Metafìsica

La metafìsica a l'é na branca central dla filosofìa ch'a studia la natura dla realtà fondamental. Ël nòm a ven dal grech "μετὰ τὰ φυσικά" (meta ta physika), ch'a veul dì "dòp la fìsica", ma a l'é stàit dàit për cas a j'euvre d'Aristòtil ch'a j'ero classifià dòp cole an sla natura.

 Etimologìa e orìgin 
Ël termo "metafìsica" a l'é stàit conià da Andrònich ëd Ròdi ant ël sécol I a.C., ch'a l'ha butà j'euvre d'Aristòtil an sël "l'é an tant che a l'é" dòp cole an sla natura (fìsica) ant l'ordinament dij lìber. Për sòn a l'han ciamaje "metà-fìsica". Aristòtil a l'ha mai dovrà sto termo, a disìa "filosofìa prima".

 Definission 
La metafìsica as ciama ëd rësponde a le question fondamentaj:
 "Lòn ch'a l'é ch'a esist për da bon?"
 "Che tipo ëd còse a-i son?"
 "Coma a son organisà le còse ch'a esisto?"

 Stòria 

 Antichità 
 Aristòtil: a l'ha definì la metafìsica coma la siensa dl'é "an tant che a l'é"
 Platon: teorìa dle Ideje, realtà trassendent
 Plotino: neoplatonism, l'Un com prinsipi dla realtà

 Età medieval 
 Tomà d'Aquin: síntesi antra Aristòtil e teologìa cristian-a
 Duns Scòto: distinsion antra essensa e esistensa
 Vielm ëd Occam: nominalism e semplificassion

 Età moderna 
 René Descartes: dualism ëd sostansa (ment e materia)
 Baruch Spinoza: monism, Dé com sostansa ùnica
 Gottfried Leibniz: mònade e armonìa prestabilìa

 Età contemporania 
 Martin Heidegger: crìtica dla metafìsica tradissional
 Alfred North Whitehead: filosofìa dël process
 Willard Van Orman Quine: metafìsica naturalisà

 Tema prinsipaj 

 Ontologìa 
L'ontologìa a l'é la part dla metafìsica ch'a studia l'é e soe categorìe:
 Sostansa e atribut
 Universaj e particolar
 Possìbil e real
 Necessari e contingent

 Causałità 
Ël rapòrt ëd càusa e efet:
 Teorìe clàssiche dla causałità
 Determinism e lìber arbitri
 Regularità e necessità

 Spassi e temp 
La natura dlë spassi e dël temp:
 Spassi e temp assolù o relativ?
 Relatività e metafìsica
 La natura dël cambiament

 Identità e cangiament 
Coma le còse a peulo cangé e resté le mideme:
 Problema dij navij ëd Teséo
 Identità personal
 Persistensa ant ël temp

 Scòle ëd pensé 

 Realism 
A fortiss che le còse a esisto independent da nòstra ment:
 Realism metafìsich
 Realism sientìfich

 Idealism 
A sosten che la realtà a l'é fondà an sla ment o an sj'ideje:
 Idealism sogetiv (Berkeley)
 Idealism assolù (Hegel)

 Materialism 
A fortiss che tut a l'é materia o process materiaj:
 Materialism redutiv
 Materialism eliminativ

 Dualism 
A sosten che a-i son doi tipo ëd sostansa:
 Dualism cartesian (ment e materia)
 Dualism proprietà

 Métod metafìsich 
 Anàlisi concetual
 Argomentassion a priori
 Fenomenologìa
 Esperiment mentaj
 Anàlisi dël lengagi ordinari

 Critiche a la metafìsica 
 David Hume: empirism e crìtica dij concet metafìsich
 Immanuel Kant: lìmit ëd la rason pura
 Positivism lògich: metafìsica com nonsens
 Ludwig Wittgenstein: metafìsica com maladìa dël lengagi

 Metafìsica contemporania 
La metafìsica a l'ha avù na rinassita ant ël sécol XX:
 Metafìsica analìtica (David Lewis, Saul Kripke)
 Metafìsica dël process (Alfred North Whitehead)
 Metafìsica feminista
 Metafìsica aplicà

 Metafìsica e siensa 
Ël rapòrt antra metafìsica e siensa a l'é complicà:
 Metafìsica com fondament dla siensa
 Metafìsica e fìsica quàntica
 Metafìsica e teorìa dl'evolussion

 Autor amportant 
 Aristòtil (384-322 a.C.)
 Tomà d'Aquin (1225-1274)
 René Descartes (1596-1650)
 Gottfried Leibniz (1646-1716)
 Immanuel Kant (1724-1804)
 Martin Heidegger (1889-1976)
 Willard Van Orman Quine (1908-2000)
 David Lewis (1941-2001)

 Euvre fondamentaj 
 Metafìsica d'Aristòtil
 Meditassion metafìsiche ëd Descartes
 Critica dla rason pura ëd Kant
 Esse e temp ëd Heidegger
 La salvëssa dij fenòmen ëd Quine

 Vëdde ëdcò 
 Ontologìa
 Epistemologìa
 Cosmologìa
 Filosofìa dla ment
 Teologìa natural

 Bibliografìa 
 Aristòtil, Metafìsica
 Heidegger, M., Che còsa a l'é la metafìsica?, 1929
 Lowe, E.J., A Survey of Metaphysics, 2002

Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI