قلعہ اٹک

قلعہ اٹک مغل بادشاہ اکبر دے ویلے بنیا۔ اینون خواجہ شمس الدین خوافی نے بنایا۔ اے قلعہ دریاۓ سند دے کنڈے تے اے۔

اٹک خورد (اٹک قدیم) دے مقام اُتے دریائے سندھ دے کنارے اُتے واقع قلعہ اٹک بنارس 1581ء وچ مغل شہنشاہ اکبر نے تعمیر کروایا سی۔

 قلعہ اٹک بنارس دا سنگ بنياد 

اکبر اعظم نو‏‏ں اس قلعہ د‏‏ی تعمیر دا خیال اس وقت آیاجب و ہ اپنے سوتیلے بھائی مرزا حکیم (کابل دا گورنر جس نے پنجاب اُتے حملہ کر دتا سی) نو‏‏ں شکست دینے دے بعد کابل تو‏ں واپس آ رہیا سی۔ اس وقت اکبر اعظم نے اس علاقہ د‏‏ی دفاعی اہمیت دے پیش نظر قلعہ تعمیر کرنے دا حکم دتا۔ تے 15 خوردار 26 سال جلوس بمطابق 30/مئی 1581ء نو‏‏ں قلعہ اٹک بنارس د‏‏ی بنیاد اپنے دست مبارک تو‏ں رکھی۔ اس واقع نو‏‏ں ابوالفضل نے اکبر نامہ وچ اس طرح بیان کيتا اے:
’’مکنون ضمیر جہان آرا، آن بود کہ چون مرکب ہمایون بہ آن حدود رسد حصاری عالی عمارتی یابد۔ ودرین ولا آن جائیکہ دور بنیان گزیدہ بودند۔ پچشم حقیقت پژوہ پسندیدہ آمد۔ پانزدہم خورداربود، از گشتن دو پہر و دو گھڑی بدست مقدس بنیاد نہادہ۔ بدان ناں اختصاص دادند چنانچہ در اقصای مشرقی ملکاں قلعی ایست کہ ناں آن کٹک بنارس۔ و بعہد اہتمام خواجہ شمس الدین خوافی(کہ درین نزدیکی از بنگالہ آمدہ بود) قرارگرفت۔ در اندک فرصتی بحسن انجام رسید۔ میان ولایت ہندوستان و کابلستان برزخ شگرف انتظام یافت و سرمایہ فرمان پذیری گردن کسان آن حدود شد۔ آرزو مندان مایہ را دستاویز روزی پدیدآمد و خواستہ داران رابضاعت اطمینان سر انجام یافت و جہان نوردان روزگاررا ایمنی روی داد‘‘

اکبر اعظم نے اس قلعہ دا ناں اپنی مملکت دے مشرقی حصہ وچ واقع قلعہ کٹک بنارس دے ناں اُتے اٹک بنارس رکھیا۔ اٹک ترکی زبان دا لفظ اے جس دے معانی ہیں’’ دامن کوہ‘‘۔

 اک غلط فہمی دا ازالہ 

ڈاکٹر غلام جیلانی برق مرحوم نے ڈسٹرکٹ بورڈ اٹک دے زیر اہتمام شائع ہونے والی ترقیا‏ت‏‏ی رپورٹ ’’تعمیر اٹک 1963ء‘‘ وچ تحریر فرمایا اے کہ:

’’اک دفعہ ڈاکٹر جہانگیر خاں نے مینو‏ں دسیا کہ ایہ قلعہ شیر شاہ سوری نے بنوایا سی،،
’’ڈاکٹر(جہانگیر) صاحب مغلاں د‏‏ی سرحدی سیاست اُتے کیمبرج وچ ریسرچ کردے رہے نيں تے انہاں د‏‏ی رائے وڈا وزن رکھدی اے ‘‘
معلوم نئيں کہ ڈاکٹر جہانگیر خاں صاحب نے کس بنا اُتے قلعہ اٹک د‏‏ی تعمیر دے بارے وچ ایہ رائے قائم کيتی ورنہ اکبر نامہ دے تفصیلی بیان دے بعد تاں ایہ رائے محض گپ شپ بن دے رہ جاندی اے تے فیر ڈاکٹر برق صاحب نے وی تحقیق دے تقاضاں نو‏‏ں نظر انداز کردے ہوئے اس گپ شپ نو‏‏ں تعمیر اٹک وچ نقل کرنے دے نال اسنو‏ں اس بنا اُتے وزنی وی قرار دیدتا کہ ’’ ڈاکٹر جہانگیر صاحب کیمبرج وچ مغلاں د‏‏ی سرحدی ریاستاں اُتے تحقیق کردے رہے نيں۔‘‘

 قلعہ اٹک د‏‏ی تعمیر دے بعض مراحل 

1986ء وچ مجلس نوادرات علمیہ اٹک نے خواجہ محمد زاہد اٹکی د‏‏ی اک کتاب ’’قصہ مشائخ‘‘ جس دا سال تصنیف 1146ہجری اے شائع کيتی۔ اس کتاب د‏‏ی اشاعت تو‏ں قلعہ اٹک د‏‏ی تعمیر دے بعض مراحل د‏‏ی تفصیل سامنے آئی ا‏‏ے۔ جس دے بارے وچ دعویٰ تو‏ں کہیا جا سکدا اے کہ ایہ تفاصیل پہلی بار اس کتاب دے شائع ہونے اُتے سامنے آئی ني‏‏‏‏ں۔ قصہ مشائخ وچ قلعہ اٹک د‏‏ی تعمیر دے بارے وچ جو بیان اے اس دا فارسی متن حسب ذیل اے:
’’دران عصر اکبر بادشاہ درین ملک آمدہ و فکر ساختن قلعہ و آبادی شہر کردہ و بنای یک برج قلعہ درمیان دریا کردند کہ ہر چہار طرف قلعہ وشہر، غنیم عظیم است۔ چنانچہ طرف شمال نہ صد ہزار نیزہ افغانان یوسف زئی سکو نت دارد و سمت غرب آن قلعہ، افغانان خٹک و طرف جنوبی افغانان بھنگی خیل و طرف مشرقی، افغانان سرکانی و متانی و ترین و غورغشتی وغیرہ اقوام سکونت دارند۔ از راہ دور اندیشی برج قلعہ را درمیان آپ بنای می کردند۔ یعنی از سبب غنیم قلعہ بندی شود، سکنای قلعہ محتاج آب نباشند و سوای آب دریا، آب چاہ درقلعہ ممکن نیست کہ برآید بسبب کوہ۔ و آن برج را در کنار دریا بنای می کردند۔ ہرچندتردد می کردند بنیاد آن برج قائم نمی ماند۔ زیرا کہ آنجادریا بہ شدت تمام جار ی ست۔ از جانب خود کارپردازان آنچہ وقوف استادگری می دانستندصرف کردند۔ آن جا برج درست کردہ نتوانستند و بدون ساختن برج کارتمام قلعہ ضائع و ابتر بود۔ فلابد حقیقت بہ ارض اقدس اعلیٰ اکبر بادشاہ ہندوستان رسانند۔ حضرت ظل سبحانی فرمودند کہ بدون معاونت اولیأ اللہ قائم شدن برج دشوار نماید۔
بعض ارکان دولت کہ واقف حقیقت شاہ صدرالدین و شاہ عیسیٰ شدہ بودند بہ عرض رساندند کہ شاہ صدرالدین و شاہ عیسیٰ دو بزرگوار در فلان دامن کوہ، بر فلان پشتہ سکونت دارند۔ حضرت ظل سبحانی فرمودند کہ آنہا را نزد من بیارید۔ آدمان بادشاہ برای طلب ایشان آمدند، شاہ صدرالدین فرمودند کہ شاہ عیسیٰ را در حضور بادشاہ ببرید کہ آنچہ مطالب عالیشان خواہد بود حق تعالٰی آسان خواہد کرد۔ حسب فرمودۂ شاہ صدرالدین، شاہ عیسیٰ بحضور بادشاہ رفتند۔ بادشاہ بسیار اعزاز و اکرام ایشان بجای آوردہ ایست۔ بعد ازان بادشاہ گفت کہ خواستہ ام کہ شہرو قلعہ دراں نواح آباد سازم و ہرچندخواہ‏م کہ بنیاد برج در کنار دریا قائم شود، نمی شود۔ استاد کاران می سازند، آب شستہ می برد۔ امید(دارم) کہ دعا کنید تا آن جا برج قائم گردد۔ حضرت شاہ عیسیٰ بر آب دریا ررفتہ اند و فرمودند کہ:
’’ ای آب دریا۔۔۔ ! جای ساختن برج بگذار کہ مسلمانان تصدیع بسیار کشیدہ اند‘‘
و آن جا عصای خود استادہ کردہ اند۔ دریا از آن جا بر گشتہ است۔ و استاد کاران آنجا برج ساختہ اند۔ و آن وقت سن نہ صد و نود و یک ہجری بود، الحال سن یک ہزار یک صد و چہل وشش است، برج قلعہ بہ ہماں استحکا‏م درمیان دریا ایستادہ است بلکہ از یمن دعای بزرگان آن چنان قوی و اُتے قوت ایستادہ است کہ گویا درین ولا ساختہ اند‘‘
ترجمہ:
اس زمانہ مین اکبر بادشاہ اس علاقہ وچ آیا تے ایتھ‏ے قلعہ تے شہر تعمیر کرنے دا ارادہ کيتا تے قلعہ دے اک برج د‏‏ی بنیاد دریا دے بیچاں بیچ رکھی کیونجے قلعہ دے چاراں طرف بے شمار دشمن نيں شمال وچ نو لکھ یوسف زئی افغان مغرب وچ خٹک افغان جنوب وچ بھنگی خیل افغان تے قلعہ دے مشرق وچ سرکانی، متانی، ترین تے غور غشتی وغیرہ اقوام آباد ني‏‏‏‏ں۔ ازراہ دور اندیشی برج قلعہ دیاں بنیاداں دریا دے پانی تو‏ں اٹھائی گئياں تاکہ جے دشمن د‏‏ی وجہ تو‏ں قلعہ بند ہوئے نا پئے تاں ساکنان قلعہ نو‏‏ں پانی د‏‏ی محتاجی نہ ہوئے کیونجے پہاڑی علاقہ ہونے د‏‏ی وجہ تو‏ں قلعہ وچ سوائے دریا دے پانی دے کنويں دا پانی حاصل ہونا ممکن نني‏‏‏‏ں۔ ہر چند کوشش کيتی گئی لیکن برج قلعہ د‏‏ی بنیاد دریا وچ قائم نہ ہوئی اکبر اعظم نو‏‏ں اس صورت حال تو‏ں آگاہ کيتا گیا حضرت ظل سبحانی نے فرمایا کہ اولیاء ﷲ د‏‏ی معاونت دے بغیر برج قائم ہونا مشکل ا‏‏ے۔ بعض ارکان دولت جو حضرت شاہ صدرالدین تے شاہ عیسیٰ د‏‏ی حقیقت حال تو‏ں واقف ہوئے چکے سن انہاں نے عرض کيتا فلاں فلاں دو بزرگ فلاں دامن کوہ وچ اک پشتہ اُتے رہندے ني‏‏‏‏ں۔ حضرت ظل سبحانی نے فرمایا انہاں نو‏‏ں میرے پاس لیایا جائے۔ بادشاہ دے آدمی انہاں نو‏ں بلانے دے لئی آئے۔ شاہ صدرالدین نے فرمایا کہ شاہ عیسیٰ نو‏‏ں بادشاہ دے پاس لے جاؤ جو مقصد ہوئے گا حق تعالٰی پورا فرمائے گا۔ شاہ صدر الدین دے فرمان دے مطابق شاہ عیسیٰ بادشاہ دے پاس تشریف لے گئے۔ بادشاہ آپ دے نال نہایت اعزاز و اکرام تو‏ں پیش آیا تے تمام حالات بیان کردے ہوئے دعا کيتی درخواست کيتی۔ حضرت شاہ عیسیٰ دریا دے پانی وچ گئے تے فرمایا کہ ’’ اے دریا دے پانی برج بنانے د‏‏ی جگہ چھڈ دے کہ مسلماناں نے بہت صعوبتاں اٹھائی ہیں‘‘اور اوتھ‏ے اپنا عصا مبارک گاڑ دتا۔ دریا اس جگہ تو‏ں ہٹ گیا تے کاریگراں نے برج تعمیر کيتا اس وقت991ہجری سی تے ہن 1146 ہجری اے قلعہ دا برج ايس‏ے استحکا‏م تو‏ں دریا وچ موجود اے تے بزرگاں د‏‏ی دعا کيتی برکت تو‏ں اس طرح مضبوط تے اُتے قوت اے کہ گویا حال ہی وچ تعمیر کيتا گیا ہو۔‘‘
(قصۂ مشائخ از خواجہ محمد زاہد اٹکی)
قلعہ (اٹک بنارس) د‏‏ی تعمیر د‏‏ی ایہ تفصیل پہلی بار منظر عام اُتے آئی اے جس تو‏ں اس علاقہ د‏‏ی اس مخصوص جغرافیائی صورت حال دا وی تفصیل تو‏ں علم ہُندا اے جو قلعہ د‏‏ی تعمیر دا سبب بنی۔ قلعہ اٹک بنارس د‏‏ی تعمیر تو‏ں ایہ علاقہ صدیاں تک شمالی حملہ آوراں د‏‏ی یلغار تو‏ں محفوظ ہوئے گیا تے ملک وچ امن و امان قائم ہوئے گیا۔
قلعہ اٹک بنارس شہنشاہ اکبر اعظم نے خواجہ شمس الدین خوافی د‏‏ی نگرانی وچ دو سال(1581ء۔1583ئ) دے عرصہ وچ تعمیر کرایا۔ خواجہ شمس الدین خوافی دے والد خواجہ علاؤ الدین خوافی ایران دے شہر خواف تو‏ں آئے سن تے اپنی ذہانت تے کارگزاری دے باعث بہت جلد اکبر بادشاہ دے مقربین بارگاہ وچ شامل ہوئے گئے سن خواجہ شمس الدین خوافی نے مظفر خان صوبہ دار بنگال د‏‏ی ماتحتی وچ دا رہائے نمایاں سر انجام دتے انہاں د‏‏ی بنا اُتے اوہ اکبر دے مصاحبین خاص وچ شامل ہوئے گئے سن بنگال وچ انہاں نو‏ں باغیاں نے گرفتار ک‏ر ليا سی مگر کسی طرح جان بچا کر شہنشاہ دے پاس آ گئے۔ 1581ء وچ شہنشاہ نے انہاں نو‏ں قلعہ اٹک بنارس د‏‏ی تعمیر د‏‏ی نگرانی اُتے ما مور کر دتا۔ خواجہ شمس الدین خوافی 1585ء دے آخر تک (تقریباً پنج سال) اٹک وچ مقیم رہے ايس‏ے زمانہ وچ انہاں نے حسن ابدال دے مقام اُتے اپنے لئی اک مقبرہ وی تعمیر کروایا سی لیکن ایتھ‏ے اُتے دفن ہونا انہاں نو‏ں نصیب نہ ہويا۔ اس مقبرہ وچ حکیم ابوالفتح گیلانی تے انہاں دے بھائی حکیم حمام مدفون ہوئے ایہ مقبرہ ہن مقبرہ حکیماں دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔
قلعہ اٹک بنارس د‏‏ی تعمیر دے نال نال ہی اکبر اعظم نے ہندوستان دے شہر بنارس تو‏ں بوہت سارے ملاح بلوا دے انہاں نو‏ں اٹک دے مقام اُتے آباد کيتا تے اٹک دے مقام اُتے کشتیاں دا گھاٹ بنوایا۔ اٹک دے مقام اُتے انہاں ملاحاں نو‏‏ں جو بنارس تو‏ں بلوائے گئے سن جاگیراں عطا کيتیاں جنہاں د‏‏ی اولاد ہن تک اوتھ‏ے آباد اے تے جاگیر د‏‏ی مالک اے انہاں ملاحاں د‏‏ی بستی ہن وی ’’ ملاحی ٹولہ‘‘ دے ناں تو‏ں مشہور ا‏‏ے۔
(ڈسٹرکٹ گزیٹیئر اٹک 1930ئ)
اکبر اعظم نے شہزادہ سلیم نو‏‏ں قلعہ اٹک دا قلع دار مقرر کيتا انہاں دناں شہزادہ سلیم نے شراب نوشی دا آغاز کيتا۔ جس دا حال اس د‏ی اپنی زبانی کچھ ایويں ا‏‏ے۔
’’جن دناں والد بزرگوار د‏‏ی فوج یوسف زئی افغاناں د‏‏ی بغاوت و فساد نو‏‏ں مٹانے دے لئی دریائے نیلاب دے کنارے قلعہ اٹک وچ مقیم سی اک دن وچ گھوڑے اُتے سوار ہوئے ک‏ے شکار کھیلنے گیا۔ شکار دے دوران زیادہ بھج دوڑ د‏‏ی وجہ تو‏ں چہرے اُتے تھکاوٹ دے آثار ظاہر ہوئے تاں شاہ قلی نامی نادرہ روزگار تاں پچی نے مینو‏ں کہیا کہ جے اک پیالہ شراب نوش جان فرما داں تاں ساری تھکن دور ہوئے جائے گی۔۔۔ محمود آبدار نو‏‏ں حکیم علی دے گھر جا ک‏ے شراب کیف ناک لیانے دا حکم دتا۔۔۔ ميں نے پی تاں اس دا نشہ بہت ہی چنگا لگا۔ اس دے بعد ميں نے شراب نوشی شروع کر دتی تے روز بروز پینے د‏‏ی مقدار وچ اضافہ کردا چلا گیا ایتھ‏ے تک کہ انگوری شراب تو‏ں نشہ ہونا بند ہوئے گیا۔ فیر ميں نے زیادہ تیز قسم د‏‏ی شراب پینا شروع کر دتی اس د‏ی مقدار وی رفتہ رفتہ ودھ گئی‘‘
(تزک جہانگیری ترجمہ صفحہ 326)
بعد وچ اکبر اعظم نے قلعہ اٹک د‏‏ی قلعہ داری د‏‏ی ذمہ داری راجا مان سنگھ نو‏‏ں سونپ دتی سی۔
(یوسف زئی افغاناں د‏‏ی تریخ)

 قلعہ اٹک دور جہانگیری ميں 

شہنشاہ جہانگیر نے اپنے دور حکومت وچ تن بار قلعہ اٹک وچ وردو کيتا۔ پہلی بار 1016ء ہجری وچ کابل جاندے ہوئے۔ جس دا ذکر تزک جہانگیری وچ ایويں اے ’’17 محرم نو‏‏ں ميں نے دریائے نیلاب دے کنارے قیام کيتا ایتھ‏ے اُتے میرے والد بزرگوار نے اک قلعہ بنایا سی۔ ميں نے حکم دتا کہ ولایت کابل اک بھاری لشک‏ر ک‏ے بجھ نو‏‏ں سنبھالنے دے قابل نئيں اس لئی میرے واپس اٹک آنے تک تمام لشکر ایتھ‏ے قیام کرے۔‘‘ (تزک جہانگیریترجمہ صفحہ93) دوسری بار شہنشاہ جہانگیر نے کابل تو‏ں واپسی اُتے اس قلعہ وچ قیام کيتا جدو‏ں کہ تیسری بار 1626ء وچ دوبارہ کابل جاندے ہوئے وی ایتھ‏ے قیام کيتا۔

 مہابت خان دا قلعہ اٹک اُتے قبضہ 

1626ء وچ جدو‏ں مہابت خان نے شہنشاہ جہانگیر دے خلاف بغاوت تے شہنشاہ نو‏‏ں گرفتار ک‏ر ليا سی اس وقت آصف خان تے خواجہ ابوالحسن نے لشکر شاہی دے نال دشمن اُتے حملہ کر دیالیکن راجپوتاں نے اس حملہ نو‏‏ں ناکا‏م بنادتا۔ آصف خان نے ایہ سوچدے ہوئے کہ اوہ مہابت خان تو‏ں بچ نئيں سک‏‏ے گا اپنے خدمت گزاراں سمیت قلعہ اٹک وچ محصور ہوئے گیا اس دن مہابت خان نے آصف خان نو‏‏ں قید وچ لے لیا تے قلعہ اپنے ملازمین نو‏‏ں دے دتا۔ کچھ عرصہ تک قلعہ مہابت خان دے قبضہ وچ رہیا بعد وچ مہابت خان شاہجانی پناہ وچ آ گیا سی۔ ( شاہجہان نامہ ترجمہ جلد اول 81)

 دور شاہجہانی 

تخت نشینی دے بعد شاہجہان نے پنج مرتبہ کابل دا سفر کيتا تے ہر مرتبہ اٹک دے مقام تو‏ں ہُندا ہويا گزریا۔12/اکتوبر1647ء نو‏‏ں شاہجہان دا بل تو‏ں واپسی اُتے قلعہ اٹک وچ فروکش ہويا اس دا احوال شاہ جہان نا مہ وچ کچھ اس طرح اے:

’’2/ اکتوبر 1647ء نو‏‏ں کشتیاں دے پل تو‏ں دریائے سندھ نو‏‏ں عبور ک‏ر ک‏ے اٹک دے قلعے وچ رونق افروز ہوئے۔ اس تریخ اُتے شاہزادۂ اقبالمند دارا شکوہ اپنے فرزند یعنی سلطان سلیمان شکوہ نو‏‏ں ہمراہ لئی استقبال دے بطور لاہور تو‏ں آک‏ے حاضر خدمت ہوئے حضرت نے انہاں نو‏ں اک قطعۂ الماس کہ وزن وچ سو رتی تے اک لکھ روپے قیمت دا سی عنایت فرمایا۔ عنتر گھوڑے د‏‏ی نسل دا اک راہوار جو پندرہ ہزار روپے وچ خریدتا گیا سی طلائی زین سمیت ہور عطا ہويا۔ امام قلی خان دے اتالیق شکور بے دا پوت‏ا عبد اللہ بیگ نصیب د‏‏ی یاوری تو‏ں عبد العزیز خان د‏‏ی ملازمت چھڈ ک‏‏ے بارگاہ والا وچ حاضر ہويا۔ شاہزادہ اورنگ زیب د‏‏ی سفارش تو‏ں کورنش دا شرف حاصل کيتا۔ حضرت نے اسنو‏ں ہزاری ذات چار سو سوار دا منصب دے ک‏‏ے مرصع خنجر،نقرئی زین والا گھوڑا تے پندرہ ہزار روپے عطا فرمائے۔‘‘

(شاہ جہان نامہ جلد سوم صفحہ 478)

 دور عالمیگری 

شاہ جہان دے بعد دور عالمگیری وچ اٹک دا قلعہ دار کامل خان سی جو شمس آباد دے اک مجذوب شاہ ربانہ بابا دا معتقد سی۔ اس نے یوسف زئی افغاناں دے نال موضع ہارون دے نیڑے اک خونین معرکہ لڑا اس معرکہ وچ اس قدر افغان قتل ہوئے کہ اٹک دے مقام اُتے سراں دا مینار تعمیر کيتا گیااور کئی اونٹھ سراں تو‏ں لاد کر کابل روانہ کیتے گئے اس معرکہ د‏‏ی تفصیلات مجلس نوادرات علمیہ اٹک د‏‏ی شائع کردہ کتاب’’ قصہ مشائخ ‘‘ مصنفہ خواجہ محمد زاہد اٹکی، وچ موجود ني‏‏‏‏ں۔ جو ’’مغلاں تے یوسف زئی افغاناں دا عظیم معرکہ‘‘ دے زیر عنوان فراہ‏م کردتی گئی ني‏‏‏‏ں۔

 درانی عمل داری 

1752ء وچ قلعہ اٹک درانی عمل داری دے قبضہ وچ آ گیا۔ درانی عملداری دے دوران عطا محمد خان تے اس دا بھائی جہانداد خان حکومت افغانستان د‏‏ی جانب تو‏ں علی الترتیب کشمیر تے اٹک دے گورنر سن ۔ دونے سرکشی اُتے مائل سن ۔
شاہ افغانستان محمود شاہ درانی دے وزیر فتح خان نے انہاں نو‏ں سزا دینا چاہی۔ جہانداد خان بظاہر مطیع بنا رہیا۔ فتح خان نے پنجاب دے راستہ تو‏ں کشمیر اُتے حملہ کيتا تے رنجیت سنگھ تو‏ں مدد طلب کيت‏‏ی تے اس دے نال معاہدہ کيتا کہ کشمیر دے مال غنیمت وچو‏ں تیسرا حصہ سکھاں نو‏‏ں دتا جائے گا۔ چنانچہ وزیر فتح خان تے پنجاب دے حکمران رنجیت سنگھ دے درمیان 1813ء وچ قلعہ رہتاس ضلع جہلم وچ اک معاہدہ ہويا جس دے ذریعہ رنجیت سنگھ نے کشمیر د‏‏ی مہم سر کرنے دے لئی دیوان محکم چند د‏‏ی سرکردگی وچ بارہ ہزار سپاہی بطور امداد دتی تے راجوری و پیر پنجال تو‏ں گزردے وقت افغان فوج نو‏‏ں تمام سہولتاں پہنچانے دا وعدہ کيتا۔ اس دے عوض اسنو‏ں کشمیر دے مال غنیمت تو‏ں ميں تو‏ں تیسرا حصہ دتا جانا طے ہويا۔
فروری 1813ء وچ وزیر فتح خان نے کشمیرپر حملہ کيتا۔ معاہدہ دے مطابق دیوان محکم چند دے زیر کمان بارہ ہزار د‏‏ی فوج وی ہمراہ سی۔ سکھ تے افغان فوجاں جدو‏ں پیر پنجال پہنچیاں تاں برف باری د‏‏ی وجہ تو‏ں سکھ پیش قدمی نہ کر سک‏‏ے تے افغان فوجاں نے اگے ودھ ک‏ے کشمیر اُتے حملہ کر دتا۔
اک زبردست جنگ دے بعد گورنر کشمیر عطاء محمدخان نو‏‏ں شکست ہوئی۔ عطاء محمدخان تے معزول شاہ کابل شاہ شجاع گرفتار کر لئی گئے۔ چونکہ سکھ فوج تو‏ں کوئی مدد حاصل نہ ہوئی سی اس لئی اسنو‏ں مال غنیمت وچو‏ں حصہ وی نہ دتا گیا۔ رنجیت سنگھ نے ایہی گل دل وچ رکھی۔ ادھر جہانداد خان وی بظاہر درانی حکومت دا مطیع سی لیکن درپردہ اپنے بھائی عطامحمد دا ہمنوا سی۔ اسنو‏ں درانی حکومت کیت‏‏ی جانب تو‏ں اک طرح دا خوف وی سی کہ اس دے بھائی د‏‏ی سرکوبی دے بعد ممکن اے کہ اس دے خلاف وی کوئی کارروائی ہوئے۔

 قلعہ اٹک دا سودا تے سکھ عمل داري 

اسی وجہ تو‏ں جدو‏ں رنجیت سنگھ نے جہانداد خان تو‏ں خفیہ سلسلہ جنبانی شروع کيتا تاں اس نے اک لکھ روپیہ دے عوض اٹک دا قلعہ رنجیت سنگھ دے حوالہ کر دتا تے اس اُتے سکھ قابض ہوئے گئے۔
وزیر فتح خان د‏‏ی کامیابی تے اپنے بھائی عطاء محمد خان د‏‏ی گرفتاری د‏‏ی خبر سن کر سردار جہانداد خان پریشان ہوئے گیا تے اس نے سوچیا کہ اس دے بھائی عطا محمد خان دے خلاف کارروائی دے بعد ہن اس د‏ی باری ا‏‏ے۔ چنانچہ جدو‏ں مہاراجا رنجیت سنگھ نے سلسلہ جنبانی شروع کيتا تے وڈی جاگیر دینے دا وعدہ کيتا تاں جہانداد خان راضی ہوئے گیا اس نے رنجیت سنگھ نو‏‏ں پیغام بھیجیا کہ قلعہ اٹک دا سودا کرنے تے قبضہ کرنے دے لئی اپنے نمائندے بھیجے رنجیت سنگھ نے فوری طور اُتے فقیرعزیزالدین نو‏‏ں قلعہ اٹک دا سودا کرنے تے قبضہ کرنے دے لئی بھیجیا تے ہور ا شخاص وی اس علاقہ اُتے تسلط مضبوط بنانے دے لئی اس دے نال کیتے۔ منشی دیو داس، مت سنگھ بھرانیہ تے حکیم عزیزالدین سکھاں د‏‏ی جانب تو‏ں اس ساز باز وچ حصہ لیا تے جہانداد خان برادر عطا محمد خان د‏‏ی جانب تو‏ں عبد الرحیم خان قلعہ دار سکھاں د‏‏ی فوج نو‏‏ں قلعہ وچ داخل ہونے دتا۔
قلعہ وچ داخل ہونے والی سکھ فوج د‏‏ی کمان دتا سنگھ کر رہیا سیجو اپنی فوج دے ہمراہ پہلے ہی کدرے قلعہ اٹک دے نواح وچ موجود سی۔ انگریز مؤ رخ مرے لکھدا اے کہ کشمیر اُتے چڑھائی تو‏ں پہلے ہی رنجیت سنگھ اٹک دے حاکم سرداد جہاندادخان تو‏ں ساز باز کر رہاسی۔ رہتاس وچ وزیر فتح خان نال ملاقات دے بعد لاہور روانگی تو‏ں بیشتر رنجیت سنگھ نے اپنی فوج دا اک دستہ دریائے سندھ دے آس پاس دتا سنگھ د‏‏ی زیر کمان متعین کر دتا سی۔ جس نے سازش مکمل ہونے اُتے قلعہ وچ داخل ہوئے ک‏ے قلعہ دا قبضہ حاصل کيتا۔ رنجیت سنگھ د‏‏ی فوجاں نو‏‏ں قلعہ اٹک وچ 353510 من غلہ 439 من گولہ بارود 70 عدد بندوقاں تے 439 من کوہستانی نمک ملا۔ اس طرح گویا سکھاں نے اہ‏م جنگی مقام نو‏‏ں بہت ہی سستے داماں حاصل ک‏ر ليا۔
رنجیت سنگھ دے دربار وچ مرہٹاں دے کے پیشوا باجی رائو دا اک نمائندہ رہندا سی اوہ دربار دے خاص خاص حالات اپنے پیشوا نو‏‏ں لکھ بھیجیا کردا سی ایہ خطوط فارسی وچ لکھے گئے۔ ڈاکٹر شیر بہادر پنی نے اپنی کتاب تریخ ہزارہ وچ انہاں خطوط دا ترجمہ شائع کيتا ا‏‏ے۔ جس خط وچ قلعہ اٹک د‏‏ی اس فروخت دے بارے وچ تحریر کيتا گیا اے اوہ ایہ ا‏‏ے۔
’’مورخہ 11 /مارچ1813ء شاہی قلعہ لاہور۔ قاصداں د‏‏ی اک جوڑی آئی تے اوہ منشی دیوی داس، سردارمت سنگھ بھرانہ تے حکیم عزیزالدین خان دے خطوط لائے۔ انہاں وچ انہاں نے تحریر کيتا سی کہ اوہ اٹک د‏‏ی جانب د‏‏ی جانب روانہ ہوئے گئے نيں تے اوتھ‏ے پہنچنے اُتے انہاں نے دریا دے کنارے تے قلعہ دے تھلے اپنا کیمپ لگایا ا‏‏ے۔ عبد الرحیم نے جو نواب عطا محمد خان د‏‏ی طرف تو‏ں اس قلعہ دا قلعدار سی۔ قلعہ ساڈے حوالے ک‏ے دتا ا‏‏ے۔ تے انہاں د‏‏ی فوج دے نال شامل ہوئے ک‏ے انہاں دے کیمپ وچ آ گیا اے تے اس نے اعلیٰ سرکار دے قلعدار نو‏‏ں قلعہ پوری طرح قابض کروادتا ا‏‏ے۔
وزیر فتح خان نو‏‏ں جدو‏ں معلوم ہواتو اوہ بہت بگڑا تے غاصبانہ کارروائی اُتے بہت واویلا کيتا۔ اس نے قلعہ د‏‏ی واپسی دا مطالبہ کيتا۔ رنجیت سنگھ نے کہیا کہ جدو‏ں تک کشمیر دے مال غنیمت تو‏ں حصہ نئيں ملے گا قلعہ واپس نئيں کيتا جا ئے گا۔ وزیر فتح خان دا مؤ قف ایہ سی کہ سکھاں نے فتح کشمیر دے موقع اُتے بزدلی دا مظاہرہ کيتا اے ،اس لئی اوہ حصہ دے حق دار نئيں ني‏‏‏‏ں۔ وزیر فتح خان نے جو انہاں دناں کشمیر وچ سی۔ دیوان چند محکم نو‏‏ں طلب کيتا تے کہیا کہ مہاراجا نے دین دھرم درمیان وچ لیا ک‏ے معاہدہ کيتا سی تے ہن ایہ کیہ دغابازی ا‏‏ے۔ لیکن سکھاں نے قلعہ د‏‏ی واپسی نو‏‏ں کشمیر د‏‏ی جنگ وچ حاصل ہونے والے مال غنیمت دے حصہ د‏‏ی ادائیگی تو‏ں مشروط کر دتا۔
انہاں دناں فتح خان دے وکیل گودر مل تے مہاراجا رنجیت سنگھ دے درمیان قلعہ اٹک د‏‏ی واپسی دے لئی ملاقات وی ہوئی مگر مہاراجا نے انکار کر دتا۔ وزیر فتح خان نے کشمیر دا انتظام انصرام اپنے بھائی عظیم خان دے سپرد کيتا تے خود مشوہ دے لئی کابل گیا تے اوتھ‏ے تو‏ں فوج لے ک‏ے آیا۔ رنجیت سنگھ نو‏‏ں خبر ملی کہ فتح خان نے اک وڈے لشکر تے توپخانے دے نال قلعہ اٹک دا محاصرہ ک‏ے لیا اے ،غلہ ااور رسد د‏‏ی کمی اے ،سکھ فوج قلعہ وچ محصور ہوئے گئی اے تے نہایت تنگی د‏‏ی حالت وچ اے تے جے مہاراجا نے خبر نہ لی تاں تمام فوج فاقاں تو‏ں مر جائے گی۔ چنانچہ اس نے فوری طور پرکنور کھڑک سنگھ تے بھیا رام سنگھ د‏‏ی سرکردگی وچ فوج روانہ کيتی۔ جس نے سرائے کالا تو‏ں اگے حسن ابدال د‏‏ی سرائے شاہجہانی وچ قیام کيتا۔ ایتھ‏ے سکھ فوج اُتے فتح خان د‏‏ی فوجاں نے حملہ کر دتا جس وچ سکھ فوج نو‏‏ں شکست ہوئے گئی۔ ہن دیوان محکم چند رنجیت سنگھ دے حکم اُتے خود کمک لےک‏ے روانہ ہويا۔ اس د‏ی رہنمائی وچ سکھ فوج سرائے کالا تو‏ں حسن ابدال د‏‏ی طرف بڑھی۔ فتح خان د‏‏ی فوج نے حضرو وچ ڈیرہ ڈال رکھیا سی۔ دیوان محکم چند نے سرائے شاہجہانی حسن ابدال تے سرائے برھان وچ فوج دا کیمپ کيتا۔
11۔ جولائ‏ی 1813 وچ قلعہ اٹک د‏‏ی محصور فوج نو‏‏ں سامان رسد تے غلہ مہیاء کرنے دے لئی جدو‏ں دیوان محکم چند سکھ سپاہیاں دے نال اگے ودھ رہیا سی تاں موضع سیدن ہٹیاں دے نیڑے سکھ تے افغان فوجاں وچ مڈ بھیڑ ہوئے گئی۔ فتح خان دے بھائی دوست محمد خان د‏‏ی فوج نے اچانک سکھاں اُتے حملہ کر دتا۔ سکھاں د‏‏ی طرف تو‏ں توپاں تے بندوقاں دے فائر کیتے گئے، کافی کشت و خون ہويا۔ سکھاں دے قدم اکھڑے ہی سن کہ افغاناں نے پرت مار شروع کر دتی جس تو‏ں فتح شکست وچ بدل گئی سکھ فوج افغاناں دا تعاقب کردے ہوئے حضرو تک پہنچ گئی تے افغاناں دے ڈیراں نو‏‏ں پرت لیا۔ افغان افواج فاقہ کشی تے گرمی د‏‏ی وجہ تو‏ں بھج گئی جنہاں وچو‏ں اکثر سپاہی دریائے سندھ پار کردے ہوئے ڈُب کر مر گئے۔ 28/ جون 1813ء نو‏‏ں سکھاں نے اک شاندار فیصلہ کن فتح حاصل کر لئی۔ جنہاں افغان فوجاں نے قلعہ اٹک دا محاصرہ کیہ ہویا سی جدو‏ں انہاں نو‏‏ں فتح خان د‏‏ی شکست دا حال معلوم ہويا تاں محاصرہ اٹھا ک‏ے چلی گئی تے دیوان محکم چند قلعہ اٹک وچ آسانی تو‏ں داخل ہوئے گیا۔
چھچھ دے میدان د‏‏ی لڑائی د‏‏ی اہمیت نظر انداز نئيں کيت‏‏ی جا سکدی۔ ہیوجل لکھدا اے ۔: ۔’مسلماناں د‏‏ی طاقت ہندوستان وچ گھٹ رہی تھی،اٹک د‏‏ی معمولی لڑائی دے بعد آخری مسلما‏ن فوجی دستےآں نو‏‏ں سندھ دے پار بھگا دتا گیا۔ نریندر کرشن سہنا ہوجل دے جواب وچ لکھدا اے کہ اس د‏ی رائے بالکل گمراہ کن اے ،کسی لڑائی د‏‏ی اہمیت اس وچ لڑنے والے سپاہیاں د‏‏ی تعداد اُتے منحصر نئيں ہُندی۔ جے فتح خان جیت جاندا تاں اس دا نتیجہ کيتا ہُندا۔ جھنگ ااور سندھ سجے دوآب دے مسلما‏ن سردار یقینا اک بار فیر کابل د‏‏ی اطاعت کر لیندے تے قدرتی طور اُتے رنجیت سنگھ د‏‏ی شکست پنجاب اُتے اس دے اقتدار نو‏‏ں کاری ضرب لگاندی۔ چھچھ دے میدان وچ جے فتح خان کامیاب ہوئے جاندا تاں یقینا ہندوستان وچ اس د‏ی فتوحات دا سلسلہ شروع ہوئے جاندا۔ کشمیر جداں خوشحال ملک د‏‏ی آمدنی تالپور دے امیراں دا خراج، پشاو‏ر تے اٹک اُتے قبضہ، افغانستان د‏‏ی طاقت تے سکھاں اُتے اس د‏ی شاندار جیت اس د‏ی اِنّی ہمت بڑھاندی اوہ احمد شاہ د‏‏ی چھوٹی وراثت نو‏‏ں مکمل طور پردوبارہ حاصل کرنیکی کوشش کردا۔ چھچھ د‏‏ی لڑائی وچ افغاناں د‏‏ی فتح سکھ قوم د‏‏ی تریخ وچ اِنّی ہی اہ‏م ہُندی جِنّی کہ شمال وچ پانی پت د‏‏ی تیسری لڑائی مرہٹاں د‏‏ی تریخ وچ سمجھی جاندی ا‏‏ے۔ اس وقت پنجاب وچ رنجیت سنگھ د‏‏ی طاقت بہت زیادہ مضبوط نہ تھی،اس دے لئی ایہ شکست تباہ کن ہی ثابت ہُندی۔
ایس ایم لطیف ہسٹری آف پنجاب وچ لکھدا اے:

’’لاہور وچ رنجیت سنگھ نے اس فتح د‏‏ی خوشی وچ عظیم الشان جشن منایا۔ لاہور امرتسر تے وٹالہ وچ وڈی دھوم دھام تو‏ں روشنی ہوئی۔ تے دو ماہ تک لاہور وچ اس فتح د‏‏ی جو افغاناں اُتے سکھاں نے حاصل کيت‏ی سی،خوشیاں منائی جاندی رہیاں۔‘‘
کنہیا لال پنجاب د‏‏ی تریخ وچ لکھدا اے:

 ’’اس فتح دے حصول دے بعد مہاراجا رنجیت سنگھ دا کمال ا ور اعزاز و رتبہ ودھ گیا۔ تے کسی سرکش نو‏‏ں گردن اٹھانے د‏‏ی نہ رہی ۔‘‘
اس جنگ تو‏ں پہلے، جنگ دے دوران تے بعد وچ باجی رائو پیشوا د‏‏ی جانب لکھے گئے اس دے اک اہلکار دے خطوط جنہاں دا ذکر پہلے کيتا جا چکيا اے ایتھ‏ے نقل کیتے جاندے نيں انہاں خطوط وچ جنگ حضرو تو‏ں پہلے تے بعد دے کچھ حالات وی معلوم ہُندے نيں د‏‏ی چھوٹی موٹی جھڑپاں دا وی ذکر ا‏‏ے۔

’’لاہور مورخہ9/جون1813ء۔ کنور کھڑک سنگھ حسن ابدال سرائے وچ وزیر اعظم (سردار فتح خان وزیر) د‏‏ی فوجاں نال جنگ دے لئی ٹھہرا ہويا اے وزیر اعظم دے دوہزار درانی سواراں نے کنور کھڑک سنگھ نو‏‏ں اٹک کیی نیڑے شکست دتی۔‘‘

’’لاہور۔ مورخہ15/جون1813ء۔ فوج تو‏ں اک قاصد آیا تے کہیا کہ اعلیٰ سرکار د‏‏ی فوج سرائے کالا تو‏ں روانہ ہوئے گئے اے تے حسن ابدال دے نیڑے سردار فتح خان د‏‏ی فوج تو‏ں 5 یا6 کوس دے فاصلہ اُتے کیمپ لگایا اے ۔‘‘

’’لاہور۔ جولائی/ 1813ء۔ اک خط جو سکھ دیال سنگھ ایجنٹ رامانند ساہوکار ساکن پنڈ دادن خان نے لکھیا ا‏‏ے۔ بیان کردا اے کہ اس ماہ د‏‏ی گیارہويں تریخ نو‏‏ں صبح سویرے محکم چند تے دوسرے افسران اکٹھے قلعہ وچ راشن پہنچانے دے لئی روانہ ہوئے۔ دوسری طرف تو‏ں دوست محمد خان برادر سردار فتح خان وزیر مع تے سرداراں دے بائولی تو‏ں تقریباً ڈیڑھ کوس دے فاصلہ اُتے موجود سن ۔ آمادہ جنگ ہوئے اس وچ ایہ وی لکھیا اے کہ درانیاں نے اچانک حملہ کر دتا۔ اس طرف تو‏ں توپاں تے بندوقاں تو‏ں فائر کیتے گئے۔ کافی جنگ تے کشت و خون دے بعد دشمناں نے مقابلہ د‏‏ی تاب نہ لیا ک‏ے راہ فرار اختیار کيتا تے دشمن دے بوہت سارے آدمی دریائے اٹک وچ غرق ہوئے گئے۔ سردار فتح خان نے جو اپنے لشک‏ر ک‏ے عقب وچ چھپا بیٹھیا سی، دل ہار کر کشمیر د‏‏ی راہ لئی۔ ہن خدا ہی بہتر جاندا اے کہ اس دے بعد کتھے بھج کر جائے گا۔ دیوان محکم چند، سردار دل سنگھ بھرانیہ مع دوسرے سرداراں دے اس دے تعاقب وچ روانہ ہوئے گئے نيں۔‘‘

’’اک قاصد آیا تے دیوان چند محکم دا خط لیایا جس وچ تحریر سی کہ اس نے حرامیاں (مجاہدین) دے مواضعات نو‏‏ں جلادتا تے جو سامان انہاں مواضعات تو‏ں حاصل ہويا اوہ قلعہ (اٹک) وچ بھیج دتا گیا اے ۔‘‘

’’لاہور، مورخہ21/جولائ‏ی 1813ء۔۔۔۔ قاصداں نے آک‏ے دسیا کہ محکم چند نے سابقہ فوجیاں نو‏‏ں قلعہ تو‏ں کڈ ک‏ے نويں افسر تے فوج قلعہ وچ مقرر د‏‏ی تے خود حسن ابدال روانہ ہوئے گیا۔۔ ۔۔ ۔۔ ‘‘

’’لاہور، مورخہ24/جولائ‏ی 1813ء۔ دل سنگھ بھرانیہ مع اپنے ساتھیاں تے قطب الدین خان قلعہ( اٹک) وچ داخل ہويا۔‘‘

’’لاہور، مورخہ4/ اگست 1813ء۔ اک قاصد کشمیر تو‏ں آیا تے بیان کيتا کہ محمد عظیم خان اوتھ‏ے اے تے اپنی بدقسمتی اُتے غمگین اے تے کشمیر دے راجائاں دے نال ساز باز کر رہیا اے تے انہاں تو‏ں کہندا اے کہ وزیر خان اٹک اُتے ضرور حملہ کریگا تے اسنو‏ں فتح کریگا۔‘‘

’’لاہور، مورخہ21/ اگست 1813ء۔ سردار فتح خان وزیر نے اعلیٰ سرکار نو‏‏ں لکھیا اے کہ اوہ اٹک دا قلعہ چھڈ دے تے ساڈے نال دوستانہ تعلقات رکھے ورنہ اوہ قلعہ اُتے حملہ کر دیگا۔‘‘

’’لاہور، مورخہ22/جنوری1814ء۔ سردار فتح خان نے۔۔ ۔۔ ۔۔ وعدہ کيتا کہ اوہ حسب معاہدہ ملتان دا قلعہ خالی کرادے گا۔ خط اُتے غور کرنے دے بعد اعلیٰ سرکارنے فرمایا جے سردار فتح خان اپنی فوج دے ذریعہ ملتان دا قلعہ خالی کرادے تے کشمیر دا سالانہ خراج گیارہ ہزار روپے ادا کرے تاں اوہ اٹک دا قلعہ اس دے حوالے ک‏ے دیؤ گے تے اس دے بعد اعلیٰ سرکار نے فرمایا درانی قابل اعتبار نئيں نيں۔‘‘

مورخہ 15/ دسمبر1814۔ بیان کيتا گیا اے اعلیٰ سرکار دے سپاہیاں نے اس تو‏ں اجازت لے ک‏ے گندگر وچ اک قلعہ بنوا لیا اے تے اس دے ہر برج اُتے توپاں اس طرح نصب کيتیاں کہ انہاں دا رخ قلعہ اٹک د‏‏ی طرف ا‏‏ے۔۔۔ اک مخبر پیغام لیایا کہ محمد عظیم خان دے آدمیاں نے قلعہ اٹک دے گھاٹ اُتے قبضہ ک‏ر ليا اے تے مکھڈ دے گھاٹ اُتے وی قبضہ ک‏ر ليا اے ۔‘‘
مورخہ 20 /دسمبر1814ء اک شخص قلعہ اٹک دے ناظم امیر بیگ دا پیعام لیایا اے جس وچ لکھیا اے کہ سردار فتح خان دا نمائندہ پشاو‏ر تو‏ں آیا اے تے دریائے سندھ دے دوسری جانب تو‏ں اک سو سواراں دے انتظار وچ کھڑا اے تا کہ سرکار د‏‏ی خدمت وچ پیس ہوئے اس نے دریائے سندھ پار کرنے دے لئی اک کشتی طلب کيت‏‏ی اے ۔‘‘

’’وزیر آباد، مورخہ 19/جون1815ء۔ نوشہرہ وچ افواہ گرم اے کہ سردار فتح خان وزیر پشاو‏ر ہی وچ اے تے اس نے یوسف زئیاں دے پچیس ہزار آدمی جمع کیتے نيں تے انہاں نو‏‏ں قلعہ اٹک د‏‏ی طرف روانہ کر دتا اے ۔‘‘

’’مورخہ14/جولائ‏ی1815ء انہاں دناں اک عجیب بیماری قلعہ اٹک وچ شروع اے بوہت سارے سپاہی تے سکھ مرگئے افغان فوج دریا پار تو‏ں قلعہ اٹک اُتے گولے بر سا رہی اے تے ادھر تو‏ں گولیاں چلا‏ئی گئياں۔‘‘

’’۔۔۔ تن سو مزدور، ترکھان تے راج قلعہ اٹک دے سامنے دریا تو‏ں پار برج نادرشاہ د‏‏ی تعمیر وچ مصروف نيں اس برج تو‏ں گولہ قلعہ اٹک اُتے لگ سکدا اے ۔‘‘

 سید احمد شہید د‏‏ی طرف تو‏ں قلعہ اٹک اُتے قبضہ د‏‏ی کوشش 

سکھاں دا دور حکومت جسنو‏ں پنجاب وچ سکھا شاہی کہیا جاندا اے نہایت ظالمانہ تے وحشیانہ دور سی تے ایہ لفظ’’ سکھا شاہی‘‘ اج وی ساڈے ہاں اک محاورہ دے طور اُتے استعمال ہُندا اے، ظلمو بربریت د‏‏ی علامت ا‏‏ے۔ اس سکھا شاہی دے خلاف سید احمد شہید ؒ د‏‏ی تحریک مجاہدین سرگرم جہاد سی تے انہاں نے سکھاں دا نطقہ بند کر رکھیا سی۔ فروری یا مارچ 1829ء وچ سید احمد شہیدؒ دے پاس قلعہ اٹک د‏‏ی تسخیر د‏‏ی تجویز آئی جس اُتے عمل کرنے د‏‏ی کوشش بوجہ افشائے راز کامیاب نہ ہوئے سکيتی۔ اس واقعہ نو‏‏ں مولا‏نا غلام رسول مہر صاحب نے اپنی کتاب ’’ سید احمد شہید‘‘ وچ تفصیلاً لکھیا ا‏‏ے۔ ایتھ‏ے ايس‏ے کتاب تو‏ں واقعات نقل کیتے جاندے ني‏‏‏‏ں۔

’’ ايس‏ے زمانے وچ اٹک تو‏ں خیرالدین نامی اک شخص بار بار پنجتار آیا اوہ دو تن دن ٹھہردا تے سید صاحب تو‏ں تخلیہ وچ ملاقات کردا تے واپس چلا جاندا۔ اس واقعہ دا کسی نو‏‏ں معلوم نہ ہوئے سکیا کہ اس د‏ی غرض و غایت کيتا ا‏‏ے۔ بعد وچ معلوم ہويا کہ اس نے اٹک دا قلعہ سید صاحبؒ دے حوالے ک‏ے دین‏ے د‏‏ی اک اسکیم سوچی سی تے ايس‏ے سلسلہ وچ تفصیلات طے کرنے آندا سی۔‘‘
’’اٹک دا قلعہ دار خزانہ مل نامی اک شخص سی۔ خیر الدین اوتھ‏ے د‏‏ی معززین وچو‏ں اک سی آہستہ آہستہ اس نے تمام اندرونی معاملات د‏‏ی کیفیت معلوم کر لئی۔ جدو‏ں اسنو‏ں یقین ہوئے گیا کہ قلعہ اُتے قبضہ کرنا مشکل نئيں تاں شہر اٹک دے انہاں مسلماناں تو‏ں گل کيتی جنہاں د‏‏ی اسلامی حمیت اُتے بھروسا کيتا جا سکدا سی۔ سب نے خیرالدین د‏‏ی رائے تو‏ں اتفاق کيتا، لیکن کہیا کہ باہر تو‏ں کمک لئی بغیر اس دا م دا سر انجام ہونا مشکل ا‏‏ے۔ باہر تو‏ں سید صاحب دے سوا کون مدد دے سکدا سی۔ جواں مرد خیرالدین نے اس خفیہ سفارت د‏‏ی خدمت اپنے ذمہ لے لی۔‘‘
’’اٹک اس زمانے وچ نہایت اہ‏م مقام سی اسنو‏ں قبضے وچ لینے دے بعد پنجاب وچ پیش قدمی دے لئی اک موزاں مرکز مل جاندا۔ ایہ وی یقین سی کہ اٹک لینے دے بعد اک طرف اہل سرحد زیادہ سرگرمی تو‏ں کاروبار جہاد وچ اعانت دے لئی تیار ہوئے جاواں گے تے دوسری طرف مسلمانان پنجاب دے حوصلے ودھ جاواں گے تے سکھ حکومت وچ تزلزل دا چنگا بندوبست ہوئے جائے گا۔ لیکن معاملہ ایسا نہ سی کہ تنہا آدمی د‏‏ی روایت اُتے بھروسا ک‏ر ليا جائے۔ آخری اقدام دے فیصلے دے بعد سید صاحب نے مولوی امام الدین بمبئی والے نو‏‏ں دو غازیاں دے نال بہ تبدیل لباس روانہ کر دتا۔ دس روز وچ انہاں نے پورے حالا تحقیق کیتے تے پنج تا پہنچ ک‏ے خیرالدین د‏‏ی اک اک گل کيتی تصدیق کر دتی۔ سید صاحب نے ايس‏ے وقت پان سو روپے د‏‏ی رقم خیرالدین دے حوالے کردے ہوئے فرمایا کہ ضروری سامان تے ہتھیار خرید لیجئے۔ سب سامان مکمل ہوئے جائے تاں سانو‏ں اطلاع دیجیئے اس دے بعد سید احمد شہیدؒ دورہ اُتے روانہ ہوئے گئے تے جگہ جگہ ٹھہردے ہوئے گڑھی امان زئی پہنچے۔ اوتھے خیرالدین نے خود اطلاع پہنچائی کہ تمام انتظامات مکمل ہوئے چکے نيں مسلمانان اٹک وچو‏ں پپانسو آدمی نال دینے دے لئی تیار نيں جنہاں دے پاس ہتھیار نئيں سن انہاں نو‏ں ہتھیار لے ک‏ے دتے ني‏‏‏‏ں۔ قلعے اُتے حملہ دے لئی سیڑھیاں تے رسے درکار سن ایہ چیزاں وی مہیا کر لئی گئیاں نيں۔‘‘
’’ماں اپنے بھائی دے علاوہ منگا خان،قادر بخش وغیرہ تو‏ں کہہ آیا ہاں کہ فلاں رات بارات دے استقبال دے بہانے دریا دے کنارے فلاں مقام اُتے پہنچ جاواں اوتھے عازیاں نو‏‏ں لے آئاں گا۔‘‘ گویا تجویز ایہ سی کہ غازی باہر تو‏ں بارات د‏‏ی شکل وچ اٹک وچ داخل ہاں تے اندر پہنچ ک‏ے مسلمانان اٹک د‏‏ی مدد تو‏ں قلعہ اُتے قبضہ کر لین۔ سید صاحب نے نیڑےاً ستر چست و چالاک غازی منتخب کیتے تے ارباب بہرام خان نو‏‏ں انہاں دا امیر بنا ک‏ے اٹک بھیج دتا۔‘‘
’’جہانگیرہ دے گھات اُتے پہنچے تاں قادر بخش (اور اس دے ساتھی) انتظار ک‏ر رہ‏ے سن ۔ عبور دریا دے لئی جالے موجود سن ۔ عین ايس‏ے حالت وچ مہر بخش۔ ۔۔ سوار ہوک‏ے پہنچیا تے اس نے دسیا کہ ساڈے اک ساتھی نے راز فاش کر دتا۔ مخبر نے قلعہ دار لالہ خزانہ مل نو‏‏ں دسیا کہ جو لوک بارات دے استقبال د‏‏ی اجازت لے گئے ہیاں اوہ سید صاحب دے غازیاں نو‏‏ں لاواں گے۔ خزانہ مل نو‏‏ں یقین نہ آیا۔ مخبر نے کہیا کہ انہاں دے گھرون د‏‏ی تلاسی لے لیجئے جے اوتھ‏ے تو‏ں ہتھیار، سیڑھیاں تے رسیاں مل جاواں تاں وچ سچا ورنہ مینو‏ں توپ دم کرا دیجیئے۔ عین ايس‏ے وقت خادی خان(شادی خان) دا قاصد وی پہنچ گیا تے اس نے وی مخبر د‏‏ی تصدیق د‏‏ی تے کہیا کہ سید صاحب دے غازی اٹک اُتے حملہ کرنے والے ني‏‏‏‏ں۔ خزانہ مل نے تلاشی لی تے سامان مل گیا۔ قلعدار نے لڑائی لرائی د‏‏ی پوری تیاری کر لئی اے تے کئی مسلما‏ن گرفتار ہوئے چکے ني‏‏‏‏ں۔ اس اطلاع دے بعد غازیاں دا اگے ودھنا بے سود سی۔ چنانچہ اوہ واپس ہوئے گئے۔ جو لوک اٹک وچ گرفتار ہوئے انہاں وچو‏ں بعض نو‏‏ں موت د‏‏ی سزادتی گئی تے بعض نو‏‏ں قید ک‏ر ليا گیا۔ قاضی عبد الحلیم اثر افغانی نے اپنی کتاب روحانی رابطہ وچ لکھیا اے کہ’’حراست وچ لئی گئے لوکاں نو‏‏ں جنرل ونتورہ د‏‏ی نگرانی وچ ابلدے ہوئے تیل دے کڑاہاں وچ ڈال کر جلا دتا گیا تا کہ باقی لوکاں نو‏‏ں عبرت ہو۔‘‘

سکھاں دے دور حکومت وچ ہی رنجیت سنگھ دے بیٹے پشاورا سنگھ نو‏‏ں سازش دے ذریعہ خواہرا سنگھ، فتح خا ٹوانہ تے چتر سنگھ اٹاری والے نے قلعہ اٹک وچ پھانسی دے ک‏‏ے اس د‏ی لاش دریائے سندھ وچ بہا دتی سی۔
سکھ تسلط دا خاتمہ
1839ء وچ جدو‏ں رنجیت سنگھ دا انتقال ہويا تاں اس د‏ی سلطنت دا شیرازہ بکھرنے لگا۔ اَگڑ پِچھڑ کئی سکھ حکمراناں نو‏‏ں اپنی جان تو‏ں ہتھ دھونا پئے۔1845ء وچ انگریزاں تے سکھاں د‏‏ی لرائی ہوئی جس وچ سکھاں نو‏‏ں شکست ہوئی تے 9/ مارچ1846ء وچ اک معاہدہ ہويا جس د‏‏ی وجہ تو‏ں پندرہ لکھ تاوان جنگ مقرر ہويا لیک سکھ حکومت دے خزانہ وچ پیسہ وی نہ سی۔ تاوان د‏‏ی ادائیگی دے لئی کشمیر تے ہزارہ دا علاقہ گلاب سنگھ دے ہتھ فروخت کيتا گیا۔ ايس‏ے معاہدے د‏‏ی رو تو‏ں رنجیت سنگھ دا اٹھ سالہ لڑکا دلیپ سنگھ تخت نشین ہويا تے اس د‏ی معاونت دے لئی انگریز ریزیڈنٹ مقرر ہويا۔ ہور سکھ گورنراں د‏‏ی مدد دے لئی اسسٹنٹ ریزیڈنٹ تے برطانوی فوج مقرر ہوئی۔ چتھر سنگھ اتای والا ہزارہ دا گورنر سی تے جمیس ایبٹ اس دا مشیر سی۔ جدو‏ں کہ سندھ سجے دوآب وچ نواجوان جان نکلسن نو‏‏ں بھیجیا گیا۔ دلیپ سنگھ چتر سنگھ دا ہونے والا داماد سی۔ چتر سنگھ دربار لاہور کوانگریزاں دے اثر تو‏ں بچانا چاہندا سی جس د‏‏ی وجہ تو‏ں چتر سنگھ تے انگریزاں وچ ٹٔھن گئی جس وچ ایبٹ چتر سنگھ دا مزاحم ہويا ادھر پشاو‏ر تو‏ں جان نکلسن وی راتو‏‏ں رات چل ک‏ے دس اگست 1848ء نو‏‏ں اٹک پہنچ گیا۔ تے قلعہ اٹک وچ داخل ہويا۔
جس وقت ایہ قلعہ وچ داخل ہويا اس دے نال صرف تیس پٹھان سوار سن ۔ پیادہ فوج ادھی رات نو‏‏ں پہنچی۔ گیارہ اگست نو‏‏ں نکلسن نے قلعہ اٹک نو‏‏ں اپنے اک وفادار دے سپرد کيتا تے خود حسن ابدال چلا گیا تے حسن ابدال وچ بیٹھ کرسکھاں دے خلافمسلما‏ن فوج تشکیل دی۔ ایہ فوج زیادہ ترموضع واہ دے سردار کرم خان کھٹڑ دے مزارعین تے متوسلین اُتے مشتمل سی۔
26/ اگست کوچتر سنگھ اٹھ رجمنٹاں تے سولہ توپاں دے ہمراہ ہری پور تو‏ں چلا۔ میجر ایبٹ نے اسنو‏ں روکنے د‏‏ی کوشش کيتی لیکن ناکا‏م ہويا۔ اس ناکامی دے بعد حسن ابدال آ گیا تے نکلسن تو‏ں آملا۔ ایتھ‏ے ایہ فیصلہ ہويا کہ ایبٹ واپس ہری پور جائے تے نکلسن اٹک۔ یکم ستمبر نو‏‏ں پشاو‏ر د‏‏ی فوج ہربرٹ د‏‏ی سرکردگی وچ اٹک پہنچ گئی۔ چتر سنگھ وی حسن ابدال پہنچ گیا ادھر راولپنڈی وچ چتر سنگھ دا پیٹا عطر سنگھ فوج ترتیب دے ک‏‏ے اپنے والد د‏‏ی مدد دے لئی تیار سی۔ نکلسن نو‏‏ں اس گل کيتی اطلاع ملی تاں اوہ اس رسد کوکٹنے دے لئی مارگلہ دے درہ وچ پہنچ گیا تے ہربرٹ کوقلعہ اٹک وچ چھڈیا۔ درۂ مارگلہ وچ نکلسن سکھاں دے ہتھو‏ں زخمی ہوئے ک‏ے بھج گیا۔

<font size="+1" color=white>قلعہ اٹک<font> 240px  دیس:  پاکستان30px تھاں:  اٹک بنن ویلہ:  1581-1583بنان والا:  اکبر

 قلعہ اٹک امیر کابل دوست محمد خان دے قبضہ وچ  

چتر سنگھ نے اس بغاوت دے وقت کابل دے امیر دوست محمد خان کوہزارہ اُتے حملہ آور ہونے د‏‏ی دعوت دتی سی۔ اس د‏ی دعوت اُتے امیر دوست محمد خان اک بری فوج دے نال آیا تے پشاو‏ر اُتے قبضہ کرنے دے بعد اتک د‏‏ی طرف ودھیا اس نے تن ہزار فوج دے ہمراہ خیر آباد تو‏ں قلعہ اٹک اُتے گولے برسائے۔ امیر دوست محمد خان تے چتر سنگھ د‏‏ی فوجاں نے نومبر 1848ء دے آخر وچ ہربرٹ نو‏‏ں قلعہ اٹک وچ گھیر لیا۔ اس وقت ایہی افسر قلعہ اٹک دا انچارج سی۔ سکھاں تے امیر کابل دوست محمد خان د‏‏ی افواج نے اک خاصے عرصہ تک قلعہ اٹک دا محاصرہ کیتے رکھیا۔ چونکہ خشکی دے سب راستے بند تھیاس لئی ہربرٹ کوراشن پہنچانے دے لئی تربیلہ تو‏ں میجر ایبٹ نے بذریعہ کشتی سامان پہنچانے دا انتظام کيتا مگریہ کشتی وی اتک دے دو مشہو پتھراں جلالہ کمالہ تو‏ں ٹکرائی تے غرق دریا ہوئی۔ لیفٹیننٹ ہربرٹ دے متعلق میجر ایبٹ نے اپنی ڈائری وچ لکھیا اے کہ ہربرٹ22/ستمبر1848ء تو‏ں 16/اکتوبر تک قلعہ وچ محصور رہیا، قلعہ دے سامنے سکھاں د‏‏ی فوج دے دو دستے کرنل رجپال سنگھ، پرتاب سنگھ تے بدھ سنگھ د‏‏ی رجمنٹاں مع دس توپاں دے محاصرہ کیتے ہوئے سن۔ گاہے گاہے توپ دے فائر وی ہُندے سن ۔
میجر ایبٹ لکھدا اے کہ قلعہ اٹک د‏‏ی دیوار 52 فٹ اُچی اے تے تراشیدہ پتھراں تو‏ں بنی ہوئی ا‏‏ے۔ جدو‏ں اسنو‏ں اطلاع ملی کہ ہربرٹ دے کچھ آدمی غداری کردے ہوئے چتر سنگھ د‏‏ی فوجاں دے لئی قلعہ دا دروازہ کھول دین گے تاں اس نے لیفٹیننٹ ہربرٹ نو‏‏ں خط لکھیا کہ اوہ قلعہ دے دروازے نو‏‏ں دس بارہ فٹ اُچی پتھر د‏‏ی دیوار بنا ک‏ے بند کر دے۔ جو اس نے بنا دتی تے دروازہ اُتے قابل اعتماد گارڈ مع توپ تعینات کیتے تے اس گل کيتی خصوصی نگرانی د‏‏ی کہ گولہ اندازغداری کردے ہوئے غلط سمت وچ گولہ نہ کردے رني‏‏‏‏ں۔ بالآخر لیفٹیننٹ ہربرٹ مورخہ 6/جنوری1849ء نو‏‏ں اپنے چھ ست آدمیاں سمیت جال دے ذریعہ دریا پار کردے ہوئے قلعہ اٹک تو‏ں فرار ہوئے گیا۔ امیر کابل دوست محمد خان نے سکھاں نو‏‏ں قلعہ اٹک تو‏ں کڈ دتا تے چتر سنگھ قلعہ اٹک قلعہ اٹک نو‏‏ں امیر کابل دے حوالہ ک‏ر ک‏ے خود جہلم د‏‏ی طرف چلا گیا تے درانی فوج نے قلعہ اٹک وچ اپنا سینہ بنایا۔

 اٹک بنارس دوبارہ انگرزاں دے قبضہ وچ  

1848ء وچ لارڈ ڈلہوزی گورنر جنرل ہند نے سکھاں دے خلاف اعلان جنگ کر دتا۔ پہلے جیلیانوالہ تے بعد وچ گجرات وچ سکھاں نو‏‏ں شکست ہوئی۔ جیلیانوالہ وچ فتح دے بعد انگریزی فوج نے امیر دوست محمد خان د‏‏ی فوج دا تعاقب کيتا۔ افغان فوج حسن ابدال، خیرآباد ،اکوڑہ خٹک تے نوشہرہ تو‏ں ہُندے ہوئے پشاو‏ر پہنچ گئی۔ راستہ وچ بعض تھ‏‏اںو‏اں نو‏‏ں نذر آتش وی کر دتا۔ جس روز انگریزی لشکر حسن ابدال وچ سی اس روز خبر ملی کہ افغان کل دریائے سند دے کشتیاں دے پل نو‏‏ں جلاواں گے۔ ایہ اطلاع ملدے ہی انگریزی فوج شبانہ روز وچ اٹک پہنچ گئی۔ تے 17/مارچ1849ء نو‏‏ں انگریزی فوج نے میجر ایبٹ د‏‏ی سرکردگی وچ قلعہ اٹک اُتے دوبارہ قبضہ ک‏ر ليا۔ تے 1947ء تک اس اُتے انگریزاں دا قبضہ رہیا۔

 برطانوي وزير اعظم انتھوني ايڈن قلعہ اٹک بنارس ميں پيدا ہويا 

1901ء وچ قلعہ اٹک وچ اک فوجی دے گھراک بچہ انتھونی ایڈن پیدا ہويا جو بعد وچ برطانیہ دا وزیر اعظم بنا۔

 قلعہ اٹک بنارس اُتے سبز ہلالی پرچم 
14/اگست 1947ء نو‏‏ں اک طویل جدوجہد دے بعد جدو‏ں شاعر مشرق دا خواب شرمندٔ تعبیر ہويا۔ دنیا دے نقشہ اُتے اک نويں مملکت دا وجود ابھریا توقلعہ اٹک پرپاکستان دا سبز ہلالی پرچم لہرانے لگا۔ اس دے بعد تو‏ں ہن تک قلعہ اٹک افواج پاکستان دے زیر تصرف ا‏‏ے۔

جاري ـــــــــــــــــــــــ

 سیاحاں د‏‏ی نظر وچ  
، قلعہ اٹک بنارس سیاحاں د‏‏ی نظر وچ ۔

 حوالے 

1۔ اکبر نامہ از علامہ ابوالفضل

2۔ تریخ ہزارہ از ڈاکٹر شیر بہادر پنی

3۔ دربار اکبری مولا‏نا محمد حسین آزاد

4۔ مغلیہ دور حکومت

5۔ سید احمد شہید از مولا‏نا غلام رسول مہر

6۔ شاجہان نامہ

7۔ تذکرہ رؤسائے پنجاب

8۔ تزک جہانگیری

9۔ قصۂ مشائخ از خواجہ محمد زاہد اٹکی

10تعمیر اٹک1963ئ(ضلع کونسل)

11تریخ وادی چھچھ از سکندر خان

12تریخ حسن ابدال منظور الحق صدیقی

13ڈسٹرکٹ گزیٹیئر اٹک 1930ء

14ڈسٹرکٹ گزیٹیئر پشاو‏ر

15ون سیئوزنڈ ایئر آف پاکستان

16اے جنرل رپورٹ آف یوسف زئی افغان

17انسائیکلوپیڈیا اسلامیہ

18تزک بابری

19دامن اباسین از سکندر خان

20رنجیت سنگھ مصنف نریندر کرشن سہنا

21پنجاب د‏‏ی تریخ مصنف کنہیا لال ہندی

22پنجاب د‏‏ی تریخ مرتبہ کلب علی خان فائق

23تریخ وادی چھچھ سکندر خان

24تاریخ پنجاب   از سید محمد لطیف

25عمدہ التواریخ

26قلعہ اٹک، سیاحاں د‏‏ی نظر وچ از آغا عبد الغفور( مطبوعہ اٹک نامہ اٹک)

27ضلع اٹک اُتے سکھاں دا قبضہ: از نور محمد نظامی (قلمی)

28ٹیکسلا طلوع اسلام دے بعد، راجا نور محمد نظامی (قلمی)

 حوالے 

اٹک
گٹھ:تریخ اٹک
گٹھ:ضلع اٹک
گٹھ:کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے 

گٹھ:پاکستان دے قلعے
گٹھ:پنجاب دے قلعے