Còngo

thumbnail
Ël Còngo (Congo an fransèis), ufissialment Repùblica dël Còngo, a l'é un pais dl'Àfrica central. A confin-a a nòrd con Cameron e la Repùblica Centrafrican-a, a est e sud con la Repùblica Democràtica dël Còngo (RDC), a sud con l'Angòla (an travers l'exclave ëd Cabinda), e a òvest con ël Gabòn. A l'é bagnà da l'Océan Atlàntich (Golf ëd Guinea) për un curt trat ëd còsta. La capital a l'é Brazzaville, ch'as treuva an sla riva nòrd dël grand fium Còngo, pròpi dnans a Kinshasa, la capital dla RDC. A l'ha na surfassa ëd 342.000 km² e a conta anviron 6,5 milion d'abitant .

 Anté ch'as treuva 
thumb

 Stòria moderna 
Ël Còngo a l'é stàit na colònia dla Fransa, conossùa prima com "Còngo Fransèis" e peui com "Moyen-Congo" (Còngo Mesan), a parte dal 1882. Dël 1910 a l'é dventà part ëd l'Àfrica Equatorial Fransèisa. A l'ha otnù l'indipendensa ai 15 d'agost dël 1960 . Dòp l'indipendensa, ël pais a l'ha vivù 'd perìod d'instabilità polìtica, con ël regim marxista (1969-1991) e na guèra sivil ant ij prim agn '90. La situassion a l'é stabilisasse vers la fin dj'agn '90.

 Organisassion polìtica 
Ël Còngo (nòm ofissial: République du Congo) a l'é na repùblica semipressidensial. Ël pressident a l'é Denis Sassou Nguesso, ch'a l'ha governà ël pais për la pì part dël temp dal 1979 (gavà un perìod ant j'agn '90) e ch'a l'é tornà al podèj dòp la guèra sivil dël 1997. Ël prim ministr a l'é Anatole Collinet Makosso (dal 2021).

 Economìa 
L'economìa dël Còngo a l'é basà dzortut an sl'estrassion dël petròli, ch'a costituiss la pì part dj'esportassion e dle intrade dël govern. Ël pais a l'ha 'dcò d'àutre risorse naturaj com bòsch, gas natural, potassa e mineraj. L'agricoltura a l'é praticà ma a provëdd dzortut al consum local. Malgré soe risorse, na gran part ëd la popolassion a viv an condission ëd povretà.

 Geografìa 
Ël teritòri a l'é quatà për la pì part da foresta pluvial, con na cita fassa costiera e na zòna pian-a a sud-est (valada dël Niari). A l'é travërsà da vàire fium, dont ël Còngo e sò afluent (l'Ubangui). La zòna setentrional a l'é motobin pà da man.

 Demografìa 
La popolassion a l'é formà da vàire grup ètnich, an prevalensa dël grup bantu (Kongo, Teke, Mboshi). La lenga ofissial a l'é 'l fransèis, ma a son ëdcò parlà dle lenghe nassionaj com ël kituba (créol a base kongo) e 'l lingala. La religion pì spantià a l'é 'l cristianésim (dzortut catòlich e protestant).