Luisian-a

La Luisian-a a l'é në stat federal djë Stat Unì. A l'ha na surfassa ëd 134.382 km² e na popolassion ëd 4.515.770 abitant.

As treuva ant la macroregion ciamà comunement South. A confin-a a nòrd con l'Arkansas, a nòrd e a est col Mississippi, a òvest col Texas; a l'é bagnà a sud da l'Océan Atlàntich (Gòlf dël Méssich).

La capital a l'é Baton Rouge (229.553 abitant); la sità pì popolà dlë stat a l'é New Orleans (484.674 abitant), àutre sità con pì che 100.000 abitant a son Shreveport e Lafayette.
centro|miniatura|200x200px|Drapò dlë Stat

 Geografìa 
Lë Stat a l'é fàit da doe part, un-a colinara e un-a pianegiant e aluvional. La Luisian-a a l'é sogeta a j'orissi, ch'a porto soens a dëstrussion.

 Stòria 
La zòna a l'é abità da nativ dal sécol ch'a fa 6.
miniatura|Luisian-a Fransèisa
Ël prim esplorator europèo a l'é stàit l'ëspagneul Pánfilo de Narváez dël 1528 ch'a l'é rivà ant l'ambocadura dël Mississippi, ma ij prim a stabilisse a son stàit ij fransèis dël sécol ch'a fa 17, an slansand la Fransa vers lor amperi ant la Mérica ch'as spantiava dal Canadà a la Luisian-a durant soa màssima surfassa.

L'esplorator fransèis René Robert Cavelier de La Salle a l'avia ciamà la region "Luisian-a" an onor ëd Luis XIV ëd Fransa.

Dla Luisian-a Fransèisa a fasìo part jë Stat Mississippi, Arkansas, Oklahoma, Missouri, Kansas, Nebraska, Iowa, Illinois, Indian-a, Michigan, Wisconsin, Minnesota, Dakota dël Nòrd e Dakota dël Sud oltra a l'atual Luisian-a.

Dal 1722 New Orleans a l'é stàita capital dlë Stat, la colònia a l'era al sènter ëd ciacòt tra Fransa e Spagna e a l'era stàita abità da un gròss nùmer d'alman, an particolar ant la zòna ciamà "Côte des Allemands", ch'as fondëran motobin con ij fransèis present.

Apress a la guèra dij set agn, con ël tratà 'd Paris dël 1763, la Fransa a l'avia perdù tuti sò teritòri ant la Merica: ij terìtòri a est dël fium Mississipi a son stàit cedù a j'anglèis nopà coj a òvest a son stàit cedù a j'ëspagneuj.

Durant la guèra franch-anglèisa (part dla guèra dij 7 agn), j'anglèis a l'han tramuvà an fasson sforsà j'acadian, visadì ij fransèis stansià ant l'est dël Canadà: costa gent a l'é finìa a stansiesse an Luisian-a, andoa a son ciamà "Cajun" e dontré a parlo bele adess un dialèt dël fransèis ciamà cajun, ch'a l'ha patì dl'anfluensa da j'alman dla zòna e da l'anglèis.

Dël 1800, con ël ters tratà 'd San Ildefonso, la Fransa 'd Napoleon Bon-a-part a l'ha baratà tuti ij teritòri cedù a la Spagna con ël tratà 'd Paris, për un terìtori da meinagé ant l'Italia.

Jë Stat Unì d'América, nassù dël 1776, a l'avìo ël bzògn d'un pòrt a l'ambocadura dël Mississipi, donch a l'han catà la Luisian-a dël 1803, da la Fransa për 15 milion ëd dòlar, për ël pòrt ëd New Orleans, ma slargandsse con un teritòri pi 'd doe vire pi gròs djë stat originari, an catand ëdcò tuti j'autri futur stat controlà prima da la Fransa.

Ai 26 ëd gené dël 1861 a l'é separasse da l'Union ant la guèra 'd secession merican-a.

 Popolassion 

 Etnìe 
Dël 2005 lë stat a l'era ël ters për nùmer d'afromerican.

 Bianch: 64,77%
 Ispanich: 2%
 Afromerican: 33,47%
 Nativ merican: 0,97%
 Asiatich: 1,60%
 Nativ dle Hawaii o dle ìsole dël Pacifich: 0,07%

Le comunità pi gròsse an Luisian-a a son cole alman-a, fransèisa, afromerican-a e créola oltra na comunità 'd përson-e originarie dle Canarie, stabilì dël 1770 sota ël domini spagneul.

 Lenghe 
miniatura|Spantiassion dël fransèis cajun coma lenga parlà a ca (ross: 15-20%, groson: 10-15%, giaun: 4-10%)
Le lenghe pi spantià a son l'anglèis e ël fransèis an sò dialèt cajun. La mës-ciada tra ij diferent grop étnich e lenghistich a l'ha portà a la nassita dla lenga créola fransèisa dla Luisian-a, parlà ancheuj da 10.000 përson-e.

 Religion 
Ël 90% dla popolassion a l'é cristian-a: 60% protestant e 28% catòlich, oltra a grop minor.

 Cusin-a 
L'etnìa cajun-a a l'ha dësvlupà na cusin-a ùnica, an pijand element dai nativ, da j'african dl'òvest, da j'ëspagneuj ma dzora na base fransèisa. Dontré preparassion a son ël gumbo (originari dl'Africa) e l'arnomà spessia cajun (aj, povronin, spagnolin, sërpon, siola, carnabusa, pèiver e sciriel.

 Organisassion polìtica 
Ël goernador a l'é Bobby Jindal (republican).

La Luisian-a a contribuiss con 9 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union.

 Ant la cultura 

 Ël videogieugh Mafia III a l'é ambientà an Luisian-a.
 Ël videogieugh Red Dead Redemption 2 a l'é ambientà ant na fitissia New Orleans.