Influensa

L'influensa a l'é n'anfession viràl aùssa dle vie respiratòrie causà dal virus ëd l'influensa (famija Orthomyxoviridae). A l'é caraterisà da frev àuta, dolor muscolar, e sìntom respiratòri, e a peul porté a complicanse grave, dzortut ant le përson-e vulneràbij. A l'é un-a dle maladìe pì spantià al mond, con epidemie anviron an tuti ij pais.  

 Stòria 

L'influensa a l'é documentà già ant l'antichità, ma la pì famosa pandemìa a l'é stàita cola dël 1918-1919 (ciamà "Spagneula"), ch'a l'ha causà 50-100 milion ëd mòrt. Dël 1933, jë siensià Wilson Smith, Christopher Andrewes, e Patrick Laidlaw a l'han isolà për la prima vira ël virus ëd l'influensa uman-a. Ant j'agn 2000, le pandemìe dël H1N1 (2009) e dël COVID-19 (che a l'ha dij sintom simij) a l'han arciamà l'atension an sla necessità ëd vigilansa.  

 Cause 

Ij virus ëd l'influensa as divido an tipo A, B, e C:  
 Tipo A: Pì grev, con sota-tipo basà an sle protein-e H (emoagglutinin-a) e N (neuraminidasi). Esempi: H1N1, H3N2.  
 Tipo B: Men sever, ma ancora bon ëd causé epidemie.  
 Tipo C: Men comun, con sìntom leger.  

Trasmission:  
 Stisse o toss (gosse ëd saliva).  
 Contat con surfasse contaminà (man a boca, euj).  
 Aria bondosa ant ëstansie sarà.  

Fator d'arzigh: Età estreme (cit o vej), maladìe cròniche (diabete, cardiopatìe), gravidansa, sistema imunitari dëbòl.  

 Sìntom 

Ij sìntom a comparisso 1-4 di dòp l'esposission e a comprendo:  
 Frev àuta (38-40°C) e tërmolon.  
 Toss sùita e mal ëd gola.  
 Dolor muscolar e articolar (ciamà "dolor ëd pera").  
 Mal ëd testa e stanchëssa estrema.  
 Congestion nasal o nas ch'a cola.  
 Ant ij cit: vòmit o diarrea.  

Atension: L'influensa a l'é pa n'infreidor e a peul porté a ospedalisassion.  

 Diagòstich 

 Esam clìnich: Valutassion dij sìntom e dij fator d'arzigh.  
 Test rapid: Cerca d'antìgen viral ant un tampon nasofaringé.  
 PCR: Për confermé ël tipo ëd virus.  
 Coltura viral: Për studié le caraterìstiche dël virus.  

 Tratament 

 Arpòs e idratassion: L'element pì amportant.  
 Antipirétich/antidolorìfich: Paracetamol, ibuprofen (për fé calé la frev e ij dolor).  
 Antiviraj: Oseltamivir (Tamiflu) o Zanamivir, ma a son pì efetiv s'a son pijà ant ij prim 48 ore.  
 Antibiòtich: Mach s'a-i son complicanse batèriche (es. polmonite).  

 Prevension 

 Vacin antinfluensaj: Consijà për tuti, dzortut për le përson-e a arzigh. A l'é agiornà minca ann përchè ij virus a cambio.  
 Igene: Lavesse le man ëd soens, sté lontan da përson-e malavi, tossì ant ël gòmit.  
 Mascarine: Utij ant le situassion d'arzigh.  

 Complicanse 

- Polmonite viral o batérica: La pì greva, dzortut për vej o imunodeprimù.  
 Miocardite o encefalite (anfession dël cheur o dël servel).  
 Pegiorament ëd maladìe cròniche (es. asma, diabete).  
 Sìndrom da fatiga post-viràl.  

 Pandemìe notàbij 

 1918-1919 (Spagneula): Causà da H1N1.  
 1957 (Asiàtica): H2N2.  
 1968 (Hong Kong): H3N2.  
 2009 (Suin-a): Neuva s-cëppa H1N1.  

 Riferiment 
Taubenberger, J.K. (2006). "1918 Influenza: the Mother of All Pandemics". *Emerging Infectious Diseases*.

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI