خالصہ راج

<div style="direction:rtl; font-family:Jameel Noori Nastaleeq; font-size: 100%">

<div lang="ur" class="UrduText">

خالصہ راج  (انگریزی: Sikh Empire سکھ ایمپائر؛ پنجابی راج، سکھ خالصہ راج یا سرکار خالصہ وی کیہا جاندا) اک طاقتور اتے نرپکھّ میری سی، جیہدا آغاز جنوبی ایشیا دے علاقے پنجاب دے دوآلے مہاراجا رنجیت سنگھ دے ماتحت ہویا۔ ایہہ سلطنت  وچّ رنجیت سنگھ دے لہور اتے قبضے توں  تکّ رہا، جسدی جڑھ آزاد  سکھ مسلاں دے خالصہ سدھانتاں 'تے ادھارت سی۔Encyclopædia Britannica Eleventh Edition, (Edition: Volume V22, Date: 1910–1911), Page 892. ۱۹ویں صدی وچ بلندیاں ویلے، ایہ راج لیہندے ول درہ خیبر توں چڑھدے پاسے لیہندے تبت تے لمے ول مٹھن کوٹ توں اُبھے ول کشمیر تک پھیلیا۔ ایہہ انگریزا دے برطانوی راج حصے آؤن والا جنوبی ایشیا دا سبھ توں آخری نروآ علاقا سی۔ 

تریخ
راج دی نیہہ
خالصا راج دی نیہ سنّ  دے شروعاتی دور ویلے رکھی گئی ہون دا دعویٰ ہو سکدا ہے، جس سال اورنگزیب دی موت اتے مغلیا سلطنت دا ناس ہونا ارمبھ ہویا۔ مغلاں دے بہت زیادہ کمزور ہون نال، دل خالصہ، گورو گوبند سنگھ دی ساجی خالصہ فوج دا انتظامی طور تے سدھاریا وجود، دی اگوائی ہیٹھ ٹھنڈے پئے مغلاں اتے لیہندے کنی پٹھاناں خلاف مہم جاری ہو گئی۔ اس نال فوج دا پسارا ہویا جو اگے جاکے وکھ-وکھ کونفیرسیاں جاں ادھ-ستنتر مسلاں وچّ ونڈ ہو گئے۔ مسلاں دیاں اہنا فوجی ٹکڑیا نے اک-دوجے توں علیٰحدہ علاقے اتے شہر قابو کر لئے۔ بھر،  توں  دے وقوعے دوران، انج لگّ رہا سی جویں مسلداریاں دے سکھ سردار اپنے آپ وچّ ہی آزاد فوجدار بن رہے ہون۔

سامراج دا آغاز رنجیت سنگھ ولوں لہور دا قبضا اس دے افغانی راجے، زمان شاہ درانی توں لیکے ہویا، اتے اسے لڑی تحت افغان، افغان سکھ جنگاں ہارکے پنجاب توں برخاست ہونے شروع ہو گئے، نالے کھیرو-کھیرو ہوئیاں سکھ مسلاں وچّ اکتا ہون لگّ پئی۔ رنجیت سنگھ نوں ۱۲ اپریل ۱۸۰۱ (وساکھی والے دن) پنجاب دا مہاراجہ ایلانیا گیا، جس نال اک سیاسی ایکتا والا صوبہ سرجیا۔ صاحب سنگھ بیدی، گُرو نانک صاحب دی پیڑی وچو، نے تاجپوشی نوں انزام دتا۔The Encyclopaedia of Sikhism, section Sāhib Siṅgh Bedī, Bābā (1756–1834). اکلے اک مثل دے مکھی ہون توں پنجاب دے مہاراجہ بنن تکّ، رنجیت سنگھ بہت تھوڑے ہی وکوے وچّ ستا تے قابض ہویا۔ اوہ اپنی فوج نوں تازا سکھلائی، ہتھیاراں تے توپخانےآں نال جدید کرن لگ پیا۔ رنجیت سنگھ دی موت توں بعد، راج اندرونی فٹّ اتے ماڑے سیاسی پربندھا کارن کمزور ہو گیا۔ اخیر، سنّ  تکّ دوجی اینگلو سکھ جنگ وچّ ہارن کرکے ایہہ ایمپائر بریٹیش راج اتے اس توں اگانھ بھارت اتے پاکستان دے حصے آیا۔

 صوبے 
سنّ ۱۷۹۹ توں  تکّ خالصہ راج دے چار صوبے سن: لہور (پنجاب وچ جو راجدھانی بنیا)، ملتان (ایہہ وی پنجاب وچّ)، پشاور اتے کشمیر۔

 مغل سلطنت نال ٹکراں 
مغل بادشاواں دیاں سختیاں نے سکھاں نوں اک لڑاکا ٹولی چ پلٹ دتا۔ اٹھارویں صدی چ مغل سلطنت دے ماڑا پین نال پنجاب چ سکھاں نے زور پھڑ لیا۔ پنجاب دے وکھریاں تھانواں ج سکھان نے اپنیاں لڑاکا ٹولیاں بنا لیاں جناں نوں مسل کیا جاندا اے۔ ہر مسل کج ہزار لڑاکیاں نال رل کے بندی سی۔ ہر مسل دا ناں اوس مسل دے سردار دے ناں تے سی۔ ۱۲ سکھ مسلاں پورے پنجاب چ پہلے مغلاں نال تے فیر افغاناں نال لڑ ریاں سن۔ نواب کپور سنگھ تے جسا سنگھ اہلوالیہ نے ۱۲ سکھ مسلاں نوں اکال تخت دے تھلے اک وڈی ٹولی نوں دل خالصہ وچ پلٹ دتا۔ سکرچکیہ مسل دے سردار مہاراجا رنجیت سنگھ نے لہور تے مل مارن دے مگروں  نوں اپنے مہاراجا ہون دی دس دتی۔ ہولی ہولی اونے پورے پنجاب سرحد تے کشمیر تے مل مار لیا۔ اونے  تک راج کیتا۔ اودے مرن تے سکھ سلطنت ٹٹن لگ گئی تے  چ ایدے تے انگریزاں نے مل مار لیا۔

سکھ راج دی پنجاب فوج
پنجاب فوج (جیہنوں لہور فوج وی کیہا جاندا اے) سکھ سلطنت دی ملٹری فورس سی، جہڑی – تک دفاع دی ذمیواری سی ۔اس پنجاب فوج دی کل گنتی ٬٬ توں ودھ سی ۔ ایہ اپنے ویلے دی اک ودھیا فوج سی جسدے دیسی کمانڈراں دے نال نال یورپی کمانڈر وی سن جنہاں نے اسدی اساری یورپی سٹنڈر اتے کیتی سی ، ایسے لئی انگریزاں نوں پنجاب اتے مل مارن دی جرات نئیں ہوئی ، بھانویں اوہناں سارے ہندستان اتے مل ماریا ہویا سی ، پر جدوں مہاراجہ رنجیت سنگھ دے مرن مگروں سکھ سلطنت سازشاں دا شکار ہوئی تے فیر پنجاب فوج وی اینہاں سازشاں توں نا بچ سکی تے اینج برطانوی راج نے  پہلی تے دوجی اینگلو سکھ جنگ چ سکھ راج نوں ہراون مگروں ۱۸۴۹ء چ برطانوی سلطنت نے پنجاب اتے مل مار لیا ۔

 پنجاب دی سکھ سلطنت دے راجے 
 مہاراجا رنجیت سنگھ (جم, تاجپوشی اپریل, موت)
 مہاراجا کھڑک سنگھ (–),رنجیت سنگھ دا وڈا پتر
 کنور نونہال سنگھ (–), رنجیت سنگھ دا پوترا.
 مہاراجہ شیر سنگھ (–), رنجیت سنگھ دا پتر.
 دلیپ سنگھ (جم, تاجپوشی, موت), رنجیت سنگھ دا سبتوں نکا پتر.

پہلی تے دوجی اینگلو سکھ جنگ جتن مگروں ء چ برطانوی سلطنت نے پنجاب اتے مل مار لیا ۔

 جغرافیا 
تریخی خالصا راج ایہناں موجودہ سیاسی ونڈا دا بنیا سی:
پنجاب 
 لہندا پنجاب، لہور راجگڑھ وجوں 
 چڑھدا پنجاب دے کجھ حصے 
 ہماچل پردیش، بھارت دے کجھ حصے
 جموں، بھارت، قبضا  -  جون 
 کشمیر، بھارت/پاکستان/چین، جتیا  جولائ‏ی  -  مارچ The Masters Revealed, (Johnson, p. 128)Britain and Tibet 1765–1947, (Marshall, p.116)
 گلگت بلتستان، پاکستان  - 
 لداخ، چین 
 درہ خیبر ، افغانستان/پاکستانThe Khyber Pass: A History of Empire and Invasion, (Docherty, p.187)
 پشاور، پاکستان،The Khyber Pass: A History of Empire and Invasion, (Docherty, p.185-187) 1818 وچ قبضہ،  وچ دوبارہ قبضہ
 خیبر تے قبائلی علاقے، پاکستان، برتانت مطابق ہزارا توں بنوں تک  وچّ قبضہ،  وچّ دوبارہ قبضہBennett-Jones, Owen; Singh, Sarina, Pakistan & the Karakoram Highway Page 199

 ٹائم لائن 
  - گُرو گوبند سنگھ ولوں خالصہ پرگٹ۔
 –, بندہ سنگھ بہادر ولوں مغل راج  نوں ہرا پہلا خالصہ راج قائم۔ 
 –, غدر، کوئی اصلی حکومت نہیں؛ دو دہاکیاں لئی مغلاں ولوں ماحول نوں پھر قابو، بھر سکھ بغاوت کر گوریلا وارفیئر وچّ رجھے۔
 –, صرف بعد وچّ نہ-منظور کرن لئی، خالصے ولوں مغلاں دے دتے نوابی رتبے نوں پروان۔
 –, احمد شاہ ابدالی ولوں حملہ۔
 –, چڑھت سنگھ سکرچکیا، سکرچکیا مثل دے مسلدار ولوں گجرانوالا وچ اپنے آپ نوں ستھاپت۔ 
 –, سردار ﻿بگھیل سنگھ، کروڑ سنگھیا مثل دے مسلدار ولوں مغلاں نوں ٹیکس لاگو۔
 - دلی اتے لال قلعے تے سکھ قبضہ۔
 , احمد شاہ ابدالی دی موت مگروں اسدے منڈے تیمور شاہ دے پنجاب ولّ کئی حملے۔ 
 –, مہاں سنگھ شکرچکیا مثل دا مسلدار بنیا۔
 –, رنجیت سنگھ شکرچکیا مثل دا مسلدار بنیا۔
 , سکھ خالصہ فوج دا گٹھن۔
  اپریل , رنجیت سنگھ نوں بطور مہاراجا وجوں تاجپوشی۔
  اپریل  –  جون , مہاراجا رنجیت سنگھ دا راج۔
  جولائ‏ی , اٹک دی لڑائی، سکھ سلطنت دی درانی سلطنت اپر پہلی اہم فتح۔
 مارچ –  جون , ملتان دی لڑائی، افغان سکھ جنگاں دی دوجی لڑائی۔
 ۳ جولائی , شوپیاں دی لڑائی
  مارچ , نوشہرہ دی لڑائی
 ۳۰ اپریل , جمرود دی لڑائی
  جون  –  نومبر , مہاراجہ مہاراجہ کھڑک سنگھ دا راج۔
  نومبر  –  جنوری , رانی چند کور ولوں راج دی مختصر وقفے لئی سنبھال۔
  جنوری  –  ستمبر , مہاراجہ مہاراجہ شیر سنگھ دا راج۔
 مئی  – اگست , سینو سکھ جنگ
  ستمبر  –  مارچ ۱۸۴۹, مہاراجا دلیپ سنگھ دا راج۔
 –, پہلی اینگلو سکھ جنگ
 –, دوجی اینگلو سکھ جنگ

 مورتاں 

 حوالے 

گٹھ:پنجاب دی تریخ
گٹھ:سکھ سلطنت
گٹھ:سابق سلطنتاں