Cuba

Cuba (an spagneul: República de Cuba) a l'é un pais dij Caràib e 'l pì grand ëstat ëd l'Arcipelagh ëd Cuba, ch'a comprend l'ìsola prinsipal ëd Cuba, l'Ìsola dla Gioventù (Isla de la Juventud) e vàire àutre ìsole minor.

La capital a l'é L'Avan-a (La Habana).

A l'ha na surfassa ëd 100.860 km² e a conta anviron 11.400.000 abitant (2023). A l'é l'ìsola pì popolà dij Caràib.

 Geografìa 
 Anté ch'as treuva 
thumb

Cuba as treuva ant ël Mar dij Caràib, a l'intrada dël Golf dël Méssich. A confin-a a òvest con ël Canal dël Yucatán (Mèssich), a nòrd con lë Stret ëd Florida (Stat Unì), a est con ël Passagi dël Vent» (Haiti) e a sud con ël Mar dij Caràib.

 Teritòri 
L'ìsola a l'é longa e s-ciassa, con dle colin-e motobin àute ant la part sud-oriental (la Sierra Maestra), andova ël Pico Turquino a riva a 1.974 m. Le coste a son motobin frastajà, con vàire baje e pòrt naturaj. Ël clima a l'é tropical, con na stagion ùmida (magg–otóber) e na stagion sëcca (novèmber–avril). Cuba a l'é sogeta a uragan.

 Stòria 
 Colònia spagneula 
L'ìsola a l'é stàita dëscoatà da Cristòfo Colomb dël 28 d'otóber 1492 e a l'é stàita butà sota la dominassion ëspagneula. A l'é dventà un amportant sènter për la produssion ëd tabach e can-a da sùcher, an dovrand s-ciav african. La lòta për l'indipendensa a l'é ancaminà dël 1868 con la Prima guèra d'indipendensa, peui con la Sconda guèra d'indipendensa (1895–1898) guidà da José Martí e Antonio Maceo.

 Protetorà american e Repùblica 
Apress la guèra spagneula-merican-a dël 1898, vagnà da jë Stat Unì, Cuba a l'é dventà an pràtica un protetorà merican, situassion ch'a l'é durà fin-a a l'ariv ëd Fidel Castro dël 1959. Jë Stat Unì a l'han goernà l'ìsola fin al 1902, quand Cuba a l'ha otnù na formal indipendensa, ma con l'Emendament Platt ch'a-j dava a jë Stat Unì ël drit d'antërvnì. Ël perìod republican (1902–1959) a l'é stàit marcà da corussion, dëstabilità polìtica e 'l goern autoritari ëd Fulgencio Batista.

 Rivolussion e perìod castrista 
Ël 1m ëd gené 1959, ël Movement 26 ëd luj guidà da Fidel Castro, so frel Raúl Castro, ël Che Guevara e d'àutri a l'han campà fòra Batista. Ël neuv regim a l'ha anstalà un goern comunista e a l'ha nassionalisà le propietà merican-e. Sòn a l'ha portà a la rotura dle relassion con jë Stat Unì, a l'embargh econòmich (1960) e a la Crisi dij mìssij ëd Cuba dël 1962, ch'a l'ha portà ël mond an sël bòrd d'una guèra nuclear.

Sota Fidel Castro (1959–2008), Cuba a l'é dventà në stat ateista, con un partì ùnich (Partì Comunista ëd Cuba), un sistema sanitari pùblich efissient e n'istrussion gratuìa, ma con na limitassion dij drit sivij e 'd penurìe econòmiche. L'Union Soviética a l'ha dàit apògg econòmich fin a soa dissolussion (1991), causand na greva crisi (Perìodo Special an temp ëd pas).

 Cuba contemporania 
Dël 2008, Fidel Castro a l'ha dàit ël podèj a sò frel Raúl Castro, ch'a l'ha ancaminà 'd rifòrme econòmiche limità. Dël 2018, Miguel Díaz-Canel a l'é dventà pressident, ël prim nen dël clan Castro dal 1959. Le relassion con jë Stat Unì a son ameliorasse sota l'aministrassion Obama (2014–2016), ma a son tornà an tension sota Trump e Biden.

 Organisassion polìtica 
Cuba (nòm ofissial: República de Cuba) a l'é na repùblica sossialista sota la diression ëd l'ùnich partì legal, ël Partì Comunista ëd Cuba (PCC).
 President: cap dë stat e dël goern. Dal 2019: Miguel Díaz-Canel.
 Prim Ministr: cap dl'esecutiv. Dal 2019: Manuel Marrero Cruz.
 Parlament: l'Assemblea Nassionaj dël Podèj Popolar (Asamblea Nacional del Poder Popular) a l'ha 605 mèmber elegiù për 5 agn.
 Partì ùnich: ël PCC a fissa la linia polìtica.

 Economìa 
L'economìa cuban-a a l'é pianificà da lë stat. J'atività prinsipaj a son:
 Agricoltura: cana da sùcher, tabach, café, fruta.
 Minadure: nìchel, cobalto.
 Turism: un dij setor pì amportant.
 Servissi sanitari: esportassion ëd medzin-e e d'infërmé.
 Biotecnologìa e produssion ëd vacin.

Cuba a l'ha un sistema sanitari e educativ gratuit e a livel àut, ma lë stat a contròla la libertà 'd paròla, d'associassion e 'd moviment.

 Coltura 
La coltura cuban-a a l'é na mës-cia afro-crèola con anfluense spagneule:
 Mùsica: son cuban, mambo, cha-cha-cha, salsa. Mùsich famos: Benny Moré, Compay Segundo (Buena Vista Social Club).
 Literatura: José Martí, Alejo Carpentier, Guillermo Cabrera Infante.
 Dansa: balet cuban, dansa popolar (rumba, son).
 Cinema: Instituto Cubano del Arte e Industria Cinematográficos (ICAIC).
 Religion: sincretism antra catolicésim e santerìa (religion afro-cuban-a).

 Demografìa 
La popolassion a l'é 'd 11,3 milion d'abitant (2023). La composission ètnica a l'é stimà:
 64% bianch (d'orìgin spagneula)
 27% mulat (mës-cia)
 9% nèir

La lenga ofissial a l'é lë spagneul. La religion pì difusa a l'é 'l catolicésim, ma a-i é 'dcò na presensa fòrta dla santerìa.

 Sfide atuaj 
 Embargh merican: ch'a blòca l'achit ëd prodòt e la sircolassion 'd capital.
 Scarsità 'd prodòt essensiaj (mangé, misin-e, combustìbil).
 Esili e migrassion: milion ëd cuban a l'han chità l'ìsola.
 Cambiament generassionaj ant la diression polìtica.
 Efet dël cambiament climàtich''' an sël livel dël mar.

 Vëdde 'dcò 
 L'Avan-a
 Fidel Castro
 Che Guevara
 Crisi dij mìssij ëd Cuba
 Moviment 26 ëd luj

 Arferiment bibliogràfich 



 Ligam estern 
 Sit dël Govèrn ëd Cuba (an spagneul)
 Granma – Giornal ofissial dël Partì Comunista ëd Cuba