Gravitassion

La gravitassion a l'é un-a dle fòrse fondamentaj dla natura ch'a fa atiré doi còrp con massa l'un vers l'àutr. A l'é responsàbil ëd fenòmen com la caduta dij còrp vers la Tèra, l'òrbita dij pianeta antorn al Sol, e la formassion ëd stèile e galassie. La teorìa clàssica dla gravitassion a l'é stàita formulà da Isaac Newton, mentre na descrission pì precisa a l'é smonùa da la relatività general d'Albert Einstein.

 Natura dla gravitassion   
La gravitassion a peul esse descrivùa con doi manere diferent:  
 **Lej ëd Newton**: La fòrsa gravitassional (F) antra doi còrp a l'é proporzional al prodot ëd soe masse (m₁ e m₂) e anversament proporzional al quadrà ëd la distansa (r) antra lor:  

andoa G a l'é la costanta ëd gravitassion universal (6.674×10⁻¹¹ N·m²/kg²).  
 **Relatività general**: La gravitassion a l'é nen na fòrsa, ma la conseguensa dla curvadura dlë spassi-temp causà da la massa. Còrp ch'as treuvo ant ës camp curvà a seguo ëd trajetòrie ciamà "geodésiche".  

 Sorgiss e generassion   
Tuti ij còrp con massa a género un camp gravitassional. Pì la massa a l'é granda e pì fòrt a l'é ël camp:  
 **Ogèt cit**: Na pera o na montagna a produvo un camp débol.  
 **Corp celest**: La Tèra, ël Sol, o ij përtus nèir a género camp fòrt.  
 **Massa an moviment**: Scond la relatività, ëdcò l'energìa e la pression a contribuisso al camp.  

 Aplicassion   
La gravitassion a l'ha 'n ròl sentral ant:  
 **Astronomìa**: Spieghé ij moviment dij pianeta e l'espansion dl'Univers.  
 **Ingegnerìa**: Calcolé ël pèis ëd struture o la trajetòria dij satélit.  
 **Vita quotidian-a**: Ten-e l'atmosfera e j'oceàn aderent a la Tèra, generé le maree.  
 **Tecnologìa**: Sistema GPS ch'a dòvra coretiv relativìstich për precision.  

 Unità e mzura   
 **Acelerassion gravitassional (g)**: An SI, as mzura an m/s². Sla surfassa terestra, g ≈ 9.81 m/s².  
 **Fòrsa gravitassional**: As mzura an newton (N). Es: ël pèis ëd n'òm ëd 70 kg a l'é F = 70 kg × 9.81 m/s² ≈ 686.7 N.  
 **Strument**: Balansa për masse, acceleròmeter për mzuré g.  

 Efet e Sicurëssa   
 **Pèis**: Sensassion ëd fòrsa gravitassional sël còrp.  
 **Microgravità**: Ant lë spassi, ridussion dël pèis a peul causé pèrdita d'òss e mùscoj.  
 **Përtus nèir**: Camp gravitassional tant fòrt che gnente, gnanca la lus, a peul scapé.  
 **Sicurëssa**: Anvironament con gravità motobin àuta a sarìo letaj për l'òm.  

 Stòria   
 **Galileo Galilei** (sécol XVII): A dimostra che tùit ij còrp a dròco con la midema acelerassion (an gnorand l'atrit).  
 **Isaac Newton** (1687): A fòrmula la lej ëd la gravitassion universal ant ël lìber _Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica_.  
 **Henry Cavendish** (1798): A mzura G për la prima vira con na balansa ëd torsion.  
 **Albert Einstein** (1915): A publica la teorìa dla relatività general, arvolussionand la comprension dla gravitassion.  

Categorìa:Fìsica  
Categorìa:Astronomìa  
Categorìa:Tecnologìa  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI