Cotel

Un cotel a l'é n'utiss o n'arma curta a na sola lama tajanta fissà a un man-e. A l'é un dj'oget pì vej e universaj creà da l'òm, dovrà për vàire fin: da travaj, da cusin-a, da cà, e coma arma da dësfèisa o da combatiment.

 Descrission 
Un cotel a l'é generalment formà da:
 Na lama: A peul esse fissa o pieghèivola. A peul avèj un sol fil tajant o doi.
 Un man-e (man-i): Andoa as ten.
 Un mecanism ëd bloccagi (për ij cotej pieghèivoj).

Ij material pì dovrà a son l'assel për la lama (inox, carbòni, damasch) e 'l bòsch, la plàstica, l'òss o 'l metal për ël man-e.

 Stòria 
Ij prim cotej a son ëstàit dël Paleolìtich, fàit ëd pera (sìles, ossidian-a). A l'Età dël bronz e dël fer a ven-o le lame metàliche. Ant ël Medi ev e ant ël Renassiment, ël cotel a dventa n'utiss fondamental për tuti e n'arma portàti comun. A l'época moderna, a riva la standardisassion e la produssion ëd massa.

 Sòrt ëd cotej 
A-i son vàire categorìe:

 Utiss da travaj 
 cotel da travaj: Multifonsion për j'ovrié.
 cotel da bòsch (whittling knife): Për intajé.
 cotel da survivor: Robust, për le campagne.

 Da cusin-a 
 cotel da chef: Për tajé e trité.
 cotel da pan: Con lama ondolà.
 cotel da sfilé: Për dëspelé e disseché.

 Da ca e da pësca 
 cotel da ca: Për dëspelé e disseché.
 cotel da pësca: Për sfilé ij pess.

 cotej tàtich e da combat 
 cotel da combatiment: Progetà për ël combatiment (es. KA-BAR).
 cotel tàtich: Për fòrse ëd polissìa e spéciaj.
 cotel a gavet: Cit, për stërmelo.

 Pieghèivoj 
 cotel a seradura: Con un mecanism ch'a blocca la lama duverta.
 cotel a mòla: Ch'as duverta sgacand un boton.
 cotel a leva: Ch'as duverta con na leva.

 Produssion 
La produssion a peul esse:
 Artisanal: Da 'd magìster cotlé, ch'a fà un cotel ùnich.
 Industriaj: Produvù an serie.
 DIY (Do It Yourself): Chit che as lo fàbrica.

 Coltura e sìmboj 
Ël cotel a l'é motobin present ant la coltura:
 Ant le tradission: Regal dël cotel a smija 'n maléuguri, ma a peul esse neutralisà dand na moneda an cambi.
 Ant l'aràldica: A rapresenta la prontëssa, la giustissia.
 Ant la literatura e 'l cine: L'arma dl'eroe o 'd l'antagonista.
 Ant la religion: Usà an vàire rituaj.

 Legalità 
Avèj e porté un cotel a l'é regolà da lej motobin strèite an vàire pais. An Italia:
 Ij cotej con lama pieghèivola a son considerà arme.
 Ij cotej con lama fissa a peulo portesse con na bon-a rason (es. për ël travaj, la ca).
 As peulo nen porté an pùblich dle lame ch'a sio motobin longhe o ch'a sio fàite për fé 'd dann.

 Manutension 
Për mantnì un cotel an bon ëstat:
 Molé regolarment la lama.
 Lubrifiché ij mecanism (për ij pieghèivoj).
 Netié la lama dòp l'usagi.
 Mantnilo sùit për evité la rusna.

 cotel piemontèis 
Ël Piemont a l'ha 'd nòm specìfich për vàire sòrt 'd cotej:
 Ghinivard (o ginevrino): Cit cotel pieghèivol.
 Patè (o patela): Cotel da cusin-a con man-e 'd bòsch.
 Rasor': Cotel da barbé.

 Vos corelà 
 Cotel
 Pugnal
 Assel
 Utiss
 Arma bianca

 Arferiment 

Categorìa:Utiss
Categorìa:Arm
Categorìa:Cusin-a
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI