Causalità

La causalità a l'é un concet filosòfich fondamental ch'a descriv la relassion antra na càusa e sò efet, andoa che la càusa a contribuiss a prodùe l'efet. A l'é un dij prinsipi pì amportant dla filosofìa, dla siensa e dël pensé ordinari.

 Definission 
La causalità a peul esse definìa com:
 La relassion antra doi event andoa che un (la càusa) a contribuiss a prodùe l'àutr (l'efet)
 Ël prinsipi second ël qual tute le còse a l'han na càusa
 La conession necessaria antra event ch'a mena da un a l'àutr

 Stòria dël concet 

 Filosofìa antica 
 Aristòtil: a l'ha identificà quatr tipo ëd càusa (material, formal, eficient, final)
 Platon: a l'ha discutù ël ròl dle Ideje com càuse
 Stoicism: determinism e concatenassion universal dle càuse

 Filosofìa medieval 
 Tomà d'Aquin: a l'ha dësvlupà le preuve dl'esistensa ëd Dé basà an sla causalità
 Vielm ëd Occam: a l'ha semplificà la teorìa dla causalità

 Filosofìa moderna 
 David Hume: a l'ha butà an discussion la nossion ëd necessità causal
 Immanuel Kant: a l'ha arformà la causalità com categoria a priori
 Gottfried Leibniz: prinsipi ëd rason sufissenta

 Filosofìa contemporania 
 Bertrand Russell: a l'ha criticà ël concet ëd càusa
 Wesley Salmon: a l'ha dësvlupà na teorìa processual dla causalità
 David Lewis: contrafatual e teorìa dla causalità

 Teorìe dla causalità 

 Teorìa regolarista (Hume) 
 La causalità a l'é na regolarità osservà
 A-i é pa ëd necessità metafìsica
 Contiguità, precedensa temporal e congiunsion costanta

 Teorìa contrafatual (Lewis) 
 Na càusa a l'é cheicòs che, s'a fussa nen sucedù, l'efet a sarìa nen sucedù
 Anàlisi dij cas contrafatuaj
 Dipendensa contrafatual

 Teorìa processual (Salmon) 
 La causalità a l'é un process ëd trasmission ëd proprietà
 Ligne ëd càusa
 Process causaj

 Teorìa dël mecanism (Machamer, Darden, Craver) 
 La causalità a l'é prodovùa da mecanism sot-stant
 Part e atività
 Organisassion e funsionament

 Le quatr càuse d'Aristòtil 

 Càusa material 
 La materia da la qual cheicòs a l'é fàit
 Esempi: ël bronz ëd na statua

 Càusa formal 
 La forma o ël model ëd cheicòs
 Esempi: ël proget ëd n'edifissi

 Càusa eficient 
 La sorgiss dël cambiament o dël moviment
 Esempi: l'artisan ch'a fà na statua

 Càusa final 
 Ël but o la finalità
 Esempi: la salute com but dël médich

 Problema filosòfich 

 Ël problema d'Hume 
 A-i é na necessità real ant la relassion causal?
 Nòstre anferense causaj a son giustificà?
 La natura dla conossensa causal

 Causalità e determinism 
 Tuti j'event a son determinà da soe càuse?
 A-i é d'event sensa càusa?
 Causalità e lìber arbitri

 Causalità an mecànica quàntica 
 Ij fenòmen quàntich a son determinà?
 A-i é d'efet sensa càusa?
 La question dla località

 Aplicassion 

 An siensa 
 La causalità com fondament dël métod sientìfich
 Speriment e relassion ëd càusa-efet
 Causalità e corelassion

 An drit 
 Càusa giurìdica e responsabilità
 Relassion causal antra assion e dann
 Causalità e colpa

 An psicologìa 
 Përcession dla causalità
 Anferense causaj ant ël pensé ordinari
 Causalità e atribussion

 Causalità e temp 

 L'efet dla càusa 
 La càusa a dev ven-e prima dël efet?
 A-i é d'efet ch'a ven-o prima ëd soe càuse?
 Causalità e viagi ant ël temp

 Causalità an relatività 
 L'órdin causal e la relatività special
 Con ëd fasson local e global
 Causalità e con ëd fasson

 Autor amportant 
 Aristòtil (384-322 a.C.)
 David Hume (1711-1776)
 Immanuel Kant (1724-1804)
 John Stuart Mill (1806-1873)
 Bertrand Russell (1872-1970)
 Wesley Salmon (1925-2001)
 David Lewis (1941-2001)

 Euvre fondamentaj 
 Sagi an sla natura uman-a ëd Hume
 Crìtica dla rason pura ëd Kant
 Ël problema dla causalità ëd Russell
 Causalità e spiegassion ëd Salmon

 Vëdde ëdcò 
 Determinism
 Lìber arbitri
 Corelassion
 Necessità
 Fìsica quàntica

 Bibliografìa 
 Hume, D., Sagi an sla natura uman-a, 1739-1740
 Kant, I., Crìtica dla rason pura, 1781
 Salmon, W., Causalità e spiegassion, 1998

Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Epistemologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI