Esistensa

L'esistensa a l'é un dij concet pì fondamentaj e problemàtich dla filosofìa. A ìndica la realtà d'esse, ël fàit che na còsa a sia present ant ël mond. La riflession filosòfica an sl'esistensa a toca vàire problema metafìsich, epistemològich e esistensiaj.

 Definission e problema 
L'esistensa a peul esse definìa com:
 Ël fàit d'esse real, ëd aparten-e a la realtà
 La presensa d'un esse ant ël mond
 La realisassion ëd n'essensa

Ël problema filosòfich sentral a l'é: l'esistensa a l'é na proprietà com j'àutre? As peul dimostré l'esistensa? Che diferensa a-i é antra esistensa e essensa?

 Stòria dël concet 

 Filosofìa antica 
 Parménid: a diferensia l'Esse (ch'a esist) dal Nen-esse (ch'a esist pa)
 Aristòtil: a svilupa na metafìsica dl'esse e dla sostansa
 Platon: le Ideje a esisto an n'ambient trassendent

 Filosofìa medieval 
 Tomà d'Aquin: distinsion antra essensa e esistensa
 Anselm d'Osta: argoment ontològich për l'esistensa ëd Dé
 Vielm ëd Occam: nominalism e crìtica dj'entità inùtij

 Filosofìa moderna 
 René Descartes: "I penso, donca i son" (cogito ergo sum)
 Immanuel Kant: crìtica dl'argoment ontològich, esistensa pa 'me predicà
 Georg Wilhelm Friedrich Hegel: l'esistensa com moment dël dësvlup dl'Assolù

 Filosofìa contemporania 
 Søren Kierkegaard: esistensa com esperiensa sogetiva
 Martin Heidegger: l'Esse e sò problema
 Jean-Paul Sartre: esistensa prima dl'essensa

 Teorìe filosòfiche 

 Essensa e Esistensa 
La relassion stòrica antra essensa e esistensa:
 Essensialism: l'essensa a ven prima (Aristòtil, Aquin)
 Esistentialism: l'esistensa a ven prima (Sartre, Heidegger)

 L'argoment ontològich 
Tentativ ëd dimostré l'esistensa ëd Dé:
 Version d'Anselm: Dé com l'esse pì grand possìbil
 Version ëd Descartes: perfession e esistensa
 Crìtiche ëd Kant: l'esistensa a l'é pa un predicà

 Esistensa e Conossensa 
Coma conossoma l'esistensa?
 Empirism: për esperiensa sensorial
 Rassionalism: për dimostrassion lògica
 Fenomenologìa: për esperienza direta

 Esistentialism 
L'esistensialism a buta l'esistensa uman-a al sènter:
 Søren Kierkegaard: l'esistensa com angossa e libertà
 Friedrich Nietzsche: la mòrt ëd Dé e la creassion ëd valor
 Martin Heidegger: l'Esse-nel-mond e l'esse-për-la-mòrt
 Jean-Paul Sartre: libertà radical e responsabilità
 Albert Camus: l'assurd e la rivolta

 Caraterìstiche dl'esistensa uman-a 

 Libertà 
L'òm a l'é condanà a esse lìber (Sartre):
 Sernìa continuà
 Assensa d'un determinism
 Responsabilità për tuti j'àutri

 Angossa 
La cossiensa dla libertà e dla mòrt:
 Angossa dl'arbitri
 Angossa dla mòrt
 Angossa dla responsabilità

 Temporalità 
L'esistensa uman-a a l'é temporal:
 Passà com memòria
 Present com decision
 Futur com proget

 Autenticità 
Vive conforma a soa vera natura:
 Arconossiment dla condission uman-a
 Acetassion dla libertà e responsabilità
 Arfud dle mistificassion sociaj

 Esistensa an d'àutri camp 

 Lògica 
Tratament formal dl'esistensa:
 Quantificator esistensial (∃)
 Teorìa dj'ansem
 Lògica modal

 Siensa 
L'esistensa an siensa:
 Esistensa d'oget sientìfich
 Problema dj'entità teòriche
 Realism e antirealism sientìfich

 Religion 
L'esistensa an contest religios:
 Esistensa ëd Dé
 Esistensa dl'ànima
 Esistensa dël mal

 Problemi contemporani 

 Esistensa artifissial 
 Inteligensa artifissial e esistensa
 Realtà virtual e soa esistensa
 Status ontològich dij program informàtich

 Esistensa e Ecologìa 
 Esistensa dle specie e dj'ecossistem
 Responsabilità anvers a j'àutri esse vivent
 Esistensa e sostenibilità

 Esistensa ant na società globalisà 
 Esistensa coletiva e identità
 Esistensa an tra le culture
 Problema dla solitùdin e dl'alienassion

 Autor amportant 
 Parménid (sécol V a.C.)
 Aristòtil (384-322 a.C.)
 Tomà d'Aquin (1225-1274)
 René Descartes (1596-1650)
 Immanuel Kant (1724-1804)
 Søren Kierkegaard (1813-1855)
 Martin Heidegger (1889-1976)
 Jean-Paul Sartre (1905-1980)

 Euvre fondamentaj 
 Ël Parmènide ëd Platon
 Metafìsica d'Aristòtil
 Esse e temp ëd Heidegger
 L'Esse e ël Gnente ëd Sartre
 O un o n'àutr ëd Kierkegaard

 Vëdde ëdcò 
 Metafìsica
 Ontologìa
 Esistensialism
 Essensa
 Cogito ergo sum

 Bibliografìa 
 Heidegger, M., Esse e temp, 1927
 Sartre, J.-P., L'Esse e ël Gnente, 1943
 Kierkegaard, S., O un o n'àutr, 1843

Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI