ਰਾਗ ਪਰਜ

ਰਾਗ ਪਰਜ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰਾਗ ਹੈ।

ਰਾਗ ਪਰਜ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਪਰਿਚੇ-

ਰਾਗ ਪਰਜ ਪੂਰਵੀ ਥਾਟ ਦਾ ਇੱਕ ਜਨਯ ਰਾਗ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਭ (ਰੇ) ਅਤੇ ਧੈਵਤ(ਧ) ਸੁਰ ਕੋਮਲ ਅਤੇ ਮਧਯਮ(ਮ) ਦੋਵੇਂ ਅਰਥਾਤ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਤੀਵ੍ਰ ਲਗਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਰਾਗ ਦੇ ਆਰੋਹ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਭ (ਰੇ) ਸੁਰ ਵਰਜਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਗ ਦੀ ਜਾਤੀ ਸ਼ਾਡਵ-ਸੰਪੂਰਣ ਹੈ।

ਇਸ ਦੇ ਗਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਰਾਤ ਦਾ ਆਖਿਰੀ ਪਹਿਰ ਹੈ।

ਰਾਗ ਪਰਜ ਦਾ ਅਰੋਹ- ਨੀ(ਮੰਦਰ) ਸ ਗ, ਮ(ਤੀਵ੍ਰ) ਪ ਧ ਪ ,ਮ(ਤੀਵ੍ਰ) ਧ ਨੀ ਸੰ ।

ਰਾਗ ਪਰਜ ਦਾ ਅਵਰੋਹ - ਸੰ ਨੀ ਧ ਪ, ਮ(ਤੀਵ੍ਰ) ਪ ਧ ਪ , ਗ ਮ ਗ ,ਮ(ਤੀਵ੍ਰ) ਗ ਰੇ ਸ ।

ਰਾਗ ਪਰਜ ਦੀ ਪਕੜ - ਸੰ , ਨੀ ਧ ਪ,ਮ(ਤੀਵ੍ਰ) ਪ ਧ ਪ, ਗ ਮ ਗ । 

 ਰਾਗ ਪਰਜ ਵਿੱਚ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸੰਗੀਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਵਿਚਾਰ ਨੇ। ਪੰਡਿਤ ਭਾਤਖੰਡੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਕ੍ਰਮਿਕ ਪੁਸਤਕ ਮਲਿਕਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਣ-ਸੰਪੂਰਣ ਜਾਤੀ ਦਾ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਨੇ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਸ ਦੇ ਅਰੋਹ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਭ ਅਤੇ ਪੰਚਮ ਸੁਰ ਨੂੰ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਵਰਜਿਤ ਰਖਦੇ ਨੇ ਅਤੇ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਇਹਨਾਂ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਸ਼ਾਇਦ ਇੱਸੇ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਜਾਤੀ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਣ-ਸੰਪੂਰਣ ਮੰਨਿਆਂ ਹੈ। 

 ਰਾਗ ਪਰਜ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ - 
1) ਇਹ ਰਾਗ ਉਤਰਾਂਗ ਪਰਧਾਨ ਰਾਗ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਚਲਣ ਮੱਧ ਸਪਤਕ ਦੇ ਉੱਤਰ ਅੰਗ ਅਤੇ ਤਾਰ ਸਪਤਕ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

2) ਇਹ ਬਹੁਤ ਚੰਚਲ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲਾਂ ਰਾਗ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਲ ਵਿੱਚ ਚਪਲਤਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਵਿਲੰਬਿਤ ਖ਼ਿਆਲ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

3) ਇਹ ਪੂਰਵੀ ਥਾਟ ਦਾ ਰਾਗ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰਵੀ ਥਾਟ ਵਾਲੇ ਰਾਗ ਦੋ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ- ਸ਼੍ਰੀ ਅੰਗ ਅਤੇ ਪੂਰਵੀ ਅੰਗ ਤੋਂ। ਰਾਗ ਪਰਜ ਨੂੰ ਪੂਰਵੀ ਅੰਗ ਤੋਂ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

4) ਇਸ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਮਧਯਮ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਤੀਵ੍ਰ ਮਧਯਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ  ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਰੋਹ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਮਧਯਮ ਦੀ ਅਵਰੋਹ ਵਿੱਚ ,ਸ਼ੁੱਧ ਮਧਯਮ ਨੂੰ ਦੋ ਗੰਧਾਰਾਂ ਦੇ 

ਵਿੱਚ  ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

5) ਰਾਗ ਪਰਜ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਮਧਯਮ ਲੱਗਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਰਾਗ , ਰਾਗ ਕਲਿੰਗੜਾ ਅਤੇ ਰਾਗ ਬਸੰਤ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਪੁਰਵਾਂਗ ਵਿੱਚ ਕਲਿੰਗੜਾ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਂਗ ਵਿੱਚ ਬਸੰਤ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ।

6) ਰਾਗ ਪਰਜ ਨੂੰ ਪਰਮੇਲ-ਪ੍ਰ੍ਵੇਸ਼ਕ ਰਾਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਓਂਕੀ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭੈਰਵ ਥਾਟ ਵਾਲੇ ਰਾਗਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਗ ਪਰਜ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਮਧਯਮ ਲੱਗਣ 

ਕਰਕੇ ਇਹ ਰਾਗ , ਰਾਗ ਕਲਿੰਗੜਾ ਅਤੇ ਰਾਗ ਬਸੰਤ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਰਾਗ ਬਸੰਤ ਪੂਰਵੀ ਥਾਟ ਦਾ ਅਤੇ ਰਾਗ ਕਲਿੰਗੜਾ ਭੈਰਵ ਥਾਟ ਦਾ ਰਾਗ ਹੈ। ਰਾਗ ਪਰਜ

ਪੂਰਵੀ ਤੋਂ ਭੈਰਵ ਥਾਟ ਦੇ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।

7) ਰਾਗ ਪਰਜ ਦੇ  ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ ਰਾਗ- ਪੂਰਵਾਂਗ ਵਿੱਚ ਰਾਗ ਕਲਿੰਗੜਾ ਅਤੇ ਉਤਰਾਂਗ ਵਿੱਚ ਰਾਗ ਬਸੰਤ ।

ਰਾਗ ਪਰਜ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੁਰ ਸਂਗਤੀਆਂ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ-

ਧ ਪ -- (ਮ)ਗ ਮ ਗ ,ਮ(ਤੀਵ੍ਰ) ਗ ਰੇ ਸ 

ਨੀ(ਮੰਦਰ) ਸ ਗ -- ਮ(ਤੀਵ੍ਰ) ਧ ਨੀ 

ਮ(ਤੀਵ੍ਰ) ਧ ਨੀ ਸੰ -- ਨੀ ਧ ਨੀ 

ਸੰ ਰੇਂ ਸੰ ਰੇਂ ਨੀ ਸੰ ਨੀ ਧ ਨੀ

ਨੀ ਧ ਪ, ਮ(ਤੀਵ੍ਰ) ਪ ਧ ਪ -- (ਮ)ਗ ਮ ਗ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਗ