Filosofìa alman-a

La filosofìa alman-a a l'é la tradission filosòfica ch'a l'é dësvlupasse ant l'àrea almanòfona e an Àustria, da la fin dël sécol XVIII al di d'ancheuj. A l'é arnomà për soa profondità, sistematicità e për soe contribussion rivolussionarie a la metafìsica, a l'epistemologìa e a l'ética.

 Stòria e evolussion 
La filosofìa alman-a a peul esse dividùa an quatr perìod prinsipaj:
 Iluminism alman (sécol XVIII): Lessing, Herder
 Idealism alman (fin XVIII - prima mità XIX): Kant, Fichte, Schelling, Hegel
 Filosofìa dël sécol XIX (dòp Hegel): Schopenhauer, Nietzsche, Marx
 Filosofìa contemporania (sécol XX-XXI): fenomenologìa, teorìa crìtica, filosofìa analìtica

 Caraterìstiche generaj 
La filosofìa alman-a a presenta vàire element distintiv:
 Sistematicità: tendensa a creé ëd sistema filosòfich compless
 Profondità speculativa: anàlisi detajà dij problema fondamentaj
 Atension a la stòria: vision stòrica dël dësvlup dël pensé
 Anfluensa dla cultura musical e literaria: dialogh con j'àutre art
 Tension antra universalism e particolarism: problema dl'identità alman-a

 Scòle e corènt prinsipaj 

 Idealism alman 
Ël moviment pì amportant dla filosofìa alman-a:
 Immanuel Kant (1724-1804): Critica dla rason pura, idealism trassendental
 Johann Gottlieb Fichte (1762-1814): idealism sogetiv
 Friedrich Schelling (1775-1854): idealism ogetiv
 Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831): idealism assolù, dialética

 Romanticism filosòfich 
A arvërsa l'idealism e a valora l'emotività:
 Friedrich Schlegel (1772-1829): teorìa dël romanticism
 Novalis (1772-1801): misticism e poesìa

 Materialism e siense naturaj 
Arvërsa dl'idealism:
 Ludwig Feuerbach (1804-1872): critica dla religion
 Karl Marx (1818-1883): materialism stòrich
 Friedrich Engels (1820-1895): materialism dialétich

 Filosofìa dla vita 
Atension a la vita concreta e a l'esperiensa:
 Arthur Schopenhauer (1788-1860): voluntà 'd vive
 Friedrich Nietzsche (1844-1900): voluntà 'd podèj, superòm
 Wilhelm Dilthey (1833-1911): siense dlë spirit

 Fenomenologìa 
Studi dij fenòmen tal e qual as presento:
 Edmund Husserl (1859-1938): fondator dla fenomenologìa
 Martin Heidegger (1889-1976): Ésser e temp
 Max Scheler (1874-1928): fenomenologìa dij valor

 Scòla 'd Frankfurt 
Teorìa crìtica dla società:
 Theodor Adorno (1903-1969): dialética negativa
 Max Horkheimer (1895-1973): rason strumental
 Herbert Marcuse (1898-1979): unidimensionalità
 Jürgen Habermas (1929-): agì comunicativ

 Tema filosòfich sentraj 

 La rason e sò lìmit 
 Critica dla rason pura (Kant)
 Rason strumental (Horkheimer)
 Rason comunicativa (Habermas)

 La libertà 
 Libertà com autonòmìa (Kant)
 Libertà com arconossiment (Hegel)
 Libertà ant na società capitalista (Marx)

 La stòria 
 Vision teleològica dla stòria (Hegel)
 Materialism stòrich (Marx)
 Crìtica dël progress (Adorno)

 La tecnologìa 
 L'Ésse e la técnica (Heidegger)
 La tecnologìa com ideologìa (Habermas)

 Autor amportant 
 Immanuel Kant (1724-1804)
 Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831)
 Arthur Schopenhauer (1788-1860)
 Karl Marx (1818-1883)
 Friedrich Nietzsche (1844-1900)
 Edmund Husserl (1859-1938)
 Martin Heidegger (1889-1976)
 Theodor Adorno (1903-1969)
 Jürgen Habermas (1929-)

 Euvre fondamentaj 
 Critica dla rason pura ëd Kant (1781)
 Fenomenologìa dlë spìrit ëd Hegel (1807)
 Ël mond com voluntà e representassion ëd Schopenhauer (1818)
 Ël capital ëd Marx (1867)
 Parèj a l'ha parlà Zarathustra ëd Nietzsche (1883)
 Ésse e temp ëd Heidegger (1927)
 Dialética dl'iluminism d'Adorno e Horkheimer (1944)
 Teorìa dl'agì comunicativ ëd Habermas (1981)

 Anfluensa 
La filosofìa alman-a a l'ha avù n'anfluensa enorm:
 An sla filosofìa fransèisa (Sartre, Foucault, Derrida)
 An sla filosofìa italian-a (Gentile, Croce)
 An sla psicologìa (Freud, Jung)
 An sla sociologìa (Weber)
 An sla teologìa (Bultmann, Tillich)

 Filosofìa alman-a contemporania 
Ij dësvlup recent:
 Peter Sloterdijk (1947-): antropologìa filosòfica
 Jürgen Habermas (1929-): teorìa dl'agì comunicativ
 Axel Honneth (1949-): teorìa dël arconossiment
 Byung-Chul Han (1959-): critica dla società dle prestassion

 Vëdde ëdcò 
 Idealism alman
 Fenomenologìa
 Scòla 'd Frankfurt
 Filosofìa ossidental
 Iluminism alman

 Bibliografìa 
 Schnädelbach, H. Filosofia in Germania 1831-1933, 1983
 Safranski, R. Romanticismo. Una questione tedesca, 2007
 Habermas, J. Il discorso filosofico della modernità, 1985

Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Stòria dla filosofìa
Categorìa:Cultura alman-a
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI