ਸਵਾਈ ਗੰਧਰਵ ਭੀਮਸੇਨ ਤਿਉਹਾਰ

'''ਸਵਾਈ ਗੰਧਰਵ ਭੀਮਸੇਨ ਮਹੋਤਸਵ''' (ਪਹਿਲਾਂ ਸਵਾਈ ਗੱਧਰਵ ਸੰਗੀਤ ਮਹੋਤਸਵ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਵਾਈ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ) 1953 ਤੋਂ ਪੁਣੇ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਸਲਾਨਾ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਉਤਸਵ ਹੈ। ਤਿਉਹਾਰ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਆਰੀਆ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰਸਾਰਕ ਮੰਡਲ (ਏ. ਐੱਸ. ਪੀ. ਐੱਮ.) ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਡਿਤ ਭੀਮਸੇਨ ਜੋਸ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਸਵਾਈ ਗੰਧਰਵ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕੰਮ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਪੰਡਿਤ ਭੀਮਸੇਨ ਜੋਸ਼ੀ ਇਸ  ਉਤਸਵ ਦੇ ਸੰਗਠਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਨਿੱਜੀ ਸੱਦੇ ਮਿਲੇ ਸਨ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਖਿਆਲ ਸੰਗੀਤ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਸਾਜ਼ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਨ੍ਰਿਤਕ, ਧਰੁਪਦੀ, ਭਗਤੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ, ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗੀਤਕਾਰ, ਕਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਡਾਂਸਰ ਸੰਗੀਤ ਇਟੀਆਦੀ ਕਲਾਕਾਰ ਇਸ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।

ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਕਲਾਕਾਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ "ਆਉਣ" ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਾਅਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਰਾਹੁਲ ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ, ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ ਕਾਲੇ ਸਮੇਤ ਇਹਨਾਂ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਪੁਣੇ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਮਾਰੋਹ ਬਣ ਚੁਕਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਵਾਇਤੀ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਲਾਕਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

 ਇਤਿਹਾਸ 
ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ 1953 ਵਿੱਚ ਕਿਰਾਨਾ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਾਇਕ ਸਵਾਈ ਗੰਧਰਵ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਬਰਸੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਪੈਮਾਨੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਭੀਮਸੇਨ ਜੋਸ਼ੀ ਨੇ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ ਸੰਗਠਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 2002 ਤੱਕ  ਮਤਲਬ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਬਣ ਗਈਆਂ,ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਇਸ ਸਮਾਰੋਹ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਜੋਸ਼ੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਜੋਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸੀਨੀਅਰ ਚੇਲੇ, ਸ਼੍ਰੀਕਾਂਤ ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ, ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣੇ। ਸਾਲ 2011 ਵਿੱਚ ਜੋਸ਼ੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਜੋਸ਼ੀ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਹਨ।

 ਮੌਜੂਦਾ ਸਾਲ 
2009 ਦਾ ਫੈਸਟੀਵਲ ਪੁਣੇ ਵਿੱਚ ਐਚ1ਐਨ1 ਦੇ ਡਰ ਕਾਰਨ ਜਨਵਰੀ 2010 ਤੱਕ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 13 ਦਸੰਬਰ 2014 ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਮੀਂਹ ਕਾਰਨ ਤਿਉਹਾਰ 1 ਜਨਵਰੀ 2015 ਤੱਕ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਜਦੋਂ 24 ਜਨਵਰੀ 2011 ਨੂੰ ਭੀਮਸੇਨ ਜੋਸ਼ੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਤਾਂ ਏ. ਐਸ. ਪੀ. ਐਮ. ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਨਾਮ 'ਸਵਾਈ ਗੰਧਰਵ ਮਹੋਤਸਵ' ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ 'ਸਵਾਈ ਗਾਂਧਰਵ ਭੀਮਸੇਨ ਮਹੋਤਸਵ "ਰੱਖਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।

 ਪਰੰਪਰਾ 
ਸਵਾਈ ਗੰਧਰਵ ਸੰਗੀਤ ਉਤਸਵ ਹਰ ਸਾਲ ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੀਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਚਲਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਪੁਣੇ ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਨੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਤ 10 ਵਜੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਯਮ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਕਾਰਜਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਆ ਗਈ।  ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ, ਹਰੇਕ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਸਵਾਈ ਗੰਧਰਵ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਨਾਈ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸ਼ਹਨਾਈ ਵਾਦਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇਰ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਾਤ 10 ਵਜੇ ਤੱਕ ਖਤਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।  ਤੀਜੇ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨ (ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਨੀਵਾਰ, ਹੁਣ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਐਤਵਾਰ) ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੋ ਸੈਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਹਿਲਾ ਸੈਸ਼ਨ ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਦੁਪਹਿਰ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਸੈਸ਼ਨ ਸਵੇਰੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਤ 10 ਵਜੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ।

 ਫਾਈਨਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ 
ਪਰੰਪਰਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਅੰਤਿਮ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਭੀਮਸੇਨ ਜੋਸ਼ੀ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ  ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਿਰਾਨਾ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 2005 ਵਿੱਚ ਸੰਗਮੇਸ਼ਵਰ ਗੁਰਵ ਅਤੇ 2006 ਵਿੱਚ ਜੋਸ਼ੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਚੇਲੇ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਗਾਇਕਾ ਪ੍ਰਭਾ ਅਤ੍ਰੇ ਨੇ 2007 ਤੋਂ ਹਰ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਸਮਾਪਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਤਿਉਹਾਰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵਾਈ ਗੰਧਰਵ ਦੁਆਰਾ ਰਾਗ ਭੈਰਵੀ ਵਿੱਚ ਠੁਮਰੀ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਵਾਈ ਗੱਧਰਵ ਦੁਆਰਾ "ਜਮੁਨਾ ਕੇ ਤੀਰ" ਦੀ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਗੁਰੂ ਅਬਦੁਲ ਕਰੀਮ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇੱਕ ਧੁਨ ਹੈ।

 ਸਹਿਯੋਗੀ 

 ਪੰਡਿਤ. ਅੱਪਸਾਹਿਬ ਜਲਗਾਓਂਕਰ (ਜਨਮ 1922)  (1952-2009)
 ਪੰਡਿਤ. ਅਰਾਵਿੰਦ ਥੈਟੇ  (ਜਨਮ 1958-1990-ਵਰਤਮਾਨ)  
 ਪੰਡਿਤ. ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ ਵਾਲਾਵਲਕਰ
 ਉਸਤਾਦ ਸ਼ੇਖ ਦਾਊਦ (ਜਨਮ 1916) (1953-1988)
 ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਬੋਰਕਰ (ਜਨਮ 1934) (1989-2006)
 ਸੁਧੀਰ ਨਾਇਕ (ਜਨਮ 1972-1992-ਵਰਤਮਾਨ) 

 ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲ 
ਸਾਲ 2009 ਵਿੱਚ ਪੁਣੇ ਵਿਖੇ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਫੈਸਟੀਵਲ ਐਚ1ਐਨ1 ਦੇ ਡਰ ਕਾਰਨ ਜਨਵਰੀ 2010 ਤੱਕ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 13 ਦਸੰਬਰ 2014 ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਮੀਂਹ ਕਾਰਨ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ 1 ਜਨਵਰੀ 2015 ਤੱਕ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਜਦੋਂ 24 ਜਨਵਰੀ 2011 ਨੂੰ ਭੀਮਸੇਨ ਜੋਸ਼ੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਤਾਂ ਏ. ਐਸ. ਪੀ. ਐਮ. ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਨਾਮ 'ਸਵਾਈ ਗੰਧਰਵ ਮਹੋਤਸਵ' ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ 'ਸਵਾਈ ਗਾਂਧਰਵ ਭੀਮਸੇਨ ਮਹੋਤਸਵ "ਰੱਖਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।
 ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ 


 ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
 ਸਵਾਈ ਗੰਧਰਵ ਭੀਮਸੇਨ ਫੈਸਟੀਵਲ, ਹੈਦਰਾਬਾਦ

 ਹਵਾਲੇ 

 ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 



ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਣ-ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ