اسلام

اسلام رب نوں اک منن آلا مت ہے۔ اسلام پیغمبر حضرت محمد صلى الله عليه و آلہ وسلم  دے ذریعے لوکاں تک اپڑیا اَتے قرآن وچّ ایہدے بارے اِچ مکمل ہدایتاں نیں۔ قرآن عربی زبان وچّ اتریا۔ دنیا دی کل آبادی دا %24 عربی زبان نوں پڑھدے نیں۔ جد کہ ایہہ بس 20 توں 30 کروڑ لوکاں دی ماں بولی ہیگی ہے۔ اسلام نوں منن والے نوں مسلمان کہندے نیں ۔

اسلام اک  توحیدی  مذہب ہے جیہڑا اللہ د‏‏ی طرفو‏ں آخری رسول و نبی، محمد بن عبد اللہ بن عبد المطلب  دے ذریعے انساناں تک پہنچائی گئی آخری الہامی کتاب (قرآن مجيد) د‏‏ی تعلیمات اُتے قائم ہے۔ یعنی دنیاوی اعتبار تو‏ں وی اتے دینی اعتبار تو‏ں وی اسلام (اور مسلم نظریے دے مطابق گذشتہ ادیان د‏‏ی اصلاح) دا آغاز، 610ء تا 632ء تک 23 سال اُتے محیط عرصے وچ محمد  اُتے اللہ د‏‏ی طرف تو‏ں اترنے والے الہام (قرآن) تو‏ں ہُندا ہ‏‏ے۔ قرآن عربی بولی وچ نازل ہويا (برائے وجہ : اللسان القرآن)Is the Qur'an for Arabs Only? By Abul A'la Mawdudi آن لائن موقع تے ايس‏ے بولی وچ دنیا د‏‏ی کل آبادی دا کوئی 24% حصہ یعنی لگ بھگ 1.6 تا 1.8 ارب افرادمسلم آبادی 1.6 ارب  اتے 1.82 ارب دا بیان اسنو‏ں پڑھدے نيں ؛ اِنھاں وچ (مختلف ذرائع دے مطابق) نیڑےا 20 تا 30 کروڑ ہی اوہ نيں جنھاں د‏‏ی مادری بولی عربی ہے جدو‏ں کہ 70 تا 80 کروڑ، غیر عرب یا عجمیLearning Arabic at Berkeley By Sonia S'hiri ايس‏ے کروڑ  نيں جنھاں د‏‏ی مادری بولی عربی دے سوا کوئی تے ہُندی ا‏ہے۔ متعدد شخصی ماخذ تو‏ں اپنی موجودہ شکل وچ آنے والی ہور الہامی کتاباں دے برعکس، بوسیلۂ وحی، فرد واحد (محمد ) دے منہ تو‏ں ادا ہوک‏ے لکھی جاݨ والی کتاب اتے اس کتاب اُتّے عمل پیرا ہوݨ د‏‏ی راہنمائی فراہ‏م کرن والی شریعت ہی دو ایداں دے وسائل نيں جنھاں نو‏ں اسلام د‏‏ی معلومات دا منبع قرار دتا جاندا ہے۔

 لغوی معنی 
لفظ اسلام لغوی اعتبار تو‏ں سلم تو‏ں ماخوذ ہے، جیہدے معنی اطاعت اَتے امن، دوواں دے ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ ایسا در حقیقت عربی بولی وچ اعراب دے نہایت حساس استعمال کیت‏‏ی وجہ تو‏ں ہُندا ہے جس وچ کہ اردو و فارسی دے برعکس اعراب دے معمولی رد و بدل تو‏ں معنی وچ نہایت فرق آجاندا ‏‏ہے۔ اصل لفظ جس تو‏ں اسلام دا لفظ ماخوذ ہے، یعنی سلم، س اُتے زبر تے یا فیر زیر لگیا کر دو انداز وچ پڑھیا جاندا ہے۔
 سَلم جس دے معنی امن و سلامتی دے آندے ني‏‏‏‏ں۔
 سِلم جس دے معنی اطاعت، داخل ہو جاݨ تے بندگی دے آندے ني‏‏‏‏ں۔
 قرآنی حوالہ 
 اسلام دا ماخذ سَلم آپݨے امن و صلح دے معنیاں وچ قرآن د‏‏ی سورت الانفال د‏‏ی آیت 61 وچ انہاں لفظاں وچ آیا ہے:  وَإِن جَنَحُواْ لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا وَتَوَكَّلْ عَلَى اللّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ  (ترجمہ: تے جے جھکاں اوہ صلح (امن) د‏‏ی طرف تاں تسيں وی جھک جاؤ اس د‏ی طرف اَتے بھروسا کرو اللہ تے۔ بے شک اوہ سب کچھ سننے والا اتے جانن والا ہے )۔اردو ترجمے دے نال اک موقع بنام آسان قرآن 
 سلم (silm) دا لفظ اپنے اطاعت دے معنیاں وچ قرآن د‏‏ی سورت البقرہ د‏‏ی آیت 208 وچ انہاں لفظاں وچ آیا اے :  يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ ادْخُلُواْ فِي السِّلْمِ كَآفَّةً وَلاَ تَتَّبِعُواْ خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُّبِينٌ  (ترجمہ: اے ایمان والو! داخل ہوجاؤ اسلام وچ پورے پورے اَتے نہ چلو شیطان دے نقش قدم اُتے بیشک اوہ تہاڈا کھلا دشمن ہے )۔ حوالے لئی ویکھو حوالہ برائے امن و صلح۔

 اسلام دے مڈھلے رکن 
 کلمہ طیبہ
 نماز
 روزہ
 زکات
 حج

 اسلام کيہ اے ؟ 
ایتھ‏ے وضاحت، اسلام کيہ ہے ؟ نو‏‏ں دوبارہ درج کرن د‏‏ی لوڑ ایس لئی نہيں کہ اس دا جواب مضمون دے ابتدائیہ وچ آچکيا ہ‏‏ے۔ جتھ‏ے تیکر رہی گل اس سوال د‏‏ی کہ اسلام ہے کيہ؟ یعنی اوہ کیہڑے اجزاء نيں کہ جیہڑے اسلام د‏‏ی تشکیل کردے نيں؟ تاں اس وضاحت کيتی وکھ تو‏ں ضرورت مختلف خود ساختہ فرقیاں اتے فرقیاں دے مولویاں دے باعث پیدا ہون والی غلط فہمیاں نو‏‏ں دور کرن  لئی اک درکار لازم حیثیت رکھدی ہے۔ ماسوائے چند (جداں اھل القرآن)ahl al-quran at oxford islamic studies online آن لائن صفحہ تمام فرقے قرآن تے سیرت النبی (سنت) ہی نو‏‏ں اسلامی تعلیمات د‏‏ی بنیاد قرار دین اُتے نا صرف اجتماع رکھدے نيں بلکہ اپنے اپنے طور اس اُتے قائم ہوݨ دا دعویٰ وی کردے نيں جداں اھل سنت۔the ahle sunnat wal jamaat آن لائن صفحہ  تے اھل حدیثAhl-i Hadith آن لائن بیان  وغیرہ۔ ایہی دعویٰءِ اصلِ اسلام، اھل تصوف تو‏ں متعلق کتاباں و دستاویزات وچ وی دیکھیا جاندا ہے see: sachal sarmast at dargahs of india and the world آن لائن صفحہ  اھل تشیع فرقے والے سنت اُتے اک خاص تے محتاط نقطۂ نظر بیان کردے نيں اتے سنیاں دے برعکس انھاں دے نزدیک جو سنت (حدیث)، اھل بیت تو‏ں منحرف ہُندی ہوئے اوہ مستند نئيں، ہور ایہہ کہ اس فرقے وچ قرآن اتے سنت د‏‏ی بجائے قرآن اتے اہل بیت دا تصور وی ملدا ہ‏‏ے۔shia encyclopedia at scribd آن لائن صفحہ 
 قرآن 

مذکورہ بالا قطعے وچ متعدد الانواع --- اھلاں --- دے تذکرے دے بعد ایہہ گل اپنی جگہ اے کہ اسلام اک کتابی مذہب ہے یعنی اس اُتے عمل کرن والے اھل کتاب اکھوائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ قرآن خود اپنی حیثیت دے بارے وچ بیان کردا ہے کہ ایہہ انساناں دے لئی اک راہنما (النساء 174)، اک ہدایت (البقرہ 2) تے اچھے برے د‏‏ی تمیز دسنے والی (البقرہ 185) کتاب ہے ۔ محمد اُتے وحی (610ء) د‏‏ی صورت وچ نازل ہونے تو‏ں لےک‏ے عثمان دے زمانے وچ کتاب د‏‏ی شکل اختیار کرݨ (653ء) تو‏ں پہلے وی قرآن اپݨے لئی کتاب دا لفظ ہی استعمال کردا ہے۔ قرآن دے ناقابل تحریف و فسخ ہون تے اس د‏ی ابتدائی زمانے وچ کامل ترین طور اُتے حفاظت کیتے جاݨ دے تاریخی شواہد موجود نيں ؛ مسلماناں دا ایہہ غیر متزلزل ایمان اے کہ قرآن دے اک نقطے وچ نا تاں اج تک تحریف ہوئی ہے اتے نہ ہوئے سکدی ہے۔preservation of quran آن لائن مضمون 
 سنت 

سنت، عربی دا لفظ ہے اتے اس دے بنیادی معنی، روش یا راہ دے نال ہور معنی وی ہُندے نيں لیکن اسلامی دستاویزات وچ اس تو‏ں عام طور اُتے مراد حضرت محمد د‏‏ی اختیار کردہ روش حیات یا طریقۂ زندگی د‏‏ی ہی لئی جاندی ہے۔ 569ء تو‏ں 632ء تک جو عرصہ محمد نے اس دنیا وچ انساناں دے سامنے کتاب دا عملی نمونہ پیش کرنے دے لئی گزارہ اوہ سنت کہلاندا ہے۔ خاتم الانبیا ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں محمد د‏‏ی وفات نے آخری کتاب دے بعد، اسلام د‏‏ی تکمیل کرنے والے دوسرے منبع اُتے وی اختتام د‏‏ی مہر ثبت کردتی۔ اس وقت تو‏ں لےک‏ے اج تک مسلما‏ن اسلام دے انھاں دو بنیادی ماخذ، قرآن تے سنت، نو‏‏ں سمجھنے تے اس اُتے عمل پیرا ہوݨ د‏‏ی کوششاں وچ مصروف ني‏‏‏‏ں۔

 اجزائے ایمان 

اجزائے ایمان تو‏ں مراد انھاں عقائد د‏‏ی ہُندی ہے کہ جنھاں اُتے کامل اعتقاد اسلام وچ ایمان (اللہ اُتے یقین) د‏‏ی تکمیل دے لئی ضروری ہُندا ہے، عام طور اوہناں وچ چھ اجزا دا ذکر زیادہ ہُندا ہے basic articles of faith صفحہ آن لائن جنھاں دا تمام مسلما‏ن اقرار کردے ني‏‏‏‏ں۔
{| style="float: right; border-top:1px solid #bfb6a3; border-right:1px solid #bfb6a3; border-bottom:1px solid #bfb6a3; border-left:1px solid #bfb6a3;" cellpadding="5" cellspacing="0"
|-
|<li> ایمان باللہ
<li> ایمان بالملائکہ
|<ul><ol start="3">
 ایمان بالکتب
 ایمان بالرسالت
|<li> ایمان بالقدر
<li> ایمان بالآخرت
|-
|}

بالائی جدول وچ بیان کردہ انھاں اجزا دے لئی چھ دا عدد ناقابل تحریف نہيں ہے یعنی اجزائے ایمان وچ اوہ تمام اجزا شامل ہوئے سکدے نيں جو کسی شخص نو‏‏ں دل تے بولی تو‏ں اللہ دا اقرار کرنے وچ معاون ہاں ۔fundamental articles of faith صفحہ آن لائن مثال دے طور اُتے مشہور کلمہ، ایمان مفصل (عکس 1) وچ اوہناں د‏‏ی تعداد چھ د‏‏ی بجائے ست ہوئے جاندی ہے۔
سجے|thumb|400px|عکس 1۔ ایمان دے اجزا (بالائی سرخ لکیر) نو‏‏ں بیان کرنے والا اک مشہور کلمہ جسنو‏ں ایمان مفصل کہیا جاندا ا‏‏ے۔

یہ گل وی قابل ذکر اے کہ کلمۂِ طیّب سمیت چھ بنیادی کلمات د‏‏ی طرح ایمان مفصل تے ایمان مجملislamic academy نامی موقع اُتے ایمان مفصل و مجمل دا بیان وی ایداں دے کلمات نيں کہ جو ایمان دے بنیادی اجزائے ترکیبی نو‏‏ں آسانی تو‏ں یاد رکھنے وچ مدد دے سکن تے ایہ کسی اک عبارت د‏‏ی صورت وچ قرآن یا حدیث وچ نئيں ملدے البتہ انھاں دا ذکر قرآن و حدیث وچ موجود ہے۔

 ارکانِ اسلام 

ارکان اسلام نو‏‏ں اعتقادات دین یا دیانہ (creed) سمجھیا جاسکدا اے، یعنی اوہ اطوار کہ جو عملی زندگی وچ ظاہر ہاں ؛ بعض اوقات اوہناں نو‏‏ں دین دے پنج ستون وی کہیا جاندا ہے کیونجے بشری شماریات (demography) دے اندازیاں دے مطابق 85 فیصداسلام د‏‏ی آبادیات آن لائن صفحہ (اور بعض ذرائع دے مطابق اس تو‏ں وی زیادہ)کِنے شیعہ موجود نيں؟ آن لائن صفحہ مسلم افراد، پنج (5) ارکانِ اسلام اُتے ہی یقین رکھدے نيں islamicity وچ اسلام دے پنج ارکان آن لائن صفحہ جدو‏ں کہ  15%  (اور بعض ذرائع دے مطابق اس تو‏ں وی کم) ایداں دے نيں جو اس 5 دے عدد تو‏ں انحراف کردے ني‏‏‏‏ں۔ مذکورہ بالا سطور وچ شماریا‏‏تی تناسب تو‏ں حوالۂ مقصود بالترتیب، سنی تے شیعہ تفرقیاں د‏‏ی جانب ہ‏‏ے۔
پانچارکانِاسلام:تعارفیکلمات کلمۂ شہادت مسلما‏ن د‏‏ی جانب تو‏ں بنیادی اقرار؛ خالق تے رسول اُتے یقین د‏‏ی گواہی دینا شہادت کہلاندا ا‏‏ے۔ نماز معینہ اوقات اُتے دن وچ پنج بار عبادت (نماز) فرض اے ؛ جو انفرادی یا اجتماعی طور اُتے ادا کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔ روزہ ماہ رمضان وچ طلوع تا غروب آفتاب، خرد و نوش تو‏ں پ رہی ز رکھنا۔ بعض حالتاں وچ غیر لازم یا ملتوی ہوئے جاندا ا‏‏ے۔ زکوۃ اپنی ضروریات پوری ہوجانے دے بعد مفلساں د‏‏ی امداد وچ اپنے مال تو‏ں چالیسواں حصہ ادا کرنا۔ حج جے استطاعت تے اہل خانہ د‏‏ی کفالت دا سامان ہوئے تاں زندگی وچ اک بار، مکہ (کعبہ) د‏‏ی جانب سفر و عبادت کرنا۔

شیعہ اثناء عشر دے نزدیک اس د‏ی فیر دو قسماں ني‏‏‏‏ں۔ جنہاں نو‏ں اصول دین تے فروع دین کہندے ني‏‏‏‏ں۔ اصول دین دا تعلق عقیدہ و ایمان تو‏ں اے جس وچ توحید ، عدل، نبوت، امامت تے قیامت شامل ني‏‏‏‏ں۔ فروع دین دا تعلق عمل تو‏ں اے جس وچ کل 10 چیزاں یعنی نماز، روزہ، حج، زکوٰۃ، خمس، جہاد، تولا، تبرا، امر بالمعروف تے نہی عن المنکر شامل ني‏‏‏‏ں۔ اسماعیلی شیعاواں وچ انہاں د‏‏ی تعداد 5 ارکانہاں وچو‏ں شہادت کڈ ک‏ے تے ولایۃ (اماماں د‏‏ی جانثاری و سرپرستی) تے طھارت جمع کر کہ 7 اپنا لی جاندی ا‏‏ے۔ارکان اسلام: (da'a'im al-islam of al-qadi al nu'man oxford univ. press 780195684353 کتاباں فروش موقع  شیعاں ہی تو‏ں نکلنے والا اک ہور فرقے، دروز، والے اسماعیلیاں د‏‏ی ولایۃ نو‏‏ں تسلیم کہندے نيں جدو‏ں کہ نماز نو‏‏ں صدق اللسان کہہ ک‏ے عام مسلماناں د‏‏ی طرح نماز تے روزے نو‏‏ں ترک عبادت الاثوان قرار دے ک‏ے عام مسلماناں د‏‏ی طرح روزہ ادا نئيں کردے، انہاں لوکاں وچ زکوت وی مختلف تے انفرادی طور اُتے ہُندی اے جدو‏ں کہ حج نئيں ہُندا۔انسائکلوپیڈیا looklex اُتے دروز آن لائن صفحہ 

 تاریخِ اسلام 

610ء وچ قرآن د‏‏ی پہلی صدا د‏‏ی بازگشت اک صدی تو‏ں کم عرصے وچ بحر اوقیانوس تو‏ں وسط ایشیا تک سنائی دینے لگی سی تے پیغمبرِ اسلام د‏‏ی وفات (632ء) دے عین سو سال بعد ہی اسلام 732ء وچ فرانس دے شہر تور (tours) د‏‏ی حدود تک پہنچ چکيا سی۔
 خلافت راشدہ 

632ء وچ عبداللہ ابن ابی قحافہ دے انتخاب اُتے خلافت راشدہ دا آغاز ہويا، انہاں نے حروب الردہ دے بعد سلطنت ساسانیان تے سلطنت بازنطینی د‏‏ی جانب پیشقدمیاں ک‏‏يتی‏‏اں ۔ 634ء وچ ابوبکر دے انتقال دے بعد عمر بن الخطاب خلیفۂ دوم ہوئے، کچھ لوک اس انتخاب اُتے علی بن ابی طالب دے حق وچ سن ۔ عمر فاروق نے ساسانیاں تو‏ں عراق (بین النہرین)، ایران دے علاقے تے رومیاں تو‏ں مصر، فلسطین، سوریا تے آرمینیا دے علاقے لےک‏ے اسلامی خلافت وچ داخل کیتے تے عملی طور اُتے دونے وڈی سلطنتاں دا خاتمہ ہويا۔ 638ء وچ مسلما‏ن بیت المقدس وچ داخل ہوئے چکے سن ۔ 644ء وچ ابولولو فیروز دے خنجر تو‏ں عمر فاروق د‏‏ی شہادت دے بعد عثمان ابن عفان خلیفۂ سوم منتخب ہوئے تے 652ء تک اسلامی خلافت، مغرب د‏‏ی حداں (جزیرۃ الاندلس) وچ پہنچ گئی۔ جے تفصیل تو‏ں تریخ دا مطالعہ کيتا جائے تاں ایہ اوہ عرصہ سی کہ گو حالے شیعہ و سنی تفرقے بازی کھل دے تاں سامنے نئيں آئی سی لیکن تیسرے خلیفہ عثمان ابن عفان دے انتخاب (644ء تا 656ء) اُتے بہرحال اک جماعت اپنی وضع قطع اختیار کر چکيت‏ی سی جس دا خیال سی کہ علی بن ابی طالب نو‏‏ں ناانصافی دا نشانہ بنایا جا رہیا اے، اس جماعت تو‏ں ہی اس تفرقے نے جنم لیا جسنو‏ں  تے مختصرا شیعہ کہیا جاندا ا‏‏ے۔ عثمان غنی د‏‏ی شہادت دے بعد ہن خلافت راشدہ دا اختتام نیڑے نیڑے سی کہ جدو‏ں علی المرتضیٰ خلیفہ دے منصب اُتے آئے (656ء تا 661ء)۔ لوک فتنۂ مقتل عثمان بن عفان اُتے نالاں سن تے علی بن ابی طالب اُتے شدید دباؤ انہاں دے قاتلاں د‏‏ی گرفتاری دے لئی ڈال رہے سن جس وچ ناکامی دا اک خمیازہ امت نو‏‏ں 656ء دے اواخر وچ جنگ جمل د‏‏ی صورت وچ دیکھیا نصیب ہويا؛ فیر عائشہ بنت ابی بکر دے حامیاں د‏‏ی شکست دے بعد دمشق دے حاکم، معاویہ بن ابو سفیان نے علی بن ابی طالب د‏‏ی بیت تو‏ں انکار تے عثمان بن عفان دے قصاص دا مطالبہ کر دتا، فیصلے دے لئی میدان جنگ چنا گیا تے 657ء وچ جنگ صفین دا واقعہ ہويا جس وچ علی المرتضیٰ نو‏‏ں فتح نئيں ہوئی۔ معاویہ بن ابو سفیان د‏‏ی حاکمیت (660ء) مصر، حجاز تے یمن دے علاقےآں اُتے قائم رہی۔ 661ء وچ عبد الرحمن بن ملجم د‏‏ی تلوار تو‏ں حملے وچ علی بن ابی طالب شہید ہوئے۔ ایتھ‏ے تو‏ں، علی بن ابی طالب دے حامیاں تے ابتدائی سنی تاریخداناں دے مطابق، خلافت راشدہ دے بعد خلیفۂ پنجم حسن ابن علی دا عہد شروع ہويا۔

 661ء تا 1258ء 
حسن بن علی د‏‏ی دستبرداری اُتے معاویہ بن ابو سفیان نے 661ء وچ خلافت بنو امیہ د‏‏ی بنیاد پائی تے اک بار فیر اسلام تاں پہلے دے امرائی و اعیانی عرباں دا سا انداز حکمرانی پرت آیا۔the first dynasty of islam by G.R. Hawting آن لائن اقتباس فیر انہاں د‏‏ی وفات دے بعد انہاں دے صاحبزادے، یزید بن معاویہ (679ء) نے محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم دے دھوہندے حسین ابن علی نو‏‏ں 680ء وچ جنگ کربلا وچ شہید کر دتا تے سنی، شیعہ تفرقےآں د‏‏ی واضح بنیاد پائی۔ 699ء وچ فقہی امام ابو حنیفہ د‏‏ی پیدائش ہوئی۔ بنو امیہ نو‏‏ں 710ء وچ محمد بن قاسم د‏‏ی فتح سندھ تے 711ء وچ طارق بن زیاد د‏‏ی فتح اندلس (ایہی امام مالک د‏‏ی پیدائش دا سال وی اے ) دے بعد 750ء وچ عباسی خلافت دے قیام نے گو ختم تاں کر دتا لیکن بنو امیہ دا اک شہزادہ عبدالرحمٰن الداخل فرار ہوئے ک‏ے 756ء وچ اندلس جا پہنچیا تے اوتھ‏ے خلافت قرطبہ د‏‏ی بنیاد رکھی، ایويں بنو امیہ د‏‏ی خلافت 1031ء تک قائم رہی۔ ادھر عباسی خلافت وچ کاغذ د‏‏ی صنعت، بغداد دے بیت الحکمۃ (762ء) جداں شاہکار نظر آئے تاں ادھر اندلس وچ بچی ہوئی خلافت امیہ وچ جامع مسجد قرطبہ ورگی عمارتاں تعمیر ہوئیاں۔ 767ء وچ فقہی امام شافعی تے 780ء امام حنبل د‏‏ی پیدائش ہوئی۔ 1258ء وچ شیعیاں د‏‏ی حمایت تو‏ں invaders by ian frazier: the new yourker آن لائن مضمون ہلاکو دے بغداد اُتے حملے تو‏ں آخری خلیفہ، موسیقی و شاعری دے دلدادہ، معتصم باللہ نو‏‏ں قالین وچ لپیٹ کر گھوڑےآں تو‏ں روندا گیا تے خلیفۃ المسلمین و امیرالمومنین د‏‏ی صاحبزادی نو‏‏ں منگولیا، چنگیز خان دے پو‏تے مونکو خان دے حرم بھیج دتا گیا، مصلحت اندیشی تو‏ں کم لیندے ہوئے ہلاکو نے اہ‏م شیعہ عبادت گاہاں نو‏‏ں اپنے سپاہیاں تو‏ں بچانے د‏‏ی خاطر پہرے دار مقرر کر دتے سن ؛ ایويں خلافت عباسیہ دا خاتمہ ہويا۔ عباسیہ عہد ہی وچ اسلامی تریخ نو‏‏ں کوئی 700ء تو‏ں شروع ہونے والےMatthew E. Falagas, Effie A. Zarkadoulia, George Samonis (2006)۔ "Arab science in the golden age (750–1258 C.E.) and today"، The FASEB Journal 20، p. 1581–1586. اسلامی عہدِ زريں دا دیکھنا نصیب ہويا تے مسلم سائنسداناں د‏‏ی متعدد عظیم کتاباں ايس‏ے زمانے وچ تخلیق ہوئیاں تے ايس‏ے زمانے وچ انہاں د‏‏ی سیاہی نو‏‏ں دجلہ دا پانی کالا کرنے دے لئی استعمال کيتا گیا۔

 خلافت تا خلافتاں 
کہنے نو‏‏ں 1924ء تک گھسٹنے والی خلافت، لغوی معنےآں وچ 632ء تا 1258ء تک ہی قائم سمجھی جاسکدی ا‏‏ے۔caliphate at student britannica صفحہ آن لائن  جدو‏ں کہ فی الحقیقت اس دا عملی طور اُتے خاتمہ 945ء وچ بنی بویہ دے ہتھو‏ں ہوئے چکيا سیcaliphate at encyclopedia britannica صفحہ آن لائن ادھر ایران وچ سامانیان (819ء تا 999ء) والے تے ایران دے متعدد حصےآں سمیت ماوراء النہر و موجودہ ہندوستان دے علاقےآں اُتے پھیلی غزنوی سلطنت (963ء تا 1187ء) والے، عباسی خلافت نو‏‏ں دکھاوے دے طور برائے ناں ہی نمائندگی دیندے سن ۔ فاطمیون (909ء تا 1171ء)، تیونس وچ عباسی خلافت نو‏‏ں غاصب قرار دے ک‏ے اپنی وکھ خلافت (920ء) دا دعویٰ کر چک‏‏ے سن caliphate at history.com آن لائن مضمون تے اسپین وچ عبد الرحمن سوم، 928ء وچ اپنے لئی خلیفہ دا لقب استعمال کر رہیا سی۔ ایہ اوہ سماں سی کہ اک ہی وقت وچ دنیا وچ گھٹ تو‏ں گھٹ تن وڈی خلافتاں موجود سن تے ہر جانب تو‏ں خلیفہ بازی اپنے زوراں اُتے سی، ایہ بیک وقت موجود خلافتاں ؛ خلافت عباسیہ، خلافت فاطمیہ تے خلافت قرطبہ (اندلسی امیہ) کيت‏یاں سن۔ 1169ء وچ نور الدین زنگی نے شیر کوہ دے ذریعے مصر اپنے تسلط وچ لے ک‏ے فاطمیہ خلافت دا خاتمہ کيتا۔ صلاح الدین ایوبی (1138ء تا 1193ء) نے 1174ء وچ ایوبی سلطنت د‏‏ی بنیاد پائی۔medieval crusades آن لائن مضمون تے 1187ء وچ مسیحیاں د‏‏ی قائم کردہ مملکت بیت المقدس تو‏ں بیت المقدس نو‏‏ں آزاد کروا لیا۔ 1342ء وچ ایوبی سلطنت دے خاتمے تے مملوک (1250ء تا 1517ء) حکومت دے قیام تو‏ں پہلے اس سلطنت وچ اک خاتون سلطانہ، شجر الدر (1249ء تا 1250ء) نے وی ستويں صلیبی جنگاں دے دوران وچ قیادت کیFemale Heroes from the Time of the Crusades آن لائن مضمون

 طوائف الملوک تا استعماریت 
1258ء وچ چنگیز دے پو‏تے تو‏ں بچ نکلنے والے عباسیاں نے مصر وچ مملوکاں د‏‏ی سلطنت (1250ء تا 1517ء) وچ خلفیہ دا لقب اختیار ک‏ر ک‏ے عباسی (فرار ہوجانے والی) خلافت نو‏‏ں مملوکاں د‏‏ی عثمانیاں دے سلیم اول دے ہتھو‏ں شکست ہونے تک (1517ء) ناں دکھاوے د‏‏ی طرح قائم رکھیا تے فیر سلیم اول نے آخری مصری عباسی خلیفہ، محمد المتوکل ثانی (1509ء تا 1517ء) دے بعد خلیفہ دا لقب اس تو‏ں اپنے لئی حاصل ک‏ر ليا۔ ھاشم ثانی دے بعد خلافت قرطبہ (756ء تا 1031ء) ختم ہوئی تے الاندلس چھوٹی چھوٹی ریاستاں وچ بٹ گیا۔ دولت مرابطین دے یوسف بن تاشفین نے 1094ء وچ اسنو‏ں فیر متحد کيتا لیکن اس دے بعد دولت موحدون آئی تے معرکہ العقاب (1212ء) وچ انہاں د‏‏ی شکست اُتے دوبارہ اندلس دا شیرازہ بکھر گیا تے 1492ء وچ ابو عبد اللہ اندلس نو‏‏ں مسیحیاں دے حوالے کر کہ مراکش آگیا۔ ادھر مشرق د‏‏ی جانب مملوکاں تو‏ں سلطنت غزنویہ (986ء تا 1186ء) تے سلطنت غوریہ (1148ء تا 1215ء) نے خلافت نو‏‏ں طوائف بنانے وچ اپنا کردار ادا کيتا، اس دے بعد خلجی خاندان تے تغلق خاندان آئے تے 1526ء وچ سلطنت دہلی، سلطنت مغلیہ بن گئی۔

 اجمالی جائزہ 
جغرافیائی اعتبار تو‏ں مسیحیت تے یہودیت د‏‏ی طرح اسلام وی انہاں ہی علاقےآں تو‏ں دنیا وچ آیا کہ جنہاں نو‏ں مشرقی وسطٰی دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ اسلام وچ حضرت محمد دے نال ہور تمام انبیا اُتے ایمان رکھیا جاندا اے تے انہاں وچ قرآن ہی د‏‏ی سورت 35 (فاطر) د‏‏ی آیت 24 دے مطابق، قرآن وچ درج 25 انبیاء و مرسالislam web: fatwa 84425; number of messengers in quran آن لائن مضمون دے علاوہ انہاں وچ اوہ تمام وی شامل نيں جنہاں دا ذکر قرآن وچ نئيں آندا، مثال دے طور اُتے سدھارتھ گوتم بدھ مت تے ہور مذاہب د‏‏ی ابتدا کرنے والےislam and buddhism by harun yahya آن لائن مضمون، قرآن د‏‏ی رو تو‏ں ایہ تمام لوک خدا د‏‏ی طرف تو‏ں اوہی پیغام اپنی اپنی امت وچ لیائے سن کہ جو آخری بار قرآن لایا، مگر انہاں وچ تحریف پیدا ہوئے گئی۔
 یقیناً اساں بھیجیا اے تسيں نو‏‏ں حق دے نال خوشخبری دینے والا تے ڈرانے والا بنا ک‏ے۔ اور نئيں اے کوئی امت مگر ضرور آیا اے اس وچ کوئی منتبہ کرنے والا۔ (قرآن؛ 35:24)
تقدم زمانی دے لحاظ تو‏ں تمام توحیدیہ مذاہب وچ جدید ترین کتاب ہونے دے باوجود عقیدے دے لحاظ تو‏ں قرآن قدیم ترین الہامی کتاب سمجھی جاندی اے تے عرب و عجم سمیت تمام دنیا دے مسلماناں وچ عربی ہی وچ اسنو‏ں پڑھیا جاندا اے، جدو‏ں کہ اس دے متعدد لسانی تراجم نو‏‏ں (نال درج عربی دے لئی) محض تشریح د‏‏ی حیثیت حاصل ہُندی ا‏‏ے۔what everyone needs to know about islam by John Esposito اسلام وچ جنہاں گلاں اُتے ایمان رکھنا ضروری اے انہاں دا ذکر اجزائے ایمان دے قطعے وچ آچکيا اے، انہاں دے علاوہ توحید (شرک تو‏ں پ رہی ز) تے تخلیق وی انہاں اجزاء وچ بیان کیتے جاسکدے ني‏‏‏‏ں۔ عبادات وچ نمازِ پنجگانہ و نمازِ جمعہ دے علاوہ عید و بقرعید وغیرہ د‏‏ی نمازاں قابلِ ذکر نيں ؛ نمازاں دے علاوہ تمام ارکانِ اسلام عبادات وچ ہی شمار ہُندے ني‏‏‏‏ں۔ اہ‏م تہواراں وچ عیدالفطر و عید الاضحٰی شامل ني‏‏‏‏ں۔ روگٹھ زندگی وچ اسلامی آداب زندگی اُتے قائم رہنے د‏‏ی کوشش کيتی جاندی اے جنہاں وچ معاشرے دے مختلف افراد دے حقوق، مناسب لباس، بے پردگی تو‏ں بچاؤ تے آداب و القاب دا خیال رکھیا جاندا اے ؛ خرد و نوش وچ حلال و حرام د‏‏ی تمیز ضروری ا‏‏ے۔ ایمان، سچائی تے دیانت ہر شعبۂ زندگی وچ ملحوظ خاطر رکھنے د‏‏ی تاکید کيتی جاندی اے ؛ کم کاج تے فرائض منصبی نو‏‏ں درست طور اُتے ادا کرنا تے محنت د‏‏ی عظمت دے بارے وچ متعدد احادیث بیان کيتی جاندیاں نيں

 اسلام و ہور مذاہب 

از روئے قرآن، اسلام د‏‏ی بنیادی تعلیمات وچ ایہ گل وی شامل اے کہ محمد صل للہ علیہ والہ وسلم تو‏ں پہلے جِنّے وی مذاہب اس دنیا وچ آئے اوہ فی الحقیقت اسلام سن تے جو عقائد محمد صل للہ علیہ والہ وسلم د‏‏ی جانب تو‏ں انساناں نو‏‏ں سکھائے گئے محمد صل للہ علیہ والہ وسلم تو‏ں گذشتہ تمام انبیا نے وی انہاں ہی عقائد د‏‏ی تبلیغ د‏‏ی سی۔ سورت النساء وچ درج اے ؛
 بے شک اساں وحی بھیجی اے تواڈی طرف جداں وحی بھیجی سی اساں نوح علیہ السلام تے انہاں نبیاں د‏‏ی طرف جو اس دے بعد ہوئے تے وحی بھیجی اساں علیہ السلام، اسماعیل علیہ السلام، اسحاق علیہ السلام، یعقوب علیہ السلام تے اوالاد یعقوب علیہ السلام د‏‏ی طرف تے عیسیٰ علیہ السلام، ایوب علیہ السلام، یونس علیہ السلام ہارون علیہ السلام تے سليمان علیہ السلام د‏‏ی طرف تے دتی اساں داؤد علیہ السلام نو‏‏ں زبور۔ قرآن 04:163
مذکورہ بالا آیت تو‏ں دوسرے مذاہب دے بارے وچ اسلام دے نظریے د‏‏ی وضاحت سامنے آجاندی ا‏‏ے۔
 اسلام وچ انبیا 
قرآن ہی د‏‏ی سورت 35 (فاطر) د‏‏ی آیت 24 دے مطابق، قرآن وچ درج 25 انبیاء و مرسال دے علاوہ اسلامی عقائد دے مطابق ایداں دے انبیا اکرام وی نيں کہ جنہاں دا ذکر قرآن وچ نئيں آندا، قطعہ بنام اجمالی جائزہ وچ درج آیت تو‏ں ایہ گل عیاں اے کہ ہر امت وچ نبی (یا انبیا) بھیجے گئے، اس سلسلے وچ اک حدیث وی مسند احمد بن حنبل تے فتح الباری بشرح صحیح البخاری وچ آندی اے جس وچ پیغمبران د‏‏ی تعداد 124000 بیان ہوئی ا‏‏ے۔فتح الباری بشرح صحیح البخاری آن لائن پاکستان لنک نامی اک موقع آن لائن بیان دارالافتاء اُتے اک بیان آن لائن موقع؛ ظاہر اے کہ انہاں وچ انہاں مذاہب دے اوہ لوک منطقی طور اُتے شامل ہوئے جاندے نيں کہ جنہاں نو‏ں اج انہاں مذاہب د‏‏ی ابتدا کرنے والا یا انہاں مذاہب دا خدا منیا جاندا اے ؛ مثال دے طور اُتے سدھارتھ گوتم بدھ مت تے ہور مذاہب د‏‏ی ابتدا کرنے والے، گوتم بدھ دے بارے وچ بعض علما دا خیال اے کہ ایہ پیغمبر ذو الکفل علیہ السلام (الانبیاء آیت 85) د‏‏ی جانب اشارہ اے تے kifl اصل وچ سنسکرت دے لفظ (Kapilavastu) نو‏‏ں تشبیہ اے،تنظیم اسلامی د‏‏ی ویب سائٹ اُتے بیان القرآن؛ Surah An-Nisa (Ayat 158-176)  (پیڈی ایف فائل) گو ایہ خیال سنی تے شیعہ اک شیعہ موقع اُتے اک لکھ چوبیس ہزار دے عدد دا ذکر آن لائن مضمون  دے علاوہ خود بدھ مذہب والےآں وچ وی پایا جاندا اے قرآن وچ گوتم بدھ دے بارے وچ بدھ موقع آن لائن لیکن چونکہ گوتم بدھ دا ناں براہ راست قرآن وچ نئيں آندا اس لئی متعدد علما اس وضاحت نو‏‏ں تسلیم نئيں کردے۔ قرآن د‏‏ی رو تو‏ں ایہ تمام لوک خدا د‏‏ی طرف تو‏ں اوہی پیغام اپنی اپنی امت وچ لیائے سن کہ جو آخری بار قرآن لایا، مگر انہاں وچ تحریف پیدا ہوئے گئی۔ اک لکھ چوبیس ہزار د‏‏ی تعداد دے بارے وچ متعدد نظریات دیکھنے وچ آندے نيں تے بوہت سارے علما دے نزدیک ایہ عدد کوئی معین یا ناقابل ترمیم نئيں اے darul ifta; question آن لائن ربط 

 اسلام اُتے انتقاد 

 ہور ویکھو 

 انتقاد بر اسلام
 قرآن دا چیلنج
 فرہنگ اسلام
 اسلام د‏‏ی تریخ
 اسلام تے تشدد
 اسلام تے ہور مذاہب
 اسلام بلحاظ ملک
 اسلامی معاشیات
 اسلامی اخلاقیات
 اسلام تے انسانیت
 اسلام وچ اخلاقی تعلیم
 اسلامی ادب
 اسلامی اساطیر
 مسلماناں وچ تفرقات
 اسلامیات
 مسلما‏ن شاہی خاندان تے سلطنتاں
 نومسلم شخصیتاں
 مسلما‏ن شخصیتاں د‏‏یاں لسٹاں
 وڈے مذہبی گروہ
 عالم اسلام
 تبدیلی مذہب#اسلام
 مقدس متون وچ سائنسی پیش آگہی
 اسلامی تریخ دا خط زمانی
 جنوبی ایشیا وچ اسلام
 اسلام وچ ملنساری

 حوالے 

 ملاحظے 

 کتابیات 

















































 Siljander, Mark D. and John David Mann. A Deadly Misunderstanding: a Congressman's Quest to Bridge the Muslim-Christian Divide۔ First ed. New York: Harper One, 2008. ISBN 978-0-06-143828-8











 انسائیکلوپیڈیا 














 ہور پڑھو 

 Abdul-Haqq, Abdiyah Akbar (1980)۔ Sharing Your Faith with a Muslim۔ Minneapolis: Bethany House Publishers. N.B۔ Presents the genuine doctrines and concepts of Islam and of the Holy Qur'an, and this religion's affinities with Christianity and its Sacred Scriptures, in order to "dialogue" on the basis of what both faiths really teach. ISBN 0-87123-553-6


 Cragg, Kenneth (1975)۔ The House of Islam، in The Religious Life of Man Series۔ Second ed. Belmont, Calif.: Wadsworth Publishing Co.، 1975. xiii, 145 p. ISBN 0-8221-0139-4
 Hourani, Albert (1991)۔ Islam in European Thought۔ First pbk. ed. Cambridge, Eng.: Cambridge University Press, 1992, cop. 1991. xi, 199 p. ISBN 0-521-42120-9; alternative ISBN on back cover, 0-521-42120-0

 A. Khanbaghi (2006)۔ The Fire, the Star and the Cross: Minority Religions in Medieval and Early Modern Iran۔ I. B. Tauris.
 Khavari, Farid A. (1990)۔ Oil and Islam: the Ticking Bomb۔ First ed. Malibu, Calif.: Roundtable Publications. viii, 277 p.، ill. with maps and charts. ISBN 0-915677-55-5












 باہرلے جوڑ 

تعلیمی وسائل
 Patheos لائبریری – اسلام
 یونیورسٹی جنوبی کیلیفورنیا وچ مسلم متون دے خلاصے 
 اسلام وچ شاخاں

آن لائن مآخذ
 اسلام، اُتے مقالہ انسائیکلوپیڈیا بریطانیکا


ڈائریکٹریاں
 اسلام (کتاباں د‏‏ی الماری) در پروجیکٹ گٹنبرگ
 اسلام  از یوسیبی لائبریریاں GovPubs

اسلام
گٹھ:610ء دیاں تاسیساں
گٹھ:ابراہیمی مذاہب
گٹھ:توحیدی مذاہب
گٹھ:زر اشتراک درکار مواد دے روابط اُتے مشتمل صفحات
گٹھ:ویکیپیڈیا مضامین مع LCCN شناخت کنندگان

گٹھ:اسلام
گٹھ:مذہب
گٹھ:1000 چائیدے آرٹیکل