Filosofìa indian-a

La filosofìa indian-a a comprend le tradission filosòfiche ch'a son dësvlupasse ant ël sub-continent indian, da j'orìgin antiche fin-a al di d'ancheuj. A l'é un-a dle pì veje tradission filosòfiche dël mond, con na stòria ëd pì che 3.000 agn.

 Stòria e evolussion 
La filosofìa indian-a a peul esse dividùa an quatr perìod prinsipaj:
 Perìod vedich (1500-600 a.C.): ij Veda e j'Upanishad
 Perìod epich (600 a.C.-200 d.C.): formassion dle scòle filosòfiche
 Perìod dle scòle clàssiche (200-1200 d.C.): dësvlup sistemàtich
 Perìod modern (1200 d.C.-adess): ancontr con l'Ossident e arnassita

 Caraterìstiche generaj 
La filosofìa indian-a a presenta vàire element distintiv:
 Enfasi an sla liberassion (moksha) com but final
 Acetassion dël karma e dël samsara
 Ròl sentral ëd la meditassion e dle pràtiche spirituaj
 Arferiment a j'autorità (Veda) ma ëdcò a la rason
 Anteresse për la psicologìa e jë stat ëd cossiensa

 Scòle filosòfiche 

 Scòle ortodosse (Åstika) 
A aceto l'autorità dij Veda:
 Nyaya: lògica e epistemologìa
 Vaisheshika: metafìsica e categorìe dla realtà
 Samkhya: dualism antra materia e spìrit
 Yoga: tècnica për la liberassion
 Mimamsa: anterpretassion dij Veda
 Vedanta: conclusion dij Veda

 Scòle eterodosse (Nastika) 
A arfudo l'autorità dij Veda:
 Budism: ansegnament ëd Siddhartha Gautama
 Jainism: ansegnament ëd Mahavira
 Carvaka: materialism e empirism radical

 Scòle prinsipaj an detaj 

 Vedanta 
La scòla pì anfluenta dla filosofìa indian-a:
 Advaita Vedanta (Shankara): non-dualism, Brahman a l'é l'ùnica realtà
 Vishishtadvaita (Ramanuja): non-dualism qualificà
 Dvaita (Madhva): dualism, Dé e le ànime a son separà

 Budismo 
A presenta vàire scòle filosòfiche:
 Theravada: la veja scòla
 Mahayana: ël grand veìcol
 Vajrayana: ël veìcol ëd manta
 Madhyamaka (Nagarjuna): la via ëd mes
 Yogacara: mach cossiensa

 Yoga 
Sistema pràtich për la realisassion spiritual:
 Patanjali: Yoga Sutra
 Raja Yoga: yoga real
 Hatha Yoga: yoga dël còrp

 Tema filosòfich sentraj 

 Epistemologìa (Pramana) 
Le sorgiss ëd conossensa vàlide:
 Pratyaksha: percession direta
 Anumana: anferensa
 Shabda: testimoniansa verbal
 Upamana: comparassion
 Arthapatti: presupòst
 Anupalabdhi: non-percepiment

 Metafìsica 
 Brahman: la realtà assolùa
 Atman: l'ànima individual
 Prakriti: la materia primordial
 Purusha: lë spìrit primordial
 Karma: la lej ëd càusa e efet

 Ética 
 Dharma: dover moral
 Ahimsa: non-violensa
 Purushartha: j'òbligh ëd la vita
 Ashrama: jë stadi dla vita

 Autor e pensator amportant 
 Yajnavalkya (antich): grand savi védich
 Buddha (563-483 a.C.): fondator dël Budismo
 Mahavira (599-527 a.C.): fondator dël Jainism
 Patanjali (sécol II a.C.): fondator dël Yoga
 Shankara (788-820): Advaita Vedanta
 Ramanuja (1017-1137): Vishishtadvaita
 Madhva (1238-1317): Dvaita Vedanta
 Swami Vivekananda (1863-1902): portà la filosofìa indian-a an Ossident

 Euvre fondamentaj 
 Ij Veda: test sacrà pì antich
 J'Upanishad: speculassion filosòfiche
 Bhagavad Gita: poema filosòfich
 Yoga Sutra ëd Patanjali
 Brahmasutra: fondament dël Vedanta
 Prasthanatrayi: e tre sorgiss dël Vedanta

 Anfluensa e contribù 
La filosofìa indian-a a l'ha:
 Anfluensà tuta la cultura asiàtica
 Dàit nassita a sistema religios mondiaj
 Anspirà la psicologìa moderna
 Anrichì la filosofìa ossidental contemporania
 Contribuì a jë studi ëd lògica e epistemologìa

 Filosofìa indian-a moderna 
Ij dësvlup recent:
 Neovedanta: reinterpretassion moderna
 Filosofìa ëd Aurobindo: integral yoga
 Mahatma Gandhi: non-violensa e vrità
 Sarvepalli Radhakrishnan: sìntesi est-òvest
 J. Krishnamurti: libertà da la conossensa

 Vëdde ëdcò 
 Filosofìa oriental
 Religion indian-e
 Sanserit
 Misticism indian
 Yoga
 Meditassion

 Bibliografìa 
 Radhakrishnan, S. Indian Philosophy, 1923-1927
 Hiriyanna, M. Outlines of Indian Philosophy, 1932
 Dasgupta, S. A History of Indian Philosophy, 1922-1955

Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI