Chìmica orgànica

La chìmica orgànica a l'é la branca dla chìmica ch'a studia ij compost a base ëd carbòni, an particolar coj ch'a conten-o ëdcò idrògen, ossìgen, nitrògen, sofro, e àutri element. Sti compost a son ciamà “orgànich” përchè storicament a j'ero associà a j'organism vivent, ma al di d'ancheuj a comprendo ëdcò sostanse sintétiche creà an laboratòri.

Strutura dle molécole orgàniche
Ël carbòni a l'ha la capacità ëd formé quatr liure covalent, an creand dë struture complesse come caden-e, anej, e ramificassion. Sòn a përmëtt na gran varietà ëd molécole, dal sempi àtom ëd metan (CH₄) a cole complesse com le protein-e. J'element prinsipaj ch'a detërmino le proprietà dij compost orgànich a son ij grup functional, com l'àlcol (-OH), l'àcid carbossìlich (-COOH), e j'amine (-NH₂).

Sòrt ëd compost orgànich
 Alifàtich: Compost con caden-e duverte, com j'àlcol, j'àcid grass, e j'idrocarburi (es. metan, etilen).
 Aromàtich: Compost con anej ëd carbòni, com ël benzene e ij sò derivà.
 Eterocìclich: Anej ch'a conten-o d'àutri element (es. ossìgen o nitrògen), com ël piròl o ël furan.

Reassion orgàniche
Le reassion prinsipaj a son:
 Sostitussion: Un grup a sostituiss n'àutr ant na molécola.
 Adission: Gionta d'àtom a na liura dobia o tripla.
 Eliminassion: Formassion ëd na liura dobia për pèrdita d'àtom.
 Ossidassion e ridussion: Scambi d'eletron, com ant la conversion da àlcol a cheton.
Catalisator com àcid, bas, o enzima a giuto a velocisé ste reassion.

Aplicassion
La chìmica orgànica a l'é essensial ant:
 Medzin-a: Sìntesi ëd meisin-e com la penicilin-a.
 Agrochìmica: Produssion ëd fertilisant e pesticid.
 Industria: Creassion ëd plàstica, fibre sintétiche, e colorant.
 Energétich: Tratament dël petròli e combustìbij.

Amportansa ant d'àutri camp
Ant la biochìmica, a studia le proteine e 'l DNA. Ant l'ambient, a analisa l'impat dij contaminant. Ant la tecnologìa, a dësvlupa material neuv com ij polìmer.

Stòria
Ant ël 1828, Friedrich Wöhler a sintetisa l'urèa da un compost inorgànich, dimostrand che ij process vitaj a son pa necessari për creé sostanse orgàniche. Sòn a l'ha duvertà la stra a la chìmica orgànica moderna.

La chìmica orgànica a l'é un camp dinàmich ch'a continua a evolve, con d'arzerche an sij material biodegradàbij e le terapie géniche. Soa amportansa a resta central ant ël progresse siensifich e tecnològich.

Categorìa:Chìmica
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI