Shanghai

Shanghai (an cinèis: 上海, Shànghǎi) a l'é na sità e 'n munissipi sota l'amministrassion direta dël goern sentral ëd la Cin-a, con na popolassion urban-a 'd 19 milion d'abitant (2023) e na popolassion metropolitan-a ch'a riva a 28 milion. A l'é la pì granda sità dla Cin-a e un dij sènter finansiari, comersiaj, andustriaj e colturaj pì amportant dël mond.

 Geografìa e clima 
Shanghai as treuva an sla costa sentral dla Cin-a, ant la part inferior dël delta dël fium Yangtze (Chang Jiang). A l'é traversà dal fium Huangpu, ch'a seurt ant lë Yangtze pòch prima che cost as sboca ant ël Mar Cinèis Oriental. Ël munissipi a comprend 'dcò vàire ìsole, coma Chongming (l'ìsola fluvial pì granda dla Cin-a).

Ël clima a l'é subtropical ùmid (Cfa sota la classificassion Köppen), con d'istà caude e ùmide e d'invern frèid e ùmid. La prima a l'é piovosa e l'otonn a l'é la stagion pì agreàbil.

 Stòria 
 Orìgin 
Shanghai a l'ha soe orìgin ant na sità 'd pëscador fondà dël 746 d.C..
Dël sécol ch'a fa XI, dël temp dla dinastìa Song, a l'ha ancaminà a dventé un pòrt amportant. Sota la dinastìa Ming (1368–1644) a l'é dventà na sità murada e 'n sènter për la produssion dël coton e 'd tessù.

 Le concession strangere 
Apress la Prima Guèra dl'Opio (1839–1842), Shanghai a l'é dventà un pòrt duvert ai foresté conforma al Tratà ëd Nankin. Diferente potense (Regn Unì, Fransa, Stat Unì, Giapon) a l'han stabilì 'd concession extrateritoriaj andoa a aplicavo soe lege. Costa presensa a l'ha trasformà Shanghai ant un crosiera ëd comersi, coltura e decadensa, ciamà "la Paris dël Levant" o "la Puta dël Levant".

 Guèra e rivolussion 
Durant la Sconda guèra cinèis-giaponèisa, Shanghai a l'é stàita ocupà dai giaponèis dël 1937. A la fin dla guèra, le concession a son ëstàite abolìe. Dël 1949, l'esèrcit comùnista a l'ha pijà 'l contròl dla sità, ch'a l'ha patì na repression polìtica e un declin econòmich durant ij prim agn dla Repùblica Popolar.

 La rinassita moderna 
Dòp le riforme econòmiche dël 1978, Shanghai a l'é torna dventà 'l motor ëd la chërsita cinèisa. Ant j'agn '90, ël goern a l'ha ancaminà lë svilup ëd Pudong, na zòna rural ch'a l'é dventà 'l neuv sènter finansiari con soe tor. Al di d'ancheuj, Shanghai a l'é na vedrin-a dla potensa econòmica cinèisa.

 Economìa 
Shanghai a l'é 'l pì amportant sènter econòmich, finansiari e comersial dla Cin-a:
 Rèdit medi për përson-a: ël pì àut dël pais (apopré 25.000 USD nominal dël 2023).
 Pòrt ëd Shanghai: ël pòrt pì grand dël mond për tonelagi dëspiassà dal 2010.
 Borsa ëd Shanghai: un-a dle pì gròsse borse asiàtiche.
 Sede 'd vàire multinassionaj e dle compagnìe cinèise d'àuta tecnologìa.
 Produssion andustrial: dzortut ant l'automòbil (Volkswagen, General Motors), siderurgìa, eletrònica, e biotecnologìa.

A l'é 'l pòrt pì afolà dël mond e a l'ha 'l pì longh sistema 'd metro al mond (apopré 830 km).

 Architetura e paisagi urban 
Shanghai a l'é conossùa për sò skyline futurìstich ëd Pudong, ch'a comprend:
 Shanghai Tower (632 m) – l'edifissi pì àut dla Cin-a.
 Shanghai World Financial Center (492 m).
 Jin Mao Tower (421 m).
 Tor oriental ëd la Përzon (Oriental Pearl Tower, 468 m).

Ël Bund (Waitan) an sla riva dël Huangpu a l'é la fassada stòrica dla sità, con dj'edifissi dë stil euròpeo (neoclàssich, art déco) dël sécol ch'a fa XIX e XX.

Le Shikumen (ca tradissionaj con cort interior) e ij lòngtáng a formo 'l tessù stòrich dla sità, an perìcol për lë sfriament.

 Coltura 
Shanghai a l'ha na cultura ùnica, na mës-cia 'd tradission cinèisa e anfluense ossidentaj:
 Lenga: la pì part a parla 'l dialet Shanghainèis, na varietà dël Wu cinèis. L'mandarin a l'é dovrà ufissialment.
 Cusin-a: la cusin-a Shanghainèisa (Benbang) a l'é arnomà për sò gust doss e grass (për es. xiaolongbao, hongshao rou).
 Art e teatro: l'Opera Shanghainèisa (Huju) e 'l teatro dialetal.
 Festival: la Fera 'd j'Esposission Internassionaj 2010 a l'ha marcà la sità.
 Museo: ël Museo 'd Shanghai, ël Museo d'Art Moderna, e ël Power Station of Art.

 Educassion 
Shanghai a l'é un sènter educativ d'eccelensa:
 Università ëd Fudan
 Università ëd Jiao Tong ëd Shanghai
 Università ëd Tongji
 Università Normaj dl'Est
 A l'é arnomà për j'arzultà ecelent djë student a le preuve internassionaj PISA.

 Traspòrt 
 Metropolitana 'd Shanghai: 20 linie, 831 km (2023), ël sistema pì longh dël mond.
 Aeropòrt: Shanghai Pudong International Airport (PVG, internassional) e Shanghai Hongqiao International Airport (SHA, domèstich).
 Tren a àuta velocità: Stassion ëd Shanghai Hongqiao, un dij pì gròss crosiament feroviari dl'Asia.
 Autostrade e pont: ël Pònt Lupu e 'l Pònt ëd Yangpu a son ëd ciadeuvre 'd inzegnerìa.

 Sfide 
Shanghai a fa front a vàire problema:
 Inquinament dl'aria e dl'eva.
 Presson demogràfica e cost àut ëd la vita.
 Chërsùa djë sbilansi sossiaj.
 Coesion ëd le isole 'd calor urban-e.
 Sfondament dël teren për l'arseurze d'eva sota-teren.

 Vëdde 'dcò 
 Cin-a
 Yangtze
 Pudong
 Borsa ëd Shanghai

 Arferiment bibliogràfich 



 Ligam estern 
 Sit ofissial dël Govèrn ëd Shanghai
 Shanghai Tourism Ofissial

Categorìa:Sità cinèise