Carl Emanuel III

Carl Emanuel III ëd Savòja a l'era nassù a Turin ël 27 Avril 1701 e ambelelà a l'é mòrt ël 20 Fërvé 1773, apress 43 agn ëd regn.

A l'é stàit Re ëd Sardëgna, duca ëd Savòja, marchèis ëd Monfrà, marchèis ëd Salusse, prinsi ëd Piemont e cont d'Osta, Morian-a e Nissa dal 1730 al 1773.

Sota sò regn, durà quarantetré agn, ël regn a l'ha combatù ant le guère 'd sucession polonèisa e austrìaca, vagnand ëd neuv teritòri e avansand ij confin al Tesin. Pòch stimà da sò pare 'me militar, a l'ha sernù mach dij soldà 'me ministr e consejé.

Vita
miniatura|Carl Emanuel a sinch agn
La famija e j'agn dla gioventura
Carl Emanuel a l'é nassù a Turin da Vitòrio Medeo II ëd Savòja e da soa prima fomna, la prinsipëssa fransèisa Ana Marìa ëd Borbon-Orléans.
Soa mare a l'era fija ëd Flip I d'Orléans e Enrichëtta Ana Stuart, novoda dël re Carl I d'Anghiltèra e Enrichëtta Marìa ëd Fransa. Carl Emanuel a l'era ëdcò barba ëd Luis XV ëd Fransa, dagià ch'l'era frel dla mare dël re fransèis, Maria Adelàide ëd Savòja; chiel a l'era cugnà ëd Marìa Luisa ëd Savòja, regin-a dë Spagna e fomna 'd sò cusin dë scond gre, Flip V dë Spagna.

Carl Emanuel a l'era lë scond dij tre fieuj mas-cc ëd Vitòrio Medeo II e donch quand a l'é nassù a l'era nen l'ardité; a l'é vnù prinsi arditari quand, dël 1715, sò frel pì grand Vitòrio Medeo a l'é mòrt, e a l'ha ancaminà a esse educà ëd fasson rigorosa për sò ròl futur, educassion soagnà diretaman dal pare conforma soe idèje përsonaj e sensa stìmoj colturaj.

Le relassion con ël pare
Carl Emanuel a vivìa a Turin mentre che la sità a cangiava vàire për ij darié eveniment polìtich.
Ël Piemont, dòp d'eveniment contrastà, a l'avìa vagnà la Guèra ëd sucession spagneula, batend l'esèrcit fransèis ëd Luis XIV e sò pare, Vitòrio Medeo II ëd Savòja, a l'avìa otnù 'l tìtol real, an arseivend la Sicilia, bele che peui a l'avìa dovù scangela con la Sardëgna. Ël re a l'era viaman vnù pì dësgustà da jë spatuss ëd soa cort: as vestìa con camise ëd tèila gresa. Turin a l'era donch na sità vreman austera: për vorèj real le festé a j'ero vietà, fé djë spatuss a l'era 'n crìmen.
Vitòrioo Medeo II, dòp ij trionf polìtich e militar a l'era viaman vnù solengh e arzervà.

Dòp ël 1728 le strambarìe dël re a son pegiorà, miraco për na maladìa mental. La fomna Ana, mare ëd Carl Emanuel, a l'era mòrta, e ëdcò 'l prim fieul, al qual Vitòrio Medeo a vorìa tanta bin, a l'era mòrt.

Nopà, ël pare a apressiava pa "Carlin", 'me a l'era stranomà da la gent: nisi e 'n pò ghërcc, a l'era dventà assè sarà ëd caràter ant j'agn auster ëd la cort, a parlava mach quand a dovìa. Soa istrussion a l'era stàita aprossimativa, dagià che tùit a-j dasìo da ment mach al frel pì grand. Sòe mancanse a son ëstàite sorpassà an travajand da banda dël pare, an visitand ij fòrt e conversand e fasendse anteroghé daj ministr.

Vitòrio Medeo II a l'ha fàit marié 'l fieul dël 1722 con la prinsipëssa Ana Cristin-a Luisa ëd Pfalz-Sulzbach, mòrta dòp n'ann e lassand a Carl n'ardité ch'a l'é ëdcò mòrt da nadin. La sconda fomna, sernùa sèmper dal pare, a l'é stàita Polissen-a ëd Hessen-Rotenburg, ch'a l'ha dàit a Carl la pì part dij fieuj.
Carl Emanuel a l'avìa tant grinor për chila, ma l'era nen apressià da sò mëssé, ch'a disìa che la fomna a dëstornava 'l fieul da la polìtica, fin-a 'l dì ch'a l'ha comandà a òm e fomna ëd deurme ant d'apartament separà.

L'artir ëd Vitòrio Medeo e 'l monté ëd Carl Emanuel III
Dël 1730 ël vej re Vitòrio Medeo a l'ha decidù 'd lassé al fieul ël regn ëd Piemont e 'l 3 stèmber a l'ha anunsialo a tùit sòj ministr, rancontrà a Rìole. A smija che Carl Emanuel a l'avìa dit al pare ëd resté re, an lassandje mach ël ròl ëd regent an Piemont, ma Vitòrio a l'avìa rëspondùje:

Dòp pòch temp a Chambéry, Vitòrio Medeo a l'ha tacà torna a comandé 'l fieul, che tutun a l'avìa dàit baj e feste a cort. Ël pare a l'é stàit pijà da na mal ant la neuit dël 4 Fërvé 1731, ma dòp esse varì a truscava për torné re. Dl'istà 1731, mentre Carl a l'era a Chambéry, a l'ha svergnalo dnans ai so ministr, disendje d'esse nen bon.

Vitòrio donch a l'é andàit a sté a Moncalé e, sigur ëd torné re, a l'ha dit al marchéis d'Ormea:

Carl Emanuel a l'ha arciamà ël consèj dla Coron-a për valuté ij fàit, e a l'ha fàit aresté e ampërzoné Vitòrio Medeo II: s'as agìa nen dlongh parèj, peul desse che Vitòrio a sarìa andàit a Milan a parlé con l'imperator, e 'l Piemont a sarìa stàit anvadù. Con un cit ploton ëd bajèt e sòj ministr, Carl Emanuel III a l'é rivà a l'improvisa a Moncalé, a l'ha arestà 'l pare e a l'ha saralo a Rìvole. Da col moment Carl Emanuel a l'é restà re.
miniatura|Carl Emanuel III con Vitòrio Medeo III da cit ch'a mostra al pare na carta 'd Milan (1733)

 La guèra ëd sucession polonèisa 

Dël Fërvé 1733 ël re ëd Polònia a l'é mòrt e jë stat europengh a l'han rusà për la sucession: ël fieul dël re mòrt, August III ëd Polònia, a l'era sostnù da l'Àustria e Stanislav Leszczyński, mëssé dël re ëd Fransa, da Paris. Carl Emanuel III a l'é butasse da la part ëd sò anvod Luis XV e, 'me a disìa 'l Tratà ëd Turin dël 1733, a l'ha marcià vers Milan për ocupé la sità e l'antrega Lombardìa, diciairand guèra ël 28 Otóber: sensa combate tròp a l'ha vagnà a Vigévan, Pizzighettone, Sabbioneta e Cremon-a, a l'é rivà a Milan e a l'ha butà dij piemontèis al goern.

Antratant j'ambassador fransèis a tentavo 'd cissé Flip V dë Spagna a loté con ij franch-piemontèis, ma chiel-sì a l'ha ciamà an scambi ël contròl ëd Milan e Màntoa e ij negossià a son durà vàire. Carl Emanuel III, da general pi àut an gre dl'esèrcit alià a l'ha pijà la risolussion ëd fé nen scapé la bon-a ocasion e l'é partì contra ij nemis vagnand la bataja ëd San Pe e la bataja ëd Guastalla (1734).

Ant la Pas ëd Vien-a (1738), as forsavo sia Carl Emanuel III sia Flip V a chité Milan, ma la vitòria a l'é stàita arconossùa al Piemont con le tère dle Langhe, ëd Torton-a e Noara.

 La guèra ëd sucession austrìaca 

Dal 1741 al 1748 l'Europa a l'é stàita implicà ant la guèra ëd sucession austrìaca, apress che djë stat ch'a l'avìo signà la Sansion Pragmàtica (1713) as arfudavo d'arconòsse Marìa Teresa d'Àustria 'me sovran-a dla Monarchìa dj'Asborgh.

Carl Emanuel III a l'é butasse da la part ëd Marìa Teresa, subend l'anvasion fransèisa. Dël 1747 l'esèrcit fransèis a l'ha atacà 'l Piemont arlongh quatr diression: la Val Vràita, anté ch'a l'é stàit arpossà; Coni, andoa Baron Litron a l'ha difendù la sità; Lissandria, ch'a l'ha arzistù bele dòp ël robaton ëd Nissa, Torton-a, Piasensa e Parma; Val Susa. Tutun ij piemontèis a son difendusse con la vitòria dl'Assieta, combin ch'a j'ero pì dësvantagià sia për nùmer che për arme. Dòp sòn ël conflit a l'é passà an Olanda.

Dël 1748, con ël Tratà d'Aachen, ël regn ëd Sardëgna a l'é pijasse andré Nissa e Savòja e a l'ha otnù Vigévan, Voghera e Beube, an spostand ij confin piemontèis fin-a al Tesin.

 J'agn apress 
Dòp j'eveniment ëd guèra, Carl Emanuel III a l'ha comandà dël 1750 l'ostension dël Sàcher Sudari për aringrassié dla vitòria.

Dël 1767, profitand dël fàit che la Repùblica ëd Génoa a l'avìa përdù 'l contròl ëd la Còrsica, e che la Fransa a tribulava con j'arvire comandà da Pasquale Paoli, a l'ha pijà 'l contròl dl'arsipélagh dla Madlen-a, dacant la Sardëgna ma motobin gropà a la Còrsica.

A l'ha soagnà bin ij fòrt e le protession sj'Alp e ai confin. A l'ha antrodovù la meritocrassìa ant le gerarchìe militar, favorend ëdcò coj ch'a j'ero nen nòbij. Për selebré soe amprèise militar e cole ëd soa ca, a l'ha finansià la storiografìa dël regn, angagiand pr'esempi Ludovico Antonio Muratori. A l'ha angagià Jean-Jacques Rousseau për monté 'l prim catast piemontèis, publicà dël 1770.

Ai 19 dë dzèmber 1771 a l'ha sot-signà na lej për "l'abolission dle taje feodaj", e sòn a l'ha përmëttù ai campagnin ëd caté ij drit feodaj da sòj padron. Dnans a l'arzistensa dij nòbij e dël clero, Carl Emanuel a l'ha dovù arnonsié al proget, ch'a sarà arpijà da sò fieul Vitòrio Medeo III.

A l'ha sostnù l'assolutism, tentand ëd consentré an soe man ël podèj: a l'ha limità ij goern locaj, gavand vàire privilege a la sità d'Osta.
Ëdcò la libertà dë stampa a l'é stàita limità, con ël fot dj'anteletuaj dël temp (Alfé, Bodoni, Lagrange, ch'a l'han dovù publiché ant ij pais strangé soe euvre.

Carl Emanuel III a l'é mòrt ël 20 Fërvé 1773. Ël funeral grandios a l'é selebrasse ant ël Dòm ëd Turin ël 1m Avril 1773. A l'é stàit sotrà a Superga, andoa soa tomba monumental a l'é ant la posission opòsta a cola dël pare.

Dissendensa
Da sòj tre mariage:
Ana Cristin-a Luisa ëd Pfalz-Sulzbach (1704-1723), mòrta 'l 18 Mars lassand un fieul:
Vitòrio Medeo (1723-1725)
Polissen-a ëd Hessen-Rotenburg (1706-1735), ch'a l'ha lassaje ses fieuj:
Vitòrio Medeo III ëd Savòja, duca ëd Savòja, re ëd Sardëgna dal 1773 (1726-1796)
Eleonòra Marìa Teresa ëd Savòja (1728-1781)
Marìa Luisa ëd Savòja (1729-1767)
Marìa Felìcita ëd Savòja (1730-1801)
Emanuel Filibert ëd Savòja, duca d'Osta (1731-1735)
Carl Fransesch ëd Savòja (1733-1733)
Elisabeta Teresa ëd Loren-a (1711-1741), seur ëd Fransesch I ëd Loren-a, ch'a l'ha lassaje tre fieuj:
Fransesch Marìa ëd Savòja (1738-1745), duca d'Osta.
Marìa Vitòria Margrita ëd Savòja (1740-1742)
Benedet Marìa Morissi ëd Savòja (1741-1808), duca dël Chiablèis (1741-1796) e marchèis d'Ivrèja (1796-1808), a l'ha marià l'anvoda Marìa Ana ëd Savòja (1757-1824), fija ëd Vitòrio Medeo III ëd Savòja, sensa avèj ëd fieuj.

Artìcoj gropà
Ca ëd Savòja
Carl Medeo Salmatòris
Stòria dël Piemont

 Anliure esterne 
Informassion dzora Carl Emanuel III
Palass dla Venerìa
Basìlica ëd Superga

Categorìa:Ca ëd Savòja
Categorìa:Përsonalità turinèise