Càncher

Ël càncher a l'é na categorìa ëd maladìe caraterisà da la chërsùa ancontrolà ëd sélule ch'a peulo spantiesse ant ël còrp (metastasi). A peul colpì qualsëssìa òrgan o tissù e a l'é un-a dle prinsipaj cause ëd mòrt an tut ël mond. Ël nòm a ven dal latin cancer, ch'a veul dì granfo, për via dla forma dij tumor ch'a smijo a col animal.

Còsa a l'é?
Ël càncher as dësvlupa quand che le sélule a perdo ël mecanism ch'a régola soa division e soa mòrt natural (apoptosi). Coste sélule anormaj a formo dij tumor malign ch'a peulo invade ij tissù davzin o viagé për ël sistema linfàtich o sanguign (metàstasi).

Cause e Fator d'arzigh
Le cause a son multifatoriaj e a peulo anclude:
 Mudà genétiche: Ereditàire o acuistà (es. esposission a sostanse tossiche).
 Ambient: Tabach, àlcol, dieta pòvra ëd fruta e verdura, esposission a radiassion o sostanse chìmiche (es. asbestos).
 Anfession: Virus (es. HPV për ël càncher al còl ëd l'ùter) o bater (es. Helicobacter pylori për lë stòmi).
 Stil ëd vita: Sedentarietà, obesità, esposission al sol.

Tip ëd Càncher
A dipend da la region colpìa:
 Carcinòma: Da tessù epiteliaj (es. polmon, mama, prostata).
 Sarcòma: Da tessù conettiv (òss, muscoj).
 Leucemìa: Da le sélule dël sangh.
 Linfòma: Dal sistema linfàtich.
 Melanòma: Da le sélule pigmentarie dla pel.

Sintom
Ij sìntom a dipendo dal tip ëd càncher, ma a peulo anclude:
 Pèrdita ëd pèis sensa motiv.
 Fadiga crònica.
 Dolor ch'a passa nen.
 Cambiament ant la pel (neuv ch'a chërso o a càngio d'aspet).
 Sangh ant la pipì, merde, o toss.

Diàgnosi
La conferma dël càncher a ven da:
 Esam d'imàgine: Radiografìa, risonansa magnética, TAC.
 Esam ëd laboratòri: Anàlisi dël sangh për trové marcador tumoraj.
 Biopsìa: Campion dël tessù për analiselo sota microscòpi.

Tratament
Le terapìe a dipendo dal tipo e dal ëstat dël càncher:
 Chirurgìa: Gavé ël tumor e ij tissù anviron.
 Chimioterapìa: Meisin-e ch'a masso le sélule ch'a chërso an pressa.
 Radioterapìa: Ragg ch'a danegio le sélule cancerose.
 Imunoterapìa: Potensié ël sistema imun për combate ël càncher.
 Terapìe mirà: Meisin-e ch'a colpisso mach le sélule con fator genétich specìfich.
 Assistensa paliativa: Contròl dij sìntom e mejoré la qualità ëd vita për ij cas avansà.

Prevension
 Evité ëd fumé e consumé d'àlcol.
 Dieta equilibrà con pòch carn ross e processà.
 Atività fìsica regolar.
 Protession dal sol (crema UV).
 Vacinassion (es. contra l'HPV).
 Screening regolar (es. mamografìa, colonscopìa).

Prògnosi
La possibilità ëd varì a dipend da vàire fator:
 Stat ëd la maladìa: Pì prest as treuva, pì àute le chance.
 Tip ëd càncher: Cheich tip (es. tiroide) a l'han na sopravivensa motobin àuta.
 Acess a le cure: An Piemont e ant ij pais avansà, ij tratament a son pì efetiv.

Arserca e Sfide
Jë studi a son an camin a serché neuve terapie, coma:
 Medicament genétich: Për bloché le mudà ch'a causo ël càncher.
 Inteligensa artifissial: Për diagnosticà la maladìa an manera pì precisa.
 Medicament personalisà: Basà sël profil genétich dël malà.

Impat Sossial
Ël càncher a l'é na càusa ëd stress econòmich e psicològich për le famije, dzortut ant ij pais pòver andoa ij servissi médich a son limità.

Riferiment
Organissassion Mondial dla Sanità (OMS).

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI