Disastr natural

Un disastr natural a l'é n'event o n'ansem d'event catastròfich causà da process naturaj dla Tèra o dl'atmosfera, con efet devastant an sla società, l'ambient, e l'economìa. Costi event a peulo esse amplifià da l'atività uman-a, com ël cambiament dël clima o la degradassion dj'ecosistema. La gestion dij disastr a l'é n'element ciav ant la protession sivila.

Cause
 Fenòmen geològich: Teramòt, erussion vulcàniche, fran-e.
 Fenòmen idro-climàtich: Inondassion, suitin-e, tempeste, uragan.
 Fenòmen biològich: Epidemìe, invasion d'inset o organisn invasiv.
 Atività uman-e: Dësblé dij bòsch, urbanisassion sensa contròl, emission ëd gas sèra.

Sòrt prinsipaj
 Sìsmich: Teramòt e tsunami (es. Sumatra 2004, Giapon 2011).
 Idrològich: Inondassion (es. Piemont 1994).
 Meteorològich: Uragan (es. Katrina 2005), onde ëd calor, tempeste ëd fiòca.
 Vulcànich: Erosion ëd montagne (es. Pompei 79 d.C.), nìvole ëd sënner.
 Geomorfològich: Fran-e (es. Vajont 1963), coladura ëd pàuta.
 Feu naturaj: Propagà an condission ëd sëcchëssa estrema (es. Australia 2019-2020).

Efet
 Uman: Mòrt, ferì, dëspërsion ëd comunità (pi ëd 60 milion ëd përson- afetà tuti j'agn).
 Econòmich: Dëstrussion d'anfrastruture, pèrdita d'atività agrìcole o andustriaj (es. cost ëd $210 miliard dòp l'uragan Harvey 2017).
 Ambiental: Pèrdita ëd biodiversità, degradassion dël teren, contaminassion d'eva.

Prevension e Mitigassion
 Sistemi d'alert tempestiv: Misura ëd sensor e comunicassion për evité tragedie.
 Polìtiche ëd gestion dël teritòri: Costrussion anti-sìsmica, protege le zòne ùmide.
 Educassion dla popolassion: Esercitassion regolar e pian d'evacuassion.
 Cooperassion antërnassional: Acòrdi com ël Sendai Framework for Disaster Risk Reduction 2015-2030.

Disastr naturaj an Piemont
Ël Piemont a l'é espost a vàire arzigh:
 Inondassion: Le pien-e dël Po e dël Tani (es. 1994, 2016).
 Fran-e: Ant le zòne montagnose com le Val Susa e Langhe.
 Valanghe: Ant le Alp durant l'invern.
 Onde ëd calor: Aumentà dal surscaudament global (es. 2003 con +40°C a Turin).

Event stòrich 
 1631: Erussion dël Vesuvi ch'a l'ha copà 4.000 përson-e.
 1908: Teramòt ëd Messina (7.1 Richter) con 100.000 mòrt.
 1994: Inondassion an Piemont con 70 comun-e afetà e 70 mòrt.
 2004: Tsunami dl'Océan Indian con 230.000 mòrt.
 2020: Incendi record ant l'Artich për via dle temperadure àute.

Arferiment
UNISDR (2015). Sendai Framework for Disaster Risk Reduction.

Categorìa:Geologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI