Vërdura

La vërdura a l'é na categorìa d'aliment vegetaj, part ëd le part comestìbij ëd piante (feuje, reis, gamba, fior, o frut) che a son consumà crùe, cheuite, o conservà. An Piemont, la vërdura a l'ha un ròl essensial ant la dieta mediterania e ant la cusin-a tradissional, con dle preparassion arnomà com la bagna càuda, la povronà, e le mnestre ëd legum. La coltivassion ëd vërdura a l'é antëgrà ant l'economìa rural e ant la cultura locaj.

Botànica
Da na mira sientìfica, la vërdura as definiss coma tute le part comestìbij ëd le piante ch'a fiorisso, esclus ij frut doss (es. pom, pera). As peul classifichesse an:
 Feuje: Salade, spinass, biarave.
 Rèis e tùber: Caròte, ravanin, patate.
 Gamba e siòle: Séleri, aj, siole.
 Fior: Còj, caulifior.
 Legum: Fave, pòis, faseuj.
 Frut vegetaj: marzan-e, tomàtiche, povron.

Varietà piemontèise
Ël Piemont a l'é famos për vàire vërdure tradissionaj, coltivà ant sò teritòri:
 Card gheub ëd Nissa Monfrà: Card coltivà sota tèra për rend-lo tënner, dovrà ant la bagna cauda.
 Povrot ëd Carmagnòla (IGP): Povron doss ëd color ross, giaun, o verd, arnomà për sò savor.
 Còj ëd Tijon: Còj verd tradissional dël Cuneèis.
 Tapinabò: Rèis coltivà për sò gust ëd arciciòch, dovrà ant le supe.

Usagi ant la cusin-a
Le vërdure piemontèise a son dovrà ant:
 Antipast: Crudité ëd siole, povron rustì, o sòma d'aj (aj gratà sul pan).
 Prim piat: Minestron con legum ëd stagion, risòt a le pomàtiche, o panissa verselèisa (ris, faseuj, e salamin).
 Piat prinsipaj: Bagna càuda (sàussa càuda ëd aj e ancioe con vërdura), povronà, e ratatoja.
 Conserve: Giardinera (vërdura sota asil), pomàtiche sëcche.
 Dessert: Torta ëd spinass o caròte.

Salute
Le verdure a son na sorgiss amportanta ëd vitamin-e (A, C, K), fibra, mineraj (potassi, magnesi), e antiossidant. A giuto a riduve l'arzigh ëd maladìe cardiovascolar, diabet, e chèich tipo ëd tumor. Contut, cheidun (es. spinass) a peul conten-e ossalat, ch'a peul antëferì con l'assorbiment dël causi. A consijo ëd consumé vërdura ëd color divers për otnì tùit ij benefissi.

Stòria
La coltivassion ëd vërdura an Piemont a armonta a j'époche roman-e, con j'ort dij soldà e dij monio. Ant ël Médi Ev, le feuje amère (es. sicòria) a j'ero base dël mangé popolar. Ant ël sécol ch'a fa XIX, l'introdussion ëd pomàtiche e patate a l'ha rivolussionà la dieta. Dòp la Sconda Guèra Mondial, la mecanisassion agrìcola a l'ha cambià ij métod ëd coltivassion, ma le varietà locaj a son stàite preservà.

Coltivassion
An Piemont, le verdure a chërso ant le colin-e assolà, le pianure irigà, e j'ort urban. Le tècniche a son sia tradissionaj (rotassion dle colture, compost) che moderne (sere, agricoltura biològica). Le sfide prinsipaj a son le maladìe (es. peronòspora dle patate) e la concorensa dij prodòt strangé.

Cultura
La vërdura a l'é un sìmbol ëd sust e tradission. A l'é protagonista ëd feste com la Fera dël Povron a Carmagnòla e la Sagra dël Card a Nissa Monfrà.

Categorìa:Mangé e bèive
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI