ਰਾਗ ਦੇਵਗਿਰੀ ਬਿਲਾਵਲ

ਰਾਗ ਦੇਵਗਿਰੀ ਬਿਲਾਵਲ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਸੰਗੀਤ 'ਚ ਬਿਲਾਵਲ ਥਾਟ ਦਾ ਇੱਕ ਜਨਯ ਰਾਗ ਹੈ।

ਰਾਗ ਦੇਵਗਿਰੀ ਬਿਲਾਵਲ ਦਾ ਪਰਿਚੇ-

ਰਾਗ ਦੇਵਗਿਰੀ ਬਿਲਾਵਲ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਸੰਗੀਤ 'ਚ ਬਿਲਾਵਲ ਥਾਟ ਦਾ ਇੱਕ ਜਨਯ ਰਾਗ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਨਿਸ਼ਾਦ ਤੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਸੁਰ ਸ਼ੁੱਧ ਲਗਦੇ ਹਨ।

ਰਾਗ ਦੇਵਗਿਰੀ ਬਿਲਾਵਲ  ਦਾ ਵਾਦੀ ਸੁਰ ਸ਼ਡਜ (ਸ) ਅਤੇ ਸੰਵਾਦੀ ਸੁਰ ਪੰਚਮ(ਪ) ਮੰਨਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਦੇ ਗਾਉਣ/ਵਜਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦਿਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਰ ਹੈ।

ਇਸ ਦੀ ਜਾਤੀ ਸ਼ਾਡਵ-ਸੰਪੂਰਣ ਹੈ।

 ਰਾਗ ਦੇਵਗਿਰੀ ਬਿਲਾਵਲ ਦੀ ਵਿਸਤਾਰ 'ਚ ਜਾਣਕਾਰੀ - 

 ਰਾਗ ਦੇਵਗਿਰੀ ਬਿਲਾਵਲ 
ਸੁਰ ਅਰੋਹ ਵਿੱਚ ਮਧਯਮ (ਮ) ਵਰਜਿਤ। ਦੋਵੇਂ ਨਿਸ਼ਾਦ। ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਸੁਰ ਸ਼ੁੱਧ।ਜਾਤੀ ਸ਼ਾਡਵ-ਸੰਪੂਰਣਥਾਟ ਬਿਲਾਵਲਵਾਦੀ ਸ਼ਡਜ (ਸ)ਸੰਵਾਦੀ ਪੰਚਮ (ਪ)ਸਮਾਂ ਦਿਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਰ ਠਹਿਰਾਵ ਵਾਲੇ ਸੁਰ ਸ; ਗ; ਪ; - ਪ; ਗ; ਸ;ਮੁੱਖ ਅੰਗ ਸ; ਧ(ਮੰਦਰ) ;ਨੀ(ਮੰਦਰ); ਧ(ਮੰਦਰ) ਸ ਰੇ ਗ ; ਗ ਰੇ ਸ ; ਧ(ਮੰਦਰ) ਪ(ਮੰਦਰ) ਗ ; ਨੀ(ਮੰਦਰ) ਰੇ ਗ ਮ ਪ ਮ ਗ ; ਗ ਪ ਮ ; ਗ ਰੇ ਸ ;ਅਰੋਹਸ ਰੇ ਗ ਪ ਧ ਨੀ ਸੰ ਪਕੜਸੰ ਨੀ ਧ ਪ ; ਧ ਨੀ ਧ ਪ ; ਮ ਗ ਰੇ ਸ ; ਧ(ਮੰਦਰ) ਪ(ਮੰਦਰ) ਗ ਰੇ ਸ 

 ਰਾਗ ਦੇਵਗਿਰੀ ਬਿਲਾਵਲ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ- 
1) ਇਹ ਰਾਗ ਬਿਲਾਵਲ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵਗਿਰੀ ਤੇ ਬਿਲਾਵਲ ਰਾਗ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਨਹੀਂ ਹੈ।ਦੇਵਗਿਰੀ ਕੋਈ ਅਲੱਗ ਰਾਗ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਦੇਵਿਗਿਰੀ 

ਬਿਲਾਵਲ ਨੂੰ ਦੇਵਗਿਰੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

2) ਇਸ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਕਲਿਆਣ ਤੇ ਬਿਲਾਵਲ ਦਾ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਸੁਮੇਲ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਮੱਤ-ਭੇਦ ਵੀ ਨੇ। ਕੁੱਝ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਲਿਆਣ ਤੇ 

ਬਿਲਾਵਲ,ਕੁੱਝ ਦੇਸ਼ਕਾਰ ਤੇ ਬਿਲਾਵਲ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਾਗ ਬਿਹਾਗ ਤੇ ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

3) ਕੁੱਝ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਤੀਵ੍ਰ ਮਧਯਮ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿਓਂਕੀ ਉਹ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

4) ਇਸ ਰਾਗ ਦਾ ਮਿਲਦਾ ਜੁਲਦਾ ਰਾਗ,ਰਾਗ ਯਮਨੀ ਬਿਲਾਵਲ ਹੈ। 

ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਸੁਰ ਸੰਗਤੀਆਂ ਰਾਗ ਦੇਵਗਿਰੀ ਬਿਲਾਵਲ ਦਾ ਰੂਪ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ-  

ਗ ਰੇ ਗ ; ਗ ਮ ਰੇ ਸ ; ਧ(ਮੰਦਰ) ਪ(ਮੰਦਰ) ਗ ਰੇ ਸ ;  

ਸ ਨੀ(ਮੰਦਰ) ਰੇ ਗ ਮ ; ਗ ਰੇ ਗ ਪ ;ਪ ਧ ਨੀ ਸੰ;  

ਸੰ ਨੀ ਧ ਪ ; ਧ ਨੀ ਧ ਪ ; ਮ ਗ ਰੇ ਸ ; ਨੀ(ਮੰਦਰ) ਰੇ ਗ