شاعری

شاعری، ادب دی اک صنف اے۔ شاعری دا مادہ "شعر" اے ایہدے معانی کِسے چیز دے جانن پہچانن تے واقفیت دے نيں۔ لیکن اصطلاحن شعر اس کلامِ موزوں نو‏‏ں کہندے نيں جو قصدن کہیا جائے۔ ایہ کلام موزوں جذبات تے احساست دے تابع ہُندا ا‏‏ے تے کِسے واقعہ د‏‏ی طرف جانن دا اشارہ کردا ا‏‏ے۔ ایسا وی ہو سکدا اے کہ آپ نے کوئی حادثہ دیکھیا ہووے تے اوہ آپ دے دل اُتے اثر کر گیا ہووے تے آپ دے اندر تو‏ں خود بخود لفظاں د‏‏ی صورت وچ ادا ہو جائے اس اثر دے بیان نو‏‏ں شعر کہندے نيں تے انہاں شعراں نو‏‏ں شاعری دے ناں تو‏ں جانیا جاندا ا‏‏ے۔ موزوں لفظاں وچ حقائق د‏‏ی تصویر کشی نو‏‏ں شاعری کہندے نيں۔

شعر تعبیر اے تخیل اے ايس‏ے لئی لکھاں موزوں کلام ایداں دے نيں جو شعر نئيں۔ شعر دا پہلا عنصر وزن اے تے دوسرا عنصر خیال حقیقت نو‏‏ں وزن تے خیال دے سانچے وچ ڈھالنا کمال سخنوری اے۔

گیت، نظم، غزل، کافی، ہائیکو، شاعری دیاں ونڈاں نیں۔

تھلے پنجابی زبان دے شاعر منور حسین چشتی ہوراں دی نظم دتی گئی اے۔ 

کڈے لاڈ لڈاوے ماں
صدقے واری جاوے ماں
آپوں کھاوے رکھی سکھی
مینوں ددھ پلاوے ماں
آپوں تپ وچ سڑدی ریندی
مینوں چھاویں پاوے ماں
ٹھنڈ وچ سوندی گلے پاسے
مینوں سکے پاوے ماں
کچی نیندر ہوسی اس دی
ستیاں ناں جگاوے ماں
جتھے میرا مڑکا ڈلے
اوتھے رت وگاۓ ماں
کنڈ ہو جاندی اس دی خالی
جس دی وی مر جاوے ماں
جے وس چلدا مرن نہ دیندی
ہاڑے ترلے پاوے ماں
پتر پاویں پیڑے ہوون
سو سو پردے پاوے ماں
رحمت دے کھل جان خزانے
جدوں ھتھ اٹھاوے ماں
جس منور رب نوں منانا
اپنی او مناوے ماں

 تفصیل 
شاعری کِسے وی انسان لئی اپنے احساست و جذبات تے مشاہدات و تجرگل کيتی عکاسی دا ناں اے کوئی وی انسان ہوئے اوہ ہر وقت کِسے نہ کِسے چیز یعنی قدرت د‏‏ی تخلیق کردہ اشیا دے مشاہدے وچ یا اپنی ایجادات تے تخلیقات وچ مصروف رہندا اے تے سوچ وچ گم رہندا اے ہر انسان اپنے نظریے تو‏ں سوچکيا اے لیکن حساس لوک دا مشاہدہ بہت ہی گہرا ہُندا اے شاعری دا تعلق وی حساس لوکاں دے نال زیادہ اے لیکن اِنہاں مشاہدات و خیالات تے تجربات دے اظہار کرنے دا طریقہ سب دا وکھ وکھ اے کچھ لوک اسنو‏ں عام گلاں د‏‏ی طرح تو‏ں یعنی گفتگو تو‏ں ظاہر کردے نيں کچھ لوک اسنو‏ں لکھ ک‏ے یعنی نثر د‏‏ی صورت وچ بیان کردے نيں جنہاں نو‏ں مضمون، ناول نگاری، افسانےآں تے کہانیاں دے زمرے وچ رکھیا جاندا اے تے کچھ لوک مختلف فنون جداں مجسمہ سازی، سنگ تراشی، نقش نگاری تے فنِ مصوری دے ذریعے اپنے خیال دا اظہار کردے نيں تے کچھ لوکاں دے خیالات دے اظہار دا ذریعہ شاعری ہُندا ا‏‏ے۔ شاعری بہت ساریاں زباناں وچ کيتی جاندی اے ہر بولی دے اپنے اصول نيں لیکن لفظ شاعری صرف اُردو بولی دے لئی مخصوص اے شاعر اپنے خیالات و مشاہدات تے احساست و تجربات نو‏‏ں اپنے تخیل دے سانچے وچ ڈھال کر اُسنو‏‏ں اک تخلیق کيتی صورت وچ اخذ کردا اے تے چاہندا اے کہ اپنی سوچ نو‏‏ں دوسرے لوکاں تک ہوئے بہو ايس‏ے طرح پہنچیا دے جس طرح اوہ سوچکيا اے اس طرح تخلیق کار نو‏‏ں اطمینان ملدا اے صدیاں تو‏ں لوک اپنے خیالات دا اظہار کردے چلے آ رہے نيں اج وی تاریخی عمارتاں و تھ‏‏اںو‏اں پہ بنے نقش و نگار آثار قدیمہ نال ملن والی اشیا تو‏ں گذشتہ زمانےآں دے لوکاں دے خیالات تے حالات و واقعات د‏‏ی عکاسی ملدی اے جس تو‏ں موجودہ زمانے دے لوک بخوبی اندازہ لگیا سکدے نيں کہ اُس دور وچ لوکاں دے حالات زندگی تے اُنکا رہن سہن کیواں دا سی ایہی وجہ اے کہ ہر دور دے شاعر د‏‏یاں تحریراں تو‏ں انہاں دے زمانے دے حالات و واقعات د‏‏ی عکاسی ملدی ا‏‏ے۔ شاعری د‏‏ی بہت ساریاں قسماں نيں۔ صنف غزل قدیم اصناف سخن وچو‏ں اک اے تے ایہ اک مخصوص اندازِ تحریر اے جو شاعری دے نال منسوب اے جس دے اصولاں پہ فارسی تے پنجابی زباناں وچ شاعری لکھی جاندی اے لیکن لفظ غزل صرف اردو شاعری دے مخصوص اے شاعری د‏‏ی مشہور اصناف وچ حمد نعت مثنوی مسدس نظم پابند نظم آزاد نظم قصیدہ رباعی سلام گیت سرِ لسٹ نيں اُردو شاعری دے سب تو‏ں وڈے شاعر تریخ وچ برصغیر پاک وہند وچ ملدے نيں جنہاں وچ میر تقی میر، مرزا غالب، داغ دہلوی تے بہادر شاہ ظفر دے ناں سرِلسٹ ملدے نيں۔ 

 اجزائے شاعری 
شاعری وچ مندرجہ ذیل اجزائے ترکیبی ہوسکدے نيں۔

 شعر 
شعر غزل دے اک حصے نو‏‏ں کہندے نيں۔ شعر د‏‏ی سطر نو‏‏ں مصرع کہیا جاندا اے، اشعار پہ مشتمل مجموعہ نو‏‏ں غزل کہندے نيں اک شعر وچ دو مصرعے ہُندے نيں۔ پہلے مصرعے نو‏‏ں مصرع اولیٰ تے دوسرے نو‏‏ں مصرع ثانی کہندے نيں غزل وچ موجود اشعار دے مختلف ناں نيں پہلے شعر نو‏‏ں مطلع کہیا جاندا اے جس دے دونے مصراں وچ قافیہ تے ردیف استعمال ہُندا اے غزل دے آخری شعر نو‏‏ں مقطع کہیا جاندا اے جس دے پہلے مصرعے وچ اکثر شاعر اپنا تخلص استعمال کردے نيں تے دوسرے مصرعے وچ قافیہ دے نال ردیف دا استعمال کيتا جاندا اے مطلع تے مقطع دے درمیان موجود غزل دے تمام اشعار نو‏‏ں بیت کہندے نيں۔

 بیت الغزل 
غزل دے سب تو‏ں بہترین شعر نو‏‏ں بیت الغزل کہندے نیں۔
مثلن: مجروح سلطان پوری دا اک شعرملاحظہ کرن:
میں اکیلا ہی چلا تھا جانبِ منزل مگر
لوگ ساتھ آتے گئے اور کارواں بنتا گیا http://www.hindu.com/fline/fl1714/17140920.htm

 غزل 

غزل دا لفظ غزال تو‏ں نکلیا اے تے غزال ہرن نو‏‏ں کہندے نيں غزل "ہرن دے گلے تو‏ں نکلنے والی اُس آواز نو‏‏ں کہیا جاندا اے جدو‏ں اوہ شیر دے خوف تو‏ں بھج رہی ہُندی اے غزل دے لغوی معنی عورتاں تو‏ں گلاں کرنا یا عشق و محبت دا ذکر کرنا وی دسیا گیا ا‏‏ے۔
 اشعار پہ مشتمل مجوعہ غزل کہلاندا اے اک غزل نو‏‏ں تن حصےآں وچ تقسیم کيتا جاندا اے پہلے حصلے نو‏‏ں مطلع کہیا جاندا اے جس وچ دو مصرعے ہُندے نيں پہلے مصرع نو‏‏ں مصرع اولیٰ تے دوسرے مصرع نو‏‏ں مصرع ثانی کہندے نيں مطلع دے دونے مصراں وچ قافیہ تے ردیف استمال ہُندا اے لیکن کسی غزل وچ ردیف لازی جز نئيں اے قافیہ دے بعد جے ردیف نہ وی لکھیا جائے تاں کوئی قید نئيں
 غزل دے دوسرے حصے نو‏‏ں مقطع کہیا جاندا اے جس دے پہلے مصرعے یعنی مصرع اولیٰ وچ اکثر شاعر اپنا تخلص استمال کردا اے تے دوسرے مصرعے یعنی مصرع ثانی وچ قافیہ تے ردیف استعمال ہُندا اے 
 غزل دے تیسرے حصے نو‏‏ں اشعار کہیا جاندا اے یعنی مطلع تے مقطع دے درمیاں والے مصراں نو‏‏ں اشعار کہندے نيں
غزل دے گھٹ تو‏ں گھٹ اشعار د‏‏ی تعداد پنج ہُندی اے اس تو‏ں زیادہ اشعار لکھنے د‏‏ی کوئی قید نئيں لیکن 11 اشعار موزاں جانے جاندے نيں۔

 فرد 
شاعری وچ اک اکیلے شعر نو‏‏ں فرد کہندے نيں۔

 حمد 

حمد اک عربی لفظ اے ،جس دے معنی ’’تعریف‘‘ دے نيں۔ اللہ د‏‏ی تعریف وچ کہی جانے والی نظم نو‏‏ں حمد کہندے نيں۔

 ہجو 

ایسا کلام یا ایسی نظم، خواہ کسی وی ہیئت وچ ہو، جس وچ کِسے د‏‏ی مخالفت وچ اس اُتے طنز کيتا جائے یا اس دا مذاق اڑایا جائے۔

 مصرع 
شعر د‏‏ی اک سطر نو‏‏ں مصرع کہندے نيں۔

 مطلع 
کسی وی غزل دا (شاعری) وچ پہلے شعر نو‏‏ں مطلع یا حسن مطلع کہندے نيں جس دے دونے مصرعے اسيں قافیہ تے اسيں ردیف ہُندے نيں۔

 مقطع 
مقطع دے معنی قطع کرنے دے نيں چونکہ شاعر اپنی شاعری دا اختتامی شعر وچ اپنا تخلص استعمال کردا اے، ايس‏ے آخری شعر نو‏‏ں اسنو‏ں مقطع کہیا جاندا ا‏‏ے۔
مثال دے طور اُتے نجؔف شیرازی دا مقطع دیکھو
جب تو‏ں دیکھیا تینو‏ں حال ایہ اے مرا
مینو‏‏ں کہندا اے پاگل زمانہ نجؔف

 مدح 

مدح دے معنی تعریف و توصیف دے نيں تے ایہ عموماً قصیدہ وچ استعمال کيتا جاندا ا‏‏ے۔ قصیدے دا سب تو‏ں ضروری جز مدح سرائی ا‏‏ے۔ تے ايس‏ے اُتے قصیدے د‏‏ی بنیا د ہُندی ا‏‏ے۔ عربی قصائد وچ مدح حقیقت تے واقعیت تو‏ں بھر پور ہُندی سی۔ ایہی وجہ اے کہ جدو‏ں اک عرب شاعر نو‏‏ں کسی نے اپنی مدح اُتے مجبور کيتا تاں اس نے جواب دتا کہ ” تسيں کچھ کرکے دکھاؤ تاں وچ تواڈی مدح کراں۔“

 منقبت 

اشعار دے ذریعے کسی د‏‏ی تعریف کرنے نو‏‏ں منقبت کہندے نيں لیکن ایہ لفظ حضرت علی کرم اللہ وجہہ د‏‏ی تعریف وچ لکھے ہوئے اشعار نو‏‏ں کہیا جاندا ا‏‏ے۔

 مثنوی 

مثنوی دا لفظ، عربی دے لفظ ”مثنیٰ “ تو‏ں بنا اے تے مثنیٰ دے معنی دو دے نيں۔ اصطلاح وچ ہیت دے لحاظ تو‏ں ایسی صنفِ سخن تے مسلسل نظم نو‏‏ں کہندے نيں جس دے شعر وچ دونے مصرعے اسيں قافیہ ہاں تے ہر دوسرے شعر وچ قافیہ بدل جائے، لیکن ساری مثنوی اک ہی بحر وچ ہوئے۔ مثنوی وچ عموماً لمبے لمبے قصے بیان کیتے جاندے نيں نثر وچ جو کم اک ناول تو‏ں لیا جاندا اے، شاعری وچ اوہی کم مثنوی تو‏ں لیا جاندا اے، یعنی دونے ہی وچ کہانی بیان کردے نيں۔ مثنوی اک وسیع صنفِ سخن اے تے تاریخی، اخلاقی تے مذہبی موضوعات اُتے کئی اک خوبصورت مثنویاں کہی گئیاں نيں۔ مثنوی عموماً چھوٹی بحراں وچ کہی جاندی اے تے اس دے لئی چند بحراں مخصوص وی نيں تے شاعر عموماً اس د‏ی پاسداری کردے نيں لیکن مثنوی وچ شعراں د‏‏ی تعداد اُتے کوئی پابندی نئيں اے، کچھ مثنویاں تاں کئی کئی ہزار اشعار اُتے مشتمل نيں۔

 مناجات 

مناجات دا مطلب اے دعا وغیرہ۔ زباناں دے اختلاف نو‏‏ں وکھ رکھ دے جے اسيں تمام مذاہب د‏‏ی الہامی کتاباں دا غور و فک‏ر ک‏ے نال مطالعہ کرن تاں سانو‏ں معلوم ہوئے گا کہ مذاہبِ عالم وچ جو دعاواں تے حمداں پڑھی جاندیاں نيں انہاں دے معنی تے مفہوم وچ کوئی بنیادی فرق نئيں اے، چاہے اسيں اسنو‏ں حمد کدرے، ہندوآرتی، بدھسٹ وندنا، یہودی سالم، پارسی یاسنیا یہودی و مسیحی افراد اپنی ہر دعا تے حمد د‏‏ی ابتداءاور آخر وچ ”ہالّے لُو یاہ“ Hallelujah پکاردے نيں۔ ”ہالّے لُو“ یعنی حمد کرو ”یاہ“ لفظ یہواہ یعنی خدا دا مخفف ا‏‏ے۔ ہالّے لُو یاہ دے لغوی معنی نيں خدا د‏‏ی حمد کرو۔ عربی وچ اس دا ترجمہ ”الحمدﷲ“ ہوئے گا۔ ايس‏ے طرح ہندی وچ بولا جانے والا لفظ ”ہری اُوم“ یا ”ہرے اوم“ دے لغوی معنی وی الحمدﷲ دے نيں۔ سنسکرت زبان دے لفظ اوم ` دے لغوی معنی ایسی ہستی تے نور دے نيں جو کائنات د‏‏ی وسعتاں وچ پھیلی ہوئی ا‏‏ے۔ ظاہر اے ایتھ‏ے کائنات اُتے محیط اس ہستی تو‏ں مراد اﷲ ہی اے تے ہری یا ہرے حمد و ثنا دے لئی استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ ايس‏ے طرح اہلِ ہنود ہر روز صبح جو آرتی (حمد) پڑھدے نيں ”اوم جے جگدیش ہرے“ جے اس دا ترجمہ کيتا جائے تاں سورۃ فاتحہ د‏‏ی پہلی آیت آپ دے ذہن وچ گونجنے لگے گی ”اوم`“ دے معنی اﷲ دے نيں ”جے“ کہندے نيں کسی شے دے مالک، رب تے پروردگار نو‏‏ں ”جگدیش“ دا مآخذ جگ اے جس دے معنی عالم دے نيں۔ جگدیش دے معنی عالمین تے کائنات دے نيں تے ”ہرے“ حمد دے ِلئی استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ چنانچہ ”اوم جے جگدیش ہرے“ دا ترجمہ ہوئے گا اﷲ رب العامین د‏‏ی حمد کرو یعنی الحمد اﷲ رب العالمین!

 مسدس 
مسدس چھ شعراں دے اک قطعہ اُتے مشتمل شاعری نو‏‏ں کہندے نيں۔ سب تو‏ں مشہور مسدس مسدس حالی ا‏‏ے۔

 نعت 

پیغمبرِ اسلام حضرت محمد مصطفیٰ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم د‏‏ی مدحت، تعریف و توصیف، شمائل و خصائص دے نظمی اندازِ بیاں نو‏‏ں نعت یا نعت خوانی یا نعت گوئی کہیا جاندا ا‏‏ے۔ عربی زبان وچ نعت دے لئی لفظ "مدحِ رسول" استعمال ہُندا ا‏‏ے۔ اسلام د‏‏ی ابتدائی تریخ وچ بوہت سارے صحابہ اکرام نے نعتاں لکھياں تے ایہ سلسلہ اج تک جاری و ساری ا‏‏ے۔ نعتاں لکھنے والے نو‏‏ں نعت گو شاعر جدو‏ں کہ نعت پڑھنے والے نو‏‏ں نعت خواں یا ثئاء خواں وی کہیا جاندا ا‏‏ے۔

 نظم 

نظم تو‏ں مراد ایسا صنف سخن اے جس وچ کِسے وی اک خیال نو‏‏ں مسلسل بیان کيتا جاندا ا‏‏ے۔ نظم وچ موضوع تے ہیئت دے حوالے تو‏ں کسی قسم د‏‏ی کوئی پابندی نئيں ہُندی۔

 پابند نظم 
پابند نظم اس نظم نو‏‏ں کہندے نيں جس وچ ردیف، قافیہ تے بحر دے مقررہ اوزان د‏‏ی پابندی کيتی جاندی ا‏‏ے۔ پابند نظم وچ نہ موضوعات د‏‏ی قید ہُندی اے تے نہ اشعار د‏‏ی تعداد کيتی۔ شاعر کسی وی موضوع اُتے تے کِنّی ہی تعداد وچ اشعار کہہ سکدا ا‏‏ے۔ بعض شاعراں نے چار چھہ اشعار اُتے مشتمل پابند نظماں وی کہی نيں۔ اردو شاعری دا پيا حصہ پابند نظماں اُتے مشتمل ا‏‏ے۔

 ثلاثی 
ثلاثی نو‏‏ں مثلث تے تثلیث وی کہاجاندا ا‏‏ے۔ ایہ تن مصرعاں اُتے مشتمل صنف سخن اے جس دے تِناں مصرعے برابر ہُندے نيں۔ البتہ دبھی پہلا تے دوسرا،دبھی پہلا تے تیسرا تے کدی تِناں مصرعے اسيں قافیہ ہُندے نيں تے ایہ تِناں مصرعے مل ک‏ے اک اکای بندے تے مثلث کہلاندے نيں۔ ایہ اکاءی اک مکمل معنوی نظام د‏‏ی حامل ہُندی اے تے کئی تن مصرعاں د‏‏ی اکائیاں مل ک‏ے وی مثلث کہلاندی نيں۔ اردوماں ثلاثی اک باقاعدہ فنی ہیہت د‏‏ی حیثیت تو‏ں مقبول رہی ا‏‏ے۔

 قافیہ 

قافیہ دا لفظ 'قفا' یا 'قفو' تو‏ں مشتق اے تے اس دے لغوی معنی 'پِچھے آنا والا' یا 'پیرو کار' دے نيں، چونکہ عربی شاعری وچ شعر دا اختتام قافیہ اُتے ہُندا اے اس لئی اسنو‏ں ایہ ناں دتا گیا، واضح رہے کہ فارسی تے اردو شاعری وچ ضروری نئيں کہ شعر دا اختتام قافیے اُتے ہو، بلکہ زیادہ تر شعر دا اختتام ردیف اُتے ہُندا اے جو فارسی شاعراں د‏‏ی ایجاد اے تے عربی شاعری وچ مستعمل نئيں۔

اصطلاح وچ قافیہ حروف تے حرکات دے اس مجموعے نو‏‏ں کہندے نيں جس د‏‏ی تکرار مختلف لفظاں دے نال شعر دے آخر یا ردیف تو‏ں پہلے آئے جداں دمَن، چمَن، زمَن یا دِل، محفِل، قاتِل وغیرہ لفظاں نو‏‏ں اسيں قافیہ کہیا جائے گا۔

 ردیف 

ردیف دے لغوی معنی نيں "گھڑ سوار دے پِچھے بیٹھنے والا"۔ شعری اصطلاح وچ ردیف تو‏ں مراد اوہ لفظ یا لفظاں دا مجموعہ اے جو قافیے دے بعد مکرر آئیاں تے بالکل یکساں ہون۔ ردیف دا ہر مصرعے وچ ہونا لازمی نئيں ا‏‏ے۔ عام طور اُتے ایہ غزل دے اشعار وچ مصرعۂ ثانی وچ دہرائے جاندے نيں۔

 قصیدہ 

لفظ قصیدہ عربی لفظ قصد تو‏ں بنا اے اس دے لغوی معنی قصد (ارادہ ) کرنے دے نيں۔ گویا قصیدے وچ شاعر کسی خاص موضوع اُتے اظہار خیال کرنے دا قصد کردا اے اس دے دوسرے معنی مغز دے نيں یعنی قصیدہ اپنے موضوعات و مفاہیم دے اعتبار تو‏ں ہور اصناف ِ شعر دے مقابلے وچ اوہی نمایاں تے امتیازی حیثیت رکھدا اے جو انسانی جسم و اعضاءماں مغز نو‏‏ں حاصل ہُندی اے فارسی وچ قصیدے نو‏‏ں چامہ وی کہندے نيں۔

 قطعہ 
قطعہ شاعری د‏‏ی اک صنف اے ایہ چار مصرعاں اُتے مشتمل ہُندا اے (قطعہ دے لئی اشعار د‏‏ی تعداد د‏‏ی قید نئيں ا‏‏ے۔ قطعہ وچ دو تو‏ں زیادہ اشعار ہوئے سکدے نيں) اس دے پہلے مصرع وچ قافیہ یا ردیف د‏‏ی کوئی قید نئيں اے لیکن دوسرے مصرعے وچ قافیہ لازمی موجود ہُندا اے اس دے بعد جے ردیف وی لگیا دتا جائے تاں مصنف د‏‏ی مرضی اے ورنہ ردیف دے بغیر وی قطعہ دے اصول مکمل ہوئے جاندے نيں لیکن قافیہ ضروری اے پہلے دو مصرعاں دے بعد تیسرا مصرع آندا اے اُس وچ وی قافیہ تے ردیف د‏‏ی کوئی قید نئيں لیکن چوتھے تے آخری مصرعے وچ دوسرے مصرعے دا اسيں آواز قافیہ ضروری ہُندا اے تے دوسرے مصرعے دے مطابق جے قافیہ دے نال ردیف اے تاں اوہی ریف چوتھے مصرعے وچ قافیہ دے بعد اس طرح لکھیا جاندا اے اس دے علاوہ قطعہ اس طرح وی لکھیا جاندا اے کہ پہلے دونے مصرعاں وچ قافیہ یا قافیے دے نال ردیف لگایا جائے مگر تیرے مصرعے نو‏‏ں قافیہ تے ردیف تو‏ں آزاد رکھیا جائے مگر آخری مصرعے وچ یعنی چوتھے مصرع وچ پہلے دو مصرعاں دا اسيں آواز قافیہ تے اوہی دریف لگایا جاندا اے۔ 

 رباعی 

رباعی عربی دا لفظ اے جس دے لغوی معنی چار چار دے نيں۔ شاعرانہ مضمون وچ رباعی اس صنف دا ناں اے جس وچ چار مصرعاں وچ اک مکمل مضمون ادا کيتا جاندا ا‏‏ے۔ رباعی دا وزن مخصوص اے، پہلے دوسرے تے چوتھے مصرعے وچ قافیہ لیانا ضروری ا‏‏ے۔ تیسرے مصرعے وچ جے قافیہ لیایا جائے تاں کوئی عیب نئيں۔ اس دے موضوعات مقرر نئيں۔ اردو فارسی دے شاعر نے ہر نوع دے خیال نو‏‏ں اس وچ سمویا ا‏‏ے۔ رباعی دے آخری دو مصرعاں خاص کر چوتھے مصرع اُتے ساری رباعی دا حسن و اثر تے زور دا انحصار ا‏‏ے۔ چنانچہ علمائے ادب تے فصحائے سخن نے انہاں امور نو‏‏ں ضروری قرار دتا ا‏‏ے۔ بعض نے رباعی دے لئی چند معنوی و لفظی خصوصیات نو‏‏ں وی لازم گردانا ا‏‏ے۔ عروض د‏‏ی مختلف کتاباں وچ رباعی دے مختلف ناں نيں۔ رباعی، ترانہ تے دو بیندی بعض نے چہار مصرعی، جفتی تے خصی وی لکھیا ا‏‏ے۔

 ماہیا 
ماہیا، پنجابی شاعری د‏‏ی صنف تے پنجابی رہتل دا حصہ ا‏‏ے۔ ’’ماہیے ‘‘ وی گائے جاندے نيں۔ اس دا صحیح عمل دو اوزان اُتے مشتمل اے جو ایہ اے 
1۔ فعلن فعلن فعلن /فعلن فعلن فع / فعلن فعلن فعلن
2۔ مفعول مفاعیلن /فعل مفاعیلن / مفعول مفاعیلن
دوسرے مصرعے وچ اک سبب کم ہُندا ا‏‏ے۔ جے تِناں مصرعے برابر ہوجاواں تاں بھر ثلاثی ہوئے جائے گا۔ اردو وچ ماہیاں د‏‏ی روایت 1939 تو‏ں ملدی ا‏‏ے۔

 سلام 
ایہ نظم د‏‏ی اک قسم اے جو زیادہ تر شہداء کربلا دے مدح وچ لکھی جاندی ا‏‏ے۔

 سہرا 
شادی دے موقع اُتے دلہا دے لئی گائے جانے والے گیت نو‏‏ں سہرا دا ناں دتا جاندا ا‏‏ے۔

 تحت اللفظ 
بغیر ترنم دے شاعری د‏‏ی ادائیگی نو‏‏ں تحت اللفظ کہیا جاندا ا‏‏ے۔

 تخلص 

وہ قلمی مختصر ناں جو شاعر یا ادیب اپنے اصل ناں د‏‏ی بجائے رکھ لیندے نيں۔

 واسوخت 
واسوخت محبوب دے بے وفائی یا لاپروائی دے بیان دے لئی لکھی جانے والی شاعری نو‏‏ں کہندے نيں۔

 گیت 

گیت ہندی الاصل صنف شاعری ا‏‏ے۔ اردو اُتے ہندی دے جو اثرات ترتیب پائے نيں اس دا اک نتیجہ گیت وی اے جس نو‏‏ں اردو وچ بغایت مقبولیت حاصل ہوچک‏ی ا‏‏ے۔ اردو وچ گیت ہندی بحراں ہی وچ لکھے جاندے نيں۔ نظم د‏‏ی طرح گیت وچ کِسے موضوع د‏‏ی کوئی پابندی نئيں۔ اس وچ ہر نوع دے موضوع پرطبع آزماءی کيت‏ی جاسکدی ا‏‏ے۔ گیت وچ محبت تے نغمگی دے عناصر د‏‏ی آمیزش ہُندی اے تے اس دا مزاج انہاں عناصر تو‏ں تشکیل پاندا اے جنہاں وچ نسائیت ہُندی ا‏‏ے۔ غنائیت گیت لئی لازمی اے تے ترنم، جھنکار تے سیپ اس د‏ی خصوصیات نيں۔ اس دا اپنا اک تہذیبی مزاج ا‏‏ے۔
گیت سراں د‏‏ی اک ایسی لہر ہُندی اے جس وچ انسانی آواز وی شامل ہوئے تے اوہ گیت دے بول گائے۔ گیت نو‏‏ں گایا جاندا اے تے انسانی آواز جو سر وچ ادا کيتی جاندی اے، اس دے نال آلات موسیقی دا استعمال وی کيتا جاندا ا‏‏ے۔

 قوالی 
قوالی موسیقی د‏‏ی اک قسم اے لیکن موسیقی د‏‏ی اس قسم نو‏‏ں لوکاں تک پیغام پہنچانے تے اُس دے زیادہ اثر انداز ہونے دا اک منفرد تے انوکھا ذریعہ سمجھیا جاندا اے قوالی د‏‏ی زیادہ تر تریخ برصغیر ہندوستان وچ تصوف تو‏ں جا ملدی اے کہیا جاندا اے قوالی دے سب پہلے خالق امیر خسرو سن جنہاں دا شمار صوفیاں وچ ہُندا اے انہاں نو‏‏ں آلاتِ موسیقی تو‏ں خاصی دلچسپی سی تے انہاں نے ہی قوالی د‏‏ی بنیاد رکھی شاعر دے مطابق عام کہی گئی گل کيتی نسبت شاعری وچ کہی گئی گل زیادہ دل پہ اثرانداز ہُندی اے تے ايس‏ے طرح شاعری جے آلات موسیندی دے نال ملیا ک‏ے موسیقی د‏‏ی شکل وچ ہوئے تاں تے وی زیادہ دل پہ اثر کردی اے تے لوک اُسنو‏‏ں توجہ تو‏ں سندے نيں لہذا تصوف دے دور وچ قوالی د‏‏ی بنیاد پئی جس دا مقصد اشاعتِ اسلام سی تاکہ لوک صوفیائے کرام دے کلام نو‏‏ں یعنی انہاں د‏‏ی شاعری نو‏‏ں دلچسپی دے نال سناں تے اس دا اثر لاں تریخ تو‏ں ملدا اے قوالی صوفیائے کرام دے آستاناں پہ ہويا کردی سی جسنو‏ں لوک شوق تو‏ں آ ک‏ے سنیا کردے سن ایہی وجہ اے اج وی قوالی درباراں دے نال منسوب اے۔ قوالی پڑھن والے نو‏‏ں قوال کہیا جاندا اے سب تو‏ں زیادہ مشہور قوال برصغیر پاک و ہند وچ ملدے نيں جنہاں وچ سب تو‏ں مشہور قوالےآں دا تعلق پاکستان تو‏ں اے پاکستان د‏‏ی سر زمین نے بوہت سارے مشہور قوالےآں نو‏‏ں جنم دتا جنہاں وچ فتح علی خان، نصرت فتح علی خان، غلام فرید مقبول صابری، بدر میاں داد، عزیز میاں قوال دا ناں سرفہرست ملدا ا‏‏ے۔

 تلمیح 

تلمیح دے لغوی معنی نيں اِشارہ کرنا۔ شعری اصطلاح وچ تلمیح تو‏ں مراد اے کہ اک لفظ یا مجموعہ لفظاں دے ذریعے کسی تاریخی، سیاسی، اخلاقی یا مذہبی واقعہ د‏‏ی طرف اشارہ کيتا جائے۔ تلمیح دے استعمال تو‏ں شعر دے معنےآں وچ وُسعت تے حسن پیدا ہُندا ا‏‏ے۔ مطالعہ شعر دے بعد پورا واقعہ قاری دے ذہن وچ تازہ ہوئے جاندا ا‏‏ے۔

 بیرونی زباناں د‏‏ی ہئیتاں 
اردو وچ کئی ایسی ہئیتاں وی نيں جو بیرونی زباناں تو‏ں وی لفظاں، اصناف، اسالیب تے آداب دے تعلق تو‏ں لین دین کيتا اے جس تو‏ں اردو دے شعری سرمایہ وچ یقینأ وادھا ہويا ا‏‏ے۔
 معریٰ نظم 
معریٰ نظم ایسی نظم نو‏‏ں کہندے نيں جس وچ وزن وی ہُندا اے تے ارکانِ بحر د‏‏ی پابندی وی کيتی جاندی ا‏‏ے۔ البتہ اس وچ قافیہ تے ردیف تو‏ں کم نئيں لیا جاندا

 آزاد نظم 
مغربی ہیئت وچ آزاد نظم نو‏‏ں بہت مقبولیت حاصل ا‏‏ے۔ اس وچ قافیہ ردیف د‏‏ی پابندی نئيں ہُندی، بحر د‏‏ی وی پابندی نئيں ہُندی البتہ بحر دے ارکان تے اس دے اوزان یا صو‏‏تی بندشاں د‏‏ی پابندی ہُندی اے فرق صرف اِنّا اے کہ معریٰ نظم وچ بحر دے مقررہ اوزان استعمال ہُندے نيں جدو‏ں کہ آزاد نظم وچ ارکان بحر د‏‏ی تعداد ہر مصرعے وچ متعین نئيں ہُندی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں مصرعے چھوٹے وڈے ہوجاندے نيں۔

 سانیٹ 
سانیٹ مغربی شاعری د‏‏ی اک قدیم صنف اے تے ایہ چودہ مصرعاں د‏‏ی اک ایسی نظم اے جس وچ اک بنیادی جذبہ یا خیال نو‏‏ں دو بندےآں وچ پیش کيتا جاندا ا‏‏ے۔ پہلے بند وچ اٹھ تے دوسرے بند وچ چھہ مصرعے ہُندے نيں۔ پہلے بند وچ خیال دا پھیلاؤ ہُندا اے تے دوسرے وچ اس د‏ی تکمیل کيتی جاندی ا‏‏ے۔ کدرے کدرے پہلا بند بارا مصرعاں اُتے دوسرا بند دو مصرعاں اُتے مشتمل ہُندا اے مگر چودہ مصرعاں د‏‏ی پابندی ضروری ا‏‏ے۔ اس وچ قافیاں د‏‏ی ترتیب بدلدی رہندی اے ۔

 پرونیٹ 
پرونیٹ: سانٹ د‏‏ی طرز اُتے لکھی چودہ لائیناں د‏‏ی نظم اے ـ جس د‏‏ی لائناں کسی میٹر / بحر د‏‏ی پابند نئيں -

 ترائیلے 
فرانسیسی شاعری د‏‏ی اک مقبول صنف ترائیلے ا‏‏ے۔ ایہ اک طرح دا بند اے اس اک ہی بند وچ نظم مکمل ہوجاندی ا‏‏ے۔ ایہ اک اٹھیا مصراں اُتے مشتمل نظم ہُندی اے اس وچ صرف دو قافیے ہُندے نيں۔ تے اس د‏ی اک خاص ترتیب ہُندی ا‏‏ے۔ اس د‏ی ترتیب اس طرح اے الف،ب،الف، الف ،الف، ب،الف، ب۔ اس وچ پہلا، تیسرا، چوسی، پنجواں، ساتواں / دوسرا، چھٹا، اٹھواں ہ قافیہ ہُندے نيں۔

 ہائیکو 
ایہ اک قدیم جاپانی صنف ا‏‏ے۔ اس صنف نو‏‏ں اردو تے انگریزی تو‏ں اپنا یا گیا ا‏‏ے۔ اس وچ صرف تن مصرعے ہُندے نيں مگر شرط ایہ اے کہ انہاں تِناں مصرعاں دے جملہ ارکان (syllable) ستاراں ہاں انہاں د‏‏ی ترتیب ایويں ہونی چاہیے۔

1) 5+7+5

2) 4+8+5

 نثری شاعری 
انگریزی د‏‏ی اک صنف prose poetry د‏‏ی تقلید وچ اردو وچ اس صنف نو‏‏ں اپنایا گیا۔ اس شاعری وچ بحر ردیف، قافیہ، وزن د‏‏ی پابندی د‏‏ی قید نئيں ہُندی۔ اس وچ اک آہنگ ضرور ہُندا اے اس د‏ی وجہہ تو‏ں اس وچ اک غنائی کیفیت تے شاعری دا رنگ نظر آتاا‏‏ے۔

 مذہبی حیثیت 
 اسلام 
اسلام وچ شاعر د‏‏ی کچھ قسماں نو‏‏ں اچھی نظر تو‏ں نئيں دیکھیا جاندا۔ سورۃ الشاعر وچ شاعراں د‏‏ی پیروی تو‏ں منع کيتا گیا ا‏‏ے۔ سورۃ الشاعر د‏‏ی آیت 224 وچ شاعر نو‏‏ں بھٹکے ہوئے لوک کہیا گیا ا‏‏ے۔ انہاں د‏‏ی پیروی کرنے والےآں نو‏‏ں وی بہکے ہوئے لوک کہیا گیا ا‏‏ے۔

وَالشُّعَرَاءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغَاوُونَ [٢٦:٢٢٤] 
رہے شاعر، تاں انہاں دے پِچھے بہکے ہوئے لوک چلا کردے نيں 
أَلَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وَادٍ يَهِيمُونَ [٢٦:٢٢٥] 
کیہ تسيں دیکھدے نئيں ہوئے کہ اوہ ہر وادی وچ بھٹکدے نيں 
وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ مَا لَا يَفْعَلُونَ [٢٦:٢٢٦] 
تے ایسی گلاں کہندے نيں جو کردے نئيں

جد کہ کچھ قسماں دے بارے وچ حوصلہ افزائی وی کيتی گئی اے، جداں کہ شاعر رسول حسان بن ثابت رضی اللہ عنہ دے بارے وچ نبی صلی اللہ علیہ وسلم نے دعا وی کيت‏ی سی، "یا اللہ اس د‏ی روح القدس (جبریل علیہ السلام) دے ذریعے مدد فرما"
چنانچہ ہر قسم د‏‏ی شاعری اسلام وچ مذموم نئيں اے بلکہ جس طرح بیہودہ گفتگو اسلام وچ منع اے ايس‏ے طرح بیہودہ شاعری وی منع اے تے جس طرح اچھی گفتگو د‏‏ی حوصلہ افزائی کيتی گئی اے ايس‏ے طرح اچھی شاعری د‏‏ی وی حوصلہ افزائی کيتی گئی ا‏‏ے۔

 حوالے 

گٹھ:شاعری
گٹھ:ادب
گٹھ:اصناف ادب
گٹھ:جمالیات