ਚੱਕਰਵਾਕਮ (ਰਾਗ)

ਚੱਕਰਵਾਕਮ ਜਾਂ ਚੱਕਰਵਾਹਮ (ਬੋਲਣ 'ਚ ਚੱਕਰਵਾਕਮ) ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ (ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸੰਗੀਤਕ ਪੈਮਾਨਾ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਗ ਹੈ । ਇਹ 16ਵਾਂ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਰਾਗਮ (72 ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਰਾਗਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਰਾਗਮ) ਹੈ। ਮੁਥੂਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ ਸਕੂਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਰਾਗ ਨੂੰ ਤੋਯਾਵੇਗਾਵਾਹਿਨੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੱਕਰਵਾਕਮ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਰਾਗ ਅਹੀਰ ਭੈਰਵ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ।

ਚੱਕਰਵਾਕਮ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਰਾਗ ਹੈ ਜੋ ਸਰੋਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ, ਹਮਦਰਦੀ ਅਤੇ ਰਹਿਮ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

 ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਨ 
ਇਹ ਤੀਜੇ ਚੱਕਰ-ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਚੌਥਾ ਮੇਲਕਾਰਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਾਮ ਅਗਨੀ-ਭੂ ਹੈ। ਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੁਰ ਸੰਗਤੀਆਂ ਸਾ ਰਾ ਗੁ ਮ ਪ ਧੀ ਨੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਆਰੋਹਣ-ਅਵਰੋਹਣ ਬਣਤਰ (ਚਡ਼੍ਹਦੇ ਅਤੇ ਉਤਰਦੇ ਪੈਮਾਨੇ) ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ। ਹੇਠਾਂ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਲਈ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸਵਰ ਵੇਖੋ :

 ਅਰੋਹਣਃ ਸ ਰੇ1 ਗ3 ਮ1 ਪ ਧ2 ਨੀ2 ਸੰ [a] 
 ਅਵਰੋਹਣਃ ਸੰ ਨੀ2 ਧ2 ਪ ਮ1 ਗ3 ਰੇ1 ਸ [b]  

ਇਸ ਪੈਮਾਨੇ ਦੇ ਸੁਰ  ਸ਼ਡਜਮ, ਸ਼ੁੱਧ ਰਿਸ਼ਭਮ, ਅੰਤਰ ਗੰਧਾਰਮ, ਸ਼ੁੱਧ ਮੱਧਮਮ, ਪੰਚਮ, ਚਤੁਰਸ਼ਰੁਤੀ ਧੈਵਤਮ ਅਤੇ ਕੈਸਿਕੀ ਨਿਸ਼ਾਦਮ ਹਨ।

ਚੱਕਰਵਾਕਮ ਗਾਉਂਦੇ -ਵਜਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਕੁਝ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮਾਇਆਮਲਾਵਾਗੋਵਲਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰੀ ਗਾ ਮਾ ਸੁਰ ਮਾਇਆਮਲਾਵਾਗੋਵਲਾ ਨਾਲੋਂ ਥੋੜੇ ਕੋਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਮਾਇਆਮਲਵਗੋਵਲਾ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸੰਜਮੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਧ ਅਤੇ ਨੀ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਹਰੀ ਕੰਭੋਜੀ ਵਾਂਗ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੁੱਚੀ ਧੁਨ ਨੂੰ ਸੰਜਮ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਦਾ ਸਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

 ਅਸਮਪੂਰਨਾ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ 
ਤੋਯਾਵੇਗਾਵਾਹਿਨੀ ਵੈਂਕਟਾਮਾਖਿਨ ਦੁਆਰਾ ਸੰਕਲਿਤ ਮੂਲ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ 16ਵਾਂ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਹੈ। ਪੈਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਸੁਰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਰੋਹ-ਅਵਰੋਹ      (ਚਡ਼੍ਹਨ- ਉਤਰਨ ਵਾਲਾ ਪੈਮਾਨਾ) ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ।

 ਜਨਯ ਰਾਗਮ 
ਚੱਕਰਵਾਕਮ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕੁਝ ਜਨਯ ਰਾਗਮ (ਉਤਪੰਨ ਸਕੇਲ) ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਿੰਦੁਮਾਲਿਨੀ, ਮਲਯਾਮਰੁਤਮ ਅਤੇ ਵਲਾਜੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।

ਇਸ ਦੇ ਜਨਯਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸੂਚੀ ਲਈ ਜਨਯ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵੇਖੋ।

 ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ 
ਤਿਆਗਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਏਟੁਲਾ ਬ੍ਰੋਟੁਵੋ ਤੇਲੀਆ ਅਤੇ ਸੁਗੁਨਾਮੁਲੇ

ਕੋਟੇਸ਼ਵਰ ਅਈਅਰ ਦੁਆਰਾ ਕਨਕਕੋਟੀ ਵੈਂਡਮ

ਮੁਥੁਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ ਦੁਆਰਾ ਗਜਨਾਨਯੁਥਮਮੁਥੂਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ

ਮੁੱਲੂ ਕੋਨਿਆ ਮੇਲੇ ਪੁਰੰਦਰਾ ਦਾਸਾ ਦੁਆਰਾਪੁਰੰਦਰ ਦਾਸਾ

ਸ੍ਰੀਪਦਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਕਾਡਾ ਬੇਲਡਿੰਗਲੂਸ਼੍ਰੀਪਦਰਾਜਾ

ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਵਾਤੀ ਥਿਰੂਨਲ ਦੁਆਰਾ ਸਰੋਜਨਾਭਾ

ਕਲਿਆਣੀ ਵਰਦਰਾਜਨ ਦੁਆਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਅਮਰੁਤਾ ਫਲੰਬਿਕੇ

ਪੀਬਾਰੇ ਰਾਮਾਰਸਮ (ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਬ੍ਰਹਮੇਂਦਰ ਦੁਆਰਾ ਬਾਲਾਮੁਰਲੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਸੰਸਕਰਣ) 

 ਫ਼ਿਲਮੀ ਗੀਤ 
"ਹਮ ਦਿਲ ਦੇ ਚੁਕੇ ਸਨਮ" (ਹਿੰਦੀ) ਤੋਂ "ਅਲਬੇਲਾ ਸਾਜਨ" ("ਮੇਰੀ ਸੂਰਤ ਤੇਰੀ ਆੰਖੇੰ" (ਹਿੱਦੀ) ਤੋਂ 'ਪੂਛੋ ਨਾ ਕੈਸੇ ਮੈਨੇ ਰੈਨ ਬਿਤਾਈ "ਅਤੇ" ਪੇਰੂਮਾਝਕਲਮ " (ਮਲਿਆਲਮ) ਤੋਂ" ਰਾਕਿਲੀ ਥਾਨ "।

 ਭਾਸ਼ਾਃ ਤਮਿਲ 
ਗੀਤ.ਫ਼ਿਲਮਸਾਲ.ਸੰਗੀਤਕਾਰਗਾਇਕਉੱਲਾਥਿਲ ਨੱਲਾ ਉੱਲਮਕਰਨਨ1964ਵਿਸ਼ਵਨਾਥਨ-ਰਾਮਮੂਰਤੀਸਿਰਕਾਜ਼ੀ ਗੋਵਿੰਦਰਾਜਨਮਾਰਾਨਥਾਈ ਐਨੀਥਾਈ ਪਾਦੁਮ ਪਾਤੂਨਾਮ ਪਿਰੰਧਾ ਮਾਨ1977ਐਮ. ਐਸ. ਵਿਸ਼ਵਨਾਥਨਪੀ. ਸੁਸ਼ੀਲਾ, ਵਾਣੀ ਜੈਰਾਮਦੈਵਾਤਿਨ ਥੀਰੇਡੂਥੂਪੈਟਮ ਭਾਰਤਮਮ1975ਟੀ. ਐਮ. ਸੁੰਦਰਰਾਜਨਆਲੁਕੋਰੂ ਥੇਡੀਵੇਚੀਥੇਰਪੂ1982ਇੰਧਾ ਵੰਜੀ ਮਗਲਥੰਪਾਧਿਆਅਮ ਓਰੂ ਸੰਗੀਤਮਐੱਸ. ਪੀ. ਬਾਲਾਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮਵਾਰੇ ਵਾਥੀ1981ਐਲ. ਆਰ. ਈਸਵਾਰੀਨਾਲੇਲਮ ਉੰਥਨ ਥਿਰੂਨਲੇਤਿਰੂਮਲਾਈ ਦੇਵਮ1973ਕੁੰਨਾਕੁਡੀ ਵੈਦਿਆਨਾਥਨਕੇ. ਬੀ. ਸੁੰਦਰੰਬਲਵਨੀਥਾਮਨੀਵਿਕਰਮ1986ਇਲੈਅਰਾਜਾਐੱਸ. ਪੀ. ਬਾਲਾਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ, ਐੱਸ ਜਾਨਕੀ, ਕਮਲ ਹਾਸਨਵਾਨੀਲੇ ਥਨੀਲਾਕਾੱਕੀ ਸੱਤਾਈ1985ਐੱਸ. ਪੀ. ਬਾਲਾਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ, ਐੱਸ ਜਾਨਕੀਐੱਸ. ਜਾਨਕੀਚਾਲੱਕੂ ਚਾਲੱਕੂਚੈਂਬਰੂਥੀ1992ਮਾਨੋ, ਐਸ. ਜਾਨਕੀਐੱਸ. ਜਾਨਕੀਕਟਥਮ ਕਦਲਕੱਟੁਮਾਰਕਰਨ1995ਨੀ ਪੱਠੀ ਨਾਨ ਪੱਠੀਕੇਲਾਡੀ ਕਨਮਾਨੀ1990ਕੇ. ਜੇ. ਯੇਸੂਦਾਸ, ਉਮਾ ਰਾਮਾਨਨਉਮਾ ਰਮਨਨਥੋਟੂ  ਥੋਟੂ ਥੁਕੀਪੱਟੂਉਨਾ ਨੇਨਾਚੇਨ ਪੱਟੂ ਪਡੀਚੇਨ1992ਮਿਨੀਮੀਨੀਕੂਡੂ ਐਂਗੇਸੈਂਥਾਮਿਸ ਸੇਲਵਨ1994ਐਸ. ਪੀ. ਬਾਲਾਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ, ਕੇ. ਐਸ. ਚਿਤਰਾਏਜ਼ੂਮਲਾਇਯਾਨਿਨ ਮਹਿਮਾਈਏਜ਼ੂਮਲਾਇਆਨ ਮਹਿਮਾਈ1997ਐੱਸ. ਪੀ. ਬਾਲਾਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮਅਲੀ ਸੁੰਦਰਾਵੱਲੀਕੰਗਲਿਨ ਵਰਥਾਈਗਲ1998ਅਰੁਣਮੋਝੀਪੁੰਕਟਰੇਫਰੇੰਡਜ਼2001ਹਰੀਹਰਨਵਿਦੂ ਕਥਾਈਆਮੁਥੂ1995ਏ. ਆਰ. ਰਹਿਮਾਨਈਚਮਬਾਜ਼ਮਪਵਿੱਤਰਾ1994ਸ਼ਾਹੁਲ ਹਮੀਦ, ਕੇ. ਐਸ. ਚਿਤਰਾਵਾਹ ਵਾਹ ਐਨ ਵੀਨਾਈਏਸੱਤਮ1983ਗੰਗਾਈ ਅਮਰਨਐੱਸ. ਪੀ. ਬਾਲਾਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ, ਵਾਣੀ ਜੈਰਾਮਉਨਾਥੇ ਇਲਮ ਮਲਾਈ ਪੋਝੂਥੇਊਮਾਈ ਜਨੰਗਲ1984ਕੇ. ਜੇ. ਯੇਸੂਦਾਸਵਲਾਰਪੀਰਾਈ ਐਨਾਵਰੈਂਡਮ ਰੈਂਡਮ ਅੰਜੂ1988ਮਾਨੋਆਵਨੀ ਮਾਸਮ ਪੋਰਾਕੱਟਮਪੋੰਨੂ ਪੁਡੀਚਿਰੂੱਕੂ1984ਚੰਦਰਬੋਸਮਲੇਸ਼ੀਆ ਵਾਸੁਦੇਵਨਪਾਡੂ ਪਾਡੂਸੇਨਗੋਤਾਈ1996ਵਿਦਿਆਸਾਗਰਕੇ. ਐਸ. ਚਿਤਰਾ, ਅਨੁਰਾਧਾ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮਨੀਲਗਿਰੀ ਮਾਲਾ ਓਰਾਥਿਲਾਨੰਮਾ ਅੰਨਾਚੀ1994ਦੇਵਾਐਸ. ਪੀ. ਬਾਲਾਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ, ਕੇ. ਐਸ. ਚਿਤਰਾਅਜ਼ਗੂ ਅਜ਼ਗੂਬਾਸ਼ਾ1995ਮੁੰਨੂਰੂ ਨਾਲ ਸੁਮੰਤੂਕਾਸਥੂਰੀ ਮੰਜਲ1993ਐੱਸ. ਪੀ. ਬਾਲਾਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮਸਥਮਿਲਥਾ ਥਾਨੀਮਾਈਅਮਰਕਲਮ1999ਭਾਰਦਵਾਜਉਲਾਗਮ ਓਰੂ ਵਾਦਾਗਾਈਥਾਈਆਲਕਰਨ1991ਐੱਸ. ਪੀ. ਬਾਲਾਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮਅਗਰਾਮ ਇਪੋਸੀਗਰਾਮਕੇ. ਜੇ. ਯੇਸੂਦਾਸਉਨਾਲਥਨ ਨਾਨੁਮ ਵਾਜ਼ਵੇਨਈਸਾ2009ਹਾਰਨਨਰੇਸ਼ ਅਈਅਰ

 ਜਨ੍ਯਾਃ ਰਸੀਕਰਂਜਨੀ ਰਾਗਮ 
ਗੀਤ.ਫ਼ਿਲਮਸੰਗੀਤਕਾਰਗਾਇਕਅਮੂਥੇ ਤਮੀਜ਼ਕੋਇਲ ਪੁਰਾਇਲਯਾਰਾਜਾਪੀ. ਸੁਸ਼ੀਲਾ, ਉਮਾ ਰਮਨਨਨੀਲਾ ਕੁਈਲਮਾਗੂਦੀਐੱਸ. ਪੀ. ਬਾਲਾਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ, ਐੱਸ. ਜਾਨਕੀਕੋਨਾਥੂ ਸੇਂਗਰੰਬੂ (ਫ਼ੋਲਕੀ ਸ਼ੈਲੀ) ਪਦਿਕਾਥਾ ਪੰਨਈਅਰਦੀਪਨ ਚੱਕਰਵਰਤੀ, ਐਸ. ਪੀ. ਸੈਲਜਾਏਥਿਲਮ ਇੰਗੂਭਾਰਤੀਮਧੂ ਬਾਲਾਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ

 ਐਲਬਮ 
ਗੀਤ.ਐਲਬਮਸੰਗੀਤਕਾਰਗਾਇਕਕਲਾਮਸੀ ਕੋਵਸੰਧਮ-ਸਿੰਫਨੀ ਤੇ  ਕਲਾਸੀਕਲ ਤਮਿਲ ਰਾਜਨ ਸੋਮਸੁੰਦਰਮਸੈਂਧਵੀ

 ਸਬੰਧਤ ਰਾਗਮ 
ਇਹ ਭਾਗ ਇਸ ਰਾਗ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪਹਿਲੂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਚੱਕਰਵਾਕਮ ਦੇ ਸੁਰ ਜਦੋਂ ਗ੍ਰਹਿ ਭੇਦਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ 2 ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਰਾਗਮ, ਅਰਥਾਤ, ਸਰਸੰਗੀ ਅਤੇ ਧਰਮਾਵਤੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗ੍ਰਹਿ ਭੇਦਮ, ਰਾਗਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਡਜਮ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਨੁਸਾਰੀ ਸੁਰ ਆਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ ਕਦਮ ਹੈ। ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ ਧਰਮਾਵਤੀ ਉੱਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਭੇਦਮ ਵੇਖੋ।

 ਨੋਟਸ 

 ਹਵਾਲੇ 

 ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 

 ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਚਾਰੁਲਤਾ ਮਨੀ ਨੇ ਚੱਕਰਵਾਕਮ (ਤਾਮਿਲ) ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
 ਕਰਨਾਟਕ ਵਾਇਲਿਨ ਵਾਦਕ ਐਸ਼ੂ ਵੈਂਕਟਾਰਮਨ ਨੇ ਚੱਕਰਵਾਕਮ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ

 ਮਸ਼ਹੂਰ ਬਦਿਸ਼ਾਂ 

ਤਿਆਗਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀ ਗਈ - ਏਟੁਲਾ ਬਰੋਟੂਵੋ ਤੇਲੀਆ ਅਤੇ ਸੁਗੁਨਾਮੁਲੇ

ਕੋਟੇਸ਼ਵਰ ਅਈਅਰ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀ ਗਈ - ਕਨਕਕੋਟੀ ਵੈਂਡਮ

ਮੁਥੂਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ ਦੁਆਰਾ - ਗਜਨਾਨਯੁਥਮ, ਵਿਨਾਇਕਾ ਵਿਘਨ ਨਸ਼ਕ, ਵੀਨਾ ਪੁਸ਼ਤਕ ਧਾਰਿਨਿਮ ਅਤੇ ਵਰਹਿਮ ਵੈਸ਼ਨਵਮ

ਮੁੱਲੂ ਕੋਨਿਆ ਮੇਲੇ  - ਪੁਰੰਦਰਾ ਦਾਸਾ ਦੁਆਰਾਪ

ਸ੍ਰੀਪਦਰਾਜ ਦੁਆਰਾ - ਕਾਡਾ ਬੇਲਡਿੰਗਲੂਸ਼੍ਰੀਪਦਰਾਜਾ

ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਵਾਤੀ ਥਿਰੂਨਲ ਦੁਆਰਾ- ਸਰੋਜਨਾਭਾ

ਕਲਿਆਣੀ ਵਰਦਰਾਜਨ ਦੁਆਰਾ - ਸ਼੍ਰੀ ਅਮਰੁਤਾ ਫਲੰਬਿਕੇ

ਪੀਬਾਰੇ ਰਾਮਾਰਸਮ (ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਬ੍ਰਹਮੇਂਦਰ ਦੁਆਰਾ ਬਾਲਾਮੁਰਲੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਸੰਸਕਰਣ) 

ਪੀ. ਕੇ. ਰਾਜਾਗੋਪਾਲਾ ਅਈਅਰ ਦੁਆਰਾ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰੇਂਦਰ ਸਰਸਵਤੀ ਮਾਨਸ ਭਜਰੇ

ਕੇ. ਐਨ. ਧੰਡਯੁਦਾਪਾਨੀ ਪਿਲਾਈ ਦੁਆਰਾ ਜਥੀਸ਼ਵਰਮ