ਬਹਾਵਲਪੁਰ (ਰਿਆਸਤ)

ਬਹਾਵਲਪੁਰ (ਉਰਦੂ: بہاولپُور) ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਡੋਮੀਨੀਅਨ ਦੇ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗੀ ਗੱਠਜੋੜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਿਆਸਤ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਟ ਏਜੰਸੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਰਾਜ ਨੇ 45,911 km2 (17,726 sq mi) ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1941 ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਆਬਾਦੀ 1,341,209 ਸੀ। ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ।

ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1748 ਵਿੱਚ ਨਵਾਬ ਬਹਾਵਲ ਖਾਨ ਅੱਬਾਸੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। 22 ਫਰਵਰੀ 1833 ਨੂੰ, ਅੱਬਾਸੀ III ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਗਠਜੋੜ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਿਆਸਤ ਵਜੋਂ ਦਾਖਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ 1947 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਖਤਮ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ, ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਡੋਮੀਨੀਅਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਹਾਵਲਪੁਰ 14 ਅਕਤੂਬਰ 1955 ਤੱਕ ਇੱਕ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਸੰਸਥਾ ਰਿਹਾ, ਜਦੋਂ ਇਸਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 

 ਇਤਿਹਾਸ 
ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਦਾ ਰਾਜ ਬਹਾਵਲ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਦਾਊਦਪੋਤਰਾ ਕਬੀਲੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ ਅਤੇ 1748 ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰਪੁਰ, ਸਿੰਧ ਤੋਂ ਪਰਵਾਸ ਕਰ ਗਿਆ ਸੀ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ, ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਦੇ ਨਵਾਬਾਂ ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਨਵੀਂ ਨਹਿਰੀ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਦਾਊਦਪੋਤਰਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵਸਾਉਣ ਦੁਆਰਾ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ।
1809 ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸੰਧੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ, ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਸੱਜੇ ਕੰਢੇ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਸੀ। ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਸੰਧੀ 1833 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ, ਸਿੰਧ ਉੱਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਕਰਨ ਲਈ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸੰਧੀ ਦੇ ਸਾਲ ਬਾਅਦ। ਇਸ ਨੇ ਨਵਾਬ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਿੰਧ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਉੱਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਨਾਲ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਅਕਤੂਬਰ 1838 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇੱਕ ਸੰਧੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਨੂੰ ਕਾਬੁਲ ਦੇ ਤਖਤ ਉੱਤੇ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ।

ਪਹਿਲੀ ਐਂਗਲੋ-ਅਫਗਾਨ ਜੰਗ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਨਵਾਬ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਪਲਾਈ ਅਤੇ ਰਸਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1847-8 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਮੁਲਤਾਨ ਵਿਰੁੱਧ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਸਰ ਹਰਬਰਟ ਐਡਵਰਡਜ਼ ਨਾਲ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਬਦਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਬਜ਼ਲਕੋਟ ਅਤੇ ਭੂੰਗ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਗ੍ਰਾਂਟ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇੱਕ ਲੱਖ ਦੀ ਉਮਰ-ਪੈਨਸ਼ਨ ਦੇ ਕੇ ਨਿਵਾਜਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ 'ਤੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵਿਵਾਦ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਤੀਜਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਨਵੇਂ ਸ਼ਾਸਕ ਨੂੰ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੁਆਰਾ ਬਰਖਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਦੇ ਮਾਲੀਏ ਤੋਂ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ; ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦਾ ਆਪਣਾ ਵਾਅਦਾ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ 1862 ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

1863 ਅਤੇ 1866 ਵਿੱਚ ਨਵਾਬ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਜਿਸਨੇ ਬਗਾਵਤਾਂ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ; ਪਰ ਮਾਰਚ 1866 ਵਿੱਚ, ਨਵਾਬ ਦੀ ਅਚਾਨਕ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਜ਼ਹਿਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦੇ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਬੇਟੇ, ਨਵਾਬ ਸਾਦਿਕ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਚੌਥੇ, ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੇ ਲੜਕੇ ਦੁਆਰਾ ਉਸਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਲੈ ਲਈ ਗਈ। ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਰਗਰਮ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਦੇ ਕਈ ਯਤਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਸੰਗਠਨ ਅਤੇ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਰਿਆਸਤ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਪਾਇਆ ਗਿਆ। 1879 ਵਿੱਚ, ਨਵਾਬ ਨੂੰ ਛੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਸਲਾਹ ਅਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ, ਪੂਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਨਿਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਫਗਾਨ ਮੁਹਿੰਮਾਂ (1878-80) ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਨਵਾਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਰੋਤ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਨਿਪਟਾਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਟੁਕੜੀ ਨੂੰ ਖੁੱਲੇ ਸੰਚਾਰ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਡੇਰਾ ਗਾਜ਼ੀ ਖਾਨ ਸਰਹੱਦ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਲਈ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। 1899 ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦਾ ਬਾਅਦ ਮੁਹੰਮਦ ਬਹਾਵਲ ਖਾਨ ਪੰਜਵਾਂ ਬਣਿਆ, ਜਿਸਨੇ 1900 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਬਹੁਮਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ 1903 ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਨਿਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਦਾ ਨਵਾਬ 17 ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਸਲਾਮੀ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਸੀ।

 ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ 
ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਆਬਾਦੀ ਨੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ। 1947 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਭਾਰਤ ਚਲੇ ਗਏ ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵਸ ਗਏ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਦੇ ਨਵਾਬ ਸਦੀਕ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਦਦਗਾਰ ਅਤੇ ਉਦਾਰ ਸਾਬਤ ਹੋਏ। ਉਸਨੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸੱਤਰ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਮਹਿਕਮਿਆਂ ਦੀਆਂ ਦੋ-ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀਆਂ ਤਨਖਾਹਾਂ ਵੀ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਲਈਆਂ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਜਾਇਦਾਦ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਕਿੰਗ ਐਡਵਰਡ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਐਚੀਸਨ ਕਾਲਜ, ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਮਸਜਿਦ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਜਾਂ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਜ਼ਾਦ ਰਹਿਣ ਦਾ ਵਿਕਲਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 5 ਅਕਤੂਬਰ 1947 ਨੂੰ ਨਵਾਬ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਇਕ ਸਮਝੌਤੇ 'ਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਰਿਆਸਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ ਰਲੇਵੇਂ ਨੂੰ 9 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਰਿਆਸਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਰਾਜ ਸੀ।

 ਜਨਸੰਖਿਆ 

1941 ਵਿੱਚ, ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 1,341,209 ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ 737,474 (54.98%) ਮਰਦ ਅਤੇ 603,735 (45.02%) ਔਰਤਾਂ ਸਨ। 1901 ਵਿੱਚ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 2.8% (ਮਰਦਾਂ ਲਈ 5.1% ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਲਈ 0.1%) ਸੀ। ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ (ਦੋ ਤਿਹਾਈ) ਉਪਜਾਊ ਸਿੰਧ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ 'ਤੇ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਮਾਰੂਥਲ ਖੇਤਰ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੀ।

1916 ਅਤੇ 1941 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਸਤਲੁਜ ਘਾਟੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਬਾਦੀ ਲਗਭਗ ਦੁੱਗਣੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਜਦੋਂ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਸਿੰਚਾਈ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੂਜੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ, ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਵੱਲ ਪਰਵਾਸ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਬਸਤੀਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਜਾਂ "ਰਿਆਸਤੀਆਂ" ਦੇ ਉਲਟ ਗੈਰ-ਰਿਆਸਤੀਆਂ ਦਾ ਲੇਬਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਤਕਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

 ਧਰਮ 
ਰਾਜ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਸੀ। 1941 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਜ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ 81.9% (1,098,814) ਸਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 174,408 (13%) ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 46,945 (1.84%) ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਮੂਲ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਉਥੇ ਵਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੂਜੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰਵਾਸੀ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਿੱਖ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸਨ ਜੋ ਨਹਿਰੀ ਕਾਲੋਨੀਆਂ ਦੇ ਖੁੱਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਰਵਾਸ ਕਰ ਗਏ ਸਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮੁਸਲਿਮ ਜਾਤੀਆਂ ਖੋਖਰ, ਗੁੱਜਰ, ਜਾਟ ਅਤੇ ਬਲੋਚ ਸਨ। ਸਈਅਦ ਵੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਨ। ਮਿੰਚਿਨਾਬਾਦ ਅਤੇ ਹਰੂਨਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਜਾਟਾਂ ਅਤੇ ਬਿਸ਼ਨੋਈਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੰਦੂ ਅਰੋੜਾ ਅਤੇ ਖੱਤਰੀ ਸਨ। ਅੱਧੇ ਸਿੱਖ ਜੱਟ ਸਿੱਖ ਸਨ ਅਤੇ ਅੱਧੇ ਲਬਾਣਾ ਅਤੇ ਰਾਏ ਸਿੱਖ ਸਨ।
+ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਰਾਜ (ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ ਯੁੱਗ) ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮੂਹਧਾਰਮਿਕ

ਗਰੁੱਪ19011911192119311941ਆਬਾਦੀਆਬਾਦੀਆਬਾਦੀਆਬਾਦੀਆਬਾਦੀਇਸਲਾਮ 15x15px598,139654,247647,207799,1761,098,814ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ 16x16px114,670109,548114,621149,454174,408ਸਿੱਖ ਧਰਮ 19x19px7,98516,63019,07134,89646,945ਈਸਾਈ 21x21px831992831,0543,048ਜੈਨ ਧਰਮ 26x26px015112351ਪਾਰਸੀ  15x15px028200ਬੁੱਧ ਧਰਮ 15x15px00000ਯਹੂਦੀ ਧਰਮ 17x17px00000ਹੋਰ000017,643ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ720,877780,641781,191984,6121,341,209ਨੋਟ: ਬਰਤਾਨਵੀ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ ਯੁੱਗ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਰਹੱਦਾਂ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੰਡਾਂ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਸਟੀਕ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਹਨ - ਜਿਸਨੇ ਨਵੇਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਬਣਾਏ ਹਨ - ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਯੁੱਗ ਦੌਰਾਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਧਦਾ ਹੈ।

 ਵਿਰਾਸਤ 
alt=|left|thumb| ਦਰਾਵਰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਚੋਲਿਸਤਾਨ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਨਵਾਬਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸੀ।
ਨਵਾਬਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੂੰ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਐਚੀਸਨ ਕਾਲਜ ਦੀ ਮਸਜਿਦ ਵੀ ਨਵਾਬ ਦੁਆਰਾ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਿਚ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਕਿੰਗ ਐਡਵਰਡ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਦਾ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਬਲਾਕ ਵੀ ਨਵਾਬ ਦੁਆਰਾ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

 ਹਾਕਮ 
alt=|thumb| ਦਰਬਾਰ ਮਹਿਲ ਮਹਿਲ, ਬਹਾਵਲ ਖਾਨ ਵੀ ਦੁਆਰਾ 1905 ਵਿੱਚ ਬਣਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ 1740 ਤੱਕ ਅਮੀਰ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਲੈ ਲਿਆ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਿਰਲੇਖ ਬਦਲ ਕੇ ਨਵਾਬ ਅਮੀਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ 1955 ਵਿੱਚ ਸਿਰਲੇਖ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਦੇ ਸਦਨ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਮੁਖੀ (ਸਲਾਹ ਉਦ-ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ) ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 1942 ਤੋਂ, ਨਵਾਬਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਹਾਇਤਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
20ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਦੀਕ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਪੰਜਵਾਂ 1907 ਤੋਂ 1966 ਤੱਕ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਨਵਾਬ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਮੀਰ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ 'ਤੇ ਨਵਾਬ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਿਰਫ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ। 1955 ਵਿਚ ਉਸਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਮਲਿਕ ਗੁਲਾਮ ਮੁਹੰਮਦ ਨਾਲ ਇਕ ਸਮਝੌਤੇ 'ਤੇ ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਤਹਿਤ 14 ਅਕਤੂਬਰ 1955 ਤੋਂ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਪੱਛਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸੂਬੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਨੂੰ 32 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦਾ ਸਾਲਾਨਾ ਨਿੱਜੀ ਪਰਸ ਮਿਲਿਆ।, ਉਸਦੇ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ। ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਰੂਪ ਦੇ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: ਐਚ.ਐਚ. ਨਵਾਬ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ. ਮੁਹੰਮਦ ਅੱਬਾਸ ਖਾਨ ਅੱਬਾਸੀ (ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਦਾ ਆਖਰੀ ਨਵਾਬ, ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਾਬਕਾ ਗਵਰਨਰ); ਨਵਾਬ ਸਲਾਹੁਦੀਨ ਅਹਿਮਦ ਅੱਬਾਸੀ (ਉਰਦੂ : نواب صلاح الدین عباسی) ਜੋ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸੰਸਦ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੈ। ਉਹ ਸਦੀਕ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਪੰਜਵਾਂ ਦਾ ਪੋਤਾ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਰਿਆਸਤ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਦਾ ਆਖਰੀ ਸ਼ਾਸਕ ਨਵਾਬ ਸੀ। ਪ੍ਰਿੰਸ ਮੁਹੰਮਦ ਬਹਾਵਲ (ਜਿਸ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਐਚੀਸਨ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਕਿੰਗਜ਼ ਕਾਲਜ ਲੰਡਨ ਤੋਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੀਟੀਆਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ), ਪ੍ਰਿੰਸ ਫਲਾਹੂਦੀਨ ਅੱਬਾਸੀ (ਜਿਸ ਦੀ ਕੈਂਸਰ ਨਾਲ ਅਪ੍ਰੈਲ 2016 ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ), ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਦੀ ਬੇਗਮ, ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਆਇਸ਼ਾ ਯਾਸਮੀਨ ਅੱਬਾਸੀ ਅਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਸਫੀਆ ਨੌਸ਼ੀਨ ਅੱਬਾਸੀ।
ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਦੇ ਨਵਾਬ ਅਮੀਰ ਕਾਰਜਕਾਲ ਮੁਹੰਮਦ ਬਹਾਦੁਰ ਖਾਨ 1689 - 1702 ਮੁਹੰਮਦ ਮੁਬਾਰਕ ਖਾਨ ਆਈ 1702 - 1723 ਸਾਦੇਕ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਆਈ 1723 - 1743 ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਗਠਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਮੁਹੰਮਦ ਬਹਾਵਲ ਖਾਨ ਆਈ 1743 - 1749 ਮੁਹੰਮਦ ਮੁਬਾਰਕ ਖਾਨ II 1749 - 1772 ਮੁਹੰਮਦ ਬਹਾਵਲ ਖਾਨ II 1772 - 1809 ਸਦੀਕ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ II 1809 – 1827 ਮੁਹੰਮਦ ਬਹਾਵਲ ਖਾਨ III 1827 - 1852 ਸਾਦੇਕ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ III 1852 - 1853 ਹਾਜੀ ਫਤਿਹ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ 1853 - 1858 ਰਹੀਮ ਯਾਰ ਖਾਨ ਅੱਬਾਸੀ 1858 - 1866 ਸਦੀਕ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਚੌਥਾ 1866 - 1899 ਮੁਹੰਮਦ ਬਹਾਵਲ ਖਾਨ ਵੀ 1899 – 1907 ਸਦੀਕ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਵੀ 1907 – 1955 ਰਾਜ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸਦੀਕ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਵੀ 1955 – 1965 ਅੱਬਾਸ ਖਾਨ ਅੱਬਾਸੀ 1965 – 1988 ਸਲਾਹੁਦੀਨ ਅਹਿਮਦ ਅੱਬਾਸੀ 1988 - ਮੌਜੂਦਾ
ਕਾਰਜਕਾਲ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ  1942 - 1947 ਰਿਚਰਡ ਮਾਰਸ਼ ਕਰੌਫਟਨ 1948 – 1952 ਜੌਨ ਡਰਿੰਗ 1952 – 14 ਅਕਤੂਬਰ 1955 ਏ ਆਰ ਖਾਨ 14 ਅਕਤੂਬਰ 1955 ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਰਿਆਸਤ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ

 ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 

 ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ

 ਹਵਾਲੇ 

 ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 


 ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਦੇ ਨਵਾਬ
 ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਜਾਣਕਾਰੀ
 TMA ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਸਿਟੀ ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ