Quadrà màgich

Ij quadrà màgich a son un gieugh matemàtich, col an sël qual a l'é scrivusse ëd pì.
Almanch an soa version clàssica d'órdin 3, a j'ero già conossù dai cinèis 2200 agn prima ëd Nosgnor.
Conforma a la legenda, un quadrà màgich, ciamà loshu, a l'é stàit vist da l'amperador Yu an sla gropa ëd na bissa copera divin-a an sla riva dël Fium giàun.

Ëdcò indian e àrabo as son amusasse con ij quadrà màgich.
An ossident, ij quadrà màgich a son massionà për la prima vira ant l'euvra ëd Teon dë Smirne, ant ël 130.
Dël sécol ch'a fa IX j'astròlogh àrabo a-j dovravo për j'oròscopo.

Ant ël 1300 le propietà dij quadrà màgich a son ëstàite tratà ant j'euvre ëd Moscòpul.
Luca Pacioli a l'ha parlane e Bernard Frenicle de Bessy a l'ha dedicaje un tratà.
Ëdco Euler a l'ha studiaje an na memòria arnomà.

 La definission 
Un quadrà màgich d'órdin n a l'é un quadrà partagià an  casele an mincadun-a dle quaj a l'é butà un nùmer natural conforma a le régole:
tuti ij nùmer a son diferent;
la soma dij nùmer ëd minca riga, ëd minca colòna e dle doe diagonaj a l'é sempe l'istessa.
Costa soma a l'é ciamà la costanta màgica.
Si ij nùmer dovrà a son , ij quadrà màgich a son dit ordinari (o clàssich).

 Propietà 
Si tuti ij nùmer d'un quadrà màgich a son soma o multiplicà për un nùmer qualsëssìa, as oten ancor un quadrà màgich.

 Esempi 
Ël quadrà màgich ëd Benjamin Franklin.

Categorìa:Àlgebra
Categorìa:Gieugh e dësmore