Monfrin

Ël monfrin a l'é un dij dialèt dël piemontèis oriental. A l'ha soa rèis ëstòrica ant lë stat dël Marchesà dël Monfrà, dont continuità teritorial e polìtica a l'é a la fondamenta dla creassion dla comun-a lenghìstica monfrin-a. Coma ij confin dël Marchesà, 'cò coj dël monfrin a son pitòst balarin e a l'é soèns malfé marché an manera sigura andoa a finissa 'l monfrin e andoa ch'a taco sò avzin. A l'ha 'cò un gran nùmer ëd varietà, tant che pì che d'un dialèt monfrin soèns as sent parlé dij dialèt monfrin coma 'd n'ansema plural ëd vàire parlà locaj. 

 Fonética e grafìe 
Ël monfrin a l'ha sò son fiamengh, ch'a l'é dàit da na combinassion d'acsan e variassion gramaticaj rispet a la koiné. La schwa monfrin-a a Casà a l'ha un pijn ésit an A, visadì che a tuti j'efet un ëd Casà a les la Ë dla koiné coma na A fàita e finìa (gavà cole anans dle dobie, es. ghëddo). Ant soe bande meridionaj ël monfrin a dòvra la A tònica velarisà con pijn èsit an Ò, ëdcò ant ij përnòm, che quindi a son-o coma ò-i è. Për coste rason la gent dle vire a dòvra dle grafìe che a scrivo O e A andoa la grafìa stàndard piemontèisa a buta na schwa (Ë) e na A. Comsëssìa as peul ëscriv-se 'l monfrin an grafìa normal sensa gnun problema, a basta mach visesse 'd coma un parlant nativ monfrin a les certe litre.

 Grafìe atestà 
 Dumini Badalin a scriv l'artìcol indeterminà an fonétich, coma an In paisan; për la L rotacisà dl'artìcol definì fomnin a dòvra la forma ra (com ant la poesìa Ra mé sgnora) ma për sòlit a dòvra la forma canònica la.
 Sergio Nebbia a l'ha fasse na grafìa soa për sò Dizionario monferino, dedicà an particolar a le parlà ëd Castel d'Anon, Ser e Rochëtta Tane. La grafìa a l'é dzortut fonética, basà ansima a la parlà anonèisa. A arzulta nen che sta grafìa a l'abia mai dovrala gnun àutr autor.

 Ij verb 
Ant ël monfrin ch'as parla a Casà ij verb dla 
 prima coniugassion a finisso an -à, esempi: 
 parlà, 
 travajà, 
 lavà, 
 andà
 coj dla seconda coniugassion e j'ausiliari  an -i ò -j, esempi: 
 legi, 
 scrivi, 
 duej, 
 essi, 
 avej 
 coj dla tersa coniugassion an "ì", esempi: 
 partì, 
 finì, 
 stabilì.

 Tàule 'd coniugassion 
Ël present indicativ
Arlevà a Casal Monfrà. A son marcà colorà le bande dle përson-e ch'a l'han drocà ël përnòm verbal piemontèis dovrà ant la koiné, ën tnisend mach j'artìcoj eufònich.
Përson-aEssiAvejPrima con.Seconda con.Tersa con.mi son  j'heu  parl  scriv  part ti t'é  t'ha  't parli  të scrivi  't parti lu l'é  l'ha  ël parla  ël scriv  ël part noj soma  j'oma  parloma  scrivoma  partomavoj sei  j'avei  parlèi  scrivìi  partìilor i son  a j'han  i parlo  i scrivo  i parto

 J'artìcoj 
 Artìcol indefinì 
A resta tut somà regolar, che al fomnin a fa na e al mascolin a fa un. Ma coma sempe an piemontèis la U inissial ëd l'artìcol indefinì as les nen u, e se a Turin sta U a la ven na A an Casà a la ven na I. L'artìcol indeterminà mascolin monfrin quindi a son-a in, e nen an ò ën coma an koiné general. 

Dumini Badalin st'artìcol-sì a lo scrivìa an grafìa fonética. Ël Dizionario monferrino dël Nebbia buta in e ina. Dj'esempi a son arportà ant la tàula comparativa ambelessì sota (bleu e reusa a marco 'l géner ëd la paròla): 
ParòlaGrafìa dla koinéGrafìa ëd Dumini BadalinGrafìa ëd Sergio NebbiaLìber un lìbar  in lìbar   in lìberMinìster un minìstar  in minìstar  vos nen presenta ant sël dissionariBorich un borich  in borich  in burichDòna na dòna  na dòna  ina dònaCrava na crava  na crava  ina cravaScoela na scoela  na scoela  vos nen presenta ant sël dissionariTomàtica na tomàtica  na tomàtica  ina tumàtica

 Artìcol definì 
 Singolar: ël mascolin a fa ël, ël fomnin a fa la. Dumini Badalin a dòvra la forma la, gavà quand a rend ij cas ch'a ven-o da 'nt la rotacisassion dla consonant ch'a riva ant ël meridion dël Monfrà, che a rend con ra. 
 Plural: ël mascolin regolar a fa ij, ël fomnin fa ël. 
 Ecession: le forme an consonant compòsta mascolin-a a fan jë, coma ant la koiné, ma an monfrin la régola as estend ëdcò al fomnin (quindi nen le stra, ma jë stra).
NOTA! A venta ten-e present che an monfrin la Ë as les a, quindi la forma ël an monfrin a son-a al.

 Castel d'Anon 
Ël Dizionario monferrino dël Nebbia a buta 
 mascolin
 al, el dovrà për ij nòm ch'as anandio për b, c dura, f, g dura, m, p, q, w (ant soa grafìa sòn a resta na u con valor ëd mesa consonant)
 gnun-a forma con na corispondensa automàtica për jë 
 u dovrà për ij nòm ch'as anandio për d, l, n, r, s, t, z, c mòla e g mòla
 i coma artìcol plural. 
 fomnin
 la, che a ven al an forma plural
 l' dadnans a vocal, che a ven agli al plural (pr'esempi L'ania -> Agli ànij)
Dj'esempi a son arportà ant la tàula comparativa ambelessì sota (bleu e reusa a marco 'l géner ëd la paròla): 
   Singolar PluralParòlaGrafìa dla koinéGrafìa ëd Dumini BadalinGrafìa ëd Sergio NebbiaGrafìa dla koinéGrafìa ëd Dumini BadalinGrafìa ëd Sergio NebbiaLìber ël lìber  ël lìbar  u lìber  ij lìbar  ij lìbar  i lìber Minìster ël minìstar  ël minìstar  -  ij minìstar  ij minìstar  -Fnoj ël fnoj  ël fnoj al fnug  jë fnoj  jë fnoj  i fnugDòna la dòna  la/(ra) dòna  la dòna  ël dòni  ël dòni  al dòniCrava la crava  la/(ra) crava  la crava  ël cravi  ël cravi  al craviScoela la scoela  la/(ra) scoela  -  jë scoeli  jë scoeli  -Tomàtica la tomàtica  la/(ra) tomàtica  la tumàtica  ël tomàtichi  ël tomàtichi  al tumàtichi

 Agetiv e përnòm possessiv 
Ël monfrin a smon djë scostament da 'nt la gramàtica clàssica dla koiné: l'artìcol dadnans al possessiv an koiné as dòvra mach për le forme përnominaj, nopà che j'agetiv possessiv l'artìcol a 'l l'han nen. An monfrin ëd Casà l'artìcol as dòvra bele che sempe.

 Singolar PluralMascolinFomninMascolinFomninËl mè La mè  Ij mè   Ël mèËl tò La tò  Ij tò  Ël tòËl sò La sò  Ij sò  Ël sòËl nòst La nòstra  Ij  nòst  Ël  nòstriËl vòst La vòstra  Ij vòst  Ël vòstriËl sò La sò  Ij sò  Ël sò

Esempi: ël mè quaderni, la tò boata, ij sò parochian, ël vostri ombreli

 Parentela 
Ij nòm arferì a la parentela a l'han dj'ecession. 
 A pari, mari, fradè, sorela e via andanda al singolar a-j va nen l’articol.
 Esempi, mè pari, sò mari, nòst fradè, vòstra sorela
L'artìcol a 'l lo manten-o anveci për ël  plural. Esempi: ël nòstri mari, ël sò  cugnaij , ël mè soreli.

 Agetiv e përnòm dimostrativ 
Sempe arlevà a Casà, ël monfrin a smon le relassion spassiaj elencà ambelessì sota: 

 Distansa Singolar Plural  MascolinFomninMascolinFomninVzin a chi ch'a 'l parlais sa  si   siDistant da chi ch'a 'l parlacol cola  coj  coli

Esempi:
 is quàdar, sa galin-a, si lìbar, si dòni 
 col quàdar, cola galin-a, coj lìbar, coli dòni

 Ij nòm 
Për ël plural al mascolin a resto invarià coma sòlit an piemontèis, mentre 'nveci për ël fomnin a cambio la final da a a i. Esempi: cesa = cesi, comessa = comessi.

Categorìa:Lenghìstica piemontèisa
Categorìa:Piemontèis oriental