Filosofìa cinèisa

La filosofìa cinèisa a l'é na tradission filosòfica ch'a l'ha avù soe orìgin ant l'antica Cin-a e ch'a l'é dësvlupasse për pi 'd tremila agn. A l'é caraterisà da soa atension a le question pràtiche dla vita, a la moral, a la polìtica e a l'armonìa con la natura.

 Stòria e evolussion 
La filosofìa cinèisa a peul esse dividùa an quatr perìod prinsipaj:
 Età antica (prima dël 221 a.C.): Scòle dij Sinch Chërdent
 Età imperial (221 a.C. - 1912 d.C.): fusion dle tradission
 Età modern-a (1912-1949): ancontr con l'Ossident
 Età contemporania (dòp ël 1949): sfide moderne

 Scòle e tradission prinsipaj 

 Confucianism 
Fondà da Confucio (551-479 a.C.):
 Concet sentraj: Ren (benevolensa), Li (ritual), Xiao (piasì filial)
 But: creé na società armoniosa
 Euvre prinsipaj: Anàlect, Dotrin-a dël Mes
 Svilup: Mencio (372-289 a.C.) e Xunzi (313-238 a.C.)

 Taoism 
Fondà da Laozi (sécol VI a.C.) e Zhuang Zi (369-286 a.C.):
 Concet sentraj: Tao (la Via), Wu wei (assion sensa sfòrs), Ziran (spontaneità)
 But: vive an armonìa con la natura
 Euvre prinsipaj: Tao Te Ching, Zhuang Zi
 Pràtiche: meditassion, alchimìa, esercissi respiratòri

 Budism cinèis 
Introdovù an Cin-a ant ël sécol I d.C.:
 Scòle prinsipaj: Chan (Zen), Tèra Pura, Tiantai
 Adatament: fusion con le tradission cinèise
 Anfluensa: an sla coltura, l'art e la filosofìa

 Legism 
Svilupà durant ël perìod dij Regn Combatent (475-221 a.C.):
 Esponent: Han Fei (280-233 a.C.)
 Concet sentraj: lege severe, podèj assolù dlë stat
 Anfluensa: unificassion dla Cin-a sota Qin Shi Huang

 Mohism 
Fondà da Mozi (470-391 a.C.):
 Concet sentraj: amor universal, utilità, pacifism
 But: eliminé le guère e lë spèrper
 Declin: dòp ël sécol III a.C.

 Tema filosòfich sentraj 

 L'òm e la società 
 Relassion: ij sinch rapòrt fondamentaj
 Educassion: amportansa dl'istrussion e dël meliorament personal
 Govern: virtù dël governant e benesse dël pòpol

 La natura e l'univers 
 Yin e Yang: prinsipi complementar
 Wu Xing: ij sinch element (tèra, feu, metal, eva, bòsch)
 Ciel e Tèra: relassion trilinear (Ciel-Tèra-Òm)

 L'ética e la moral 
 Virtù: svilup dle qualità moraj
 Dover: adempiment dij propri ròj sociaj
 Armonìa: balansi antra j'esigense diverse

 Métod e caraterìstiche 
La filosofìa cinèisa a presenta vàire caraterìstiche distintive:
 Enfasi an sla pràtica: a l'é pì amportant vive bin che speculé
 Olism: vision dël mond com n'ansem unì
 Storicità: atension a la stòria e a la tradission
 Contestualism: amportansa dël contest ant le decision moraj

 Svilup stòrich 

 Sinch Chërdent 
Le scòle filosòfiche ch'a son dësvlupasse prima dl'unificassion:
 Confucianism, Taoism, Legism, Mohism, Scòla dël Nòm

 Fusion Han 
Sota la dinastìa Han (206 a.C. - 220 d.C.):
 Confucianism a dventa l'ideologìa ofissial
 Sìntesi con element taoista e legista

 Neoconfucianism 
Arnassita dël Confucianism ant le dinastìe Song e Ming:
 Zhu Xi (1130-1200): sistemisassion dël neoconfucianism
 Wang Yangming (1472-1529): Confucianism dël cheur

 Anfluensa an sla coltura cinèisa 
La filosofìa cinèisa a l'ha anformà:
 Ël sistema educativ
 L'aministrassion pùblica
 L'art e la literatura
 La medzin-a tradissional
 L'architetura e l'urbanìstica

 Autor amportant 
 Confucio (551-479 a.C.)
 Laozi (sécol VI a.C.)
 Zhuang Zi (369-286 a.C.)
 Mencius (372-289 a.C.)
 Xunzi (313-238 a.C.)
 Han Fei (280-233 a.C.)
 Mozi (470-391 a.C.)
 Zhu Xi (1130-1200)
 Wang Yangming (1472-1529)

 Euvre fondamentaj 
 Anàlect ëd Confucio
 Tao Te Ching ëd Laozi
 Zhuang Zi
 Mencius
 L'Art dla Guèra ëd Sun Tzu
 Lìber dij Chërgiment

 Filosofìa cinèisa moderna 
Ij dësvlup recent:
 Ancontr con la filosofìa ossidental
 Tentativ ëd modernisassion dle tradission
 Arvalutassion dël Confucianism contemporani
 Contribù a la filosofìa global

 Vëdde ëdcò 
 Filosofìa oriental
 Confucianism
 Taoism
 Budism cinèis
 Stòria dla Cin-a

 Bibliografìa 
 Fung Yu-lan, Stòria dla filosofìa cinèisa, 1934
 Schwartz, B.I., Ël mond antich ëd la pensé cinèisa, 1985
 Graham, A.C., Disputé d'antich ëd la Cin-a, 1989

Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Cultura cinèisa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI