ਅਲੀ ਖਮੇਨੀ

ਅਲੀ ਹੁਸੈਨੀ ਖਮੇਨੀ (19 ਅਪ੍ਰੈਲ 1939 - 28 ਫਰਵਰੀ 2026) ਇੱਕ ਈਰਾਨੀ ਸ਼ੀਆ ਧਰਮ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸੀ ਜਿਸਨੇ 1989 ਤੋਂ 2026 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਹੱਤਿਆ ਤੱਕ ਈਰਾਨ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸੁਪਰੀਮ ਲੀਡਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਹ 1981 ਤੋਂ 1989 ਤੱਕ ਈਰਾਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵੀ ਰਹੇ। ਸੁਪਰੀਮ ਲੀਡਰ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਾਜ ਦਾ ਮੁਖੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਰਜ਼ਾ ਪਹਿਲਵੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਈਰਾਨੀ ਨੇਤਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਖਮੇਨੀ ਦਾ ਜਨਮ ਖਮੇਨੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਜੱਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਮਸ਼ਹਦ ਦੇ ਹਾਊਜ਼ਾਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ 1958 ਵਿੱਚ ਕੋਮ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਰੂਹੁੱਲਾ ਖੋਮੇਨੀ ਦੀਆਂ ਕਲਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਉਹ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਰਜ਼ਾ ਪਹਿਲਵੀ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਛੇ ਵਾਰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ 1978-1979 ਇਰਾਨੀ ਇਨਕਲਾਬ ਈਰਾਨੀ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਇਸਲਾਮੀ ਗਣਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕਈ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਰਿਹਾ। ਇਨਕਲਾਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਇੱਕ ਕਤਲ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਸੱਜਾ ਹੱਥ ਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨੁਕਸਾਨਿਆ ਗਿਆ। ਉਸਨੂੰਇਜ਼ਰਾਇਲ ਦੁਆਰਾ ਕਤਲ ਦੀਆਂ ਲਗਾਤਾਰ ਧਮਕੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।

ਉਸਨੇ 1981 ਤੋਂ 1989 ਤੱਕ ਈਰਾਨ-ਇਰਾਕ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ, ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਇਸਲਾਮਿਕ ਰੈਵੋਲਿਊਸ਼ਨਰੀ ਗਾਰਡ ਕੋਰ (IRGC) ਨਾਲ ਨੇੜਲੇ ਸਬੰਧ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੇ। 1989 ਵਿੱਚ ਰੂਹੁੱਲਾ ਖੋਮੇਨੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੂੰ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਦੁਆਰਾ ਸੁਪਰੀਮ ਲੀਡਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ।

ਸੁਪਰੀਮ ਲੀਡਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਉਸਨੇ ਨਾਗਰਿਕ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਈਰਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਫਤਵਾ ਵੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਮਾਲਕੀ ਵਾਲੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦੇ ਨਿੱਜੀਕਰਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਤੇਲ ਅਤੇ ਗੈਸ ਸਰੋਤਾਂ ਨਾਲ ਈਰਾਨ ਨੂੰ ਇੱਕ "ਊਰਜਾ ਮਹਾਂਸ਼ਕਤੀ" ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਦੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਸ਼ੀਆ ਇਸਲਾਮਵਾਦ ਅਤੇ ਈਰਾਨੀ ਇਨਕਲਾਬ ਨੂੰ ਨਿਰਯਾਤ ਕਰਨ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸੀ। ਉਸਨੇ IRGC ਨੂੰ ਘਰੇਲੂ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।

ਉਸਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਈਰਾਨ ਨੇ ਸੀਰੀਆ ਦੇ ਘਰੇਲੂ ਯੁੱਧ, ਇਰਾਕ ਯੁੱਧ, ਯਮਨ ਘਰੇਲੂ ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਗਾਜ਼ਾ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ "ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਦੇ ਧੁਰੇ" ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ, ਨਾਲ ਹੀ ਰੂਸ-ਯੂਕਰੇਨ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਰੂਸ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦਾ ਕੱਟੜ ਆਲੋਚਕ ਅਤੇ ਜ਼ਾਇਓਨਿਸਟ ਵਿਰੋਧੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਵਿੱਚ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਅਤੇ ਯਹੂਦੀ-ਵਿਰੋਧੀ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਦੇ ਸੱਦੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ, ਈਰਾਨ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਅਤੇ ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਨਾਲ ਪ੍ਰੌਕਸੀ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਿਆ ਰਿਹਾ; ਤਣਾਅ 12-ਦਿਨਾਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵਧ ਗਿਆ ਅਤੇ 2025 ਅਤੇ 2026 ਵਿੱਚ ਹਮਲੇ ਜਾਰੀ ਰਹੇ।

ਇੱਕ ਵਿਹਾਰਕ ਕੱਟੜਪੰਥੀ, ਉਸਨੇ ਖੱਬੇ-ਪੱਖੀ ਸਮੂਹਾਂ, ਮੱਧਵਾਦੀ ਮੌਲਵੀਆਂ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਹਾਸ਼ੀਏ 'ਤੇ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸ਼ਾਸਨ ਸਥਿਰਤਾ ਲਈ ਖ਼ਤਰਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਢਿੱਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 1999 ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅੰਦੋਲਨ, 2009 ਦੇ ਚੋਣ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ, 2011-12 ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ, 2017-18 ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ, 2018-19 ਦੀਆਂ ਹੜਤਾਲਾਂ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ, 2019-20 ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ, ਮਾਹਸਾ ਅਮੀਨੀ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ 2025-26 ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਬਲੌਗਰਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਸੁਪਰੀਮ ਲੀਡਰ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਈਸ਼ਨਿੰਦਾ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।

28 ਫਰਵਰੀ 2026 ਨੂੰ, ਖਮੇਨੀ ਇੱਕ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ-ਅਮਰੀਕੀ ਹਵਾਈ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।

 ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ 
ਅਲੀ ਖਮੇਨੀ ਦਾ ਜਨਮ 19 ਅਪ੍ਰੈਲ 1939 ਨੂੰ ਜਾਵੇਦ ਖਮੇਨੀ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਮੁਜਤਾਹਿਦ, ਜਿਸਦਾ ਜਨਮ ਨਜਫ਼ (ਇਰਾਕ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਖਾਦੀਜੇਹ ਮਿਰਦਾਮਾਦੀ (ਹਾਸ਼ਿਮ ਮਿਰਦਾਮਾਦੀ ਦੀ ਧੀ) ਸੀ, ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਮਸ਼ਹਦ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਅੱਠ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੂਜਾ ਸੀ।  ਦੋ ਭਰਾ ਵੀ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਬਣੇ; ਉਸਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਹਾਦੀ ਖਮੇਨੀ, ਇੱਕ ਅਖਬਾਰ ਸੰਪਾਦਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ, ਫਾਤੇਮਾ ਹੁਸੈਨੀ ਖਮੇਨੀ, ਦੀ ਮੌਤ 2015 ਵਿੱਚ 89 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ।
ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਈਰਾਨੀ ਅਜ਼ਰਬਾਈਜਾਨੀ ਤੁਰਕ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਖਮਾਨੇਹ]] ਸੀ। ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਫਾਰਸੀ ਮੂਲ ਦੀ ਸੀ ਅਤੇ  ਯਜ਼ਦ ਤੋਂ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਕੁਝ ਪੁਰਖੇ ਤਫਰੇਸ਼ (ਅੱਜ ਦੇ ਮਰਕਜ਼ੀ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ) ਤੋਂ ਸਨ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਤਫਰੇਸ਼ ਤੋਂ ਖਮਾਨੇਹ ( ਤਬਰੀਜ਼ ਦੇ ਨੇੜੇ) ਚਲੇ ਗਏ।

ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਖਾਮੇਨੇਈ ਨੇ ਸਵੈਜੀਵਨੀ ਸੰਬੰਧੀ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਡੂੰਘੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪਾਲਿਆ ਹੋਇਆ ਦਰਸਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਇੱਕ ਕਲਰਕ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਸੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਬਚਪਨ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮਤਾ, ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਕੁਰਾਨ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹਦੀਸ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਇਕੱਠਾਂ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਕੁਰਾਨ ਦੀਆਂ ਆਇਤਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਜੋ ਨਬੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਣਿਤ, ਭੂਗੋਲ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮੇਤ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਦਵਤਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਆਪਣੀਆਂ ਵਿਆਪਕ ਬੌਧਿਕ ਰੁਚੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਕ ਕਿਸ਼ੋਰ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਸਾਹਿਤ, ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪਡ਼੍ਹਿਆ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਖਾਮੇਨੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤਕ ਆਲੋਚਨਾ ਲਈ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਅਤੇ ਯੋਗਤਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਪਡ਼੍ਹੇ ਗਏ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਉਸ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਕਵੀਆਂ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪਹਿਲਵੀ ਯੁੱਗ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਚਲਦੀ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਤੋਂ ਛਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਨੂੰ ਗਰੀਬੀ ਨਾਲ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ, ਇਹ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਮਸ਼ਹਦ ਦੇ ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਗੁਆਂਢ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਕੱਪਡ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਕੱਪਡ਼ੇ ਬਣਾਉਂਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਕਾਫ਼ੀ ਭੋਜਨ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ, ਜੋ ਥੋੜੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਕਿਸ਼ਮਿਸ਼ ਜਾਂ ਦੁੱਧ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਸੀ।

ਸਰਬਉੱਚ ਨੇਤਾ ਵਜੋਂ, ਖਾਮੇਨੇਈ ਨੇ ਨਾਗਰਿਕ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਈਰਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਕਿ ਇੱਕ ਫਤਵਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਮੂਹਕ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਖਾਮੇਨੇਈ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਨਿੱਜੀਕਰਨ ਦਾ ਪੱਖ ਲਿਆ ਅਤੇ ਤੇਲ ਅਤੇ ਗੈਸ ਦੇ ਭੰਡਾਰਾਂ ਨਾਲ ਇਰਾਨ ਨੂੰ "ਊਰਜਾ ਮਹਾਂਸ਼ਕਤੀ" ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਸ਼ੀਆ ਇਸਲਾਮਵਾਦ ਅਤੇ ਈਰਾਨੀ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਨਿਰਯਾਤ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸੀ। ਖਾਮੇਨੇਈ ਨੇ ਆਈ. ਆਰ. ਜੀ. ਸੀ. ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਇਸ ਨੂੰ ਘਰੇਲੂ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਾਧਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ।"Ali Khamenei", (2024) [2001], Encyclopædia Britannica. ਖਾਮੇਨੀ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਈਰਾਨ ਨੇ ਸੀਰੀਆ ਦੇ ਘਰੇਲੂ ਯੁੱਧ, ਇਰਾਕ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਗਾਜ਼ਾ ਯੁੱਧ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰੂਸ-ਯੂਕਰੇਨੀ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਰੂਸ ਵਿੱਚ "ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਧੁਰਾ" ਗੱਠਜੋਡ਼ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ। ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਅਤੇ ਜ਼ਿਓਨਿਜ਼ਮ ਦੇ ਇੱਕ ਕੱਟਡ਼ ਆਲੋਚਕ, ਖਾਮੇਨੇਈ ਨੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ-ਫਲਸਤੀਨੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਫਲਸਤੀਨੀਆਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ-ਉਸ ਦੇ ਬਿਆਨਬਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਅਤੇ ਸਾਮੀ ਵਿਰੋਧੀ ਟ੍ਰੌਪਸ ਦੀ ਮੰਗ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਖ਼ਾਮੇਨਈ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਇਰਾਨ 2025 ਅਤੇ 2026 ਵਿੱਚ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਅਤੇ ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਨਾਲ ਪ੍ਰੌਕਸੀ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਨਾਲ ਤਣਾਅ 12 ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਧ ਗਿਆ।

 ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕੈਰੀਅਰ (1960-1981) 
ਉਸ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੁਹੰਮਦ ਰਜ਼ਾ ਪਹਿਲਵੀ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਜਲਾਵਤਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖਾਮੇਨੀ ਨੂੰ ਛੇ ਵਾਰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਇਰਾਨ ਵਿੱਚ ਈਰਾਨੀ ਇਨਕਲਾਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਅਤੇ ਰੂਹੋਲਾ ਖੋਮੈਨੀ ਦਾ ਕਰੀਬੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸਪਾਤਰ ਸੀ। ਇਸਲਾਮੀ ਗਣਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਖਾਮੇਨੇਈ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਖਾਮੇਨੇਈ ਨੇ 14 ਅਪ੍ਰੈਲ 1979 ਤੋਂ ਅਸਤਾਨਾ ਕੁਦਸ ਰਜ਼ਾਵੀ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ।

ਮੁਹੰਮਦ ਸਾਹਿਮੀ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕੈਰੀਅਰ ਈਰਾਨੀ ਇਨਕਲਾਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਈਰਾਨ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਕਬਰ ਹਾਸ਼ਮੀ ਰਫਸੰਜਾਨੀ, ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਖੋਮੈਨੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਪਾਤਰ ਸਨ, ਨੇ ਖਾਮੇਨੀ ਨੂੰ ਖੋਮੈਨੀ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਹਸਨ ਰੂਹਾਨੀ, ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੰਸਦ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ, ਨੇ ਖਾਮੇਨੀ ਨੂੰ ਆਰਜ਼ੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਉਪ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਵੱਡਾ ਅਹੁਦਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ।

1980 ਵਿੱਚ ਹੁਸੈਨ-ਅਲੀ ਮੋਂਟਾਜ਼ੇਰੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰੂਹੋਲਾ ਖੋਮੈਨੀ ਨੇ ਅਲੀ ਖਾਮੇਨੀ ਨੂੰ ਤਹਿਰਾਨ ਦੇ ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਇਮਾਮ ਦੇ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਖਾਮੇਨੇਈ ਜੁਲਾਈ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੋਂ 6 ਨਵੰਬਰ 1979 ਤੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਉਪ ਮੰਤਰੀ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮਿਕ ਰੈਵੋਲਿਊਸ਼ਨਰੀ ਗਾਰਡਜ਼ ਦੇ ਸੁਪਰਵਾਈਜ਼ਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਈਰਾਨੀ ਸੰਸਦ ਦੇ ਰੱਖਿਆ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਵਜੋਂ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ।

 1981 ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ 
ਖ਼ਮੇਨੀ ਮੁਜਾਹਿਦੀਨ-ਏ-ਖ਼ਲਕ ਦੁਆਰਾ ਹੱਤਿਆ ਤੋਂ ਬਚ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਟੇਪ ਰਿਕਾਰਡਰ ਵਿੱਚ ਲੁਕਾਇਆ ਇੱਕ ਬੰਬ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਫਟ ਗਿਆ। 27 ਜੂਨ 1981 ਨੂੰ, ਜਦੋਂ ਖਮੇਨੀ ਫਰੰਟਲਾਈਨ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਦੇ ਕਾਰਜਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅਬੂਜ਼ਰ ਮਸਜਿਦ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਪਾਸਕਾਂ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਗਜ਼ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲਿਖੇ ਸਨ।

ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਜਿਸ ਨੇ ਇੱਕ ਬਟਨ ਦਬਾਇਆ  ਤੇ ਖਾਮਨੇਈ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਡੈਸਕ ਉੱਤੇ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਟੇਪ ਰਿਕਾਰਡਰ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਕ ਮਿੰਟ ਬਾਅਦ, ਰਿਕਾਰਡਰ ਨੇ ਸੀਟੀ ਵਜਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਫਿਰ ਅਚਾਨਕ ਧਮਾਕਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਟੇਪ ਰਿਕਾਰਡਰ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕੰਧ ਉੱਤੇ "ਇਸਲਾਮਿਕ ਗਣਰਾਜ ਨੂੰ ਫੁਰਕਾਨ ਸਮੂਹ ਦਾ ਇੱਕ ਤੋਹਫ਼ਾ" ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਖਾਮੇਨੀ ਦੇ ਇਲਾਜ ਵਿੱਚ ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਲੱਗ ਗਏ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਬਾਂਹ, ਵੋਕਲ ਕੋਰਡਜ਼ ਅਤੇ ਫੇਫਡ਼ੇ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਸੱਜੀ ਬਾਂਹ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਗੁਆ ਬੈਠਾ ਸੀ। 

 ਜਨਤਕ ਕੂਟਨੀਤੀ 
ਰਵਰੀ 2011 ਵਿੱਚ, ਅਲੀ ਖੁਮੇਨੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮਿਸਰੀ ਵਿਦਰੋਹ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਨੂੰ ਅਰਬ ਬਸੰਤ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇਸਲਾਮੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੱਸਿਆ। ਅਰਬ ਲੋਕ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਨੇ ਮਿਸਰ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀ ਨੂੰ ਅਰਬੀ ਵਿੱਚ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਉਸਦੀ ਮੂਲ ਭਾਸ਼ਾ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ "ਪਵਿੱਤਰ ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਵਿਸਫੋਟ" ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ "ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡਾ ਭਰਾ" ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਤਹਿਰਾਨ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ "ਇਸਲਾਮਿਕ ਅਵੇਕਨਿੰਗ" ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਵਿੱਚ, ਖਾਮੇਨੀ ਨੇ ਟਿਊਨੀਸ਼ੀਆ, ਲੀਬੀਆ, ਮਿਸਰ, ਯਮਨ ਅਤੇ ਬਹਿਰੀਨ ਦੇ ਮੁਸਲਿਮ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਇਸਲਾਮੀ ਅਵੇਕਨਿੰਜ ਦੱਸਿਆ। ਉਸਨੇ 2011 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨੌਰੋਜ਼ ਭਾਸ਼ਣ ਦੌਰਾਨ ਇਰਾਨ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ।

2011 ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਇਰਾਨ ਵਿੱਚ ਈਰਾਨੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵੱਡੇ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਹ 2011-2012 ਈਰਾਨੀ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। ਖਾਮੇਨੇਈ ਨੇ 2024 ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਸਖ਼ਤ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੇ ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸ਼ਾਖਾ ਦੱਸਿਆ, ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੱ ਕੁਰਾਨ ਨਾਲ ਜਾਣੂ ਹੋਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ।

 ਕੰਮ 
ਅਲੀ ਖੁਮੇਨੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੇਖਕ ਮੋਨੋਗ੍ਰਾਫ, ਅਨੁਵਾਦ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਭਾਸ਼ਣਾਂ, ਸੰਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਸਥਾਗਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਯਾਤੁੱਲਾ ਖੁਮੇਨੀ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਲਈ ਦਫਤਰ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸਲਾਮੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਅਤੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਰਿਸਰਚ ਸੈਂਟਰ ਆਫ਼ ਇਸਲਾਮਿਕ ਸਾਇੰਸਿਜ਼ (ਨੂਰਸੌਫਟ) ਦੁਆਰਾ ਡਿਜੀਟਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹਦੀਸ-ਏ ਵੇਲਾਇਤ (ਸੁਪਰੀਮ ਲੀਡਰ ਦੇ ਬਿਆਨ ਅਤੇ ਸੰਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ) ਲਈ ਇੱਕ ਨੂਰਸੌਫਟ ਉਤਪਾਦ ਐਂਟਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਲਡ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੇ 208 ਖੰਡਾਂ ਵਿੱਚ 121 ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1979 ਤੋਂ 2020 ਤੱਕ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨਃ

 ਰਿਜਾਲ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਕਿਤਾਬਾਂ 
 ਕੁਰਾਨ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਰੂਪ ਰੇਖਾ
 ਇਮਾਨਦਾਰ ਆਗੂ
 ਸਬਰ ਬਾਰੇ ਭਾਸ਼ਣ (ਸੱਯਦ ਹੁਸੈਨ ਆਲਮਦਾਰ ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਵਾਦ, ਆਨਲਾਈਨ ਉਪਲਬਧ) 
 ਇਕਬਾਲ-ਇਸਲਾਮੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ, ਦੋ ਸਮਕਾਲੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵਿਚਾਰ
 ਇਕਬਾਲ, ਇਸਲਾਮੀ ਪੁਨਰ-ਉਭਾਰ ਦੇ ਕਵੀ-ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ, "ਦੋ ਸਮਕਾਲੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵਿਚਾਰਾਂ" ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਅਲੀ ਸ਼ਰੀਆਤੀ ਦਾ ਹੈ।
 ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਵਿਹਾਰਕ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਦੇ ਜਵਾਬ (PDF ਵਰਜਨ) 
 ਨਹਜੁਲ-ਬਾਲਾਗਾਹ ਤੋਂ ਸਬਕ
 ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ
 ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਚਾਰਟਰ
 ਤੌਹਿਦ ਦਾ ਸਾਰਃ ਗੁਲਾਮੀ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਪਰ ਰੱਬ ਨੂੰ