Delaware

Ël Delaware a l'é në stat federal djë Stat Unì. A l'ha na surfassa ëd 6.452 km² (a l'é lë stat pì cit apress ël Rhode Island) e na popolassion d' anviron 1.018.396 abitant (stima 2022).

As treuva ant la macroregion ciamà comunement South (Sud). A confin-a a nòrd con la Pennsylvania, a òvest e a sud con ël Maryland, a est con ël New Jersey e con l'Ocean Atlàntich. A l'ha 'dcò na curta còsta an sla Delaware Bay e an sl'Océan Atlàntich.

La capital a l'é Dover (anviron 39.000 abitant). La sità pì popolà dlë stat a l'é Wilmington (anviron 71.000 abitant), ch'a l'é 'l sènter econòmich e finansiari.

 Geografìa 
Ël Delaware as treuva ant la penìsola ëd Delmarva (nòm derivà da Delaware, Maryland, Virginia). Ël teritòri a l'é dzortut pian, con d'àree ëd colin-e motobin basse ant ël nòrd (part dël Piedmont Plateau). A l'é traversà dal fium Delaware, ch'a marca 'l confin oriental con ël New Jersey, e dal Christina River. La part meridional a l'é pian-a e paludosa, con vàire canaj naturaj. Ël clima a l'é umid subtropical, con istà càude e invern frèid ma pa tròp grev.

 Stòria 
La region a l'era originariament abità da le tribù Lenape (o Delaware). Ël prim europé a rivé a l'é stàit l'anglèis Henry Hudson dël 1609. Dël 1638, djë svedèis a l'han fondà 'l prim avampòst, Fort Christina (ancheuj Wilmington), creand la Neuva Svessia. Dël 1655, j'olandèis a l'han conquistà la colònia, e dël 1664, j'anglèis a l'han pijane 'l contròl.
Ël Delaware a l'ha fàit part ëd la Provincia 'd Pennsylvania fin-a al 1704, cand a l'ha otnù soa assemblea separà. Dël 7 dë dzèmber 1787, ël Delaware a l'ha ratificà la Costitussion djë Stat Unì për prim, dventand ël prim stat ëd l'Union. Për costa rason a l'é ciamà "The First State". A l'ha giugà un ròl amportant ant la Rivolussion American-a e ant la Guèra 'd Secession a l'é restà ant l'Union.

 Organisassion polìtica 
Ël Delaware a contribuiss con 3 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union.
La capital a l'é Dover, ma Wilmington a l'é 'l sènter econòmich e demogràfich. Lë stat a l'é dividù an tre contà (New Castle, Kent, Sussex). Ël sistema legal a l'é basà ansima a la Costitussion dël Delaware dël 1897. A l'é famos për soa Cort ëd Cancelerìa, ch'a trata 'd cas ëd dirit corporativ e ch'a l'ha rendulo 'n pòst privilegià për l'incorporassion ëd sossietà.

 Economìa 
L'economìa dël Delaware a l'é motobin diversificà:
 Finansa e dirit corporativ: a l'ha na legislassion favorèivol e a l'é la sede legal ëd pì 'd 1 milion ëd sossietà, comprèise vàire fòrtune 500.
 Industria chìmica e farmacéutica: Wilmington a l'é stàita la sede dla DuPont për sécoj.
 Agricoltura: a l'ha 'd coltivassion ëd sòja, gran, galin-e (polam) e 'd produssion ëd làit.
 Turism: grassie a le spiage (tanme Rehoboth Beach e Bethany Beach) e ai casinò.
A l'ha n'IVA (sales tax) zero, lòn ch'a atira 'd consumator da jë stat visin.

 Coltura 
Ël Delaware a l'ha n'identità ch'a ven da soa stòria com colònia e dë stat ch'a l'é 'l prim a intré ant l'Union. A l'é stàit la tèra dël leader afroamerican John Dickinson e dël chìmich Eleuthère Irénée du Pont. A l'ha 'd festivaj an sle spiage, d'event stòrich e 'd mùsica tradissional. Ël Museo dël Stàt dël Delaware a l'é a Dover.

 Galarìa 

 Vardé 'dcò 
 Wilmington
 Dover
 Delaware River
 Prim Stàt