ਐਲਬਰਟ ਹਾਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦਾ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ

ਜੈਪੁਰ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਐਲਬਰਟ ਹਾਲ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦਾ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਭਿੰਨ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ, ਤਕਨੀਕਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਸਜਾਵਟੀ ਸਜਾਵਟ ਵਾਲੇ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਲੇ ਭਾਂਡੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਰਨਿਸ਼ਡ, ਲੈਕਚਰਡ, ਸਲਿੱਪ-ਪੇਂਟਡ, ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਭਾਂਡਿਆਂ ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਕਾਰੀਗਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਟੁਕੜੇ ਹਨ।

 ਇਤਿਹਾਸ 
ਐਲਬਰਟ ਹਾਲ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1883 ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਜੈਪੁਰ ਉਦਯੋਗਿਕ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸਜਾਵਟੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਵਾਈ ਮਾਧੋ ਸਿੰਘ ਦੂਜੇ (1880–1922) ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਪਰ ਰਾਜਸਥਾਨ ਅਤੇ ਜੈਪੁਰ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਆਰਟ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁਨਰ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਜੈਪੁਰ ਵਿੱਚ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਥਾਈ ਅਜਾਇਬ ਘਰ, ਅਲਬਰਟ ਹਾਲ ਅਜਾਇਬ ਘਰ, ਸਥਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1883 ਤੋਂ ਅਸਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਕਰਨਲ ਥਾਮਸ ਐੱਚ. ਹੈਂਡਲੇ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਭਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚੰਗੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਉਹ ਨਮੂਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਟੁਕੜੇ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਏ। ਇਹ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ 1887 ਵਿੱਚ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਵਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ II ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ, ਸਵਾਈ ਮਾਧੋ ਸਿੰਘ II, ਨੇ 1866 ਵਿੱਚ ਜੈਪੁਰ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਆਰਟ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਕੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਦਯੋਗਿਕ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਨੇ ਹੈਂਡਲੇ ਦੁਆਰਾ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ।

 ਸੰਗ੍ਰਹਿ 
ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉੱਤਮ ਸ਼ਿਲਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਯੂਰਪੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਭਾਰਤੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜੋ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਕੱਚੇ ਮਾਲ, ਖੇਤਰੀ ਕਾਰੀਗਰੀ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੇ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਈ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਾਟਨ ਅਤੇ ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਤੋਂ ਕਾਗਜ਼ੀ ਜਾਂ ਪਤਲੀ-ਦੀਵਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸਲਿੱਪ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ, ਬਿਦਰੀ ਕਲਾ ਜਾਂ ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਆਜ਼ਮਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨਾਲ ਸਮੋਕ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਸਾੜੇ ਹੋਏ ਕਾਲੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ, ਲਾਲ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਕੱਛ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤ ਬਿਨਾਂ ਚਮਕਦਾਰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ, ਰੰਗੀਨ ਸਲਿੱਪਵੇਅਰ, ਸੜੀਆਂ ਸਤਹਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਚਮਕਦਾਰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਘਰੇਲੂ ਭਾਂਡਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਟਾਈਲਾਂ, ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਸਜਾਵਟੀ ਵਸਤੂਆਂ ਤੱਕ, ਚਮਕਦਾਰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਇਸ ਗੱਲ ਦੇ ਸਬੂਤ ਹਨ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਕਾਰੀਗਰੀ ਗੌਰ, ਪਾਂਡੂਆ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇਸਲਾਮੀ ਕੈਲੀਗ੍ਰਾਫੀ ਅਤੇ ਜਿਓਮੈਟ੍ਰਿਕ ਪੈਟਰਨਾਂ ਤੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਟੈਰਾਕੋਟਾ ਟਾਈਲਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ । ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਮਦਰਾਸ, ਬੰਬਈ ਅਤੇ ਜੈਪੁਰ ਸਕੂਲਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਲਈ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਨੂੰ ਨਮੂਨੇ ਸਪਲਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਵੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀਆਂ।

 ਮਦਰਾਸ ਸਕੂਲ 

 ਬੰਬੇ ਸਕੂਲ 
ਬੰਬੇ ਸਕੂਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸ਼ਿਪਿੰਗ ਵਪਾਰੀ, ਸਰ ਜਮਸ਼ੇਦਜੀ ਜੀਜੀਭੌਏ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਦਾਨ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। 1872 ਵਿੱਚ, ਜਾਰਜ ਟੈਰੀ, ਜੋ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਨੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਸ਼ੈਲੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੰਧ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ। ਇਸਨੂੰ "ਵੰਡਰਲੈਂਡ ਪੋਟਰੀ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਬੰਬਈ ਦੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ "ਟੈਰੀਵੇਅਰ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਜੰਤਾ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦੇ ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਅਤੇ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਟੁਕੜੇ ਐਲਬਰਟ ਹਾਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਗਏ ਸਨ।

 ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 

 ਯੋਗਦਾਨ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ 
ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇੱਕ ਮਨੋਨੀਤ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਬਣਾਏ ਗਏ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਦੀ ਕਲਾ 'ਤੇ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਵੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

 ਹਵਾਲੇ