ਉੰਡਾਵਲੀ ਗੁਫਾਵਾਂ

ਉਂਡਾਵੱਲੀ ਗੁਫਾਵਾਂ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: Undavalli Caves) ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਗੁੰਟੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਅਖੰਡ ਭਾਰਤੀ ਚੱਟਾਨ-ਕੱਟ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਹਨ। ਇਹ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿਜੇਵਾੜਾ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹੱਤਵ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਮਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

 ਇਤਿਹਾਸ 
ਉਂਡਾਵੱਲੀ ਗੁਫਾਵਾਂ ਗੁਪਤ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਚੱਟਾਨ-ਕੱਟ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਵਿੱਚ ਉੱਕਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਚੌਥੀ-ਪੰਜਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਗੁਪਤ ਸਮਰਾਟ ਵੈਸ਼ਨਵ ਸਨ; ਦੇਵਤਾ ਨਰਸਿਮ੍ਹਾ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ, ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਕਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਪਾਠ ਤੋਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹਨ। ਇਹ 420-620 ਈਸਵੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰਕੁੰਡੀਨਾ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਗੁਫਾਵਾਂ ਅਨੰਤ ਪਦਮਨਾਭ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜੈਨ ਅਤੇ ਬੋਧੀ ਭਿਕਸ਼ੂਆਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਘਰਾਂ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ।

 ਕਾਲਕ੍ਰਮ 
ਇਹ ਗੁਫਾਵਾਂ ਚੌਥੀ ਤੋਂ ਪੰਜਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਉੱਤੇ ਠੋਸ ਰੇਤਲੇ ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਉੱਕਰੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਕਈ ਗੁਫਾਵਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੁਫਾ ਚਾਰ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਪੁਨਰ-ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਦੂਜੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗ੍ਰੇਨਾਈਟ ਦੇ ਇੱਕ ਬਲਾਕ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਗੁਫਾ ਸੀ ਜੋ ਉਦੈਗਿਰੀ ਅਤੇ ਖੰਡਗਿਰੀ ਦੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਵਰਗੀ ਸੀ। ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗੁਫਾਵਾਂ 4-5ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂੰਕੁੰਡੀਨਾ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। 

ਮੁੱਖ ਗੁਫਾ ਗੁਪਤਾ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੇਤਲੇ ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਕਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਆਦਿਮ ਚੱਟਾਨਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਮੱਠ ਦੀਆਂ ਕੋਠੜੀਆਂ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਗੁਫਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜੈਨ ਨਿਵਾਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਵਾਲਾ ਨਿਵਾਸ ਅਜੇ ਵੀ ਜੈਨ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਵਿਹਾਰ ਜੈਨ ਮੱਠਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੀਰਥੰਕਰ ਮੂਰਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਫਾ ਦਾ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਪੱਧਰ ਇੱਕ ਉੱਕਰੀ ਹੋਈ ਵਿਹਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬੋਧੀ ਕਲਾਕਾਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਭਿੱਖੂ ਮੱਠ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਗੁਫਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ 'ਤੇ ਹੁਨਰਮੰਦ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉੱਕਰੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹਨ।

ਗੁਫਾਵਾਂ ਹਰੇ ਭਰੇ ਪੇਂਡੂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਦੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗੁਫਾ ਦੇ ਉੱਪਰ ਉੱਚੀ ਪਹਾੜੀ ਤੋਂ ਚੱਟਾਨਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਧੀਆ ਨਮੂਨੇ ਦੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੁਫਾਵਾਂ ਮੰਗਲਾਗਿਰੀ ਤਦੇਪੱਲੇ ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।

 ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ 
ਇਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਚਾਰ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਮੰਦਰ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ 29 ਮੀਟਰ ਲੰਬਾ ਅਤੇ 16 ਮੀਟਰ ਚੌੜਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨਤਾ ਹੈ। ਜ਼ਮੀਨੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਇੱਕ ਅਧੂਰਾ ਨੀਵਾਂ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਵਾਲਾ ਹਾਲ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ 8 ਥੰਮ੍ਹ ਅਤੇ 7 ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਤਿੰਨ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਹਰੇਕ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਵਾਲਾ ਹਾਲ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਏਕ (ਸ਼ਿਵ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ।

ਕੰਧਾਂ 'ਤੇ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵੈਸ਼ਨਵ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੂਜੀ ਮੰਜ਼ਿਲ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸੱਪ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਵਾਲਾ ਆਇਤਾਕਾਰ ਮੰਦਰ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਨਵ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵੈਸ਼ਨਵ ਅਲਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੂਰਤੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਉੱਪਰਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਇੱਕ ਟ੍ਰਿਪਲ ਸ਼ਰਾਈਨ ਨਾਲ ਅਧੂਰੀ ਸੀ। ਕੁਝ ਮੂਰਤੀਕਲਾ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਚਾਲੂਕਿਆਣ ਕਾਲ ਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਲੇਟਵੀਂ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ 5 ਮੀਟਰ ਲੰਬੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ 5 ਮੀਟਰ ਲੰਬੀ ਮੂਰਤੀ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਇੱਕਸਾਰ ਸਥਿਤੀ, ਬੰਦ ਅੱਖਾਂ, ਚਾਰ ਹੱਥ, 5 ਸਿਰਾਂ ਵਾਲਾ ਸੱਪ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਮਾਦਾ ਦੇਵਤਾ ਸ਼੍ਰੇ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਭੂਦੇਵੀ ਹਨ। ਅਜਿਹੀ ਕੋਈ ਸਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮੂਰਤੀ ਜੈਨ ਧਰਮ ਦੇ 23ਵੇਂ ਜਾਂ 17ਵੇਂ ਤੀਰਥੰਕਰ ਪਾਰਸ਼ਵਨਾਥ ਦੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ 8 ਸਿਰਾਂ ਵਾਲਾ ਸੱਪ ਸਬੰਧਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਦੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਵਿਸ਼ੇ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

 ਆਵਾਜਾਈ 
ਗੁਫਾਵਾਂ ਲਈ ਸੰਪਰਕ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਸੜਕ ਹੈ। APSRTC ਵਿਜੇਵਾੜਾ, ਗੁੰਟੂਰ ਅਤੇ ਅਮਰਾਵਤੀ ਤੋਂ ਇਸ ਸਥਾਨ ਲਈ ਬੱਸ ਸੇਵਾਵਾਂ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਏਪੀਸੀਆਰਡੀਏ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮ ਬੈਰਾਜ ਤੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਦੀ ਰਾਹੀਂ ਟੂਰਿਸਟ ਬੱਸ-ਕਮ-ਬੋਟ ਸੇਵਾਵਾਂ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।

 ਨੋਟਸ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਫਾਵਾਂ