Stòria d'Ast

La stòria d'Ast (italian: Asti) a l'é marcà da soa posission stratégica ant le colin-e dël bass Piemont, ch'a l'ha fane un sènter comersial, militar e cultural da l'época roman-a a cola moderna. Soa evolussion a l'ha travërsà perìod ëd grandëssa com comun-a lìbera, conflit con jë stat visin, e trasformassion andustriaj.  

 Preistòria e fondassion   
Ij prim ansediament a armonto al Neolìtich (4000 a.C.), con tribù ligurin ch'a popolavo le colin-e. Ant ël sécol II a.C., ij Roman a fondo Hasta Pompeia, n'avan-pòst militar longh la Via Fulvia, ch'a colegava Torton-a a la Galia. Ast a dventa un sènter amportant për l'agricoltura (vin, gran) e jë scambi, con n'anfiteatro, terme, e un fòr.  

 Àut Medi Ev (V–X sécol)   
Apres la fin ëd l'Imperi Roman (476 d.C.), Ast a passa sota:  
 Ostrogòt (V sécol)  
 Longobard (569): A ven un ducà militar.  
 Franch (774): Carl Magn a na fa un contà.  
Ant ël 888, a nass ël Marcheisà d'Ivreja, ch'a comprend Ast. Sota Arduin ëd Marchèis (X sécol), Ast a oten d'autonomìa e as fortìfica.  

 Età d'òr comunal (XI–XIII sécol)   
Ant ël 1095, Ast a dventa na comun-a lìbera, un dij prim esempi an Piemont. Sò perìod dë splendrior a comprend:  
 Espansion comersial: Grassie a soa posision, Ast a dventa un pòrt sëch con fere famose (es. Fera dë San Scond). Soa moneda, ël gròss astesan, a l'é dovrà an tuta Europa.  
 Guerre contra Alba e Monfrà: Conflit continuà contra ij marchèis d'Alba e ëd Monfrà për ël contròl dij comersi.  
 Lìber comun: Redigiù dël 1228, un dij pì antich statut comunaj italian.  
 Architetura: Costrussion dla Catedral (1309) e dle tor (120 an total, ëncor 15 visìbij).  

 Dominassion forëstere (XIV–XVI sécol)   
Ant ël 1313, Ast a perd soa libertà sota ij Viscont ëd Milan. A passa peui sota:  
 Orléans (1387): Valentin-a Viscont a la pòrta an dòta a Luis d'Orléans.  
 Savòja (1531): A l'é anetùa dal duca Carl II.  
Ël perìod a l'é ëd dëclin: pestilense (1348), invasion fransèise (1499), e ridussion dij comersi.  

 Età moderna (XVII–XIX sécol)   
 Guerre 'd sucession: Ast a l'é assedià durant la Guèra 'd Sucession Spagneula (1703-1706) e cola d'Austria (1745).  
 Dominassion fransèisa: Sota Napoleon (1800-1814), a dventa capleu dël dipartiment ëd Tani.  
 Risorgiment: Partessipassion a j'arvire ant ël 1821 e 1848. Dòp l'unità d'Italia (1861), a viv na rinàssita econòmica con la ferovìa (1853) e l'industria vitìcola.  

 Sècol XX e contemporani   
 Andustrialisassion: A nasso fàbriche ëd vis (Contratto, Gancia) e d'utiss agrìcoj.  
 Guère mondiaj: Bombardament durant la Sconda Guèra Mondial (1943-1945).  
 Ast ancheuj: Sènter ëd servissi, turism (Palio, Douja d'Or), e produssion ëd vin (Barbera, Moscà).  

 Monument e përsonage amportant   
 Tor Comunala (XIII sécol)  
 Catedral ëd Santa Marìa Assunta (gòtica)  
 Palas Alfieri (cà nativa dël poeta Vittorio Alfieri)  
 San Gioann: Përsonagi: Vittorio Alfieri, Carlo Gancia  

 Vardé ëdcò   
 Gròss astesan  
 Palio d'Ast  

 Bibliografìa   
 F. Gabotto, Storia di Asti, 1903  
 G. Visconti, Asti comuna medievale, 1973  
 R. Bordone, La società astigiana nel Medioevo, 2000  

Categorìa:Stòria dël Piemont  
Categorìa:Ast  
Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI