Teorìa

Na teorìa a l'é n'ansem ëd concet, propòsit e prinsipi organisà ch'a përmëtt ëd spieghé e fé 'd prevision an s'un set ëd fenòmen. An siense, na teorìa a l'é na spiegassion verificà e coroborà da vàire preuve empìriche, mentre an d'àutri contest a peul avèj ëd significà pì ampi.

 Etimologìa 
La paròla a ven dal grech antich "θεωρία" (theōría), ch'a veul dì "contemplassion", "osservassion", "speculassion mental". A l'é rivà an piemontèis passand për ël latin "theorĭa".

 Sòrt ëd teorìe 

 An siensa 
Ant ël contest sientìfich, na teorìa a l'é:
 Na spiegassion completa e verificà ëd na part ëd la realtà
 Basà an s'ipòtesi verificà e arfutàbij
 Ch'a përmëtt ëd fé 'd prevision precise
 Sogeta a revision e mejorament

Esempi amportant:
 Teorìa dl'evolussion ëd Darwin
 Teorìa dla relatività ëd Einstein
 Teorìa dj'ansem an matemàtica

 An filosofìa 
An filosofìa, na teorìa a peul avèj ëd significà diferent:
 Sistema ëd pensé organisà
 Strutura concetual për comprende la realtà
 Ansem ëd prinsipi fondamentaj

 An d'àutri camp 
Ant le siense uman-e e sossiaj, le teorìe a son d'àutr che:
 Schema interpretativ
 Model esplicativ
 Strutura teòrica d'anàlisi

 Caraterìstiche ëd na bon-a teorìa sientìfica 
 Coerensa interna: le part a deuvo esse lògiche antra 'd lor
 Compatibilità: a deuv esse compatìbil con le conossense stabilìe
 Podèj esplicativ: a deuv podèj spieghé ij fenòmen osservà
 Capassità preditiva: a deuv podèj fé 'd prevision verificàbij
 Faussificabilità: a deuv podèj esse butà an discussion da d'osservassion
 Semplicità: a deuv esse elèica (ël prinsipi ëd Ockham)

 Process ëd formassion 
Na teorìa sientìfica as dësvlupa an vàire tape:
1. Osservassion ëd fenòmen
2. Formulassion d'ipòtesi
3. Sperimentassion e racòlta dat
4. Anàlisi dij resultà
5. Formulassion dla teorìa
6. Verìfica andependent
7. Acetassion o arvision

 Teorìe contra ipòtesi 
A l'é amportant distingue:
 Ipòtesi: na spiegassion provisòria da verifiché
 Teorìa: na spiegassion consolidà e verificà
 Lege: na descrission matemàtica ëd relassion costante

 Arferiment stòrich 
 Karl Popper e ël faussificassionism
 Thomas Kuhn e ij cambiament ëd paradigma
 Imre Lakatos e ij program ëd riserca sientìfica

 Esempi ëd teorìe amportante 
 Teorìa atòmica
 Teorìa dle plache tetòniche
 Teorìa dl'anformassion
 Teorìa dij gieugh

 Vëdde ëdcò 
 Métod sientìfich
 Ipòtesi
 Paradigma
 Model sientìfich
 Epistemologìa

 Bibliografìa 
 Popper, K. La logica della scoperta scientifica, 1934
 Kuhn, T. La struttura delle rivoluzioni scientifiche, 1962
 Chalmers, A. Che cos'è questa scienza?, 1976

Categorìa:Epistemologìa
Categorìa:Siensa
Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI