ਸੁਘਰਾ ਹੁਮਾਯੂੰ ਮਿਰਜ਼ਾ

ਸੁਘਰਾ ਹੁਮਾਯੂੰ ਮਿਰਜ਼ਾ (ਸੰਨ1884-1958), ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੇਗਮ ਸੁਘਰਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ, ਉਰਦੂ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਹੈਦਰਾਬਾਦ, ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਯਾਤਰੀ ਸੀ। ਉਹ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਨਾਵਲਕਾਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ 14 ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਾਵਲ ਲਿਖੇ ਹਨ।

 ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ 
ਮਿਰਜ਼ਾ ਦਾ ਜਨਮ ਦਸੰਬਰ 1884 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਾਹੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ, ਪ੍ਰਵਾਸੀ, ਸ਼ੀਆ ਮੁਸਲਿਮ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਆਈ ਸੀ ਜੋ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਵਸ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। [1] ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ, ਸਫਦਰ ਅਲੀ ਮਿਰਜ਼ਾ, ਨਿਜ਼ਾਮ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਜਨ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਸਦੀ ਮਾਂ, ਮਾਰੀਆ ਬੇਗਮ, ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ। [2][3] ਉਸਦੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਤੁਰਕੀ ਤੋਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਨਾਨਕਾ ਪਰਿਵਾਰ ਈਰਾਨ ਤੋਂ ਸੀ। [3]

ਸੁਗ਼ਰਾ ਨੂੰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। 16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਪਟਨਾ ਦੇ ਇੱਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਬੈਰਿਸਟਰ, ਹੁਮਾਯੂੰ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ। [1][2]

 ਕੈਰੀਅਰ 
ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ

ਮਿਰਜ਼ਾ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਲੇਖਕ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਯਾਤਰਾ ਬਿਰਤਾਂਤ, ਨਾਵਲ, ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਲੇਖ ਲਿਖੇ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਉਸਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ।

ਉਸਨੂੰ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਤੋਂ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਨਾਵਲਕਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ 14 ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਾਵਲ ਲਿਖੇ,[1] ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਨੀ (1929), ਜ਼ੋਹਰਾ (1911), ਬੀਬੀ ਤੁਰੀ ਕਾ ਖਵਾਬ (ਤੂਰੀ ਦਾ ਸੁਪਨਾ), ਆਵਾਜ਼-ਏ-ਗ਼ੈਬ (ਅਣਜਾਣ ਤੋਂ ਆਵਾਜ਼), ਸਰਗੁਜ਼ਿਸ਼ਤ-ਏ-ਹਾਜੀਰਾ (1926) ਅਤੇ ਸਫੀਨਾ-ਏ-ਨਜਾਤ (ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਿਨਾਰਾ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।[1][2][3] ਉਸਨੇ 'ਹਯਾ' ਕਲਮੀ ਨਾਮ ਹੇਠ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖੀ।[4][2]

ਉਸਨੇ ਕਈ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਅਲ-ਨੀਸਾ (ਔਰਤ), ਅਤੇ ਜ਼ੈਬ-ਉਨ-ਨੀਸਾ (ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ) ਸੰਪਾਦਕ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਅਲ-ਨੀਸਾ 1919 ਅਤੇ 1927 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਸਫਾਈ, ਸਿਹਤ, ਨਰਸਿੰਗ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਵਰਗੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸੀ। ਇਹ ਮਹਿਲਾ ਲੇਖਕਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਅਲੀਗੜ੍ਹ, ਦਿੱਲੀ, ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਲਖਨਊ ਵਰਗੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਇੱਕ ਦਰਸ਼ਕ ਸੀ।[1]

1934 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਲਾਹੌਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜ਼ੈਬ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰਸਾਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜੋ 1930 ਅਤੇ 1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ।[1] ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦੇ ਉਲਟ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੂੰ "ਸੰਪਾਦਨ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਖੁਦ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ", ਮਿਰਜ਼ਾ ਕੋਲ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਬਿਹਤਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਸਹੂਲਤਾਂ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਸਹਾਇਤਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸੀ। ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਵਿੱਚ ਅਲ-ਨਿਸਾ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਮੱਗਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਵੂਮੈਨ ਕਾਨਫਰੰਸ ਅਤੇ ਵੂਮੈਨ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੀਆਂ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।[2]

ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੇ ਪੰਜ ਯਾਤਰਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਲਿਖੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ 1914 ਅਤੇ 1918 ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਸਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਦੋ ਨੇ 1915 ਵਿੱਚ ਇਰਾਕ ਅਤੇ 1924 ਵਿੱਚ ਯੂਰਪ ਰਾਹੀਂ ਉਸਦੀਆਂ ਵਿਦੇਸ਼ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੇ ਘਰੇਲੂ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ 'ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸਦੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਵਧੇਰੇ ਨਿਰੀਖਣ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਸਨੇ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਵੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇੰਗਲੈਂਡ, ਫਰਾਂਸ, ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਦੀ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਸਫ਼ਰਨਾਮੇ 'ਸਫਰਨਾਮਾਹ-ਏ ਯੁਰਾਪ' ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਆਖਰੀ ਓਟੋਮਨ ਖਲੀਫ਼ਾ, ਅਬਦੁਲਮੇਜਿਦ II, ਨੂੰ ਜਿਨੇਵਾ ਝੀਲ ਦੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਜਲਾਵਤਨੀ ਦੌਰਾਨ ਮਿਲਣ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ। ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਬਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਓਟੋਮਨ ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਲਾਵਤਨੀ ਦੌਰਾਨ ਮਿਲਿਆ ਸੀ।[1]

 ਮੌਤ 
ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੀ ਮੌਤ 1958 ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸਫਦਰੀਆ ਗਰਲਜ਼ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਮਕਬਰੇ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਉਸਨੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।[1]

 ਹਵਾਲੇ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਨਾਰੀਵਾਦੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਉਰਦੂ-ਭਾਸ਼ਾ ਕਵੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦੇ ਸਰਗਰਮ ਕਾਰਜ ਕਰਤਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1958