ਅਕੋਟਾ ਬ੍ਰੌਜ਼ਿਸ

ਅਕੋਟਾ ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਪੱਥਰ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: Akota Bronzes) 68 ਜੈਨ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਦੁਰਲੱਭ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ 6ਵੀਂ ਅਤੇ 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਬੜੌਦਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਅਕੋਟਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮਿਲੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਦੁਰਲੱਭ ਕਾਂਸੀ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਕਾਲ ਦੀ ਕਲਾ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਅਕੋਟਾ (ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਕੋਟਕ) 5ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਜੈਨ ਧਰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭੰਡਾਰ ਗੁਪਤ ਕਾਲ, ਗੁਪਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ ਮੱਧਯੁਗੀ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਧਾਤੂ ਕਲਾ ਅਤੇ ਧਾਤੂ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

 ਖੋਜ 
ਇਹ ਤਸਵੀਰਾਂ ਜੂਨ 1951 ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੁੱਟੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਬੜੌਦਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜ ਨੂੰ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਗਿਆਨੀ ਉਮਾਕਾਂਤ ਪ੍ਰੇਮਾਨੰਦ ਸ਼ਾਹ ਕੋਲ ਜਾਂਚ ਲਈ ਲੈ ਕੇ ਆਏ। ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਤਸਵੀਰਾਂ ਸਥਾਨਕ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਤੋਂ ਖਰੀਦੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਐਮਐਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਬੜੌਦਾ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤੀਆਂ, ਜੋ ਹੁਣ ਬੜੌਦਾ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹਨ।

ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਤਸਵੀਰਾਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਬਾਕੀਆਂ ਨੂੰ ਪੁਰਾਲੇਖ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਤਾਰੀਖ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ 5ਵੀਂ ਤੋਂ 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ ਕਸ਼ਤਰਪ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਆਰਿਆ ਰੱਥ ਦੀ ਵਾਸਤਿਕਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ। ਕੋਈ ਵੀ ਚਿੱਤਰ 1100 ਈਸਵੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਲਾਉਦੀਨ ਖਿਲਜੀ ਦੇ ਇੱਕ ਜਰਨੈਲ ਅਲਪ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਗੁਜਰਾਤ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

 ਮੁੱਖ ਚਿੱਤਰ 
ਜੀਵੰਤਸਵਾਮੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਤਸਵੀਰਾਂ, ( ਮਹਾਵੀਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਇੱਕ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸੀ), ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਕੂਲ ਦੀਆਂ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਾਗੀਸ਼ਵਰੀ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਜੀਵੰਤਸਵਾਮੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਕਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਪਤ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੜਾਅ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਤੀਰਥੰਕਰ ਦੀਆਂ ਦੋ ਤਸਵੀਰਾਂ ( ਪਾਰਸ਼ਵਨਾਥ ਦੀ ਇੱਕ) ਗੁਪਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਧੂ ਸਰਵਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਦਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਧਰਮਚੱਕਰ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਅੱਠ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਅੱਠ ਖੜ੍ਹੇ ਚਿੱਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਅੰਬਿਕਾ ਦੇ ਸ਼ੇਰ 'ਤੇ ਅਤੇ ਖੜੀ ਸਰਸਵਤੀ ਦੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਸਵੀਰਾਂ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇੱਕ ਚਮਾਰਧਾਰਿਣੀ (ਚੌਰੀ ਧਾਰਕ) ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਉੱਕਰੀ ਹੋਈ ਕਮਲ ਦੀ ਚੌਂਕੀ 'ਤੇ ਤ੍ਰਿਭੰਗੀ ਮੁਦਰਾ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਇਹ 11ਵੀਂ ਅਤੇ 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਚੌਲੁਕਿਆ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਕੂਲ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਯਕਸ਼ ਅਤੇ ਯਕਸ਼ਿਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਭਨਾਥ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਤਸਵੀਰ ਅਕੋਟਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਸੀ।

 ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ 
ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੱਠਵਾਦੀ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ

 ਨਿਵਰਤੀ ਕੁਲਾ
 ਚੰਦਰਕੁਲਾ
 ਵਿਦਿਆਧਾਰ ਕੁਲਾ
 ਨਾਗੇਂਦਰ ਕੁਲਾ
 ਗੋਹਦਰਾ ਕੁਲਾ

ਸ਼੍ਰਾਵਕਾਂ ਦੀਆਂ ਆਧੁਨਿਕ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਿਵਾਏ ਲਗਭਗ 1000 ਈਸਵੀ ਦੇ ਇੱਕ ਦੇਰ ਚਿੱਤਰ ਦੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੋਧ ਗੱਛਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ 600-650 ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਚਿੱਤਰ (ਨਿਰਗਤਾ) ਕਾਸੇਰਹਦਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਾਧੂ (ਸ਼ਰਵਕ) ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਤਸਵੀਰਾਂ ਜੁਲਾਹੇ (ਸਲਾਪਤੀ) ਦੇ ਗੋਸ਼ਠਿਕਾਂ (ਗਿਲਡ ਮੈਂਬਰਾਂ) ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

 ਮਹੱਤਵ 
ਅਕੋਟਾ ਦੇ ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਪੱਥਰ ਕਾਫ਼ੀ ਕਲਾਤਮਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

 ਇਹ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਆਮ ਜੈਨਾਂ ਦੁਆਰਾ "ਸਾਧੂ" (ਸ਼ਾਹੂ ਜਾਂ ਸ਼ਾਹ) ਉਪਾਧੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
 ਪੁਰਾਤਨ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਜੀਵੰਤਸਵਾਮੀ ਚਿੱਤਰ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਲਗਭਗ 550 ਈਸਵੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੀਵੰਤਸਵਾਮੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਪੁਸ਼ਾਕਧਾਰੀ ਜੈਨ ਮੂਰਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ 453 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਦੇਵਰਧਿਗਨੀ ਕਸ਼ਮਾਸ਼ਰਮਣ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਵਾਲੀ ਵਾਲਭੀ ਵਚਨ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
 ਜਿਨਭੱਦਰ ਗਨੀ ਕਸ਼ਮਾਸ਼੍ਰਮਣ, ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਰਿਸ਼ਭਾਨਾਥ ਦੀ ਮੂਰਤ ਦੇ ਸਥਾਪਨਾਕਾਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਵਿਸ਼ਵਸ਼ਯਕ ਭਾਸ਼ਯ ਲਿਖਿਆ ਸੀ।

 ਅਜਾਇਬ ਘਰ 
ਅਕੋਟਾ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਪੱਥਰ ਬੜੌਦਾ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਅਤੇ ਪਿਕਚਰ ਗੈਲਰੀ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਸਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਨੈਸ਼ਨਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, ਮੈਟਰੋਪੋਲੀਟਨ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਆਫ਼ ਆਰਟ (ਨਿਊਯਾਰਕ), ਅਤੇ ਹੋਨੋਲੂਲੂ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ ਵਿੱਚ ਹਨ।

 ਹਵਾਲੇ