Rassionalism

Ël rassionalism a l'é na corent filosòfica ch'a fortiss che la rason a l'é la sorgiss prinsipal dla conossensa e ch'a l'ha la capacità 'd rivé a le vrità fondamentaj sensa l'agiut dij sens o dl'esperiensa. A dà priorità a la rason pura e a le vrità a priori.

 Definission 
Ël rassionalism a peul esse definì 'me:
 Na posission filosòfica ch'a fortiss la superiorità dla rason
 La chërdensa che le vrità fondamentaj a peulo esse conossùe për via a priori
 N'aprossimassion ch'a dà priorità al pensé dedutiv
 La posission che la rason a l'é pì fidàbil che ij sens

 Stòria 

 Antichità 
 Platon (427-347 a.C.): teorìa dle Ideje e anamnesi
 Pitàgora (570-495 a.C.): la realtà com nùmer e proporsion
 Eleàtich: Parmènide e la via dla vrità

 Età moderna 
 René Descartes (1596-1650): fondator dël rassionalism modern
 Baruch Spinoza (1632-1677): rassionalism sistemàtich
 Gottfried Leibniz (1646-1716): rassionalism e mònad

 Svilup 
 Immanuel Kant (1724-1804): sìntesi con l'empirism
 Georg_Wilhelm_Friedrich_Hegel (1770-1831): rassionalism assolù
 Rassionalism contemporani an matemàtica e lògica

 Prinsipi fondamentaj 

 Vrità a priori 
 Conossensa indipendenta da l'esperiensa
 Vrità necessarie e universaj
 Fondament an sla rason pura

 Métod dedutiv 
 Rasonament da prinsipi general a conclusion particolar
 Usagi dël métod geométrich
 Dimostrassion lògica

 La rason com autorità 
 Superiorità dla rason rispet ai sens
 Capacità dla rason ëd conòsse la realtà essensial
 Fiducia ant le capacità dl'intelet

 Autor amportant 

 René Descartes 
 Discors sël métod (1637)
 Meditassion metafìsiche (1641)
 Dùbit metodològich e "cogito ergo sum"

 Baruch Spinoza 
 Ética (1677)
 Métod geométrich an filosofìa
 Determinism e panteism

 Gottfried Leibniz 
 Monadologìa (1714)
 Vrità ëd rason e vrità ëd fàit
 Optimism metafìsich

 Tesi sentraj 

 L'ideje inate 
 Idèje present ant la ment da la nàssita
 Conossensa nen derivà da l'esperiensa
 Base për la conossensa certa

 L'unità dla siensa 
 Tute le siense a l'han un métod comun
 La matemàtica com model
 Serca d'un sistema unificà

 La realtà inteligìbil 
 La realtà a l'é comprensìbil për la rason
 Strutura lògica dël mond
 Corispondensa antra ment e realtà

 Métod rassionalista 

 Dùbit metodològich 
 Dùbit sistemàtich për trové na certëssa
 Arfud dle chërdense nen fondà
 Serca d'un fondament assolù

 Anàlisi 
 Disgreghé ij problema compless
 Identifiché j'element sempi
 Ricostrussion sistemàtica

 Sìntesi 
 Costrussion d'un sistema coerent
 Dedussion da prinsipi fondamentaj
 Creassion d'un quàder complet

 Aplicassion 

 An matemàtica 
 Fondament rassional ëd la matemàtica
 Vrità matemàtiche com vrità a priori
 Métod assiomàtich

 An ética 
 Ética basà an sla rason
 Norme moraj dedovùe da prinsipi rassionaj
 Universalism moraj

 An metafìsica 
 Serca dle struture fondamentaj dla realtà
 Sistem metafìsich coerent
 Spiegassion rassional dël mond

 Confront con l'empirism 

 Sorgiss dla conossensa 
 Rassionalism: rason e ideje inà
 Empirism: esperiensa e sens
 Debat epistemològich fondamental

 Métod 
 Rassionalism: dedussion e anàlisi
 Empirism: indussion e osservassion
 Diferense metodològiche

 Certëssa 
 Rassionalism: certëssa a priori
 Empirism: probabilità e verificassion
 Natura dla conossensa fidàbil

 Crìtiche 

 Ecess d'astrassion 
 Distansa da la realtà concreta
 Mancansa d'atension a l'esperiensa
 Arzigh d'idealim

 Problema dj'ideje inà 
 Dificoltà 'd dimostré soa esistensa
 Controversia an sj'orìgin dla conossensa
 Crìtiche empiriste

 Lìmit dla rason 
 Capacità limità dl'intelet uman
 Arzigh ëd dogmatism
 Buté an discussion 'l romanticism

 Rassionalism contemporani 

 An matemàtica e lògica 
 Programa ëd David Hilbert
 Kurt Gödel e ij teorema d'incompletëssa
 Fondament rassional dle siense formaj

 An filosofìa dla siensa 
 Karl Popper: rassionalism crìtich
 Serca 'd fondament rassionaj për la siensa
 Diàlogh con l'empirism

 An ética 
 John Rawls: rassionalism an filosofìa polìtica
 Teorìe contratualiste
 Fondament rassional për la giustissia

 Anfluensa 

 An siensa 
 Métod dedutiv an matemàtica e fìsica
 Serca d'unità e coerensa
 Aspirassion për ij sistem teòrich

 An educassion 
 Valorissassion dla rason e dël pensé lògich
 Ansegnament dle dissiplin-e formaj
 Svilup dël pensé crìtich

 Ant la coltura 
 Anfluensa an sj'ideje dël progress
 Promossion dla libertà 'd pensé
 Eredità dl'Iluminism

 Eredità 
Ël rassionalism a l'ha lassà:
 Na tradission ëd rigor inteletual
 Métod për la costrussion ëd sistema coerent
 Aspirassion për l'arserca dla vrità
 Contribù fondamentaj a l'epistemologìa

 Vëdde 'dcò 
 Empirism
 Iluminism
 Epistemologìa
 Idealism
 Metafìsica

 Arferiment 

 Bibliografìa 
 Descartes, R., Discors sël métod, 1637
 Spinoza, B., Ética, 1677
 Leibniz, G.W., Sagi an teodicea, 1710

Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Stòria dla filosofìa
Categorìa:Epistemologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI