Rissiò

Un rissiò (da l'anglèis rickshaw, ch'a ven dal giaponèis jinrikisha 人力車, "veicol a fòrsa uman-a") a l'é un veicol a doi o tre roe tirà a man o a biciclëtta, dovrà për ël traspòrt ëd passegé. A l'é nassù an Asia e a l'é dventà 'n sìmbol dël traspòrt urban a cost bass ant vàire sità dël mond, dzortut ant ij pais an via dë svilup.

 Stòria 
Ël rissiò a l'é stàit anventà an Giapon dël 1869 da l'american Jonathan Scobie (o, second d'àutri, dal giaponèis Izumi Yosuke). A l'era na version modernisà dle portantin-e, pensà për trasporté ij foresté për le sità giaponèise. Ël sucess a l'é stàit imedià e a l'é spantiasse an pressa an Cin-a, India, e an tuta l'Asia sud-oriental.

Ant la prima mità dël sécol ch'a fa XX, ij rissiò tirà a man a son ëstàit gradualment sostituì dai rissiò a biciclëtta (cycle rickshaw, pedicab, becak), pì efissient e men faticos. Ancheuj, an vàire part, a son comparì 'dcò ij rissiò elétrich (e-rickshaw), alimentà a baterìe.

 Sòrt 'd rissiò 
 Rissiò a man (hand-pulled rickshaw) 
Tirà diretament da na përson-a ch'a cor. A l'é motobin faticos e a l'é peui stàit bandì an vàire sità për motiv umanitari. As vëdd ancora an quàich leu stòrich o turìstich.

 Rissiò a biciclëtta (cycle rickshaw, pedicab) 
Con na biciclëtta modificà: ël condutor a pEdala e a tira na cabin-a për ij passegé. A l'é 'l tipo pì comun ant l'Asia e an vàire part dël mond. A esisto 'd version a tre roe (doe daré) o doe roe.

 Rissiò motorisà (auto rickshaw, tuk-tuk) 
Un mojen a tre roe con motor a combustion (sovens a doi temp). A l'é motobin difus an India (autorickshaw), Thailandia (tuk-tuk), e an àutri pais asiàtich.

 Rissiò eletrich (e-rickshaw) 
Version moderna alimentà a eletricità, sempe pì comun përché a l'é pì silensios e a produv nen d'emission locaj.

 Utilisassion ant ël mond 
 India: ij rissiò a biciclëtta a son motobin comun, ma a son ëstàit bandì an vàire sità grande për ël problema dël tràfich. J'auto rickshaw a son ël mojen pì dovrà për ij curt viagi urban.
 Bangladesh: Dhaka a l'é la sità con ël pì grand nùmer ëd rissiò a biciclëtta dël mond (apopré 400.000).
 Thailandia: ij tuk-tuk a son n'atrassion turìstica e un mojen 'd traspòrt comun.
 Cin-a: ij rissiò a man a son pà pì dovrà, ma a-i son vàire rissiò a biciclëtta e elétrich ant le sità cite.
 Euròpa e Amèrica dël Nòrd: ij "pedicab" a son dovrà dzortut për ël turism, an sità com New York, Londra, e Paris.

 Impat sossial e econòmich 
Ël rissiò a l'ha 'n rol dobi:
 Font 'd travaj: a dà 'd travaj a milion ëd përson-e pòvre ch'a l'han gnun-e àutre competense.
 Sfrutament: ij condutor (rickshaw wallah) a vivo an condission motobin dure, con dij salari motobin bass e orari faticos.

An vàire pais, a son an cors djë sfòrs për amelioré le condission ëd travaj e modernisé la flòta con dij veicoj elétrich.

 Controversie 
An vàire sità, ij rissiò a biciclëtta a son contestà përchè:
 A ralento 'l tràfich.
 A càuso d'incident.
 A son considerà 'n sìmbol ëd povertà e 'd retrocession.
 A l'han un efet negativ an sla salute dij condutor.

Parèj, vàire aministrassion locaj a l'han limità o proibì soa sircolassion ant le zòne sentraj.

 Rissiò e coltura 
Ël rissiò a l'é present ant la literatura, ël cine e l'art coma sìmbol:
 Dël colonialism e dle relassion ëd podèj.
 Dla povertà e dla lòta për la sopravivensa.
 Dël cangiament sossial ant le sità asiàtiche.

A l'é 'dcò un element caraterìstich dël paisagi urban ëd vàire sità asiàtiche.

 Vëdde 'dcò 
 Tuk-tuk
 Pedicab
 Traspòrt urban
 Veicol a propulsion uman-a

 Arferiment 



 Ligure esterne 
 Institute for Transportation & Development Policy – Cycle Rickshaws in Urban India

Categorìa:Traspòrt
Categorìa:Asia
Categorìa:Tecnologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI