ਬਿਲਾਹਾਰੀ

ਬਿਲਾਹਾਰੀ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ (ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸੰਗੀਤਕ ਪੈਮਾਨਾ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਗ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਜਨਯ ਰਾਗਮ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ 29ਵੇਂ ਮੇਲਕਾਰਤਾ ਸਕੇਲ ਸ਼ੰਕਰਾਭਰਣਮ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਜਨਯਾ ਸਕੇਲ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੇ ਅਰੋਹ (ਚਡ਼੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਪੈਮਾਨੇ) ਵਿੱਚ ਸੁਰ ਨਹੀਂ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੈਂਟਾਟੋਨਿਕ ਸਕੇਲ ਮੋਹਨਮ ਅਤੇ ਸੰਪੂਰਨਾ ਰਾਗ ਸਕੇਲ ਸ਼ੰਕਰਾਭਰਣਮ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ।

 ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਨ 
ਬਿਲਾਹਾਰੀ ਇੱਕ ਅਸਮਰੂਪ ਰਾਗ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਅਰੋਹ (ਚਡ਼੍ਹਨ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ) ਵਿੱਚ ਮੱਧਮਮ ਜਾਂ ਨਿਸ਼ਾਦਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਔਡਵ-ਸੰਪੂਰਨਾ ਰਾਗਮ (ਜਾਂ ਔਡਵ ਰਾਗਮ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਪੈਂਟਾਟੋਨਿਕ ਚਡ਼੍ਹਨ ਵਾਲਾ ਸਕੇਲ) ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਆਰੋਹਣ-ਅਵਰੋਹਣ ਬਣਤਰ (ਚਡ਼੍ਹਨ ਅਤੇ ਉਤਰਨ ਦਾ ਪੈਮਾਨਾ) ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈਃ

 ਅਰੋਹ : ਸ ਰੇ2 ਗ3 ਪ  ਧ2[a] (ਇਹ ਹਰ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ) 

 ਅਵਰੋਹਣਃ ਸੰ ਨੀ3 ਧ2 ਪ ਮ1 ਗ3 ਰੇ2 ਸ[b]  

ਇਸ ਪੈਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਸੁਰ ਹਨ ਸ਼ਡਜਮ, ਚਤੁਰਸ਼ਰੁਤੀ ਰਿਸ਼ਭਮ, ਅੰਤਰ ਗੰਧਾਰ, ਪੰਚਮ ਅਤੇ ਚਤੁਰਸ਼ਰੁਤਿ ਧੈਵਤਮ ਚਡ਼੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਪੈਮਾਨੇ ਵਿੱਚੋਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੱਕਲੀ ਨਿਸ਼ਧਮ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਮੱਧਮਮ ਉਤਰਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ਵਿੱਚੋ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸੰਕੇਤਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਲਈ, ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸਵਰ ਵੇਖੋ।

ਇਹ ਰਾਗ ਕੈਸ਼ੀਕੀ ਨਿਸ਼ਾਦਮ (ਨੀ2) ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਾਹਰੀ ਨੋਟ (ਉਤਰਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਅਨਿਆ ਸੁਰ) ਵਜੋਂ ਵੀ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਂਗਾ ਰਾਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਪੈਮਾਨਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਪੈਮਾਨੇ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਨੋਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

 ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ 
ਬਿਲਹਰੀ ਰਾਗ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਬਿਲਾਹਾਰੀ ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਇੱਥੇ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

 ਸ਼੍ਰੀ ਮਦੁਰਾਪੁਰੀ ਨਿਹਾਰਿਨੀ-ਮੁਥੂਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ
 ਸ਼ਾਰਨੂ ਜਨਕਾਨ-ਪੁਰੰਦਰ ਦਾਸਾ
 ਬੇਲਾਗੂ ਜਾਵਾਦੀ ਬਾਰੋ ਵਾਦਿਰਾਜਾ ਤੀਰਥ ਦੁਆਰਾਵਾਦੀਰਾਜਾ ਤੀਰਥ
 ਵਡਿਰਾਜਾ ਤੀਰਥ ਦੁਆਰਾ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸ਼ੋਭਨੇ ਇਹ ਵਾਦਿਰਾਜਾ ਤੀਰਥ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 112 ਚਰਨ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਜਾਣੀ ਗਈ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੀ ਰਚਨਾ ਹੈ।
 ਕੰਨਡ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਪ੍ਰਸੰਨਾ ਤੀਰਥ ਦੁਆਰਾ ਹਨੂੰਮਾਨ ਮਨੇਵਾਰੂ
 ਨਾ ਜੀਵਧਾਰ, ਦੋਰਾਕੁਨਾ ਇਤੁਵੰਤੀ ਅਤੇ ਕਨੁਕੋਂਟਿਨੀ ਤਿਆਗਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
 ਸ੍ਰੀ ਬਾਲਾਸੁਬਰਾਮਣੀਆ, ਕਾਮਾਕਸ਼ੀ ਸ੍ਰੀ ਵਰਲਕਸ਼ਮੀ ਮੁਥੂਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ ਦੁਆਰਾ
 ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਵਾਤੀ ਥਿਰੂਨਲ ਰਾਮ ਵਰਮਾ ਦੁਆਰਾ ਸਮਾਰਾ ਸਦਾ, ਆਰਾਧਿਆਮੀ, ਗੋਪਾਲਮ ਸੇਵੇਹਮ, ਪਾਈ ਪਦਮਨਾਭ, ਜਯਾ ਸੁਗਨਾਲਿਆ, ਪਾਈ ਸਰਸਨਾਭਾ, ਸੰਥਾਥਮ ਭਜਾਮੀ ਅਤੇ ਵਿਮੁਕਾਵਾ ਤਵਾ
 ਪੈਥਨਮ ਸੁਬਰਾਮਣੀਆ ਅਈਅਰ ਦੁਆਰਾ ਪਰਿਤਾਣਾ ਮਿਸ਼ੀਟਪਟਨਾਮ ਸੁਬਰਾਮਣੀਆ ਅਈਅਰ
 ਮੈਸੂਰ ਵਾਸੂਦੇਵਚਾਰੀਆ ਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਚਾਮੁੰਡੇਸ਼ਵਰੀ
 ਅਨਾਮੀਲੋ ਮਹਿਬੂਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਵਾਤੀ ਥਿਰੂਨਲ ਰਾਮ ਵਰਮਾ ਦੁਆਰਾ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖਿਆਲ ਹੈ।
 ਪੁਰਾਇਆ ਮਾਮਾ ਕਾਮਮ  ਨਾਰਾਇਣ ਤੀਰਥਾ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਥਰੰਗਮ ਹੈ।ਨਾਰਾਇਣ ਤੀਰਥ ਦਾ ਇੱਕ ਥਰੰਗਮ ਹੈ
 ਰਾ ਰਾ ਵੇਨੂ ਗੋਪਾ ਬਾਲਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਵਰਾਜਤੀ ਬਿਲਾਹਾਰੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ।
 ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਰਾਗ ਬਿਲਾਹਾਰੀ ਵਿੱਚ ਅਮੀ ਮਰੇਰ ਸਾਗਰ ਪਰੀ ਦੇਬ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।
 ਇੰਥਾ ਚੌਕਾ ਵੀਨਾਈ ਕੁੱਪਾਇਰ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਵਰਨਮ ਹੈ।
 ਮਾਂ ਮਯੁਰਾ ਇੱਕ ਤਮਿਲ ਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ ਜੋ ਮਜ਼ਵਈ ਚਿਦੰਬਰ ਭਾਰਤੀ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ।

 ਫ਼ਿਲਮੀ ਗੀਤ 

 ਭਾਸ਼ਾਃ ਤਮਿਲ 
ਗੀਤ.ਫ਼ਿਲਮਸੰਗੀਤਕਾਰਗਾਇਕਓਰੁਮਾਈਯੁਡਨ ਨਿਨਾਥੂ ਥਿਰੁਮਲਾਰਦੀਕੰਜਮ ਸਲੰਗਾਈਐੱਸ. ਐੱਮ. ਸੁਬੱਈਆ ਨਾਇਡੂਸੂਲਾਮੰਗਲਮ ਰਾਜਲਕਸ਼ਮੀਉਨੈਕਕੰਡੂ ਨਾਨਦਾਕਲਿਆਣਾ ਪਰੀਸੂਏ. ਐਮ. ਰਾਜਾਪੀ. ਸੁਸ਼ੀਲਾਅਵਲ ਮੇਲਈ ਸਿਰੀਥਲਪਚਾਈ ਵਿਲੱਕੂਵਿਸ਼ਵਨਾਥਨ-ਰਾਮਮੂਰਤੀਅਲਯਾਮਨੀ ਕਥਵੇ ਥਲਥਿਰਾਵਈਤਿਰੂਵਰੂਚੇਲਵਰਕੇ. ਵੀ. ਮਹਾਦੇਵਨਟੀ. ਐਮ. ਸੁੰਦਰਰਾਜਨ, ਮਾਸਟਰ ਮਹਾਰਾਜਨਕੋਂਡਾਲੀਲੀ ਮੇਗਾਮਬਾਲਾ ਨਾਗਾਮਾਇਲਯਾਰਾਜਾਕੇ. ਜੇ. ਯੇਸੂਦਾਸਨੀ ਓਨਡਰੁਥਨਉਨਲ ਮੁਡੀਅਮ ਥੰਬੀਮਾਮਨ ਵੀਡੂਏਲਮ ਇਨਬਾ ਮਯਯਮਮਲੇਸ਼ੀਆ ਵਾਸੁਦੇਵਨਥੰਡਰੇਲਕਦਲ ਦੇਸ਼ਮਏ. ਆਰ. ਰਹਿਮਾਨਮਾਨੋ, ਉਨਨੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨਓਮਾਨਾ ਪੇਨੇਵਿੰਨੈਥੰਡੀ ਵਰੁਵਾਯਾਬੈਨੀ ਦਿਆਲ, ਕਲਿਆਣੀ ਮੈਨਨਪੂ ਪੂਕੁਮ ਓਸਾਈਮਿਨਸਾਰਾ ਕਨਵੂਸੁਜਾਤਾ ਮੋਹਨਪੁੱਕਲੇ ਸਤਰੁ ਓਇਵੀਡੁੰਗਲਮੈਂ.ਹਰੀਚਰਣ, ਸ਼੍ਰੇਆ ਘੋਸ਼ਾਲਕੁੰਮੀ ਆਦਿਸਿਲੂਨੂ ਓਰੂ ਕਾਧਲਸਿਰਕਾਜ਼ੀ ਜੀ. ਸ਼ਿਵਚੀਦਬਰਮ, ਸਵਰਨਾਲਥਾ, ਨਰੇਸ਼ ਅਈਅਰ, ਥੇਨੀ ਕੁੰਜਰਾਮਲ, ਵਿਗਨੇਸ਼, ਕੋਰਸਕਦਲ ਅਨੱਕਲਐਥੀਰਨਵਿਜੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਸ਼੍ਰੇਆ ਘੋਸ਼ਾਲਵਾਂਗਾ ਮੱਕਾ ਵਾਂਗਾਕਵੀਆ ਥਲਾਈਵਨਹਰੀਕਰਨ, ਡਾ. ਨਾਰਾਇਣਅਜ਼ਾਗੀਏਕਾਤ੍ਰੂ ਵੇਲਿਈਦਾਈਅਰਜੁਨ ਚਾਂਡੀ, ਹਰੀਚਰਣ, ਜੋਨਿਤਾ ਗਾਂਧੀਵਾਨ ਇੰਗਮ ਨੀ ਮਿੰਨਾਐਂਡਰੈਂਡਰਮ ਪੁੰਨਗਾਈਹੈਰਿਸ ਜੈਰਾਜਆਲਾਪ ਰਾਜੂ, ਹਰੀਨੀ, ਦੇਵਨ, ਪ੍ਰਵੀਨਫਿਰ ਕਾੱਟੂਗੇਥੂਹਰੀਚਰਣ, ਸ਼ਾਸ਼ਾ ਤਿਰੂਪਤੀਮੁਨ ਅੰਧੀ7ਅਮ ਅਰੀਵੂਕਾਰਤਿਕ, ਮੇਘਾਕਲਿਆਣ ਸੁੰਦਰੀ ਯਾਰੋ ਓਰੂ ਮੁਰਾਈਅਦਾਈਕਲਮਸਬੇਸ਼-ਮੁਰਾਲੀਸ਼ੰਕਰ ਮਹਾਦੇਵਨ, ਅਨੁਰਾਧਾ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮਕੰਨਾ ਨੀ ਤੂੰਗਦਾਬਾਹੂਬਲੀ 2: ਦ ਕੰਕਲੂਸ਼ਨਐਮ. ਐਮ. ਕੀਰਵਾਨੀਨਯਨਾ ਨਾਇਰਸਿਰੂ ਥੋਡੂਥਲਿਲੇਲਾਡਮਤਰਨ ਕੁਮਾਰਬੰਬੇ ਜੈਸ਼੍ਰੀ, ਹਰੀਚਰਣਹਰੀਕਰਨਪੁਲਾਰਦਾਪਿਆਰੇ ਸਾਥੀਓ।ਜਸਟਿਨ ਪ੍ਰਭਾਕਰਨਸਿਡ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ, ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਰਵੀਚੰਦਰਨਰਾਸਾਵਾਚੀਏਅਰਨਮਨਾਈ 3ਸੀ. ਸਤਿਆਸਿਦ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮਅਰਾਧਿਆਕੁਸ਼ੀ (2023 ਫ਼ਿਲਮ) ਹੇਸ਼ਮ ਅਬਦੁਲ ਵਹਾਬਸਿਦ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ, ਚਿਨਮਈ ਸ਼੍ਰੀਪਦਾਕਾਮੀ ਕਾਮੀਤੁਗਲਕ ਦਰਬਾਰਗੋਵਿੰਦ ਵਸੰਤਾਗੋਵਿੰਦ ਵਸੰਤਾ, ਸਵਾਸਤਿਕਾ ਸਵਾਮੀਨਾਥਨ

 ਸਬੰਧਤ ਰਾਗਮ 
ਇਹ ਭਾਗ ਇਸ ਰਾਗ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪਹਿਲੂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

 ਸਕੇਲ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ 

 ਮੋਹਨਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮਮਿਤੀ ਪੈਂਟਾਟੋਨਿਕ ਸਕੇਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਸੁਰ ਬਿਲਾਹਾਰੀ ਦੇ ਅਰੋਹ (ਚਡ਼੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਸਕੇਲ) ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਅਰੋਹਣ-ਅਵਰੋਹਣ ਬਣਤਰ ਸ ਰੇ2 ਗ3 ਪ ਧ2 ਸੰ : ਸੰ  ਧ2 ਪ ਗ3 ਰੇ2 ਸ ਹੈ। 
 ਮੋਹਨਕਲਯਾਨੀ ਇੱਕ ਰਾਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਤਰਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀ ਮੱਧਮਮ (ਸ਼ੁੱਧ ਮੱਧਯਮ ਦੀ ਥਾਂ ਕਲਿਆਣੀ ਦਾ ਉਤਰਦਾ ਪੈਮਾਨਾ) ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਅਰੋਹਣ-ਅਵਰੋਹਣ ਬਣਤਰ ਸ ਰੇ2 ਗ3 ਪ ਧ2 ਸੰ : ਸੰ ਨੀ3 ਧ2 ਪ ਮ2 ਗ3 ਰੇ2 ਸ ਹੈ। 
 ਗਰੁਡ਼ਧਵਾਨੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਰਾਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਿਲਾਹਾਰੀ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਚਡ਼੍ਹਨ ਅਤੇ ਉਤਰਨ ਦੇ ਸਕੇਲ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬਦਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਅਰੋਹਣ-ਅਵਰੋਹਣ ਬਣਤਰ ਸ ਰੇ2 ਗ3 ਮ1 ਪ ਧ2 ਨੀ3 ਸੰ: ਸੰ ਧ2 ਪ ਗ3 ਰੇ2 ਸ ਹੈ। 

ਦੇਸਾਕਸ਼ੀ ਇੱਕ ਰਾਗ ਹੈ ਜੋ ਬਿਲਾਹਾਰੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਅਰੋਹਣ ਉਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੰਪੂਰਨਾ ਅਵਰੋਹਣ ਵਿੱਚ ਕਾਕਲੀ ਨਿਸ਼ਾਦਾ ਦੀ ਥਾਂ ਕੈਸ਼ੀਕੀ ਨਿਸ਼ਾਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

 ਨੋਟਸ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ