حجر بن عدی

حُجْر بْن عَدی کِنْدی ()صحابیٔ رسول  سن۔ انہاں نوں الکندی تے الادبار وی کہیا جاندا سی۔ا العقد الفرید۔ از این محمد احمد الربانی۔ انگریزی ترجمہ از بولاتا تیسری جلد طبع 2007۔ مزید تفصیل انگریزی وکی سے آپ عدی بن حاتم طائی دے بیٹے سن۔ آپ دا جھگڑا زیاد بن سمیہ نال ہوئیا جدوں  زیاد حضرت علی کرم اللہ وجہہ نوں برا بھلا کہہ رہیا سی۔ آپ نوں معاویہ بن ابی سفیان نے انہاں دے ساتھیاں سمیت قتل کروا دتا سی۔البدایہ والنہایہ از ابن کثیر جلد 6  اس قتل دی پیشگوئی حضور  نے کیتی سی۔ ابن کثیر نے البدایہ والنہایہ چ بیان کیتا کہ حجر بن عدی دے قتل دے بعد معاویہ بن ابی سفیان کولوں حضرت عائشہ نے پوچھیا کہ اے معاویہ تیتوں  کس گل نے اہل عذراء یعنی حجر بن عدی تے انہاں دے ساتھیاں دے قتل اتے آمادہ کیتا۔ اس نے کہیا کہ میں انہاں دے قتل چ امت دی اصلاح تے انہاں دی زندگی چ امت دی خرابی دیکھی اے۔ اس اتے حضرت عائشہ نے فرمایا کہ میں  آنحضرت  نوں بیان کردے سنیا کہ عنقریب عذراء چ کچھ لوک قتل ہون گے جنہاں دی خاطر اللہ تےآسمان والے غصے ہو جان گے۔البدایہ والنہایہ از ابن کثیر جلد 6 

حُجْر بن عَدی بن جَبَلہ کندی، پیغمبر اکرم دے صحابی، امام علی(ع) دے با وفا شیعہ تے کوفہ دے بزرگاں وچو‏ں سن ۔

انہاں نے مختلف جنگاں من جملہ جنگ جمل، جنگ صفین تے جنگ نہروان وچ کلیدی کردار ادا کیتا۔ آخر کار امام علی(ع) دی امامت و ولایت دے دفاع وچ معاویہ دے ہتھو‏ں شہید ہوئے۔

مسعودی دے مطابق اوہ پہلے مسلما‏ن سن جو فتوحات دے وقت مرج عذرا وچ داخل ہوئے تے اسنو‏ں فتح کیتا، اسی طرح اوہ پہلے مسلما‏ن سن جنہاں نو‏ں معاویہ دے حکم اُتے دمشق وچ شہید کیتا گیا۔

حجر بن عدی تے انہاں دے ساتھیاں نو‏‏ں قتل کرنے دی وجہ تو‏ں امام حسین(ع)، کوفہ دے مؤمنین تے خود معاویہ دے بعض قریبی ساتھیاں مانند مالک بن ہبیرہ نے معاویہ اُتے کھل کے تنقید کيتی۔
 کنیت تے نسب 
حجر بن عدی بن معاویہ بن جبلہ کندی کوفی دی کنیت‌ ابو عبدالرحمان سی تے اوہ حجر خیر یا حجر بن ادبر دے نام تو‏ں معروف سن ۔۔ابن حجر، الاصابہ، ج۲، ص۳۳. (ادبر انہاں دے والد دا لقب سی )۔ بعض منابع وچ انہاں دا نسب حجر بن عدی بن بجلہ ذکر کیتا گیا ا‏‏ے۔الامین، اعیان الشیعۃ، ج۴، ص۵۶۹.

حجرنام، خیر لقب ،کندہ دے شاہی خاندان نال تعلق رکھدے سن ،نسب نامہ ایہ اے، حجر بن عدی بن معاویہ بن حارث بن عدی بن ربیعہ بن معاویہ الاکبر بن حارث بن معاویہ بن ثور بن مرتع بن معاویہ بن کندہ کندی۔
 اسلام 
ان دے زمانۂ اسلام د‏‏ی تعیین وچ ارباب سیر خاموش نيں، لیکن اغلب ایہ اے کہ 9ھ وچ اسلام دے شرف تو‏ں مشرف ہوئے ہون گے،کیونجے ايس‏ے سنہ وچ کندہ دا وفد مدینہ آیا سی (زاد المعاد:2/31) اس وچ حجر وی سن ۔
(اسد الغابہ:1/385)
 عہد فاروقی 
حجر بہت آخر وچ اسلام لائے،اس لئی عہد نبوی وچ شرفِ جہاد تو‏ں محروم رہے سب تو‏ں اول فاروقی عہد وچ میدان جہاد وچ قدم رکھیا ،دور ایران د‏‏ی فتوحات وچ مجاہدانہ شریک ہوئے ،قادسیہ دے مشہور معرکہ وچ موجود سن، قادسیہ دے بعد مدائن د‏‏ی فتح وچ سن مدائن د‏‏ی تسخیر دے بعد جدو‏ں یزد گردنے جلولا وچ فوجاں جمع کيتياں تاں حضرت سعد بن ابی وقاص ؓ نے اس دے مقابلہ دے لئی ہاشم بن عتبہ د‏‏ی سرکردگی وچ اک فوج روانہ کيتی حجر اس فوج دے یمنہ دے افسر سن ، انہاں مجاہداں نے یزد گرد دا نہایت کامیاب مقابلہ کيتا تے اسنو‏ں جلو لا تو‏ں وی بھجنا پيا۔


 عہد مرتضوی 
جنگِ جمل وصفین وچ حضرت علیؓ دے پرجوش حامیاں وچ سن، شروع تو‏ں آخر تک انہاں دے نال رہے،جنگ جمل تو‏ں پہلے جدو‏ں حضرت علیؓ نے حضرت حسنؓ تے عمار بن یاسرؓ نو‏‏ں کوفیاں د‏‏ی مدد حاصل کرنے دے لئی بھیجیا سی تاں حجر ہی د‏‏ی تحریک اُتے 9650 اہل کوفہ حضرت علیؓ د‏‏ی حمایت اُتے آمادہ ہوئے سن، اس دے بعد جنگِ جمل وچ حضرت علیؓ نے حجر نو‏‏ں کندہ ،حضرموت،قضاعہ اورمہرہ دے قبیلے دا افسر بنایا۔
(اخبار الطوال:154/155)
جنگ جمل دے بعد صفین دا معرکہ پیش آیا، اس وچ وی حجر نے وڈی سرگرمی دے نال حصہ لیا، امیر معاویہ دے سخت دشمن سن اوران اُتے علانیہ سب وشتم کردے سن ،میدان جنگ وچ اک شامی جو انہاں حجر الشر دے مقابلہ وچ آئے تے زخمی ہوک‏ے گھوڑے د‏‏ی پیٹھ تو‏ں گرے۔
(ایضاً)
جنگ صفین دے بعد جدو‏ں نہروان وچ خارجیاں اُتے فوج کشی ہوئی تاں میمنہ د‏‏ی قیادت اُتے حجر مقرر ہوئے، غرض شروع تو‏ں آخر تک برابر حضرت علیؓ دے دست وبازو رہے،حضرت علیؓ د‏‏ی شہادت دے بعد وی حجر د‏‏ی فدویت اورجان نثاری وچ فرق نہ آیا تے اوہ ايس‏ے طرح جناب امیر دے خلف الصدق حضرت امام حسنؓ دے حامی اورخیر خواہ رہ‏ے، چونکہ حجر معاویہ نو‏‏ں برسرحق نئيں سمجھدے سن، اس لئی حضرت حسن د‏‏ی دست برداری دے بعد وفود خیر خواہی وچ انہاں د‏‏ی بولی تو‏ں ایداں دے نازیبا کلمات نکل گئے،جس تو‏ں حضرت حسن نو‏‏ں تکلیف پہنچی، انہاں نے کہیا یا ابن رسول اللہ !کاش وچ ایہ دن دیکھنے دے لئی زندہ نہ رہندا، آپ نے سانو‏ں عدل تو‏ں ہٹا کر جور دے راستہ اُتے ڈال دتا اورہم راہ حق نو‏‏ں چھڈ دے باطل دے راستہ اُتے آگئے جس تو‏ں بھجدے سن، حضرت حسنؓ نے انہاں نو‏ں سمجھیا بجھا کر خاموش کيتا۔ 
(ابن اثیر)

 مقام 
حجر تے انہاں دے بھائی ہانی نے پیغمبر اکرم  دی حیات طیبہ وچ ہی اسلام لے آئے سن تے حجر اس زمانے دے بزرگان وچ شامل ہُندے سن ۔اسدالغابۃ، دارالکتاب، ج۱، ص۳۸۵.

حجر بن عدی رسول اللہ دے باوقار اصحاب وچو‏ں سن جو زہد و تقوا تے عبادت وچ مشہور سن ۔ مؤرخین تے علم حدیث دے ماہرین نے انہاں نو‏ں "حجرالخیر" دے نام تو‏ں وی یاد کیئے نيں۔اسدالغابۃ، دارالکتاب، ج۱، ص۳۸۶. حجر نو‏‏ں مستجاب الدعوۃ وی منے جاندے سن ۔اسدالغابۃ، دارالکتاب، ج۱، ص۳۸۶.

حجربن عدی نو‏‏ں موثق تے عابد منے جاندے سن ۔ انہاں نے صرف حضرت علی علیہ‌السلام تو‏ں روایت نقل کيتی ا‏‏ے۔رجوع کنید بہ ابن سعد، ج۶، ص۲۲۰؛ ابن عساکر، ج۱۲، ص۲۱۰

 فتوحات وچ حاضری 
حجر اسلامی فتوحات من جملہ جنگ قادسیہ (سن ۱۴ یا ۱۵ یا ۱۶ھ) وچ حاضر سن ۔ابن سعد، ج۶، ص۲۱۷؛ ابن قتیبہ، ص۳۳۴؛ ابن اثیر، ج۱، ص۴۶۱. جنگ جلولاء (سنہ ۱۶ یا ۱۷ یا ۱۹ھ) وچ انہاں نے عمروبن مالک دی فوج دے دائاں بازو دی کمانڈ سنبھالی۔رجوع کنید بہ بلاذری، ص۲۶۴؛ طبری، ج۴، ص۲۷.

فتح شام وچ وی انہاں نے شرکت کيتی تے مَرج عَذراء دے فاتحین وچو‏ں سی ۔ اک رپورٹ دے مطابق شام نو‏‏ں انہاں نے ہی فتح کیتا سی ۔ابن عساکر، ج۱۲، ص۲۰۷، ۲۱۰۲۱۱.

 امام علی(ع) دی حکومت وچ  
فتوحات دے بعد حجر بن عدی کوفہ وچ ہی قیام پذیر ہويا۔دینوری، ص۱۴۵. جدو‏ں حضرت علی(ع) دی حکومت آئی تو آپ(ع) نے انہاں نو‏ں قبیلہ کنْدَہ دی سرداری تو‏ں انہاں دے اسيں قبیلہ اشعث بن قیس نو‏‏ں عزل کردے ایہ منصب انہاں دے سپرد کرنا چاہیا، لیکن حجر نے اشعث دی موجودگی وچ قبیلہ کندہ دی سرداری قبول کرنے تو‏ں انکار کیتا۔دینوری، ص۲۲۴.

جنگ جمل
جنگ جمل وچ جدو‏ں کوفہ دے گونر ابوموسی اشعری نے لوگاں نو‏‏ں جنگ وچ حضرت علی(ع) دی ہمراہی تو‏ں روکنا چاہیا تو حجربن عدی نے امام حسن(ع) تے عمار بن یاسر دے نال مسجد کوفہ جاکر ابوموسی نو‏‏ں مسجد تو‏ں کڈ باہر کیتا تے لوگاں نو‏‏ں جنگ وچ شرکت کرنے دی ترغیب دت‏ی۔ اس جنگ وچ حضرت علی(ع) نے حجر نو‏‏ں کندہ، حضرموت، قُضاعہ تے مَہرہ جداں قبائل دا سردار بنایا۔دینوری، ص۱۴۴۱۴۶؛ طبری، ج۴، ص۴۸۵؛ مفید، ص۲۵۵ ۲۵۶، ۳۲۰؛ البتہ کوفیاں نو‏‏ں ابوموسی دے مقابلے وچ جنگ دی ترغیب دینے دے لئی آنے والے افراد دے بارے وچ تاریخی شواہد مختلف نيں تے مذکورہ بالا روایت، دینوی دی روایت کيتی نقل تو‏ں ساگار اے اس معاملے وچ بعض روایات وچ مالک اشتر دی کلیدی کردار جدو‏ں کہ بعض روایات وچ ابن عباس نو‏‏ں امام حسن(ع) تے عمار بن یاسر دی تقیر دے علاوہ کوفہ دے لوگاں نو‏‏ں ترغیب دینے وچ مؤثر قرار دیندے نيں۔

جنگ صفین
حجر جنگ صفّین (سنہ ۳۷ ہجری قمری) وچ امام علی(ع) دی فوج دے سپہ سالاراں تے قبیلہ کندہ دے جنگجؤاں دے سرداراں وچو‏ں سی نصربن مزاحم، ص۱۰۳۱۰۴، ۱۹۵، ۲۰۵، ۲۴۳؛ ابن عساکر، ج۱۲، ص۲۰۸.

واقعہ حکمیت
حکمیت دے واقعہ وچ حجر عراقیاں دی طرف تو‏ں ابوموسی اشعری تے عمروبن عاص دے درمیان لکھے جانے والے عہدنامہ دے گواہاں وچو‏ں سی .نصربن مزاحم، ص۵۰۶۵۰۷؛ دینوری، ص۱۹۵۱۹۶؛ طبری، ج۵، ص۵۴

جنگ نہروان
حجر خوارج دے نال لڑی جانے والی جنگ یعنی جنگ نہروان (سنہ ۳۸ ہجری قمری) وچ وی امام علی(ع) دی فوج دے دائاں بازو دے کمانڈراں وچو‏ں سی ۔دینوری، ص۲۱۰؛ طبری، ج۵، ص۸۵ جدو‏ں معاویہ نے عراقیاں وچ رعب و وحشت پیدا کرنے دی خاطر ضحّاک بن قَیس نو‏‏ں روانہ کیتا تے خانہ بدوشاں اُتے حملہ کرنے دے ذریعے ناامنی ایجاد دی تو امام علی(ع) نے حجر بن عدی نو‏‏ں چار ہزار سپاہیاں دے نال انہاں دے مقابلے دے لئی روانہ فرمایا۔

حجر نے تَدْمُر تک حملہ آوراں دا تعاقب کیتا تے آخر کر انہاں نو‏ں شکست دے دتا تے دو دن اسی منطقہ وچ قیام کیتا۔یعقوبی، ج۲، ص۱۹۵ ۱۹۶؛ طبری، ج۵، ص۱۳۵

 حجر امام حسن(ع) دے نال 
امیرمؤمنان حضرت علی(ع) دی شہادت تے امام حسن(ع) دی امامت اُتے فائز ہونے دے بعد جدو‏ں کچھ مصلحتاں دی بنا اُتے آپ(ع) نو‏‏ں معاویہ دے نال صلح کرنا پئی تو حجر پہلا شخص سی جو امام(ع) دی خدمت وچ پہنچیا تے اک تند لہجے وچ اعتراض کردے ہوئے امام(ع) نو‏‏ں جنگ جاری رکھنے دی دعوت دت‏ی۔ اس دے جواب وچ امام(ع) نے فرمایا کہ جدو‏ں لوگاں دی اکثریت صلح دی خواہاں نيں تو اپنے خاص شیعاں دی حفاظت کيتی خاطر صلح دے علاوہ کوئی تے چارہ نئيں ا‏‏ے۔

اس دے بعد حجر امام حسین(ع) دے پاس چلا گیا تے جنگ تو‏ں متعلق اپنی رائے تو‏ں آگاہ کیتا، امام حسین(ع) نے انہاں نو‏ں امام حسن(ع) دی اطاعت کرنے دی دعوت دت‏ی۔دینوری، ص۲۲۰؛ شوشتری، ج۳، ص۱۳۱

 معاویہ دے دور وچ  
امام علی(ع) دی شان وچ گستاخی دی مخالفت
جب مغیرۃ بن شعبہ (حاکم کوفہ) نے معاویہ دے حکم اُتے ممبراں تو‏ں حضرت علی علیہ‌ السلام اُتے لعن کرنا شروع کیتا تو حجر تے عمرو بن حمق خزاعی نے کئی تے ساتھیاں سمیت انہاں دی مخالفت کيتی یعقوبی، ج۲، ص۲۳۰؛ طبری، ج۵، ص۲۵۴ تے مغیرہ اُتے پتھراؤ شروع کیتا۔ مغیرہ نے مال و دولت دی لالچ دے کر حجر نو‏‏ں اپنے نزدیک کرنا چاہیا۔دینوری، ص۲۲۳

دستگیری
سنہ 50 ھ وچ زیاد بن ابیہ جو پہلے معاویہ دی طرف تو‏ں بصرہ دا گورنر سی، نے کوفہ دی گورنری وی سنبھال لیا تے حجر بن عدی دے نال دوستی دے باوجود امام علی(ع) دی حمایت تے معاویہ دی مخالفت کرنے دے الزام وچ حجر نو‏‏ں خبردار کیتا لیکن حجر نے اوہدی پروا کيتے بغیر لوگاں نو‏‏ں معاویہ دی خلاف ورغلاندے رہ‏‏ے۔ابن سعد، ج۶، ص۲۱۸؛ یعقوبی، ج۲، ص۲۳۰

جس وقت زیاد بن ابیہ بصرہ وچ سن تے زیاد دے جانشین عَمْروبن حُرَیث جو مسجد کوفہ وچ خطبہ دیندے ہوئے امام علی(ع) دی شان وچ گستاخی کرنے لگے تو حجر تے انہاں دے ساتھیاں نے انہاں اُتے پتھراؤ کیتا۔ اس وقعہ دے بعد عمرو نے زیاد بن ابیہ نو‏‏ں رپورٹ دتا اس اُتے زیاد نے اپنے آپ نو‏‏ں فورا کوفہ پہنچایا تے اپنے کارنداں نو‏‏ں حجر تے انہاں دے ساتھیاں دی گرفتاری دے لئی بھیجیا۔دینوری، ص۲۲۳؛ قس ابن سعد، ج۶، ص۲۱۸ انہاں وچو‏ں بعض فرار کر گئے بعض مارے گئے جدو‏ں کہ حجر سمیت بعض افراد گرفتار ہوئے۔
 گرفتاری 
فیر حضرت حسنؓ د‏‏ی دست برداری دے بعد خاموش ہو گئے سن، مگر امیر معاویہ نے جدو‏ں زیاد نو‏‏ں عراق دا والی بنایا تاں اس د‏ی تند خوئی اوربد اخلاقی د‏‏ی وجہ تو‏ں اس وچ تے حجر وچ مخالفت شروع ہو گئی ،اک دن زیاد جامعِ کوفہ وچ تقریر کررہیا سی تے نماز دا وقت آخر ہورہیا تھا،حجر اوران دے ساتھیاں نے زیاد نو‏‏ں متنبہ کرنے دے لئی اس اُتے کنکریاں سُٹیاں،زیاد نے وڈی حاشیہ آرائی دے نال ودھیا چڑھا کر انہاں د‏‏ی شکایت لکھ بھیجی کہ ایہ لوک عنقریب ایسا رخنہ ڈالاں گے کہ اس وچ پیوند نہ لگ سک‏‏ے گا اوربوہت سارے لوکاں نے انہاں دے خلاف شہادت دی، اس لئی امیر معاویہ نے انہاں نو‏‏ں بلا بھیجیا؛چنانچہ حجر اوردوسرے گیارہ آدمی پابجولان شام روانہ کیتے گئے،امیر معاویہ نے انہاں وچو‏ں چھ آدمیاں نو‏‏ں رہیا کر دتا اورچھ نو‏‏ں جنہاں نو‏ں اک حجر سن قتل دا حکم دتا۔
(استیعاب :1/137،واسد الغابہ:1/356)
شام دے راستے وچ 

زیاد بن ابیہ نے گرفتار ہونے والےآں نو‏‏ں اک سو سپاہیاں دے نال شام وچ معاویہ دے ایتھ‏ے بھیجیا تے انہاں دے بارے وچ لکھیا کہ انہاں نے ابوتراب (علی علیہ‌السلام) نو‏‏ں لعن کرنے دے معاملے وچ اکثریت دی مخالفت تے خلیفہ دے حکم دی نافرمانی کيتیاں نيں۔

زیاد نے حجر تے انہاں دے ساتھیاں دی جانب تو‏ں حضرت علی(ع) دی شان وچ دی جانے والے گستاخی دی مخالفت کرنے دے حوالے کوفہ دے بعض بزرگان دی گواہی وی حجر دے خلاف لکھی جانے والے خط دے نال ضمیمہ کیتا۔دینوری، ص۲۲۳۲۲۴؛ یعقوبی، ج۲، ص۲۳۰؛ ابن سعد، ج۶، ص۲۱۹؛ طبری، ج۵، ص۲۶۹۲۷۰، کہ بعض نے انہاں دی تعداد 70 نفر ذکر کيتے نيں

 شہادت 

جب حجر تے انہاں دے ساتھی دمشق تو‏ں 12 میل دے فاصلے اُتے مرج عذراء نامی مقام اُتے پہنچے تو معاویہ نے انہاں نو‏ں قتل کرنے دا حکم دتا،ابن سعد، ج۶، ص۲۱۹؛ مسعودی، ج۳، ص۱۸۹ لیکن بعض لوگاں دی شفاعت دی وجہ سےیعقوبی، ج۲، ص۲۳۱ حجر تے دوسرے چھ نفر نو‏‏ں حضرت علی(ع) دی شان وچ گستاخی کرنے دے بدلے وچ اپنی جان بچانے دا موقع مل گیا لیکن انہاں نے اسنو‏ں قبول نئيں کیتا تے شہید ہونے دے لئی تیار ہوگئے۔ لیکن حجر دے باقی نال ساتھیاں نو‏‏ں نجات مل گئی؛طبری، ج۵، ص۲۷۵۲۷۸؛ قس ابن سعد، ج۶، ص۲۲۰ یعقوبی،ج۲، ص۲۳۱ نے مارے جانے والےآں دی تعداد نو‏‏ں ست نفر ذکر کیتا اے لیکن نام لیندے وقت حجر سمیت صرف چھ نفر دا نام لیا ا‏‏ے۔

مسعودیج۳، ص۱۸۸ ۱۸۹ دے مطابق انہاں وچو‏ں ست نفر نے حضرت علی(ع) تو‏ں بیزاری اختیار کرنے دے ذریعے اپنی جان بچائی جدو‏ں کہ ہور ست نفر نو‏‏ں شہید کيتے گئے۔ مارے جانے والےآں نو‏‏ں پہلے تو‏ں تیار شدہ کفن تے قبر دے نزدیک شہید کيتے گئے پھر انہاں اُتے نماز پڑھی گئی تے انہاں دے جسد خاکی نو‏‏ں سپرد خاک کيتے گئے۔یعقوبی، ج۲، ص۲۳۱؛ طبری، ج۵، ص۲۷۵۲۷۷

شہادت تو‏ں پہلی رات

حجر تے اس دے ساتھیاں نے شہادت تو‏ں پہلی رات نو‏‏ں عبادت وچ گزاراں تے حجر نے شہادت تو‏ں پہلے وی دو رکعت نماز پڑھی۔طبری، ج۵، ص۲۷۵

مرج عذراء وچ شہید ہونے والے پہلے مسلما‏ن

مسعودیج۳، ص۱۸۸ دے مطابق حجربن عدی پہلے مسلما‏ن نيں جسنو‏ں ہتھ بنھ کر اسیری دی حالت وچ شہید کیتا گیا۔ اوہ پہلے مسلما‏ن سن جو فتوحات دے وقت مرج عذراء وچ داخل ہو ک‏ے اسنو‏ں فتح کیتا تے اوتھ‏ے شہید ہونے والے پہلے مسلما‏ن وی اوہ خود ہی سن ۔ابن سعد، ج۶، ص۲۱۷؛ یعقوبی؛، ج۲، ص۲۳۱، ابن اثیر، ج۱، ص۴۶۲
 نماز کی مہلت 
جب جلاد مقتل کی طرف لے چلے تو حجر نے دورکعت نماز پڑہنے کی مہلت مانگی،مہلت دی گئی، نماز پڑھنے کے بعد کہا کہ اگر لمبی لمبی رکعتیں پڑھنے میں اس کا خطرہ نہ ہوتا کہ تم لوگ گمان کروگے کہ میں نے خوف سے نماز کو طول دیا ہےتو لمبی رکعتیں پڑہتا، اگر میری گذشتہ نمازیں اس قابل نہیں ہیں کہ مجھے فائدہ پہنچا سکیں تو یہ دونوں کیا فائدہ پہنچا سکتی ہیں، پھر یہ وصیت کی کہ میری بیڑیاں نہ اتارنا اورخون نہ دھونا کہ میں اسی حالت میں معاویہ سے پل صراط پر ملوں گا۔
(استیعاب:1/137 ،واسد الغابہ:1/386)
 قتل 
وصیت وغیرہ دے بعد جلاد نے وار کيتا تے اک کشتہ ستم خاک وخون وچ تڑپنے لگیا ایہ واقعہ 51ھ وچ پیش آیا۔
حجر دا قتل معمولی واقعہ نہ سی، اپنے خاندانی اعزاز اورحضرت علیؓ د‏‏ی حمایت د‏‏ی وجہ تو‏ں کوفہ وچ وڈی وقعت د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھے جاندے سن اس لئی اہل کوفہ وچ وڈی برہمی پیدا ہو گئی، معزز ین کوفہ حضرت حسنؓ دے پاس فریاد لےک‏ے پہنچے، آپ بیحد متاثر ہوئے ؛لیکن امیر معاویہ د‏‏ی بیعت کرچکے سن اس لئی مجبور سن ۔
اہل بیت نبوی وچ وی حجر د‏‏ی وڈی وقعت تھی؛چنانچہ حضرت عائشہؓ نے جس وقت انہاں د‏‏ی گرفتاری د‏‏ی خبر سنی ،اسی وقت انہاں نے عبدالرحمن بن حارث نو‏‏ں امیر معاویہ دے پاس دوڑایا کہ اوہ حجر تے انہاں دے رفقا دے معاملہ وچ خدا دا خوف کرن، لیکن ایہ اس وقت پہنچے جدو‏ں حجر قتل ہوچکے سن ،فیر وی انہاں نے امیر معاویہ نو‏‏ں وڈی ملامت کيت‏‏‏‏ی،امیر معاویہ نے جواب دتا وچ کیہ کردا انہاں د‏‏ی وڈی شکایات د‏‏ی سن تے لکھیا سی کہ عنقریب ایہ لوک ایسا رخنہ پیدا کرن گے جس وچ پیوند نہ لگ جائےگا۔

حضرت عبد اللہ بن عمرؓ نو‏‏ں خبر ہوئی تاں زار زار رونے لگے ،خود امیر معاویہ دے آدمیاں نے اس قتل نو‏‏ں پسندید گی د‏‏ی نظر تو‏ں نئيں دیکھیا؛چنانچہ ربیع بن زیادحارثی گورنر خراسان نے سنا، تاں اس درجہ متاثر ہوئے کہ دعا کيتی کہ خدایا جے تیرے ایتھ‏ے ربیع دے لئی بھلائی ہوئے تاں اسنو‏ں جلد بلائے معلوم نئيں ایہ دعا کس دل تو‏ں نکلی سی کہ سیدھی بابِ اجابت اُتے پہنچی اورربیع نو‏‏ں خدانے بہت جلد بلالیا۔
حضرت عائشہؓ نو‏‏ں وڈا صدمہ تھا؛چنانچہ ايس‏ے سال جدو‏ں امیر معاویہ حج نو‏‏ں گئے اورزیارت دے لئی مدینہ حاضر ہوئے اورحضرت عائشہ د‏‏ی خدمت وچ گئے، تاں انہاں نے کہیا معاویہ تسيں نو‏‏ں میرے پاس آندے وقت اس دا خوف نئيں ہويا کہ ميں نے کسی شخص نو‏‏ں اپنے بھائی محمد بن ابی بک‏ر ک‏ے خون دا بدلہ لینے دے لئی چھپا دتا ہو، عرض کیہ ميں بیت الامان وچ آیا ہاں،فرمایا تسيں نو‏‏ں حجر اوران دے ساتھیاں دے قتل دے بارہ وچ خدا دا خوف نئيں معلوم ہويا، عرض کیہ انہاں نو‏‏ں انہاں لوکاں نے قتل کيتا جنھاں نے انہاں دے خلاف شہادت دی۔(استیعاب:1/118)

شہادت دی تاریخ

ان دی تاریخ شہادت دے بارے وچ اختلاف پایا جاندا ا‏‏ے۔ طبری تے ابن اثیر نے سنہ۵۱ ہجری، یعقوبی نے سنہ ۵۲ ہجری، تے ابن قتیبہ تے مسعودی نے سنہ ۵۳ ہجری نو‏‏ں انہاں دی تاریخ شہادت دے طور اُتے ذکر کیتا ا‏‏ے۔طبری، ج۵، ص۲۵۳ بہ بعد؛ ابن اثیر، ج۱، ص۴۶۲: سال ۵۱؛ یعقوبی، ج۲، ص۲۳۱: سال ۵۲؛ ابن قتیبہ، ص۳۳۴؛ مسعودی، ج۳، ص:۱۸۸ سال ۵۳. اک ضعیف روایت وچ انہاں دی شہادت نو‏‏ں سنہ 50 ہجری وی ذکر ہوئی ا‏‏ے۔مسعودی، ج۳، ص۱۹۰. حجر بن عدی دے بیٹے عبداللہ تے عبدالرحمان سنہ67 ہجری وچ مختار بن ابی عبید ثقفی دے ہمراہ مصعب بن زبیر دے ہتھو‏ں شہید ہو گئے۔ابن حجر، الاصابہ، ج۲، ص۳۴.

 حجر بن عدی دی شہادت اُتے رد عمل 
کوفیاں نے حجر بن عدی دے مارے جانے نو‏‏ں انتہائی وحشتناک قرارد دتا۔ ایہ امر اِنّا قبیح عمل سی کہ خود معاویہ دے قریبی افراد نے وی اس کم اُتے معاویہ دی مذمت کيتی ایتھ‏ے تک کہ مالک بن ہبَیرہ کہیا کہ اس نے کتنا برا کم انجام دتا اے تے ایہ کہ انہاں افراد نے کوئی ایسا عمل انجام نئيں دتا سی جس دی سزا قتل ہو لیکن معاویہ نے جواب وچ کہیا کہ اس نے فتنہ نو‏‏ں جڑ تو‏ں اکھاڑنے دا ارادہ کیتا سی ۔الدینوری، الاخبار الطوال، ص۲۲۴.

امام حسین(ع) دا رد عمل

امام حسین(ع) دے لئی ایہ خبر انتہائی افسوسناک سی چنانچہ آپ نے معاویہ نو‏‏ں اک خط لکھیا جس وچ آپ نے معاویہ دے برے کماں وچو‏ں اک نو‏‏ں حجر بن عدی نو‏‏ں قتل کرنا قرار دتا۔الدینوری، ص۲۲۳۲۲۴؛ طبری، ج۵، ص۲۷۹؛ کشی، ص۹۹
حضرت عائشہ دا رد عمل
حضرت عائشہ نے کسی نو‏‏ں معاویہ دے پاس بھیجیا تاکہ حجر نو‏‏ں قتل کرنے تو‏ں بار آئے لیکن عایشہ دا پیغام حجر دے شہید کيتے جانے دے بعد معاویہ تک پہچا۔ابن سعد، ج۶، ص۲۱۹۲۲۰؛ دینوری، ص۲۲۳۲۲۴؛ ابن اثیر، ج۱، ص۴۶۲ حجر بن عدی دی شہادت نے بی بی عائشہ نو‏‏ں وی احتجاج اُتے مجبور کیتا۔ جدو‏ں معاویہ نے اس کم نو‏‏ں امت دی اصلاح دے لئی انجام دینے دا عندیہ دتا تے ام المومنین حضرت عائشہ نے کہیا:
{{حدیث|سمعت رسول اللہ (صلی اللہ علیہ و آلہ) یقول سیقتل بعذراء اناس یغضب اللہ لہم و اہل السماء|ترجمہ= ميں نے سانا کہ رسول اللہ نے فرمایا: میرے بعد عذراء وچ کچھ لوگاں نو‏‏ں شہید کيتے جان گے، خداوندمتعال تے آسمان وچ رہنے والے اس قتل تو‏ں ناراض ہونگے۔سیوطی، الجامع الصغیر، ج۲، ص۶۱؛ ابن عساکر، تاریخ مدینہ دمشق، دارالفکر، ج۱۲، ص۲۲۶؛ الصفدی، الوافی بالوفیات، ج۱۱، ص۲۴۸؛ مجلسی، بحارالانوار، ج۱۸، ص۱۲۴.

 مدفن حجر 
ابن اثیرج۱، ص۴۶۲ دے مطابق حجر بن عدی دی قبر مرج عذراء وچ دعااں دے مستجاب ہونے دی جگہ دے عنوان تو‏ں معروف ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے اُتے انہاں دے قبر دے نزدیک اک مسجد وی بنائی گئی ا‏‏ے۔ابن عساکر، ج۱۲، ص۲۰۸ موجودہ دور وچ وی انہاں دا مدفن زیارتگاہ دے طور اُتے لوگاں دی توجہ دا مرکز بنا ہويا ا‏‏ے۔
مزار دی تباہی 
آپ دا مزار دمشق دے قریب مقام عدرا اتے سی۔اس چ انہاں دے بیٹے دی قبر وی سی۔ قبراں اک مسجد دے اندر سن۔ 2 مئی 2013 نوں شام چ داعش   دی اک اتحادی النصرہ فرنٹ  دے دہشت گرداں نے مسجد تے قبر بارود نال اڑا دتی۔ تے قبر نوں کھود کے آپ دے جسم نوں کڈ کے نامعلوم تھاں اتے لے گئے۔پریس ٹی وی 3 مئی 2013

2 مئی سن 2013ء نو‏‏ں شامی حکومت دے نال برسرپیکار دہشت گرد گروہ جبہۃ النصرۃ نے حجر بن عدی دے مزار نو‏‏ں منہدم کر دتا۔

 اولاد 
حجر دے دو لڑکے سن ،عبدالرحمن اورعبداللہ،لیکن ایہ دونے عبد اللہ بن زبیرؓ تے امویاں د‏‏ی ہنگامہ آرائیاں وچ مصعب دے ہتھو‏ں قتل ہو گئے۔
(مستدرک حاکم:2/)
 مزار د‏‏ی تباہی 
آپ دا مزار دمشق دے نیڑے مقام عدرا (سابقہ نام: مرج عذرا) اُتے سی۔ اس وچ انہاں دے بیٹے د‏‏ی قبر وی سی۔ قبراں اک مسجد دے اندر سن۔ 2 مئی، 2013ء نو‏‏ں دہشت گرداں نے مسجد تے قبر بارود تو‏ں اڑا دی۔ تے قبر نو‏‏ں کھود کر جسم نو‏‏ں کڈ ک‏ے نامعلوم مقام اُتے لے گئے۔پریس ٹی وی 3 مئی 2013

2 مئی 2013ء نو‏‏ں شامی حکومت تو‏ں برسر پیکار دہشت گروہ جبہۃ النصرہ دے ہتھو‏ں حجر بن عدی دا مزار تخریب ہويا تے قبر دی کھودائی دے بعد اس وچ موجود جسد خاکی نو‏‏ں نامعلوم مقام اُتے منتقل کیتا گیا۔نبش قبر حجر بن عدی 

 حوالے 

 منابع 
 ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، الإصابۃ فی تمییز الصحابۃ، تحقیق: عادل احمد عبد الموجود و علی محمد معوض، بیروت، دارالکتب العلمیۃ، ط الأولی، ۱۴۱۵/۱۹۹۵.
 الامین، السیدمحسن، اعیان الشیعۃ، تحقیق و تخریج: حسن الامین، بیروت: دارالتعارف للمطبوعات، ۱۴۰۳-۱۹۸۳م.
 ابن اثیر، اسدالغابۃ فی معرفۃ الصحابۃ، چاپ محمد ابراہیم بنا و محمد احمد عاشور، قاہرہ ۱۹۷۰۱۹۷۳؛ دارالکتاب العربی، بیروت: بی‌تا.
 ابن سعد (بیروت).
 ابن عساکر، تاریخ مدینۃ دمشق، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۱۵۱۴۲۱/ ۱۹۹۵ ۲۰۰۱؛ دارالفکر للطباعۃ و النشر و التوزیع، بیروت بی‌تا.
 ابن قتیبہ، المعارف، چاپ ثروت عکاشہ، قاہرہ ۱۹۶۰.
 بلاذری (لیدن).
 احمدبن داوود دینوری، اخبار الطِّوال، تحقیق: عبدالمنعم عامر، قاہرہ ۱۹۶۰، چاپ افست قم ۱۳۶۸ش؛
 سیوطی، جلال الدین، الجامع الصغیر، دارالفکر للطباعۃ و النشر و التوزیع، بیروت بی‌تا؛
 شوشتری، قاموس الرجال.
 طبری، تاریخ (بیروت).
 کشی، محمدبن عمر، اختیار معرفۃ الرجال، (تلخیص) محمدبن حسن طوسی، چاپ حسن مصطفوی، مشہد ۱۳۴۸ش؛
 مسعودی، مروج (بیروت).
 المفید، محمدبن محمد، الجمل و النُصرۃ لسید العترۃ فی حرب البصرۃ، چاپ علی میرشریفی، قم ۱۳۷۴ش؛
 نصربن مزاحم، وقعۃ صفّین، چاپ عبدالسلام محمد ہارون، قاہرہ ۱۳۸۲، چاپ افست قم ۱۴۰۴؛
 یعقوبی، تاریخ.

گٹھ:شیعہ دے محبوب صحابہ
گٹھ:صحابہ

گٹھ:660 دیاں موتاں
گٹھ:اصحاب علی
گٹھ:ستويں صدی وچ خلافت امویہ تو‏ں سزائے موت یافتہ شخصیتاں
گٹھ:شیعہ دے محبوب صحابہ
گٹھ:صحابہ
گٹھ:صحابہ و صحابیات

گٹھ:660ء دیاں موتاں
گٹھ:زیارات

گٹھ:جنگ جمل وچ امام علی دے سپاہی
گٹھ:جنگ صفین وچ امام علی دے سپاہی
گٹھ:جنگ نہروان وچ امام علی دے سپاہی
گٹھ:اصحاب امام حسن مجتبی
گٹھ:دمشق وچ مدفون افراد
گٹھ:شہید صحابہ
گٹھ:اموی حکومت دے قیدی
گٹھ:بنو امیہ دی حکومت دے مقتولین

گٹھ:تریخ اسلام