ਸ਼ਾਡਵੀਦਮਾਰਗਿਨੀ

ਸ਼ਾਡਵੀਦਮਾਰਗਿਨੀ (ਬੋਲਣ 'ਚ ਸ਼ਾਦਵੀਦਾਮਾਰਗਿਨੀ, ਭਾਵ ਗਿਆਨ ਦੇ ਛੇ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਾਲਾ) ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ (ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸੰਗੀਤਕ ਪੈਮਾਨਾ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਗ ਹੈ। ਇਹ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ 72ਵੀਂ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਰਾਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ 46ਵਾਂ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਰਾਗ (ਮੂਲ ਸਕੇਲ) ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਮੁਥੁਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਸਟਾਵਰਾਜਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

 ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਨ 
ਇਹ 8ਵੇਂ ਚੱਕਰ ਵਾਸੂ ਵਿੱਚ ਚੌਥਾ ਰਾਗ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਾਮ ਵਾਸੂ-ਭੂ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਲੱਗਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੁਰ ਸੰਗਤੀ  ਸਾ ਰਾ ਗੀ ਮੀ ਪਾ ਧੀ ਨੀ ਹੈ।  ਇਸ ਦੀ ਆਰੋਹਣ-ਅਵਰੋਹਣ (ਚਡ਼੍ਹਦੇ ਅਤੇ ਉਤਰਦੇ ਪੈਮਾਨੇ) ਦੀ ਬਣਤਰ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ (ਹੇਠਾਂ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਲਈ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸਵਰ ਵੇਖੋ):

 ਅਰੋਹਣਃ ਸ ਰੇ1 ਗ2 ਮ2 ਪ ਧ2 ਨੀ2 ਸੰ [a] 
 ਅਵਰੋਹਣਃ ਸੰ ਨੀ2 ਧ2 ਪ ਮ2 ਗ2 ਰੇ1 ਸ [b] 

ਇਸ ਪੈਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਸਵਰ ਸ਼ੁੱਧ ਰਿਸ਼ਭਮ, ਸਾਧਾਰਣ ਗੰਧਾਰਮ, ਪ੍ਰਤੀ ਮੱਧਯਮ, ਚਤੁਰਸ਼ਰੁਤੀ ਧੈਵਤਮ ਅਤੇ ਕੈਸੀਕੀ ਨਿਸ਼ਾਦਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਰਾਗ ਹੈ, ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨਾ ਰਾਗ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਅਰੋਹ-ਅਵਰੋਹ (ਚਡ਼੍ਹਦੇ ਅਤੇ ਉਤਰਦੇ ਪੈਮਾਨੇ)ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਸੁਰ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਾਟਕਪ੍ਰਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਮੱਧਮਮ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 10ਵਾਂ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਸਕੇਲ ਹੈ।

 ਜਨਯ ਰਾਗਮ 
ਸ਼ਾਡਵੀਦਮਾਰਗਿਨੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਛੋਟੇ ਜਨਯ ਰਾਗ (ਉਤਪੰਨ ਸਕੇਲ) ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸ਼ਾਡਵੀਦਮਾਰਗਿਨੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸੂਚੀ ਲਈ ਜਨਯ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵੇਖੋ।

 ਰਚਨਾਵਾਂ 
ਸ਼ਾਡਵਿਦਮਾਰਗਿਨੀ ਲਈ ਕੁਝ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨਃ

 ਤਿਆਗਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਗਿਆਨਮ ਓਸਾਗਾ ਰਾਡਾ
 ਅੰਦਰੰਗਾ ਭਗਤੀ-ਕੋਟੀਸ਼ਵਰ ਅਈਅਰਕੋਟੇਸ਼ਵਰ ਅਈਅਰ
 ਹੈਮਾਵਤ ਭਾਜਾ ਮਾਨਸ ਡਾ. ਐਮ. ਬਾਲਾਮੁਰਲੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ
 ਭਰਨੀ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਰਨਮ ਤਵਾ ਚਰਣਮ
 ਗੀਤਮ ਪਦ ਉਗੰਧਾ (ਕ੍ਰਿਤੀ) ਸੇਨਾਰੀਲੀਆ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ ਦੁਆਰਾ

 ਸਬੰਧਤ ਰਾਗਮ 
ਇਹ ਭਾਗ ਇਸ ਰਾਗ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪਹਿਲੂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਾਡਵੀਦਮਾਰਗਿਨੀ ਦੇ ਸੁਰ ਜਦੋਂ ਗ੍ਰਹਿ ਭੇਦਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਨਾਸਿਕਭੂਸ਼ਣੀ, ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਰਾਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗ੍ਰਹਿ ਭੇਦਮ, ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਦਜਮ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਨੋਟ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਨੁਸਾਰੀ ਨੋਟ ਆਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ ਕਦਮ ਹੈ।

 ਨੋਟਸ 

 ਸੰਰਚਨਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਣ 

ਇਹ 8ਵੇਂ ਚੱਕਰ ਵਾਸੂ ਵਿੱਚ ਚੌਥਾ ਰਾਗ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਾਮ ਵਾਸੂ-ਭੂ ਹੈ। ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੁਰ ਸੰਗਤੀ ਸਾ ਰਾ ਗੀ ਮੀ ਪਾ ਧੀ ਨੀ ਹੈ।  ਇਸ ਦੀ ਆਰੋਹਣ-ਅਵਰੋਹਣ ਬਣਤਰ (ਚਡ਼੍ਹਦੇ ਅਤੇ ਉਤਰਦੇ ਪੈਮਾਨੇ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ (ਹੇਠਾਂ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਲਈ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸਵਰ ਵੇਖੋ):

 ਅਰੋਹਣਃ ਸ ਰੇ1 ਗ2 ਮ2 ਪ ਧ 2 ਨੀ2 ਸੰ 
 ਅਵਰੋਹਣਃ ਸੰ ਨੀ2 ਧ2 ਪ ਮ2 ਗ2 ਰੇ1 ਸ 

ਇਸ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਸੁਰ ਸ਼ੁੱਧ ਰਿਸ਼ਭਮ, ਸਾਧਨਾ ਗੰਧਾਰਮ, ਪ੍ਰਤੀ ਮੱਧਯਮ, ਚਤੁਰਸ਼ਰੁਤੀ ਧੈਵਤਮ ਅਤੇ ਕੈਸੀਕੀ ਨਿਸ਼ਾਦਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਰਾਗ ਹੈ, ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨਾ ਰਾਗ ਹੈ (ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਸੱਤ ਸੁਰ ਚਡ਼੍ਹਦੇ ਅਤੇ ਉਤਰਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਹ ਨਾਟਕਪ੍ਰਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਮੱਧਮਮ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 10ਵਾਂ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਸਕੇਲ ਹੈ।
 ਹਵਾਲੇ