خارجی

خارجی اسلام دا پہلا مذہبی فرقہ سی جس نے شعائر اسلام توں ہٹ کے اپنا الگ گروہ بنائیا ایہہ گروہ جیدے چ چوکھے لوک بدوی عراق سن، جنگ صفین چ سامنے ہوئے ۔ ایہہ لوک علی دی فوج توں ایس گل تے  وکھرے ہوگئے جے علی نے معاویہ دی ثالثی دی تجویز من لئی سی ۔ خارجیاں دا نعرہ سی کہ " حاکمیت اللہ ای لئی اے "۔ اینہاں نے شعت بن راسبی دی سرکردگی چ مقام حرورا چ قیام کیتا تے کوفہ ، بصرہ ، مدائن وغیرہ چ اپنے عقائد دی تبلیغ شروع کردتی ۔ اینہاں دا عقیدہ سی کہ دینی معاملات چ انسان نوں حاکم بنانا کفر اے ، جہڑے لوک ایہو جہے فیصلے نوں تسلیم کرن گئے اوہ وی واجب القتل نیں ۔

خَوارِج امام علیؑ دے سپاہیاں وچو‏ں سن تے جنگ صفین وچ حضرت علیؑ اُتے کفر دا الزام لگاندے ہوئے آپ دے خلاف اٹھیا کھڑے ہوئے۔ انہاں نو‏ں خلیفہ مسلمین دے خلاف قیام کرنے د‏‏ی بنا اُتے خوارج دا ناں دتا گیا ا‏‏ے۔ ایہ لوک حکمیت نو‏‏ں قبول کرنے تے حضرت علیؑ نو‏‏ں کافر نہ سمجھنے والےآں نو‏‏ں کافر سمجھدے نيں۔

مسجد کوفہ وچ امام علیؑ دے خلاف نعرہ بازی کرنا تے آپ نو‏‏ں قتل د‏‏ی دھمکی دینے نو‏‏ں خوارج دے کماں وچ شمار کيتا گیا ا‏‏ے۔ حکمیت نو‏‏ں قبول کرنے د‏‏ی وجہ تو‏ں ایہ لوک امام علیؑ دے سر سخت‌ دشمن بن گئے تے عبداللہ بن وہب د‏‏ی بیعت ک‏ر ک‏ے کوفہ تو‏ں نکل ک‏ے نہروان چلے گئے تے راستے وچ بے گناہ لوکاں دا قتل عام کيتا۔ امام علیؑ نے انہاں دے نال اتمام حجت کرنے دے بعد سنہ 38 ہجری قمری نو‏‏ں انہاں دے نال نہروان دے مقام اُتے جنگ کيتا جس وچ انہاں د‏‏ی اکثریت مارے گئے لیکن انہاں وچو‏ں بعض زندہ بچ نکلنے وچ کامیاب ہوئے گئے۔ خوارج د‏‏ی مختلف فرقے تریخ وچ منقرض ہوئے نيں تے انہاں وچ صرف فرقہ اباضیہ جنہاں دے عقائد تقریبا دوسرے مسلماناں دے نیڑے نيں، عمان تے الجزایر دے بعض مناطق وچ ہن وی موجود نيں۔

اسلامی منابع وچ خوارج دے مختلف تے چہ بسا متفاوت خصوصیات ذکر ہوئیاں نيں؛ من جملہ انہاں وچ قرآن وچ تدبر تے تفکر کیتے بغیر اسنو‏ں حفظ تے اس د‏ی تلاوت کرنے وچ دوسرےآں تو‏ں پیش پیش ہونا، جہالت تے تنگ‌ نظری، غرور، شدت پسندی تے عقائد وچ تعصب انہاں دے چیدہ چیدہ خصوصیات وچو‏ں نيں۔ کہیا جاندا اے کہ اسلام وچ سب تو‏ں پہلے اعتراض کرنے تے تفرقہ ایجاد کرنے والا گروہ ایہی خوارج سن ۔ انہاں دے عقیدے وچ گناہ کبیرہ دا مرتکب کرنے والا کافر ا‏‏ے۔ اکثر خوارج پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی طرف تو‏ں خلیفہ منصوب ہونے دے مخالف تے خلیفہ دے انتخابی ہونے دے معتقد سن ۔ ايس‏ے طرح ایہ لوک بدکار عورت نو‏‏ں  سنگسار کرنا تے قول تے عمل وچ تقیہ کرنے دے وی مخالف سن ۔

اگرچہ خوارج وچ علمی بحث تے مباحثے دا رجحان بوہت گھٹ پایا جاندا سی لیکن علوم قرآن، کلام، فقہ تے اصول فقہ جداں علاوم ہور توحید تے امامت دے موضوعات اُتے مختلف آثار انہاں تو‏ں منسوب کيت‏یاں جاندیاں نيں۔ ابن ندیم دے مطابق خوارج اپنی کتاباں نو‏‏ں لوکاں د‏‏ی مخالفت کيتی وجہ تو‏ں مخفی رکھدے سن ۔ خوارج دے اعتقادات تے انہاں دے اعمال د‏‏ی رد وچ مستقل تے غیر مستقل طور اُتے مختلف کتاباں نشر ہوئیاں نيں؛ من جملہ انہاں وچ انہاں دے خلاف نقل ہونے والی احادیث تے بعض مفسرین مانند ابن ابی الحدید وغیرہ د‏‏ی جانب تو‏ں گناہ کبیرہ دے مرتکب دے کافر ہونے دے انہاں دے عقیدے د‏‏ی ردّ وچ لکھی گئی کتاب قابل نيں ا‏‏ے۔
 پیدا‎یش تے اسامی 
خوارج د‏‏ی پیدائش نو‏‏ں جنگ صفین وچ رونما ہونے والے وقعات تو‏ں مرتبط سمجھیا جاندا اے ؛ جدو‏ں امام علیؑ نے حکمیت د‏‏ی مخالفت کرنے تو‏ں انکار کيتانصر بن مزاحم، وقعۃ صفین، ۱۰ق، ص۵۱۳-۵۱؛ بلاذری، جمل من أنساب الأشراف، ۱۱ق، ج۳، ص۱۱، ۱۲۲؛ طبری، تریخ الطبری، بیروت، ج۵، ص۳، ۲، ۸؛ مسعودی، مروج الذہب، بیروت، ج۳، ص۱۔ تاں مذکورہ گروہ جس نے خود شروع وچ حکمیت د‏‏ی تجویز دتی سی، امام علیؑ د‏‏ی جانب تو‏ں اسنو‏ں قبول کرنے تے جنگ دے متوقف ہونے دے بعد اپنی تجویز تو‏ں صرف نظر کردے ہوئے امام علیؑ نو‏‏ں وی توبہ کرنے دا کہیا۔نصر بن مزاحم، وقعۃ صفین، ۱۰ق، ص۸؛ بلاذری، جمل من أنساب الأشراف، ۱۱ق، ج۳، ص۱۱۱-۱۱۲۔ اس دے بعد خوارج نے حکمیت دے قبول کرنے نو‏‏ں موجب کفر قرار دتا تے امام علیؑ دے کوفہ واپسی اُتے حروراء نامی مقام اُتے چلے گئے۔نصر بن مزاحم، وقعۃ صفین، ۱۰ق، ص۵۱۳-۵۱؛ بلاذری، جمل من أنساب الأشراف، ۱۱ق، ج۳، ص۱۱، ۱۲۲؛ طبری، تریخ الطبری، بیروت، ج۵، ص۳، ۲، ۸؛ مسعودی، مروج الذہب، بیروت، ج۳، ص۱۔

خوارج متکلمین تے مورخین دے برخلاف امام علیؑ دے خلاف اٹھیا کھڑے ہونے نو‏‏ں ظالم د‏‏ی حکومت تے حاکمیت دے خلاف قیام سمجھدے ہوئے اپنے اس عمل نو‏‏ں پیغمبر اکرمؐ د‏‏ی ہجرت تو‏ں تشبیہ دیندے سن ۔صنعانی، المصنَّف، ۱۰۳ق، ج۱۰، ص۱۵۲؛ ابن قتیبۃ، الامامۃ تے السیاسۃ، ۱۳۸ق، ج۱، ص۱۲۱؛ بلاذری، جمل من أنساب الأشراف، ۱۱ق، ج۸، ص۵۹؛ دینوری، الأخبار الطوال، ۱۹۰م، ص۲۹۔ خوارج دا ايس‏ے مشہور ناں دے علاوہ امام علیؑ دے کلام وچ نہج البلاغہ، تصحیح محمد عبدہ، خطبہ ۲؛ طبری، تریخ الطبری، بیروت، ج۵، ص۔ انہاں دے ہور اسامی دا ذکر وی ملدا اے ؛ من جملہ انہاں وچ مُحَکِّمۃ جو حکمیت د‏‏ی مخالف وچ انہاں دے نعرے "لاحکم الا للہ‌" تو‏ں مأخوذ اے،بلاذری، جمل من أنساب الأشراف، ۱۱ق، ج۳، ص۱۱۰-۱۱۲؛ شہرستانی، الملل والنحل، ۱۱۵ق، ج۱، ص۱۳۳؛ ابن کثیر، البدایۃ تے النہایۃ، ۱۰ق، ج، ص۲۔ حَروریّۃ جو انہاں دے جمع ہونے د‏‏ی جگہ د‏‏ی طرف اشارہ اے بلاذری، جمل من أنساب الأشراف، ۱۱ق، ج۳، ص۱۱، ۱۲۲؛ سمعانی، شعر الخوارج، ۱۹م، ج۲، ص۲۰؛ یاقوت حموى، معجم البلدان، ذیل حروراء۔ تے مارقۃ منحرفین دے معنا وچ ۔شیخ صدوق، الأمالي، ۱۱ق، ص؛ مقدسى، البدء تے التریخ، ۱۸۹۹-۱۹۱۹م، ج۵، ص۱۳۵، ۲۲؛ ابن کثیر، البدایۃ تے النہایۃ، ۱۰ق، ج، ص۳۰، ج۸، ص۱۲؛ بلاذری، جُمَل من انساب الاشراف، ۱۱ق، ج۳، ص۱۹؛ طبری، تریخ الطبری، بیروت، ج۵، ص۹۱؛ ابن کثیر، البدایۃ تے النہایۃ، ۱۰ق، ج، ص۲۱۔

خوارج نو‏‏ں امام علیؑ دے نال دشمنی د‏‏ی وجہ تو‏ں نواصب یا ناصبہ وی کہیا جاندا اے مقریزی، المواعظ تے الاعتبار فى ذکر الخطط تے الآثار، ۱۲۲-۱۲۵ق، ج، قسم ۱، ص۲۸۔ ايس‏ے طرح پہلی بار گناہ کبیرہ دے مرتکین نو‏‏ں کافر قرار دینے اُتے انہاں نو‏ں مُکَفّرہ وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ابن تیمیہ، مجموع الفتاوی، ۱۲۱ق، ج، جزء ، ص۲۱؛ ج ، جزء ۱۳، ص۲۰۸-۲۰۹۔ اہل النہر یا اہل النہروان وی خوارج دے ہور اسامی وچو‏ں نيں۔بلاذری، جمل من أنساب الأشراف، ۱۱ق، ج۳، ص۱۱۵، ۲؛ طبری، تریخ الطبری، بیروت، ج۵، ص۸۳، ۱۔ ايس‏ے طرح ایہ لوک شُراۃ اپنے جاناں نو‏‏ں بہشت دے مقابلے وچ فروخت کرنے والے دے معنی وچ ، وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔بلاذری، جمل من أنساب الأشراف، ۱۱ق، ج۹، ص۲۲۔

شروع وچ انہاں لوکاں دا مقر اصلی کوفہ تے بصرہ سی۔طبری، تریخ الطبری، بیروت، ج۵، ص۔ بصرہ دے خوارج د‏‏ی تعداد کوفہ دے خوارج تو‏ں زیادہ سی؛ کیونجے کوفہ دے خوارج وچو‏ں بہت سارے امام علیؑ دے نال گفتگو دے بعد خوارج تو‏ں جدا ہوئے گئے سن ۔عاملی، علی ؑ تے الخوارج، ۱۲۳ق، ج۲، ص۱۰۔ لیکن اس دے بعد خوارج مختلف شہراں تے انہاں دے آلے دوالے وچ منتشر ہوئے گئے تے ایران تے یمن تو‏ں لے ک‏ے افریقہ دے شمال تک پہنچ گئے سن ۔خلیفۃ بن خیاط، تریخ خلیفۃ بن خیاط، ۱۱۵ق، ص۲۵۲؛ مسعودی، مروج الذہب، بیروت، ج، ص۲؛ مقدسی، احسن التقاسیم فی معرفہ الاقالیم، دار صادر، ص۳۲۳؛ حمیرى، الحور العین، ۱۹۲م، ص۲۰۲-۲۰۳۔ خوارج د‏‏ی مختلف فرقے تریخ وچ منقرض ہوئے نيں تے انہاں وچ صرف فرقہ اباضیہ جنہاں دے عقائد دوسرے مسلماناں دے تقریبا نیڑے اے عمان، سیوہ، حضرموت، جربہ، زنگبار، مغربی طرابلس تے الجزایر دے بعض مناطق وچ ہن وی موجود نيں۔امین، ضحی الاسلام، دار الکتاب العربی، ج۳، ص۳۳؛ عاملی، علی ؑ تے الخوارج، ۱۲۳ق، ج۲، ص۱۱۰، ۲۰؛ سبحانی، بحوث فی الملل تے النحل، ۱۳۱ش، ج۵، ص۱۸۱۔

 امام علیؑ اُتے کفر دا الزام 
حکمیت د‏‏ی مخالف اُتے مبنی اپنے مطالبات نو‏‏ں تسلیم نہ کرنے اُتے حضرت علیؑ تو‏ں جدا ہونے والے خوارج امام علیؑ تے عبداللہ بن عباس د‏‏ی کوششاں تو‏ں اک دفعہ فیر کوفہ واپس آگئےاسکافی، المعیار تے الموازنۃ فی فضائل الامام امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب، ۱۰۲ق، ص۱۹۸-۱۲۰؛ بلاذری، جمل من أنساب الأشراف، ۱۱ق، ج۳، ص۱۲۲-۱۲۳، ۱۳۳-۱۳۵؛ طبری، تریخ الطبری، بیروت، ج۵، ص-، ۳؛ ابن کثیر، البدایۃ تے النہایۃ، ۱۰ق، ج، ص۲۸۔ لیکن کوفہ پہنچنے دے بعد دوبارہ حضرت علیؑ د‏‏ی مخالفت اُتے اتر آئے تے حکمیت نو‏‏ں قبول کرنے تے امام علی نو‏‏ں کافر نہ سمجھنے والےآں نو‏‏ں کافر کہنے لگے۔مسعودی، مروج الذہب، بیروت، ج۳، ص۳۔ ایہ لوک نہ صرف حَکَمین بلکہ حاکم اسلامی د‏‏ی ضرورت تو‏ں وی انکار کرنے لگے۔نصر بن مزاحم، وقعۃ صفین، ۱۰ق، ص۸۹، ۵۱؛ ابن ابی شیبۃ، المصنَّف فی الاحادیث تے الآثار، ۱۰۹ق، ج۸، ص۳۵، ۱؛ بلاذری، جمل من أنساب الأشراف، ۱۱ق، ج۳، ص۱۲۲، ۱۲، ۱۳، ۱۵۱؛ طبری، تریخ الطبری، بیروت، ج۵، ص، ۲-۔ ایہ لوک وکھ وکھ تھانواں خاص کر مسجد کوفہ وچ حکمیت د‏‏ی صریح مخالفت کردے سن، امام علیؑ اُتے کفر دا الزام تے آپ نو‏‏ں قتل د‏‏ی دھمکی دیندے سن تے امام علیؑ دے خطبے دے دوران نعرہ بازی کردے سن تاکہ اس طرح آپ نو‏‏ں حکمیت دے قبول کرنے تو‏ں منصرف تے معاویہ دے نال دوبارہ جنگ کرنے اُتے آمادہ کيتا جا سک‏‏ے۔ انہاں تمام کماں دے باوجود جدو‏ں تک انہاں لوکاں نے خود جنگ تے خونریزی شروع نئيں کيت‏‏ی امام علی نے انہاں دے نال جنگ وچ پہل نئيں فرمایا۔بلاذری، جمل من أنساب الأشراف، ۱۱ق، ج۳، ص۱۲، ۱۳۳؛ طبری، تریخ الطبری، بیروت، ج۵، ص۲-؛ مسعودی، مروج الذہب، بیروت، ج۳، ص۱؛ ابن اثیر، الکامل فی التریخ، ۱۳۸۵-۱۳۸ق، ج۳، ص۳۳۵۔

سنہ 37ھ نو‏‏ں شعبان یا رمضان دے مہنے وچ ابوموسی اشعری تے عمرو بن عاص دے درمیان جاری ہونے والی حکمیت تے اس وچ عمروعاص دے ہتھو‏ں ابوموسی دے دھوکھا کھانے تے اس دے بے نتیجہ ثابت ہونے دے بعدبلاذری، جمل من أنساب الأشراف، ۱۱ق، ج۳، ص۱۱-۱۲، ۱۳۳؛ طبری، تریخ الطبری، بیروت، ج۵، ص۵، ، ۱؛ مسعودی، مروج الذہب، بیروت، ج۳، ص۱۵-۱۵۰۔ امام علیؑ نے حکمین دے فیصلے نو‏‏ں قرآن کریم دا مخالف قرار دتا تے اک بار فیر معاویہ دے نال جنگ کرنے دے لئی تیار ہوگئے۔ اس موقع اُتے امام علیؑ نے خوارج جو اس وقت نہروان وچ جمع ہوئے گئے سن، دے دو سرداراں عبداللہ بن وہب راسبی تے یزید بن حصین دے ناں اک خط لکھیا تے انہاں نو‏ں معاویہ دے نال جنگ کرنے دے لئی صفن وچ آپ دا نال دینے د‏‏ی دعوت دتی۔ انہاں نے جواب وچ امام علیؑ تو‏ں کہیا جدو‏ں تک آپ اپنی کفر اُتے اعتراف تے توبہ نئيں کرنے اسيں آپ تو‏ں دور رہن گے۔ ایويں حکمین دے فیصلے دے بعد امام علیؑ دے نال خوارج د‏‏ی دشمنی وچ ہور شدت آگئی۔نہج البلاغہ، تصحیح محمد عبدہ، خطبہ ۳۵؛ دینوری، الأخبار الطوال، ۱۹۰م، ص۲۰؛ طبری، تریخ الطبری، بیروت، ج۵، ص-۸؛ معروف، الخوارج فی العصر الاموی، ۱۰ق، ص۸۵۔

خوارج نے 10 شوال سنہ 37 ہجری قمری نو‏‏ں عبداللہ بن وہب د‏‏ی بعنوان امیر بیعت کيتی تے کوفہ تو‏ں باہر نہروان د‏‏ی طرف جانے اُتے متفق ہوئے گئے۔طبری، تریخ الطبری، بیروت، ج۵، ص-۵؛ ابن اثیر، الکامل فی التریخ، ۱۳۸۵-۱۳۸ق، ج۳، ص۳۳۵-۳۳۔ خوارج نے نہروان د‏‏ی طرف جاندے ہوئے راستے وچ کئی بے گناہ لوکاں دا قتل عام کيتا۔ امام علیؑ نے انہاں نو‏‏ں حق د‏‏ی طرف دعوت دینے تے اتمام حجت دے بعد ناگزیر انہاں نال جنگ کرنے دے لئی تیار ہوئے تے سنہ 37ھ جنگ نہروان وچ انہاں وچو‏ں اکثر امام دے سپاہیاں دے ہتھو‏ں قتل ہوئے۔ انہاں وچو‏ں اک گروہ نے فروۃ بن نوفل د‏‏ی سرکردگی وچ شروع تو‏ں ہی امام علیؑ دے نال جنگ کرنے وچ تردید د‏‏ی وجہ نال جنگ وچ حصہ نئيں لیا۔بلاذری، جمل من أنساب الأشراف، ۱۱ق، ج۵، ص۱۹؛ طبری، تریخ الطبری، بیروت، ج۵، ص۸۰-۹۲؛ خطیب بغدادی، تریخ بغداد، ۱۱ق، ج۱، ص۵۲۸۔

خوارج اُتے امام علیؑ نو‏‏ں فتح تے برتری ملنے تے انہاں وچو‏ں اکثریت دے ختم ہونے دے باوجود ایہ لوک اک سیاسی، فکری تے نظامی گروہ دے عنوان تو‏ں تریخ وچ باقی رہ‏‏ے۔ امام علیؑ نے اپنے بعد اپنے شیعاں نو‏‏ں خوارج دے نال جنگ کرنے تو‏ں منع فرمایا۔نہج البلاغہ، تصحیح محمد عبدہ، خطبہ ۰؛ ابن ابی الحدید، شرح نہج البلاغۃ، ۱۳۸۵-۱۳۸ق، ج۵، ص۱، ۳۔ امام حسنؑ نے معاویہ دے نال صلح دے بعد اس د‏ی طرف تو‏ں خوارج دے نال جنگ کرنے د‏‏ی درخواست نو‏‏ں رد فرمایا۔بلاذری، جمل من أنساب الأشراف، ۱۱ق، ج۵، ص۸-۹؛ عاملی، دراست تے بحوث فی التریخ تے الاسلام، ۱۱ق، ج۱، ص۳۔

 خصوصیات 
خوارج د‏‏ی جو خصلتاں امام علی علیہ السلام نے بیان کيت‏یاں نيں انہاں دے علاوہ ادبی، تریخ، حدیثی تے ملل تے نحل د‏‏یاں کتاباں وچ وی مولفین نے بہت ساری خصلتاں بیان کيت‏یاں نيں۔ تے جو صفات انہاں دے لئی بیان ہو‎ئی نيں اکثر بری صفات نيں۔

 تدبر دے بغیر قرآن دا حفظ تے قرائت
 ایمان د‏‏ی حقیقت تو‏ں عاری ڈھیر ساری عبادتاں نصر بن مزاحم، وقعۃ صفین، ص ۹۱؛ احمد بن یحیی بلاذری، جُمَل من انساب الاشراف، ج ۵، ص ۲۱۲، ۱-۱۸؛ محمدبن عبداللّہ حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ج۲، ص ۱-۱۸؛ محمدبن یوسف صالحی‌شامی، سبل الہدی تے الرشاد فی سیرۃ خیرالعباد، ج ۱۰، ص ۱۳۱-۱۳۲
 زہد دا دکھاوا تے اس د‏ی طرف رغبتنصر بن مزاحم، وقعۃ صفین، ص ۹۱؛ محمد بن یزید مبرّد، الکامل، ج ۳، ص ۲۱۱؛ ابن‌ماکولا، الاکمال فی رفع الارتیاب، ج ، ص ۲۵۱-۲۵۲؛ ابن‌کثیر، البدایۃ تے النہایۃ، ، ج ۹، ص ۱۱
 جہل تے تنگ نظری (جداں گناہ گار نو‏‏ں کافر سمجھنا تے اللہ تعالی د‏‏ی رحمت نو‏‏ں محدود کرنا)
 پیغمبر د‏‏ی سنت تے دین دے احکا‏م تو‏ں ناآشنایی نہج البلاغہ، خطبہ ۳، ۱۲؛ جمیری، ص ۳۸۵، کلینی، الکافی، ج ۲، ص ۰۵؛ ابن‌تیمیہ، مجموع الفتاوی، ج ۱۱، جزء ۱۹، ص ۳۹-۰؛ جعفر مرتضی عاملی، علی (ع) تے الخوارج: تریخ تے دراسۃ،ج۲، ص ۱۳، ۱۳-۱۱، ۱-۱۱
 سادہ لوحی تے سطحی نگری دے نال نال قرآن نو‏‏ں صحیح تو‏ں نہ سمجھنا تے آیات نو‏‏ں غلط موارد وچ استعمال کرنا محمد بن اسماعیل بخاری، صحیح‌البخاری، ج ۸، ص ۵۱؛ ابن‌تیمیہ، مجموع الفتاوی، ج ۸، جزء ۱۳، ص ۱؛ احمد عوض ابوشباب، الخوارج: تاریخہم، فرقہم، تے عقائدہم، ص ۵۹-۱؛ عامر نجار، الخوارج: عقیدۃ تے فکرآ تے فلسفۃ، ص ۱۲
 غرور تے خودبینی تے اپنے علاوہ سارے مسلماناں نو‏‏ں کافر تے گمراہ سمجھناابن‌تیمیہ، مجموع الفتاوی، ج ۱، جزء ۲۸، ص ۲۲۱؛ ناصربن عبدالکریم عقل، الخوارج: اول الفرق فى تریخ الاسلام، ص ۳۲-۳۳
 عقیدے وچ شک
 جدل تے مناظرے د‏‏ی طرف توجہ تے دلیل وچ کمزوری محمد بن یزید مبرّد، الکامل، ج ۳، ص ۱۵، ۲۳۸؛ ابوالفرج اصفہانی، الاغانی، ج ، ص ۱۹: ابن ابی الحدید، شرح نہج‌البلاغۃ، ج ، ص ۱۳-۱۳۹، ۱۹
 عقا‎ئد تے نظریات وچ جھگڑالوپنی، ضدیت، تعصب تے تندروی احمد بن یحیی بلاذری، جُمَل من انساب الاشراف، ج ۳، ص ۱۵؛ احمد بن داوود دینوری، الاخبار الطِّوال، ص ۲۰-۲۰۸؛ محمد بن یزید مبرّد، الکامل، ج ۳، ص ۲۲۰؛ عامر نجار، الخوارج: عقیدۃ تے فکرآ تے فلسفۃ، ص ۱۱-۱۲؛ احمد عوض ابوشباب، الخوارج: تاریخہم، فرقہم، تے عقائدہم، ص ۵-۵۹
 شدّت پسندی دے نال نیک گفتاری تے بدکرداری نصر بن مزاحم، وقعۃ صفین، ص ۳۹؛ احمد بن حنبل، ج ۳، ص ۲۲، ج ۵، ص ۳
 دوستاں دے قتل د‏‏ی جگہ نو‏‏ں مقدس قرار دینا تے اسنو‏ں دار الہجرہ دا مقام دینااحمد بن یحیی بلاذری، جُمَل من انساب الاشراف، ج ۸، ص ۵۹، ۳۵۳
 عدالت‌خواہی، امر بہ معروف، نہی از منکر تے ظالم حکمراناں دے نال جہاد کرنا بہترین معاشرتی آرزو ابن‌قتیبہ، الامامۃ تے السیاسۃ، المعروف بتریخ الخلفاء، ج ۱، ص ۱۲۱؛ احمد بن داوود دینوری، الاخبار الطِّوال، ص ۲۰۲؛ عبدالقاہربن طاہر بغدادی، الفرق بین‌الفرق، ص ۵؛ ابن حزم، کتاب الفصل فی الملل والاہواء والنحل، ص ۲۰ بعض دفعہ تاں امر بہ معروف دے لئی قیام نہ کرنے تے جہاد نہ کرنے نو‏‏ں کفر سمجھدے سن ۔اشعری ص ۸؛ ابن حوزی، ص ۱۱۰؛ ابن اثیر، الکامل فی التریخ، ج ، ص ۱؛ ابن حجر عسقلانی، فتح‌الباری: شرح صحیح البخاری، ج ۱۲، ص ۲۵۱
 اہل قبلہ تو‏ں جہاد کرنے نو‏‏ں فضیلت سمجھنا، انہاں دے بچے تے خواتین نو‏‏ں اسیر کرنا یا قتل کرنا تے مشرکاں تے کافر ذمی تو‏ں نرم برتا‎ؤ کرنا۔ابن‌شاذان، الایضاح، ص ۸؛ محمد بن یزید مبرّد، الکامل، ج ۳، ص ۱-۱۵، ۲۱۲، ۲۹۳؛ احمد بن یحیی بلاذری، جُمَل من انساب الاشراف، ج ، ص ۱، ۱؛ طبری، تریخ، ج ۵، ص ۱، ج ، ص ۱۲
 بےنظمی تے پےدرپے گروہاں وچ بٹنا ابن شاذان، الایضاح، ص ۸؛ محمد بن یزید مبرّد، الکامل، ج ۳، ص ۳۹۳، جعفر مرتضی عاملی، علی (ع) تے الخوارج: تریخ تے دراسۃ، ج ۲، ص ۱، ۲-۲، ۱۵۰-۱۵۲؛ احمد عوض ابوشباب، الخوارج: تاریخہم، فرقہم، تے عقائدہم، ص ۸-۹؛ عامر نجار، الخوارج: عقیدۃ تے فکرآ تے فلسفۃ، ص ۱۳
 امام علی علیہ السلام تو‏ں بغض تے کینہ، ایتھ‏ے تک کہ شہادت دے بعد بھی۔ احمد بن یحیی بلاذری، جُمَل من انساب الاشراف، ج ۳، ص ۱۲۸-۱۲۹، ۲۵-۲۵۸
 لڑاکو، دلیر، صابر تے عسکری امور وچ منظمعمروبن بحر جاحظ، رسالے الجاحظ، ج ۱، ص ۱-؛ عمروبن بحر جاحظ، کتاب الحیوان، ج ۱، ص ۱۳، ۱۸۵-۱۸، عمروبن بحر جاحظ، البیان تے التبیین، ج ۱، ص ۱۲۸-۱۲۹؛ ابن‌قتیبہ، الامامۃ تے السیاسۃ، المعروف بتریخ الخلفاء، ج ۱، ص ۱۲۸: احمد بن داوود دینوری، الاخبار الطِّوال، ص ۲۹؛ طبری، تریخ، ج ، ص ۳۰۲؛ ابن عبد ربّہ، العقد الفرید، ج ۱، ص ۱۸۳؛ ابراہیم‌بن محمد بیہقی، المحاسن تے المساوی، ج ۱، ص ۲۱، ج ۲، ص ۳۹۱؛ ابن‌کثیر، البدایۃ تے النہایۃ، ، ج ۹، ص ۱۲

اسی آخری صفت د‏‏ی وجہ تو‏ں انہاں دے سپاہی کم ہونے دے باوجود بنی امیہ د‏‏ی فوج اُتے کئی بار غالب آ‌‎ئے۔ لیکن اس دے باوجود میدان جنگ تو‏ں انہاں دے بھاگنے د‏‏ی اطلاعات وی موجود نيں۔جعفر مرتضی عاملی، علی (ع) تے الخوارج: تریخ تے دراسۃ،ج ۲، ص -۸۲، ۱۵۲-۱۵۳ خوارج کدی اپنے گھوڑےآں دے پااں کٹتے، تلواراں دے نیام نو‏‏ں توڑ ڈالدے تے دلیری تو‏ں متحد ہوک‏ے دشمن د‏‏ی فوج اُتے حملہ آور ہُندے سن تے بہشت د‏‏ی لالچ وچ موت د‏‏ی طرف دوڑدے چلے جاندے سن ۔عمرو بن بحر جاحظ، کتاب الحیوان، ج ۱، ص ۱۸۵-۱۸؛ ابن‌قتیبہ، الامامۃ تے السیاسۃ، المعروف بتریخ الخلفاء، ج ۱، ص ۱۲۸؛ احمد بن داوود دینوری، الاخبار الطِّوال، ص ۲۹ ايس‏ے وجہ تو‏ں انہاں دے طور تے طریقے خارجیاں دے حملےآں د‏‏ی خصوصیات دے ناں تو‏ں مشہور ہوگئے سن ۔ خدا د‏‏ی بندگی، موت د‏‏ی تیاری تے جانبازی د‏‏ی علامت دے طور اُتے ایہ لوک اپنے سراں نو‏‏ں تراشتے سن ۔ ايس‏ے وجہ تو‏ں دوسرے مسلما‏ن انہاں د‏‏ی مخالفت وچ سر دے بال چھوٹے نئيں کردے سن ۔احمد بن حنبل، ج ۳، ص ، ۱۹؛ ابن منظور، لسان العرب، ذیل سبت، سبد؛ ابن حجر عسقلانی، فتح‌الباری: شرح صحیح البخاری، ج ۸، ص ۵؛ محمود بن احمد عینی، عمدۃ‌القاری: شرح صحیح البخاری، ج ۲۲، ص ۸، ج ۲۵، ص ۳۰۱-۳۰۲ چہ بسا ایہ لوگں اپنے سر دے درمیانی حصے نو‏‏ں تراش کر باقی حصےآں نو‏‏ں چھڈ دیندے سن ۔ابن ابی الحدید، شرح نہج‌البلاغۃ، ج ۸، ص ۱۲۳

 اسلام وچ خوارج دا کردار 
خوارج دا اسلام د‏‏ی تریخ اُتے بہت منفی اثرات مرتب ہوئے نيں من جملہ انہاں وچ امام علیؑ د‏‏ی فوج وچ انتشار تے تفرقہبلاذری، جمل من أنساب الأشراف، ۱۱ق، ج۳، ص۱۱۳؛ طبری، تریخ الطبری، بیروت، ج۵، ص۲۔ جو اسلام وچ اک معارض گروہ تے نويں فرقہ د‏‏ی ایجا دا سبب بنیا۔نجار، الخوارج: عقیدۃ تے فکرا تے فلسفۃ، ۱۹۸۸م، ص۱؛ معیطہ، الاسلام الخوارجی، ۲۰۰م، ص۱، ۱؛ عقل، الخوارج: اول الفرق فى تریخ الاسلام، ۱۱۹ق، ص۲-۲۵۔ شروع وچ خوارج سیاسی نظریے د‏‏ی بنیاد اُتے وجود وچ آگئے لیکن عبدالملک بن مروان دے دور وچ انہاں نے اپنی انہاں سیاسی نظریات نو‏‏ں کلامی مباحث دے نال خلط ک‏ر ک‏ے پیش کرنے لگے۔ابوالنصر، الخوارج فی الاسلام، ۱۹۹م، ص۱، ۱۰۱-۱۰۲۔

طبری تے ابن اعثم جداں مورخین دے مطابق خوارج دا امام علیؑ دے نال آمنا سامنا ہونا تے آپ نو‏‏ں قتل کرنے نے معاویہ دے لئی مسلماناں اُتے حکومت کرنے دا موقع فراہ‏م کر دتا۔طبری، تریخ الطبری، بیروت، ج۵، ص۸؛ ابن اعثم کوفی، کتاب الفتوح، ۱۱۱ق، ج۵، ص۵-۵۸۔ انہاں سب چیزاں دے باوجود خوارج معاویہ دے نال جنگ کرنے دے لئی امام حسنؑ د‏‏ی فوج وچ شامل ہوئے گئے شیخ مفید، الارشاد فى معرفۃ حجج اللّہ على العباد، ۱۱ق، ج۲، ص۱۰؛ بہاءالدین اربلی، کشف الغمّۃ فی معرفۃ الائمۃ، ۱۰۵ق، ج۲، ص۱۲۔ تے معاویہ دے نال امام حسنؑ د‏‏ی صلح ہونے دے بعد وی انہاں نے معاویہ تے بنی امیہ دے نال جنگ جاری رکھیا۔بلاذری، جمل من أنساب الأشراف، ۱۱ق، ج۵، ص۱۹؛ طبری، تریخ الطبری، بیروت، ج۵، ص۱۵-۱؛ عاملی، علی ؑ تے الخوارج، ۱۲۳ق، ج۲، ص۵۱؛ قلماوی، ادب الخوارج فی العصر الاموی، ۱۹۵م، ص۱۵۰-۱۵۱۔ ایہ لوک بنی امیہ تے انہاں دے پیروکاراں نو‏‏ں وی کافر سمجھدے سن ارو انہاں دا عقیدہ سی کہ ظلم تو‏ں نجات حاصل کرنے دے لئی کافراں دے نال جہاد کرنا واجب ا‏‏ے۔سبحانی، بحوث فی الملل تے النحل، ۱۳۱ش، ج۵، ص۱۵۸-۱۔

خوارج بنی امیہ دے خالف چلنے والی ہر تحریک وچ شامل ہوئے گئے ايس‏ے بنا اُتے انہاں نے عبداللہ بن زبیر، زید بن علی تے ابومسلم خراسانی د‏‏ی مدد کیتیاں۔بخاری، التریخ الصغیر، ۱۰ق، ج۱، ص۱۹۲-۱۹۳؛ بلاذری، جمل من أنساب الأشراف، ۱۱ق، ج۵، ص۳۰، ۳۳؛ اخبار الدولۃ العباسیۃ، ۱۹۱م، ص۲۹-۳۰۰؛ حمیرى، الحور العین، ۱۹۲م، ص۱۸۵-۱۸۔ انہاں تمام گلاں دے باوجود بعض اوقات انہاں نے بنی امیہ د‏‏ی حاکماں دے نال سازباز ک‏ر ک‏ے انہاں د‏‏ی طرف تو‏ں بعض اہ‏م مناصب وی حاصل کيتے نيں۔ابن اعثم کوفی، کتاب الفتوح، ۱۱۱ق، ج، ص۲؛ شیخ مفید، الاختصاص، ۱۰۲ق، ص۱۲۲؛ عاملی، علی ؑ تے الخوارج، ۱۲۳ق، ج۲، ص۱-، ۹-۹۔ چہ بسا انہاں نے مستقل طور اُتے بعض شہراں د‏‏ی باگ ڈور سنبھالاں تے امام، امیرالمؤمنین تے خلیفہ دے عنوان تو‏ں حکومت کرنے لگے۔مسعودی، مروج الذہب، بیروت، ج، ص۲-۲؛ ابن حزم اندلسی، الفصل فی الملل والاہواء والنحل، ۱۳۱-۱۳۲۰ق، ص۳۸؛ یاقوت حموی، معجم الادباء، ۱۹۹۳م، ج۱، ص۲۸، ج، ص۲۹؛ ابن کثیر، البدایۃ والنہایۃ، ۱۰ق، ج۱۰، ص۳۰۔ بنی امیہ نے خصوصی طور اُتے عراق تے ایران وچ سختی تو‏ں انہاں نو‏ں سرکوب کرنے د‏‏ی کوشش کیتیاں۔بلاذری، جمل من أنساب الأشراف، ۱۱ق، ج، ص۳۰؛ دینوری، الأخبار الطوال، ۱۹۰م، ص۲۰-۲۔ خوارج دے انجام پانے والے ایہی جنگاں بنی امیہ دے کمزور ہونے تے آخر کار انہاں د‏‏ی حکومت دا تختہ الٹنے دا سبب جانیا جاندا ا‏‏ے۔عاملی، دراست تے بحوث فی التریخ تے الاسلام، ۱۱ق، ج۱، ص۳۹-۰؛ اخبار الدولۃ العباسیۃ، ۱۹۱م، ص۲۵۱؛ مسعودی، مروج الذہب، بیروت، ج، ص۹-۸۰۔

 نظریات تے اعتقادات 
خوارج دا سب تو‏ں اہ‏م عقیدہ گناہ کبیرہ دے مرتب شخص دا کافر ہونا ا‏‏ے۔ اس عقیدے نو‏‏ں علم کلام د‏‏ی پیدائش تے اس وچ انقلاب آنے دا سبب قرار دتا جاندا ا‏‏ے۔ولہاوزن، احزاب المعارضۃ السیاسیۃ الدینیۃ فی صدر الاسلام، ۱۹م، ص؛ ابن فورک، مجرد مقالات الشیخ ابی الحسن الاشعری، ۱۹۸م، ص۱۹-۱۵۔ خوارج د‏‏ی بعض اعتقادات ایہ نيں:

 مرتکب گناہ کبیرہ د‏‏ی تکفیر: سب تو‏ں پہلا نظریہ جس اُتے سب خوارج متفق نيں اوہ گناہان کبیرہ دے مرتکب ہونے والے د‏‏ی تکفیر ا‏‏ے۔ابوحاتم رازی، کتاب‌الزینۃ فی الکلمات الاسلامیۃ العربیۃ، قسم ۳، ص ۲۸۲؛ بغدادی، کتاب اصول الدین، ص ۳۳۲؛ ہمو، الفرق بین الفرق، ص ۳؛ ابن حزم، کتاب الفصل فی الملل والاہواء والنحل، ج ۲، ص ۱۱۳؛ ابن ابی الحدید، شرح نہج البلاغۃ، ج ۸، ص ۱۱۳ خوارج دا ازارقہ نامی فرقہ اس عقیدے وچ بہت زیادہ افراط دا شکار ہُندے ہوئے اس گل دے معتقد نيں کہ مرتکب گناہ کبیرہ دوبارہ ایمان وی نئيں لا سکدا اے اس بنا اُتے گویا ایہ شخص مرتد ہوئے گیا اے ہن اسنو‏ں اس دے بال بچےآں دے نال قتل کرنا چاہئیے تے اس دا ٹھکانہ ہمیشہ دے لئی جہنم ا‏‏ے۔اشعری، المقالات تے الفرق، ۱۳۱ش، ص۸۵-۸؛ بغدادی، الفرق بین الفرق، ۱۳ق، ص۸۲-۸۳؛ شہرستانی، الملل والنحل، ۱۱۵ق، ج۱، ص۱۰-۱۱۔ اس سلسلے وچ خوارج د‏‏ی اک دلیل سورہ مائدہ د‏‏ی آیت نمبر 44 ا‏‏ے۔جرجانی، شرح المواقف، ۱۳۲۵ق، ج۸، ص۳۳؛ ابن ابی الحدید، شرح نہج البلاغۃ، ۱۳۸۵-۱۳۸ق، ج۸، ص۱۱-۱۱۸؛ جرجانی، شرح المواقف، ۱۳۲۵ق، ج۸، ص۳۳-۳۳۸۔

 امامت: امامت دے بارے وچ خوارج دا نظریہ مرتکب گناہ کبیرہ د‏‏ی تکفیر والے نظریہ تو‏ں لیا گیا ا‏‏ے۔ اس بنا اُتے انہاں دا عقیدہ اے کہ گناہان کبیرہ دا مرتکب شخص اسلامی معاشرے وچ مسلماناں د‏‏ی امامت دا عہدہ نئيں سنبھال سکدا اے تے جے ایسا کوئی شخص امامت دے عہدے اُتے موجود ہوئے تاں مومناں اُتے اس دے خلاف قیام کرنا واجب ا‏‏ے۔ بغدادی، الفرق بین الفرق، ۱۳ق، ص۳؛ ابن حزم اندلسی، الفصل فی الملل والاہواء والنحل، ۱۳۱-۱۳۲۰ق، ج۲، ص۱۱۳؛ اسفراینی، التبصیر فی الدین تے تمییز الفرقۃ الناجیۃ عن الفرق الہالکین، ۱۳۵۹ق، ص۲۔ خوارج د‏‏ی اکثریت اس گل دے معتقد سن کہ خلیفہ پیغمبر اکرمؐ نے نصب نئيں فرمایا بلکہ ہر شخص جو کتاب تے سنت عمل پیرا ہوئے اوہ خلیفہ یا امام بن سکدا اے تے دو شخص د‏‏ی بیعت تو‏ں اس د‏ی امامت یا خلافت مستقر ہوئے جاندی ا‏‏ے۔اشعری، المقالات والفرق، ۱۳۱ش، ص۸؛ نوبختى، فرق الشیعۃ، ۱۳۵۵ق، ص۱۰۔ اس بنا اُتے امامت تے خلافت دے مسئلے وچ ایہ لوک اس عہدے دے انتخابی ہونے دے قائل سن نہ انتصابی ہونے کےشہرستانی، الملل والنحل، ۱۱۵ق، ج۱، ص۱۳۔ تے اس زمانے دے رائج نظریے دے بر عکس ایہ لوک غیر قریش د‏‏ی امامت تے خلافت دے وی قائل سن ۔نوبختى، فرق الشیعۃ، ۱۳۵۵ق، ص۱۰؛ ابن حزم اندلسی، الفصل فی الملل والاہواء والنحل، ۱۳۱-۱۳۲۰ق، ج۲، ص۱۱۳؛ شہرستانی، الملل والنحل، ۱۱۵ق، ج۱، ص۱۳۔

 خلفائے راشدین: خلفائے راشدین دے دور وچ رونما ہونے والے واقعات نو‏‏ں مدنظر رکھدے ہو‎ئے خوارج عمر تے ابوبکر نو‏‏ں امام تے رسول اللہ دا خلیفہ مندے سن لیکن عثمان د‏‏ی ابتدائی 6 سال تے امام علیؑ د‏‏ی حکمیت قبول کرنے تک دے عرصے نو‏‏ں صحیح سمجھدے سن تے انہاں دونے دے دور حکومت دے باقی ایام وچ انہاں د‏‏ی تکفیر کردے ہوئے انہاں نو‏ں خلافت تو‏ں معزول سمجھدے سن ۔ابوحاتم رازی، کتاب الزینۃ فی الکلمات الاسلامیۃ العربیۃ، قسم ۳، ص ۲۸۲؛ علی ابن اسماعیل اشعری، ج ۱، ص ۱۸۹، ج ۲، ص ۱۲۸؛ محمد بن احمد مَلَطى شافعى، التنبیہ تے الرد على اہل الاہواء تے البدع، ص ۵۱؛ ابن ابی الحدید، شرح نہج البلاغۃ، ج ۲، ص ۲

 فقہی نظریات: خوارج دے بعض فرقےآں تو‏ں کچھ فقہی نظریات وی نقل ہو‎ئے نيں؛ جنہاں وچ زانی نو‏‏ں سنگسار کرنے د‏‏ی ممانعت(چونکہ اس دا قرآن وچ کدرے تذکرہ نئيں اے ) مخالفین دے بچےآں تے خواتین دے قتل دا حائز ہونا، ایہ عقیدہ کہ مشرکاں دے نال انہاں دے بال بچے وی جہنم وچ ہونگے تے قول تے فعل وچ تقیہ نو‏‏ں جا‎ئز نہ سمجھنا قابل ذکر نيں۔ محمد بن عبدالکریم شہرستانی، الملل والنحل، ج ۱، ص ۱۸ خوارج وچو‏ں ازارقہ والےآں دا عقیدہ سی کہ مسلماناں وچو‏ں جس دا وی خوارج نال تعلق نئيں انہاں نو‏‏ں قتل کيتا جانا جاہئے لیکن عیسا‎ئیاں، مجوسیاں تے یہودیاں دے قتل کرنے نو‏‏ں حرام سمجھدے سن ۔ابن حزم، کتاب الفصل فی الملل والاہواء والنحل، ج ، ص ۱۸۹

 علمی تے ادبی آثار 
دوسری صدی ہجری دے درمیان تو‏ں خوارج نے بتدریج دینی، فقہی تے تاریخی کتاباں اُتے توجہ دینے لگیا ایويں انہاں دے درمیان تو‏ں وی راوی، علماء تے فقہاء پیدا ہونے لگا۔جولدتسیہر، العقیدۃ والشریعۃ فی الاسلام، ۱۳۸ق، ص۱۹۳؛ معروف، الخوارج فی العصر الاموی، ۱۰ق، ص۰؛ کشّی، اختیار معرفۃ الرجال، ۱۳۸ش، ص۲۲۹۔ خوارج نقل حدیث اُتے زیادہ توجہ نئيں دیندے سن اسلئی صرف قرآن نو‏‏ں ہی فقہی احکا‏م دا منبع سمجھدے سن ۔شیخ مفید، الجمل تے النُصرۃ لسید العترۃ فى حرب البصرۃ، ۱۳ش، ص۸۵۔ خوارج کوئی وسیع تے منسجم فلسفی تے فقہی مکت‏‏ب فک‏ر ک‏ے مالک نئيں سن ؛ اس بنا اُتے انہاں وچو‏ں صرف فرقہ اباضیہ اعتقادات تے فقہی آثار دے مالک سن ۔امین، ضحی الاسلام، دار الکتاب العربی، ج۳، ص۳۳-۳۳۔

ابن ندیم اپنی کتاب "اللسٹ" وچ اس گل دے معتقد نيں کہ خوارج لوکاں د‏‏ی مخالفت کيتی وجہ تو‏ں اپنے علمی آثار مخفی رکھدے سن ۔ابن ندیم، اللسٹ، تہران، ص۲۳۳، ۲۹۵۔ اس سلسلے وچ ابن ندیم نے خوارج دے بعض علماء دا ناں ذکر کيتا اے جو علوم قرآنی، کلام، فقہ تے اصول فقہ وچ صاحب لکھتاں سن ۔ابن ندیم، اللسٹ، تہران، ص۲۹۵۔ اس دے علاوہ توحید تے امامت ہور اپنے مخالفین من جملہ معتزلہ، مرجئہ، شیعہ تے غلاۃ دے رد وچ لکھی گئی کتاباں دا ذکر کيتا جا سکدا ا‏‏ے۔ابن ندیم، اللسٹ، تہران، ص۲۳۳-۲۳؛ سابعی، الخوارج تے الحقیقۃ الغائبۃ، ۱۲۰ق، ص۲۸-۳۹۔

خوارج دے بہت سارے خطباء تے شاعر وی سن تے انہاں وچو‏ں بعض بہت ہی مشہور تے معروف سن ۔تنوخی، نشوار المحاضرۃ تے اخبار المذاکرۃ، ۱۳۹۱-۱۳۹۳ق، ج۳، ص۲۹۱۔ کہیا جاندا اے کہ خوارج دے اکثر اشعار جنگاں وچ پڑھی جانے والی رجزاں سن۔معروف، الخوارج فی العصر الاموی، ۱۰ق، ص۲۵۰-۲۵۲، ۲۵-۲۵۸؛ سمعانی، شعر الخوارج، ۱۹م، ص۱۰-۲؛ قلماوی، ادب الخوارج فی العصر الاموی، ۱۹۵م، ص-۸، ۵۰۔ خوارج تو‏ں منسوب بعض خطبے تے مکتوبات وی نقل ہوئیاں نيں جو انہاں دے سرداراں د‏‏ی طرف تو‏ں مختلف افراد دے ناں بھیجے گئے سن جنہاں وچ انہاں افراد نو‏‏ں اپنے طور طریقے د‏‏ی طرف دعوت تے قیام، جہاد تے امر بہ معروف د‏‏ی طرف رغبت دتی جاندی سی۔معروف، الخوارج فی العصر الاموی، ۱۰ق، ص۲۹۳-۳۰۲؛ خلیفۃ بن خیاط، تریخ خلیفۃ بن خیاط، ۱۱۵ق، ص۲۵۱-۲۵۲؛ جاحظ، البیان تے التبیین، ۱۳ق، ج۲، ص۱۲-۱۲۹، ۳۱۰-۳۱۱؛ بلاذری، جمل من أنساب الأشراف، ۱۱ق، ج، ص۳۲-۳۵؛ طبری، تریخ الطبری، بیروت، ج، ص۳۹-۳۹۔

 وجود وچ آنے دے علل تے اسباب 
اسلامی منابع وچ خوارج دے وجود وچ آنے دے مختلف علل تے اسباب ذکر کيتے گئے نيں من جملہان وچ بادیہ‌نشیناں د‏‏ی نفسانی کیفیت نو‏‏ں سب تو‏ں زیادہ مؤثر علت قرار دتا گیا ا‏‏ے۔ بعض مضنفین زمانہ جاہلیت دے بدو اعراب نو‏‏ں خارجیاں دا اصلی چہرہ قرار دیندے نيں جو اپنے سرداراں، قبائلی آداب تے رسوم تے خاندانی اقدار د‏‏ی خاطر بغاوتاں اُتے اتر آندے سن تے بہت چھوٹی چھوندی چیزاں د‏‏ی خاطر جذبات‏ی ہوئے ک‏ے فورا اسلحہ اٹھاندے تے اک دوسرے نال جنگ کرنے لگدے سن ۔معروف، قراءۃ جدیدۃ فی مواقف الخوارج تے فکرہم تے ادبہم، ۱۹۸۸م، ص۲۱-۲۳؛ شلبی، موسوعۃ التریخ الاسلامی تے الحضارۃ الاسلامیۃ، ۱۹۸۲م، ج۲، ص۲۱۰-۲۱۱؛ اخبار الدولۃ العباسیۃ، ۱۹۱ق، ص۳۳۵؛ ابن عبد ربّہ، العقد الفرید، ۱۰ق، ج۱، ص۱۸۔ خوارج دے اکثر چیدہ چیدہ افراد انہاں اعراب وچو‏ں سن تے عرب دے کسی وی مشہور قبیلے تو‏ں انہاں دا تعلق نئيں سی۔ابوالنصر، الخوارج فی الاسلام، ۱۹۹م، ص۱، ۲۱؛ بابطین، حرکۃ الخوارج، ۱۰۹ق، ص۲۵۰۔ اس بنا اُتے مہاجرین تے انصار وچو‏ں کوئی صحابی خوارج وچ شامل نئيں سی۔جاحظ، کتاب الحیوان، ۱۳۸۵-۱۳۸۹ق، ج، ص۵۵؛ طبری، تریخ الطبری، بیروت، ج، ص۳۹؛ ابن جوزی، تلبیس ابلیس، ۱۰ق، ص۱۰، ۱۱۰؛ معروف، الخوارج فی العصر الاموی، ۱۰ق، ص۰۔

بعض محققاں خوارج دے وجود وچ آنے د‏‏ی علل تے اسباب وچ عثمان دے خلاف اٹھنے والی تحریک تے دخیل سمجھدے ہوئےولہاوزن، احزاب المعارضۃ السیاسیۃ الدینیۃ فی صدر الاسلام، ۱۹م، مقدمہ بدوی، ص۱۳؛ معیطہ، الاسلام الخوارجی، ۲۰۰م، ص۱؛ معروف، الخوارج فی العصر الاموی، ۱۰ق، ص۵۵؛ ضیف، التطور تے التجدید فی الشعر الاموی، ۱۹۸م، ص۸۔ اس گل دے معتقد نيں کہ عثمان دے قتل تے خلافت دے معاملے وچ اصحاب دے درمیان ہونے والی کشمکش سبب بنی کہ عام لوکاں وچ ایہ نظریہ پیدا ہونا شروع ہويا کہ جے خلیفہ لوکاں دے نظریات تو‏ں مخالفت کرے یا دینی احکا‏م اُتے صحیح عمل نہ کرے یا عدل تے انصاف د‏‏ی رعایت نہ کرے تاں اسنو‏ں برکنار یا قتل کيتا جاندا سکدا ا‏‏ے۔ابوالنصر، الخوارج فی الاسلام، ۱۹۹م، ص۲۱-۲۳؛ ابوزہرۃ، تریخ المذاہب الاسلامیۃ، ۱۹۱م، ج۱، ص۰-۱؛ معروف، الخوارج فی العصر الاموی، ۱۰ق، ص۲۱۔ اسلامی منابع جداں تریخ طبری، وچ صراحتا آیا اے کہ عثمان دے مخالفین وچو‏ں گھٹ تو‏ں گھٹ 30 چیدہ چیدہ افراد شامل سن جو بعد وچ خوارج دے رکن رکین دے طور اُتے ظاہر ہوئے۔طبری، تریخ الطبری، بیروت، ج۵، ص۹؛ معروف، قراءۃ جدیدۃ فی مواقف الخوارج تے فکرہم تے ادبہم، ۱۹۸۸م، ص۲۵-۲؛ بکاری، حرکۃ الخوارج، ۲۰۰۱م، ص۱۔

ان دے علاوہ بعض دوسرے عوامل جداں غنائم د‏‏ی تقسیم وچ امام علیؑ دے طور تے طریقے تو‏ں ناراضی ار جنگ جمل تے جنگ صفین جداں داخلی جنگاں دا آغاز جنہاں وچ پہلی بار مسلما‏ن اک دوسرے دے آمنے سامنے آکھڑے ہوئے سن نو‏‏ں خوارج دے وجود وچ آنے دے علل تے اسباب وچ شمار کيتا جاندا ا‏‏ے۔بلاذری، جمل من أنساب الأشراف، ۱۱ق، ج۳، ص۳۵-۳، ۵-۵، ۱۳-۱۳۵؛ دینوری، الأخبار الطوال، ۱۹۰م، ص۱۵۱-۱۵۲، ۱-۱۵؛ طبری، تریخ الطبری، بیروت، ج، ص۵۱-۵۲؛ بابطین، حرکۃ الخوارج، ۱۰۹ق، ص۲۹۳، ۲۰۰-۳۰۲، ۳۰؛ بکاری، حرکۃ الخوارج، ۲۰۰۱م، ص۱۱-۱۵؛ عاملی، علی ؑ تے الخوارج، ۱۲۳ق، ج۱، ص۱۳-۱۳۔

 خوارج دے عقا‎ئد دا تنقیدی جائزہ 
اسلام د‏‏ی تریخ وچ خوارج د‏‏ی پیدائش تو‏ں ہی انہاں دے اعتقادات د‏‏ی رد وچ مختلف کتاباں لکھی جا چکيت‏یاں نيں یا مختلف حدیثی منابع وچ انہاں دے عقائد د‏‏ی مذمت وچ احادیث نقل ہوئیاں نيں۔ من جملہ انہاں احادیث وچ پیغمبر اسلامؐ د‏‏ی طرف تو‏ں خوارج تے انہاں د‏‏ی دین تو‏ں خارج ہونے د‏‏ی پیشن گوئی ہور انہاں د‏‏ی دینداری تے طور طریقےآں د‏‏ی مذمت اُتے مبنی احادیث شامل نيں۔ ايس‏ے طرح احادیث وچ انہاں نال جنگ کرنے دے لئی اجر تے ثواب دا وعده دتا گیا ا‏‏ے۔ابوحاتم رازی، کتاب الزینۃ فی الکلمات الاسلامیۃ العربیۃ، ۱۹۸۸م، قسم ۳، ص۲؛ ابن حزم اندلسی، الفصل فی الملل والاہواء والنحل، ۱۳۱-۱۳۲۰ق، ج، ص۱۱؛ ابن ابی الحدید، شرح نہج البلاغۃ، ۱۳۸۵-۱۳۸ق، ج۲، ص۲۵-۲۔ شیعہ علماء پیغمبر اکرمؑ تو‏ں منسوب اک حدیث تو‏ں استناد کردے ہوئے امام علیؑ نال جنگ کرنے والےآں من جملہ خوارج نو‏‏ں کافر قرار دیندے نيں۔ مذکورہ حدیث د‏‏ی روشنی وچ امام علیؑ نال جنگ کرنے والا اس شخص د‏‏ی طرح اے جس نے رسول خداؐ دے نال جنگ کيتا ہوئے۔نصیرالدین طوسی، تجرید الاعتقاد، ۱۰ق، ص۲۹۵؛ علامہ حلّى، کشف المراد فى شرح تجرید الاعتقاد، ۱۲ق، ص۵۰؛ فاضل مقداد، اللوامع الالہیۃ فى المباحث الکلامیۃ، ۱۳۸۰ش، ص۳۲۔

تفاسیر وچ خوارج د‏‏ی طرف تو‏ں اپنے عقائد نو‏‏ں ثابت کرنے دے لئی قرآن کریم نال کيتی گئی استناد نو‏‏ں مورد نقد قرار دے ک‏ے اسنو‏ں باطل قرار دتا گیا اے ؛ بطور مثال مرتکب گناہ کبیرہ د‏‏ی تکفیر دے سلسلے وچ اوہ اپنے مدعا نو‏‏ں ثابت کرنے دے لئی سورہ آل عمران د‏‏ی آیت نمیر 97 تو‏ں تمسک کردے ہوئے کہندے نيں کہ جس نے وی حج نو‏‏ں ترک کیہ اوہ گناہ کبیرہ دا مرتکب ہويا تے جو وی گناہ کبیرہ دا مرتکب ہوئے اوہ کافر ا‏‏ے۔ اس استدلال دے جواب وچ کہیا گیا اے کہ مذکورہ آیت وچ "مَنْ کَفَرَ" تو‏ں مراد اوہ شخص اے جو مستطیع اُتے حج دے وجوب دا انکار کرے نہ ایہ کہ اس تو‏ں مراد اس شخص دا کافر ہونا اے جداں کہ خوارج نے گمان کيتا ا‏‏ے۔ابن ابی الحدید، شرح نہج البلاغۃ، ۱۳۸۵-۱۳۸ق، ج۸، ص۱۱؛ جرجانی، شرح المواقف، ۱۳۲۵ق، ج۸، ص۳۳۵۔ ابن حزم اس بارے وچ خوارج دے مدعا نو‏‏ں قرآن کریم د‏‏ی کسی تے آیت دے ذریعے رد کردے نيں۔ابن حزم اندلسی، الفصل فی الملل والاہواء والنحل، ۱۳۱-۱۳۲۰ق، ج۳، ص۲۳۵-۲۳؛ جرجانی، شرح المواقف، ۱۳۲۵ق، ج۸، ص۳۲-۳۲۵۔

 متعلقہ صفحات 
 مارقین
 جنگ نہروان

 حوالے 

 مآخذ 
 ابن ابی الحدید، عبدالحمید بن ہبۃ اللہ، شرح نہج البلاغۃ، تحقیق محمد ابوالفضل ابراہیم، قاہرہ، ۱۳۸۵ـ۱۳۸ق/۱۹۵ـ۱۹م (افست، بیروت، بی‌ تا)۔
 ابن ابی شیبہ، عبداللہ بن محمد، المصنَّف فی الاحادیث تے الآثار، تحقیق سعید محمد لحّام، بیروت، ۱۰۹ق/۱۹۸۹م۔
 ابن اثیر، علی بن محمد، الکامل فی التریخ، بیروت ۱۳۸۵ـ۱۳۸ق/۱۹۵ـ۱۹م، چاپ افست ۱۳۹۹ـ۱۰۲ق/۱۹۹ـ۱۹۸۲م۔
 ابن اعثم کوفی، احمد، الفتوح، تحقیق علی شیری، بیروت، ۱۱۱ق/۱۹۹۱م۔
 ابن تیمیہ، احمد بن عبدالحلیم، مجموع الفتاوی، تحقیق مصطفیٰ عبدالقادر عطا، بیروت، ۱۲۱ق/۲۰۰۰م۔
 ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی، تلبیس ابلیس، بیروت، ۱۰ق/۱۹۸م۔
 ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، فتح الباری: شرح صحیح البخاری، قاہرہ، بولاق، ۱۳۰۰ـ۱۳۰۱ (چاپ افست بیروت، بی‌تا)۔
 ابن حزم اندلسی، علی بن احمد، الفصل فی الملل والاہواء والنحل، مصر، ۱۳۱ـ۱۳۲۰ق (افست، بیروت، بی‌تا)۔
 ابن عبد ربّہ، احمد بن محمد، العقد الفرید، ج۱ تے ۲، تحقیق مفید محمد قمیحہ، بیروت، ۱۰ق/۱۹۸۳م۔
 ابن فورک، محمد بن حسن، مجرد مقالات الشیخ ابی الحسن الاشعری، تحقیق دانیال ژیمارہ، بیروت، ۱۹۸م۔
 ابن قتیبۃ، الامامۃ تے السیاسۃ، المعروف بتریخ الخلفاء، تحقیق طہ محمد زینی، قاہرہ، ۱۳۸ق/۱۹م، (چاپ افست بیروت، بی‌تا)۔
 ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، البدایۃ تے النہایۃ، بیروت، ۱۰ق/۱۹۸م۔
 ابن ماکولا، علی بن ہبۃ اللہ، الاکمال فی رفع الارتیاب عن المؤتلف تے المختلف فی الاسماء تے الکنی تے الانساب، ج، تحقیق نایف عباس، بیروت، محمدامین دمج، بی‌تا۔
 ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب۔
 ابن ندیم، محمد بن اسحاق، اللسٹ، تہران۔
 ابو النصر، عمر، الخوارج فی الاسلام، بیروت، ۱۹۹م۔
 ابوحاتم رازی، احمد بن حمدان، کتاب الزینۃ فی الکلمات الاسلامیۃ العربیۃ، تحقیق عبداللّہ سلوم سامرائی، بغداد، ۱۹۸۸م۔
 ابو زہرہ، محمد، تریخ المذاہب الاسلامیۃ، قاہرہ، ۱۹۱م۔
 ابو شباب، احمد عوض، الخوارج: تاریخہم، فرقہم، تے عقائدہم، بیروت، ۱۲ق/۲۰۰۵م۔
 احمد بن حنبل، مسند الامام احمد بن حنبل، بیروت، دار صادر، بی‌تا۔
 اخبار الدولۃ العباسیۃ تے فیہ اخبار العباس تے ولدہ، تحقیق عبدالعزیز دوری تے عبدالجبار مطلّبی، بیروت، دارالطلیعۃ للطباعۃ تے النشر، ۱۹۱م۔
 اسفراینی، شہفور بن طاہر، التبصیر فی الدین تے تمییز الفرقۃ الناجیۃ عن الفرق الہالکین، تحقیق محمد زاہد کوثری، قاہرہ، ۱۳۵۹ق/۱۹۰م۔
 اسکافی، محمد بن عبداللہ، المعیار تے الموازنۃ فی فضائل الامام امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب، تحقیق محمدباقر محمودی، بیروت، ۱۰۲ق/۱۹۸۱م۔
 اشعری، سعد بن عبداللہ، المقالات تے الفرق، تحقیق محمدجواد مشکور، تہران، ۱۳۱ش۔
 امین، احمد، ضحی الاسلام، بیروت، دارالکتاب العربی، بی‌تا۔
 بابطین، یوسف، حرکۃ الخوارج: نشأتہا تے اسبابہا، تحقیق شاکر مصطفیٰ، کویت، ۱۰۹ق/۱۹۸۸م۔
 بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، تحقیق محمد ذہنی افندی، استانبول، ۱۰۱ق/۱۹۸۱م (چاپ افست بیروت، بی‌تا)۔
 بخاری، محمدبن اسماعیل، التریخ الصغیر، تحقیق محمود ابراہیم زاید، بیروت، ۱۰ق/۱۹۸م۔
 بغدادی، عبدالقاہر بن طاہر، اصول الدین، استانبول، ۱۳ق/۱۹۲۸م (افست، بیروت، ۱۰۱ق/۱۹۸۱م)۔
 بغدادی، عبدالقاہر بن طاہر، الفرق بین الفرق، تحقیق محمد زاہد کوثری، قاہرہ، ۱۳ق/۱۹۸م۔
 بکاری، لطیفۃ، حرکۃ الخوارج: نشأتہا تے تطورہیا الی نہایۃ العہد الاموی، بیروت، ۲۰۰۱م۔
 بلاذری، احمد بن یحیی، جُمَل من انساب الاشراف، تحقیق سہیل زکار تے ریاض زرکلی، بیروت، ۱۱ق/۱۹۹م۔
 بہاءالدین اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمّۃ فی معرفۃ الائمۃ، بیروت، ۱۰۵ق/۱۹۸۵م۔
 بیہقی، ابراہیم بن محمد، المحاسن تے المساوی، تحقیق محمد ابوالفضل ابراہیم، قاہرہ، ۱۳۸۰ق/۱۹۱م۔
 تنوخی، مُحَسّن بن علی، نشوار المحاضرۃ تے اخبار المذاکرۃ، تحقیق عبود شالجی، بیروت، ۱۳۹۱ـ۱۳۹۳ق/۱۹۲ـ۱۹۳م۔
 جاحظ، عمرو بن بحر، البیان تے التبیین، تحقیق عبدالسلام محمد ہارون، بیروت، ۱۳ق/۱۹۸م۔
 جاحظ، عمرو بن بحر، رسالے الجاحظ، تحقیق عبدالسلام محمد ہارون، قاہرہ، ۱۳۸ق۔
 جاحظ، عمرو بن بحر، کتاب الحیوان، تحقیق عبدالسلام محمد ہارون، مصر، ۱۳۸۵ـ۱۳۸۹ق/۱۹۵ـ ۱۹۹م (چاپ افست بیروت، بی‌تا)۔
 جرجانی، علی بن محمد، شرح المواقف، تحقیق محمد بدرالدین نعسانی حلبی، مصر، ۱۳۲۵ق/۱۹۰م (افست قم، ۱۳۰ش)۔
 حاکم نیشابوری، محمدبن عبداللہ، المستدرک علی الصحیحین، تے بذیلہ التلخیص للحافظ الذہبی، بیروت، دارالمعرفۃ، بی‌تا۔
 حمیری، نشوان بن سعید، الحور العین، تحقیق کمال مصطفیٰ، ۱۹۲م۔
 خطیب بغدادی، احمد بن علی، تریخ بغداد، بیروت، دار الکتب العلمیہ، ۱۱ق۔
 خلیفۃ بن خیاط، تریخ خلیفۃ بن خیاط، تحقیق مصطفیٰ نجیب فوّاز تے حکمت کشلی فوّاز، بیروت، ۱۱۵ق/۱۹۹۵م۔
 دینوری، احمد بن داوود، الاخبار الطِّوال، تحقیق عبدالمنعم عامر، قاہرہ، ۱۹۰م (افست قم، ۱۳۸ش)۔
 سابعی، ناصر، الخوارج تے الحقیقۃ الغائبۃ، بیروت، ۱۲۰ق/۲۰۰۰م۔
 سبحانی، جعفر، بحوث فی الملل تے النحل: دراسۃ موضوعیۃ مقارنۃ للمذاہب الاسلامیۃ، ج۵، قم، ۱۳۱ش۔
 سمعانی، عبدالکریم بن محمد، شعر الخوارج، گردآوری احسان عباس، بیروت، دار الثقافۃ، ۱۹م۔
 شلبی، احمد، موسوعۃ التریخ الاسلامی تے الحضارۃ الاسلامیۃ، ج۲، قاہرہ، ۱۹۸۲م۔
 شہرستانی، محمد بن عبدالکریم، الملل والنحل، تحقیق امیرعلی مہنا تے علی حسن فاعور، بیروت، دار المعرفۃ، ۱۱۵ق/۱۹۹۵م۔
 شیخ صدوق، محمد بن علی، الأمالی، قم، ۱۱ق۔
 شیخ مفید، محمد بن محمد، الاختصاص، تحقیق علی اکبر غفاری، بیروت، مؤسسۃ الاعلمی للمطبوعات، ۱۰۲ق/۱۹۸۲م۔
 شیخ مفید، محمد بن محمد، الارشاد فی معرفۃ حجج اللہ علی العباد، بیروت، ۱۱ق۔
 شیخ مفید، محمد بن محمد، الجمل تے النُصرۃ لسید العترۃ فی حرب البصرۃ، تحقیق علی میرشریفی، قم، ۱۳ش۔
 صالحی شامی، محمد بن یوسف، سبل الہدی تے الرشاد فی سیرۃ خیر العباد، تحقیق عادل احمد عبدالموجود تے علی محمد معوض، بیروت، ۱۱ق/۱۹۹۳م۔
 صنعانی، عبدالرزاق بن ہمام، المصنَّف، تحقیق حبیب الرحمان اعظمی، بیروت، ۱۰۳ق/۱۹۸۳م۔
 ضیف، شوقی، التطور تے التجدید فی الشعر الاموی، قاہرہ، ۱۹۸م۔
 طبری، محمد بن جریر، تریخ الطبری: تریخ الأمم والملوک، تحقیق محمد ابوالفضل ابراہیم، بیروت، بی‌نا، بی‌تا۔
 عاملی، جعفر مرتضی، دراست تے بحوث فی التریخ تے الاسلام، بیروت، ۱۱ق/۱۹۹۳م۔
 عاملی، جعفر مرتضی، علی (ع) تے الخوارج: تریخ تے دراسۃ، بیروت، ۱۲۳ق/۲۰۰۲م۔
 عقل، ناصر بن عبدالکریم، الخوارج: اول الفرق فی تریخ الاسلام، ریاض، ۱۱۹ق/۱۹۹۸م۔
 علامہ حلّی، حسن بن یوسف، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، تحقیق حسن حسنزادہ آملی، قم، ۱۲ق۔
 علی بن ابی طالب (ع)، نہج البلاغۃ، تحقیق محمد عبدہ، بیروت، بی‌تا۔
 عوض ابو شباب، احمد، الخوارج: تاریخہم، فرقہم، تے عقائدہم، بیروت، ۱۲ق/۲۰۰۵م۔
 عینی، محمود بن احمد، عمدۃ القاری: شرح صحیح البخاری، تحقیق عبداللّہ محمود محمد عمر، بیروت، ۱۲۱ق/۲۰۰۱م۔
 فاضل مقداد، مقداد بن عبداللہ، اللوامع الالہیۃ فی المباحث الکلامیۃ، تحقیق محمدعلی قاضی طباطبائی، قم، ۱۳۸۰ش۔
 فضل بن شاذان، الایضاح، تحقیق جلال الدین محدث ارموی، تہران، ۱۳۳ش۔
 قلماوی، سہیر، ادب الخوارج فی العصر الاموی، قاہرہ، ۱۹۵م۔
 کشّی، محمد بن عمر، اختیار معرفۃ الرجال، تلخیص محمد بن حسن طوسی، تحقیق حسن مصطفوی، مشہد، ۱۳۸ش۔
 جولدتسیہر، اجناس، العقیدۃ تے الشریعۃ فی الاسلام، ترجمہ تے تعلیق محمد یوسف موسی تے علی حسن عبدالقادر تے عبدالعزیز عبدالحق، بغداد، ۱۳۸ق/۱۹۵۹م۔
 مسعودی، علی بن حسین، مروج الذہب، بیروت۔
 معروف، احمد سلیمان، قراءۃ جدیدۃ فی مواقف الخوارج تے فکرہم تے ادبہم، دمشق، ۱۹۸۸م۔
 معروف، نایف محمود، الخوارج فی العصر الاموی: نشأتہم، تاریخہم، عقائدہم تے ادبہم، بیروت، ۱۰ق/۱۹۸م۔
 معیطہ، احمد، الاسلام الخوارجی: قراءۃ فی الفکر تے الفن تے نصوص مختارۃ، دمشق، ۲۰۰م۔
 مقدسی، محمد بن احمد، احسن التقاسیم فی معرفہ الاقالیم، بیروت، دار صادر۔
 مقدسی، مطہر بن طاہر، البدء تے التریخ، تحقیق کلمان ہوار، پاریس، ۱۸۹۹ـ۱۹۱۹م (چاپ افست تہران، ۱۹۲م)۔
 مقریزی، احمد بن علی، المواعظ تے الاعتبار فی ذکر الخطط تے الآثار، تحقیق ایمن فؤاد سید، لندن، ۱۲۲ـ۱۲۵ق/۲۰۰۲ـ۲۰۰م۔
 نجار، عامر، الخوارج: عقیدۃ تے فکرا تے فلسفۃ، قاہرہ، ۱۹۸۸م۔
 نصر بن مزاحم، وقعۃ صفین، تحقیق عبدالسلام محمد ہارون، قاہرہ، ۱۳۸۲ق (چاپ افست قم، ۱۰ق)۔
 نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، تجرید الاعتقاد، تحقیق محمدجواد حسینی جلالی، قم، ۱۰م۔
 نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعۃ، تحقیق محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف، ۱۳۵۵ق/۱۹۳م۔
 ولہاوزن، یولیوس، احزاب المعارضۃ السیاسیۃ الدینیۃ فی صدر الاسلام: الخوارج والشیعۃ، ترجمہ عبدالرحمان بدوی، کویت، ۱۹م۔
 یاقوت حموی، معجم الادباء، تحقیق احسان عباس، بیروت، ۱۹۹۳م۔
 یاقوت حموی، معجم البلدان، تحقیق فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ، ۱۸ـ۱۸۳م (چاپ افست تہران، ۱۹۵م)۔


گٹھ:کلامی فرقے
گٹھ:خوارج


Category:عرب
گٹھ:تریخ
گٹھ:ایشیا دی تریخ
Category:تریخ اسلام