ਕਠਪੁਤਲੀ

ਕਠਪੁਤਲੀ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: Kathputli) ਇੱਕ ਧਾਗੇ ਵਾਲੀਆਂ ਕਠਪੁਤਲੀਆਂ ਦਾ ਥੀਏਟਰ ਹੈ ਜੋ ਰਾਜਸਥਾਨ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਕਠਪੁਤਲੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰੂਪ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਟਰਿੰਗ ਮੈਰੀਓਨੇਟ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਸਟਰਿੰਗ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਕਠਪੁਤਲੀ ਨੂੰ ਦੂਸਰੀਆਂ ਕਠਪੁਤਲੀਆਂ ਦੇ ਉੱਪਰੋਂ ਲੰਘਾਉਂਦਾ ਹੈ।

"ਪੁਤਲੀ" ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਗੁੱਡੀ। ਕਠਪੁਤਲੀ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਇੱਕ ਕਠਪੁਤਲੀ ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਲੱਕੜ, ਸੂਤੀ ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਧਾਤ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ।

 ਇਤਿਹਾਸ 
ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕਠਪੁਤਲੀ ਕਲਾ ਪਰੰਪਰਾ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਹਵਾਲਾ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਲੋਕ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਗਾਥਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਠਪੁਤਲੀਆਂ, ਜੋ ਕਿ ਡੰਡੇ-ਕਠਪੁਤਲੀਆਂ ਹਨ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਕਠਪੁਤਲੀ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਵਾਇਤੀ ਕਠਪੁਤਲੀ ਦੀ ਕਾਢ ਕੱਢਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣਾਇਆ। ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਕਬੀਲੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇਸ ਕਲਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸਦੀਵੀ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਪਿੰਡ ਦਾ ਮੇਲਾ, ਕੋਈ ਧਾਰਮਿਕ ਤਿਉਹਾਰ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਸਮਾਜਿਕ ਇਕੱਠ ਕਠਪੁਤਲੀਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਤੇ 1500 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਆਦਿਵਾਸੀ ਰਾਜਸਥਾਨ ਭੱਟ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਕਠਪੁਤਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਟਰਿੰਗ ਮੈਰੀਓਨੇਟ ਕਲਾ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਕਠਪੁਤਲੀ ਦੀ ਕਲਾ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘੀ। ਕਠਪੁਤਲੀ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਲੋਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਕਬਾਇਲੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਠਪੁਤਲੀ ਕਲਾ ਮੌਜੂਦਾ ਨਾਗੌਰ ਅਤੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਰਈਸ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੀ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬੁਣਾਈ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ, ਪੇਂਟਿੰਗ ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪਿਛਲੇ 500 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ, ਕਠਪੁਤਲੀ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਤ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸੀ। ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨਗੇ, ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਕਲਾਕਾਰ ਆਪਣੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤਾਂ ਦੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੀ ਉਸਤਤ ਕਰਨਗੇ। ਭੱਟ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੇ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਸੀ।

ਅੱਜ "ਕਠਪੁਤਲੀ" ਕਲਾ ਘੂਮਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। 1960 ਵਿੱਚ ਵਿਜੇਦਾਨ ਦੇਥਾ ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਕੋਠਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਜੋਧਪੁਰ ਵਿੱਚ ਰੂਪਾਇਣ ਸੰਸਥਾਨ ਅਤੇ 1952 ਵਿੱਚ ਦੇਵੀਲਾਲ ਸਮਰ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਕਲਾ ਮੰਡਲ, ਉਦੈਪੁਰ ਵਰਗੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਕਠਪੁਤਲੀ ਦੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਠਪੁਤਲੀ ਥੀਏਟਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਠਪੁਤਲੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵੀ ਹੈ।  ਰਾਜਧਾਨੀ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਦੀਪੁਰ ਡਿਪੂ ਵਿੱਚ ' ਕਠਪੁਤਲੀ ਕਲੋਨੀ ' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਵੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਠਪੁਤਲੀਆਂ, ਜਾਦੂਗਰ, ਐਕਰੋਬੈਟ, ਨ੍ਰਿਤਕ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਘੁੰਮਣ-ਫਿਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸਮੂਹ ਅੱਧੀ ਸਦੀ ਤੋਂ ਵਸੇ ਹੋਏ ਹਨ।

 ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ 
ਇਸ ਰੂਪ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਮੁੱਖ ਕਠਪੁਤਲੀ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਤਿੱਖੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਹਨ ਜੋ ਬਾਂਸ ਦੇ ਕਾਨੇ ਰਾਹੀਂ ਬੋਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਪ੍ਪਟ੍ਰੀ (ਜਿਸਨੂੰ ਕਠਪੁਤਲੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦੀ ਕਲਾ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ ਜਦੋਂ ਭੱਟ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਇਸ ਕਲਾ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਰਾਜ ਦੇ ਕਈ ਸ਼ਾਸਕ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ, ਇਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਲਾ ਬਣ ਗਈ।

 ਹਵਾਲੇ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਥੀਏਟਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਲਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਲਾਵਾਂ