Canon

Un canon a l'é n'arma da feu gròssa, generalment montà an sla tèra o an sna piataforma mòbil, ch'a serv për spré 'd projétij motobin pesant contra 'd bersaj a na distansa motobin longa. A l'é un-a dle prime forme d'artijerìa e a l'é ancora dovrà ant le guère moderne.

 Stòria 
 Inissi 
Ij prim canon a son comparì an Cin-a vers ël sécol XII, dovrà contra le muraje. A l'ancamin a j'ero fàit ëd bronz o fer cissà, e as cariavo da la boca.

 Euròpa medieval 
Ij canon a son rivà an Euròpa ant ël sécol XIV. A l'han cambià la manera 'd fé guèra, rendendo veje le muraje 'd pera. L'artijerìa a l'ha giutà a finì l'Età 'd mes.

 Età Moderna 
Ij canon a son dventà pì lest e mòbij. A l'época 'd Napoleon, l'artijerìa a l'era fondamental ant le bataje.

 Sécol XIX 
La rigadura dël canon (ant la part interior) a l'ha mijorà la precisassion e la portà. A rivo 'dcò ij projétij esplosiv.

 Sécol XX 
Ant le doe Guère Mondiaj, ij canon a son dventà motobin gròss e a tir motobin lontan. A rivo ij canon autopropulsà e coj contra-avion.

 Part d'un canon 
 Cana: La part longa da andoa a seurt 'l projétil.
 Culata: La part andaré, andoa as caria 'l projétil e la caria esplosiva.
 Sistema d'arcul: Ch'a ten ël canon da nen bogesse quand a tira.
 Sistema 'd pontament: Për miré 'l bersaj.
 Piataforma 'd tir: Ël sostegn (trepé, roe, o tanch).

 Sòrt ëd canon 
 Për pèis e portà 
 canon da campagna: Për la fanterìa.
 canon d'assedi: Gròss e pèis, për dëstrùe le fortificassion.
 canon da còsta: Për protege le còste da le nav.
 canon contra-avion (flak): Për j'avion.
 canon da tanch: Montà an sij tanch.

 Për mòbilità 
 canon tirà: Da cavaj o da trator.
 canon autopropulsà: Montà su 'n cass ëd tanch (es. M109 american).
 canon da nav e da avion.

 Për munission 
 canon a bala: Për tiré diret.
 Obusié: Për tiré 'n curva.
 canon a tir ràpid (quick-firer).

 Munission 
Ij canon a deuvro 'd projétij motobin gròss:
 Bala 'd fer (stòrica).
 Obusié esplosiv (con na caria ch'a s-ciòpa).
 Obusié a schegia (contra le përson-e).
 Obusié penetrant (contra le corasse).
 Obusié iluminant o a fum.

 Utilisassion an bataja 
Ij canon a sërvìo për:
 Dëstrùe le posission nemise prima dl'assàut.
 Dësfende le proprie linie.
 Creé 'd cortin-e 'd feu.
 Dësblé l'artijerìa nemisa.
Ij canon a peulo tiré da vàire chilòmeter 'd distansa, e soens le trupe ch'a-j deuvro a peulo gnanca vëdde 'l bersaj (a tir 'ndiret).

 canon modern 
Ij canon d'ancheuj a son:
 A tir automàtich.
 Guidà da 'd computer.
 Con sistema 'd navigassion satelitar.
 Mòbij e protet (ant ij veicoj blindà).
Ij sistema pì avansà a peulo tiré e peui cambié posission an pressa për nen esse colpì da la contra-baterìa.

 Vos corelà 
 Artijerìa
 Obusié
 Tanch
 Bombardament
 Guèra
 Artijé

 Arferiment 

Categorìa:Arm
Categorìa:Stòria militar
Categorìa:Tecnologìa militar
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI