AIDS

L'AIDS (Sìndrom d'Imunodeficiensa Acquisìa) a l'é na condission causà dal Virus ëd l'Imunodeficiensa Uman-a (HIV). A bloca gradualment ël sistema imunitari, rendend ël còrp vulneràbil a anfession e maladìe ch'a riesso nen a colpì con un sistema imunitàri san. Sensa tratament, l'AIDS a peul esse mortal.  

 Stòria 

L'AIDS a l'é stàit identificà për la prima vira ant j'agn 1980, cand ëd cas dròlo ëd polmonite e sarcòma ëd Kaposi a son ëspantiasse ant le përson-e omosessuaj e tossicòman an jë Stat Unì. Dël 1983, ij siensià Françoise Barré-Sinoussi e Luc Montagnier a l'han isolà l'HIV, ël virus responsàbil. Ant ël 2008, a l'han vagnà ël Premi Nobel për la Medzin-a. La pandemìa a l'ha causà pi ëd 40 milion ëd mòrt an tut ël mond.

 Transmission 

L'HIV as trasmëtt për mojen ëd:
 Contat sessual (vaginal, anal, oral) sensa preservativ.
 Sangh contaminà (scàmbi d'uje, trasfusion nen sicure).
 Da mare a fieul durant la gravidansa, ël part o l'alimentassion.
 D'utiss nen sterij (rasor, strument médich).

Atension: L'HIV as trasmëtt pa për aria, saliva, contat, o bagn.

 Progression da HIV a AIDS 

 Anfession inissial: Sìntom simil a na influensa (frev, gangi infiamà) 2-4 sman-e dòp l'esposission.
 Fase crònica: Sensa sìntom për agn, ma ël virus a dëstrùv ij globoj bianch CD4.
 AIDS: Cand ël nùmer ëd CD4 a cala sota 200 célule/mm³ o a comparisso anfession oportuniste (es. polmonite da Pneumocystis??, toxoplasmosi, tubercolosi).

 Sìmptom ëd l'AIDS 

 Frev e sudor noturn për pi ëd un méis.
 Pèrdita ëd péis e 'd fòrsa.
 Diarea crònica.
 Erosion ëd la pel (es. sarcòma ëd Kaposi).
 Anfession grav ch'as ripeto.

 Diagòstich 

 Test HIV: Esam dël sangh për trové anticorp o antìgen dël virus.
 Cont ëd CD4: Për valuté ël sistema imunitari.
 Càrich viral: Për misuré la quantità ëd virus ant ël sangh.

 Tratament 

La Terapìa Antiretroviral (ART) a combin-a vàire meisin-e për:
 Bloché la replicassion dël virus.
 Arcupéré ël sistema imunitari (aument dij CD4).
 Evité la transmission a d'àutri.

Esempi ëd meisin-e: Tenofovir, Efavirenz, Dolutegravir.
Atension: L'ART a va pijà për tuta la vita, ma a consent na speransa ëd vita normal.

 Prevension 

 Preservativ: Usé për minca rapòrt sessual.
 PrEP (Profilassi Pre-Esposission): Meisin-e për chi a l'ha arzigh d'esposission.
 PEP (Profilassi Post-Esposission): Tratament d'emergensa dòp un contat rischios.
 Test regolar për chiel ch'a l'ha d'atività sessuaj motobin.
 Evité scàmbi d'utiss penetrativ.
 Vacinassion contra j'anfession oportunìste (es. epatite B).

 Sfide globaj 

 Stigmatisassion: Ancor ancheuj, ij malavi d'AIDS a son discriminà.
 Acession a le meisin-e: An pais pòvri, l'ART a l'é nen sempe disponìbil.
 Resistensa ai farmach: Càusa d'usagi nen regolar dle meisin-e.

 Riferiment 
(EN) Gallo, R.C. (2006). "A reflection on HIV/AIDS research after 25 years". Retrovirology.  

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI