ایشیا

<div style="direction:rtl; font-size:110%">

ایشیا، زمین دے ست براعظماں وچو‏ں اک سبھ تو‏ں وڈا تے زیادہ آبادی والا براعظم ہے۔ ایہہ زمین دے کل رقبے دا 8.6 فیصد، کل بری علاقے دا 29.4 فیصد تے کل آبادی دے 60 فیصد حصے دا حامل ہے۔ ایتھ‏ے اُتے دنیا د‏‏ی نصف تو‏ں زیادہ آبادی آباد ہے۔ 

ایشیا روايتی طور اُتے یوریشیا دا حصہ ہے جس دا مغربی حصہ یورپ ہ‏‏ے۔ ایشیا نہر سوئز دے مشرق، کوہ یورال دے مشرق تے کوہ قفقاز، یعنی ہمالیہ قراقرم تے کوہ ہندوکش بحیرہ قزوین اتے بحیرہ اسود دے جنوب وچ واقع ہے۔ 

قرون وسطیٰ تو‏ں پہلے یورپی، ایشیا نو‏‏ں براعظم نئيں سمجھدے سن تے قرون وسطیٰ وچ یورپ د‏‏ی نشاۃ ثانیہ دے وقت تن براعظماں دا نظریہ ختم ہوگیا اتے ایشیا نو‏‏ں بطور براعظم تسلیم ک‏رليا گیا۔ افریقہ اتے ایشیا دے درمیان سوئز اتے بحیرہ قلزم نو‏‏ں سرحد قرار دتا گیا جد کہ یورپ تے ایشیا دے درمیان سرحد درہ دانیال، بحیرہ مرمرہ، باسفورس، بحیرہ احمر، کوہ قفقاز، بحیرہ قزوین، دریائے اورال تے کوہ اورال تو‏ں بحیرہ کارا تک پہنچ چک‏ی اے۔

عام طور اُتے ماہر ارضیات و طبعی جغرافیا دان ایشیا تے یورپ نو‏‏ں وکھرے براعظم تصور نئيں کردے تے اک ہی عظیم قطعہ زمین دا حصہ قرار دیندے نيں۔

جغرافیے وچ دو مکت‏‏ب فکر نيں اک تاریخی حوالے دے تحت یورپ تے ایشیا نو‏‏ں وکھ براعظم قرار دیندا ہے جد کہ دوجا یورپ لئی براعظم اتے ایشیا دے لئی خطے دا لفظ استعمال کردا ہے۔ اس تو‏ں علاوہ ایہ تنازع ایشیا بحرالکاہل خطے اُتے وی کھڑا ہُندا اے جتھ‏ے موجود جزیرے وچو‏ں چند براعظم آسٹریلیا دا حصہ منے جاندے نيں جد کہ چند ایشیا وچ تسلیم کیتے جاندے نيں اس لئی ایشیا د‏‏ی حدود دا درست تعین کرنا مشکل ہوجاندا ہے۔ 

ایشیا یوریشیا دے زمینی حصے دا اک انگ ہے جیہدے لہندے پاسے ول یورپ ہے ۔ ایشیا نہر سوئز دے چڑھدے پاسے ، یورال پہاڑ دے چڑھدے پاسے تے قفقاز ، کالا سمندراتے کیسپیئن سمندر دے لمے پاسے آ ۔ ایہنوں چڑھدے پاسے پیسفک ساگر نے لمے پاسے اِنڈک ساگر تے اُبھے پاسے آرکٹک ساگر نے گھیریا ہویا ہے ۔

 ناں 
ایشیا یونانی زبان دا لفظ ہے۔ اس لفظ نوں پہلی واری ہیروڈوٹس نے اناطولیا لئی ورتیا سی۔

 ایشیا دے خِطے 
ایشیا نوں 6 خطیاں وچ ونڈیا جاندا ہے ۔ 
چڑھدا ایشیا
لہندا ایشیا
اُبھا ایشیا
لما ایشیا
وچکارلا ایشیا
لموچی چڑھدا ایشیا

 جغرافیائی خصوصیات 
ایشیا دنیا دا سبھ تو‏ں وڈا بر اعظم اے۔ جِتھ‏ے دنیا دا سبھ تو‏ں اُچا، سبھ تو‏ں نِیواں تے سبھ تو‏ں ٹھنڈا ترین مقام پایا جاندا اے۔ (ماؤنٹ ایورسٹ دنیا د‏‏ی بلند ترین چوٹی، مغرب د‏‏ی جانب بحیرہ مردار سطح سمندر تو‏ں سَبھ تو‏ں نیواں مقام تے شمالی سائبیریا ٹھنڈا ترین مقام)۔ ایشیا وچ کِسے وی براعظم تو‏ں زیادہ افراد رہائش پزیر نيں جیہناں وچو‏ں ڈیڈھ ارب آبادی چین تے ڈیڈھ ارب بھارت وچ آباد اے۔

براعظم دا شمالی حصہ قدیم پہاڑاں تے سطح ہائے مرتفع اُتے مشتمل اے جد کہ وسطی علاقہ کوہ ہمالیہ اتے سطح مرتفع تبت نے گھیرا ہويا ہ‏‏ے۔ ہمالیہ دنیا دے ہور پہاڑی سلسلےآں د‏‏ی نسبت زیادہ قدیم نئيں تے ہن وی ایہ اونچائی د‏‏ی جانب رواں ا‏‏ے۔ ایہ سلسلہ اُدوں تشکیل پایا جدو‏ں برصغیر ایشیا نال ٹکرایا۔

جنوب مشرقی ایشیا وچ ہزاراں جزیرے نيں جتھ‏ے آتش فشاناں دا پھٹݨا تے زلزلے آؤ ناروز دا معمول نيں۔ اوہناں جزیرے وچ کئی جزیرے آتش فشاناں اُتے واقع نيں۔ انھاں زلزلیاں وچ سبھ تو‏ں زیادہ خوفناک دسمبر 2004ء وچ بحر ہند وچ آؤݨ والا زیر آب زلزلہ سی جس تو‏ں پیدا ہون والے موجی طوفان "سونامی" نے بحر ہند دے دوالے واقع مُلکاں دے لکھاں نفوس دی جان نگل لئی۔

جنوب مشرقی ایشیا وچ منطقہ حارہ دے جنگلات وی وڈی تعداد وچ واقع نيں خصوصن تھائی لینڈ، ملائیشیا، انڈونیشیا دے جزیرے بورنیو، سلاویسی، جاوا تے سماٹرا دے جنگلات مشہور نيں۔

ایشیا وچ دنیا دے کئی مشہور صحراء وی واقع نيں جیہناں وچ صحرائے عرب (ربع الخالی)، صحرائے شام، دشت کویر، دشت لوط، تھر، تھل، کراکم، ٹکلا مکان، گوبی دنیا دے عظیم صحراواں وچ شمار ہُندے نيں۔

ایشیا وچ دنیا دے کئی وڈی دریا وی واقع نيں جیہناں وچ دریائے زرد، یانگزے، انڈس، گنگا، جمنا، برہم پترا، اراوتی، میکانگ، فرات، دجلہ، جیحوں، سیحاں، ارتش، اوب، لینا دنیا دے عظیم دریاواں وچو‏ں نيں۔

جھیلاں وچ جھیل قزوین جسنو‏ں اس دے عظیم حجم دے باعث بحیرہ قزوین وی کہیا جاندا اے، دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی جھیل ا‏‏ے۔ استو‏ں علاوہ جھیل ارال (بحیرہ ارال)، جھیل بالکش، جھیل بیکال، جھیل وان، جھیل ارمیہ دنیا بھر وچ جانی جاندیاں نيں۔

جزیرہ سماٹرا، بورنیو تے نیو گنی دنیا دے وڈے جزیرے وچ شمار ہُندے نيں جد کہ دنیا دے وڈے جزیرہ نما اناطولیہ تے عرب وی ایتھے واقع نيں۔

 سیاسی خصوصیات 
ایشیا مختلف تہذیباں دا مسکن اے۔ ایتھ‏ے د‏‏ی زمین، لوکاں تے روایتاں وچ وڈا تنوع پایا جاندا اے۔ سوویت یونین دے ٹُٹݨ نال ایتھ‏ے قازقستان، تاجکستان، ترکمانستان تے کرغزستان د‏‏ی نويں ریاستاں وجود وچ آئیاں۔ جنوب مغرب دے بیشتر ملکاں دے عوام مسلما‏ن نيں لیکن قومیت تے مسالک د‏‏ی بنیاداں اُتے تقسیم نيں۔ بھارت دنیا د‏‏ی سب تو‏ں وڈی جمہوریت ہے جد کہ چین دنیا د‏‏ی تیزی تو‏ں ابھرتی ہوئی معاشی تے فوجی قُوت اے۔

 آبادی د‏‏ی خصوصیات 
براعظم د‏‏ی بیشتر آبادی عظیم دریاواں دے کنڈھیاں تے آباد ہے جس د‏‏ی وجہ ایتھ‏ے د‏‏ی بیشتر آبادی دا ذریعۂ معاش زراعت ہونا ہے۔ گنگا، سندھ، برہم پتر، زرد، یانگزے اَتے ہور دریاواں دوالے دے علاقے انتہائی گنجان آباد نيں۔ دوسرے پاسے معدنی دولت دے حصول لئی لوک ایداں دے علاقیاں وچ وی رہائش پزیر نيں جتھ‏ے آبادی بہت گھٹ ہے مثلن تیل د‏‏ی تلاش لئی عرب دے صحراء تے سائبیریا دے سرد میدان۔

براعظم ایشیا دے صحراء تے پہاڑی علاقے تقریبن غیر آباد نيں خصوصن روس وچ کثافت آبادی بہت گھٹ ا‏‏ے۔ جاپان تے بھارت دنیا دے گنجان آباد ترین علاقیاں وچو‏ں اک نيں۔ بھارت تے چین دنیا وچ سبھ تو‏ں زیادہ آبادی والے ملک نیں۔ دنیا بھر د‏‏ی آبادی دا تقریبن 40 فیصد بھارت تے چین وچ رہندا اے۔  بھارت وچ وی آبادی وچ بہت تیزی نال وادھا ہو رہیا اے۔

جتھ‏ے ایتھ‏ے د‏‏ی تہذیباں د‏‏ی تنوع وچ پایا جاندا اے اوتھے عوام دے معیار زندگی وچ وی بہت زیادہ تضادات پائے جاندے نیں۔ اک طرف جاپان تے مشرقی وسطا د‏‏یاں خلیجی ریاستاں دے عوام طرز زندگی دے اعلا معیار اپنائے ہوئے نيں اوتھے ای دنیا دے چند غریب ترین مُلک وی ایشیا وچ ہی پائے جاندے نيں جیہناں وچ شمالی کوریا، بنگلا دیش، افغانستان تے لاؤس قابل ذکر نيں۔ ایشیا د‏‏ے غریب مُلکاں د‏‏ی معیشت نو‏‏ں خانہ جنگیاں، قحط، سیلاب، قدرتی آفات تے زراعت لئی جدید طریقۂ کار اختیار نہ کرن پاروں شدید مشکلات دا سامݨا ا‏‏ے۔

{| class="sortable wikitable"

 دیس دا ناں تے جھنڈا تھاں لوک گݨتی سنگھݨا راجگڑھ وچکارلا ایشیا: 25pxقازقستان 2,724,927 15,666,533 5.7 نور سلطان 25pxکرغیزستان 198,500 5,356,869 24.3 بشکیک 25pxتاجکستان 143,100 7,211,884 47.0 دوشنبے 25pxترکمانستان 488,100 5,179,573 9.6 اشک آباد 25pxازبکستان 447,400 28,268,441 57.1 تاشقند چڑھدا ایشیا: 25pxچین 9,584,492 1,322,044,605 134.0 بیجنگ 25pxہانگ کانگ 1,092 7,008,300 6,417.9 — 25pxمکاؤ 25 460,823 18,473.3 — 25pxجپان 377,835 127,288,628 336.1 ٹوکیو 25pxتائیوان 35,980 22,920,946 626.7 تائے پی 25pxاتلا کوریا 120,540 23,479,095 184.4 پیانگ یانگ 25pxدکھنی کوریا 98,480 49,232,844 490.7 سیول 25pxمنگولیا 1,565,000 2,996,082 1.7 اولان باتور ابھا ایشیا: 25pxروس 17,075,400 142,200,000 26.8 ماسکو لموچی چڑھدا ایشیا: 25pxبرونائی 5,770 381,371 66.1 بندر سری بیگوان 25pxمیانمر 676,578 47,758,224 70.3 رنگون 25pxکمپوچیا 181,035 13,388,910 74 فنوم پن 25pxچڑھدا تیمور 15,007 1,108,777 73.8 دلی 25pxانڈونیشیا 1,919,440 230,512,000 120.1 جکارتا 25pxلاؤس 236,800 6,677,534 28.2 وینتیان 25pxملائشیا 329,847 27,780,000 84.2 کوالالمپور 25pxفلپائن 300,000 92,681,453 308.9 منیلا 25pxسنگاپور 704 4,608,167 6,545.7 سنگاپور 25pxتھائی لینڈ 514,000 65,493,298 127.4 بنکاک 25pxویتنام 331,690 86,116,559 259.6 ہنوئی لما ایشیا: 25pxافغانستان 647,500 32,738,775 42.9 کابل 25pxبنگلا دیش 147,570 153,546,901 1040.5 ڈھاکا 25pxبھوٹان 38,394 682,321 17.8 ٹھمپھو 25pxھندستان 3,287,263 1,147,995,226 349.2 نئی دلی 25pxمالدیپ 300 379,174 1,263.3 مالے 25pxنیپال 147,181 29,519,114 200.5 کھٹمنڈو 25pxپاکستان 803,940 167,762,049 208.7 اسلام آباد 25pxسری لنکا 65,610 21,128,773 322.0 کولمبو لہندا ایشیا: 25pxآرمینیا 29,800 2,968,586 111.7 یریوان 25pxآذربائیجان 46,870 3,845,127 82.0 باکو 25pxبحرین 665 718,306 987.1 مناما 25pxقبرص 9,250 792,604 83.9 نیکوسیا 25pxجارجیا 20,460 4,630,841 99.3 تبلیسی 25pxعراق 437,072 28,221,181 54.9 بغداد 25pxایران 1,648,195 70,472,846 42.8 تہران 25pxاسرائیل 20,770 7,112,359 290.3 تل ابیب 25pxاردن 92,300 6,198,677 57.5 عمان 25pxکویت 17,820 2,596,561 118.5 کویت شہر 25pxلبنان 10,452 3,971,941 353.6 بیروت 25pxعمان 212,460 3,311,640 12.8 مسقط 25pxفلسطین 6,257 4,277,000 683.5 رملہ 25pxقطر 11,437 928,635 69.4 دوحا 25pxسعودی عرب 1,960,582 23,513,330 12.0 ریاض 25pxشام 185,180 19,747,586 92.6 دمشق 25pxترکی 756,768 71,892,807 76.5 انکرا 25pxمتحدہ عرب امارات 82,880 4,621,399 29.5 ابو ظہبی 25pxیمن 527,970 23,013,376 35.4 صنعا سارے رلا کے 43,810,582 4,162,966,086 89.07

 معاشی خصوصیات 
+ اقتصادیات ایشیا2003ء دے دورانآبادی: 3,958,768,100 (2006ء اندازہ)جی ڈی پی :18.077 ٹریلین امریکی ڈالرزجی ڈی پی (کرنسی): 8.782 ٹریلین ڈالرزجی ڈی پی فی کس : 4,518 ڈالرزجی ڈی پی فی کس (کرنسی) 2,143 ڈالرز لکھ پتی Millionaires 2.0 مِلیئن (%0.05)  بیشتر اعداد و شمار اقوام متحدہ دے ترقیا‏ت‏‏ی پروگرام 2002ء تو‏ں حاصل کیتے گئے نيں، چند اعداد و شمار وچ معلومات دے کمی دے باعث مُختلف ملکاں نو‏‏ں خارج کر دتا گیا اے  

ایشیا د‏‏ی بیشتر آبادی دا ذریعۂ معاش زراعت اے تے چَند مُلکاں وچ تاں صنعتاں بہت ہی گھٹ نيں۔ مشرقی چین تے روس وچ بھاری صنعتاں قائم نيں لیکن سب تو‏ں صنعتی پیداوا‏‏ر دے لحاظ تو‏ں جاپان سرلسٹ ہے۔ جاپان برقی و جدید ٹیکنالوجی د‏‏ی صنعت وچ عالمی قائد سمجھیا جاندا ہے جدو‏ں کہ تائیوان، جنوبی کوریا تے سنگاپور وی برقی مصنوعات تیار کردے نيں۔ حالیہ ورھیاں وچ تائیوان اَتے ملائیشیا د‏‏ی معیشتاں نے وڈی ترقی د‏‏ی ہے اتے اُنھاں نو‏ں "ایشین ٹائیگر" کہیا جاندا ہے۔

ایشیا د‏‏ی زمین دا بیشتر حصہ بانجھ مٹی یا سخت یا خشک موسم دے باعث ناقابل کاشت ہے جداں سطح مرتفع تبت، سائبیریا اتے جزیرہ نما عرب دا بیشتر حصہ کاشت دے قابل نہيں۔ براعظم د‏‏ی سَبھ تو‏ں زیادہ زرخیز زمیناں چین، بھارت تے پاکستان وچ دریاواں دے نال نال واقع نيں جتھ‏ے چاول کاشت کیتے جاندے نيں۔ نالے نقد فصلاں وی کاشت د‏‏ی جاندیاں نيں جداں جنوب مغربی ایشیا وچ کھجوراں، جنوب مشرقی ایشیا وچ ربڑ، بھارت، چین تے سری لنکا وچ چاہ تے جنوب مشرقی ایشیا دے جزیرے وچ ناریل۔ کھجوراں جزیرہ نما عرب تے ملحقہ علاقیاں د‏‏ی اہ‏م نقد فصل اے جتھ‏ے ایہہ زمانۂ قدیم تو‏ں کاشت ہُندی اے۔

 ایشیا دے خطے 


شمالی ایشیا

وسط ایشیا

جنوب مغربی ایشیا

جنوبی ایشیا

مشرقی ایشیا

جنوب مشرقی ایشیا

 ملک دا ناں مع پرچم رقبہ (مربع کلومیٹر) آبادی بمطابق یکم جولائ‏ی 2018ء آبادی کثافت فی مربع کلومیٹر راجگڑھ وسط ایشیا: 30px قازقستان 2,346,927 13,472,593 5.7 استانا 30px کرغزستان 198,500 4,822,166 24.3 بشکک 30px تاجکستان 143,100 6,719,567 47.0 دوشنبے 30px ترکمانستان 488,100 4,688,963 9.6 اشک آباد 30px ازبکستان 447,400 25,563,441 57.1 تاشقند مشرقی ایشیا: 30px عوامی جمہوریہ چین 9,584,492 1,384,303,705 134.0 بیجنگ 30px ہانگ کانگ 1,092 7,303,334 6,688.0 چین دے زير انتظام — 30px جاپان 377,835 126,974,628 336.1 ٹوکیو 30px مکاؤ 25 461,833 18,473.3 چین دے زير انتظام — 30px منگولیا 1,565,000 2,694,432 1.7 یولان باتار 30px شمالی کوریا 120,540 22,224,195 184.4 پیانگ یانگ 30px جنوبی کوریا 98,480 48,324,000 490.7 سیول 30px تائیوان 35,980 22,548,009 626.7 تائی پے جنوب مشرقی ایشیا: 30px برونائی 5,770 350,898 60.8 بندری سری بیگوان 30px کمبوڈیا 181,040 12,775,324 70.6 نوم پنہہ 30px انڈونیشیا 1,419,588 227,026,560 159.9 جکارتہ 30px لاؤس 236,800 5,777,180 24.4 وینتیان 30px ملائیشیا 329,750 22,662,365 68.7 کوالالمپور 30px میانمار یا برما 678,500 42,238,224 62.3 نیپیداو 30px فلپائن 300,000 84,525,639 281.8 منیلا 30px سنگاپور 693 4,452,732 6,425.3 سنگاپور 30px تھائی لینڈ 514,000 62,354,402 121.3 بینکاک 30px ویت نام 329,560 81,098,416 246.1 ہنوئی جنوبی ایشیا: 30px افغانستان  647,500 27,755,775 42.9 کابل 30px بنگلا دیش 144,000 133,376,684 926.2 ڈھاکا 30px بھوٹان 47,000 2,094,176 44.6 تھمپو 30px بھارت 3,287,590 1,045,845,226 318.2 نويں دہلی 30px مالدیپ 300 320,165 1,067.2 مالے 30px نیپال 140,800 25,873,917 183.8 کھٹمنڈو 30px پاکستان 803,940 201,663,429 250.8 اسلام آباد 30px سری لنکا 65,610 19,576,783 298.4 کولمبو مغربی ایشیا: 30px بحرین 665 656,397 987.1 منامہ 30px غزہ 363 1,203,591 3,315.7 غزہ 30px ایران 1,648,000 68,467,413 42 تہران 30px عراق 437,072 24,001,816 54.9 بغداد 30px اسرائیل 20,770 6,029,529 290.3 یروشلم 30px اردن 92,300 5,307,470 57.5 عمان 30px کویت 17,820 2,111,561 118.5 کویت شہر 30px لبنان 10,400 3,677,780 353.6 بیروت 30px اومان 212,460 2,713,462 12.8 مسقط 30px قطر 11,437 793,341 69.4 دوحہ 30px سعودی عرب 1,960,582 23,513,330 12.0 ریاض 30px شام 185,180 17,155,814 92.6 دمشق 30px متحدہ عرب امارات 82,880 2,445,989 29.5 ابو ظہبی 30px مغربی کنارہ 5,860 2,303,660 393.1 — 30px یمن 527,970 18,701,257 35.4 صنعاء کل 43,810,582 3,902,404,193 86.8

 ہور دیکھو 
 یورپ 
 افریقا 
 انٹارکٹیکا 
 آسٹریلیا 
 شمالی امریکا 
 جنوبی امریکا



 حوالے 

گٹھ:ایشیا
گٹھ:براعظم
گٹھ:جغرافیا
گٹھ:جگ