Min-a terestr

Na min-a terestr a l'é un ordegn esplosiv ch'as posission-a e as chita sota tèra o dzora la surfassa dël teren për s-ciopé quand na përson-a o un veicol a-i passa dzora o a la toca. A l'é n'arma ëd difèisa e 'd dëstacament dovrà për bloch, ritardé o causé 'd pèrdite a le fòrse nemise. A l'é motobin controversa përchè a peul resté ativa për desen-e d'agn apress un conflit, menassand la popolassion sivila.

 Sòrt prinsipaj 
 Min-a antipërson-e (AP) 
Progetà për fé ëd ferìe o massé 'd përson-e. A l'é pì cita e a ciama meno pression për s-ciopé.
 A pression: Esplod quand as marcia dzora.
 A fil: Esplod quand as toca un fil pëstà 'nt ij dantorn.
 A salt: (bounding mine) A sàuta an aria prima d'esplode, për slansé dë schege.
 A scat: Slansa 'd balinòt o dë schege ant na diression.

 Min-a anticher (AT) 
Progetà për dëstrùe o fé 'n dann a 'd veìcoj blindà o a 'd màchine. A ciama pì pression për esplode e a l'ha na caria esplosiva pì gròssa.
 A pression: Esplod sota 'l pèis dël veìcol.
 Caria cava (shaped charge): A slansa un get ëd metal fondù për penetré 'l blindagi.

 Component d'una min-a 
 Caria esplosiva (main charge): Ël material esplosiv.
 Inesch (fuze): Ël mecanism d'ativassion (pression, fil, magnet, etc.).
 Contenitor: An plàstica, bòsch, metal, o 'd material ch'a lassa nen esse trovà dai detetor.
 Sicura: Dispositiv ch'a l'é gavà për armé la min-a.

 Stòria 
L'usagi ëd tràpole esplosive a l'é vej, ma la min-a moderna a l'é dësvlupasse ant la Prima guèra mondial për la guèra 'd trincea. A l'é dventà motobin comun ant la Sconda guèra mondial e ant le guère dël sécol XX. L'usagi massiv ant la Guèra frèida e ant j'ùltim conflit a l'ha lassà 'd milion ëd min-e armà an tut ël mond.

 Controversia e tratà antërnassional 
Le min-e antipërson-e a son arme motobin criticà për:
 Sensa distinsion: A colpisso tant ij soldà che ij sivij (masnà comprèise).
 Efet a longh termin: A resto armà apress la fin dle bataje.
 Ostàcol a l'agiut umanitari: A bloco l'acess a le tère e a le stra.

Për sòn, dël 1997 a l'é stàit firmà la Convension d'Ottawa (o Convension an sle min-e antipërson-e), ch'a proibiss la produssion, l'arsèta, l'usagi e 'l comersi ëd ste min-e. Pì 'd 160 pais a l'han aderì, ma vàire (Stat Unì, Russia, Cin-a, India) a l'han nen sotscrit.

 Dësminament 
Ël dësminament a l'é un process lent, pericolos e costos. A comprend:
 Detession: Con detetor ëd métaj, sonde, o can adestrà.
 Netiesse: Gavé la tèra a man o con màchine protete.
 Neutralisassion: Scoaté la min-a e demolila, o fé esplodla a pòsta.

Le organisassion coma la Campagna Antimin-a e Handicap International a travajo an tut ël mond për l'assistensa a le vìtime e për ël dësminament.

 Vìtime e assistensa 
Le vìtime 'd min-e a përdo soens dij member o a resto anvalidà për la vita. A l'han damanca 'd riabilitassion, pròtesi, e sostegn psicològich. An Piemont, 'l Sènter Icfr Pròtesi ëd Turin a l'é un dij sènter pì avosà për costa assistensa.

 Min-e ant ël mond d'ancheuj 
Le min-e a resto ancora present an vàire pais (Angola, Afghanistan, Cambogia, Bosnia, etc.). Ancheuj a ven-o dovrà motobin le min-e improvise ant le guère assimètriche (Iraq, Siria, Ucrain-a).

 Vos corelà 
 Ordegn esplosiv improvisà
 Dësminament
 Convension d'Ottawa
 Esplosiv
 Bomba
 Dirit antërnassional umanitari

 Arferiment 

Categorìa:Tecnologìa militar
Categorìa:Guèra
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI