لوہا

لوہا اک کیمیائی عنصر اے جیہدا ایٹمی نمبر 26 تے ایٹمی علامت Fe اے۔ اے زمین وچ سبھ توں بوہتا پایا جان آلا عنصر اے تے زمین دے اندر دے دوویں انگ بناؤندا اے تے زمین دی کھل چ اے چوتھا سبھ توں بوہتا پایا جاݨ آلا عنصر اے۔ اے پہلی ٹرانزیشن سیرییز دی دھات اے۔ بوت وڈے تاریاں وچ ایٹمی فیوژن دے نال آخری شے نکل-56 بنندا اے جیہڑا کے طاقت کڈدا اے اس توں اگے سارے عنصر طاقت کھاندے نیں۔ نکل-56 پہلاں کوبالٹ-56 تے فیر لوہا-56 وچ ماڑا ہو کے بدل جاندا اے۔ اس توں بعد تارا اپنے اندر ای اندر ڈگھ کے سپرنووا دھماکا کردا اے جس توں ایہ ساریاں دھاتاں تے دوجے عنصر بکھر جاندے نیں۔

ایہ ٹرانزیشن عنصراں دی گٹھ دی دعات اے اس وجہ توں ایدیاں بوت ساریاں آکسیڈیشن حالتاں نیں -2 توں +6 تک مگر زیادہ تر اے +2 یا +3 حالت چ پایا جاندا اے۔ اینوں ہوا تے پانی چ زنگ لگ جاندا اے اس واسطے اے اپنی خالص حالت چ ٹٹدے تاریاں (Meteorite) تے آکسیجن جِتھے گَھٹ ہووے اوتھے پایا جاندا اے۔ صاف حالت چ لویا چاندی-سرمئی رنگ دی چمکدار دھات ہوندی اے مگر ہوا وچ ایہنوں آکسیجن دے نال زنگ لگ جاندا اے تے اے اپݨے آکسائیڈ بݨا دیندی اے۔ دوجیاں دھاتاں نوں جدوں زنگ لگدا اے اوہ اندر دی طرف سُکڑ جاندیاں نیں تے مزید زنگ توں بچیاں رہندیاں نیں پر لوہے وچ پٹھا کم ہُندا اے، زنگ بار دی طرف نکلدا اے تے صاف لوہے نوں سامݨے کر دیندا اے تے ایہنوں وی زنگ لگ جاندا اے۔

لوہے نوں قدیم زمانے توں ورتیا جاریا اے۔ خالص لوہا الومینیم توں وی نرم ہُندا اے تے اینوں کوئلے نال صاف کر کے وی نئیں خالص بنایا جاسکدا۔ لوہے وچ سملٹنگ(کوئلے دے نال صفائی) دے نال کاربن مکس کر کے اینوں سخت کیتا جاندا اے۔ اگر کاربن دی مقدار لوہے وچ 0.2٪ توں 2.1٪ ہووے تے فولاد بݨدا اے جیڑا کے خالص لوۓ توں 1000 گنا سخت ہوندا اے۔ کچا لویا پھٹھی چ کوئلے دے نال گالیا جاندا اے جدے نوں صاف لویا نکلدا اے تے آکسیجن دے نال مزید صفائی تے فولاد بن جاندا اے۔ فولاد تے گھٹ کاربن آلا لوہا دوجیاں دھاتاں دے نال گھول کے انڈسٹری وچ سبھ توں بوہتا ورتیا جاندا اے نیں اپنی خاصیتاں دی وجہ توں۔

خاصیتاں

لوہے دی مکینکل خاصیتاں چیک کرن واسطے کئی تجربے ہوندے نیں جیناں چ برنل تجربہ، راکول تجربہ یا ٹنسائل طاقت تجربہ اے۔ لوہے دے اُتے تجربیاں دا نتیجہ اکو ای آؤندا اے تے اس وجہ توں دوجیاں دے تجربے دے نتیجیاں نوں لوہے نال رلایا جاندا اے۔ ایناں تجربیاں نے اے دسیا اے کے لوۓ دی سختی اودی خالص پن دی وجہ توں ہوندی اے۔ خالص لوہا ایلومینیم توں وی بوتا نرم ہوندا اے۔ صرف 10 کاربن دے ایٹم 10 لکھ لوہے دے ایٹماں وچ پا دتے جان تے ایہناں دی سختی دُگݨی ہو جاندی اے۔ اے سختی 0.2٪ کاربن تک تیزی دے نال ودھدی جاندی اے تے 0.6٪ تے جا کے سختی حد تک پہنچ جاندی اے۔

لوہے دیاں چار الوٹروپک حالتاں نیں۔ ایہناں نوں α، γ، δ تے ε کیندے نیں۔ α-لویا جینوں فیرائٹ وی کہندے نیں، عام درجہ حرارت اُتے سبھ توں رکیا ہویا (stable) ہُندا اے۔ اے لوۓ دی اک نرم قسم اے جیڑی کے 912 ڈگری سینٹی گریڈ تے وی صرف 0.021٪ کاربن کول سکدی اے۔ 912 ڈگری سینٹی گریڈ توں اتے α-لویا γ-لوۓ چ بدل جاندا اے جیہنوں اسٹینائٹ کہندے نیں۔ ایہ وی نرم جیا ای ہُندا اے مگر ایہ کاربن دی وڈی مقدار کول سکدا اے(2.04٪ کاربن 1146 ڈگری سینٹی گریڈ تے) تے اس توں فولاد دی اوہ قسم بنائی جاندی اے جیدے توں برتن، ہسپتالاں دا سمان تے کھاݨ پیݨ نوں بیچن آلیاں شیواں بنائیاں جاندیاں نیں۔

اس توں اگلے ایلوٹراپک حالتاں زمین دے اندر دے مادہ نوں بناندے نیں۔ زمین دا سب توں اندر آلا پاسا δ تے ε لوہے دے نکل دے نال کول توں بنیا ہوندا اے۔

لوۓ نوں بوت وڈے تے بوت زیادہ گرم تارے ایٹمی فیوژن توں بناندے نیں۔ اے تارے سپرنووا تماکیاں دے نال پھٹدے نیں دے اس کم وچ لویا بن کے وکھر جاندا اے۔ سپنووا تماکیاں واسطے تارا دا وزن سورج توں 9 گنا توں 60 گنا ہونا چاہیدا اے۔ سپرنووا وچ کئی دوجے عنصر وی بݨدے نیں تے لویا ایناں چ سب توں پارا ہوندا اے۔ تارا ایٹمی فیوژن توں جدوں لویا بنا لیندا اے تے اے اپنے اندر ای ڈگ جاندا اے تے تماکے نال پھٹ جاندا اے۔ اس توں بعد وی بوت زیادہ نیوٹران آکے ایناں بنے ہوۓ عنصراں تے لگدے نیں تے مزید لویا تے اس توں پارے عنصر بنا دیندے نیں۔

لویا ساری کائنات ج چھٹا سب توں بوتا پایا جان آلا عنصر اے تے زمین چ وی سبھ توں بوہتا پایا جاندا اے۔ مگر زمین دی تہہ وچ ایہ چوتھا سبھ توں بوہتا پایا جان آلا عنصر ہُندا اے۔ تہہ وچ ایہ آکسیجن دے نال رلی ہوئی شکل وچ لبھدا اے جیہنوں ہیماٹائٹ تے میگنیٹائٹ کہندے نیں۔

تریخ
پراݨے دور دیاں شیواں جیہڑیاں لوہے دیاں ہوݨ گھٹ ای لبھدیاں نیں کیونکہ لوہے نوں سونے تے چاندی دے مقابلے وچ زنگ لگ جاندا اے۔ ٹٹدے تاریاں دے لوہے توں بݨے 5500 ورھیاں پراݨے موتی گرزا، مصر وِچوں لبھے نیں۔ مصری لوہے توں شیواں 5000 توں 4500 وریاں پہلاں بݨا رہے نیں۔ لوہے نوں تلواراں تے اسلحہ بنان واسطے وی ورتیا جاندا سی کیونجے اے کانسی توں زیادہ سخت ہُندا اے مگر اینوں زنگ وی لگ سکدا اے۔ چڑدے ترکی وچ وسن آلی قدیم تہذیب بوہتی پہلی تہذیب خیال کیتی جاندی اے جیہڑی لوہے نوں صاف کرن دے قابل ہوئی۔ اوہناں نے 1200 قبل مسیح توں 1500 قبل مسیح دے وچکار ایہنوں خالص کرنا شروع کر دتا۔ اوناں توں دوجیاں نے وی ایہ کم سِکھیا۔

یونانیاں نے لوہے دا کم 1100 قبل مسیح وچ سِکھیا۔ رومی بہت زیادہ لوہا ورتدے سن تے رومی سلطنت وچ اک سال وچ 84750 ٹن لویا کڈھیا جاندا سی تے اینی آبادی آلے چین وچ صرف 5000 ٹن لویا کڈھیا جاندا سی۔ صاف کیتا گیا لوہا چین وچ 550 قبل مسیح وچ پہلی واری بݨایا گیا پَر یورپ وچ اگلے 1500 ورھیاں تک نہ بݨایا جا سکیا۔ یورپ وچ میڈیوول دور وچ لوہے نوں صاف کرنا شروع کر دتا گیا تے اس واسطے چارکول بالن دے طور تے ورتیا جاندا سی۔ 1709 وچ ابراہم ڈاربی نے کوئلے نوں بالݨ دے طور اُتے ورت کے لوہے نوں صاف کرنا شروع کیتا تے انج اوہنے سستا لوہا بنایا جیہدے توں صنعتی انقلاب نوں تیزی مِلی۔

ایران وچ چنگی کوالٹی دا فولاد 1000 قبل مصیح توں بنایا جارہیا سی۔ ہندستان وچ اس توں بہتر فولاد 300 قبل مسیح وچ تے چین وچ 500 عیسوی وچ بنایا گیا۔

ورتݨ
لوہا تمام دعاتاں چ سب توں بوتا ورتیا جاندا اے، سارے جگ دی دعاتاں دی پیداوار دا 95٪ لوہا ہُندا اے۔ ایہدے گھٹ مل تے بوہتی مظبوطی دی وجہ توں ایہنوں بھاری مشینری بݨاؤݨ واسطے، گڈیاں تے عمارتاں بݨاؤݨ واسطے ورتیا جاندا اے۔ خالص لوہا نرم ہُندا اے تے اس واسطے ایہنوں فولاد دے طور تے ورتیا جاندا اے۔ لوہے نوں تابکاری توں بچاؤ واسطے ورتیا جاندا اے۔ لوہے دے بہت فائدے نیں پَر ایہدے وچ وڈا مسئلہ زنگ ہُندا اے جیہدے توں بچاء واسطے ایہدے اُتے روغن، پالش، دوجی دھات تے ہور کئی شیواں لا کے بچاؤݨ دی کوشش کیتی جاندی اے۔

لوۓ نوں ریایکشن تیز کرن واسطے کیٹالسٹ دے طور تے ورتیا جاندا اے۔ لوۓ کلورائڈ نوں پانی صاف کرن، کپڑے رنگن، روغناں نوں بنان، جانوراں دے کھانے چ تے تانبے نوں سرکٹ بورڈاں توں صاف کرن واسطے ورتیا جاندا اے۔

لوہا بیالوجی وچ وی اپنا کم دکھاؤندا اے تے ایہ خون وچ ہیموگلوبن تے میوگلوبن وچ آکسیجن دے نال رل جاندا اے تے انج سارے جسم وچ آکسیجن پروٹین دے طور تے پہچاؤندے نیں۔

</noinclude>{| class="navbox collapsible collapsed"
|-
! colspan="32" | <div style="font-family:tahoma; background-color:#F0DC82;">پیریاڈک ٹیبل</div style>
|-
| width="3.125%" style="background-color:#a0ffa0"|ہائیڈروجن
| width="3.125%" colspan="30" | 
| width="3.125%" style="background-color:#c0ffff"|ہیلیم
|-
|style="background-color:#ff6666"|لیتھیم
|style="background-color:#ffdead"|بیریلیم
| colspan="24" | 
|style="background-color:#cccc99"|بورون
|style="background-color:#a0ffa0"|کاربن
|style="background-color:#a0ffa0"|نائیٹروجن
|style="background-color:#a0ffa0"|آکسیجن
|style="background-color:#ffff99"|فلورین
|style="background-color:#c0ffff"|نیون
|-
|style="background-color:#ff6666" |سوڈیم
|style="background-color:#ffdead"|میگنیشیم
| colspan="24" | 
|style="background-color:#cccccc" |الومنیم
|style="background-color:#cccc99" |سلیکان
|style="background-color:#a0ffa0" |فاسفورس
|style="background-color:#a0ffa0" |گندھک
|style="background-color:#ffff99" |کلورین
|style="background-color:#c0ffff"|آرگون
|-
| style="background-color:#ff6666"|پوٹاشیم
|style="background-color:#ffdead"|کیلشیم
|colspan="14" | 
|style="background-color:#ffc0c0"|سکینڈیم
|style="background-color:#ffc0c0"|ٹائٹینیم
|style="background-color:#ffc0c0"|ونیڈیم
|style="background-color:#ffc0c0"|کرومیم
|style="background-color:#ffc0c0"|مینگانیز
|style="background-color:#ffc0c0"|لویا
|style="background-color:#ffc0c0"|کوبالٹ
|style="background-color:#ffc0c0"|نکل
|style="background-color:#ffc0c0"|تانبا
|style="background-color:#ffc0c0"|زنک
|style="background-color:#cccccc"|گیلیم
|style="background-color:#cccc99"|جرمینیم
|style="background-color:#cccc99"|آرسینک
|style="background-color:#a0ffa0"|سلینیم
|style="background-color:#ffff99"|برومائن
|style="background-color:#c0ffff"|کرپٹون
|-
| style="background-color:#ff6666"|روبیڈیم
|style="background-color:#ffdead"|سٹرونٹیم
|colspan="14" | 
|style="background-color:#ffc0c0"|ایتریم
|style="background-color:#ffc0c0"|زرکونیم
|style="background-color:#ffc0c0"|نیوبیم
|style="background-color:#ffc0c0"|مولیبیڈینم
|style="background-color:#ffc0c0"|ٹیکنیٹیم
|style="background-color:#ffc0c0"|روتھینیم
|style="background-color:#ffc0c0"|روڈیم
|style="background-color:#ffc0c0"|پالاڈیم
|style="background-color:#ffc0c0"|چاندی
|style="background-color:#ffc0c0"|کیڈمیم
|style="background-color:#cccccc"|انڈیم
|style="background-color:#cccccc"|ٹن
|style="background-color:#cccc99"|اینٹیمونی
|style="background-color:#cccc99"|ٹیلوریم
|style="background-color:#ffff99"|آئیوڈین
|style="background-color:#c0ffff"|زینون
|-
| width="3.125%" style="background-color:#ff6666"|سیزیم
| width="3.125%" style="background-color:#ffdead"|بیریم
| width="3.125%" style="background-color:#ffbfff"|لینتھانم
| width="3.125%" style="background-color:#ffbfff"|سیریم
| width="3.125%" style="background-color:#ffbfff"|پریزیڈومیم
| width="3.125%" style="background-color:#ffbfff"|نیوڈائمیم
| width="3.125%" style="background-color:#ffbfff"|پرومتھیم
| width="3.125%" style="background-color:#ffbfff"|ساماریم
| width="3.125%" style="background-color:#ffbfff"|یوروپیم
| width="3.125%" style="background-color:#ffbfff"|گیڈولینیم
| width="3.125%" style="background-color:#ffbfff"|ٹربیم
| width="3.125%" style="background-color:#ffbfff"|ڈائیسپورسیم
| width="3.125%" style="background-color:#ffbfff"|ہولمیم
| width="3.125%" style="background-color:#ffbfff"|اربیم
| width="3.125%" style="background-color:#ffbfff"|تھلیم
| width="3.125%" style="background-color:#ffbfff"|یتربیم
| width="3.125%" style="background-color:#ffbfff"|لوٹیٹیم
| width="3.125%" style="background-color:#ffc0c0"|ہافنیم
| width="3.125%" style="background-color:#ffc0c0"|ٹینٹالم
| width="3.125%" style="background-color:#ffc0c0"|ٹنگسٹن
| width="3.125%" style="background-color:#ffc0c0"|رہینیم
| width="3.125%" style="background-color:#ffc0c0"|اوسمیم
| width="3.125%" style="background-color:#ffc0c0"|اریڈیم
| width="3.125%" style="background-color:#ffc0c0"|پلاٹنیم
| width="3.125%" style="background-color:#ffc0c0"|سونا
| width="3.125%" style="background-color:#ffc0c0"|پارہ
| width="3.125%" style="background-color:#cccccc"|تھیلیم
| width="3.125%" style="background-color:#cccccc"|سیسہ
| width="3.125%" style="background-color:#cccccc"|بسمتھ
| width="3.125%" style="background-color:#cccc99"|پولونیم
| width="3.125%" style="background-color:#ffff99"|ایسٹاٹین
| width="3.125%" style="background-color:#c0ffff"|ریڈون
|-
|style="background-color:#ff6666" |فرانسیم
|style="background-color:#ffdead"|ریڈیم
|style="background-color:#ff99cc"|ایکٹینیم
|style="background-color:#ff99cc"|تھوریم
|style="background-color:#ff99cc"|پروٹیکٹینیم
|style="background-color:#ff99cc"|یورینیم
|style="background-color:#ff99cc"|نیپچونیم
|style="background-color:#ff99cc"|پلوٹونیم
|style="background-color:#ff99cc"|ایمریشیم
|style="background-color:#ff99cc"|کیوریم
|style="background-color:#ff99cc"|برکیلیم
|style="background-color:#ff99cc"|کیلیفورنیم
|style="background-color:#ff99cc"|آئنسٹنٹینیم
|style="background-color:#ff99cc"|فرمیم
|style="background-color:#ff99cc"|مینڈلویم
|style="background-color:#ff99cc"|نوبلیم
|style="background-color:#ff99cc"|لارنسیم
|style="background-color:#ffc0c0"|رتھرفورڈیم
|style="background-color:#ffc0c0"|ڈبنیم
|style="background-color:#ffc0c0"|سیبورجیم
|style="background-color:#ffc0c0"|بوہریم
|style="background-color:#ffc0c0"|ہاسیم
|style="background-color:#ffc0c0"|میٹرنیم
|style="background-color:#ffc0c0"|ڈارمسٹیڈیم
|style="background-color:#ffc0c0"|رونٹجینیم
|style="background-color:#ffc0c0"|انانبیم
|style="background-color:#cccccc" |انانٹریم
|style="background-color:#cccccc" |انانکواڈیم
|style="background-color:#cccccc" |انانمینٹیم
|style="background-color:#cccccc" |انانہیگزیم
|انانسیپٹیم
|style="background-color:#c0ffff"|انانآکٹیم
|-
| 
|-
| colspan="32" |
الکالی دعاتالکالائن دعاتلینتھانائڈایکٹینائڈٹرانزیشن دعات دوجیاں دعاتمیٹالائڈدوجیاں غیر دعاتہالوجننوبل گیس
|}<noinclude>

گٹھ:لوہا
گٹھ:عنصر
گٹھ:کیمسٹری
گٹھ:دھاتاں