ਡੰਡਾ ਨਾਟਾ

ਡੰਡਾ ਨਾਤਾ ਜਾਂ ਡੰਡਾ ਜਾਤਰਾ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: Danda Naata or Danda Jatra; ਉੜੀਆ: ଦଣ୍ଡ ନାଟ, ଦଣ୍ଡ ଯାତ୍ରା) ਦੱਖਣੀ ਓਡੀਸ਼ਾ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਗੰਜਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ, ਢੇਨਕਨਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਅੰਗੁਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਨਾਚ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਲਿੰਗ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਹਨ। ਡੰਡਾ ਨਾਟ ਤਿਉਹਾਰ ਹਰ ਸਾਲ ਚੈਤ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਪ੍ਰਸਾਦ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਦੇ ਲੇਖ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਕਲਿੰਗਾ ਰਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਲਿੰਗਾ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸਾਂਪਾ ਜਾਂ ਸਾਂਪਾ ਭਾਵ ਗੰਜਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਜੌਗੜਾ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਅਜੇ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੈ। ਡੰਡਾ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਡੰਡੂਆ (ਭੋਕਤਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ 13-, 18- ਜਾਂ 21-ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਡੰਡਾ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਦੇਵੀ ਕਾਲੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਡੰਡਾ ਚੈਤ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਜਾਂ ਮੇਰੂ ਪਰਬਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਸ਼ੁਭ ਦਿਨ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਵਰਤ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ ਕੁੱਲ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 13, 18 ਜਾਂ 21 ਦਿਨ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਮਰਦ ਹੀ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੂੰ 'ਭੋਕਤਾ' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ 'ਭੋਕਤੇ' ਜਾਂ 'ਡੰਡੂ' ਤਿਉਹਾਰ ਦੌਰਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਪਵਿੱਤਰ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਮਾਸ, ਮੱਛੀ ਖਾਣ ਜਾਂ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਡੰਡਾ ਨਾਟ ਹਰ ਸਾਲ ਤਾਰਾ ਤਾਰਿਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੀਠ ਵਿਖੇ ਮਨਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਚੈਤਰਾ ਯਾਤਰਾ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਕਲਿੰਗ ਸਮਰਾਟਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਸਤਾ ਦੇਵੀ, ਤਾਰਾ ਤਾਰਿਨੀ ਲਈ ਇਸ ਚੈਤਰਾ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ 20 ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਡੰਡ ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਡੰਡੂਆਂ ਨੂੰ ਤਾਰਾ ਤਾਰਿਣੀ ਸ਼ਕਤੀ/ਤੰਤਰ ਪੀਠ (ਜੋ ਕਿ ਮਹਾਨ ਕਲਿੰਗ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੀ ਇਸਤਾ ਦੇਵੀ ਹੈ) ਦੇ ਨੇੜੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਖ਼ਤ ਰਸਮਾਂ ਨਾਲ ਆਖਰੀ ਦਿਨ ਆਪਣੇ ਡੰਡੇ ਨੂੰ ਸਮਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ।

ਇਹ ਪ੍ਰਥਾ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਚੈਤਰਾ ਯਾਤਰਾ ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਚੈਤਰਾ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਤਾਰਾ ਤਾਰਿਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੀਠ ਵਿਖੇ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਵੀ ਉਸੇ ਪੁਰਾਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਡੰਡਾ ਨਾਟਾ ਉਤਕਲ ਅਤੇ ਕੋਸ਼ਲਾ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਪੁਰਾਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬਦਲ ਗਈ ਸੀ। ਡੰਡਾ ਨਾਤਾ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਧਾਰਨ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਡੰਡੂਆਂ ਨੇ ਤਾਰਾ ਤਾਰਿਣੀ ਸ਼ਕਤੀ/ਤੰਤਰ ਪੀਠ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਜਾਂ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਡੰਡੇ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਕੀਤੀ।

 ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ 
ਡੰਡਾ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਕਈ ਅਰਥ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਅਰਥ ਹਨ।

 ਡੰਡਾ, ਡੰਡਾ, ਖੰਭਾ, ਸੋਟੀ, ਡੰਡਾ, ਰਾਜਦੰਡ
 ਸਜ਼ਾ, ਸਜ਼ਾ

ਨਾਟ ਸ਼ਬਦ ਨਾਟਯ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਗੀਤ, ਨਾਚ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਦੇ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਰਥ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। "ਜਾਤਰਾ" ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਥੀਏਟਰ।

 ਡੰਡਾ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਬਾਰੇ ਲੋਕ ਕਥਾ 
ਭਗਵਾਨ ਗਣੇਸ਼ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਇੱਕ ਨਾਚ ਸਿਖਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਤਾਂਡਵ ਨ੍ਰਿਤਯ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਨਾਚ ਸੀ। ਨਾਚ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੌਰਾਨ, ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਸਟੇਜ ਨੂੰ ਲੱਤ ਮਾਰੀ ਜਿਸ 'ਤੇ ਉਹ ਸੀ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਆਵਾਜ਼ ਕੱਢੀ ਜੋ "ਦਾਨ" ਸ਼ਬਦ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਸਾਮਾਨ ਦਾ ਇੱਕ ਟੁਕੜਾ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਗਿੱਟੇ ਦੁਆਲੇ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਜ਼ੰਜੀਰ ਤੋਂ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਜਿਸਨੂੰ ਮਰਦਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਰਦਾਲੇ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਸਾਮਾਨ ਨੇ ਬਹੁਤ ਉੱਚੀ "ਦਾ" ਆਵਾਜ਼ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੋਨਾਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਡੰਡਾ ਸ਼ਬਦ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਐਪੀਸੋਡ ਦੇ ਕਾਰਨ ਡਾਂਡਾ ਨੂੰ ਨਾਚ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ।

 ਸੰਗੀਤ 
ਡੰਡਾ ਨਾਟਾ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਚਾਂ ਲਈ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਗਾਣੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗਾਣੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਗਤੀ ਭਰੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮਹਾਂਕਾਵਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਨੱਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਹਾਸੇ-ਮਜ਼ਾਕ ਵਾਲੇ ਗੀਤ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਵਾਲ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਮਰੁਤਬਾ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗਾਣੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਓਡੀਸੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਾਚ ਕਬਾਇਲੀ ਨਾਚਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਰਾਜ ਦੇ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਪਾਲਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਡੰਡਾ ਨਾਟ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ, ਨਾਚ, ਪਹਿਰਾਵਾ, ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਮੇਕਅੱਪ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਧੁਨਿਕ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀ ਸਾਦਗੀ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗੁਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।

 ਹਵਾਲੇ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਨਾਚ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਿਉਹਾਰ