Stòria dël Piemont

Ël Piemont, a l'é un pais che a confin-a con Fransa e Svìssera e costi avzin, dzoratut ant ël cas fransèis, a l'han sempre avù na gran influensa dzora soa stòria. Ant ij sécoj passà soa posission stratégica ai pé dj'Alp a l'ha trasformalo ant un bocon vreman galup për ij fransèis, che a lo vardavo coma ciav d'intrada për l'Italia.

A son ëstàit ij Savòja a pijé 'l contròl dël pais già dal sëcol ch'a fa XVI: da quandi Emanuel Filibert ëd Savòja a l'ha tramudà la capital ëd sò pais da Chambéry a Turin, la dinastìa a l'é dventà padron-a dël destin piemontèis fin-a a l'unità italian-a.

 J'achit 

Le prime testimonianse 'd vita uman-a an Piemont a son dël Neolìtich (d'utiss a son trovasse davzin a Alba, Ivrèja e an Valsusa).

Ant ël cors dij sécoj ël teritòri a l'é stàit abità dai Lìgur, che a stasìo 'dcò an squasi tuta cola tèra che ancheuj a l'é l'Italia dël nòrd, e da d'àutri pòpoj coma ij Taurin, ij Graiocej, ij Bagienn e ij Salassin.

A-i era na gran varietà 'd popolassion che a vivìa dzoratut ëd pastorissia ai pé dle montagne o 'd pësca davzin ai gran fium. A smija che fin-a la sità 'd Turin a sia nàita an época roman-a davzin a 'n cit sénter ëd Taurin, e për sòn a l'avrìa pijà 'l nòm ëd Julia Augusta Taurinorum, valadì dij Taurin.

L'época roman-a

Ij Roman a son ruvà an Piemont ant lë sgond sécol a.C., ma nomach ant l'época'd Céser, ant j'ani dla campagna an Galia, anté che a-i é staje la fondassion roman-a 'd Turin; ant ij midem ani ij Salassin a j'ero vinciù con la dëròta d'Augusta Pretoria (l'Aosta dël di d'ancheuj). Ël rest dël Piemont dël di d'ancheuj, costituì dzoratut da 'd montagne, a l'é peui stàit ocupà mach da Otavian August, fieul ëd Céser.

A cola mira 'l Piemont a l'é stàit dëspartì tra la Galia Cisalpin-a e le provinse roman-e dj'Alpes Cottiae, Alpes Maritimae e Alpes Poenninae.

Ij Roman a l'han fondà quàich sità piemontèisa: ansema a Ivrèja a son sità 'd fondassion roman-a: Ast, Alba, Àich, Noara e Vërsèj. Ste sità a j'ero nen grande përchè a nassìo coma 'd campament militar con ëd trincere e a l'é për costa rason che tute a l'han un sénter con na pianta quadrangolar.

A la fin ëd l'época roman-a a-i é staje la bataja 'd Polèns, combatùa da Stilicon contra ij Visigòt ant la pian-a davzin a Bra.

L'àuta Età 'd Mes

Dòp la fin dl'Amper Roman d'Ossident, ël Piemont a l'é furnì sota 'l contròl ëd le tribù barbàriche: ant un prim moment Odoacr, peui sota ij Borgond e peui sota j'Ostrogòt.

A metà dël sécol ch'a fa ses ij Bisantin a l'han liberà 'l Piemont da la dominassion barbàrica e parèj a l'é finìa la guèra gòtica, son la sotmission dij Gòt.

Ma, dël 568 d.C., a l'é ruvà na neuva popolassion barbàrica, ij longobard: le sità bisantin-e dël Piemont a son rendusse sensa resistensa e parèj a l'é terminà l'época dël podèj bisantin an Piemont. Ij neuv padron Longobard a l'han butà la capital ëd sò regn a Pavìa antramentre che a Turin a l'é stàita amportanta la figura d'Agilulf, prim duca ëd la sità.

An costa época ël teritòri piemontèis a l'é stàit spartì an vàire ducà e a-i é staje 'dcò la fondassion d'amportant monasté (coma për esempi l'Abassìa dla Novalèisa).

La posission strategica dël Piemont a l'era già ciàira an l'età 'd mes, quand Carl Magn a l'ha capì lë bzògn d'amparesse dla region për pijé 'l regn longobard ëd Desideri. La bataja final a l'é fasse a la Ciusa 'd San Michel e l'é stàita positiva për ël re franch: batù ij longobard, a l'é intrà andrinta al teritòri piemontèis, an argionzend Turin e Pavìa.

 Ij Sarasin 

Ant ël sécol ch'a fa neuv a son ancaminà 'dcò an Piemont scorerìe dij pirata Sarasin, ruvà da la Liguria, che a l'han vreman marcà la stòria dël pais.

Ij Sarasin, partì da la Spagna e da la Provensa a l'avìo soa base a davzin a Saint-Tropez, a son ruvà a ravagé Ast e Susa, an sbaruvand la popolassion e an antrapand ij comersi ch'a passavo për j'Alp. Tra ël 912 aGC e 'l 920 aGC ij Sarasin a l'han squasi ravagià l'Abassìa 'd Novalèisa, che as trovava davzin al Monsnis, e Oulx a l'é stàit squasi dësblà. Ij monio a son peui arfugiasse a Turin.

Ij Sarasin a son slontanà dal Piemont mersì a la colaborassion tra 'l Re d'Italia Ugo 'd Provensa, ël cont ëd Turin e 'l cont ëd Provensa.

 La division an marche 

Dventà part dl'Amperi Carolingg, ël Piemont a l'é stàit dëspartì an tre region aministrative, con ëd termo nen fissà, e ant në sgond moment a l'é intrà ant la gran Marca d'Ivrèja, guidà da j'Anscarich. Costa-sì a l'era na potenta famija con n'orìgin franca, che a l'avìa sò fondador an Anscari I. Dventà tròp potente për l'echilibri local, dël 926 a.C. la Marca d'Ivrèja a l'é stàita dëspartìa dal re d'Italia Ugo 'd Provensa e parèj a son nàite tre marche neuve, con ël nòm dij sò fondador:

la Marca Aleràmica
la Marca dj'Obertengh 
la Marca dj'Arduìnich

Le neuve famije a l'han butà soa sede an amportante sità 'dcò fòra dal Piemont (coma Savon-a, prima capital Aleràmica). An costa época a-i era pa na distinsion ciàira tra Piemont e Liguria da già che 'l nòm Piemont a indicava nomach l'area tra 'l Tane e j'Alp Còssie (antramentre che dal sécol ch'a fa quìndes a l'avrà 'l sens dël di d'ancheuj).

Jë Sgnor pì amportant ëd le marche piemontèise a son ëstàit Arduin d'Ivrèja e Olderich Manfrèid II, sgnor ëd Turin, che a l'ha sërcà dë slarghé sò domini con la fòrsa ma sensa sucess. Ai dissendent d'Arduin a l'é restà la marca Arduìnica, a Adelàide ëd Susa, fija d'Olderich, a son restà Turin e Susa, andoa a l'é andàita a vive la marchèisa.

Con ël mariagi tra Odon ëd Savòja, Adelàide a l'ha unì ij teritòri piemontèis ëd sò pare Olderich con coj alpin an Savòja che la dinastìa 'd sò òmo a l'avìa fin da j'ani d'Umbert I Biancaman. Con cost mariagi la dinastìa "fransèisa" a ancaminava a progeté soa espansion an Piemont.

 Le Comun-e 

Ant ël sécol ch'a fa XIII a-i é n'arnàssita an tut ël Piemont con vàire borgh che a son dventà libere comun-e e tra ij pì amportant a-i son: Alba, Ast, Cher, Ivrèja, Noara, Turin, Torton-a, Vërsèj.
Dël 1162, quand Milan a l'é stàita ravagià dai soldà dël Barbarossa, vàire comun-e piemontèise a son intrà ant la Lija Lombarda che a l'avìa 'l dobi but ëd bate l'amperador alman e dë slarghé sò domini teritorial.

An onor dël papa Lissànder III, che tant a l'avìa fàit contra la mnassa ghibelin-a, le comun-e lombarde a l'avìo fondà, tra ij fium Tane e Bormia squasi coma a fé dispet a l'amperador alman, na neuva sità: Lissandria.

Dël 1174 Federich I a l'é calà për la vira ch'a fasia sinch an Italia. Ravagià Susa, a l'é ruvà ant la pian-a padan-a an sarand Lissandria. La sità a l'ha resistù e a l'ha vagnà ij nemis che peui a son ëstàti dël tut vinciù ant la bataja 'd Legnan.

La bruta dërota a l'ha pa cangià la situassion politica che a l'era creasse an Piemont: da na banda a-i ero le sità dla Lija coma Ivrèja, Noara, Vërsèj e Lissandria; da l'àutra banda a-i ero cole alià con l'amperador e guidà da 'd vassaj 'd Federich: Cher, Ël Casal, Turin e Tortona. La lòta tra ste sità a l'é stàita longa, dzoratut për ij but dë spantiament dël Monfrà e ëd Salusse.

 Ël Monfrà, Salusse e ij marchesà aleràmich 

La nàssita 'd costi marchesà, che a l'han vreman marcà la stòria piemontèisa, a-i é staje mersì a Aleram ëd Monfrà. La legenda a dis che Aleram as sia mariasse con la fija dl'amperador Oton I dël Sàcher Roman Amper e che chiel-sì a l'abìa decidù 'd feje coma cadò 'd mariagi tute cole tère che Aleram a sarìa stàit bon a traversé a caval an tre di. Cola tèra a l'era 'l Monfrà e Aleram a l'ha peui avù'l tìtol ëd marchèis (967 d.C.).

An realtà ël domini aleràmich a l'era motobin pì grand dël Monfrà da già che a ruvava dal fium Pò fin-a a la Liguria e a l'avìa coma "capital" Savon-a.

Miraco Aleram a l'era fieul d'un grand sgnor feudal ëd costa tèra, Gulielm, dont i savoma squasi gnente. Motobin pì famos a l'é Bonifass dël Vast, novod d'Aleram e sgnor ëd Savon-a, che a dominava un teritòri dësmisurà (nen mach an Piemont ma 'dcò an Toscan-a), e a l'ha dëspartì ij sò domini an creand parèj ëd grand sénter ëd podèj. Tra costi sénter ij pì grand a j'ero pròpi 'l Monfrà e Salusse.

Ant ël Monfrà ij marchèis Gulielm V ël vèj, Conrà ëd Monfrà, Bonifass e d'àutri a l'han slargà sò podèj an fasend pì granda e fòrta soa dinastìa e a l'han sërcà 'd pijé tut ël sud ëd Piemont.

Gulielm V e Conrà a l'han partessipà a la Tersa Crosià, e Conrà a l'ha ardità 'l tròno dël Regn ëd Gerusalem. Bonifass I, sucessor ëd Gulielm V e Conrà, a l'é dventà re 'd Tessalònica e pròpi an cost regn Bonifass I a l'é mòrt an lotand contra ij bùlgar dël 1207.

Ël moment pì àut a-i staje con ël regn ëd Gulielm VII (1253 - 1296), che a l'é dventà 'dcò capitan ëd Génoa e Milan.
Ampërzonà dai lissandrin, a l'é stàit massà e sò fieul Gioann I (1296 - 1305) a l'é mòrt sensa gnun ardité. A cola mira ël contròl dël Monfrà a l'é stàit pijà da Teodor I, paleòlogh ëd Bisans, amparentà con j'aleràmich.

A Salusse ël podèj ant l'época dle marche a l'é stàit meno evident. Manfrèid I, prim marchèis ëd Salusse, a l'era 'l prim-génit ëd Bonifass dël Vast e a l'ha otnù mach ël teritòri 'd Salusse e pòche àutre tère. Coj ch'a son ruvà dòp chiel a l'han nen aumentà l'amportansa dël marchesà che, al contrari, a l'é squasi dësparù quand a-i é staje la guèra sivila tra Manfrèid V e Federich I. 

Superà la guèra sivila e tramontà l'idèja dë spantié sò domini a tut ël Piemont, Salusse a l'é dventà 'n borgh rich e fiori mersì ai regn ëd Ludovich I e Ludovich II.

 Ij Savòja 

Ij prim Savòja a j'ero pa piemontèis përchè 'l sénter ëd sò podèj a l'era la Morian-a, dëdlà dj'Alp e mach con ël mariagi tra Odon e Adelaide 'd Susa a l'han arseivù dle tère an Piemont.

Donca fin da sùbit ël podèj dj Savòja as fondava sël contròl dij vàlich alpin. Ij teritòri sabàud colocà sle montagne, a l'avìo 'd termo nen precis e che a j'ero nen fàcil da controlé. A l'é stàit Umbert III ëd Savòja, ruvà 'l podèj a nomach 12 ani për la partensa dël pare Medeo III për le Crosià, che a l'é ciamasse për la prima vira Cont ëd Morian-a, ëd Savòja e Marchèis d'Italia.

Quand Umbert III a l'ha pijà la decision ëd resté lontan da l'influensa borgognon-a për fé në stat orientà a l'Italia, ij Savòja ant un prim moment a l'han ëdcò sërcà 'd resté lontan da l'amperi ma peui a l'han dovù dventé vassaj amperiaj.

Ant në sgond moment e për la conveniensa dël moment, Umbert III a l'é butasse contra l'imperi e për sòn l'imperator a l'é calà an Piemont e a l'ha ravagià ij sénter ëd Vian-a e Rivàuta.

A la mòrt ëd Medeo IV (1254) a son ancaminà dle lòte tra ij fieuj dël cont che a l'han portà a na division dël teritòri peui torna butà ansema da Pero II, ciamà dai sò contemporan "ël cit Carl Magn", che a l'ha portà l'órdin e a l'ha peui lassà la sucession a sò frel Filip I.

Dòp la mòrt ëd Medeo V ëd Savòja, lë stat sabàud a l'ha arpijà 'l podèj mersì a le vitòrie militar ëd Medeo VI e Medeo VII, arcordà con jë stranòm ëd "Cont Verd" e "Cont Ross". Dzoratut Medeo VII a l'ha fàit cadò a sò domini ëd na pòrta sël mar quand a l'ha pijà la sità 'd Nissa Marìtima, che a l'é restà 'l prinsipal pòrt sabàud fin-a a l'eut-sent.

Da armarché 'dcò 'l branch ëd la famija Savòja-Acaja, che a l'ha arseivù 'l tìtol dël 1301, al mariagi tra Filip d'Acaja con Isabela, ùltima arditera dla dinastìa e che fin-a al 1418 a l'ha avù 'l contròl dzora 'n teritòri che a andasìa da l'àrea 'd Pinareul (la capital) e a ruvava fin-a Fossan.

 Sécol ch'a fa XV: j'ani dl'inquisission 

Costa a l'é stàita n'época ëd vàire indecision, ëdcò sota na mira religiosa. L'Età 'd Mes a l'ha vist nasse tante eresìe e 'l Piemont a l'é stàit la cun-a d'un-a dle prinsipaj: cola Dossinian-a, che a pijava sò nòm da sò fondador: Fra Dossin. A dispèt dël fàit che Dossin a l'avrìa sërcà d'artorné a la purità dij prim cristian, la stòria a l'ha contane che peui a l'avrìa fàit ëd ravagi an dij pais dël bielèis e dël noarèis. Ël vësco 'd Noara, Ranié Avogadro, a l'ha arseivù dal papa Clement V ël mandà d'organisé na "crosià" contra Dossin, che a l'é stàit ampërzonà e condanà a mòrt dël 1307.

Për combate l'oposission a la Cesa catòlica an Piemont, dal sécol ch'a fa XIII a son ëstàit creà vàire tribunaj dl'Inquisission, durant ël pontificà dël papa Nossens IV. Ij tribunaj a j'ero squasi sempre guidà da d'inquisitor dël milanèis o dël Delfinà.

Soens tra j'anquisitor e 'l pòpol a-i ero dle bataje, coma quand dël 1365 l'inquisitor Pietro Cambiani a l'é stàit tacà e massà da la popolassion ëd Susa. Ant ël regn ëd Medeo VIII ëd Savòja 'l tribunal a l'ha avù 'n podèj ancora pì grand e le repression a son dventà sempre pì violente sota Ludovich I.

Ant ël sécol ch'a fa XV a-i é staje na chërsùa dël podèj djë sgnor contra col ëd le libere comun-e (già men fòrte ant ël sécol ch'a fa XIV) e contra ij vësco. Ël podèj dij vësco a l'era stàit franch amportant për unì le sità tra 'd lor, ma da l'achit dël Quat-sent, scontrandse con ij Savòja, con ël Monfrà e con Salusse, cost podèj a l'era calà 'd pianta.

Ël Sìnch-sent a l'é 'dcò 'l sécol anté che 'l Piemont a l'ha formà ij sò termo dël di d'ancheuj: ij teritòri dël sécol ch'a fa XXI a son coj che a l'avìo già ij tre stat ëd cola época (valadì Stat Sabàud, Monfrà e Salusse).

 Ël sécol ch'a fa XVI 

Ant ël sécol ch'a fa XVI l'unità teritòrial dël Piemont a l'é stàita dësblà squasi sùbit. Già dal 1494 ël pais a l'é stàit traversà da l'armada 'd Carl VIII ëd Fransa antramentre che a-i era la campania d'Italia che a l'avrìa storzà la situassion politica dla penìsola.

Ëdcò ij Savòja, fin-a a col moment j'ùnich faldàuli a avèj ancora un podèj assé grand, tra 'l sécol ch'a fa XVI e XVII a son cascà ant na condission ëd fiaca.
Dòp la mòrt ëd Medeo VIII ël podèj a l'é passà al fieul Ludovich e peui al novod Medeo IX. Cost-sì, arcordà coma n'òm grand për soa spiritualità e për sòn diciarà beà, a l'avìa na salute assé débola e an efet a l'é mòrt dòp un cort goern. Sò sucessor a son mostrasse a fé 'd conquiste teritòriaj, an goernand soens për pòchi ani.

Ël moment ëd crisi a l'é stàit compagnà da la presensa 'd sovran amportant e potent coma Carl VIII e Luis XII: an costa época la Savòja e la capital del ducà, Chambéry, a son cascà sota 'l contròl dij fransèis, peui arcuperà da Emanuel Filibert, mersì a la vitòria sij fransèis a San Quintin dël 1559 (andoa Emanuel Filibert a l'ha guidà l'armada spagneula), e con la pas ëd Cateau-Cambrésis.

Da col moment Emanuel Filibert a l'ha ancaminà na serie d'arforme che a l'ha cangià an mèj la situassion ëd sò ducà e dël Piemont. A l'ha sganfà ij privilegi fiscaj, la servitù dla gleba, a l'ha arforsà ij termo e soa armada an partessipand a la vitoriosa bataja 'd Lépanto (1571). A l'ha sërcà sensa boneur ëd pijé 'l Marchesà dël Monfrà e col ëd Salusse e, dzoratut, a l'ha capì che 'l fùtur dij Savòja a l'era da sërché nen an Fransa (giumai unìa sota na fòrta monarchìa) ma ant la penisola italian-a; për lòn a l'ha tramudà la capital dël ducà da Chambéry a Turin dël 1562.

 Ël sécol ch'a fa XVII 

Carl Emanuel I ëd Savòja a l'ha sërcà na neuva polìtica për arforsé jë Stat Sabàud, an pijand Salusse e an sërcand ëd fé l'istess con ël Monfrà.

Con ël tratà ëd Cherasch dël 1631, ël sucessor Vitòrio Medeo I a l'ha ocupà na part dij teritòri dël Monfrà an perdend però la sità 'd Pinareul che a l'é andàita a la Fransa. An efet a fasìa temp che Piemont e Fransa a sërcavo 'd pijé la sita'd Pinareul che a l'avìa na vajanta piassafòrt.

Dòp la mòrt ëd Vitòrio Medeo I a l'e stàit Carl Emanuel II a arforsé ancora 'd pì l'armada piemontèisa, e se la mòrt a l'avèissa nen fermà soa volontà, a l'é belfé ch'a l'avrìa sërcà n'àutra espansion. Dòp n'época 'd regensa fàita da Maria Gioana Batista, sò fieul, Vitòrio Medeo II, a l'ha decidù d'afronté lë stòrich nemis dël Piemont: la Fransa. 

Ant la guèra franch-piemontèisa (1690-1696: bataja dë Stafarda e bataja dla Marsaja) l'armada 'd Vitòrio Medeo II a l'é stàita batùa vàire vire da cola 'd Luis XIV ëd Fransa e donca 'l duca a l'ha decidù 'd cangé dë strategìa an dventand alìa dël Re Sol ma a l'é torna passà con ij nemis dij fransèis quand a-i é staje na bon-a ocasion.

 Dal Ducà al Regn 

An cost sécol ij Savòja a l'han partissipà a tute le guère ch'a l'han sangonà 'l continent ant ël Setsent e, mersì a soa abilità polìtica, a son riussì a slarghé ij sò teniment. Coste-sì a a son le neuve conquiste:

Tratà d'Utrecht (1713): Vitòrio Medeo II a dventa re ëd Sicilia, tìtol cangià dël 1720 con la coron-a 'd Sardëgna.
Pas ëd Vien-a (1738): Carl Emanuel III a pija ël noarèis e Torton-a.
Pas d'Aquisgran-a (1748): Carl Emanuel III a pija l'àut noarèis e Vigevano|Vigévan, ël termo a l'é tramudà fin-a a Tesin. 

Pròpi dòp avèj slargà parèj ij termo piemontèis, Vitòrio Medeo II a l'ha patì dël 1706 la pì granda invasion fransèisa dla stòria: però mersì a la gran resistensa dla capital piemontèisa e mersì a l'amportant agiut ëd l'armada austrìaca guidà da sò cusin Genio 'd Savòja, ël Piemont a l'ha otnù un-a dle pi grande vitòrie 'd soa stòria, coronà dal trionf final ant la bataja che a-i é staje dnans a le muraje 'd Turin al 7 dë stémber dël 1706. 

Ël premi për coj sacrifissi a l'é ruvà con ël tratà d'Utrecht dël 1713, quand ël duca Vitòrio Medeo a l'ha otnù ël tìtol ëd re 'd Sicilia, peui trasformà ant ël tìtol ëd re 'd Sardëgna.

Ël prim re 'd Sardëgna a l'é stàit Carl Emanuel III, che an sò regn a l'ha partecipà a doe guère longhe e sagnose: la guèra 'd sucession polonèisa e la guèra 'd sucession austrìaca. Ël re piemontèis a l'ha vagnà quaicòsa dal prim conflit, antramentre che ant lë sgond a l'ha vist ij termo 'd sò pais violà dai fransèis. Përdùa n'importanta bataja a la Madòna dl'Orm, a l'ha però vinciù l'amportanta bataja dl'Assieta dël 1747, andoa con na granda vitòria a l'ha almanch arcuperà la pien-a sovranità ëd Piemont.

"L'assolutism arformator" ëd Vitòrio Medeo II e 'd Carl Emanuel III a l'ha dëslupà un pais vajant sia sota la mira militar, sia sota la mira burocratica e aministrativa. J'arzultà a son però stàit men bon sota la mira econòmica e sossial: a-i era ancora nen na borzoasìa fòrta, bon-a a dësvlupé l'evolussion ëd la società antramentre che 'l comersi a l'era ancora blocà da tròpe taje, l'ortodossìa catòlica a l'era ancora tròp fòrta, e a-i era gnun-a arforma anluminista.

A la finitiva a venta però armarché che ël Setsent an Piemont a l'é considerà 'l sécol d'òr për vàire rason:

as forma na cossiensa nassional piemontèisa
ij caràter dël piemontèis a son fissà për la prima vira ant la gramàtica 'd Morissi Pipin (1783)
a l'é 'dcò 'l sécol dij grand autor "sossiaj": Cartiermetre, Ignassi Ìsler e Calv
sota la mira artìstica ij Savòja a cangio la stòria dla capital an ciamand a Turin a  travajé l'architet italian Filippo Juvarra.

 Da l'Eut-sent a l'unità d'Italia 

Ant ij moment pì crìtich o 'd transission ëd la stòria nassional, ël Piemont a l'ha dàit amportant contribussion coma "laboratòri" polìtich e sossial, con j’euvre ‘d carità sossial ëd l’800 (arcordoma Giusep Benedèt Cotolengh e Don Bòsch), ij siòpero dj'ovrié 'nt le guère mondiaj (ant ël 1917 e 'nt ël 1943), j'esperiense turinèise d'Antonio Gramsci e Piero Gobetti (agn vint), la gròssa partecipassion a la Resistensa (1943-45), l'industrialism inovativ d'Adriano Olivetti (agn sinquanta), la stason ëd lòte dl'otonn càud (1969). Imponenta a l'è stàita l'industrialisassion ëd la region, che da la strutura agraria tradissional dël regn sabàud, fondà 'n sl'egemonìa dij rangh burocràtich e militar e dl'aristocrassìa fondiaria, ch'a l'ha savù anandié, ancaminand da l'età cavourian-a (1852-61), un process ëd modernisassion fin-a a vnì, a l'inissi dël Neuv-sent, na zòna rilevanta dël triàngol industrial ch'a l'ha 'ncaminà 'l decòl econòmich italian.

A son nen mancà 'nt lë svilup esponensial, jë sbilanciament, dzortut teritoriaj, antra la zòna turinèisa, cheur ëd l'industrialisassion, e l'economìa rural e artigian-a dël rest ëd la region. L'economìa, tirà principalment da la FIAT, a l'ha portà 'nt j'agn sinquanta e sessanta a na gròssa imigrassion, ch'a l'ha provocà ancreuse trasformassion sossiaj e colturaj; a l'ha nen savù, però, rësponde ai cambiament portà da la mondialisassion ëd fin sécol e a l'ha pagà con la recession industrial e 'l fòrt aument ëd disocupassion.

 Bibliografìa 

VV.AA., La grande storia del Piemonte, Firense, Bonechi, distribuìa an volum da L.Fornaca editor Ast 2006. (5 volum) 
VV.AA., Piemonte medievale. Forme del potere e della società, Turin, Einaudi, 1985. 
VV.AA., Storia del Piemonte, Turin, Casanova, 1960. (2 volum, achit ëd Luigi Einaudi) 
Guido Amoretti, Il ducato di Savoia dal 1559 al 1713, Turin, Daniela Piazza Editore, 1984. 
Francesco Cognasso, Vita e cultura in Piemonte. Dal Medioevo ai giorni nostri, Turin, Ca dë studi piemontèis, 1969. 
Margherita Crema Giacomasso, Anno per anno. Storia cronologica del Piemonte dalle origini alla metà del nostro secolo, Turin, Il Punto, 1995. 
A. Peyrot, Asti e l'Astigiano, Turin, tip. Torinese, 1983 . 
Ferdinando Pinelli, Storia militare del Piemonte, Pavìa, Iuculano, 1998. 
Giuseppe Aldo di Ricaldone, Annali del Monferrato (951-1708)Vol.1/2 distribuì Lorenzo Fornaca editor Ast. 
Giuseppe Aldo di Ricaldone,Monferrato tra Po e Tanaro VOL. 1/2 SE.DI.CO Lorenzo Fornaca editor 1999 Ast
M. Ruggiero, Briganti del Piemonte Napoleonico, Turin, Le Bouquiniste, 1968. 
D. Testa, Storia del Monferrato terza edizione ampliata Gribaudo Lorenzo Fornaca editor Ast 1996. 
Mario Zucchi (soagnà da), Bibliografia storica degli Stati della Monarchia di Savoia, Turin, Fratelli Bocca, 1934. 

Stòria del Piemont