Paradigma

Un paradigma (dal grech παράδειγμα, paradeigma, "esempi", "model") an filosofìa dla siensa a l'é un model o në schema ëd riferiment ch'a definiss ij problema, ij métod e jë standard d'acetassion për na comunità sientìfica an un perìod dat.

 Definission 
Ël paradigma a peul esse definì 'me:
 Un model ëd pensé ch'a guerna l'arserca sientìfica
 N'ansem ëd suposission teòrich e metodològich condivis
 Un quàder concetual ch'a definiss lòn ch'a l'é "normal" an siensa
 Na vision dël mond ch'a orienta j'anvestigassion sientìfiche

 Stòria dël concet 

 Orìgin antica 
 Aristòtil: paradigma com esempi lògich
 Retòrica greca: paradigma com esempi persuasiv
 Usagi limità fin al sécol XX

 Thomas Kuhn 
 Thomas Kuhn (1922-1996): "La Strutura dle Arvolussion Sientìfiche" (1962)
 Rivolussion dël concet an filosofìa dla siensa
 Aplicassion a la stòria dla siensa

 Svilup dòp Kuhn 
 Debat an filosofìa dla siensa
 Aplicassion an d'àutri camp
 Revision e precisassion dël concet

 Caraterìstiche dij paradigma 

 Quàder concetual 
 Definiss ij problema "legìtim"
 Stabiliss ij métod d'anvestigassion
 Determina jë standard ëd solussion

 Comunità sientìfica 
 Acetà da na comunità dë specialist
 Ansegnà ant le scòle e j'università
 Trasmetù për tradission

 Normalità 
 A definiss la "siensa normal"
 A stabiliss lòn ch'a l'é "acetàbil"
 A crea un consens an sla realtà

 Sìcl ëd Kuhn 

 Siensa normal 
 Arserche sota 'l paradigma dominant
 Solussion ëd "ancreus"
 Aplicassion dël paradigma
 Acumulassion dël savèj

 Anomalìe 
 Problem che ël paradigma a peul nen arzòlve
 Osservassion anspiegàbij
 Falìa dle predission

 Crisi 
 Acumulassion d'anomalìe
 Pèrdita ëd fiusa ant ël paradigma
 Nàssita 'd teorìe alternative

 Arvolussion sientìfica 
 Sostitussion dël paradigma vej
 Adesion al paradigma neuv
 Cambiament ëd vision dël mond

 Esempi stòrich 

 Da l'astronomìa ptolomàica a cola copernican-a 
 Paradigma geocèntrich → eliocèntrich
 Cambiament ëd vision dël mond
 Arvolussion completa

 Da la fìsica newtonian-a a cola einsteinian-a 
 Spassi e temp assolù → relativ
 Neuve comprension dla gravità
 Cambiament dij concet fondamentaj

 Da la chìmica dël flogisto a cola moderna 
 Teorìa dël flogisto → ossidassion
 Rivolussion ant la spiegassion dij fenòmen

 Tipologìa 'd paradigma 

 Paradigma dominant 
 Acetà da la magioransa dij siensià
 Guerna la siensa normal
 A definiss l'ortodossìa

 Paradigma emergent 
 Nàssita 'd neuve vision
 Concorensa al paradigma stabilì
 Possibilità 'd rivolussion

 Paradigma alternativ 
 Coesistensa 'd pì paradigma
 Competission antra scòle 'd pensé
 Pluralism epistemològich

 Implicassion epistemològiche 

 Incomensurabilità 
 Impossibilità 'd comparé diretament ij paradigma
 Diferenze dij lengagi e dij concet
 Problema dla comunicassion antra paradigma

 Relativism 
 Gnun paradigma a peul esse provà assolù
 Dipendensa dal contest stòrich
 Posission an discussion dl'ogetività sientìfica

 Progress nen linear 
 La siensa a progrediss për saut
 Arvolussion pitòst che evolussion
 Discontinuità ant la stòria dla siensa

 Crìtiche 

 Vaghëzza dël concet 
 Kuhn a l'ha dovrà ël termo an vàire manere
 Mancansa 'd precision
 Difìcila operativisassion

 Ecess ëd relativism 
 Negassion dël progress sientìfich
 Posission an discussion dl'ogetività
 Arzigh d'arbitrarietà

 Sot-valutassion dla continuità 
 Ignoransa dij progress continuà
 Ecess ëd discontinuità
 Mancansa d'atension a l'acumulassion

 Aplicassion fòra dla siensa 

 An filosofìa 
 Paradigma com schema mental
 Vision dël mond filosòfiche
 Cambiament ëd paradigma ant la stòria dla filosofìa

 An sj'art 
 Stij artìstich com paradigma
 Rivolussion ant le corente artìstiche
 Cambiament dij gust e djë stàndard

 An società 
 Paradigma sossiaj e culturaj
 Cambiament dij valor
 Rivolussion cultural

 Paradigma contemporani 

 An siensa 
 Paradigma dij model standard an fìsica
 Paradigma evolutiv an biologìa
 Paradigma cognitiv an psicològìa

 An tecnologìa 
 Paradigma dij personal computer
 Paradigma djë smartphone
 Paradigma dl'inteligensa artifissial

 Eredità e amportansa 

 An filosofìa dla siensa 
 Rivolussion ant lë studi dla siensa
 Atension a la stòria dla siensa
 Valorissassion dël contest sossial

 An metodologìa sientìfica 
 Comprension dij process d'arserca
 Atension ai cambiament concetuaj
 Valorissassion dël pluralism

 Vëdde 'dcò 
 Thomas Kuhn
 Filosofìa dla siensa
 Arvolussion sientìfica
 Siensa normal
 Incomensurabilità

 Arferiment 

 Bibliografìa 
 Kuhn, T.S., La Strutura dle Arvolussion Sientìfiche, 1962
 Kuhn, T.S., La Tension Essensial, 1977
 Lakatos, I., La Metodologìa dij Program d'Anvestigassion Sientìfica, 1978

Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Stòria dla filosofìa
Categorìa:Epistemologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI