Polònia

thumb
La Polònia (Polska an polonèis) a l'é un pais dl'Euròpa sentr-oriental, con na stòria longa e motobin importanta. A l'é la pì granda dle  . A confin-a a sud con la Slovachia e la Repùblica Ceca, a est con l'Ucrain-a e la Bielorussia, a nòrd-est con la Lituania e l'esclave russa ëd Kaliningrad, e a òvest con la Gërmania.

La capital a l'é Varsavia (Warszawa) .

A l'ha na surfassa ëd  km² e a conta  abitant (2019). Dal magg dël 2004 a l'é mèmber ëd l'Union Europenga.

 Anté ch'as treuva 
thumb

 Stòria moderna 
La Polònia a l'é stàita fondà 'me stat dël 966 con ël batésim ëd Mieszko I. A l'é stàita un-a dle potense europee ant ij sécoj XIV-XVI, peui a l'é sparìa dle carte dël 1795 an séguit a le spartission an tra Russia, Prussia e Àustria. A l'é tornà independenta dël 1918 dòp la Prima guèra mondial. Dël 1939 a l'é stàita anvadùa da la Gërmania nasista e da l'Union Soviética, an ancaminand la Sconda guèra mondial. Dòp la guèra, a l'é stàita ant la zòna d'influensa soviética (Repùblica Popolar Polaca) fin al 1989, quand con ël moviment Solidarność e la dissolussion dël Pat ëd Varsavia, a l'ha arpijà la stra dla democrassìa.

 Geografìa 
Ël teritòri a l'é pian (Pianura Europengh-a), con le montagne a sud (Carpassi, Sudet). A l'é traversà da vàire fium, ij pì important a son la Vìstola (Wisła) e l'Óder (Odra). A l'ha na còsta an sël Mar Bàltich.

 Conomìa 
La moneda ufissial a l'é lë zloty (PLN). L'economìa a l'é motobin an chërsùa d'apress l'intrada ant l'UE, con n'industrialisassion fòrta (mecànica, automòbil, eletrònica), servissi e n'agricoltura moderna. A l'é l'ùnica economìa europenga ch'a l'ha nen patì la recession dël 2008.

 Organisassion polìtica 
La Polònia (nòm ofissial: Rzeczpospolita Polska) a l'é na repùblica parlamentar.

Ël pressident a l'é Andrzej Duda, an càrica dal 2015 (rielegiù dël 2020).

Ël Prim Ministr a l'é Donald Tusk, an càrica dal 2023, ch'a l'ha già guidà 'l govern dal 2007 al 2014. Ël parlament a l'é bicameral (Sejm e Senat).

 Cultura 
La Polònia a l'ha na tradission cultural motobin rica, con përsonagi com ël compositor Frédéric Chopin, ël físich e chimich Marie Curie e 'l poeta Wisława Szymborska (Premi Nobel). La lenga ufissial a l'é 'l polonèis, na lenga slava scrivùa con caràter latin. La religion pì spantià a l'é 'l catolicésim (quasi 90% dla popolassion). Le sità d'interesse a son Cracòvia con sò castel real e la min-a 'd sal ëd Wieliczka, Varsavia con sò sènter stòrich arconstruì d'apress la guèra, e Danzica an sla còsta.

 A pòrto sò nòm 
 Polòni
 Anliure esterne