ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ

ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ (]) ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਤੋਂ 8ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਕਲਾਸੀਕਲ ਮੱਧ ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮੱਧ ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਮੱਧ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਅਤੇ ਪਾਲੀ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹਨ।

ਮੱਧ ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਪੜਾਅ ਅਸ਼ੋਕ (ਸੀ. ਏ. 260 ਬੀ. ਸੀ. ਈ.) ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪਾਲੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਥੇਰਵਾਦ ਬੋਧੀ ਕੈਨਨ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੂਪ ਅਰਧਮਾਗਧੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਧੁਨਿਕ ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਮਗਧ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਾਜ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਮੌਰੀਆ ਸਾਮਰਾਜ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੇ 24 ਤੀਰਥੰਕਰਾਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਤੀਰਥੰਕਰ ਮਹਾਵੀਰ ਦਾ ਜਨਮ ਮਗਧ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਜੈਨ ਗ੍ਰੰਥ ਅਰਧਮਾਗਧੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਨ।

 ਵਿਉਤਪਤੀ 
ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਮੂਲ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਵਿਆਕਰਣਵਾਦੀ ਇਸ ਨਾਮ ਦੀ ਪਛਾਣ ਇਸ ਲਈ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਰੋਤ ਭਾਸ਼ਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ' ਨਾਮ ਤੋਂ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਲਈ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਜਾਂ ਮੂਲ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਜੋ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।

 ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਵਿਆਕਰਣ, ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, "ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਮ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੈ-ਅਤੇ ਜੋ ਭਾਸ਼ਾ ਉਸ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।"
 ਹੇਮਚੰਦਰ (10ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਜੈਨ ਵਿਆਕਰਣ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਜੋ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਵਿਆਕਰਣ ਵਿੱਚ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਸਿੱਧ-ਹੇਮਾ-ਸਬਦਾਨੂਸ਼ਣ ਹੈ, ਨੇ ਪਰਾਕ੍ਰਿਤ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਮਤ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈਃ "ਪ੍ਰਕਿਰਤੀਹ ਸੰਸਕਰਮ, ਤਤਰਭਵਮ ਤਾਤਾ ਆਗਮ ਵ ਪਰਾਕ੍ਰਿਤਮ" [ਸੰਸਕ੍ਰਿਪਤ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੈ (ਸਰੋਤ-ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਕਰਤ ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜਾਂ ਤਾਂ 'ਸੰਸਕਰਿਤ ਵਿੱਚ' ਜਾਂ 'ਸੰਸਦ ਤੋਂ' ਆਉਂਦੀ ਹੈ।]
 ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਵਿਆਕਰਣ ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਆਪਣੇ ਵਿਆਕਰਣ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ-"ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਹ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਮ, ਤਤਰਭਵਮ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਮ ਉਸਤਤ" [ਸੰਸਕ੍ਰਮਿਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ (ਮੂਲ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਮ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ]।
 ਧਨਿਕਾ ਨੇ ਦਸ਼ਰੂਪਕ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ 'ਦਸ਼ਰੂਪਕਾਵਲੋਕ' ਟਿੱਪਣੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਨਾਟਕ ਦੀਆਂ 10 ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈਃ "ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਰ ਆਗਮ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਮ੍, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਹ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਮ੍" [ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਤੋਂ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਸੰਸਕਰਿਤ ਹੈ]
 ਸਿੰਹਦੇਵਗਨਿਨ ਵਾਗਭਟਾਲਾੰਕਰਾ ਉੱਤੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਦੇ ਹਨਃ "ਪ੍ਰਕਿਰਤੇਹ ਸੰਸਕ੍ਰਤਾਦ ਆਗਮ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਮ" [ਸੰਸਕਰਿਤ ਤੋਂ ਜੋ ਕਿ ਸਰੋਤ ਹੈ ਭਾਵ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ-ਆਉਂਦਾ ਹੈ -ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ]
 ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਚੰਦਰਿਕਾ (ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦਾ ਵਿਆਕਰਣ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈਃ "ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਹ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀਮ, ਤਤਰਭਾਵਤਵਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਮ ਸਮ੍ਰਿਤੀਮ" [ਸੰਸਕ੍ਰਮਿਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ, ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਮ ਉਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
 ਨਰਸਿੰਹ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਸ਼ਬਦਪ੍ਰਦੀਪਿਕਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈਃ "ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਹ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਾਸਤੂ ਵਿਕ੍ਰਿਤੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਮਾਤਾ" [ਤਬਦੀਲੀਆਂ/ਤਬਦੀਲੀਆਂ (ਮੂਲ ਸੰਸਕਰਿਤ ਦੀ ਵਿਕ੍ਰਿਤ-ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ]
 ਲਕਸ਼ਮੀਧਰ ਦੀ ਸਦਭਾਸ਼ਚੰਦਰਿਕਾ ਵੀ ਉਵੇਂ ਹੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈਃ "ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਹ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਾਸਤੂ ਵਿਕ੍ਰਿਤੀਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਮਾਤਾ" [ਤਬਦੀਲੀਆਂ/ਤਬਦੀਲੀਆਂ (ਮੂਲ ਸੰਸਕਰਿਤ ਦੀ ਵਿਕਿਤੀ-ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ]
 ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੇ ਰਾਜਸ਼ੇਖਰ ਦੀ 'ਕਰਪੂਰਾਮੰਜਰੀ' ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ 'ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਾਸੰਜੀਵਨੀ' ਟਿੱਪਣੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈਃ "ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਾਸਯ ਤੂ ਸਰਵਮੇਵ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਮ ਯੋਨੀਹ" [ਸੰਸਕਰਿਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ]
 ਨਾਰਾਇਣ, ਜੈਦੇਵ ਦੇ ਗੀਤਾਗੋਵਿੰਦਮ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਰਸਿਕਾ-ਸਰਵਸਵ ਟਿੱਪਣੀ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈਃ "ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਮ ਈਸਟਮ ਤਾਤੋ 'ਪਭਰਮਸ਼ਭਸ਼ਨਮ" [ਸੰਸਕਰਿਤ ਤੋਂ ਸਹੀ ਪ੍ਰਾਕਰਤ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਹੀ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ-ਭਾਸ਼ਣ ਭਾਵ ਅਪਭਰਮਸ਼ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ]
 ਸ਼ੰਕਰਾ ਨੇ ਅਭਿਆਨਸ਼ਾਕੁੰਤਲਾ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਰਸਚੰਦਰਿਕਾ ਟਿੱਪਣੀ ਵਿੱਚ (ਕਾਲੀਦਾਸ ਦੁਆਰਾ ਨਾਟਕ ਉਪਰੋਕਤ ਤੋਂ ਥੋੜਾ ਵੱਖਰਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈਃ "ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਾਕਰਤਮ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਮ ਤਾਤੋ 'ਪਭਰਮਸ਼ਭਸ਼ਨਮ" [ਸੰਸਕਰਿਤ ਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਾਕਿਰਤ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਹੀ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ-ਭਾਸ਼ਣ ਭਾਵ ਅਪਭਰਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ]

 ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ 
ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਦੋ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ "ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ" ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈਃ

 ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂਃ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਬੰਧਿਤ ਸਾਹਿਤਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ।
 ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾਃ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਜੋ ਇਕੱਲੀ ਹੀ ਸਮੁੱਚੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।

 ਹਵਾਲੇ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦ-ਆਰੀਆ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ