Bateri

Ij bateri a son d'organism unicelular procariòt ch'a aparten-o al domini Bacteria. A son dij micro-organism fondamentaj për la vita an sla Tèra, present an tuti j'ambient, da coj pì estrem (com le sorgiss termaj) a coj pì comun (tèra, eva, còrp uman). Conossù për soa capacità ëd vive an condission divers-e, ij bateri a gieugo un ròl essensial ant ij cicl biochìmich, la degradassion ëd materia orgànica, e la salute uman-a (tant benéfica che patògena). An Piemont, a son studià ant ij laboratòri universitari e a l'han n'amportansa ant l'agricoltura e l'andustria alimentar.

Classificassion sientìfica
 Domini: Bacteria
 Regn: (pa aplicà — domini separà)
 Filum prinsipaj:
 Firmicutes (es. Lactobacillus)
 Proteobacteria (es. Escherichia coli)
 Actinobacteria (es. Streptomyces)
 Cyanobacteria (produtor d'ossigen via fotosìntesi)

Descrission
Ij bateri a son organism sensa nùcleo celular, con un cit genòma organisà an un cromosòma sircolar. Soe caraterìstiche a comprendo:
 Parete celular: Costituì da peptidoglican (caraterìstica ch'a-j diferensia da j'Archaea).
 Strutura: Forma variàbil (còch tond, bacil bastoncin, spiril arlongh).
 Mobilità: Chèidun a dòvra flagèj o pèil për bogesse.
 Riprodussion: Asexual, për fission binaria (division celular ràpida).
Ij bateri a peulo formé dë spore për sorvive a condission ostij.

Comportament e nutriment
Ij bateri a mostro na granda diversità metabolica:
 Autòtrofi: A produvo soa energia da la lus (fotosìntesi) o da sostanse inorgàniche.
 Eteròtrofi: A consumo materia orgànica (es. decompositor, patògen).
 Aeròbich/Anaeròbich: A vivo con o sensa ossìgen.
A son essensiaj ant la degradassion ëd rumenta orgànica e ant la simbiosi (es. flora intestinal uman-a).

Abitat
Ij bateri a son ubiqui:
 Ambient naturaj: Tèra, eva (dossa e salà), aria.
 Ambient estrem: Sorgiss termaj, giassé, sità industriaj.
 Organism vivent: Intestin, pel, mucose.
An Piemont, a son present ant ij camp (es. bateri ch'a fisso ël nitrògen ant ij camp ëd ris), ant l'eva dël Pò, e ant j'antich formagg locaj (es. Castelmagn).

Amportansa ant l'ecosistema e për l'òm
 Cicl biochìmich: Fissassion dël nitrògen, decomposission, produssion d'ossìgen (Cyanobacteria).
 Medzin-a: Produssion d'antibiòtich (es. Penicillium), ma ëdcò patògen (es. Salmonella, Mycobacterium tuberculosis).
 Industria alimentar: Fermentassion dël làit (yogurt, formagg), vin, e pan.
 Biorimediassion: Dëgradassion ëd sostanse inquinante.

Specie notàbij
 Escherichia coli: Present ant l'intestin, ma chèich ceppo patògen.
 Lactobacillus bulgaricus: Utilisà ant la produssion dël yogurt.
 Streptomyces griseus: Sorgiss ëd streptomicin-a (antibiòtich).
 Mycobacterium tuberculosis: Causa dla tubercolosi.
 Cyanobacteria: Prim organism fotosintétich ëd la Tèra.

Ant la cultura piemontèisa
Ij bateri a l'han n'amportansa stòrica ant:
 Produssion alimentar: Fermentassion dël formagg (Castelmagn, Gorgonzòla) e dël vin (Bareul).
 Salute pùblica: Campagne d'igiene për evité maladìe com ël cólera.
 Ricerca: Università ëd Turin a studia l'usagi dij bateri ant la biodegradassion.

Galerìa 'd figure

Arferiment
 Madigan, M. T., et al. (2021). Brock Biology of Microorganisms. Pearson.
 Organisassion Mondial dla Sanità (OMS). (2023). Antibiotic Resistance Report.

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI