Riscaudament global

Ël riscaudament global a l'é n'aument significativ ëd la temperadura media dla Tèra, causà prinsipalment da l'emission ëd gas sèra generà da l'òm. Sti gas (coma CO₂, metan, e òssid ëd nitrògen) a traten-o ël calor solar ant l'atmosfera, an creand l'efet sèra. Da l'inissi dl'era industrial (dal 1850), la Tèra a l'é surscaudasse ëd 1.1°C, con efet dràstich an sl'ambient e la società.

Cause
Le prinsipaj sorgiss dël riscaudament global a son:
 Combustìbij fòssij: Petròli, carbon, e gas natural dovrà për energìa e traspòrt (70% dle emission).
 Dësblé dij bòsch (deforestassion): Le piante a assorbisso meno CO₂, e la degradassion dël teren a lìbera carboni.
 Agricoltura intensiva: Produssion ëd metan da bestiam e risere, e d'òssid ëd nitrògen da fertilisant.
 Industria: Process ch'a deuvro gas fluorà e a consumo energìa.

Efet prinsipaj
 Fusion dij giassé: Ant l'Artich, ël giass marin a l'é diminuì dël 40% dal 1979.
 Aument dij livej dij mar: Ëd 20 cm dal 1900, con projession ëd +1m prima dël 2100.
 Event estrem: Pì frequente inondassion, onde ëd calor, uragan, e suitin-a.
 Perdita ëd biodiversità: 1 milion dë specie a arzigo d'estinsion (IPBES, 2019).
 Salute uman-a: Maladìe trasmëttùe da zanzare (es. malaria), stress da calor.

Prevension e Mitigassion
 Passagi a energìa rinovàbij: Solar, eòlica, e idroelétrica për ridùe le emission.
 Riforestassion: Piante neuve për assorbì CO₂ e protege la biodiversità.
 Eficiensa energética: Edifissi e màchine ch'a consumo meno.

Acòrdi antërnassional:
 Acòrdi ëd Paris (2015): Limité ël surscaudament a +1.5°C.
 Sostitussion dij gas fluorà: Protocòl ëd Montreal.

Adatament
 Protession contra j'inondassion: Mur ëd conteniment e restàur dle zone ùmide.
 Agricoltura sostenìbil: Coltivassion ch'a resisto a la suitin-a.
 Avis ëd sicurëssa: Sistema d'alert për event estrem.

Riscaudament Global an Piemont
 Alp: Temperadure an aument ëd 2°C dal 1950; fusion dij giassé (es. ël Giassé dël Miage).
 Agricoltura: Vin ch'a cambio ëd caraterìstiche për via dle stagion pì càude.
 Sità: Turin a registra onde ëd calor pì longhe, con efet ans la salute dj'ansian.

Event stòrich
 2003: Onda ëd calor an Euròpa con +70.000 mòrt, an Piemont temperadure ëd 40°C.
 2019-2020: Incendi an Australia aggravà dal surscaudament.
 2020: An Piemont, ann pì càud dal 1800.

Categorìa:Meteorologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI