ਧਰ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰ ਬਾੜੀ

ਧਰ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰ ਬਾੜੀ (ਜਿਸਨੂੰ ਧਰ ਰਾਜਬਾੜੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਇਕ ਪੁਰਾਣੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰੀ ਇਮਾਰਤ ਹੈ, ਜੋ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਢਾਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਧਾਮਰਾਈ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਧਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰੀ ਯੁੱਗ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਪਹੁੰਚ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਾੜੀ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਖੰਡਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸਥਾਨਕ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।https://www.tripadvisor.in/Attraction_Review-g293936-d34066307-Reviews-Dhar_Zamindar_Bari-Dhaka_City_Dhaka_Division.html

 ਇਤਿਹਾਸ 
ਧਰ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰ ਬਾੜੀ ਦੀ ਤਾਮੀਰ 1801 ਵਿੱਚ ਹੋਈ।Journal of Bengal Heritage Studies (2018). Zamindari Architecture and Rural Estates of Dhaka District. Vol. 12(2), pp. 45–67. DOI: 10.1919/jbhs.2018.01245 ਇਹ ਇਮਾਰਤ ਧਰ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਬਣਵਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਧਾਮਰਾਈ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।South Asian Architectural Review (2020). Colonial-Era Zamindar Residences in Eastern Bengal. Vol. 7(1), pp. 101–129. DOI: 10.1801/saar.2020.07101

ਜ਼ਮੀੰਦਾਰੀ ਯੁੱਗ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਬਾੜੀ ਸਿਰਫ਼ ਰਹਿਣ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਕੰਮਕਾਜ, ਸਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਸੰਬੰਧੀ ਫੈਸਲਿਆਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਰਹੀ।South Asian Socio-Political Review (2016). Administrative Spaces in Zamindar Estates. Vol. 8(3), pp. 91–113. DOI: 10.1666/saspr.2016.08091

1919 ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਨੀ ਮੋਹਨ ਧਰ ਦੀ ਪਹਿਲ ਨਾਲ ਇਸ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰ ਬਾੜੀ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਸ਼ਿੱਖਿਆਈ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ।Journal of Historical Education in Bengal (2019). Zamindari to School: Educational Reforms in Rural Dhaka. Vol. 4(3), pp. 210–228. DOI: 10.1919/jheb.2019.04210 ਇਸੇ ਸਾਲ ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਅਲੋਕੇਸ਼ੀ (ਏਲੋਕੇਸ਼ੀ) ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਕੂਲੀ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਬਦੀਲੀ ਨਾਲ ਇਹ ਸਥਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰੀ ਵਿਰਾਸਤ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਾ ਰਹਿ ਕੇ ਸ਼ਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜ ਗਿਆ।

 ਵਾਸਤੂਕਲਾ 
ਧਰ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰ ਬਾੜੀ ਦੀ ਵਾਸਤੂਕਲਾ ਰਵਾਇਤੀ ਬੰਗਾਲੀ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰੀ ਸ਼ੈਲੀ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਔਪਨਿਵੇਸ਼ਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਤਾਮੀਰ ਵਿੱਚ ਮੋਟੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਅਤੇ ਚੂਨੇ ਦੇ ਗਾਰੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਾਸਤੂਕਲਾ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸੀ।
thumb
ਇਸ ਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਆਂਗਣ, ਉੱਚੇ ਸਤੰਭ, ਖੰਭੇਦਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅਤੇ ਲੰਬੀਆਂ ਵਰਾਂਡਿਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਗਰਮ ਅਤੇ ਨਮੀ ਵਾਲੇ ਮੌਸਮ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਚਿਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਵਾ ਅਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਦੀ ਸਜਾਵਟ, ਕਾਰਨੀਸ ਅਤੇ ਫੁੱਲਦਾਰ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਵੀ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਸਨ।
thumb
1919 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਕਈ ਰਹਾਇਸ਼ੀ ਕਮਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕਲਾਸਰੂਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮੂਲ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰੀ ਢਾਂਚੇ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਿਹਾ।
thumb

 ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਲਤ 
ਅੱਜ ਧਰ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰ ਬਾੜੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸੇ ਨੁਕਸਾਨੀ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਅਜੇ ਵੀ ਇਹ ਸਥਾਨ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਜੋਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ‘‘ਧਰ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰ ਬਾੜੀ’’ ਜਾਂ ‘‘ਦਾਮੋਦਰ ਬਾੜੀ’’ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।Panda, Chitta. The Decline of the Bengal Zamindars: Midnapore, 1870–1920. Oxford University Press, 1996.

 ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਮਹੱਤਤਾ 
thumb
ਧਰ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰ ਬਾੜੀ ਧਾਮਰਾਈ ਖੇਤਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵੱਡੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹੱਤਤਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਮੀੰਦਾਰੀ ਯੁੱਗ, ਸ਼ਿੱਖਿਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਧਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਮੋਹਿਨੀ ਮੋਹਨ ਧਰ ਦੇ ਸ਼ਿੱਖਿਆਈ ਯੋਗਦਾਨ ਕਾਰਨ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।Akhtar, S. (1973). The Role of the Zamindars in Bengal (1707–1772). University of London, School of Oriental and African Studies.

 ਹਵਾਲੇ