توابین

توابین اوہ لوک سن جنہاں نے حسین نوں کوفہ بلایا پر اوناں دا ساتھ نا دتا ۔ حسین دی کربلا دے میدان چ موت توں مگروں اوناں سونہہ کھادی جے جے اوہ حسین دے مرن دا بدلہ لین گے۔ اس وجہ توں اوہ توابین اخواۓ ۔ توابین دے رہنما سلیمان بن صرد نے عراق چ بغاوت دا جھنڈا اوتانہہ کیتا پر ماریا گئیا۔ مگروں مختار ثقفی اس دے رہنما بنے تے اس نے حسین دے قاتلاں نوں مارئیا ۔ مختار جدوں عبداللہ بن زبیر دے سامنے میدان چ آئیا تے مصعب بن زبیر نے اس نوں کوفہ چ گھیر کر کے ہرا دتا ۔

توابین دا قیام واقعہ عاشورا دے بعد شیعاں دی پہلی تحریک سی جو امام حسین(ع) تے آپ دے باوفا اصحاب دے قاتلاں تو‏ں انتقام لینے دی غرض تو‏ں چلائی گئی سی۔ ایہ تحریک سنہ ۶۵ ھ.ق وچ اہل بیت(ع) دے چاہنے والےآں دی توسط تو‏ں شام دے لشکر کے نال مقابلہ کرنے دی غرض تو‏ں عین الوردہ نامی جگہ اُتے سلیمان بن صرد خزاعی دی قیادت وچ عمل وچ آئی۔

 قیام دی وجہ 
واقعہ عاشورا تے امام حسین(ع) تے آپ دے باوفا اصحاب دی شہادت دے بعد شیعاں وچو‏ں اوہ حضرات جنہاں نے آپ(ع) نو‏‏ں بیعت دا وعدہ دے کر کوفہ آنے دی دعوت دتی سی لیکن بعد وچ وعدہ خلافی کردے ہوئے آپ(ع) دی مدد کرنے تو‏ں انکار کیتا سی، اپنے کيتے اُتے پشیمان ہوکر اپنے گناہ تو‏ں توبہ تے اپنی غلطی دا ازالہ کرنے دی ٹھان لی۔ متعدد نشست وبرخاست دے بعد اوہ اس نتیجہ اُتے پہنچے کہ ذلت تے خواری دا ایہ بدنما داغ انہاں دے دامن تو‏ں سوائے آپ(ع) دی راہ وچ جان نچھتے کرنے تے آپ(ع) دے دشمناں تو‏ں انتقام لئے بغیر پاک نئيں ہو سکدا۔ الطبقات الکبری، ج ۶، ص۲۵. کتاب الفتوح، ج ۶، ص۲۰۵ و ۲۰۶.

 قیام دے خدوخال 
واقعہ کربلا دے کچھ عرصے بعد کوفہ دے شیعہ شخصیتاں وچو‏ں تقریبا 300 افراد سلیمان بن صرد خزاعی دے گھر وچ جمع ہوگئے۔ سلیمان نے اس جلسے وچ سورہ بقرہ دی آیت نمبر 54 دی روشنی وچ حضرت موسی(ع) دی قوم دے توبہ دی طرف اشارہ کردے ہوئے کہیا: اسيں نے پیغمبر اکرم(ص) دی اہل بیت علیہم السلام دی حمایت کرنے دا وعدہ دتا سی لیکن اسيں نے اپنا وعدہ وفا نئيں کیتا ایتھ‏ے تک کہ فرزند زہرا(س) اپنے اصحاب دے نال شہید ہو گئے۔ ہن خدا اسيں تو‏ں اس وقت تک راضی نئيں ہوئے گا جدو‏ں تک اسيں انہاں دے دشمناں تو‏ں جنگ نہ کراں، پس اپنی تلواراں نو‏‏ں تیز کراں تے گھوڑے تے جنگی سازوسامان فراہ‏م کراں انشاء اللہ عنقریب تمنيں بھلیایا جائے گا۔بحارالانوار، ج ۴۵، ص۳۵۵.

سلیمان دے بعد ہور شیعہ بزرگان تے امام علی(ع) دے اصحاب منجملہ مسیب بن نجبۃ فزاری، رفاعۃ بن شداد بجلی، عبداللہ بن وال تمیمی و عبداللہ بن سعد ازدی نے وی تقریراں کيتیاں تے آخر دا سلیمان بن صرد خزاعی نو‏‏ں قیادت دے لئی انتخاب کیتا گیا۔الکامل فی التاریخ، ج ۴، ص۱۶۰.

 قیام دے اہداف 
توابین دے جلست تے انہاں دی تقریراں اُتے غور و فکر کرنے تو‏ں اس قیام دے درج ذیل اہداف سامنے آندے نيں:
 امام حسین(ع)کے قاتلاں تو‏ں انتقام لینا۔
 حکومت نو‏‏ں پیغمبر اکرم(ص) دی آل دی طرف پلٹانا۔

 فوج دی تشکیل 
سنہ 61 ھ.ق وچ اس تحریک دے بارے وچ سلیمان بن صرد خزاعی دی قیادت وچ توابین دے مخفی طور اُتے ہفتہ وار جلست منعقد ہُندے سن جنہاں وچ فوج دی تشکیل تو‏ں لے ک‏ے قیام دی تاریخ تک اُتے بحث ہُندی سی۔ اسی تناظر وچ کوفہ دے اندر تے کوفہ تو‏ں باہر مختلف قبائل وچ اسلحہ تے افرادی قوت ہور جنگی مقدمات دی فراہمی دے لئی مخفی طور اُتے اقدامات انجام پاندے سن ۔تاریخ طبری، ج ۴، ص۴۳۰ و ۴۳۱.

اس قیام دے لئے فوج تشکیل دینے دی خاطر سلیمان بن صرد خزاعی نے سنہ ۶۴ ھ.ق نو‏‏ں مدائن وچ شیعہ رہنما سعد بن حذیفہ تے مثنی بن مخرمہ عبدی جو کہ بصرہ دے شیعہ شخصیتاں وچو‏ں سن، دی طرف خطوط لکھے تے انہاں نو‏ں اس قیام دی طرف دعوت دت‏ی۔ مداین تے بصرہ دے شیعاں نے وی اس دعوت اُتے لبیک کہندے ہوئے اس قیام وچ شریک ہونے دی حامی بھر لی۔بحارالانوار، ج ۴۵، ص۳۵۵ و ۳۵۶. تاریخ طبری، ج ۴، ص۴۲۹.

 قیام دا آغاز 
سلیمان بن صرد خزاعی نے ربیع الاول سنہ ۶۵ ھ.ق نو‏‏ں قیام شروع کرنے دا اعلان کیتا۔ اگرچہ بہت سارے افراد نے انہاں دا نال دینے دی حامی بھر لی سی لیکن آخر کار 4000 افراد نے اپنے آپ نو‏‏ں اس مقام تک پہنچایا جتھ‏ے توابین دی فوج جمع ہُندی سن ۔ البدایہ و النہایہ، ج ۸، ص۲۷۶ و ۲۷۷.

تاریخی شواہد دے مطابق مختار ثقفی سلیمان دی سیاسی تے نظامی سوج بھوج دا قائل نئيں سی اسی بنا اُتے شیعاں دی وڈی تعداد سلیمان دی فوج تو‏ں جدا ہوگئی۔ انساب الاشراف، ج۶، ص۳۶۷-۳۶۸.

توابین دے لشکر ۵ ربیع الاول نو‏‏ں مقررہ مقام تو‏ں دمشق دی طرف روانہ ہوگئے۔ جدو‏ں ایہ لشکر کربلا پہنچے تو اپنی سواریاں تو‏ں اتر کر اپنے آپ نو‏‏ں امام حسین(ع) دی قبر مطہر اُتے گرا دتا تے اک اُتے جوش فوج دی شکل اختیار کر لی۔ الکامل فی التاریخ، ج ۴، ص۱۷۸. سلیمان نے اس موقع اُتے کہیا: خدایا تو گواہ رہنا اسيں حسین(ع) دے ماننے والے، انہاں دی راہ اُتے چلنے والے تے انہاں دے قاتلاں دے دشمن نيں۔ تاریخ طبری، ج ۴، ص۴۵۶ و ۴۵۷.. توابین نے وی امام حسین دی راہ وچ شہادت نصیب ہونے دی دعا کيتی۔مقتل ابو مخنف، ص۲۹۱.

 جنگ دا آغاز 
توابین نے شام دی فوج پہونچنے تو‏ں پہلے عین الوردہ نامی جگہ اُتے پڑاؤ ڈال دتا تے اوتھ‏ے اُتے 5 دن آرام کیتا۔ جنگ دی ابتداء وچ سلیمان نے جنگی سفارشات دے نال اپنا جانشین مقرر کیتا۔ اس موقع اُتے حاضرین تو‏ں مخاطب ہو ک‏ے کہیا: جے وچ مارا جاواں تو لکشر دی قیادت "مسیب بن نجبہ" سنبھالے گا تے اس دے بعد عبداللہ بن سعد بن نفیل لشکر دی قیادت کرینگے انہاں دے قتل ہونے دے بعد عبداللہ بن وال تے رفاعہ بن شداد لشکر دی قیادت سنبھالاں گے۔البدایہ و النہایہ، ج ۸، ص۲۷۸. ۲۵ جمادی الاول نو‏‏ں دونے لشکر اک دوسرے دے مدمقابل کھڑے ہوگئے تے توابین تے شام دے لش کرکے درمیان اک گھمسان دی جنگ شروع ہوگئی۔الکامل فی التاریخ، ج ۴، ص۱۸۲. لشکر شام دی قیادت عبیداللہ بن زیاد کررہے سن تے حصین بن نمیر،  شرحبيل بن ذی الكلاع حميری‏،  ادہم بن محرز باہلى‏،  ربيعۃ بن مخارق عنوى‏ تے جبلۃ بن عبد اللہ خثعمى‏ اس دے ہمراہ سن ۔انساب الاشراف، ج۶، ص ۳۷۰.

 جنگ دا انجام 
چار دن دے مقابلے دے بعد توابین دی اکثریت شہید ہو گئی تے باقی افراد وی دشمن دے نرغے وچ آگئے۔ توابین دے سپہ سالار اک دے بعد اک شہید ہُندے گئے تے بچے کچے چند افراد "رفاعہ بن شداد بجلی" دی قیادت وچ عقب نشینی اُتے مجبور ہوگئے۔ واپس جاندے ہوئے بصرہ تے مدائن دے شیعاں تو‏ں انہاں دی ملاقات ہوئی جو انہاں دی مدد دے لئی آرہے سن جدو‏ں انہاں نو‏‏ں حقیقت دا پتہ چلا تو اظہار افسوس دے بعد اپنے اپنے وطن دی طرف واپس پلٹ گئے۔ توابین شکست دے بعد جدو‏ں کوفہ پہنچے تو مختار ثقفینے جوکہ اس وقت جیل وچ بند سن سلیمان تے ہور شہداء نو‏‏ں خراج تحسین پیش کیتا تے ایہ عہد کیتا کہ توابین تے امام حسین(ع) دے خون دا بدلہ لینے دے لئی ضرور قیام کرن گے۔البدایہ و النہایہ، ج ۸، ص۲۷۹ و ۲۸۰. الکامل فی التاریخ، ج ۴، ص۱۸۴ - ۱۸۶.

سید حسین محمد جعفری اپنی کتاب تشیع در مسیر تاریخ وچ اس گل دے معتقد نيں کہ اگرچہ ظاہرا توابین نے بنی امیہ دی فوج تو‏ں شکست کھادی لیکن شیعاں دا اک منظم گروہ تشکیل دینے وچ کامیاب ہوگئے تے چونکہ انہاں دا قیام خالصۃ شیعہ عقاید دی پاسبانی کردا سی تے امام حسین(ع) دی شہادت تو‏ں متاثر ہوکر ایہ قیام عمل وچ آیا سی اس لئے ایہ قیام اہل تشیع دی ترقی تے پیشرفت دا باعث بنا۔تشیع در مسیر تاریخ، ص۲۳۲ و ۲۳۳.

 حوالے 

 مآخذ 

 ابن اثیر، علی بن ابی الکریم، الکامل فی التاریخ، بیروت،‌دار صادر، ۱۳۸۶ ہ‍.ق.
 ابن اعثم، احمد، کتاب الفتوح، دارالاضواء، ۱۴۱۱ ہ‍.ق.
 ابن کثیر، اسماعیل، البدایۃ و النہایۃ، بیروت،‌دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۸ ہ‍.ق.
 ابو مخنف، لوط بن یحیی، مقتل الحسین، قم، مطبعۃ العلمیۃ، بی‌تا.
 جعفری، محمدحسین، تشیع در مسیر تاریخ، تہران، دفتر نشر فرہنگ اسلامی.
 طبری، محمدبن جریر، تاریخ الامم و الملوک، بیروت، مؤسسہ الاعلمی، ۱۴۰۳ ہ‍.ق.
 مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، مؤسسۃ الوفاء، ۱۴۰۳ ہ‍.ق.
 نبیلۃ، عبدالمنعم داود، نشأۃ الشیعۃ الامامیۃ، بیروت،‌دار المؤرخ العربی، ۱۴۱۵ ہ‍.ق.
 ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، بیروت،‌دار صادر.

گٹھ:عراق وچ شیعہ تحریکاں
گٹھ:پہلی صدی ہجری دے واقعات
گٹھ:بنو امیہ دے خلاف قیام

گٹھ:تریخ
گٹھ:ایشیا دی تریخ
گٹھ:عراق
گٹھ:عراقی تنظیماں
گٹھ:عراق دی تریخ
گٹھ:عرب دی تریخ
گٹھ:عرب
گٹھ:تریخ اسلام