Piemonteisism

Un piemonteisism a l'é na paròla ò n'espression ëd na lenga ch'a l'ha sò adoss diretament da la lenga piemontèisa, e che soens a pija ël pòst ëd na paròla dl'istess significà an cola lenga.

Ij piemonteisism as treuvo dzortut ant la varietà dla lenga italian-a ch'as parla an Piemont. Visadì ch'a l'é nen mach an piemontèis ch'a-i é d'italianism, ma bele viceversa. Soens ij piemontèis as dan pa conta 'd sòn quand ch'a parlo an italian, e sòn a val ëdcò për coj ch'a vivo an Piemont ma a parlo nen piemontèis. As n'ancòrzo, nopà, quand ch'a seurto da Piemont e a dòvro a Roma o a Nàpoli d'espression coma far pranzo, cicless, solo più uno e ij roman ò ij napolitan a-j vardo dròlo...

 Esempi 
Vardé sì dontré esempi ëd piemonteisism ant la lenga italian-a. Coma già dit, a son ëd paròle e d'espression ch'a podrìo esse nen capìe fòra 'd Piemont...
Italian comun  Piemonteisism  Espression piemontèisa dont a derivaSolo (solamente) uno  Solo più uno  Mach pì unGomma, chewing gum  Cicles  CìclessVero?\Non è vero?  Neh?  Neh?Sì, certo  Eh!  ÉDài! Forza!  Sà!  Sah!Basta  Bòn  BònBigné, pasta  Bignola  BignòlaCornetto  Croissant  CroassanCaffè con cioccolato  Marocchino  MarochinPranzare\cenare  Far pranzo\cena  Fé disné\sin-aCretino, idiota  Piciu (volgare), balengo  Picio (grossé), balengoOmosessuale  Cupio (volg.)  Cupio (gr.)Prostituta  Picia (volg.)  Picia (gr.)Avere un rapporto sessuale  Ciulare (volg.)  Ciolé (gr.)Rubare  Cacciare, ciulare (volg.)  Cacé, ciolé (gr.) Ragazzino  Gagno, gagnetto  GagnoAlto (di statura)  Grande  GrandAnziano  Grande  GrandBruciato, fulminato (di lampadina o congegno elettronico)  Cimito  Ciumì, CëmmìProvocare, stimolare, eccitare  Cissare, incistare  CisséStavolta  A 'sto giro (pop.)  Sta viraPorgere, passare qualcosa  Sporgere  Spòrze Essere buono  Essere bravo  Esse bravEssere capace di\a  Essere buono a  Esse bon aScommettere  Far andare  Fé andéNon oso...  Non mi oso di...  I m'ancalo nen ëd...Mi disse...  Mi ha detto...  A l'ha dime...Cercare di convincere, corteggiare  Baccagliare  BacajéFarsi notare  Marcare  MarchéCogliere in fallo  Sgamare  SgaméOstacolare  Fare storie/questioni  Fé dle stòrie/questionLavorare sodo, sgobbare  Ruscare  RuschéSpesso (avv.)  Sovente (motobin pì dovrà che "Spesso")  SoensA volte, qualche volta  Delle volte  Ëd vòteMentre  Mentre che, nel mentre che  Mentre che, antramentre (che)

 Piemonteisism ch'a esisto pi nen 
Sì a-i é dontré piemonteisism che al di d'ancheuj as dòvro pi nen ò squasi pi nen ant gnun-a part dël Piemont.
Fin-a a j'ani 50 ò 60, quand che l'italian a l'era ancor nen vàire spantià, n'eror motobin comun antra ij piemontèis a l'era 'd dovré 'l përnom italian ci al pòst dij përnom gli e le: it. io gli\le faccio un regalo a vnisìa io ci faccio un regalo. La rason ëd sòn a l'é che ël locativ it. ci (in quel luogo) as dis i an piemontèis, mentre che gli e le as diso j, che as pronunsia l'istess i, e da sì la confusion. Tutun, al di d'ancheuj pì gnun piemontèis a farìa n'eror parèj.
Fin-a a j'ani 70 apopré: scancellare al pòst ëd cancellare, dal piem. Scancelé
smangiare për prudere, erodere, consumare, dal piem. Smangé
briòss al pòst ëd brioche, esempi 'd franseisism ch'a pija 'l pòst d'un piemonteisism.
Da noté che, fin-a a j'ani 60\70, la briòss piemontèisa a l'era na pasta fròla dossa, 'd forma quadrà, përfumà con smens dë fnoj.

 Intercalé piemontèis ant ël discors an italian
Squasi tuti coj ch'a vivo an Piemont, quand ch'a parlo an italian, bele se a son d'orìgin meridional, e bele se a son nen d'autut bon a parlé an piemontèis, a dòvro 'd frasi o d'espression piemontèise, an campandje sì e là ant ël discors. As peulo cité p. es.
Torna? al pòst ëd Di nuovo?; 
Sah!; 
Va bin al pòst ëd Va bene; 
Is vëdoma! ò a la turinèisa As vedoma! al pòst ëd Ci vediamo!. 
Da cité 'dcò l'imprecassion Bòja fàuss!, ancheuj pòch dovrà al contrari dla bëstëmmia  dont a deriva Xxx fàuss, che curtà an Xxx fa' , a l'é vnù n'intercalé tan difondù che ij giovo 'd Turin a l'anserisso motobin soens e squasi mecanicament an qualsëssìa discors.

 Pronunsia "piemontèisa" dl'italian 
Ant la TV italian-a soens as sent la parodìa dl'acsan piemontèis, ma ij piemontèis a san bin che sò acsan a l'é pròpri nen col ch'as sent ant le senëtte còmiche dla TV, ma a l'é bin diferent, e 'dcò j'italian as n'ancòrzo quand ch'a rivo an Piemont.

L'acsan piemontèis modern, specialment ant le sità, a l'é fasse pì còti che col 'd na vira. A l'inissi dël sécol passà, për esempi,  ij piemontèis a j'ero nen bon a pronunsié certi son ëd l'italian, coma GL(I), SC(I) e la Z. Le vocaj a j'ero bin pì caraterisà, specialment la A tònica che a tendìa anvers Ò duverta motobin pì che adess. Al di d'ancheuj squasi pì gnun a pronunsia Vogliamo coma Voliamo, dovù al total ëspantiament ëd l'italian ant la region.

Comsëssìa l'acsan piemontèis a esist tutun. Vëdoma soe caraterìstiche prinsipaj:

an general, aranda j'italian, la vos dij piemontèis a l'é percepìa coma pì nasal ò gotoral e pitòst aùssa; sòn a l'é dovù al fàit che për certi son piemontèis come N-, U, Ë, EU, as dòvra motobin la part darera dla gola, e a l'é coma se ij piemontèis a l'avèisso la vos "ampostà" parèj.
la E an fin dla sìlaba a l'é sempe strèita, bele quand che an italian a l'é duverta: it. com. bène, acs. piem. béne
la E an sìlaba sarà a l'é sempe duverta: it. com. pénna, acs. piem. pènna
la O tònica a l'ha sempre 'l son dla Ò piemontèisa, bele quand che an italian a l'é strèita: it. com. rósso, acs. piem. ròsso. J'italian a la percepisso coma na cita U prima dla Ò, squasi ruòsso, për rende l'idèja
la I tònica a l'é un pòch "andarera" e a tend na frisa anvers la É, mentre che an italian as pronunsia pì "anans": it. Torìno
la A tònica a l'é scura e a tend na frisa anvers Ò, specialment antra ij monfrin: it. càsa
la U a l'é "andarera" (coma la I) e a tend anvers la O strèita: it. cùra
la S antra doe vocaj a l'é sempe sonora; it. mese as pronunsia con la SS da Firense an giù, ma a l'é méze an Piemont
la SC e la GL na vòta as pronunsiavo SS e LI, ma giumaj tuti ij piemontèis a l'han amprendù a pronunsié sti son...
la SC e la GN a son sempe déboj, mai dobie: it. com. montagn-gna, pesc-sce, ma acs. piem. montàgna, pésce
la N an fin ëd parola as pronunsia coma la N- faucal piemontèisa: it. non avete, acs. piem. non- avete
la R a peul esse un pòch a la fransèisa, ma nen për tuti ij piemontèis. As peul sente bin an sentend paròle coma giornale pronunsià da un piemontèis.
la V prima o dòp dla U as sent squasi nen: acs. piem. uva, cosa vuòi
a esist nen ël dobiament sintàtich dòp dij monossìlab, ch'a l'é motobin spantià ant l'Italia sentral e meridional: it. com. ho ddétto, è bbèllo, se ppòsso, acs. piem. ho détto, é bèllo, se pòsso

Categorìa:Filologìa
Categorìa:Filologìa piemontèisa