ਬਾਸਵਾਰਾਜ ਰਾਜਗੁਰੂ

ਪੰਡਿਤ ਬਾਸਵਾਰਾਜ ਰਾਜਗੁਰੂ (24 ਅਗਸਤ 1920-1991) ਕਿਰਾਨਾ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਾਇਕ ਸੀ। 

 ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ 
ਬਾਸਵਾਰਾਜ ਦਾ ਜਨਮ ਉੱਤਰੀ ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ ਧਾਰਵਾੜ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਯਾਲੀਵਾਲ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਜੋਤਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ,ਜੋ ਖੁਦ ਤੰਜਾਵੁਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਅਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਨ , ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਤਾਲੀਮ ਲੈਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ।

ਬਾਸਵਰਾਜ ਨੂੰ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਸੀ। ਉਹ ਨਾਟਕ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਉਣ ਲਈ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਾਮਨਰਾਓ ਮਾਸਟਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਡਰਾਮਾ ਕੰਪਨੀ ਲਈ ਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਉਹ 13 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਚਾਚਾ ਨਾਟਕ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਪੰਚਕਸ਼ਰੀ ਗਵਈ ਨੇ ਬਾਸਵਰਾਜ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ।

ਸੰਨ 1936 ਵਿੱਚ ਹੰਪੀ ਵਿੱਚ ਵਿਜੈਨਗਰ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ 600ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ 'ਤੇ, ਬਾਸਵਰਾਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਗਵਈ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਪੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।

ਸੰਨ 1944 ਵਿੱਚ ਗਵਈ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬਾਸਵਰਾਜ ਬੰਬਈ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਰਾਨਾ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਸਵਾਈ ਗੰਧਰਵ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਪਰ ਸਵਾਈ ਗੰਧਰਵ ਅਧਰੰਗ ਤੋਂ ਪੀੜਿਤ ਸਨ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਬਾਸਵਰਾਜ ਨੂੰ ਬੰਬਈ ਛੱਡਣੀ ਪਈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਿਰਾਨਾ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸੁਰੇਸ਼ ਬਾਬੂ ਮਾਨੇ ਨੂੰ ਬਾਸਵਰਾਜ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜਗੁਰੂ ਦੀ ਖੋਜ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਲੈ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਗਵਈ ਦੇ ਗੁਰੂ ਵਾਹਿਦ ਖਾਨ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ। ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਤੀਫ ਖਾਨ ਤੋਂ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਸਿੱਖਿਆ।

 ਕੈਰੀਅਰ 
ਬਾਸਵਰਾਜ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਸ਼ੁੱਧ ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਖਿਆਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਠ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਵਚਨ, ਨਾਟਯਗੀਤ, ਠੁਮਰੀ ਅਤੇ ਗ਼ਜ਼ਲ (ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ੈਲੀਆਂ) ਤੱਕ ਸੀ।

 ਪੁਰਸਕਾਰ 
ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1975 ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਅਤੇ 1991 ਵਿੱਚ ਪਦਮੋ ਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵੀ ਮਿਲੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰਨਾਟਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਧਾਰਵਾੜ ਦੁਆਰਾ ਆਨਰੇਰੀ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਨਾਲ ਵੀ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

 ਮੌਤ 
ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤਿੰਨ ਉੱਘੇ ਧਾਰਵਾਡ਼ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਾਸਵਰਾਜ ਦੀ ਜੁਲਾਈ 1991 ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ (ਕੁਮਾਰ ਗੰਧਰਵ ਦੀ ਜਨਵਰੀ 1992 ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਮਲਿਕਾਰਜੁਨ ਮਨਸੂਰ ਦੀ ਸਤੰਬਰ 1992 ਵਿੱਚੋਂ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

 ਪੁਰਸਕਾਰ 

 ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ

 ਪੰਡਿਤ ਬਾਸਵਰਾਜ ਰਾਜਗੁਰੂ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਵਾਰਡ 
ਪੰਡਿਤ ਬਾਸਵਰਾਜ ਰਾਜਗੁਰੂ ਦੀ 91ਵੀਂ ਜਯੰਤੀ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ 23 ਅਗਸਤ 2011 ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਪੰਡਿਤ ਬਾਸਵਰਾਜ ਰਾਜਗੁਰੂ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਵਾਰਡ ਕੋਲਕਾਤਾ ਦੇ ਗਾਇਕ ਪੰਡਿਤ ਉੱਲਾਸ ਕਾਸ਼ਲਕਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।  ।

ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦਾ ਨਕਦ ਇਨਾਮ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਦੋ ਨੌਜਵਾਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਜੈਤੀਰਥ ਮੇਵੁੰਡੀ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਾ ਕੱਟੀ ਨੂੰ ਪੰਡਿਤ ਜੈਤੀਰਥ ਮੈਵੁੰਡੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਸਵਰਾਜ ਰਾਜਗੁਰੂ ਯਾਦਗਾਰੀ ਯੁਵਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਨੂੰ 25,000 ਰੁਪਏ ਦਾ ਨਕਦ ਇਨਾਮ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

 ਹਵਾਲੇ 

 ਨਚਿਕੇਤ ਸ਼ਰਮਾ
 5 ਅਗਸਤ 1996 ਨੂੰ ਨਿਊਜ਼ ਗਰੁੱਪ rec.music.indian.classical (RMIC) ਉੱਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਮਹਾਨ ਮਾਸਟਰਾਂ ਬਾਰੇ ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਲਡ਼ੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਰਾਜਨ ਪਰੀਕਰ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਬਾਸਵਰਾਜ ਰਾਜਗੁਰੂ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਪੋਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
 ਪੰਡਿਤ. ਬਾਸਵਰਾਜ ਰਾਜਗੁਰੂ
 ਧਾਰਵਾਡ਼ ਹੋਮ ਪੇਜ
 Special issue with the Sunday Magazine From the publishers of THE HINDU MUSIC: 29 November 1998[usurped]
 The Hindu Monday, 9 June 2003[usurped]
 ਪੰਡਿਤ. ਬਾਸਵਰਾਜ ਰਾਜਗੁਰੂ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਵਾਰਡ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੰਨੜ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਗਾਇਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1991
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1920
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ