Somalia

La Somalia (Soomaaliya an somàlich, لصومال an àrab) a l'é un pais dl'Àfrica oriental.

A confin-a a nòrd-òvest con Djibouti, a òvest con l'Etiòpia, a sud-òvest con ël Kenya e a nòrd a l'é bagnà dal Gòlf d'Aden (che a dà an slë Stret ëd Bab-el-Mandeb), mentre la part oriental e meridional a l'é bagnà da l'Océan Indian.

La capital a l'é Mogadiss.

A l'ha na surfassa ëd 637.661 km² e a conta apopré 15 milion d'abitant (stim-a 2020).

 Anté ch'as treuva 
thumb

 Geografìa 
La Somalia a l'ha na forma che a smija a 'n nùmer 7 e a l'é 'l pais pì oriental dël continent african. Ël teritòri a l'é dzortut ëd tipo desèrtich e semideseèrtich, con na longa còsta (pì ëd 3.000 km) e n'autopian ant l'intern. A son present pòche àree montagnose, an particolar ant la region dël nòrd (Somaliland), anté as treuva ël mont Shimbiris (2.416 m), ël pì àut dël pais.
Ij doi fium prinsipaj a son ël Juba e ël Shabelle, che a nasso an Etiòpia e a scoro vers l'Océan Indian.
Ël clima a l'é tropical, motobin càud e sech, con dë stagion ëd pieuva curte (gu) e longhe (dayr), che a son nen regolar e a peulo causé 'd suitin-a.

 Popolassion 
La popolassion a l'é quasi d'autòcton Somaj, ëd religion musulman-a sunita. La lenga ofissial a l'é ël somàlich, ma l'àrab a l'é dovrà ant la liturgìa. La popolassion a l'é an gran part nomàdica o semi-nomàdica, con tribù patrilinear organisà (qabilo). La capital Mogadiss a l'ha pi 'd 2 milion d'abitant.
An Somalia as parlo 'dcò 'd lenghe derivà da l'italian e da l'anglèis.

 Stòria 
 Stòria antica 
La Somalia a l'ha d'orìgin antiche. La còsta a l'era conossùa ant l'antichità da j'Egissi e a l'era ciamà "Pais ëd Punt". Pi tard, ij comerciant àrab a l'han stabilì dij pòrt comersial e a l'han portà l'Islam dël sécol VII. Ant ël Médi Ev a son nà djë stat comerciant, tanme 'l Sultanà ëd Adal, ch'a l'ha dominà la region dël Corn d'Àfrica për sécoj.

 Colonisassion europea 
A la fin dël sécol XIX, la Somalia a l'é stàita partagià an tre sfere d'anfluensa:
 La Somalia setentrional a l'é stàita un possediment dël Regn Unì, con ël nòm ëd Somaliland Britànich, dal 1886 al 1960.
 La Somalia meridional a l'é stàita un possediment dl'Italia dal 1890 al 1960, prima coma colònia (Somalia Italian-a), peui, dòp dla Sconda guèra mondial, coma Aministrassion ëd Fiusa dle Nassion Unìe (1950-1960).
 Ël Djibouti (alora ciamà Costa fransèisa djë Soma) a l'era possediment dla Fransa.
La Somalia anglèisa e la Somalia italian-a a l'han otnù l'indipendensa dël 1960 e a l'han sùbit federasse për formé la Repùblica Somala.

 Stòria dòp l'indipendensa 
Dòp l'indipendensa, la Somalia a l'ha avù un sistema parlamentar, ma dël 1969 ël general Siad Barre a l'ha pijà 'l podèj con un colp dë stat militar e a l'ha stabilì un regime socialista, apogià da l'Union Soviética prima, peui da jë Stat Unì.
A la fin dël régim ëd Barre (1991), a l'é comensà na guèra sivila complicà, ch'a dura ancora, con vàire fassion, sgnor ëd la guèra, e l'antërvension dj'organisassion islàmiche.
La Somalia setentrional (l'antich Somaliland Britànich) a l'ha proclamà dël 1991 soa indipendensa con ël nòm ëd Somaliland; a l'é nen stàita arconossùa da la comunità internassional, ma a l'é "de facto" indipendenta e stàbil. Ant ël sud, a l'é stàita proclamà 'dcò lë stat autònom dël Puntland (1998).

Dël 2006, l'Union dle Cort Islàmiche a l'ha pijà 'l contròl ëd vàire part ëd la Somalia, ma a l'é stàita dësfàita da na campagna militar etiòpica apogià da l'Onu. Dël 2012 a l'é stàit adotà na neuva Costitussion e formasse un govern federal ëd transission, ma la situassion a resta complicà, con l'ansidita Al-Shabaab ch'a contròla vàire tère e a fa d'atach teroristich.

 Organisassion polìtica 
La Somalia a l'é na repùblica federal.
Ël president a l'é Hassan Sheikh Mohamud (dal 15 ëd maj 2022, për sò scond mandà).

Ël prim ministr a l'é Hamza Abdi Barre (nominà dël 25 ëd giugn 2022).

Ël pais a l'é partagià an 18 region (gobollada) e 90 distret. A l'ha doi stat autònom de facto: ël Somaliland e 'l Puntland, oltre a vàire àree controlà da sgnor ëd la guèra.

 Economìa 
L'economìa somala a l'é stàita devastà da la guèra. La pi grand part ëd la popolassion a viv ëd pastorissia nomàdica (camèj, bovin, feje) e 'd coltivassion ëd sussistensa (sòrgo, maj, etc.). A-i é 'd riserve 'd petròli nen sfrutà. A l'é important lë dné mandà da j'emigrant ch'a vivo an àutri pais.

 Coltura 
La coltura somala a l'é tradissionalment oral, con poesìa, conte e mùsica. La mùsica a l'ha 'd ritm caraterìstich e a l'é spantià grassie ai menestrel nomà gabay. A l'é famosa la poesìa, dzortut cola dla guèra e 'd la sitadinansa. La religion islàmica a l'ha n'anfluss fòrt ant la vita ëd minca di.