ਸ਼ੰਕਰਾ ਮਿਸ਼ਰਾ

ਸ਼ੰਕਰ ਮਿਸ਼ਰਾ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: Sankara Mishra; ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ : शंकर मिश्र), ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼ੰਕਰ ਮਿਸ਼ਰਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਮਿਥਿਲਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਵੈਦਿਕ ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ। ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵੈਸ਼ੇਸ਼ਿਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ। ਵੈਸ਼ੇਸ਼ਿਕ ਦਰਸ਼ਨ ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਛੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

 ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ 
ਸ਼ੰਕਰ ਮਿਸ਼ਰਾ ਦਾ ਜਨਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਮਿਥਿਲਾ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮਧੂਬਨੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸਰਿਸਾਬ ਪਾਹੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੈਥਿਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਨਿਆਏ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਅਯਾਚੀ ਮਿਸ਼ਰਾ (ਭਵਨਾਥ ਮਿਸ਼ਰਾ) ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਦੰਤਕਥਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਖੁਦ ਵਿਦਵਾਨ ਅਯਾਚੀ ਮਿਸ਼ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਕਰ ਮਿਸ਼ਰਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੰਕਰ ਮਿਸ਼ਰਾ ਨੇ ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਭੈਰਵਸਿਮਹਾ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਮਰ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਸਿਰਫ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ।

ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਲੋਕ ਸੀ,

ਰਾਜਾ ਛੋਟੇ ਮੁੰਡੇ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕਾਵਿਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਰਾਜੇ ਨੇ ਛੋਟੇ ਮੁੰਡੇ ਸ਼ੰਕਰ ਮਿਸ਼ਰਾ ਨੂੰ ਇਨਾਮ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਸੋਨੇ ਦਾ ਹਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛੋਟੇ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਯਾਚੀ ਮਿਸ਼ਰਾ ਨੇ ਸੋਨੇ ਦਾ ਹਾਰ ਉਸ ਦਾਈ-ਦਾਸੀ ਨੂੰ ਵੀ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਜਿਸਨੂੰ ਚਮੈਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਜਨਮ ਦੌਰਾਨ ਮੁੰਡੇ ਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੰਕਰ ਮਿਸ਼ਰਾ ਦੇ ਜਨਮ ਸਮੇਂ, ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਕੋਲ ਦਾਈ-ਦਾਸੀ ਨੂੰ ਇਨਾਮ ਦੇਣ ਲਈ ਪੈਸੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਾਈ-ਦਾਸੀ ਨਾਲ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਮਾਈ ਉਸਦੀ ਮਾਤ-ਦਾਸੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੇ ਇਨਾਮ ਵਜੋਂ ਭੇਟ ਕਰਨਗੇ। ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਾਈ-ਦਾਸੀ ਨੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਹਾਰ ਦੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਦੀ ਕੀਮਤ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਲਾਅ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ।

 ਅਕਾਦਮਿਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ 
ਸ਼ੰਕਰ ਮਿਸ਼ਰਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਅਯਾਚੀ ਮਿਸ਼ਰਾ ਨੇ ਕੰਠ ਵਿਦਿਆ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਤਹਿਤ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਕੰਠ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਮੌਖਿਕ ਪਾਠ ਰਾਹੀਂ ਗਿਆਨ। ਉਸਨੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੇ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰੰਥ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹਨ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਮੌਖਿਕ ਪਾਠ ਸੁਣ ਕੇ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖੇ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਉੱਨੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਸਨ।

ਸ਼ੰਕਰ ਮਿਸ਼ਰਾ ਵੈਦਿਕ ਰਿਸ਼ੀ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਕਨੜ ਦੇ ਵੈਸ਼ੇਸ਼ਿਕ ਸੂਤਰ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਟਿੱਪਣੀ ਉਪਸਕਾਰ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ 1462 ਈਸਵੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਟਿੱਪਣੀ ਪਾਠ ਉਪਸਕਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਲਿਖਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜਿਸਨੂੰ ਰਾਸਰਣਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਲਿਖਤ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1920 ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨ ਅਮਰਨਾਥ ਝਾਅ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਸ਼ੰਕਰ ਮਿਸ਼ਰਾ ਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਮਹਾਮਹੋਪਾਧਿਆਏ ਦੀ ਸਨਮਾਨਯੋਗ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

 ਹਵਾਲੇ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ