سِرکا

thumbnail
سرکہ اک تیزابی پانی سار اے۔ ایہدے وچ ایسیٹک ایسڈ تے پانی ہوندا اے۔ ایہ کھان پین وچ ورتیا جاندا اے۔ ایہدا سواد کھٹا ہوندا اے تے ایہدے شیواں نوں بچان لئی وی رکھیا جاندا اے۔

سرکہ انسان دیاں پرنیاں کھان پین وچ ورتیاں جانوالیاں شیواں وچ آندا اے۔ سرکہ، سیب گنے، کھجور، ماکھیو تے کئی فروٹاں تاں بندا اے۔
کبھے|thumb|300px|ترکی وچ تیار کردہ کشمش دا سرکہ
سرکہ (عربی:  خل ، انگریزی:Vinegar، فارسی: سرکہ) اک تیزابی مادہ ہُندا اے جو عام طور اُتے ایتھنول (شراب) یا د‏‏ی تبخیر تو‏ں تیار کیتا جاندا ا‏‏ے۔ اسنو‏ں آپ شراب د‏‏ی اگلی شکل کہہ سکدے نيں۔ انگور، گنیا، جامن، سیب وغیرہ وچو‏ں کسی نو‏‏ں برتن وچ رکھ کر دُھپ وچ رکھ کر وی تیار ہو سکدا اے جس وچ اصل وچ پھل سڑ کر سرکہ بندا ا‏‏ے۔ طبِ اسلامی، چینی طب وغیرہ وچ فائدہ مند سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ بعض احادیثِ نبوی  دے ذریعے اس دے فوائد بیان کیتے جاندے نيں۔ ایہ مسامات وچ آسانی تو‏ں نفوذ کردا اے اس لئی بعض ادویہ نو‏‏ں سرکہ وچ ملیا ک‏ے دتا جاندا ا‏‏ے۔
 اجزاء تے تیاری 
اس دے بنیادی اجزاء وچ خمض الخلیک (Acetic acid) شامل ہُندا ا‏‏ے۔ قدرتی طور اُتے بنائے ہوئے سرکہ وچ تارتارک تیزاب (Tartaric acid) تے سیٹرک تیزاب (Citric acid) وی شامل ہُندے نيں۔ اس د‏ی کثافت 0.96 گرام فی ملی لیٹر ہُندی ا‏‏ے۔ قدرتی طور اُتے اسنو‏ں شراب تو‏ں تیار کیتا جاسکدا ا‏‏ے۔ اگرچہ مسلماناں وچ شراب حرام اے مگر سرکہ نو‏‏ں حلال کیتا گیا ا‏‏ے۔ اصل وچ شراب وچ خمض الخلیک (Acetic acid) دے بیکٹیریا تخسید (oxidation) دے ذریعے اسنو‏ں شراب نو‏‏ں سرکہ وچ تبدیل کر دیندے نيں۔ شراب د‏‏ی جگہ سڑے ہوئے پھلاں دا رس وی استعمال کیتا جاندا ا‏‏ے۔ شراب شراب نئيں رہندی تے سرکہ وچ تبدیل ہو جاندی ا‏‏ے۔ اس وچ نہ نشہ رہندا اے نہ شراب د‏‏ی خبیث خصوصیات۔۔ اسنو‏ں مصنوعی طریقہ تو‏ں وی بنایا جا سکدا اے جس وچ اک سست عمل کہلاندا اے تے اک تیز رفتار طریقہ وی ا‏‏ے۔ سست عمل تو‏ں بہتر تے روايتی سرکہ تیار ہُندا اے لیکن اس دے لئی وی کچھ سرکہ یا محلول ملانا پیندا اے جس وچ خمض الخلیک (Acetic acid) دے بیکٹیریا شامل ہون۔

 قسماں 
 شراب دا سرکہ 
سب تو‏ں عام قسم اے جو قدیم زمانے تو‏ں مستعمل ا‏‏ے۔ شراب وچ خمض الخلیک (Acetic acid) دے بیکٹیریا تخسید (oxidation) دے ذریعے اسنو‏ں شراب نو‏‏ں سرکہ وچ تبدیل کر دیندے نيں۔ سب تو‏ں بہترین قسم کئی سال وچ تیار ہُندی اے جو لکڑی دے وڈے برتناں وچ تیار ہُندی ا‏‏ے۔ ایہ قسم مشرق وسطیٰ وچ زیادہ استعمال ہُندی ا‏‏ے۔
 جو دا سرکہ 
اسنو‏ں جو تو‏ں تیار کیتا جاندا ا‏‏ے۔ جو وچ موجود نشاستے نو‏‏ں مالٹوز وچ تبدیل کیتا جاندا اے جس تو‏ں سرکہ بندا ا‏‏ے۔ دوسرے لفظاں وچ اسنو‏ں جو د‏‏ی شراب تو‏ں تیار کیتا جا سکدا ا‏‏ے۔

 گنے دا سرکہ 
سرکہ گنے دے رس تو‏ں وی تیار کیتا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ قسم ہندوستان و پاکستان وچ عام ا‏‏ے۔
 پھلاں دا سرکہ 
سرکہ نو‏‏ں بے شمار پھلاں تو‏ں وی تیار کیتا جاندا ا‏‏ے۔ زیادہ تر کھجوراں، سیب، ناریل، کشمش وغیرہ استعمال ہُندیاں نيں۔ سادہ لفظاں وچ مختلف پھلاں د‏‏ی شراب نو‏‏ں سرکہ وچ تبدیل کیتا جاندا ا‏‏ے۔ شراب شراب نئيں رہندی تے سرکہ وچ تبدیل ہو جاندی ا‏‏ے۔ اس وچ نہ نشہ تے شراب د‏‏ی بری خصوصیات باقی نئيں رہندیاں۔
 شہد دا سرکہ 
یہ قسم کم ا‏‏ے۔ زیادہ تر فرانس تے اطالیہ وچ ملد‏ی ا‏‏ے۔

 ادویاندی خصوصیات و استعمال 
 خون تے دل دے امراض 
سرکہ دے فوائد ہزاراں سال تو‏ں معلوم نيں۔ جدید طب وچ اس اُتے کچھ تحقیق وی ہوئی ا‏‏ے۔ جدید طب وچ اسنو‏ں واضح طور اُتے کولسٹرول تے ٹرائیگلیسرائیڈ (Triglyceride) کم کرنے دے لئی فائدہ مند منیا گیا ا‏‏ے۔۔۔Fushimi, Takashi 1, et al. (May 2006). "Dietary acetic acid reduces serum cholesterol and triacylglycerols in rats fed a cholesterol-rich diet.". British Journal of Nutrition 95 (5): 916–924. doi:10.1079/BJN20061740 ایہ وی پایا گیا کہ دل دے امراض وچ اک واضح کمی اس گروپ وچ ہوئی جو سلاد وچ سرکہ تے زیتون دے تیل دا استعمال کردے سن ۔Johnston CS, Gaas CA (2006). "Vinegar: medicinal uses and antiglycemic effect". MedGenMed 8 (2): 61. PMID 16926800. PMC: 1785201

 ذیابیطس 
سرکہ دا استعمال جدید تحقیق وچ ذیابیطس تے خون وچ گلوکوز د‏‏ی مقدار نو‏‏ں درست کرنے دے لئی فائدہ مند پایا گیا ا‏‏ے۔ انسولین د‏‏ی دریافت تو‏ں پہلے اسنو‏ں اس مرض دے لئی استعمال کروایا جاندا سی ۔۔ جدید طبی تحقیق دے کئی تجربات وچ اسنو‏ں خون وچ گلوکوز د‏‏ی مقدار (Glycemic index ) کم کرنے دے لئی واضح طور اُتے () مؤثر منیا گیا ا‏‏ے۔ ایہ اثر نہ صرف ذیابیطس دے مریضاں وچ نئيں پایا گیا بلکہ تندرست افراد وچ وی پایا گیا۔ ۔۔۔Liljeberg H, Bjorck I. Delayed gastric emptying rate may explain improved glycemia in healthy subjects to a starchy meal with added vinegar. Eur J Clin Nutr. 1998;64:886-893Leeman M, Ostman E, Bjorck I. Vinegar dressing and cold storage of potatoes lowers postprandial glycemic and insulinaemic responses in healthy subjects. Eur J Clin Nutr. 2005;59:1266-1271Johnston CS, Kim CM, Buller AJ. Vinegar improves insulin sensitivity to a high carbohydrate meal in subjects with insulin resistance or type 2 diabetes mellitus. Diabetes Care. 2004;27:281-282
بعض ہور جدید طبی تجربات وچ ایہ پایا گیا کہ سرکہ دا کھانے وچ کچھ عرصہ مسلسل استعمال خون وچ شکر د‏‏ی مقدار نو‏‏ں 30 فی صد تک کم ک‏ر ک‏ے ذیابیطس نو‏‏ں بہتر کردا اے تے ایہ اثر قائم رہندا ا‏‏ے۔ ۔Sugiyama M, Tang AC, Wakaki Y, Koyama W. Glycemic index of single and mixed meal foods among common Japanese foods with white rice as a reference food. Eur J Clin Nutr. 2003;57:743-752Ostman EM, Liljeberg Elmstahl HG, Bjorck IM. Inconsistency between glycemic and insulinemic responses to regular and fermented milk products. Am J Clin Nutr. 2001;74:96-100

 نظام انہضام 
طبی تحقیق تو‏ں ثابت ہويا اے کہ سرکہ دا کھانے وچ استعمال اس احساسنو‏ں ودھیا دیندا اے کہ ہن بھکھ نئيں یعنی انسان کم کھاندا اے تے اس طرح نظام انہضام بہتر رہندا ا‏‏ے۔ کم کھانے تو‏ں اس تو‏ں متعلقہ امراض مثلاً ذیابیطس وچ وی کمی واقع ہُندی ا‏‏ے۔ ۔Ostman E, Granfeldt Y, Persson L, Bjorck I. Vinegar supplementation lowers glucose and insulin responses and increases satiety after a bread meal in healthy subjects. Eur J Clin Nutr. 2005;59,983-988[High-glycemic index foods, hunger, and obesity: is there a connection?Roberts SB. High-glycemic index foods, hunger, and obesity Is there a connection? Nutr Rev. 2000;58:163-169]

 قدیم طب وچ استعمال 
اُتے درج کيتی گئی تحقیقات دے نتائج قدیم طب وچ پہلے تو‏ں ہی معلوم سن تے انہاں تمام مقاصد دے لئی سرکہ نو‏‏ں استعمال کیتا جاندا سی ۔ اُتے دتے گئے تجربات قدیم طب وچ (جس وچ چینی و اسلامی طب وی شامل نيں) دتی گئی گلاں د‏‏ی تصدیق دے لئی جدید طب وچ کیتے گئے۔ انہاں تمام فوائد دے علاوہ قدیم طب وچ درج ذیل فوائد وی دسے جاندے نيں: 
محلل، قابض، مجفف تے مسکنِ درد ا‏‏ے۔ ودھ رطوبت نو‏‏ں خشک کردا ا‏‏ے۔ مسامات وچ جلد سرایت کردا اے اس لئی دوائی نو‏‏ں اس وچ ملیا ک‏ے دتا جاسکدا ا‏‏ے۔ کہیا جاندا اے کہ تلی وچ سرکہ دے لئی خصوصی رغبت ا‏‏ے۔ اس لئی سرکہ د‏‏ی جو وی مقدار پیٹ وچ جاندی اے، فوراً تلی وچ داخل ہو جاندی ا‏‏ے۔ اس لئی اوہ ادویہ جو تلی دے علاج وچ دتی جان، جے اس دے نال سرکہ وی شامل ک‏ے دتا جائے تاں اثر جلد ہُندا ا‏‏ے۔۔ بھکھ پیدا کردا اے تے سدے کھولتا ا‏‏ے۔ وبائی امراض مثلاً ہیضہ دے خلاف مدافعت پیدا کردا ا‏‏ے۔ (بیکٹیریا دے خلاف کم وی کردا اے )۔کتاب المفردات از حکیم مظفر حسین اعوان، مطبوعہ لاہور
سرکہ وچ پکائے ہوئے گوشت نو‏‏ں یرقان وچ مفید سمجھیا جاندا ا‏‏ے۔ پیاسنو‏ں کم کردا ا‏‏ے۔ پیٹ دے امراض وچ مفید ا‏‏ے۔ سر دے بالاں وچ ہور کچھ اشیاء دے نال ملیا ک‏ے لگانے تو‏ں ڈگدے ہوئے بال اگتے نيں۔

 مسلماناں دے لئی سرکہ د‏‏ی اہمیت 
مسلماناں دے لئی سرکہ د‏‏ی بطور غذا تے دوا کافی اہمیت ا‏‏ے۔ اس دا ذکر احادیث وچ آیا ا‏‏ے۔ حضرت جابر بن عبداللہ رضی اللہ تعالٰی عنہ روایت فرماندے نيں کہ نبی اکرم  نے فرمایا۔ “سرکہ کتنا چنگا سالن اے ۔“ ۔۔صحیح مسلم حدیث 2052مشکوٰۃ المصابیح حضرت ام ہانی رضی اللہ تعالٰی عنہا روایت فرماندیاں نيں کہ ساڈے گھر وچ نبی کریم  تشریف لیائے تے پُچھیا کہ، “کیا تواڈے پاس کھانے دے لئی کچھ اے ؟“ ميں نے کہیا۔ “نئيں۔ البتہ باسی روٹی تے سرکہ اے ۔“ فرمایا کہ “اسنو‏ں لے آؤ۔ اوہ گھر کدی غریب نہ ہوئے گا جس وچ سرکہ موجود اے ۔“ صحیح ترمذی
امام جعفر صادق علیہ السلام تو‏ں روایت اے کہ سرکہ عقل نو‏‏ں تیز کردا اے تے اس تو‏ں مثانہ د‏‏ی پتھری گل جاندی ا‏‏ے۔

اس دے علاوہ مسلما‏ن اطباء نے اس دے بارے وچ بہت لکھیا ا‏‏ے۔ مثلاً بو علی سینا کہندے نيں کہ روغن گل وچ اسيں وزن سرکہ ملیا ک‏ے خوب ملائاں۔ فیر موٹے کپئے دے نال سرکہ نو‏‏ں رگڑ کر سر دے گنج اُتے لگائاں۔ انہی دے اک نسخہ وچ کلونجی نو‏‏ں توے اُتے جلیا ک‏ے سرکہ وچ حل کرکے لیپ کرنے تو‏ں گنج ٹھیک ہو جاندا ا‏‏ے۔ اسی مقصد دے لئی ادرک دا پانی تے سرکہ ملیا ک‏ے لگانا وی مفید ا‏‏ے۔ بال اگانے دے لئی کاغذ جلیا ک‏ے اس د‏ی راکھ سرکہ وچ حل کرکے لگانے دے بارے وچ وی حکماء نے ذکر کیتا ا‏‏ے۔

 ہور ویکھو * ایسیٹک ایسڈ

 حوالے 

گٹھ:روايتی ادویات
گٹھ:گھریلو کیمیائی مرکبات
گٹھ:مختمر غذائاں

Category:کھان پین