ਰੋਹਤਾਸ ਦੀ ਲੜਾਈ

ਰੋਹਤਾਸ ਦੀ ਲੜਾਈ (ਪਸ਼ਤੋ; ده روهتاس جګړه) ਦਸੰਬਰ 1779 ਵਿੱਚ ਤਿਮੂਰ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰ੍ਰਾਨੀ ਅਤੇ ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਈ। ਤਿਮੂਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਕਈ ਯਤਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1775 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਫੈਜ਼ੁੱਲਾਹ ਖਾਨ ਵੱਲੋਂ ਬਗਾਵਤ ਹੋਈ। ਫੈਜ਼ੁੱਲਾਹ ਖਾਨ ਨੇ ਤਿਮੂਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਰਚੀ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1779 ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤਿਮੂਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਮੁਲਤਾਨ ਜਿੱਤਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।

 ਪਿਛੋਕੜ 
ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ 1772 ਵਿੱਚ ਮੁਲਤਾਨ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਿਮੂਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਦੁਰ੍ਰਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਗੱਦੀ ਸੰਭਾਲੀ। ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸੂਬੇ ਤਿਮੂਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਹਮਲਾਵਰ ਯੋਜਨਾ ਲਈ ਰੁਕਾਵਟ ਸਾਬਤ ਹੋਏ। ਕਈ ਦੁਰ੍ਰਾਨੀ ਅਧੀਨ ਮੁਖੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਉਸਦੀ ਸਰਬਭੌਮਤਾ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਿੰਧ, ਜਿੱਥੇ ਅਤੇ ਕਲਹੋਰਾ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦੀ ਗ੍ਰਹਿ-ਯੁੱਧੀ ਹਾਲਤ ਕਾਰਨ ਖ਼ਿਰਾਜ਼ ਘੱਟ ਮਿਲਦਾ ਸੀ; ਨਸੀਰ ਖਾਨ ਬਲੋਚ (ਕਲਾਤ ਦਾ ਖਾਨ) ਨੇ ਵੀ ਅਫਗਾਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਅਥਾਰਟੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ; ਅਤੇ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨੇ ਵੀ ਤਿਮੂਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਦਾ ਆਦਰ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਤਿਮੂਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕੂਟਨੀਤੀ ਰਾਹੀਂ ਮੁਲਤਾਨ ਮੁੜ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਹਾਜੀ ਅਲੀ ਖਾਨ ਨੂੰ ਭੰਗੀ ਮੁਖੀਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਪਰ ਹਾਜੀ ਅਲੀ ਖਾਨ ਨੇ ਨਰਮੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ। ਭੰਗੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਦਰੱਖ਼ਤ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।

 ਲੜਾਈ 
ਆਪਣੇ ਦੂਤ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਤਿਮੂਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ 18,000 ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਜ਼ੰਗੀ ਖਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਭੇਜੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਯੂਸਫ਼ਜ਼ਈ, ਦੁਰ੍ਰਾਨੀ, ਮੁਗਲ ਅਤੇ ਕਿਜ਼ਿਲਬਾਸ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਰਸਤੇ ਰਾਹੀਂ ਅਚਾਨਕ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਸਨ। ਜ਼ੰਗੀ ਖਾਨ ਸਿੱਖ ਛਾਵਣੀਆਂ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 25 ਕਿਮੀ ਦੂਰ ਰੁਕਿਆ ਅਤੇ ਗੁਪਤਤਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸਖ਼ਤ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤੇ। ਤਿਮੂਰ ਸ਼ਾਹ 5,000 ਯੂਸਫ਼ਜ਼ਈ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਪਹਿਲਾਂ ਅਚਾਨਕ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਅਣਤਿਆਰ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਝੱਲਣਾ ਪਿਆ। 30,000 ਸਿੱਖ ਮਾਰੇ ਗਏ, 5,000 ਝੇਲਮ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ, 23,000 ਪਿੱਛੇ ਹਟਦੇ ਹੋਏ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ 2,000 ਦੂਜੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹੇ।

 ਪਰਿਣਾਮ 
ਇਸ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਿਮੂਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਫਰਵਰੀ 1780 ਵਿੱਚ ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਘੇਰਾਵ ਕਰਕੇ ਗੱਲਬਾਤ ਰਾਹੀਂ ਉਸਨੂੰ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਮੁਜ਼ਫ਼ਰ ਖਾਨ ਨੂੰ ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਨਾਜ਼ਿਮ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਬਦੁਲ ਕਰੀਮ ਖਾਨ ਬਾਬਰ ਨੂੰ ਨਾਇਬ ਬਣਾਇਆ। ਮੁਲਤਾਨ 1818 ਤੱਕ ਅਫਗਾਨ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ ਰਿਹਾ, ਜਦੋਂ ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ।

 ਹਵਾਲੇ