ਕੋਲਵੀ ਗੁਫਾਵਾਂ

ਕੋਲਵੀ ਗੁਫਾਵਾਂ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: Kolvi Caves), ਜਾਂ ਖੋਲਵੀ ਗੁਫਾਵਾਂ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਝਾਲਾਵਾੜ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕੋਲਵੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਲੈਟਰਾਈਟ ਚੱਟਾਨ ਦੀ ਪਹਾੜੀ ਵਿੱਚ ਉੱਕਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਬੋਧੀ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸਟੂਪ, ਚੈਤਯ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਸ਼ੈਲੀ 8ਵੀਂ-9ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਾਹਿਆਨ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਦਬਦਬੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਲਗਭਗ 50 ਗੁਫਾਵਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਬੁੱਧ ਦੇ ਸਟੂਪ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੂਰਤੀਆਂ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਕੋਲਵੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਲੱਭੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਜੋ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਬੋਧੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਲਵੀ ਦੇ ਸਬੂਤ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ, ਪਰ ਗੁਫਾਵਾਂ ਬਾਘ ਗੁਫਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਮਿਲਦੀਆਂ-ਜੁਲਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨੇੜੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

 ਇਤਿਹਾਸ 
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1854 ਵਿੱਚ ਡਾ. ਇਮਪੀ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤਾ। ਕਨਿੰਘਮ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਫਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਰਿਪੋਰਟ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ। ਚੱਟਾਨ ਵਿੱਚ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਚੈਤਯ ਦੀ ਖੋਜ ਨੇ ਕੋਲਵੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਥਾਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਗੁਫਾਵਾਂ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਨਿੰਘਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, "ਇਨ੍ਹਾਂ ਟੋਪਾਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਮਾਨ ਦਿਲਚਸਪ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਸਵਾਗਤ ਲਈ ਇੱਕ ਖੁਦਾਈ ਕੀਤੇ ਚੈਂਬਰ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੈਂਬਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਟੋਪ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਵਿੰਨ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਬੁੱਧ ਦੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਮੂਰਤੀਆਂ ਇਹਨਾਂ ਆਧੁਨਿਕ ਚੈਤਿਆ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਸਥਿਤੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਬੁੱਧ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਟੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਭਰਿਆ ਸੀ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਹੁਣ ਸਟੂਪ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਅਸਲੀ ਮੰਦਰ ਹਨ, ਜੋ ਬੋਧੀਆਂ ਦੇ ਆਮ ਢਾਂਚਾਗਤ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਹਨ।" ਇਸ ਨਵੀਨਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਲਵਾ ਵਿੱਚ ਧਮਨਾਰ ਅਤੇ ਬਾਘ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਤਾਰੀਖ 700-900 ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

 ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ 
ਗੁਫਾਵਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਮੌਸਮ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਪਾਸਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ 50 ਗੁਫਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਸੜਨ ਕਾਰਨ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ।  ਕੁਝ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਜਾਂ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਵਾਲੇ ਵਰਾਂਡੇ ਹਨ। ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੋਲਵੀ ਤੋਂ 64 ਭਿਕਸ਼ੂ ਸੈੱਲਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਣਤਰਾਂ ਦੇ ਖੰਡਰ ਮਿਲੇ ਸਨ ਪਰ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਰਵੇਖਣ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ 45 ਬਣਤਰਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਬਹੁ-ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਢਾਂਚੇ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਸਤੂਪਾਂ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਹਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਇੱਕ ਪਰਿਕਰਮਾ ਮਾਰਗ ਜਾਂ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਣਾ ਮਾਰਗ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਖੋਲਵੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮੂਰਤੀ 12 ਫੁੱਟ ਉੱਚੀ ਬੁੱਧ ਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਆਸਣ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ।

 ਹਵਾਲੇ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੇ ਗੁਣਕ ਹਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਫਾਵਾਂ