Archaea

J'Archaea a son un domini ëd micro-organism unicelular procariòt, distint dai Bateri e da j'Eucariòt. A son stàit arconossù tanme domini separà ant j'agn 1970, grassie a l'anàlisi dël RNA ribosomial. A son conossù për vive an ambient estrem (com sorgiss càude, eva salà, o teren àcid), ma a son ëdcò present an ambient ordinari, comprèis l'intestin ëd l'òm. An Piemont, a son studià ant j'università për soa amportansa ant ij cicl biochìmich e ant la biotecnologìa.

Classificassion sientìfica
 Domini: Archaea
 Regn: (pa aplicà — domini separà)
 Filum prinsipaj:
 Euryarchaeota (produtor ëd metan, alòfil)
 Crenarchaeota (termoacidòfil)
 Thaumarchaeota (ròl ant ël cicl dël nitrògen)
 Asgardarchaeota (parent prossim dj'Eucariòt)

Descrission
J'Archaea a l'han na strutura sempia, sensa nùcleo, ma a son diferent dai Bateri për:
 Membrana celular: Lìpid con liure éter (pa éster com ij Bateri).
 Parete celular: Sensa peptidoglican (caraterìstica dij Bateri).
 Genòma: Genòma organisà an operon e con mecanism ëd replicassion sìmil a j'Eucariòt.
Soe dimension a van da 0,1 a 15 μm, e a peulo esse ëd forma tonda, bastoncin, o iregolar.

Abitat
J'Archaea a coloniso ambient estrem e nen:
 Termòfil: Ant le sorgiss termaj (es. Pyrolobus fumarii, ch'a viv a 113°C).
 Alòfil: Ant ij lagh salà (es. Halobacterium salinarum).
 Acidòfil: Ant le minere ëd sofro (pH < 3).

Ambient comun: Tèra, ocean, e ant l'intestin ëd le bestie (es. metanògen).

Amportansa ecològica e biològica
 Cicl dël nitrògen: J'Archaea nitrificant a trasformo l'amoniàca an nitrat.
 Produssion ëd metan: Metanògen a lìbero metan (CH₄), un gas ëd sèra.
 Evolussion: J'Asgardarchaeota a son considerà ij parent pì prossim a l'orìgin dj'Eucariòt.
 Biotecnologìa: Enzim termo-stàbij (es. polimerasi për PCR) e produssion ëd biogas.

Specie notàbij
 Methanobrevibacter smithii: Present ant l'intestin uman, a produv metan.
 Halobacterium salinarum: Viv ant ël Mar Mòrt, con pigment fotosensìbij.
 Sulfolobus acidocaldarius: Termoacidòfil isolà ant le sorgiss ëd sofro.
 Lokiarchaeota: Part dël grup Asgard, fondamentaj për la stòria evolutiva.

Ant la cultura piemontèisa
Mancand n'aparensa visìbil, j'Archaea a son conossù mach ant l'àmbit sientìfich. Le università piemontèise (es. Turin) a contribuisso a jë studi an sij metanògen e soa aplicassion ant l'energìa renovàbil.

Galerìa 'd figure

Arferiment
 Woese, C. R. (1990). Towards a natural system of organisms. PNAS.
 National Center for Biotechnology Information (NCBI). (2023). Archaeal Genomics.
 Bergey's Manual of Systematics of Archaea and Bacteria (2021).

Categorìa:Biologìa
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI