سرائیکی

سرائیکی (ہندی: सराइकी، انگریزی: Saraiki, Siraiki, Seraiki)،
ہند یورپی زباناں نال تعلق رکھدی ا‏‏ے۔ اسنو‏ں 25.9 ملین https://www.ethnologue.com/language/skr (2 کروڑ انسٹھ لکھ ) لوک بولنے والے نيں جو موجودہ جنوبی پنجاب، جنوبی خیبر پختونخوا، شمالی سندھ تے مشرقی بلوچستان وچ رہندے نيں۔ اس دے علاوہ بھارت وچ 109,000 لوک سرائیکی بولدے نيںhttps://www.ethnologue.com/language/skr جو تقسیم دے وقت ہجرت کرکے گئے سن ۔ اس طرح سرائیکی بولی بولنے والےآں د‏‏ی کل آبادی 26 ملین ا‏‏ے۔ اس دے علاوہ سرائیکی تارکین وطن (زیادہ تر) مشرق وسطیٰ وچ وی نيں۔ افغانستان وچ وی کچھ ہندو سرائیکی دا قندھاری لہجہ بولدے نيں لیکن اوتھ‏ے انہاں د‏‏ی تعداد نامعلوم ا‏‏ے۔  ۔

 سرائیکی بولی دا علاقا 
سرائیکی صوبہ پنجاب دے جنوبی علاقے چ ضلع ملتان ، ضلع لودھراں ، ضلع بہاولپور ، ضلع رحیم یار خان ، ضلع مظفرگڑھ ، ضلع ڈیرہ غازی خان ، ضلع راجن پور ، ضلع تونسہ ، ضلع کوٹ ادو،ضلع ضلع خانیوالضلع وہاڑی،ضلع لیہ،ضلع بھکر تے ضلع میانوالی  چ بولی جاندی اے تے خیبرپختونخواہ دے ضلع ڈیرہ اسماعیل خان، ضلع ٹانک تے ضلع پہاڑ پور  پور وچ وی بولی جاندی اے ۔ تے بلوچستان تے سندھ دے کجھ علاقیاں چ بولی جاندی اے۔

 سندھ وچ سرائیکی ادب  
سرائیکی دے سِر کڈھویں شاعر سچل سرمست نیں ۔ اوہناں دا مزار ضلع خیرپور وچ اے ۔ ایس توں علاوا قادر بخش بیدل (روہڑی) ، تاج محمد امروٹی (خیرپور) تے حمل فقیر وڈے نام نیں ۔ 

 اشتقاق 

سرائیکی لفظ دے اشتقاق دے متعلق کافی متضاد تحقیقات نيں۔
سرائیکی لفظ سنسکرت دے سؤوِریا A.H. Dani, Sindhu-Sauvira: A glimpse into the early history of Sind  In Hameeda Khusro (ed), Sind Through The Centuries (Karachi: Oxford University Press, 1981) pp. 35-42 تو‏ں بنا اے جو قدیم ہند وچ اک سلطنت سی جس دا ذکر ہندوواں د‏‏ی مقدس کتاب مہا بھارت وچ وی ا‏‏ے۔ کی دا لاحقہ لگانے تو‏ں ایہ لفظ سؤوِریاکی بن گیا۔ اس دے بعد بولنے د‏‏ی آسانی دے لئی و  د‏‏ی آواز ہٹا دتی گئی جس لفظ سرائیکی بنا دتا گیا۔
اس دے علاوہ جارج ابراہ‏م گریسن نے لفظ سرائیکی نو‏‏ں سندھی دے اک لفظ سِرو کی بگڑی ہوئی یا سدھری ہوئی شکل دسیا جس دے معنی شمالی کے نيں کرسٹوفر شیکل نے جارج ابراہ‏م گریسن د‏‏ی تحقیق نو‏‏ں غلط کہیا ا‏‏ے۔
اک ہور تحقیق دے مطابق سرائیکی لفظ سرای تو‏ں بنا ا‏‏ے۔

 سرائیکی علاقے 

پنجاب، بلوچستان خیبرپختونخواہ تے سندھ وچ پنجابی، بلوچی تے سندھی دے نال نال سرائیکی بولنے تے سمجھنے والے موجود نيں۔
 بلوچستان (جزوی آبادی) 
 ضلع موسیٰ خیل: تحصیل درگ دا ادھا علاقہ، تحصیل راڑہ شم
 ضلع بارکھان:
 ضلع نصیر آباد: دیرہ مراد جمالی، تمبو، چھتر
 ضلع جعفرآباد: دیرہ اللہ یار، گنداخہ، اوستہ محمد
 ضلع صحبت پور: صحبت پور، مانجی پور، ہَیروی، فرید آباد
 ضلع جھل مڳسی: جھل مگسی، گنداواہ، میر پور سب تحصیل
 ضلع لہڑی: صدر مقام بختیار آباد، لہڑی، بھاڳ
 ضلع کچھی(بولان): ڈھاڈر، مچھ، سَنی، کھتن، بالا ناڑی

 پنجاب (اکثریت‏ی ضلعے) 
 بہاولپور
 ملتان
 راجن پور
 رحیم یار خان
 میانوالی
 وہاڑی
 ڈیرہ غازی خان
 خانیوال
 مظفر گڑھ
 بھکر
 لودھراں
 لیہ

 خیبر پختونخوا (اکثریت‏ی ضلعے) 
 ڈیرہ اسماعیل خان
 ٹانک

 سندھ (جزوی آبادی) 
 ضلع کشمور: کندھ کوٹ، کشمور، تنگواݨی
 ضلع جیکب آباد: جیک آباد، گڑھی خیرو، ٹھُل
 ضلع شکار پور: شکار پور، گڑھی یاسین، خان پور، لکھی
 ضلع لاڑکانہ: لاڑکانہ، رتو دیرو، باقراݨی، ݙوکری
 ضلع قمبر شہدادکوٹ: شہداد کوٹ، قمبر، وارہ، میرو خان، نصیر آباد، سجاول جونیجو، قبو سعید خان
 ضلع گھوٹکی: میر پور متھیلو، ڈہرکی، گھوٹکی، اوباڑو، خان ڳڑھ
 ضلع سکھر: سکھر، روہڑی، صالح پٹ، پناں عاقل
 ضلع خیرپور: خیرپور، نارا، کوٹ ڈجی، صوبھو دیرو، میرواہ، کنگری، فیض گنج، گمبٹ
 ضلع نوشہرو فیروز: نوشہروفیروز، مورو، بھریا، کنڈو یارو، محراب پور، مٹھیاݨی
 ضلع بے نظیر آباد: نواب شاہ، قاضی احمد، دوڑ، سکرنڈ
 ضلع دادو : تعلقہ دادو، تعلقہ میہڑ، تعلقہ خیر پور ناتھن شاہ، تعلقہ سیہون، تعلقہ جاوہی

 سرائیکی بولی وچ قرآن شریف دے ترجمےWp/skr/قرآن شریف دے ترجمے - Wikimedia Incubator 
 ڈاکٹر مہر عبدالحق سومرہ
 پروفیسر دلشاد کلانچویSmall Steps Higher Ambitions 
 پروفیسر صدیق شاکر
 ڈاکٹر طاہر خاکوانی
 ریاض شاہد
 عبد التواب ملتانی
 حفیظ الرحمان

 سرائیکی ڈکشنریاں 
 سرائیکی ڈکشنری از شوکت مغل
 سرائیکی ڈکشنری از پروفیسر دلشاد کلانچوی
 ملتانی ہندی شبدکوش از رانا پرتاب سنگھ گنوری

 سرائیکی گرائمر د‏‏یاں کتاباں 
 سرائیکی گرئمر از ڈاکٹر مہر عبدالحق سومرہ
 سرائیکی اردو بول چال از منصور آفاق
 سرائیکی گرائمر از بشیر احمد بھائیہ

 شاعری 
سرائیدی ميں تقریبا ڈیڑھ ہزار سال د‏‏ی شاعری موجود ا‏‏ے۔ کچھ مشہور سرائیکی شاعر دے ناں درج ذیل نيں:-
 سچل سرمست
 حمل لغاری
 بیدل سندھی
 لطف علی
 خواجہ غلام فرید
 غلام رسول ڈڈا
 ممتاز حیدر ڈاہر
 شاکر شجاع آبادی
 احمد خان طارق
 دلنور نورپوری
 شاکر مہروی
 عشرت لغاری
 سیف اللہ خان سیفل
 ساحر رنگ پوری
 فاروق روکھڑی
 مظہر نیازی
 حیات اللہ نیازی
 خرم بہاولپوری
 سلیم طاہر قیصرانی
 اخلاق مزاری
 انور شاہ انور
 سفیر لاشاری
 جانباز جتوئی
 سرور کربلائی
 عاشق بزدار
 اشولال فقیر
 عزیز شاہد
 امان اللہ ارشد
 نجیب اللہ نازش
 کیفی جامپوری
 مہندر پرتاپ چاند
 رفیق تائب 
 رانا پرتاپ سنگھ گنوری
 ڈاکٹر راجکمار ملک
 ارجن دیو جی پنکج
 جگدیش بترا سرائیکی
 چندر شیکھر
 سنجے پہوجا
 بلال بزمی
 جاوید آصف
 غیور بخاری
 امام بخش درویش
 اقبال سوکڑی
 شفقت بزار
 دلبر مولائی
 جاوید شانی
 واقف ملتانی
 حضور بخش حقیر رند
 صفدر کربلائی
 ثناء ملک
 ظفر نجمی
 ملک سونا خان بے وس

 موسیقار 
 عطاء اللہ خان عیسیٰ خیلوی
 سنجے مہت‏ا
 عطا محمد نیازی
 شفاءاللہ روکھڑی
 گلناز بانو جٹی
 مس بدرو ملتانی
 اللہ وسائی
 فقیرا بھگت
 موہن بھگت
 اختر چشتی
 زاہدہ پروین
 جمیل پروانہ، نصیر مستانہ
 استاد حسین بخش خان ڈاڈھی
 استاد عاشق علی خان
 استاد غلام فرید گشکوری
 اجمل ساجد
 سخاوت حسین ڈاڈھی
 ثریا ملتانیکر
 راحت ملتانیکر
 استاد اللہ داد خان
 پٹھانے خان
 پروین نذر
 نسیم سیمی
 ناہید اختر
 کوثر جاپانی
 نور تری خیلوی
 عصمت اللہ نیازی
 استاد یار محمد کٹانہ
 استاد فتح علی کمالوی
 شہزادہ آصف علی
 جام شوبل
 سورج پال سنگھ
 احمد نواز چھینہ
 مشتاق چھینہ
 اعجاز راہی
 منصور ملنگی
 اللہ دتہ لونے والا
 طالب حسین درد
 گامو ٹاہلی والا
 مصطفیٰ ڈیروی
 عبدالسلام ساغر
 محمد نواز بھٹہ

 ادبی کلاسیک 
 ہیر دمودر
 کمال کہانی
 سیف الملوک از مولوی لطف علی
 دیوان فرید
 نور نامہ
 پندھیڑو از جہانگیر مخلص
 سرائیکی وسیب از ظہور دھریجہ
 نامور سرائیکی ادیب، دانشور، صحافی تے نثر نگار 
 جہانگیر مخلص
 حفیظ خان
 دلشاد کلانچوی
 مسرت کلانچوی
 عبداللہ عرفان
 جگدیش بترا سرائیکی
 منظور اعوان
 منصور شانی
 ظہور دھریجہ
 منصور آفاق
 شوکت مغل
 سجاد حیدر پرویز
 عبدالباسط بھٹی
 فیاض باقر
 اسماعیل بھٹہ
 ڈاکٹر راجکمار ملک
 عصمت اللہ شاہ
 اسلم رسولپوری
 فدا حسین گاڈی
 مشتاق گاڈی
 شہزاد عرفان
 پرویز قادر
 طاہر تونسوی
 رحیم طلب
 ایم ڈی گانگا
 محبوب تابش
 ظفر لاشاری
 جاوید حسان چانڈیو
 ممتاز ڈاہر
 مہر عبدالحق سومرہ
 ریاض ہاشمی
 مرید حسین راز جتوئی
 مجاہد جتوئی
 اجمل مسن
 نذیر لغاری
 رؤف کلاسرہ
 سیٹھ عبیدالرحمٰن

 سرائیکی قوم پرست جماعتاں 
 پاکستان سرائیکی قومی اتحاد
 پاکستان سرائیکی پارٹی
 ‎سرائیکستان ڈیموکریٹک پارٹی‎
 ہمدرد سرائیکی پارٹی
 سرائیکی صوبہ موومنٹ
 سرائیکی فاؤنڈیشن پاکستان
 جنوبی پنجاب صوبہ محاذ
 سرائیکی ملت پارٹی
 نیشنل سرائیکی پارٹی
 سرائیکی ساہتیہ سنگم، بھارت
 سرائیکستان قومی کونسل
 سرائیکی اتحاد، کراچی
 عوامی سرائیکی پارٹی
 سرائیکستان قومی موومنٹ
 سرائیکی فرنٹ

 تناسب 

ذیل وچ پنجابی تے سرائیکی (ملتانی، ریاستی، ڈیروی لہجاں اُتے مشتمل) بولنے والے ضلعے د‏‏ی لسٹ ا‏‏ے۔
 ضلع آبادی پنجابی% سرائیکی % ہور % وہاڑی 2,090,000 82.9 11.4 5.7 خانیوال 2,068,000 81.2 11.6 7.2 ملتان 3,116,000 21.64 60.67 17.69 بہاولپور 2,433,000 28.4 64.3 7.3 رحیم یار خان 3,141,000 27.3 62.6 10.1 میانوالی 1,056,000 74.2 12.0 13.8 اوکاڑہ 2,233,000 98.99 0.01 1.00 ساہیوال 1,843,000 98.10 0.01 1.89 بہاولنگر 2,062,000 95.2 3.1 1.7 لودهراں 1,171,000 18.6 69.6 11.8 مظفرگڑھ 2,635,000 7.4 86.3 6.3 لیہ 1,122,000 34.6 62.3 3.1 بھکر 1,051,000 20.0 73.0 7.0 ڈی جی خان 1,643,000 16.5 80.3 3.2 راجن پور 1,103,000 13.3 75.8 10.9 چکوال 1,083,000 97.7 0.2 2.1 چنیوٹ 965,000 95.9 0.8 3.3 حافظ آباد 832,000 96.80 0.01 3.19 خوشاب 950,712 90.9 7.8 1.3 منڈی بہاؤالدین 1,161,000 95.9 0.1 4.0 پاکپتن 1,287,000 92.2 0.8 7.0 سرگودھا 2,666,000 95.96 0.01 4.03 ٹوبہ ٹیک سنگھ 905,580 98.99 0.01 1.00 جھنگ 2,834,000 95.9 0.8 3.3

 سرائیکی وسیب د‏‏ی ذاتاں 
سرائیکی خطہ وچ اکثریت‏ی نسلی سرائیکی گوتھاں دے نال نال مختلف نسلاں د‏‏ی ذاتاں تے قبیلے رہندے نيں جو سرائیکی زبان، رسوم تے رواج تے سبھیاچار د‏‏ی پہچان نيں۔ سرائیکی وسیب د‏‏ی ذاتاں د‏‏ی درجہ بندی مندجہ ذیل طریقے نال کيتی جا سکدی اے .
 سرائیکی گوتاں /نسلی سرائیکی ذاتاں
 پٹھاݨ تے ترک قبیلے
 قدیم عرب قبیلے
 ہور آبادکار ذاتاں
 بلوچ قبیلے

 حوالے 


گٹھ:افغانستان د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:بلوچستان د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:بھارت د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:پاکستان د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:پنجاب (پاکستان) د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:پنجابی زبان
گٹھ:پنجابی دے لہجے
گٹھ:خیبر پختونخوا د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:سرائیکستان
گٹھ:سرائیکی لہجہ
گٹھ:سندھ د‏‏یاں بولیاں
گٹھ:شمال مغربی ہند۔آریائی زباناں
گٹھ:ہند۔آریائی زباناں

 حوالے 

https://dsal.uchicago.edu/books/lsi/images/lsi-v8-1-019.jpg

 ہوردیکھو 
 سندھ دی تریخ

Category:پاکستانی بولیاں
گٹھ:بولیاں
گٹھ:بولی
گٹھ:دنیا دیاں بولیاں
گٹھ:لسانیات
گٹھ:زباناں
گٹھ:بولیاں بلحاظ دیس
گٹھ:ایشیا دیاں بولیاں
گٹھ:ایشیائی دیساں دیاں بولیاں
گٹھ:سندھ