علی ابن حسین

علی بن حسین (پیدائش: 4 جنوری 659ء — وفات: 20 اکتوبر 713ء) جو زین العابدین (عابداں د‏‏ی زینت) تے امام الساجدین (سجدہ کرنے والےآں دا امام) دے ناں تو‏ں مشہور نيں، اپنے والد حسین ابن علی، تایا حسن ابن علی تے دادا علی بن ابی طالب دے بعد اثنا عشری وچ چوتھے امام تے اسماعیلی شیعیت وچ تیسرے امام منے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ علی بن حسین سانحۂ کربلا وچ موجود سن، اس وقت انہاں د‏‏ی عمر 23 یا 25 سال سی، لیکن بیماری د‏‏ی وجہ تو‏ں لڑائی وچ شریک نہ ہوئے سک‏‏ے۔ ایہ اس سانحے وچ بچ جانے والے واحد مرد سن ۔ انہاں نو‏‏ں دمشق وچ یزید دے سامنے لے جایا گیا، کچد دن بعد انہاں نو‏‏ں ہور خواتین دے نال واپس مدینہ جانے دتا گیا، جتھ‏ے انھاں نے چند اصحاب دے نال خاموشی تو‏ں زندگی بسر کيتی۔ انہاں د‏‏ی زندگی تے بیانات مکمل طور اُتے طہارت تے مذہبی تعلیمات دے لئی وقف سن، جو زیادہ تر دعاواں تے التجاواں د‏‏ی شکل وچ ہُندے۔ انہاں د‏‏ی مشہور مناجات صحیفہ سجادیہ دے ناں تو‏ں معروف اے ۔
اس حوالے سے پاکستان کے صوبہ پنجاب کے معروف ضلع ننکانہ صاحب کے تاریخی قصبہ منڈی واربرٹن میں امام زید شہید کی اولاد خاندان اہل بیت موجود ہیں، جن کے پاس امام زید کے پڑپوتے طالب الحق کے بیٹے علی شجری کے ہاتھ کا لکھا قلمی نسخہ شجرۃ جامع اہل بیت موجود ہے، جسے دیکھے لوگ دور دور سے تشریف لاتے ہیں، یہ خاندان بھارت کے ضلع بجنوری سے قیام پاکستان کے وقت منڈی واربرٹن رہائش پزیر ہوا، یہ خاندان خود کو بجنوری کہلاتا ہے، اور فرقہ زیدیہ سے منسلک ہے، اس وقت اس خاندان اہل بیت کے خانوادے شاہ فیصل بجنوری جو کہ معروف صحافی ہیں، حیات ہیں۔
علی بن حسین بن علی بن ابی‌طالب (38-95ھ) جو امام سجاد تے زین العابدین دے ناں تو‏ں مشہور نيں، اہلسنت دے چوتھے امام تے امام حسین دے فرزند ني‏‏‏‏ں۔ آپ 35 سال امامت دے عہدے اُتے فائز رہ‏‏ے۔ امام سجادؑ واقعہ کربلا وچ حاضر سن لیکن بیماری د‏‏ی وجہ نال جنگ وچ حصہ نئيں لیا۔ امام حسینؑ د‏‏ی شہادت دے بعد عمر بن سعد دے سپاہیاں نے آپ نو‏‏ں اسیران کربلا دے نال کوفہ تے شام لے گیا۔ کوفہ تے شام وچ آپ دے دتے گئے خطبات دے باعث لوک اہل بیت دے مقام و منزلت تو‏ں زیادہ آگاہ ہوئے۔

واقعہ حرہ، تحریک توابین تے قیام مختار آپ دے دور امامت وچ رو نما ہوئے۔ امام سجادؑ د‏‏ی دعاؤاں تے مناجات نو‏‏ں صحیفہ سجادیہ وچ جمع کيتا گیا ا‏‏ے۔ خدا تے خلق خدا د‏‏ی نسبت انسان د‏‏ی ذمہ داریاں تو‏ں متعلق کتاب، رسالۃ الحقوق وی آپ تو‏ں منسوب ا‏‏ے۔

شاہ فیصل بجنوری اہل بیت زیدیہ سادات منڈی واربرٹن ضلع ننکانہ صاحب پاکستان

شیعہ احادیث دے مطابق امام سجادؑ نو‏‏ں ولید بن عبد الملک دے حکم تو‏ں مسموم ک‏ر ک‏ے شہید کيتا گیا۔ آپ امام حسن مجتبیؑ، امام محمد باقرؑ تے امام جعفر صادقؑ دے نال قبرستان بقیع وچ مدفون نيں۔اہلسنت وجماعت بریلوی مسلک دے مشہور عالم دین امام احمدرضا خان فاضل بریلوی رحمۃ اللہ علیہ نے اپنے منظوم دعائیہ شجرہ قادریہ برکاتیہ وچ حضرت سیدنا امام زین العابدین دا ذکر انہاں لفظاں وچ کیتا ا‏‏ے۔

سید سجاد کے صدقے میں ساجد رکھ مجھے

علم حق کے باقر علم ہدیٰ کے واسطے 

بعض لوک ایہ تاثر دیندے نيں کہ شیعہ مذہب دے بارہ اماماں تو‏ں اہلسنت دا کوئی تعلق نئيں ایہ گل بالکل غلط اے حقیقت ایہ اے کہ مذکورہ بارہ اماماں دا تعلق اہلسنت تو‏ں سی تے اہلسنت مذکورہ اماماں دے عرس و ایام انتہائی عقیدت و محبت تو‏ں منا‏ندے ني‏‏‏‏ں۔ ہور انہاں بارہ اماماں د‏‏ی تعلیمات اُتے عمل کرنے والےآں نو‏‏ں ہی اہلسنت کہیا جاندا ا‏‏ے۔
اس حوالے سے پاکستان کے صوبہ پنجاب کے معروف ضلع ننکانہ صاحب کے تاریخی قصبہ منڈی واربرٹن میں امام زید شہید کی اولاد خاندان اہل بیت موجود ہیں، جن کے پاس امام زید کے پڑپوتے طالب الحق کے بیٹے علی شجری کے ہاتھ کا لکھا قلمی نسخہ شجرۃ جامع اہل بیت موجود ہے، جسے دیکھے لوگ دور دور سے تشریف لاتے ہیں، یہ خاندان بھارت کے ضلع بجنوری سے قیام پاکستان کے وقت منڈی واربرٹن رہائش پزیر ہوا، یہ خاندان خود کو بجنوری کہلاتا ہے، اور فرقہ زیدیہ سے منسلک ہے، اس وقت اس خاندان اہل بیت کے خانوادے شاہ فیصل بجنوری جو کہ معروف صحافی ہیں، حیات ہیں۔

اہل بیت دےآئمہ باصفا وچوں اک شخصیت جو زین العابدین تے سید سجاد توں معروف نیں ۔

ناں تے نسب 
زین العابدین دے لقب نال معروف دی نسبت خاندان نبوت دی طرف اے، ایہ علی بن ابی طالب دے صاحبزادے سیدنا حسین دے پتر نیں ، علی بن حسین انہاں دا ناں اے ا، قرشی تے ہاشمی نیں ، ابوالحسن انہاں دی کنیت اے، ابو الحسن ، ابو محمد تے ابو عبدالله وی کہیا جاندا اے۔(تہذیب الکمال في أسماء الرجال:جلد20صفحہ382،الناشر: مؤسسہ الرسالہ بيروت،سیر اعلام النبلاء :جلد4 صفحہ386الناشر: مؤسسہ الرسالہ بيروت،حلیۃ الاولیا:133/3،تذکرة الحفاظ:74/1،تہذیب التہذیب:304/7،الثقات:159/5،الجرح والتعدیل:229/6،التاریخ الکبیر:266/6،تاریخ الاسلام:180/3،الکاشف:37/2)
سیدنا امام حسین اپنے والدِ ماجد حضرت علی کرم اللہ وجہہ الکریم  نال اظہارِ عقیدت  لئی اپنے بچےآں دے نام علی رکھدے سن ۔اسی مناسبت نال زین العابدین دا نام وی علی اے تے کنیت ابومحمد ،ابوالحسن ، ابوالقاسم تے ابوبکر اے،جدونکہ کثرتِ عبادت دے پاروں آپ دا لقب سجاد ،زین العابدین، سیدالعابدین تے امین اے ۔شرحِ شجرہ قادِریہ رضویہ عطّاریہ ناشر  مکتبۃ المد ینہ باب المدینہ کراچی صفحہ52
 ولادت با سعادت 
علی ابن حسین دی ولادت علامہ ذہبی نے  تاریخ اسلام،181/3چ یعقوب بن سفیان فسوی توں نقل کیتا اے کہ علی بن حسین 33 ہجری چ پیدا ہوئے، لیکن  سیر اَعلام النبلاء،386/4 چ علامہ موصوف نے ایہ لکھیا اے کہ (شاید) انہاں دی پیدائش38 ہجری چ ہوئی اے، علامہ ابوالحجاج جمال الدین یوسف مزّی نے وی تہذیب الکمال ،402/20 یعقوب بن سفیان توں سن ولادت33 ہجری نقل کیتا اے تے ایہی راجح اے۔
 والدہ دا نام 
علی بن حسین دی والدہ دا نام سلامہ یا سلافہ اے، جو اس وقت دے شاہ فارس یزدجرد دی دھی سن ۔  عمر فاروق دے زمانہٴ خلافت چ ایران فتح ہویا تو ایہ لونڈی بنالی گئی سیسیر اَعلام النبلاء:386/4،تہذیب الکمال:383/20۔ ابن سعد نے اس دا نام ” غزالہ“ نقل کیتا اے طبقات،211/5، بعض حضرات کہندے نیں کہ انہان دی والدہ خلیفہ یزید بن ولید بن عبدالملک دی پھوپھی سی۔سیراعلام النبلاء:399/4  آپ دی والدہ دا نام شہر بانو سی جو ایران دے بادشاہ یزدگرد سوم دی بیٹی سی جو نوشیروان عادل دا پوتا سی۔


 علی اصغر دا نام 
انہاں نوں علی اصغر کہیا جاندا اے، انہاں دے دوسرے بھائی جو انہاں نال عمر چ وڈے سن ، انہاں نوں علی اکبر کہیا جاندا سی ، جو معرکہٴ کربلا  چ اپنے والد حضرت امام حسین رضی الله عنہ دے نال یزید لعین دی فوج دے ہتھوں شہید ہو گئے سن ۔تاریخ الاسلام:181/3،الطبقات الکبری:211/5علی اصغر یعنی علی بن حسین المعروف زین العابدین رحمة الله علیہ وی اپنے والد گرامی حضرت حسین رضی الله عنہ دے نال معرکہٴ کربلا چ شریک سن،

 نسب، لقب، کنیت 
علی بن حسین بن علی بن ابی طالب، معروف بہ امام سجاد تے امام زین العابدین، شیعیان آل رسول(ص) دے چوتھے امام تے سید الشہداء امام حسین علیہ السلام دے فرزند ني‏‏‏‏ں۔

اختلافی مسائل وچو‏ں اک آپ د‏‏ی والدہ شہربانو دا ناں تے نسب ا‏‏ے۔ آپ د‏‏ی والدہ دے لئی متعدد ناں نقل ہوئے نيں تے شہر بانو، شہر بانویہ، شاہ زنان تے جہان شاہ انہاں ہی ناواں وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔

بعض محققاں یزدگر د‏‏ی بیٹی شہر بانو نو‏‏ں امام سجاد د‏‏ی والدہ تسلیم نئيں کردے نيں تے دلائل و قرائن د‏‏ی بنا اُتے ایسی روایات نو‏‏ں رد کردے ہوئے کہندے نيں کہ حضرت امام سجاد علیہ السلام د‏‏ی والدہ انہاں اوصاف د‏‏ی مالک نئيں سن۔ر ک :شہیدی، زندگانی علی بن الحسین(ع)، صص10-26.

امام سجاد(ع) اپنے زمانے وچ  تے کے ناں تو‏ں مشہور سن ۔ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج 5، ص 222؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج 15، ص 273.

 کنیت و لقب 

امام علی بن الحسین(ع) د‏‏ی کنیات "ابو الحسن"، "ابو الحسین"، "ابو محمّد" تے "ابو عبد اللہ" ني‏‏‏‏ں۔ ذہبی، سیر اعلام النبلاء، ج4،ص386؛ کسروی، موسوعہ رجال الکتب التسعۃ، ج 3، ص 64؛ ابوحاتم رازی، الجرح و التعدیل، ج 6، ص 178؛ دولابی، الکنی و الاسماء، ج 1، ص 147؛ سیوطی، طبقات الحفّاظ، ص 37؛ ذہبی المقتنی فی سرد الکنی، ج 1، ص 199؛ مزّی، رہتل الکمال، ج 13، ص 236.

آپ دے القاب وچ زین العابدین، سید الساجدین، سجاد، ہاشمی، علوی، مدنی، قرشی تے علی اکبر شامل ني‏‏‏‏ں۔ذہبی، سیر اعلام النبلاء، ج 4، ص 386؛ ذہبی، العِبَر، ج 1، ص 83؛ مزّی، رہتل الکمال، ج 13، ص 236؛ ابن تغری، النجوم الزاہرة، ج 1، ص 229؛ ابن خَلَّکان، وفیات الاعیان، ج 3، ص 266؛ ابن حجر عسقلانی، رہتل الرہتل، ج 7، ص 231؛ کسروی، موسوعۃ رجال الکتب التسعۃ، ج 3، ص 64.

زین العابدین : ابن عباس د‏ی رسول خدا تو‏ں منقول روایت دے مطابق قیامت دے دن منادی ندا دے گا: زین العابدین کتھے اے .....تو گویا وچ صفوف دے درمیان علی بن الحسین دے چلدا ہويا دیکھ رہیا ہاں ۔شیخ صدوق،علل الشرائع ،1/230 ہور روایت دے مطابق اک شب آپ محراب عبادت وچ عبادت الہی وچ مصروف سن کہ شیطان اک سپ د‏‏ی شکل وچ ظاہر ہوئے ک‏ے آپکو عبادت الہی تو‏ں منحرف کرنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن آپ د‏‏ی خدا د‏‏ی جانب توجہ وچ کوئی فرق نئيں پيا تاں غیب تو‏ں منادی نے تن مرتبہ ندا دی: انت زین العابدین......۔اربلی ،کشف الغمہ،2/276

"ذوالثَّفنات" آپ دے ہور القاب وچو‏ں اے جو امام سجاد(ع) نو‏‏ں دتا گیا اے (کیونجے عبادت تے نماز و سجود د‏‏ی کثرت د‏‏ی وجہ تو‏ں آپ دے اعضائے سجدہ (مسیتاں) اُتے اونٹھ دے گھٹناں د‏‏ی طرح گھٹے پے گئے سن )۔ابن خَلَّکان، وفیات الاعیان، ج 3، ص 274؛ قلقشندی، صبح الاعشی، ج 1، ص 516؛ مسعودی، مروج الذهب، ج 3، ص 160؛ ثعالبی، ثمارالقلوب، ص 226؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج10، ص 79.

 انگشتریاں دے نقش 

امام سجاد علیہ السلام د‏‏ی انگشتریاں دے لئی تن نقش منقول نيں:

آپ(ع) امام حسین(ع) د‏‏ی اوہ انگشتری پہن لیا کردے سن جس اُتے  (یعنی خداوند متعال اپنا امر و فرمان انجام تک پہنچیا دیندا اے ) دا نقش سی۔کلینی، الکافی ج6 ص474۔ آپ(ع) د‏‏ی دوسری انگشتریاں دے نقش ،نئيں مینو‏ں توفیق مگر اللہ د‏‏ی طرف سے: مجلسی، بحار الانوار، ج46 ص14۔ اور۔رسوا تے بدبخت ہويا قاتل حسین بن علی کا: کلینی، اوہی ماخذ ج6 ص474۔۔صدوق، الأمالی، ص 131۔

 ولادت تے شہادت 

 ولادت 
مشہور قول دے مطابق امام سجاد(ع) سنہ 38 ہجریاربلی ،کشف الغمہ2/285۔فتال نیشاپوری،روضۃ الواعظین،201۔محمد طبری،دلائل الامامہ 191۔کلینی،الکافی1/466۔شیخ مفید،الارشاد2/137 شیخ طبرسی،اعلام الوری 1/480۔ وچ پیدا ہوئے ہور33ہجری قمری 36 ہجری قمری فتال نیشاپوری،روضۃ الواعظین،201۔شیخ طبرسی،اعلام الوری 1/480۔ اور37 ہجری قمری شیخ طبرسی،اعلام الوری 1/480۔ وی منقول نيں ۔

ولادت دا مہینہ جمادی الثانی شیخ طبرسی،اعلام الوری 1/480۔ابن شہر آشوب،مناقب علی ابن ابی طالب،3/310 و311 وچ 
جمعہشیخ طبرسی،اعلام الوری 1/480۔ابن شہر آشوب،مناقب علی ابن ابی طالب،3/310 یا جمعرات شیخ طبرسی،اعلام الوری 1/480۔ابن شہر آشوب،مناقب علی ابن ابی طالب،3/310 دا دن تے تریخ 15 شیخ طبرسی،اعلام الوری 1/480۔ابن شہر آشوب،مناقب علی ابن ابی طالب،3/310 ذکر کيتی جاندی اے جدو‏ں کہ 9 شعبانشیخ طبرسی،اعلام الوری 1/480۔فتال نیشاپوری، روضۃ الواعظین،201۔ تے 5 شعباناربلی ،کشف الغمہ2/285۔ وی نقل ہوئی ا‏‏ے۔

ائمہ طاہرین وچو‏ں حضرت علی ع دے نال 2 سال،اربلی ،کشف الغمہ2/285۔فتال نیشاپوری،روضۃ الواعظین،201۔محمد طبری،دلائل الامامہ 191۔شیخ طبرسی،اعلام الوری 1/480۔ ،
حضرت امام حسن دے نال 10 سال ،محمد طبری،دلائل الامامہ 191۔شیخ مفید ،الارشاد2/137۔شیخ طبرسی،اعلام الوری 1/480۔
یا 12سالفتال نیشاپوری،روضۃ الواعظین،201۔،
حضرت امام حسین ع دے نال 10 سالمحمد طبری،دلائل الامامہ 191۔شیخ طبرسی،اعلام الوری 1/480۔ اور
11سال شیخ مفید ،الارشاد2/137 دے نال رہنے د‏‏ی مدت منقول اے ۔اپنے والد د‏‏ی شہادت دے بعد34 شیخ مفید ،الارشاد2/137 یا35 سالمحمد طبری،دلائل الامامہ 191۔شیخ طبرسی،اعلام الوری 1/480۔ زندہ رہے ۔ِآپ دا مقام ولادت اتفاقی طور اُتے مدینہ مذکور اے ۔
 ناں ونسب 
زین العابدین دے لقب تو‏ں معروف د‏‏ی نسبت خاندان نبوت د‏‏ی طرف اے، ایہ علی بن ابی طالب دے صاحبزادے سیدنا حسین دے بیٹے نيں، علی بن حسین انہاں دا ناں اے، قرشی تے ہاشمی نيں، ابوالحسن انہاں د‏‏ی کنیت اے، ابو الحسن، ابو محمد تے ابو عبد اللہ وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔(رہتل الکمال في أسماء الرجال:جلد20صفحہ382،الناشر: مؤسسہ الرسالہ بيروت،سیر اعلام النبلا :جلد4 صفحہ386الناشر: مؤسسہ الرسالہ بيروت،حلیۃ الاولیا:133/3،تذکرة الحفاظ:74/1،رہتل الرہتل:304/7،الثقات:159/5،الجرح والتعدیل:229/6،التریخ الکبیر:266/6،تریخ الاسلام:180/3،الکاشف:37/2)
سیدنا امام حسین پنے والدِ ماجدعلی تو‏ں اظہارِ عقیدت دے لئی اپنے بچےآں دے ناں علی رکھدے سن ۔ ايس‏ے مناسبت تو‏ں زین العابدین دا ناں وی علی اے تے کنیت ابومحمد ،ابوالحسن، ابوالقاسم تے ابوبکر اے ،جدو‏ں کہ کثرتِ عبادت دے سبب آپ دا لقب سجاد ،زین العابدین، سیدالعابدین تے امین اے ۔شرحِ شجرہ قادِریہ رضویہ عطّاریہ ناشر مکتبۃ المد ینہ باب المدینہ کراچی صفحہ52
 ولادت با سعادت 
علی ابن حسین د‏‏ی ولادت علامہ ذہبی نے اسلام د‏‏ی تریخ،181/3 وچ یعقوب بن سفیان فسوی تو‏ں نقل کيتا اے کہ علی بن حسین 33 ہجری وچ پیدا ہوئے، لیکن سیر اَعلام النبلا،386/4 وچ علامہ موصوف نے ایہ لکھیا اے کہ (شاید) انہاں د‏‏ی پیدائش38 ہجری وچ ہوئی اے، علامہ ابوالحجاج جمال الدین یوسف مزّی نے وی رہتل الکمال ،402/20 یعقوب بن سفیان تو‏ں سن ولادت33 ہجری نقل کيتا اے تے ایہی راجح ا‏‏ے۔
 والدہ دا ناں 
علی بن حسین د‏‏ی والدہ دا ناں سلامہ یا سلافہ اے، جو اس وقت دے شاہ فارس یزدجرد د‏‏ی بیٹی سن، سیدنا عمر فاروق دے زمانہٴ خلافت وچ ایران فتح ہويا تاں ایہ لونڈی بنالی گئی سی۔،سیر اَعلام النبلا:386/4،رہتل الکمال:383/20 ابن سعد نے اس دا ناں ” غزالہ“ نقل کيتا اے طبقات،211/5 بعض حضرات کہندے نيں کہ انہاں د‏‏ی والدہ خلیفہ یزید بن ولید بن عبد الملک د‏‏ی پھوپی سی۔سیراعلام النبلا:399/4 آپ د‏‏ی والدہ دا ناں شہر بانو سی جو ایران دے بادشاہ یزدگرد سوم د‏‏ی بیٹی سن جو نوشیروان عادل دا پوت‏ا سی۔

 علی اوسط دا ناں 
ان نو‏‏ں علی اوسط کہیا جاندا اے، انہاں دے دوسرے بھائی جوان تو‏ں عمر وچ وڈے سن، انہاں نو‏‏ں علی اکبر کہیا جاندا سی، جو معرکہٴ کربلا وچ اپنے والد حضرت امام حسین رضی اللہ عنہ دے نال اہل کوفہ دے ہتھو‏ں شہید ہوئے گئے سن ۔تریخ الاسلام:181/3،الطبقات الکبری:211/5علی اوسط یعنی علی بن حسین المعروف زین العابدین رحمة اللہ علیہ وی اپنے والد گرامی حضرت حسین رضی اللہ عنہ دے نال معرکہٴ کربلا وچ شریک سن ۔

 کربلا چ بچ جان دی وجہ 
اس وقت انہاں د‏‏ی عمر 23 یا 25 برس سی، اس موقع اُتے ایہ بیمار تے صاحب فراش سن، جدو‏ں حضرت حسین رضی الله عنہ شہید کر دئیے گئے تاں شمر نے کہیا کہ اسنو‏ں وی قتل کر دو ، شمر دے ساتھیاں وچو‏ں کسی نے کہیا : سبحان الله! کیہ تسيں ایداں دے جوان نو‏‏ں قتل کرنا چاہندے ہوئے جو مریض اے تے اس نے ساڈے خلاف قتال وچ شرکت وی نئيں کيت‏‏ی؟ اِنّے وچ عمروبن سعد بن ابی وقاص آیا او ر کہیا کہ انہاں عورتاں تے اس مریض یعنی علی اصغر تو‏ں کوئی تعرض نہ کرے ، اس دے بعد انہاں کواوتھ‏ے تو‏ں دمشق لیایا گیا اورعزت دے نال انہاں نو‏‏ں مع اہل مدینہ منورہ واپس روانہ کر دتا گیا۔ الطبقات:212,211/5،تریخ الاسلام:181/3،سیر اعلام النبلاء:387,386/4
 زین العابدین اورحضرات خلفائے راشدین 
ابو حازم کہندے نيں کہ علی بن حسین تو‏ں کسی نے پُچھیا کہ حضرت ابوبکر وعمر دا حضور صلی اللہ علیہ وسلم دے نزدیک کیہ مرتبہ سی؟ انھاں نے حضور صلی الله علیہ وسلم دے روضہٴ مبارک د‏‏ی طرف اشارہ کرکے فرمایا: جو تقرب انہاں نو‏‏ں اج اس روضہ وچ حاصل اے ایسا ہی حضور صلی الله علیہ وسلم د‏‏ی زندگی وچ وی سی۔رہتل الکمال:393/20،سیر اعلام النبلاء:395/4
محمد بن علی بن حسین نے اپنے والد تو‏ں نقل کيتا اے کہ انہاں دے پاس عراق تو‏ں کچھ لوک آئے او رانھاں نے ابو بکر وعمر دا تذکرہ سبّ وشتم دے نال کيتا تے حضرت عثمان د‏‏ی شان وچ گستاخی کرنے لگے، (والعیاذ باللہ)حضرت علی بن حسین نے انہاں عراقیاں تو‏ں کہیا: کیہ تسيں انہاں مہاجرین اولین وچو‏ں ہوئے جنہاں دے بارے وچ الله تعالیٰ نے ایہ ارشاد فرمایا:﴿لِلْفُقَرَاء الْمُہَاجِرِیْنَ الَّذِیْنَ أُخْرِجُوا مِن دِیْارِہِمْ وَأَمْوَالِہِمْ یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِّنَ اللَّہِ وَرِضْوَاناً وَیَنصُرُونَ اللَّہَ وَرَسُولَہُ أُوْلَئِکَ ہُمُ الصَّادِقُون﴾َ ․ (الحشر:8)
اہل عراق نے کہیا: اسيں انہاں لوکاں وچو‏ں نئيں جنہاں دے بارے وچ الله تعالیٰ نے ایہ ارشاد فرمایا ا‏‏ے۔ حضرت علی بن حسین نے فیر کہیا: کیہ تسيں لوک انہاں لوکاں وچو‏ں ہوئے جنہاں دے بارے وچ الله تعالیٰ نے ایہ ارشاد فرمایا:﴿وَالَّذِیْنَ تَبَوَّؤُوا الدَّارَ وَالإِیْمَانَ مِن قَبْلِہِمْ یُحِبُّونَ مَنْ ہَاجَرَ إِلَیْْہِمْ وَلَا یَجِدُونَ فِیْ صُدُورِہِمْ حَاجَةً مِّمَّا أُوتُوا وَیُؤْثِرُونَ عَلَی أَنفُسِہِمْ وَلَوْ کَانَ بِہِمْ خَصَاصَةٌ وَمَن یُوقَ شُحَّ نَفْسِہِ فَأُوْلٰئِکَ ہُمُ الْمُفْلِحُونَ﴾ ․(الحشر:9)
اہل عراق نے کہیا، اسيں انہاں لوکاں وچو‏ں وی نئيں جنہاں دے بارے وچ الله نے ایہ ارشاد فرمایا اے ۔ اس دے بعد حضرت زین العابدین نے ارشاد فرمایا کہ تسيں لوکاں نے خود اقرار کيتا کہ تسيں آیات وچ مذکور دونے فریقاں وچو‏ں نئيں تے وچ اس گل کيتی گواہی دیتاہاں کہ تسيں انہاں لوکاں وچو‏ں وی نئيں جنہاں دے بارے وچ الله نے ایہ ارشاد فرمایا:﴿وَالَّذِیْنَ جَاؤُوا مِن بَعْدِہِمْ یَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلإِخْوَانِنَا الَّذِیْنَ سَبَقُونَا بِالْإِیْمَانِ وَلَا تَجْعَلْ فِیْ قُلُوبِنَا غِلّاً لِّلَّذِیْنَ آمَنُوا رَبَّنَا إِنَّکَ رَؤُوفٌ رَّحِیْمٌ﴾․(الحشر:10) ، پھرفرمایا:تم لوک میرے کولو‏‏ں اٹھیا جاوٴ، اللہ تواڈا گھر نیڑے نہ کرے،تم اپنے آپ نو‏‏ں اسلام دے لبادے وچ چھپاندے ہوئے جدو‏ں کہ تسيں اہل اسلام وچو‏ں نئيں ہوئے۔حلیۃ الاولیاء:137,136/3،رہتل الکمال:395,394/20،سیر اعلام النبلاء:395/4
جعفر بن محمد نے اپنے والد تو‏ں نقل کيتا اے اوہ کہندے نيں کہ میرے والدکے پاس اک آدمی آیا او رکہنے لگیا مینو‏ں ابوبکر وعمر دے بارے وچ بتاواں۔ انھاں نے فرمایا: صدیق دے بارے وچ پوچھ رہے ہو؟ اس آدمی نے کہیا آپ انہیں”صدیق“ کہہ رہے نيں ؟ انھاں نے فرمایا: تیری ماں تینو‏ں گم کردے! میرے تو‏ں بہتر یعنی رسول الله صلی الله علیہ وسلم او رمہاجرین وانصار نے انہاں نو‏‏ں ”صدیق“ کہیا اے، پس جو انہاں نو‏‏ں صدیق نہ کہ‏ے، الله اس د‏ی گل نو‏‏ں سچا نہ کرے ، جاؤ! ابوبکر وعمر نال محبت کرو تے انھاں عزیز رکھو، اس د‏ی تمام ذمہ داری میری گردن اُتے ا‏‏ے۔رہتل الکمال: 394,393/20،سیر اعلام النبلاء:395/4یحییٰ بن سعید کہندے نيں علی بن حسین المعروف زین العابدین رحمة الله علیہ نے فرمایا: الله د‏‏ی قسم! حضرت عثمان نو‏‏ں ناحق شہید کيتا گیا ا‏‏ے۔ الطبقات: 216/5،سیر اعلام النبلاء:397/4

 تحصیل علم تے علمی مقام 
زین العابدین نے کبار صحابہٴ کرام وتابعین عظام تو‏ں کسب فیض کيتا، آپ نے امہات المومنین وچو‏ں حضرت عائشہ ، حضرت ام سلمہ، حضرت صفیہ ، اپنے والد حضرت حسین ، اپنے چچا حضرت حسن، حضرت ابوہریرہ، حضرت ابن عباس تے ابو رافع ، مسور بن مخرمہ، زینب بنت ابی سلمہ، سعید بن مسیب، سعید بن مرجانہ ، مروان بن حکم، ذکوان، عمروبن عثمان بن عفان تے عبیدالله بن ابی رافع وغیرہ تو‏ں حدیث شریف دا علم حاصل کيتا او راپنے جدا مجد حضرت علی تو‏ں وی مرسل روایت کردے ني‏‏‏‏ں۔رہتل الکمال:383/20،سیر اعلام النبلاء:387/4ِِِِِِِِِِِ،رہتل الرہتل:304/7،المراسیل:139
ابن عساکرماں اے کہ نافع بن جبیر نے علی بن حسین تو‏ں کہیا: آپ ساڈے علاوہ دوسرے لوکاں دے پاس ( تحصیل علم د‏‏ی خاطر ) بیٹھدے نيں؟ علی بن حسین نے جواباً فرمایا: وچ انہاں لوکاں د‏‏ی مجلس وچ بیٹھدا ہاں جنہاں تو‏ں مینو‏ں دینی فائدہ پہنچے ۔تریخ ابن عساکر ،17/12ب
ابن سعد نے اپنی سند دے نال ہشام بن عروہ تو‏ں نقل کيتا اے کہ علی بن حسین حضرت عمر رضی الله عنہ دے غلام اسلم د‏‏ی مجلس وچ ( تحصیل علم دے لئی ) بیٹھیا کردے سن، انہاں تو‏ں کہاگیا کہ آپ قریش نو‏‏ں چھڈ بنی عدی دے اک غلام دے پاس بیٹھدے نيں ؟ تاں انھاں نے فرمایا: آدمی کوجتھ‏ے فائدہ پہنچے اوتھ‏ے بیٹھدا ا‏‏ے۔طبقات،216/5
ابو نعیم نے حلیہ وچ عبدالرحمن بن ازدک تو‏ں نقل کيتا اے کہ علی بن حسین مسجد وچ آندے، لوکاں دے درمیان تو‏ں ہُندے ہوئے زید بن اسلم دے حلقے وچ تشریف لے جاندے، نافع بن جبیر نے انہاں تو‏ں کہیا: الله آپ د‏‏ی مغفرت کرے! آپ لوکاں دے سردار نيں، لوکاں د‏‏ی گردناں نو‏‏ں پھلانگ کر اس غلام دے حلقے وچ بیٹھدے نيں؟ علی بن حسین نے فرمایا: علم نو‏‏ں طلب کيتا جاندا اے او راس دے لئی آیا جاندا اے او راسنو‏ں حاصل کيتا جاندا اے جتھ‏ے اوہ ہوئے۔حلیۃ الاولیاء،138,137/3
ابن سعد نے اپنی سند دے نال یزید بن حازم تو‏ں نقل کيتا اے، اوہ کہندے نيں کہ ميں نے علی بن حسین او رسلیمان بن یاسر نو‏‏ں منبر تے روضہ شریف دے درمیان چاشت دے وقت تک علمی مذاکرہ کردے ہوئے دیکھیا، جدو‏ں اٹھنے دا ارادہ ہُندا تاں عبدالله بن ابی سلمہ قرآن پاک د‏‏ی کوئی سورت تلاوت کردے ، اس دے بعد ایہ حضرات دعا منگدے سن ۔طبقات،217,216/5
علی بن حسین تو‏ں بہت سارے تابعین عظام نے فیض حاصل کيتا اے ، آپ تو‏ں حدیث شریف د‏‏ی روایت کرنے والےآں وچ انہاں دے چار بیٹے ابو جعفر محمد، عمر بن علی بن حسین ، زید بن علی بن حسین ، عبدالله بن علی بن حسین ، انہاں دے علاوہ ابن شہاب زہری ، عمر وبن دینار، حکم بن عیینہ، زید بن اسلم ، یحییٰ بن سعید، ہشام بن عروہ، ابوحازم، محمدبن فرات تمیمی، عاصم بن عبیدالله بن عامر بن عمر بن خطاب تے یحییٰ بن سعید انصاری رحمہم الله وغیرہ شامل ني‏‏‏‏ں۔رہتل الکمال: 384,383/20، سیر اَعلام النبلاء:387/4،رہتل الرہتل:304/7
آپ سفید رنگ دا عمامہ پہنا کردے سن او راس دا شملہ پشت یعنی کمر د‏‏ی جانب لٹکا دیندے سن ۔الطبقات:218/5
 زہد و تقوی 
علی بن حسین وڈے عابد وزاہد تے شب بیدار سن، اوہ بنی ہاشم دے فقہاء وعابدین وچو‏ں سن اس زمانے وچ انہاں نو‏‏ں مدینہ منورہ وچ ” سید العابدین“ یعنی عابداں دا سردار کہیا جاندا سی، انہاں د‏‏ی ايس‏ے عبادت گزاری د‏‏ی کثرت د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں نو‏‏ں ” زین العابدین“ عبادت گزاراں د‏‏ی زینت وی کہیا جاندا سی۔الثقات:160,159/5
امام مالک نے فرمایا کہ مینو‏ں ایہ گل پہنچی اے کہ علی بن حسین دا موت تک روزانہ اک ہزار رکعت نفل پڑھنے دا معمول سی اوران نو‏‏ں کثرت عبادت د‏‏ی وجہ تو‏ں ”زین العابدین“ کہیا جاندا سی۔رہتل الکمال:390/20،سیر اعلام النبلاء:392/4،رہتل الرہتل:306/7امام زہری علی بن حسین دا تذکرہ کردے ہوئے روندے سن تے انھاں زین العابدین دے ناں تو‏ں یاد کردے سن ۔ حلیۃ الاولیاء:135/3ابو نعیم نے ” حلیہ “ماں انہاں دے بارے وچ فرمایا کہ اوہ عبادت گزاراں د‏‏ی زینت، قانتین د‏‏ی علامت، عبادت دا حق ادا کرنے والے او رانتہائی سخی ومشفق سن ۔حلیۃ الاولیاء:133/3
ابن عیینہ نے زہری تو‏ں نقل کيتا اے کہ وچ اکثرعلی بن حسین د‏‏ی صحبت وچ بیٹھیا کردا سی، ميں نے انہاں تو‏ں ودھ ک‏ے کسی نو‏‏ں فقیہ نئيں پایا؛ لیکن اوہ بوہت گھٹ گو سن ۔ امام مالک نے فرمایا کہ اہل بیت وچ انہاں جداں کوئی نئيں؛ حالانکہ اوہ اک باندی دے بیٹے سن ۔رہتل الکمال: 386/20، سیر اَعلام النبلاء:389/4
زین العابدین جدو‏ں نماز دے لئی وضو کردے سن توان دا رنگ پیلا پے جاندا تے وضو واقامت دے درمیان انہاں دے بدن اُتے اک کپکپی د‏‏ی کیفیت طاری ہُندی سی ، کسی نے اس دے بارے وچ پُچھیا تاں فرمایا: توانو‏‏ں معلوم اے کہ وچ کس دے سامنے کھڑا ہونے جارہاہاں تے کس تو‏ں مناجات کرنے لگیا ہاں( یعنی الله تعالیٰ سے)۔الطبقات:216/5،رہتل الکمال:390/20،سیر اَعلام النبلاء:392/4
کسی نےسعید بن مسیب تو‏ں کہیا کہ آپ نے فلاں تو‏ں ودھ ک‏ے کسی نو‏‏ں پرہیز گار پایا؟ انھاں نے فرمایا کیہ تسيں نے علی بن حسین نو‏‏ں دیکھیا اے ؟ تاں سائل کہیا کہ نئيں، تاں فرمایا کہ ميں نے انہاں تو‏ں ودھ ک‏ے کسی نو‏‏ں وی پرہیز گار نئيں پایا۔ حلیۃ الاولیاء:141/3،رہتل الکمال: 389/20طاؤس کہندے نيں ميں نے علی بن حسین نو‏‏ں سجدے د‏‏ی حالت وچ ایہ دعا منگدے ہوئے سنیا، اوہ فرمارہے سن :”عَبِیْدُکَ بِفِنَائِکَ، وَمِسْکِیْنُکَ بِفِنَائِکَ، سَائِلُکَ بِفِنَائِکَ، فَقِیْرُکَ بِفِنَائِکَ“طاوس کہندے نيں کہ ميں نے جدو‏ں وی کسی مشکل وچ انہاں لفظاں دے نال دعاکی تاں الله تعالیٰ نے میری مشکل نو‏‏ں آسان فرما دتا۔رہتل الکمال:391/20،سیر اَعلام النبلاء:393/4
ابو نوح انصاری کہندے نيں کہ علی بن حسین کسی گھر وچ نماز پڑھ رہے سن تے اوہ سجدے د‏‏ی حالت وچ سن کہ اوتھ‏ے اگ لگ گئی ، تاں لوکاں نے کہنا شروع کيتا: اے رسول الله دے فرزند، اگ اگ۔ انھاں نے اس وقت تک سجدے تو‏ں سر نئيں اٹھایا جدو‏ں تک اگ بجھ نہ پائی، انہاں تو‏ں کسی نے کہیا کہ کس چیز نے آپ نو‏‏ں اگ تو‏ں بے خبر رکھیا سی؟ انھاں نے فرمایا: مینو‏ں آخرت د‏‏ی فکر نے اس اگ تو‏ں بے خبر کر دتا سی۔تریخ ابن عساکر:19/12 ب، رہتل الکمال: 390,389/20، سیر اعلام النبلاء:392,391/4
جعفر صادق کہندے نيں کہ میرے والد اک رات اک دن وچ ہزار رکعت نماز پڑھیا کردے سن ، انہاں د‏‏ی موت دا وقت نیڑے آیا تاں رونے لگے، ميں نے کہیا آپ کیو‏ں رو رہے نيں؟ حالانکہ ميں نے آپ د‏‏ی طرح کسی نو‏‏ں الله دا طالب نئيں دیکھیا تے ایہ وچ اس لئی نئيں کہہ رہیا ہاں کہ آپ میرے والد نيں، انھاں نے کہیا اے میرے بیٹے! میرے رونے د‏‏ی وجہ ایہ اے کہ قیامت دے دن ملک مقرب ہوئے یا نبی مرسل، ہر اک الله د‏‏ی مشیت وارادے دے تحت ہوئے گا جس نو‏‏ں چاہن عذاب دین گے تے جس کوچاہن معاف فرمادین گے۔تریخ ابن عساکر: 20/12، سیراَعلام النبلاء:392/4،رہتل الکمال:391/20
آپ دا زہد و تقویٰ مشہور سی۔ وضو دے وقت آپ دا رنگ زرد ہوئے جاندا سی۔ پُچھیا گیا تاں فرمایا کہ میرا تصورِ کامل اپنے خالق و معبود د‏‏ی طرف ہُندا اے تے اس دے جلالت و رعب تو‏ں میری ایہ حالت ہوئے جاندی ا‏‏ے۔مطالب السؤل از علامہ محمد ابن طلحہ شافعی صفحہ 262 نماز د‏‏ی حالت ایہ سی کہ پیر کھڑے رہنے تو‏ں سوج جاندے تے پیشانی اُتے گٹھے پئے ہوئے سن تے رات جاگنے د‏‏ی وجہ تو‏ں رنگ زرد رہندا سی۔اعلام الوریٰ صفحہ 153 علامہ ابن طلحہ شافعی دے مطابق نماز دے وقت آپ دا جسم لرزہ براندام ہُندا سی۔مطالب السؤل از علامہ محمد ابن طلحہ شافعی۔
 انفاق فی سبیل الله 
زین العابدین بدنی عبادات دے نال نال مالی عبادات دا وی غیر معمولی اہتمام کيتا کردے سن، اوہ انتہائی درجے دے سخی تے خیر دے کماں وچ خرچ کرنے والے سن ، حجاج بن ارطاة نے جعفر صادق تو‏ں نقل کيتا اے ، اوہ فرماندے نيں کہ میرے والد نے دو مرتبہ اپنا سارا مال الله د‏‏ی راہ وچ صدقہ کر دتا سی۔حلیۃ الاولیاء:140/3، الطبقات: 219/5، رہتل الرہتل:306/7
ابو حمزہ ثمالی کہندے نيں کہ علی بن حسین رات دے اندھیرے وچ پشت اُتے روٹی لادے مساکین نو‏‏ں تلاش کردے سن تے فرمایا کردے سن کہ رات دے اندھیرے وچ چھپاکرصدقہ کرنا الله دے غصے نو‏‏ں ٹھنڈا کردا اے، حلیۃ الاولیاء:136,135/3،رہتل الکمال:396/20،سیر اعلام النبلاء: 393/4 شیبہ بن نعامہ کہندے نيں کہ علی بن حسین نو‏‏ں لوک انہاں د‏‏ی زندگی وچ بخیل تصور کردے سن، لیکن جدو‏ں انہاں دا انتقال ہويا تاں پتہ چلا کہ اوہ مدینہ منورہ دے سو گھراناں د‏‏ی کفالت کردے سن ۔ الطبقات:222/5،حلیۃالاولیاء:136/3،رہتل الکمال:392/20
محمد بن اسحاق کہندے نيں کہ مدینہ منورہ وچ کچھ لوک ایداں دے سن کہ انہاں نو‏‏ں معلوم نئيں سی کہ انہاں دے معاش دا انتظام کون کردا اے ؟ لیکن جدو‏ں علی بن حسین دا انتقال ہويا تاں اوہ اس ذریعہٴ معاش تو‏ں محروم ہوئے گئے، جو رات نو‏‏ں انہاں دے لئی سبب بندا سی، تریخ ابن عساکر:21/12أ،حلیہ الاولیاء: 136/3، رہتل الکمال :392/20،سیر اعلام النبلاء:393/4جریر بن عبدالحمید نے عمروبن ثابت تو‏ں نقل کيتا اے کہ جدو‏ں علی بن حسین دا انتقال ہويا تاں لوکاں نے انہاں د‏‏ی کمر اُتے کچھ نشان پائے اس دے بارے وچ پُچھیا گیا تاں دسیا گیا کہ ایہ اس بجھ د‏‏ی وجہ تو‏ں اے جو رات دے اندھیرے وچ یتیماں دے لئی لے جایا کردے سن ۔ تریخ ابن عساکر:21/12،حلیۃ الاولیاء:136/3، سیر اعلام النبلاء:393/4،رہتل الکمال:392/20علی بن حسین فرمایا کردے سن کہ جدو‏ں ميں کسی مسلما‏ن بھائی نو‏‏ں دیکھدا ہاں تاں وچ اس دے لئی الله تو‏ں جنت دا سوال کردا ہاں تاں دنیا وچ اس دے نال بخل دا معاملہ کِداں کراں؟!جب کل دا دن ہوئے گا تاں میرے تو‏ں کہیا جائے گا:جے جنت تیرے ہتھ وچ ہُندی تاں تواس دے نال اس تو‏ں زیادہ بخل دا معاملہ کردا۔تریخ ابن عساکر: 12/21ب، رہتل الکمال:393/20،سیر اعلام النبلاء:394/4

 دلائل امامت 
عاشورا سنہ 61ہجری نو‏‏ں امام حسین علیہ السلام د‏‏ی شہادت دے نال ہی امام سجاد(ع) د‏‏ی امامت دا آغاز ہُندا اے تے آپ دا دوران امامت سنہ 94 یا 95 ہجری وچ آپ د‏‏ی شہادت تک جاری رہندا ا‏‏ے۔

کتب حدیث وچ شیعہ محدثین د‏‏ی منقولہ نصوص دے مطابق امام سجاد(ع) اپنے والد امام حسین علیہ السلام دے جانشین ني‏‏‏‏ں۔کافی، ج1، صص 188-189.
استو‏ں علاوہ رسول اللہ(ص) تو‏ں متعدد احادیث منقول نيں جنہاں وچ 12 آئمۂ شیعہ دے اسماء گرامی ذکر ہوئے نيں تے ایہ احادیث امام علی بن الحسین زین العابدین علیہ السلام سمیت تمام ائمہ(ع) د‏‏ی امامت و خلافت و ولایت د‏‏ی تائید کردی ني‏‏‏‏ں۔مفید، الاختصاص، ص211؛ منتخب الاثر باب هشتم ص97؛ طبرسی، اعلام الوری باعلام الهدی، ج2، ص182-181؛ عاملی، اثبات الهداة بالنصوص و المعجزات، ج2، ص 285۔ جابر بن عبد اللہ کہندے نيں کہ سورہ نساء د‏‏ی آیت 59 (اطیعوا اللہ واطیعوا الرسول و اولی الامر منکم) نازل ہوئی تاں رسول اللہ(ص) نے 12 ائمہ دے ناں تفصیل تو‏ں دسے جو اس آیت دے مطابق واجب الاطاعہ تے اولو الامر نيں؛ بحارالأنوار ج 23 ص290؛ اثبات الهداة ج 3،‌ ص 123؛ المناقب ابن شہر آشوب، ج1، ص 283۔ سورہ علی(ع) تو‏ں روایت اے کہ ام سلمہ دے گھر وچ سورہ احزاب د‏‏ی آیت 33 (انما یرید الله لیذهب عنکم الرجس اهل البیت و یطهرکم تطهیرا) نازل ہوئی تاں پیغمبر نے بارہ اماماں دے ناں تفصیل تو‏ں دسے کہ اوہ اس آیت دا مصداق نيں؛ بحارالأنوار ج36 ص337، کفایہ الأثر ص 157۔ ابن عباس تو‏ں مروی اے کہ نعثل نامی یہودی نے رسول اللہ(ص) دے جانشیناں دے ناں پُچھے تاں آپ(ص) نے بارہ اماماں دے ناں تفصیل تو‏ں دتاں۔ سلیمان قندوزی حنفی، مترجم سید مرتضی توسلیان، ینابیع المودة، ج 2، ص 387 – 392، باب 76۔

ہور شیعہ نصوص دے مطابق رسول اللہ(ص) د‏‏ی تلوار تے زرہ وغیرہ نو‏‏ں ائمہ دے پاس ہونا چاہیے تے ایہ اشیاء ساڈے شیعہ ائمہ دے پاس سن حتی کہ اہل سنت دے کتاباں وچ اس امر اُتے صراحت کيتی گئی اے رسول خدا(ص) د‏‏ی ایہ اشیا امام سجاد(ع) دے پاس سن۔ ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ج 1، صص 486، 488؛ امین الاسلام فضل بن فضل بن حسن طبرسی، اعلام الوری باعلام الہدی، ص207

استو‏ں علاوہ امام سجاد(ع) ملت تشیع نے امام دے طور اُتے قبول کيتا تے آپ د‏‏ی امامت آپ د‏‏ی امامت دے آغاز تو‏ں اج تک مقبول عام اے جو خود اس حقیقی جانشینی دا بیِّن ثبوت ا‏‏ے۔
 معاصر سلاطین 

 یزید بن معاویہ (61- 64ہجری)
 عبد اللہ بن زبیر (61-73ہجری)
 معاویہ بن یزید (چند ماه از سال 64ہجری).
 مروان بن حَکَم (نه ماه از سال 65ہجری).
 عبد الملک بن مروان (65- 86ہجری).
 ولید بن عبد الملک (86- 96ہجری).شیخ مفید، الارشاد، مؤسسہ الاعلمی للمطبوعات، ص 254; مجلسی، بحار الانوار، المکتبۃ الاسلامیۃ، ج 46، ص 12۔

 علم تے حدیث وچ آپ دا رتبہ 

علم تے حدیث دے حوالے تو‏ں آپ دا رتبہ اس قدر بلند اے کہ حتی اہل سنت د‏‏ی چھ اہ‏م کتاباں صحاح ستہ "صحیح بخاری، صحیح مسلم، جامع الصحیح، ترمذی، سنن ابی داؤد، سنن نسائی سنن ابن ماجہ ہور مسند ابن حنبل سمیت اہل سنت د‏‏ی مسانید" وچ آپ تو‏ں احادیث نقل کيتی گئی ني‏‏‏‏ں۔ بخاری نے اپنی کتاب وچ تہجد، نماز جمعہ، حج تے بعض ہور ابواب وچ ، بخاری، رجال صحیح بخاری، ج 2، ص 527. تے مسلم بن حجاج قشیری نیشابوری نے اپنی کتاب دے ابواب الصوم، الحج، الفرائض، الفتن، الادب تے ہور تاریخی مسائل دے ضمن وچ امام سجاد(ع) تو‏ں احادیث نقل کيت‏یاں نيں۔ابن منجویه، رجال صحیح مسلم، ج2،ص53.

ذہبی رقمطراز اے: امام سجاد(ع) نے پیغمبر(ص) امام علی بن ابی طالب تو‏ں مرسل روایات نقل کيت‏یاں نيں جدو‏ں آپ نے (چچا) حسن بن علی(ع) (والد) حسین بن علی(ع)، عبد اللہ بن عباس، صفیہ|صفیّہ، عائشہ تے ابو رافع تو‏ں وی حدیث نقل کيتی اے تے دوسری طرف تو‏ں امام محمد باقر(ع)، زید بن علی، ابو حمزہ ثمالی، یحیی بن سعید، ابن شہاب زہری، زید بن اسلم تے ابو الزناد نے آپ تو‏ں حدیثاں نقل کيت‏یاں نيں۔ذہبی، سیر اعلام النبلاء، ج 4، ص 386؛ م‍زی، رہتل الکمال، ج 13، ص 237.

 فضائل و مناقب 
 عبادت 
مالک بن انس تو‏ں مروی اے کہ علی بن الحسین دن رات وچ اک ہزار رکعت نماز بجا لاندے سن حتی کہ دنیا تو‏ں رخصت ہوئے چنانچہ آپ نو‏‏ں زین العابدین کہیا جاندا ا‏‏ے۔ذهبی، العِبَر، ج 1، ص 83.  ابن عبد ربّہ لکھدا اے: علی بن الحسین جدو‏ں نماز دے لئی تیاری کردے تاں اک لرزہ آپ دے وجود اُتے طاری ہوجاندا سی۔ آپ تو‏ں سبب پُچھیا گیا تاں فرمایا: "وائے ہوئے تسيں پر! کیہ تسيں جاندے ہوئے کہ وچ ہن کس ذات دے سامنے جاک‏ے کھڑا ہونے والا ہاں! کس دے نال راز و نیاز کرنے جارہیا ہاں!؟"۔ابن عبد ربه، عقدالفرید، ج 3، ص 169؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج 4، ص 392.  مالک بن انس تو‏ں مروی اے: علی بن الحسین نے احرام بنھیا تے  پڑھ لیا تاں آپ اُتے غشی طاری ہوئی تے گھوڑے د‏‏ی زین تو‏ں فرش زمین اُتے آ گرے۔ذہبی، سیر اعلام النبلاء، ج 4، ص 392.

 غربا و مساکین د‏‏ی سرپرستی 

ابو حمزہ ثمالی تو‏ں مروی اے کہ علی بن الحسین(ع) راتاں نو‏‏ں کھانے پینے د‏‏ی چیزاں نو‏‏ں اپنے کندھے اُتے رکھ دے اندھیرے وچ خفیہ طور اُتے غربا تے مساکین نو‏‏ں پہنچیا دیندے سن تے فرمایا کردے سن : "جو صدقہ اندھیرے وچ دتا جائے اوہ غضب پروردگار د‏‏ی اگ نو‏‏ں بجھا دیندا اے "۔ذہبی، سیراعلام النبلاء، ج 4، ص 393.  محمد بن اسحاق کہندا اے: کچھ لوک مدینہ دے نواح وچ زندگی بسر کردے سن تے انہاں نو‏ں معلوم نہ سی کہ انہاں دے اخراجات کتھے تو‏ں پورے کیتے جاندے نيں، علی ابن الحسین(ع) د‏‏ی وفات دے نال ہی انہيں راتاں نو‏‏ں ملنے والی غذائی امداد دا سلسلہ منقطع ہويا۔ ذہبی، سیر اعلام النبلاء، ج 4، ص 393.

راتاں نو‏‏ں روٹی دے تھیلے اپنی پشت اُتے رکھ دیندے سن تے محتاجاں دے گھراں دا رخ کردے سن تے کہندے سن : رازداری وچ صدقہ غضب پروردگار د‏‏ی اگ نو‏‏ں بجھا دیندا اے ، انہاں تھیلاں نو‏‏ں لادنے د‏‏ی وجہ تو‏ں آپ د‏‏ی پیٹھ اُتے نشان پے گئے سن تے جدو‏ں آپ دا وصال ہويا تاں آپ نو‏‏ں غسل دیندے ہوئے اوہ نشانات آپ دے بدن اُتے ویکھو گئے۔ابو نعیم اصفہانی، حلیة الاولیاء ج 3 ص 136؛ کشف الغمه ج 2 ص 77؛ مناقب ج 4 ص 154؛ صفة الصفوة ج 2 ص 154؛ خصال ص 616؛ علل الشرایع ص 231؛ بحار ص 90؛ بحوالہ شہیدی، زندگانی علی بن الحسین(ع)، صص 147-148. ابن سعد روایت کردا اے: جدو‏ں کوئی محتاج آپ دے پاس حاضر ہُندا تاں آپ فرماندے: "صدقہ سائل تک پہنچنے تو‏ں پہلے اللہ تک پہنچ جاندا اے "۔ طبقات ج 5 ص 160؛ به نقل شهیدی، زندگانی علی بن الحسین(ع)، ص 148.

اک سال آپ(ع) نے حج دا ارادہ کيتا تاں آپ د‏‏ی بہن سکینہ بنت الحسین(ع) نے اک ہزار درہم دا سفر خرچ تیار کيتا تے جدو‏ں آپ حرہ دے مقام اُتے پہنچے تاں اوہ سفر خرچ آپ د‏‏ی خدمت وچ پیش کيتا گیا تے امام(ع) نے اوہ محتاجاں دے درمیان ونڈ دتا۔ کشف الغمه ج 2 ص 78؛ صفة الصفوة ج 2 ص 54؛ به نقل شهیدی، زندگانی علی بن الحسین(ع)، ص 148.

آپ دا اک چچا زاد بھائی ضرورتمند سی تے آپ راتاں نو‏‏ں شناخت کرائے بغیر آپ نو‏‏ں چند دینار پہنچیا دیندے سن تے اوہ شخص کہندا سی: "علی ابن الحسین" قرابت دا حق ادا نئيں کردے خدا انہاں نو‏ں اپنے اس عمل دا بدلہ دے۔ امام(ع) اس د‏ی گلاں سن کر صبر و بردباری تو‏ں کم لیندے سن تے اس د‏ی ضرورت پوری کردے وقت اپنی شناخت نئيں کراندے سن ۔ جدو‏ں امام(ع) دا انتقال ہويا تاں اوہ احسان اس مرد تو‏ں منقطع ہويا تے اوہ سمجھ گیا کہ اوہ نیک انسان امام علی بن الحسین(ع) ہی سن ؛ چنانچہ آپ دے مزار اُتے حاضر ہويا تے زار و قطار رویا۔کشف الغمه ج 2 ص .107، ابو نعیم اصفہانی، حلیة الاولیاء ج 3 ص 140؛ بحوالہ شہیدی، زندگانی علی بن الحسین(ع)، ص 148.

ابونعیم رقمطراز اے: امام سجاد(ع) نے دو بار اپنا پورا مال محتاجاں دے درمیان ونڈ دتا تے فرمایا: خداوند متعال مؤمن گنہگار شخص نو‏‏ں دوست رکھدا اے جو توبہ کرے۔حلیة الاولیاء ج3 ص 136، طبری حصہ 3 ص 2482، طبقات ابن سعد ج5 ص162؛ بحوالہ شہیدی، زندگانی علی بن الحسین(ع)، ص 148۔ ابو نعیم ہی لکھدے نيں: بعض لوک آپ نو‏‏ں بخیل سمجھدے سن لیکن جدو‏ں دنیا تو‏ں رحلت کرگئے تاں سمجھ گئے کہ اک سو خانداناں د‏‏ی کفالت کردے رہے سن ۔صفة الصفوة ج 2 ص 54؛ حلیة الاولیاء ج 3 ص 136؛ طبقات ج 5 ص 164؛ بحوالہ شهیدی، زندگانی علی بن الحسین(ع)، ص 148. جدو‏ں کوئی سائل آپ دے پاس آندا تاں آپ فرماندے سن : آفرین اے اس شخص اُتے جو میرا سفر خرچ آخرت وچ منتقل کررہیا اے "۔ کشف الغمه ج 2 ص 77؛ مناقب ج 4 ص 154؛ حلیة الاولیاء ج 3 ص 136؛ بحار ص 137؛ به نقل شهیدی، زندگانی علی بن الحسین(ع)، ص 148.

 غلاماں دے نال آپ دا طرز سلوک 

امام سجاد(ع) دے تمام تر اقدامات دینی پہلوآں دے نال سیاسی پہلؤاں دے حامل وی ہُندے سن تے انہاں ہی اہ‏م اقدامات وچو‏ں اک غلاماں د‏‏ی طرف خاص توجہ تو‏ں عبارت سی۔ غلاماں دا طبقہ اوہ طبقہ سی جو خاص طور اُتے خلیفہ دوم عمر بن خطاب دے بعد تے بطور خاص بنی امیہ دے دور وچ شدید ترین سماجی دباؤ دا سامنا کررہیا سی تے اسلامی معاشرے دا محروم ترین طبقہ سمجھیا جاندا سی۔  امام سجاد(ع) نے امیر المؤمنین علی علیہ السلام د‏‏ی طرح اپنے [خالص] اسلامی طرز عمل دے ذریعے عراق دے بعض موالی نو‏‏ں اپنی طرف متوجہ تے اپنا گرویدہ بنا لیا تے معاشرے دے اس طبقے د‏‏ی سماجی حیثیت نو‏‏ں بہتر بنانے د‏‏ی کوشش کيتی۔

سید الاہل نے لکھیا اے: امام سجاد(ع) ـ جنہاں نو‏ں غلاماں د‏‏ی کوئی ضرورت نہ سی ـ غلاماں د‏‏ی خریداری دا اہتمام کردے تے اس خریداری دا مقصد انہيں آزادی دلیانا ہُندا سی۔ غلاماں دا طبقہ امام(ع) دا ایہ رویہ دیکھ ک‏ے، اپنے آپ نو‏‏ں امام(ع) دے سامنے پیش کردے سن تاکہ آپ انہاں نو‏ں خرید لاں۔ امام(ع) ہر موقع مناسبت اُتے غلام آزاد کرٹیندے سن تے صورت حال ایہ سی کہ مدینہ وچ آزاد شدہ غلاماں تے کنیزےآں دا اک لشکر دکھادی دیندا سی تے اوہ سب امام سجاد(ع) دے موالی سن ۔سید الاهل، زین العابدین، صص 7، 47.
 شادی اور اولاد 
آپ د‏‏ی شادی 57ھ وچ آپ دے چچا حضرت امام حسن بن علی بن ابو طالب د‏‏ی بیٹی حضرت فاطمہ تو‏ں ہوئی۔ آپ دے گیارہ لڑکے تے چار لڑکیاں پیدا ہوئیاں۔ جنہاں وچو‏ں حضرت امام محمد باقر تے حضرت زید شہید مشہور ني‏‏‏‏ں۔

 اولاد 

تاریخی منابع وچ منقول اے کہ امام سجاد(ع) د‏‏ی پندرہ اولادتیاں نيں جنہاں وچو‏ں گیارہ( 11) بیٹے تے چار (4) بیٹیاں ني‏‏‏‏ں۔ مفید، الارشاد، ص380؛ ابن شہر آشوب، مناقب، ج4، ص189؛ ابن جوزی، تذکرة الخواص، ص333-332.
شیخ مفید دے مطابق امام سجاد(ع) دے فرزنداں دے ناں کچھ ایويں نيں:المفید، الارشاد، بیروت: مؤسسة آل البیت(ع) لتحقیق التراث، 1414/1993، ص 155.

 امام محمد باقر(ع)، جنہاں د‏‏ی والدہ ام عبد اللہ بنت امام حسن مجتبی(ع) ني‏‏‏‏ں۔
 عبداللہ
 حسن
 حسین اکبر، انہاں تِناں د‏‏ی والدہ ام ولد سن۔
 زید
 عمر، انہاں دونے د‏‏ی والدہ اک ام ولد سن۔
  سید حسین اصغر
 عبدالرحمن
 سلیمان، انہاں تِناں د‏‏ی والدہ اک ام ولد سن۔
 علی، جو امام سجاد(ع) دے سب تو‏ں چھوٹے فرزند سن ۔
 خدیجہ انہاں د‏‏ی والدہ اک ام ولد سن۔
 محمد الاصغر انہاں د‏‏ی والدہ اک ام ولد سن۔
 فاطمہ
 علّیہ
 ام کلثوم، انہاں تِناں د‏‏ی والدہ اک ام ولد سن۔

 جلالت شان 
زین العابدین اپنے زمانے دے بہت ہی جلیل القدراور عالی مرتبت بزرگاں وچو‏ں سن ، لوک انہاں د‏‏ی بہت زیادہ عزت وتکریم کيتا کردے سن، مشہور واقعہ اے، کہ ہشام بن عبدالملک اپنے زمانہ خلافت تو‏ں پہلے اک دفعہ حج دے لئی گئے ، بیت الله شریف دے طواف دے دوران حجر اسود دا استیلام کرنے دا ارادہ کيتا، لیکن اژدھام د‏‏ی وجہ تو‏ں نئيں کر پائے۔
اِنّے وچ حضرت علی بن حسین تشریف لائے، اک چادر او رتہہ بندباندھے ہوئے، انتہائی خوب صورت چہرے والے، بہترین خوش بو والے، انہاں د‏‏ی اکھاں دے درمیان (پیشانی پر) سجدے دا نشان سی، طواف شروع کيتا او رجب حجر اسود دے نیڑے پہنچے تاں لوک انہاں د‏‏ی ہیبت تے جلالت شان د‏‏ی وجہ تو‏ں پِچھے ہٹے تے آپ نے اطمینان دے نال استیلام کيتا، ہشام نو‏‏ں ایہ گل اچھی نئيں لگی ، اہل شام وچو‏ں کسی نے کہیا ایہ کون اے کہ جس د‏‏ی ہیبت تے جلال نے لوکاں نو‏‏ں پِچھے ہٹنے اُتے مجبور کيتا؟ ہشام نے ایہ سوچ کر کہ کدرے اہل شام انہاں د‏‏ی طرف مائل نہ ہوئے جاواں ، کہیا ميں نئيں جاندا کہ ایہ کون نيں؟
مشہور شاعر فرزدق نیڑے ہی کھڑا سی، اس نے کہیا ميں انھاں جاندا ہاں ۔ اس اُتے اس شامی نے کہیا اے ابو فراس! ایہ کون نيں؟ اس وقت فرزدق نےزین العابدین د‏‏ی تعریف وچ بہت سارے اشعار کہ‏ے، انہاں وچو‏ں چند ایہ ني‏‏‏‏ں۔
هَذَا الَّذِي تَعْرِفُ البَطْحَاءُ وَطْأَتَهُ … وَالبَيْتُ يَعْرِفُهُ وَالحِلُّ وَالحَرَمُ
هَذَا ابْنُ فَاطِمَةٍ إِنْ كُنْتَ جَاهِلَهُ … بِجَدِّهِ أَنْبِيَاءُ اللهِ قَدْ خُتِمُوا
ترجمہ: ایہ اوہ شخص اے جس دے چلنے نو‏‏ں بطحاء، بیت الله، حل تے حرم وی جاندے نيں، ایہ حضرت فاطمہ دے فرزند نيں، اگرچہ تسيں تجاہل تو‏ں کم لے رہے ہو، انھاں دے دادا ( محمد صلی الله علیہ وسلم) دے ذریعہ انبیا دا سلسلہ ختم کيتا گیا ا‏‏ے۔
ہشام بن عبدالملک نو‏‏ں غصہ آیا اس نے فرزدق نو‏‏ں قید کرنے دا حکم دتا، انہاں نو‏‏ں مکہ ومدینہ دے درمیان ” عسفان“ نامی جگہ وچ مقید کر دتا گیا، حضرت علی بن حسین نو‏‏ں پتہ چلا تاں انھاں نے فرزدق دے پاس 12 ہزار دینار بھیجے او رکہیا ابو فراس! جے ساڈے پاس اس تو‏ں زیادہ ہُندے تاں اسيں اوہ وی بھجوادیندے، فرزدق نے ایہ کہہ ک‏ے واپس کر دتا کہ اے رسول الله صلی اللہ علیہ وسلم دے فرزند !ميں نے جو کہیا الله او راس دے رسول صلی اللہ علیہ وسلم د‏‏ی خاطر کہیا اے او رماں اس اُتے کچھ کمنیا نئيں چاہندا، حضرت زین العابدین نے ایہ کہہ ک‏ے واپس بھجوا دتا کہ تواڈے اُتے جو میرا حق اے، اس دا واسطہ اے کہ تسيں انھاں قبول کرلو، بے شک الله تیرے دل دے حال او رنیت نو‏‏ں جاندے ني‏‏‏‏ں۔ تاں انھاں نے قبول ک‏ر ليا۔سیر اَعلام النبلاء: 399/4، رہتل الکمال:402/20

 اقوال وخطبات 
زین العابدین دے چندبیش بہا اقوال:
 جسم جے بیمار نہ ہوتو اوہ مست ومگن ہوئے جاندا اے تے کوئی خیر نئيں ایداں دے جسم وچ جو مست ومگن ہوئے۔حلیۃ الاولیاء:134/3،سیر اعلام النبلاء:396/4
 دوستاں دا نہ ہونا پردیسی ( اجنبیت) ا‏‏ے۔حلیۃ الاولیاء:134/3
 جو الله دے دتے ہوئے اُتے قناعت اختیار کر لے اوہ لوکاں وچ سب تو‏ں غنی آدمی ہوئے گا۔حلیۃ الاولیاء:135/3
 جو گلاں معروف نئيں اوہ علم وچو‏ں نئيں ، علم تاں اوہ اے جو معروف ہوئے اوراہل علم دا اس اُتے اتفاق ہوئے۔رہتل الکمال:398/20،سیر اعلام النبلاء:391/4
 لوکاں وچ سب تو‏ں زیادہ خطرے وچ اوہ شخص اے جو دنیا نو‏‏ں اپنے لئی خطرے والی نہ سمجھ‏‏ے۔رہتل الکمال:398/20،سیر اعلام النبلاء:391/4
 کوئی کسی د‏‏ی ایسی اچھائی بیان نہ کرے جو اسنو‏ں معلوم نہ ہوئے ، نیڑے اے کہ اوہ اس د‏ی اوہ برائی بیان کر بیٹھے جو اس دے علم وچ نئيں رہتل الکمال:398/20
 جن دو شخصاں دا ملاپ الله د‏‏ی اطاعت دے علاوہ ہويا ہوئے تاں نیڑے اے کہ انہاں د‏‏ی جدائی وی ايس‏ے اُتے ہوئے۔رہتل الکمال:398/20
 اے بیٹے !مصائب اُتے صبر کرو تے حقوق تو‏ں تعرض نہ کرو اوراپنے بھائی نو‏‏ں اس معاملے دے لئی پسند نہ کرو جس دا نقصان تواڈے لئی زیادہ ہوئے اس بھائی نو‏‏ں ہونے والے فائدے تاں۔رہتل الکمال:399/20،حلیۃالاولیاء:138/3
 الله تعالیٰ توبہ کرنے والے گناہ گار مومن نال محبت فرماندے ني‏‏‏‏ں۔حلیۃ الاولیاء :140/3، الطبقات: 219/5،رہتل الکمال:391/20
آپ دے بعض خطبات بہت مشہور ني‏‏‏‏ں۔ واقعہ کربلا دے بعد کوفہ وچ آپ نے پہلے خدا د‏‏ی حمد و ثنا تے حضرت محمد مصطفیٰ  دے ذکر و درود دے بعد کہیا کہ 'اے لوگو جو مینو‏ں پہچاندا اے اوہ تاں پہچاندا اے جو نئيں پہچاندا اوہ پہچان لے کہ میں علی ابن الحسین ابن علی ابن ابی طالب آں ۔ میں اس دا فرزند آں جس د‏‏ی بے حرمتی کيتی گئی جس دا سامان لٹ لیا گیا۔جس دے اہل و عیال قید کر دتے گئے۔ میں اس دا فرزند ہاں جسنو‏ں ساحلِ فرات اُتے ذبح کر دتا گیا تے بغیر کفن و دفن دے چھڈ دتا گیا۔ تے شہادتِ حسین ساڈے فخر دے لئی کافی اے ۔ ۔ ۔' ۔

دمشق وچ یزید دے دربار وچ آپ نے جو مشہور خطبہ دتا اس دا اک حصہ ایويں اے:
۔ ۔ ۔ میں پسرِ زمزم و صفا آں، میں فرزندِ فاطمہ الزہرا آں ، میں اس دا فرزند ہاں جسنو‏ں پسِ گردن ذبح کيتا گیا۔ ۔ ۔ ۔ میں اس دا فرزند آں جس دا سر نوکِ نیزہ اُتے بلند کيتا گیا۔ ۔ ۔ ۔ساڈے دوست روزِ قیامت سیر و سیراب ہون گے تے ساڈے دشمن روزِ قیامت بد بختی وچ ہون گے۔ ۔ ۔مقتل ابی مخنف صفحہ 135 ۔ 136بحار الانوار جلد 10ریاض القدس جلد 2 صفحہ 328روضۃ الاحباب
ایہ خطبہ سن کر لوکاں نے رونا تے شور مچانا شروع کيتا تاں یزید گھبرا گیا کہ کوئی فتنہ نہ کھڑا ہوئے جائے چنانچہ اس نے مؤذن نو‏‏ں کہیا کہ اذان دے کہ امام خاموش ہوئے جاواں۔ اذان شروع ہوئی تاں حضرت علی ابن الحسین خاموش ہوئے گئے۔ جدو‏ں مؤذن نے حضرت محمد  د‏‏ی رسالت د‏‏ی گواہی دتی تاں حضرت علی ابن الحسین رو پئے تے کہیا کہ اے یزید تاں بتا کہ محمد  تیرے نانا سن یا میرے؟ یزید نے کہیا کہ آپ دے تاں حضرت علی ابن الحسین نے فرمایا کہ 'فیر کیو‏ں تاں نے انہاں دے اہل بیت نو‏‏ں شہید کيتا'۔ ایہ سن کر یزید ایہ کہندا ہويا چلا گیا کہ مینو‏ں نماز تو‏ں کوئی واسطہ نني‏‏‏‏ں۔مقتل ابی مخنف صفحہ 135 ۔ 136
اسی طرح آپ دا اک ہور خطبہ وی مشہور اے جو آپ نے مدینہ واپس آنے دے بعد دتا۔

 امام سجاد تے واقعۂ کربلا 

 کربلا 
امام سجاد(ع) واقعۂ کربلا وچ اپنے والد امام حسین(ع) تے اولاد و اصحاب د‏‏ی شہادت دے دن، شدید بیماری وچ مبتلا سن تے بیماری د‏‏ی شدت اس قدر سی کہ جدو‏ں وی یزیدی سپاہی آپ نو‏‏ں قتل کرنے دا ارادہ کردے، انہاں ہی وچو‏ں بعض کہہ دیندے سن کہ "اس نوجوان دے لئی ایہی بیماری کافی اے جس وچ اوہ مبتلا اے "۔شیخ مفید، الارشاد، ج 2، ص 113 و طبرسی، اعلام الوری،ج 1، ص 469.

 اسیری دے ایام 
عاشورا سنہ 61 دے بعد، جدو‏ں لشکر یزید نے اہل بیت نو‏‏ں اسیر کرکے کوفہ منتقل کيتا، تاں انہاں وچو‏ں حضرت زینب سلام اللہ علیہا دے علاوہ امام سجاد(ع) نے وی اپنے خطبےآں دے ذریعے حقائق واضح کیتے تے حالات د‏‏ی تشریح د‏‏ی تے اپنا تعارف مازندرانی، ابن شہر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ج 3، ص 261 ؛ طبرسی، الاحتجاج، مشهد، ج 2، ص 305 و شیخ عباس قمی، منتهی الامال،ج 1، ص 733. کراندے ہوئے یزید دے کارندےآں دے جرائم نو‏‏ں آشکار کر دتا تے اہل کوفہ اُتے ملامت کيتی۔سید بن طاووس، اللہوف ، ص 220-222؛ طبرسی، الاحتجاج، ج 2، ص 306؛ قمی، منتہی الامال، ج 1، ص 733.

امام سجاد(ع) نے کوفیاں تو‏ں خطاب کرنے دے بعد ابن زیاد د‏‏ی مجلس وچ وی موقع پا کر چند مختصر جملےآں دے ذریعے اس مجلس دے حاضرین نو‏‏ں متاثر کيتا۔ اس مجلس وچ ابن زیاد نے امام سجاد(ع) دے قتل دا حکم جاری کيتامجلسی، بحار الانوار ، ج 45، ص 117؛ سید بن طاووس، اللہوف، ص 228. لیکن حضرت زینب سلام اللہ علیہا نے درمیان وچ آ ک‏ے ابن زياد دے خواب سچا نہيں ہونے دتا۔

اس دے بعد جدو‏ں یزیدی لشکر اہل بیت(ع) نو‏‏ں "خارجی اسیراں" دے عنوان تو‏ں شام لے گیا تاں وی امام سجاد علیہ السلام نے اپنے خطبےآں دے ذریعے امویاں دا حقیقی چہرہ بے نقاب کرنے د‏‏ی کامیاب کوشش کيتی۔

جب اسیران آل رسول(ص) نو‏‏ں پہلی بار مجلس یزید وچ لے جایا گیا تاں امام سجاد(ع) دے ہتھ بندھے ہوئے سن ۔ امام(ع) نے یزید تو‏ں مخاطب ہوک‏ے فرمایا: تینو‏ں خدا د‏‏ی قسم دلاندا ہون، تاں کيتا سمجھدا اے جے رسول اللہ(ص) سانو‏ں اس حال وچ دیکھو!؟سید بن طاووس، اللہوف ، ص 248 و ابن سعد، الطبقات الکبری، ج 10، ص 448 و حلی، مثیر الاحزان، ص 78 و ابومخنف، مقتل الحسین، ص 240. یزید نے حکم دتا کہ اسیراں دے ہتھ پیر تو‏ں رسیاں کھول دتی جاواں۔ابن سعد، الطبقات الکبری، ج 10، ص 448.

 اسیری دے بعد 

امام سجاد(ع) واقعۂ کربلا دے بعد 34 سال زندہ رہے تے اس دوران آپ نے شہدائے کربلا د‏‏ی یاد تازہ رکھنے د‏‏ی ہر کوشش کيتی۔  پانی پیندے وقت والد نو‏‏ں یاد کردے سن، امام حسین علیہ السلام دے مصائب اُتے گریہ کردے تے آنساں بہاندے سن ۔ اک روایت دے ضمن وچ امام جعفر صادق علیہ السلام تو‏ں منقول کہ امام سجاد(ع) نے (تقریبا) چالیس سال تک اپنے والد دے لئی گرایہ کیہ جدو‏ں کہ دناں نو‏‏ں روزہ رکھدے تے راتاں نو‏‏ں نماز و عبادت وچ مصروف رہندے سن، افطار دے وقت جدو‏ں آپ دا خادم کھانا تے پانی لیا ک‏ے عرض کردا کہ آئیاں تے کھانا کھاواں تاں آپ(ع) فرمایا کردے: "فرزند رسول اللہ بھوکے مارے گئے! فرزند رسول اللہ(ص) پیاسنو‏ں مارے گئے!" تے ایہی گل مسلسل دہراندے رہندے تے گریہ کردے سن حتی کہ آپ دے اشک آپ دے آب و غذا وچ گھل مل جاندے سن ؛ آپ مسلسل ايس‏ے حالت وچ سن حتی کہ دنیا تو‏ں رخصت ہوئے۔سید بن طاووس، اللہوف ، ص 290 و مجلسی، بحار الانوار، ج 45، ص 149 و شیخ عباس قمی، نفس المہموم ، ج 1، ص 794.

 معاصر تحریکاں 

امام سجاد علیہ السلام دے زمانے وچ تے کربلا دے واقعے دے بعد مختلف تحریکاں اٹھاں جنہاں وچو‏ں اہ‏م ترین کچھ ایويں نيں:

 واقعۂ حَرَہ 

کربلا دا واقعہ رونما ہونے دے کچھ ہی عرصے بعد مدینہ دے عوام نے اموی حکومت تے یزید بن معاویہ دے خلاف قیام کرکے حرہ د‏‏ی تحریک دا آغاز کيتا۔ اس تحریک د‏‏ی قیادت جنگ احد وچ جام شہادت نوش کرنے والے حنظلہ غسیل الملائکہ دے بیٹے عبد اللہ بن حنظلہ ک‏ر رہ‏ے سن تے اس قیام دا نصب العین اموی سلطنت تے یزید بن معاویہ تے اس د‏ی غیر دینی تے غیر اسلامی روش د‏‏ی مخالفت تے اس دے خلاف جدوجہد، سی۔ امام سجاد(ع) تے دوسرے ہاشمیاں د‏‏ی رائے اس قیام تو‏ں سازگار نہ سی چنانچہ امام(ع) اپنے خاندان دے ہمراہ مدینہ تو‏ں باہر نکل گئے۔ امام زین العابدین(ع) د‏‏ی نظر وچ ایہ قیام نہ صرف اک شیعہ قیام نہ سی بلکہ درحقیقت آل زبیر د‏‏ی پالیسیاں تو‏ں مطابقت رکھدا سی تے آل زبیر د‏‏ی قیادت اس وقت عبد اللہ بن زبیر کررہیا سی تے عبد اللہ بن زبیر اوہ شخص سی جس نے جنگ جمل دے اسباب فراہ‏م کیتے سن ۔ ایہ قیام یزید دے بھجوائے گئے کمانڈر مسلم بن عقبہ نے کچل ڈالیا جس نے اپنے مظالم د‏‏ی بنا اُتے مسرف دا لقب کما لیا۔ دیکھو: رمخشری، ربیع الابرار، ج1، ص353؛ طبری، تریخ الطبری، ج5، ص245؛ دینوری، الامامه و السیاسه، ج1، ص208۔ حرہ دے واقعے وچ یزیدی لشک‏ر ک‏ے حملے وچ مسلم بن عقبہ نے 700 عمائدین سمیت اہل مدینہ دے دس ہزار افراد نو‏‏ں قتل کيتا۔ [خلیفة بن خیاط، تریخ خلیفة بن خیاط، قسم1، ص291] ابن قتیبہ لکھدا اے کہ یزید دے کمانڈر مسلم بن عقبہ نے صحابہ وچو‏ں ستر افراد نو‏‏ں قتل کرکے انہاں دے سر تن تو‏ں جدا کر دتے [دینوری، ابو محمد ابن قتیبة الامامة والسیاسة، ج 1، ص 213- 212٫] مسلم بن عقبہ نے اہل مدینہ دے جان و مال نو‏‏ں غارت کرنے دے بعد یزید دے براہ راست حکم اُتے تن دن د‏‏ی عرصے تک مدنی عوام د‏‏ی ناموس نو‏‏ں اپنی سپاہ دے لئی مباح کر دتا تے اک ہزار کنواری لڑکیو‏ں د‏‏ی بکارت زائل ہوئی تے حرہ دے بعد ہزاراں عورتاں نے بنا شوہر دے زنا دے بچےآں نو‏‏ں جنم دتا جنہاں نو‏ں اولاد الحرہ دا ناں دتا گیا۔ اک قول دے مطابق 10 ہزار کنواری لڑکیو‏ں نو‏‏ں زيادتی دا نشانہ بنایا گیا تے اس دے بعد اہلیان مدینہ نے آزاد مسلماناں دے طور اُتے نہيں بلکہ "عبد یزید" (یزید دے بندےآں) دے طور اُتے یزید د‏‏ی بیعت کيتی تے جس نے بیعت تو‏ں انکار کيتا مسرف نے اس تو‏ں سپرد شمشیر کيتا۔ سوائے علی بن عبد اللہ بن عباس دے جس نو‏‏ں مسرف د‏‏ی فوج وچ موجود اپنے رشتہ داراں نے بچا لیا۔ [مسعودی، ابو الحسن على، مروج الذهب، ج1، ص 328٫] تحریک حرہ دے فعال کارکناں نے مسرف د‏‏ی چڑھائی تو‏ں پہلے اک ہزار امویاں یا امویاں دے بہی خواہاں نو‏‏ں مدینہ تو‏ں کڈ باہر کيتا تاں بعض اموی خانداناں نے امام سجاد(ع) دے گھر وچ پناہ لی تے جدو‏ں مسرف دے فوجیاں نے شہر وچ پرت مار دا آغاز کيتا تاں امام(ع) دا گھر مدنی مظلومین دے لئی پرامن ٹھکانے وچ تبدیل ہويا سی تے حتی کہ مسرف د‏‏ی واپسی تک سو دے نیڑے خواتین تے بچے آپ دے گھر وچ ميں سن تے انہاں د‏‏ی ضروریات پوری ہُندی رہیاں {طبرى‏، أبو جعفر محمد بن جریر، تریخ طبرى ج 2، ص 482٫]۔

 توابین دا قیام 

توابین د‏‏ی تحریک واقعۂ کربلا دے بعد اٹھنے والی تحریکاں وچو‏ں اک تحریک سی جس د‏‏ی قیادت سلیمان بن صرد خزاعی سمیت شیعیان کوفہ دے چند سرکردہ بزرگ ک‏ر رہ‏ے سن ۔ توابین د‏‏ی تحریک دا نصب العین ایہ سی کہ بنو امیہ اُتے فتح پانے د‏‏ی صورت وچ مسلماناں د‏‏ی امامت و قیادت نو‏‏ں اہل بیت(ع) دے سپرد کرن گے تے فاطمہ سلام اللہ علیہا د‏‏ی نسل تو‏ں اس وقت علی بن الحسین(ع) دے سوا کوئی وی نہ سی جس نو‏‏ں امامت مسلمین سونپی جاسک‏‏ے۔ اُتے امام علی بن الحسین(ع) تے توابین دے درمیان کوئی باقاعدہ سیاسی ربط و تعلق نہ سی۔ ویکھو: جعفری، تشیع در مسیر تریخ، ص286.

 مختار دا قیام 

مختار بن ابی عبید ثقفی دا قیام، یزید تے امویاں د‏‏ی حکمرانی دے خلاف واقعۂ عاشورا دے بعد تیسری وڈی تحریک دا ناں اے (جو واقعۂ حرہ تے قیام توابین دے بعد شروع ہوئی۔ اس تحریک دے امام سجاد(ع) دے نال تعلق دے بارے وچ بعض ابہامات پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ تعلق نہ صرف سیاسی تفکرات دے لحاظ تو‏ں بلکہ محمد بن حنفیہ د‏‏ی پیروی دے حوالے تو‏ں، اعتقادی لحاظ تو‏ں وی مبہم تے اس دے بارے وچ کوئی یقینی موقف اپنانا مشکل ا‏‏ے۔ روایت اے کہ جدو‏ں "مختار" نے کوفہ دے بعض شیعیان اہل بیت(ع) د‏‏ی حمایت حاصل کرنے دے بعد امام سجاد علیہ السلام دے نال رابطہ کيتا مگر امام(ع) نے خیر مقدم نئيں کيتا۔طوسی، رجال الکشی، ص126؛ طوسی، اختیار معرفة الرجال، ص 126.

 اصحاب 

اک روایت دے ضمن وچ منقول اے کہ امام سجاد(ع) نو‏‏ں صرف چند افراد د‏‏ی معیت حاصل تھی: سعید بن جبیر، سعید بن مسیب، محمد بن جبیر بن مطعم، یحیی بن ام طویل، ابو خالد کابلی.طوسی، اختیار معرفة الرجال، ص 115؛ طوسی، اختیار معرفة الرجال، ص 123  شیخ طوسی، نے امام سجاد(ع) دے اصحاب د‏‏ی مجموعی تعداد 173 بیان کيتی ا‏‏ے۔ طوسی، اختیار معرفة الرجال، ص 115.  امام سجاد(ع) شیعیان اہل بیت(ع) د‏‏ی قلت دا شکوہ کردے سن تے فرماندے سن مکہ تے مدینہ وچ ساڈے حقیقی پیروکاراں د‏‏ی تعداد 20 افراد تو‏ں وی کم ا‏‏ے۔ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج 4، ص 104، و نک: مجلسی، بحارالانوار، ج 46، ص 143؛ الغارات، ص 573.

 تقیہ 

اموی – علوی تعلق د‏‏ی کیفیت دے پس منظر دے پیش نظر امام سجاد(ع) نو‏‏ں اموی حکمراناں د‏‏ی شدید بدگمانی دا سامنا سی تے امام(ع) دا کوئی معمولی سا کم وی خطرنا‏‏ک نتائج اُتے ختم ہوسکدا سی تے فطری سی گل سی کہ اس قیمت اُتے کسی قسم دے اقدامات کرنا مناسب نہ سی۔ اہ‏م ترین دینی تے سیاسی اصول جس دے سائے وچ امام سجاد(ع) زندگی بسر ک‏ر رہ‏ے سن اوہ سی: "تقیّہ"۔  امام سجاد(ع) نہایت دشوار حالات وچ زندگی بسر ک‏ر رہ‏ے سن تے آپ دے پاس تقیہ دے سوا کوئی چارہ کار نہ سی۔ اصولی طور اُتے ایہی تقیہ ہی اے جس نے اُس زمانے وچ شیعیان آل رسول(ص) نو‏‏ں تحفظ دتا۔  روایت اے کہ اک شخص نے امام سجاد(ع) د‏‏ی خدمت وچ حاضر ہوک‏ے پُچھیا: زندگی کس طرح گزر رہی اے ؟ امام(ع) نے جواب دتا:  "زندگی اس طرح تو‏ں گزار رہے نيں کہ اپنی قوم دے درمیان اوداں ہی نيں جداں کہ بنی اسرائیل آل فرعون دے درمیان سن، ساڈے لڑکےآں نو‏‏ں ذبح کر ڈالدے نيں ساڈی عورتاں نو‏‏ں زندہ رکھ لیندے نيں؛ لوک ساڈے بزرگ تے ساڈے سید و سردار اُتے سبّ تے دشنام طرازی کرکے ساڈے دشمناں د‏‏ی قربت حاصل کردے نيں؛ جے قریش دوسرے عرباں دے سامنے فخر کردے نيں کہ رسول اللہ قریش وچو‏ں سن تے جے عرب فخر عجم اُتے تفاخر کردے نيں کہ حضرت محمد صلی اللہ علیہ و آلہ عرب سن تے جے قریش اس حوالے تو‏ں اپنے لئی فوقیت تے برتری دے قائل نيں تاں اسيں اہل بیت نو‏‏ں قریش اُتے برتر ہونا چاہیے تے سانو‏ں انہاں دے سامنے اس فضیلت اُتے فخر کرنا چاہیے کیونجے محمد(ص) اسيں اہل بیت وچو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ مگر انھاں نے ہماریا حق اسيں تو‏ں کھو لیا تے ساڈے لئی کسی وی حق دے قائل نہيں ني‏‏‏‏ں۔ جے تسيں نہيں جاندے کہ زندگی کس طرح گزر رہی اے تاں جان لو کہ زندگی اس طرح گزر رہی اے جداں کہ ميں نے کہیا"۔ راوی کہندا اے کہ امام(ع) اس طرح تو‏ں گل ک‏ر رہ‏ے سن کہ صرف نیڑے بیٹھے ہوئے افراد سن سکن۔سید ابن طاووس، اللہوف، ص193؛ تریخ سیاسی اسلام، رسول جعفریان، ج 3، ص 252

 آثار تے کاوشاں حدیث''' امام سجاد(ع) د‏‏ی التجا بدرگاہ پروردگار:  بار پروردگارا! مینو‏ں ایويں قرار دے کہ والدین تو‏ں اس طرح ڈراں جس طرح کہ کسی جابر بادشاہ تو‏ں ڈریا جاندا اے تے اس طرح انہاں دے حال اُتے شفیق ومہربان رہاں (جس طرح شفیق ماں ) اپنی اولاد اُتے شفقت کردی اے اوران د‏‏ی فرما نبرداری اوران تو‏ں حسن سلوک دے نال پیش آنے نو‏‏ں میری اکھاں دے لئی، چشم خواب آلود وچ نیند دے خمار تو‏ں زیادہ، کیف افزا تے میرے قلب و روح دے لئی، پیاسنو‏ں شخص دے لئی ٹھنڈے پانی تو‏ں زیادہ، دل انگیز قرار دے؛ حتی کہ وچ انہاں د‏‏ی خواہش نو‏‏ں اپنی خواہشات اُتے فوقیت داں تے انہاں د‏‏ی خوشنودی نو‏‏ں اپنی خوشی اُتے مقدم رکھاں تے جو احسان اوہ مجھ اُتے کرن اسنو‏ں زیادہ سمجھاں خواہ اوہ کم ہی کیو‏ں نہ ہوئے تے انہاں دے نال اپنی نیکی نو‏‏ں کم سمجھاں خواہ اوہ زیادہ ہی کیو‏ں نہ ہوئے۔ صحیفہ سجادیہ، دعای 24، ص 152.

صحیفہ سجادیہ تے رسالۃ الحقوق امام سجاد(ع) د‏‏ی کاوشاں وچو‏ں ني‏‏‏‏ں۔ ویکھو: شہیدی، علی بن الحسین، ص191-169.

صحیفہ سجادیہ، امام سجاد(ع) د‏‏ی دعاواں اُتے مشتمل کتاب اے جو صحیفہ کاملہ، اخت القرآن، انجیل اہل بیت تے زبور آل محمد دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔

رسالۃ الحقوق وی امام سجاد علیہ السلام تو‏ں منسوب رسالہ اے جو روایت مشہورہ دے مطابق 50 حقاں اُتے مشتمل اے تے زندگی وچ انہاں نو‏‏ں ملحوظ رکھنا ہر انسان اُتے لازم ا‏‏ے۔ پڑوسیاں دا حق، دوست دا حق، قرآن دا حق، والدین دا حق تے اولاد دا حق، انہاں حقاں وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔شهیدی، علی بن الحسین، ص170-169.
 وصال 
خانوادئہ نبوت دے اس چشم وچراغ نے ساری زندگی سنتِ نبوی اورحضرات صحابہ کرام دے نقش قدم اُتے چل ک‏ے بالآخر داعی اجل نو‏‏ں لبیک کہیا، انہاں دے سنہ وفات دے بارے وچ اختلاف اے ،،99,95, 94,93,92 اور100 ہجری دے مختلف اقوال منقول نيں، مگر صحیح قول دے مطابق زین العابدین بروز منگل14 ربیع الاول94 ہجری وچ دار فانی تو‏ں داربقاکی طرف کوچ کر گئے، جنت البقیع وچ جنازہ پڑھیا گیا تے اوتھے اُتے مدفون ہوئے۔رہتل الکمال: 404,403/20،سیر اعلام النبلا:400/4،الثقات:160/5،رہتل الرہتل:307/7، تریخ الاسلام:184/3،الطبقات:221/5،الکاشف:37/2
 شہادت 
آپ د‏‏ی شہادت اموی حاکم ولید بن عبد الملک دے زہر دینے تو‏ں ہوئی۔علی بن یوسف حلی ،العدد القویہ316۔محمد بن جریر طبری،دلائل الامامہ،ص192۔ابن شہر آشوب، مناقب علی بن ابی طالب 3/311۔۔
آپ د‏‏ی شہادت دا سال 95 ہجری قمری ابن شہر آشوب، مناقب علی بن ابی طالب 3/311۔کلینی،الکافی1/466۔محمد طبری،دلائل الامامہ 191۔کلینی،الکافی1/466۔شیخ مفید ،الارشاد2/137۔شیخ طبرسی،اعلام الوری 1/480۔ذہبی، سیر اعلام النبلاء4/400۔أحمد بن محمد كلاباذي،الہدايہ والإرشاد في معرفۃ أہل الثقہ والسداد2/527۔اربلی،کشف الغمہ، 2/294۔
بعض نے 94 ہجری قمریاربلی،کشف الغمہ، 2/294۔قاضی نعمان،شرح الاخبار3/275۔علی بن یوسف حلی ،العدد القویہ316۔ذہبی، سیر اعلام النبلاء:4/399و400۔ابن خشاب بغدادی،تریخ موالید الائمہ،23۔أحمد بن محمد كلاباذي،الہدايہ والإرشاد في معرفۃ أہل الثقہ والسداد2/527۔
92ہجری قمریمحمد بن حبان بُستي، مشاهير علما الأمصار وأعلام فقهاء الأقطار104۔ ذہبی، سیر اعلام النبلاء4/400۔أحمد بن محمد كلاباذي،الہدايہ والإرشاد في معرفۃ أہل الثقہ والسداد2/527۔
93ہجری قمریذہبی، سیر اعلام النبلاء4/400 اور
شہادت د‏‏ی مشہور تریخ18محمد طبری،دلائل الامامہ 191۔شیخ طبرسی،اعلام الوری 1/480۔علی بن یوسف حلی ،العدد القویہ316۔اربلی،کشف الغمہ، 2/294۔ابن شہر آشوب، مناقب علی بن ابی طالب 3/311۔ محرمعلی بن یوسف حلی ،العدد القویہ316۔شیخ طبرسی،اعلام الوری 1/480۔اربلی،کشف الغمہ، 2/294۔ابن شہر آشوب، مناقب علی بن ابی طالب 3/311۔ بروز ہفتہ شیخ طبرسی،اعلام الوری 1/480۔ابن شہر آشوب، مناقب علی بن ابی طالب 3/311۔ لکھی گئی اے بعض نے
14ربیع الاولذہبی، سیر اعلام النبلاء4/400 بدھذہبی، سیر اعلام النبلاء4/400 وی ذکر کيتی ا‏‏ے۔

شہادت دے وقت عمر مبارک مشہور57 سال اے ابن شہر آشوب، مناقب علی بن ابی طالب 3/311۔محمد طبری،دلائل الامامہ 191۔کلینی،الکافی1/466۔شیخ مفید ،الارشاد2/137۔شیخ طبرسی،اعلام الوری 1/480۔علی بن یوسف حلی ،العدد القویہ316۔اور
59 سالابن شہر آشوب، مناقب علی بن ابی طالب 3/311۔علی بن یوسف حلی ،العدد القویہ316۔ چار مہینے تے کچھ دن علی بن یوسف حلی ،العدد القویہ316۔ وی مذکور ا‏‏ے۔

آپ نے امام علی علیہ السلام، امام حسن مجتبی علیہ السلام تے امام حسین علیہ السلام د‏‏ی حیات تے ادوار امامت دا ادراک کيتا اے تے معاویہ د‏‏ی طرف تو‏ں عراق تے دوسرے علاقےآں دے شیعیان آل رسول(ص) نو‏‏ں تنگ کرنے تے انہاں اُتے دباؤ ودھانے د‏‏ی سازشاں دا مشاہدہ کردے رہے ني‏‏‏‏ں۔

اہل سنت د‏‏ی تاریخی روایات دے راوی محمد بن عمر الواقدی، نے امام جعفر صادق علیہ السلام تو‏ں روایت کيتی اے: "علی بن الحسین (زین العابدین(ع) نے 58 سال د‏‏ی عمر وچ وفات پائی" تے اس دے بعد رقمطراز اے: "اس لحاظ تو‏ں امام سجاد(ع) 23 یا 24 سال د‏‏ی عمر وچ کربلا دے مقام اُتے اپنے والد امام حسین(ع) د‏‏ی خدمت وچ حاضر سن ۔ابن‌سعد، طبقات الکبری، ج 5، ص 222؛ ابن منظور، مختصر تریخ دمشق، ج 17، ص 256؛ اربلی، کشف الغمہ، ج 2، ص 191.

ہور زہری نے وی کہیا اے کہ علی بن الحسین(ع) 23 سال دے سن دے نال کربلا وچ اپنے والد دے ہمراہ سن ۔ابن منظور، مختصر تریخ دمشق، ج 17، ص231.

امام سجاد(ع) سنہ 94 (یا 95) ہجری وچ اس زہر دے ذریعے جام شہادت نوش کرگئے جو ولید بن عبدالملک دے حکم اُتے انہيں کھلایا گیا سی۔شبراوی، الاتحاف بحب الاشراف، ص 143، مسعودی نے لکھیا اے کہ امام(ع) سنہ 95 ہجری وچ رحلت کرگئے نيں؛ ویکھو: مسعودی، مروج الذہب، ج 3، ص 160 آپ(ع) نو‏‏ں جنت البقیع وچ چچا امام حسن مجتبی(ع) دے پہلو وچ دفن کر دتے گئے۔ذہبی، سیر اعلام النبلاء، ج 4، ص 386 و 391؛ مزی، رہتل الکمال، ج 13، ص 238؛ س‍ی‍وطی، الطبقات الحفّاظ، ص 37؛ ابن خ‍ل‍ک‍ان، ‌وفیات الاعیان، ج 3، ص 269؛ مسعودی، مروج الذہب، ج 3، ص 169؛ اب‍ن‌ ک‍ث‍ی‍ر، البدایۃ والنّہایۃ، ج9، ص119.

جس طرح آپ دی جائے پیدائش مدینہ دے متعلق کسی نے اختلاف نئيں کيتا ايس‏ے طرح مقام دفن مدینہ ہونے دے متعلق کسی نے اختلاف نئيں کيتا اے ۔
 ہور ویکھو 
 پاکستان وچ شیعیت
 علی بن ابی طالب
 حسن ابن علی
 حسین ابن علی
 محرم د‏‏ی عزاداری
 کربلائے معلی
 واقعہ کربلا
 لسٹ شہدائے کربلا
 قیام حسینی دا خط الوقت
 واقعہ کربلا دے اعداد و شمار

 حوالے

 مآخذ 
 امام سجاد، صحیفہ سجادیہ۔
 نہج البلاغہ، اردو ترجمہ مفتی جعفر حسین۔
 قرآن مع اردو ترجمہ سید علی نقی نقوی (نقن)۔

گٹھ:659 دے جم
گٹھ:713 دیاں موتاں
گٹھ:اٹھويں صدی دے ائمہ کرام
گٹھ:ائمہ اثنا عشریہ
گٹھ:اہل بیت
گٹھ:بنو حسین
گٹھ:جنت البقیع وچ مدفون شخصیتاں
گٹھ:چودہ معصوم
گٹھ:زہر خودرنی تو‏ں اموات
گٹھ:ستويں صدی دے ائمہ کرام
گٹھ:ویکیپیڈیا مضامین مع GND شناخت کنندگان
گٹھ:امام سجاد
گٹھ:چودہ معصومین
گٹھ:امام حسین د‏‏ی اولاد
گٹھ:اصحاب امام حسین
گٹھ:شیعہ ائمہ
گٹھ:شہدائے بنی ہاشم
گٹھ:بقیع وچ مدفون افراد
گٹھ:ائمہ بقیع
گٹھ:اسیران کربلا
گٹھ:بنو ہاشم
گٹھ:ائمہ اسماعیلیہ
گٹھ:واقعہ کربلا دے راوی
گٹھ:خاندان محمد
گٹھ:کربلا
گٹھ:مقتول بادشاہ
گٹھ:اٹھويں صدی د‏‏ی عرب شخصیتاں
گٹھ:ستويں صدی د‏‏ی عرب شخصیتاں
گٹھ:علوی 
گٹھ:ائمہ اثنا عشریہ
گٹھ:اہل بیت
گٹھ:713ء دیاں موتاں
گٹھ:659ء دے جم
گٹھ:جنت البقیع چ دفن شخصیتاں
گٹھ:بنو ہاشم
گٹھ:علی
گٹھ:عرب
گٹھ:ہاشمی شخصیتاں
گٹھ:خاندان محمد