Namibia

La Namibia (an anglèis: Republic of Namibia; an alman: Republik Namibia; an afrikaans: Republiek van Namibië) a l'é un pais dl'Àfrica meridional.

A confin-a con Sudàfrica, Botswana, Angòla e Zambia e a l'é bagnà da l'Océan Atlàntich.

La capital a l'é Windhoek.

A l'ha na surfassa ëd 824.292 km² e a conta anviron 3 milion d'abitant (2023). A l'é un dij pais pì sech e meno popolà dël mond.

 Geografìa 
 Anté ch'as treuva 
thumb

 Region fìsiche 
Ël pais a peul esse dividù an tre region prinsipaj:
1. Ël Desèrt dël Namib: na strèita banda costera motobin sëcca, ch'a fà da 100 a 200 km ëd larghëssa. A l'ha le dun-e 'd saba pì àute dël mond (Sossusvlei).
2. L'Àutopian Central: andova a-i é la pì part dla popolassion e dl'atività agrìcola.
3. Ël Desèrt dël Kalahari: a l'òvest, na vasta arzerva natural con na vegetassion ëd savan-a.

Àutri element amportant:
 Fium Orange (sud): confin natural con ël Sudàfrica.
 Fium Okavango (nòrd): ch'a seurt ant ël delta dl'Okavango an Botswana.
 Ël Caprivi Strip: na strèita banda 'd tera a l'est, ch'a dà a la Namibia l'acess al fium Zambesi e a colega la region a Zambia e Botswana.

 Clima 
Ël clima a l'é motobin àrid e semidesèrtich. La costa a l'é frèida e sëcca për via dla corent frèida dël Benguela. Le pieuve a son motobin ràire e iregolar. Le temperadure a peulo esse motobin àute ant l'intern (fin a 40 °C) e frèide ant la neuit.

 Flora e fauna 
La Namibia a l'é arnomà për soa biodiversità e soe politiche 'd conservassion avansà. A l'ha 'l 15% 'd soa superfisse destinà a parch nassionaj e arzerve:
 Etosha National Park: un-a dle pì gròsse arzerve d'Africa, famosa për la salin-a d'Etosha.
 Namib-Naukluft National Park: ch'a comprend ël desèrt dël Namib.
 Skeleton Coast: na costa pericolosa ch'a l'ha vëddù 'd naufragi.

La fauna a comprend leon, elefant, rinoceront, girafe, e vàire specie d'antìlop.

 Stòria moderna 
Le tère sùite dla Namibia a son ëstàite abità a parte daj temp pì vej dla Gent dël Boscon (San), dij Damara e dij Namaqua.

A parte dal sécol ch'a fa XIV a l'é anandiasse n'imigrassion ëd Bantu, aj temp dlë slarghesse dij Bantu.

Sta region a l'é nen ch'a sia stàita motobin esplorà da j'europengh anans dël sécol ch'a fa XIX, quand che la tèra a l'é passà a la Gërmania col nòm dÀfrica Tedësca dël Sud-Òvest (Deutsch-Südwestafrika'':de:Namibien), gavà mach la Baja 'd Walvis, ch'a restava sota contròl britànich.

 Colònia alman-a e genocidi 
Sota l'aministrassion alman-a (1884–1915), a l'é capitaje 'l genocidi dj'Herero e Nama (1904–1908), anté che dle dzèine 'd mila përson-e a son ëstàite massà dal general Lothar von Trota. Costa tragedia a l'é stàita arconossùa 'me 'l prim genocidi dël sécol ch'a fa XX.

 Mandà sudafrican e lòta për l'indipendensa 
La colònia a l'é stàita ocupà dal Sudàfrica dij temp dla Prima guèra mondial e aministrà an mandà dla Società dle Nassion fin a la fin dla Sconda guèra mondial, quand che a l'é peui anetussla sensa gnun arconossiment antërnassional.

Dël 1966 l'Organisassion Popolar dl'Àfrica dël Sud-Òvest (SWAPO) a l'ha anandià na guerija col but ëd rivé a l'andipendensa, ma a l'é mach dël 1988 che 'l Sud Àfrica a l'ha peui decidù ëd finì soa aministrassion dla Namibia, conforma a 'n pian ëd passificassion dla region prontà da le Nassion Unìe. L'andipendensa a l'é rivà dël 21 ëd mars 1990 e la Baja 'd Walvis a l'é stàita unìa a la Namibia dël 1994.

 Organisassion polìtica 
La Namibia (nòm ofissial: Republic of Namibia) a l'é na repùblica semipresidensial unitaria.
 President: cap dë stat e dël goern. Dal 2025: Netumbo Nandi-Ndaitwah (SWAPO).
 Prim Ministr: cap dl'esecutiv. Dal 2025: Elijah Ngurare (SWAPO).
 Parlament: bicameral – Assemblea Nassionaj (National Assembly, 104 mèmber) e Consèj Nassionaj (National Council, 42 mèmber).

Ël SWAPO a l'é 'l partì dominant dal 1990.

 Economìa 
L'economìa dla Namibia a l'é basà dzortut an sle materie prime:
 Mineraj: diamant, urani, òr, arsénich, piomb, zinch.
 Pësca: sardine, ancioe, mërluss.
 Agricoltura: bestiam (bovin e crave), coltivassion limità për la mancansa d'eva.
 Turism: natura, safari, aventura.

A l'ha un PIL pro-capite relativament àut për la region, ma con disugualiansa motobin àuta (un dij coeficient ëd Gini pì elevà dël mond). La disocupassion a l'é àuta, dzortut tra ij giovo.

 Demografìa 
La popolassion a l'é 'd 2,7 milion (2023). La densità a l'é motobin bassa: 3,2 për km².
 Grup etnich:
 Ovambo (50%)
 Kavango (9%)
 Herero (7%)
 Damara (7%)
 Nama (5%)
 Caprivian (4%)
 San (3%)
 Baster (2%)
 Tswana (0,5%)
 Bianch (6%, dzortut d'orìgin alman-a, afrikaans, anglèisa e portughèisa).
 Chërsiment demogràfich: 1,8% (stimà 2023).

 Lenghe 
Dapress a l'andipendensa (1990), l'ùnica lenga ofissial a l'é l'anglèis. Anans ëd l'andipendensa a-i ero l'afrikaans e l'alman. Comsëssìa, la prima lenga dël 50% dla popolassion a l'é l'Oshiwambo; la sconda lenga a l'é l'afrikaans. Ël 32% dla popolassion europenga a parla l'alman, dëmentrè che l'anglèis a lo parla mach ël 7%. An total, a-i son 13 lenghe nassionaj arconossùe (anglèis esclus).

 Educassion e salute 
 Alfabetisassion: 81% (2018).
 Speransa 'd vita: 64 agn (2023).
 Sfide: àut tass d'HIV/AIDS (apopré 12% dj'adult), mancansa 'd medzin-a ant le zòne ruraj.

 Cultura 
La coltura namibian-a a l'é na mës-cia 'd tradission african-e e anfluense alman-e e afrikaans.
 Mùsica: popolar african, gospel, e 'd band alman-e.
 Artisanà: perle 'd veuid, scultor 'd bòsch, tapissarìe.
 Festività: Dì dl'Indipendensa (21 mars), Dì dle Cassià (10 dë dzèmber).
 Spòrt''': fótbal (la selession nassionaj a l'é "Brave Warriors"), rugby, crícket.

 Vëdde 'dcò 
 Windhoek
 Desert dël Namib
 Etosha National Park
 Genocidi dj'Herero e Nama

 Arferiment bibliogràfich 




 Ligam estern 
 Govèrn dla Namibia – Sit ofissial
 Namibia Tourism Board