Artròpod

J'artròpod (da ij termo grech arthron = "articolassion" e pous = "pé") a son ël philum pì numeros dël regn animal, con pì d'un milion dë specie conossùe. A son animaj invertebrà caraterisà da n'esoschéletr ëd chitin-a, un còrp segmentà, e dij mèmber articolà. A comprendo inset, aragnà, crostace, miriàpod, e scorpion. A son present an tuti j'ambient dël pianeta, da j'ocean a jë desert.  

 Stòria 

J'artròpod a son ëstàit ij prim animaj a colonisé la tèra ferma, apopré 400 milion d'agn fa. Dël sécol XVIII, ël siensià svedèis Carl Linnaeus a l'ha butà le base dël sistema modern ëd classificassion, an gropandje ant la categorìa "Insecta". Dël 1848, ël biòlogh anglèis Richard Owen a l'ha definì ël phylum dij Arthropoda. Jë studi evolutiv modern a mostro che j'artròpod a son parentà con j'anélid (verm) e ij molusch.  

 Caraterìstiche 

 Esoschéletr: Në strat dur ëd chitin-a ch'a protegg e a sosten ël còrp. A dev esse cambià periodicament (muda) për ch'a peuda chërse.  
 Còrp segmentà: Dividù an tre part prinsipaj (testa, torach, adòmen) ant j'inset, o doi (cefalotorach e adòmen) ant j'aragnà.  
 Mèmber articolà: piòte, anten-e, mandìbole, ch'a servo për ël moviment, la sensassion, o la difèisa.  
 Sistema nervos: Na caden-a ëd gangi e un servel rudimental.  
 Respirassion: Con trachee (inset), branchie (crustace), o filtr dl'aria (aràcnid).  

 Classificassion 

Ij prinsipaj sot-phylum a son:  

 Chelicerà (Chelicerata):  
 Aracnid: aragnà, scorpion, zëcche (8 piòte, sensa anten-e).  
 Merostomà: Limùe dël mar.  

 Miriàpod (Myriapoda):  
 Milapé (Diplopoda): 2 cobie ëd piòte për segment.  
 Sentpé (Chilopoda): 1 cobia ëd piòte për segment, carnìvor.  

 Crustace (Crustacea):  
 Decapod: Gambar, galin-e, bogianen (10 piòte).  
 Copepod: Cit organism aquàtich.  

 Esàpod (Hexapoda):  
 Inset: Furmìa, farfale, bes-cëss (6 piòte, 3 part dël còrp).  

 Amportansa 

 Ecologica:  
 Produtor secondari: A convertisso materia vegetal an protein-e animaj.  
 Decompositor: A riciclo materia orgànica (es. coleòter stercari).  
 Impolinador: Farfale e avije a giuto ant la riprodussion dle piante.  

 Për l'òm:  
 Agricoltura: Avije (amèl), ma 'dcò parassit (cavalëtte).  
 Medzin-a: Velen dë scorpion dovrà për meisin-e.  
 Aliment: Crustace com ij gambar.  

 Menasse 

 Pesticidi: A ridùo le popolassion d'inset benéfich (es. avije).  
 Dëstrussion d'ambient: Urbanisassion e deforestassion.  
 Cambiament climàtich: Alterassion dij cicl ëd vita (es. farfale migratris).  

D'artròpod a son ëdcò specie invasive (es. furmìa d'Argentin-a) ch'a danegio j'ecosistema locaj.  

== Riferiment  
Ruppert, E.E. (2004). "Invertebrate Zoology". *Brooks/Cole*.

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI