ਰਾਗ ਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ

ਰਾਗ ਦੀ ਜਾਤੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਦੇਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ੜੇ ਅਰੋਹ-ਅਵਰੋਹ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ-ਕਿੰਨੇ ਸੁਰ ਲਗਦੇ ਹਨ।

 ਰਾਗ ਜਾਤੀ  
ਕਿਸੇ ਰਾਗ ਦੇ ਅਰੋਹ-ਅਵਰੋਹ ਵਿੱਚ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਸੂਰਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਉਸ ਰਾਗ ਦੀ ਜਾਤੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਸਲਣ ਜੇ ਕਰ ਕਿਸੇ ਰਾਗ ਦੇ ਅਰੋਹ-ਅਵਰੋਹ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਸੁਰ ਲਗਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ 'ਸੰਪੂਰਣ-ਸੰਪੂਰਣ' ਜਾਤੀ ਵਾਲਾ ਰਾਗ ਕਿਹਾ ਜਾਏਗਾ। ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਰਾਗ ਦੀ ਜਾਤੀ ਜੋੜੇ 'ਚ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਓਂਕੀ ਇਹ ਅਰੋਹ-ਅਵਰੋਹ ਦੋਵਾਂ ਬਾਰੇ ਸੂਚਨਾ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਕਿਸੇ ਰਾਗ ਦੇ ਅਰੋਹ-ਅਵਰੋਹ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿੰਨੇ ਸੁਰ ਕਿਓਂ ਨਾ ਲਗਦੇ ਹੋਣ ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ ਇਸਨੂੰ ਜੋੜੇ ਵਿੱਚ ਹਿ ਲਿਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਉੱਪਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਰਾਗ ਦੇ ਅਰੋਹ-ਅਵਰੋਹ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਸੁਰ ਲਗਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਜਾਤੀ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਣ-ਸੰਪੂਰਣ ਲਿਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਪਹਿਲਾ 'ਸੰਪੂਰਣ' ਅਰੋਹ 'ਚ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਸੂਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ 'ਸੰਪੂਰਣ' ਅਵਰੋਹ 'ਚ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਸੂਰਾਂ ਦੀ। 

ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਰਾਗ ਦੇ ਅਰੋਹ-ਅਵਰੋਹ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਸੁਰ ਲਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਰਾਗ ਦੇ ਅਰੋਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਧੈਵਤ ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਨਿਸ਼ਾਦ ਲਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਵਰੋਹ ਵਿੱਚ ਕੋਮਲ ਧੈਵਤ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਨਿਸ਼ਾਦ ਲਗਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੇਸ਼ੱਕ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਸੂਰਾਂ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਭਾਵੇਂ ਸ਼ੁੱਧ ਕੋਮਲ ਸੁਰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇਹ ਗਿਣਤੀ 'ਚ ਦੱਸ ਤਰਾਂ ਦੇ ਸੁਰ ਹੋ ਜਾਣ ਪਰ ਕਿਓਂਕੀ ਸੂਰਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਸੱਤ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਸੀਂ ਉਸ ਰਾਗ ਦੀ ਜਾਤੀ 'ਸੰਪੂਰਣ-ਸੰਪੂਰਣ' ਹ ਮੰਨਾਂਗੇ। ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਾਗ ਦੀ ਜਾਤੀ ਸੰਪੂਰਣ-ਸੰਪੂਰਣ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।  

ਇਹ ਵੀ ਧਿਆਨ 'ਚ ਰਖਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪੰਜ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਨਿਯਮ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਰਾਗਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਹੇਠਾਂ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ-

 ਰਾਗ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਜਾਤੀਆਂ - 

 ਸੰਪੂਰਣ-ਸੰਪੂਰਣ- 
ਜੇ ਕਰ ਕਿਸੇ ਰਾਗ ਦੇ ਅਰੋਹ-ਅਵਰੋਹ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਸੁਰ ਲਗਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਸ ਰਾਗ ਦੀ ਜਾਤੀ 'ਸੰਪੂਰਣ-ਸੰਪੂਰਣ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

 ਸ਼ਾਡਵ-ਸ਼ਾਡਵ- 
ਜੇ ਕਰ ਕਿਸੇ ਰਾਗ ਦੇ ਅਰੋਹ-ਅਵਰੋਹ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਛੇ-ਛੇ ਸੁਰ ਲਗਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਸ ਰਾਗ ਦੀ ਜਾਤੀ 'ਸ਼ਾਡਵ-ਸ਼ਾਡਵ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

 ਔਡਵ-ਔਡਵ - 
ਜੇ ਕਰ ਕਿਸੇ ਰਾਗ ਦੇ ਅਰੋਹ-ਅਵਰੋਹ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਸੁਰ ਲਗਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਸ ਰਾਗ ਦੀ ਜਾਤੀ 'ਔਡਵ-ਔਡਵ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਉੱਪਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਵੇਰਵੇ ਤੋਂ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਸੰਪੂਰਣ' ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਪੂਰੇ ਸੱਤ ਸੁਰ 'ਸ਼ਾਡਵ' ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਛੇ ਸੁਰ ਅਤੇ 'ਔਡਵ' ਦਾ ਮਤਲਬ ਪੰਜ ਸੁਰ।

ਸੰਗੀਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਰਾਗਾਂ 'ਚ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਛੇ (06) ਜਾਤੀਆਂ ਹੋਰ ਬਣਾਈਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸੰਪੂਰਣ-ਸ਼ਾਡਵ-

ਜਿਸ ਰਾਗ ਦੇ ਅਰੋਹ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਸੁਰ ਅਤੇ ਅਵਰੋਹ ਵਿੱਚ ਛੇ ਸੁਰ ਲਗਦੇ ਹੋਣ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਣ-ਸ਼ਾਡਵ ਜਾਤੀ ਵਾਲਾਂ ਰਾਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸੰਪੂਰਣ-ਔਡਵ-

ਜਿਸ ਰਾਗ ਦੇ ਅਰੋਹ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਸੁਰ ਅਤੇ ਅਵਰੋਹ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਸੁਰ ਲਗਦੇ ਹੋਣ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਣ-ਔਡਵ ਜਾਤੀ ਵਾਲਾਂ ਰਾਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਾਡਵ-ਸੰਪੂਰਣ-     

ਜਿਸ ਰਾਗ ਦੇ ਅਰੋਹ ਵਿੱਚ ਛੇ ਸੁਰ ਅਤੇ ਅਵਰੋਹ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਸੁਰ ਲਗਦੇ ਹੋਣ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਡਵ-ਸੰਪੂਰਣ  ਜਾਤੀ ਵਾਲਾ ਰਾਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਾਡਵ-ਔਡਵ -

ਜਿਸ ਰਾਗ ਦੇ ਅਰੋਹ ਵਿੱਚ ਛੇ ਸੁਰ ਅਤੇ ਅਵਰੋਹ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਸੁਰ ਲਗਦੇ ਹੋਣ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਡਵ-ਔਡਵ ਜਾਤੀ ਵਾਲਾ ਰਾਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਔਡਵ-ਸੰਪੂਰਣ-

ਜਿਸ ਰਾਗ ਦੇ ਅਰੋਹ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਸੁਰ ਅਤੇ ਅਵਰੋਹ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਸੁਰ ਲਗਦੇ ਹੋਣ ਉਸ ਨੂੰ ਔਡਵ-ਸੰਪੂਰਣ ਜਾਤੀ ਵਾਲਾ ਰਾਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਔਡਵ-ਸ਼ਾਡਵ-

ਜਿਸ ਰਾਗ ਦੇ ਅਰੋਹ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਸੁਰ ਅਤੇ ਅਵਰੋਹ ਵਿੱਚ ਛੇ ਸੁਰ ਲਗਦੇ ਹੋਣ ਉਸ ਨੂੰ ਔਡਵ-ਸ਼ਾਡਵ ਜਾਤੀ ਵਾਲਾ ਰਾਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਔਡਵ-ਔਡਵ-