Veìcoj

Un veìcol (dal latin vehiculum, da vehere "porté, trasporté") a l'é na strutura mòbil, mecànica o nen, ch'a serv për trasporté përson-e o còse da 'n pòst a n'àutr. Ij veicoj a son dovrà an tute le società uman-e e a son fondamentaj për ij comersi, la comunità, l'esplorassion e vàire atività quotidian-e.

 Stòria 
Ij prim veìcoj a j'ero d'utiss sempi, coma le treu (slite 'd bòsch tirà da përson-e o animaj) e le piroghe an bòsch scavà. L'invension dla roa, vers ël 3500 a.C. an Mesopotamia, a l'ha arvolussionà 'l traspòrt terestr, përmëttend la costrussion dij prim chèr.

Con la domesticassion dij cavaj e d'àutri animal da tir, ij veìcoj a son dventà pì grand e pì bon a carié. Le sivilisassion antiche (egissian-e, roman-e, cinèise) a l'han dësvlupà vàire tìpo 'd veìcoj për ël trasport, la guèra e le serimònie.

La Revolussion Andustrial a l'ha portà ai veicoj a motor: prima a vapor, peui a combustion interna e a eletricità. Ël sécol ch'a fa XX a l'ha vëddù n'ësplosion ëd varietà e 'd tecnologìe: automòbij, avion, tren ad àuta velocità, e veìcoj spassiaj.

 Classificassion 
Ij veìcoj a peulo esse classifià për vàire criteri:

 Scond la sorgiss d'energìa 
 Veicoj a fòrsa uman-a: biciclëtte, tricicl, patin, canòt.
 Veicoj a fòrsa animal: chèr, slita, caval.
 Veicoj a motor: con motor a combustion interna, a vapor, elétrich, o ìbrid.

 Scond l'ambient d'operassion 
 Veicoj terestr: che as bogio an sla tèra.
 Stra: automòbij, mòto, autobus, càmion.
 Binari: tren, tram, metrò.
 Sensa binari: trator, veicoj cingolà.
 Veicoj marìtim e fluviaj: che as bogio an sl'eva.
 Nav: con tante sot-categorìe (nav da guèra, mercantile, da dipòrt).
 Batèj: pì cit.
 Sot-marin.
 Veicoj avion: che as bogio ant l'aria.
 Pi pèis che l'aria: avion, elicòter, aliant, dirigìbil.
 Pi leger che l'aria (ma sostnù da 'l vent): mongolfiera, aeròstat.
 Veicoj spassiaj: ch'a viagio fòra dl'atmosfera terestra.

 Scond la funsion 
 Veicoj për përson-e: da dipòrt, pùblich, privà.
 Veicoj për mërcansìe: camion, tren da càrich, nav porta-container.
 Veicoj për travaj spessial: ambulansa, pompié, trator, gru.
 Veicoj militar: chèr armà, avion da combatiment, nav da guèra.

 Component técnich 
Un veicol modern a l'ha 'd sòlit vàire part comun:
 Strutura (chassis, hull, airframe): lë schéletr ch'a sosten tut.
 Sistema ëd propulsion: motor e trasmission.
 Sistema ëd guida e ëd contròl: volant, timon, aleron, fren.
 Sistema ëd sospension e 'd rodagi: për dëscarié ij colp.
 Sistema d'energìa: baterìa, carburant.
 Abitàcol o spassi për la caria: andova a stan le përson-e o le mërcansìe.

 Ampat sossial e ambiental 
Ij veicoj a l'han trasformà la società:
 Mobilità: a l'han rendù possìbil ël moviment ësvlupà 'd gent e bin.
 Comersi: a l'han consentì la globalisassion.
 Strutura urbanìstica: a l'han influensà 'l disegn dle sità (con ij sènter, le periferìe, le strà).
 Inquinament: a son na sorgiss amportanta d'emission ëd gas sèra, rumor e dëscaria.
 Sicurëssa: a càuso d'incident ch'a pòrto a mòrt e ferì.

 Regolamentassion 
L'utilisassion dij veicoj a l'é regolà da lege e norme:
 Patent ëd guida.
 Imatricolassion e assicurassion.
 Lìmit ëd velocità e régole 'd circolassion.
 Contròl tècnich (revision).
 Norme 'd sicurëssa (sinture, casch).

 Futur dij veicoj 
Le linie dë svilup për ël futur a comprendo:
 Veicoj autònom (sensa autista).
 Propulsion sostenìbil (elétrica, idrògen, biocombustìbil).
 Material pì leger e resistent (compòsit, nanomaterial).
 Mobilità condivisa (car sharing, bike sharing).
 Veicoj a decòl e ateragi vertical (eVTOL) për ël traspòrt urban avion.

 Vëdde 'dcò 
 Automòbil
 Biciclëtta
 Treno
 Avion
 Nav

 Ligam da fòra 
 Society of Automotive Engineers (SAE)
 International Civil Aviation Organization (ICAO)

Categorìa:Traspòrt
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI