Fruta

La fruta a l'é ël frut comestìbil ëd le piante ch'a fiorisso, caraterisà da savor doss o àcid e dovrà ant l'alimentassion uman-a për soe proprietà nutritive. An Piemont, la fruta a l'ha un ròl sentral ant la cusin-a tradissional e ant l'economìa rural, grassie a na gran varietà ëd produssion locaj com persi, pom, pruss, uva, e ninsòle.

Botànica
Da na mira sientìfica, la fruta a l'é ël risultà dlë svilup ëd l'ovari d'un fior, ch'a conten jë smens për la riprodussion ëd la pianta. As peul dividse an:
 Fruta vera: Svilupà da l'ovari (es. pom, pruss).
 Fruta fàussa: Svilupà da d'àutre part dla fior (es. fròla, anté che la part carnosa a ven dal ricetacol).

Ij frut as classìfico ëdcò an:
 Fruta carnosa: uva, pesi, anguria.
 Fruta sëcca: Nos (ninsòla), leguminose (favëtta).

Varietà piemontèise
Ël Piemont a l'é famos për vàire frute tradissionaj:
 Pom: Varietà come la Ruinèt o la Garda.
 Persi: Nòvole ëd Cocconato, tìpich dël Astesan.
 Pruss: Madernassa (për la cugnà) e Martin Sech.
 Uva: Bareul, Barbera o për mangesse (uva dij pais).
 Ninsòla: Tonda Gentile dël Cunèis (IGP), dovrà ant ël giandujòt.
 Castagna: Fruta stòrica dle valade alpine.
 More, rìbes, e frut ëd bòsch coltivà ant le colin-e.

Usagi ant la cusin-a
La fruta piemontèisa a l'é dovrà ant:
 Consum crù: Com merenda o ant le macedònie.
 Conserve: Marmelada (es. cugnà ëd pruss), fruta siropà, o sucherà.
 Dessert: Torte (es. torta ëd pom), bonet, o gelà.
 Beivande: Such, branda aromatisà (es. branda ëd fruta), e vin.
 Piat salà: Pom ant j'insalade, pruss con ël formagg.

Salute
La fruta a l'é na sorgiss amportanta ëd vitamin-e (A, C), fibra, e antiossidant. Consumé fruta minca di a giuta a preven-e maladìe cardiovascolar e diabet. La fruta sëcca (nos, màndole) a l'é rica ëd grass san, ma calòrica. La fruta candìa o sucherà a dev esse limità.

Stòria
La coltivassion ëd la fruta an Piemont a armonta a j'époche roman-e e medieval, con j'ort dij monio. Ant ël sécol ch'a fa XVIII, le riforme agrìcole a l'han anrichì la varietà ëd frute, antramentre che ël sécol ch'a fa XX a l'ha vëddù la nàssita ëd marca IGP e DOP për protege le produssion locaj.

Cultura
La fruta a l'é un sìmbol ëd prosperità e stagion. A compariss ant ij proverbi piemontèis: "A bon fruta, bon vin". Le feste tradissionaj a la celebro, coma la Fera dij Pom ant Ël Canavèis o la Sagra dël Persi a Coconà. La fruta a l'é ëdcò present ant l'art regional, com ant le nature mòrte dël sécol ch'a fa XIX.

Categorìa:Mangé e bèive
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI