ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ (ਜਾਗੀਰ)

ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜਾਗੀਰ ਜਾਂ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਅਸਟੇਟ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸਥਿਤ ਜਾਗੀਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਸਤਲੁਜ ਸਿੱਖ ਜਾਇਦਾਦ ਸੀ। [ਨੋਟ 1835] ਲਛਮਣ ਕੌਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1835 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਜਾਇਦਾਦ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਸੀ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੰਟਰੋਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆ ਗਈ।

 ਇਤਿਹਾਸ 
ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦਾ ਨਾਮ ਦੇ ਦੋ ਦਾਅਵੇਦਾਰ ਹਨ, ਇਕ ਇਹ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ ਫਿਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਹ ਤੁਗਲਕ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਾਂ ਫਿਰ 16 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਮੰਜ ਰਾਜਪੂਤ ਮੁਖੀ ਫਿਰੋਜ਼ ਖਾਨ ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਭੱਟੀ ਮੁਖੀ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ 1758 ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੋਈ, ਜਦੋਂ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਹਰਾਇਆ ਸੀ। 1761 ਵਿੱਚ, ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਿੱਖ ਮੁਖੀ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਸੂਰ ਅਤੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਗੁਰਜਾ (ਗੁਜਰ ਸਿੰਘ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੁਸ਼ਾਹਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੋ ਭਤੀਜੇ, ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਤੇ ਮਸਤਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਗੁਰਜਾ (ਗੁਜਰ ਸਿੰਘ) ਨੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਆਪਣੇ ਭਤੀਜੇ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਖੇਤਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਹ ਉਦੋਂ ਮੌਜੂਦ ਸੀ, ਵਿੱਚ 37 ਪਿੰਡ ਸਨ। 1792 ਵਿੱਚ, ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਖੇਤਰੀ ਜਾਇਦਾਦ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪੁੱਤਰ, ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ ਕੰਟਰੋਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸੰਨ 1818-19 ਵਿੱਚ, ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਵਿਧਵਾ, ਲਛਮਣ ਕੌਰ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਲਈ। [ਨੋਟ 2] 1820 ਵਿੱਚ, ਲਛਮਣ ਕੌਰ ਆਪਣੇ ਸਹੁਰਾ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਸਥਾਈ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦਾ ਇੰਚਾਰਜ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਰਿਦੁਆਰ, ਗਯਾ ਅਤੇ ਜਗਨਨਾਥ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦੀ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ 'ਤੇ ਗਈ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਮਰਹੂਮ ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਭਤੀਜੇ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਆੜ ਵਿੱਚ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਲਛਮਣ ਕੌਰ 1823 ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਾਪਸ ਆਈ ਤਾਂ ਕਿ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ, ਉਸ ਨੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ। ਸਿੱਖ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਕੈਪਟਨ ਰੌਸ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਾਹੌਰ ਏਜੰਟ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕੇਸ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਸਦਕਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਛੱਡਣ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲਛਮਣ ਕੌਰ ਨੂੰ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲੀ। ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ 1826 ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਲਛਮਣ ਕੌਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਦਰੋਹੀ ਲੋਕਾ ਬਾਰੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਲਛਮਣ ਕੌਰ, ਜੋ ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵੁਧਵਾ ਸੀ, ਨੇ ਲਗਭਗ ਸੋਲਾਂ ਸਾਲ (c. 1818–1835) ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਉੱਤੇ ਸਵਤੰਤਰ ਸਰਦਾਰ ਵਜੋਂ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। 1835 ਵਿੱਚ ਲਛਮਣ ਕੌਰ ਦੀ ਬੇਵਾਰਸ ਮੌਤ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਵਾਰਸ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ ਸਿੱਧੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ। 1838 ਵਿੱਚ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਭਰਾਵਾਂ, ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਚੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਦਾ ਦਾਵਾ ਕੀਤਾ ਪਰ ਇਹ ਯਤਨ ਅਸਫਲ ਰਹੇ। 1839 ਵਿੱਚ ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੈਂਸ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਪੂਰਾ ਚਾਰਜ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਛਮਣ ਕੌਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਮੰਨਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜਾਇਦਾਦ ਸੰਭਾਲ ਲਈ  ਅਤੇ ਕੈਪਟਨ ਸੀ. ਐੱਮ. ਵੇਡ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਨੂੰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੋਂ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਵੇ ਪਰ ਇਸਦਾ ਤੁਰੰਤ ਲਾਗੂ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਲਾਹੌਰ ਰਾਜ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਵਿਵਾਦ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ।

 ਵਿਰਾਸਤ 
ਲਛਮਣ ਕੌਰ ਅਤੇ ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਸਮਾਧੀਆਂ ਰਾਣੀ-ਕਾ-ਤਾਲਾਬ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਸਥਿਤ ਹਨ, ਜੋ ਹੁਣ ਇੱਕ ਸੁੱਕੀ ਟੈਂਕ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਵੇਲੇ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਕੈਂਪਸ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਇੱਕ ਰਾਧਾ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਵਿਸਟ ਮੰਦਰ ਸਮਾਧੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।
ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੀ ਬਸਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਦਸ ਗੇਟਾਂ ਵਾਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਕੰਧ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕੰਧ ਦੇ ਦਸ ਗੇਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ ਪੰਜ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਾੜੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਦਸ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਸਨਃ 1 ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਬਗਦਾਦੀ ਗੇਟ, ਜ਼ੀਰਾ ਗੇਟ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨੀ ਗੇਟ ਹੀ ਸਹੀ-ਸਲਾਮਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋ ਵੀ ਬਗਦਾਦੀ ਗੇਟ ਤੇ ਜ਼ੀਰਾ ਗੇਟ ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹਨ ਪਰ ਮੁਲਤਾਨੀ ਗੇਟ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਹੁਤ ਖਸਤਾ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਗੇਟ ਮਲੀਆਮੇਟ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

 ਦਿੱਲੀ ਗੇਟ 
 ਮੋਰੀ ਗੇਟ 
 ਬਗਦਾਦੀ ਗੇਟ (ਅਜੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ) 
 ਜ਼ੀਰਾ ਗੇਟ (ਅਜੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ) 
 ਮਖੂ ਗੇਟ (ਅਜੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ 
 ਬਾਂਸਾਂਵਾਲਾ ਗੇਟ 
 ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰੀ ਗੇਟ (ਅਜੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ 
 ਕਸੂਰੀ ਗੇਟ (ਅਜੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ 
 ਮੁਲਤਾਨੀ ਗੇਟ (ਅਜੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ 
 ਮੈਗਜ਼ੀਨੀ ਗੇਟ

ਇਤਿਹਾਸਕ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ 200 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਜਨਤਾ ਲਈ ਦੁਬਾਰਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

 ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ 

 ਗੁਰਜਾ (ਗੁਜਰ) ਸਿੰਘ (1761-?) 
 ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ (? – 1792) 
 ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ (1792–ਸੀ.ਏ. 1818–19) 
 ਲਛਮਣ ਕੌਰ (ਸੀ. 1818-19-1820) (ਪਹਿਲੀ) 
 ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ (1820-23) 
 ਲਛਮਣ ਕੌਰ (1823-1835) (ਦੂਜਾ) 

 ਨਕਸ਼ੇ 

 ਹਵਾਲੇ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ