Ontologìa

L'ontologìa a l'é la branca dla metafìsica ch'a studia l'esse an tant che esse, la natura dla realtà e le categorìe fondamentaj dl'esistensa. A l'é ciamà ëdcò "filosofìa prima" e a serca ëd rësponde a la question: "Lòn ch'a l'é ch'a esist për da bon?".

 Etimologìa 
Ël termo a ven dal grech antich:
 ὄν (ón) - "l'é", "l'esse"
 λόγος (lógos) - "discors", "siensa"
Donca "ontologìa" a veul dì "siensa dl'esse" o "discors an sl'esse".

 Stòria 

 Antichità 
 Aristòtil: a l'ha definì l'ontologìa coma "la siensa dl'esse an tant che esse"
 Platon: soa teorìa dle Ideje a l'é na forma d'ontologìa realista
 Parménid: a l'ha butà le base con soa riflession an sl'Esse

 Età medieval 
 Tomà d'Aquin: a l'ha dësvlupà l'ontologìa cristian-a
 Duns Scòto: distinsion antra esse e essensa
 Vielm ëd Occam: nominalism e semplificassion ontològica

 Età moderna 
 René Descartes: dualism tra ment e materia
 Baruch Spinoza: monism e panteism
 Gottfried Leibniz: teorìa dle mònad

 Età contemporania 
 Martin Heidegger: ontologìa fondamental e crìtica dla metafìsica tradissional
 Jean-Paul Sartre: ontologìa fenomenològica
 Willard Van Orman Quine: ontologìa naturalisà

 Tema sentraj 

 L'esse e soe modalità 
 Esse necessari e esse contingent
 Esse possìbil e esse real
 Esse potensial e esse atual

 Categorìe ontològiche 
Le categorìe fondamentaj dl'esse:
 Sostansa e proprietà
 Universaj e particolar
 Càusa e efet
 Possìbil e real

 Ël problema dj'universaj 
 Realism: j'universaj a esisto indipendent da la ment
 Nominalism: j'universaj a son mach nòm
 Concetualism: j'universaj a esisto mach ant la ment

 Scòle ontològiche 

 Realism 
A fortiss che la realtà a esist independent da nòstra ment:
 Realism metafìsich
 Realism sientìfich
 Realism moral

 Idealism 
A sosten che la realtà a l'é fondamentalment mental o spiritual:
 Idealism sogetiv (Berkeley)
 Idealism assolù (Hegel)
 Idealism trassendental (Kant)

 Materialism 
A fortiss che tut a l'é materia o process materiaj:
 Materialism redutiv
 Materialism dialétich
 Fisicalism

 Dualism 
A sosten che a-i son doi tipo ëd sostansa:
 Dualism cartesian (ment e materia)
 Dualism proprietà

 Ontologìa contemporania 

 Ontologìa fundamental 
Dësvlupà da Martin Heidegger:
 Distinsion antra esse e ent
 L'esse com process
 L'esse-nel-mond

 Ontologìa fenomenològica 
 Edmund Husserl: redussion eidética
 Maurice Merleau-Ponty: ontologìa dla carn

 Ontologìa analìtica 
 Willard Van Orman Quine: "esse a l'é esse ëd na variàbil"
 Saul Kripke: essensialism e teorìa dij designator rigid
 David Lewis: realism modal

 Aplicassion 

 Ontologìa formal 
A deuvra dj'utiss formaj për studié l'esse:
 Lògica modal
 Teorìa dj'ansem
 Semàntica formal

 Ontologìa an siensa 
 Realism sientìfich
 Status ëd j'entità teòriche
 Ontologìa dla fìsica quàntica

 Ontologìa social 
 Costrussion social dla realtà
 Ontologìa dij fat istitussionaj
 Realism social

 Problema contemporani 

 L'esse e ël lengagi 
 Rapòrt antra realtà e descrission
 Ontologìa e semàntica
 Ël problema dla referensa

 Ontologìa e tecnologìa 
 Realtà virtual e soa ontologìa
 Inteligensa artifissial e status ontològich
 Ontologìa dij mojen ëd comunicassion

 Ontologìa e ecologìa 
 Status ontològich dla natura
 Ontologìa dj'ecossistem
 Responsabilità ontològica

 Métod ontològich 
 Anàlisi concetual
 Fenomenologìa
 Esperiment mentaj
 Argomentassion a priori
 Anàlisi dël lengagi ordinari

 Autor amportant 
 Aristòtil (384-322 a.C.)
 Tomà d'Aquin (1225-1274)
 René Descartes (1596-1650)
 Gottfried Leibniz (1646-1716)
 Immanuel Kant (1724-1804)
 Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831)
 Martin Heidegger (1889-1976)
 Willard Van Orman Quine (1908-2000)

 Euvre fondamentaj 
 Metafìsica d'Aristòtil
 Meditassion metafìsiche ëd Descartes
 Esse e temp ëd Heidegger
 Paròla e oget ëd Quine
 La salvëssa dij fenòmen ëd Quine

 Vëdde ëdcò 
 Metafìsica
 Epistemologìa
 Filosofìa prima
 Esistensa
 Essensa
 Realism

 Bibliografìa 
 Heidegger, M., Esse e temp, 1927
 Quine, W.V.O., Da un pont ëd vista lògich, 1953
 Aristotle, Metafìsica
 Lowe, E.J., The Four-Category Ontology, 2006

Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI