Mineral

Un mineral a l'é na sostansa natura, inorgànica, con na composission chìmica definìa e n'ordinament cristalin. As forma për process geològich e a l'é la base dle ròche. Ij mineraj a son classificà an base a soa chìmica e strutura cristalin-a, e a son dovrà ant vàire setor, da l'edilissia a la tecnologìa.

Caraterìstiche prinsipaj
 Composission chìmica: Esempi: quarz (SiO₂), calcopirit (CuFeS₂).
 Strutura cristalin-a: àtom organisà an retìcoj regolar (es. cub ëd sal gema).
 Durëssa: Mzurà con la scala ëd Mohs (1=pì tener, 10=diamant).
 Color e lustr: Propietà visuaj influensà da surfassa o strutura.
 Sfaldadura: Capacità ëd divide an surfasse regolar.

Classificassion
Ij mineraj as peulo organisé con doi sistema prinsipal:
 Sistema ëd Dana: Basà an sla chìmica e strutura.
 Sistema ëd Strunz: Pi detajà, con categorìe com silicà, ossid, solfur.

Categorie prinsipaj:
 Silicà (es. quarz, feldspat): Pì comun, con silici e ossìgen.
 Carbonà (es. calcari, dolòmia): Basà ans ël ion CO₃²⁻.
 òssid (es. ematìte, corindon): Combinassion con ossìgen.
 Solfur (es. pirite, galen-a): Combinassion con sorfo.

Formassion
Ij mineraj as creo për:
 Cristalisassion magmàtica: Da lava ch'as frèida (es. olivin-a).
 Sedimentassion: Deposission ëd ion ant l'eva (es. giss).
 Metamorfism: Cambi ëd pression o temperadura an ròche esistente (es. granat).

Usagi
 Edilissia: Quarz e feldspat ant ël ciman.
 Tecnologìa: Liti për baterìe, silici për semicondutor.
 Giojelerìa: Diamant, rubin, smerald.
 Salute: Integrador (fer, càuss).

Mineraj an Piemont
Ël Piemont a l'é rich ëd mineraj grassie a soe Alp e formassion sedimentarie:
 òr: Trovà ant le Alp Ossidentaj (es. Val Sesia).
 Quarz: Comun ant la Val Susa.
 Talch: Estraì ant la Val Chison.
 Giss: Ant le colin-e ëd Monfrà.

Estrassion e Impat
 Min-e stòriche: La minera ëd Traversela (fer) operativa dal 1800.
 Efet ambientaj: Degradassion dël paisage e contaminassion d'eva.
 Sfide moderne: Ricerca ëd materie prime critiche (es. cobalt).

Mineraj notèivol
 Diamant: Pì dur mineral, formà a granda pression.
 Pirite: Ciamà "l'òr dij fòj" për sò lustr dorà.
 Beril: Sorgiss ëd berili, dovrà për fé l'aluminio.

Event stòrich
 1800-1900: Estrassion intensiva d'òr e fer ant le Alp Piemontèise.
 1963: Sarà dla minera ëd Traversela.
 2010: Scuverta ëd neuv giassiment ëd talch an Val Chison.

Conservassion
 Min-e sostenìbij: Utilisassion ëd técniche ch'a ridùo l'impat.
 Tutela dij sit: Protege le formassion mineralògiche raire.
 Arcuper dij teren: Riforestassion dle zòne minerarie abandonà.

Arferiment
Deer, W.A. et al. (2013). Rock-Forming Minerals.

Categorìa:Geologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI