Tornado

Un tornado a l'é na colòna d'aria ch'a gira a gran velocità, formà da na nìvola cumulonemb fin-a a la surfassa dël teren. A l'é un dij fenòmen atmosfèrich pì potent e devastant, bon ëd causé dëstrussion estreme an pòchi second. Ij tornado a peulo formesse an condission d'instabilità atmosférica fòrta, dzortut ant le region temperà com jë Stat Unì, ma a peulo capitè an tut ël mond.

Cause
Ij tornado a son ël resultà d'un combinassion ëd condission meteorològiche speciaj:
 Instabilità atmosfèrica: Contrast antra aria càuda e ùmida (da sota) e aria frèida e sëcca (da dzora).
 Taj dël vent (wind shear): Cangiament ëd diression e fòrsa dël vent con l'autëssa, ch'a crea rotassion ant l'atmosfera.
 Supercela: Na tempesta particolar fòrta e duràtura ch'a peul generé ëd tornado.

Sòrt ëd Tornado
 Tornado da supercela: Ël pì comun e potent, associà a tempeste violente.
 Landspout: Formà da nìvole pì cite, sensa rotassion ëd la supercela.
 Tornado aquàtich (waterspout): Formà dzora a d'eva, dzortut ant ij mar càud.
 Tornado multivòrtex: Con vàire colòne d'aria ch'a gìro ansema.

Efet
 Dëstrussion d'anfrastruture: Edifissi dësblà, erbo campà giù, utiss sociaj ruinà.
 Pèrdite uman-e: Feriment o mòrt për ël vent fòrt e ij tòch ch'a volo.
 Modificassion dël paisage: Strade e campagne ch'a cambio fisionomìa.

Ij tornado a son classificà con la Scala Fujita Améliorà (EF) da 0 a 5, basà sij dann provocà:
 EF0: Vent fin a 137 km/h (dann leger).
 EF5: Vent ëd pì ëd 322 km/h (dann total).

Tornado stòrich
 Tri-State Tornado (1925, USA): Ël pì mortal (695 mòrt), con un percors ëd 352 km.
 Joplin (2011, USA): EF5 ch'a l'ha dësblà un ters ëd la sità (161 mòrt).
 Europa: Tornado ràir ma potent, com col dël Montville (1845, Fransa) con 70 mòrt.
 Italia: Event ràir, com ël tornado dël 2021 ant ël Véneto ch'a l'ha ferì 14 përson-e.

An Piemont, ij tornado a son motobin ràir, ma a peulo capitè. Dël 1957, un tornado EF2 a l'ha colpì la zòna ëd Vërsèj, causand dagn a j'edifissi e campagne.

Prevension e Sicurëssa
 Sistemi d'alèrt: Radar meteorològich për identifiché le rotassion ant le tempeste.
 Refugi an soterani: Càmere ëd sicurëssa o piani bass dj'edifissi.
 Educassion: Savèj arconòsse ij segnaj (nìvola a fornel, rumor ëd trén).
 Comunicassion: Avis an temp real da part dj'autorità locaj.

Tornado e cambiament dël clima
Ël surscaudament global a peul aumenté le condission për tempeste pì violente, ma la corelassion direta con ij tornado a l'é ancora nen ciàira. J'arserche a sugerisso n'aument dij event estrem ant le zòne già vulneràbij.

Arferiment
 NOAA (2020). Tornado Basics and Safety Guidelines.
 Fujita, T. (1971). Proposed Characterization of Tornadoes and Hurricanes by Area and Intensity.

Categorìa:Geologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI