Pandemìa

La pandemìa a l'é na epidemìa ch'a së spantìa an tut ël mond, colpend na gròssa part ëd la popolassion. A l'é causà da agent patògen neuv (es. virus, bater) për ij quaj la gent a l'ha pa d'imunità, o da variant pì agressiv ëd germ già conossù. L'esempi pì recent a l'é stàita la pandemìa ëd COVID-19 (2019-2023).

Stòria
Le pandemìe a l'han marcà la stòria uman-a:
 Pest Nèira (1347-1351): Trasmëttùa da le pùles dij rat, a l'ha massà 1/3 ëd la popolassion europea. An Piemont, Turin a l'ha përdù 60% dj'abitant.
 Gripa Spagneula (1918-1920): 50 milion ëd mòrt, con cas grev ant le trincee dla Prima guèra mondial.
 COVID-19 (2019-2023): Causà dal coronavirus SARS-CoV-2, a l'ha portà a 7 milion ëd mòrt. An Piemont, la prima ondata dël mars 2020 a l'ha saturà j'ospidal com le Molinette.

Càuse
 Zoonòsi: Trasmission ëd germ da animaj a l'òm (es. COVID-19 da le ratavlòire, Ebola da le sumie).
 Globalisassion: Viagi internassionaj ch'a dësbloco ël contagi an pòchi di.
 Mancansa ëd vacin o terapìe efetive ant ij prim moment.
 Resistensa a j'antibiòtich (për le pandemìe bateriche).

Efet
 Sistema sanitari saturà: Mancansa ëd let d'ospidal e ventilador.
 Crisi econòmica: Saradura d'atività, disocupassion.
 Cambiament sossiaj: Distansiament, mascarine, travaj da ca.
 Conflit polìtich: Proteste contra le restression (es. No Vax).

Gestion
Contròl dël contagi:
 Lockdown: Saradura dle sità (es. Turin ant ël 2020).
 Trassament dij contat: Aplicassion com ël Immuni.
 Quaranten-a: Isolament për 10-14 di.

Vacinassion:
 Dësvlup ëd vacin a RNA (es. Pfizer, Moderna).
 Campagne ëd massa (an Piemont, 85% dij magioren vacinà dël 2022).

Collaborassion antërnassional:
 L'Organisassion Mondial ëd la Sanità (OMS) a coordina jë sfòrs.
 Distribussion ëd vacin ai pais pòver (es. program COVAX).

Prevension
 Sorvejansa virològica: Controlé j'animaj e j'àree a arzigh.
 Stock ëd material sanitari: Mascarine, guant, terapìa intensiva.
 Arserca: Studi an sle varianti dij virus.

An Piemont, ël Program Pandémich Regional a prevëdd ëd duverté senté d'urgensa ant ij ospidaj pì grand.

Curiosità
Ël termo "quaranten-a" a ven daj 40 di d'isolament ch'a dovravo ij vido ëd Venessia ant ël 1300.

Mentre dla pest dël 1630, ij piemontèis a butavo sachet d'aj al còl për protegg-se (chërdense pa efetive).

Arferiment
 OMS, Rapòrt sla Pandemìa ëd COVID-19 (2023).
 Region Piemont, Gestion dl'Emergensa Sanitaria (2020-2023).

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI