ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਅਗਰਵਾਲ

ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਅਗਰਵਾਲ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: Pratibha Agrawal; ਜਨਮ 10 ਅਗਸਤ 1930) ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਥੀਏਟਰ ਆਰਕਾਈਵਿਸਟ, ਥੀਏਟਰ ਅਦਾਕਾਰਾ, ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ, ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦਕ ਹੈ। ਉਹ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਥੀਏਟਰ ਆਰਕਾਈਵ ਅਤੇ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ, ਨਾਟਯ ਸ਼ੋਧ ਸੰਸਥਾਨ ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ, ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਨੁਵਾਦ ਇਨਾਮ, ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਹਿੰਦੀ ਸੰਸਥਾਨ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ, ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਅਨੁਵਾਦ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।

 ਜੀਵਨੀ 
ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਅਗਰਵਾਲ ਦਾ ਜਨਮ 10 ਅਗਸਤ 1930 ਨੂੰ ਭਾਰਤੇਂਦੂ ਭਵਨ, ਬਨਾਰਸ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪੰਜਵੀਂ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਤਪਦਿਕ ਕਾਰਨ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਪਈ ਰਹੀ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਦਸ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੀ ਦਾਦੀ ਨੇ ਪਾਲਿਆ।

ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੌਰਾਨ ਨੱਚਣਾ ਅਤੇ ਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪ੍ਰਤਿਭਾ, ਜਿਸਨੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੜ੍ਹਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਨੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਡੇਢ ਸੌ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਯਾਦ ਕਰ ਲਈਆਂ ਸਨ। ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਡਰਾਮਾ ਕਲਾਕਾਰ ਸਨ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਨਾਟਕ ਕਰਨ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਨਾਟਕ ਦੇਖਣ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਨਾਟਕ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਨਾਟਕ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਸਾਲਾਨਾ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਤੇਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾ ਮੰਡਲਮ ਦੇ ਸਾਲਾਨਾ ਤਿਉਹਾਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਰਾਧਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾਸ ਦੇ ਨਾਟਕ 'ਮਹਾਰਾਣਾ ਪ੍ਰਤਾਪ' ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਸਟੇਜ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਦਸਵੀਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

ਜਦੋਂ ਉਹ ਥੀਏਟਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਅਗਰਵਾਲ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਉਸਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। 15 ਫਰਵਰੀ 1945 ਨੂੰ, ਉਸਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦਾਜ ਦੇ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਪ੍ਰਤਿਭਾ 15 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਮਦਨ ਮੋਹਨ 25 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ। ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ, ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਕੋਲਕਾਤਾ ਪਹੁੰਚ ਗਈ।  ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਇੰਟਰਮੀਡੀਏਟ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ ਤੋਂ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ।

ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੇ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿੱਚ 'ਦੋ ਅਤਿ' ਨਾਟਕ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਸਟੇਜ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ। ਐਮਏ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਡੀ.ਫਿਲ ਅਤੇ ਡੀ.ਲਿੱਟ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ 1950-1970 ਦੌਰਾਨ ਕਲਕੱਤਾ ਦੇ ਸਿੱਖਿਆਯਤਨ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੜ੍ਹਾਇਆ।

 ਆਤਮਕਥਾ 
ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਅਗਰਵਾਲ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਤਮਕਥਾ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ। 1990 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ "ਦਸਤਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕੀ" ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ, ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਵਿਆਹ ਤੱਕ ਦੇ ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਭਾਗ "ਮੋਦ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਾ" ਜੋ 1996 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਕੋਲਕਾਤਾ ਆਉਣ ਬਾਰੇ ਹੈ। ਆਤਮਕਥਾ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਹਰ ਛੋਟੀ ਪਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। 

 ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ 
2005 ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਅਗਰਵਾਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 2016 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤੀ ਰੰਗਮੰਚ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮਤਾ ਲਈ 21ਵਾਂ ਆਦਿਤਿਆ ਵਿਕਰਮ ਬਿਰਲਾ ਕਲਾਸ਼ਿਖਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੇ 1975 ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਦਾ ਰਤਨਾ ਸਦਾਸਯ ਪੁਰਸਕਾਰ, 1989 ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਹਿੰਦੀ ਸੰਸਥਾਨ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ, 1993 ਵਿੱਚ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਅਤੇ 1997 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਅਨੁਵਾਦ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। 2018 ਵਿੱਚ, ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਨੇ ਲੇਖਕ ਸੋਮਭੂ ਮਿੱਤਰਾ ਦੀ ਬੰਗਾਲੀ ਰਚਨਾ ਅਭਿਨਯ ਨਾਟਕ ਮੰਚ ਦੇ ਹਿੰਦੀ ਅਨੁਵਾਦ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਨੁਵਾਦ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।

 ਹਵਾਲੇ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1930
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੇਖਕ