Fàit

Un fàit (dal latin factum, "lòn ch'a l'é stàit fàit") an filosofìa e epistemologìa a l'é n'event o n'assersion vera ch'a peul esse verificà o dimostrà. Ij fàit a son considerà la realà objetiva ch'a forma la base dël savèj empìrich e sientìfich.

 Tichëtte prinsipaj 
Un fàit a peul esse definì coma:
 N'event ch'a l'é capità o n'assersion ch'a l'é vera
 Qualsëssìa còsa ch'a peul esse verificà për mojen ëd l'osservassion o d'evidense
 Na proposission vera ch'a descriv la realtà
 Lòn ch'a l'é acetà com ver da la comunità sientìfica o da la società

 Sòrt ëd fàit 
A-i son vàire sòrt ëd fàit:
 Fàit empìrich: Coj ch'a peulo esse osservà diretament për mojen dij sens
 Fàit sientìfich: Coj ch'a son stabilì për mojen d'esperiment e d'osservassion sistemàtica
 Fàit stòrich: Coj ch'a arferisso a d'event dël passà
 Fàit matemàtich: Coj ch'a son ver për definission o për dimostrassion lògica
 Fàit sossiaj: Coj ch'a esisto mach përchè a son acetà da na società

 Natura dij fàit 
La natura dij fàit a l'é stàita discutùa an filosofìa:
 Realism: Ij fàit a esisto indipendentament da nòstra conossensa o nòstre chërdense
 Antirealism: Ij fàit a dipendo da nòstr schema concetuaj o da nòstre teorìe
 Empirism: Ij fàit a son lòn ch'a peul esse osservà diretament
 Positivism lògich: Mach ij fàit verificàbij a son significativ

 Fàit e teorìa 
La relassion antra fàit e teorìa a l'é complicà:
 Ij fàit a peulo confermé o faussifiché na teorìa
 Le teorìe a guido l'arserca dij fàit
 Ij fàit a son sovens "càrich ëd teorìa" (theory-laden), visadì che soa descrission a dipend da dë schema concetuaj

 Fàit e valor 
Na distinsion amportanta a l'é cola antra:
 Fàit: Lòn ch'a l'é ("what is")
 Valor: Lòn ch'a dovrìa esse ("what ought to be")

Sta distinsion, butà an ciàir da David Hume, a l'é ciamà "la lege ëd Hume" e a fortiss che as peul pa deduve 'd valor dai fàit.

 Verificassion dij fàit 
Le manera për verifiché ij fàit a peulo esse:
 Osservassion direta: Për mojen dij sens
 Esperiment: An condission controlà
 Testimonianse: Da d'osservator fidà
 Documentassion: An archivi e anregistrament

 Problem epistemològich 
A-i son vàire problema an relassion ai fàit:
 As peulo mai osservé dij fàit "pur", sensa anterpretassion
 La selession dij fàit a l'é sempe influensà da nòstr anteresse e teorìe
 A-i é 'l problema dël regress ant la giustificassion dij fàit

 Fàit an siensa 
An siensa, ij fàit a son:
 La base për la formulassion d'ipòtesi
 Ël material për la verìfica dle teorìe
 Lòn ch'a deuv esse spieghà da le teorìe sientìfiche

 Vos corelà 
 Vrità
 Evidensa
 Realism
 Empirism
 Epistemologìa
 Positivism lògich
 David Hume

 Arferiment 

Categorìa:filosofìa
Categorìa:Stòria dla filosofìa
Categorìa:Epistemologìa
Categorìa:Siensa
Categorìa:Lògica
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI