Christiaan Huygens

Fìsich, matemàtich e astrònom.
A l'era nassù a L'Aja ël 14 d'avril dël 1629 e a l'é mòrt ambelelà l'8 ëd luj dël 1695.

 La formassion 
Ij prim rudiment ëd soa educassion a l'ha daj-je sò pare Constantijn.
Dal 1645 al 1647 a l'ha studià drit a l'Università ëd Lèida e frequentà ij cors ëd Frans van Schooten.
Peui, dal 1647 al 1649 a l'é passà al Colege d'Orange a Breda anté che, an dzorpì che studié drit, a l'é anteressasse ëd matemàtica.

A l'ha ancaminà a publiché d'arzultà sientìfich anteressant a parte dal 1651, con soa prima euvra, un tratà an sla quadradura dle session còniche anté ch'a criticava ij métod nen bin giustificà ëd Grégoire de Saint-Vincent.
Dël 1654 a l'é un travaj an sla teorìa dj'evolùe e dj'evolvente dle curve.

 Ël tramud a Paris 
Dël 1655 Huygens a l'é andàit a Paris, anté ch'a l'é vnù an contat con dle përsonalità sientìfiche ëd prim pian, tanme P. Gassendi.
A l'ha podù ëdcò ven-e a conossensa dj'arzultà ëd Girard Desargues, Blaise Pascal e Pierre de Fermat.
Ëd cost perìod a l'é l'euvra De ratiociniis in ludo aleae, ansima ai problema dij gieugh d'asar e dël càlcol dle probabilità.
An coj agn a l'ha ëdcò studià la manera ëd realisé un pèndol isòcron ëd fasson rigorosa e a l'é dedicasse a l'anàlisi dla relatività dij moviment e a le liure antra le laj dij truch e le laj ëd robatament dij grev.

A l'é tornà a Paris dël 1660, giumaj compagnà da na notèivol nomea sientìfica: Luis XIV a l'avìa proponùje na rica pension, e a l'é un dij fondador dl'Academia real dle Siense.
Dël 1663 a l'é stàit elegiù mèmber ëd la Royal Society

A l'é a Paris ch'a pùblica soa euvra fondamental Horlogium oscillatorum e a rancontra Leibniz, dont a dventa amis.

 L'artorn an Olanda 
Motobin malavi, dël 1681 a rintra an Olanda.
A passa ses agn a fabriché dle lent ëd na distansa focal ëstragròssa che, montà ansima a dij àut paloch, a formavo coj ch'a j'ero ciamà dij telescòpi dl'aria.

La mòrt ëd sò protetor Colbert e la polìtica viaman pì reassionaria ëd Luis XIV a lo dëscoragio a torné an Fransa.
Antlora a passa chèich agn a Londra, anté ch'a l'ha 'd rapòrt d'amicissia con Isaac Newton.
A l'é apress dij sò contat con Newton che a l'ha publicà un Tratà an sla lus e un Discors an sle càuse dla gravità.

Huygens a l'era mai mariasse.
Ël darié tòch ëd soa vita a lo passa ant la solitùdin e la maladìa.

 Sò travaj 
Formasse dzortut a la scòla dël mecanicism cartesian, Huygens a l'ha dësvlupane ël programa privilegiand l'aspet ësperimental.
Ant ij sò studi a l'ha sempe dovrà d'utiss matemàtich tradissionaj, con pòca atension për ij procediment infinitesimaj.

 Contribussion an matemàtica 
An matemàtica sò travaj a rësguarda le proprietà dle curve e ël càlcol dle probabilità.

Huygens a arpija jë scambi ëd litre antra Pascal e Fermat an sël càlcol dle probabilità e a-i completa an soa euvra De ratiociniis in ludo aleae, ch'a peul consideresse ël prim tratà an sl'argoment.
A definiss la speransa matemàtica e a arzòlv dij problema ëd probabilità ch'a j'ero a la mòda a l'época.
Ant ël 1669 a càlcola na speransa ëd vita a parte da 'd tàule ëd mortalità ëd na paròchia anglèisa.

A studia vàire curve, 'me la siclòida, an ësmonend-ne le liure con dle proprietà fìsiche, le curve logarìtmiche e cadenarie.
A smon le nossion d'anvlup ëd na famija ëd rete, peui dël 1673 cole ëd dësvlupà e dësvlupanta ëd na curva, tratand an particolar ël cas dla paràbola e dla siclòida.
As devo ëdcò a chiel dij travaj sla quadradura dla paràbola e dij cont aprossimà dël nùmer π.

 Contribussion an fìsica 
Ant la fìsica, Huygens a studia ël moviment dël pèndol, la teorìa dla lus, le laj d'arflession e 'd rifrassion, ël robaté dij còrp.
A l'ha smonù na solussion precisa al problema dij truch antra ij còrp e a l'ha descrivune con precision la dinàmica an basand-se ansima a ses ipòtesi e ai prinsipi fondamentaj dla conservassion dla fòrsa viva e dla quantità ëd moviment.

Ant l'euvra Horlogium oscillatorum, dël 1673, a l'ha cujì j'arzultà otnù durant lë studi dij sènter ëd pendrojament, ch'a l'ha mnà an liura s-ciassa con soa atività d'orlogé e con l'analisi dle nossion ëd pèndol sempi e compòst.
A l'ha dëscrivù ël përfessionament ëd la pèndola.
Pì tard a l'é stàit bon a trasferì a la neuva técnica dj'arsòrt a spiral le propietà dl'isocronism dël pèndol sicloidal.

Ant sò Traité de la lumière a l'ha giustificà le laj dla rifrassion òtica dovrand ël métod dl'anvlup dj'onde.
An sa manera, ël fenòmeno fìsich dla propagassion ëd la lus a vnisìa a esse gropà a le manifestassion locaj dla lus a 'n moment fissà, pitòst che a na propietà dij raj retilign.
An efet, a së sbòssa l'idèja ëd na natura ondulatòria dla lus basà ansima a na pì general nossion d'onda: leu dij pont anté che ël fenòmeno luminos as manifesta ant l'istess moment.
Sòn a l'era an analogìa con j'onde sonore.
Ës model a sorpassava an part la fasson cartesian-a ëd mecanicism ës-ciass dë spieghé ij fenòmeno luminos e a përmëtìa ëd dé un quàder teòrich esplicativ complet për ij fenòmeno dla lus.

 Osservassion astronòmiche 
Huygens a l'ha dàit ëd contribussion amportante a l'astronomìa.

Dël 1655, travajand con sò frel Constantijn, a l'ha ameliorà ël telescòpi.
L'arzultà imedià a l'é stàita la dëscuverta d'un satélit ëd Saturn.
Dël 1656 a l'é stàit ël prim a osserve la nìvola d'Orion.

A l'ha arconossù che la lun-a a l'ha nen d'atmosfera e a l'ha capì che ij sò ansidit mar a dovìo pa avèj d'eva.

 Ël travaj d'atelié 
Durant tuta soa vita Huygens a l'é dedicasse ëdcò a la costrussion, ant l'atelié ëd famija, d'utiss òtich e lent për telescòpi.
As dev a chiel l'anvension dl'orlòge a balansié.
Sò sistema ëd balansié e arsòrt a spiral a l'ha però avù meno sucess ëd col, anàlogh ma pì pràtich, anventà da R. Hooke.
A l'ha fabricà ëd lentìe ch'a l'han ameliorà la qualità dij telescòpio.

 A pòrto sò nòm 
Prinsipi ëd Huygens-Fresnel
Sonda Cassini-Huygens e robò Huygens

 Euvre prinsipaj 

N'edission completa dij travaj e dla corëspondensa ëd Huygens a l'é stàita publicà da la Société hollandaise des sciences an des volum, dal 1888 al 1905.
 De ratiociniis in ludo aleae (1657)
 Horologium (1658)
 Horlogium oscillatorum (1673)
A conten, tra l'àutr, la determinassion dla bon-a relassion antra la longheur dël pèndol e ël temp ëd sò pendrojament e ij teorema an sla fòrsa sentrìfuga ant ël moviment sircolar, ch'a l'han giutà Newton a formolé soa laj ëd gravitassion
 Traité de la lumière (scrivù dël 1678, publicà a Lèida dël 1690)
 De vitris figurandis
 De corona et parheliis
 Descriptio automati planetarii (travaj publicà pòstum dël 1698)

Huygens, Christiaan
Huygens, Christiaan
Huygens, Christiaan