Missouri

Ël Missouri a l'é në stat federal djë Stat Unì. A l'ha na surfassa ëd 180.693 km² e na popolassion ëd 5.754.618 abitant (stimà dël 2020), dont 3% a son coj nassù fòra d'jë Stat Unì.
Lë stranòm ëd lë stat a l'é Show me state, visadì lë stat ch'a ciama dë s-ciairé. A l'é conossù 'dcò coma "Lë stat ëd le caverne" (The Cave State) përchè a conten pì 'd 6.000 cavere.

As treuva ant la macroregion ciamà comunement Midwest. A confin-a a nòrd con l'Iowa, a òvest col Nebraska, col Kansas e con l'Oklahoma, a sud con l'Arkansas, a est con l'Illinois, col Kentucky e col Tenessì.

La capital a l'é Jefferson City (39.636 abitant); la sità pì popolà dlë stat a l'é Sità ëd Kansas (444.387 abitant). Àutre sità con pì che 100.000 abitant a son Saint Louis, Springfield, e Indipendence.


 Geografìa 
Ël Missouri a l'é traversà da doi gròss fium - ël Mississippi, ch'a na marca scasi tuta la frontera oriental, e ël Missouri che apress avèj marca për pì che sent mija la frontera ossidental a traversa lë stat për tuta soa longheur fin-a a sò sbòch ant ël Mississippi, da le part ëd Saint Louis - e daj sò afluent.
A l'é un djë stat merican con la pi gran longheur ëd fium navigàbij.

 Topografìa 
Ël Missouri as peul divid-se an quatr region geogràfiche:
 Pianura 'd Dissipassion dël Mississippi: ant la part sud-oriental, teren pian e fèrtil.
 Montagne d'Ozark: ant la part meridional, na region 'd cò, foreste e caverne.
 Pianure Dissipà: ant l'òvest, teren motobin pian ch'a passa gradualment a le grande pianure.
 Contea 'd Dissipassion dël Missouri: ant ël nòrd-òvest, teren pien ëd moren-e glaciaj.

Ël mont pì àut a l'é ël Mont Taum Sauk (540 m), ant le montagne d'Ozark. Ël pont pì bass as treuva an sla frontera sud-oriental, andoa ël fium St. Francis a seurt ant ël Mississippi.

 Clima 
Ël Missouri a l'ha un clima ùmid continental, con istà càude e invern frèid. A l'é n'àrea sogeta a vàire sòrt ëd tempeste, comprèis ij tornado. La region d'Ozark a l'ha 'd condission climàtiche pì moderà.

 Arsorse naturaj 
Lë stat a l'é rich d'arsorse minerarie, dzortut càussi (dont as produv ël siment) e piomb. A esisto 'dcò 'd giaciment ëd carbon, dë zinch e 'd marm. Le foreste a quato 'l 30% dël teritòri, con prevalensa ëd rol, ninsòle e sàles.

 Stòria 
 Prima dj'Europengh 
La region a l'era abità da vàire tribù 'd nativ american, dont ij Mississipian, ch'a l'han lassà dij gròss mugg ëd tèra (mounds) coma a Cahokia. A l'ancamin dël sécol ch'a fa XVIII, le prinsipaj tribù a j'ero ij Osage, Missouri, e Illinois.

 Esplorassion e colònia 
Ij prim europengh a rivé a son stàit ij fransèis. Jacques Marquette e Louis Jolliet a son rivà dël 1673. Dël 1682, René-Robert Cavelier de La Salle a l'ha ancorporà la region ant l'inmens teritòri dla Louisian-a fransèisa. Ël prim stabiliment permanent a l'é stàit Ste. Genevieve, fondà vers ël 1750.

Dël 1762, la Fransa a l'ha cedù la Louisiana a la Spagna, ma a l'ha arpijassla dël 1800. Dël 1803, jë Stat Unì a l'han catà tut ël teritòri con l'Aquist dla Louisiana.

 Stat federal 
Ël Missouri a l'é stàit ametù ant l'Union dël 10 d'ost 1821, coma lë stat nùmer 24, sota 'l Compromis dël Missouri, ch'a l'ha anandià la discussion an sla s-ciavitù ch'a l'avrìa portà a la Guèra 'd Secession.

Ant ël cors dël sécol ch'a fa XIX, ël Missouri a l'é stàit n'amportant pòrt për l'espansion vers l'òvest. A l'era 'l pont ëd partensa dle carovan-e dla Pista d'Oregon e dla Pista ëd Santa Fé.

Durant la Guèra 'd Secession, ël Missouri a l'é restà ant l'Union, ma a l'é stàit teatr 'd vàire bataje e 'd conflit intern. A l'é l'ùnich stat andoa la bataja dla Guèra 'd Secession a l'é combatusse a òvest dël Mississippi (Bataja ëd Westport).

 Svilup modern 
Ant ël sécol ch'a fa XX, ël Missouri a l'ha vivù n'andament andustrial, dzortut ant le sità 'd Kansas City e Saint Louis. A l'é stàit n'amportant sènter për l'andustria dj'automòbij, dël siment e dla produssion alimentar.

 Economìa 
L'economìa dël Missouri a l'é diversificà:
 Agricoltura: soja, gran, bovin.
 Andustria: fabrica d'avion, d'automòbij, ëd prodòt chìmich, e d'aliment processà.
 Servissi: sanità, educassion, finansa, turism.
 Minere: estrassion ëd càussi, piomb, e zinch.

Pì 'd la metà dla popolassion a travaja ant ël setor dij servissi. Kansas City a l'é n'amportant sènter për l'agricoltura e le tecnologìe. Saint Louis a l'é la sede 'd vàire companìe 'd la Fortune 500.

 Demografìa =
 Popolassion 
Dël 2020, la popolassion a l'era 'd 6.154.913 abitant, con na densità 'd 34 abitant për km². Le prinsipaj àree metropolitan-e a son:
 Saint Louis: 2.8 milion d'abitant
 Kansas City: 2.2 milion d'abitant
 Springfield: 550.000 abitant

 Lenga 
L'anglèis a l'é la lenga ofissial. Lë spagneul a l'é parlà dal 2.5% dla popolassion.

 Religión 
La pì part dij resident as identìfica coma cristian (70% protestant, 20% catòlich). A-i son 'dcò 'd comunità ebràiche, musulman-e, e àutre religion.

 Polìtica 
Ël Missouri a l'ha na Costitussion ch'a goerna l'organisassion polìtica. Ël podèj esecutiv a l'é an man al goernador, ch'a l'é elegiù për quatr agn. Dal 2017 al 2021 a l'é stàit Michael Parson (republican).

Ël podèj legislativ a l'é la Assemblea General dël Missouri, formà da na Cambra dij Rapresentant (163 mémber) e 'n Senà (34 mémber). Storicament, ël Missouri a l'é considerà në stat "indicador" (bellwether) përchè a l'ha votà për ël candidà vinsidor a le presidensiaj për la pì part dël sécol ch'a fa XX.

Ël Missouri a contribuiss con 10 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union (dòp ël censiment dël 2020).

 Educassion 
Le prinsipaj istitussion d'educassion superior a son:
 Università dël Missouri (Columbia) - la pì veja università pùblica a òvest dël Mississippi (1839)
 Università ëd Saint Louis (catòlica, fondà dël 1818)
 Washington University an Saint Louis (privà)
 Università ëd Missouri-Kansas City

 Coltura 
 Simboj dë stat 
 Osel dë stat: ël tord bleu (Eastern bluebird)
 Fior dë stat: ël biancospin (Crataegus)
 Àlber dë stat: ël ninslé (Flowering dogwood)
 Canson dë stat: "Missouri Waltz"

 Manifestassion culturaj 
 Missouri State Fair (a Sedalia)
 Kansas City Jazz & Heritage Festival
 Saint Louis International Film Festival
 Branson, un sènter për la mùsica country e 'l divertiment

 Patrimòni 
 Gateway Arch a Saint Louis (sìmboj dl'espansion vers l'òvest)
 Mark Twain Boyhood Home & Museum a Hannibal (la sità 'd Samuel Clemens, conossù 'me Mark Twain)
 Harry S. Truman Presidential Library & Museum a Independence
 Wilson's Creek National Battlefield (un dij sit ëd la guèra 'd Secession)

 Persone famose dal Missouri 
 Harry S. Truman (1884-1972) - 33m pressident djë Stat Unì
 Mark Twain (1835-1910) - scritor
 Chuck Berry (1926-2017) - musicista, pare dël rock and roll
 Walt Disney (1901-1966) - produtor cinematogràfich
 Langston Hughes (1902-1967) - poeta dël Harlem Renaissance
 Yogi Berra (1925-2015) - giugador ëd baseball
 Maya Angelou (1928-2014) - scritris e poeta

 Vëdde 'dcò 
 Aquist dla Louisiana
 Compromis dël Missouri
 Gateway Arch
 Midwest

 Ligam estern 
 Sit ofissial dël Missouri
 Missouri Tourism
 Segretari dë Stat dël Missouri