ਰਾਜਾ ਭਈਆ ਪੁੰਛਵਾਲੇ

ਰਾਜਾ ਭਈਆ ਪੂੰਛਵਾਲੇ (1882-1956) ਪੁੰਛ ਘਰਾਨਾ ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਭਈਆ ਪੁੰਛਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੀ ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਣੇ (ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਘਰਾਣਿਆਂ 'ਚੋਂ ਇੱਕ) ਤੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਰਾਜਾ ਭਈਆ ਦਾ ਜਨਮ 12 ਅਗਸਤ 1882 ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਰਤ ਏਜੰਸੀ ਦੇ ਗਵਾਲੀਅਰ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਨਾਮ ਰਾਓ ਰਾਧਲਕਿਸ਼ਨ ਆਨੰਦ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਝਾਂਸੀ (ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਐਲੀਚਪੁਰ ਦੇ ਜਗੀਰਦਾਰ ਸਨ। ਉਹ ਤਾਨ-ਮਲਿਕਾ, ਸੰਗੀਤੋਪਾਸਨਾ, ਠੁਮਰੀ ਅਤੇ ਤਰੰਗਿਨੀ ਧੁਪਦ ਧਮਾਰ-ਗਿਆਨ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ 1956 ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ, ਅਤੇ 1956 ਵਿੱਚੋਂ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।•• 

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਸਤਾਰਾ ਜਿਲੇ ਨੂੰ ਛਡ ਕੇ ਝਾਂਸੀ ਦੀ ਰਾਨੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਬਾਈ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਬੁੰਦੇਲਖੰਡ 'ਚ ਆ ਵੱਸੇ ਸਨ । ਇਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੂੰ ਜਿਮੀਦਰੀ ਮਿਲ ਗਈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੂੰਛ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਖਾਨਦਾਨ ਨੂੰ 'ਪੂੰਛਵਾਲੇ' ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਮਿਲ ਗਿਆ ਸੀ । 

ਰਾਜਾ ਭਈਆ ਪੂੰਛਵਾਲੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਤਾਲੀਮ ਧਰੁਪਦ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗਾਇਕ ਵਾਮਨਬੁਆ ਦੇਸ਼ਪਾਂਡੇ ਤੋਂ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ। ਰਾਜਾ ਭਈਆ ਪੂੰਛਵਾਲੇ ਸ਼ੰਕਰ ਰਾਓ ਪੰਡਿਤ ਦੀ ਗ੍ਰਾਮੋਫੋਨ ਰਿਕੋਰਡ ਤੇ ਮਧੁਰ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਸਨ। ਰਾਜਾ ਭਈਆ ਪੂੰਛਵਾਲੇ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਮਹਾਦੇਵ ਰਾਓ ਸੀਂਦਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਥੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੰਡਿਤ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨਾਰਾਇਅਨ ਭਾਤਖੰਡੇ ਦੀ ਸੁਰਲਿਪੀ ਪਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਉਸ ਬਾਰੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਾਹੀ ਵਜ਼ੀਫਾ ਮਿਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਾਤਖੰਡੇ ਵਿਦਿਆਪੀਠ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪਰੀਖਿਅਕ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਗਏ। 

ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਤਾਨਮਲਿਕਾ,ਸੰਗੀਤੋਪਾਸਣਾ,ਠੁਮਰੀਤਰੰਗਿਨੀ ਇਤਿਆਦੀ ਵਰਗੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖ ਕੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਮਹਾਨ ਗਾਇਕ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤਿ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਨ 1956 ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਗਾਇਕ ਹੋਣ ਦਾ ਪ੍ਰੇਜ਼ੀਡੈਂਟ ਇਨਾਮ ਵੀ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। 

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਾਲਾ ਸਾਹਿਬ ਪੂੰਛਵਾਲੇ ਵੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗਾਇਕ ਹਨ।

ਏਨ ਡੀ ਕੌਸ਼ਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਫੇਸਰ ਸੁਮਤਿ ਮੂਤਕਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਗਿਰਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ।

 ਹਵਾਲੇ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1956