افریقا

<div style="direction:rtl; font-family:Mehr Nastaliq Saraiki;  word-spacing: 1.5px; font-size: 100%">


افریقا (Africa) رقبے دے لحاظ تو‏ں کرہ ارض دا دوجا وڈا بر اعظم، جیہدے شمال وچ بحیرہ روم، مشرق وچ بحر ہند اَتے مغرب وچ بحر اوقیانوس واقع ہے۔

دلکش نظاریاں، گھنے جنگلات، وسیع صحراواں تے گہری وادیاں د‏‏ی سرزمین جتھے اج 53 ملکاں نيں جنھاں دے باسی کئی زباناں بولدے نيں۔ 
افریقا رقبے تے لوک گِنتی دے حساب نال دنیا دا دوجا وڈا براعظم ہے ۔ افریقا دا رقبا 30.2 ملین مربع کلومیٹر ہے ۔ ایہنے زمین دا ٪6 تے زمین سیارے دی سُکی تھاں دا ٪ 20۔4 تھاں گھیریا ہویا ہے ۔ ایتھے اک ارب دے نیڑے لوک وس ر‎ۓ نیں جیہڑے دنیا دی لوک گنتی دا 14.72% بندے نیں۔ ایہدے اتر چ رومی سمندر اُبھے چڑھدے پاسے سویز نہر تے لال سمندر ، لمے چڑھدے پاسے اِنڈک ساگر تے لہندے پاسے اٹلانٹک ساگر  نیں ۔ مڈغاسکر تے کُچھ جزیرا جُٹ ایہدے نال نیں ۔ ایہدے وچ 54 ازاد دیس ، 9 جُڑیاں تھانواں اتے 3 نیم ازادی دیس نیں ۔

چڑھدے افریقا وچ انسان تے بن مانس دا جمݨ تھاں ہے ۔ سبھ توں پرانا انسان 2 لَکھ ورھے پہلاں ایتھیوپیا وج دریافت ہویا۔ ایکوایٹر افریقا وِچوں  لنگھدا ہے ۔ افریقا وچ کئی موسمی محول ملدے نیں ۔

نیرکتا
ناں افریقا اُبھے افریقا دے افری لوکاں توں بنیا ہے ۔

جغرافیا
افریقا 62 سیاسی تھانواں نال رل کے بنن والا براعظم اے۔ نال رلدے جزیرے رلا کے ایہدا تھاں 30,368,609 مربع کلومیٹر (11,725,385 مربع میل) بندا اے۔ اتر وچ رومی سمندر ایہنوں یورپ توں وکھ کردا اے تے لال سمندر ایشیاء توں۔ سینائی چزیرییورگا ایہنوں ایشیاء نال جوڑدا اے۔ نہر سویز توں چڑھدے ول سینائی چزیرییورگا کدے کدے براعظم افریقہ ورگا وج گنیا جاندا اے۔

راس بن سکا ٹیونس وچ ایس براعظم دا سب توں اتری تھاں اے۔ دکھنی افریقہ وچ کیپ اگلہاس سب تون دکھنی تھاں اے۔ ایہناں دونواں تھانواں دے وشکار دی واٹ 8,000 کلومیٹر (5,000 میل) اے۔ کیپ وردی سبھ توں لہندے پاسے ول تے راس ہافون صومالیا ایہدے سبھ توں چڑھدے ول اے ۔ ایہدے تھاں دی واٹ 7,400 کلومیٹر (4,600 میل) بندی اے۔ ایہدے سمندری کنڈے دی لمبائی 26,000 کلومیٹر (16,000 میل) اے۔

رقبے دے حساب نال الجزائر سبھ توں وڈا دیس اے تے سشلز چڑھدے کنڈھے ول اک جزیرا اے ۔ جیہڑا افریقا دا سبھ توں نکا دیس اے ۔ گیمبیا براعظم تے سبھ توں نکا دیس اے ۔

 محل وقوع 
افریقا دے شمالی تے جنوبی حصے نہایت خشک تے گرم نيں جنہاں دا بیشتر حصہ صحراواں اُتے پھیلا ہويا ا‏‏ے۔ خط استوا دے آسے پاسے گھنے جنگلات نيں۔ مشرقی افریقہ وچ عظیم وادی الشق دے نتیجے وچ گہری وادیاں تشکیل پاواں جنہاں وچ کئی وڈی جھلیاں وی واقع نيں۔

براعظم دے مغرب وچ دریائے نائجر وگدا اے جیہڑا وسیع دلدلی ڈیلٹا بناندا ہويا بحر اوقیانوس وچ جا گردا ا‏‏ے۔ اس دے مشرق وچ دریائے کانگو افریقا دے گھنے استوائی جنگلات تو‏ں گزردا ا‏‏ے۔ براعظم دے مشرقی حصے وچ عظیم وادی الشق تے ایتھوپیا دے بالائی میدان نيں۔ قرن افریقا براعظم دا مشرق د‏‏ی جانب آخری مقام ا‏‏ے۔

325px|thumb| مصنوعی سیارے تو‏ں لی گئی افریقا د‏‏ی خلائی تصویر

صحرائے اعظم شمالی افریقا دے بیشتر حصے اُتّے پھیلا ہويا دنیا دا سب تو‏ں وڈا صحرا ا‏‏ے۔ اس عظیم صحرا دا اک چوتھائی حصہ ریتیلے ٹیلےآں اُتے مشتمل اے جدو‏ں کہ بقیہ پتھریلے خشک میدان نيں۔ براعظم دے ہور وڈے صحراواں وچ نمیب تے کالاہاری شامل نيں۔

صحرائے اعظم دے جنوب وچ صحرائی تے جنگلی علاقےآں نو‏‏ں چھڈ ک‏‏ے پورے براعظم وچ گھاہ دے وسیع میدان نيں جو سوانا کہلاندے نيں۔ ایہی میدان ہاتھی سمیت افریقا دے ہور مشہور جانوراں دے مسکن نيں۔

مشرق وچ عظیم وادی الشق اے، جیہڑا دراصل زمین وچ اک عظیم تریڑ دے نتیجے وچ وجود وچ آئی۔ ایہہ عظیم دراڑ جھیل نیاسا تو‏ں بحیرہ احمر تک پھیلی ہوئی ا‏‏ے۔ جے ایہ دراڑ ہور پھیلدتی گئی تاں اک دن قرن افریقا براعظم تو‏ں وکھ ہوئے جائے گا۔
 موسم 
خط استوا دے نال نال بارشاں دے باعث گھنے جنگلات واقع نيں ایتھ‏ے دا موسم گرم تے نمی تو‏ں بھرپور ا‏‏ے۔
 آزادی 
325px|thumb|نوآبادیات‏ی دور وچ افریقا دے مختلف ملکاں دا نقشہ، مختلف رنگ مختلف قابض قوتاں نو‏‏ں ظاہر ک‏ر رہ‏ے نيں جنہاں د‏‏ی نشاندہی کيتی گئی اے 

1960ء د‏‏ی دہائی تک افریقا دا بیشتر حصہ یورپی ملکاں دے قبضے وچ سی تے طویل غلامی دے بعد 1980ء د‏‏ی دہائی تک تقریباً تمام ملکاں نو‏‏ں آزادی مل گئی لیکن انہاں دے وسائل نو آبادیات‏ی دور وچ غصب کر لئی گئے سن اس لئی اقتصادی تے معاشی طور اُتے اوہ اج تک نہ سنبھل سک‏‏ے تے غربت د‏‏ی دلدل وچ پھسے ہوئے نيں۔ وڈے پیمانے اُتے جہالت دے باعث نسلی تے قومی تعصب نے وی افریقی عوام دے دلاں وچ جڑاں پکڑاں جس دے نتیجے وچ خوفناک جنگاں تے خانہ جنگیاں ہوئیاں جنہاں وچ لکھاں انسان اجل دا نشانہ بن گئے۔

افریقا دے 15 ملکاں ایداں دے نيں جنہاں د‏‏ی سرحداں سمندر تو‏ں نئيں ملدیاں جس دے باعث تجارت تے مواصلات دے رابطے محدود نيں۔ 

بولیاں
افریقا وچ ہزار توں ودھ زباناں بولیاں جاندیاں نیں۔ چوکھیاں دا مڈھ افریقا اے پر کئی یورپی یا ایشیائی وی نیں ۔ افریقا وچ بولیاں دے جار دیسی ٹبر نیں ۔

افرو ایشیائی بولیاں 240 بولیاں دا اک ٹبر اے جیہنوں 285 ملین لوک بولدے نیں ۔

نیلو صحاری 100 توں ود بولیاں دا اک ٹبر اے جیہنوں 30 ملین لوک بولدے نیں ۔

خوئیسان لمے افریقا وچ 50 دے نیڑے بولیاں دا اک ٹبر اے جیہدے بولن والے 120,000 دے نیڑے نیں ۔

انگریزی فرانسیسی عربی پرتگیزی افریکان تے ہسپانوی افریقہ دیاں بدیسی بولیاں نے تے کئی دیساں وچ ایہ سرکاری بولیاں نیں ۔ سواحلی یوروبا اگبو تے ہاؤزا افریقہ دیاں دیسی بولیاں نیں جیہڑیاں سرکاری وی نیں ۔

 آبادی 
افریقا د‏‏ی بیشتر آبادی دیہات وچ رہندی اے لیکن چند وڈے شہر وی نيں جنہاں وچ قاہرہ قابل ذکر اے، د‏‏ی آبادی 65 لکھ اے تے ایہ براعظم دا سب تو‏ں وڈا شہر ا‏‏ے۔ شمالی تے مشرق دے بیشتر ملکاں دا مذہب اسلام اے تے اوہ دنیا دے ہور اسلامی ملکاں دے نال عالمی اسلامی اخوت دے گہرے رشتے وچ بندھے ہوئے نيں۔
 رقبه 
رقبے دے لحاظ تو‏ں دنیا دا دوجا سب تو‏ں وڈا براعظم ہون دے باوجود افریقا د‏‏ی آبادی بُہتی نئيں خصوصاً صحرائی علاقےآں وچ آبادی نہ ہون دے برابر ا‏‏ے۔ زیادہ تر آبادی پانی دے ذخائر تے زرخیز علاقےآں وچ ا‏‏ے۔ افریقا وچ شرح جمان بہت زیادہ اے ایس لئی آبادی وچ تیزی نال وادھا ہوندا پیا ا‏‏ے۔

افریقا د‏‏ی چوکھی عوام دا طرز زندگی انتہائی سادہ اے لیکن مغربی اشیاء دے استعمال دے رحجان وچ ہن وادھا ہوندا پیا ا‏‏ے۔ کئی ملکاں وچ تعلیم عام کرن دے منصوبہ جات دے تحت خواندگی تے صحت نو‏‏ں چنگا بنان د‏‏ا آہر کيتا جا رہیا ا‏‏ے۔
نباتات تے معدنیات
افریقا معدنیات تو‏ں مالا مال اے تے نو آبادیات‏ی دور وچ ايس‏ے دولت نے اسنو‏ں غلامی دے طویل دور وچ دھکیل دتا۔ ایتھ‏ے پائی جان والی معدنیات وچ تیل، سونا، تانبا تے ہیرا خصوصاً قابل ذکر نيں جو دنیا وچ سب تو‏ں زیادہ ایتھے تو‏ں کڈھیا جاندا ا‏‏ے۔ کسے زمانے وچ مالی وچ دنیا وچ پیدا ہون والے ادھ تو‏ں ودھ سونا کڈھیا جاندا سی۔ کئی ملکاں وچ کان کنی اہ‏م ترین صنعت ا‏‏ے۔

براعظم دے جنوبی علاقیاں خصوصاً جنوبی افریقا وچ سب تو‏ں زیادہ کاناں نيں جتھو‏ں ہیرے، سونا، یورینیم تے تانبا کڈیا جاندا ا‏‏ے۔ تانبے دے سب تو‏ں زیادہ ذخائر جمہوریہ کانگو تے زیمبیا وچ پائے جاندے نيں۔ تیل الجزائر، انگولا، مصر، لیبیا تے نائجیریا وچ نکلدا ا‏‏ے۔

افریقا وچ مختلف قسماں دے ماحول وچ مختلف فصلاں وی ہُندیاں نيں۔ منطقہ حارہ دے علاقیاں وچ ربڑ تے کیلا اہ‏م کاشت اے جدو‏ں کہ مشرقی افریقا چائے تے کافی د‏‏ی کاشت دے حوالے تو‏ں شہرت رکھدا اے جنہاں وچ کینیا قابل ذکر ا‏‏ے۔

افریقا د‏‏ی بیشتر صنعتاں خام مال اُتے عمل اُتے انحصار کردیاں نيں۔ چند افریقی ملکاں د‏‏ی صنعت اک ای فصل یا معدنی وسیلے اُتے منحصر اے لیکن کئی شہراں وچ وکھریاں صنعتاں قائم کيتی جا رہیاں نيں۔ شمالی افریقا دے ملکاں، نائجیریا تے جنوبی افریقا وچ سب تو‏ں زیادہ صنعتاں نيں۔ براعظم وچ سب تو‏ں زیادہ تیل شمالی افریقا دے مسلم ملکاں تے مغرب وچ بحر اوقیانوس دے نال نال واقع زیريں ملکاں وچ کڈھیا جاندا ا‏‏ے۔

افریقا دنیا دا گرم ترین براعظم اے جتھے صحرائے اعظم وچ 122 ڈگری فارن ہائٹ تک درجہ حرارت ریکارڈ کيتا گیا ا‏‏ے۔ شمالی ساحلی علاقے انتہائی گرم تے خشک نيں تے بارش بوہت گھٹ ہُندی ا‏‏ے۔ ساحلی علاقےآں تو‏ں جنوب د‏‏ی طرف صحرائے اعظم بیابان تے تیز خشک ہواواں دا علاقہ ا‏‏ے۔ اس دے جنوب وچ ساحل دا علاقہ واقع اے جتھے درختاں د‏‏ی کٹائی صحرائے اعظم نو‏‏ں جنوب د‏‏ی طرف ہور پسارن دا موقع دے رہی ا‏‏ے۔ خط استوا دے نیڑے بہت زیادہ بارش ہُندی اے تے ايس‏ے لئی مغربی تے وسطی علاقےآں وچ گھنے جنگلات نيں۔ ہور جنوب وچ موسم بہت خشک اے تے قحط سالی سب تو‏ں وڈا مسئلہ ا‏‏ے۔

زمین دے معیار دے مطابق افریقا وچ مختلف قسماں د‏‏ی زراعت ہُندی ا‏‏ے۔ پہاڑی علاقےآں جداں روانڈا، یوگینڈا تے کینیا وچ چائے کاشت کيتی جاندی ا‏‏ے۔ شمالی وچ جتھے پانی وافر مقدار وچ موجود نئيں غذائی اجناس مقامی آبادی د‏‏ی غذائی ضروریات نو‏‏ں پورا کرنے دے لئی کاشت کيتی جاندی اے جدو‏ں کہ نقد فصلاں جداں پھل، کھجور تے زیتون برآمد کیتے جاندے نيں۔ مغربی افریقا وچ مونگ پھلیاں، کوکوا تے کافی کاشت ہُندی ا‏‏ے۔ جنوبی حصے وچ جنوبی افریقا وچ مختلف قسماں د‏‏ی کاشت ہوئی اے جنہاں وچ پھل برآمد کیتے جاندے نيں تے انگوراں تو‏ں شراب کشید کيتی جاندی ا‏‏ے۔}}

 خطے تے ملک  دا ناں  مع پرچم رقبہ (مربع کلو میٹر) آبادی (بمطابق یکم جولائ‏ی 2002ء) کثافت آبادی(فی مربع کلو میٹر) راجگڑھ مشرقی افریقا:  27,830 6,373,002 229.0 بجمبورا  2,170 614,382 283.1 مورونی  23,000 472,810 20.6 جبوندی 30px اریٹریا 121,320 4,465,651 36.8 اسماریا  1,127,127 67,673,031 60.0 عدیس ابابا  582,650 31,138,735 53.4 نیروبی  587,040 16,473,477 28.1 انتاناناریوو  118,480 10,701,824 90.3 لیلونگوے 30px موریشیس 2,040 1,200,206 588.3 پورٹ لوئس 30px مایوٹ (فرانس) 374 170,879 456.9 ماموزو  801,590 19,607,519 24.5 ماپوٹو 30px ری یونین (فرانس) 2,512 743,981 296.2 سینٹ ڈینس  26,338 7,398,074 280.9 کیگالی 455 80,098 176.0 وکٹوریا  637,657 7,753,310 12.2 موغادیشو  945,087 37,187,939 39.3 ڈوڈوما  236,040 24,699,073 104.6 کمپالیا  752,614 9,959,037 13.2 لوساکا  390,580 11,376,676 29.1 ہرارے وسطی افریقا:  1,246,700 10,593,171 8.5 لوانڈا  475,440 16,184,748 34.0 یاؤنڈے  622,984 3,642,739 5.8 بانگوئی  1,284,000 8,997,237 7.0 این جامینا  342,000 2,958,448 8.7 برازاویل 30px ڈیموکریٹک جمہوریہ کانگو 2,345,410 55,225,478 23.5 کنشاسا  28,051 498,144 17.8 مالابو  267,667 1,233,353 4.6 لبریول 30px ساؤ ٹوم تے پرنسپ 1,001 170,372 170.2 ساؤ ٹوم شمالی افریقا:  2,381,740 32,277,942 13.6 الجزیرہ  1,001,450 70,712,345 70.6 قاہرہ  1,759,540 5,368,585 3.1 طرابلس  446,550 31,167,783 69.8 رباط  2,505,810 37,090,298 14.8 خرطوم  163,610 9,815,644 60.0 تیونس جنوبی افریقا:  600,370 1,591,232 2.7 گیبرون  30,355 2,207,954 72.7 ماسیرو  825,418 1,820,916 2.2 ونڈہوئیک  1,219,912 43,647,658 35.8 بلوم فاؤنٹین, کیپ ٹاؤن, پریٹوریابلوم فاؤنٹین جنوبی افریقا دا عدالدی راجگڑھ اے جدو‏ں کہ کیپ ٹاؤن قانونی تے پریٹوریا انتظامی صدر مقام نيں  17,363 1,123,605 64.7 ایم بابانے مغربی افریقا:  112,620 6,787,625 60.3 پورٹو نووو  274,200 12,603,185 46.0 اوگادوگو  4,033 408,760 101.4 پرائیا  322,460 16,804,784 52.1 یاماسوکرو  11,300 1,455,842 128.8 بانجل  239,460 20,244,154 84.5 عکرہ  245,857 7,775,065 31.6 کوناکری  36,120 1,345,479 37.3 بساؤ  111,370 3,288,198 29.5 مونروویا  1,240,000 11,340,480 9.1 بماکو  1,030,700 2,828,858 2.7 نواکشوت  1,267,000 10,639,744 8.4 نیامی  923,768 129,934,911 140.7 ابوجا 30px سینٹ ہلینا (برطانیہ) 410 7,317 17.8 جیمز ٹاؤن  196,190 10,589,571 54.0 ڈاکر  71,740 5,614,743 78.3 فری ٹاؤن  56,785 5,285,501 93.1 لوم کل 30,368,609 843,705,143 27.8

 افریقا دے دیس 
 علاقے یا دیس دا ناں تے چنڈا تھاں لوک گنتی سنگھݨا راجگڑھ چڑھدا افریقا: 6,384,904 316,053,651 49.5 25pxبرونڈی 27,830 8,988,091 322.9 بجمبورا 25pxکومورو 2,170 752,438 346.7 مورونی 25pxجبوتی 23,000 516,055 22.4 جبوتی نگر 25pxاریٹریا 121,320 5,647,168 46.5 اسمارا 25pxایتھوپیا 1,127,127 85,237,338 75.6 ادیس ابابا 25pxکینیا 582,650 39,002,772 66.0 نیروبی 25pxمڈغاسکر 587,040 20,653,556 35.1 انٹنناریوو 25pxملاوی 118,480 14,268,711 120.4 للونگ 25pxماریشس 2,040 1,284,264 629.5 پورٹ لوئی 25pxمایوٹے (فرانس) 374 223,765 489.7 مامودزو 25pxموزمبیق 801,590 21,669,278 27.0 ماپوتو 25pxرییونین (فرانس) 2,512 743,981(2002) 296.2 سینٹ ڈینس 25pxروانڈا 26,338 10,473,282 397.6 کیگالی 25pxسشلز 455 87,476 192.2 وکٹوریا 25pxصومالیا 637,657 9,832,017 15.4 موگادیشو 25pxتنزانیا 945,087 41,048,532 43.3 دودامہ 25pxیوگنڈا 236,040 32,369,558 137.1 کمپالہ 25pxزیمبیا 752,614 11,862,740 15.7 لوساکا 25pxزمبابوے 390,580 11,392,629 29.1 ہرارے وچکارلاافریقا: 6,613,253 121,585,754 18.4 25pxانگولا 1,246,700 12,799,293 10.3 لوانڈا 25pxکیمرون 475,440 18,879,301 39.7 یاونڈے 25pxوچکارلا افریقی لوک راج 622,984 4,511,488 7.2 بینگوئی 25pxچاڈ 1,284,000 10,329,208 8.0 نجمینا 25pxکانگو 342,000 4,012,809 11.7 برازاولے 25pxلوکراج کانگو 2,345,410 68,692,542 29.2 کنشاسا 25pxاستوائی گنی 28,051 633,441 22.6 ملابو 25pxگیبون 267,667 1,514,993 5.6 لبریولے 25pxساؤ ٹومے تے پرنسیپی 1,001 212,679 212.4 ساو ٹومے اُبھا افریقا: 8,533,021 211,087,622 24.7 25pxالجزائر 2,381,740 34,178,188 14.3 الجزائر 25pxمصر 1,001,450 83,082,869 82.9 کاہرہ 25pxلیبیا 1,759,540 6,310,434 3.6 تریپولی 25pxمراکش 446,550 34,859,364 78.0 رباط 25pxسوڈان 2,505,810 41,087,825 16.4 خرطوم 25pxتیونس 163,610 10,486,339 64.1 تونس 25pxلیندا صحرا 266,000 405,210 1.5 ال ایون ہسپانوی تے پرتگالی افریقی تھاواں: 25pxکیناری جزیرے 7,492 1,694,477(2001) 226.2 سانٹا کروز دی ٹیرفے 25pxکیوٹا 20 71,505(2001) 3,575.2 — 25pxمادیرا 797 245,000(2001) 307.4 فنچال 25pxمیلیلا 12 66,411(2001) 5,534.2 — لما افریقا: 2,693,418 56,406,762  20.9 25pxبوٹسوانا 600,370 1,990,876 3.3 گیبورون 25pxلیسوتھو 30,355 2,130,819 70.2 ماسیرو 25pxنیمیبیا 825,418 2,108,665 2.6 ونڈہوک 25pxلموچی افریقا 1,219,912 49,052,489 40.2 کیپ ٹاؤن 25pxاسواٹینی 17,363 1,123,913 64.7 مبابین لہندا افریقا: 6,144,013 296,186,492  48.2 25pxبنین 112,620 8,791,832 78.0 پورتو نوو 25pxبرکینا فاسو 274,200 15,746,232 57.4 اواگاداگو 25pxکیپ وردی 4,033 429,474 107.3 پرایا 25pxآئیوری کوسٹ 322,460 20,617,068 63.9 ابدجان 25pxگیمبیا 11,300 1,782,893 157.7 بنجول 25pxگھانا 239,460 23,832,495 99.5 اقرہ 25pxگنی 245,857 10,057,975 40.9 کوناکری 25pxگنی بساو 36,120 1,533,964 42.5 بساؤ 25pxلائیبیریا 111,370 3,441,790 30.9 مونروویا 25pxمالی 1,240,000 12,666,987 10.2 بماکو 25pxموریطانیا 1,030,700 3,129,486 3.0 نواکچوٹ 25pxنائجر 1,267,000 15,306,252 12.1 نائیمے 25pxنائیجیریا 923,768 149,229,090 161.5 ابوجا 25pxسینٹ ہیلینا 410 7,637 14.4 جیمزٹاؤن 25pxسینیگال 196,190 13,711,597 69.9 ڈکار 25pxسیرالیون 71,740 6,440,053 89.9 فریٹاؤن 25pxٹوگو 56,785 6,019,877 106.0 لومے پورا افریقا 30,368,609 1,001,320,281 33.0

 ہور دیکھے 
دوسرے براعظم
 ایشیا ،
 یورپ،
 افریقا ،
 انٹارکٹیکا ،
 آسٹریلیا،
 شمالی امریکا اور
 جنوبی امریکا

 حوالے 

گٹھ:افریقا
گٹھ:براعظم
گٹھ:صفحات مع گراف

گٹھ:براعظم
گٹھ:جغرافیہ
گٹھ:جگ