ਸਿੱਖ ਪੇਂਟਿੰਗ

ਸਿੱਖ ਪੇਂਟਿੰਗ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: Sikh painting) ਸਿੱਖ ਕਲਾ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ ਜੋ 18ਵੀਂ ਤੋਂ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਧੀ-ਫੁੱਲੀ ਸੀ। ਆਰਟ ਸਕੂਲ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਲਾਹੌਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਪਟਿਆਲਾ, ਨਾਭਾ, ਕਪੂਰਥਲਾ ਅਤੇ ਜੀਂਦ ਸਨ। ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਚਲੇ ਗਏ। ਸਿੱਖ ਪੇਂਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ, ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹਨ। ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਪਾਰੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੋਚੀ ਤਰਖਾਣ, ਲੁਹਾਰ ਆਦਿ ਨੂੰ ਪੇਂਟ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸੀਮਾਵਾਂ ਅਕਸਰ ਬਦਲਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਪਹਾੜੀ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਾਂਗੜਾ ਅਤੇ ਗੁਲੇਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚਕਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਓਵਰਲੈਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

 ਇਤਿਹਾਸ 
ਸਿੱਖ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਸ਼ੈਲੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਸਨ। ਉਹ ਜਾਂ ਤਾਂ ਨਵੇਂ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਆਏ ਸਨ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਜਾਂ ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ ਦੁਆਰਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਡਬਲਯੂ ਜੀ ਆਰਚਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਪਹਾੜੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸ਼ਾਸਕਾਂ, ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ... ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਤੋਂ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਮੂਹ ਪਰਵਾਸ ਕਰ ਗਿਆ, ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਹੌਲੀ ਪਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਵੇਂ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਰਿਕਾਰਡ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਈ ਪਹਾੜੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।

ਸਿੱਖ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਲਾਹੌਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਪਟਿਆਲਾ, ਨਾਭਾ, ਕਪੂਰਥਲਾ ਅਤੇ ਜੀਂਦ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਲਘੂ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਬਣੇ। ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਵਾਂਗ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਟੇਲੀਅਰ ਨੂੰ ਵੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਿਆ। ਲਾਹੌਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੁਗਲ ਸੱਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰ ਸੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੇ ਕੈਲੀਗ੍ਰਾਫਰਾਂ, ਆਰਕੀਟੈਕਟਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਨੇ ਮਹਿਲਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਜੀਵਨ-ਆਕਾਰ ਦੇ ਪੋਰਟਰੇਟ ਨਾਲ ਸਜਾਉਣ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੀ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪਹਾੜੀ ਕਲਾਕਾਰ ਨੈਨਸੁਖ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਲਈ ਕਈ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪੇਂਟ ਕੀਤੀਆਂ। ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਈ ਪਹਾੜੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੂਚੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾ ਜਿਸਨੇ ਕਾਂਗੜਾ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਕਾਂਗੜਾ ਸ਼ਾਸਨ ਸੰਸਾਰ ਚੰਦ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ।

ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਖੋਜ ਆਨੰਦ ਕੁਮਾਰਸਵਾਮੀ, ਪਰਸੀ ਬ੍ਰਾਊਨ ਅਤੇ ਐਸ ਐਨ ਦਾਸਗੁਪਤਾ ਨੇ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸਦੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਹੋਰ ਵਿਦਵਤਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।

 ਥੀਮ 
19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ ਪੇਂਟਿੰਗ ਸ਼ੈਲੀ ਪਹਾੜੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ਦਾ ਪ੍ਰੋਟੋਟਾਈਪ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਮੁਗਲ ਸ਼ੈਲੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਵਧੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਜੋ ਕਿ ਲਖਨਊ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਇਸਨੇ ਸਿੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਥੀਮ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਰੰਗ ਸਕੀਮ ਅਤੇ ਸਜਾਵਟ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਸਿੱਖ ਸਕੂਲ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਧਾਰਮਿਕ ਦਸ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਹਿੰਦੂ ਮਿਥਿਹਾਸ; ਦਰਬਾਰੀ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਅਤੇ ਜਗੀਰੂ ਸੁਭਾਅ - ਰਾਜ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ ਦੇ ਚਿੱਤਰ, ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰ; ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ - ਸ਼ਿਕਾਰ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਪੱਤੇ, ਕਿਸਾਨ; ਅਤੇ ਨਸਲੀ ਅਧਿਐਨ - ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੋਚੀ, ਤਰਖਾਣ, ਤੇਲ ਮਿੱਲ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਨਿਹੰਗ ਅਤੇ ਲੁਹਾਰ ਦਾ ਕੰਮ। ਸਿੱਖ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਸਮਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਤਵੰਤਿਆਂ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਵੀ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।

 ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ 

 ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ
 ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ
 ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ( 19 ਵੀਂ ਸਦੀ), ਸਿੱਖ ਚਿੱਤਰਕਾਰ
 ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ

 ਗੈਲਰੀ 

 ਹਵਾਲੇ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਿੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰ