Italianism

N'italianism a l'é na paròla 'd na lenga ch'a deriva diretament da la lenga italian-a, e che soens a pija 'l pòst ëd na paròla dl'istess sust an cola lenga.

An piemontèis a-i é vàire e vàire d'italianism, an càusa a l'influss sossial e polìtich che la lenga italian-a a l'ha avù an Piemont, da l'Edit ëd Rìole dël 1561, ma tanta 'd pi da j'agn 1950 an sà, quand che la television e la fòrta imigrassion d'an Italia a l'han spantià l'italian an Piemont 'd na manera vajanta e motobin lesta.

Ij purista a consijo d'evité j'italianism an piemontèis, da già ch'a-i é 'd paròle pì genite da dovré a sò post: sòn për guerné pì ch'as peul la diferensa antra ël piemontèis e l'italian, bele për deje nen l'andi a coj ch'a diso che ël piemontèis a l'é mach un dialèt ëd l'italian.

 Esempi 

Vardé sì dontré esempi d'italianism ant la lenga piemontèisa, an tnisend da ment che vàire 'd costi-sì a son giumaj intrà ant l'usage comun e la paròla genita, belavans, as deuvra squasi pi nen.

Paròla genita  Italianism  ItalianNompà  Anvece  InveceBadiné  Schersé  ScherzareAdoss  Orìgin  OrigineAmusesse  Divertisse  DivertirsiMostré  Ansegné  InsegnareLenga  Lingua  LinguaSquase, squasi Quasi  QuasiBelavans  Purtròp  PurtroppoMarié  Sposé  SposareVnì  Dventé  DiventareFé andé  Scomëtte  ScommettereSoagné  Curé  CurareCaté, crompé  Compré  ComprareAvosà  Famos  FamosoFiamengh  Stupend  StupendoËd vòte (mai)  Për cas  Per casoËdcò, dëlcò, dër̂cò  Anche  AnchePro, assé  Bastansa  AbbastanzaChe mi i fasa  Che mi i fassa  Che io facciaMi i vagh, mi i von  Mi i vado  Io vadoMi i stagh, mi i ston  Mi i stago  Io stoMi i dagh, mi i don  Mi i dago  Io dòTui, tucc  Tuti  TuttiAncora pro, për boneur  Për fortun-a  Per fortunaAncreus  Profond  ProfondoDël 2007  Ant ël 2007  Nel 2007An càusa a  A càusa 'd  A causa diParlé su  Parlé ëd  Parlare diLa Comun-a  Ël Comun  Il ComuneEva  Aqua  AcquaProvinsa  Provincia  ProvinciaCavlimor  Cavalermagior  Cavallermaggiore Barba  Zìo  ZioMagna, Amia  Zìa  ZiaAncaminé Comincé  CominciareI son an camin  Stago andanda  Sto andandoI son an camin ëd fé  Stago fasenda  Sto facendoMi i j'era  Mi i j'ero  Io eroVagné  Vince  VincereDërota  Sconfita  SconfittaDësblé  Sconfige  SconfiggerePërsuade  Convinse  ConvincereAndé fòrt, seguité  Continué  ContinuareNa vira, na vòta, un bòt  Na vòlta  Una voltaPronté  Preparé  PreparareTimbro  Tìmpan  TimpanoComsissìa, comsìa, macassìa, an tùit ij cas  Comonque  ComunqueTavòta  Sèmper  SempreDoncre, Donca, Donch  Donque  DunqueSusté  Desideré  DesiderareTurin a l'é bel  Turin a l'é bela  Torino è bellaConi  Cuni  CuneoA l'é campàsse an Pò  A l'é campàsse ant ël Pò  Si è buttato nel PoAntré/antregh  Anter  InteroLest  Velòce  VeloceBon, adret  Capace  CapaceFròla, fraja, morel Fràgola  FragolaMach, Nomach, Ma che  Soltant, Solament  Soltanto, SolamenteBrichèt  Fiamìfer  FiammiferoDëscheurve, dëscoaté  Scoprì  ScoprirePrìvol  Perìcol  PericoloVardé  Guardé  GuardareBërgé  Pastor  PastoreBaròt, Paisan  Contadin  ContadinoFnestra  Finestra  FinestraAnans  Avanti  AvantiDënans  Prima  PrimaCheujta, archeujta  Racòlta  RaccoltaBarbiss  Baf  BaffiDaspërtut  Dapërtut  DappertuttoLèj  Lege  LeggeCrinada, Salopada  Porcada  PorcataCrin, Ghen  Majal  MaialeMità  Metà  MetàBijëtta  Bolëtta  BollettaLus, ciàir  Luce, loce  LuceGram  Cativ  CattivoAnflura  Sporcissia  SporciziaBocla  Fibia  FibbiaTamprura  Temperadura  TemperaturaRèis  Radis  Radice
 Armarche 
"tùi" a l'é franch la përnonsia dla forma "tùit", che as dis con ël T ciàir almeno an Canavèis. Ëdcò la litra R ant la paròla "àutr" as dis pa vàire ant ël parlé, ma as costuma scrivla për etimologìa. Peui a peul sauté fòra 'l T an dij contest ëd liaison.

Për frel/fradel, l'italianada a l'é pi che d'àutr fraTel, con T.

"fas(s)o, stago, dago, vado" a son dle forme bastansa recente, e mach turinèise. La -o final an realtà a l'era nen n'italianada an prinsipi, ma 'n trat ossidental gropà con l'ocitan. Ma as dovrava nen con ij verb iregolar.

Lòn ch'a l'ha rendùlo spantià parèj an turinèis, tutun, a l'é l'anfluss italian, përchè fòra 'd Turin a-i é ancora le forme veje "ston, fon, von, don" o "stagh, fas, dagh, vagh".

La forma "le mie piante" a l'é fosonanta. Generalment o ch'as disìa "ël mè piante" (donca 'l géner e 'l nùmer a son ant l'artìcol) o ch'as disìa "mie piante" (donca 'l géner e 'l nùmer a son ant l'agetiv). Butoma che la forma "le mie piante" a sia sempe staie për "colision" dj'àutre doe, sò largh usage d'ancheuj a l'é possà dal fàit che an italian as dis parèj.

"Quant" a l'é n'italianism an koiné, përchè a-i era nen. An koiné a-i é stàit un moment ch'a son sparìie tre përnòm antërogativ: "quanto cosa e quale", ch'a son stàit rampiassà daj corëspondent afermativ "vàire, lòn e col", che a veulo dì an realtà "tanto, ciò e quello".

Ancheuj se 'n turinèis a deuvra quant, còsa (da nen sconfonde con "cò"!!) e qual, a l'é 'n pò n'italianada.

An certi dialèt piemontèis peui esse ch'a sia guernasse queidun dij tre përnòm antërogativ perdù, e an d'àutri dialèt piemontèis a son andàit persù fin-a "quando" (ant la zòna antra 'd Droné e Coni as dis mach "ch'ora") e "përchè" (ant la zòna antra 'd Biela e Cògiola a diso "codì che").

Comsissìa certidun a son nen d'italianism, ma 'd lombardism (pr'esempi pròpe "quant"), ma s'a lo dis un ch'a parla turinèis a lo fà pa përchè ch'a l'ha sentù 'l lombard, a lo fà përchè ch'a l'ha pijalo da l'italian.

Mecànica sossial dlë spantiament dj'italianism
Notaman anteressant a l'é che j'italianism a sio stàit considerà an prinsipi 'mé na forma nòbil dël parlé, quand la class media as ancalava nen a parlé italian com jë sgnor e parej a n'anfilava chèich paròla ant ël discors për desse un ton. Sòn a l'ha smonùje a ste forme un pèis sossial ch'as ës-ciàira motobin da 'nt sò spantiesse ant la literatura piemontèisa fin dal prinsipi dël sécol ch'a fa XX, pen-a dapress a l'unità d'Italia. Passa-ie la bura nassionalista, la tendensa corenta a l'é pitòst cola dë nen ancrosié le doe lenghe, ma dë vardé dë parleje e scriv-je giuste tute le doe, e con lòn j'italianism a son an camin ëd passé viaman a esse considërà com un dësdeuit antra la gent ch'a l'é bon-a 'd lese e dë scrive. Comsëssìa, as trata ëd posission motobin variegà, con vàire anteletuaj ch'a sosten-o ch'a-i sia l'arzigh dë butesse a parlé ant na lenga tròp diferenta da cola dla gent normal da pì nen podej esse capìa.

Categorìa:Filologìa