Biochìmica

La Biochìmica (dal grech βίος, bios, "vita" e χημεία, chimeia, "chìmica") a l'é la siensa ch'a studia ij process chìmich ch'a sucedo ant j'organism vivent. A fond la chìmica con la biologìa për comprende com le molécole a organiso la vita, da la replicassion dël DNA a la produssion d'energìa ant le sélule. An Piemontèis, ël termo a l'é dovrà tant ant l'ambient sientìfich che ant la medzin-a pràtica.

Descrission sientìfica
La biochìmica a analisa:
 Macromolécole: protein-e, carboidrà, lìpid, e àcid nucleich (DNA, RNA).
 Enzima: catalisador biològich ch'a velociso le reassion.
 Metabolism: trasformassion ëd nutriment an energìa (es. glicòlisi, cicl ëd Krebs).
 Signalassion selular: com le sèlule a comùnico con molécole com j'ormon.

Ij prinsipi base a comprendo:
 Strutura e funsion dël DNA (dobia elisse, còdes genétich).
 Sìntesi dle protein-e (trascrission e tradussion genética).
 Equilibri dinàmich antra catabolism e anabolism.

Stòria
 Sécol XIX: stùdi d'Anselme Payen (scuverta dël prim enzima, la diastasi).
 1926: James B. Sumner a cristalisa l'enzima ureasi, provand che le protein-e a peulo avèj atività catalìtica.
 1953: Watson e Crick a propon-o la strutura dël DNA, base dla biologìa molecular.
 Sécol XXI: Proget Genoma Uman e tecnologìe CRISPR për modifiché ij gen.

Piemontèis amportant:
 Amedeo Avogadro (contribù a la teorìa molecular, nà a Turin).
 Rita Levi-Montalcini (Premi Nobel për la medzin-a dël 1986 për jë studi ansima a le proteine ëd cressiment).

Amportansa ant la vita quotidian-a
Medzin-a: dësvlu* p ëd farmach mirà (es. insulin-a sintética).
 Agricoltura: Organism Geneticament Modificà (OGM) për resistensa a j'inset.
 Nutrission: studi dle vitamin-e e dij mineral essensiaj.
 Diagnòstich: test biochìmich (es. glicemìa, colesterol).

Biochìmica ant ël Piemont
Ël Piemont a l'ha n'arzigh ant l'arserche biochìmica:
 Università ëd Turin: Dipartiment ëd Biologìa Molecular con studi ansima a le maladìe neurodegenerative (es. Alzheimer).
 Sènter ëd Arserche për l'Oncologìa (Candiolo): arserche ansima a le mutassion genétiche ant ij tumor.
 Biòtecnologie alimentar: studi dla fermentassion ant la produssion ëd vin (es. Bareul) e formagg (es. Castelmagn).

Esempi locaj:
 La produssion ëd ris ant ël Vërslèis a deuvra la conossensa biochìmica për milioré le varietà.
 J'essense ëd lavanda dël Monfrà a son studià për soe proprietà antimicròbiche.

Termo piemontèis
 Protein-a: protein-a (struture fàite d'aminoàcid).
 Sélula: sélula (unità base dla vita).
 Energìa: energìa (ATP com "munission" selular).
 Erbo genétich: èrbo filogenétich.

Savèj curios
La Bagna Càuda a deuvra la biochìmica dla fermentassion dl'aj për liberé savor e sustanse antioss* idante.
 Ël Giandujòt a deuv sò gust a le reassion ëd Maillard antra carboidrà e protein-e dle ninsòle.

Arferiment
Carlo Guido Ceradini, Biochìmica: Prinsipi e Aplicassion, Edission PiemonteStampa, 2010.

Categorìa:Chìmica
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI