Immanuel Kant

Filòsof alman.
Immanuel Kant a l'era nassù a Königsberg (al di d'ancheuj Kaliningrad, an Russia) ël 22 d'avril dël 1724 e a l'é mòrt ambelelà ël 12 ëd fërvé dël 1804.
A l'é considerà un dij pi grand filòsof dla stòria.

A chërdìa che la geometrìa e l'aritmética a fusso basà ansima a nòstre antuission, rispetivaman spassial e temporal.
Tutun l'anvension dle geometrìe nen euclidee dël 1829 da part ëd N.I. Lobačevsky a l'ha butà an dificoltà costa posission.

 La Crìtica dla rason pura 
Quaidun (dël 2011) a l'avìa avansà l'ideja che la tradussion, an piemontèis, ëd l'euvra Kritik der reinen Vernunft (Crìtica dla rason pura) ëd Kant, a fasèissa rije. Për fé la preuva belessì a-i é la tradussion d'un capìtol.

Part sconda – Achit - II. An sla lògica trassendental
La lògica general, com i l’oma avisà, a fà astrassion da qualsëssìa contnù dla conossensa, visadì da qualsëssìa rapòrt ëd costa conossensa con l’oget, e a considera mach la forma lògica ant ël rapòrt ëd le conossense an tra ‘d lor, visadì la forma dël pensé an general. Ma, da già che a-i son sia intuission pure che intuission empìriche (com a mosta l’estética trassendental), parèj a podrìa bin ess-ie na distinsion an tra pensé pur e pensé empìrich ëd j’oget. An tal cas as darìa na lògica, anté as farìa pa astrassion da qualsëssìa contnù dla conossensa; përchè cola che a contenèissa mach le lej dël pensé pur ëd n’oget, a escluderìa tute cole conossense che a fusso ëd contnù empìrich. A traterìa ëdcò dl’orìgin ëd nòste conossense dj’oget, da già che costa orìgin a peul pa esse atribuìa a j’oget, antant che la lògica general a l’ha pa gnente da vëdde con costa orìgin dla conossensa, ma a considera le rapresentassion, sia ch’a sio originariament an noi “a priori” [iii], o mach dàite empiricament, tnisendse mach a le lej, ch’a diso che l’intelet, quand a pensa, a dòvra j’un-e an rapòrt con j’àutre; për sòn, a considera gnente se nen la forma inteletual ch’as peul desse a le rapresentassion, da qualsëssìa part a peusso vnì.

E ambelessì i faso n’osservassion, che a rësguarda tute le considerassion che a vniran, e che a convnirà avèj sempe dnans a j’euj: a venta pa, visadì, ciamé trassendental qualsëssìa conossensa a priori, ma mach cola dont i conossoma che, e com, serte rapresentassion (intuission e concet) a ven-o aplicà o a son possìbij mach a priori: visadì, la possibilità dla conossensa, o sò usagi a priori. Donca ni lë spassi, ni na soa qualsëssìa determinassion geométrica a priori a son rapresentassion trassendentaj: ma mach la conossensa dl’orìgin pa empìrica ëd coste rapresentassion, e la possibilità cha a l’han tutun d’arferisse a priori a j’oget ëd l’esperiensa, a peul disse trassendental. Parèj, l’usagi dlë spassi a propòsit ëd j’oget an general a sarìa ëdcò trassendental; ma, se a l’é unicament limità a j’oget dij sens, antlora as dis empìrich. La distinsion donca dël trassendental da l’empìrich a aparten a la crìtica dle conossense, e a rësguarda pa ël rapòrt ëd coste con sò oget.

Spetand, donca, ch’as dago miraco dij concet ch’as peusso arferì a priori a dj’oget, pa com intuission pure o sensìbij, ma mach com funsion dël pensé pur, e donca com concet, ma pa d’orìgin empìrica ni estética, noiàutr is formoma anticipatament l‘ideja ëd na siensa dl’intelet pur e dla conossensa rassional, dont i pensoma serti oget completament a priori. Na siensa parìa, ch’a detèrmina l’orìgin, l’estension e la validità ogetiva ëd taj conossense, as deuv ciamesse lògica trassendental, përchè a rësguarda mach le lej ëd l’intelet e dla rason, ma mach për lòn ch’a s’arferiss a oget a priori, e pa, com la lògica general, a conossense sia empìriche che pure, sensa distinsion.

 Euvre prinsipaj 
 Gedanken von der wahren Schätzung der lebendigen Kräfte (1746)
 Neue Erhellung der ersten Grundsätze metaphysischer Erkenntnisse (Principiorum primorum cognitionis metaphysicae nova dilucidatio) (1755)
 Allgemeine Naturgeschichte und Theorie des Himmels (1755)
 Die falsche Spitzfindigkeit der vier syllogistischen Figuren (1762)
 Der einzig mögliche Beweisgrund zu einer Demonstration des Daseins Gottes (1763)
 Versuch den Begriff der negativen Größen in die Weltweisheit einzuführen (1763)
 Beobachtungen über das Gefühl des Schönen und Erhabenen (1764)
 Über die Krankheit des Kopfes (1764)
 Untersuchungen über die Deutlichkeit der Grundsätze der natürlichen Theologie und der Moral (1764)
 Träume eines Geistersehers (1766)
 De mundi sensibilis atque intelligibilis forma et principiis (1770)
 Über die verschiedenen Rassen der Menschen (1775)
 Kritik der reinen Vernunft (Crìtica dla rason pura) (1781)
 Prolegomena zu einer jeden künftigen Metaphysik (1783)
 Beantwortung der Frage: Was ist Aufklärung? (1784)
 Idee zu einer allgemeinen Geschichte in weltbürgerlicher Absicht (1784)
 Grundlegung zur Metaphysik der Sitten (1785)
 Metaphysische Anfangsgründe der Naturwissenschaft (1786)
 Kritik der reinen Vernunft (Crìtica dla rason pura), sconda edission (1787)
 Kritik der praktischen Vernunft (Crìtica dla rason pràtica) (1788)
 Kritik der Urteilskraft (Crìtica dël giudissi) (1790)
 Religion innerhalb der Grenzen der bloßen Vernunft (1793) 
 Zum ewigen Frieden (1795)
 Metaphysik der Sitten (1797)
 Anthropologie in pragmatischer Hinsicht (1798)
 Der Streit der Fakultäten (1798)
 Logik (1800)
 Über Pädagogik (1803)

Kant, Immanuel