گیانی دتّ سنگھ

گیانی دتّ سنگھ (21 اپریل 1850-6 ستمبر 1901)http://www.tribuneindia.com/2004/20040801/spectrum/book7.htm جو پنجابی دے پہلا پروفیسر  سکھ دھرم/ اتہاس دا مہان ودوان، اچّ-کوٹی دا شاعر(کوی)، مشہور(پرسدھ) لکھاری، نمایاں(اگھا) پنجابی مضمون نگار(پترکار) ، خالصہ اخبار، لاہور دا بانی ایڈیٹر 1886 توں، سری گورو سنگھ سبھا، امرتسر اتے لاہور دے بانی، خالصہ دیوان لاہور اتے خالصہ کالج، امرتسر دا موڈھی سی۔
مڈھلا جیون
سنّ 21 اپریل 1850 نوں پنڈ نندپور کلوڑ، ضلع فتح گڑھ صاحب وکھے پیؤ بابا دیوان اتے ماں رام کور دے گھر اک بچے(بالک) دا جنم ہویا http://punjabitribuneonline.com/2013/09/ جسدا ناں دتا رام رکھیا گیا۔ ایہی بالک وڈا ہو کے گیانی دتّ سنگھ دے نام نال پوری دنیاں وچّ مشہور ہویا۔ اس نے سری متی بشن کور نال شادی کیتی جو 1880 وچّ سکھ ریتی نال کیتی گئی جس جوں اک پتر بلدیو سنگھ اتے اک دھی بیبا ودیاونتی کور نے جنم لیا۔ بھاویں گیانی دتّ سنگھ اک وی دن سکول نہیں گئیا سی پر ایہہ دنیا  دے پنجابی دے پہلا پروفیسر بنیا۔ سنگھ سبھا لاہور اتے خالصہ کالج امرتسر دا موڈھی بنن دے نال-نال اس اپنی ودوتا دے بل بوتے آریہ سماج دے مکھی سوامی دیانند نوں لگاتار تنّ مذہبی(دھارمک) بحثاں وچّ مات دتی سی۔ سکھیدی ڈگّ رہی ساکھ نوں مڑ اچا چکن دا یتن کرن دے نال ہی گیانی دتّ سنگھ نے سماج وچّ پھیلیاں انیکاں برائییاں نوں جڑھوں ختم کرن لئی سرتوڑ یتن کیتے۔
اندھ-وشواساں دی مخالفت
اس نے اپنے ہفتہ واری خالصہ اخبار لاہور، لکھتاں اتے تقریراں(بھاشناں) راہیں وہماں-بھرمانں،پھوکے کرمکانڈاں، ٹونے-ٹامناں، مڑی-مساناں، نڑیماراں، کڑی ماراں، جھاڑ-پھوک، پکھنڈ تے اندھ-وشواساں دا زوردار ورودھ(مخالفت) کیتا تے لوکاں نوں سری گورو گرنتھ صاحب جی ’تے پورن بھروسہ رکھن لئی راغب(پریرت) کیتا۔ 
جات پات دا ورودھ(مخالفت)
اس دا وچار سی کہ جس سماج وچّ رنگ، نسل، جات-پات، پکھنڈواد، وہم-بھرمم اتے انھے یعقین(اندھ-وشواس) ہون، اوہ کدے ترقی نہیں کر سکدا۔ گیانی دتّ سنگھ  نے سماج وچّ پھیلے اجیہے اڈمبراں نوں بڑی گمبھیرتا نال لیا اتے کئی ویلے دیاں جتھیبندیاں نال ٹکر لئی۔ 
دربار صاحب وچّ مورتیاں ہٹاؤنا
اتھوں تک کہ سری دربار صاحب، امرتسر وکھے سری گرو گرنتھ صاحب دے برابر گدی لا کے بیٹھدے بابا کھیم سنگھ بیدی دی گدی کھچّ کے سڑک اتے سٹّ دتی سی۔ آپ نے دربار صاحب کمپلیکس وچّ رکھیاں مورتیاں ہٹاؤن دی پہل قدمی پروفیسر گرمکھ سنگھ نال مل کے کیتی سی۔
کتاباں دا لکھاری
گیانی دتّ سنگھ جسنے نے اپنے چھوٹے جہے جیون ویلے 1850-1901 دوران پنجابی ماں بولی دی جھولی 72  کتابان نال بھر کے اس دی گودی نوں ہرا-بھرا کرکے اپنے خون نال سکھی دے بوٹے نوں سنجیا اتے خالصہ پنتھ دی سیوا اتے سماج اتے سکھ قوم نوں صحیح رستے اتے تورن دی کوشش کیتی۔ اوہناں نوں ‘پنجابی پترکاری دا پتاما’ وی کیہا جاندا اے۔ 
کتاباں
گورو نانک پربودھ
گورو ارجن جی
دمبھ بدارن
درگا پربودھ
پنتھ پربودھ
راج پربودھ
میرے اتے سادھو دیانند دے سمباد 
پنتھ سدھار بنائی پتر
ابلا ناری
نقلی سکھ پربودھ
گگا گپوڑا تے سلطان پواڑا
تارہ سنگھ 
سبیگ سنگھ 
مہتاب سنگھ میرانکوٹیا 
بھائی تارو سنگھ 
بھائی بوتا سنگھ
سوپن ناٹک
راجنیتی پربودھ ناٹک
سماج سدھارک
گیانی دت سنگھ نے سماج سدھار وچّ بہت وڈی بھومکا(کردار) نبھائی سی۔ آپ اپنی گلّ نوں کہن دی دلیری رکھدے سی اتے ترک تے دلیلاں سہت اپنی ہر گلّ دی وضاحت(پشٹی) کردے سی۔ اس  نے اپنی ساری عمر سماج سدھار اتے سکھی دے لیکھے لا دتی سی۔ آپ نے اپنی قلم راہیں سماجی برائیاندا ڈٹّ کے ورودھ(مخالفت) کیتا اتے سماج نوں ایہناں توں نجات حاصل(مکتی پراپت) کرن لئی زوردار پرچار کیتا۔ 6 ستمبر 1901 نوں اوہناں دی موت توں بعد کسے نے اوہناں دے مشن نوں اگے نہیں توریا۔
یادگار اتے سنمان
پنتھ رتن
گیانی دتّ سنگھ دی موت توں بعد بھائی ویر سنگھ نے اوہناں دے سنمان وچّ اک کویتا لکھی جو خالصہ سماچار وچّ چھپی۔ گیانی دتّ سنگھ یادگاری قومانتری سمتی اوہناں دی یاد وچّ ہر سال پروگرام کرواؤدی اے۔http://www.thegurugranth.com/2012/09/blog-post_1356.html

ہور پڑھو
سری پریتم سنگھ دوال لکھی گئی "گیانی دتّ سنگھ"
سنگھ، سردا ہربنس سنگھ انسائیکلوپیڈیا آپ سکھجم
امر سنگھ دوار "گئانی، سنگھ سبھا لاہور دے اگھے سنچالک گیانی
دتّ سینگھ جی، امرتسر ، 1902
سنگھ، دلت سنگھ سبھا دے موڈھی گیانی دتّ سنگھ جی، امرتسر، 1951
سنگھ جگجیت سنگھ سبھا لاہور لدھیانہ، 1974
حوالے

Category:پنجابی لکھاری
Category:پنجابی شخصیتاں
Category:سکھ شخصیتاں