عصمت چغتائی

عصمت چغتائی (21 جولائی 1915 - 24 اکتوبر 1991) اردو دی کہانی کار، ناول کا تے لیکھک سی۔ اوہ اوہناں مسلم لکھاریاں وچوں اکّ سی، جیہناں نے قیام پاکستان توں بَعد  پاکستان جان دی بجائے بھارت وچ ہی رہن نوں چنیا۔ اردو ادبی جگت دے چار تھماں (سعادت حسن منٹو، کرشن چندر، راجندر سنگھ بیدی تے عصمت چغتائی) وچ اس دا نام شامل اے۔ منشی پریم چند توں بعد کجھ نویں لکھاریاں نے اپنیاں کہانیاں وچ کام تعلقاں بارے بڑی بیباکی اتے حوصلے نال ذکر کرنا آرنبھیا۔ عصمت چغتائی اتے منٹو نے وی کجھ اجہیاں کہانیاں لکھیاں جہناں نے پاٹھکاں نوں چونکا دتا۔ اوہ اپنیاں دلیر فیمینسٹ تے ترقی پسند رچناواں لئی جانی جاندی اے۔ رشید جہان، واجدا تبسم اتے قراۃ العین حیدر دے نال نال عصمت چغتائی دی لیکھنی بیہویں صدی دے اردو ساہت وچ انقلابی فیمینسٹ سیاست اتے سہج نظارہٹی دے جم دی پرتیک اے۔ اسنے ناری کامکتا، مڈل کلاس بھدرتا اتے جدید بھارت وچ ابھر رہیاں ہور کشمکشاں دی گھوکھ کیتی۔Urdu Studies

عصمت چغتائی ہندوستان د‏‏ی اک مشہور اردو مصنفہ، جنہاں نے افسانہ نگاری، خاکہ نگاری تے ناول نگاری وچ ناں پیدا کيتا۔ اتر پردیش وچ پیدا ہوئیاں۔ جدو‏ں کہ جودھ پور وچ پلی بڑھاں، جتھ‏ے انہاں دے والد،مرزا قسیم بیگ چغتائی، اک سول ملازم سن ۔ راشدہ جتھ‏ے، واجدہ تبسم تے قراۃالعین حیدر د‏‏ی طرح عصمت چغتائی نے وی اردو ادب وچ انقلاب پیدا کر دتا۔ عصمت چغتائی لکھنؤ وچ پروگریسیو رائٹرز موومنٹ تو‏ں وی منسلک رہیاں۔

مشہور اردو لکھارن عصمت چغتائی دا اصل ناں عصمت بانو سی۔ اس دا جم اک رجے-پجے مسلم ٹبر وچّ ہویا۔ اوہ اپنے پیؤ دی دس اولاداں وچوں نونویں سی۔ اوہ اجے چھوٹی ہی سی کہ اس دیاں وڈیاں بھیناں دے ویاہ ہو گئے تے اوہ آپو- اپنے گھریں چلیاں گئیاں۔ عصمت نوں گھر وچّ بھین دی تھاں `تے بھراواں دا ساتھ ملیا، جس پاروں اس دے وچاراں وچّ کھلھاپن آیا تے اس نے حوصلے نال اپنی گلّ آکھن دی جاچ سکھی۔

جیون
عصمت چغتائی دا جم ۲۱ اگست ۱۹۱۵ نوں اتر پردیش دے بدایوں وکھے نصرت کھانم اتے مرزا کاسم بیگ چغتائی کول ہویا۔ اوہ اس دے ماپیاں دے دس بچیاں وچوں نوویں سی، جیہناں وچ چھ بھرا اتے چار بھیناں سن۔ اس دا پروار اس دے پیؤ دی سول نوکری کارن اکثر ادھر-ادھر جاندا رہندا سی۔ اس نے اپنا بچپن جودھ پور  ، آگرہ اتے علیگڑھ وچ اپنے بھراواں اتے بھیناں دے سنگ بتایا جیہناں دا اس ویلے تک ویاہ ہو گیا سی جدوں اوہ بہت چھوٹی عمر 'چ سی۔ چغتائی نے اپنے بھراواں دے اثر نوں اکّ اہم کارک دسیا اے جس نے اس دی شروعاتی سالاں وچ اس دی شخصیت نوں متأثر کیتا۔ اس نے اپنے دوسرے سبھ توں وڈے بھرا، مرزا عظیم بیگ چغتائی، اکّ ناول کار، اکّ صلاح کار وجوں، بارے سوچیا۔ چغتائی دے پیؤ انڈین سول سروسز توں رٹائر ہون توں بعد آخرکار ایہہ پروار آگرہ آ گیا۔

چغاتائی نے اپنی مڈھلی سکھیا علیگڑھ مسلم یونیورسٹی دے ومین'س کالج توں حاصل کیتی اتے ۱۹۴۰ وچ اسابیلا تھوبرن کالج توں بیچلر آف آرٹس ڈگری نال گریجئیٹ کیتا۔ اپنے پروار دے سخت خلاف دے باو جود، اس نے اگلے سال علیگڑھ مسلم یونیورسٹی توں اپنی بیچلر آف ایجوکیشن دی ڈگری پوری کیتی۔ اس ویلے دوران ہی چغتائی ترقی پسند لکھاریاں دی ایسوسی ایشن نال جڑ گئی، ۱۹۳۶ وچ اپنی پہلی بیٹھک وچ شامل ہوئی جتھے اس نے لہر نال جڑی اکّ پرمکھ عورت لیکھکا راشد جہاں نال ملاقات کیتی، جس نوں بعد وچ چغتائی نوں لکھن لئی متأثر کرن دا سہرا دتا گیا۔" چگتائی نے اسے ویلے لگبھگ نجی روپ وچ لکھنا شروع کیتا، مگر بعد وچ اس نے اپنے کم لئی شائع دی منگ نہیں کیتی۔

 تعارف 
عصمت چغتائی د‏‏ی پیدائش 21 اگست، 1915ء وچ ہندوستان دے شہر بدایوں وچ ہوئی۔ تے ۷۶ سال د‏‏ی عمر وچ 1991ء وچ انہاں دا انتقال ہوئے گیا۔Ismat Chughtai – IMDb

 عصمت چغتائی دا ادبی خاندان 
عصمت چغتائی دے نانا دا امراؤ علی سی جنہاں دا شمار اردو دے ابتدائی دور دے ناول نگاراں وچ ہُندا سی۔ انہاں دے دو ناول خاص طور اُتے 'رزم بزم' تے 'البرٹ بل' اپنے وقت وچ بہت مقبول ہوئے سن ۔ان دے بھائی مرزا عظیم بیگ چغتائی اردو دے مشہور مزاح نگار سن 

مڈھلا ساہتی سکھیا
عصمت دا وڈا بھرا مرزا عظیم بیگ چغتائی اک لکھاری دے طور تے اردو جگت وچّ اپنی پچھان بنا چکیا سی۔ اودوں عصمت اجے ویہاں ورھیاں دی وی نہیں سی ہوئی۔ عظیم بیگ اس دا بھرا ہی نہیں سی، اس دا استاد وی سی تے راہ نما وی۔ اس دے پریرن صدقہ عصمت نے انگریزی، روسی تے اردو ساہت دا بھرپور ادھٔین کیتا۔
کالجی دور
کالج وچّ پجّ کے عصمت نے انگریزی تے فرانسیسی لیکھکاں نوں پڑھیا جسدا مگروں اس دی لکھت اتے بہت اثر پیا۔ اس دی پہلی کہانی ‘فسادی` اس ویلے دے پرمکھ مہینہ وار ساقی وچّ چھپی تاں ساہتی حلقیاں وچّ چرچہ دا وشا بن گئی۔ عصمت اجے بی.اے. دی سٹوڈنٹ سی کہ اس نے ۱۹۳۶ وچّ لکھنؤ وچ ہوئی آل انڈیا ترقی پسند انجمن دی تریخی کانفرنس وچّ حصہ لیا۔ اس کانفرنس وچّ اس دی ملاقات اس ویلے دی چرچت اگانھ ودھو لکھارن رشید جہاں نال ہوئی۔ عصمت نے رشید جہاں ورگی بنن دا ٹیچا متھّ لیا۔
ویاہ
بی.اے. تے پھر بی.ٹی. کرن والی اوہ اپنے ویلے دی پہلی مسلمان لڑکی سی۔ اوہ کجھ سماں اک کالج دی پرنسپل وی رہی اتے کجھ سماں اس نے علیگڑھ وکھے نوکری وی کیتی۔ علیگڑھ رہندیاں اس دی ملاقات ایم.اے. وچّ پڑھ رہے شاہد لطیفَ نال ہوئی۔ دوواں وچّ پیار ہو گیا اتے ۱۹۴۲ وچّ اوہناں نے شادی کر لئی۔ اوہناں دے گھر دو دھیاں دا جنم ہویا۔

 فلمی سفر 
'ضدی' ایہ فلم ۱۹۴۸ء وچ عصمت چغتائی نے لکھی سی۔ ۱۹۵۰ء وچ آرزو فلم دے انھاں نے مکالمے وی لکھے تے اسکرین پلے وی جدو‏ں کہ کہانی وی عصمت چغتائی د‏‏ی ہی سی۔ ۱۹۵۸ ء وچ سونے د‏‏ی چڑیا فلم د‏‏ی کہانی وی انھاں نے ہی لکھی۔۱۹۷۴ ء وچ اک فلم آئی سی جس دا ناں 'گرم ہويا' سی جو عصمت چغتائی دے اک افسانہ نو‏‏ں بنیاد بنا ک‏ے بنائی گئی سی۔ اس فلم دے مکالمے تے اسکرین پلے کیفی اعظمی تے شمع زیدی نے تحریر کیتے سن ۔ اس دے علاوہ عصمت چغتائی نے فلم جنون تے فلم 'محفل' دے وی مکالمے تحریرکيتے۔ Ismat Chughtai – IMDb

 عصمت چغتائی د‏‏ی افسانہ نگاری 
عصمت چغتائی نے خواتین تے انہاں تو‏ں جڑے مسائل اُتے لکھیا ا‏‏ے۔ انہاں دے افسانے تے ناول متوسط طبقہ دیاں عورتاں د‏‏ی نمائندگی کردے نيں۔ انہاں دا پہلا افسانہ ”گیندا“ ا‏‏ے۔ اس افسانے وچ انھاں نے کئی اہ‏م موضوعات دا احاطہ کيتا ا‏‏ے۔ اس افسانہ دا مرکزی کردار گیندا ا‏‏ے۔ ایہ اک نہایت غریب لڑکی ا‏‏ے۔ اس د‏ی سہیلی اک اوسط درجہ دے گھرانے نال تعلق رکھدی ا‏‏ے۔ کہانی ايس‏ے لڑکی د‏‏ی زبانی سنائی گئی ا‏‏ے۔ دونے بچپن تو‏ں نال کھیلدے نيں۔ گیندا د‏‏ی بچپن وچ ہی شادی ہوجاندی اے تے اوہ بیوہ وی ہوئے جاندی ا‏‏ے۔ کھیل دے دوران وچ جدو‏ں گیندا نو‏‏ں سیندور دتا جاندا اے تاں اوہ کہندی اے کہ ”بدھوا کاہے نو‏‏ں سنگھار کرے“۔ گیندا د‏‏ی سہیلی دا بھائی گیندا نو‏‏ں ماں بنادیندا ا‏‏ے۔ کسی طرح لڑکے نو‏‏ں دہلی بھیج دتا جاندا ا‏‏ے۔ سال دیڑھ سال بعد گیندا د‏‏ی سہیلی واپس آندی اے تاں گیندا د‏‏ی گود وچ بچہ ہُندا ا‏‏ے۔

عصمت چغتائی ترقی پسند ادب تو‏ں وابستہ سن۔ ترقی پسند ادب دے بارے وچ انہاں انھاں نے کہیا:

لحاف ناں دی کہانی
ویاہ توں دو مہینے پہلاں عصمت نے ‘لحاف` ناں دی کہانی لکھی، جس دے چھپدیاں ہی ساہتی جگت وچّ کوہرام مچّ گیا۔ عصمت `تے ننگیجوادی ہون دا الزام لگا اتے اوہ دو ورھے لاہور دی عدالت وچّ اس سنبندھی مقدمے دیاں پیشیاں بھگتدی رہی۔ عدالت نے مقدمہ خارج کر دتا۔

۱۹۳۴ءوچ  انہاں نے لحاف دے ناں تو‏ں کہانی لکھی۔ لحاف دے بارے وچ عصمت چغتائی اپنی آپ بي‏تی وچ لکھدی نيں کہ عصمت چغتائی عرف لیڈی چنگیزخاں، پرفیسر علی احمد فاطمی، ایوان اردو، دسمبر 2015، ص13

 چوتھ‏ی کا جوڑا 
”چوتھ‏ی کا جوڑا“عصمت چغتائی دا نمائندہ افسانہ ا‏‏ے۔ ایہ اک غریب بیوہ بی اماں دے خاندان د‏‏ی کہانی ا‏‏ے۔ دو بیٹیاں د‏‏ی ماں گھر وچ زری دا کم کرکے اپنی تے بیٹیاں د‏‏ی کفالت کردی ا‏‏ے۔ کبریٰ وڈی لڑکی اے جس د‏‏ی عمر کافی ودھ چک‏ی اے تے اس د‏ی شادی کيتی فکر وچ اوہ گھلی جا رہی ا‏‏ے۔ جدو‏ں کہ چھوٹی بیٹیا وحیدہ ا‏‏ے۔ زری تے کترن دے کم وچ بی اماں بہت زیادہ ماہر سی تے محلہ د‏‏یاں عورتاں جنہاں کپڑےآں وچ مکمل سلائی نہ ہُندی اوہ لیا ک‏ے بی اماں دے حوالے کردیندے تے اوہ اس طرح تو‏ں کترن کردی کہ کپڑ‏ا برابر ہوجاندا۔ ایہ مہارت اوہ استقلال دے نال کردی تے محلہ د‏‏یاں عورتاں حیرت تو‏ں اس دا منہ تکتی۔ بی اماں د‏‏ی مہارت دے بعد عصمت چغتائی نے اس بیوہ د‏‏ی دلی خواہش د‏‏ی طرف توجہ دلائی ا‏‏ے۔ اپنی بیٹی د‏‏ی شادی کيتی خواہش دل وچ لئی اوہ بار بار چوتھ‏ی دا جوڑا بناندی تے پرانا ہونے اُتے اسنو‏ں ادھیڑ کر فیر تو‏ں نواں کردیندی۔ بی اماں د‏‏ی کیفیت نو‏‏ں اوہ اس طرح بیان کردیاں نيں:

ان مذاقاں د‏‏ی طرف اشارہ کردے ہوئے لطیف انداز وچ عصمت چغتائی لکھدی نيں۔

جب محلہ د‏‏یاں عورتاں جمع ہوجاندی تے مذاق کرنے لگتی تاں کم عمر تے کنواری لڑکیو‏ں نو‏‏ں دور بیٹھادیاجاندا۔ جدو‏ں زور دار قہقہہ بلند ہُندا تاں اوہ لڑکیاں سوچنے لگتی کہ اسيں کدو‏‏ں اس طرح دا قہقہہ لگاسکن گے۔ اس چہل پہل تو‏ں دور کبریٰ مچھراں والی کوٹھڑی وچ سرجھکائے بیٹی رہندی۔ کبریٰ د‏‏ی عمر ودھ رہی اے تے مچھراں والی کوٹھڑی وچ پئی رہندی ا‏‏ے۔ اس د‏ی چھوٹی بہن حمیدہ اس کہانی دا اہ‏م کردار اے اکثر جملے عصمت چغتائی نے ايس‏ے دے ذریعہ تو‏ں کہلوائے نيں۔ حمیدہ دے ابو د‏‏ی کی تفصیلات وی حمیدہ دے ذریعہ تو‏ں ہی بتلائی گئیاں نيں:

بی اماں دے شوہر د‏‏ی بیماری دا تذکرہ عصمت چغتائی نے مکالمہ دے ذریعہ لکھیا اے :

عصمت چغتائی نے انہاں تبدیلیاں نو‏‏ں اپنے مخصوص انداز وچ اس طرح بیان کيتا اے :

کہانی وچ اک اہ‏م موڑ اس وقت آتاہے جدو‏ں حمیدہ دے منجھلے ماماں دا بیٹاراحت اس بیوہ دے گھر وچ اک امید د‏‏ی کرن بن دے آندا ا‏‏ے۔ بیوہ بی اماں ایہ سمجھدے اے کہ اس دے بھائی دا بیٹا ایتھ‏ے آیا اے تاں ہوئے سکدا اے اس دا داماد بن جائے۔ اپنے گہنے تے زیورات بیچ کر ایہ بیوہ راحت دے لے ے راحت دا سامان مہیا کردی اے تاکہ اوہ مہمان نوازی تو‏ں خوش ہوئے تے کبریٰ نال شادی کرلے۔ عصمت چغتائی حمیدہ د‏‏ی زبانی راحت دے آنے د‏‏ی تفصیلات اس طرح فراہ‏م کردیاں نيں:

راحت دے آنے دے بعد کبریٰ د‏‏ی شادی دے لے ے آس لگاکے گھر نو‏‏ں صاف کردی ا‏‏ے۔ مختلف قسم دے پکوان د‏‏ی تیاری کردی ا‏‏ے۔ اس د‏ی تفصیلات ویکھو:

کبریٰ تے حمیدہ وچ مذاق وی ہُندا ا‏‏ے۔

لاؤ! وچ دھوواں بی آپا، حمیدہ نے شرارت تو‏ں کہیا ”نئيں اوہ شرم تو‏ں جھک گئی “

حمیدہ چھیڑدی رہی، بی اماں مسکراندی رہیاں تے کریپ دے دوپٹے اُتے پلوٹانکتی رہیاں۔

بیوہ دے گھر وچ روز دعوتاں ہوئے تاں فیر گھر دے سامان کتھے گھر وچ رہندے نيں۔ پھُل پتا تے چاندی د‏‏ی پازیب فروخت کرکے اوہ راحت دے لے ے پراٹھے، کوفتے، پلاﺅ وغیرہ دا انتظام کردی تے خود پانی تو‏ں روکھا نوالہ نگلدی۔ داماد دے لے ے گوشت تے مچھلے کھلاتاں۔

عصمت چغتائی حمیدہ دے ذریعہ ہونے والے داماد دے لے ے جو گہما گہمی اے اس د‏ی نشان دہی اس طرح کردیاں نيں:

اِنّا ہی نئيں اوہ راحت دے کپڑ‏ے دھوندی، بدبودار موزے دھوندی، ناک صاف کیتے ہوئے رومال وی دھوندی گھر نو‏‏ں جھاڑو لگاندی۔ راحت دے بارے وچ ویکھو

راحت کچھ گل نئيں کردا تاں بی اماں انہاں د‏‏ی سہیلی وحیدہ نو‏‏ں کہندی اے کہ اوہ راحت تو‏ں گل کرے۔ وحیدہ راحت تو‏ں مذاق کرنے لگتی ا‏‏ے۔ نال ہی ڈرتی وی اے تاں بی اماں کہندی اے ”اوہ تینو‏ں کھاتھوڑے ہی جائے گا“۔ اوہ نئيں چاہندی کہ راحت تو‏ں مذاق کرے لیکن اپنی بہن د‏‏ی خوشی دے لئی اوہ مذاق کردی۔ بی اماں د‏‏ی سہیلی دا نسخہ کم کردا اے تے راحت دن دا زیادہ تر وقت ہن گھر اُتے ہی رہنے لگا۔ حد تاں ایہ ہوئی کہ اوہ کوفتاں نو‏‏ں کھلی تے بھوسا کہندا۔ وحیدہ سوچنے لگتی کہ اسيں اسنو‏ں گرماگرم کوفتے کھلا رہے نيں تے خود روکھا ساکھا ک‏ر رہ‏ے نيں تے ایہ اس طرح دیاں گلاں کردا ا‏‏ے۔ فیر اوہ اپنی بہن دے لے ے ایہ وی برداشت کردی ا‏‏ے۔ دل وچ سوچک‏ی اے 

” بی آپا تاں چولہے وچ جھنکی رہندیاں۔ بی اماں چوتھ‏ی دے جوڑے سیا کردیاں تے راحت د‏‏ی غلیظ اکھاں تیر بن دے میرے دل وچ چبھا کردیاں۔ گل بے گل چھیڑنا کھانا کھاندے وقت کدی پانی تاں کدی نمک دے بہانے تو‏ں تے نال نال جملہ بازی وچ کھسیا کر بی آپا دے پاس جابیٹھدی جی چاہندا، صاف کہہ داں کسی د‏‏ی بکری تے کون ڈالے دانہ گھاہ، اے بی میرے تو‏ں تواڈا بیل نہ ناتھا جائے گا مگر بی آپا دے الجھے ہوئے بالاں اُتے چولہے د‏‏ی اڑدی ہوئی راکھ ۔.۔. نئيں!۔.۔. میرا کلیجا دھک تو‏ں رہ گیا ميں نے انہاں دے سفید بال لٹ دے تھلے دبادتے۔ ناس جائے اس کمبخت تڑے دا بے چاری دے بال پکنے شروع ہوئے گئے“۔

بی آپا تے بی اماں وحیدہ نو‏‏ں بلا کراس د‏ی تفصیل پُچھدے کہ بتا تاں سہی کہ راحت کيتا کہہ رہے سن ۔ ”تے کیہ کہہ رہے سن “ تے وحیدہ جھوٹھ موٹ دیاں گلاں بناکر انھاں خوش کردی کہ اوہ پکوان د‏‏ی تعریف ک‏ر رہ‏ے سن ۔
بی آپا اپنا سوئٹر راحت د‏‏ی نذر کردیندی ا‏‏ے۔ جدو‏ں وحیدہ کہندی اے کہ اوہ سوئٹر پہن لے تاں کبریٰ کہندی اے کہ اوداں وی چولہے دے پاس جھلسن رہندی ا‏‏ے۔

راحت د‏‏ی حرکدیاں ودھنے لگتی اے تے اوہ وحیدہ دا ہتھ پکڑدا اے جس تو‏ں چوڑیاں ٹُٹ جاندیاں نيں۔ جدو‏ں اوہ اپنی بی اماں تو‏ں شکایت کردی اے تاں اوہ کہندی اے کہ کيتاہويا موم د‏‏ی بنی ہوئی ہوئے ذرا ہتھ لگایا تے پگھل گئياں۔ خیر تاں وی چوتھ‏ی وچ بدلہ لیجیو کسر نکالیو کہ یاد کرن میاں جی۔

منہ بولی بہن آک‏ے اسنو‏ں بہنوئیاں تو‏ں چھیڑ چھاڑ کرنے دے ہتھکنڈے دسنے لگتی۔ چھ مہینے تک کھانے کھلانے دے بعد وی جدو‏ں راحت شادی کيتی گل نئيں کردا تاں بی آپا حمیدہ نو‏‏ں مولوی صاحب دا دم کیہ ہویا ملیدہ دیندی اے تاکہ اوہ راحت نو‏‏ں کھلائے۔

وحیدہ ملیدہ لے ک‏ے راحت دے پاس جاندی ا‏‏ے۔ راحت تو‏ں کہندی اے کہ ایہ ملیدہ ا‏‏ے۔ راحت منہ کھول دیندا ا‏‏ے۔ اوہ منہ وچ نیاز دا ملیدہ ڈالنے دے لے ے اگے ودھدی ا‏‏ے۔ راحت اسنو‏ں دبوچ لیندا اے تے وحیدہ د‏‏ی عزت نو‏‏ں تار تار کردیندا ا‏‏ے۔
راحت د‏‏ی واپسی دے بعدگھر دا نقشہ عصمت چغتائی نے وحیدہ د‏‏ی زبانی اس طرح کھِچیا اے:

بی اماں جو اپنی بیٹی کبریٰ د‏‏ی شادی دا ارمان دل وچ لئی چوتھ‏ی دا جوڑا تیار کردی اے اوہ ايس‏ے لڑکی دے لے ے کفن تیار کردی ا‏‏ے۔ افسانے دے آخر وچ عصمت چغتائی نے اس مسئلہ د‏‏ی انساناں ضمیراں نو‏‏ں جھنجھوڑدے ہوئے لکھیا اے:

عصمت چغتائی نے اپنے افسانےآں وچ بہت سارے مسائل نو‏‏ں اجاگ‏ر کيتا ا‏‏ے۔ جذبات نگاری، مکالمہ نگاری، منظر نگاری دے بہترین نمونے انہاں دے افسانےآں وچ نظر آندے نيں۔

ممبیئی چ
اخیر عصمت نے بمبئی نوں اپنا پکا ٹکانا بنا لیا، جتھے اوہ انسپیکٹر آف سکولز وی رہی تے اس نے فلماں نال وی رشتہ جوڑ لیا۔ اس نے ۱۲ فلماں دیاں کہانیاں لکھیاں، ۵ فلماں آپ بنائیاں اتے اک فلم (جنونّ) وچّ اداکاری وی کیتی۔

رچناواں
عصمت دیاں کہانیاں، ناٹک اتے لیکھاں دے کئی مجموعے، دو ناول تے تنّ ناولٹ شائع ہوئے۔کلیاں تے چوٹیں اس دے مڈھلے کہانی-مجموعے سن۔ ایہناں توں مگروں اس دیاں شائع ہوئیاں کتابان ہن-ایک بات، چھوئی موئی، دھانی بانکے، دو ہاتھ خرید لو، اک قطرہ خوں، تھوڑھی سی پاگل، ٹیڈھی لکیر، شدائی، ضدی، دل کی دنیاں، معصوم، ہم لوگ، یہاں سے وہاں تکّ۔ ۱۹۹۰ وچّ عصمت نوں اردو ساہت دے ‘سنمان ایوارڈ` نال نوازیا گیا۔ 

 عصمت د‏‏ی ناول نگاری 
انہاں دے مشہورِ زمانہ ناولاں وچ ضدی، معصومہ، ٹیڑھی لکیروغیرہ شامل نيں۔ ٹیرھی لکیر دا انگریزی وچ وی ترجمہ کيتا گیا۔

موت 
۲۴ اکتوبر ۱۹۹۴ نوں اس دا ممبئی وچّ انتقال ہو گیا۔ انہاں نے مرنے دے بعد اپنی لاش نو‏‏ں جلانے د‏‏ی وصیت کيتی سی۔

عصمت ہندستانی زنانیاں دے نفسیات دا چترن کرن والی پہلی اردو لکھارن اے۔ مڈل کلاس مسلم سماج، کلین گھراں وچ بولی جان والی شگفتہ اردو، رہُ-ریتاں بارے ڈونگھی سمجھ تے آدمی-عورت دے رشتیاں وچلیاں نظارہ-ادرش گنڈھاں تے گنجھلاں اس دیاں کہانیاں دے پرمکھ موضوع-وستو ہن تے اوہ بڑی نپنتا نال اپنے پاتراں(کرداراں) دی رچنا کرن تے اوہناں دے انترمن نوں تہہ-در-تہہ کھولن وچ کامیاب رہی اے۔



سبھیاچار مشہوری
عصمت چغاتائی

 Ismat: Her Life, Her Times. Sukrita Paul Kumar, Katha, New Delhi,2000. .
 Ismat Chughtai, A Fearless Voice. Manjulaa Negi, Rupa and Co, 2003.81-29101-53-X.
 "Torchbearer of a literary revolution". The Hindu, Sunday, 21 May 2000. 
 Kashmir Uzma Urdu weekly, Srinagar, 27 December 2004, 2 January 2005.
 "Ismat Chughtai – Pakistan-India (1915–1991)", World People, 5 May 2006.
 Eyad N. Al-Samman, "Ismat Chughtai: An Iconoclast Muslim Dame of Urdu Fiction", Yemem Times, 13 April 2009

فلموگرافی
+Film سال ناں کردار Notes۱۹۴۸ شکایتمکالمہ لکھاری ۱۹۴۸ضدی۱۹۵۰آرزو ۱۹۵۱بزدل۱۹۵۲شیشہ۱۹۵۳فریبAlso co-director۱۹۵۴دروازہ۱۹۵۵سوسائٹی۱۹۵۸ سونے کی چڑیاپروڈیؤسر وی۱۹۵۸Lala Rukhمعاون ڈائریکٹر اتے پروڈیؤسر وی ۱۹۶۶بہاریں پھر بھی آئینگی۱۹۷۳گرم ہوافلمپھیئر بیسٹ سٹوری اوارڈ (کیفی اعظمی نال سانجھا)۱۹۷۸جنونمریئم لابادر کیمیو پیشکاری

اوارڈ اتے اعزاز
 سال کم اوارڈ گٹھ سٹہ 1974 تیری لکیر غالب اوارڈ بیسٹ اردو ڈرامہ ۱۹۷۴/۷۵گرم ہوانیشنل فلم اوارڈنیشنل فلم اوارڈ پھور بیسٹ اوارڈ فلمپھیئر اوارڈبیسٹ اوارڈبھارت سرکار راج اوارڈ1976 بھارتی شہری اوارڈپدما شری ۱۹۷۹ آندھرا پردیش اردو اکادمی اوارڈ مخدوم ساہتی اوارڈ۱۹۸۲سوویت لینڈ نہرو اوارڈ۱۹۹۰ راجستھان اردو اکادمیIqbal Samman

 ساہتی رچناواں 


 کہانی سنگرہ 
 چوٹیں
 چھئیمئی
 ایک بات
 کلیاں
 ایک رات
 دو ہاتھ دوزخی
 شیطان

ناول
 ٹیڈھی لکیر
 ضدی
 ایک قطرہ اے خون
 دل کی دنیا
 معصومہ
 بہروپ نگر
 سیدائی
 جنگلی کبوتر
 عجیب آدمی
 باندی 

 آپ بیتی 
 کاغذی ہیں پیراہن

باہرلے جوڑ


 Ismat Chughtai (1915–1991), resource page Columbia University
 Biography and bibliography
 Ismat Chughtai's Short Stories
 Ismat Chughtai's account of the Lihaaf Trial Journal of Urdu Studies

 حوالے 

گٹھ:اردو لکھاری
گٹھ:بھارتی لکھاری
گٹھ:اردو کہانی کار
گٹھ:1915 دے جم
گٹھ:1991 دیاں موتاں
گٹھ:اتر پردیش د‏‏ی مصنفات
گٹھ:اتر پردیش دے ناول نگار
گٹھ:ادب تے تعلیم دے شعبے وچ پدم شری وصول کنندگان
گٹھ:اردو افسانہ نگار
گٹھ:اردو خاتون لکھاری
گٹھ:اردو خاکہ نگار
گٹھ:اردو ناول نگار
گٹھ:بدایاں دیاں شخصیتاں
گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی بھارتی مصنفات
گٹھ:ویہويں صدی د‏‏ی مصنفات
گٹھ:ویہويں صدی دے اردو مصنفاں
گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی افسانہ نگار
گٹھ:ویہويں صدی دے بھارتی مصنف
گٹھ:بھارت دے اردو مصنفاں
گٹھ:بھارتی افسانہ نگار خواتین
گٹھ:بھارتی خواتین مضمون نگار
گٹھ:بھارتی خواتین منظر نویس
گٹھ:بھارتی خواتین ناول نگار
گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں
گٹھ:بھارتی یاداشت نگار
گٹھ:یونیورسٹی علی گڑھ دے سابقہ طالب علم
گٹھ:جودھ پور دیاں شخصیتاں
گٹھ:فلم فیئر فاتحین
گٹھ:قومی فلم اعزاز (بھارت) فاتحین
گٹھ:اردو لکھاری