ਸੰਗੀਤਾ ਰਤਨਾਕਰਾ

ਸੰਗੀਤ-ਰਤਨਾਕਰ (ਆਈ. ਏ. ਐੱਸ. ਟੀ.: ਸੰਗੀਤ ਰਤਨਾਕਰ) ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ "ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ", ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਰੰਗਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਕਿ  ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੋਵੇਂ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪਾਠ ਮੰਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੇਖਕ ਯਾਦਵ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸਿਮਹਾਨਾ (r 1210-1247) ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇਵਗਿਰੀ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰਾ ਸੀ।S.S. Sastri (1943), Sangitaratnakara of Sarngadeva, Adyar Library Press, , pages v-x

ਪਾਠ ਨੂੰ ਸੱਤ ਅਧਿਆਇਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਛੇ ਅਧਿਆਇ, ਸਵਰਾਧਿਆਏ', ਰਾਗਵੀਕਾਧਿਆਏ, ਪ੍ਰਕਿਰਨਾਕਾਧਿਆਏ ,ਪ੍ਅਰਬੰਧਧਿਆਏ, ਤਾਲਾਧਿਆਏ ਅਤੇ ਵਾਦਿਆਧਿਆਏ  ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਆਖਰੀ ਅਧਿਆਇ ਨਰਤਨਾਧਿਆਏ ਨਾਚ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਮੱਧਕਾਲੀ ਯੁੱਗ ਦਾ ਪਾਠ ਸੰਗੀਤ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਬਣਤਰ, ਤਕਨੀਕ ਅਤੇ ਤਰਕ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸੰਪੂਰਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਭਾਰਤੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜੋ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਬਚਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਗਾਂ (ਅਧਿਆਇ 2) ਅਤੇ ਤਾਲਾਂ (ਅਧਿਪਤ੍ਰ 5) ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਪਾਠ ਹੈ।S.S. Sastri (1943), Sangitaratnakara of Sarngadeva, Adyar Library Press, 

ਇਹ ਪਾਠ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮੱਧਕਾਲੀ ਸੰਗੀਤ ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਆਪਕ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਹੈ। ਇਸ ਪਾਠ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨਾਚ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪਾਠ ਉੱਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੰਹਭੂਪਾਲਾ ਦਾ ਸੰਗੀਤਸੁਧਾਕਰਾ (ਸੀ. ) ਅਤੇ ਕਾਲਿਨਾਥ ਦਾ ਕਲਾਨਿਧੀ (ਸੀ.1430) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

 ਲੇਖਕ 
ਸੰਗੀਤਰਤਨਾਕਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਰੰਗਦੇਵ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਰਂਗਦੇਵ ਜਾਂ ਸ਼ਾਰੰਗਦੇਵ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸ਼ਾਰੰਗਦੇਵ ਦਾ ਜਨਮ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਪਰਵਾਸ ਕਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਐਲੋਰਾ ਗੁਫਾਵਾਂ (ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ) ਦੇ ਨੇੜੇ  ਦੱਖਣ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਸਾਰੰਗਦੇਵ ਨੇ ਯਾਦਵ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸਿਮਹਾਨਾ (r 1210-1247) ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨਾਲ ਇੱਕ ਲੇਖਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।

 ਸਮੱਗਰੀ 

ਇਹ ਪਾਠ ਸੰਗੀਤ (ਆਈ. ਏ. ਐੱਸ. ਟੀ.: ਸੰਗੀਤਾ) ਜਾਂ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਲਾ ਪਰੰਪਰਾ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਪਾਠ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਲਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੀਤ (ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਰੂਪ, ਗੀਤ ਵਾਦਿਆ (ਸਾਜ਼ ਸੰਗੀਤ) ਅਤੇ ਨਰਤਾ (ਨਾਚ, ਅੰਦੋਲਨ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

13ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸੰਗੀਤ-ਰਤਨਾਕਰ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈਃ ਮਾਰਗੀ-ਸੰਗੀਤਾ ਅਤੇ ਦੇਸੀ-ਸੰਗੀਤ। ਮਾਰਗੀ ਨਾਟਯ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਦੁਆਰਾ ਸਿਖਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਕਲਾਸੀਕਲ ਤਕਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਸੀ ਸੰਗੀਤਾ ਉਹਨਾਂ ਖੇਤਰੀ ਸੁਧਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਲਾਵਾਂ ਲਈ ਕਲਾਸੀਕਲ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।

ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਅਧਿਆਇ ਹਨਃ 

 ਸਵਰਾਗਤਧਿਆਏ (ਧੁਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ) 
 ਰਾਗਵਿਵੇਕਧਿਆਏ (ਰਾਗ) 
 ਪ੍ਰਕਿਰਨਾਕਾਧਿਆਏ (ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ) 
 ਪ੍ਰਬੰਧਧਿਆਏ (ਰਚਨਾਵਾਂ, ਕਾਵਿਕ ਮੀਟਰ) 
 ਤਾਲਾਧਿਆਏ (ਤਾਲ) 
 ਵਾਦਿਆਧਿਆਏ (ਸੰਗੀਤਕ ਸਾਜ਼) 
 ਨਰਤਨਾਧਿਆ (ਨਾਚ) 

ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਭਾਗ ਹਨ। ਇਹ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵਤਾ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਛੰਦਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ "ਆਵਾਜ਼ ਦਾ ਅਵਤਾਰ, ਸਮੁੱਚੇ ਸੰਸਾਰ ਦੁਆਰਾ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ" ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈਃ  ਲੇਖਕ ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪੁਰਖਿਆਂ, ਫਿਰ ਭਾਰਤ, ਮਾਤੰਗਾ, ਦੱਤੀਲਾ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਸੰਗੀਤ ਜਾਂ ਨਾਚ ਦਾ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਸਰੰਗਦੇਵ ਆਪਣੇ ਅਲੰਕਾਰਿਕ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਸਾਮਵੇਦ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਭਾਗ ਤਿੰਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਅਕਸਰ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।Sarngadeva, Translated by Ravindra K Shringy (1978), Saṅgīta-Ratnākara of Śārṅgadeva: Sanskrit Text and English Translation with Comments and Notes. Vol. 1, Ed: Sharma Prem Lata, Motilal Banarsidass, , pages iii-viii, 1-14, 40, 51, 62, 79

ਭਾਗ 1 ਦੇ ਸਾਰੰਗਦੇਵ ਦੀਆਂ ਆਇਤਾਂ 27-30 ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੀਤ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ, ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਦੇ ਰੋਣ ਵਿੱਚ, ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਧੜਕਣ ਵਿੱੱਚ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਨਬਜ਼ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਕਸ਼ ਦੇ ਹਰ ਮਨੁੱਖੀ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਹੈ।Sarngadeva, Translated by Ravindra K Shringy (1978), Saṅgīta-Ratnākara of Śārṅgadeva: Sanskrit Text and English Translation with Comments and Notes. Vol. 1, Ed: Sharma Prem Lata, Motilal Banarsidass, ISBN 9788121505086, pages iii-viii, 1-14, 40, 51, 62, 79 ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਭਾਗ 3 ਤੋਂ 8 ਵਿੱਚ ਨਾਦ (ਸਾਊਂਡ ਸਵਰਾ) (ਟੋਨ ਸ਼ਰੂਤੀ (ਮਾਈਕ੍ਰੋਇੰਟਰਵਲ) ਗ੍ਰਾਮ (ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੇਲਜ਼) ਮੂਰਛਾ (ਡੈਰੀਵੇਟਿਵ ਸਕੇਲਜ਼) ਵਰਣ (ਕਲਰ) ਜਾਤੀ (ਮਾਡਮੋਲ) ਅਲੰਕਾਰ (ਐਮਬੈਲੀਸ਼ਮੈਂਟ) ਗੀਤ (ਸਿੰਗਿੰਗ ਸਟਾਈਲਜ਼) ਮੀਟਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸੰਗੀਤਕ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।Howard, Wayne; Shringy, R. K. (1983). "Sangita-Ratnakara of Sarngadeva: Sanskrit Text and English Translation with Comments and Notes. Vol. 1: Treatment of Svara". The Journal of Asian Studies. 42 (4). Cambridge University Press: 1003–1004. doi:10.2307/2054840. JSTOR 2054840. S2CID 171023214.

ਸ਼ੁੱਧ (ਮੂਲ ਸਵਰ) ਸਾਮਵੇਦ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
+ਸਵਰਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰੁਤਿ ਸਵਾਰ (ਲੰਮੇ) ਸ਼ਡਜਰਿਸ਼ਭਗੰਧਾਰ ਮੱਧਯਮ ਪੰਚਮਧੈਵਤ ਨਿਸ਼ਾਦ ਸਵਾਰਾ (ਛੋਟਾ) ਸਾ (ਸ) ਰੀ (ਰੀ) ਗਾ (ਗਾ) ਮਾ  ਪਾ  ਧ  ਨੀ ਸੰਗੀਤ ਰਤਨਾਕਰ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੁਤਿ ਤੀਵ੍ਰ, ਕੁਮੁਦਵੰਤੀ,
ਮੰਡਾ,ਚੰਡੋਵਤੀਦਯਾਵਤੀ, ਰੰਜਨੀ, ਰਕਤਿਕਾਰੁਦਰੀ, ਕਰੋਧੀਵਜਰਿਕਾ, ਪ੍ਰਸਾਰਿਨੀ, ਪ੍ਰੀਤੀ, ਮਰਜਨੀਕਸ਼ਿਤੀ, ਰਕਤਾ, ਸੰਦੀਪਿਨੀ, ਅਲਾਪਿਨੀਮਦੰਤੀ, ਰੋਹਿਨੀ, ਰਮਯਿਆਉਗ੍ਰ, ਕਸ਼ੋਬਿਨੀ
ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਾਠ ਅਧਿਆਇ 2 ਵਿੱਚ 253 ਰਾਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਧਿਆਇ 5 ਸਾਰੇ ਕਲਾਸੀਕਲ (ਮਾਰਗਾ) ਅਤੇ 120 ਖੇਤਰੀ ਤਾਲਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ 3 ਵੈਦਿਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਸੰਖੇਪ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੈਦਿਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਲਈ ਸਿਫਾਰਸ਼ਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਥੀਏਟਰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ, ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਬਨਾਵਟ ਅਤੇ ਸਜਾਵਟ, ਸਾਜ਼ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਗਾਇਕਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਮਿਆਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕ ਥੀਮ ਉੱਤੇ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਢੰਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਛੇਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੰਗ ਦੇਵ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰਾਂ ਦਾ ਚਾਰ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕ ਯੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈਃ ਕੋਰਡੋਫੋਨ, ਏਅਰੋਫੋਨ, ਮੈਮਬਰਾਨੋਫੋਨ ਅਤੇ ਇਡੀਓਫੋਨ। ਉਹ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਭੌਤਿਕ ਵਰਣਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਜਾਉਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਸੰਗੀਤ ਸਾਜ਼ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਾਠ ਦੇ 7ਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕਥਕ ਸਮੇਤ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਨਾਚ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਸੰਖੇਪ ਵੇਰਵਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਨਾਚ ਅਧਿਆਇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ, ਮੁਦਰਾ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਚੁੱਪ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾ ਹੈ, ਰਸ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਨੌਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਡਾਂਸਰ ਦੀਆਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਹਰਕਤਾਂ ਦੀ ਕਲਾ।

ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਪੀਟਰ ਫਲੇਚਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੰਗੀਤ-ਰਤਨਾਕਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ "ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਯੋਗ ਕਲਾਕਾਰ ਬਣਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਇਹ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣੇਗਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਅਤੇ ਨਾਪਸੰਦਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ, ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ"। ਸੰਗੀਤ ਬਾਰੇ ਸਾਰੰਗਦੇਵ ਦੇ ਵਿਚਾਰ, ਫਲੇਚਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਵਿੱਚ ਅਣ-ਲਗਾਵ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

 ਮਹੱਤਵ 
ਸੰਗੀਤਰਤਨਾਕਰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਇਸ ਉੱਤੇ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਦਰਭ ਪਾਠ ਵਜੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਭਾਸਿਆ ਨਾਮਕ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਪਾਠ ਉੱਤੇ ਕਈ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਹਨ ਸਿੰਬਭੂਪਾਲਾ ਦੇ ਸੰਗੀਤਸੁਧਾਖਰ ਅਤੇ ਕਾਲਿਨਾਥ ਦੇ ਕਲਾਨਿਧੀ। ਸੰਗੀਤਰਤਨਾਕਰ ਨੇ ਨਾਟਿਆਸ਼ਾਸਤਰ, ਦੱਤੀਲਮ, ਭੱਡਿਸ਼ੀ, ਸਰਸਵਤੀ-ਹਦਿਆਲਾੰਕਰਾ-ਹਾਰਾ, ਨੱਤਿਆਸ਼ਾਸ਼ਾਸਤਰ ਉੱਤੇ ਅਭਿਨਵਗੁਪਤ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ, ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਪਿਛਲੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।Sarngadeva, Translated by Ravindra K Shringy (1978), Saṅgīta-Ratnākara of Śārṅgadeva: Sanskrit Text and English Translation with Comments and Notes. Vol. 1, Ed: Sharma Prem Lata, Motilal Banarsidass, ISBN 9788121505086, pages iii-viii, 1-14, 40, 51, 62, 79 ਸਾਰੰਗਦੇਵ ਨੇ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮੱਧਕਾਲੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਵਿਸਤਾਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲਸਿਆ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ। ਇਹ ਪਾਠ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ, ਮੱਧਕਾਲੀ ਅਤੇ 13 ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਉਪਯੋਗੀ ਪੁਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

 ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ 

 ਭਾਰਤ ਦਾ ਨਾਚ
 ਹਿੰਦੂ ਗ੍ਰੰਥ
 ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਨਾਚ
 ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ
 ਸੰਗੀਤਾ ਮਕਰੰਧਾ
 ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਗੀਤ

 ਹਵਾਲੇ 

 ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 


ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ