Haiti

Haiti (Ayiti an haitian, Haïti an fransèis) a l'é un pais dij Caràib ch'a òcupa la part ossidental ëd l'ìsola d'Hispaniola.

A confin-a a est con la Repùblica Duminican-a; a nòrd a l'é bagnà da l'Océan Atlàntich, a sud dal Mar dij Caràib.

La capital a l'é Port-au-Prince.

A l'ha na surfassa ëd 27.750 km² e a conta anviron 11.470.261 abitant.

 Anté ch'as treuva 
thumb

 Stòria 
Haiti a l'é stàita la colònia fransèisa ëd Saint-Domingue, la pì rica dël mond grassie a le piantagion ëd sùcher e café coltivà da s-ciav african. La Rivolussion haitian-a a l'é ancaminà ël 22 d'aost dël 1791 e a l'é l'ùnica arvòlta dë s-ciàv riussìa ant la stòria . Dòp avèj batù l'armà 'd Napoleon, Haiti a l'ha proclamà soa indipendensa l'1 ëd gené dël 1804, dventand la prima repùblica nèira e la sconda repùblica indipendent d'América . Jean-Jacques Dessalines a l'é proclamà imperator con ël nòm ëd Giaco I, ma a l'é stàit assassinà dël 1806, e 'l pais a l'é dividusse an doi .

Dël 1825, la Fransa a l'ha imponù a Haiti ën débit colosal ëd 150 milion ëd franch a risarciment dij propietari dë s-ciav, ch'a l'é stàit pagà fin al 1947 e ch'a l'ha strangolà l'economìa dël pais për sécoj .

 Geografìa e ambient 
Ël teritòri a l'é montagnos (pì dlë 70%), con ël Mont Sèl (Pic la Selle) a 2.680 méter. Ël clima a l'é tropical, con na stagion ùmida e un-a sùita. Haiti a l'é motobin esponù ai ciclon e ai taramòt, an particolar al taramòt dël 2010 ch'a l'ha massà pi 'd 200.000 përson-e e dësblà la capital .

 Società e lenga 
La lenga ofissial a l'é l'haitian (kreyòl ayisyen), parlà da tuti, e 'l fransèis . L'haitian a l'é na lenga créola ch'a ven dal fransèis con d'anfluense african-e (wolof, fon, ewe). A l'é stàit arconossù 'me lenga ofissial dël 1961 e peui con la costitussion dël 1987 .

 Organisassion polìtica e crisi atual 
Haiti (nòm ofissial: République d'Haïti / Repiblik d Ayiti) a l'é na repùblica semipressidensial. Dòp l'assassin dël president Jovenel Moïse dël 2021, ël pais a l'é ant na crisi polìtica e 'd sicurëssa greva, con le bande armà ch'a contròlo gran part ëd la capital e a fan violassion sensa fin .

D'avril dël 2024 a l'é stàit istituì un Consèj Pressidensial ëd Transission ëd neuv mèmber . Edgard Leblanc Fils a l'é stàit pressident dël consèj fin a otóber 2024, quand a l'é stàit sostituì da Leslie Voltaire . Ël prim ministr a l'é Fritz Belizaire (dal 2024), ma sò nòm a l'ha provocà dissens ant ël consèj . Haiti a l'é 'l pais pì pòver d'América e un dij pì pòver dël mond .