ਰਾਮ ਰਾਏ

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣਾ 
ਸਮੂਗੜ੍ਹ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਭੱਜ ਰਹੇ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਦਰਬਾਰ (ਕਚਹਿਰੀ) ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਉਸਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਅਤੇ ਪਨਾਹ ਕਿਉਂ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦੌਰਾਨ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਇੱਕ ਆਇਤ "ਇਸਲਾਮ ਵਿਰੋਧੀ" ਸੀ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਆਇਤ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੰਦਰਭ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ। ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਦੁਆਰਾ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਦੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਤੋਂ ਛੇਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਸਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ 6 ਅਕਤੂਬਰ 1661 ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ, ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਗੁਰਗੱਦੀ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਅਸਫਲ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਜੋ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਬੰਧਕ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਮੀਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਗੁਰਗੱਦੀ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਮਿਲੇਗੀ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਮਵਰ ਮੁਖੀ ਨੂੰ ਹੇਰਾਫੇਰੀ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਬਣਾ ਸਕੇ। ਉਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਪਸੰਦੀਦਾ ਬਣ ਗਿਆ, ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਲਈ ਚਮਤਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਉਸਦੀ ਇੱਛਾ ਕਾਰਨ। 

 ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ 
ਰਾਮ ਰਾਏ ਦੇ ਭਰਾ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਦਸ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਠਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸੀ। ਉਦਾਸੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਮ ਰਾਏ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ, ਹਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ। ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਦਾਸੀ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਉਸਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਅਸਥੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰਿਦੁਆਰ ਵਿੱਚ ਜਲ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕੀਤਾ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਦਾਸੀ ਪਰੰਪਰਾ ਇਹ ਵੀ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਤਾਂ ਰਾਮ ਰਾਏ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸਨ ਅਤੇ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਹੋਏ ਸਰੀਰ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਗੁਰਗੱਦੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਰਾਮ ਰਾਏ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਵਿਚਕਾਰ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਭੇਜਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ ਰਾਏ 1675 ਵਿੱਚ ਗੜ੍ਹਵਾਲ ਦੇ ਰਾਜਾ ਫਤਿਹ ਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਨ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਪਿੰਡ ਦਿੱਤੇ। ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਆਪਣਾ ਡੇਰਾ (ਛਾਉਣੀ) ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ। ਰਾਮ ਰਾਏ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਿਹਾ, ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਪਾਉਂਟਾ ਵਿਖੇ ਮਿਲਣ ਲਈ ਬੁਲਾਏ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ।

 ਮਾਫ਼ੀ 
ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ 'ਤੇ ਪਛਤਾਵਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ 1685 ਵਿੱਚ ਸਿਰਮੌਰ ਰਿਆਸਤ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ 10ਵੇਂ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੋਈ ਵੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਮੀਟਿੰਗ ਸਾਪੇਖਿਕ ਗੁਪਤਤਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ ਰਾਏ ਦੇ ਮਸੰਦ ਰਾਮ ਰਾਏ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੰਭਾਵੀ ਸੁਲ੍ਹਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਅਤੇ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚਕਾਰ ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਹੋਈ ਸੀ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ ਮਤਭੇਦਾਂ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਣ ਲਈ ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਕਿਸ਼ਤੀ 'ਤੇ ਮਿਲੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਨੇ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪਿਛਲੇ ਅਪਰਾਧਾਂ ਲਈ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਪੰਥ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਵਾਰਸ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ।

 ਵਿਆਹ 

ਉਸ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ, ਰਾਜ ਕੌਰ (ਮੌ. 1698), ਮਲੂਕੀ (ਮੌ. 1701), ਪੰਜਾਬ ਕੌਰ (ਮੌ. 1742), ਅਤੇ ਲਾਲ ਕੌਰ (ਮੌ. 1698)। ਉਸ ਦੀਆਂ ਚਾਰੋਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਮਾਧਾਂ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ।
 ਮੌਤ 
ਇਤਿਹਾਸਕ ਬਿਰਤਾਂਤ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਸ਼ਹੀਦ ਬਿਲਾਸ, ਰਾਮ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਮਸੰਦ ਉੱਤੇ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਨੇ ਹੋਰ ਮਸੰਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਸਤੰਬਰ 1687 ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਲੋਕੇਸ਼ ਓਹਰੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਮ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ 1689 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਕਤਲ ਦਾ ਮਕਸਦ ਉਸਦੀ ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਜਾਇਦਾਦ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨਾ ਸੀ।

ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਕੌਰ ਨੂੰ ਡੇਰੇ ਦਾ ਕੰਮਕਾਜ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਦਖਲ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਮ ਰਾਏ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਵਿਧਵਾ, ਪੰਜਾਬ ਕੌਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਹੰਤ ਔਦ ਦਾਸ ਜਾਂ ਹਰ ਪ੍ਰਸਾਦ, ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਮੁਖੀ ਵਜੋਂ ਕਾਰਜ ਸੰਭਾਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਸਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਮਦਦ ਰਾਮ ਰਾਏ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਪੰਜਾਬ ਕੌਰ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਾਮਰਾਈਆ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਗਿਆ।

ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਰਾਮ ਰਾਏ ਲਈ ਇੱਕ ਮਕਬਰਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਾਰੀਗਰ ਭੇਜੇ। ਪੰਜਾਬ ਕੌਰ ਨੇ ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਕਾਰਜ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ 1707 ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ ਫੁੱਲਦਾਰ ਨਮੂਨੇ ਅਤੇ ਕੈਲੀਗ੍ਰਾਫੀ ਦੀਆਂ ਮੁਗ਼ਲ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀਆਂ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

 ਨੋਟਸ 

ਹਵਾਲੇ

ਗ੍ਰੰਥ ਸੂਚੀ

ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ
Guru Ram Rai Darbar Sahib − History