ਖਮਾਸ (ਰਾਗ)

ਖਮਾਸ ਜਾਂ ਕਾਮਸ/ਖਾਮਸ/ਖਾਮਚ/ਖਾਮਾਜ/ਕਾਮਚੀ (ਕਾਮਸ/ਕਾਮਚੀ) ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ (ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸੰਗੀਤਕ ਪੈਮਾਨਾ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਗ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਜਨਯ ਰਾਗਮ ਹੈ (28ਵੇਂ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਸਕੇਲ ਹਰਿਕੰਭੋਜੀ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸਕੇਲ) । ਇਹ ਇੱਕ ਜਨਯਾ ਸਕੇਲ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਸਵਰ (ਸੰਗੀਤਕ ਨੋਟਸ) ਚਡ਼੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਪੈਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਨ।

ਇਹ ਇੱਕ ਪੈਮਾਨਾ ਹੈ ਜੋ ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰਾ ਰਸ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।  ਇਹ ਜਵਾਲੀ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਈ ਢੁਕਵਾਂ ਹੈ।

 ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਨ 
ਖਮਾਸ ਇੱਕ ਅਸਮਰੂਪ ਰਾਗ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਅਰੋਹ (ਚਡ਼੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਪੈਮਾਨੇ) ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਭਮ ਨਹੀਂ  ਲਗਦਾ । ਇਹ ਇੱਕ ਵਕਰਾ-ਸ਼ਾਡਵ-ਸੰਪੂਰਨਾ ਰਾਗਮ (ਵਕਰਾ-ਸ਼ਾਡਵ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਅਰੋਹ (ਚਡ਼੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਪੈਮਾਨੇ) ਵਿੱਚ ਛੇ ਸੁਰ ਅਤੇ ਅਵਰੋਹ (ਉਤਰਨ ਵਾਲੇ ਪੈਮਾਨੇ) ਵਿੱਚ  ਜ਼ਿਗ-ਜ਼ੈਗ ਚਾਲਾਂ ਨਾਲ ਸੱਤ ਸੁਰ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਆਰੋਹਣ-ਅਵਰੋਹਣ ਬਣਤਰ (ਚਡ਼੍ਹਨ ਅਤੇ ਉਤਰਨ ਦਾ ਪੈਮਾਨਾ) ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈਃ

 ਅਰੋਹਣਃ ਸ ਮ1 ਗ3 ਮ1 ਪ ਧ2 ਨੀ2 ਸੰ [ਏ]  
 ਅਵਰੋਹਣਃ ਸੰ ਨੀ2 ਧ2 ਪ ਮ1 ਗ3 ਰੇ2 ਸ [ਬੀ]  

ਇਸ ਪੈਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਸੁਰ ਹਨ ਸ਼ਡਜਮ, ਅੰਤਰ ਗੰਧਾਰਮ, ਸ਼ੁੱਧ ਮੱਧਯਮ, ਪੰਚਮ, ਚਥੁਸਰਤੀ ਧੈਵਤਮ ਅਤੇ ਕੈਸਿਕੀ ਨਿਸ਼ਾਦਮ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਥੁਸਰਿਤੀ ਰਿਸ਼ਭਮ ਨੂੰ ਉਤਰਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੰਕੇਤਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਲਈ, ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸਵਰ ਵੇਖੋ।

 ਵਿਕਲਪਿਕ ਵਰਜਨ 
ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਖਮਾਸ ਇੱਕ ਉਪੰਗਾ ਰਾਗ ਸੀ (ਮੂਲ ਸਕੇਲ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਨੋਟਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਾਵਲੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਭਸ਼ੰਗਾ ਕਿਸਮ ਦੇ ਖਮਾਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਆਈ (ਸਕੇਲ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ) । ਕਾਕਲੀ ਨਿਸ਼ਾਦਮ (ਐਨ 3) ਨੂੰ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੁਰ (ਬਾਹਰੀ ਨੋਟ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਮੁਥੁਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ ਸਕੂਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਖਮਾਸ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨਾ ਰਾਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜ਼ਿਗ-ਜ਼ੈਗ ਨੋਟ ਨਹੀਂ ਹਨ (ਕੋਈ ਵਕਰਾ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ) ।

ਖਾਮਾਜ (ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਖਾਮਾਜ) ਖਾਮਾਸ ਰਾਗ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਜੁਲਦਾ ਹੈ। ਫਿਲਮ ਅਭਿਮਾਨ ਦਾ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ਗੀਤ 'ਤੇਰੇ ਮੇਰੇ ਮਿਲਨ ਕੀ' ਖਾਮਾਜ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ।

 ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ 
ਖਮਾਸ ਰਾਗਮ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ, ਥਿਲਾਨਾ ਅਤੇ ਵਰਨਮ ਇੱਥੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।

 ਮੁਥਿਆ ਭਾਗਵਤਾਰ ਦੁਆਰਾ 'ਮਾਤੇ ਮਲਾਇਆ-ਧਵਾਜਾ ਪਾਂਡਿਆ-ਸੰਜਤੇ' (ਦਾਰੂ ਵਰਨਮ) ਮੁਥੀਆ ਭਾਗਵਤਾਰ
 ਸੰਤਾਨਾ-ਗੋਪਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਮ, ਸ਼ਦਾਨਨੇ ਸਕਲਮ ਅਰਪਯਾਮੀ ਅਤੇ ਸਰਸ ਡਾਲਾ ਨਯਨਾ-ਮੁਥੁਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰਮੁਥੂਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ
 ਤਿਆਗਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤਬੱਧ ਸੁਜਨਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸੀਤਾਪਾਥੇ
 ਵੈਂਕਟਰਮਨ ਭਾਗਵਤ ਦੁਆਰਾ ਮਾਨਸ ਰਾਮੂਨੀ ਮਾਰਵਾਕਾਵੇ
 ਦੂਰੂ ਮਦੁਵਰੇਨ, ਮੂਰੂਥੀਆਨੋ ਨੀਲਿਸੋ ਪੁਰੰਦਰਾ ਦਾਸਾ ਦੁਆਰਾਪੁਰੰਦਰ ਦਾਸਾ
 ਮਾਤਾਦਾ ਬਾਰਡੇਨੋ ਬੰਗਲੌਰ ਨਾਗਰਤਨਮਾ ਦੁਆਰਾ
 ਰਾਮ ਜੋਗੀ ਮੰਡੂ, ਇਵੇਲਾ ਨੰਨੂ ਬ੍ਰੋਵਰਾ ਅਤੇ ਰਾਮ ਰਾਰਾ ਭਦਰਚਲ ਰਾਮਦਾਸੁ ਦੁਆਰਾ
 ਸੁੱਬਾਰਾਮਾ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ ਦੁਆਰਾ ਐਂਟਾਨੀਨੇਸੁੱਬਰਾਮਾ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ
 ਮੈਸੂਰ ਵਾਸੂਦੇਵਚਾਰ ਦੁਆਰਾ ਬ੍ਰੋਚ ਵਾਰੇਵਰੁ ਰਾ ਅਤੇ ਇੰਥਾ ਪਰਾਕੇਲਨਾਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਐੱਨ3 ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ।
 ਇਡਾਥੂ ਪਦਮ ਥੁਕੀ ਅਤੇ ਰਾਮ ਨਾਮਾ ਅਮਰੁਥਾ-ਪਾਪਨਾਸਾਮ ਸਿਵਨ
 ਥਾਮ ਥਾਮ-ਥਿਲਾਨਾ-ਪਟਨਾਮ ਸੁਬਰਾਮਣੀਆ ਅਈਅਰ
 ਅੰਨਾਮਚਾਰੀਆ ਦੁਆਰਾ ਧੋਲੇਯਮ ਚਲਾ ਢੋਲੇਅਮ ਚਲਾਅੰਨਾਮਾਚਾਰੀਆ
 ਮੈਸੂਰ ਵਾਸੂਦੇਵਾਚਾਰੀਆ ਦੁਆਰਾ ਉਪੇਂਦਰਮ ਆਸ਼ਰਾਮੀ ਸੰਤਤਮਮੈਸੂਰ ਵਾਸੂਦੇਵਚਾਰੀਆ
 ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਭਾਗਵਤਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੰਭੋ ਮਹਾਦੇਵ ਚੰਦਰਚੂਡ਼
 ਵਰਾਦਾਦਸਰ ਦੁਆਰਾ ਸਰਸਵਤੀ ਸਰਸ-ਵਾਣੀ ਸਰਸੀਜਾ-ਭਵਨੀਕੀ-ਰਾਣੀ
 ਸਰਸ-ਸਾਮ-ਮੁਖ, ਪਲਾਇਆ ਮਾਮਾਈ ਭੋ ਸ਼੍ਰੀਕਾਂਤਸ਼ ਸਵਾਤੀ ਤਿਰੂਨਲ ਦੁਆਰਾ
 ਜਯਤੀ ਜਯਤੀ ਭਾਰਤ-ਮਾਤਾ ਮਯੂਰਾਮ ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੁਆਰਾ

 ਫ਼ਿਲਮ ਰਚਨਾਵਾਂ 

 ਭਾਸ਼ਾਃ ਤਮਿਲ 
ਗੀਤ.ਫ਼ਿਲਮਸੰਗੀਤਕਾਰਗਾਇਕਓਰੂਨਲ ਓਰੂ ਪੋਜੂਥੂਤਿਰੂਨੀਲਕੰਤਰਪਾਪਨਾਸਾਮ ਸਿਵਨਐਮ. ਕੇ. ਤਿਆਗਰਾਜ ਭਾਗਵਤਰਮਾਨਿਦਾ ਜੇਨਾਮ ਮੀਂਦਮ ਵੰਦੀਦੁਮੋਰਾਜਾ ਮੁਕਤੀਸੀ. ਆਰ. ਸੁਬੁਰਮਨਨਾਨ ਪੇਸਾ ਵੰਥੇਨਪਲੋਟੀ ਵਲਾਰਥਾ ਕਿੱਲੀਇਲਯਾਰਾਜਾਐੱਸ. ਪੀ. ਬਾਲਾਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ, ਐੱਸ ਜਾਨਕੀਐੱਸ. ਜਾਨਕੀਪੱਲਵੀਏ ਚਰਣਮਓਰੁਵਰ ਵਾਜ਼ੂਮ ਆਲਯਮਰੋਜਾ ਓਂਦਰੂ ਮੁਥਮ (ਕਰਨਾਟਕ ਖਮਾਸ ਅਧਾਰਤ) ਕੋੰਬੇਰੀ ਮੂਕਨਮਾਰਗਾਜ਼ੀ ਮਠਮਪੰਜਮੀ (ਰਿਲੀਜ਼ ਨਾ ਹੋਈ ਫ਼ਿਲਮ) ਐੱਸ. ਜਾਨਕੀ, ਟੀ. ਵੀ. ਗੋਪਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨਕੂਟਾਥਿਲੇ ਕੋਵਿਲ ਪੁਰਾ (ਕਰਨਾਟਕ ਖਮਾਸ ਅਧਾਰਤ) ਇਦਯਾ ਕੋਵਿਲਐੱਸ. ਪੀ. ਬਾਲਾਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮਪੋਨ੍ਨਿਲ ਵਾਨਮ (ਕਰਨਾਟਕ ਖਮਾਸ ਅਧਾਰਤ) ਵਿੱਲੂ ਪੱਟੂਕਰਨਐੱਸ. ਜਾਨਕੀਯੂਯਿਰਮ ਨੀਏਪਵਿੱਤਰਾਏ. ਆਰ. ਰਹਿਮਾਨਪੀ. ਉਨਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨਓਰੂ ਨਾਲ ਓਰੂ ਪੋਜ਼ੂਡੂਅੰਤਿਮੰਥਰਾਈਸਵਰਨਾਲਥਾਪੂ ਪੂਵਾਉੱਨਈ ਕੰਨ ਥੇਡੂਥੇਦੇਵਾਐੱਸ. ਪੀ. ਬਾਲਾਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ, ਫੈਬੀ ਮਨੀਫੇਬੀ ਮਨੀਸੋਕਾ ਨਾਨੁਮ ਨਿਕੁਰੇਨਕਿਸ਼ਤੀਗਿਬਰਨਸੁਧਾ ਰਘੁਨਾਥਨ

 ਨੋਟਸ 

 ਹਵਾਲੇ 

 ਫਿਲਮ ਰਚਨਾਵਾਂ 

 ਭਾਸ਼ਾਃ ਤਾਮਿਲ 
ਗੀਤ.ਫ਼ਿਲਮਸੰਗੀਤਕਾਰਗਾਇਕਓਰੂਨਲ ਓਰੂ ਪੋਜੂਤੂਤਿਰੂਨੀਲਕੰਤਰਪਾਪਨਾਸਮ ਸਿਵਨਐਮ. ਕੇ. ਤਿਆਗਰਾਜ ਭਾਗਵਤਰਮਾਨਿਦਾ ਜੇਨਾਮ ਮੀਂਦਮ ਵੰਦੀਦੁਮੋਰਾਜਾ ਮੁਕਤੀਸੀ. ਆਰ. ਸੁਬੁਰਮਨਨਾਨ ਪੇਸਾ ਵੰਤੇਨਪਲੋਟੀ ਵਲਾਰਥਾ ਕਿੱਲੀਇਲਯਾਰਾਜਾਐੱਸ. ਪੀ. ਬਾਲਾਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ,ਐੱਸ. ਜਾਨਕੀਪੱਲਵੀਏ ਚਰਣਮਓਰੁਵਰ ਵਾਜ਼ੂਮ ਆਲਯਮਰੋਜਾ ਓਂਦਰੂ ਮੁਥਮ (ਕਰਨਾਟਕ ਖਮਾਸ ਅਧਾਰਤ) ਕੋੰਬੇਰੀ ਮੂਕਨਮਾਰਗਾਜ਼ੀ ਮਠਮਪੰਜਮੀ (ਰਿਲੀਜ਼ ਨਾ ਹੋਈ ਫ਼ਿਲਮ) ਐੱਸ. ਜਾਨਕੀ, ਟੀ. ਵੀ. ਗੋਪਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨਕੂਟਾਥਿਲੇ ਕੋਵਿਲ ਪੁਰਾ (ਕਰਨਾਟਕ ਖਮਾਸ ਅਧਾਰਤ) ਇਦਯਾ ਕੋਵਿਲਐੱਸ. ਪੀ. ਬਾਲਾਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮਪੋਨ੍ਨਿਲ ਵਾਨਮ (ਕਰਨਾਟਕ ਖਮਾਸ ਅਧਾਰਤ) ਵਿੱਲੂ ਪੱਟੂਕਰਨਐੱਸ. ਜਾਨਕੀਯੂਯਿਰਮ ਨੀਏਪਵਿੱਤਰਾਏ. ਆਰ. ਰਹਿਮਾਨਪੀ. ਉਨਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨਓਰੂ ਨਾਲ ਓਰੂ ਪੋਜ਼ੂਡੂਅੰਤਿਮੰਥਰਾਈਸਵਰਨਾਲਥਾਪੂ ਪੂਵਾਉੱਨਈ ਕੰਨ ਥੇਡੂਥੇਦੇਵਾਐੱਸ. ਪੀ. ਬਾਲਾਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ, ਫੈਬੀ ਮਨੀਫੇਬੀ ਮਨੀਸੋਕਾ ਨਾਨੁਮ ਨਿਕੁਰੇਨਕਿਸ਼ਤੀਗਿਬਰਨਸੁਧਾ ਰਘੁਨਾਥਨ