Ética deontològica

L'ética deontològica a l'é na teorìa etica normativa ch'a fortiss che la moralità d'un'assion a dipend da s'a conforma a 'd dover o a 'd prinsipi moraj. Ël tèrmin a ven dal grech deon (ël dovèj) e logos (studi). A l'é l'opòst dl'utilitarism, ch'a vàluta n'assion për soe conseguense.

 Tichëtte prinsipaj 
La deontologìa as caraterisa për:
 L'ideja che vàire assion a sio bon-e o grame an lor mideme, indipendentement da soe conseguense
 L'importansa dij dovèj e dj'obligassion moraj
 Ël valor assolù ëd vàire prinsipi moraj
 La responsabilità ëd fé lòn ch'a l'é giust, fin-a quand le conseguense a peulo esse pa ideaj

 Prinsipi fondamentaj 
 L'imperativ categòrich 
Immanuel Kant, ël filòsof pì amportant ëd costa tradission, a l'ha formulà l'imperativ categòrich coma la lege fondamental dla moralità:
 Fòrmula dl'universalità: "Agiss mach an manera che la volontà a peuda vorej che soa màssima a dventa na lege universal"
 Fòrmula dl'umanità: "Agiss an manera ëd traté l'umanità, tant an ti che ant j'àutri, sempe coma fin e mai mach coma mojen"
 Fòrmula dël regn dij fin: "Agiss coma s'ij prinsipi ëd toa assion a dovèisso dventé, për toa volontà, na lege universal ëd la natura"

 La diferensa an tra dovèj 
 Dovèj përfet: Obligassion ch'a l'han gnun-e ecession (es. "Dësmentia mai")
 Dovèj imperfet: Obligassion ch'a lasso dë spassi a la libertà 'd giudissi (es. "Giuta j'àutri")

 Caraterìstiche 
 Nen-consequensialism: La moralità a dipend nen mach dai risultà
 Assolutism moral: Vàire dovèj a son assolù e sensa ecession
 Rassionalism: La rason a l'é la sorgiss dij prinsipi moraj
 Formalism: A dà pì amportansa a la forma dël rasonament moral che al contnù

 Esempi 
 Ël dovèj ëd dì la vrità: Për un deontologista, as deuv sempe dì la vrità, fin-a se lòn a peul causé dël mal (për Kant, mentì a na përson-a ch'a serca 'd massene n'àutra a sarìa gram, combin ch'a peussa salvé na vita).
 Ël rispet dij dirit: Ij dirit uman a devo esse sempe rispetà, indipendentament da le conseguense utilitarie.

 Autri contributor 
Oltra a Kant, d'àutri filòsof a l'han contribuì a l'ética deontològica:
 W.D. Ross: A l'ha parlà dij "dovèj primàri" (fideltà, riparassion, gratitùdin, giustissia, beneficensa, automijorament, nen-fé 'd mal)
 John Rawls: Soa teorìa dla giustissia a l'ha 'd bas deontològiche, an butand la giustissia prima dl'eficassia

 Crìtiche 
Le prinsipaj crìtiche a la deontologìa a son:
 Rigidità: As peul mené a 'd situassion andoa ël rispet assolù dël dovèj a causà 'd conseguense catastròfiche
 Conflit dij dovèj: Còsa fé quand doi dovèj a son an conflit?
 Astratëssa: A peul esse tròp astràita da le situassion reaj e dai contest
 Ignoré le conseguense: A peul esse iresponsàbil ignoré completament j'efet ëd nòstre assion

 Difèise 
Ij difensor ëd la deontologìa a rëspondo che:
 La dignità uman-a a l'é sensa pressi e a deuv esse sempe rispetà
 A garantiss na base sicura për ij dirit uman
 A évita la strumentalisassion ëd le përson-e
 A preserva l'integrità moral ëd l'agent

 Aplicassion 
L'ética deontològica a l'é aplicà an vàire camp:
 Ética médica: Consens informà, rispet dl'autonomìa dël malavi
 Ética dël travaj: Obligassion dij dator ëd travaj vers ij dipendent
 Ética polìtica: Rispet dij dirit fondamentaj, ancheuj ant un regim d'utilità
 Giurisprudensa: L'ideja dël dirit natural e dij dirit inalienàbij

 Vos corelà 
 Deontologìa
 Immanuel Kant
 Ética normativa
 Imperativ categòrich
 Utilitarism
 Ética dle virtù
 Dovèj

 Arferiment 

Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Ética
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI