Antërlenga

L'Antërlenga a l'é na lenga artifissial ch'a deuvra ëd paròle ch'as treuvo ant la pì part dle lenghe dl'Euròpa ossidental. A l'é stàita anventà da na partìa ëd gent ch'a l'han travajaje ansima për pì che 20 agn, a l'han compilà a l'han publicà ël prim dissionari dël 1951. 

A l'han sërnù ël nòm "antërlenga" përchè as vorìo ch'a fussa dovrà da gent ëd pais diferent për ciaciaré antra 'd lor ëd fasson sempia. Dagià che l'antërlenga a l'é stàita fàita përchè a fussa sempia, a l'é pì belfé da amprende che d'àutre lenghe. 

A-i é vàire milen-e ëd gent ch'a conosso l'antërlenga, dzortut an Fransa, e ij sò parlant a diso che ëd milion a podrìo capila (lese dij test e scoté) sensa avèj damanca d'aprendla prima. 

A-i son doe àutre lenghe artifissiaj ant ël mond che a l'han pì che 1000 parlant, l'esperanto e l'ido, anventà prima che l'antërlenga. Cheidun a pensa che l'esperanto e l'ido a son belfé da amprende përchè a l'han pa d'ecession (paròle che a scapo da le régole) ma d'àutri a chërdo che l'antërlenga a sia pì belfé përchè coj ch'a l'han dësvlupala a l'han sernù tute le paròle an manera che a fussa belfé tenje da ment për gent ch'a conossa l'anglèis, ël fransèis, ël castilian, ël portughèis, o l'italian, pì lenghe coma l'ossitan e 'l rumen, lenghe ch'a ch'a ven-o dal latin, la lenga dovrà a Roma për bomben ëd temp. 

An dzorpì, la gent ch'a deuvra l'antërlenga a dis che soa lenga a l'é un latin arnovà, mach pì sempi e modernisà. 

 Esempi ëd test an antërlenga 
Lingua natural e musical
de parolas international
e un grammatica minimal.

Comprensibile facilemente
per personas intelligente.

Le medio de communication
adequate pro le solution
del confusion de Babylon.

 Ël Pare Nòstr an antërlenga 
Nostre Patre, qui es in le celos,
que tu nomine sia sanctificate;
que tu regno veni
que tu voluntate sia facite
super le terra como etiam in le celo.
Da nos hodie nostre pan quotidian,
e pardona a nos nostre debitas
como nos pardona a nostre debitores,
e non duce nos in tentation,
sed libera nos del mal.

 Classìfica 

Në schema ëd classìfica dl'Antërlenga a peul esse:

 lenghe artifissiaj
 antërlenga

 Wikipedia an antëlenga 
A-i é ëdcò n'edission ëd Wikipedia an antërlenga.

 Còdes ISO 
 Còdes ISO 639-3: ina

 Comparassion antra 'l piemontèis e l'antërlenga 

 Diferense ant ël vocabolari 
Le doe lenghe, tnù cont ëd soe orìgin, a l'han pijà dal vocabolari latin e grèch, ma an mincadun-a 'd lor a-i é ëdcò ëd paròle diferente dai sò equivalent ant l'àutra. 

Esempi ëd paròle e d'espression diferente: 
 Lenga piemontèisa  Antërlenga  Nòte  ancaminé/anandié  comenciar  An lenga piemontèisa ëdcò comensé  an dzorpì  in plus     al di d'ancheuj  actual  An lenga piemontèisa la forma atual a l'é ëdcò dovrà, ma pì da ràir.  dì  jorno  An antërlenga ëdcò die.  dovré  usar     Nosgnor  Deo     pijé/ciapé  prender     s-ciairé  vider  An lenga piemontèisa la forma vëdde a l'é ëdcò dovrà, ma pì da ràir.  capì  comprender     visadì  in altere parolas     

 Diferense ant la gramàtica 
L'antërlenga, tanme lenga artifissial, a l'ha na gramàtica semplificà. An particolar, la variassion ëd paròle a l'ha devenì abatìa. 

 Artìcoj 
 Lenga piemontèisa  Antërlenga  Nòte  un (masculin), na (feminin)  un  L'artìcol piemontèis un dnans a na paròla ch'a ancamin-a con na vocal a pija la forma n' , dnans a na paròla ch'a ancamin-a con sp, st, e via fòrt. - në, ma dòp na paròla terminà con a, e -  'n.  ël (masculin, singular), la (feminin, singular), ij (masculin, plural), le (feminin, plural)  le  An lenga piemontèisa, j'artìcoj ël, ij a pijo le forme lë, jë anans paròle che a ancamin-o con sp, st e via fòrt. Dnans a na paròla ch'a ancamin-a con na vocal, j'artìcoj definì piemontèis dël singular a son abrevià an l' , j'artìcoj definì dël plural an j' .  

 Preposission 
 Preposission sensa artìcoj: 
 Lenga piemontèisa  Antërlenga  Note  a  a     con  con     ëd  de  La preposission piemontèisa ëd anans na paròla ancaminà con na vocal a l'é abrevià a d' , dòp na paròla terminà con -a - a  'd, ma anans na paròla ancaminà con st-, sp-, sc-, x-, etc., a pija la forma dë.  an/ant  in  An piemontèis as deuvra la forma ant dëdnans a j'artìcoj.  antra (o an tra)  inter     da  per     për  pro     ansima a/ an s-  supra/super/sur  La forma piemontèisa an s- as deuvra dëdnans a j'artìcoj. La s as gropa a l'artìcol: an sël.  

 Preposission an antërlenga con artìcoj 
 preposission/artìcol  le  a  al  de  del  

 Preposission piemontèise con artìcoj 
 preposission/artìcol  ël  lë  la  ij  jë  le  l'  j'  a  al  a lë  a la  ai  a jë  a le  a l'  a j'  da  dal  da lë da la  dai  da jë  da le  da l'  da j'  ëd  dël  dlë  dla  dij  djë  dle  dl'  dj' 

 Përnòm verbal 
An lenga piemontèisa a esisto j'ansidit përnòm verbaj, inesistent an antërlenga. A ìndica ël soget. 

 Përnòm verbal  Forma gramatical  i  prima përson-a, sconda përson-a dël plural  it  sconda përson-a dël singular  a  tersa përson-a  

A l'é n'afé diferent da 'n përnòm përsonal: ia. Io parla - pms. mi i parlo; ia. Johannes lege - pms. Gioann a les.

 Verb 
 Infinitiv 
Ij verb ëd la prima conjugassion an antërlenga a l'han dj'infinitiv con la terminassion -ar, an lenga piemontèisa a l'han la terminassion -é: ia. parlar - pms. parlé. 

Ij verb dë sconda conjugassion, che an antërlenga a l'han dj'infinitiv con la terminassion -er, an lenga piemontèisa a son për la pì part ëd la sconda conjugassion e a l'han la terminassion -e: ia. currer - pms core.

An lenga piemontèisa, j'equivalent dj'infinitiv tener e venir dl'antërlenga, e ëdcò paròle derivà da lor, a l'han doe forme alternative: ten-e o tnì, ven-e o vnì: ia. mantener - pms. manten-e o mantnì.

 Temp present 
 Verb ëd la prima conjugassion. An tersa përson-a dël singular la terminassion -a dl'antërlenga a l'ha sò equivalent an cola piemontèisa -a: ia. parla - pms. a parla. An tersa përson-a dël plural a l'ha sò equivalent ant la piemontèisa -o: ia. parla - pms. a parlo.
 Verb ëd la sconda conjugassion. An tersa përson-a dël singular la terminassion -e dl'antërlenga a dëspariss an lenga piemontèisa: ia. existe - pms. a esist. An tersa përson-a dël plural a l'ha sò equivalent ant la piemontèisa -o: ia. existe - pms. a esisto.

 Temp passà sempi 
 Verb ëd la prima conjugassion. An tersa përson-a dël singular ant le doe lenghe a l'ha la terminassion -ava: ia. parlava - pms. a parlava. An tersa përson-a dël plural a l'ha sò equivalent an cola piemontèisa -avo: ia. parlava - pms. a parlavo. 

 Verb ëd la sconda conjugassion. An tersa përson-a dël singular la terminassion -eva dl'antërlenga a l'ha l'equivalent an cola piemontèisa -ìa: ia. combatteva - pms. a combatìa. An tersa përson-a dël plural a l'ha sò equivalent an cola piemontèisa ìo: ia. combatteva - pms. a combatìo. 

 Temp passà përfet 
Ant le doe lenghe as dovra ël temp passà përfet componù. Për esempi, ia. ha parlate - pms. a l'ha parlà (singular), a l'han parlà (plural).

 Temp futur sempi 
An tersa përson-a dël singular la terminassion -ra dl'antërlenga a equival al piemontèisa -rà: ia. parlara - pms. a parlërà. 

 Partissipi 
Partissipi an antërlenga ch'a finisso an -ante a l'han an lenga piemontèisa equivalent: 
 desinensa -and e a son soens precedù da la partissela an, cand ch'a l'han fonsion d'adverb: ia. parlante - pms. an parland; 
 desinensa an -ant e a son variàbij con la gionta dël gèner e dël nùmer, cand ch'a l'han fonsion d'agetiv: ia. parlante - pms. parlant; 

Partissipi passà, che an antërlenga a l'han la terminassion -ate, a l'han an lenga piemontèisa la terminassion -à. A cangio pa ant ël gèner feminin e al plural. Për esempi ia. parlate - pms. parlà.

Partissipi passà, che an antërlenga a l'han la terminassion -ite a l'han an lenga piemontèisa la terminassion -ì o -ù: ia. rendite - pms. rendù.

Ij partissipi an antërlenga a son invariàbij. An lenga piemontèisa, partissipi nen terminà con -à a son variàbij con la gionta ëd nùmer e géner ia. finite - pms. finì (masculin), finìa (feminin, singular), finìe (feminin, plural). 

 Àutre forme 
Forme impërsonaj an antërlenga con ël përnòm on a l'han ij sò equivalent piemontèis. As rendo tanme tersa përson-a dël singular, ma al pòst dël përnòm verbal a as dona as (o së dnans a un verb ch'a ancamin-a con st-, sp-, sc- e via fòrt). Për esempi, ia. on parla - pms. as parla.

 Conjugassion dij verb fosonant (chèiche forme) 
 Ël verb "esse"
 Lenga piemontèisa  Antërlenga  Forma gramatical  esse  esser  infinitiv  a l'é  es/esse  indicativ, present, tersa përson-a, singular  a son  es/esse/son  indicativ, present, tersa përson-a, plural  a l'é stait  ha essite  passà përfet, tersa përson-a, singular  a son ëstait  ha essite  passà përfet, tersa përson-a, plural  a l'era  era/esseva  passà semple, tersa përson-a, singular  a j'ero  era/esseva  passà semple, tersa përson-a, plural  

 Ël verb "avèj" 
 Lenga piemontèisa  Antërlenga  Forma gramatical  avèj  haber  infinitiv  a l'ha  ha/habe  indicativ, present, tersa përson-a, singular  i l'oma  ha/habe  indicativ, present, prima përson-a, plural  a l'han  ha/habe  indicativ, present, tersa përson-a, plural  a l'avìa  habeva  passà semple, tersa përson-a, singular  a l'avìo  habeva  passà semple, tersa përson-a, plural  

 Ël verb "podèj" 
 Lenga piemontèisa  Antërlenga  Forma gramatical  podèj  poter  infinitiv  a peul  pote  indicativ, present, tersa përson-a, singular  a peulo  pote  indicativ, present, tersa përson-a, plural  

 Negassion 
An lenga piemontèisa, për neghé as deuvro le partissele nen o (pì soens) pa, e an antërlenga non: ia. non es - pms. a l'é nen, a l'é pa.

 Përnòm 
 Përnòm possessiv 
Ant le doe lenghe a buto nen j'artìcoj definì dnans ai përnòm possessiv. Ël plural dël géner masculin a fa ecession an lenga piemontèisa, cand che a l'ha la midema forma che ël singular. An lenga piemontèisa, ij përnòm possessiv dël gèner masculin a son invariàbij al cangé dël nùmer. 

 Lenga piemontèisa  Antërlenga  Forma gramatical  sò, soa (feminin, singular), soe (feminin, plural)  su  Possessiv al singular  sò, soa (feminin, singular), soe (feminin, plural)  lor  Possessiv al plural  

 J'àutri përnòm 
 Lenga piemontèisa  Antërlenga  Nòte  chèich/quàich  alcun/alicun     àutr  altere     cost  iste     che  que  Ël përnòm piemontèis che dnans a na paròla ch'a ancamin-a con na vocal a l'é soens abrevià an ch´.  tut  toto     

 Nòm sostantiv 
 Géner dël sostantiv 
An antërlenga ij sostantiv dij nen vivent a l'han pa ëd géner. Antra ij vivent a-i é na diferensa antra ij doi sess. Antlora, quand ël géner masculin a l'ha la terminassion -o (amico), ël géner feminin a l'ha la terminassion -a (amica). 

An antërlenga na caterva ëd nòm sostantiv singular dël géner masculin a son terminà con -o. Ij sò equivalent piemontèis a l'han pa d'-o: ia. senso - pms. sens. J'equivalent piemontèis dij nòm sostantiv e agetiv terminà an antërlenga con -co, -go a l'han le terminassion -ch, -gh. 

Ij nòm sostantiv dël géner feminin, ch'a l'han an antërlenga la terminassion -a, a l'han soens an lenga piemontèisa ël singular ch'a finiss an -a: ia. experientia - pms. esperiensa, ia. theoria - pms. teorìa. 

 Plural dij sostantiv 
An antërlenga as rend ël plural dël sostantiv con la gionta dla terminassion -s al singular, -es (quand ël singular a l'é terminà con na consonanta) o (quand ël singular a l'é terminà con -c) con ël cambi dla -c terminal an -ches. 

La pì part dij nòm sostantiv piemontèis dël géner masculin a l'ha la midema forma an singular e an plural. 

Ij nòm sostantiv dël géner feminin, che an antërlenga a l'han ël plural con la terminassion -as (e ël singolar con la terminassion -a), an lenga piemontèisa a l'han ël plural ch'a finiss an -e. Ij nòm sostantiv piemontèis dël géner feminin con la terminassion -ica a l'han ël plural con la terminassion -iche (parèj che an italian). 

An lenga piemontèisa, chèich nòm sostantiv dël géner feminin a l'han la midema forma al singular e al plural: 
 coj d'adoss greca: anàlisi, ipòtesi (ia. analyse, hypothese); 
 coj con la terminassion -sion o -à. 

 Nòm agetiv 
 Géner dl'agetiv 
Ij nòm agetiv an antërlenga a son invariàbij tnù rëspet al géner. An lenga piemontèisa a son variàbij parèj che ij sostantiv. 

Ij nòm agetiv che an antërlenga a finisso an -ante a l'han an lenga piemontèisa dj'equivalent ch'a finisso an -ant (masculin) e -anta (feminin). An manera anàloga con la terminassion -ente: ia. differente - pms. diferent (masculin) o diferenta (feminin). 

 Plural d'agetiv 
Ij nòm agetiv an antërlenga a son invariàbij rëspet al nùmer.
Si però a-i manca ël nòm sostantiv tacà a l'agetiv, antlora ël nòm agetiv a l'é declinà tanme un nòm sostantiv. 

An lenga piemontèisa, ij nòm agetiv a son për la pì part declinà parèj che ij nòm sostantiv. 

Le terminassion piemontèise dël plural -aj, -ij a corëspondo a -al, -ile dl'antërlenga.
Esempi: ia. special (plural) - pms. spessiaj, ia. possibile (plural) - pms. possìbij, ia. social (plural) - pms. sossiaj. 

 Comparassion dj'agetiv 
L'adverb piemontèis pì a equival a plus an antërlenga, an fasend fonsion ëd comparativ. An antërlenga, për fé ij superlativ as deuvro le plus, an lenga piemontèisa a l'é rampiassà da espression tanme motobin (ia.ben, multo) o pròpi (ia. propriemente, realmente) 

 Congiunsion 
 Lenga piemontèisa  Antërlenga  Nòte  antramente che  durante     donca  tunc     e  e/et     o  o     ma  ma/sed     përchè  perque     se  si     tanme/coma  como     

 Adverb 
 Derivassion 
An lenga piemontèisa, j'adverb componù a buto la terminassion -man; an antërlenga a finisso an -mente (o -amente dòp -c final): ia. finalmente - pms. finalman. Tutun, pì 'd soens, an lenga piemontèisa as deuvro j'espression adverbiaj, për esempi con l'usage an manera, ëd fasson (ia. in modo, al/de maniera) o da na mira (ia. ab un puncto de vista, del puncto de vista): ia. sin depender - pms. an manera indipendenta. 

 Adverb iregolar ch'as rancontro soens 
 Lenga piemontèisa  Antërlenga  Nòte  ambelessì  aqui     ancor  ancora     andoa/anté che  ubi     anfin/për finì  finalmente     antramentre/antratant  interim     antlora  alora     belevans  regrettabilemente     cand/quand  quando     dòp/apress  post/postea     ëdcò/anche  alsi/anque/etiam/item/tamben     mach  solmente     mai  jammais     mal  mal     motobin  multo     parèj  assi     peui  pois     pòch  pauc     sempe/tavòta  sempre/semper     sì-dzora  super     soens/minca pòch  frequentemente/saepe/saipe     tròp  troppo     vàire ëd  multo de     

 Comparassion dj'adverb 
Ant le doe lenghe le comparassion adverbiaj as compòrto tanme cole dij nòm agetiv. 

 Diferense an ortografìa 
 Marché dj'acent 
Ant na paròla piemontèisa l'acent ëd sòlit a dròca dzora la midema sìlaba che ant le paròla equivalenta an antërlenga. An antërlenga, për esempi, as marca pa l'acent d'antepenùltima silaba: ia. origine - pms. orìgin. 

J'àutri esempi: 
 la terminassion -ich, -ica, e via fòrt: ia. historic, historico - pms. stòrich (Se an tal cas e a l'é acentà, an lenga piemontèisa as marca l'acent aùss: ia. genetica - pms. genética); 
 la terminassion -bil: ia. possibile - pms. possìbil; 
 la partìa -òr-: ia. sport - pms. spòrt. 

 Diferense ant le litre e ant le sequense ëd litre 
 An lenga piemontèisa a-i son ëd sìngole consonante che an antërlenga a son ardobià: ia. effecto - pms. efet, ia. addition - pms. adission. 
 Le sequense antërvocàliche -ci-, -ti-, -cti-, -xi- an antërlenga a corëspondo al piemontèis -ssi-: ia. operation, social, maxime - pms. operassion, sossial, massimal. 
 La sequensa -ul- dl'antërlenga a corëspond al piemontèis -ol-. ia. formula - pms. fòrmola. 
 Le sequense -nc-, -nt-, -nct- e -rt- dnans a i dl'antërlenga a l'han ij sò corëspondent an piemontèis -ns-, -rs- ant le terminassion -tial, -tion: ia. martial - pms. marsial. 
 La terminassion piemontèisa -ja a corëspond a -lia an antërlenga: ia. familia - pms. famija. 
 An lenga piemontèisa, se la paròla precedenta a finiss con na consonanta, alora al prinsipi ëd na paròla ch'a ancamin-a con sp-, st- as gionta ë: ia. spatio, stato - pms. (ë)spassi, (ë)stat. 
 Le sequense ct e pt dl'antërlenga dòp na vocal a l'han sò equivalent an t an lenga piemontèisa: ia. structura, fructo, descriptive - pms. strutura, frut, descritiv. 
 ph an antërlenga a l'ha sò equivalent an f an lenga piemontèisa: ia. physic - pms. fìsica. 
 th an antërlenga a l'ha sò equivalent an t an lenga piemontèisa: ia. theoria - pms. teorìa. 
 La litra y dl'antërlenga a l'ha sò equivalent an i an lenga piemontèisa: ia. systema - pms. sistema. 
 La h muta ant le paròle dl'antërlenga a l'é nen butà ant ij sò equivalent piemontèis: ia. humanitate, hypothese - pms. umanità, ipotèsi. 
 Ch an paròle d'adoss greca a l'ha sò equivalent c (pa dnans a i, e) an lenga piemontèisa (tanme an italian): ia. technologia, psychologia, epocha - pms. tecnologìa, psicologìa, època. 
 La terminassion -na dl'antërlenga a l'ha sò equivalent an cola piemontèisa -n-a: ia. persona - pms. përson-a. 
 Le litra x dl'antërlenga antra vocaj a l'ha sò equivalent an cola piemontèisa s/ss: ia. reflexion - pms. arflession, ia. exister - esiste (ël prefiss ex- a l'é n'àutr cas) 
 La sequensa -sc- dl'antërlenga dnans a i, e, dòp na vocal a l'ha sò equivalent ant ël piemontèis -ss-, ma an s- ant ël prinsipi ëd na paròla: ia. cognoscer - pms. conòsse, ia. scientia - pms. siensa. 

 Prefiss e sufiss 
 Prefiss 
 Lenga piemontèisa  Antërlenga  Nòte  con-, co- (dnans a -st-, -sp-, e via fòrt)  con-     es- (ece-)  ex- (exce-)     an-  in-     in-  in-  Negassion e contraposission  antër-  inter-     për-  per-     fàuss-  pseudo-     scasi-  quasi-     ar-  re-  "ëd neov". Nen dnans a -sp-, -st-, e via fòrt  re-  re-  "ëd neov". Dnans a -sp-, -st-, e via fòrt  sot-  sub-     

 Sufiss 
 Lenga piemontèisa  Antërlenga  Nòte  -al (singular), -aj (plural)  -al     -ansa, -ensa  -antia, -entia     -ari (masculin), -ar (feminin)  -are     -bil  -bile     -èis (masculin), -èisa (feminin)  -ese  Ël nòm agetiv ëd nassionalità  -ian (masculin), -ian-a (feminin)  -ian     -ian (masculin), -ian-a (feminin)  -iano  Nòm sostantiv  -iché  -icar  Fé/rende qualcosa. Dovrà ëdcò dòp un nòm sostantiv.  -ich (masculin), -ica (feminin)  -ic     -ism  -ismo  Dutrin-a o religion  -iv (masculin), -iva (feminin)  -ive     -logìa  -logia  Ant ij nòm dle siense  -man  -mente  Derivassion d'adverb da 'n nòm agetiv  -os  -ose     -sta  -sta     -stion  -stione     -ità  -itate  La qualità d'esse  -(ss)ion, -(s)ion (dòp na consonanta)  -(t)ion,-(ct)ion, -(pt)ion     

Categorìa:Lenghe artifissiaj