Artijerìa

L'artijerìa (o artijarìa) a l'é l'ansem dj'arme da feu motobin gròsse ch'a sparo projétij a na distansa motobin longa e motobin àuta, generalment nen mzurabij a euj da la posission dël tir. A l'é la branca militar ch'a s'òcupa dla produssion e dl'utilisassion ëd coste arme (canon, obusié, lanciamìssil, e coj ch'a-j dovro).

 Stòria 
 Orìgin 
Ij prim canon a son comparì an Cin-a vers ël sécol XII (pover nèira). An Euròpa a son dësvlupasse ant ël Medi ev (prima testimoniansa an bataja a Crécy, 1346).

 Età Moderna 
Con le guère 'd set agn e le campagne napoleòniche, l'artijerìa a dventa na part essensial dj'esércit. A son dësvlupasse canon pì leger e mòbij.

 Sécol XIX-XX 
La rivolussion andustrial a pòrta: rigadura dël canon, projétij esplosiv, sistema 'd recul e artijerìa a tir ràpid. Ant la Prima Guèra Mondial, l'artijerìa a l'é stàita l'arma ch'a l'ha fàit pì mòrt.

 Modernità 
Ancheuj l'artijerìa a comprend: sistema autopropulsà, mìssil guidà, e sistema a tir pì lest.

 Sòrt d'artijerìa 

 Për pèis 
 artijerìa lègera: Canon portàtij (es. morté).
 artijerìa campagnin-a: Canon tirà da cavaj o da trator.
 artijerìa pesanta: Për l'assedi o për tir lontan.

 Për mobilità 
 artijerìa tirà (towed artillery): Canon tirà da 'n veicol.
 artijerìa autopropulsà (self-propelled artillery): Con motor ëd soa përson-a (tanme un tanch).
 artijerìa da assedi: Fiss o motobin pèis.

 Për sòrt dël bersaj 
 artijerìa contra-aerea.
 artijerìa contra-tanch.
 artijerìa da costa (contra le nav).

 Për sòrt 'd projétil 
 Canon a bala (diret).
 Obusié (tira 'n curva).
 Fusëtte e mìssil.
 Morté (tira motobin an àut).

 Component d'un sistema d'artijerìa 
 La piataforma 'd tir (la boca 'd feu).
 Ël sistema 'd pontament (visor, giroscòpi, computer).
 Ël sistema 'd caria (a man o automàtich).
 La munission (projétij e caria esplosiva).
 Ël sistema ëd traspòrt.

 Artijé 
Col ch'a deuvra l'artijerìa as ciama artijé o bombardé. A l'ha damanca 'd formassion técnica an matemàtica, fìsica, e geologìa për calcolé la trajetòria.

 Utilisassion an bataja 
L'artijerìa a serv për:
 Dëstrùe le posission nemise.
 Dësblé le linie 'd comunicassion.
 Creé 'd cortin-e 'd feu për protege l'avansà.
 Sgomenté le trupe nemise.
 Dësblé l'artijerìa nemisa (contra-baterìa).

 Artijerìa moderna 
 Sistema a tir mùltipl (MLRS): Ch'a lansa vàire fusëtte an pòchi second.
 artijerìa guidà: Con projétij ch'as coregio ant ël vòl.
 artijerìa naval e aerea.
 artijerìa sensa equipagi: Sistema robotisà.

 Vos corelà 
 Canon
 Obusié
 Mìssil
 Bombardament
 Prima guèra mondial
 Artijé

 Arferiment 

Categorìa:Arm
Categorìa:Stòria militar
Categorìa:Tecnologìa militar
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI