Libertà

La libertà an filosofìa a l'é un concet fondamental ch'a esprim la condission ëd l'esse uman ch'a peul agì e pensé sensa limitassion o coression esterna. A l'é na nòsta essensial për la moral, la polìtica e la comprension dël destin uman.

 Tichëtte prinsipaj 
La libertà a peul esse definìa coma:
 La capacità ëd podèj serne e agì sensa 'd fòrsa esterne
 L'assensa d'ostàcoj a l'espression dla volontà
 L'autonomìa dla volontà individual
 La condission për la responsabilità moral

 Sòrt ëd libertà 
A-i son vàire sòrt ëd libertà:

 Libertà negativa 
L'assensa d'ampediment o coression esterna (Isaiah Berlin). Esempi: libertà 'd parlé, libertà 'd moviment.

 Libertà positiva 
La capacità ëd realisé nòstre possibilità e 'd controlé nòstra vita. Esempi: libertà 'd realisassion përsonal.

 Libertà sivil 
Ij dirit garantì da la lege. Esempi: libertà religiose, libertà dë stampa.

 Libertà polìtica 
La partessipassion al govern ëd na società. Esempi: dirit ëd voté, dirit ëd candidesse.

 Libertà moral 
La capacità ëd serne 'l bin e 'd fé 'l bon për rason moral.

 Libertà metafìsica 
Ël lìber arbitri, la capacità ëd serne an manera indipendenta da determinism.

 Stòria dël concet 
 Età clàssica 
 Aristòtil: A definiss l'òm lìber coma col ch'a agiss për sò propòsit, nen për coression.
 Jë Stòich: A fortisso che la vera libertà a l'é l'autonomìa dla rason ch'a séguita la natura.

 Cristianésim 

 Sant Agostin: A diferensia an tra lìber arbitri (capacità 'd peché) e libertà vera (capacità 'd fé 'l bin grassie a la grassia).

 Iluminism 
 John Locke: A definiss la libertà coma la possibilità 'd fé lòn ch'as veul dë 'dnans a la lege.
 Jean-Jacques Rousseau: "L'òm a nass lìber, ma përtut a l'é an caden-e" e a propon la libertà sivil coma "ubidì a la lege ch'a l'é dasse da sol".

 Idealism alman 
 Immanuel Kant: La libertà a l'é "l'obligassion a la lege ch'it l'has date da ti midem" për mojen dla rason.
 Georg Hegel: La libertà a l'é la comprension dla necessità e la partessipassion a lë Stat.

 Esistensialism 
 Jean-Paul Sartre: "L'òm a l'é condanà a esse lìber" e a deuv creé soa essensa sensa 'd sostegn metafìsich.

 Problem filosòfich 
 Libertà e determinism 
Ël problema sentral: com a peulo conciliesse la libertà uman-a con ël determinism fìsich o causal?

 Libertà e responsabilità 
La libertà a l'é la condission necessaria për la responsabilità moral e legal.

 Libertà e giustissia 
Coma balansé la libertà individual con le esigense dla giustissia sossial?

 Libertà e necessità 
La vira dle liberassion a peul esse arconossùa coma necessità stòrica?

 Aplicassion pràtiche 
La libertà as manifesta an vàire camp:

 Polìtica 
 Democrassìa e dirit sivij
 Lìberassion da la tirannìa
 Dirit a l'autodeterminassion

 Sossial 
 Libertà 'd pensé e 'd paròla
 Libertà d'associassion
 Libertà econòmica

 Personaj 
 Libertà 'd cossiensa
 Libertà 'd religion
 Libertà 'd creansa artistica

 Crìtiche e limitassion 
 La libertà as peul trasformé an lissensa e an egoism
 La libertà d'un a peul limité cola dj'àutri
 Le struture sossiaj e econòmiche a creo neuve forme 'd dipendensa

 Teorìe contemporan-e 
 Isaiah Berlin: Distinsion antra libertà negativa e positiva
 John Rawls: La libertà a deuv esse la pì granda possìbil për tuti
 Amartya Sen: La libertà coma possibilità real 'd serne la vita che as veul vive

 Vos corelà 
 Lìber arbitri
 Dirit uman
 Democrassìa
 Giustissia
 Autonomìa
 Responsabilità
 Determinism

 Arferiment 

Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Ética
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI