Calendari

Un calendari a l'é un sistema për organisé ij di, le sman-e, ij mèis e j'agn an basandse an sël moviment dij còrp celest, com ël sol e la lun-a. A l'é dovrà për stabilì d'event stòrich, festività, e pianificassion d'atività sossiaj, religiose e econòmiche.

Stòria
Ij prim calendari a son ëstàit creà da d'antiche sivilisassion për marcé le stagion e organisé l'agricoltura. J'egissian a l'han dovrà un calendari solar ëd 365 di, antramentre che ij Babilonèis a l'han dësvlupà un calendari lunar.

Ant l'antica Roma, ël calendari roman a l'era basà an sl'ann lunar, ma a l'é stàit modifià da Giulio César dël 46 a.C. për creé ël calendari giulian, un sistema solar con n'ann ëd 365 di e n'ann bisest minca 4 agn. Dël 1582, ël Papa Gregòri XIII a l'ha riformà ël calendari giulian për corege l'aretrà ëd 10 di, dand vita al calendari gregorian, col dovrà al di d'ancheuj an vàire pais, comprèis ël Piemont.

Sòrt ëd calendari
 Calendari solar: Basà an sl'ann solar (365 di). Esempi: Gregorian, Julian.
 Calendari lunar: Basà an sl'ann lunar (355 di). Esempi: Calendari islàmich.
 Calendari lunisolar: Combinassion ëd sol e lun-a. Esempi: Ebràich, Cinèis.

Calendari gregorian
Adotà dël 1582 an Italia, a l'ha 12 mèis:
 Gené
 Fërvé
 Mars
 Avril
 Magg
 Giugn
 Luj
 Ost
 Stèmber
 Otóber
 Novèmber
  Dzèmber

Minca mèis a l'ha 30 o 31 di, gavà Fërvé (28 o 29 di). J'agn bisest (con Fërvé ëd 29 di) a son coj divisìbij për 4, ma nen për 100, gavà s'a son divisìbij për 400.

Àutri calendari
 Islamich: Basà sla lun-a, con 12 mèis ëd 29 o 30 di.
 Ebràich: Lunisolar, con agn bisest për mantnì l'aliniament con le stagion.
 Cinèis: Combin-a element solar e lunar, con agn identificà da n'animal (Zodìach cinèis).

Usagi ant la società
Ël calendari gregorian a l'é dovrà an manera ufissial an vàire pais, ma d'àutri sistema a vivo ancora për festività religiose o tradission locaj. An Piemont, për esempi, a l'é comun ancrosié ël calendari gregorian con feste locaj com ël Carlevé ëd Ivrea o la Fèra ëd San Giòrs an Val d'Osta.

Festività piemontèise
 Epifanìa (6 ëd Gené): La Befana a porta regaj ai cit.
 Festa dij Travajador (1 ëd Magg): Festa nassional.
 Sant'Ëstasi (15 d'Ost): Festa patronal an vàire comun.
 Nadal (25 ëd Dzèmber): Selebrà con tradission famijar e religiose.

Ij calendari a resto në strument essensial për l'organisassion dla vita quotidian-a e cultural, arfletend l'armonìa antra natura e sivilisassion.

Categorìa:Sistema d'amzura dël temp
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI