ਰਾਮ ਚਤੁਰ ਮਲਿਕ

ਰਾਮ ਚਤੁਰ ਮਲਿਕ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਵੋਕਲ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਧ੍ਰੁਪਦ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਦਰਭੰਗਾ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸਨ। ਅਤੇ ਦਰਭੰਗਾ ਰਾਇਲਜ਼ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਆਖਰੀ ਮੁੱਖ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਿਛਲੇ 14 ਪੀਡ਼੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਤੁਰੰਤ ਅਤੇ ਸਿੱਧੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਅਤੇ ਦਰਭੰਗਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਰ ਕਾਮੇਸ਼ਵਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜੇ ਦੇ ਏਡੀਸੀ ਵੀ ਸਨ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਭਰਾ ਦੀ ਤਰਫੋਂ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਾਰੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸਨ, ਉਹ ਗਾਇਕਾਂ ਦੇ ਮਲਿਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1970 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਚੌਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਭਾਰਤੀ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

 ਜੀਵਨੀ 
ਮਲਿਕ ਦਾ ਜਨਮ 1902 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਦਰਭੰਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਅਮਤਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਕਰਤ ਰਾਮ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦਰਭੰਗਾ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਧਰੁਪਦ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਮਲਿਕ ਪਰਿਵਾਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਰਜਿਤ ਰਾਮ, ਇੱਕ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵੈਦਿਕ ਲਿਪੀਆਂ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਤ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਕਵੀ-ਲੇਖਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧ੍ਰੁਪਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਭਜਨ ਬਣਾਏ ਅਤੇ ਰਾਗ ਵਿਨੋਦ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੈਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਰਜਿਤਰਾਮ ਦੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਲਿਖੇ ਵੈਦਿਕ ਭਜਨ ਜੋ ਸਾਰੇ "ਭਗਤ ਵਿਨੋਦ" ਨਾਮ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਸੰਗਠਿਤ ਹਨ, ਅਜੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਹੁਨਰ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸ਼ਿਤੀਪਾਲ ਮਲਿਕ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਾਮੇਸ਼ਵਰ ਪਾਠਕ ਦੇ ਅਧੀਨ ਜੋ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਸਿਤਾਰ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਕਾਮੇਸ਼ਵਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਭੰਗਾ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਰਾਜਾ ਬਹਾਦੁਰ ਬਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਾਥੀ ਵਜੋਂ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਸ਼ਵ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਕਈ ਰਿਆਸਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਪਟਿਆਲਾ, ਜੈਪੁਰ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਆਦਿ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰੈਕਟੀਸ਼ਨਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਉਸਤਾਦ ਸਲਾਮਤ ਅਲੀ ਖਾਨ, ਉਸਤਾਦ ਬੜੇ ਗੁਲਾਮ ਅਲੀ ਖਾਨ, ਊਸਤਾਦ ਅਮੀਰ ਖਾਨ ਆਦਿ ਦੁਆਰਾ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ।ਉਹਨਾਂ ਨੇ 1947 ਤੱਕ ਰਾਜ ਦਰਬਾਰ  ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਸੁਤੰਤਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ।

ਮਲਿਕ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਚੁਣੀ ਹੋਈ ਧਰੁਪਦ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਖਿਆਲ ਅਤੇ ਠੁਮਰੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਪੁੰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗਾਇਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਉਸਤਾਦ ਅਮੀਰ ਖਾਨ ਅਤੇ ਉਸਤਾਦ ਬੜੇ ਗੁਲਾਮ ਅਲੀ ਖਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਧਰੁਪਦ ਦੇ ਦਰਭੰਗਾ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰੁਪਦ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੁਣਾਤਮਕਤਾ ਕਰਕੇ  ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਧਰੁਪਦ ਸਮਰਾਟ ਦਾ ਉਪਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1970 ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਹ 11 ਜਨਵਰੀ 1990 ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਸਰਗਰਮ ਰਹੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਮਾਰੋਹ ਸੀ. ਡੀ. ਫਾਰਮੈਟ ਵਿੱਚ, ਮਾਸਟਰਜ਼ ਆਫ਼ ਰਾਗਃ ਦ ਕਿੰਗ ਆਫ਼ ਧਰੁਪਦ-ਰਾਮ ਚਤੁਰ ਮਲਿਕ ਇਨ ਕੰਸਰਟ, ਵੇਲਟਮ ਦੁਆਰਾ, ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ ਹਨ।

ਮਲਿਕ ਜੀ ਇਕਲੌਤੇ ਅਜਿਹੇ ਕਲਾਕਾਰ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਆਡੀਸ਼ਨ ਦੇ "ਦਿ ਟੌਪ ਗ੍ਰੇਡ", ਕਈ ਪੱਧਰ ਦੇ ਆਡੀਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਡਰਾਂ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਲ ਇਂਡਿਯਾ ਰੇਡੀਓ ਅਵਾਰਡ ਗ੍ਰੇਡ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ ਪਰ ਮਲਿਕ ਜੀ ਨੂੰ ਇਹ ਆਲ ਇੰਡਿਆ ਰੇਡੀਓ ਤੋਂ ਇੱਕ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਜੋਂ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ, ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਗ੍ਰੇਡ ਪੈਨਲ ਲਈ ਮੁੱਖ ਚੋਣਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਰਹੇ।

ਜਦੋਂ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ ਤਾਂ ਮਲਿਕ ਜੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ "ਤਾਨਸੇਨ ਪੁਰਸਕਾਰ" ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਬਿਹਾਰ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਾ ਨਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ "ਪੰਡਿਤ ਰਾਮ ਚਤੁਰ ਮਲਿਕ ਸੰਗੀਤ ਪੁਰਸਕਾਰ" ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਮਲਿਕ ਜੀ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਆਪਣੀ ਨੂੰਹ ਸੁਸ਼੍ਰੀ ਕੁਸੁਮ ਦੇਵੀ (ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਕਲੌਤੇ ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਸਵਰਗੀ ਰਾਮਜੀ ਮਲਿਕ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ) ਆਪਣੇ 2 ਪੋਤੇ (ਅਰੁਣ ਕੁਮਾਰ ਮਲਿਕ ਅਤੇ ਵਿਜੈ ਕੁਮਾਰ ਮਲਿਕ ਅਤੇ 2 ਪੋਤੀਆਂ (ਕਾਮਿਨੀ ਅਤੇ ਰੀਤਾ) ਛੱਡ ਗਏ ਹਨ।

 ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ 

 ਧਰੁਪਦ
 ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1990
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1902