Biografìa

Na biografìa a l'é na descrission detajà ëd la vita 'd na përson-a, scrivùa da quaidun d'àutr. Sò but prinsipal a l'é col ëd conté j'event, j'esperiense e ij contribù pì amportant ëd la përson-a, an contestualisandje ant sò temp stòrich e sossial. Le biografìe a peulo esse sia ëd caràter académich che popolar, e a son un géner literari motobin antich.

Stòria dle biografìe
Le prime biografìe a resto antiche: j'esempi pì vej a rivo da l'Antichità, coma j'euvre 'd Plutarch (Vite Paralele) e Suetoni (Vite dij César), ch'a studiavo le caraterìstiche moraj e polìtiche dij protagonista. Ant ël Médi Ev, le biografìe a l'han sovens avù 'n but religios, com ël conté le vite dij sant. Con ël Rinassiment, le biografìe a son dventà pì laiche, con dj'euvre coma Le vite ëd Vasari, ch'a parla dj'artista.

Ant ij sécoj XVIII e XIX, ël géner a l'ha vivù n'evolussion: le biografìe a son dventà strument për analisé la psicologìa dij përsonage (es. Samuel Johnson e James Boswell). An temp modern, le biografìe a deuvro 'dcò film, documentari e piataforme digitaj.

Strutura 'd na biografìa
Na biografìa clàssica a peul esse:
 Cronològica: a séguita j'event da la nàssita a la mòrt.
 Temàtica: a organisa j'argoment për tema (es. cariera, vita privà).

J'element essensiaj a son:
 Nàssita e famija: le orìgin e l'ambient sociaj.
 Educassion e cariera: formassion e travaj.
 Event amportant: sucess, crìtiche, problema.
 Mòrt e eredità: conseguense dla vita dla përson-a.

Le sorgiss a peulo include diari, litre, anterviste, e document ufissiaj. L'obietività a l'é ciamà, ma a dipend da la predisposission ëd l'autor.

Sòrt ëd biografìe
Autobiografìa: scrivùa dal protagonist midem.

Biografìa autorisà: a deuvra 'd colaborassion con la përson-a.

Biografìa pa autorisà: sensa consentiment, con dle vire polémiche.

Biografìa académica: basà an su arserca rigorosa.

Biografìa literaria: pì creativa, con n'anfluss narrativ.

Amportansa e Crìtiche
Le biografìe a servo a conservé la memòria stòrica e a dësvelé le motivassion ëd përsonage amportant. A peulo esse d'ispirassion o dë studi për jë studios. Tutun, a peulo esse criticà për:
 Partisanerìa: pregiudissi positiv o negativ ëd l'autor.
 Mancansa ëd sorgiss: anformassion pa verificà.
 Invasion ëd la vita privà: problema étich.

Conclusion
La biografìa a resta në strument fondamental për capì l'umanità e soa stòria. Ant l'età digital, ël géner a continua a evolvse, an integrand neuve forme 'd comunicassion.

Categorìa:Literatura
Categorìa:Stòria
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI