Tetònica a plache

La 'tetònica a plache a l'é na teorìa sientìfica ch'a spiega com a son organisà e as bogio le plache rìgide ch'a compon-o la crosta terestre. Costi moviment a son responsàbij ëd fenòmen com teramòt, erussion vulcàniche, e la formassion ëd montagne e océan. La teorìa a l'é stàita acetà dòp dj'agn 1960, grassie a j'evidense dë scoverte com l'espansion dij fond oceànich.

Strutura dle plache
Le plache tetòniche a son tòch ëd crosta terestr (continentaj o oceàniche) ch'a galegio dzora al mantel superior, flùid e ciamà astenosfera. A-i son 7 plache prinsipaj e vàire pì cite:
 Placa africana
 Placa eurasiàtica
 Placa pacìfica
 Placa nord-american-a
 Placa sud-american-a
 Placa antàrtica
 Placa australian-a

Sòrt ëd lìmit dle plache
 Lìmit divergent: Plache ch'as separo, creand neuva crosta (es. Dorsaj mes-oceàniche).
 Lìmit convergent: Plache ch'as scontro, causand fusion ëd crosta (es. Alp e Himalaya).
 Lìmit transform: Plache ch'a scoro an diression opòsta (es. fàuda ëd San Andreas).

Cause dël moviment
 Convession dël mantel: Ël calor intern dla Tèra a fa monté e calé ëd material ant l'astenosfera, tirand le plache.
 Slab pull: Plache oceàniche pì dense ch'a fondo ant ël mantel e a tiro la part restanta.
 Ridge push: Fòrsa ch'a ven da la neuva crosta ch'a s'àussa ant le dorsaj oceaniche.

Efet prinsipaj
 Formassion ëd montagne: Scontr ëd plache continentaj (es. Alp).
 Fosse oceàniche: Fond d'océan përfond ant ij lìmit convergent.
 Atività sìsmica e vulcànica: Situà dzortut ant ij lìmit ëd plache.
 Deriva dij continent: Spostament lìmit ëd le masse continentaj (es. separassion ëd Pangea).

Stòria dla teorìa
 1912: Alfred Wegener a presenta l'ipòtesi dla deriva dij continent, ma a manca d'evidense.
 1960: Scuverta dl'espansion dij fond oceànich e dle bande magnétiche ch'a confermo ël moviment.
 1968: La teorìa a l'é unificà con j'osservassion ëd teramòt e vulcan.

An Piemont
Ël Piemont as treuva ant la placa eurasiàtica, visin al lìmit con la placa african-a. La colision antra ste doj plache a l'ha formà:
 Alp Ossidentaj: Creà da la pression ëd la placa african-a ch'a intra sota cola eurasiàtica.
 Atività sìsmica legera: Situà ant le valade alpigne e colin-e ëd Langa.
 Ròche metamòrfiche: Esempi: eclogite ant la Val Susa, testimonianse d'antich scontr.

Esempi mondiaj
 Anel ëd feu dël Passìfich: Zòna d'atività vulcànica e sìsmica ant ël lìmit ëd la placa pacìfica.
 Islanda: Na dorsal mes-oceànica esposta fòra d'eva (Dorsal mes-atlàntica).
 Himalaya: Montagne formà da la colision antra India e Eurasia.

Arferiment
Kearey, P. (2009). Global Tectonics. Wiley-Blackwell.

Categorìa:Geologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI