Taiwan

Taiwan (an cinèis: 臺灣 / 台湾, Táiwān; an portugèis: Formosa) a l'é n'ìsola e na entità polìtica situà ant l'Asia oriental, an sël Tròpich dël Càncher, apopré 180 km a est dla costa dla Cin-a continental. A l'é formà da l'omònima ìsola (dita ëdcò Formòsa) e da àutre ìsole pi cite ant l'Océan Passìfich, dnans a la còsta cinèis-a. La capital a l'é Taipei. L'ìsola prinsipal a l'ha na surfassa 'd 35.808 km² e a l'é separà dal continent dal Stret ëd Taiwan. A l'é popolà da 'n pòch men che 24 milion d'abitant e a l'é un dij teritòri pì densament popolà dël mond.

 Anté ch'as treuva 
thumb

 Nòm 
Ël nòm "Taiwan" a ven da na paròla dla tribù Siraya, ch'a vorìa dì "gent dë strangé". J'europengh a l'han ciamala "Ilha Formosa" ("Bela ìsola") dël sécol ch'a fa XVI. An cinèis a l'é conossùa 'dcò com "Repùblica ëd Cin-a" (中華民國, Zhōnghuá Mínguó), ch'a l'é 'l nòm ufissial dël goern ch'a l'ha 'l contròl dël teritòri.

 Stòria 
 Popolassion indìgena 
Taiwan a l'é stàita popolà da 'd gent austronesian-e già 6.000 agn fa. Coste tribù (aborìgen) a l'han creà na coltura distinta prima dël contat con ij cinèis o j'europengh.

 Ariv dij cinèis e dj'europengh 
Dël sécol ch'a fa XVII, j'olandèis e jë spagneuj a l'han fondà dj'avanpòst an sla costa ossidental. Contempòraneament, vàire migrassion ëd cinèis Han da le provinse ëd Fujian e Guangdong a son ancaminà a stabilisse. Dël 1662, ël lealista ming Koxinga a l'ha campà fòra j'olandèis e a l'ha stabilì un regn basà a Taiwan.

 Dominassion Qing 
Dël 1683, l'Imperi Qing a l'ha ancorporà Taiwan ant sò teritòri, ma a l'ha aministrala mach da leugn. Durant costa época, la migrassion cinèisa a l'é chërsùa motobin.

 Perìod giaponèis (1895–1945) 
Dòp la Prima guèra cinèis-giaponèisa, Taiwan a l'é stàita cedùa al Giapon col Tratà ëd Shimonoseki. Ël Giapon a l'ha modernisà l'infrastrutura, ma a l'ha 'dcò aplicà 'd polìtiche 'd giaponisassion forsosa. A la fin dla Sconda Guèra Mondial, Taiwan a l'é stàita butà sota l'aministrassion dla Repùblica ëd Cin-a (ROC).

 Goern dla ROC e marcial law 
Dël 1949, quand ij comunista ëd Mao Zedong a l'han ocupà tuta la Cin-a e a l'han fondà la Rèpublica Popolar Cinèis-a, ël govern nassionalista dël Kuomintang ëd Chiang Kai-shek a l'é scapà a Taiwan.

Grassie a la protession militar e econòmica djë Stat Unì, ël govern ëd Chiang Kai-shek a l'ha dzorvivù e, fin al 1971, a l'ha fàit part del Consèj ëd Sicurëssa dj'Nassion Unìe come ùnich rapresentant ëd tuta la Cin-a.

Ancheuj Taiwan (ò, come lor a veulo esse ciamà, la "Repùblica ëd Cin-a") a l'é arconossù mach da 24 govern e da gnun djë stat pi important.

 Democratisassion e identità taiwanèisa 
A parte da j'agn '80, Taiwan a l'ha ancaminà na transission democràtica. Ël Partì Democràtich Progressista (DPP), ch'a sosten l'identità separà 'd Taiwan, a l'é dventà na fòrsa polìtica amportanta. Dël 1996, Taiwan a l'ha tnù soe prime elession pressidensiaj direte.

 Statù polìtich internassional 
La Questión ëd Taiwan a resta un dij pì delicà tema geopolìtich:
 La Repùblica Popolar Cinèisa (RPC) a pretend che Taiwan a sia na provinsa sota soa sovranità e a menassa l'usagi dla fòrsa s'a proclama l'indipendensa.
 Ël goern ëd Taiwan (ROC) a gestiss ël teritòri dal 1949 e as considera na nassion sovran-a, bele che la pì part dij pais a arconòsso mach la RPC.
 La pì part dle nassion a manten-o 'd relassion nen ofissiaj con Taiwan për evité d'anrabié la Cin-a.

Taiwan a partìssipa a vàire organisassion antërnassionaj sota 'l nòm "Chinese Taipei", coma al Comità Olìmpich Internassional o a l'Organisassion Mondial dël Comersi.

 Organisassion polìtica 
Taiwan (nòm ofissial: 中華民國 = Repùblica ëd Cin-a) a l'é na repùblica.
Ël president a l'é Tsai Ing-wen (dal 2016).
Ël prim ministr a l'é Su Tseng-chang (dal 2019).

 Geografìa 
L'ìsola a l'é motobin montagnosa, con la caden-a sentral ch'a traversa da nòrd a sud. Ël mont pì àut a l'é ël Mont Jade (3.952 m). A l'ha 'd foreste tropicaj e subtropicaj riche 'd biodiversità. Le pianure a son limità a la banda ossidental, andoa as treuvo le sità pì grande.

Taiwan a l'ha 'dcò vàire ìsole minor, dont le Ìsole Penghu, Kinmen, e Matsu.

 Economìa 
Taiwan a l'ha n'economìa motobin avansà e a l'é un dle Quatr tigr asiàtiche:
 Tecnologìa d'avangarda: Taiwan a l'é 'l produtor mondial pì amportant ëd semiconductor (con la TSMC).
 Produssion eletrònica.
 Siderurgìa e petrochìmica.
 Agricoltura: fruta tropical, té, ris.

A l'ha un PIL pro-capite àut (apopré USD 36.000) e a fa part ëd lAPEC e dël WTO.

 Coltura 
La coltura taiwanèisa a l'é na mës-cia 'd tradission cinèise Han (dzortut dël sud-est), anfluense giaponèise, e element aborìgen. A l'é famosa për:
 Cine taiwanèis: director coma Hou Hsiao-hsien e Ang Lee.
 Mùsica pop mandarin: artista coma Jay Chou.
 Cusin-a: an tra le pì arnomà dël mond (beef noodle soup, bubble tea, chicken cutlet).
 Religion: na mës-cia ëd budism, taoism, e cult locaj.

 Sfide atuaj 
 Tension con la Cin-a: pression militar e diplomàtica.
 Anvejament dla popolassion: tass 'd natalità motobin bass.
 Dipendensa econòmica da la Cin-a: malgré le tension polìtiche.
 Sicurëssa energética: manca 'd risorse naturaj.

 Vëdde 'dcò 
 Repùblica ëd Cin-a
 Repùblica Popolar Cinèisa
 Strèit ëd Taiwan
 Kuomintang

 Arferiment 



 Ligam estern 
 Portal ofissial dël goern (ROC)
 Taiwan News (an anglèis)