Determinism

Ël determinism a l'é na posission filosòfica ch'a fortiss che tùit j'event, comprèise le decision uman-e e j'assion, a son determinà da càuse precedent. Second costa vision, ël futur a l'é completament determinà dal present conforma a le lege dla natura, e gnente a peul sucede d'autrament.

 Definission 
Ël determinism a peul esse definì com:
 La teorìa che tùit j'event a son causà da event precedent
 La credensa che ël futur a l'é completament determinà dal present
 La posission che a-i é mach un possìbil cors dj'event
 La negassion dël cas ver e dla libertà uman-a

 Stòria 

 Antichità 
 Demòcrit e j'atomista: tut a l'é determinà dal moviment dj'àtom
 Stoicism: determinism còsmich e destin
 Aristòtil: a diferensia antra necessità e possibilità

 Età moderna 
 Baruch Spinoza: determinism assolù e panteism
 Pierre-Simon Laplace: demòni laplassian e determinism sientìfich
 Isaac Newton: mecanicism e determinism fìsich

 Età contemporania 
 Albert Einstein: "Dé a gioga pa ai dà"
 Sigmund Freud: determinism psìchich
 B.F. Skinner: determinism comportamentalista

 Tipo ëd determinism 

 Determinism causaj 
Tùit j'event a son causà da event precedent conforma a lege naturaj:
 Determinism fìsich
 Determinism chìmich
 Determinism biològich

 Determinism sientìfich 
La siensa a peul an prinsìpi predì e spieghé tùit j'event:
 Mecanicism newtonian
 Determinism laplassian
 Redussionism sientìfich

 Determinism psìchich 
Le decision uman-e a son determinà da process mentaj:
 Determinism freudian
 Determinism cognitiv
 Determinism neuro-sientìfich

 Determinism stòrich 
J'event stòrich a son determinà da fator sociaj e econòmich:
 Materialism stòrich (Marx)
 Determinism econòmich
 Determinism cultural

 Argoment a favor 

 Argoment sientìfich 
 Sucess dle predission sientìfiche
 Regolarità osservà ant la natura
 Eficassia dla siensa aplicà

 Argoment lògich 
 Prinsìpi ëd rason sufissenta (Leibniz)
 Necessità lògica dle relassion ëd càusa-efet
 Coerenza dël real

 Argoment metafìsich 
 Unità e coerenza dël real
 Impossibilità dël cas assolù
 Compatibilità con la vision d'un univers ordinà

 Crìtiche e problema 

 Lìber arbitri 
Ël problema prinsipal dël determinism:
 Compatibilism: determinism e libertà a son compatìbij
 Incompatibilism: determinism e libertà a son incompatìbij
 Libertarianism: arfuda ël determinism për salvé la libertà

 Mecànica quàntica 
La siensa moderna a buta an discussion ël determinism:
 Prinsìpi d'indeterminassion ëd Heisenberg
 Natura probabilìstica dij fenòmen quàntich
 Débat Einstein-Bohr

 Cas e spontaneità 
 Esistensa ëd fenòmen aleatòri
 Emergensa ëd proprietà neuve
 Creatività e novità

 Determinism e religion 

 Predestinassion 
 Determinism teològich
 Débat an sla predestinassion
 Problema dël mal an un mond determinà

 Providensa 
 Vision ëd Dé ch'a guerna l'univers
 Compatibilità antra determinism e libertà divin-a
 Determinism e miràcoj

 Implicassion 

 Responsabilità moraj 
Coma a peulo j'esse uman esse responsàbij an un mond determinà?
 Compatibilism: responsabilità basà an sla coerensa interna
 Determinism dur: negassion dla responsabilità moral
 Alternative: responsabilità com funsion social

 Siense uman-e 
 Determinism an psicologìa
 Determinism an sociologìa
 Determinism an economìa

 Drit e giustissia 
 Sistema giudissiari ant un mond determinà
 Punission e determinism
 Reabilitassion an leu dël castigh

 Autor amportant 
 Demòcrit (ca. 460-370 a.C.)
 Baruch Spinoza (1632-1677)
 Pierre-Simon Laplace (1749-1827)
 Arthur Schopenhauer (1788-1860)
 Sigmund Freud (1856-1939)
 Albert Einstein (1879-1955)

 Euvre fondamentaj =
 Ética ëd Spinoza
 Sagi an sla filosofìa dla probabilità ëd Laplace
 L'interpretassion dij seugn ëd Freud
 Débat Einstein-Bohr an sla mecànica quàntica

 Vëdde ëdcò 
 Lìber arbitri
 Compatibilism
 Cas
 Mecanicism
 Predestinassion
 Materialism

 Bibliografìa 
 Laplace, P.S., Sagi filosòfich an sla probabilità, 1814
 Spinoza, B., Ética, 1677
 Kane, R., The Significance of Free Will, 1996

Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Ética
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI