ਉਸਤਾਦ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ (ਰਾਮਪੁਰ)

ਉਸਤਾਦ ਮੁਹੰਮਦ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ (1860-1926) ਨੇ ਰਾਮਪੁਰ ਦੇ ਨਵਾਬ ਹਾਮਿਦ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਅਰਬਾਬ-ਏ-ਨਿਸ਼ਾਤ (ਰਾਮਪੁਰ ਰਾਜ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਵਿਭਾਗ) ਦੇ ਮੁਖੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਹ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਨਾਟਕਕਾਰ ਵੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਮਪੁਰ ਵਿੱਚ ਕਲੱਬ ਘਰ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਮਪੁਰ ਥੀਏਟਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।

 ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ 
ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਦਾ ਜਨਮ 1860 ਵਿੱਚ ਸਾਬਕਾ ਰਾਮਪੁਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਮੀਰ ਖਾਨ ਬੀਨਕਾਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਨੌਬਤ ਖਾਨ ਅਤੇ ਹੁਸੈਨੀ (ਤਾਨਸੇਨ ਦੀ ਧੀ) ਦਾ ਵੰਸ਼ਜ ਸੀ। ਸੰਗੀਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਦੀਆਂ ਰੁਚੀਆਂ ਕਈ  ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਨਾਟਕਕਾਰ, ਕਵੀ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਲੇਖਕ, ਚਿੱਤਰਕਾਰ, ਭਾਵੁਕ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੈਲੀਗ੍ਰਾਫਰ ਵੀ ਸਨ। ਉਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਕੈਲੀਗ੍ਰਾਫੀ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣੀ  ਸਿਖਣ ਲਈ  ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ ਦਾਗ ਦੇਹਲਵੀ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਵਿਗਿਆਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 'ਰਿਸਾਲਾ ਮੌਸੀਬੀ' ਲਿਖੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਅਰਬੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ, ਉਰਦੂ, ਹਿੰਦੀ, ਬੰਗਲਾ, ਮਰਾਠੀ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤੀ ਵਰਗੀਆਂ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ।

 ਪਕਵਾਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ੌਕ 
ਸਾਰੇ ਨੌਬਤ ਖਾਨਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਭੋਜਨ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਖੁਦ ਦੇ ਬਣਾਏ ਪਕਵਾਨ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਬਿਲ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਚੌਲਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਕਬਾਬ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅਵਧ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਰਕਾਬਦਾਰ ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰਸੋਈਆਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ।ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਹਰ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿਠਆਈ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਨੌਬਤ ਖਾਨੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰਸੋਈਆਂ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸਮੱਗਰੀ ਇੰਨੀ ਬਹੁਤਯਾਤ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਵਾਰ ਨਵਾਬ ਹਾਮਿਦ ਅਲੀ ਖਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਅਜਿਹੇ ਚੰਗੇ ਭੋਜਨ ਦਾ ਸ਼ੌਕੀਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ  ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਬਣੇ ਘਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਸਨ।

 ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ 

ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਦਾ ਜਨਮ 1860 ਵਿੱਚ ਸਾਬਕਾ ਰਾਮਪੁਰ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਅਮੀਰ ਖਾਨ ਬੀਨਕਾਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਨੌਬਤ ਖਾਨ ਅਤੇ ਹੁਸੈਨੀ (ਤਾਨਸੇਨ ਦੀ ਧੀ) ਦਾ ਵੰਸ਼ਜ ਸੀ। ਸੰਗੀਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਦੀਆਂ ਰੁਚੀਆਂ ਕਈ ਕਲਾਂਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ  ਸੀ । ਉਹ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਨਾਟਕਕਾਰ, ਕਵੀ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਲੇਖਕ, ਚਿੱਤਰਕਾਰ, ਭਾਵੁਕ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੈਲੀਗ੍ਰਾਫਰ ਵੀ ਸਨ। ਉਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਅਰਬੀ                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਕੈਲੀਗ੍ਰਾਫੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ ਦਾਗ ਦੇਹਲਵੀ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਨ। ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਵਿਗਿਆਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 'ਰਿਸਾਲਾ ਮੌਸੀਬੀ' ਲਿਖੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਅਰਬੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ, ਉਰਦੂ, ਹਿੰਦੀ, ਬੰਗਲਾ, ਮਰਾਠੀ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤੀ ਵਰਗੀਆਂ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ।
 ਕੈਰੀਅਰ 
ਉਸਤਾਦ ਮੁਹੰਮਦ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਰਾਮਪੁਰ ਦੇ ਨਵਾਬ ਹਾਮਿਦ ਅਲੀ ਖਾਨ, ਅਲਾਉਦੀਨ ਖਾਨ, ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਅਲੀ ਖਾਨ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨਾਰਾਇਣ ਭਾਤਖੰਡੇ ਦਾ ਉਸਤਾਦ ਸੀ। ਅਲਾਉਦੀਨ ਖਾਨ ਨੇ ਅਲੀ ਅਕਬਰ ਖਾਨ (ਪੁੱਤਰ ਅੰਨਪੂਰਨਾ ਦੇਵੀ), ਪੰਡਿਤ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ (ਜਵਾਈ), ਨਿਖਿਲ ਬੈਨਰਜੀ, ਵਸੰਤ ਰਾਏ, ਪੰਨਾਲਾਲ ਘੋਸ਼, ਬਹਾਦੁਰ ਖਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਰਨ ਰਾਣੀ ਵਰਗੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨਾਲ ਆਧੁਨਿਕ ਮੈਹਰ ਘਰਾਨਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।

 ਅਲਾਉਦੀਨ ਖਾਨ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ 
ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਇੱਕ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਆਮ ਆਦਮੀ ਲਈ ਸਿੱਧੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਰਖਣਾ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅਲਾਊਦੀਨ ਖਾਨ ਉਸ ਦਾ ਚੇਲਾ ਬਣਨ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਬੇਤਾਬ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਹ ਨਵਾਬ ਦੇ ਵਾਹਨ ਦੇ ਅੱਗੇ ਲੇਟ ਗਿਆ। ਰਾਮਪੁਰ ਦਾ ਨਵਾਬ ਅਲਾਉਦੀਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿਡ਼੍ਹਤਾ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ  ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਵਾਹਨ ਭੇਜਿਆ ਅਤੇ ਅਲਾਉਦੀਨ ਨੂੰ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਦਾ ਚੇਲਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਨੇ ਅਲਾਉਦੀਨ ਨੂੰ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸਿਖਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਹੀ ਪਡ਼੍ਹਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅਲਾਉਦੀਨ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੀਆਂ  ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਰਪੇਸ਼ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ।

 ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਰੁੱਖ 
I. ਸਮੋਖਨ ਸਿੰਘ, ਕਿਸ਼ਨਗੜ੍ਹ ਦਾ ਰਾਜਾ। ਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜਾਂ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਲੜੀਆਂ। ਸਮੋਖਨ ਸਿੰਘ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।
II. ਝੰਝਨ ਸਿੰਘ, ਕਿਸ਼ਨਗੜ੍ਹ ਦੇ ਯੁਵਰਾਜ ਸਾਹਿਬ। ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।
III. ਮਿਸਰੀ ਸਿੰਘ (ਨੌਬਤ ਖਾਨ), ਕਿਸ਼ਨਗੜ੍ਹ ਦੇ ਯੁਵਰਾਜ ਸਾਹਿਬ। ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਕਬਰ ਨੇ ਖਾਨ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਨੇ ਨੌਬਤ ਖਾਨ ਦਾ ਵਿਆਹ ਤਾਨਸੇਨ ਦੀ ਧੀ ਸਰਸਵਤੀ ਨਾਲ ਕਰਵਾਇਆ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਨੌਬਤ ਖਾਨ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ 500 ਨਿੱਜੀ ਅਤੇ 200 ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਰੈਂਕ ਵਿੱਚ ਤਰੱਕੀ ਦਿੱਤੀ।
IV. 19 ਨਵੰਬਰ 1637 ਨੂੰ ਸ਼ਾਹਜਹਾਨ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਗੁਨਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਲਾਲ ਖਾਨ ਗੁਨਸਮੁੰਦਰ।
ਵੀ. ਬਿਸਰਾਮ ਖਾਨ। ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ।
VI.ਮਾਨਰੰਗ
VII. ਭੂਪਤ ਖਾਨ
IX.Sidhar Khan
VIII. ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਖਾਨ ਗੁਣਸਮੁੰਦਰ।
ਐਕਸ ਨਿਰਮੋਲ ਸ਼ਾਹ
XI. Naimat Khan, Sadarang (1670-1748)। ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ ਰੰਗੀਲਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਖ਼ਿਆਲ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ।
XII. ਨੌਬਤ ਖਾਨ II
XIII.ਫਿਰੋਜ਼ ਖਾਨ, ਅਦਰੰਗ।
XIV. ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਖਾਨ
XV. ਉਮਰਾਓ ਖਾਨ।
XVI. ਹਾਜੀ ਮੁਹੰਮਦ ਅਮੀਰ ਖਾਨ ਖੰਡਾਰਾ। ਨਵਾਬ ਕਲਬੇ ਅਲੀ ਖਾਨ ਨਾਲ ਹੱਜ ਕਰਨ ਗਿਆ ਸੀ
XVIII. ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ (ਰਾਮਪੁਰ)। (1860-1926) ਰਾਮਪੁਰ ਦੇ ਨਵਾਬ ਹਾਮਿਦ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਸੰਗੀਤਕਾਰ।
XIX. ਮੁਹੰਮਦ ਨਜ਼ੀਰ ਖਾਨ
XXII. ਮੁਹੰਮਦ ਦਬੀਰ ਖਾਨ
XXIII. ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਬੀਰ ਖਾਨ
ਐਕਸ.ਐਕਸ. ਮੁਹੰਮਦ ਨਸੀਰ ਖਾਨ
ਐਕਸੀਅਨ ਮੁਹੰਮਦ ਸਗੀਰ ਖਾਨ।
XVIII. ਫਿਦਾ ਅਲੀ ਖਾਨ।
XXIV. ਮੁਮਤਾਜ਼ ਅਲੀ ਖਾਨ।
XXV. ਇਮਤਿਆਜ਼ ਅਲੀ ਖਾਨ।
XXVI. ਇਮਦਾਦ ਅਲੀ ਖਾਨ।



 ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ 

 ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ
 ਸਦਰਾਂਗ
 ਤਾਨਸੇਨ
 ਨੌਬਤ ਖਾਨ
 ਕਿਸ਼ਨਗਡ਼੍ਹ

 ਹਵਾਲੇ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1926
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1860
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਕਬਰ