Rej ëd computer

Na rej ëd computer (an anglèis computer network) a l'é n'ansem ëd dispositiv ëd càlcol colegà tra 'd lor për condivide risòrse, anformassion e servissi. Colegà via mojen fìsich (fij, fibre òtiche) o sensa fil (Wi-Fi, Bluetooth), ste rej a përmëtto la comunicassion global (es. Internet) o local (es. LAN). Ij protocòj prinsipaj a son TCP/IP, Ethernet, e HTTP, con aplicassion che van da la navigassion web a la gestion ëd dat an temp real.

 Stòria   
 Ani 1960: ARPANET, predecessor d'Internet, a colega università e sentr d'arserca an USA.  
 Ani 1970: Introdussion dël TCP/IP për standardisé la comunicassion antra rej diferente.  
 Ani 1980: Espansion dle LAN (Local Area Network) con Ethernet e token ring.  
 1991: La World Wide Web a lansa l'usagi pùblich d'Internet.  
 Ani 2000: Advent dle rej sensa fil (Wi-Fi) e rèj mobij (3G/4G).  
 Al di d'ancheuj: 5G, IoT (Internet of Things), e rej definìe da software (SDN).  

 Strutura e Component   
Na rej a comprend:  
 Dispositiv: Computer, server, router, switch, firewall.  
 Mojen ëd transmission: fij UTP, fibre òtiche, onde radio.  
 Protocòl: Regole për ël traspòrt dij dat (es. TCP, UDP, HTTP).  
 Servissi: DNS (trasformassion ëd nòm an adrësse IP), DHCP (assignassion d'adrësse).  
 Topologìa: Configurassion fìsica o lògica (es. stèila, bus, mesh).  

 Tipologìe   
1. PAN (Personal Area Network): Colegament curt (es. Bluetooth ant smartphone e auricolar).  
2. LAN (Local Area Network): Rej locaj (es. ufissi, scòle).  
3. WAN (Wide Area Network): Rej estèise (es. Internet).  
4. MAN (Metropolitan Area Network): Rej ëd sità (es. fibra òtica municipal).  
5. VPN (Virtual Private Network): Colegament sicur an tra rej pùbliche.  

 Usagi Pràtich   
 Internet: Acess a sit web, email, e streaming.  
 Amprese: Gestion ëd risòrse condivise (archivi, stampante).  
 Educassion: Piataforme d'e-learning e colaborassion an ligna.  
 IoT: Contròl ëd ca inteligenta, sensor industriaj.  

 Avantagi e Svantagi   
 Avantagi:  
 Condivision ëd risòrse: Stampant, archivi, e conession.  
 Comunicassion: Messagìstica, video-càuss.  
 Acess remot: Travajé da ca ò viagi.  
 Svantagi:  
 Sicurëssa: Atach hacker, virus, e violassion ëd dat.  
 Còst: Instalassion e manteniment ëd l'infrastruture.  
 Dipendensa: Vulnerabilità a le fale ëd rej.  

 Evolussion Tecnològica   
 Ani 1990: Passagi a le rej Ethernet a 100 Mbps.  
 Ani 2010: Cloud computing e virtualisassion ëd rej.  
 Al di d'ancheuj:  
 5G: Velocità àute e latensa bassa për aplicassion crìtiche.  
 IA ant le rej: Gestion automàtica dël tràfich.  
 Blockchain: Sicurëssa decentralisà për transassion.  

 Vardé ëdcò   
 Internet  
 Protocol TCP/IP  
 LAN  
 Sicurëssa anformàtica  

 Arferiment   
 Tanenbaum, A. S. (2011). *Computer Networks*. Pearson.  
 Comer, D. (2018). *The Internet Book*. CRC Press.  
 RFC 791 * Internet Protocol (1981). IETF.  

 Ligam estern   
 Sit ëd l'IETF (Internet Engineering Task Force)  
 Guida a le rej ëd Cisco  
 Modèl OSI (Wikipedia)  

Categorìa:Informàtica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI