ਸਨਾ ਗੁਫਾਵਾਂ

ਬੋਧੀ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦੇ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਦੋ ਸੈੱਟ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨਾ (ਜਾਂ ਸਨਾ; ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: Sana Caves) ਗੁਫਾਵਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸ਼ਾਨਾ ਡੂੰਗਰ ਬੋਧੀ ਗੁਫਾਵਾਂ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸਨਾ ਬੋਧੀ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਗਿਰ ਸੋਮਨਾਥ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਊਨਾ ਤਾਲੁਕਾ ਦੇ ਸ਼ਾਨਾ ਵੈਂਕੀਆ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ, (ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਜੂਨਾਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ), ਅਮਰੇਲੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਜਾਫਰਾਬਾਦ ਤਾਲੁਕਾ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਵੈਂਕੀਆ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜੋ ਊਨਾ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 28 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਤੁਲਸੀਸ਼ਿਆਮ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 38 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਅਤੇ ਰਾਜੂਲਾ ਤੋਂ 35 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ।

ਵੇਰਾਵਲ - ਸੋਮਨਾਥ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਨਾ ਬੋਧੀ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਮੂਹ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਗਿਰ ਸੋਮਨਾਥ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਭਾਸ ਪਾਟਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਬੋਧੀ ਗੁਫਾਵਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਸਾਨਾ ਗੁਫਾਵਾਂ ਜਿੰਨਾ। ਫਿਰ ਵੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਰਲਗੱਡ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਪ੍ਰਭਾਸ ਪਾਟਨ ਦੀਆਂ ਸਨਾ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵੀਅਰਵਾਲ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 7 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਸੋਮਨਾਥ ਮਹਾਦੇਵ ਮੰਦਰ ਤੋਂ 2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਪ੍ਰਭਾਸ ਪਾਟਨ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੈਂਕੀਆ ਵਿਖੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸ਼ਾਨਾ ਡੁੰਗਰ ਬੋਧੀ ਗੁਫਾਵਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਉਲਝਾਓ, ਜੋ ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਲਗਭਗ 105 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹਨ।

 ਊਨਾ ਤਾਲੁਕ ਦੇ ਸ਼ਾਨਾ ਡੂੰਗਰ ਬੋਧੀ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ 
ਚੱਟਾਨਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜੀ ਉੱਤੇ ਫੈਲੀਆਂ 62 ਗੁਫਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਟੂਪ, ਚੈਤਯ, ਸਿਰਹਾਣੇ ਅਤੇ ਬੈਂਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕੁਝ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦੇ ਹਾਲ ਗੁੰਬਦ-ਆਕਾਰ ਦੇ ਅਤੇ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦੂਜੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ।

ਜੂਨਾਗੜ੍ਹ ਦੀਆਂ ਸਾਨਾ ਗੁਫਾਵਾਂ ਲਗਭਗ 62 ਚੱਟਾਨਾਂ ਦੇ ਆਸਰਾ-ਘਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਹੈ ਜੋ ਨਰਮ ਚੱਟਾਨ ਤੋਂ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਗੁਫਾਵਾਂ ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਮਾਨਸੂਨ ਦੌਰਾਨ ਪਨਾਹ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਭਿਕਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਸਾਨਾ ਗੁਫਾਵਾਂ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਬੋਧੀ ਗੁਫਾਵਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚੱਟਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਥੰਮ੍ਹ, ਸਟੂਪ, ਬੈਂਚ, ਚੈਤਯ, ਵਿਹਾਰ, ਇੱਕ ਥੰਮ੍ਹ ਵਾਲਾ ਹਾਲ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੁੰਬਦ ਹਨ। ਇਹ ਆਸਰਾ ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਉੱਕਰੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਸਨਾ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਕੁਝ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੁਫਾ, ਗੁਫਾ 2, ਦਾ ਨਾਮ ਭੀਮ-ਨੀ-ਕੋਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਏਭਾਲਾ-ਮੰਡਪ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਤਲਾਜਾ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਫਾ ਲਗਭਗ 21 ਮੀਟਰ ਡੂੰਘਾਈ ਅਤੇ 18.3 ਮੀਟਰ ਚੌੜੀ ਹੈ। ਛੱਤ 5.3 ਮੀਟਰ ਉੱਚੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਣ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਜਗ੍ਹਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਛੇ ਥੰਮ੍ਹ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੇ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਇੱਕ ਥੰਮ੍ਹ ਢੋਲ ਅਤੇ ਗੁੰਬਦ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਅਵਤਲ ਗਰਦਨ ਦੀਆਂ ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਗੁਫਾ 26 ਅਤੇ ਗੁਫਾ 13 ਦੂਜਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਲੰਬੇ ਵਰਾਂਡੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਧਾਰਨ ਥੰਮ੍ਹ ਉੱਚੇ ਬੇਸਮੈਂਟਾਂ 'ਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਉੱਪਰ ਦਿੱਤੇ ਬੀਮ ਲਈ ਇੱਕ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੱਠਾਂ ਨੂੰ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਵਾਲੇ ਵਰਾਂਡਿਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ 4 ਤੱਕ ਕੋਠੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਾਲ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬੈਂਚਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ।

ਗੁਫਾ 48 ਦਾ ਖਾਕਾ ਬਾਕੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਾਪਾਂ ਦੇ ਦੋ ਹਾਲ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਹਾਲਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬੈਂਚ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਗੁਫਾਵਾਂ ਸਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਚਾਈਆਂ ਅਤੇ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਉੱਕਰੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਚੱਟਾਨ ਵਿੱਚ ਕੱਟੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਧਾਰਨ ਪੌੜੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਗੁਫਾਵਾਂ ਦੇ ਇਸ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਕਈ ਟੈਂਕਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਮਹੱਤਤਾ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਪਾਸੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੱਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਆਇਤਾਕਾਰ ਮੂੰਹ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਟੈਂਕ ਬਰਸਾਤੀ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਸੰਪੂਰਨ ਸਨ। ਇਸ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕਨਹੇਰੀ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਇਹ ਗੁਫਾਵਾਂ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਖ਼ਤ ਅਤੇ ਸਰਲ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੈਲਾਨੀ ਉੱਕਰੀ ਅਤੇ ਸਜਾਵਟੀ ਉੱਕਰੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਦੇਖਦੇ ਹਨ - ਜੋ ਕਿ ਗੁਜਰਾਤ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹੋਰ ਬੋਧੀ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਚੈਤਯ ਗ੍ਰਹਿ ਵੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਉੱਪਰਲੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਸਮਤਲ ਛੱਤਾਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਸੈਲਾਨੀ ਬੋਧੀ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਕਲਾ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਡਿਜ਼ਾਈਨਾਂ ਬਾਰੇ ਡੂੰਘੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹਨ। ਸਨਾ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੀ ਸੈਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਿਲਚਸਪ ਵਿਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਕੋਠੜੀਆਂ ਵਾਲੇ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਵਾਲੇ ਵਰਾਂਡੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਠੜੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੱਥਰਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਬੈਂਚ ਹਨ ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਮੀਂਹ ਦੌਰਾਨ ਆਰਾਮ ਕਰਨ, ਬੈਠਣ ਜਾਂ ਪਨਾਹ ਲੈਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਸਨਾ ਗੁਫਾਵਾਂ ਆਪਣੀ ਸੁੰਦਰ ਸੁੰਦਰਤਾ ਲਈ ਵੀ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਰਾਮ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਪਰੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਸੁਹਜ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।

 ਹਵਾਲੇ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਡਾਟਾ ਤੇ ਗੁਣਕ ਹਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਫਾਵਾਂ