Organism

J'organism (o esse viv) a son entità biològiche organisà ch'a peulo eseguì le fonsion essensiaj dla vita: respirassion, nutrission, arprodussion, e arspòsta a jë stìmoj. A son formà da un-a o pi célule e a peulo vive tant ant l'ambient terest che aquàtich. J'organism a comprendo animaj, piante, fonz, protozò, bateri, e archea.  

 Stòria 

Lë studi dj'organism a l'ha soe rèis ant l'antichità, con Aristòtil ch'a l'ha classificà j'esse viv an "animaj" e "piante". Dël sécol XVII, l'anvension dël microscòpi a l'ha përmëttù d'osservé j'organism unicelular. Ant ël 1839, ij siensià Matthias Schleiden e Theodor Schwann a l'han formulà la teorìa celular, ch'a fortiss che minca organism a l'é fàit ëd célule. Charles Darwin, ant ël 1859, a l'ha arvolussionà la biologìa con soa teorìa dl'evolussion.

 Caraterìstiche 

J'organism a condivido vàire caraterìstiche:  
 Strutura celular: Unicelular (es. bateri) o pluricelular (es. òm).  
 Metabolism: Trasformassion ëd sostanse për otnì energìa.  
 Omeòstasi: Mantnì n'ambient intern stàbil.  
 Arprodussion: Sessuà o asessuà.  
 Adatament: Capacità d'evolv për sopravive a j'ambient.  
 Ereditarietà: Trasmission dij caràter genétich ai dissendent.  

 Classificassion 

J'organism as classìfico an base a soe caraterìstiche genétiche e fisiològiche. Le categorìe prinsipaj a son:  

 Domini:  
 Bateri: Organism procariòtich (sensa nùcleo).  
 Archea: Procariòtich ch'a vivo an condission estreme.  
 Eucariòt: Organism con célule nucleà (animaj, piante, fonz, protista).  

 Regn:  
 Animaj: Eteròtrof, mobij (es. lion, osej).  
 Piante: Autòtrof, con fotosìntesi (es. erbo, fiòr).  
 Fonz: Decompositor, con ife (es. croste, bolé).  
 Protista: Eucariòtich unicelular (es. amebe, alghe).  
 Monere (Bateri e Archea): Procariòtich.  

 Amportansa 

J'organism a l'han un ròl fondamental ant j'ecosistema:  
 Produtor (piante): Creo energìa për la caden-a alimentar.  
 Consumator (animaj): Manten-o l'equìlibri dij nutrient.  
 Decompositor (fonz, bateri): Riciclo la matèria orgànica.  

Për l'òm, j'organism a son essensiaj për:  
 Agricoltura: Piante e animaj për nutriment.  
 Medzin-a: Antibiótich dai fonz, vacin da micro-organism.  
 Siensa: Modèj për studi genétich (es. moschin dla fruta).  

 Menasse 

La biodiversità a l'é menassà da:  
 Dëstrussion dj'habitat: Deforestassion, urbanisassion.  
 Cambiament climàtich: Distrussion dij cicl naturaj.  
 Inquinament: Plàstica, chìmica ant j'ambient.  

Ij program ëd conservassion (es. parch naturaj) a son necessari për protege le specie an pericol.  

 Riferiment 
Campbell, N.A. (2017). "Biology: A Global Approach". *Pearson Education*.

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI