ਹਿੰਦੂ ਸੰਗੀਤ

ਹਿੰਦੂ ਸੰਗੀਤ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੰਗੀਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ, ਕੀਰਤਨ, ਭਜਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਗੀਤਕ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕਲਾਸੀਕਲ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਗ  ਹਿੰਦੂ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਇੱਕ ਆਮ ਰੂਪ ਹੈ।

ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਹਿੰਦੂ ਭਜਨ "ਓਮ ਜੈ ਜਗਦੀਸ਼ ਹਰੇ" ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਧਾਰਮਿਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਵਤਾਰ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਦੇਵੀ (ਪਾਰਵਤੀ, ਸ਼ਕਤੀ, ਵੈਸ਼ਨੋਦੇਵੀ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਹਿੰਦੂ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਆਮ ਸਕੇਲ 1.2.3.4 5 67 ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤਾਰ ਪ੍ਰਗਤੀ ਵਿੱਚ ਇਕਸਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

 ਭਜਨ 
ਭਜਨ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਭਗਤੀ ਗੀਤ ਹੈ, ਜੋ ਅਕਸਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੂਲ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਜਨ ਅਕਸਰ ਗੀਤ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਧਾਰਨ ਗੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਲਈ ਪਿਆਰ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਇੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਲਈ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਹੋਵੇ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਕਈ ਨਾਮ ਅਤੇ ਪਹਿਲੂ ਹਨ, ਖਾਸ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਹਿੰਦੂ ਸਹਿਸ੍ਰਨਾਮ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਇੱਕ ਦੇਵਤਾ ਦੇ 1008 ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਭਜਨ ਗਾਉਣ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਭਗਤੀ। "ਰਾਸਨਮ ਲਕਸ਼ਨਾਮ ਭਜਨਮ" ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਉਹ ਕਾਰਜ ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਵੈ ਜਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਨੇੜੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਇੱਕ ਭਜਨ ਹੈ। ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਲਈ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਭਜਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ, ਸੰਗੀਤ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਗ ਅਤੇ ਤਾਲ (ਤਾਲ) ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ ਜੋ ਵੀਣਾ (ਜਾਂ ਬੀਨ ਸਾਰੰਗੀ ਵੇਨੂ (ਬੰਸਰੀ) ਮ੍ਰਿਦੰਗਾ (ਜਾਂ ਤਬਲਾ) (ਰਵਾਇਤੀ ਭਾਰਤੀ ਸਾਜ਼) ਉੱਪਰ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ 31 ਰਾਗ ਅਤੇ 17 ਤਾਲਾਂ ਹਨ ਜੋ ਕੀਰਤਣ ਸੰਗੀਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਅਧਾਰ ਬਣਦੇ ਹਨ।

ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਮੋਕਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਲਈ, ਰਿਗਵੇਦ ਗਾਰਗੀ ਵਿੱਚ, ਯਾਜ੍ਞਵਲ੍ਕਿਆ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਵੀਨਾ ਵਜਾਉਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਉੱਤਮਤਾ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ, ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਜਿਸ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀ ਯਾਗਨਵਾਲਕਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਆਇਤ ਲਿਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾਃ

 "ਵੀਨਾ ਵਡਾਮਾ ਤਤਵਾਗਨਾਹ

 ਸ੍ਰੂਤੀ ਜਾਤੀ ਵਿਸ਼ਾਰਦਾ

 ਤਲਾਗਨਾਚਾ ਅਪ੍ਰਯਾਸੇਨਾ

 ਮੋਕਸ਼ਮਰਗਮ ਗੱਚਾਚਥੀ "

(ਯਗਨਵਲਕੀਆ ਸਿੱਖਿਆ) 

ਕਈ ਸੰਗੀਤ-ਸੰਤ ਵੀ ਰਹੇ ਹਨ (ਜਿਵੇਂ ਸੰਤ ਤਿਆਗਰਾਜ ਅਤੇ ਕਵੀ-ਸੰਤਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਸੰਤ ਰਵਿਦਾਸ) ।

 ਕੀਰਤਨ 
ਇਹ ਮੰਤਰ ਦਾ ਫਿਰਕੂ, ਕਾਲ-ਐਂਡ-ਰਿਸਪਾਂਸ ਜਾਪ ਹੈ, ਅਕਸਰ ਸਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਨਾਚ ਨਾਲ। ਕੀਰਤਨ  ਵੈਦਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀਆਂ ਜੜਾਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

 ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ 
ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ, ਹਿੰਦੂ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਲੱਭੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਾਮਵੇਦ, ਚਾਰ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

 ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ 


 ਹਿੰਦੂ ਕਲਾ
 ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਗੀਤ

 ਹਵਾਲੇ