Lìber vorèj

Ël lìber vorèj a l'é ël concet filosòfich e teològich ch'a dis che minca përson-a a l'é lìbera ëd serne còs fé. Sòn as contrapon a le concession determinìstiche ch'a diso che la realtà a l'é an chèiche manere predeterminà (destin), e antlora le përson-e a podrìo pa serne përchè tute soe assion a sarìo predeterminà prima ëd soa nàssita (predestinassion o vorèj serv).

Ël lìber arbitri a l'é la capacità ëd le përson-e ëd serne e 'd pijé 'd decision an manera autònoma, sensa esse determinà da fator estern o da causa necessaria. A l'é un dij problema sentraj dla filosofìa, dzortut an relassion a la moral, a la responsabilità, e a la natura dl'esse uman.

Ël concet ëd lìber vorèj a l'ha dle conseguense an camp religios, étich e sientìfich.

An camp religios ël lìber vorèj a veul dì che la divinità, combin ch'a sia tut-potenta, a sern ëd nen dovré sò podèj për condissioné le sernie dle përson-e.

Ant l'ética sto concet a l'é a la bas dla responsabilità ëd na përson-a për soe assion.

An camp sientìfich l'idèja ëd lìber vorèj a veul dì n'indipendensa dël pensé antendù com atività dla ment e dla ment midema da la pura causalità sientìfica.

 Tichëtte prinsipaj 
Ël lìber arbitri a peul esse definì coma:
 La capacità ëd podèj agì diversament ant ëd situassion idèntiche
 L'autonomìa 'd serne an tra vàire possibilità
 La possibilità d'esse l'orìgin primaria dij sò pròpi at
 La condission për la responsabilità moral

 Sòrt ëd lìber arbitri 
A-i son vàire concet ëd lìber arbitri:
 Lìber arbitri libertarian: A fortiss che le decision uman-e a son lìbere an manera assolùa e nen determinà
 Compatibilism: A fortiss che ël lìber arbitri a l'é compatìbil con ël determinism (la libertà a consist an assensa 'd coression esterna)
 Incompatibilism: A fortiss che ël lìber arbitri a l'é incompatìbil con ël determinism
 Lìber arbitri teològich: A trata dla relassion antra libertà uman-a e predestinassion divin-a

 Argument për ël lìber arbitri 
Ij sostenitor dël lìber arbitri a pòrto coste rason:
 Lesperiensa cossienta: Im sento lìber ëd serne
 La responsabilità moral: As peul atribuì responsabilità mach s'a-i é libertà
 La dignità uman-a: La libertà a l'é essensial për la dignità dla përson-a
 La possibilità dël mal: Ël mal moral a l'é mach spiegàbil con la libertà

 Argument contra 'l lìber arbitri 
Ij sostenitor dël determinism a pòrto coste rason:
 Ël determinism fìsich: Tut lòn ch'a càpita ant l'univers a l'é determinà da lej fìsiche
 Ël determinism causal: Tute le decision a l'han dle càuse ch'a-j determin-o
 Ël determinism sientìfich: La siensa neurològica a mostra che le decision a son process cerebraj determinà
 Ël determinism sossial: Nòstre decision a son determinà da la coltura e la società

 Posission stòriche 
 Età clàssica 
 Aristòtil: A fortiss che l'òm a l'é responsàbil ëd soe assion quand a peul agì diversament
 Epicur: A anseriss ël "clinamen" (dëviament) an tra j'àtom për giustifiché la libertà

 Cristianésim 

 Sant Agostin: A difend la libertà uman-a contra ij manichèo, ma a l'é compatìbil con la grassia divin-a
 Tomà d'Aquin: A diferensia an tra libertà 'd vorèj (liberum arbitrium) e libertà 'd serne

 Età moderna 
 René Descartes: A fortiss che la volontà a l'é infinìa e lìbera
 Baruch Spinoza: A fortiss un determinism complet: "La përson-a a chërd d'esse lìbera mach përchè a l'é cossienta 'd soe volontà ma ignora le càuse ch'a lo detèrmino"
 Immanuel Kant: A diferensia an tra "mach-sì" (fenòmen) determinà e "për-sì" (némen) lìber

 Età contemporania 
 Jean-Paul Sartre: A fortiss che "l'òm a l'é condanà a esse lìber" e a deuv creé soa essensa
 Daniel Dennett: A sosten ël compatibilism, na libertà compatìbil con ël determinism

 Problem filosòfich 
Ij problema prinsipaj an sël lìber arbitri a son:
 Ël problema dël determinism: Se tut a l'é determinà, com a peul ess-ie la libertà?
 Ël problema dla responsabilità: Coma podoma atribuì responsabilità sensa lìber arbitri?
 Ël problema dël mal: Coma concilié la bontà 'd Dé con la libertà uman-a ch'a pòrta al mal?
 Ël problema neurològich: Jë studi an neurossiense a mostro che le decision a son determinà prima che is në rendo cont

 Conseguense pràtiche 
Ël problema dël lìber arbitri a l'ha 'd conseguense an:
 Sistema giurìdich: La teorìa dla colpa a presupon la libertà
 Ética: La responsabilità moral a presupon ël lìber arbitri
 Religion: La dotrin-a dël pecà e dla salvëssa a presupon la libertà
 Psicologìa: La terapìa e l'educassion a presupon-o na possibilità 'd cambiament

 Vos corelà 
 Determinism
 Responsabilità
 Volontà
 Compatibilism
 Incompatibilism
 Moral
 Filosofìa dla ment

 Arferiment 

Categorìa:Filosofìa
Categorìa:Ética