Sal (chìmica)

La sal (dal latin sal) an chìmica a l'é un compòst iònich formà da la reassion tra n'àcid e na bas, con na strutura ëd cation (ion positiv) e anion (ion negativ). La sal pì conossùa a l'é ël clorur ëd sòdi (NaCl), dovrà ant la cusin-a e ant l'andustria. An Piemontèis, ël termo a comprend ëdcò ij compòst chìmich ch'a condivido sta strutura, ma la sal da tàula a l'é col ch'a l'ha n'amportansa stòrica e cultural pì granda ant la region.

Descrission sientìfica
Le saj a son caraterisà da:
 Fòrmula chìmica: cation + anion (es. NaCl, CaCO₃).
 Liure iòniche: fòrse eletrostàtiche antra jë ion.
 Proprietà: cristalin, solubilità variàbil, pont ëd fusion àut.

As classìfico an:
 Saj neutr: prodovù da àcid fòrt e base fòrta (es. NaCl).
 Saj àcid: con cation ëd n'àcid fej (es. NaHSO₄).
 Saj básich: con anion ëd na base feja (es. MgOHCl).
 Saj dobi: contenent doi cation o anion (es. KAl(SO₄)₂).

Stòria dla sal an Piemont
La sal a l'é stàita na richëssa vital ant ël Piemont medieval:
 Vie dla sal: ròte comersiaj (es. dal Mar Mediterani a j'Alp) për trasporté la sal, essensial për conservé j'aliment.
 Gabele dla sal: tasse impòste dal Ducà 'd Savòja, ch'a l'han portà a rivolte popolar com cola dël Mossu ëd la Sanità (1699).

Amportansa ant la vita quotidian-a
 Cusin-a: condiment e conservant (es. salam, tòfe ëmbaronà).
 Salute: regolassion dël bilansi idroelectrolìtich (es. Na⁺ e K⁺ ant ël sangh).
 Andustria: produssion ëd clòro e sòda (Na₂CO₃) për veder e detergent.

Ant ël Piemont, ël sal a l'é dovrà ant:
 Viticoltura: për controlé la fermentassion dël vin.
 Artigianà: salassion dij formagg (es. Bra DOP).
 Tradission: la Bagna Càuda a deuvra tant sal për mantnì l'equilibri dël savor.

Esempi 'd saj piemontèis
 Clorur ëd sòdi (NaCl): sal da tàula dovrà ant la salassion ëd le tòfe ëd Nissa.
 Nitrà ëd potassi (KNO₃): stòrich prodovù për fé polveriera ant le fàbriche dël Canavèis.
 Solfat ëd càussi (CaSO₄): component dël giss estrat dle minere dël Monfrà.

Sicurëssa e salute
 Ecess ëd sal: pression àuta e maladìe cardiovascolar (ël Piemont a l'ha dij program për ridùe ël consum).
 Sal andustriaj: mancansa ëd precaussion a peul porté a contaminassion dl'eva (es. NaCl ant ij torent alpìn).

Sal ant la coltura piemontèisa
 Proverbi: "Tant ëd sal an tèra, gnente ëd mal an sèira" (a esorta a la moderassion).
 Dit: ant la literatura, ël sal a simbolisa la saviëssa (es. "A l'é 'l sal ëd la tèra" dëscriv n'òm ëd valor).

Savèj curios
La Saleres dl'Argentera (Val Vermenagn) a l'é stàita n'antich senté për ël comersi dla sal con la Fransa.

Arferiment
Carlo Casalegno, Stòria dël Sal ant ël Piemont, Edission Alzani, 1998.

Categorìa:Chìmica
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI