کہاوت

کہاوت ، اکھاݨ ، اکھوت (Proverb) کسے بولی وچ سادھ، پکی پینڈی تے سیاݨی گل، ہُندی اے جیہنوں سارے جاندے نیں تے اوہناں اوہنوں سنیا ہوندا اے۔ ایہ انساناں دا ورتیا ہویا کوئی کم ہوندا اے۔ ڈاکٹر شہباز ملک اپنی منی پرمنی پنجابی کتاب ساڈے اکھان دے وچ پہلی گل چ لکھدے نیں:"اکھان اک اجیہی نِگرّ سچائی دا ناں اے جیہڑی انسان دی حیاتی وچ واپرے کسے خاص واقعے یاں کعڑی مڑی دے عمل مگروں اکاہرے سٹے دے روپ وچ سامنے آؤندی اے ایس واقعے دی ٹور تے عمل دی چال، مکر انسانی تجربہ ٹھاٹھاں مار رہیا ہُندا اے۔ نِگرّ سچائی دا ایہ روپ لفظاں دے گھیرے وچ آکےکہاوت، اکھاݨ، اکھوت یا کہݨت کہلاؤندا اے"ساڈے اکھان، ڈاکٹر شہباز ملک صفہ 9
<div style="background-color:white; border:0.4em solid white; padding:0 0.3em;">
<div class="inhalt" align="center">سو سیاݨے اکو مت تے مورکھ وکھو وکھ۔

<div style="background-color:white; border:0.4em solid white; padding:0 0.3em;">
<div class="inhalt" align="center">بُوہے تے آئی جنج تے وِنھو کُڑی دے کَن

<div style="background-color:white; border:0.4em solid white; padding:0 0.3em;">
<div class="inhalt" align="center">سُتے کُتے نوں وٹا نئیں ماری دا

<div style="background-color:white; border:0.4em solid white; padding:0 0.3em;">
<div class="inhalt" align="center">جھت پئی تے مت گئی

<div style="background-color:white; border:0.4em solid white; padding:0 0.3em;">
<div class="inhalt" align="center">ساہ دا کوئی وساہ نئیں

<div style="background-color:white; border:0.4em solid white; padding:0 0.3em;">
<div class="inhalt" align="center">سو کوہ دریا سُتھݨ موڈیاں تے

<div style="background-color:white; border:0.4em solid white; padding:0 0.3em;">
<div class="inhalt" align="center">سو چاچا تے اک پیو سو دارو تے اک گھیو۔

<div style="background-color:white; border:0.4em solid white; padding:0 0.3em;">
<div class="inhalt" align="center">سپاں دے اگے دیوے نئیں بَݪدے

<div style="background-color:white; border:0.4em solid white; padding:0 0.3em;">
<div class="inhalt" align="center">پھل موسم دا گل ویلے دی

<div style="background-color:white; border:0.4em solid white; padding:0 0.3em;">
<div class="inhalt" align="center">اِک ناں تے سوء سکھ

<div style="background-color:white; border:0.4em solid white; padding:0 0.3em;">
<div class="inhalt" align="center">انھے دے پیر تھلے بٹیرا

<div style="background-color:white; border:0.4em solid white; padding:0 0.3em;">
<div class="inhalt" align="center">جیہڑا جانے آپ نُوں اوہدے جانو باپ نُوں

<div style="background-color:white; border:0.4em solid white; padding:0 0.3em;">
<div class="inhalt" align="center">چور نالوں پَنڈ کاہلی

<div style="background-color:white; border:0.4em solid white; padding:0 0.3em;">
<div class="inhalt" align="center">انھا ونڈے ریوڑیاں تے مُڑ مُڑ دیوے آپنیاں نُوں

<div style="background-color:white; border:0.4em solid white; padding:0 0.3em;">
<div class="inhalt" align="center">ڈانگ ماریاں پانی دو نئیں ہو جاندا

<div style="background-color:white; border:0.4em solid white; padding:0 0.3em;">
<div class="inhalt" align="center">آپ چنگے جَگ چنگا

<div style="background-color:white; border:0.4em solid white; padding:0 0.3em;">
<div class="inhalt" align="center">بابے بناں بکریاں نیں چردیاں

<div style="background-color:white; border:0.4em solid white; padding:0 0.3em;">
<div class="inhalt" align="center">دھی تریک تے پتر امب

<div style="background-color:white; border:0.4em solid white; padding:0 0.3em;">
<div class="inhalt" align="center">انّا کتا سائیں نوں پونکھے

<div style="background-color:white; border:0.4em solid white; padding:0 0.3em;">
<div class="inhalt" align="center">انھیاں اگے رونا

<div style="background-color:white; border:0.4em solid white; padding:0 0.3em;">
<div class="inhalt" align="center">انی نوں گدھے دا چا

<div style="background-color:white; border:0.4em solid white; padding:0 0.3em;">
<div class="inhalt" align="center">اناں ملاں ٹٹی مسیت

<div style="background-color:white; border:0.4em solid white; padding:0 0.3em;">
<div class="inhalt" align="center">ایانے دی یاری سدا خواری

<div style="background-color:white; border:0.4em solid white; padding:0 0.3em;">
<div class="inhalt" align="center">اے کوڑا تے اے مدان

<div style="background-color:white; border:0.4em solid white; padding:0 0.3em;">
<div class="inhalt" align="center">بال جنجال

<div style="background-color:white; border:0.4em solid white; padding:0 0.3em;">
<div class="inhalt" align="center">بال سب دے سانجھے ہوندے نے

<div style="background-color:white; border:0.4em solid white; padding:0 0.3em;">
<div class="inhalt" align="center">بالاں کولوں شیطان وی ڈر گیا سی

<div style="background-color:white; border:0.4em solid white; padding:0 0.3em;">
<div class="inhalt" align="center">بدو بدی دا سودا نئیں ہوندا

<div style="background-color:white; border:0.4em solid white; padding:0 0.3em;">
<div class="inhalt" align="center">برسے پھگن دون چوگن

<div style="background-color:white; border:0.4em solid white; padding:0 0.3em;">
<div class="inhalt" align="center">برسے چیت ککھ تھوڑے دانے بسیکھ

<div style="background-color:white; border:0.4em solid white; padding:0 0.3em;">
<div class="inhalt" align="center">برے نوں نا ماریے برے دی ماں نوں ماریے

<div style="background-color:white; border:0.4em solid white; padding:0 0.3em;">
<div class="inhalt" align="center">بن سیوا نئیں میوا

<div style="background-color:white; border:0.4em solid white; padding:0 0.3em;">
<div class="inhalt" align="center">پکھا سو رکھا

اکھان : کسے اجیہی آکھی ہوئی گلّ نوں اکھان کہندے ہن جس دے تھوڑھے جہے شبداں وچّ جیون دا تتّ نچوڑ سمویا ہووے۔ اکھاناں دے شبداں وچّ سدیوی سچ ہندا ہے جس نوں تھوڑھی کیتے جھٹھلایا نہیں جا سکدا۔ اس لئی اکھان کافی حد تکّ سرب پروانت ہندے ہن۔ ودواناں ولوں ایہہ گلّ منی گئی ہے کہ کسے وی بھاشا نوں چست اتے ٹکسالی (سکے بند) بناؤن وچّ محاورے اتے اکھاناں دا وشیش مہتو ہندا ہے۔ کیونکہ اکھان روپک پکھ توں (آکار وچّ) چھوٹے، بھاوَ وچّ تکھے اتے شیلی پکھوں گندویں ودھی والے ہندے ہن۔ ایہناں دی گھاڑت بڑی جوکھویں (سنتلت) اتے چال لے بھرپور ہندی ہے۔ اسے لئی ایہناں دا روپ کاوک ہون دے نال-نال کئی طرحاں دے گناں والا ہندا ہے۔ ایہو کارن ہے کہ صدیاں بیت جان تے وی اکھاناں دی نہار وچّ کوئی فرق نہیں پیندا۔

اکھان اجیہے گیان دا سوما سمجھے جاندے ہن جو ساڈے جیون دے کئی پکھاں دی اگوائی کردے ہن کیونکہ کئی اکھاناں دا سبھاء وینگ دی ودھی راہیں صحیح پکھ دا بودھ کرواؤنا ہندا ہے۔ اکھان اینا سرل، کاوک اتے چھوٹا ہندا ہے کہ چھیتی ہی یاد ہو جاندا ہے۔ اس دے ارتھاں وچّ سوادی چٹکھارا وی ہندا ہے، تد ہی لوک اپنی عامَ بول-چال وچّ اس دی سبھاوک ورتوں کردے ہن۔

اکھان کویں ہوند وچّ آؤندے ہن اتے ایہناں دی سرجنا کویں ہندی ہے؟ اس بارے کوئی اک نرنا دینا سنبھوَ نہیں ہے کیونکہ اکھاناں دی اتپتی دے کئی سومے ہن۔ کئی ویر وششٹ (معیاری) ساہت وچّ پربدھّ اتے گیان وان لیکھکاں نے اپنی کسے رچنا وچّ کوئی اجیہا کاوک واک لکھیا ہندا ہے جس وچلے سچ نوں لوک مونہوں-مونہوں اپنا لیندے ہن اتے سماں پا کے اوہ محاورہ بن جاندا ہے۔ جویں وارث دی ہیر وچلا ایہہ واک کہ :وارث شاہ نہ عادتاں جاندیاں نے، بھاویں کٹیئے پوریاں پوریاں جی۔کئی وار کوئی سنت مہاتما اپنے بچناں وچّ اٹلّ سچائی والا کوئی اجیہا واک، شبد جاں کاوَ-بندِ کہہ جاں لکھ دندے ہن، جسنوں لوک اپنے جیون دا حصہ بنا لیندے ہن اتے وار-وار ورتوں کر کے اسنوں اکھان دی کوٹی وچّ شامل کر لیندے ہن۔ جویں گربانی دا ایہہ واک کہ:مٹھت نیویں نانکا گن چنگیائیاں تت۔۔جاں بھائی گرداس دی ایہہ پنکتی کہ :کتا راج بہالیئے پھر چکی چٹےوی لوک-منک نے اک اکھان وجوں پروان کر لیا ہویا ہے۔محاوریاں دا اتہاس بہت پراچین ہے۔ فرید دی بانی اس دا وڈا ثبوت ہے کیونکہ فرید دی بانی وچّ محاوریاں دی بہتات ہے۔ اکھاناں دی بنتر دا سنبندھ بھاشا نال ہے اتے ورتوں دا سنبندھ منکھی رہتل نال ہے۔ ودواناں دے بہومت انوسار، جتنی کسے قوم دی عمر ودھدی جاندی ہے، اتنی اس دی سبھیتا تے بولی وی وکاس کردی ہے۔ بولی دے وکاس نال وی اکھاناں دی گنتی جڑی ہوئی ہے کیونکہ جِویں جِویں کسے قوم دا تجربہ ودھدا جاندا ہے تویں اکھان وی ودھدے جاندے ہن۔ اکھاناں دی سرجن پرکریا منکھ دے تجربیاں نال وی جڑی ہوئی ہے۔ انیکاں اکھان تجربے توں نکلن والے سٹیاں تے آدھارت وی ویکھے جا سکدے ہن۔ جویں :- صرفہ کر کے سُتی، آٹا کھا گئی کُتی۔- سخی نالوں شوم چنگا، جہڑا ترت دے جواب۔- سوگ دل دا روگ۔- گورو بناں گت نہیں، شاہ بناں پت نہیں۔- جھوٹھ دے پیر نہیں ہندے۔- ڈنڈا پیر ہے وگڑیاں تگڑیاں دا۔اجیہے انیکاں اکھان ہن جو منکھی تجربیاں وچوں جنمے ہن۔ اکھاناں دے جنم لین دا سوما لوک-سیانپ وی ہے۔ کئی ویر کوئی عقل مند تے سیاݨا پرش، کسے دوجے منکھ دا ووہار دیکھدا ہے، اس دے من وچلی بھاونا نوں پڑھدا ہے جاں اس دیاں حرکتاں نوں ویکھ کے جو سٹہ کڈھ کے لکھدا جاں بولدا ہے، جیکر اوہناں بولاں وچّ اکھان بنن دے گن ہون اتے لوک اوہناں نوں اپنا لین تاں سماں پا کے اوہناں بولاں دے دہراؤ، اکھان بن جاندے ہن۔ اصل وچّ منکھی سبھاء تے آلے دوآلے دی سمجھ ہی منکھی سبھیتا دا وکاس منیا جاندا اے۔ ایہجی سیانپ وچوں وی انیکاں کہاوتاں گھڑیاں مِلدیاں نیں، جویں :- ہتھ نہ اپڑے، تھوہ کوڑی۔- اننھا ونڈے شیرنیاں، مڑ مڑ آپنیاں نوں۔- اٹھ سکے نہ پھٹے منہ گوڈیاں دا۔- اپنا ماریگا، تاں چھاویں سٹیگا۔- اپنی لسی نوں کوئی کھٹی نہیں کہندا۔ہر اکھان وچّ اک خاص قسم دی ورودھتائی ہندی ہے، جہڑی سوچن لئی منکھ نوں ٹمبدی ہے۔ جویں :- نالے چور، نالے چتر۔-  چڑیاں دی موت، گواراں دا ہاسہ۔-  مون٘ھ وچّ رام رام، بغل وچّ چھری۔اکھان بول-چال وچّ عامَ ورتے جاندے ہن کیونکہ ایہناں دا اچارن سہج-سبھاء ہی ہو جاندا اے۔ ودواناں دا کتھن ہے کہ کسے وی کہاوت نوں لوکاں دی زبان تے چڑھدیاں انیکاں ورھے لگّ جاندے نیں۔ ایوں ویلے دے گُزرن نال ایہناں وچّ بہت پکیائی آ جاندی ہے۔ جویں کئی پتھر پانی دے وہاء نال دریاواں وچّ رڑدے-رڑدے گول اتے ملائم ہو جاندے ہن، اویں ہی صدیاں دی ورتوں نال اکھان وی بھاشا اتے ارتھاں دے پکھوں چمکن لگدے نیں تے اک دل کِھچواں روپ اختیار کر لیندے نیں۔ اکھاناں دے چار مکھ لچھن منے گئے ہن:1. منکھی جیون انوبھوَ دا تکھا سوتر ہووے2. سنکھیپ ہووے3. سرل اتے ڈھکویں شیلی ہوو4. سرب پروانگی والا ہووےاکھان دا جیون وچّ بڑا مہتوپورن ستھان منیا گیا ہے، کیونکہ ایہ گلّ بات کردے ویلے تھوڑھے لفظاں وچّ وڈی گلّ کہہ جاندے ہن۔ اکھان مورکھ اتے جھوٹھے ویکتی دی کھلی وی اڈاؤندے نیں۔ کہاوتاں انیکاں قسماں دیاں ہندیاں نیں، جویں تریخ دے متعلق :- کھادھا پیتا لاہے دا، رہندا احمد شاہے دا۔پشو-پنچھیاں سنبندھی :- سپّ کنج چھڈدے، زہر نہیں چھڈدا۔جاتاں گوتاں سنبندھی :- چٹا کپڑا ککڑ کھانا، اس جٹّ دا نہیں ٹکانا۔- ڈگھیا کھوتے توں، غصہ کھمیار اُتے۔ایہ وی کہیا جاندا اے کہ اکھان ہوا دی تورے تردے ہن اتے اک پرانت توں دوجے پرانت اتے اک دیش توں دوجے دیس پہنچ جاندے نیں۔ کئی ودواناں دا متّ ہے کہ پینڈو سبھیاچار وچّ استریاں کہاوتاں دا ودھیرے پریوگ کردیاں نیں کیونکہ اوہناں دی بولی ودھیرے سادی اتے وینگ والی ہندی اے۔

ایوں اکھاناں راہیں پرکھیاں دا جیون انوبھوَ مونہوں مونہوں اگے اگے تردا جگاں دا پینڈا تہہ کر لیندا اے۔ کئی اکھان جو اج ساڈی بول-چال دا حصہ ہن، اوہ آریہ جاتی دے مڈھلے انوبھوَ سن۔ اک دھارنا انوسار جدوں پنجاب دے دریاواں کنڈھے رگ ویداں دے مڈھلے شلوک رچے گئے تاں لوکیں ادوں دی بھاشا وچّ وی عامَ محاورے بولیا کردے سن جو رگویداں دیاں رچاں (شلوکاں) وچّ ملدے ہن۔ جویں، اگّ بِنا دھواں نئیں، ندی ناوَ سنجوگی میلے یا پیاسا کھوہ کول جاندا اے کھوہ پیاسے کول نئیں آؤندا، اتیاد۔ اسیں اج وی اوہ صدیاں پہلاں دیاں کہاوتاں اسے بھاونا نال بولدے آں۔

اکھان ساڈے جیون وچّ لہو ماس وانگ رچے ہوئے ہن۔ نت جیون وہار وچّ اجوکے سمیں وی پینڈو لوک، اکھاناں توں اگوائی لیندے ہوئے اوہناں دی عامَ ورتوں کردے ہن۔ جویں :- ادم اگے لچھمی، پکھے اگے پون۔- خواجے دا گواہ ڈڈو۔- بہتی گھریں پروہنا رہندا بھکھا۔- گورو بناں گت نہیں، شاہ بنا پت نہیں۔ایوں کیہا جا سکدا ہے کہ پنجابی اکھاناں وچّ جیون دی ساری شوخی اتے رنگت بھری ہوئی ہے۔ ایہناں اکھاناں نال منکھ دی سانجھ سدیوی ہے۔ اکھان پتھ پردرشک دی بھومکا نبھاؤندے نیں۔ اکھان اپنی وینگ ودھی راہیں کئی کچھ سجھاء دندے ہن پر اوہ برے نئیں لگدے، کیونکہ اوہناں دے ارتھاں وچّ جیون دی مٹھاس بھری ہوئی ہُندی اے۔لکھاری : کرپال قزاق (پروفیسر)، سروت : پنجابی سبھیاچار شبداولی کوش، پبلیکیشن بیورو، پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ۔،لکھاری : ڈاکٹر. جوگا سنگھ (سمپ.)، سروت : پنجابی یونیورسٹی پنجابی کوش (سکول پدھر)، پبلیکیشن بیورو، پنجابی یونیورسٹی، پٹیالہ۔لکھاری : بھائی کانھ سنگھ نابھہ، سروت : گرشبد رتناکار مہان کوش، پبلیکیشن بیورو، پنجابی یونیورسٹی، پٹیالا۔

 ہور دیکھو 
 استعارہ
 تشبیہ
 کنایہ
 مجاز مرسل
 محاورہ
 تلمیح

 حوالے 

گٹھ:کہاوتاں
گٹھ:پنجابی رہتل
گٹھ:گریمر
گٹھ:بولی علم
گٹھ:پنجابی کہاوتاں
گٹھ:پنجابی بولی
گٹھ:پنجابی گریمر
گٹھ:پنجابی ادب