مہدی حسن

بر صغیر پاک و ہند وچ مہدی حسن دا ناں تے انہاں د‏‏ی آواز کسی تعارف د‏‏ی محتاج نئيں۔ مہدی حسن د‏‏ی گائیگی بھارت تے پاکستان وچ یکساں مقبول اے تے بھارت د‏‏ی ممتاز گلوکارہ لدا منگیشکر نے اک بار مہدی حسن د‏‏ی گائیگی نو‏‏ں ’بھگوان د‏‏ی آواز‘ تو‏ں منسوب کيتا سی۔
مہدی حسن اک سادہ طبیعت انسان سن اوربعض اوقات گل سیدھی منہ اُتے کر دتا کردے سن ۔ فلمی موسیقی دے زرخیز دور وچ مہدی حسن نو‏‏ں احمد رشدی دے بعد دوسرے پسندیدہ گلوکار دا درجہ حاصل رہیا۔

 ابتدائی ایام 
مہدی حسن 1927ء وچ راجستھان دے اک پنڈلُونا وچ پیدا ہوئے۔ اُنہاں دے والد تے چچا دُھرپد گائیکی دے ماہر سن تے مہدی حسن د‏‏ی ابتدائی تربیت گھر ہی وچ ہوئی۔ خود اُنہاں دے بقول اوہ کلاونت گھرانے د‏‏ی سولھواں پیڑھی نال تعلق رکھدے سن ۔

1947ء وچ ویہہ سالہ مہدی حسن اہلِ خانہ دے نال نقلِ وطن ک‏ر ک‏ے پاکستان آ گئے تے پنجاب دے اک شہر چیچہ وطنی وچ محنت مزدوری دے طور اُتے سائیکلاں مرمت کرنے دا کم شروع کيتا۔

انھاں نے مکینک دے کم وچ مہارت حاصل کيتی تے پہلے موٹر میکینک تے اس دے بعد ٹریکٹر دے میکینک بن گئے، لیکن رہینِ ستم ہائے روزگار رہنے دے باوجود اوہ موسیقی دے خیال تو‏ں غافل نئيں رہے تے ہر حال وچ اپنا ریاض جاری رکھیا۔

 آغاز فن 
انہاں نے موسیقی د‏‏ی تربیت اپنے والد استاد عظیم خان تے اپنے چچا استاد اسماعیل خان تو‏ں حاصل کيتی، جو کلاسیکل موسیقار سن ۔ مہدی حسن نے کلاسیکی موسیقی وچ اپنے آپ نو‏‏ں متعارف کروایا، جدو‏ں اٹھ سال دے سن ۔ تے پچپن تو‏ں ہی گلوکاری دے اسرار و رموُز تو‏ں آشنا نيں مگر اس سفر دا باقاعدہ آغاز 1952ء وچ ریڈیو پاکستان دے کراچی اسٹوڈیو تو‏ں ہويا اس وقت تو‏ں لےک‏ے اج تک اوہ پچیس ہزار تو‏ں زیادہ فلمی غیر فلمی گیت تے غزلاں گا چکے نيں۔  گویا سرُ دے سفر د‏‏ی داستان کئی دہائیاں اُتے محیط ا‏‏ے۔ فلم دے لئی مہدی حسن نے جو پہلا گیت ریکارڈ کروایا اوہ کراچی وچ پاکستانی فلم ’’ شکار‘‘ دے لئی سی۔ شاعر یزدانی جالندھری دے لکھے اس گیت د‏‏ی دُھن موسیقار اصغر علی، محمد حسین نے ترتیب دتی سی۔ گیت دے بول سن : ’’ نظر ملتے ہی دل کی بات کا چرچا نہ ہو جائے‘‘۔ ايس‏ے فلم دے لئی انہاں نے یزدانی جالندھری دا لکھیا اک ہور گیت ’’میرے خیال و خواب د‏‏ی دنیا لئی ہوئے۔ فیر آگیا کوئی رخِ زیبا لئی ہوئے‘‘ وی گایا سی۔

 دور عروج 
سنہ انیس سو سٹھ تے ستر د‏‏ی دہائی وچ انہاں دا شمار عوام دے پسندیدہ ترین فلمی گلوکاراں وچ ہُندا سی۔ تے سنتوش کمار، درپن، وحید مراد تے محمد علی تو‏ں لےک‏ے ندیم تے شاہد تک ہر ہیرو نے مہدی حسن دے گائے ہوئے گیتاں اُتے لب ہلائے۔ سنجیدہ حلفےآں وچ اُنہاں د‏‏ی حیثیت اک غزل گائیک دے طور اُتے مستحکم رہی۔ ايس‏ے حیثیت وچ انھاں نے برِصغیر دے ملکاں دا کئی بار دورہ کيتا۔

خان صاحب مہدی حسن نے کل 441 فلماں دے لئی گانے گائے تے گیتاں د‏‏ی تعداد 626 ا‏‏ے۔ فلماں وچو‏ں اردو فلماں د‏‏ی تعداد 366 جنہاں وچ 541 گیت گائے۔ جدو‏ں کہ 74 پنجابی فلماں وچ 82 گیت گائے۔ انہاں نے 1962ء تو‏ں 1989ء تک 28 تک مسلسل فلماں دے لئی گائیکی کيت‏ی سی ۔

فلمی گیتاں وچ انہاں دے سو تو‏ں زیادہ گانے اداکار محمد علی اُتے فلمائے گئے۔ اس دے علاوہ مہدی حسن خان صاحب اک فلم شریک حیات 1968ء وچ پردہ سیماں اُتے وی نظر آئے ۔

1956ء وچ اک طویل جدو جہد دے بعد مہدی حسن نو‏‏ں فلمی گلوکار بننے دا موقع ملا۔ اس دے لئی انہيں کراچی جانا پيا سی جتھ‏ے انہاں دے وڈے بھائی پنڈت غلام قادر کراچی ریڈیو تو‏ں بہ طور موسیقار منسلک سن ۔ تے انہاں د‏‏ی سفارش اُتے انہاں نو‏ں ریڈیو اُتے غزلاں گانے دا موقع ملیا سی۔ انہاں د‏‏ی پہلی غزل جو ریڈیو اُتے مشہور ہوئی اوہ کلاسک شاعر میر تقی میر د‏‏ی مشہور زمانہ غزل سی۔
~ دیکھ تو دل کہ جان سے اٹھتا ہے



 گانے 

+ مہدی حسن خان صاحب کے گانے	نغمہ		 فلم 		سنہ		 نغمہ نگار 		 موسیقار 		 سنگت 		 -	دیکھ تو دل کہ جان سے اٹھتا ہے 		 (ریڈیو پاکستان) 		1956		 میر تقی میر 		 - 		 - 		 -	 آنکھوں میں چلے آؤ		 کنواری بیوہ 		1956		طفیل ہوشیار پوری 		 - 		 - 		 -	کوئی صورت نہیں اے دل		 کنواری بیوہ 		1956		طفیل ہوشیار پوری 		 - 		 - 		 -	تم ملے زندگی مسکرانے لگی		 کنواری بیوہ 		1956		 طفیل ہوشیار پوری 		 - 		 - 		 -	محبت کر لے۔۔ کسی پہ مرلے۔ نہيں تو پچھتائے گا 		 مس 56 		1956		 - 		 بابا جی اے چشتی 		 نذیر بیگم 		 -	نظر ملتے ہی دل کی بات کا چرچا نہ ہو جائے 		 شکار 		1956		 یزدانی جالندھری 		 اصغر حسین اور محمد حسین 		 - 		 -	میرے خواب و خیال کی دنیا 		 شکار 		1956		 یزدانی جالندھری 		 اصغر حسین اور محمد حسین 		 - 		 -	یہ چاندنی۔۔ یہ سائے۔ پہلو میں تم آئے ۔		 مس 56 		1956		 - 		 بابا جی اے چشتی 		 نذیر بیگم 		 -	 تو کیسا خدا ہے جو 		 مسکہ پالش 		1957		 فدا یزدانی 		 دیبو بھٹاچاریہ 		 - 		 -	چوری کیا تو نے 		غریب	 		1958		 - 	نذیر شیلے 		انیقہ بانو 		 -	اک دیوانے کا اس دل نے کہا مان لیا		 قیدی 		1962		 - 		 رشید عطرے 		 نور جہاں 		 -	جس نے میرے دل کو درد دیا 		 سسرال 		1962		 - 		 حسن لطیف 		 - 		 -	مجھ کو آواز دے تو کہاں ہے 		 گھونگھٹ 		1962		 - 		 خواجہ خورشید انور 		 - 		 -	اے ماہ جبیں ناز آفرین 		 دوشیزہ 	1962		 - 		 عنایت حسین 		 - 		 -	الہی۔۔ آنسو بھر زندگی کسی کو نہ دے۔۔ 		 ہمیں بھی جینے دو 		1963		 - 		 سی فیض 		 - 		 -	اے روشنیوں کے شہر بتا 		 چنگاری 		1964		 - 		 خواجہ خورشید انور 		 - 		 -	گلوں میں رنگ بھرے		 فرنگی 		1964		 فیض احمد فیض 		 رشید عطرے 		 - 		 -	اپنی جاں نذر کروں اپنی وفا پیش کروں		 (جنگی ترانہ) 		1965		 صوفی تبسم 		 - 		 - 		 -	آکے دے جاوخایاں نی 		 ہیر سیال 		1965		 - 		 بخشی وزیر 		 نسیم بیگم 		 -	آنکھوں سے ملی آنکھیں۔ دل دل سے جو ٹکرایا		 ہزار داستان 		1965		 - 		 رشید عطرے 		 - 		 -	سنگیت نجانے اور کب تک 		 ساز و زآواز 		1965		 - 		 حسن لطیف 		 - 		 -	شکوہ نہ کر گلہ کر۔ یہ دنیا ہے پیارے		 زمین 		1965		 - 		 وزیر افضل 		 - 		 -	کیسے کیسے لوگ ہمارے دل کو جلانے		 تیرے شہر میں 		1965		 - 		 حسن لطیف 		 - 		 -	ہیر وارث شاہ		 ہیر سیال 		1965		 - 		 بخشی وزیر 		 - 		 -	اب اور پریشان۔ دل ناشاد نہ کر		 ماں بہو اور بیٹا 		1966		 - 		 حسن لطیف 		 - 		 -	اے جان وفا دل میں تیری یاد رہے گي		 تصویر 		1966		 - 		 خلیل احمد 		 - 		 -	چاند تو جب بھی مسکراتا ہے 		 سرحد 		1966		 ? 		 خورشید انور 		 نور جہاں 		 -	خداوندا۔ یہ کیسی آگ سی جلتی ہے سینے میں		 لوری 		1966		 - 		 خلیل احمد 		 - 		 -	دل ویراں ہے تیری یاد ہے ۔		 آئینہ 		1966		 - 		 منظور اشرف 		 - 		 -	دنیا کسی کے پیار میں جنت سے کم نہیں		 جاگ اٹھا انسان 		1966		 - 		 لال محمد اقبال 		 - 		 -	رات کی بے سکوں خاموشی میں 		 سوال 		1966		 - 		 رشید عطرے 		 - 		 -	لاگی رے۔ لاگی لگن موہے دل میں		 جلوہ 		1966		 - 		 ناشاد 		 - 		 -	میرے دل کے تار۔۔ بجیں بار بار		 پائل کی جھنکار 		1966		 - 		 رشید عطرے 		 - 		 -	نظاروں نے بھریں آہیں 		 نغمہ صحرا 		1966		 - 		 صفدر حسین 		 - 		 -	دکھ نہ لبّے تے نہ آوے		 مہندی 		1967		 - 		 وزیر علی 		 - 		 -	جدوں تیری دنیا توں پیار ٹر جائے		 سسی پنوں 		1968		 احمد راہی 		 رحمان ورما 		 نور جہاں 		 -	(بنگالی گانا)		 - 		1969		 - 		 دیبو بھٹاچاریہ 		 - 		 -	اس چاند پہ رہنے دو ہلکی سی		 چودھویں صدی 		1969		 ? 		 اعظم بیگ 		 نور جہاں 		 -	آپ کو بھول جائیں ہم اتنے تو 		 تم ملے پیار ملا 		1969		 ? 		 نشید 		 نور جہاں 		 -	آج تسی گئے مل ساڈا		 اک سونا اک مٹی 		1970		 ? 		 ایم جاوید 		 نور جہاں 		 -	تو جہاں کہیں بھی جائے 		 انسان اور آدمی 		1970		 ? 		 ایم اشرف 		 نور جہاں 		 -	رس گئے سارے سکھ		 ٹکا متھے دا 		1970		 ? 		 جے اے چشتی 		 نور جہاں 		 -	گھونگھٹ لا کنور (سندھی گانا)		 - 		1970		 - 		 - 		 - 		 -	(دوگانا)		 دل دیا درد لیا 		1971		 - 		 - 		 رونا لیلی 		 -	چل چ لیے دنیا دے اس نکڑ		 دنیا پیسے دی 		1971		 ? 		 عبد اللہ 		 نور جہاں 		 -	اب کے ہم بچھڑے تو شاید		 انگارے 		1972		 احمد فراز 		 - 		 - 		 -	اک بار چلے آؤ		 اک رات 		1972		 - 		 - 		 - 		 -	تجھ سے ملی زندگی 		 بدلے گی دنیا ساتھی 		1972		 ? 		 طافو 		 نور جہاں 		 -	تیرے پیچھے پیچھے آنا		 نظام 		1972		 ? 		 عبد اللہ 		 نور جہاں 		 -	حسین فضا کا تقاضا		 دولت اور دنیا 		1972		 خواجہ پرویز 		 کمال احمد 		 نور جہاں 		 -	رنجش ہی سہی		 محبت 		1972		 - 		 - 		 - 		 -	-		 پردیس 		1972		 - 		 نذیر علی 		 - 		 -	جان جاں تو جو کہے گاوٴں میں گیت تیرے		 آنسو 		1972		 - 		 - 		 - 		 -	-		 میں اکیلا 		1972		 - 		 - 		 نسیم بیگم 		 -	-		 ایثار 		1975		 - 		 - 		 مہناز بیگم 		 -	یہ دنیا رہے نہ رہے میرے ہمدم		 میرا نام ہے محبت 		1975		 - 		 - 		 - 		 -	(پنجابی فلم)		 سیدھا راستہ 		1974		 - 		 - 		 - 		 -	(پنجابی فلم)		 چن پتر 		2000		 - 		 - 		 - 		 -	(قوالی)		 - 		1976		 - 		 - 		 احمد رشدی 		 -	اب کس کو سنائیں گے 		 نیا راستہ 		1973		 ? 		 نشید 		 نور جہاں 		 -	اک پیار جئی سوہنی صورت		 عشق میرا ناں 		1974		 ? 		 نذیر علی 		 نور جہاں 		 -	اک تیرا اک میرا		 زبیدہ 		1976		 ? 		 رفیق علی 		 نور جہاں 		 -	اک میں اک تو، دو دیوانے		 کلیار 		1984		 ? 		 وجاہت عطرے 		 نور جہاں 		 -	اک نئے موڑ پہ زندگی آگئی		 دل کے داغ 		1978		 ? 		 اے حمید 		 نور جہاں 		 -	اے نئے سورج ہمیں تیرے 		 نیا سورج 		1977		 ? 		 نثار بزمی 		 نور جہاں 		 -	آپ کیوں پیار کے اظہار 		 وفادار 		1978		 ? 		 وجاہت عطرے 		 نور جہاں 		 -	آج تو غیر سہی		 دہلیز 		1983		 - 		 - 		 - 		 -	آخری بار سینے سے لگ جا		 انداز 		-		 ? 		 ? 		 نور جہاں 		 -	بابل تیری میری چھو		 قسمت 		1985		 ? 		 عبد اللہ 		 نور جہاں 		 -	بھلائی جاتی ہے الفت		 پروفیسر 		1975		 ? 		 اے حمید 		 نور جہاں 		 -	تیرا تے میرا ازلاں دا پیار		 جائز 		1982		 ? 		 کمال احمد 		 نور جہاں 		 -	تیرے نال لیا دل اسی		 ہلاکو تے خان 		1985		 ? 		 وجاہت عطرے 		 نور جہاں 		 -	جانے وہ دن کب آئیں گے		 معاشرہ 		1975		 ? 		 اے حمید 		 نور جہاں 		 -	جد نال سجن		 سوہنی ماہیوال 		1976		 ? 		 اے حمید 		 نور جہاں 		 -	جیون بھر ساتھ نبھائیں 		 آرزو 		1975		 ? 		 ایم اشرف 		 نور جہاں 		 -	دل اک شیشہ		 اللہ رکھا 		1987		 خواجہ پرویز 		 ایم اشرف 		 نور جہاں 		 -	رت بدلے چاہے موسم		 نصیب 		1982		 ? 		 کمال احمد 		 نور جہاں 		 -	رتاں پیار دیاں 		 سکندر 		1974		 ? 		 دیبو 		 نور جہاں 		 -	زندگی میں تو سب ہی پیار کیا کرتے ہيں		 عظمت 		1973		 - 		 - 		 - 		 -	ساتھ ہمارا چھوٹے نہ		 دل لگی 		1974		 مشیر کاظمی 		 رفیق علی 		 نور جہاں 		 -	سجنا وے روئے تے 		 سوہنی ماہیوال 		1976		 ? 		 اے حمید 		 نور جہاں 		 -	ضرورت پے جاندی اے 		 دلدار صدقے 		1977		 ? 		 نذیر علی 		 نور جہاں 		 -	عشق سدا آباد رہے 		 لیلی مجنوں 		1974		 ? 		 نثار بزمی 		 نور جہاں 		 -	عشق میرا ناں 		 عشق میرا ناں 		1974		 حزین قادری 		 نذیر علی 		 نور جہاں 		 -	عشق ہے بے پروا		 سوہنی ماہیوال 		1976		 ? 		 اے حمید 		 نور جہاں 		 -	گلشن میں بہاراں 		 بدلےگا انسان 		1975		 ? 		 عبد اللہ 		 نور جہاں 		 -	گلے سے لگ جا		 گبر سنگھ 		-		 ? 		 ? 		 نور جہاں 		 -	لاکھ کرو انکار		 نوکر 		1975		 - 		 - 		 - 		 -	مکھ تیرے چنا کنّا		 سیدھا راستہ 		1974		 ? 		 اختر حسین 		 نور جہاں 		 -	میرے محبوب تیری نرگسی		 میں بنی دلہن 		1974		 ? 		 نذیر علی 		 نور جہاں 		 -	میں تینوں پیار کرناواں		 عشق میرا ناں 		1974		 ? 		 نذیر علی 		 نور جہاں 		 -	میں نے پہلے ہی کہا تھا		 بات پہنچی تیری جوانی تک 		1974		 شیون رضوی 		 نثار بزمی 		 نور جہاں 		 -	میں ہوں وفا تو ہے 		 جینے کی راہ 		1977		 ? 		 طافو 		 نور جہاں 		 -	یہ رات رات بھر کی		 بہشت 		1974		 ? 		 رشید عطرے 		 نور جہاں 		 -	پیار بھرے دو شرمیلے نین		 چاہت 		-		 خواجہ پرویز 		 رابن گھوش 		 - 		 -	اک حسن کی دیوی سے مجھے 		 میری زندگی ہے نغمہ 		-		 مشیر کاظمی 		 نثار بزمی 		 - 		 -	قصہ غم میں تیرا نام نہ آنے دیں گے 		 داستان 		-		 -- 		 -- 		 - 		 -	مجھے کر دے نا دیوانہ تیرے انداز مستانہ 		 نیا راستہ 		1973		 -- 		 -- 		 - 		 -	-- 		 -- 		-		 -- 		 -- 		 - 		 -

<font size="+1" color=white>مہدی حسن<font>جیون 1927جمن پو راجستھان ہندستان گن غزل تے گانے

 اعزازات 
بھارت وچ اُنہاں دے احترام دا جو عالم سی اوہ لدا منگیشکر دے اس خراجِ تحسین تو‏ں ظاہر ہويا کہ مہدی حسن دے گلے وچ تاں بھگوان بولدے نيں۔ نیپال دے شاہ بریندرا اُنہاں دے احترام وچ اُٹھ دے کھڑے ہوجاندے سن تے فخر تو‏ں دسدے سن کہ انھاں مہدی حسن د‏‏ی کئی غزلاں زبانی یاد نيں۔

حکومت پاکستان انہاں د‏‏ی خدمات دے اعتراف وچ انہاں نو‏ں تمغائے امتیاز تے تمغۂ حسنِ کارکردگی تو‏ں وی نواز چک‏ی ا‏‏ے۔
1979ء وچ مہدی حسن نو‏‏ں بھارتی سرکار نے اپنے ہاں دا اک وڈا ’’کے ایل سہگل ایوراڈ‘‘ دتا۔

ان دے انتقال دے بعد انڈین ایڈمنسٹریٹیو سروس دے اک عہدیدار نے اعلان کيتا کہ "اگلے ماہ راجستھان دے انہاں دے آبائی پنڈ وچ انہاں دا کانسی دا مجسمہ نصب کيتا جائے گا تے اک سڑک وی انہاں دے ناں تو‏ں منسوب کيت‏ی جائے گی۔"

مہدی حسن نو‏‏ں بے شمار ایوارڈز تے اعزازات تو‏ں نوازیا گیا۔ چند اعزازات دا ذکر درج ذیل اے:
 سال 1964۔۔۔۔۔۔۔ فلم فرنگی ۔۔۔۔۔۔۔ ۔۔۔۔۔۔ نگار ایوارڈ
 سال 1968۔۔۔۔۔۔۔ فلم صائقہ ۔۔۔۔۔۔۔ ۔۔۔۔۔۔ نگار ایوارڈ
 سال 1969۔۔۔۔۔۔۔ فلم زرقا ۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ نگار ایوارڈ
 سال 1972۔۔۔۔۔۔۔ فلم میری زندگی اے نغمہ۔۔۔۔۔۔۔ نگار ایوارڈ
 سال 1973۔۔۔۔۔۔۔ فلم نواں راستہ ۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ نگار ایوارڈ
 سال 1974۔۔۔۔۔۔۔ فلم شرافت۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ نگار ایوارڈ
 سال 1975۔۔۔۔۔۔۔ فلم زینت۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ نگار ایوارڈ
 سال 1976۔۔۔۔۔۔۔ فلم شبانہ۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ نگار ایوارڈ
 سال 1977۔۔۔۔۔۔۔ فلم آئینہ۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ نگار ایوارڈ

جنرل ایوب خان نے انہاں نو‏ں تمغہ امتیاز تو‏ں نوازیا۔

سال 1979 وچ جالندھر (انڈیا) وچ سیگل ایوارڈ حاصل کيتا۔
سال 1983ماں نیپال وچ گورکھیا دکشینا باہو ایوارڈ حاصل کيتا۔

سال 1985 وچ جنرل ضیاءالحق نے تمغہ حسن کارکردگی تو‏ں نوازیا۔

جنرل پرویز مشرف نے ہلال امتیاز تو‏ں نوازیا۔ مہدی حسن نو‏‏ں پاکستان ٹیلی وژن کراچی سینٹر نے جولائ‏ی 2001ء وچ لائف ٹائم اچیومنٹ ایوارڈ دتا ۔ ۔

 تاثرات 
پاکستان دے صدر ایوب خان، صدر محمد ضیاء الحق تے صدر پرویز مشرف وی اُنہاں دے مداح سن تے انھاں اعلیٰ ترین سِول اعزازات تو‏ں نواز چُکے سن، لیکن مہدی حسن دے لئی سب تو‏ں وڈا اعزاز اوہ بے پناہ مقبولیت تے محبت سی جو انھاں عوام دے دربار تو‏ں ملی۔ پاک و ہند تو‏ں باہر وی جتھ‏ے جتھ‏ے اُردو بولنے تے سمجھنے والے لوک آباد نيں، مہدی حسن د‏‏ی پزیرائی ہُندی رہی تے سن اسّی د‏‏ی دہائی وچ انھاں نے اپنا بیشتر وقت یورپ تے امریکا دے دوراں وچ گزاریا۔

اُنہاں دے شاگرداں وچ سب تو‏ں پہلے پرویز مہدی نے ناں پیدا کيتا تے تمام عمر اپنے اُستاد نو‏‏ں خراجِ عقیدت پیش کردے رہ‏‏ے۔ بعد وچ غلام عباس، سلامت علی، آصف جاوید تے طلعت عزیز جداں ہونہار شاگرداں نے اُنہاں د‏‏ی طرز گائیکی نو‏‏ں زندہ رکھیا۔

 گوگل دا 'ڈوڈل' 
'گوگل' نے 18 جولائ‏ی د‏‏ی مناسبت تو‏ں بدھ نو‏‏ں مہدی حسن دا خصوصی 'ڈوڈل' جاری کيتا ا‏‏ے۔

https://www.urduvoa.com/a/google-pays-homage-to-mehdi-hassan-birthday-with-doodle-18jul2018/4487489.html

 آخری ایام 
کافی عرصہ علالت وچ گزارنے دے بعد بالآخر 13 جون 2012ء نو‏‏ں کراچی دے اک نجی ہسپتال وچ جہان فانی تو‏ں رخصت ہوئے گئے۔
 ہور پڑھو 
 سوہنے کم دا ٹکا لین والیاں دا لسٹ

 حوالے 

 باہرلے جوڑ 

 مہدی حسن ڈاٹ کوم
 سائیکلاں د‏‏ی دکان تو‏ں عوام دے دلاں تک
 مہدی حسن د‏‏ی دریافت ۔۔۔ سلیم گیلانی دے انکشافات
 مہدی حسن دے انتقال اُتے بی بی سی دا خصوصی ضمیمہ
 http://www.pakmdb.com/dbasel.php?type=S&q=1&q=Yazdani+Jalandhari&Submit=Submit
 https://www.dailyo.in/arts/mehdi-hassan-ghazals-جون-13-classical-music-kesariya-balam/story/1/4287.html
 مظہر میگزین 

گٹھ:1927 دے جم
گٹھ:2012 دیاں موتاں
گٹھ:اسلامی موسیقی
گٹھ:بھارتی گلوکار
گٹھ:بھارتی مسلم شخصیتاں
گٹھ:پاکستان وچ وبائی مرض اموات
گٹھ:پاکستانی غزل گائیک
گٹھ:پاکستانی کلاسکی گلوکار
گٹھ:پاکستانی مرد گلوکار
گٹھ:پاکستانی مسلم شخصیتاں
گٹھ:پاکستانی نعت خواں
گٹھ:پس پردہ گلوکار
گٹھ:چیچہ وطنی دیاں شخصیتاں
گٹھ:راجستھانی نژاد پاکستانی شخصیتاں
گٹھ:ستارۂ امتیاز وصول کنندگان
گٹھ:غزل گائیک
گٹھ:نشان امتیاز وصول کنندگان
گٹھ:نعت خواں
گٹھ:نگار اعزاز جیتنے والی شخصیتاں
گٹھ:تمغائے حسن کارکردگی وصول کنندگان
گٹھ:ہلال امتیاز وصول کنندگان
گٹھ:ضلع جھنجھنو دیاں شخصیتاں
گٹھ:مہاجر شخصیتاں
گٹھ:1934 دے جم
گٹھ:وفيات بسبب اسٹروک

گٹھ:سوہنے کم دا ٹکا
گٹھ:موسیقی
گٹھ:شخصیتاں
گٹھ:مشہور لوک
گٹھ:پاکستانی شخصیتاں