ਸ਼ਾਰੰਗਦੇਵ ਰਿਸ਼ੀ

ਸ਼ਾਰੰਗਦੇਵ (1175-1247), ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਰਨਗਦੇਵ ਜਾਂ ਸਾਰੰਗ ਦੇਵ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਬਾਰੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਗ੍ਰੰਥ ਸੰਗੀਤਾ ਰਤਨਾਕਰਾ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਇੱਕ ਹੀ ਪਦਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਜਾਂ ਦਖਣੀ ਸੰਗੀਤ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਵਿਭਾਜਨ  ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਅਤੇ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਗ੍ਰੰਥ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।


ਸ਼ਾਰੰਗਦੇਵ ਦਾ ਜਨਮ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਪਰਵਾਸ ਕਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਐਲੋਰਾ ਗੁਫਾਵਾਂ (ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ) ਦੇ ਨੇਡ਼ੇ ਯਾਦਵ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਦੱਖਣ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸੈਟਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਰੰਗਦੇਵ ਨੇ ਰਾਜਾ ਸਿਮਹਾਨਾ (r. 1210-1247) ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਲੇਖਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।

 ਵਿਚਾਰ 
ਸਾਰੰਗਦੇਵ ਨੇ ਸੰਗੀਤਾ ਰਤਨਾਕਰ ਦੇ ਸੱਤ ਅਧਿਆਇਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨਾਚ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰ੍ਕਟ ਕੀਤੇ ਹਨ , ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ, ਉਸਦੀ ਹੋਂਦ , ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੁਣ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ (ਸ਼ਰੁਤੀ) ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸਕੇਲ ਅਤੇ ਮੋਡ, 264 ਰਾਗ, ਬੀਟ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ (ਤਾਲ) ਪ੍ਰਾਸੌਡੀ (ਛੰਦ) ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਲਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਨੋਭਾਵ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਵੋਕਲ ਦੇ ਅਲੰਕਾਰ, ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਛੂਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਬੇਅੰਤ ਮੌਕਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ।

ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਪੀਟਰ ਫਲੇਚਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ਾਰੰਗਦੇਵ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥ ਸੰਗੀਤ ਰਤਨਾਕਾਰ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ "ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਯੋਗ ਕਲਾਕਾਰ ਬਣਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਇਹ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਅਤੇ ਨਾਪਸੰਦਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ, ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣੇਗਾ, ਅਤੇ ਸਮਝੇਗਾ ਕੀ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦਾ ਮਨ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, । ਸੰਗੀਤ ਬਾਰੇ ਸ਼ਾਰੰਗਦੇਵ ਦੇ ਵਿਚਾਰ, ਫਲੇਚਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਵਿੱਚ ਅਣ-ਲਗਾਵ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

 ਵਿਚਾਰ  

ਸਾਰੰਗਦੇਵ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨ੍ਰਿਤ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸੰਗੀਤਾ ਰਤਨਾਕਰ ਦੇ ਸੱਤ ਅਧਿਆਇਆਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ  ਇਸ ਨੂੰ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ । ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ, ਸੁਰ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ , ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੁਣ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ (ਸ਼ਰੁਤੀ) ਸੰਗੀਤਕ ਸਕੇਲ ਅਤੇ ਢੰਗ , 264 ਰਾਗ, ਬੀਟ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ (ਤਾਲਾ ਪ੍ਰੋਸੋਡੀ) ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਲਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭਾਵ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਵੋਕਲ ਅਲੰਕਾਰ , ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਬੇਅੰਤ ਮੌਕਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ।

ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਪੀਟਰ ਫਲੇਚਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਰੰਗਦੇਵ ਸੰਗੀਤ ਰਤਨਾਕਾਰ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ "ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਯੋਗ ਕਲਾਕਾਰ ਬਣਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਇਹ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣੇਗਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਅਤੇ ਨਾਪਸੰਦਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ, ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ। ਸੰਗੀਤ ਬਾਰੇ ਸਾਰੰਗਦੇਵ ਦੇ ਵਿਚਾਰ, ਫਲੇਚਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਵਿੱਚ ਅਣ-ਲਗਾਵ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
 ਪ੍ਰਭਾਵ 
ਸ਼ਾਰੰਗਦੇਵ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਮੱਧਕਾਲੀ ਯੁੱਗ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸੰਗੀਤ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ "ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲੀ ਆਧੁਨਿਕ ਕਿਤਾਬ" ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਕੁਝ ਲੋਕ ਭਰਤ ਦੇ ਨਾਟਯ ਸ਼ਾਸਤਰ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਸੰਗੀਤ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਡਾਨ ਰੈਂਡਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ਾਰੰਗਦੇਵ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥ  ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਆਪਕ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਨਾਟਯ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹੱਦਸ਼ੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।

 ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ 

 ਪੁਰੰਦਰ ਦਾਸਾ
 ਰਾਗ
 ਤਾਲ.
 ਤਾਨਸੇਨ

 ਹਵਾਲੇ