Volterra

Volterra a l'é na comun-a dla region Toscan-a, an provincia ëd Pisa, con sirca 11.267 abitant. As dëstend an s'na surfassa ëd 252 kilòmetr quadrà, con na densità ëd popolassion ëd 45 abitant al chilòmeter quadrà. A confin-a con Casole d'Elsa (an provinsa ëd Sien-a), Castelnuovo di Val di Cecina, Colle di Val d'Elsa (an provinsa ëd Sien-a), Gambassi Terme (an provinsa ëd Firense), Lajatico, Montaione (an provinsa ëd Firense]]), Montecatini Val di Cecina, Peccioli, Pomarance.

La sità, isolà an sn'autëssa ëd 550 méter,a dòmina un paisage ëd colin-e arente.

 Stòria 
 L'antichità 
Dal sécol ch'a fà VII aGC a col ch'a fà IV aGC Velathri, amportant sènter d'agricoltura etrusch, a l'era mèmber dla federassion dle dódes sità d'Etruria.
Sità-stat indipendenta, a regnava an s'na larga banda costera, an sl'ìsola d'Elba e la Còrsica e a goernava dle relassion comersiaj con Cipro, la Fenicia, l'Egit e dzortut la Grecia.
A parte dal V sécol aGC, na cinta siclòpica d'un perìmeter ëd 7,3 chilòmeter a l'é stàita batìa dantorn a la gran necròpoj e la sità, che antlora a l'avìa anviron 25.000 abitant.
A-i resta mach dij fragment ëd costa costrussion, dësblà da le smote provocà da l'erosion, ch'a l'han creà a òvest dla sità dij ravin motobin drit.
Le doe pòrte etrusche, Pòrta a l'Arch e Pòrta Dian-a, a dàito ëd cost'época.

Alià a Roma ant ël III sécol aGC, a la sità a l'han conceduje sota 'l nòm ëd Volaterrae lë statù ëd munissipi roman.
A l'ha përdulo dlë 79 aGC për ess-se butasse contra Sila, ch'a l'ha vagnà contra Mario la guèra sivila ch'a l'era s-ciopaje a Roma.
Ij drit cìvich a-j son peui staje rendù për anteressament ëd Ciceron.

A la fin dël I sécol aGC, sota August, Voltera a l'é stàita dotà d'un teatro, su arcesta dij Cecina, famija etrusca dla sità.

 L'Età ëd mes 
Benefissiand dij favor dij carolingg e dij franch an rason ëd soa posission ëstratégica e ëd soe richisie minere, Volterra a l'é rivà al cò ëd sò dësvlup ant l'Età ëd mes.
Ël prim sìndich a l'é stàit elegiù dël 1193 e a l'ha ancaminà dël 1208 la costrussion dël prim palass comunal toscan.

Lë sfrutament ëd le salin-e a l'ha provicà dle ruse violente con le sità davzin-e e, peui, dzortut con Firense.
Dël 1472 ij soldà ëd Lorens dij Médici, comandà dal duca ëd Montefeltro, a l'han sot-mëtù la sità.
Ël Palass dij prior a l'é dventà la sede dij comissari fiorentin.

 Le tor 
Ant l'Età ëd mes Voltera as caraterisava për le vàire tor d'abitassion ch'a servìo nen mach për difend-se contra j'agressor estern, ma ëdcò a protegg-se da le rivalità antra le famije a l'anterior dla sità.
As arconòsso ancor soens j'intrade dzoralvà ch'a përmëttìo d'acede a l'anterior dj'edifissi con dle scale amovìbij ant ij perìod durant ij quaj l'intrada prinsipal a dovìa esse temporaniaman baricadà.

 Ël declin 
Con le guère, j'assedi e j'epidemìe ëd pest a l'é ancaminà un perìod ëd declin econòmich ch'a l'é finì mach ëd ël sécol ch'a fà XIX grassie a l'andustrialisassion, a lë sfrutament dle salin-e e al dësvlup dël comersi dl'alabastr.

 Conomìa 
Ël di d'ancheuj la sità a viv dël travaj artisanal ëd l'alabastr e dij prodot dël torism.
Davzin as treuvo j'anstalassion andustriaj dle Salin-e ëd Voltera, dle fàbriche gropà a l'andustria chìmica e na sentral elétrica geotèrmica ch'a alimenta la sità an eletricità a parte da sorgiss ëd vapor soteranie.

 Leu d'anteresse 
 La piassa dij Prior 
Piassa dij Prior a l'era ant l'Età ëd mes ël sènter dël podèj polìtich.
Al di d'ancheuj a resta un-a dle pi bele piasse toscan-e ëd col'época.

 Palass e musé 
 Ël dòm ëd Santa Marìa Assonta
 Ël batisteri ëd San Gioann
 La cesa ëd San Michel
 Ël Musé diocesan d'art sacrà
 Ël Musé etrusch Guarnacci
 La Ròca Neuva
 La Tor Buonparenti
 Ël teatro roman