Arma chìmica

N'arma chìmica a l'é qualsëssìa sostansa chìmica tòssica, dovrà con mira militar për massé, fé mal o dé 'mpediment a 'd përson-e o 'd bestie. A son classifià 'me n'arma 'd distrussion ëd massa e soa produssion e usagi a son vietà dal drit antërnassional sota vàire tratà, an particolar la Convension ansima j'arme chìmiche.

 Stòria 
L'usagi 'd sostanse tòssiche an guèra a l'é motobin vej: già ant l'antichità as butavo 'd sostanse për anvelené l'eva o la mangé dij nemis. Ma a l'é stàit ant la Prima guèra mondial che le arme chìmiche a son dventà n'arma sistemàtica e motobin dëstrutiva. Ël prim atach amportant a l'é stàit a Ypres (Belgi) dël 1915, quand le trupe alman-e a l'han lassà andé na nìvola 'd gas clòr contra ij soldà fransèis e canadèis.

Durant la guèra, a son ëstàit dësvlupà vàire sòrt 'd gas: gas ëd mostarda (ch'a lassa brusadure greve), fosgen e difosgen (asfissiant), e pì tard ij prim agent nervin. L'usagi a l'ha causà 'd soferense terìbij e 'd mòrt për senten-e 'd mila soldà, e a l'ha creà 'n fòrt arpudi ant l'opinion pùblica.

Ant ël period prima dla guèra a son ëstàit fàit djë sfòrs për limité coste arme, coma ël Protocòl ëd Ginevra dël 1925, ch'a proibiss l'usagi d'arme chìmiche e biològiche (ma pa soa produssion). Minca manera, a son ëstàit dovrà 'dcò an d'àutri conflit, coma ant la Guèra Iran-Iraq (1980-1988), andoa l'Iraq a l'ha dovrà gas ëd mostarda e agënt nervin contra j'Iranian e contra la popolassion curda (Massacr ëd Halabja, 1988).

 Classificassion dj'arme chìmiche 
J'arme chìmiche a son classifià scond ij sò efet prinsipaj an sla fisionomìa uman-a:

 Agënt nervin (Nerve agents) 
A blòco l'assion ëd n'enzima (acetilcolinesterasi) ch'a l'ha da fé con la trasmission dij signaj nervos. L'efet a l'é ràpid e letal: cramp, dificoltà 'd respiré, mòrt për asfissìa.
 Serie G: Sarin, Soman, Tabun (svilupà ant la Sconda Guèra Mondial).
 Serie V: VX (pì persistent e letaj).

 Agent ch'a bruso o Vessicant 
A causo gròsse brusadure a la pel, a j'euj e a j'orgo respiratòri.
 Gas ëd mostarda (iperite, Yperite): l'arma chìmica pì dovrà dël sécol ch'a fa XX.
 Lewisite: a conten Arsénich, efet pì ràpid.

 Agent asfissiant 
A danegia le vie respiratòrie o a anterferiss con l'ossigenassion dël sangh.
 Gas clòr
 Fosgen (CG) e Difosgen (DP): a causo l'edema polmonar.

 Agent sanguign (Blood agents) 
A anterferisso con l'usagi d'ossigen da le sélule.
 Cianur d'idrògen (AC)
 Cianogen clorur (CK)

 Agent ch'a dà fastudi o ch'a incapacita (Harassing/Incapacitating agents) 
A son nen letaj, ma a rendo 'l nemis nen bon ëd combate për un perìod.
 Gas lacrimògen (për esempi, CS, CR): dovrà 'dcò ant ël contròl dle turbe.
 Agent psicotomimétich (për esempi, LSD, BZ): a causo confusion e alucinassion.

 Disseminassion 
J'arme chìmiche a peulo esse spantià con vàire métod:
 Proietìj d'artijarìa (granada, bombe)
 Mìssil e fusëtte
 Bombe d'avion
 Min-e e tràpole
 Sbrincià d'aerosol da avion o da tèra

 Dësfèisa 
La protession contra j'arme chìmiche a comprend:
 Vestimente protetive integrà (mascra a gas, corassa)
 Sistema 'd rilevassion e d'alarm a lestëssa
 Antìdot (për j'agënt nervin, për esempi atropin-a)
 Tratament medical e dëcontaminassion

 Contròl antërnassional 
La comunità antërnassional a l'ha butà an pé 'd tratà për eliminé coste arme:
 Protocòl ëd Ginevra dël 1925: a proibiss l'usagi, ma pa la produssion.
 Convension ansima j'arme chìmiche (CWC) dël 1993: a proibiss la produssion, ambaronament, e l'usagi d'arme chìmiche e a stabiliss 'n sistema 'd verificassion sota lOrganisassion për la Proibission dle Arme Chìmiche (OPCW). Al 2023, 193 Stat a l'han aderì.

 Guèra chìmica al di d'ancheuj 
Ancreus, a-i é d'ancident e d'acuse d'usagi d'arme chìmiche, dzortut ant le guère sivij:
 La Guèra Sivil Sirian-a: vàire acuse d'usagi d'agent nervin (Sarin) e 'd clòr da part dël regim e dj'ISIS.
 L'assassini dël ex-spìa Kim Jong-nam (2017) con VX.
 L'avelenament ëd Sergei e Yulia Skripal (2018) con un agent nervin dësvlupà an Russia (Novichok).

 Vëdde 'dcò 
 Arma 'd distrussion ëd massa
 Guèra biològica
 Convension ansima j'arme chìmiche
 Gas ëd mostarda
 Sarin

 Ligam da fòra 
 Organisation for the Prohibition of Chemical Weapons (OPCW)
 International Committee of the Red Cross – Chemical Weapons

Categorìa:Arm
Categorìa:Chìmica
Categorìa:Tecnologìa militar
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI