ਰਾਗ ਪਟਦੀਪ

ਰਾਗ ਪਤਦੀਪ ਜਾਂ ਪਤਦੀਪ (ਪਟਦੀਪ), ਕਾਫੀ ਥਾਟ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਰਾਗ ਹੈ।

 ਰਾਗ ਪਟਦੀਪ ਦੀ ਸੰਖੇਪ 'ਚ ਜਾਣਕਾਰੀ 
ਥਾਟਕਾਫੀਸੁਰਅਰੋਹ 'ਚ ਰਿਸ਼ਭ(ਰੇ) ਅਤੇ ਧੈਵਤ(ਧ) ਵਰਜਤ
ਗੰਧਾਰ ਕੋਮਲ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਸੁਰ ਸ਼ੁੱਧਜਾਤੀਔਡਵ-ਸੰਪੂਰਣਵਾਦੀਪੰਚਮ (ਪ)ਸੰਵਾਦੀਸ਼ਡਜ (ਸ)ਅਰੋਹਨੀ(ਮੰਦਰ)ਸ ਗ ਮ ਪ ਨੀ ਸੰਅਵਰੋਹਸੰ ਨੀ ਧ ਪ ਮ ਗ ਰੇ ਸ ਨੀ(ਮੰਦਰ) ਸਮੁੱਖ ਅੰਗਗ ਮ ਪ ਨੀ ਸੰ ਧ ਪ ; ਮ ਗ ਮ ਪ ਨੀ ਨੀ ਸੰ ;ਧ ਪ ਮ ਗ ਮ ਪ ;ਪ ਗ ਮ ;ਗ ਰੇ ਸ ਨੀ(ਮੰਦਰ) ਨੀ(ਮੰਦਰ) ਸਠਹਿਰਾਵ ਵਾਲੇ ਸੁਰਗ ;ਪ ; ਨੀ -ਧ ; ਪ; ਰੇਸਮਾਂਦਿਨ ਦਾ ਤੀਜਾ ਪਹਿਰ
ਅਪਵਾਦ:- ਰਾਗ ਪਟਦੀਪ  ਨੂੰ ਬੇਸ਼ਕ ਕਾਫੀ ਥਾਟ ਦਾ ਰਾਗ ਮੰਨਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੋਚਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਕਾਫੀ ਥਾਟ ਦਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਟ ਦਾ ਰਾਗ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ ਕਿਓਂਕਿ ਦੱਸਾਂ 'ਚੋਂ ਕੋਈ ਐਸਾ ਥਾਟ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇੱਕਲਾ ਗੰਧਾਰ ਕੋਮਲ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਸੁਰ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਣ।

ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ -

 ਰਾਗ ਭੀਮਪਲਾਸੀ ਵਿਚ ਸ਼ੁੱਧ ਨਿਸ਼ਾਦ (ਨੀ) ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰੋ ਤਾਂ ਓਹ ਰਾਗ ਪਟਦੀਪ ਬਣ  ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਗ ਭੀਮਪਲਾਸੀ ਦਾ ਵਾਦੀ ਸੁਰ ਮਧ੍ਯਮ (ਮ) ਹੈ ਪਰ ਰਾਗ ਪਟਦੀਪ ਦਾ ਵਾਦੀ ਸੁਰ ਪੰਚਮ(ਪ) ਹੈ।
 ਰਾਗ ਪਟਦੀਪ 'ਚ ਪੰਚਮ-ਗੰਧਾਰ (ਪ-ਗ) ਦੀ ਸੰਗਤੀ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
 ਰਾਗ ਪਟਦੀਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਨਿਸ਼ਾਦ (ਨੀ) ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਵਰੋਹ 'ਚ ਕਦੀ ਕਦੀ ਨਿਸ਼ਾਦ (ਨੀ) ਨੂੰ ਛਡਿਆ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
 ਰਾਗ ਪਟਦੀਪ ਦਾ ਸੁਭਾ ਚੰਚਲ ਹੈ।

ਹੇਠਾਂ ਦਰਸ਼ਾਈਆਂ ਸੁਰ ਸੰਗਤੀਆਂ 'ਚ ਰਾਗ ਪਟਦੀਪ ਦਾ ਸਰੂਪ ਨਿਖਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਓਂਦਾ ਹੈ -

ਗ ਮ ਪ ; ਮ ਗ (ਸ) ਰੇ ਸ ;ਪ ਗ ਮ ;ਗ ਮ ਪ ਧ ਪ ;ਗ ਮ ਪ ਨੀ ਸੰ ;

ਨੀ ਸੰ ਧ ਪ ; ਧ ਪ ਮ ਗ ਮ ਗ ;ਮ ਪ ਮ ਗ (ਸ) ਰੇ ਸ

ਰਾਗ ਪਟਦੀਪ 'ਚ ਕੁੱਝ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮਾਂ ਦੇ ਗੀਤ -
+ਗੀਤਸੰਗੀਤਕਾਰ/
ਗੀਤਕਾਰਗਾਇਕ/
ਗਾਇਕਾਫਿਲਮ/ਸਾਲਚੁਪਕੇ ਚੁਪਕੇ
ਚਲ ਰੀ ਪੁਰਵੈਯਾਏਸ ਡੀ ਬਰਮਨ/
ਆਨੰਦ ਬਕਸ਼ੀਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰਚੁਪਕੇ ਚੁਪਕੇ/1975ਮੇਘਾ ਛਾਏ ਆਧੀ
ਰਾਤਏਸ ਡੀ ਬਰਮਨ/
ਨੀਰਜਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰਸ਼ਰਮੀਲੀ/1971ਸਾਜ਼ ਹੋ ਤੁਮ ਆਵਾਜ਼ ਹੂੰ ਮੈਂਨੌਸ਼ਾਦ/ ਕੁਮਾਰ
ਬਾਰਬੈੰਕਵੀਮੁੰਹਮਦ ਰਫੀਸਾਜ਼ ਔਰ ਆਵਾਜ਼/
1966ਤੁਮ ਬਿਨ ਜਾਊਂ ਕਹਾਂਆਰ ਡੀ ਬਰਮਨ/ਮਜਰੂਹ ਸੁਲਤਾਨ ਪੁਰੀਮੁੰਹਮਦ ਰਫੀਪਿਆਰ ਕਾ ਮੌਸਮ/
1969

 ਥਿਊਰੀ 
ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਕੋਮਲ ਗਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਔਡਵ-ਸੰਪੂਰਨ ਰਾਗ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਰੋਹਣ ਵਿੱਚ 5 ਅਤੇ ਅਵਰੋਹਣ ਵਿੱਚ 7 ਨੋਟ ਹਨ। ਰਾਗ ਪਤਦੀਪ ਉਦੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਰਾਗ ਭੀਮਪਾਲਸੀ ਵਿੱਚ ਕੋਮਲ n ਦੀ ਬਜਾਏ ਸ਼ੁੱਧ N ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਤਦੀਪ ਅਵੱਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗੋਰੀਮਨੋਹਰੀ ਸੰਸ ਰਿਸ਼ਬਾ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਧੈਵਤਾ ਹੈ। 

 ਫਿਲਮੀ ਗੀਤ  

ਗੀਤਫ਼ਿਲਮਸੰਗੀਤਕਾਰਗਾਇਕਮਾਰਮਾ ਬੰਧਤਾਲੀ ਥੈਵ ਹੀਸੰਨਿਆਸਤਾ ਖਡਗਵਜ਼ੇ ਬੂਵਾਦੀਨਾਨਾਥ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰਸੁਨਯਾ ਸੁਨਯਾ ਮੈਫਾਲਿਤਅੰਬਰਥਾਹਿਰਦੈਨਾਥ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ

 ਭਾਸ਼ਾਃ ਹਿੰਦੀ  
ਗੀਤਫ਼ਿਲਮਸੰਗੀਤਕਾਰਗਾਇਕਮੇਘਾ ਛਾਏ ਆਧੀ ਰਾਤਸ਼ਰਮੀਲੀਐਸ. ਡੀ. ਬਰਮਨਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰਸਾਜ਼ ਹੋ ਤੁਮ ਆਵਾਜ਼ ਹੂ ਮੈਂਸਾਜ਼ ਔਰ ਆਵਾਜ਼ (1966 ਫ਼ਿਲਮ) ਨੌਸ਼ਾਦਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀਏ ਅਜਨਬੀਦਿਲ ਸੇਏ. ਆਰ. ਰਹਿਮਾਨਉਦਿਤ ਨਾਰਾਇਣ, ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ ਅਈਅਰ

 ਸਿਧਾਂਤ 

 ਅਰੋਹ ਅਤੇ ਅਵਰੋਹ 
ਸੰਕੇਤ ਚਿਨ੍ਹ-ਸ ਰੇ(ਕੋਮਲ) ਰੇ ਗ (ਕੋਮਲ) ਗ ਮ ਪ ਧ(ਕੋਮਲ) ਧ ਨੀ ਨੀ ਸੰ

ਲੋਅਰ ਕੇਸ 'ਕੋਮਲ' ਜਾਂ ਫਲੈਟ ਨੋਟਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, 'ਉੱਚ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ (ਤੀਜਾ' ਓਕਟੇਵ ',' ਘੱਟ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ' (ਪਹਿਲਾ' ਓਕਟੇਭ ') 

 ਅਰੋਹਾ- ਨੀ ਸੰ ਗ ਮ ਪੀ ਨੀ ਸੰ 
 ਅਵਰੋਹ:ਸੰ ਨੀ ਧ ਪ ਮ ਗ ਰੇ ਸ 
 आरोह: निसा ग म प नि सां. 
 अवरोह: सां नि ध प म ग रे सा. 

ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਕੋਮਲ ਗ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਔਡਵਾ-ਸੰਪੂਰਨ  ਜਾਤਿ ਦਾ ਰਾਗ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਅਰੋਹ ਵਿੱਚ 5 ਅਤੇ ਅਵਰੋਹ ਵਿੱਚੋਂ 7 ਸੁਰ ਲਗਦੇ  ਹਨ। ਰਾਗ ਭੀਮਪਲਾਸੀ ਵਿੱਚ ਰਾਗ ਪਟਦੀਪ ਉਦੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੋਮਲ ਨੀ  ਦੀ ਬਜਾਏ ਸ਼ੁੱਧ ਨੀ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਟਦੀਪ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਚਡ਼੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਗੌਰੀਮਨੋਹਰੀ ਰਿਸ਼ਬਾ (ਰੇ) ਅਤੇ ਧੈਵਤ(ਧ) ਹੈ।

 ਵਾਦੀ ਅਤੇ ਸੰਵਾਦੀ 

 ਵਾਦੀ ਪ 
 ਸੰਵਾਦੀ ਸ 

 ਪਕੜ ਜਾਂ ਚਾਲਨ 

 ਪਕੜ ਜਾਂ ਚਲਨ- ਨੀ(ਮੰਦਰ) ਸ ਗ ਮ ਪ (ਮ) ਗ, ਮ ਗ ਰੇ ਸ, ਗ ਮ ਪ ਨੀ ਸੰ ਧ ਪ ,ਮ ਪ ਗ ,ਮ ਗ ਰੇ ਸ

 ਹਵਾਲੇ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਰਾਗ