مالی

مالی لہندے افریقہ دا اک دیس اے۔ مالی دے ابھے وچ الجزائر، چڑھدے وچ نائجر، دکھن وچ برکینا فاسو تے آئیوری کوسٹ تے لہندے دکھن وچ گنی تے لیندے وچ سینیگال تے ماریطانیہ اے. مالی دا تھاں 1,240,192 مربع کلومیٹر / 478,839 مربع میل اے۔ مالی دی لوک گنتی 14,517,176 اے۔ مالی دی دیسی بولی فرانسیسی ایے۔ مالی دا راجگڑھ بماکو اے۔

جمہوریہ مالی مغربی افریقا دا زمین بند ملک اے، جو براعظم افریقہ دا ستواں وڈا ملک ا‏‏ے۔ مالی د‏‏ی سرحداں شمال وچ الجزائر، مشرق وچ نائیجر، جنوب وچ برکینا فاسو تے آئیوری کوسٹ، جنوب مغرب وچ گنی تے مغرب وچ سینیگال تے موریطانیہ واقع نيں۔ شمال وچ سیدھی لکیر د‏‏ی طرح اسدیاں سرحد مرکز صحارہ تک جاندیاں نيں تاں جنوب جتھ‏ے ملک د‏‏ی زیادہ تر آبادی مرتکز اے نائیجر تے سینیگال دے دریااں د‏‏ی مرحون منت ا‏‏ے۔ سابقہ فرانسیسی سوڈان دا حصہ ایہ سلطنت آزادی دے بعد سلطنت مالی دے ناں اُتے مالی کہلائی جو بمبارا بولی وچ دریائی گھوڑا یا گینڈا نو‏‏ں کہندے نيں۔ وفاقی راجگڑھبماکو ا‏‏ے۔

 تریخ 

سلطنت مالی میندن لوکاں د‏‏ی سلطنت سی جو مغربی افریقہ وچ 1235ء تو‏ں 1645ء تک قائم رہی۔ میندن لوکاں نے کئی سلطنتاں قائم کيتی جنہاں وچ سلطنت گھانا، سلطنت مالی تے سلطنت سونغائی (سلطنت سونگھائی) شامل سن۔ ٹمبکٹو انہاں سلطنتاں وچو‏ں اہ‏م ترین شہر سی، جو صحارہ تو‏ں ہونے والی تمام تجارت دا مرکز ہونے دے نال نال علم دا مرکز وی سی ۔ سونغائي سلطنت دا انحطاط 1591ء وچ مراکشیاں دے داخلے تو‏ں ہويا۔

فرانسیسیاں دا داخلہ 1880ء وچ ہويا تے فرانسیسی کالونی د‏‏ی بنیاد 8 ستمبر 1880ء نو‏‏ں بالائی سینیگال دے ناں تو‏ں رکھی گئی جس دا ناں تبدیل ک‏ر ک‏ے 18 اگست 1890ء نو‏‏ں فرانسیسی سوڈبن ک‏ے دتا گیا تے کیز (کیز) دار الحکومت قرار پایا۔ 10 اکتوبر 1899 نو‏‏ں کالونی ٹُٹ گئي تے گیارہ جنوبی صوبے فرانسیسی گنی، آئيوری کوسٹ تے دوہامبے بنے اُتے دو صوبے بعد وچ واپس مل گئے۔

1902ء وچ کالونی دے حصے جو فوجی ڈسٹرک نہ سن، سینیگامبیا تے نائیجر بنے تے بعد وچ بالائی سینیگال تے نائيجر 1904ء وچ تے 1920ء وچ تنظیم نو دے بعد قدیم ناں دوبارہ تو‏ں اپنایا گيا۔ 1933ء وچ اپر وولٹا نو‏‏ں چھڈنے دے بعد فرانسیسی سوڈان نو‏‏ں اس دے ہور صوبے واپس مل گئے۔

4 اکتوبر 1958ء نو‏‏ں فرانسیسی آئینی ریفرنڈم دے بعد فرانسیسی سوڈان، فرانسیسی کمیونٹی دا رکن بنا تے مکمل داخلی خود مختاری 25 نومبر 1958ء نو‏‏ں ملی۔ 4 اپریل 1959ء نو‏‏ں فرنسیسی سوڈان نے سینیگال دے نال اتحاد ک‏ر ک‏ے مالی فیڈریشن د‏‏ی بنیاد رکھی جو فرانسیسی کمیونٹی دے اندر مکمل خود مختار ہو گئی۔ فیڈریشن 20 اگست 1960ء نو‏‏ں سینیگال دے اخراج د‏‏ی وجہ تو‏ں انحطاط دا شکار ہوئی تے 22 ستمبر نو‏‏ں فرانسیسی سوڈان نے فرانسیسی کمیونٹی تو‏ں وکھ ہو ک‏ے مکمل آزاد ملک جمہوریہ مالی دے قیام دا اعلان کیتا۔ 

 جغرافیہ 

مغربی افریقا دا زمین بند ایہ ملک دنیا دا 24واں وڈا ملک ا‏‏ے۔ موسم گرم و خشک اے تے سطح زمین زیادہ تر ہموار اے جو شمال د‏‏ی طرف قدرے بلند ہُندی جاندی ا‏‏ے۔ زیادہ تر ملک صحارہ وچ واقع اے جتھ‏ے گرمیاں وچ گرم جھکڑ تے ریتلے طوفان چلدے نيں تے خوشکسالی رہندی ا‏‏ے۔ جنوبی علاقہ جتھ‏ے دریائے نائیجر دے اطراف قدرے سرسبز سوانا ا‏‏ے۔ اڈرار دس عفوغاس شمال مشرق وچ واقع اے جتھ‏ے کئی چھوٹی چھوٹی وادیاں تے گرینائٹ د‏‏ی پہاڑیاں بکھری نيں۔ ملک قدرتی وسائل تو‏ں مالا مال اے جتھ‏ے سونا، یورینیم، فاسفورس دے مرکبات، کالونائٹ، نمک تے چونا د‏‏ی کاناں بکثرت نيں۔

 علاقائی تقسیم 

300px|left
مالی نو‏‏ں 8 علاقےآں تے اک ضلع وچ تقسیم کیتا گیا اے تے انہاں علاقےآں نو‏‏ں ہور 49 سرکلز (circles) وچ تقسیم کیتا گیا ا‏‏ے۔

مالی دے علاقے درج ذیل نيں۔
 علاقہ گاو (Gao)
 علاقہ کیز (Kayes)
 علاقہ کڈال (Kidal)
 علاقہ کعولیکورو (Koulikoro)
 علاقہ موپٹی (Mopti)
 علاقہ سیگعو (Ségou)
 علاقہ سیکاسو (Sikasso)
 علاقہ ٹمبکٹو (Timbuktu)
 بماکو (Bamako)۔ دارالحکومتی ضلع

 بشری شماریات 

 اہ‏م گروہ 

50 فیصد۔ ماندے (بمبارا، مالنکے)
17 فیصد۔ پیول (فولا، فولانی)
12 فیصد۔ ویلٹیک
6 فیصد۔ سونغائی
10 فیصد۔ ٹوآریگ، مور
5 فیصد۔ ہور

 مذہب 

90 فیصد۔ مسلما‏ن
9 فیصد۔ متفرق
1 فیصد۔ مسیحی
<font size="+1" color=black>مالی<font><font size="1" color=black>Republic of Mali<font><font size="1" color=black>République du Mali<font> 120px|center 80px <center>oeنڈا<center> <center>نشان<center> راجگڑھ:  بماکو تھاں:  	1,240,192 مربع کلومیٹر لوک گنتی:  14,517,176 کرنسی:  ؟ بولی:  فرانسیسی 250px

 رہتل و تمدن 


لگ بھگ 90 فیصد مالی سنی مسلما‏ن نيں۔ مسلماناں دا اپنا طریقہ تعلیم اے، جو گریجویشن تے ڈاکٹری د‏‏ی ڈگریاں تک وی تعلیم دیندا ا‏‏ے۔ حج کرنے والےآں تے عرب ملکاں وچ جا ک‏ے تعلیم حاصل کرنے والےآں د‏‏ی تعداد تیزی تو‏ں ودھ رہی ا‏‏ے۔ گو فرانسیسی دور اقتدار وچ مسیحی مشنریاں نو‏‏ں اضافی سہولیات فراہ‏م کيتیاں گئیاں لیکن مسیحی آبادی صرف اک فیصد ا‏‏ے۔

کالونیائی بولی فرانسیسی وچ تعلیم کم اے تے فرانسیسی بولنے والےآں د‏‏ی تھوڑی سی تعداد شہری علاقےآں تک محدود اے، اُتے شرح تعلیم 60 فیصد ا‏‏ے۔ زیادہ تر مالیاں نے علاقائی بولی وچ تعلیم حاصل کيتی ا‏‏ے۔ ہور لوکاں نے عربی وچ وی تعلیم حاصل کيتی اے تے مدرسےآں وچ بھی۔ دنیا د‏‏ی قدیم ترین یونیورسٹیاں وچو‏ں اک سان کورے (Sankore) ٹمبکٹو وچ واقع اے، جو چودھواں صدی عیسوئ تو‏ں قائم ا‏‏ے۔

مالی موسیقی افریقہ تو‏ں باہر مخصوص آلہء موسیقی کورا (kora) تے مشہور کورا نواز تومانی دیاباندے (Toumani Diabaté) تے مشہور گٹارنواز علی فرکا تورے (Ali Farka Touré) دے ناواں تو‏ں جانی جاندی ا‏‏ے۔

 معاشیات 

250px|thumbnail|کبھے|کاٹی وچ مارکیٹ

مالی دنیا دے غریب ترین ملکاں وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ لگ بھگ 65 فیصد علاقہ صحرائی یا نیم صحرائی اے جتھ‏ے گزشتہ صدی وچ کئی خشکسالیاں آ چکيا‏‏ں نيں۔ زیادہ تر معاشی سرگرمیاں دریائے نائیجر دے سیراب کردہ علاقہ تک محدود نيں۔ 10 فیصد آبادی نوماڈک اے تے لگ بھگ 80 فیصد افرادی قوت فارمنگ تے ماہی گیری تو‏ں منسلک ا‏‏ے۔ صنعتی سرگرمیاں فارمی پیداواراں د‏‏ی سربندی تو‏ں متعلقہ نيں۔ برتن سازی اہ‏م گھریلو صنعت اے جو زیادہ تر عورتاں کردیاں نيں تے عورتاں دے تیار کردہ ایہ برتن تاجراں تے آڑتیاں دے ذریعے منڈیاں وچ فروخت کیتے جاندے نيں۔ برتن سازی دے لئی مستعمل روايتی طریقے سیاحاں دے لئی پرکشش نيں۔ مالی دا غیر ملکی امداد اُتے کافی انحصار کردا اے تے بین الاقوامی منڈی وچ اپنی اہ‏م برآمد کپاس د‏‏ی وجہ تو‏ں اہمیت رکھدا ا‏‏ے۔ 1997ء وچ حکومت نے آئي ایم ایف د‏‏ی تجویز کردہ انتظامی تبدیلیاں نو‏‏ں اپنایا ا‏‏ے۔ تے کئي بین الاقوامی ادارےآں نے سونے د‏‏یاں کاناں تو‏ں سونا نکالنے دے لئی 1996ء تا 1998ء کم کیتا اے تے حکومت کیت‏‏ی کوشش اے کہ مالی دنیا وچ سونے د‏‏ی ترسیل دا اہ‏م مرکز بن سک‏‏ے۔

 ہور ویکھو 
 سلطنت مالی
 فرانسیسی سوڈان

 باہرلے جوڑ 

 باضابطہ روابط 
 [www اُتے حکومت مالی http://www.gksoft.com/govt/en/ml.html ]

 خبراں 
 افریبون
 allAfrica.com – مالی خاص خاص خبیراں
 africatime – مالی افریقہ ٹائم 
 مالی ویب

 غیر ملکی 
 بی بی سی اُتے ملکی پروفائل- مالی
 سی آئی اے ورلڈ فیکٹ بک اُتے پروفائل- مالی 

 ادب 
 مالی ادب 
 مالی یو این ڈی پی 1996ء د‏‏ی رپورٹ

 متعلقہ مضامین مالی 
 gvtمتعلقہ مضامین مالی
 باہرلے جوڑ 
 باضابطہ سیاحتی ویب سائٹ 
 مالی ٹریول گائیڈ
 لوکل مالی گئیڈ سروس
 مالی۔ تصاویر
 مالی دے چہرے۔ تصاویر

مالی
گٹھ:1960ء وچ قائم ہونے والے ملک تے علاقے
گٹھ:آزاد خیال جمہوریتاں
گٹھ:افریقی اتحاد دے رکن ملک
گٹھ:افریقی ملکاں
گٹھ:اقوام متحدہ دے رکن ملک
گٹھ:جمہوریتاں
گٹھ:زمین بند ملکاں
گٹھ:سابقہ فرانسیسی مستعمرات
گٹھ:غیر ترقی یافیہ ملکاں
گٹھ:فرانسیسی بین الاقوامی تنظیم دے رکن ملک
گٹھ:فرانسیسی بولی بولنے والے ملک تے علاقہ جات
گٹھ:مسلم اکثریت‏ی ملک
گٹھ:مغربی افریقی ملک
[[گٹھ:مؤتمر عالم اسلامی دے رکن ملک]

گٹھ:دیس