ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤੀ

ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਪਤ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਪੁਨਰ-ਉਭਾਰ ਹੈ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀਆਂ 22 ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਘੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, 2010 ਵਿੱਚ, ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਰਾਜ ਬਣ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦੀ ਦੂਜੀ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਬਣੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 2019 ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਕ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ।

ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਸੰਘੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਪੱਧਰੀ ਸਰਕਾਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਪਟ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਨੇ। ਭਾਰਤੀ ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਪਟ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਉੱਚ ਮੰਗ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਹੀ, ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ 'ਤੇ (ਪਹਿਲੀ, ਦੂਜੀ, ਤੀਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ) ਹਰ ਜਨਗਣਨਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਿਕ ਤੌਰ' ਤੇ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਵਰਸ਼ 2025 ਤੱਕ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਰਤੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਗੈਰ-ਲਾਭਕਾਰੀ ਸੰਸਕਰਿਤ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਨਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕੈਂਪਸ ਰਾਹੀਂ 10 ਮਿਲੀਅਨ (1 ਕਰੋੜ) ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਪਟ ਵਿੱਚ ਬੋਲਣ ਲਈ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ 135,000 ਤੋਂ ਵੱਖ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਵਜੋਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਤੌਰ' ਤੇ ਪਡ਼੍ਹਾਉਣ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਰਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਹ 6000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਘਰਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਅਜਿਹੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ  ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਪਿਛਲੀ ਵਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਭਾਰਤੀ ਜਨਗਣਨਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, 2011 ਵਿੱਚ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਕੁੱਲ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ (ਪਹਿਲੀ, ਦੂਜੀ ਜਾਂ ਤੀਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ) ਸਨ: ਪਹਿਲੀ ਭਾਸ਼ਾ 24,821, ਦੂਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ 1.13 ਮਿਲੀਅਨ (11.3 ਲੱਖ) ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ 1.96 ਮਿਲੀਅਨ (19.6 ਲੱਖ)। 

ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਰਤੀ ਦੇ 6000 ਸੰਸਕ੍ਰਮਿਤ ਘਰਾਂ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਜਨਗਣਨਾ ਦੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ (ਪਹਿਲੀ ਭਾਸ਼ਾ) ਦੇ ਆਂਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਹਰ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਉਪਰ-ਨੀਚੇ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਦੂਜੀ ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਉਂਗਲੀ ਨਹੀਂ ਉਠਾਉਂਦਾ। Quote: "What this data tells us is that it is very difficult to believe the notion that Jhiri is a “Sanskrit village” where everyone only speaks fluent Sanskrit at a mother tongue level. It is also difficult to accept that the lingua franca of the rural masses is Sanskrit, when most the majority of L1, L2 and L3 Sanskrit tokens are linked to urban areas. The predominance of Sanskrit across the Hindi belt also shows a particular cultural/geographic affection that does not spread equally across the rest of the country. In addition, the clustering with Hindi and English, in the majority of variations possible, also suggests that a certain class element is involved. Essentially, people who identify as speakers of Sanskrit appear to be urban and educated, which possibly implies that the affiliation with Sanskrit is related in some way to at least some sort of Indian, if not, Hindu, nationalism." Quote: "Consider the example of this faith-based development narrative that has evolved over the past decade in the state of Uttarakhand. In 2010, Sanskrit became the state's second official language. ... Recently, an updated policy has increased this top-down imposition of language shift, toward Sanskrit. The new policy aims to create a Sanskrit village in every “block” (administrative division) of Uttarakhand. The state of Uttarakhand consists of two divisions, 13 districts, 79 sub-districts and 97 blocks. ... There is hardly a Sanskrit village in even one block in Uttarakhand. The curious thing is that, while 70% of the state's total population live in rural areas, 100pc of the total 246 L1-Sanskrit tokens returned at the 2011 census are from Urban areas. No L1-Sanskrit token comes from any villager who identifies as an L1-Sanskrit speaker in Uttarakhand." 

ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨੂੰ 2022 ਵਿੱਚ ਗੂਗਲ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਭਾਸ਼ਾ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜਰਮਨੀ, ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ, ਯੂਰਪੀਅਨ ਦੇਸ਼, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਚੀਨ ਨੇ ਵੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।

 ਇਤਿਹਾਸ 
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਅਨੁਸੂਚੀ ਦੀਆਂ 14 ਮੂਲ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਰਤੀ ਵਰਗੀਆਂ ਕਈ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਬੋਲਣ ਦੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਆਈ ਹੈ। ਆਲ-ਇੰਡੀਆ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਫੈਸਟੀਵਲ 2002 ਤੋਂ ਰਚਨਾ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। 

ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਰਾਜ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਰਾਜ ਬਣਾ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ ਨੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤੀਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ (ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਜਾਂ ਨਾ ਅਪਣਾਉਣ ਦਾ ਵਿਕਲਪ ਹੈ, ਦੂਜੀ ਚੋਣ ਰਾਜ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਿੱਖਣਾ ਗ੍ਰੇਡ 5 ਤੋਂ 8 (ਕਲਾਸ 5 ਤੋਂ 8ਵੀਂ) ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਕਲਪ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਵਿਕਲਪ 9ਵੀਂ ਅਤੇ 10ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਲਈ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
 ਹਵਾਲੇ