Armadura

N'armadura a l'é na protession përsonal portà për paré j'atach nemis ant le bataje o ant ij torneo. A l'é stàita un element essensial dl'equipagiament militar da l'antichità fin-a a l'adossion dj'arme da feu, e a l'é restà n'oget dë spetàcol e ëd simbologìa fin-a a ancheuj.

 Stòria 
 Antichità 
J'arme 'd difèisa a son comparìe con cole d'atach. Ant l'Età dël bronz, as deuvravo corsal ëd coram e 'd tòch ëd metal sutil.
 Grecia antica: Loplita a l'avìa na corassa (thorax) ëd bronz, gambaj e 'n grand scù.
 Roma antica: Ël legionari a portava na lòrica (a scaje, a piastre, o segmentà), un elm (galea) e ëd gambaj.

 Medi ev 
L'armadura a l'é dventà pì completa e complicà:
 Sécoj XI-XIII: Còta 'd maja (hauberk) longa fin-a ai ginoj, con elm cònich.
 Sécol XIV: Comensa l'usagi dle piastre d'assel an sël coram o la maja.
 Sécol XV: Armadura a piastre completa (dita "a cavalié"), ch'a quatava tut ël còrp, fàita a mzura. A l'era l'apogé técnich dl'armadura ossidental.

 Rinassiment e déclin 
Con l'ariv dj'arme da feu (archibugi, canon), l'armadura a përd efetività. A dventa pì spëssa e pèisa, ma a l'é nen pì bon-a për paré le bale. A resta dovrà an sle part vital (corassa, elm) e ant ij torneo.

 Part dl'armadura a piastre ossidental 
 Elm (helm): Ch'a quata la testa. A peul esse un bassinet, un armet, un elm grand con visiera.
 Gorgèira (gorget): Për protege 'l còl.
 Spalere (pauldron): Për le spale.
 Brassaj (vambrace): Për ij brass.
 Manopole (gauntlet): Guant d'assel.
 Corassa (cuirass): Për tòrs e schin-a.
 Gambaj (greaves): Për le gambe.
 Scarpe d'assel (sabatons).

 Material e fabricassion 
 Maja 'd fer: Mila 'd cit anej sutij an tra 'd lor.
 Piastre d'assel: Batù a man an sël brun, peui temperà.
 Coram bojì: Dur e resistent.
 Material compòsit: Coram e metal ansema.

 Armadura nen ossidental 
 Giaponèisa (yoroi): Fàita 'd piastre 'd coram o fer lià con ëd cordon, pì flessìbil.
 Mòngola e dël Médi Orient: Maja e coram, pì adata a la cavalerìa lesta.
 Mès-America: Corsal ëd coram cotonà e dë scù motobin elaborà.

 Armadura moderna 
A l'ancamin dël sécol XX, con la guèra 'd trincea, a-i na rivo 'd neuve forme:
 Elm d'assel: Për paré le schegge.
 Giache antiprojétil: An assel (Prima Guèra).
 Giache a giaca (flak jacket) dla Sconda Guèra.
 Giache tàtiche moderne: Ën Kevlar o material compòsit, con piastre d'assel o siràmica.

 Simbologìa e euvra d'art 
L'armadura a l'é stàita 'dcò:
 Un sìmbol dë stat e 'd nobiltà.
 N'oget d'esposission ant ij castej.
 Un soget artìstich, decorà a incision, dorà, o argentà.
 Present ant la literatura e 'l cine (cavalié, fantassiensa).

 Armadura ant lë spetàcol 
 Torneo: Con armadura special për le giostre.
 Armadura ëd parà (parade armour''): Mach për le cerimonie, motobin elaborà.
 Cine e teatro''': Version semplificà o fantasiose.

 Vos corelà 
 Cavalié
 Cota 'd maja
 Elm
 Scù
 Torneo
 Giache antiprojétil

 Arferiment 

Categorìa:Stòria militar
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI