹر احمد حسین قلعداری نے ایس لپی اُتے تبصرہ کردیاں لِکھیا:

’’میری رائے ایہو اے کہ سوکھی لپی دی بجائے پرانی لپی ای رہنی چاہیدی اے جیہدے نال لوک صدیاں دے مانوس ہو چُکے نیں، زباناں دے لکھن پڑھن دا ڈھنگ اصولاں اُتے گھٹ تے روایت اُتے زیادہ مبنی ہُندا اے۔ فیر لفظاں دی شکل بدلن نال عربی فارسی دے جیہڑے لفظ پنجابی وچ آ گئے نیں اوہناں دا مہاندرا بدل جائے گا، مزاج بدل جائے گا، معنیاں وچ فرق پوے گا تے سوکھی لپی اک ہور اوکھ دا موجب بنے گی تے ایہہ زبان اک نواں چوں چوں دا مربہ بن جاوے گی۔‘‘

اے شاد دی رائے
اے شاد نے اپنی رائے وچ لِکھیا:

’’مجموعی طَور اُتے سعید کریم دا پنجابی زبان نوں سدھارن بارے ایہہ مقالہ تے پنجابی زبان نوں عام کرن لئی آسان پنجابی قاعدہ کِسے کم دا نہیں، ایہدے اُتے نِرا وقت برباد کیتا گیا اے۔‘‘

قدر آفاقی دی رائے
قدر آفاقی نے وی ایہدے تے اٹھ دس صفحیاں دا مقالہ لِکھیا سی۔ اوہ آخر تے لِکھدے نیں:

’’تہاڈے ساڈے قاعدے کلیے تے تجوِیزاں مقالے دی حد تَک نیں، پر پنجابی زبان دی ترقی تے اَن پڑھتا مکاؤن دے سِلسلے وچ نقصان دہ تے بے کار نیں بلکہ ایہہ اکھر پٹی وغیرہ اَن پڑھتا ودھاؤن دا ذریعہ بنے گی۔‘‘

ایہی مقالہ سعید کریم نے شاہین ملک دی نگرانی وچ ہون والے اک تربیتی پروگرام وچ پڑھیا۔ اساتذہ نوں پنجابی پڑھان دی تربیت دے حوالے نال ہون والے ایس اکٹھ وچ ارشد اقبال ارشد تے ایس تقریب دے مہمان خصوصی اشفاق احمد نے ایس لپی نوں رد کر دِتا۔ 

پروفیسر ارشد اقبال ارشد لِکھدے نیں:

’’سعید کریم مسعود کھدر پوش ٹرسٹ دے ٹرسٹی بن گئے تے مسعود کھدر پوش دیاں کتاباں دے ورھے وار انعام مقابلے دے اشتہار وچ اوہناں ایہہ شِق وی شامل کرالئی سوکھی پنجابی لپی وچ لِکھی کتاب مسودے نوں بونس دے طَور تے وادھو نمبر 15 دِتے جان گے پر سعید کریم دی ایہہ کوشش وی کامیاب نہ ہوئی تے احسان باجوا دی کتاب ’’پیلوں پکیاں نی‘‘ توں سوا کوئی ہور کتاب ایس لپی وچ نہ چھپی۔‘‘

ایہدے توں بعد سعید کریم نے حکومت پاکستان نال رابطہ کیتا تے سیکرٹری تعلیم دی مدد نال کوشش کیتی کہ نصابی کتاباں ایسے لپی وچ چھاپیاں جان جدوں ایہہ خبر باہر نکلی تاں شعبہ پنجابی، پنجاب یونیورسٹی دے اک پروفیسر نے سیکرٹری تعلیم نوں چِٹھی لِکھی ایس چٹھی دا اوہناں اپنے علاوہ ارشاد احمد پنجابی، محمد آصف خاں، محمد اقبال زخمی، ڈاکٹر یونس احقر تے کئی ہور لوکاں دے سائن کر کے سیکرٹری نوں چِٹھی بھیج دِتی کہ سانوں ایہہ لپی منظُور نہیں۔

سیکرٹری تعلیم نے ساریاں نوں سَد لیا۔ موصوف آپ تاں سیکرٹری کول نہ اُپڑے پر محمد آصف خاں، ارشاد پنجابی تے محمد اقبال زخمی تے ہور لوکی ایس میٹنگ تَک اُپڑے جِتھے اوہناں نے ایس لپی دی ڈَٹ کے مخالفت کیتی۔

سعید کریم دی عوامی رائے دی کوشش
ایہدے توں بعد سعید کریم نے پنجاب انسٹیٹیوٹ آٹ لینگوئج، آرٹ اینڈ کلچر دے پلیٹ فارم توں عوامی رائے عامہ واسطے چارہ کیتا۔ ایس پروگرام وچ صوبائی وزیر قدسیہ لودھی، منیر نیازی، سبط الحسن ضیغم، افضل توصیف اُچیچے پروہنے سن۔ سعید کریم دے لیکچر توں بعد وچار وٹاندرا شروع ہویا۔ ایتھے کچھ لوکاں نے ایہہ اعتراض کیتا کہ سعید کریم نے 52 اکھراں والی لپی نوں تاں مشکل قرار دیندے نیں تے آپ اوہ 66 اکھری لپی پیش کر رہے نیں، ایہدا اوہناں نے کوئی جواب نہ دِتا پر بحیثیت مجموعی ایہہ لپی متنازعہ مسئلہ ای رہیا۔ 

ڈاکٹر شہباز ملک لِکھدے نیں:
پنجابی دا رسم الخط تاں اج توں اٹھ سو سال پہلے ای وجود وچ آگیا سی جیہدی شہادت بابا فرید شکر گنج دے بول نیں۔ گرمکھی لپی دور بابا فرید دے دَور توں تن سو ورھے بعد دا اے تے اج جس رسم الخط وچ ساڈی پنجابی لِکھی جا رہی اے، پنجاب دا اصل تے مڈھلا رسم الخط ایہی اے۔ پنجاب انسٹیٹیوٹ آف لینگوئج، آرٹ اینڈ کلچر دی انتظامیہ نوں بہرحال ایہہ کریڈٹ تاں جاندا اے کہ اوہناں نے سعید کریمی دے مجوزہ سکرپٹ نُوں دانشوراں دے سامنے رکھیا۔ ایہنوں قبولنا یا نہ قبولنا اوہناں اُتے چَھڈ دِتا۔ اوہناں دی ایس کوشش نوں صوبائی وزیر قدسیہ لودھی نے سراہیا تے اپنی رائے دِتی کہ ایس پنجابی سکرپٹ دی تیاری لئی وسیع بحث دی لوڑ اے۔ ڈاکٹر نبیلہ عمر نے اپنی رائے دا اظہار ایس طرح کیتا کہ کریمی لپی کولوں لوکاں نوں دور رکھیا جاوے، ایسے طرحاں عام لوکاں نے وی ایس اُتے اپنی رائے ظاہر کیتی۔ 

چودھری محمد خالد نے میرپور خاص توں اپنی رائے دا اظہار ایس طرحاں کِیتا:

نوٹ: 7 ست نویاں آوازاں والے نویں حرف بنائے نیں، ایس طرح پنجابی دے معیاری لہجے وچ ہر لفظ لِکھیا جا سکدا اے تے اکھر پٹی دے کُل 52 حرف بَݨدے نیں۔

ست نویں حرف تے اوہناں نال شروع ہون والے لفظ تھلے درج نیں جیہناں نُوں پڑھ کے نویں حرفاں دیاں آوازاں دا پتا لگ سکدا اے۔ حرف ’’ژ‘‘ نواں اکھر پٹی وچوں کڈھ دِتا گیا اے۔

پ پونڈ۔ پلوان۔ پار (بھڑ۔ بھلوان۔ وزن)
ت تی۔ تُمکڑ۔ تیان (بیٹی، پتنگا۔ دھیان)
ٹ۔ ٹول۔ ٹگا۔ ٹارا (ڈھول۔ بیل۔ چھپرا)
چ۔ چنڈا۔ چُنڈ۔ جگ (جھنڈا۔ جُھنڈ۔ جھاگ)
ک۔ کوڑا۔ کمیار (گھوڑا۔ گھمیار)
ل۔ جالا۔ پالا۔ ہل۔ (جالا۔ سردی۔ ہل)
ن۔ پانی۔ ہانی۔ رانی (پانی۔ ہم عمر۔ رانی)

سعید کریم دے سکرپٹ وچ 66 حرف نیں، جیہڑے پنجابی نوں ہور اوکھا کرن گے۔

چودھری محمد خالد نے کہیا: ہن جے اسیں ایس بحث دا ویروا کریے تاں اک گل تے بِالکل واضح ہو جاندی اے کہ سکرپٹ ایہی رہنا چاہیدا اے جیہڑا ایس ویلے چل رہیا اے۔ ایتھے ہر ویہہ میل تے لہجہ فرق و فرقی اے تے ہر کوئی اپنے لہجے وچ رہ کے ای کم کر رہیا اے۔ ایی ایہدی خوبی اے۔ سانوں کرنا ایہہ چاہیدا اے کہ پہلے تے پنجابی مواد جِتھے جِتھے وی اے اوہنوں اک لائبریری دی شکل وچ اکٹھا کریے تے اوہناں ساریاں لہجیاں دا تقابل کیتا جاوے۔ دوجی گل ایہہ وے کہ محمود غزنوی دے دَور وچ ایتھے جیہڑا خط فارسی تے مقامی زباناں نوں لکھن واسطے اپنایا گیا اوہ عربی رسم الخط سی، ہن وی صوبہ سرحد، سندھ تے بلوچستان وچ جیہڑا لٹریچر مقامی زباناں وچ لِکھیا جا رہیا اے اوہدا رسم الخط نسخ اے تے اَج توں کوئی 100 ورھے پہلاں پنجابی ادب وی زیادہ تر نسخ وچ ای لکھیا گیا، ایس لئی سانوں وی تِناں صوبیاں دی طرح رسم الخط نوں نسخ ای رکھنا چاہیدا اے۔

جدوں ایہہ بحث مُک جاندی اے تاں سانوں نسخ رسم الخط دی حدود وچ رہندیاں ہویاں تے لہجیاں دی پوری طرحاں اَگوائی حاصل کرکے اَگے کم ٹورنا چاہیدا اے۔ ایس خِطے وچ جیہڑی زبان بولی جارہی اے اوہدی تاریخ ست ہزار ورہیاں اُتے محیط اے تے ایہدی لِکھت جیہڑی پُوری دُنیا وچ اجے تَک پڑھی نہیں جا سکی اوہدے اُتے خیرپور یونیورسٹی وچ خاصا کم ہو رہیا اے۔ میرا ایہہ خیال اے کہ پہلاں اوس کم دی پوری تفصیل پنجاب وچ ہونی چاہیدی اے تے ایتھے ایس مہان کم نُوں اَگے ٹورنا چاہیدا اے تاکہ سانوں پنجاب دی تاریخ ست ہزار ورھے پہلوں کیہ سی؟ ایہدے اُتے پُوری معلُومات مل سکے۔ اوہدے توں بعد ای اسیں کچھ رسم الخط بارے گل کر سکاں گے۔ میرا ایہہ خیال اے کہ اجے کِسے نویں رسم الخط دے مسئلے توں بغیر ای ایس گل نُوں اَگے ٹوریا جاوے۔ پِچھلے اک ہزار ورہیاں توں پنجابی لِکھن لئی جیہڑا رسم الخط زیادہ ورتیا گیا اے اوہ نسخ اے۔ فی الحال ایہنُوں چھیڑ کے اک نوِیں مصِیبت کھڑی کرن دی بجائے سانوں پہلاں تاں سارا پنجابی کم اکٹھا کرکے اوہنُوں مربوط لائبریری دی شکل وچ رکھنا چاہیدا اے، دوجا کم ایہہ کرنا چاہیدا اے کہ یونیورسٹی نال رابطہ کرکے ہڑپائی زمانے دے رسم الخط نوں پڑھن بارے ہن تَک دیاں کوششاں توں پوری آگاہی لئی خیرپور یونیورسٹی توں سارا کم ایتھے منگوانا چاہیدا اے تاکہ کوئی ریسرچ دا شوقین ایس سارے کم توں آگاہی حاصل کرکے رسم الخط بارے کوئی واضح دلائل نال کم نوں اگے ودھا سکے تے فیر مکمل تحقیق توں بعد ای کوئی قدم چُکیا جا سکے گا۔

حوالہ جات
بشیر الدین ہمدم بابے روزنامہ خبراں 14 نومبر 2005ء ص 4
ڈاکٹر سیف الرحمن ڈار۔ مسلماناں دے آوان توں پہلوں پنجاب وچ ورتیاں گئیاں لپیاں دا اک جائزہ تے اوہدی تاریخی تے ثقافتی اہمیت پنجابی ادب ششماہی پنجابی ادبی بورڈ لاہور جلد 1 شمارہ 10 جنوری فروری مارچ 1987ء
ص 27
ص 29
ص 30
ص 30
ص 31
ڈاکٹر محمد اقبال بھٹا۔ خطاطی کے فروغ میں لاہور کا حصہ، مقالہ پی ایچ ڈی پنجابی یونیورسٹی
سید سبط الحسن ضیغم۔ پنجابی سکرپٹ کو الجھانے کی کوشش، نوائے وقت 7 اکتوبر 2005ء
سعید۔ کالم مچ۔ روزنامہ خبراں 7 اکتوبر 2005ء
سید سبط الحسن ضیغم۔ 6 اکتوبر 2005ء
Daily Dawn the script is not the issue 4 Oct 2005
پروفیسر ارشد اقبال ارشد۔ کالم جی آیاں نوں۔ خبراں پنجابی ۔ 3 اکتوبر 2005ء
ماہنامہ لہراں نومبر 1988ء ص 6
ماہنامہ لہراں نومبر 1988ء ص 11
اوہی ص 23
ماہنامہ لہراں مارچ 1989ء ص 21
پروفیسر ارشد اقبال ارشد۔ جی آیاں نوں۔ محولہ بالا ڈاکٹر شہباز ملک نال اک انٹرویو۔ بیرا جی۔ مظہر جعفری
روزنامہ خبراں پنجابی 28 ستمبر بدھ 2005ء
مراسلہ انتظامیہ پنجاب انسٹیٹیوٹ آف لینگوئج، آرٹ اینڈ کلچر چوہدری محمد خالد۔ میرپور خاص 

حوالے

گٹھ:پنجابی
گٹھ:لپیاں