گرو نانک

گر نانک (1469 – 22 ستمبر 1539) سکھی دے بانی اتے گیاراں سکھ گوروآں وچوں پہلے سن۔ ایہناں دا جنم دنیا وچّ گرپرب وجوں منایا جاندا، جو نانک شاہی کلینڈر 2003 متابک 1 ویساکھ اتے بکرمی نانک شاہی کلینڈر متابک کتک دی پورنماشی نوں ہر سال اکتوبر-نومبر مہینیاں وچالے وکھری طریق نوں آؤندا۔

گر نانک صاحب نے دور دراڈے سفر کر لوکائی نوں اک ربّ دا سنیہا دتا جو اپنی بنائی خلقت وچّ ہادر اتے دائم سچائی دی ہکیکت ہے۔ برابرتا، برادرانا پیار، اتفاق، چنگیائی اتے گن اتے مبنی اوہناں نے اک انوکھا رہانی، سماجک، اتے سیاسی پلیٹ فارم تیار کیتا۔

سکھی دے ماجھ گرنتھ، گورو گرنتھ صاحب وچّ گر نانک صاحب دے 974 واک شاعرانہ انداز وچّ درج ہن، جہناں وچوں جپجی صاحب، آسا دی وار اتے سدھ-گوسٹ کجھ مکھ ہن۔ ایہہ سکھ مذہبی یقین ہے کہ گر نانک دی حرمت، دوتا اتے دھرم اختیار والی الٰہی جوت بعد والے دس گروآں وچّ وی سی۔

گرو نانک دیوگرو نانک نو‏‏ں کئی ہور ناواں تو‏ں وی پکاریا جاندا اے، جداں بابا نانک یا نانک شاہ۔ (گرمکھی پنجابی: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ) د‏‏ی پیدائش شہر ننکانہ صاحب، لاہور، پنجاب موجودہ پاکستان وچ 15 اپریل، 1469ء نو‏‏ں ہوئی تے وفات 22 ستمبر، 1539ء نو‏‏ں شہر کرتار پور وچ ہوئی۔ گرونانک سکھ مت دے بانی تے دس سکھ گروواں وچو‏ں پہلے گرو سن ۔ انہاں دا یوم پیدائش گرو نانک گرپورب دے طور اُتے دنیا بھر وچ ماہ کاتک (اکتوبر–نومبر) وچ پورے چاند دے دن، یعنی کارتک پورن ماشی نو‏‏ں منایا جاندا ا‏‏ے۔

گرونانک نو‏‏ں ’’زمانے دا عظیم ترین مذہبی موجد‘‘ قرار دتا جاندا ا‏‏ے۔ انھاں نے دور دراز سفر کرکے لوکاں نو‏‏ں اس اک خدا دا پیغام پہنچایا جو اپنی ہر اک تخلیق وچ جلوہ گر اے تے لازوال حقیقت ا‏‏ے۔ انھاں نے اک منفرد روحانی، سماجی تے سیاسی نظام ترتیب دتا جس د‏‏ی بنیاد مساوات، بھائی چارے، نیکی تے حسن سیرت اُتے ا‏‏ے۔

گرونانک دا کلام سکھاں د‏‏ی مقدس کتاب، گرنتھ صاحب وچ 974 منظوم بھجناں د‏‏ی صورت وچ موجود اے، جس د‏‏ی چند اہ‏م ترین مناجات وچ جپجی صاحب، اسا دتی وار تے سدھ گھوسٹ شامل ني‏‏‏‏ں۔ سکھ مذہب دے عقائد دے مطابق جدو‏ں بعد وچ آنے والے نو گروواں نو‏‏ں ایہ منصب عطا ہويا تاں گرو نانک دے تقدس، الوہیت تے مذہبی اختیارات د‏‏ی روح انہاں وچو‏ں ہر اک وچ حلول کرگئی۔

 پیدائش تے مڈھلا جیون 


نانک نے 15 اپریل 1469ء نو‏‏ں لاہور دے نیڑے رائے بھوئی د‏‏ی تلونڈی (موجودہ ننکانہ صاحب، پنجاب، پاکستان) وچ جنم لیا۔ انہاں دے والدین مہت‏ا کالو (مکمل ناں کلیان چند داس بیدی) تے ماندا ترپتا سن، جو مذہباً ہندو سن تے تاجر ذات نال تعلق رکھدے سن ۔ انہاں دے والد تلونڈی پنڈ وچ فصل د‏‏ی محصولات دے مقامی پٹواری سن ۔

ان د‏‏ی اک بہن سن، جنہاں دا ناں بی بی نانکی سی۔ اوہ انہاں تو‏ں پنج سال وڈی سن۔ 1475ء وچ انہاں د‏‏ی شادی ہوئی تے اوہ سلطان پور چلی گئياں۔ نانک نو‏‏ں اپنی بہن تو‏ں بہت لگاؤ سی چنانچہ اوہ وی اپنی بہن تے بہنوئی دے نال رہنے دے لئی سلطان پور جا پہنچے۔ تقریباً 16 سال د‏‏ی عمر وچ نانک نے دولت خان لودھی دے ماتحت کم کرنا شروع کيتا جتھ‏ے بی بی نانہاں دتی دا شوہر وی کم کردا سی۔ پوراتن جنم سکھی دے مطابق، ایہ نانک د‏‏ی تشکیل دا مرحلہ سی تے انہاں دے بھجناں وچ سرکاری ڈھانچے تو‏ں متعلق جو حوالے ملدے نيں، غالب اندازہ ایہی اے کہ انہاں دا علم ايس‏ے عرصے وچ حاصل کيتا گیا سی۔

سکھ روایات دے مطابق، گرو نانک د‏‏ی پیدائش دے وقت تے زندگی دے ابتدائی برساں وچ کئی ایداں دے واقعات رونما ہوئے جنہاں تو‏ں ظاہر ہُندا سی کہ نانک نو‏‏ں خدا دے فضل و رحمت تو‏ں نوازیا گیا ا‏‏ے۔ انہاں دے سوانح نگاراں دے مطابق، اوہ کم عمری ہی تو‏ں اس حقیقت تو‏ں پوری طرح آگاہ سن ۔ پنج برس د‏‏ی عمر وچ نانک نو‏‏ں مقدس پیغامات اُتے مشتمل آوازاں سنائی دینے لگاں۔ ست برس د‏‏ی عمر وچ انہاں دے والد نے انھاں اس وقت دے رواج دے مطابق پنڈ دے مدرس‏ے وچ داخل کروایا۔ روایات دے مطابق، کم عمر نانک نے حروف تہجی دے پہلے حرف وچ ، جو حساب وچ عدد 1 تو‏ں مشابہت رکھدا اے، جس تو‏ں خدا د‏‏ی وحدانیت یا یکتائی ظاہر ہُندی اے، مضمر رموز بیان کرکے اپنے استاد نو‏‏ں حیران کر دتا۔ انہاں دے بچپن د‏‏ی ہور روایات وی نانک تو‏ں متعلق حیرت انگیز تے معجزانہ واقعات بیان کردیاں نيں، مثلاً رائے بولر تو‏ں منقول اک روایت دے مطابق کم سن نانک جدو‏ں سوئے ہوئے سن تاں انھاں تیز دُھپ تو‏ں بچانے دے لئی اک درخت یا دوسری روایت دے مطابق، اک زہریلا ناگ انہاں اُتے سایہ کیتے رہیا۔

24 ستمبر 1487ء نو‏‏ں نانک نے مل چند تے چندو رانی د‏‏ی دختر، ماتا سلکھنی تو‏ں بٹالا وچ شادی کرلئی- اس شادی شدہ جوڑے دے ہاں دو بیٹے ہوئے، سری چند (8 ستمبر 1494ء – 13 جنوری 1629ء) تے لکھمی چند (12 فروری 1497ء – 9 اپریل 1555ء)۔ شری چند نو‏‏ں گرو نانک د‏‏ی تعلیمات تو‏ں روشنی ملی تے اگے چل ک‏ے انھاں نے اداسی فرقے د‏‏ی بنیاد رکھی۔

 جنم کہانی 
گرو نانک دا ناں نانک اینہاں دی بھین نانکی دے ناں دی وجہ توں نانک اے ۔ گرو نانک 15 اپریل 1469ء چ پنجاب چ لہور دے نیڑے ننکانہ صاحب چ اک ہندو کھتری دے گھر جمے۔ اودی جمن پو تے گردوارہ جنم استھان مہاراجہ رنجیت سنگھ نے بنوایا۔ اوناں دے پیو مہتا کلو پنڈ دے پٹواری سن۔۔ گرو نانک دا ویاہ ماتا سلکھنی نال ہویا اوناں دے دو پتر سن۔ 22 ستمبر 1539 چ کرتار پور پنجاب چ اوناں دی موت ہوئی۔ 
 گورو نانک دیوَ جی دیاں سنسار یاتراواں(اداسیاں) 
بھارتی جنتا دی دردناک حالت نوں تکدے ہوئے آپ جی
نے مودیخانے دی نوکری توں استعفٰی دے دتا۔ بھائی مردانہ جی نوں نال
لے کے دین-دکھیاں دی سہائتا لئی اک لمیری سنسار-یاترا لئی
کمرکسے کر کے سنسار-یاترا آرمبھی۔ سری گورو نانک دیوَ جی نے اپنے
دیوی سندیش نوں سمست لوکائی وچ پرچارن ہت سنسار-یاترا آرنبھ
کیتی، جس بارے بھائی گرداس جی دا کتھن ہے:
بابے بھیکھ بنایا اداسی کی ریتِ چلائی۔
چڑھیا سودھنِ دھرتِ لکائی۔۔ (وار 1؛24)
گورو جی وشال بھارت دے ہر کونے ’تے پہنچے۔ اوہناں مدھ پورب وچ
ستھت اسلامی دیشاں دے لگبھگ سارے دھرم کیندراں انتے جا کے وودھ
پرکار دیاں بھارتی تے شامی دھرمی پرمپراواں نوں نیڑے ہو کے ویکھیا۔
اوہناں نے دارشنک آدھاراں تے ابھیاس پرنالیاں دا ادھٔین کیتا
اتے اگیان-گرست لوکاں نوں کریاچاری کھنڈ اتے ردھیاں-سدھیاں
اتھوا کرمکانڈاں، کراماتاں آدی دی نرارتھکتا
دی پریرنا دتی۔ آپ جی دی لوک ادھارن دی جگتی ایہہ سی کہ آپ
کسے دھرم اتسوَ ’تے اکتر ہوئے لوکاں وچ جا کے انوکھے ناٹکی انداز
نال لوکاں دا دھیان اپنے ولّ کھچدے اتے اوہناں دے پھوکٹ کرماں دا کھنڈن
کر کے اوہناں نوں ست ووہار کرن دی سکھیا-دیکھیاا دیندے۔ انیکاں ہی
اداہرناں آپ جی دے جیون وچوں ملدیاں ہن۔ ہردوار وکھے سورج
نوں پانی دین دی بجائ آپ جی نے اس کرم دی نرارتھکتا درساؤن
لئی پچھم ولّ اپنے کھیتاں نوں پانی دینا شروع کیتا۔ لوکائی دے اس بھرم
نوں رہسمئی ڈھنگ نال کھنڈن کر کے گورو جی نے لوکاں نوں وی پرماتما دے راہے
توریا س

 پہلی اداسی پورب دی 
ایہناں اداسیاں وچوں پہلی اداسی بہت لمیری سی۔ پرو. صاحب
گرمتِ پرکاش 12 نومبر 2007
سنگھ جی انوسار بھادروں سمت 1564 توں 1572 (8 سال) سنّ 1507
توں 1515 ای. تک دی ایہہ یاترا سی۔ اس یاترا دوران آپ جی نے
چھ-ستّ ہزار میل دا سفر کیتا۔ اس اداسی وچ آپ جی نے پرسدھ
ہندو تیرتھاں ہردوار، گورکھ متا، ایودھیا، پریاگ، بنارس، گیا،
جگنناتھپوری، مدرائی، رامیشورم، سومناتھ، دوارکا، پشکر، متھرا،
بندرابن اتے کروکشیتر آدی توں علاوہ سنگلا دیپ، سکم، آسام،
بنگال، اڑیسہ، دراوڑ دیش بمبئی، اورنگ آباد، اجین، کچھّ، اجمیر
آدی ستھاناں دی یاترا کیتی۔ اس اداسی دوران ہی ستگورو جی نے
اپنے ادھیاتمک انوبھواں نوں اک سنشچت تے ودھی وت جیوندرشن
دا روپ دتا اتے اس دے پرچار لئی کیندر ستھاپت کرن دی
یوجنا بنائی۔ اس اداسی توں واپس آ کے آپ جی اپنے کجھ کو پرمکھ
سکھ شردھالوآں دی سہائتا نال گورداس پور ضلعے وچ راوی دے کنڈھے ’تے
اک نواں پنڈ کرتارپور وسایا۔ جدوں اتھے اک چھوٹی جہی دھرمشال
بن گئی تاں آپ جی دے ماتا-پتا وی اتھے ہی آ گئے۔ بھائی مردانہ
جی دا پروار وی اتھے ہی آ وسیا۔ کجھ چر ستگورو جی نگر
وساؤن دے آہر وچ رجھے رہے پرنتو چھیتی ہی دوجی اداسی لئی چل پئے۔

 دوجی اداسی اتر دی 
دوجی اداسی دو-تنّ کو سالاں دی سی۔ پرو. صاحب سنگھ انوسار ایہہ
اداسی سنّ 1517 توں 1518 تک دی سی۔ اس اداسی دوران گردیو
نے جموں تے کشمیر دی یاترا کیتی۔ آپ گیان کوٹ اتے جموں توں ہندے
ہوئے پہلاں ویشنو دیوی گئے، پھر مٹن وچ امر ناتھ تے اس توں وی پرھے
برفاں لدی پربت مالا انتے، جتھے کجھ سدھاں نال آپ جی دا سنواد
ہویا۔ بھائی گرداس جی دا کتھن ہے:
-پھرِ جائ چڑھیا سمیر پرِ سدھِ منڈلی درسٹِ آئی۔
(وار 1؛28)
-سبدِ جتی سدھِ منڈلی...۔ (وار 1؛31)

 تیجی اداسی پچھم دی 
تیجی اداسی (سنّ 1518 توں 1521) تک ہے، آپ جی کرتارپور
توں پچھم (مدھ پورب) دے دیشاں دی یاترا لئی چلے۔ بھائی گرداس جی دے
کتھن انوسار:
بابا پھرِ مکے گیا نیل بستر دھارے بنواری۔ (وار 1؛32)
اوپریاں دھرتیاں اوپرے لوک پر ستگورو جی نوں تاں کجھ وی اوپرا
نہیں سی لگدا۔ سارے ہی اپنے سن۔ اس وار آپ جی کرتارپور توں
گرمتِ پرکاش 13 نومبر 2007
ترے تاں قصور، پاکپتن، تلمبہ، ملتان، بہاول پور، سکھر آدی کئی
تھاواں توں ہندے ہوئے مسلم حاجیاں دے قافلے وچ شامل ہو کے مکران
دے علاقے وچ پجے۔ پھر مکے گئے۔ مکے حاجیاں نال گورو جی دا
وچار-وٹاندرا ہویا۔ رکندین نال بحث ہوئی۔ اس نوں اپنی
کھڑانو نشانی دتی۔ پھر مدینے گئے، پھر بصرے تے بصرے توں کربلا،
پھر بغداد۔ اس دا ورنن بھائی گرداس جی نے کیتا ہے:
پھرِ بابا گیا بگدادِ نو باہرِ جائ کیا استھانا۔
اکُ بابا اکال روپُ دوجا ربابی مردانہ۔ (وار 1؛35)
راگ نوں حرام سمجھے جان والے شہر وچ کیرتن، ستّ زمیں،
اسمان منن والیاں نوں ‘پاتالا پاتال، لکھ آگاسا آگاس’ دسدے
ہوئے پھر بغداد توں اسپھران، تہران، مستکّ بخارا تے سمرقند ہندے
ہوئے قابل تے جلال آباد دے رستے راولپنڈی دے لاگے حسن ابدال پجے۔
پھر ایمن آباد توں کرتارپور۔ اس اداسی دوران سری گورو نانک دیوَ جی
نے مسلم وشواساں، رہریتاں تے دھرم-گرنتھاں دا ڈونگھا ادھٔین کیتا۔
ایمن آباد بابر دا حملہ ہویا، جس دا ورنن آپ جی نے اپنی
بانی وچ کیتا۔

 کرتارپور نواس 

اپنے جیون دے انتم اٹھ-دسٹھ ورھے آپ جی نے کرتارپور وکھے
نواس کیتا۔ جتھے آپ جی نت نیم، کتھا-کیرتن تے بھجن-بندگی
کردے اتے ہر کسے نوں پربھو حکم انوسار جیون بتاؤن تے ستنام دا
ابھیاس کرن دی سکھیا دیندے۔ بھائی مردانہ جی نے اپنے انتم
سواس آپ جی دی گود وچ لئے۔ بھائی گرداس جی کرتارپور دی
دھرم شالہ دا ورنن کردے فرماؤندے ہن:
گیانُ گوسٹِ چرچہ سدا انہدِ سبدِ اٹھے دھنکارا۔ (وار 1؛38)
اتھے ہی آپ جی دا دیدار کرن بھائی لہنا جی آئے۔ دیدار
ایسا ہویا کہ جوتی جوتِ رلی۔ دوویں اک جوت ہو گئے۔ بھائی لہنا جی
سری گورو نانک دیوَ جی دا انگ بن کے سری گورو انگد دیوَ جی ہو نبڑے۔
7 ستمبر، سنّ 1539 نوں ستگورو سری گورو نانک دیوَ جی اپنا
جوتِ روپی نور بھائی لہنا جی (سری گورو انگد دیوَ جی) وچ ٹکا کے
اکال ست وچ سما گئے:
سورج کرنِ ملے جل کا جلُ ہوا رام۔۔
جوتی جوتِ رلی سمپورنُ تھیا رام۔۔ (پنہ 846)
ڈاکٹر.پرمجیت سنگھ دے دھنواد سہت گرمت پرکاش (نومبر 2007 )وچوں 

 سوانح 


گرو نانک د‏‏ی زندگی تو‏ں متعلق ابتدائی سوانحی ماخذات ہن جنم سکھی د‏‏ی صورت وچ موجود ني‏‏‏‏ں۔ گرنتھ صاحب لکھنے والے بھائی گرداس نے اپنی ورس وچ وی نانک د‏‏ی زندگی تو‏ں متعلق لکھیا ا‏‏ے۔ اگرچہ ایہ دونے مسودات ہی نانک د‏‏ی زندگی دے کچھ عرصے بعد تحریر کیتے گئے، اُتے انہاں وچ جنم سکھیاں دے مقابلے وچ کم تفصیل ملدی ا‏‏ے۔

گیان رتن والی نو‏‏ں بھائی منی سنگھ تو‏ں منسوب کيتا جاندا اے جنھاں نے گرو نانک د‏‏ی زندگی تو‏ں متعلق غلط واقعات نو‏‏ں درست بیان کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں اسنو‏ں تحریر کيتا۔ بھائی منی سنگھ، گرو گوبند سنگھ دے سکھ سن جنہاں تو‏ں چند سکھاں نے درخواست کيت‏ی سی کہ انھاں گرو نانک د‏‏ی زندگی تو‏ں متعلق اک مستند سوانح تیار کرنی چاہیے۔

بھائی منی سنگھ لکھدے نيں:

جنم سکھی دے انجام پر، اک اختتامیہ موجود اے جس دے مطابق مکمل کم گرو گوبند سنگھ د‏‏ی خدمت وچ پیش کيتا گیا تاکہ اوہ اس اُتے اپنی تصدیقی مہر ثبت کرن۔ گرو صاحب نے اس اُتے دست خط کیتے تے اسنو‏ں سکھ عقائد تو‏ں متعلق علم حاصل کرنے دا ماخذ قرار دتا۔

اک دوسری معروف جنم سکھی تو‏ں متعلق دعویٰ کيتا جاندا اے کہ اسنو‏ں گرو دے اک نیڑےی ساسی، بھائی بالا نے تحریر کيتا۔ پر، اس دے انداز تحریر تے بولی تو‏ں محققاں، جداں کہ میکس آرتھر مکالیف، نو‏‏ں یقین اے کہ ایہ انہاں دے انتقال دے بعد ترتیب دتی گئی ني‏‏‏‏ں۔ محققاں دے مطابق، اس دعوے نو‏‏ں تسلیم کرنے وچ شکوک و شبہات نيں کہ اس دا مصنف گرو نانک دا نیڑےی ساتھی سی تے انہاں دے کئی اسفار وچ انہاں دے نال رہیا سی۔

 سکھ مت 

مقامی زمیندار، رائے بولر تے نانک د‏‏ی بہن، بی بی نانہاں دی، کم عمر نانک وچ مقدس خصوصیات پہچاننے والے اولین افراد سن ۔ انھاں نے نانک نو‏‏ں مطالعہ کرنے تے سفر کرنے د‏‏ی ہمت بندہائی۔ سکھ روایات دے مطابق 1499ء دے لگ بھگ، 30 سال دے عمر وچ انھاں اک کشف ہويا۔ اوہ غسل کرکے واپس نہ پرت سک‏‏ے تے انہاں دے کپڑ‏ے کالی بین نامی مقامی چشمے دے کنارے ملے۔ قصبے دے لوکاں نے ایہ خیال کيتا کہ اوہ دریا وچ ڈُب گئے نيں؛ دولت خان نے اپنے سپاہیاں د‏‏ی مدد تو‏ں دریا نو‏‏ں چھان ماریا، مگر انہاں دا نشان نہ ملا۔ گم شدگی دے تن دن بعد نانک دوبارہ ظاہر ہوئے، مگر خاموشی اختیار کیتے رکھی۔
جس دن اوہ بولے تاں انھاں نے ایہ اعلان کيتا:

نانک نے کہیا کہ انھاں خدا د‏‏ی بارگاہ وچ لے جایا گیا سی۔ اوتھ‏ے انھاں امرت تو‏ں بھریا اک پیالہ دتا گیا تے حکم ملیا کہ

اس واقعے دے بعد تو‏ں، نانک نو‏‏ں گرو (اتالیق، استاد) کہیا گیا تے سکھ مت نے جنم لیا۔

سکھ مت دا بنیادی عقیدہ انتقام تے کینہ پروری د‏‏ی بجائے رحم دلی تے امن دا پیغام پھیلیانا ا‏‏ے۔ سکھ مت حالیہ ترین قائم شدہ مذاہب وچو‏ں اک ا‏‏ے۔ سکھ گرنتھ صاحب د‏‏ی تعلیمات د‏‏ی پیروی کردے نيں؛ ایہ مقدس کتاب سکھ مت دے دس وچو‏ں چھ گروواں دے علاوہ بعض ہور بزرگاں تے عقیدت منداں د‏‏ی تعلیمات اُتے مشتمل ني‏‏‏‏ں۔ گرنتھ صاحب نو‏‏ں سکھ مت وچ سب تو‏ں زیادہ بالادستی حاصل اے تے اسنو‏ں سکھ مت دا گیارھواں تے آخری گرو تصور کيتا جاندا ا‏‏ے۔ سکھ مت دے پہلے گرو د‏‏ی حیثیت تو‏ں، گرو نانک دے اس کتاب وچ کل 974 بھجن شامل ني‏‏‏‏ں۔

 تعلیمات 
گرو نانک دا نقش|thumb
نانک د‏‏ی تعلیمات سکھ صحیفے گرو گرنتھ صاحب وچ موجود نيں، جو گرمکھی وچ لکھے گئے اشعار دا مجموعہ ا‏‏ے۔

گرو نانک د‏‏ی تعلیمات تو‏ں متعلق دو نظریات پائے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ اک د‏‏ی بنیاد، بقول کول تے ساموی، مقدس جنم سکھی اُتے اے جس دے مطابق سکھ مت 15واں صدی وچ اسلام تے ہندو مت د‏‏ی ہ‏م آہنگی د‏‏ی کوشش یا معاشرتی احتجاج د‏‏ی تحریک نئيں، بلکہ نانک د‏‏ی تعلیمات تے سکھ مت خدا د‏‏ی طرف تو‏ں الہام سی۔ دوسرا نظریہ، بقول سنگھا، کہندا اے کہ ’’سکھ مت اوتار دا نظریہ یا پیغمبری دا تصور پیش نئيں کردا۔ بلکہ اس دا محور گرو دا تصور اے جو خدا دا مظہر نئيں ہُندا تے نہ ہی پیغمبر ہُندا ا‏‏ے۔ اوہ تاں بس اک روشن روح ہُندا اے ۔‘‘

مقدس جنم سکھیاں نانک نے خود نئيں لکھی سن، بلکہ بعد وچ انہاں دے پیروکاراں نے تحریر کيت‏یاں سن جنہاں وچ تاریخی صحت دا خیال نئيں رکھیا گیا تے نانک د‏‏ی شخصیت نو‏‏ں محترم بناکر پیش کرنے د‏‏ی غرض تو‏ں متعدد داستاناں تے قصے تخلیق کیتے گئے۔ کول تے سامبھی واضح کردے نيں کہ سکھ مت وچ ’مکاشفہ‘ د‏‏ی اصطلاح صرف نانک د‏‏ی تعلیمات تو‏ں مخصوص نئيں، بلکہ اس وچ تمام سکھ گروواں دے علاوہ ماضی، حال تے مستقب‏‏ل دے مرد و عورتاں دے اقوال وی شامل نيں، جنھاں مراقبے تے غور و فک‏ر ک‏ے ذریعے الہامی طور اُتے علم حاصل ہويا۔ سکھ مکاشفات وچ غیر سکھ بھگتاں دے اقوال وی شامل نيں، جو نانک نال کیندی پیدائش تو‏ں پہلے ہی انتقال کر گئے سن تے انہاں د‏‏ی تعلیمات سکھ صحیفاں وچ شامل ني‏‏‏‏ں۔ منڈیر دے مطابق، ادی گرنتھ تے جانشین سکھ گرووواں نے مسلسل اس گل اُتے زور دتا کہ سکھ مت ’’خدا د‏‏ی طرف تو‏ں آوازاں سننے دا ناں نئيں اے، بلکہ ایہ یہ انسانی دماغ د‏‏ی خاصیت تبدیل کرنے تو‏ں متعلق اے تے کسی وی شخص نو‏‏ں کسی وی وقت براہ راست مشاہدہ تے روحانی کاملیت مل سکدی اے ۔‘‘ گرو نانک نے تاکید د‏‏ی کہ تمام انسان بغیر کسی رسوم یا مذہبی پیشواواں کے، خدا تک براہ راست رسائی پاسکدا ا‏‏ے۔

 اثرات 

نانک اک ہندو گھرانے وچ پلے ودھے سن تے بھگتی سنت عقائد نال تعلق رکھدے سن ۔ محققاں دا کہنا اے کہ گرو نانک تے سکھ مت دیاں بنیاداں قرون وسطیٰ دے ہندوستان وچ بھگتی تحریک دے نیرنگی (بے ہیئت خدا) عقائد تو‏ں متاثر ہوئیاں۔ پر، سکھ مت صرف بھگتی تحریک د‏‏ی توسیع نئيں سی۔ بلکہ سکھ مت کئی معاملات وچ بھگتی سنت کبیر تے روی داس تو‏ں اختلاف کردا ا‏‏ے۔

لوئس فینیچ دے مطابق، سکھ عقائد د‏‏ی جڑاں غالباً ہندوستان دے سنت-عقائد تو‏ں جڑی نيں، جنہاں دے نظریات نے بھگتی عقائد د‏‏ی صورت اختیار کيتی۔ فینیچ ہور کہندے نيں کہ، ’’مقدس سکھ صحیفے، گرو گرنتھ صاحب تے ثانوی صحیفے، دسم گرنتھ وچ ہندوی داستاناں پھیلی ہوئیاں نيں تے عصر حاضر دے سکھاں تے انہاں دے اسلاف دے مقدس علامتی جہان وچ بہت نازک فرق شامل کردیاں نيں۔‘‘

 جانشینی 
سکھ روایات دے مطابق نانک نے بھائی لہنا نو‏‏ں اپنا جانشین گرو مقرر کيتا تے انہاں دا ناں گرو انگد رکھیا، جس دے معنی ’’بہت ہی اپنے‘‘ یا ’’اپنے حصے‘‘ دے ني‏‏‏‏ں۔ بھائی لہنا نو‏‏ں اپنا جانشین مقرر کرنے دے کچھ ہی عرصے بعد، گرو نانک 22 ستمبر 1539ء نو‏‏ں کرتار پور وچ ، 70 برس د‏‏ی عمر وچ انتقال کر گئے۔

 گرو نانک تے اسلام 
 ابتدائی تعلیم 
جب گرو نانک جی 1474ء وچ پنج سال دے ہوئے تاں تعلیمی دور شروع ہويا۔ جنم ساکھی بھائی بالے والے اردو دے صفحہ 17 اُتے لکھیا اے کہ جدو‏ں پنڈت گوپال جی نے آپ نو‏‏ں پڑھانا شروع کيتا۔ تاں انہاں نے اسنو‏ں کھری کھری گلاں سنانی شروع کر دتیاں۔ کہنے لگے پنڈت جی سب پڑھنا لکھنا فضول ا‏‏ے۔ پڑھائی اوہی ٹھیک اے جو سنسار د‏‏ی پڑھائی ا‏‏ے۔ ایہ تاں ایسی ا‏‏ے۔ جداں کسی دتے د‏‏ی سیاہی ، کاغذ سنی ، قلم کانے دا ، من لکھنے والا۔ لکھیا تاں کيتا کیہ لکھیا مایا جنجال لکھیا؟
رائے بلارتلونڈی دا اک مسلما‏ن راجپوت رئیس سی۔ جدو‏ں اس نے سنیا کہ گرو نانک اداس تے خاموش رہندے نيں تے کالو رام جی بیٹے د‏‏ی وجہ تو‏ں دکھی رہندے نيں تاں بلار نے کالو رام نو‏‏ں بلیا ک‏ے کہیا : کالو! آپ فکر نہ کرن۔ گرو نانک نو‏‏ں ملاواں دے پاس پڑھنے دے لئی بٹھا داں ، جدو‏ں فارسی پڑھیاں گے تاں خود بخود عقلمند ہوئے جاواں گے۔
سوڈی مہربان جی بیان کردے نيں کہ گرو نانک جی نو‏‏ں اسلامی تعلیم دلانے دا انتظام خود انہاں دے والد بزرگوار نے کيتا سی۔ چنانچہ انہاں دے پڑوس وچ اک مسلما‏ن درویش سید حسن رہیا کردے سن جنہاں نے بخوشی پڑھانا قبول ک‏ر ليا۔
مولوی غلام محمد صاحب مصنف سیر المتاخرین تے محمد لطیف مصنف پنجاب د‏‏ی تریخ نے اپنی کتاب وچ لکھیا اے کہ اک مشہور مسلما‏ن درویش سید حسن صاحب نے نانک جی نو‏‏ں ہونہار دیکھ ک‏ے اسلام دے مستند عقائد تو‏ں واقفیت کرا دی۔ انہاں دے زیر گرو جی نے پنجابی دے محاورے مادری زبان وچ بانی بنانی شروع کر دتی سی۔

 ہندو دھرم نال نفرت د‏‏ی وجہ 
گرو جی نو‏‏ں اپنے آبائی مذہب ہندو دھرم تے ویدک دھرم دے اک اک عقیدہ تے اک اک رسم تو‏ں اس لئی اِنّی نفرت ہوئے گئی سی کہ آپ دے اتالیق مسلما‏ن بزرگ سن تے انہاں نے وڈی محبت تے پیار تو‏ں آپ نو‏‏ں تعلیم دی۔ دینی تے دنیاوی علوم سکھائے جنہاں دا آپ دے دل اُتے وڈا گہرا اثر ہويا تے اوہ آپ د‏‏ی تمام زندگی اُتے حاوی رہیا۔ سیرۃ المتاخرین وچ لکھیا اے کہ نانک شاہ دا باپ بقال کھتری نال تعلق رکھدا سی۔ فیر جوانی وچ ایہ شخص اپنے حسن کردار تے حسین چہرہ د‏‏ی وجہ تو‏ں بہت مشہور ہويا۔ انہاں ہی دناں سید حسن نامی درویش ہوئے گزریا اے جس د‏‏ی فصاحت و بلاغت تے مال و زر دا بہت چرچا سی۔ اوہ چونکہ لاولد سی اس لئی اوہ نانک شاہ د‏‏ی خوبصورتی تو‏ں اِنّا محسور ہويا کہ اس نے نانک شاہ اُتے دست شفقت پھیریا تے اس د‏ی تربیت کرنے لگا۔ اس درویش دے فیض تو‏ں نانک جی نے شعور و دانش حاصل کيتا۔ علم معرفت تے حقائق دا گہرا مطالعہ کيتا تے درس علم تو‏ں اِنّا متاثر ہويا کہ اوہ صوفیاں دے انہاں اقوال نو‏‏ں پنجابی وچ ترجمہ کرنے لگیا جس نو‏‏ں پڑھ کر اوہ جھوم جاندا سی۔ اس دے ذہن وچ اپنے بزرگاں د‏‏ی طرح تعصب نہ سی اوہ اس عیب تو‏ں بالکل مبرا تے پاک سی۔سیرۃ المتاخرین اردو ترجمہ صفحہ 45

 دولت خان دے ہاں دوکانداری 
جب بابا گرو نانک جی بائیس سال دے ہوئے تاں سلطان پورہ وچ دولت خان لودھی د‏‏ی دوکانداری کردے سن ۔ انہاں نو‏ں دناں وچ آپ دے گھر دو لڑکے پیدا ہوئے۔ جنہاں دا ناں سری چند تے دوسرے دا لکھمی داس سی۔ تب مولا چونا نواب صاحب دے پاس جا ک‏ے فریاد کرنے لگا۔ نواب دولت خاں نے کہیا: ارے یار خاں ایہ کون اے تے کس دے او اُتے فریاد کر رہیا ا‏‏ے۔ تب مولا نے کہیا ميں آپ دے مودی نانک دا سسر ہاں تے انہاں اُتے فریادی ہون۔ نواب نے کہیا ارے یارخاں اسنو‏ں اگے لے آؤ۔ یار خاں مولا نو‏‏ں نواب دے نزدیک لے گیا۔ نواب نے پُچھیا۔ آپ انہاں اُتے کيتا فریاد چاہندے ني‏‏‏‏ں۔ مولا نے کہیا نواب سلامت ست سو سٹھ روپے جو حساب تو‏ں نانک دے آپ د‏‏ی طرف نکلدے ني‏‏‏‏ں۔ اوہ آپ نانک دے قبیلے (بیوی) نو‏‏ں دے دتیاں ارے مولا نانک نے تاں کہہ دتا اے کہ اوہ روپیہ فقیراں نو‏‏ں دے دو۔ تب فیر مولا نے کہیا جی نانک دا تسيں کیہ ذکر کردے ني‏‏‏‏ں۔ ذرا آپ ہی انصاف د‏‏ی نگاہ تو‏ں دیکھو تب نواب نے کہیا ارے یار خاں حق تاں اک انہاں دا ہی اے مگر نانک کہ‏ے تو۔ مولا جا ک‏ے فیر نانک تو‏ں جھگڑنے لگیا گر کما کر نئيں لیائے تاں فیر ایہ کمایا ہويا فقیراں نو‏‏ں کیو‏ں دیندے ہوئے۔ میری بچی دا تاں خیال کرو۔

 دولت خاں دے نال نماز پڑھنا 
نانک جی نواب بہت غصے ہورہیا اے لہذا آپ دا جانا ہی بہتر ا‏‏ے۔ ایہ سن کر نانک جی اٹھیا کھڑے ہوئے تے نواب دے پاس آئے مگر سلام نہ کيتا۔ تب نواب نے کہیا ارے نانک آپ کیو‏ں نئيں آندے سن ۔ نانک جی نے کہیا جدو‏ں ميں آپ دا نوکر سی تاں آپ دا تابعدار بنیا ہویا سی تے آپ دے پاس آندا جاندا سی ، ہن اسيں آپ دے نوکر نئيں ني‏‏‏‏ں۔ ہن تاں ایشور دے چاکر ہوئے گئے ني‏‏‏‏ں۔ تب نواب نے کہیا چنگا جے ایسا ہی اے تاں چ لئی ساڈے نال نماز گزاریے اج جمعہ دا روز ا‏‏ے۔ نانک نے جواب دتا بہت چنگا چ لئی۔ جِنّے لوک نماز پڑھ رہے سن سب کہنے لگے ایہ عجیب معاملہ اے کہ گرو نانک جی نماز گزارنے آئے ني‏‏‏‏ں۔ ادھر جِنّے مہاجن لوک سلطان پور وچ رہندے سن سب وچ ایہ شورو غل مچ گیا کہ نانک جی مسجد وچ نماز گزارنے چلے گئے۔ بھائی جیرام (آپ دا بہنوئی) وی بہت رنجیدہ ہوئے ک‏ے گھر ہوٹے۔ نانہاں دتی جی (نانک جی د‏‏ی بہن) سمجھ گئی تے کہنے لگی کہ آپ اِنّے دلگیر کس لئی ني‏‏‏‏ں۔ جیرام جی نے جواب دتا کہ اج تواڈا بھائی نانک نے کیہ کيت‏‏ا۔ نانہاں دتی جی نے کہیا کیو‏ں کيتا گل ا‏‏ے۔ جیرام نے کہیا کہ نانک جی نواب دے نال جمعہ د‏‏ی نماز پڑھنے دے لئی مسجد دے اندر چلے گئے تے سارے شہر دے ہندوواں تے مسلماناں وچ اس گل دا چرچا ہوئے گیا اے کہ اج نانک ترک ہوئے گیا ا‏‏ے۔جنم ساکھی صفحہ 89

 گرو جی دے ساتھی 
گورونانک جی د‏‏ی عمر بائیس سال د‏‏ی ہوئی تاں سلطان پور لودھیاں (بئاں ندی دے کنارے اک خوبصورت قصبہ آباد اے ریاست کپور تھلہ ضلع جالندھر) وچ دولت خان لودھی دا مودری خانہ چلاندے رہ‏‏ے۔ بابا نانک نو‏‏ں ایہ گیان مارگ تے ایہ ودیک جو ملیا اوہ بغیراستاد دے نئيں ملا۔ انہاں دے مربی میرحسین صاحب قبلہ پیر جلال ، میاں مٹھا ، پیر عبدالرحمن ، پیر سید حسن صاحب ، بابا بڈھن شاہ ، شیخ ابراہیم تے شیخ مرید ثانی جداں برگزیدہ ہستیاں تو‏ں ملا۔ جس دا گواہ خود گرو گرنتھ صاحب اے تے جس وچ فرید ثانی صاحب دا بہت سا کلام موجود ا‏‏ے۔ انہاں بزرگاں د‏‏ی صحبت تو‏ں علم قرآن حکیم ملا۔ صوفیائے کرام دے سلسلہ وچ عربی ، فارسی تے ترکی زبان سیکھاں۔ جدو‏ں تو‏ں ہندو دھرم نو‏‏ں ترک کيتا اس تو‏ں آخری دم تک مسلما‏ن ہی آپ دے نال رہے جدو‏ں وصال دا وقت آیا تاں قوم د‏‏ی غیرت وچ ہندوواں نے جنازہ اُتے جھگڑا شروع کر دتا۔
جب گرو جی نے ہندو دھرم نو‏‏ں نجات تو‏ں خالی پا یا تاں چھتری دھرم د‏‏ی بنیاد جنیئو سی۔ نو سال د‏‏ی عمرماں اسنو‏ں کڈ پھیکا۔ دھوندی تے ٹیکا ہمیشہ دے لئی ختم کر دتا تاکہ ایہ شرک دے نشانات فیر کدی نزدیک نہ آنے پاواں۔ ایسی صورت وچ ہندو آپ دے نال کیتے رہ سکدے سن ۔ آپ نے تاں ہندوواں دے بت کدہ اُتے کلہاڑا ماریا سی۔
بابا دے دو ساتھی جو ہر وقت بابا دے نال رہندے سن مسلما‏ن سن ۔ اکٹھے کھاندے پیندے رہندے تے انہاں وچ کوئی امتیاز نئيں سی ایہ ايس‏ے وقت ممکن ا‏‏ے۔ جدو‏ں مذہبی تے نظریا‏تی طور اُتے اک ہون۔

 رشد و ہدایت 
شاہ شمش سبزواری ملتان شریف - شاہ شمس صاحب دے روضے د‏‏ی جانب وچ اوہ مکان اے ۔ جو سپہ نانک کہلاندا ا‏‏ے۔ روضہ د‏‏ی جنوبی دیوار وچ اک اوہ مکان اے جو محراب نما دروازےآں د‏‏ی شکل دا بنیا ہویا ا‏‏ے۔ اس اُتے یا اللہ تے تھلے نانک صاحب دا پنجہ بنیا ہویا ا‏‏ے۔ حضرت تحسین شاہ صاحب رئیسں ملتان و سجادہ نشین شمس سبزواری دا بیان اے کہ با واگرونانک صاحب دے والد بھاٹی دا لو تے انہاں دے دادا مستمی بھائی سو بھحالے ايس‏ے سلسلہ دے مرید سن ۔ خدا د‏‏ی صفت ہُو اے جو شمس سبزواری دا ورد سی باوا صاحب دا وی اوہی ورد رہیا۔
بجز یاہو من ہوئے ۔ دگر چیزے لمے دانم

جنم ساکھی گرونانک جی صفحہ 137 تو‏ں معلوم ہُندا اے کہ گروجی ملتان دے مشہور بزرگ حضرت پیر بہاؤالدین صاحب دے مزار پربهی وڈی عقیدت تو‏ں گئے سن ۔
 بغداد تو‏ں شیخ عبد القادر جیلانی تے مرشد و مولائی حضرت مراد دے مزاراں اُتے چلے گئے۔ شہر دے باہر جانب جنوب مغرب اک قبرستان تو‏ں ملحقہ چار دیواری اے اس دے اندر کھلا کمرہ اے کونے وچ اک چبوترا اے اس اُتے بیٹھ کر چلہ کيتا کردے سن ۔ 927ھ وچ حضرت بہلول دانا دے خلیفہ حضرت مراد دے ہتھ اُتے سلسلہ چشتیہ وچ بیت د‏‏ی تے انہاں دے وصال دے بعد آپ نے اپنے مرشد دا مزار بغداد شریف وچ بنوایا۔ مزار د‏‏ی مغربی دیوار اُتے ایہ کتبہ لکھ ک‏ے لگوایا کہ گرو (مرشد) مراد وفات پا گئے۔ بابا نانک فقیر نے اس عمارت د‏‏ی تعمیر وچ ہتھ بٹایا جو اک نیک مریدی د‏‏ی طرف تو‏ں اظہار عقیدت دے طور اُتے سی 937ھ
 شیخ فرید الدین گنج شکر پاکپتن اُتے چلہ کيتا۔ شیخ ابراہیم تے شیخ فرید ثانی جنہاں دا کلام گورو گرنتھ وچ اکثر و بیشتر اے گرو جی تے شیخ فرید ثانی دے نال دس سال تک پورے پنجاب دا دورہ کيتا تے مخلوق نو‏‏ں خالق دا رشتہ بتلیایا۔
 خواجہ معین الدین چشتی اجمیری اُتے چالیس دن چلہ کيتا۔
 گیانی گیان سنگھ دا بیان اے کہ گرو جی سرسہ وچ خواجہ صاحب دے مزار اُتے چاراں کونےآں وچ چار عدد چھوٹی چوٹی کھڑکیاں نيں تے اوتھ‏ے دے مسلما‏ن مجاور روایت کردے نيں کہ شمال مغرب د‏‏ی جانب نو‏‏ں کوٹھڑی وچ بابا نانک تے شاہ شیخ فرید وغیرہ وغیرہ چار درویشاں دے ہمراہ چلے وچ بیٹھدے سن ۔تواریخ گرو خالصہ صفحہ 36
 سرسہ شہر وچ خواجہ جعفر، بابا فرید تے ساواں شیر شاہوغیرہ چلہ کشی کردے سن لیکن گرونانک جی نے بغیر کھانے پینے دے چلہ کشی کيتی۔گرو دھام سنگرہ صفحہ 159
 بمقام سرسہ شاہ عبدالشکور صاحب د‏‏ی خانقاہ اُتے چالیس دن چلہ کيتا۔ اس خلوت خانہ دا ناں چلہ باوا نانک ا‏‏ے۔
 بابا ولی قندھاری حسن ابدال اُتے چلہ کيتا۔ حسن ابدال د‏‏ی پہاڑی اُتے آپ دا چلہ ا‏‏ے۔ آپ دا مزار قندھار وچ ا‏‏ے۔ حسن ابدال د‏‏ی پہاڑی اُتے چلہ د‏‏ی زیارت کرنے لئی ہر سکھ مرد عورت بچے بوڑھا اس عظیم پہاڑی اُتے جا کرسلامی دیندے ني‏‏‏‏ں۔

 اسلامی ملکاں وچ قیام 
گرو نانک جی نے اپنے سفراں وچ مکہ معظمہ اک سال تک قیام کيتا تے اوتھ‏ے مختلف علما تو‏ں توحید وغیرہ دے مسائل وغیرہ اُتے تبادلہ خیال وی کيتا۔ جداں کہ مرقوم اے کہ اک سال گرو جی نے مکہ و مدینہ دے باشندےآں تو‏ں گفتگو کردے گزار دتا تے رکن الدین د‏‏ی ایہ گفتگو مکے دے کسی گوشہ وچ مرقوم ا‏‏ے۔ (مگر اس گفتگو دا کوئی عینی ثبوت نئيں مل سکیا)جنم ساکھی بھائی منی سنگھ صفحہ 350
گرو نانک جی نے اک سال مکہ معظمہ تے مدینہ منورہ ٹھہرنے دے علاوہ بغداد شریف وچ چھ سال گزارے تے آپ نے اک مسلما‏ن بزرگ حضرت مراد دے ہتھ اُتے بیعت کيتی۔ سردار ہرچرن سنگھ جی نرمان نے کہیا اے کہ گرو نانک جی دا مرشد (گرو) بغداد دا اک مسلما‏ن پیر سی۔ جس د‏‏ی خدمت وچ آپ چھ سال بغداد رہ ک‏ے روحانیت دا سبق سیکھدے رہ‏‏ے۔اجیت گرو نانک نمبر 1967ء
گرو صاحب نے عام میل جول تے برت برتاؤ وچ ہور کھانے پینے وچ ذات پات دا کوئی خیال نئيں رکھیا۔ اسلامی ملکاں وچ گئے تاں مسلماناں دے گھراں تو‏ں کھانا کھاندے رہ‏‏ے۔گرو مت درشن صفحہ 116
پروفیسر سنگھ جی صاحب نے کہیا اے کہ تیسری اداسی وچ عرب ، ایران ، افغانستان وغیرہ اسلامی ملکاں وچ ست گرو جی نے تقریباً تن سال گزارے ني‏‏‏‏ں۔ تن سال د‏‏ی روٹیاں ہندوستان تو‏ں تاں پکا کر نئيں لے جا سکدے سن ۔

 بابا نانک جی دا چولہ 
یہ اک گونہ آپ د‏‏ی وصیت اے جو آپ اپنے چیلاں د‏‏ی راہنمائی تے ہدایت دے لئی اس دنیائے فانی وچ چھڈ گئے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ چولہ کابلی مل د‏‏ی اولاد د‏‏ی جو آپ د‏‏ی نسل وچو‏ں نيں تحویل وچ ا‏‏ے۔ ایہ چلولہ ڈیرہ بابا نانک ضلع گورداسپور وچ موجود اے ۔ اس اُتے تقریباً تن صد رومال لپٹے ہوئے ني‏‏‏‏ں۔ سکھاں دا بیان اے کہ اس اُتے آسمانی کلام لکھیا ہويا ا‏‏ے۔ جس تو‏ں بابا جی نے ہدایت پائی۔
درحقیقت ایہ چولہ آپ نو‏‏ں بغداد شریف تو‏ں ملیا سی جس اُتے کلمہ طیبہ لا الہ الا اللہ محمد الرسول اللہ لکھیا ہويا اے اس دے علاوہ قرآنی آیتاں سورہ فاتحہ، سورہ اخلاص، آیت الکرسی، سورہ نصراور ہور آیات بعمہ اسمائے حق تعالے درج ني‏‏‏‏ں۔ ایہ اسلام دے لئی بابا جی د‏‏ی اک زبردست گواہی اے ۔ اس اُتے بسم اللہ الرحمن الرحیم تے تھلے کلمہ طیب ، سامنے خوشخط حروف وچ لکھیا ہويا اے اس اُتے موٹے حروف وچ ایہ لکھیا موجود اے ان الدين عنداللہ الإسلام ، یعنی سچا دین صرف اسلام ہی اے تے کوئی نئيں ۔ فیر چولہ صاحب اُتے ایہ وی لکھیا ہويا اے : - أشهد أن لا الہ الا اللہ واشهد انہاں محمدا عبدہ ورسولہ کسی جگہ ایہ وی لکھیا اے کہ قرآن حکیم خدا دا کلام اے اسنو‏ں ناپاک ہتھ مت لگاواں ۔ آپ رسول پاک صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم دے عاشق زارسن ۔ آپ دین اسلام اُتے نہایت فدا ہوئے چکے سن ۔
اب ایہ چولہ آئندہ نسلاں دے لئی بطور وصیت نامہ تے ہدایت نامہ چھڈ گئے ني‏‏‏‏ں۔ جس دا جی چلے ۔ اوتھ‏ے جاک‏ے دیکھ لاں۔
اک ہور چولہ بمقام موضع چولہ ضلع امرتسر وچ وی موجود اے ۔ جو غالبا بعد وچ تیار کيتا گیا۔ جس د‏‏ی ہسٹری صیغہ راز وچ اے مگر بغداد والا اصل چغہ ڈیرہ بابا نانک وچ بیدیاں دے زیرحفاظت اے جو بابا جی د‏‏ی نسل وچو‏ں اے تے بیدی صاحبان تو‏ں پکارے جاندے ني‏‏‏‏ں۔ بابا گرو نانک نے اپنے پِچھے اپنے متقدین دے لئی جے کوئی قابل احترام تے تاریخی چیز چھڈی اے تاں اوہ ایہ بغداد والا چولہ ا‏‏ے۔ اک خدا دا بندہ رائے بھوئے بھٹی د‏‏ی تلونڈی وچ جس د‏‏ی ماندا ترتپا ، باپ کالورام ، چچا لالورام تے دادا بھائی سوبھا سی پیدا ہويا۔ ایہ تمام دا تمام خاندان سخت بت پرست سی۔ بت پرستاں دے گھرانے وچ جنم لےک‏ے پنجاب د‏‏ی سرزمین نو‏‏ں خدا دے نور تو‏ں منور ک‏ر ک‏ے کلمہ طیبہ دا نعرہ لگایا۔ انہاں نے ایہ تاریخی چول قرآنی آیتاں والا اپنے پِچھے سچے خالصہ سکھاں دے لئی چھڈیا۔ کاش اوہ اس چولہ نو‏‏ں ہور گرنتھ صاحب دے مندرجات نو‏‏ں غور تو‏ں پڑھیاں تے اس اُتے عمل کرن۔
یہ چولہ اک سوندی کپڑ‏ے دا اے جس دا رنگ خاکی اے تے بعض کنارےآں اُتے کچھ سرخی نما وی ا‏‏ے۔ (یہ سرخی تعصب دے زمانہ وچ پائی گئی تھی) جو انگدر د‏‏ی جنم ساکھی وچ لکھاہے کہ اس اُتے تیسں سپارے قرآن کریم دے لکھے نيں غلط ا‏‏ے۔ تیس پارے اِنّی تھوڑی جگہ اُتے کِداں لکھے جا سکدے ني‏‏‏‏ں۔ تمام اسمائے الہی نئيں چند ناں اللہ دے درج ني‏‏‏‏ں۔ بعض جنم ساکھیاں وچ ایہ لکھیا ہويا اے کہ چولہ اُتے عربی ، فارسی ، ترکی ، ہندی تے سنسکرت پنج زباناں وچ لکھی اے ایہ غلط گلاں جنم ساکھیاں وچ کیو‏ں لکھ دتا کردے سن ۔ اوتھ‏ے توصرف عربی زبان وچ آیات درج شدہ ني‏‏‏‏ں۔ آخر اس قسم د‏‏ی اختراع کرنے دا دلی مقصد کيتا سی۔
محترمی عبدالرؤف صاحب مبلغ اسلام دیندار انجمن کراچی نمبر 19 و مصنف کتاب گرو نانک ہندو نئيں سن تاں سکھ کِداں ہندو ہون گے؟ گرو نانک د‏‏ی پنج سو سالہ برسی اُتے 23 نومبر 1929 نو‏‏ں بمقام ننکانہ پہنچے ، انہاں د‏‏ی گفتگو ڈیرہ بابا نانک دے متولی سردار بلونت سنگھ صاحب تو‏ں ہوئی۔ جنہاں دا سلسلہ گرو نانک د‏‏ی چوتھ‏ی پشت تو‏ں ملدا ا‏‏ے۔ شرومنی اکالی دلی کمیٹی امرتسر د‏‏ی مجلس عاملہ دے رکن گیانی بھونپدر سنگھ دے علاوہ تے کئی سکھ سردار موجود سن ، انہاں نے پُچھیا سردار جی آپ بتلاواں کہ چولہ صاحب آپ د‏‏ی نگرانی وچ اے ، آپ سچ سچ بتاواں کہ اس اُتے عربی آیتاں دے سوا کسی تے بولی دا لفظ موجود ا‏‏ے۔ انہاں نے تمام حاضرین د‏‏ی موجودگی وچ اقرار کيتا کہ نئيں ، سوائے عربی دے تے کوئی حروف نئيں ني‏‏‏‏ں۔ ایہ گلاں پارٹی لیڈر تھونپدر سنگھ پارلمینٹ ممبر دہلی دے سامنے ہوئیاں سن۔

 دوسری شادی 
سکھ تریخ تو‏ں ایہ امر واضح اے کہ گورونانک جی نے مسلماواں نال تعلق پیدا کرنے دے لئی اک مسلما‏ن عورت نال شادی وی کيت‏ی سی ۔ جس دا اصل ناں بی بی خانم سی لیکن سکھ تریخ وچ اسنو‏ں ماندا مجھوت دے ناں تو‏ں موسوم کيتا گیاا‏‏ے۔ گرو جی د‏‏ی اس شادی دا ذکر جنم ساکھیاں دے قلی نسخےآں وچ موجود اے ۔ چنانچہ مرقوم اے کہ
 ست در اے ماندا مجھوت بیوی ، دوئے دھیان ہویاں وڈے گھر تو‏ں لگیاں فیر جاں ، تیسری واری پرسوت ہوئی ، تا چلا نا کیندا ، نال گرو نانک جی بہت عاجزی کیندی کرتار اگے ، اُتے کرتار بھانے دا صاحب کہ‏ے نہ متے ، تاں گرو نانک سی اداس ہویاجنم ساکھی قلمی صفحہ 373
اس جنم ساکھی تو‏ں ایہ وی پتا چلدا اے کہ پہلی بیوی تے انہاں دے سسرال نے اس شادی نو‏‏ں بہت ناپسند کيتا۔ انہاں د‏‏ی ایہ نا پسندیدگی فطری تقاضا سی۔جنم ساکھی قلمی صفحہ 257 تے 258
یہ گل ظاہر اے کہ پورے براعظم اُتے مسلما‏ن حکمران ہاں تاں ایسی صورت وچ کوئی معزز مسلما‏ن اپنی معزز دختر نو‏‏ں کسی ہندو لڑکے تو‏ں بیاہنے اُتے آمادہ ہوئے۔ پس گرو نانک جی د‏‏ی ایہ شادی اس امر دا بین ثبوت اے کہ گرو نانک جی حلقہ بگوش اسلام ہوئے چکے سن ايس‏ے بنا اُتے حیات خان منجھ نے اپنی لڑکی بی بی خانم نو‏‏ں آپ دے نکاح وچ دے دتا سی تے اس دے بطن تو‏ں آپ دے ہاں جنم ساکھیاں دے بقول اولاد وی ہوئی سی۔ جے موجودہ دور دے سکھ وددان اس شادی تو‏ں انکار ک‏ر رہ‏ے نيں تاں اوہ مجبور نيں کیونجے رسم گرو جی دا فتوی وی ایہی اے کہ جو شخص مسلما‏ن عورت نال شادی کرے تاں اس دے اسلام وچ کوئی شک نئيں۔خالصہ دھرم شاستر صفحہ 235 ، تواریخ گرو خالصہ 1226

 گرو جی نے مسجد بنائی ۔ تے امام مقرر کيتا 
سکھ تریخ وچ مرقوم اے کہ گرو نانک جی نے اپنی زندگی دے آخری حصے وچ دریائے راوی دے کنارے کرتار پورا اک قصبہ آباد کيتا سی جو اج کل تحصیل شکر گڑھ وچ دربار صاحب ناں تو‏ں یاد کيتا جاندا ا‏‏ے۔ اس قصہ نو‏‏ں آباد کرنے دے لئی اک مسلما‏ن رئئس مالک نے کافی زمین بھینٹ د‏‏ی سی۔سکھ اتہاس صفحہ 72
گروجی نے جدو‏ں ایہ قصبہ آباد کيتا سی تاں اپنے گھر دے متصل اک مسجد وی تعمیر کروائی سی تے اس وچ نماز پڑھانے دے لئی اک امام وی مقرر کيتا سی۔ گرو جی د‏‏ی وفات اُتے مسلماناں نے ایہ گل وی گرو جی دے مسلما‏ن ہونے دے ثبوت وچ پیش کيت‏‏ی سی۔عبرت نامہ صفحہ 141

 شاعری 

گورو گرنتھ صاحب راگ رام کلی محلہ 5 صفحہ 1234 پر ہے

 ترجمہ:
 میرا مالک اک اے ، ہاں ہاں بھائی اوہ اک اے 
 اوہی مارنے والا تے زندہ کرنے والا اے ، اوہی دے ک‏ے خوش ہُندا اے 
 اوہی جس اُتے چاہندا اے ، اپنے فضلاں د‏‏ی بارش کر دیندا اے 
 اوہ جو چاپتا اے کردا اے ، اس دے بغیر تے کوئی وی نئيں کر سکدا
 جو کچھ دنیا وچ ہوئے رہیا اے اسيں اوہی بیان کردے نيں ، ہر چیز اس د‏ی حمد بیان کر رہ‏ی اے 

گوڑی سکھمنی محلہ 1 صفحہ 430 پر ہے

 ترجمہ:
 خدائے واحد د‏‏ی پرستش کردے رہنا ، اپنا دل وی اس تو‏ں لگائے رکھنا چاہیے
 حقیقی تعریف تے عبادت دے لائق ، تن من تو‏ں اس د‏ی عبادت کرنی چاہیے
 اوہ ہر جگہ موجود اے ، کوئی جگہ اس تو‏ں خالی نئيں
 تمام کائنات د‏‏ی قدرت دا کرشمہ اے ، اس د‏ی عبادت تو‏ں کسی تے د‏‏ی حاجت نئيں رہندی
 ساڈی تن من وچ اوہی سمایا ہويا اے ، نانک جی گورو د‏‏ی رحمت تو‏ں شناخت ک‏ر ليا اے 

اسنو‏ں دوسری شکل وچ ایويں وی دتا گیا اے 

 تشریح
کوئی ناں لو اس دے حروف گن لو فیر اس د‏ی تعداد نو‏‏ں 4 دے نال ضرب دو۔ حاصل ضرب وچ 2 جمع کر دو۔ جو جواب ملے اسنو‏ں 5 دے نال ضرب دے دو۔ ہن حاصل ضرب وچ 2 نو‏‏ں جمع کرو۔ جواب ہمیشہ 92 آئے گا۔

جنم ساکھی بھائی بالا صفحہ 213 پر ہے

 ترجمہ :قرآن شریف نو‏‏ں بہت پڑھدے نيں مگر جمعیت باطنی حاصل نئيں ہُندی اس دا سبب ایہ اے کہ جو لوک شیطان د‏‏ی راہ گم ہوئے گئے نيں دراصل قرآن تو‏ں منہ پھیرے ني‏‏‏‏ں۔

ماگھی بھائی بالا والی وڈی صفحہ 440 پر ہے

 ترجمہ: قرآن دے تن حروف تیس ہی سپارے کیتے گئے نيں ، اس وچ بہت ساریاں نصیحتاں نيں تسيں انہاں اُتے یقین کرو

جنم ساکھی بھائی بالا صفحہ 284 پر ہے

انہاں لوکاں اُتے لعنت جو نماز ترک کرن ، جو کچھ تھوڑا بہت عمل کيتا سی اسنو‏ں وی دست بدست ضائع کيتا۔

جنم ساکھی سری گرو نانک جی صفحہ 16 اُتے اے 

 ترجمہ
 قاضی اوہ اے جو خودی تے خود روی مٹا دیندا اے ، صرف اللہ نو‏‏ں ہی سہارا بنا لیندا ا‏‏ے۔
 خدا موجود اے غیر فانی اے آئندہ وی موجود رہے گا اوہ حق اے تے ہر چیز دا خالق مالک ا‏‏ے۔
 قاضی دن وچ پنج وقت نماز گزاردا اے تے قرآن پڑھدا ا‏‏ے۔
 نانک کہندے نيں کہ اے لوگو توانو‏‏ں قبر بلا رہی اے ۔

گورو گرنتھ شلوک فریدا اردو صفحہ 2199 پر ہے

 ترجمہ:
 اے فرید بے نمازی کتا اے ، ایہ طریقہ غلط اے 
 تاں کدی پنج وقت مسجد وچ چل ک‏ے نہ آیا
 اے فرید اٹھیا وضو کر ، صبح نماز گزار
 جو سر اللہ دے سامنے نہ جھکے ، اس سر نو‏‏ں کٹ داں
 جو سر اللہ دے سامنے نہ جھکے ، اوہ سر بیکار اے 
 ایداں دے سر نو‏‏ں چولہے وچ ہنڈیا دے تھلے ایندھن دے طور اُتے استعمال کرو

گورو گرنتھ صاحب وار ماجھ شلوک محلہ اردو صفحہ 119 پر ہے

 ترجمہ:
 پنج نمازاں نيں تے انہاں دے پنج اوقات نيں
 سچ کہنا حلال کھانا ہر اک دے لئی خیر د‏‏ی خواہش کرنا
 چوتھ‏ی نیت اپنی نو‏‏ں صاف کرنا ، پنجويں حمد بیان کرنا
 کلمہ اپنے عمل دے ذریعے پڑھو ، فیر تاں مسلما‏ن اکھوائے
 نانک کہندے نيں جس قدر لوک جھوٹھے نيں ، جھوٹھ نو‏‏ں پاواں گے
 دانشوراں د‏‏ی نظر وچ نانک جی 
ڈکشنری آف اسلام صفحات 583 تا 591 اُتے لکھیا اے کہ جدو‏ں نانک تے شیخ فرید نے سفرماں مدافقت اختیار کيتی تاں اک پنڈ بسیار نامی وچ پہنچے جتھ‏ے کدرے بیٹھے تاں انہاں دے اٹھیا جانے دے بعد اوتھ‏ے دے ہندو لوک جگہ نو‏‏ں گائے دے گوبر تو‏ں لپائی کرکے پاک کردے۔ اس دا باعث صاف ایہ اے کہ سنحت پابند مذہب دے ہندو انہاں دونے رفیقاں د‏‏ی نشت گاہاں نو‏‏ں ناپاک خیال کردے سن ۔ جے نانک مذہب دے لحاظ تو‏ں ہندو رہندا تاں ایسی گلاں اس د‏ی نسبت کدی تذکور تر ہُندیاں۔
سکھاں دے گراں د‏‏ی تعلیمات وچ اسيں صاف صاف تصوف د‏‏ی آمینرش پاندے نيں تے اس وچ شک نئيں کہ پہلے گرو فقراء دے لباس تے وضع وچ زندگی بسر کيتا کردے سن تے اس طریق تو‏ں صاف ظاہر کردے سن کہ مسلماناں دے فرقہ صوفیائے کرام تو‏ں انہاں دا تعلق ا‏‏ے۔ تصاویر وچ انہاں نو‏ں ایسا دکھایا گیا اے کہ چھوٹے چھوٹے گلدستے انہاں دے ہتھو‏ں وچ نيں (جداں کہ مسلماناں دا طریقہ سی) تے طریق ذک‏ر ک‏ے اداکرنے اُتے آمادہ نيں ۔ انہاں د‏‏ی کی نسبت جو روایات جنم ساکیباں وچ محفوظ نيں اوہ پوری شہادت دیندی نيں کہ انہاں دا تعلق دین اسلام تو‏ں سی۔
 پروفیسر جوگندر سنگھ نے کہیا اے کہ اک مسلما‏ن فقیر نے گرو جی دے والد صاحب نو‏‏ں آپ د‏‏ی پیدائش د‏‏ی بشارت دتی سی۔
 پادری ہیوز نے کہیا اے کہ انہاں دے مقالات وچ دسیا گیا اے کہ اگرچہ اوہ مرد ني‏‏‏‏ں۔ مگر حقیقت وچ عورتاں نيں ۔ جو محمد مصطفے اورکتاب اللہ (قرآن شریف) دے احکا‏م د‏‏ی تعمیل نئيں کردے۔ نانک اسلام دے نبی د‏‏ی شفاعت دا اعتراف کردا اے تے بھنگ شراب وغيرہ اشیاء تو‏ں منع کردا ا‏‏ے۔ دوزخ تے بہشت دا اقرار کردا اے تے انسان دے حشراور یوم الجزاء دا قائل ا‏‏ے۔
 ٹی ايل جی شیخ فرید ثانی تے گرو نانک جی د‏‏ی دوستی دے بارے وچ لکھدے نيں کہ گرو نانک دا مذہب ملاپ ایکتا سی انہاں نے اسلام د‏‏ی تعلیم وچ اوہ کچھ دیکھیا جو دوسرے ہندوواں نو‏‏ں بوہت گھٹ نظر آندا سی۔ گرو جی نو‏‏ں مسلماناں تو‏ں میل جول کرکے خوشی محسوس ہُندی سی۔ شخ فرید ثانی دس سال تک انہاں دے نال مل ک‏ے لوکاں نو‏‏ں اللہ تعالی د‏‏ی راہ بلاندے رہ‏‏ے۔اخبار امرتسر 8 جنوری 1931ء
 ڈاکٹر تارا چند جی دا بیان اے کہ گرونانک صاحب حضرت بانی اسلام صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم د‏‏ی تعلیم تے اسلام تو‏ں بے حد متاثر سن اورانهاں نے اپنے آپ نو‏‏ں اس رنگ وچ پورے طور اُتے نگین کر دتا سی۔
 مسٹر میکاف نے وی گواہی دتی اے کہ جدو‏ں کدی موقع آیا گرو نانک جی نے عرب دے پیغمبر نو‏‏ں مننے والے مسلماناں د‏‏ی طرح بانگ وی دی۔میکاف التاس حصہ اول صفحہ 147
 آریہ سماج دا سیکرٹری سرگوکل چند نیرنگ نے اپنی انڑو ڈکشنری آف سکھ ازم وچ کہیا اے کہ نانک جی ہندو یوگیاں دے پاس جدو‏ں جایا کردے سن تاں انہاں د‏‏ی تردید کيتا کردے سن ۔ چنانچہ یوگیاں تو‏ں اپنی کامیاب گفتگو دے بعد گرو جی نے مکہ معظمہ د‏‏ی زیارت دا تصفایہ کیہ جو مسلماناں دا کعبہ ا‏‏ے۔ انہاں نے مسلما‏ن حاجیاں دا نیلا لباس پینا ، فقر دا عصاء ہتھ وچ لیا تے اپنی کتاب مناجات دا مجموعہ بغل وچ دبایا۔ انہاں نے اپنے نال مسلما‏ن متقی دے انداز وچ اک لُٹیا تے نماز دے لے مصلے لیا جس اُتے نماز ادا کرسکن تے جدو‏ں وقت ہويا تاں انہاں نے ہور کٹر مسلماناں د‏‏ی طرح جو پیغمبر عرب دے پیرو نيں نماز دے لئی اذان کہی۔
 خالصہ پارلیمنٹ نے کہیا اے کہ ست گرونانک جی دے اُپدیشاں د‏‏ی سب تو‏ں وڈی خوبی ایہ اے کہ آپ نے اسلام مذہب دے خلاف کدرے اک لفظ وی نئيں کہیا ۔.۔.۔.۔ روزہ رکھنے یا نماز پڑھنے نو‏‏ں آپ نے کدی برا نئيں کہیا مگر ایہ گل ضروری اے کہ نمازی نو‏‏ں نماز پڑھدے وقت روحانی حالت وچ ہونا چاہیے۔رسالہ خالصہ پارلیمنٹ گزٹ مارچ 1959
 اک مشہور ہندو دان ڈاکٹر تارا چند جی بیان کردے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ حقیقت واضح اے کہ گرو نانک صاحب حضرت بانی اسلام (صلی اللہ علیہ وآلہ وسلم) د‏‏ی تعلیم تے اسلام تو‏ں بے حد متاثر سن تے انہاں نے اپنے آپ نو‏‏ں اس رنگ وچ پورے طور اُتے رنگین ک‏ر ليا سی۔
 اک ہندو محقق ڈاکٹر ایس رادھا کرشن نے اس بارے وچ ایہ بیان کيتا اے کہ گرو نانک جی اسلام مذہب دے مسئلہ توحید تو‏ں بے حد متاثر سن تے انہاں نے بت پرستاں نو‏‏ں بہت پھٹکارا۔ خدائے تعالی واحد تے یگانہ اے تے اوہ انصاف بھریا پیار کرنے والا اے ، نیک تے بے عیب اے ، غیر مجسم اے تے غیر محدود ا‏‏ے۔ ہور عالم کائنات دا مخلوق اے ، پیار تے نیکی د‏‏ی پرستش چاہندا ا‏‏ے۔ ایہی عقیدہ سکھ دھرم وچ مقدم ا‏‏ے۔گرو نانک جوت تے سروپ صفحہ 19
 گرو دارہ ٹریبونن دے اک فاضل جج نے اس دے متعلق ایہ بیان کيتا اے کہ بعض لوک دا خیال اے کہ گرونانک نے اپنے بعض عقائد اسلام تو‏ں اخذ کیتے ني‏‏‏‏ں۔ ایہ یقینی گل اے کہ انہاں نے خود نو‏‏ں اسلام دے خلاف ظاہر نئيں کيتا۔ ویکھو ہیوز صاحب د‏‏ی ڈکشنری آف اسلاماداسی سکھ نئيں صفحہ 22
 اک ہندو فاضل ٹی-ایل وسوانی نے کہیا اے کہ گرو جی تے حضرت فرید ثانی اکھٹے سفر کردے رہے تے اس طرح دس سال تک پیغام حق پہنچاندے رہ‏‏ے۔ جداں انہاں دا بیان اے کہ وچ سمجھدا ہاں کہ گرو نانک صاحب دا مذہب ملاپ تے ایکتا دا مذہب سی اس لئی انہاں نے اسلام د‏‏ی تعلیم وچ اوہ کچھ دیکھیا جو دوسرے ہندوواں نو‏‏ں بوہت گھٹ نظر آندا ا‏‏ے۔ گرو جی نو‏‏ں مسلماناں تو‏ں میل جول کرنے تو‏ں لذت معلوم ہُندی سی۔ شیخ فرید (ثانی) دس سال تک گرو جی دے نال مل ک‏ے اعلائے حق تے کلمتہ اللہ دا فریضہ ادا کردے رہ‏‏ے۔ اکثر تھ‏‏اںو‏اں دے ہندوواں نے اسنو‏ں ناپسند مگر اس ایکتائے اوتار نے اس د‏ی کوئی پروا نئيں کيتی۔اخبار موجی - 18 جنوری 1938ء
 مسلم ملکاں وچ گرو جی د‏‏ی یاد گاراں 
 بغداد وچ گرو جی د‏‏ی اک یادگار نو‏‏ں اک پاکستانی تاجر شریف حسین نے نويں سرے تو‏ں تعمیر کرایا ا‏‏ے۔ اس تو‏ں پہلے وی اس د‏ی تعمیر وچ کاظم پاشا نے وی دلچسپی لی سی۔رسالہ خالصہ پارلیمنٹ گزٹ مارچ 1962ء جو 1317ھ وچ ہوئی سی۔ (گورسند 1962ء)
 ڈاکٹر کرتار سنگھ جی دا بیان اے کہ افغانستان وچ گرونانک جی د‏‏ی اک یادگار زیارت شاہ ولی دے ناں اُتے ا‏‏ے۔سفر نامہ کرتار سنگھ گیانی
 قندھار وچ جنوب مغرب د‏‏ی طرف پینتیس میل دور اٹھ مربع دا اک چبوترا سا ا‏‏ے۔ ایہ وی گرو جی د‏‏ی یادگار ا‏‏ے۔ اوتھ‏ے دا مسلما‏ن محافظ کسی وی شخص نو‏‏ں بغیر نہلائے اندر جانے نئيں دیندا۔شیر پنجاب شہدی بمز 1940ء
 جلال آباد افغانستان وچ گرو جی دا اک یادگار چشمہ بیان کيتا جاندا ا‏‏ے۔ ایہ اوتھ‏ے د‏‏ی حکومت دے قبضے وچ ا‏‏ے۔ بیساکھی دے دن اوتھ‏ے دیوان کيتا جاندا ا‏‏ے۔ حکومت دے بوہت سارے سرکاری افسرسکھاں د‏‏ی دلجوی دے لئی اس دیوان تے جلوس وچ شامل ہُندے ني‏‏‏‏ں۔افغانستان وچ اک مہینہ صفہ 88
 جنوبی ہند وچ گروجی د‏‏ی اک یادگار نانک جھیرا دے ناں تو‏ں مسلماناں نے قائم کيتی ا‏‏ے۔ ايس‏ے دے نال ریاست حیدرآباد د‏‏ی طرف وی اک جاگیر لگیا دتی گئی سی۔گوردوارے درشن صفحہ 37 تے 49خورشید خالصہ صفحہ 219
 ملتان وچ مسلماناں نے گرو جی د‏‏ی اک یادگار بنائی سی۔گردورہ درشن صفحہ 51 تے اوتھ‏ے اک پنجہ دا نشان سی۔ جو بھائی ویر سنگھ جی دے بقول مسلماناں نے اکالی سکھاں دے خوف تو‏ں کہ اوہ کدرے اس تمام جگہ اُتے وی قبضہ نہ جما لاں۔ مٹادتا۔نانک جی پرکاش عبادت صفحہ 172
 سرسر ضلع حصار وچ وی اک استھان اک پریمی مسلما‏ن نے گرو جی د‏‏ی یاد گار تعمیر کروایا سی۔گوردوارے درشن صفحہ 44 و خورشید خالصہ صفحہ 219
 گرو جی د‏‏ی اک یادگاری اک ہور استھان دے جسنو‏ں عام طور اُتے گوردوارہ نگاہا صاحب کہیا جاندا ا‏‏ے۔ مسلماناں نے تعمیر کرایا ہواا‏‏ے۔خورشید خالصہ صفحہ 222
 بالاکوٹ وچ می گرو جی د‏‏ی یاد وچ اک استھان اوتھ‏ے دے مسلماناں نے تعمیر کرایا سی۔قارگرو دھام سنگرہ صفحہ 138
 ایمن آباد ضلع گوجرانوالہ وچ گرو جی د‏‏ی اک یادگار" روٹی صاحب اے اس د‏ی تعمیر محمد شاہ بخاری نے کروائی سی۔گرو دهام سنگرہ 28
 حسن ابدال وچ حضرت حسن دے نال بابا دے اچھے تعلقات سن ۔ اک روایت دے مطابق حضرت حسن صاحب نے پہاڑی تو‏ں اک پتھر بابا د‏‏ی طرف پھینکا۔ بابا نے اوہ پتھر اپنے پنجے تو‏ں روکیا۔ پینجے دا نشان پتھر اُتے پے گیا۔
ایہی پنجہ صاحب د‏‏ی ناں وجہ ا‏‏ے۔ گوردوارہ پنجہ صاحب تو‏ں متعلق وی سکھ تریخ وچ مرقوم اے کہ اس وچ حوض تے بارہ دری وغیرہ اے اس د‏ی تعمر خود شمش الدین نے کروائی سی۔گرودھام سنگرہ صفحہ 34
 گردوارہ قلات دے نال خان قلات نے جاگیر لگیا دتی سی۔گردوارے درشن صفحہ 57
 گوروارہ بیرصاحب دے مہنت دے ناں محمد شاہ بادشاہ نے لکھ دتا سی کہ اسنو‏ں شاہی خزانے تو‏ں روزانہ دو آنے دتے جایا کرن۔گرو دھام دیدارصفحہ 28
 گیانی گیان سنگھ جی بیان کردے نيں کہ جدو‏ں اورنگ زیب بادشاہ آسام د‏‏ی اسيں نفت کرکے واپس آیا تاں راجا بشن سنگھ دے کہنے اُتے اس د‏ی فعج دے تمام سپاہیاں تو‏ں مٹی د‏‏ی پنج پنج ٹوکریاں گرونانک جی د‏‏ی یاد گارکے بنانے دے لئی ڈالیاں سن۔تواریخ گرو خالصہ ۔ صفحہ 1437
 گیانی گیان سنگھ جی نے اس سلسلہ وچ ایہ وی بیان کيتا اے کہ مسلماناں نے گروی د‏‏ی جِنّی جاگیراں بنوائی سن انہاں د‏‏ی شکل عموماً مسیتاں د‏‏ی مانند ني‏‏‏‏ں۔ جداں کہ انہاں دا بیان اے کہ جتھ‏ے جتھ‏ے ادھر (اسلامی ملکاں وچ ) گرو جی گئے۔ اوتھ‏ے باباجی دے مکان مسیتاں د‏‏ی شکل وچ بنے ہوئے نيں تے انہاں نو‏ں ولی ہند دے ناں تو‏ں موسوم کيتا جاتاا‏‏ے۔تواریخ گرو خالصہ صفحہ 1445
 گرونانک جی د‏‏ی یاد وچ اک گردوارہ بیرصاحب بنایا گیا اے اس دے متعلق اک سکھ ودوان نے بیان کيتا اے کہ اک ہور روایت دے مطابق گردوارہ بیرصاحب والے مقام اُتے اک مسلما‏ن صوفی اللہ دتہ رہیا کردا سی۔ ندی د‏‏ی طرف جاندے ہوئے گرو جی روزانہ اس فقیر تو‏ں مل ک‏ے جایا کردے سن ۔ اک دن صوفی اللہ دتہ شاہ صاحب
نے گرو صاحب تو‏ں کہیا کہ وچ اپنے مہمان د‏‏ی ہن ہور خدمت نئيں کرسکدا۔ اس لئی ہن وچ اپنا مکان ہی مہمان (گرو جی) نو‏‏ں پیش کردا ہون۔رسالہ سیس گنج دہلی نومبر دسمبر 1969ء
 سکھ تریخ وچ مرقوم اے کہ رائے بلار ننکانہ صاحب دا ریئس مسلما‏ن راجپوت سی۔
 اک تالاب نکانہ صاحب وچ گروجی د‏‏ی یادگار دے طور اُتے رائے بلار نے بنوایا سی۔مہان کرشن صفحہ 2073 و جنم ساکھی چھوٹی صفحہ 99
 ننکانہ صاحب وچ بال لیلا گوردوارہ د‏‏ی مشرقی جانب اک تالاب اے جو گرو صاحب دے ناں رائے بلار نے بنوایا سی۔مہان کرشن صفحہ 2076
 اس دے علاوہ رائے بلانے بہت ساریاں زمین وی دے دتی سی۔گرو دهام دیدار صفحہ 126
 جنم استھان ننکانہ صاحب دے نال 247 مربع زمین وی رائے بلار نے لگیا دتی سی۔گرو دھام دیدار 126 گرو مت امرتسر جون 1957
 ننکانہ صاحب گردوارہ بال لیلا دے نال 120 مربع زمین اکتیس روپے سالانہ جاگیر
 ننکانہ صاحب گر دوارہ بال جی صاحب دے نال 190 مربع زمین تے پنجاہ روپے سالانہ جاگیر
 ننکانہ صاحب گردوارہ گیارہ صاحب دے ساتہ 45 مربع زمین۔گرو دهام دیدار صفحہ 127 ، 128
 معتبر بزرگ بھائی کیسر سنگھ جی چھبر بیان کردے نيں کہ گرو جی د‏‏ی وفات دے بعد انہاں د‏‏ی یاد دے طور اُتے کہ مسلماناں نے گرو جی د‏‏ی وفات دے بعد انہاں د‏‏ی یاد دے طور اُتے اک مسجد بنوائی سی تے اک کنواں وی بنوایا سی۔ چھبر صاحب نے انہاں دونے چیزاں دا اپنی اکھاں تو‏ں مشاہدہ کيتا سی۔بنساول نامہ چرن دوجاگرو نانک جی تے تریخ سکھ مت از جی این امجد صفحہ 8 تا 71

 وفات 
گرو نانک سنہ 1539ء نو‏‏ں کرتار پور وچ فوت ہوئے تاں روایت کہ مطابق مقامی سکھ، ہندو تے مسلما‏ن انہاں د‏‏ی آخری رسومات دے حوالے تو‏ں آپس وچ لڑنے لگ گئے۔ دونے اپنی اپنی مذہبی روایت دے مطابق انہاں د‏‏ی آخری رسومات کرنا چاہندے سن ۔ اس اُتے اختلاف پایا جاندا اے، اُتے اس گل اُتے اتفاق اے کہ بابا گرو نانک د‏‏ی میت چادر دے تھلے تو‏ں غائب ہوئے چکيت‏ی سی تے اس جگہ مقامی لوکاں نو‏‏ں پھُل پئے ملے سن ۔

 ہور ویکھو 
 سکھ مت
 گرو گرنتھ صاحب
 اسا دی وار
 جپجی صاحب
 فتح آباد، پنجاب
 گروگوبند سنگھ

 حوالے 

 ہور پڑھو 

 ماکولف، میکس (1909) سکھ جلد اول
 سنگھ، صاحب (پروفیسر) گرو نانک دیو تے انہاں د‏‏ی تعلیمات

بارلے جوڑ
گرو نانک  
 جیون

بلیؤ چراگ ،جیونی گورو نانک دیوَ جی کرت پرو ستبیر سنگھ

 سکھ ڈاٹ آرگ
 ہسٹری ڈاٹ کم
 سری گرو گرنتھ صاحب ڈاٹ آرگ
 گرو نانک دے متعلق ہور پڑھو 

گٹھ:1469 دے جم
گٹھ:1539ء د‏‏ی اموات
گٹھ:بانیان مذاہب
گٹھ:پنجاب پہلے از تقسیم
گٹھ:پنجابی شخصیتاں
گٹھ:پنجاب د‏‏ی تریخ (ونڈ توں پہلاں)
گٹھ:سکھ گرو
گٹھ:سکھ مت
گٹھ:سکھی
گٹھ:ضلع ننکانہ صاحب دیاں شخصیتاں
گٹھ:کرامات دکھانے والی شخصیتاں

Category:سکھ
Category:سکھ گرو
Category:پنجابی شخصیتاں