ਚੰਦਰਮਣੀ ਸਿੰਘ

ਚੰਦਰਮਣੀ ਸਿੰਘ (5 ਅਪ੍ਰੈਲ 1940-15 ਮਈ 2022) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਮਾਹਰ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਜੈਪੁਰ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਆਰਕਾਈਵਿਸਟ ਸੀ। ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਚੰਦਰਮਣੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰਾਂ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਉੱਤੇ ਕਈ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਅਤੇ ਲੇਖਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜੈਪੁਰ ਰਾਜ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਕਲਾ ਖਜ਼ਾਨੇ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਲਾਃ ਲੋਕ-ਰੰਗ, ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਮਾਰਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਹ ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਸਵਾਈ ਮਾਨ ਸਿੰਘ II ਸਿਟੀ ਪੈਲੇਸ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਅਤੇ ਜਵਾਹਰ ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਜੈਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ, ਜੈਪੁਰ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਲਈ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਲੰਬੀ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 2022 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

 ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ 
ਚੰਦਰਮਣੀ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 5 ਅਪ੍ਰੈਲ 1940 ਨੂੰ ਬਨਾਰਸ (ਹੁਣ ਵਾਰਾਣਸੀ) ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਵਿੱਚ ਐਮ. ਏ. ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਪਾ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਸੀਨੀਅਰ ਡਿਪਲੋਮਾ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਹੀ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਮਿਸ਼ੀਗਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।NYOOOZ. "Historian Chandramani Singh dies after prolonged illness | Jaipur NYOOOZ". NYOOOZ. Retrieved 14 April 2023.

ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਬਨਾਰਸ ਦੇ ਫਾਈਨ ਆਰਟਸ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸੀ। ਪਰ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਵਿਧਵਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਪਣਾ ਕਰੀਅਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਲਈ ਡਰਾਇੰਗ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਈ। ਕਲਾ ਅਤੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ, ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੋਜ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ।

 ਕੈਰੀਅਰ 
ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਕਲਾ ਭਵਨ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਪਰ ਲਗਭਗ 50 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ, ਉਸ ਨੇ ਜੈਪੁਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕਾਰਜ ਖੇਤਰ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਸਿਟੀ ਪੈਲੇਸ ਅਤੇ ਜਵਾਹਰ ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ ਵਿਖੇ ਸਵਾਈ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਟਰੱਸਟ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਰਹੀ। ਉਹ ਅਪ੍ਰੈਲ 1973 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਵਾਈ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿੱਚ ਰਜਿਸਟਰਾਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕੁਝ ਸਾਲ ਜੈਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ 1990 ਤੋਂ 2002 ਤੱਕ ਜਵਾਹਰ ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ ਨਾਲ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਭਾਰਤੀ ਅਕੈਡਮੀ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜੀ ਰਹੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਿੰਘ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਰਵੇਖਣ ਲਈ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲਈ ਟੈਗੋਰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕਾਲਰ ਵੀ ਸਨ। ਉਹ ਇੰਟੈਕ, ਜੈਪੁਰ ਚੈਪਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕਮੇਟੀ ਵਿੱਚ ਸੀ।

 ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ 
ਉਸਨੇ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਸਿਟੀ ਪੈਲੇਸ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ, ਜੈਪੁਰ ਦੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਅਤੇ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਟੈਕਸਟਾਈਲ ਅਤੇ ਖਰੜੇ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਨੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਮੁੱਲ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।  ਉਸ ਨੇ ਜੈਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਕਿਲਾ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਰਵੇਖਣ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਮਾਰਕ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਤਬਦੀਲੀ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕਵਾਇਦ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਬਣਾਉਣ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਹਾਲੀ ਦੇ ਕੰਮ ਕੀਤੇ।CHANDRAMANI SINGH | Journey of a famous Art Historian | PEP TALK WITH RAHUL SOOD - 9, retrieved 14 April 2023 ਜਵਾਹਰ ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ ਵਿਖੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਨੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ, ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸਮਾਰਕਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਕਈ ਕਲਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ।

 ਹਵਾਲੇ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2022
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1940
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ