خانان سائبیریا

<div style="direction:rtl; font-family:Jameel Noori Nastaleeq; font-size: 125%">
 خانان سائبیریا<font size="3" color=green>1490ء توں 1598ء<font> 250px <font size="3" color=yellow>خانان سائبیریا 15ویں تے 16ویں صدی عیسوی چ<font>
|-
|راجگھر|style="padding-right: 1em;" | قاشلق
|- style="vertical-align: top;"
|بولیاں|style="padding-right: 1em;" | تاتاری خانتی ، مانسیبولیاں
|- style="vertical-align: top;"
|مذہب|style="padding-right: 1em;" | اسلام  
|- style="vertical-align: top;"
|طرز حکومت|style="padding-right: 1em;" | بادشاہت
|- style="vertical-align: top;"
|-
| style="background:green" align="center" width="130px" colspan=2 |<font size="3" color=yellow>خان<font>|-
|1490ء|style="padding-right: 1em;" | تائی بوغا خان  
|- style="vertical-align: top;"
|1242-1255ء|style="padding-right: 1em;" | باتو خان نیلا اردو
|- style="vertical-align: top;"
|1563ء توں 1598ءء|style="padding-right: 1em;" | کوچم خان
|- style="vertical-align: top;
|قیام|style="padding-right: 1em;" | 1490ء
|- style="vertical-align: top;"
|روس دا مل|style="padding-right: 1em;" | 1598ء
|- style="vertical-align: top;"
|-
|}

خانان سائبیریا یاں خانان سیبیر سائبیریا چ اک تاتاری ترک خانان سی جہڑی 1490ء توں 1598ء تک قائم رہی ۔ خانان دی آبادی مختلف ، سائبیریائی تاتاری ، خانٹی ، مانسی ، نینیت تے سیلکوپ نسلاں دے لوکاں تے مشتمل سی ۔ خانان دا پہلا خان تائی بوغا تے آخری کوچم خان سی ۔

 تریخ 

خانان سائبیریا 15ویں صدی عسوی چ قائم کیتی گئی جدوں طلائی اردو دے خاتقے دے بعد جوجی خان دے ٹبر دے منگول زوال دی حالت ج سن ۔ اس ریاست دا اصل راجگھر چیمگی تورا سی ۔ اس دا پہلا خان تائی بوغا سی ۔ اسدا جانشین اسدا پتر خوجہ بنئیا تے اسدے بعد اسدا پتر مار تخت تے بیٹھا ۔

دریائے ارتش تے توبول دے وچکار تائی بوغا ٹبر دے علاقے بغیر کسے دوجے دعوے دے نئیں سن ۔ جوجی خان دی اولاد چوں شیبانی اس علاقے تے اپنا حق جتاندے سن ۔ اباک خان جسدا تعلق شیبانیاں دے اک گھرانے نال سی ، نے مار نوں قتل کر کے چیمگی تورا تے قبضہ کر لئیا ۔ تائی بوغا حکومت مار دے پوتے محمد نے بحال کیتی ، جسنے 1493ء چ دریائے ارتش دے کنارے اک جنگ چ ابک خان نوں قتل کر دتا ۔ محمد نے چیمگی تورا دی بجائے دریائے ارتش دے کنارے نویں راجگھر قاشلق دا انتخاب کیتا جسنوں سیبیر تے ایسکر (عسکر) وی آکھئیا جاندا سی ۔

1552ء چ روسی سلطنت دی خانان قازان تے فتح دے بعد سائبیریا د ے تائی بوغا خان "یادگار خان نوں ماسکو نال دوستانہ تعلقات استوار کرن تے مجبور کیتا ۔ یادگار خان دے مقابلے چ اک شیبانی ، اباک خان دا پوتا کوچم خان آئیا تے کئی ورہےآں (1556ء توں 1563ء ) دی لڑائی دے مگروں یادگار مارئیا گئیا تے کوچم سائبیریا دا خان بن گئیا ۔

 سائبریا دی فتح 

وڈا مضمون: کوچم خان تے روس دی سائبیریا دی فتح

کوچم نے سائبیریائی تاتاریاں نوں اسلام چ لیان دی کوشش کیتی جہڑے زیادہ تر شامانزم نوں منن آلے سن(ایہہ روسیاں دا خانان تے مل مارن دا بہانہ سی) ۔ اسدے ستروگانوف دیاں تجارتی پوسٹاں تے حملے دا فیصلے دا نتیجہ خانان سائبیریا دے خلاف کاسک یرماک دی قیادت چ روسی سلطنت دے حملے دی شکل چ نکلئیا ۔ 1582ء چ کوچم خان دیاں فوجاں نوں چواش کیپ دی لڑائی چ یرماک دے ہتھوں شکست ہوئی تے کاسک اک ورہے بعد راجگھر قاشلق چ داخل ہو گئے ۔ کوچم نے اپنیاں فوجاں نوں دوبارہ منظم کیتا تے 1584ء چ یرماک نوں اک لڑائی چ قتل کر دتا تے خانان دی حکومت دوبارہ حاصل کر لئی ۔ اگلے 14داں سالاں چ روسیاں نے ہولی ہولی ساری ریاست تے مل مار لئیا ۔ 1598ء چ کوچم خان دریائے اوب دے کنارے لڑائی چ شکست کھا گئیا تے نگوئے اردو دے علاقے ول چلا گئیا تے اسدی حکمرانی ختم ہوگئی ۔ 
اس دے نال ایہہ خانان سائبیریا دی خودمختار حثیت ختم ہو گئی تے اوہ روسی سلطنت دے مل چ آ گئی ، تے اج تک ایہہ علاقہ روسیاں دے قبضے چ اے ۔ ایتھے روسیاں دی آبادکاری پاروں مقامی سائبیریائی تاتاری مسلمان ہن ، اقلیت ، چ ، نیں ۔
خانیت دے خان

سیبیر خانیت اتے دو ٹبراں اک دوجے دے بعد (کدی اک تے کدی دوجا) نے راج کیتا ۔ اک طائع بغا ٹبر تے دوجا شیبانی ٹبر ۔ 
ایہہ سیبیر خانیت دے خاناں دی لسٹ اے :
{| width=100% class="wikitable" 
! style="background-color:#F0DC82" width=27% | لقب
! style="background-color:#F0DC82" width=25% | ناں
! style="background-color:#F0DC82" width=25% | راج ویلہ 
|-
|align="center"| </small> 
|align="center"|  </small>
|align="center"|?
|-
|align="center"| </small> 
|align="center"| </small>
|align="center"|? 
|-
|- style="background:lightblue"
|align="center"| </small> 
|align="center"|  </small>
|align="center"|1428 - 1465 
|-
|align="center"|  </small>
|align="center"|  </small>
|align="center"|1465? - 1468?
|-
|- style="background:lightblue"
|align="center"| </small>
|align="center"| </small>
|align="center"|1468? - 1493/95? 
|-
|align="center"|  </small>
|align="center"|  </small>
|align="center"|1493/95? – 1498 (1502?) 
|-
|align="center"|  </small> 
|align="center"|  </small>
|align="center"|1498 (1502?) – 1530 
|-
|align="center"|  </small>
|align="center"|  </small>
|align="center"|1530 - ?
|-
|align="center"|  </small>
|align="center"| </small>
|align="center"|?
|-
|align="center"|  </small>
|align="center"| {{Nastaliq| یادگار بن قاسم </small> }}  ممکنا شریک اقتدار
|align="center"|1552 - 1563 
|-
|- style="background:lightblue"
|align="center"|  </small>
|align="center"|  </small>
|align="center"|1563 - 1598 
|-
|-bgcolor="#A0C544"
|colspan=3 align="middle"|<small> اک کاسک یرماک نے روس دی سائیبیریا دی فتح دی پہلی مہم ایوان گروزنی دے راج ویلے 1580/82ء چ شروع کیتی ۔پر کوچم خان چھیتی ای پرت آئیا تے 6 اگست 1584ء دی رات نوں حملہ کر کے یرماک تے اسدی فوج دے وڈے حصے نوں مار دتا ۔ آخر چ کوچم خان 1598ء چ دریائے اوب دے کنڈے ارمن دی لڑائی چ شکست ہوئی ۔ لڑائی دوران سائیبیریا دے شاہی ٹبر نوں روسیاں نے پھڑ لیا ، پر کوچم خان فیر ہتھوں نکل گیا ۔ روسی کوچم خان دے ٹبر نوں ماسکو لے گئے ، جپھے اوہ یرغمالیاں دے طور اتے رہے ۔ خان دی نسل بعد چ سیبیری شہزادے دے ناں توں جانی جان لگی ، 19ویں صدی دے اخیر تک اس ٹبر دی موجودگی دے نشان ملدے نیں ۔سائیبیریا دے علاقے چ طائع بغا ٹبر دے جانشین سعید احمد خان (طائع بغی) تے شیبانی ٹبر دے جانشین علی ابن کوچم خان تے روسیاں وچکار ، غلبے دی جدوجہد کئی سالاں تک چلدی رہی</small>

 نیلے رنگ چ سائیبیریا دا شیبائی ٹبر .
چٹے رنگ چ سائیبیریا دا طائع بغا ٹبر.

طائع بغا ٹبر
طائع بغا
خواجہ ابن طائع بغا
مار (خواجہ دا پتر) (عمر) - (اسدی بھین دا ویاہ عبک خان نال ہویا سی۔ (1450؟ - 1480؟))
اوبدر (Oder,Ader) - مار دا پتر (اباک خان(عبک خان) دی قید چ مریا) 
ماموک - اوبدر دا پتر (1496؟ - 1502؟)
 قاسم خان سیبیری ( ماموک دا پتر (1502-1530)
 یادگار بن قاسم خان) (1530-1563)
 بیک بولاط (قاسم خار دا پتر) - شریک اقتدار (1555-1558), سیمیون بیک بولاطووچ دا ممکنا پیؤ؟
 سعید احمد خان طائع بغی (1583 - 1588)
ابلاق (مار دا پتر)
انگیش - ابلاق دا پتر

موسی بیئس - سیبیر خانیت دا ممکنا خان؟ (1460-1496).

 منچ تیمور: 1359
 علی بے خان: 1359-1375
 غیاث الدین کاغان بے: 1375-1396
 توختمش: 1396-1406
 ژرمادک: 1406-1421
 محمود خواجہ: 1421
 خضر: 1421
 قاضی محمد خان: 1421-1428
 ابوالخیر خان: 1428-1464
 اباک خان: 1464-1495
 ماموک قازان دا خان: 1495-1502
 قلق سلطان: 1502-1530
 یادگار : 1552-1563
 کوچم خان: 1563-1598
 علی بن کوچم: 1598-1604

 ہور ویکھو 
 خانان قازان
 کوچم خان
 روس دی سائبیریا دی فتح
 چواش کیپ دی لڑائی

 حوالے 

 جیمز فورستھ ۔ سائبیریا دے لوکاں دی تریخ :روس دی شمالی ایشیائی کالونی 1581ء - 1990۔ کیمبرچ یونیورسٹی پریس 1992ء ۔

 باہرلے جوڑ 
 سائبیریائی تاتار
 روسی فتح 1580ء - 1760ء 

گٹھ:ترکستان
گٹھ:روس دی تریخ
گٹھ:روس دے علاقے چ قائم سابق مسلم ریاستاں
گٹھ:خانان
گٹھ:خانیت
گٹھ:تریخ
گٹھ:ایشیا دی تریخ
گٹھ:تاتارستان
گٹھ:روس
گٹھ:تاتاری ریاستاں
گٹھ:ترک ریاستاں
گٹھ:مسلم سلطنتاں