Maladìe trasmëttùe sessualment

Le maladìe trasmëttùe sessualment (MTS), ciamà ëdcò anfession sessuaj (IST), a son n'ansema d'anfession ch'as trasmëtto prinsipalment për mojen ëd contat sessual (vaginal, anal, oral). A peulo esse causà da bateri, virus, fonz o parassit e a colpisso tant òm che fomne, con efet da leger a motobin grev.  

 Tipo comun 

Tra le MTS pì frequente a-i son:  
 HIV/AIDS: Causà dal virus ëd l'imunodeficiensa uman-a, a dësbloca ël sistema imunitari.  
 Clamidia (Chlamydia trachomatis): Anfession batérica soes sensa sìntom, ma ch'a peul causé sterilità.  
 Gonorrea (Neisseria gonorrhoeae): Bateri ch'a càusa secresio uretral, dolor e complicanse ai òrgan reprodutiv.  
 Sifilis (Treponema pallidum): Bateri ch'a passa për stadi (ùlser, dann a organ).  
 HPV (Virus dël papilloma uman): A peul porté a condilòma o càncher ëd l'ùter.  
 Herpes genitaj (HSV-2): Bolie dolorose ant la zòna genital.  
 Epatite B: Trasmëttùa për sangh o fluid sessuaj, a càusa dësrang ant ël fìdich.  
 Trichomoniasis (Trichomonas vaginalis): Parassit ch'a càusa secression e dësturb uretraj.  

 Cause 
La transmission a peul rivé për:  
 Contat diret con ulcerassion, bava o sangh durant ij rapòrt sessuaj.  
 Scàmbi d'oget contaminà.  
 Trasmission da mare a fieul durant part o latassion.  
 Trasfusion ëd sangh (ràir, con contròj modern).  

Fator d'arzigh:  
 Multipl partner sessuaj.  
 Protession nen dovrà (preservativ).  
 Consum d'alcòlich o droga ch'a ridùo ël contròl.  

 Sìntom 
A peulo varié, ma a comprendo:  
 Secression anòrmaj da la vagina o l'uretra.  
 Bolie, ulcerassion, o veruche ant la zòna genitaj o oraj.  
 Dolor durant la minsion o ij rapòrt.  
 Sangh ant ël sperma o pèrdite sanghin-e nen regolar.  
 Frev, gangi infiamà, erussion cutanee.  

Atension: tante MTS a peulo esse asintomàtiche, visadì sensa segn esterior.  

 Diagòstich 
 Esam fìsich dle part anatòmiche.  
 Test dël sangh (për HIV, sifilis, epatite).  
 Anàlisi dla bava o urinari (për clamidia, gonorrea).  
 Coltura o PCR për identifiché l'agent patògen.  

 Tratament 
A dipend da la causa:  
 Bateri (clamidia, gonorrea, sifilis): Antibiòtich com azitromicina o penissilin-a.  
 Virus (HIV, herpes): Antiviràj për controlé ij sìntom (es. terapìa antiretroviraj për l'HIV).  
 Parassit (trichomoniasis): Farmach com ël metronidazol.  
 Prevension dle complicanse: Screening regolar për l'HPV, vacinassion.  

 Prevension 
 Dovré ël preservativ (mas-cc o feminin) për minca rapòrt.  
 Vacin: Esist për HPV e epatite B.  
 Test regolar për chiel ch'a l'ha d'atività sessuaj motobin.  
 Comunicassion onesta con ij partner.  
 Evité lë scàmbi d'utiss penetrativ.  

 Stòria 
Le MTS a son documentà già ant l'antichità (es. la sifilis a l'é stàita descrivùa dël sécol XV). Con la globalisassion, le MTS a son ëspantiasse an tut ël mond. L'ariv dj'antibiòtich (1940) e dle terapie antiviraj (1980) a l'ha ridovù la mortalità, ma le resistense e l'assensa ëd vacin për vàire virus a resto na minassa.  

 Complicanse 
Se nen tratà, a peulo porté a:  
 Sterilità (clamidia, gonorrea).  
 Artrite, problema cardìach (sifilis).  
 Càncher ëd l'ùter, dël fìdich, o dël canal anaj (HPV, epatite).  
 Mòrt (HIV/AIDS, epatite B nen controlà).  

 Riferiment 
(EN) Workowski, K.A. (2021). "Sexually Transmitted Infections Treatment Guidelines". Morbidity and Mortality Weekly Report.

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI