ਹੋਲਿਕਾ

ਹੋਲਿਕਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿਮਹਿਕਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਸੂਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਸੁਰ-ਰਾਜਿਆਂ ਹਿਰਨਕਸ਼ਪੂ ਅਤੇ ਹਿਰਨਆਕਸ਼ ਦੀ ਭੈਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦੀ ਚਾਚੇ ਦੀ ਧੀ ਹੈ।

ਹੋਲਿਕਾ ਦਹਨ (ਹੋਲਿਕਾ ਦਾ ਬਲਣਾ) ਦੀ ਕਥਾ ਪਾਪ ਉੱਤੇ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਰੰਗਾਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਲੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਅੱਗ ਬਾਲ ਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਰਗ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

 ਕਥਾ 
ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਹਿਰਨਕਸ਼ਪੂ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਾ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਮਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਉਸ ਨੇ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਲੋਡ਼ੀਂਦੇ ਤਪ ਕੀਤੇ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੁਆਰਾ ਵਰਦਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹਿਰਨਕਸ਼ਪੂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ: ਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਾਣੀ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਨਹੀਂ ਮਰੇਗਾ, ਉਹ ਅੰਦਰ ਜਾਂ ਬਾਹਰ, ਦਿਨ ਜਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ, ਧਰਤੀ ਜਾਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਜਾਂ ਅਸੁਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕੇਗਾ। ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਹਿਰਨਕਸ਼ਪੂ ਨੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਗੱਦੀ ਸੰਭਾਲਦਿਆਂ ਤਿੰਨ ਸੰਸਾਰ ਜਿੱਤ ਲਏ। ਉਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਸਰਬ-ਉੱਚਤਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਨੇ ਇੱਕ ਵੈਸ਼ਨਵ ਨੂੰ ਪਾ ਲਿਆ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਦੇਵਤਾ ਵਜੋਂ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।

ਇਸ ਨਾਲ ਹਿਰਨਕਸ਼ਪੂ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦੀ ਜਾਨ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਕ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੌਰਾਨ, ਰਾਜਾ ਹਿਰਨਕਸ਼ਪੂ ਦੀ ਭੈਣ, ਹੋਲਿਕਾ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਮਦਦ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਹੋਲਿਕਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਰਦਾਨ ਮਿਲਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਭੂਆ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਬਲਦੀ ਹੋਈ ਚਿਤਾ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਹੋਲਿਕਾ ਉਸ ਨੂੰ ਗੋਦੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਕੇ ਚਿੰਤਾ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਈ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਬਚ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਹੋਲਿਕਾ ਸੜ ਗਈ।

ਇਸ ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾ ਦੇ ਇੱਕ ਪਰਿਵਰਤਨ ਵਿੱਚ, ਹਿਰਨਕਸ਼ਪੂ ਨੇ ਹੋਲਿਕਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਕਾਫ਼ ਜਾਂ ਅਗਨੀਰੋਧਕ ਕੱਪਡ਼ਾ ਪਹਿਨਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ  ਸੜ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਹੋਲਿਕਾ ਨੂੰ ਚਿਤਾ ਦੇ ਉੱਪਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਅੱਗ ਭੜਕੀ, ਕੱਪੜਾ ਹੋਲਿਕਾ ਤੋਂ ਉੱਡ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ’ਤੇ ਜਾ ਡਿੱਗਾ। ਹੋਲਿਕਾ ਸਡ਼ ਕੇ ਮਰ ਗਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।Constance Jones, Holi, in J Gordon Melton (Editor), Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays Festivals Solemn Observances and Spiritual Commemorations, 

ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨਰਸਿਮਹਾ (ਅੱਧਾ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਅੱਧਾ ਸ਼ੇਰ ਅਵਤਾਰ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, (ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਸੀ) ਉਸ ਵੇਲੇ ਨਾ ਦਿਨ ਅਤੇ ਨਾ ਰਾਤ ਸੀ। ਉਹ ਹਿਰਨਕਸ਼ਪੂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਲੈ ਗਿਆ (ਨਾ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਬਾਹਰ) ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ (ਨਾ ਜ਼ਮੀਨ, ਪਾਣੀ, ਨਾ ਹਵਾ ਵਿੱਚ) ਅਤੇ ਫਿਰ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੰਜੇ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ (ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਹਥਿਆਰ)। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿਰਨਕਸ਼ਪੂ ਦਾ ਵਿਆਪਕ ਵਰਦਾਨ ਹੁਣ ਲਾਭਦਾਇਕ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿਰਨਕਸ਼ਪੂ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।Kumar, V. (Ed.). (2004), 108 Names of Vishnu. Sterling Publishers Pvt. Ltd., 

 ਹੋਲਿਕਾ ਦਹਿਨ 
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੰਦੂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਹੋਲਿਕਾ ਦਹਿਨ ’ਤੇ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਹੋਲਿਕਾ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਥਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹੋਲੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਰਾਤ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਚਿਤਾ ਸਾਡ਼ੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਿਤੀ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਮ ਦਹਿਨਮ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਾਮਦੇਵ ਨੂੰ ਸਾਡ਼ ਕੇ ਸੁਆਹ ਕਰਨ ਦੀ ਮਿਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

 ਹਵਾਲੇ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੂਚੀਆਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਤਿਉਹਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਤਿਉਹਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਤਿਉਹਾਰ