Letònia

La Letònia (Latvija an léton) a l'é un pais dël nòrd-est dl'Euròpa.

A confin-a a nòrd con l'Estònia, a est con la Federassion Russa, a sud-est con la Bielorussia, a sud con la Lituania. A l'é bagnà a òvest dal Mar Bàltich (Gòlf ëd Riga).

La capital a l'é Riga (anviron 620.000 abitant).

A l'ha na surfassa ëd 64.589 km² e a conta anviron 1,88 milion d'abitant (2023).

Da magg 2004 a l'é mèmber ëd l'Union Europenga. A l'é 'dcò mèmber dla NATO dal 2004 e a l'ha adotà l'Euro dël 2014.

 Anté ch'as treuva 
thumb

 Geografia 
La Letònia a l'ha 'n teritòri dzortut pian e motobin verd, con vàire foreste (apopré 50% dël teritòri), palude e lagh (ël pì grand a l'é ël Lagh Lubāns). Ël fium prinsipal a l'é la Daugava, ch'a traversa 'l pais da est a òvest. La còsta a l'é motobin frastajà, con vàire sabie e dun-e. Ël clima a l'é temperà-frèid, con invern frèid e istà mit.

 Stòria 
La region a l'era abità da le tribù bàltiche (Lét). Ant ël sécol XIII, a l'é stàita conquistà dai Cavalé Livonian e dai Cavalé Teutònich, an portand cristianésim e cultura alman-a. Dël 1561, a l'é passà sota 'l contròl dël Granducà ëd Lituania, peui dël Regn ëd Polònia e dël Imperi Svedèis. Dël 1721, apress la Gran Guèra dël Nòrd, a l'é dventà part ëd l'Imperi Russ.
La Letònia a l'ha proclamà soa indipendensa ël 18 ëd novèmber 1918, ma a l'é stàita ocupà da l'Union Soviética (1940), da la Gërmania (1941-44) e torna da l'URSS fin-a al 1991, cand a l'ha artrovà soa indipendensa. A l'é intrà ant l'UE e NATO dël 2004.

 Organisassion polìtica 
La Letònia (nòm ofissial: Latvijas Republika) a l'é na repùblica parlamentar.

Ël president (càrica dzortut cerimonial) a l'é Edgars Rinkēvičs (dal 2023).

Ël Prim Ministr a l'é Evika Siliņa (dël partì "Unità"), (dal 2023).

Ël parlament (Saeima) a l'ha 100 mèmber.

 Economìa 
L'economìa leton-a a l'é 'n mës-cc ëd servissi, industria e agricoltura:
 Servissi (finansa, turism, TIC).
 Industria (alimentar, farmacéutica, bòsch).
 Agricoltura (gran, patate, làit).
 Traspòrt (pòrt ëd Riga, corié feroviari).
La Letònia a l'ha na posission strategica antra Russia e Euròpa ossidental.

 Coltura e società 
La Letònia a l'é na società multi-étnica:
 Lét (apopré 62%).
 Russ (apopré 25%).
 Bieloruss, Ucrain, Polonèis.
La lenga létone a l'é la lenga ofissial, un-a dle doe lenghe bàltiche vivente (ansema al Lituan). La religion prinsipal a l'é 'l Luteranésim, ma a-i son 'd comunità ortodosse e catòliche.
La Letònia a l'é famosa për soa tradission musical (Festival Nassional dle Canson e Dansa, Patrimòni UNESCO) e për soa architetura art nouveau a Riga.