تارا

تارا یا ستارا (انگریزی: Star)، آسمان اُتے کِسے وڈے چمکدے گولے نوں کہیا جاندا اے جیہڑا پلازما نال بݨیا ہویا تے گریوٹی نال جڑیا ہویا ہُندا اے۔ سورج وی اک تارا اے جیہڑا زمین نوں گرمی تے چانݨ دیݨ دی اک وڈی تھاں اے۔ دوجے تارے وی رات نوں اکھ نال دیکھے جاسکدے نیں، جے وچکار کوئی روک نہ ہووے۔ اوہ اپنے چوکھے پینڈے پاروں لشکدے تِمکݨے لگدے نیں۔ پرانے ویلیاں توں آسمان اُتے نظر آؤندے تاریاں نوں تارا جُھرمٹاں وچ ونڈیا ہویا اے تے چوکھے لشکدے تاریاں دے اپنے ناں وی ہیگے نیں۔ ماہرین فلکیات نے صدیاں پہلاں توں تاریاں دے نقشے تے اوہناں دیاں گٹھاں بنائیاں ہوئیاں نیں۔ 

تارے دے اندر اوہدے گڑھ وچ ہائیڈروجن ہیلیم وچ پلٹدی اےBahcall, John N. (June 29, 2000). "How the Sun Shines". Nobel Foundation. Retrieved 2006-08-30. تے ایہدے مگروں گرمی تے انرجی ایہدے وچکار توں ایہدے اُتلے پدھر اُتے آؤندی اے جیہدے چانݨ نال تارا لشکدا اے۔ اک تارا پہلے کٹھی ہوئی گیس ہُندی اے جیہدا مادہ ہائیڈروجن نال بنیا ہُندا اے ایہدے نال کچھ ہیلیم تے ہور گیساں وی ہُندیاں نیں۔ جدوں ایہ کٹھی ہوکے جڑ جاندی اے تے فیر ایہدے اندر ہائیڈروجن ہیلیم وچ پلٹن لگ جاندی اے تے ایس کم وچ انرجی تے چانݨ باہر نکلدا اے۔ جدون ایہدے اندر دا سارا ہائیڈروجن بالن مک جاندا اے تے ایہ پُھل جاندا اے تے لال ہوجاندا اے۔ ایہدے کچھ انگ ہور تاریاں دے کم آوندے نیں جے ایہدے اندر بھارے عنصر ہون تے فیر ایہ تاریاں دی اک نویں نسل بنے گی تے اندر دا گڑھ اک نیٹرون تارا یا کالا سوراخ وی بن سکدا اے۔ ہائیڈروجن نوں چھڈ کے دوجے سارے عنصر تاریاں وج بنے نیں۔

اک تارا گرو کِسے تارے دا سپیکٹرم، لشک تے چال دیکھ کے اوہدا ماس، عمر، کیمائی بنتر تے ہور گلاں جاݨ سکدا اے۔ کِسے تارے دا ماس اوہدے اگے وادھے تے اوہدے انت بارے دسدا اے۔ اوہدے گرمی ناپ، کمبݨ تے قطر توں اوہدیاں ہور گلاں پتا لگدیاں نیں۔ ہرٹزسپرنگ رسل ڈائیاگرام تے درجہ حرارت تے لشک دیکھ کے تارے دی عمر تے اگے ودھن دی حالت ناپی جاسکدی اے۔

اک تارا اپنے مڈھ ویلے گیساں دا بدّل ہُندا اے جیہدے وچ ہائیڈروجن سبھ توں زیادہ تے کچھ ہیلیم تے کچھ ہور عنصر ہُندے نیں۔ ایہ ماس کٹھا ہوکے سنگھݨا ہُندا اے، جدوں چوکھا سنگھݨا ہوجاندا اے تے ہائیڈروجن ہیلیم وچ پلٹن لگ جاندی اے تے ایس کم وچ انرجی تے چانن نکلدے نیں ایہ چانن انرجی تارے دی گری توں ٹردی ایہدی پدھر تے آندی اے تے چار چفیرے پھیلدی اے۔ جدوں تارے وچ ایہ ہائیڈروجن بالن مکدا اے تے ایہ تارہ لال جن بندا اے۔ تارے دے کج انگ اس پاس دے محول وچ رلدے نیں تے بھاری عنصر دوجے تاریاں وچ جاندے نیں۔ تارہ فیر نکے تارے نیوٹرون تارے تے اگر تارہ چوھا ودھا ہوے تے فیر کالے مورے وج پلٹدا اے۔

دوہرا تارہ یا کئی تارہ پربندھ دو یا چوکھے تاریاں دی ٹولی ہُندی اے جیہڑی کھچ نال جڑی ہُندی اے تے اک دوجے دے دوالے پکے چکراں وچ کمدے نیں۔ جے ایہ چوکھے نیڑے ہون تے فیر ایہناں دی کھچ ایہناں دے اگلے جیون تے اثر پاؤندی اے Iben, Icko, Jr. (1991). "Single and binary star evolution". Astrophysical Journal Supplement Series 76: 55–114. Bibcode 1991ApJS...76...55I. doi:10.1086/191565.۔ جوکھے تارے کھچ پاروں رل کے تاریاں دی وڈی ٹولی بݨاؤندے نیں جیہنوں تارہ گچھا یا تارہ سمندر کہیا جاندا اے۔

تارے دیکھن دی تریخ

تاریاں دا صدیاں توں انسانی رہتل وچ کم رہیا اے۔ ایہ مزہب وچ ورتے جاندے رۓ، سفر کرن لگیاں ایہناں نال راہ لبھیا جاندا سی تے اپنے تھاں ٹھکانے نوں لبھن لئی وی ایہ کم آندے سن۔ کئی پرانے تارہ گرو ایس سوچ ول سن جے تارے اسمان تے پکے ٹنگے ہوۓ نیں تے اوہ ہلدے جلدے نئیں۔ اوہناں تارا گُرُوآں نے تاریاں دے جُھرمٹاں دی گٹھ بندی کیتی، ایہدے نال اوہ پاندھیاں دی ٹور نوں دیکھدے سن۔ سورج دی ٹور توں سورجی یا گریگوری کیلنڈر بنایا گیا جیہڑا ایس ویلے ساری دنیا اُتے لاگو اے۔

تاریاں دا سبھ توں پرانا تے ٹھیک نقشہ مصری تارا پڑھت وچ 1534 م پ ورھے پہلے بنایا گیاNorth, John (1995). The Norton History of Astronomy and Cosmology. New York and London: W.W. Norton & Company. pp. 30–31. ISBN 0-393-03656-1.۔ تاریاں دی سبھ توں پرانی گٹھ بندی 1531–1155 م پ وچ پرانے عراق وچ کیتی گئی۔ von Spaeth, Ove (2000). "Dating the Oldest Egyptian Star Map". Centaurus International Magazine of the History of Mathematics, Science and Technology 42 (3): 159–179. Retrieved 2007-10-21.

یونانی تارا پڑھت وچ سب توں پرانی تارا گٹھ ارسٹلس نے ٹیموچارس دی ہتھ ونڈائی نال 300 م پ دے نیڑے بنائی۔ ہپارخس دی تارا گٹھ وچ (دوجی صدی م پ) 1020 تارے سن، جیہناں نوں بطلیموس دی تارہ گٹھ وچ ورتیا گیا۔ ہپارخس کسے نویں بنن والے تارے نوں ریکارڈ کرن والا پہلا بندا سی۔ اجکل ورتے جان والے کئی تاریاں تے تارہ چرمٹاں دے ناں یونانیاں رکھے سن۔ اندلسی تارہ گرو ابن باجہ نے 12ویں صدی وچ دسیا جے چٹا راہ ان گنت تاریاں دا چرمٹ اے جیہڑے نال جڑے دسدے نیں۔ ٹائیکو براہے اک مڈھلے یورپی تارہ گرو نے نویں بنن والے تاریاں دا دسیا تے ایہ گل کیتی جے اسمان تے تبدیلیاں آندیاں ریندیاں نیں۔ گیورڈانو برونو اک اطالوی تارہ گرو نے 1584 وچ ایہ کاہڈ کڈھی جے تارے وی سورج وانگوں نیں تے کئیاں دے پاندھی وی ہون گے تے ممکن اے جے زمین وانگوں اوہناں دے دوالے چکر وی کٹدے ہوون۔ ایہو گل پرانے یونانی فلسفی ڈیموکریٹس تے ایپیکیورس تے 12ویں صدی دا مسلمان فلسفی فخرالدین رازی وی کرچکے سن۔

17ویں صدی وچ سارے تارہ گرو ایس گل تے کٹھے ہورۓ سن جے تارے تے سورج اک ای شے نیں ایس سوال دے جواب وچ کہ ایہناں دی کھچ ساڈے سورج پربندھ تے کیوں نہیں، نیوٹن نے ایہ جواب دتا جے تارے برابری نال پوری کائنات وچ وکھرے ہوۓ نیں۔

اطالوی تارہ گرو جیمینیانو مونٹاناری نے 1667 وچ الگول تارے دی لشک وچ فرق پیندے دیکھے۔ انگریز تارہ گرو ایڈمنڈ ہیلے نے دو تاریاں دے ٹرن دا نقشہ بنا کے دسیا کہ ایہ ہپارخس تے بطلیموس ویلے توں اوہدے ویلے تک ایہناں دو تاریاں دے تھاں وچ فرق آگیا سی تے ایہدا مطلب اے کہ تارے اکو تھاں تے نئیں کھڑے رہندے۔ کسے تارے دا زمین توں پینڈا پہلی واری جرمن تارا گرو فریڈرش بیسل نے 1834 وچ ناپیا جدوں اوہنے 61 سگنی تارے دا پیرلیکس ول نال 11.4 چانن ورھے پینڈا منیا۔ پیرلیکس ولوں ایہ وی پتا چلیا کہ اسمانی پینڈے انسانی سوچ توں وی چوکھے نیں۔

ولیم ہرشل (1822-1738) پہلا تارا گرو سی جیہنے آسمان تے پھیلے تاریاں نوں اک پربندھ نال دیکھن تے اوہناں دیاں تھان٘واں نوں لبھݨ تے اوہناں دا حساب رکھݨ تے تارا گٹھاں دی لِکھت دے کم وچ پیا۔ ایہ کم کرن مگروں کچھ ورھیاں مگروں جدوں اوہنے اوہناں تاریاں نوں فیر دیکھیا تے کئیاں تاریاں دے تھاں اوہنوں بدلے دِکھے۔ (تاریاں نوں لبھدے لبھدے ہرشل نے مارچ 1781 وچ سورجی پربندھ دا اک پاندھی یورینس وی لبھیا)۔

جوزف فان فراؤنہوفر تے اینجلو سچی رل کے تارا چانݨ پڑھت دی سائنس دا مڈھ رکھدے نیں۔ 1814 وچ فراؤنہوفر نے فراؤنہوفر پٹیاں لبھیاں۔ اینجلو سچی نے تاریاں نوں اوہناں دے چانن دے نکھیڑیاں توں وکھریاں ٹولیاں وچ ونڈیا۔ تاریاں نوں وکھریاں ٹولیاں وچ ونڈ کے اوہناں نوں پچھانن دا اج کل رائج طریقہ امریکی تارا گرو اینی کینن نے بنایا سی۔

19ویں صدی وچ دوہرے تاریاں نوں دیکھن دا شوق تے لوڑ ودھی 1834 وچ فریڈرش بیسل نے سیریس تارے دی ٹور وچ تبدیلی نوں تکیا تے ایہ گویڑ لایا کہ ایہدے نال لُکیا ہویا اک ہور تارا وی اے۔ 20ویں صدی وچ ٹیکنالوجی دے اگے ودھن، ودھیا دیکھن دے اوزار آؤݨ نال تارا پڑھت وچ انقلاب آگیا۔ 1921 وچ البرٹ مائیکلسن نے انٹرفیرومیٹر ورتدیاں ہویاں ہوکر ٹیلیسکوپ تے تاریاں دا قطر ناپیا۔ 1913 وچ ہرٹزسپرنگ-رسل ڈائیگرام بنی جیدے نال تارہ پڑھت وچ چوکھے وادھے ہوۓ۔ تاریاں دے اندر نوں تے تاریاں دے جیون بارے جانن وچ چوکھے وادھے ہوۓ۔ کوانٹم فزکس نال تاریاں دے سپیکٹرم نوں سمجھن تے پڑھن وچ ہتھ ونڈائی ہوئی۔ ایدے نال تاریاں دے محول دی بنتر دا پتہ چلیا۔ ساڈے تارہ سمندراں دے لوکل گروپ وچ سپرنووا نوں چھڈ کے اکلے تارے دیکھے تے پڑھے جا چُکے نیں۔ ایہ کم اچیچیا طور تے چٹا راہ دے نظر آؤن والے تاریاں تے ہویا اے۔

ناں
پرانے عراق دے ویلے توں ای تاریاں دے ناں رکھن دا رواج سی۔ تاریاں دے کٹھ جیہنوں اسیں چرمٹ کہنے آں اوہناں لوکاں اپنی سوچ، مزہب تے محول توں ایہناں نوں ناں دتے ۔ اوس سوچ وچ زمین ایس کائنات دا گڑھ سی تے سورج 12 تھانواں وچوں لنگدا سی ایہناں 12 تھانواں دے وکھرے ناں سن تے ایہناں توں فیر تاریاں نال انساناں اپنی قسمت جوڑی۔ تاریاں توں قسمت دا حال پتہ کرنا تارہ پڑھت توں اک وکھرا انگ بنیا۔ کئی تاریاں دے عربی تے لاطینی ناں نیں۔

سورج چن تے تاریاں بارے کہانیاں ہر رہتل وچ سن تے عام بولی وچ ایہناں نال جڑے شبد تے محاورے نیں۔ دناں دے ناں ایہناں تے رکھے گئے۔ 1603 وچ جرمن تارا گرو یوہان بائر نے تاریاں دے نقشیاں تے کتاب چھاپی ایدھے وچ اوہنے ناں رکھن دا اک نواں ول کڈیا جیدے وچ تارے دا ناں یونانی ارے نال تے اک ہور اکرا اوہدے تارہ چرمٹ نوں لاطینی وچ دسدا سی۔ اورین تارہ چرمٹ وچ بتلجوز نوں اوہنے الفا اوریونس دا ناں دتا۔ الفا کِسے تارہ جھرمٹ وچ سبھ توںبوہتے لشکدے تارے نال آؤندا اے تے اوریونس اوہدے ناں دا لاطینی انگ اے۔ آسمانی قانون پاروں صرف انٹرنیشنل اسٹرونومیکل یونین ای تاریاں دا ناں رکھ سکدی اے۔

تاریاں دا بننا
آپسی کھچ پاروں جدوں مالیکیولی بدّل نیڑے ہُندے نیں ایہدے نال اوہناں دا گرمی ناپ ودھدا اے۔ ایہ کٹھے ہون دا کم کروڑ تون ڈیڑھ کروڑ ورھے تک رہندا اے۔ ایس مالیکیولی بدل دا وڈا انگ ہائیڈروجن ہُندی اے تے %23–28 ہیلیئم ہُندی اے۔ کچھ ہور بھارے عنصر تھوڑے ناپ وچ وی ہوسکدے نیں۔ اورین نیبولا اک ادھارن اے۔

تاریاں دے جیون دا %90 حصہ اپنے اندرلے گڑھ وچ ہائیڈروجن توں ہیلیئم بنن وچ لنگھدا اے جیہدے وچ گرمی ناپ بہت چوکھا ہُندا اے۔ ہیلیئم تارے اندر اینج ودھدی جاوے گی۔ ویلے نال تارے دا چانن ودھدا اے تے تارے وِچوں نِکلے جھکھڑ چار چفیرے پھیلدے نیں۔ تاریاں دے اندر دا بالن سڑن نال تارے مکدے جاندے نیں۔ وڈے تارے دا بالن چھیتی سڑدا اے تے اوہ چھیتی مکدا اے نِکا تارا ہولی ودھدا اے تے لمبا چر جیندا اے تے دس توں لے کے ارباں ورھے تک جی سکدا اے۔

جدوں تارے اپنے اندر دی ہائیڈروجن ساڑ لیندے نیں تے اوہناں دے باہرلے پدھر وڈے ہوکے پھیلدے نیں تے ٹھنڈے ہوکے اوہ تارا لال جن بن جاندا اے۔ ساڈا سورج 5 ارب ورھیاں وچ پھل کے لال جن بن جاوے گا تے ایہدا رداس 150 ملیئن کلومیٹر پھیل جاوے گا جیہڑا ایہدے ہن دے ناپ توں 250 گنا ودھ ہووے گا۔ لال جن بن کے سورج اپنا %30 مادہ مکا چُکیا ہووے گا۔

تارا پڑھت وچ لشک کسے تارے دا اوہ چانن اے جیہڑا تارا اپنے چوں باہر کڈھدا اے۔ تارے دی لشک اوہدے رداس تے اوہدے اُتلے پدھر دی گرمی پاروں ہُندی اے۔ کئی تارے اکو ناپ نال اپنے سارے اُتلے پدھر توں تے ہر ویلے لشک نہیں کڈھدے۔ تیزی نال کمبݨ والے تارے دے سریاں دی بجائے وچکار وچ زیادہ لشک ہُندی اے۔ تارے دے باہرلے پدھر اُتے جِتھے گرمی تے لشک تھوڑی ہووے دھبے بݨدے نیں۔ سورج ورگے نِکے تارے دا اُتلا پدھر سادہ ہُندا اے جد کہ کِسے وڈے تارے دے اُتلے پدھر اُتے دھبے ہُندے نیں۔

تاریاں دیاں اچیچیاں گلاں

عمر

چوکھے تارے اک توں 10 ارب ورھے دے ہُندے نیں۔ کچھ 13.7 ارب ورھے تک دے وی نیں تے ایہی ایس کائنات دی عمر اے۔ ایچ ای 1523-0901 حلے تک لبھے تاریاں وچ سبھ توں پرانا اے تے اوہدی عمر 13.2 ارب ورھے اے۔ کوئی تارا جِنّا بھارا ہووے گا اوہنا ای اوہ جلدی سڑے گا۔ وجہ اوہدی ایہ ہُندی اے کہ بھارا ہوݨ پاروں اوہدے گڑھ اُتے بوہتا دباء ہُندا اے تے اوہ چھیتی بلدا اے۔ بھارا تارا کچھ ملیئن ورھے ای چلدا اے جد کہ نِکا تارا ہولی سڑن پاروں چوکھا چر کڈھدا اے۔

کیمسٹری

تارے لگبھگ %71 ہائیڈروجن نال تے %27 ہیلیئم نال بنے ہُندے نیں تھوڑے ناپ وچ ہور وی عنصر ہوسکدے نیں۔ تارے دے اندر کیمکل نال اوہدی عمر دا پتا لگدا اے۔ بھارت عنصراں نال ایہ وی پتا لگدا اے کہ ایہدا کوئی سیارہ پربندھ وی ہیگا اے۔

ماس

سبھ توں بھاری تاریاں وچوں ایٹا کارینا 100–150 گنا سورج توں وڈا اے۔ ایا جیمن چھوٹا اے کچھ ملیئن ورھے۔ بگ بینگ مگروں بنن والے تارے سورچ توں 300 گنا وڈے ہونگے کیوں جے اوہناں وچ لیتھیم توں بھارے عنصر نہیں ہونگے۔ ہن پر ایڈے بھارے تارے کوئی نئیں کے۔

قطر

اپنے چوکھے سارے پینڈے باجوں سارے تارے سواۓ سورج دے لشکدے نقطے لگدے نیں۔ سورج وی اک تارہ اے پر اپنے نیڑے ہون باجوں اکھ توں اک پلیٹ وانگوں دسدا اے۔ تاریاں دے ناپ وچ فرق ہُندا اے۔ نیوٹران تارے دا قطر 20 توں 40 کلومیٹر ہوسکدا اے توں لے کے وڈے جن بتلجوز تک جیڑا شکاری تارہ چرمٹ وچ اے تے جیدا قطر سورج توں 650 گنا زیادھ اے ۔ بتلجوز دا قطر 900,000,000 کلومیٹر (560,000,000 میل) اے۔

کمبݨ

تاریاں دے کمبݨ نوں ناپیا جاسکدا ے تے جوان تارے تیز کمبدے نیں۔ جواناں دی دوڑ 100 کلومیٹر/سکنٹ اوہناں دے ایکویٹر تے ہوسکدی اے۔ آخرنہر دی دوڑ اپنے ایکوئیٹر تے 225 کلومیٹر/سکنٹ تک اے۔ جے کوئی تارا 300 کلومیٹر/سکنٹ توں تیز ہووے تے اوہ ٹٹ جاوے گا جد کہ سورج دی دوڑ 1.994 کلومیٹر/سکنٹ اے تے ایہ 25 – 35 دناں وچ اپنے دوالے چکر کٹدا اے۔

سورج دے اُتلے  پدھر اُتے گرمی ایہدے اندر بالن سڑن تے ایہدے رداس نال ہُندی اے تے ایہدے رنگ توں ایہنوں ناپیا جاندا اے۔ سورج دے اندر گرمی ناپ کئی ملیئن کیلون تک ہُندا اے۔ اک وڈھے تارے دی اتلی پدھر دا ناپ 50،000 کیلون تک ہُندا اے تے سورج ورگے تارے دا کچھ ہزار تک ہُندا اے جد کہ اک لال جن دا 3600 کیلون تک ہُندا اے پر اوہدے وڈی اتلے پدھر پاروں اوہدی لشک زیادہ ہُندی اے۔

مقناطیسی ویہڑا
thumbnail

کسے تارے دا مقناطیسی ویہڑا اودوں بݨدا اے جدوں اوہدے اندر دی گیس یا پانی سار گرمی نال پھیلدے نیں۔ ایہ ویہڑہ فیر سارے تارے وچ پھیلدا اے۔ مقناطیسی ویہڑے دی طاقت تارے دی بنتر تے ماس نال بدلدی اے۔ ایہ مقناطیسی ویہڑے جدوں پدھر تے آندے نیں تے تارے دے پدھر تے تبے بندے نیں۔ جوان تیزی نال کمبدیاں تاریاں دی پدھر تے اوہناں دے مقناطیسی ویہڑے پاروں بہت گھٹ ہُندے نیں۔ ایہ مقناطیسی ویہڑا سورجی چکھڑ تے وی اثر پاندا اے تے بریک وانگوں ایہدے کمن تے کم کردا اے تے جوں جوں تارے دی عمر ودھدی اے ایہ کمبݨ دوڑ گھٹدی اے۔ ایس لئی سورج ورگے پرانے تاریاں دی کمبݨ دوڑ تھوڑی تے اوہناں دی پدھر تے تھوڑی ہلچل ہُندی اے۔

ونڈ
تارہ پڑھت وچ تاریاں نوں اوہناں دی گرمی توں اوہناں نوں وکھریاں ٹولیاں وچ ونڈیا جاندا اے تے ایہ ایہناں وچوں وکھرے رنگاں دیاں لشکاں توں پتا لگدا اے۔

 سبھ توں چوکھے لشکدے تارے 
 سیریس 
 کینوپس
 الفا کنٹوری
 ارکٹورس
 ویگا
 رجل
 پروکیون
 بتلجوز
 آخرنہر
 ہڈار

تارے رہتل تے ادب وچ
تارہ کئیاں دیساں دے جھنڈےآں اُتے وی ہُندا اے۔ لوک پیار نال اپنے نیانیاں تے محبوب نوں وی کہندے نیں۔ ایہ گیتاں وچ وی اپݨا دکھالا دسدے نیں جیویں نورجہاں گاوندی اے: اینی گل دس دیو نکے نکے تاریو، تسیں کیہڑے چن دے وچھوڑیاں دے مارے او۔ کئی چنجاں والے تارے علامتی ورتݨ وچ نیں تے وکھرا ڈیزاین کسے وکھری سوچ دا دکھالا اے۔

 باہرلے جوڑ 

انٹرنیشنل اسٹرونومیکل یونین دی ویب سائٹ

حوالے

گٹھ:تارے
گٹھ:تارہ پڑھت
گٹھ:خلائی سائنس
گٹھ:فلکیات