Palerm

Palerm (Palermo an italian) a l'é na sità dla Sicilia ëd 660.832 abitant Sorgiss: ISTAT - Bilansi demogràfich al 31/08/2008 ., capleugh dla region e dl'omònima provinsa.

 Stòria 
 Stòria antica 
Ël leu andoa a resta Palerm a l'é stàit oget d'ansediament a parte dla preistòria, për via dle condission ambientaj, climàtiche e geogràfiche motobin favorèivoj.
Con la colonisassion fenissa, antra ij sécoj VIII e VII aGC, a l'é formasse ël prim ansediament urban ëstàbil.

Dal 485 aGC al 306 aGC, Palerm a l'é stàit amplicà an dle longhe lòte ëd primassìa antra grech e cartaginèis.
Dël 277 aGC Pir as n'ampadroniss, bele che për pòch ëd temp.
Apress l'assedi sensa arzultà dël 258 aGC, dël 254 aGC Palerm a l'é rendusse ai roman che, quatr agn apress, a l'han arpossà ël tentativ d'arconquista fàit da Asdrubal.

Ël cristianésim a l'é anreisasse an pressa a Palerm, 'me ch'a l'é testimonià da la gròssa grija ëd catacombe, dont le pì arnomà a son cole dël Papiret.

 Ij bisantin 
Dël 536 ël general bisantin Belisari a l'ha taparà via da la sità la varnison gòtica ch'a l'era anstalasse ambelelà.

La prima catedral a l'é stàita fabricà antra 'l 590 e ël 604 për órdin dël vësco Vitor.

 L'ocupassion sarasin-a 
La sità a l'é drocà sota ij sarasin ant l'831, apress n'ann d'arzistensa.

 La liberassion 
A l'ancamin dël sécol ch'a fa XI n'assion ansema dij norman e dij pisan a diminuiss l'ocupàssion islàmica.
Dël 1072 Palerm a l'é stàit liberà da n'armada cristian-a; dël 1130 a l'é proclamà capital dël regn ëd Sicilia.

A la mòrt ëd Federich II, dël 1250, a l'é ancaminà un perìod anté che Palerm a l'ha përdù viaman sò ròl dominant, antramentre che Nàpoli a agrandìa sò prestis.
Për anvestidura dël vësco ëd Roma, la coron-a ëd Sicilia a l'é passà a Carl d'Angiò.
Tutun, cola dj'angioin a l'era n'ocupassion militar bela e bon-a dla Sicilia e sòn a l'ha provocà l'arvira dij vespr, s-ciopà a Palerm ël lun-es ëd Pasca dël 1282.
Sòn a l'ha mnà a scassé j'angioin da la sità e da tuta l'ìsola e ai 4 dë stèmber 1282 Pero d'Aragon-a a l'é stàit aclamà re 'd Sicilia.
Durant ël sécol ch'a fa XIV, tutun, Palerm a l'é vnù an pràtica na sgnorìa dla potenta ca dij Chiaramont; ma dël 1392 j'aragonèis a l'han ëstrompà coste pretèise d'autonomìa: Andrea Chiaramont, l'ùnich dij quatr vicari ch'a l'era oponusse ai soldà ëd Martin d'Aragon-a, a l'é stàit pijà përzoné e decapità.

Antra ij sécoj XVI e XVII la fisonomìa dla sità a cangia e as fàbrico dle neuve costrussion ëd difèisa; l'organisassion urban-a as trasforma ëd fasson ancreusa.
Da la mira sossial, la popolassion a patiss për vàire disastr naturaj, tanme la pest e la carëstìa.
Dël 1647, Giuseppe d'Alessi as bat për un tentativ d'arvira ch'a faliss.

 L'Arsorgiment 
Ai 27 ëd maj 1860 Palerm a l'é stàit conquistà da Garibaldi.

 Conomìa 
Palerm a l'é un dij pòrt pì amportant dël Mediterani.
A l'é un sènter d'atività andustriaj, ëd tersiari e d'artisanà e un pòlo torìstich.

 Urbanism 
A Palerm ël tràfich a l'é frenétich.

 Leu d'anteresse 
 Musé 
Fondassion Mormino
Galarìa d'art moderna E. Restivo
Musé archeològich regional
Musé etnogràfich Pitré
Musé antërnassional dle marionëtte
Musé dl'Arsorgiment

 Edifissi amportant 
Palass dij Norman
Palass ëd j'Òje
Palass Abatellis
Palass cinèis

 Cese 
La catedral
La cesa ëd Santa Marìa dl'Amiraj
La cesa ëd San Catald
La cesa ëd San Gioann dj'Armita

 Negòssi e mërcà 
Ij negòssi pì 'd lusso as treuvo ant la zòna ëd piassa Vigliena, antant che coj pì a bon pat a resto antra contrà Maqueda e contrà 'd Roma.
A-i son vàire mërcà tradissionaj.
Col ëd piassa D. Peranni, anté ch'a son ësmonù d'antichità e oget diferent; col ëd la Ca Professa, për la lingerìa e le veste d'ocasion; coj dij Lattarini (piassa Borsa) andoa as vendo dle mërcansìe d'orìgin merican-a për j'escursion e ël campegg; ël Mërcà dël Cap (pòrta Carini) për le fior, la vërdura, la fruta e le veste; ël pitoresch mërcà d'alimentar dla Vucciria (piassa Concòrdia); col ëd piassa Ballarò, për la fruta e ël pess.

 Spòrt 

 Palerm (fótbal)

 Aministrassion 

 Sità gemelà 
Palerm a l'é gemelà con:
 20px Biserta, Tunisìa
 20px Chengdu, Cin-a
 20px Miami, Stat Unì d'América
 20px Palermo, Colombia

 Anliure esterne 
 Sit istitussional

 Arferiment