ਹੀਰਾਬਾਈ ਬਰੋਡੇਕਰ

ਹੀਰਾਬਾਈ ਬਰੋਡੇਕਰ (1905-1989) ਕਿਰਾਨਾ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਗਾਇਕਾ ਸੀ। ਉਹ ਉਸਤਾਦ ਅਬਦੁਲ ਵਾਹਿਦ ਖਾਨ ਦੀ ਸ਼ਿਸ਼ਯਾ ਸੀ।

 ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ 
ਹੀਰਾਬਾਈ ਦਾ ਜਨਮ ਚੰਪਾਕਲੀ(ਜਨਮ ਦਾ ਨਾਮ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਰਾਨਾ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਮਾਸਟਰ ਉਸਤਾਦ ਅਬਦੁਲ ਕਰੀਮ ਖਾਨ ਅਤੇ ਤਰਬਾਈ ਮਾਨੇ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਤਾਰਾਬਾਈ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਮਾਰੂਤੀ ਰਾਓ ਮਾਨੇ ਦੀ ਧੀ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਬਡੋਦਾ ਰਾਜ ਦੀ "ਰਾਜਮਾਤਾ" ਦਾ ਇੱਕ ਭਰਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਤਾਰਾਬਾਈ ਛੋਟੀ ਸੀ ਤਾਂ ਅਬਦੁਲ ਕਰੀਮ ਖਾਨ ਬਡ਼ੌਦਾ ਵਿੱਚ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਸਿਖਾਇਆ। ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਪਰ ਤਾਰਾਬਾਈ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਗੱਠਜੋਡ਼ ਨੂੰ ਨਾਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜੋੜੇ ਨੂੰ (ਅਬਦੁਲ ਕਰੀਮ ਦੇ ਭਰਾ, ਉਸਤਾਦ ਅਬਦੁਲ ਹੱਕ ਖਾਨ ਸਮੇਤ) ਰਾਜ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ। ਇਹ ਜੋੜਾ ਬੰਬਈ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸੁਰੇਸ਼ ਜਾਂ ਅਬਦੁਲ ਰਹਿਮਾਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਧੀਆਂ ਚੰਪਾਕਲੀ, ਗੁਲਾਬ ਅਤੇ ਸਕੀਨਾ ਜਾਂ ਛੋਟੂਤਾਈ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਬਾਲਗ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਪੰਜ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੁਰੇਸ਼ਬਾਬੂ ਮਾਨੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਰਾਓ ਮਾਨੇ, ਹਿਰਾਬਈ ਬਡੋਦੇਕਰ (ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਦੋਸਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚੰਪੂ-ਤਾਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਕਮਲਾਬਈ ਬਡੋਡੇਕਰ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀਬਾਈ ਰਾਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ।

ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਿਖਲਾਈ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਸੁਰੇਸ਼ ਬਾਬੂ ਮਾਨੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਿਰਾਨਾ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਸਤਾਦ ਅਬਦੁਲ ਵਾਹਿਦ ਖਾਨ ਤੋਂ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਉਸਤਾਦ ਅਬਦੁੱਲ ਕਰੀਮ ਖਾਨ ਦੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਸਨ। 1922 ਵਿੱਚ, ਹੀਰਾਬਾਈ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੇ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ,ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਹੀਰਾਬਾਈ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿਰਫ ਸੀਮਤ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

ਉਹ ਅਕਸਰ ਆਪਣੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਸਰਸਵਤੀ ਰਾਣੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਿੰਦੀ ਸੀ।

 ਗਾਉਣ ਦਾ ਕਰੀਅਰ 
ਹੀਰਾਬਾਈ ਨੇ 15 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਕੇਸਰਬਾਈ ਕੇਰਕਰ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਜਨਤਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ।

ਉਹ ਖ਼ਿਆਲ, ਠੁਮਰੀ, ਮਰਾਠੀ ਨਾਟਯ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਭਜਨ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਸੀ।  ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਹੀਰਾਬਾਈ ਦੇ ਸਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਦੀ ਮੋਹਰੀ ਸੀ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕਟਾਂ ਵਾਲੇ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਕਲਾਕਾਰ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ 'ਤਾਰ ਸਾ' ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਹ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਉਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਣ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਰਾਨਾ ਘਰਾਣੇ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸ਼ੋਹਰਤ ਅਤੇ ਸੰਪੰਨਤਾ ਦਵਾਈ।

ਹੀਰਾਬਾਈ ਨੇ ਕਈ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 'ਸੁਵਰਨਾ ਮੰਦਰ', 'ਪ੍ਰਤਿਭਾ', 'ਜਨਾਬਾਈ' ਅਤੇ 'ਮਿਊਂਸਪੈਲਿਟੀ' ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਸਕੂਲ, "ਨੂਤਨ ਸੰਗੀਤ ਵਿਦਿਆਲਿਆ" ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਸਕੂਲ ਨੇ ਕਈ ਨਾਟਕ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ।

ਹੀਰਾਬਾਈ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੱਕ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਕਲਾਕਾਰ ਬਣ ਗਈ ਸੀ।  (ਆਰਪੀਜੀ ਦੁਆਰਾ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗੋਲਡ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ 78 ਆਰਪੀਐਮ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗਾਂ ਨੂੰ ਕੈਸੇਟਾਂ ਉੱਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ "ਗਾਣਹੀਰਾ" (ਇੱਕ ਗਾਇਕਾ ਹੀਰਾ) ਸੀ।

 ਸਨਮਾਨ 
ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਹੀਰਾਬਾਈ ਦੇ ਕੰਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵੱਕਾਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਦਵਾਈ । ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਨ 1965 ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ 1970 ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਥੀਏਟਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ਨੂੰਦਾਸ ਭਾਵੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਵੀ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।  [<span title="This claim needs references to reliable sources. (August 2020)">citation needed</span>]

ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ ਗਾਉਣ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਿਨ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲੀ ਸੀ (15 ਅਗਸਤ 1947) । ਉਸ ਨੇ 1953 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਵਫ਼ਦ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਚੀਨ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ।  [<span title="This claim needs references to reliable sources. (October 2016)">citation needed</span>]

ਉਸ ਨੂੰ ਸਰੋਜਨੀ ਨਾਇਡੂ ਦੁਆਰਾ "ਗਾਨ ਕੋਕਿਲਾ" (ਭਾਰਤ ਦਾ ਨਾਈਟਿੰਗਲ) ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।  [ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਦਾ] 1992 ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਚੇਲਾ ਪ੍ਰਭਾ ਅਤ੍ਰੇ ਦੁਆਰਾ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਸੁਰੇਸ਼ ਬਾਬੂ-ਹੀਰਾਬਾਈ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਲਾਨਾ ਸੰਗੀਤ ਉਤਸਵ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।

 ਪਰਿਵਾਰ 
ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮਣੀਕਰਾਓ ਗਾਂਧੀ-ਬਰੋਡੇਕਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।  ਉਸ ਦਾ ਪੋਤਾ ਨਿਸ਼ੀਕਾਂਤ ਬਰੋਡੇਕਰ ਇੱਕ ਤਬਲਾ ਵਾਦਕ ਹੈ, ਜੋ ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੈ। 

 ਹਵਾਲੇ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਗਾਇਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1989
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1905
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ