Prinsipà ëd Mònaco

Ël Prinsipà ëd Mònaco (Monaco an fransèis, Múnegu an dialet monegasch) a l'é 'n cit pais dl'Euròpa meridional.

A confin-a mach con la Fransa.
La capital a l'é Mònaco.
A l'ha na surfassa d'1,95 km² e a conta anviron 32.020 abitant.

 Anté ch'as treuva 
300px|center

 Ël teritòri 
Ël prinsipà a comprend Mònaco sità, Monte-Carlo (sità creà dël 1860), la Condamine (ël pòrt), Fontvieille a òvest e ël Larvotto a est.

 Stòria 
Ël sit ëd Mònaco a l'era abità fin dai temp preistòrich.
A l'é stàit fondassion fenissa, focèisa, peui roman-a

 L'advent dij Grimaldi 
Ant ël quàder dla lòta antra guelf e ghiblin, François Grimaldi, taparà via da Génoa, dël 1297 as ampadroniss ëd Mònaco travestì da monio coma ij sò òm.
Da sì a son ëvnuje sò stranòm ëd la Furbissia e ij doi monio armà ch'a figuro an sl'ansëgna dij Grimaldi.
Comsëssìa, a l'ha pa riussì a goernelo.

Dël 1308 un mèmber ëd la famija Grimaldi a l'ha catà la sgnorìa ëd Mònaco dai genoèis.
Carl I a l'é anstalasse a Mònaco dël 1331.
Ant ël 1489 l'indipendensa a l'é arconossùa.

 Ij protetorà 
Mònaco a l'é stàit sota protetorà spagneul, peui dventà ocupassion, dal 1524 al 1641, peui sota protession fransèisa dal 1641 al 1793.
Dal 1793 al 1814 a l'é stàit gionzù a la Fransa.
Peui a l'é passà sota 'l protetorà dël regn ëd Sardëgna dal 1815 al 1861, prima ëd torné sota la protession dla Fransa.

Menton e Ròca-brun-a, propietà dij Grimaldi, a son passà për tratà a la Fransa dël 1861, sota Napoleon III.

 Organisassion polìtica 
Ël Prinsipà ëd Mònaco (nòm ofissial: Principauté de Monaco, Principatu de Mùnegu an dialet monegasch) a l'é na monarchìa costitussional.
Ël prinsi a l'é Albert II (dal 2005).
Ël Prim Ministr (Ministre d'État) a l'é Isabelle Berro-Amadeï (ad interim) (dal 2025).

 Conomìa 
L'atività prinsipal a l'é ël torism.

 Moneda 
Dal 1 ëd gené 2002 Mònaco a deuvra l'Euro.
Për savèjne ëd pi, guarda soa vos.

 Leu anteressant 
La catedral
Ël Musé oceanogràfich
Ël Musé nassional
Ël Musé naval
Ël Musé dij francoboj e dle monede
Ël Musé d'antropologìa preistòrica

 Eveniment e manifestassion 
Festa ëd Santa Devòta, ai 26 e 27 ëd gené
Festival antërnassional dël sirch, an gené
La Prima dj'art, la prima quindzen-a d'avril
Festa ëd San Gioann, ai 23 e 24 ëd giugn, con la partissipassion ëd formassion ëd coltura popolar
Festival antërnassional ëd television, an giugn
Concors antërnassional ëd feu d'artifissi, an luj e ost
Festa nassional, ai 19 ëd novèmber
Concors antërnassional ëd bochet

 Mërcà 
Tute le matin a-i é ël mërcà ant la piassa d'Arme dla Condamine.