Lenga esperanto

La lenga esperanto o Esperanto a fa part ëd le lenghe artifissiaj. A l'ha creala ël medich polonèis, ma d'orìgin ebréa, Ludwik Lejzer Zamenhof ant j'agn ch'a van dël 1872 al 1887, cand ch'a l'ha publicà a Varsavia ël prim lìber ën Esperanto: l' Unua Libro (ch'a veul dì pròpi prim lìber). Ën prinsipi ël nòm ëd la lenga a l'era Lingvo Internacia (lenga antërnassional), ma vist che lUnua Libro a l'avìa publicalo con lë stranòm ëd Doktoro Esperanto (dotor ch'a spera) dòp ën pòch pròpi col-lì a l'é dventà 'l nòm ëd la lenga: Esperanto.
L'obietiv dl'Esperanto a l'é col d'esse na lenga antërnassional e dzortut dzoranassional, visadì na lenga da dovresse për le comunicassion antërnassionaj, al pòst ëd na lenga nassional, ch'a sarìa pi fòrta che j'àutre, ën teorìa con la volontà 'd difende le lenghe minor, ant në spìrit ëd democrassìa lenghìstica.
Le régole gramaticaj ëd l'Esperanto a son sempie da amprende, e a son ëstàite sernùe pròpi për lòn ën mes a le régole 'd vàire lenghe; ant lë spessìfich le régole, e fin-a ël vocabolari, ëd l'Esperanto a ven-o da dle lenghe naturaj:
lenghe latin-e (italian, fransèis)
lenghe germàniche (alman, anglèis)
lenghe slave (polonèis, russ)
lenghe antiche (latin, grech antich)
A-é pi 'd në studi ch'a mostra che costa lenga a l'é belfé da amprende fin-a da grand për soa regolarità, ën particolar a l'é amportant lë studi ch'a l'ha fàit l'università 'd Padeborn ën Almagna ch'a dimostra che studié l'Esperanto për doi agn a giota peui a 'mprendi d'àutre lenghe. Helen S. EATON, An experiment in Language Learning, High Points in the work of the High School of New York City, Oct. 1934 and May 1935, annual report 1934-1935, p. 27-30 BOLLETTINO UFFICIALE. MINISTERO DELLA PUBBLICA ISTRUZIONE ANNO 122°, ROMA, 25 MAGGIO - 1° GIUGNO 1995, N. 21-22. A conten vàire studi e esperiment..thumb|right|Ël sìmbol Jubilea.
L'Esperanto a l'é già stàit dovrà 'me 'n mojen lenghìstich pràtich për esempi ant l'informàtica; ma ëdcò ant la tradussion e 'nt la produssion ëd minca géner literari. Pen-a dòp la soa nàssita l'Esperanto a l'ava pijà a spantiesse bastansa an pressa, ma a l'han peui fërma-lo le doe guère mondiaj, cand ch'a l'é 'dcò stàit contrastà; al dì d'ancheuj l'Esperanto a ancamin-a torna a avèj na difusion bondosa, dzortut mersì a l'aragnà.
Al dì d'ancheuj la comunità esperantista a l'ha già fàit pi 'd na propòsta për dovré l'Esperanto ant le comunicassion antërnassionaj ëd l'Union Europenga, ma për adess a son tombà tute, përché l'Union Europenga a propon na polìtica multilenghìstica, ch'a deuvra le 23 lenghe ofissiaj.

 Alfabet e përnonsia 

L'Esperanto a l'ha 28 litre: 23 consonante e 5 vocaj; la particolarità dl'Esperanto a l'é che për minca litra scrita a-i mach un son e viceversa. 
An dzorpì, coste litre 's peulo lese con na certa libertà, e parej la N as peul lese N o N- e la A as peul lese pì o meno duverta, fin-a 'me na Ä.
L'acent ëd tute le paròle a l'é sempe ant sla penùltima sìlaba, e parèj a-i é nen manca 'd dovré d'acent.
J'ùnich segn ch'as deuvro a son ël circonfless (^) e la (ŭ) ch' as deuvro për indiché dele lìtre particolar

+ Litre ëd l'Esperanto(con la trascrission ant l'alfabet fonétich intërnassional (IPA)) A a B b C c Ĉ ĉ D d E e F f /a/ /b/ /ts/ /ʧ/ /d/ /e,ɛ/ /f/ G g Ĝ ĝ H h Ĥ ĥ I i J j Ĵ ĵ /g/ /ʤ/ /h/ /x/ /i/ /j/ /ʒ/ K k L l M m N n O o P p R r /k/ /l/ /m/ /n/ /o,ɔ/ /p/ /r/ S s Ŝ ŝ T t U u Ŭ ŭ V v Z z /s/ /ʃ/ /t/ /u/ /w/ /v/ /z/

Corispondense dle litre ëd l'Esperanto an Piemontèis
 A a  tant 'me nòstr A, ma fin-a duvert 'me n'Ä  B b  tant 'me nòstr B  C c  tant 'me la përnonsia ansema ëd T e S, për esempi: ti 't ses Ĉ ĉ  tant 'me nòstr C ën ciav, o ël CC ëd mas-cc  D d  tant 'me nòstr D E e  tant 'me nòstr É, ma fin-a duvert 'me n'È F f  tant 'me nòstr F G g  tant 'me nòstr G ën gat, o ël GH ëd lagh Ĝ ĝ  tant 'me nòstr G ën giòbia, o ël GG ëd formagg H h  na legera aspirassion, tant 'me 'nt l'anglèis house  Ĥ ĥ  n'aspirassion pì fòrta, tant 'me 'nt l'alman Bach, o lë spagneul Julio I i  tant 'me nòstr I  J j  tant 'me nòstr J Ĵ ĵ  tant 'me ël J dël fransèis jour  K k  tant 'me nòstr C ëd caval, o ël CH ëd rich L l  tant 'me nòstr L  M m  tant 'me nòstr M N n  tant 'me nòstr N, ma fin-a 'me n'N-  O o  tant 'me nòstr Ò P p  tant 'me nòstr P  R r  tant 'me nòstr R S s  tant 'me nòstr S ëd sal, o l'SS dë strass   Ŝ ŝ  tant 'me SC ëd l'italian scivolo, o la përnonsia bielèisa ëd l'S T t  tant 'me nòstr T  U u  tant 'me nòstr O Ŭ ŭ  tant 'me nòstr V ëd luv, o l'U ëd càud  V v  tant 'me nòstr V ëd viré Z z  tant 'me nòstr Z, o l'S d'aso 

 Adoss ëd le paròle 
Le paròle ëd l'Esperanto a ven-o da vàire lenghe, ën particolar europenghe, e 'n vàire cas a l'han dle corispondense an pì 'd na lenga.

 Esempi 'd paròle 

 Paròle 'd lenghe latin-e:
 latin: abio sapin,akvo eva, okulo euj,peti ciamé për avèj, sed ma, tamen tutun, 
 fransèis:  dimanĉo dumìnica, fermi seré, ĉe davzin, frapi s-ciapé, ĉevalo caval, butiko negòssi.
 italian: amiko amis, ankaŭ ëdcò, ĉielo ciel, fari fé, voĉo vos
 spagneul: esperi speré, gaŭĉo gàucia, sombrero sombrero, toreadoro toreador 
 portughèis: saŭdado nostalgìa
 pì lenghe latin-e: facila fàcil, fero fer, tra atravers, verda verd
 Paròle 'd lenghe germàniche:
 alman: baldaŭ tòst, bedaŭri belavans, biero bira, haŭto pel, hundo can, jaro ann, nur mach, vorto paròla
 anglèis: birdo osel, mitingo rëncontr, spite malgré, suno sol, ŝarko pess can, teamo partìa ëd përson-e
 svedèis: ju ... des pì ... pì (corelativ)
 pì lenghe germàniche: bildo figura, fiŝo pess, fremda strangé, grundo tèra/teren, halti fërmé, hasti avèj pressa, ofte ëd frequent, somero istà, ŝipo nav, vintro invern
 Paròle 'd lenghe slave:
 polonèis: barĉo na mnestra tìpica slava, celo but/obietiv, ĉu paròla ch'a 'ntroduv le domande, krado grija, luti saldé 'n metal, moŝto maestà
 russ: barakti agitesse, serpo miola, vosto cova
 pì lenghe slave: klopodi fatighé, krom meno che.., prava giust/ch'a l'ha rason
 Paròle 'd vàire àutre lenghe indoeuropenghe
 grech: apoteko farmacìa, hepato fìdich, kaj e, biologio biologìa, politiko polìtica, katoliko catòlich
 lituan: du doi/doe, tuj sùbit
 sànscrit: budho Buddha, nirvano nirvana, pado santarel
 armen: ĥaĉkaro, gavito Paròle 'd lenghe Ugro-fìniche dla famija dle lenghe uràliche
 sami: samea sami, boaco rena, jojko cant tìpich dij lapon
 finlandèis: lirli mormoré dl'eva, saŭno sàuna
 ungherèis: cinci , ĉako sciaccò, ĉardo ciarda, ĉardaŝo csardas, ĉuro sperma
 Paròle 'd lenghe semìtiche
 ebreo: kabalo càbala
 àrabo: aŭ o, kadio cadì, kaido Qàida, magazeno magasin, matraco materass, admiralo amiraj

 Paròle d'àutre lenghe
 giaponèis: animeo ànime, cunamo tsunami, haŝio bachëtte për mangé, hajko haiku, katano katana, ĵudo judo, noo, sakeo saké, utao, samurajo samuraj, zeno dzen
 cinèis: maĝango mahjòng, toŭfuo tòfu
 corean:  kimĉio, makolio, tekvondo taek-won-do
 hawajan:  ukulelo uculele, vikio wiki
 esperantisassion dla lenga maori:  Keo, kivio kiwi (osel), kivo kiwi frut e pianta

 Ij prinsipi dla sèrnia dle paròle

I dì dla sman-a a ven-o da le lenghe latin-e ant la version fransèisa:Lundo lùn-esMardo màrtesMerkredo mercoĴaŭdo giòbiaVendredo vënnerSabato sabaDimanĉo dumìnica
Vàire dle paròle an sël temp a ven-o da le lenghe germaniche (jaro ann, monato mèis, tago dì) 
Le part dël còrp a l'han n'adoss latin-a o greca (hepato fìdich, okulo euj, brako brass, koro cheur, reno ren), midema ròba për le piante e j'animaj (bovo beu, roza reusa, greno/tritiko gran, rizo ris).
Vàire ëd paròle a l'han na corispondensa an pì 'd na lenga:
 abdiki: abdiché; anglèis, fransèis, italian, piemontèis e latin
 abituriento: diplomà; alman e russ
 ablativo: ablativ; latin, anglèis, fransèis, italian, piemontèis e spagneul, ma an lenghìstica a l'é dovrà 'dcò da j'alman
 funto: libra; polonèis, russ, yiddish e alman
 ŝnuro: còrda; alman, polonèis e cech

 Paròle spessìfiche dl'Esperanto 

An Esperanto a-i son fin-a dle paròle ch'a l'han nèn na corëspondensa an d'àutre lenghe naturaj, ma a-i son mach ant l'Esperanto:
aliĝilo mòdul për j'iscrission, edzo òmo marià, ĝi chiel për na ròba, kabei bandoné 'n moviment polìtich o ideològich, nifo UFO, ujo contnidor, zamenhofa ròba su o dë Zamenhof.

 Paròle dl'Esperanto ch'a l'han na corispondensa an Piemontèis

Vist che motobin ëd paròle dl'esperanto a ven-o da latin, fransèis, spagneul e italian a-i é na quantità bastansa bondosa 'd paròle ch'a corispondo a cole piemontèise, ambelessì a-i é chèich esempi:
ĉagreno: sagrin
esperi: speré, dont a ven ëdcò senespera: disperà
ĝeni: gené, dont a ven ëdcò senĝena: dësgenà
havi: avèj
korpo: còrp
la: ël/la (artìcol definì general)
larmo: larma
mano: man
mi: mi
nuanco: nuansa
voli: vorèj

 Gramàtica 
La gràmatica ëd l'Esperanto a l'é particolarmènt sempia për soa regolarità, ën particolar tute le paròle a l'han na litra final diversa, second ch'a sio dij nòm, dij verb, dj'agetiv e via fòrt; e sa litra as buta sùbit dòp ël tema fiss ch'a veul dì 'l significà general (për esempi, muzik- a l'é 'l tema për indiché la mùsica, ant ij nòm, j'agetiv e tute j'àutre part dël discors).
Ij nòm a finisso sempre për O (esempi: muziko mùsica).
J'agetiv a finisso sempre për A (esempi: muzika musical)
J'adverb a finisso sempre për E (esempi: muzike musicalment)
Ij verb a l'infinì a finisso sempre për I (esempi: muziki fé dla mùsica)
Ël plural dij nòm e dj'agetiv as fà an giontand ën J subit dòp l' O o l' A (esempi: muzikoj mùsiche; muzikaj musicaj).
 Ij verb 
Ij verb an Esperanto a l'han na forma fissa për tute le përson-e, e për diferensieje as gionto ij përnòm përsonaj prima dël verb; ij përnòm a son: MI mi, VI ti/voi, LI chiel, ŜI chila, ĜI chiel për na ròba, NI noi, ILI lor (esempi: mi estas mi i son; li estas chiel a l'é; ni estas noi i soma).
Ij verb a l'han mach tre mòd finì: 
 L'indicativ ch'a l'ha tre temp:
 Ël present ch'as forma an giontand AS dòp ël tema (esempi: mi estas mi i son)
 Ël pasà ch'as forma an giontand IS dòp ël tema (esempi: mi estis mi i j'era/mi i son ëstàit)
 Ël futur ch'as forma an giontand OS dòp ël tema (esempi: mi estos mi i sarai)
 Ël condissional ch'as forma an giontand US dòp ël tema (esempi: mi estus mi i saria)
 L'imperativ/jussativ ch'as forma an giontand U dòp ël tema (esempi: mi estu che mi i sia)
Për indiché tute le sfumature dël pensé uman, l'Esperanto, dë dzorapì a ij temp semplici, a forma fin-a dij temp compost, dovrand ël verb ESTAS(esse) ansema a ij participi, ch'a son ses:
 Tre ativ:
 Ël present ch'as forma an giontand ANT- dòp ël tema (esempi: estanto col ch'a l'é; faranto col ch'a l'é 'ncamin ch'a fa)
 Ël pasà ch'as forma an giontand INT- dòp ël tema (esempi: estinto col ch'a l'é stàit; farinto col ch'a l'ha fàit)
 Ël futur ch'as forma an giontand ONT- dòp ël tema (esempi: estonto col ch'a sarà; faronto col ch'a farà) 
 Tre passiv:
 Ël present ch'as forma an giontand AT- dòp ël tema (esempi: farato col ch'a l'é fàit)
 Ël pasà ch'as forma an giontand IT- dòp ël tema (esempi: farito col ch'a l'é stàit fàit)
 Ël futur ch'as forma an giontand OT- dòp ël tema (esempi: faroto col ch'a sarà fàit)
Dovrand i participi ativ, con la final A e i temp dël verb esse 's formo i verb ativ compost (esempi: mi estas faranta mi i son ancamin  ch'i fon; mi estos farinta mi i l'avro fàit). Dovrand i participi passiv, con la final A e i temp dël verb esse 's formo i verb pasiv compost (esempi: ĝi estis farata so lì a l'era fàit; ili estas farota 'se robe lì a son da fé)

 L'artìcol 
L'esperanto a l'ha n'ùnich artìcol definì LA, e a l'ha nèn d'artìcol indefinì, e cand ch'a-i në sarìa damanca a buta gnun artìcol. Ëd pì l'Esperanto a deuvra nèn le preposission articolà, 'mé ch'a fan ënveci lenghe coma 'l piemontèis, l'italian o 'l fransèis, ma a buta preposission e artìcol un apress l'autr 'mé lë spagneul (esempi DE LA: dël/dla/dij/dle; SUR LA sul/sla/suj/sle).

 Le preposission 
Le preposission an Esperanto a l'han ën significà ùnich e fiss, për esempi:
AL:  a; complement ëd moviment a 'n leu/complement ëd tèrmin
ĈE: davzin; complement dë stat an leu
DE: ëd/dë; complement dë specificassion
EL: da; complement ëd moviment da 'n leu
EN: an/andrinta; complement dë stat an leu/complement ëd moviment a 'n leu
ĜIS: fin a; complement ëd moviment a 'n leu
KUN: con; complement ëd companìa
PER: për/con; complement ëd mojen
PRI: ëd/su; complement d'argoment
SUB: giù/sota; complement dë stat an leu/complement ëd moviment a 'n leu
SUPER: su/dzora (sensa contat); complement dë stat an leu/complement ëd moviment a 'n leu
SUR: su/dzora (con contat); complement dë stat an leu/complement ëd moviment a 'n leu

L'acusativ
L'Esperanto, a diferensa dël piemontèis e dj'àutre lenghe latin-e ch'a l'han nèn le declinassion, a l'ha na sòrt ëd declinassion, ma con mach doi cas, ël nominativ e l'acusativ, e pròpi la presènsa 'd l'acusativ a l'é na particolarità 'd l'Esperanto. L'acusativ an Esperanto as forma an giontand n'-N dòp ël sostantiv o l'agetiv ch'a dev butesse an acusativ (për esempi: nominativ KATO, acusativ KATON, për dì gat; nominativ FLOROJ, acusativ FLOROJN për dì fior, e via fòrt).
L'acusativ an Esperanto as deuvra për indiché 'l complement oget (për esempi Mi manĝas pomon : mi i mangio ën pom), ma 'dcò për indiché 'l complement ëd moviment a 'n leu con dle preposission diverse da AL (ch'a l'ha sempe 'n significà 'd moviment a 'n leu), parèj as buta an evidensa la diferensa tra 'l moviment a 'n leu e lë stat an leu cand ch'as deuvra na preposission coma EN (për esempi La hundo kuras en la ĝardeno a veul dì Ël can a cor andrinta 'l giardin (e a l'era già andrinta), ënvece La hundo kuras en la ĝardenon  a veul dì Ël can a cor ant ël giardin (e prima a l'era fòra))

Ij corelativ
Na particolarità motobin amportanta dl'Esperanto a l'é la regolarità dij corelativ visadì le paròle ch'as deuvro për indiché la pì part dij përnòm (ma nèn mach), e che an Esperanto a l'han na regolarità ùnica.
  -A 
qualità -AL 
motivassion -AM 
temp -E 
leu -EL 
manera -ES 
genitiv -O 
còsa -OM 
quantità -U 
përson-a ĈI- 
generalisassion ĉia: 
ëd tute le qualità ĉial: 
për tùit ij motiv ĉiam: 
sempre ĉie: 
daspërtut ĉiel: 
an tute le manere ĉies: 
ëd tùjt ĉio: 
tut ĉiom: 
tut (ëd quantità) ĉiu: 
tut (ëd përson-a) I- 
singularisassion ia: 
ëd na qualità ial: 
për ën motiv iam: 
na vira ie: 
ant ën pòst iel: 
ant na manera ies: 
ëd quajdun io: 
un (ëd còsa) iom: 
ën pòch iu: 
un (ëd përson-a) KI- 
interogativ e relativ kia: 
coma? ëd che qualità? kial: 
meavà? përchè? kiam: 
cand? kie: 
anté? kiel: 
coma? kies: 
ëd chi? kio: 
qué? còsa? kiom: 
vàire? quant? kiu: 
chi? NENI- 
negassion nenia: 
ëd gnun-a qualità nenial: 
për gnun motiv neniam: 
mai nenie: 
da gnun-e part neniel: 
an gnun-a manera nenies: ëd gnun nenio: 
gnente (ëd còsa) neniom: 
gnente (ëd quantità) neniu: 
gnun TI- 
particolarisassion tia: 
ëd cola qualità tial: 
për col motiv tiam: 
alora tie: 
là, an col pòst tiel: 
parèj ties: 
ëd col-lì tio: 
col-lì, col-là (ëd còsa) tiom: 
tant tiu: 
col-lì, col-là (ëd përson-a)

 Esempi dla lenga 

 Pare nòstr an Esperanto Patro Nia'': Patro Nia

 Classìfica 

Në schema ëd classìfica dl'Esperanto a peul esse:

 lenghe artifissiaj
 lenga esperanto Còdes ISO 
 Còdes ISO 639-3: epo'''

 Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse 
 iso639-3

 Nòte 

 Anliure esterne 
 Sènter Esperanto ëd Turin
 Universala Esperanto Asocio (associassion universal për l'Esperanto)
 Tutmonda Esperantista Junulara Organizo (organisassion mondial dla gioventura esperantista)
 Sit multilenghìstich për amprende l'Esperanto

Esperanto