Ciad

thumb
Ël Ciad (تشاد an àrab, Tchad an fransèis) a l'é un pais dl'Àfrica central, sensa surtìa al mar.

A confin-a a nòrd con la Libia, a est con ël Sudan, a sud con la Repùblica Centrafrican-a, a sud-òvest con Cameron e Nigeria, e a òvest con ël Nìger.

La capital a l'é N'Djamena.

A l'ha na surfassa d'1.284.000 km² e a conta anviron 18,5 milion d'abitant (stima 2024).

 Anté ch'as treuva 
thumb

 Stòria moderna 
Ël Ciad a l'é stàit un possediment dla Fransa (part ëd l'Àfrica Equatorial Fransèisa) dal 1900 al 1960, quand a l'ha otnù l'indipendensa sota ël pressident François Tombalbaye. Dòp l'indipendensa a l'ha patì na longa guèra sivil (1965-1979) e 'd conflit regionaj, con intervent djë Stat Unì, dla Fransa e dla Libia. Dal 1990 al 2021 a l'é stàit governà da Idriss Déby, ch'a l'é mòrt an combatiment. So fieul Mahamat Idriss Déby a l'ha pijà 'l podèj.

 Organisassion polìtica 
Ël Ciad (nòm ofissial: جمهورية تشاد / République du Tchad) a l'é na repùblica, ma an pràtica a l'é governà da na giunta militar (Consèj Militar ëd Transission) dal 2021.

Ël pressident a l'é Mahamat Idriss Déby (dal 2021).

Ël prim ministr a l'é Succès Masra (dal 2024), líder d'oposission, ch'a l'ha acetà 'l ròl an na coalission dë transission. Le condission polìtiche a son deble e militarisà.

 Geografìa e econòmìa 
Ël pais a passa da 'n desert al nòrd (Sahara) a na savan-a tropical al sud. Ël Lagh Ciad (che a condivid con Nìger, Nigeria e Cameron) a l'é n'arzorsa vital ma a l'é an ridussion për via dël cambiament climàtich. L'economìa a dipend dal petròli (trovà dël 2003) e da l'agricoltura ëd sussistensa. A l'é un dij pais pì pòver dël mond, con dë sfide amportante 'd sigurëssa alimentar e sanitaria.

 Coltura 
Le lenghe ofissiaj a son l'àrab e 'l fransèis, con vàire lenghe nassionaj (sara, kanembu, tubu). La popolassion a l'é spartìa an tra 'n nòrd àrab-musulman e 'n sud cristian-animista, càusa 'd tension stòriche.