ਭਾਰਤੀ ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ

ਭਾਰਤੀ ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ: Indian Ballistic Missile Defence Programme) ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਬਹੁ-ਪੱਧਰੀ ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਤਾਇਨਾਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਪਹਿਲ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ 1999 ਵਿੱਚ ਕਾਰਗਿਲ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਟੈਸਟਿੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ  ਜਾਰੀ ਹੈ , ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਵਿਜੇ ਕੁਮਾਰ ਸਾਰਸਵਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੋਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਸੀ।

ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਚੀਨ ਤੋਂ ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਇਹ ਇੱਕ ਦੋ-ਪੱਧਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਜ਼ਮੀਨੀ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ-ਅਧਾਰਤ ਇੰਟਰਸੈਪਟਰ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਅਰਥਾਤ ਉੱਚ ਉਚਾਈ ਰੁਕਾਵਟ ਲਈ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਏਅਰ ਡਿਫੈਂਸ (PAD) ਮਿਜ਼ਾਈਲ, ਅਤੇ ਘੱਟ ਉਚਾਈ ਰੁਕਾਵਟ ਲਈ ਐਡਵਾਂਸਡ ਏਅਰ ਡਿਫੈਂਸ (AAD) ਮਿਜ਼ਾਈਲ। ਦੋ-ਪੱਧਰੀ ਢਾਲ 5,000 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਤੋਂ ਲਾਂਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਅਤੇ ਟਰੈਕਿੰਗ ਰਾਡਾਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਓਵਰਲੈਪਿੰਗ ਨੈੱਟਵਰਕ, ਨਾਲ ਹੀ ਕਮਾਂਡ ਅਤੇ ਕੰਟਰੋਲ ਪੋਸਟਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਪੀਏਡੀ ਦਾ ਨਵੰਬਰ 2006 ਵਿੱਚ ਟੈਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਸੰਬਰ 2007 ਵਿੱਚ ਏਏਡੀ ਦਾ ਟੈਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੀਏਡੀ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਦੇ ਟੈਸਟ ਦੇ ਨਾਲ, ਭਾਰਤ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ, ਰੂਸ ਅਤੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਐਂਟੀ-ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਚੌਥਾ ਦੇਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਕਈ ਟੈਸਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਪਰ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਅਜੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਾਲੂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਜਨਵਰੀ 2020 ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, BMD ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਅ ਹੁਣ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਗਠਨ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਢਾਲ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਚਾਰ ਸਾਲ ਲੱਗਣਗੇ। ਇਹ ਮਿਸ਼ਨ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

 ਨਿਰਧਾਰਨ 
+ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਏਅਰ ਡਿਫੈਂਸ (ਜਾਂ ਪ੍ਰਦਿਊਮਨ)ਐਡਵਾਂਸਡ ਏਅਰ ਡਿਫੈਂਸ (ਜਾਂ ਅਸ਼ਵਿਨ)ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਰੱਖਿਆ ਵਾਹਨਪ੍ਰਿਥਵੀ ਰੱਖਿਆ ਵਾਹਨ Mk2AD-1AD-2ਤਸਵੀਰcenter|frameless|203x203pxcenter|frameless|162x162pxcenter|250x250pxcenter|frameless|170x170pxcenter|frameless|172x172pxਉਚਾਈ ਦੀ ਕਿਸਮਬਾਹਰੀ-ਵਾਯੂਮੰਡਲੀਐਂਡੋ-ਐਟਮੌਸਫੀਅਰਿਕਬਾਹਰੀ-ਵਾਯੂਮੰਡਲੀਬਾਹਰੀ-ਵਾਯੂਮੰਡਲੀਘੱਟ ਐਕਸੋ-ਐਟਮੌਸਫੀਅਰਿਕ ਅਤੇ ਐਂਡੋ-ਐਟਮੌਸਫੀਅਰਿਕਬਾਹਰੀ-ਵਾਯੂਮੰਡਲੀਨਿਸ਼ਾਨਾMRBM and IRBMMRBMMRBM and IRBMਸੈਟੇਲਾਈਟMRBM and IRBMIRBM and ICBMਡਿਜ਼ਾਈਨਰਰੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਗਠਨਨਿਰਮਾਤਾਭਾਰਤ ਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਲਿਮਿਟੇਡਵਾਰਹੈੱਡਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਖੰਡਿਤ ਵਾਰਹੈੱਡਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਖੰਡਿਤ ਵਾਰਹੈੱਡਵਾਰਹੈੱਡ ਭਾਰਵਿਸਫੋਟ ਵਿਧੀਨੇੜਤਾ ਫਿਊਜ਼ਹਿੱਟ ਟੂ ਕਿੱਲਹਿੱਟ ਟੂ ਕਿੱਲਹਿੱਟ ਟੂ ਕਿੱਲਇੰਜਣਗੈਸ ਥਰਸਟਰ ਦੇ ਨਾਲ ਦੋ ਪੜਾਅਸਿੰਗਲ ਪੜਾਅਦੋ ਪੜਾਅ ਰਾਕੇਟ ਮੋਟਰਦੋ-ਪੜਾਅ ਵਾਲੀ ਰਾਕੇਟ ਮੋਟਰ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੀਜੇ ਪੜਾਅ ਦਾ ਕਾਇਨੇਟਿਕ ਕਿਲ ਵਾਹਨ ਹੈਦੋ ਪੜਾਅਪ੍ਰੋਪੈਲੈਂਟਪਹਿਲਾ ਪੜਾਅ: ਤਰਲ ਬਾਲਣ + ਆਕਸੀਡਾਈਜ਼ਰ
ਦੂਜਾ ਪੜਾਅ: ਠੋਸ ਬਾਲਣਠੋਸ ਬਾਲਣਠੋਸ ਬਾਲਣਠੋਸ ਬਾਲਣਠੋਸ ਬਾਲਣਰੇਂਜ -  -  - ਇੰਟਰਸੈਪਸ਼ਨ ਉਚਾਈ to >ਮਿਡ-ਕੋਰਸ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨINS + ਜ਼ਮੀਨੀ-ਅਧਾਰਤ ਮਿਡ-ਕੋਰਸ ਸੁਧਾਰINS + ਮਿਡ-ਕੋਰਸ ਅੱਪਡੇਟRLG-INS + ਰਿਡੰਡੈਂਟ ਮਾਈਕ੍ਰੋ-INSਟਰਮੀਨਲ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨARHARHIIR ਹੋਮਿੰਗਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਤੀMach 5Mach 4.5Mach 8-10Mach 6.5ਲਾਂਚਰBEML-ਟੈਟਰਾ ਟੈਲੀਫੋਨ 8×8BEML-Tatra TEL 8×8, INS ਅਨਵੇਸ਼ (A41)TELTELTEL (6 ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ); ਯੋਜਨਾਬੱਧTEL (2 ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ); ਯੋਜਨਾਬੱਧਪਹਿਲੀ ਟੈਸਟ ਮਿਤੀਨਵੰਬਰ 2006ਦਸੰਬਰ 2007ਅਪ੍ਰੈਲ 2014ਮਾਰਚ 2019ਨਵੰਬਰ 2022ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਜ਼ਾ ਟੈਸਟਮਾਰਚ 2011ਅਪ੍ਰੈਲ 2023ਫਰਵਰੀ 2019ਜੁਲਾਈ 2024ਟੈਸਟਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ311312ਸਥਿਤੀਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚਫਲਾਈਟ ਟਰਾਇਲਫਲਾਈਟ ਟਰਾਇਲਵਿਕਾਸ ਅਧੀਨ ਹੈ

 ਟੈਸਟਿੰਗ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ 

 ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ 

  – 15 ਮਈ 2016 ਨੂੰ ਸਫਲ ਪ੍ਰੀਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ 20 ਮਈ 2016 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵੱਲੋਂ ਸੁਪਰਸੋਨਿਕ ਇੰਟਰਸੈਪਟਰ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਦੇ ਪ੍ਰੀਖਣ 'ਤੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ "ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਸਾਰੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਉਪਾਅ ਕਰੇਗਾ"। 
 2017 ਵਿੱਚ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੇ ਭਾਰਤੀ ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ MIRV, ਪ੍ਰਮਾਣੂ-ਸਮਰੱਥ ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ, ਅਬਾਬੀਲ ਦਾ ਪ੍ਰੀਖਣ ਕੀਤਾ ਸੀ।
  – ਅਮਰੀਕੀ ਉਪ ਰੱਖਿਆ ਸਕੱਤਰ ਐਸ਼ਟਨ ਕਾਰਟਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਬੈਲਿਸਟਿਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਡਿਫੈਂਸ (BMD) ਢਾਲ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ।

 ਨਿਰਯਾਤ 
18 ਦਸੰਬਰ 2023 ਨੂੰ, ਜ਼ੀ ਬਿਜ਼ਨਸ ਨੇ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਕਿ, ਸਰਕਾਰ-ਤੋਂ-ਸਰਕਾਰ ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ, ਅਰਮੀਨੀਆ ਨੇ ਭਾਰਤ ਡਾਇਨਾਮਿਕਸ ਲਿਮਟਿਡ ਤੋਂ 15 AAD ਸਿਸਟਮ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਸਿਸਟਮ ਖਰੀਦੇ। ਇਸ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦੀ ਕੀਮਤ ਲਗਭਗ ₹ 5,000 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ₹6,000 ਕਰੋੜ ਸੀ।

 ਹਵਾਲੇ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਜ਼ਾਇਲਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਭਾਰਤ)