Unix

Unix a l'é un sistema Operativ multitasking e multiutent dësvlupà ai Bell Labs dël 1969 da Ken Thompson, Dennis Ritchie, e d'àutri. A l'ha arvolussionà l'anformàtica modern-a an anspirand sistema com Linux, macOS, e BSD. Unix a l'é arnomà për soa portabilità, strutura modular, e filosofìa "tut a l'é n'archivi" (everything is a file). A l'é stàit un dij prim sistema a dovré ël lengagi C e a stabilì lë standard POSIX.

 Stòria   
 1969: Primi dësvlup ëd Unix ai Bell Labs, an dovrand un PDP-7.  
 1971: Prima edission pùblica (Unix Version 1), con shell e utilità base.  
 1973: Arscrission an C, ch'a përmet ëd porté Unix su d'àutre piataforme.  
 1977: Nàssita ëd BSD (Berkeley Software Distribution), na variant académica.  
 1983: Standardisassion POSIX për garantì compatibilità antra sistema Unix-like.  
 Ani 1990: Guèra dij sistema Unix proprietari (Solaris, AIX, HP-UX).  
 Al di d'ancheuj: Eredità viventa an Linux, macOS, e jopen source''.  

 Strutura e Component   
Unix a l'é organisà an:  
 Kernel: Gestiss l'hardware, ij process, e la memòria.  
 Shell: Antërfacia ëd riga ëd comand (es. Bash, Korn Shell).  
 Utilità: Programa base (es. `ls`, `grep`, `awk`) ch'a travajo ansema via pipe (`|`).  
 Sistema d'archivi: Gerarchìa unificà (/, /bin, /home) e tut tratà com archivi (anche ij dispositive).  
 Lengagi C: Strument prinsipal për dësvlupé aplicassion e midem Unix.  

 Variant   
 Sistema BSD: FreeBSD, OpenBSD, NetBSD (derivà dal còdes ëd Berkeley).  
 Sistema comerciaj: Solaris (Oracle), AIX (IBM), HP-UX (Hewlett-Packard).  
 Unix-like: Linux, macOS (basà su Darwin/BSD), MINIX.  
 Standard: POSIX, ch'a definiss j'API për sistema compatìbij.  

 Usagi   
 Server: Gestì rej, database, e servissi crìtich (es. internet a deuvra motobin Unix-like).  
 Workstation: An ambient sientìfich e d'angigneria.  
 Dispositiv embedded: Router, sistema ëd control industriaj.  
 Educassion: Base për amprende la programassion e ij sistema operativ.  

 Avantagi e Svantagi   
 Avantagi:  
 Stabilità: Session ëd servissi ëd longa durà.  
 Sicurëssa: Mecanism avansà ëd contròl d'acess.  
 Flessibilità: Personalisàbil për minca bisògn.  
 Svantagi:  
 Complessità: Curva d'amprendiment àuta për prinsipiant.  
 Fragmentassion: Concorrensa antra variant comerciaj.  

 Evolussion Tecnològica   
 Ani 1980: Nàssita dij sistema System V e BSD coma standard concorent.  
 Ani 1990: Guèra tra sistema Unix proprietari e l'avent ëd Linux.  
 Al di d'ancheuj:  
 Sistema ìbrid: macOS ch'a uniss BSD, Mach, e Aqua GUI.  
 Cloud''': Linux e BSD coma base për servissi an ligna.  

 Vardé ëdcò   
 Linux  
 BSD  
 POSIX  
 Ken Thompson  
 Dennis Ritchie  

 Arferiment   
 Ritchie, D. M. (1984). *The Evolution of the Unix Time-sharing System*. AT&T Bell Laboratories.  
 Kernighan, B. W. (2019). *Unix: A History and a Memoir*. Independently Published.  

 Ligam estern   
 The Unix Heritage Society  
 Stòria ëd Unix (Bell Labs)  

Categorìa:Informàtica
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI