Diabete

Ël diabete a l'é na maladìa crònica caraterisà da në àut livel ëd glucòsi ant ël sangh (iperglicemìa), causà da un dësrangg ant la produssion o l'usagi ëd l'insulin-a, n'ormon ch'a régola la glicemìa. As distingo doi tip prinsipaj: diabete tipo 1 e diabete tipo 2, con conseguense grave s'a l'é nen controlà.  

 Stòria 

Ël diabete a l'é conossù già da l'antichità: j'Egissian a lo ciamavo "la maladìa dla pipì motobin". Ant ël sécol I, ël mèdich grech Areta ëd Cappadòcia a l'ha dàit ël nòm "diabetes" (ch'a veul dì "passé travers"). Dël 1921, ij canadèis Frederick Banting e Charles Best a l'han isolà l'insulin-a, salvand milion ëd vite. Ant j'agn 1980, a son ëspantiasse ij glicòmetr për controlé la glicemìa a ca.  

 Tipo 

1. Diabete tipo 1 (10% dij cas):  
 Causa: Dëstrussion autoimun dle célule beta dël pàncreas (cole ch'a produvo l'insulin-a).  
 A colpiss dzortut ij cit e ij giovnòt.  
 Tratament: Insulin-a inietàbil për la vita.  

2. Diabete tipo 2 (90% dij cas):  
 Causa: Resistensa a l'insulin-a o produssion insuficienta. Associà a obesità, sedentarietà, e ereditarietà.  
 Pì comun ant j'adult, ma a peul colpì ij cit.  
 Tratament: Dieta, esercissi, meisin-e (es. Metformina), insulin-a s'a-i é damanca.  

3. Diabete gestassionaj:  
 As dësvlupa durant la gravidansa e a peul aumenté l'arzigh ëd diabete tipo 2 për la mare.  

 Sìntom 

 Sej ës-ciassà e pipì frequenta.  
 Fam ës-ciassà.  
 Pèrdita ëd pèis (tipo 1).  
 Vision ësbalià.  
 Fiachëssa e formicolì ant le man e ij pé.  
 Cicatrisassion lenta.  

Atension: Ël diabete tipo 2 a peul esse asintomàtich për agn.  

 Diagòstich 

 Glicemìa a digiun: ≥ 126 mg/dL (doi test).  
 Emoglobina glicà (HbA1c): ≥ 6.5%.  
 Test ëd toleransa al glucòsi: Glicemìa ≥ 200 mg/dL doe ore dòp avèj beivù ëd glucòs.  

 Tratament 

 Diabete tipo 1:  
 Insulin-a (inission o pompa), control ëd la glicemìa 4-6 vire al di.  
 Cont dij carboidrà ant la dieta.  

 Diabete tipo 2:  
 Meisin-e: Metformina, sulfoniluree, SGLT2 inibitor.  
 Modìfiche dë stil ëd vita: Dieta equilibrà (pòch sùcher, fibre), esercissi regolar.  
 Insulin-a s'a-i é progression dël mal.  

 Complicanse 

 Cardiovascolar: Infart, ictus, ipertension.  
 Neuropatìa: Dolor o pèrdita ëd sensibilità ant le estremità.  
 Nefropatìa: Dësrang dij rej.  
 Retinopatìa: Pèrdita ëd la vision.  
 Pé diabetich: Ulcere ch'a san-o nen, arzigh d'amputassion.  

 Prevension 

 Contròl dël pèis: Evité l'obesità.  
 Dieta san-a: Fruta, verdure, gran antregh, pòch grass saturà.  
 Esercissi: Almanch 30 minut al di.  
 Screening regolar për chi a l'ha fator d'arzigh (famija con diabete, pression àuta).  

 Riferiment 
(EN) Zaccardi, F. (2016). "The evolution of diabetes treatment". *The Lancet Diabetes & Endocrinology*.

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI