Rason

La Rason a l'é la capacità uman-a ëd formolé 'd giudissi lògich, d'arzòlve 'd problema, e 'd capì la realtà për mojen dël pensé astrat e sistemàtich. An filosofìa, la rason a l'é la facoltà ch'a përmet ëd dësvlupé d'anferense, d'analisé 'd concet, e dë stabilì 'd relassion ëd càusa e efet.

 Tichëtte prinsipaj 
La rason a l'é considerà la caraterìstica ch'a diferensa pì che d'autut l'òm da j'àutri animal. A anvolv la capacità ëd:
 Astrae e formolé 'd concet generaj
 Deduve e argionze 'd conclusion da 'd premise
 Valuté la coerenza lògica dle propòste
 Serne ij mojen pì adat për rivé a na fin
 Arflete an sla natura dël pensé midem (autoriflession)

 Sòrt ëd rason 
An filosofìa as peulo distingue vàire sòrt ëd rason:
 Rason teòrica: A l'é cola aplicà a la conossensa pura e a la comprension dla realtà. A serca ëd capì "l'é".
 Rason pràtica: A l'é cola aplicà a l'assion e a la moral. A serca ëd determiné "l'é da fé".
 Rason strumental: A l'é cola ch'a sern ij mojen pì eficass për rivé a na fin dàita.
 Rason discorsiva: A l'é cola ch'a proced për pass e anferense.

 La rason ant la stòria dla filosofìa 
Ël concet ëd rason a l'é evolvusse ant la stòria dla filosofìa ossidental:
 filosofìa greca: Aristòtil a definìa l'òm com l'"animal rassional" (ζῷον λόγον ἔχον). Për Platon, la rason a l'era la part pì àuta dl'ànima.
 Età medieval: La rason a l'era considerà complementar a la fej. Tomà d'Aquin a disìa che la rason a peul dimostré ch'a-i é 'n Dé, ma la fej a completa costa conossensa.
 Iluminism: La rason a dventa la facoltà suprema. Immanuel Kant a l'ha diferensià la "Rason pura" (teòrica) da la "Rason pràtica" (moral).
 Rassionalism: René Descartes a butava la rason com la sola fons sicura ëd conossensa ("I penso, donca i son").
 Empirism: David Hume a limitava j'àmbit dla rason, sostenend che tute le conossense a ven-o da l'esperiensa.
 Età contemporania: La Scòla 'd Frankfurt a l'ha criticà la "Rason strumental", ch'a reduvù l'òm a n'utiss.

 Rason e àutre facoltà 
La rason a l'é sovens contraponùa a d'àutre capacità uman-e:
 Rason e passion: La tradission filosòfica a l'ha sempe vëddù un conflit fra la rason e j'emossion.
 Rason e sentiment: Cheidun a pensa che 'd vrità amportante as peulo capì mach për mojen dël sentiment.
 Rason e imaginassion: L'imaginassion a peul dé 'd materia neuva a la rason përch'a la analisa.
 Rason e intuission: L'intuission a dà 'd conossense direte e imedià, sensa 'l process discorsiv dla rason.

 Lìmit dla rason 
Minca corent filosòfica a l'ha arconossù dij lìmit a la rason:
 Ij problema metafìsich a peulo surtì fòra da le possibilità dël rasonament uman (Kant).
 La rason a peul nen fondesse da sola (ël problema dël regress o dij prinsipi prim).
 A-i son ëd vrità ch'as peulo mach esse acetà për fej o intuission.

 Amportansa ant la coltura moderna 
La rason a l'é al fondament:
 Dël métod sientìfich
 Dël dirit e dla giustissia
 Dla democrassia e dël dëbat pùblich
 Dla tecnologìa e dël progress técnich

 Vos corelà 
 Rassionalism
 Empirism
 Iluminism
 Lògica
 Immanuel Kant
 René Descartes
 Aristòtil

 Arferiment 

Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Stòria dla filosofìa
Categorìa:Epistemologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI