ਬੀਕਾਨੇਰ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ

ਬੀਕਾਨੇਰ ਪੇਂਟਿੰਗ ਸ਼ੈਲੀ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: Bikaner style of painting) ਭਾਰਤੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ ਜੋ ਬੀਕਾਨੇਰ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬੀਕਾਨੇਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਜਪੂਤ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜੋ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹੀ ਮੁਗਲ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਹੋਏ ਸਨ, ਜੋ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖਿੰਡ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਸਨੇ ਮੁਗਲ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਨੂੰ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਦੇਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਵਿਸ਼ੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਦਰਬਾਰੀ ਪੋਰਟਰੇਟ ਹਨ, ਜਾਂ ਹਿੰਦੂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਹਨ। ਬੀਕਾਨੇਰ ਸ਼ੈਲੀ ਕਈ ਹੋਰ ਰਾਜਪੂਤ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਮੁਗਲ ਸ਼ੈਲੀ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਨੇੜਿਓਂ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਕੁਝ ਤੱਤ ਵੀ ਹਨ।

ਰਾਜਾ ਕਰਨ ਸਿੰਘ (ਸ਼ਾਸਨਕਾਲ 1632-69) ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਸਮਰਾਟ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਨਾਲ ਨੇੜਲੇ ਸਬੰਧ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸ਼ਾਹੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਵਧ-ਫੁੱਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਮੁਗਲ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਕਰਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ, ਅਨੂਪ ਸਿੰਘ (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ, 1674-98), ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਕਮਾਂਡਿੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਜਨਰਲ ਸੀ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕਲਾਕਾਰ, ਰੁਕਨੁਦੀਨ (ਰੁਕਨ/ਹੁੱਦੀਨ ਫਿਰੋਜ਼), ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਉਸਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਸਨ; ਹੋਰ ਕਲਾਕਾਰ ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਬੀਕਾਨੇਰ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ।

 ਵੇਰਵਾ 
ਪੇਂਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵਿਸ਼ੇ ਅਕਸਰ ਭਾਰਤੀ ਮਿਥਿਹਾਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਰਾਏ ਸਿੰਘ ਮੁਗਲ ਕਲਾ ਤੋਂ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਗਮਾਲਾ, ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਰਾਸਲੀਲਾ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਚਿੱਤਰੇ।

ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ਸ਼ੈਲੀ  ਨੂੰ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੁਗਲ ਕਲਾਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲੋਂ ਬਾਰੀਕ ਰੇਖਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਰਾਖਵੀਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਹੈ। ਅਲੀ ਰਜ਼ਾ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀਆਂ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਅਤੇ ਕਰਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੋਰਟਰੇਟ ਬਣਾਇਆ। ਰੁਕਨੂਦੀਨ ਨੇ ਕੁਦਰਤ-ਅਧਾਰਤ ਪਿਛੋਕੜ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਫੁਹਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੇਂਟ ਕਰਨ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬੀਕਾਨੇਰੀ ਕਲਾ ਨੇ ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਹਵੇਲੀਆਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਬੀਕਾਨੇਰੀ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਾਰੋਬਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਕਾਨ ਮਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਕਲਾ ਦੀ ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ।

 ਹਵਾਲੇ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਲਾ