ਮੁਖਾਰੀ

ਮੁਖਾਰੀ (ਉਚਾਰਨ ਮੁਖਾਰੀ) ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ (ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸੰਗੀਤਕ ਪੈਮਾਨਾ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਗ ਹੈ। ਇਹ ਖਰਹਰਪ੍ਰਿਆ ਦਾ ਇੱਕ ਜਨਯ ਰਾਗ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਰਾਗ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ  ਅਤੇ ਆਤਮ-ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਗ਼ਮਗੀਨ ਅਤੇ ਅੰਤਰ ਮੁਖੀ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਮਾਹੌਲ ਉਸਾਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹੌਲੀ ਰਫਤਾਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਧੀਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ,ਹੌਲੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਸੁਰ  ਅਤੇ ਗਮਕ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਰਾਗ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਵਧੀਆ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਮਜ਼ੇਦਾਰ ਵੀ ਹਨ। ਕੁਝ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਸੁਣੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ ਪਾਪਨਾਸਮ ਸਿਵਨ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਿਵਕਾਮ ਸੁੰਦਰੀ, ਤਿਆਗਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤਾ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਐਂਟਾਨੀ ਨੇ, ਸੁੱਬਰਾਏ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੁਆਰਾ ਐਮਾਨੀ ਨੇ, ਅਰੁਣਾਚਲ ਕਵੀ ਦੁਆਰਾ ਅਰਿਵਰ ਯਾਰ ਅਤੇ ਨੀਲਕਾਂਤ ਸਿਵਨ ਦੁਆਰਾ ਐਂਡਰੀੱਕੂ ਸ਼ਿਵ ਕ੍ਰੁਪਈ।

 ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਨ 
 ਅਰੋਹਣਃ  ਸ ਰੇ2 ਮ1 ਪ ਨੀ2 ਧ2 ਸੰ [a] 
 ਅਵਰੋਹਣਃ ਸੰ ਨੀ2 ਧ1 ਪ ਮ1 ਗ2 ਰੇ2 ਸ [b] 

 ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ 

 ਇੰਦੂ ਇਨੇਜ ਗੋਵਿੰਦਾ ਰਾਘਵੇਂਦਰ ਸਵਾਮੀ ਦੁਆਰਾ (ਮੁਖਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗਾਇਆ ਗਿਆ) 
 ਪਲਿਸੇਮਮਾ ਮੁਦੂ ਸ਼ਾਰਦੇ, ਚਿੱਟਾ ਸ਼ੁੱਧੀ ਇਲਾਦਵਾ ਪੁਰੰਦਰਾ ਦਾਸਾ ਦੁਆਰਾਪੁਰੰਦਰ ਦਾਸਾ
 ਅੰਨਾਮਚਾਰੀਆ ਦੁਆਰਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਾਦੀਗਿਨਾ ਪਦਮਅੰਨਾਮਾਚਾਰੀਆ
 ਮੁਥੂਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਮਾਮ ਰਤਨਾਚਲਾ
 ਤਿਆਗਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਐਂਟਾਨੀਨੇ
 ਤਿਆਗਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਕਸ਼ੀਨਮਾਈ
 ਤਿਆਗਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਕਰੁਬਾਰੂ ਚੀਯੂਵਾਰੂ
 ਤਿਆਗਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਇਲਾਵਤਾਰਾ
 ਤਿਆਗਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤਾ ਸ਼ਾਸਤਰ
 ਤਿਆਗਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਤਲਚੀ ਨੰਤਾਨੇ
 ਤਿਆਗਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਮੁਰੀਪੇਮੂ
 ਐਂਡਰੀਕੂ ਸ਼ਿਵਾ ਕ੍ਰੁਪਈ-ਨੀਲਕਾਂਤ ਸਿਵਨਨੀਲਕੰਠ ਸਿਵਨ
 ਸੁੱਬਾਰਾਇਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੁਆਰਾ ਐਮਾਨੀ ਨੇਸੁੱਬਰਾਇਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ
 ਓਸੋਸੀ ਨਮਦੀ-ਕਸ਼ੇਤਰਿਆ
 ਭਦਰਚਲ ਰਾਮਦਾਸੁ ਦੁਆਰਾ ਦਸਰਥ ਰਾਮ
 ਪਾਪਨਾਸਾਮ ਸਿਵਨ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਿਵਕਾਮ ਸੁੰਦਰੀ 
 ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਮ ਕਲਾਇਆ-ਨਾਰਾਇਣ ਤੀਰਥਾਨਾਰਾਇਣ ਤੀਰਥ
 ਸ਼ਿਆਮਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੁਆਰਾ ਪਾਲੀਮਪਾਵਾਮਾ
 ਵਡਾਸੀਆਦੀ ਕਿੰਚਿਡਾਪੀ (ਜੈਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਅਸ਼ਟਾਪਦੀ) 

 ਘੱਟ ਜਾਣੀਆਂ-ਪਛਾਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ 
ਆਨੰਦਮ ਆਨੰਦਮ  ਆਨੰਦਮ , ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਤਮਿਲ ਹਿੰਦੂ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਆਰਕੈਸਟਰਾ ਦੁਆਰਾ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲਾੜੇ ਦੁਆਰਾ ਲਾੜੀ ਦੀ ਗਰਦਨ ਉੱਤੇ ਮੰਗਲਸੂਤਰ ਬੰਨ੍ਹਣ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਲਾੜੇ ਅਤੇ ਲਾੜੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਲਮਿਕਾ ਵਲਧੁਰਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਰਲੱਭ, ਛੋਟੀ ਸਵਰਾਜਤੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸੇ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਗੋਵਿੰਦਰਾਜਮ ਉਪਸਮਹੇ ਮੁਥੁਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ ਦੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਸੁਣੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਸਿਰਫ ਆਰ ਵੇਦਾਵਲੀ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

 ਮਤਲਬ 
ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਰਾਗ ਜੋ ਰੰਗੀਨ,ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅਪੀਲ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ,ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ ਮੁਖਾਰੀ। ਇਸ ਰਾਗ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਦੁਖਦਾਈ ਰਾਗ (ਸ਼ੋਕ ਰਸ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੋਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਭਗਤੀ ਰਸ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤਾ ਰਸ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁਖਾਰੀ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁਸੈਨੀ, ਭੈਰਵੀ, ਸਲਾਗਾਭੈਰਵੀ, ਕੋਕਿਲਾਵਰਾਲੀ ਅਤੇ ਮਾਂਜੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਮੁਖਾਰੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਟੀਕ ਸਵਰ ਸਥਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਗਮਕਾਂ ਨਾਲ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਮਰਿਆਦਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਗੁਆਂਢੀ ਚਰਾਗਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਮੁਖਾਰੀ ਦੇ ਨੋਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਜਾ, ਚਤੁਰੂਤੀ ਰਿਸ਼ਭਾ, ਸ਼ੁੱਧ ਮੱਧਮਾ, ਪੰਚਮਾ, ਚਤੁਰੂਤੀ ਧੈਵਤ (ਅਸੈਂਟ) ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਧੈਵਤ (ਡਿਸੈਂਟ) ਅਤੇ ਕੈਸਿਕੀ ਨਿਸ਼ਾਦਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸਾਧਾਰਣਾ ਗੰਧਾਰ ਅਵਰੋਹਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਰੋਹ ਵਿੱਚ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰ ਹੁੰਦਾ। ਮੁਖਾਰੀ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੁਰ ਸੰਗਤੀ ਵਿੱਚ 'ਸ. ਰੇ. ਮ. ਗ., ਰੇ. ਸ.' ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਮੱਧਮਾ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ 'ਪ. ਧ. ਸ ਇਹ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰਾਗ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਰੀਲੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

 ਫ਼ਿਲਮੀ ਗੀਤ 

 ਭਾਸ਼ਾਃ ਤਮਿਲ 
ਗੀਤ.ਫ਼ਿਲਮਸੰਗੀਤਕਾਰਗਾਇਕਵਾਦਾ ਮਲਾਰੇਅੰਬਿਕਾਪਤੀ (1957 ਫ਼ਿਲਮ) ਜੀ. ਰਾਮਨਾਥਨਟੀ. ਐਮ. ਸੁੰਦਰਰਾਜਨ ਪੀ. ਭਾਨੂਮਤੀਯਾਰ ਪੋਈ ਸੋਲੁਵਰਹਰੀਚੰਦਰ (1968 ਫ਼ਿਲਮ) ਕੇ. ਵੀ. ਮਹਾਦੇਵਨਟੀ. ਐਮ. ਸੁੰਦਰਰਾਜਨਕਨਵੂ ਕੰਡੇਨ ਨਾਨਸ਼ਿਵਗੰਗਾਈ ਸੀਮਾਈਵਿਸ਼ਵਨਾਥਨ-ਰਾਮਮੂਰਤੀਟੀ. ਐਮ. ਸੁੰਦਰਰਾਜਨਪੋਗੈਥ ਪੋਗੈਥ ਐਨ ਕਨਾਵਾਵੀਰਪਾਂਡੀਆ ਕੱਟਾਬੋਮਨ (ਫ਼ਿਲਮ) ਜੀ. ਰਾਮਨਾਥਨਏ. ਜੀ. ਰਤਨਾਮਾਲਾਕੰਨੂਕੁਲ ਪੋਥੀਵਾਈਪਨਤਿਰੂਮਾਨਮ ਏਨਮ ਨਿਕਾਹਗਿਬਰਨਚਾਰੁਲਤਾ ਮਨੀ, ਸਾਧਨਾ ਸਰਗਮ, ਵਿਜੈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਡਾ. ਆਰ. ਗਣੇਸ਼

 ਹਵਾਲੇ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਗ