ਰਾਗ ਪਹਾੜੀ

ਰਾਗ ਪਹਾੜੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਧੁਰ ਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਾਗ ਹੈ।

 ਰਾਗ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ - 

 ਰਾਗ ਪਹਾੜੀ ਦਾ ਪਰਿਚੇ- 
ਥਾਟ : ਬਿਲਾਵਲ  

ਜਾਤੀ : ਔਡਵ-ਔਡਵ  ( ਇਸ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਮਧਯਮ (ਮ) ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਦ (ਨੀ)ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸੁਰ ਸ਼ੁੱਧ ਲਗਦੇ ਹਨ)  

ਅਰੋਹ : ਸ ਰੇ ਗ ਪ ਧ ਸੰ 

ਅਵਰੋਹ : ਸੰ ਧ ਪ ਗ ਰੇ ਸ 

ਪਕੜ: ਸ ਧ ਪ ਧ ਮ ਗ ਪ ਧ ਸੰ 

ਵਾਦੀ ਸੁਰ : ਸ

ਸੰਵਾਦੀ ਸੁਰ  : ਪ

ਸਮਾਂ  : ਰਾਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਰ (ਸ਼ਾਮ 6 ਵਜੇ ਤੋਂ ਰਾਤ ਦੇ ਨੌ ਵਜੇ ਤੱਕ,ਵੈਸੇ ਇਸ ਰਾਗ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੇਲੇ ਗ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)

ਰਸ  : ਸ਼ਿੰਗਾਰ , ਸ਼ਾਂਤ ,ਵਿਰਹ 

ਰਾਗ ਪਹਾੜੀ ਬਿਲਾਵਲ ਥਾਟ ਦਾ ਰਾਗ ਮੰਨਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਗ ਪਹਾੜੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਸੁਰ ਰਾਗ ਭੂਪਾਲੀ,ਦੇਸ਼ਕਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਲਿਆਣ (ਮੋਹਣਾ ਕਲਿਆਣੀ) ਵਰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਰਾਗ ਪਹਾੜੀ ਵਿੱਚ ਮ ਅਤੇ ਨੀ ਸੁਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਹਨਾਂ ਸੁਰਣ ਨੂੰ ਰਾਗ ਦੀ ਜਾਤੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਣ ਲਈ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਖਿਆ ਗਿਆ ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੀ ਜਾਤੀ ਔਡਵ-ਔਡਵ ਮੰਨੀਂ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਾਦੀ ਸੁਰ ਸ ਅਤੇ ਸੰਵਾਦੀ ਸੁਰ ਪ ਮੰਨਿਆਂ ਗਿਆ ਹੈ।

ਇਸ ਰਾਗ ਦਾ ਚਲਣ ਚੰਚਲ ਹੈ।

ਰਾਗ ਪਹਾੜੀ ਨੂੰ ਰਾਗ ਭੂਪਾਲੀ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਅਵਰੋਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਮਧਯਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਰਾਗ ਨੂੰ ਗਾਉਂਦੇ-ਵਜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਇਸਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਮਧੁਰਤਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਵਰਜਿਤ ਜਾਂ ਘੱਟ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਵਾਦੀ ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਗ ਪਹਾੜੀ ਵਿੱਚ ਮਧਯਮ ਨੂੰ ਸ਼ਡਜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਾਗ ਪੀਲੂ ਦੀ ਤਰਾਂ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਾ ਕਰਣ ਨਾਲ ਰਾਗ ਨੂੰ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਮੱਧ ਸਪਤਕ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਦਰ ਦੇ ਧੈਵਤ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਨਾਲ ਇਹ ਰਾਗ ਹੋਰ ਵੀ ਮਧੁਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।   

ਰਾਗ ਪਹਾੜੀ ਲੋਕ-ਸੰਗੀਤ ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਤੇ ਮਨਭਾਵਨ ਰਾਗ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੀ ਇਸ ਰਾਗ ਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਰਾਗ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ 'ਚ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਹੋਰ ਦੋ ਰਾਗਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਜੁਲਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਭਰਪੂਰਤਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਸਮੇਟੇ ਹੋਏ ਹਨ ਉਹ ਹਨ  - ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਖੇਤਰ 'ਚੋਂ ਰਾਗ ਮਾਂਡ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਖੇਤਰ 'ਚੋਂ ਰਾਗ ਪੀਲੂ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਹਲਕਾ-ਫੂਲਕਾ ਰਾਗ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਗ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮੀ ਸੰਗੀਤ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਇਸਤੇਮਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਰਾਗ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਮੀ ਵਰਗਾ ਸ਼ਾਂਤ ,ਮਿਲਾਪ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਰੱਜਿਆ ਹੋਇਆ ,ਬਹਾਦੁਰੀ ਦੇ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਅਤੇ ਵਿਯੋਗ ਦਾ ਰਸ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਖੂਬ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਾਕਤ ,ਤਿੱਖਾਪਨ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 

ਰਾਗ ਪਹਾੜੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸੁਰ ਸੰਗਤੀ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ--

ਸ , ਸ ਰੇ  ਧ(ਮੰਦਰ) ਸ ਧ(ਮੰਦਰ) ਪ (ਮੰਦਰ) ਧ (ਮੰਦਰ) ਧ (ਮੰਦਰ) ਗ (ਮੰਦਰ) ਧ (ਮੰਦਰ) ਸ 

ਰੇ ਗ ਮ ਗ , ਸ ਧ (ਮੰਦਰ) ਪ(ਮੰਦਰ) ਮ(ਮੰਦਰ) ਗ(ਮੰਦਰ) ਪ(ਮੰਦਰ) ਧ ਸ ..

 ਰਾਗ ਪਹਾੜੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮੀ ਗੀਤ - 
1) ਆਜ ਕੀ ਰਾਤ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਕੀ ਸਲਾਮੀ ਲੈ ਲੈ - ਫਿਲਮ -ਰਾਮ ਔਰ ਸ਼ਿਆਮ

2) ਆਗੇ ਭੀ  ਜਾਣੇ ਨਾ ਤੂ - ਫਿਲਮ - ਵਕਤ

3) ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਕਹਾਂ ਹੈ- ਫਿਲਮ - ਅਨਮੋਲ ਘੜੀ 

4) ਆਜਾ ਰੇ ਤੁਝਕੋ ਮੇਰਾ ਪਿਆਰ ਪੁਕਾਰੇ- ਫਿਲਮ- ਗੁਮਰਾਹ 

5) ਚਾਹੂੰਗਾਂ ਮੈਂ ਤੁਝੇ ਸਾਂਝ ਸਵੇਰੇ - ਫਿਲਮ- ਦੋਸਤੀ 

6) ਚਲ ਉਦ ਜਾ ਰੇ ਪੰਛੀ - ਫਿਲਮ - ਭਾਭੀ

7) ਚਲੋ ਦਿਲਦਾਰ ਚਲੋ - ਫਿਲਮ  - ਪਾਕੀਜ਼ਾ

8) ਚੌਦਹਵੀਂ ਕਾ ਚਾਂਦ ਹੋ ਯਾ ਆਫਤਾਬ ਹੋ-ਫਿਲਮ -ਚੌਦਹਵੀਂ ਕਾ ਚਾਂਦ

9) ਇਤਨੀ ਹਸੀਨ ਇਤਨੀ ਜਵਾਨ ਰਾਤ ਕਯਾ ਕਰੂੰ - ਆਜ ਔਰ ਕਲ