ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗਾਂ ਅਤੇ ਝਗੜੇ

1947 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਰਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੋਵੇਂ ਦੇਸ਼ ਕਈ ਯੁੱਧਾਂ, ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਰਹੇ ਹਨ। 1971 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਅੱਤਵਾਦ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਵਿਵਾਦ ਦੋਵਾਂ ਰਾਜਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਟਕਰਾਅ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ।

 ਪਿਛੋਕੜ 
1947 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਡੋਮੀਨੀਅਨ ਬਣਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਦੇਸ਼ ਕਈ ਜੰਗਾਂ, ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸੈਨਿਕ ਟਕਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਵਾਦ ਅਤੇ ਸਰਹੱਦੀ ਆਤੰਕਵਾਦ ਦੋਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਰਹੇ ਹਨ, ਸਿਵਾਏ 1971 ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ ਦੇ, ਜੋ ਪੂਰਵ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ (ਹੁਣ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼) ਵਿੱਚ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਮੁਕਤੀ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ।

1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਅਚਾਨਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇਣ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਜ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਮਨਸ਼ਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲਣ ’ਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰ ਦੇਸ਼- "ਪਾਕਿਸਤਾਨ" ਅਤੇ "ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ" ਦਰਮਿਆਨ ਸਾਫ਼ ਵੰਡ ਹੋਵੇ।

ਭਾਰਤ ਦੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਤਿਹਾਈ ਹਿੱਸਾ ਨਵੇਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਿਹਾ।P. 4 ਹਿੰਦੂਆਂ, ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਈ ਸਾਂਝੀ ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ 2 ਲੱਖ ਤੋਂ 20 ਲੱਖ ਤੱਕ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ 1.4 ਕਰੋੜ ਲੋਕ ਬੇਘਰ ਹੋਏ। ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਜਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਇਨਸਟਰੂਮੈਂਟ ਆਫ਼ ਐਕਸ਼ਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

 ਯੁੱਧ 

 ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ 1947–1948 
ਇਹ ਜੰਗ, ਜਿਸਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਕਤੂਬਰ 1947 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਕਰ ਲੈਣਗੇ। ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜਾਂ ਸੁਤੰਤਰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਚੋਣ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰਿਆਸਤ ਸੀ, ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਹੁਸੰਖਿਆ ਸੀ ਪਰ ਹਿੰਦੂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਹਰਿਸਿੰਘ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ। ਕਬਾਇਲੀ ਇਸਲਾਮੀ ਦਸਤਿਆਂ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਏ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਸੈਨਿਕ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਇਨਸਟਰੂਮੈਂਟ ਆਫ਼ ਐਕਸ਼ਨ 'ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ।

ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕੌਂਸਲ ਨੇ 22 ਅਪ੍ਰੈਲ 1948 ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤਾਵ 47 ਪਾਸ ਕੀਤਾ। ਮੋਰਚੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਕੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਰੇਖਾ (Line of Control) ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰਕ ਜੰਗਬੰਦੀ 1 ਜਨਵਰੀ 1949 ਦੀ ਅੱਧੀ ਰਾਤ 23:59 ਵਜੇ ਲਾਗੂ ਹੋਈ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਲਗਭਗ ਦੋ-ਤਿਹਾਈ ਹਿੱਸੇ (ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ, ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਲਦਾਖ) 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਿਆ, ਜਦੋਂਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਲਗਭਗ ਇੱਕ-ਤਿਹਾਈ ਖੇਤਰ (ਆਜ਼ਾਦ ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਗਿਲਗਿਤ-ਬਾਲਤਿਸਤਾਨ) 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਮਿਲਾ ਕੇ "ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਿਤ ਕਸ਼ਮੀਰ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

 ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ 1965 
ਇਹ ਜੰਗ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਕਰਵਾਉਣਾ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ 'ਤੇ ਪੂਰਨ ਸੈਨਿਕ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੱਤਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲੀ ਇਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਾਨਾਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਇਹ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਟੈਂਕ ਲੜਾਈ ਅਤੇ ਆਰਮਰਡ ਵਾਹਨਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ ਸੀ।

ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਕੂਟਨੀਤਿਕ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੰਗਬੰਦੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਤਸ਼ਕੰਦ ਘੋਸ਼ਣਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਜੰਗਬੰਦੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਉੱਤੇ ਵਧਤ ਸੀ।

 ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਗਣਰਾਜ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ