Lenga véneta

La lenga vèneta a l'é na lenga romanza parlà antrames la pì gran part dle Tre Venessie, ant ël Trentin sentr-oriental, ant tut ël Véneto foravìa la Ladinia, e ant la Venessia Giulia.

A l'estern dël Tre-Vénet, ël vénet a l'é parlà fòrt ëdcò da la minoransa véneta autòctona dl'Istria e dla Dalmassia (ant la Croassia) e dai dissendent dij migrant vénet ant ël Brasil, ant jë Stat ëd Rio Grande dël Sud, Santa Catarina e Paraná, an zòne dl'Argentin-a e ant ël comun ëd Cìpilo ant ël Méssich.
Ël vénet a l'é parlà da anviron 4 milion ëd përson-e ant ël Vènet e a së s-ciàira ch'a sia parlà da 8 milion ëd përson-e ant tut ël mond.
La lenga véneta a l'é arconossùa da la Region dël Vénet, da la Region Friul-Venessia Giulia, e ëdcò da l'UNESCO e dal Consej dl'Euròpa, che a l'han butala ant la lista ëd le lenghe minoritarie e ant ël Lìber Ross ëd le lenghe an perìcolUNESCO Italia. L'Italia nopà a arconòss pa ël vénet coma na lenga minoritaria. Ël còdes identificativ lenghìstich dël vénet a l'é ISO 639-3 vec.

 Difusion e vitalità 
 Distribussion geogràfica 
thumb
Con tut che ël vénet a arpresenta la lenga tìpica dla region omònima, ij sò confin lenghìstich a corispond pa con coj aministrativ.
Pa tute le parlade tradissionaj spantià ant ël Vénet a son lenga véneta. N'esempi an evidensa a peul esse col ant la provinsa ëd Belun sentral, anté ch'as parla un dialet ëd transission vénet-ladin, ch'a ven ladin an fasend-se anans vers nòrd (àuta Val Cordevole e Cador). Ant ël bass Polésine (cola popolarment ciamà Transpadana ferarèisa) a sàuta a j'euj d'anfluense profonde emilian-e, e al midem temp a-i é d'element ëd lombard ant le parlade arlong ëd la riva veronèisa dël Garda. Ant le parlade ëd chèich sentr dël Vénet Oriental, nopà, as peulo noté d'amportassion determinà dal furlan.

A van an pì sità chèich cite ìsole lenghìstiche germàniche butà arlong ëd la fassa dle Pre-alp e Alp: as parla dij vilagi sìmbr ëd la Lessinia e dl'Altipian dij Set Comun e dël Consèj (lenga simbra) e ëd Sapada (dialet carnsian).

Ant chèich zòna dël Friul-Venessia Giulia as parla ël vénet, chèicun autòcton, dj'àutr ëd contat e dj'àutr amportà. Ant ël prim grup a-i intro le parlade ëd Maran Lagunare e Gravo, sentr ch'a son apartenù a la Repùblica ëd Venessia fin-a dai sò inissi. Ancor ant ël dì d'ancheuj a s'arpòrta la pronunsia venessian-a dl'aprossimant palatal 'me [ʤ] an contrast con la [j] dël rest dël Vénet (ant le paròle 'me fameja, mej, euj). 

Ël dialet bisiach a l'é spantià almanch dal sécol XIV an chèich sentr ëd la zòna ëd Monfalcon (Biziacaria) coma iradiament dël dialet 'd Gravo."Mario Doria:"Né friulano, né triestino. Il Vocabolario fraseologico del dialetto «bisiàc»". 1985)Carla Marcato:"La venetofonia in Friuli Venezia Giulia". Studi italiani di Linguistica Teorica e Applicata, 34. (509-515). 2005 

 Le Variassion ëd la Lenga Vèneta 
miniatura|drita
Andrinta a la lenga véneta as peulo distinghe vàire variassion, an sconda ëd la zòna. An vorend fé na classificassion, as peul trové coste variassion prinsipaj:
 Ël vénet sentral o sentr-meridional (paduan-visentin-polesan)
 Ël vénet ëd la lagun-a o venessian (Lagun-a ëd Venessia) - a va sità an manera particolar la variassion dël Cioxòto
 Ël vénet oriental e marin, ch'a ciapa drinta ël maranèis, ël pordenonèis, ël graissan, ël bisiach, ël triestin o giulian, l'istrian e ël fiuman
 Ël vénet ossidental o veronèis
 Ël vénet sentral-setentrional, ch'a tira drinta ël trevisan (Marca Trevisan-a) e 'l conelian
 Ël vénet setentrional, ch'a pija drinta ël belunèis o Belumat, ij dialet ëd val e ai pé dij mont, 'me ël feltrin e 'l primieròt.
Dëdnans a coste-sì, a-i son ëdcò vàire àutre variassion pì cite, parlà ant le vàire comunità ëd Vénet spantià an gir për ël mond:
 Ël Cipiłan (lenga dij migrant formà e parlà an Méssich)
 Ël Talian o vénet brasilian (a l'é la variassion véneta dël Brasil)

 Vocabolari 
 Paròle Italian-e ch'a rivo dal Vénet 
A son vàire le paròle italian-e spantià ch'a derivo dal Vénet o dal Venessian. Scond chèicun, pì dël 30% dël vocabolari italian a riva dal Vénet, e squasi tuti ij tèrmo marinarèis a son d'orìgin véneta. As peul dì che l'Italian a deriva dal Toscan e dal Vénet. Për cola rason-lì, j'italian a sòn bon d'antende 'n tòch bòn ëd lòn ch'a dis un ch'a parla an Vénet.
 Arsenale, italianisassion ëd arsenal: a l'era la fàbrica dle nav gestìa da lë Stat Vénet.
 Ballottaggio, a riva da balòta, che a l'era na balëtta cita ch'as dovrava për j'elession ant la Repùblica ëd Venessia.
 Cantiere, italianisassion ëd cantièr, la strutura inissial për tiré su na barca o na nav.
 Ciao: a deriva dal salut vénet s-ciavo vostro che con ël passé dij sécoj, prima a l'é dventà s-ciao e a la fin ciao.
 Ditta: dal vénet dita, con ël qual ant ij contrat comersiaj as disìa a le companìe comersiaj già nominà an precedensa.
 Giocattolo, italianisassion ëd zugàtol: la vèja paròla italian-a a l'era "balocco".
 Imbroglio, italianisassion ëd brojo, na deformassion ëd Brol visadì òrt. Dë daré dël Palass Dogal a-i era n'òrt andoa ij senator vénet a andasìo për butesse d'acòrdi prima dle votassion: lor a "(an)brojavo" = "as butavo an acòrdi anans ëd voté".
Zero, veuid an àrab, da l'orìgin indian-a, a l'era ciamà Sifr. Ant ël latin a l'era Cephitum ch'a dventërà zefiro > zevero > zero.

 Classificassion 
Në schema ëd classificassion dël véneto a peul esse:
 lenghe indoeuropenghe
 lenghe romanze
 lenghe romanze ossidentaj
 lenghe gal-romanze
 lenghe cisalpin-e

 Còdes ISO 
 Còdes ISO 639-3: VEC

 Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse 


 Nòte 

Categorìa:Lenghe romanze