Fassism

Ël fassism a l'é na sòrt ëd govern. Ant ël fassism, la nassion a l'é considerà pi amportanta ëd qualsëssìa përson-a, partìa, libertà. Na nassion sota sta sòrt ëd govern a l'é sempe dominà da na përson-a sola, ch'a l'ha ël drit dël contròl total dzor ël govern e la gent. Ël govern fassista a peul ëdcò smijé a n'oligarchìa, com an Italia, anté ël Partì fassita a l'era controlà dal Gran Consili.

Ël fassism a l'é surtì an Euròpa prima dla Sconda guèra mondial përchè la gent a pensava che la democrassìa a fussa debla e pien-a ëd përversion moraj, che ël capitalism a fussa tròp materialìstich e pa giust an vers le përson-e, mente ël comunism, combin ch'a fussa unificant e giust, a soagnava pa jë bzògn ëd la nassion e a ostacolava j'inissiative dj'afé. As pensava ël fassism a fussa l'arspòsta a cost bzògn, con l'unità e solidarietà nassional nopà che le division ëd class e ij partì polìtich. 

Ij liberaj e coj ch'a chërdo ant la democrassìa generalment a considro fassism e comunism com doe facie dël totalitarim, e che a sio unificà da lë bzògn dël contròl total e dal vieté qualsëssìa libertà. Al contrari, ij marxista-leninista a chërdo che ël capitalism a crea o a dòvra ël fassism për dësblé ij moviment ovrié e për siguré ël podèj a le class elevà. Ël fassism a farìa lòn-lì arciamandse al pòpol e ai sò bzògn primitiv, mente a fà j'anteress ëd coj ch'a son già rich.