ਪ੍ਰਭਾਵਤੀਗੁਪਤਾ

ਪ੍ਰਭਾਵਤੀਗੁਪਤਾ (ਮੌਤ  ਈਸਵੀ) ਇੱਕ ਗੁਪਤਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਅਤੇ ਵਾਕਾਟਕ ਰਾਣੀ ਸੀ ਜੋ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰੁਦਰਸੇਨ II ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਲਗਭਗ 390 ਤੋਂ 410 ਤੱਕ ਵਾਕਾਟਕ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਭਗਤ ਸੀ।

 ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ 
ਪ੍ਰਭਾਵਤੀਗੁਪਤ, ਗੁਪਤ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਚੰਦਰਗੁਪਤ ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਕੁਬੇਰਨਾਗਾ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਰੁਦਰਸੇਨ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਪ੍ਰਿਥਵੀਸ਼ੇਨ ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਵਾਕਟਕ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਰੁਦਰਸੇਨ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ।[1] ਰੁਦਰਸੇਨ ਦਾ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦਾ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਰਾਜ ਸੀ। ਪ੍ਰਭਾਵਤੀਗੁਪਤ ਦੇ ਰੁਦਰਸੇਨ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਸਨ - ਦਿਵਕਾਰਸੇਨ, ਦਾਮੋਦਰਸੇਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਰਸੇਨ - ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਬੇਵਕਤੀ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬਾਲਗ ਨਹੀਂ ਸੀ।[2]

 ਵਾਕਾਟਕ ਰਾਜ ਦਾ ਰੀਜੈਂਟ 
ਰੁਦਰਸੇਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਤੀਗੁਪਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ, ਦਿਵਕਾਰਸੇਨ, ਵਾਕਾਟਕ ਰਾਜ ਦਾ ਯੁਵਰਾਜ ਜਾਂ ਕ੍ਰਾਊਨ ਪ੍ਰਿੰਸ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਜੇ ਬੱਚਾ ਸੀ, ਪ੍ਰਭਾਵਤੀਗੁਪਤ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਸੰਭਾਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਪ੍ਰਭਾਵਤੀਗੁਪਤ ਨੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 13 ਸਾਲ ਇੱਕ ਰੀਜੈਂਟ ਵਜੋਂ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੀ ਪੁਣੇ ਗ੍ਰਾਂਟ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੇ ਤੇਰ੍ਹਵੇਂ ਸਾਲ ਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ "ਯੁਵਰਾਜ ਦਿਵਕਾਰਸੇਨ ਦੀ ਮਾਤਾ" ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਭਾਵਤੀਗੁਪਤ ਨੇ ਕ੍ਰਾਊਨ ਪ੍ਰਿੰਸ ਦਿਵਕਾਰਸੇਨ ਦੇ ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਸਾਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਵਾਕਾਟਕ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਹੁਣ ਨਾਬਾਲਗ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਦਿਵਕਾਰਸੇਨ ਕਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਿੰਘਾਸਣ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਸੀ। ਪ੍ਰਭਾਵਤੀਗੁਪਤ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦਬਦਬਾ ਜਾਂ ਤਾਂ ਕੁਝ ਖਾਸ ਹਾਲਾਤਾਂ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਿਵਕਾਰਸੇਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਸੀ, ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਭਾਵਤੀਗੁਪਤ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸੱਤਾ ਦੇ ਪਿਆਰ ਕਾਰਨ।[1]

ਦਿਵਕਰਸੇਨ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਉਸਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦਮੋਦਰਸੇਨ ਨੇ 410 ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਬਣਾਇਆ। ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ, ਪ੍ਰਭਾਵਤੀਗੁਪਤ ਨੇ ਵੀ ਉਸਦੀ ਤਰਫੋਂ ਰੀਜੈਂਟ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।[1] ਪ੍ਰਭਾਵਤੀਗੁਪਤ ਦੇ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦੌਰਾਨ, ਵਾਕਾਟਕਾਂ ਉੱਤੇ ਗੁਪਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਸੀ। ਪ੍ਰਭਾਵਤੀਗੁਪਤ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਗੁਪਤ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਬੰਧਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸਦਾ ਗੋਤ ਧਾਰਨਾ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਵਾਕਾਟਕ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰਵ੍ਰਿਧ ਗੋਤ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਗੋਤ ਸੀ।[2] ਦਰਅਸਲ, ਪ੍ਰਭਾਵਤੀਗੁਪਤ ਦੇ ਰਾਜਕਾਲ ਦੇ 20 ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਲਾਂ ਲਈ, ਵਾਕਾਟਕ ਖੇਤਰ "ਲਗਭਗ ਗੁਪਤ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ" ਸੀ।[3]

 ਬਾਅਦ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 
ਪ੍ਰਭਾਵਤੀਗੁਪਤਾ ਆਪਣੀ ਰਾਜਗੱਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਜਨਤਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਰਹੀ। ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਵਰਸੇਨ ਦੂਜੇ (ਲਗਭਗ 420-455) ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ 19ਵੇਂ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੂੰ "ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦਾਮੋਦਰਸੇਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਰਸੇਨ ਦੀ ਮਾਂ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[1] ਉਹ ਚਾਰ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਵਰਸੇਨ ਦੂਜੇ ਨੇ ਇਸ ਜਨਮ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਇੱਕ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ।[2] ਪਟਨਾ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਪਲੇਟ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਵਰਸੇਨ ਦੇ ਦਾਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗੁਣ ਰਾਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[3] ਪ੍ਰਭਾਵਤੀਗੁਪਤਾ ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਚਿੰਤਤ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਭਾਗਵਤ (ਵਿਸ਼ਨੂੰ) ਦੀ ਭਗਤ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਨਾਗਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਾਮਟੇਕ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਰੱਖਿਅਕ ਦੇਵਤਾ ਰਾਮਗਿਰੀਸਵਾਮਿਨ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਚਾਰਟਰ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[1][4]

 ਹਵਾਲੇ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੀ ਸ਼ਾਸਕ ਔਰਤਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਰਾਇਲਟੀ