ਹੇਮਾਵਤੀ (ਰਾਗ)

ਹੇਮਾਵਤੀ (ਉਚਾਰਨ ਹੇਮਾਵਤੀ) ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ (ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸੰਗੀਤਕ ਪੈਮਾਨਾ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਗ ਹੈ। ਇਹ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ 72ਵੀਂ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਰਾਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ 58ਵਾਂ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਰਾਗਾ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਮੱਧਮਮ (ਇਸ ਰਾਗ ਦੇ ਬਰਾਬਰ) ਖਰਹਰਪ੍ਰਿਆ ਹੈ।

ਇਸ ਨੂੰ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਮੁਥੁਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਸਿਮਹਾਰਾਵਮ ਜਾਂ ਦੇਸੀ ਸਿਮਹਾਰਾਵਾਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਾਦਾਸਵਰਮ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਤੋਂ ਲਿੱਤਾ ਗਿਆ ਰਾਗ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਾਜ਼ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ।Raganidhi by P. Subba Rao, Pub. 1964, The Music Academy of Madras

 ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਨ 
ਹੇਮਾਵਤੀ 10ਵੇਂ ਚੱਕਰ ਦੀਸੀ ਵਿੱਚ ਚੌਥਾ ਰਾਗ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਾਮ 'ਦੇਸੀ-ਭੂ' ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੁਰ ਸੰਗਤੀ ਸਾ ਰੀ ਗੀ ਮੀ ਪਾ ਧੀ ਨੀ ਹੈ।  ਇਸ ਦੀ ਆਰੋਹਣ-ਅਵਰੋਹਣ (ਚਡ਼੍ਹਦੇ ਅਤੇ ਉਤਰਦੇ ਪੈਮਾਨੇ) ਦੀ ਬਣਤਰ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ (ਹੇਠਾਂ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਲਈ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸਵਰ ਵੇਖੋ):

 ਅਰੋਹਣ: ਸ  ਰੇ2 ਗ2 ਮ2 ਪ ਧ2 ਨੀ2 ਸੰ [a] 
 ਅਵਰੋਹਣਃ ਸੰ ਨੀ2 ਧ2 ਪ ਮ2 ਗ2 ਰੇ2 ਸ [b] 

ਇਹ ਇੱਕ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਰਾਗ ਹੈ, ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨਾ ਰਾਗ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਰੋਹ-ਅਵਰੋਹ(ਚਡ਼੍ਹਦੇ ਅਤੇ ਉਤਰਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ) ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਸੁਰ  ਲਗਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਖਾਰਹਰਪ੍ਰਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਮੱਧਮਮ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 22ਵਾਂ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਹੈ।

 ਜਨਯ ਰਾਗਮ 
ਹੇਮਾਵਤੀ ਦੇ ਕੁੱਝ ਛੋਟੇ ਜਨਯ ਰਾਗਮ (ਉਤਪੰਨ ਸਕੇਲ) ਇਸ ਨਾਲ ਜੁਡ਼ੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਹੇਮਾਵਤੀ ਨਾਲ ਜੁਡ਼ੇ ਸਾਰੇ ਰਾਗਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਜਨਯ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵੇਖੋ।

 ਰਚਨਾਵਾਂ 
ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਆਮ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਹੇਮਾਵਤੀ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

 ਸ਼੍ਰੀ ਕਾਂਥੀਮਾਥਿਮ, ਹਰੀਯੂਵਥੀਮ ਹਾਇਮਾਵਥੀਮ ਅਤੇ ਮਧੁਰੰਬਿਕਾਯਮ ਮੁਥੁਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ ਦੁਆਰਾਮੁਥੂਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ
 ਇੱਕ ਤਲਾਨੇਨੂਰਾ ਇਨਾ ਐੱਸ. ਰਾਮਨਾਥਨ ਦੁਆਰਾਐਸ. ਰਾਮਨਾਥਨ
 ਏਨਾਈ ਕਾਥਾਰੂਲਵਥੂ, ਪਰਿੱਪਲਨਾਈ-ਪਾਪਨਾਸਾਮ ਸਿਵਨ
 ਮੰਤਰੀਨੀ ਮਥੰਗਾ-ਹਰੀਕੇਸਨਾਲੂਰ ਮੁਥਈਆ ਭਾਗਵਥਰ
 ਤਿਆਗਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਨੀਸਰਿਸਾਤੀ
 ਨੀ ਪਦ ਸਰਸ ਰਥੁਲਕੂ-ਨੱਲੰਚਕਰਵਰਥੁਲਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮਾਚਾਰੀਲੂ

 ਫ਼ਿਲਮੀ ਗੀਤ 

 ਭਾਸ਼ਾਃ ਤਮਿਲ 
ਗੀਤ.ਫ਼ਿਲਮਸੰਗੀਤਕਾਰਗਾਇਕਚਿਧੰਬਰ ਨਾਧਾਤਿਰੂਨੀਲਕੰਤਰਪਾਪਨਾਸਾਮ ਸਿਵਨਐਮ. ਕੇ. ਤਿਆਗਰਾਜ ਭਾਗਵਤਰਕੋਝੀ ਓਰੂ ਕੂਟਿਲੇਕੁਝੰਡਾਇਅਮ ਦੇਵਾਮਮਐਮ. ਐਸ. ਵਿਸ਼ਵਨਾਥਨਐਮ. ਐਸ. ਰਾਜੇਸ਼ਵਰੀਆਦਿ ਏਨ੍ਨਾਦੀ ਉਲਾਗਮਅਵਲ ਓਰੂ ਥੋਦਰ ਕਥਈਐਲ. ਆਰ. ਈਸਵਾਰੀਰਾਠੀ ਦੇਵੀ ਸੰਨੀਧੀਇਲਓਰੂ ਵੀਡੂ ਓਰੂ ਉਲਾਗਮਟੀ. ਐਲ. ਮਹਾਰਾਜਨ, ਬੀ. ਐੱਸ. ਸ਼ਸ਼ਿਰੇਖਾਅੰਡਵਾਨਿਨ ਥੋਟਾਥਿਲੇਅਰੰਜੈਟਰਮਵੀ. ਕੁਮਾਰਪੀ. ਸੁਸ਼ੀਲਾਓਰੂ ਪਾਰਵਾਈ ਪਾਰਥਲ ਯੇਨਾਪੁਨੀਥਾ ਮਲਾਰਸ਼ਿਆਮਜੌਲੀ ਅਬਰਾਹਮਮਾਨਮ ਪੋਲੇ ਮਾਂਗਾਲਯਮਪੁਧੂਪੱਤੀ ਪੋਨੂਥਾਈਇਲੈਅਰਾਜਾਕੇ. ਐਸ. ਚਿੱਤਰਾਕੰਨਈ ਥਿਰੰਥਾਵੀਰਾਅਰੁਣਮੋਝੀਐਂਗਿਰੁੰਧੋ ਵੰਧਨਐਂਗਿਰੁੰਧੋ ਵੰਧਨਵਿਸ਼ਵਨਾਥਨ-ਰਾਮਮੂਰਤੀਐੱਸ. ਪੀ. ਬਾਲਾਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮਐਨ ਪਾੱਟਾ ਕੇਟਾ ਟੋਏਚਿੰਨਾ ਥੰਬੀ ਪੇਰੀਆ ਥੰਬੀਗੰਗਾਈ ਅਮਰਨਸੁੰਦਰੀ ਸਿਰੀਆ ਰੀਟਾਇਵਲਕੰਨਾਥਿਲ ਮੁਥਾਮਿਤਲਏ. ਆਰ. ਰਹਿਮਾਨਹਰੀਹਰਨ, ਟਿੱਪੂ, ਸੁਜਾਤਾ, ਕਾਰਤਿਕ, ਸ਼੍ਰੀਮਤੀਥਾਮਜ਼ਹਾਈ ਮਜ਼ਹਾਈਉਲਾਮ ਕੇਟਕੂਮੇਹੈਰਿਸ ਜੈਰਾਜਪੀ. ਉਨਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ, ਹਰੀਨੀਕਾਲ ਮੁਲੈਥਾ ਪੂਵੇਮੈਟਰਰਾਨਜਾਵੇਦ ਅਲੀ, ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ ਅਈਅਰਅਯਾਯੋ ਆਨੰਥਾਮੇਕੁਮਕੀਡੀ. ਇਮਾਨਹਰੀਕਰਨ

 ਭਾਸ਼ਾਃ ਤੇਲਗੂ 
ਗੀਤ.ਫ਼ਿਲਮਸੰਗੀਤਕਾਰਗਾਇਕਪਾਲਿੰਚਾਰਾ ਰੰਗਾਵਿਪਰਾ ਨਾਰਾਇਣਐੱਸ. ਰਾਜੇਸ਼ਵਰ ਰਾਓਏ. ਐਮ. ਰਾਜਾ

 ਸਬੰਧਤ ਰਾਗਮ 
ਇਹ ਭਾਗ ਇਸ ਰਾਗ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪਹਿਲੂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਹੇਮਾਵਤੀ ਦੇ ਨੋਟਸ ਜਦੋਂ ਗ੍ਰਹਿ ਭੇਦਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ 3 ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਰਾਗਮ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਅਰਥਾਤ, ਕੀਰਵਾਨੀ, ਵਕੁਲਭਰਣਮ ਅਤੇ ਕੋਸਲਮ। ਗ੍ਰਹਿ ਭੇਦਮ, ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਦਜਮ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਨੁਸਾਰੀ ਨੋਟ ਆਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ ਕਦਮ ਹੈ। ਹੋਰ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ ਕੀਰਵਾਨੀ ਉੱਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਭੇਦਮ ਵੇਖੋ।

ਪੱਛਮੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ, ਹੇਮਾਵਤੀ ਯੂਕਰੇਨੀ ਡੋਰੀਅਨ ਪੈਮਾਨੇ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ।

 ਨੋਟਸ 

 ਹਵਾਲੇ 


ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਗ

 ਰਚਨਾਵਾਂ 

ਹੇਮਾਵਤੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਰਚੀਆਂ ਕੁਝ ਆਮ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ ਜੋ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

 ਸ਼੍ਰੀ ਕਾਂਥੀਮਾਥਿਮ, ਹਰੀਯੂਵਥੀਮ ਹਾਇਮਾਵਥੀਮ ਅਤੇ ਮਧੁਰੰਬਿਕਾਯਮ- ਮੁਥੁਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀ ਗਈ ਰਚਨਾ 
 ਇਕਾ ਤਲਾਨੇਨੂਰਾ ਇਨਾ-ਐਸ. ਰਾਮਨਾਥਨ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀ ਐ ਰਚਨਾ 
 ਏਨਾਈ ਕਾਥਾਰੂਲਵਥੂ, ਪਰਿੱਪਲਨਾਈ-ਪਾਪਨਾਸਾਮ ਸਿਵਨ
 ਮੰਤਰੀਨੀ ਮਥੰਗਾ-ਹਰੀਕੇਸਨਾਲੂਰ ਮੁਥਈਆ ਭਾਗਵਥਰ
 ਤਿਆਗਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਨੀਸਰਿਸਾਤੀ
 ਨੀ ਪਦ ਸਰਸ ਰਥੁਲਕੂ-ਨੱਲੰਚਕਰਵਰਥੁਲਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮਾਚਾਰੀਲੂ