ਜਯੋਤੀ ਸਵਰੂਪਿਨੀ ਰਾਗ

ਜਯੋਤੀ ਸਵਰੂਪਿਨੀ (ਬੋਲ ਚਾਲ ਵਿੱਚ ਜਯੋਤੀ ਸਵਾਰੂਪਿਨੀ) ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ (ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸੰਗੀਤਕ ਪੈਮਾਨਾ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਗ ਹੈ। ਇਹ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਦੀ 72ਵੀਂ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਰਾਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ 68ਵਾਂ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਰਾਗਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਤੀ ਮੱਧਯਮ ਰਾਗਵਰਧਿਨੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 32ਵਾਂ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਮੁਥੁਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਜਯੋਤਿਰਾਗ ਜਾਂ ਜੋਤੀ ਜਾਂ ਜਯੋਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

 ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਨ 
ਇਹ 12ਵੇਂ ਚੱਕਰ ਆਦਿੱਤਿਆ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਰਾਗ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਗ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ  ਨਾਮ ਆਦਿੱਤਿਆ-ਸ਼੍ਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਗ ਦੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੁਰ ਸੰਗਤੀ ਸਾ ਰੂ ਗੁ ਮੀ ਪਾ ਧਾ ਨੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਚਡ਼੍ਹਨ ਅਤੇ ਉਤਰਨ ਦਾ ਪੈਮਾਨਾ (ਅਰੋਹਣ-ਅਵਰੋਹਣ ਬਣਤਰ) ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ  ਹੈਃ

 ਅਰੋਹਣਃ  ਸ ਰੇ3 ਗ3 ਮ2 ਪ ਧ1 ਨੀ2 ਸੰ [a]
 ਅਵਰੋਹਣਃ ਸੰ ਨੀ2 ਧ1 ਪ ਮ2 ਗ3 ਰੇ3 ਸ [b] 

ਉਪਰੋਕਤ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਲਈ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸਵਰ ਵੇਖੋ। ਵਰਤੇ ਗਏ ਸੁਰ ਹਨ ਸ਼ਤਰੂਥੀ ਰਿਸ਼ਭਮ, ਅੰਤਰ ਗੰਧਾਰਮ, ਪ੍ਰਤੀ ਮੱਧਯਮ, ਸ਼ੁੱਧ ਧੈਵਤਮ, ਕੈਸੀਕੀ ਨਿਸ਼ਾਦਮ।

ਜਯੋਤੀਸ਼ਵਰੂਪਿਨੀ, ਇੱਕ ਮੇਲਕਾਰਤਾ ਰਾਗ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨਾ ਰਾਗ ਹੈਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੇ ਆਰੋਹ-ਅਵਰੋਹ (ਚਡ਼੍ਹਨ ਅਤੇ ਉਤਰਨ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ) ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਸੁਰ ਲਗਦੇ ਹਨ।

 ਜਨਯ ਰਾਗਮ 
ਕੁਝ ਛੋਟੇ ਜਨਯ ਰਾਗ (ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਕੇਲ) ਜਯੋਤੀਸ਼ਵਰੂਪਿਨੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਰਾਗਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਜਨਯ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸੂਚੀ ਲਈ ਜਨਯ ਰਾਗਮਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵੇਖੋ।

 ਰਚਨਾਵਾਂ 
ਇਸ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਰਚੀਆਂ ਗਾਇਨ ਕੁਝ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

 ਆਨੰਦਮਯਮਾਨਵੇ (ਵਾਲਾਜਾਪੇਟ ਵੈਂਕਟਾਰਮਨ ਭਾਗਵਤਰ) 
 ਕੋਟੀਸ਼ਵਰ ਅਈਅਰ ਦੁਆਰਾ ਗਨਾਮਰੁਥਾ ਪਾਨਮਕੋਟੇਸ਼ਵਰ ਅਈਅਰ
 ਪੇਰੀਆਸਾਮੀ ਥੂਰਨ ਦੁਆਰਾ ਜਯੋਤੀਸ਼ਵਰੂਪਿਨੀ
 ਸ਼੍ਰੀ ਗਾਇਤਰੀ ਬੱਕਥਾ ਦੁਰਿਤਾ ਡਾ. ਐਮ. ਬਾਲਾਮੁਰਲੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ
 ਅਦੀਨੀਪਾਈ

 ਸਬੰਧਤ ਰਾਗਮ 
ਇਹ ਭਾਗ ਇਸ ਰਾਗ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪਹਿਲੂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਜਯੋਤੀਸ਼ਵਰੂਪਿਨੀ ਦੇ ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਗ੍ਰਹਿ ਭੇਦਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਰਾਗ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਗ੍ਰਹਿ ਭੇਦਮ, ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਡਜਮ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਨੁਸਾਰੀ ਸੁਰ  ਆਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ ਕਦਮ ਹੈ।

 ਬੰਦਿਸ਼ਾਂ 

ਜਯੋਤੀ ਸਵਰੂਪਿਨੀ (ਬੋਲ ਚਾਲ ਵਿੱਚ ਜਯੋਤੀ ਸਵਾਰੂਪਿਨੀ) ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ (ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸੰਗੀਤਕ ਪੈਮਾਨਾ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਗ ਹੈ। ਇਹ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਦੀ 72ਵੀਂ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਰਾਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ 68ਵਾਂ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਰਾਗਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਤੀ ਮੱਧਯਮ ਰਾਗਵਰਧਿਨੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 32ਵਾਂ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਮੁਥੁਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਜਯੋਤਿਰਾਗ ਜਾਂ ਜੋਤੀ ਜਾਂ ਜਯੋਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

 ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਨ 
ਇਹ 12ਵੇਂ ਚੱਕਰ ਆਦਿੱਤਿਆ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਰਾਗ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਗ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ  ਨਾਮ ਆਦਿੱਤਿਆ-ਸ਼੍ਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਗ ਦੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੁਰ ਸੰਗਤੀ ਸਾ ਰੂ ਗੁ ਮੀ ਪਾ ਧਾ ਨੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਚਡ਼੍ਹਨ ਅਤੇ ਉਤਰਨ ਦਾ ਪੈਮਾਨਾ (ਅਰੋਹਣ-ਅਵਰੋਹਣ ਬਣਤਰ) ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ  ਹੈਃ

 ਅਰੋਹਣਃ  ਸ ਰੇ3 ਗ3 ਮ2 ਪ ਧ1 ਨੀ2 ਸੰ [a]
 ਅਵਰੋਹਣਃ ਸੰ ਨੀ2 ਧ1 ਪ ਮ2 ਗ3 ਰੇ3 ਸ [b] 

ਉਪਰੋਕਤ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਲਈ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸਵਰ ਵੇਖੋ। ਵਰਤੇ ਗਏ ਸੁਰ ਹਨ ਸ਼ਤਰੂਥੀ ਰਿਸ਼ਭਮ, ਅੰਤਰ ਗੰਧਾਰਮ, ਪ੍ਰਤੀ ਮੱਧਯਮ, ਸ਼ੁੱਧ ਧੈਵਤਮ, ਕੈਸੀਕੀ ਨਿਸ਼ਾਦਮ।

ਜਯੋਤੀਸ਼ਵਰੂਪਿਨੀ, ਇੱਕ ਮੇਲਕਾਰਤਾ ਰਾਗ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨਾ ਰਾਗ ਹੈਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੇ ਆਰੋਹ-ਅਵਰੋਹ (ਚਡ਼੍ਹਨ ਅਤੇ ਉਤਰਨ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ) ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਸੁਰ ਲਗਦੇ ਹਨ।

 ਜਨਯ ਰਾਗਮ 
ਕੁਝ ਛੋਟੇ ਜਨਯ ਰਾਗ (ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਕੇਲ) ਜਯੋਤੀਸ਼ਵਰੂਪਿਨੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਰਾਗਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਜਨਯ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸੂਚੀ ਲਈ ਜਨਯ ਰਾਗਮਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵੇਖੋ।

 ਰਚਨਾਵਾਂ 
ਇਸ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕੁਝ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

 ਮੁਥੂਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਰਾਮ ਭਾਰਤ ਪਾਲਿਕਾ ਅਤੇ ਪਰਮਜਯੋਥਿਸਮਥੀ
 ਵਾਲਾਜਾਪੇਟ ਵੈਂਕਟਾਰਮਨ ਭਾਗਵਤਰ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਆਨੰਦਮਯਮਾਨਵੇਵੈਂਕਟਰਮਨ ਭਾਗਵਤਰ
 ਕੋਟੀਸ਼ਵਰ ਅਈਅਰ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਗਨਾਮਰੁਥਾ ਪਾਨਮਕੋਟੇਸ਼ਵਰ ਅਈਅਰ
 ਪੇਰੀਆਸਾਮੀ ਥੂਰਨ ਦੁਆਰਾ ਜਯੋਤੀਸ਼ਵਰੂਪਿਨੀ ਜਯਾ
 ਸ਼੍ਰੀ ਗਾਇਤਰੀ ਬੱਕਥਾ ਦੁਰਿਤਾ ਡਾ. ਐਮ. ਬਾਲਾਮੁਰਲੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀ ਗਈ ਬੰਦਿਸ਼ 
 ਕੋਰਾਨਾਡੂ ਨਟੇਸਾ ਪਿਲਾਈ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀ ਗਈ ਰਚਨਾਅਦੀਨੀਪਾਈ (ਵਰਨਮ) 
 ਨੱਲਨ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਮੂਰਤੀ ਦੁਆਰਾ ਪਰਮਥਮਾ (ਵਰਨਮ) 
 ਅੱਕਰਾਈ ਸੋਰਨਾਲਥਾ ਦੁਆਰਾ ਨੰਨੂ ਬ੍ਰੋਵੂ ਕਾਮਾਕਸ਼ੀ

 ਸਬੰਧਤ ਰਾਗਮ 
ਇਹ ਭਾਗ ਇਸ ਰਾਗ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪਹਿਲੂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਜਯੋਤੀਸ਼ਵਰੂਪਿਨੀ ਦੇ ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਗ੍ਰਹਿ ਭੇਦਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਰਾਗ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਗ੍ਰਹਿ ਭੇਦਮ, ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਡਜਮ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਨੁਸਾਰੀ ਸੁਰ  ਆਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ ਕਦਮ ਹੈ।

 ਹਵਾਲੇ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਰਾਗ