Cafè

Ël cafè a l'é na beivanda aromàtica otnùa da le gran-e tostà dle piante ëd Coffea. Originari dle zòne tropical ëd l'Etiòpia e dël Sudan, a l'é un dij prodòt pì comersialisà al mond e un element central ëd la cultura alimentar global. An Piemontèis, ël termo "cafè" a l'é derivà dal Turch kahve e da l'Àrab qahwa.

Stòria
Le prime testimonianse dël cafè a resto andré al XV sécol ant l'Yemen, anté ch'a l'era dovrà për soe propietà stimolante. A l'é spantiasse ant ël mond islàmich coma beivanda social e religiosa. Ant ël XVII sécol, ij mercant venessian a l'han portalo an Euròpa, anté ch'a l'ha fàit nasse le prime cafetiere (es. a Venessia e Paris). An Piemont, ël cafè a l'é rivà ant ël Setsent, con Turin ch'a l'ha creà tradission coma ël Bicerin (na mës-cia ëd cafè, cicolata, e crema ëd làit).

Produssion
Ël process ëd produssion a comprend:
 Coltivassion: Le piante ëd Coffea (soratut Aràbica e Robusta) a chërso ant ij clima càud e ùmid.
 Racòlta: Le cirese (frut ross) a son coujìe a man o con màchine.
 Tratament: Le gran-e a son separà da la polpa con process a ùmid (fermentassion) o sech (sëccà al sol).
 Tostadura: Le gran-e a son tostà për dësvlupé aroma e color.
 Macinadura: Le gran-e tostà a son macinà për preparé la beivanda.

Sòrt ëd Cafè
Espresso: Cafè curt e intens, preparà con pression àuta.

Capussin: Espress con crema ëd làit e vaporisà.

Cafè filtrà: Otnù con përcolassion d'eva càuda an sle gran-e macinà.

American: Espress diluì con eva càuda.

Bicerin: Spessialità turinèisa con cafè, cicolata, e làit.

Le gran-e a peulo esse Aràbica (aroma delicà) o Robusta (pì amèra e carià ëd caffein-a).

Cultura e Consum
Ël cafè a l'é un ritual social an vàire pais. An Italia, l'espress al bar a l'é un gest quotidian. An Piemont, le cafetiere stòriche (es. Al Bicerin a Turin) a son monument ëd tradission. Ël cafè a l'é ëdcò dovrà ant la cusin-a, coma ant ël bonet o ant ël sambajon. Ant ël mond, ël cafè dla matin a simbolegia l'ancamin ëd la giornà.

Salute
Ël cafè a conten caffein-a, na sostansa stimolanta ch'a peul amelioré la concentrassion e la resistensa a la fatiga. Un consum moderà (3-4 tassin-e al dì) a l'é associà a benefissi për ël cheur e ël metabolism. Tutavìa, l'ecess a peul causé ansietà, insònia, o dipendensa. A l'é da evité për le person-e sensìbij a la caffein-a.

Econòmia
Ël cafè a l'é un dij prodòt agrìcoj pì comersialisà, con Brasil, Vietnam, e Colombia coma prinsipal produtor. An Italia, marche piemontèise coma Lavazza e Illy a son líder globaj. Ël mercà dël cafè ëd qualità (single origin, fair trade) a l'é an chërsita.

Categorìa:Mangé e bèive
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI