Umanésim

L'Umanésim a l'é stàit un moviment cultural, literari e filosòfich ch'a l'é dësvlupasse an Italia ant ël sécol XIV e a l'é spantiasse an Euròpa durant ij sécoj XV e XVI. A butava l'òm e soe capacità al sènter ëd soe riflession, an arviand l'antëress për la literatura, la filosofìa e j'art dl'antichità clàssica.

 Definission 
L'Umanésim a peul esse definì 'me:
 Un moviment cultural ch'a arvërsa la scolàstica medieval
 Na riscoperta dj'autor clàssich grech e latin
 N'afirmassion dël valor e dla dignità dl'òm
 La nàssita ëd n'aprossimassion pì crìtica a jë studi

 Stòria 

 Orìgin an Italia 
L'Umanésim a l'é nassù an Italia vers la fin dël sécol XIV:
 Francesco Petrarca (1304-1374): prim esponent
 Giovanni Boccaccio (1313-1375): autor dël "Decameron"
 Coluccio Salutati (1331-1406): cancelé ëd Firense

 Svilup al sécol XV 
 Lorenzo Valla (1407-1457): crìtica testual e filologìa
 Leonardo Bruni (1370-1444): tradutor ëd Platon e Aristòtil
 Poggio Bracciolini (1380-1459): dëscuerta 'd test antich

 Difusion an Euròpa 
 Desideri Erasmus (1466-1536): umanista olandèis
 Thomas More (1478-1535): autor dl'"Utopia"
 Johann Reuchlin (1455-1522): umanista alman

 Caraterìstiche prinsipaj 

 Ritorn a j'autor clàssich 
 Studi diret dij test grech e latin
 Arfud dl'antërmediari medieval
 Valorisassion dla filologìa

 Antropocentrism 
 L'òm al sènter dël real
 Dignità e libertà dl'esse uman
 Fiusa ant le capacità uman-e

 Educassion e paideia 
 Formassion completa dl'individual
 Studi dle litre uman-e (studia humanitatis)
 Ideal dl'òm universal

 Spìrit crìtich 
 Dùbit e anàlisi dij test
 Arfud dj'autorità sensa verìfica
 Anterdissiplinarità

 Dissiplin-e umanìstiche 

 Filologìa 
 Studi crìtich dij test
 Restaurassion dij manuscrit
 Tradussion precisa

 Stòria 
 Vision pì secular dj'event
 Atension a le sorgiss primarie
 Métod storiogràfich crìtich

 Filosofìa 
 Ritorn a Platon e Aristòtil
 Arfud dla scolàstica
 Etica e moral teren-e

 Retòrica 
 Amportansa dla paròla
 Art dla persuasion
 Studi dj'orator clàssich

 Umanista amportant 

 Italia 
 Francesco Petrarca (1304-1374)
 Giovanni Boccaccio (1313-1375)
 Lorenzo Valla (1407-1457)
 Marsilio Ficino (1433-1499)
 Giovanni Pico della Mirandola (1463-1494)

 Euròpa setentrional 
 Desideri Erasmus (1466-1536)
 Thomas More (1478-1535)
 Johann Reuchlin (1455-1522)

 Euvre fondamentaj 
 Canzoniere ëd Petrarca
 Decameron ëd Boccaccio
 Elògi dla folìa d'Erasmus
 Utopìa ëd Thomas More
 Discors an sl'antegrità dl'òm ëd Pico dla Mirandola

 Anfluensa 

 An sla literatura 
 Nàssita dla literatura an lenga volgar
 Svilup dla poesìa lìrica
 Creassion dël sagism

 An sj'art 
 Nàssita dël Rinassiment
 Art ch'a célebra la figura uman-a
 Architetura ispirà a l'antich

 An sla religion 
 Crìtica dla Cesa
 Preparassion dla Reforma
 Studi diret dla Bibia

 An sla siensa 
 Spìrit d'osservassion
 Métod sperimental
 Separassion da la magìa

 Umanésim e società 

 Nàssita dl'anteressi pùblich 
 Biblioteche pùbliche
 Scòle comunaj
 Academie culturaj

 Trasformassion polìtiche 
 Ideal dël prinsi coltivà
 Teorìa dlë stat
 Conçet ëd sitadinansa

 Eredità moderna 
L'Umanésim a l'ha lassà n'eredità duratura:
 Sistema educativ basà an sle litre uman-e
 Valorisassion dla libertà 'd pensé
 Ideal dl'educassion antëgral
 Conçet ëd dignità uman-a

 Vëdde 'dcò 
 Rinassiment
 Filologìa
 Studia humanitatis
 Antichità clàssica
 Reforma protestanta

 Bibliografìa 
 Burckhardt, J., La siviltà dël Rinassiment an Italia, 1860
 Garin, E., L'Umanésim italian, 1952
 Kristeller, P.O., Ij pensé e j'ideje dl'Umanésim, 1961

Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Stòria dla filosofìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI