ਰਾਗ ਕਲਾਵਤੀ

ਰਾਗ ਕਲਾਵਤੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਮਧੁਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰਾਗ ਹੈ।

ਰਾਗ ਕਲਾਵਤੀ ਖਮਾਜ ਥਾਟ ਦਾ ਇੱਕ ਜਨਯ ਰਾਗ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਾਦ(ਨੀ) ਕੋਮਲ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਸੁਰ ਸ਼ੁੱਧ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਭ(ਰੇ) ਅਤੇ ਮਧਯਮ(ਮ) ਵਰਜਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਰਾਗ ਦੀ ਜਾਤੀ ਔਡਵ-ਔਡਵ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਵਾਦੀ ਸੁਰ ਗੰਧਾਰ(ਗ) ਅਤੇ ਸੰਵਾਦੀ ਸੁਰ ਧੈਵਤ(ਧ) ਹੈ। ਇਸਦੇ ਗਾਉਣ/ਵਜਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਰਾਤ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪਹਿਰ ਹੈ।

 ਰਾਗ ਕਲਾਵਤੀ ਦੀ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ  
ਰਾਗ ਕਲਾਵਤੀਸੁਰ ਨਿਸ਼ਾਦ(ਨੀ) ਕੋਮਲ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਸੁਰ ਸ਼ੁੱਧ । ਰਿਸ਼ਭ(ਰੇ) ਅਤੇ ਮਧਯਮ(ਮ) ਵਰਜਿਤ । ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਸੁਰ ਸ਼ੁੱਧ ।ਜਾਤੀਔਡਵ-ਔਡਵਥਾਟਖਮਾਜਵਾਦੀ ਸੁਰ ਗੰਧਾਰ(ਗ)ਸੰਵਾਦੀਧੈਵਤ(ਧ)ਸਮਾਂਰਾਤ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪਹਿਰ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਵਾਲੇ ਸੁਰ ਗ ਧ - ਧ ਗ ਮੁੱਖ ਅੰਗ ਸ ਗ ਪ ਧ ; ਪ ਧ ਨੀ ਧ ; ਧ ਪ  ;  ਗ ਪ ਧ ਸੰ ਨੀ ;  ਧ ਨੀ ਸੰ ; ਨੀ ਪ  ; ਧ  ਗ  ; ਪ ਗ ਸੰ ; ਨੀ(ਮੰਦਰ) ਧ(ਮੰਦਰ) ਸ  ;ਅਰੋਹਸ ਗ ਪ ਧ ਨੀ ਧ ਸੰ ਅਵਰੋਹਸੰ ਨੀ ਧ ਪ, ਗ ਸ  ਪਕੜਗ ਪ ਧ ਨੀ ਧ ਪ , ਗ ਪ ਗ ਸ ਮਿਲਦਾ ਜੁਲਦਾ ਰਾਗ ਜਨਸਮੋਹਿਨੀ

 ਰਾਗ ਕਲਾਵਤੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ - 

 1) ਰਾਗ ਕਲਾਵਤੀ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਰਾਗ ਹੈ ਪਰ ਹੁਣ ਇਹ ਰਾਗ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। 

 2) ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਪਦਤੀ ਦੇ ਸੁਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਗ ਝਿੰਝੋਟੀ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਭ(ਰੇ) ਅਤੇ ਮਧਯਮ(ਮ) ਵਰਜਿਤ ਕਰ ਦੇਣ ਨਾਲ ਰਾਗ ਕਲਾਵਤੀ ਦੀ 

     ਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 

 3) ਰਾਗ ਕਲਾਵਤੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਧੁਰ ਅਤੇ ਸਰਲ ਰਾਗ ਹੈ। 

 4) ਅਰੋਹ ਵਿੱਚ ਕੋਮਲ ਨਿਸ਼ਾਦ (ਨੀ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਕ੍ਰ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਅਵਰੋਹ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 

 5) ਗ ਪ ਗ ਸ ਦੀ ਸੁਰ ਸੰਗਤਿ ਵਿੱਚ ਰਾਗ ਸ਼ਂਕਰਾ ਦੀ ਝਲਕ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਕੋਮਲ ਨੀ ਵਰਤਦਿਆਂ ਹੀ ਰਾਗ ਕਲਾਵਤੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਪਸ਼ਟ 

 ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

 6) ਰਾਗ ਕਲਾਵਤੀ ਦੇ ਪੂਰਵਾਂਗ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਭ (ਰੇ) ਅਤੇ ਮਧਯਮ (ਮ) ਵਰਜਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਵਧਾਨੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 
ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸੁਰ ਸਂਗਤੀਆਂ 'ਚ ਰਾਗ ਕਲਾਵਤੀ ਦਾ ਰੂਪ ਬਹੁਤ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ -

ਸ ਗ ਪ ਧ ; ਗ ਪ ਧ ਸੰ ; ਨੀ ਧ ਧ ਨੀ ਧ ਪ  ; ਗ ਪ ਧ ਗ ਪ ਗ ਸੰ ; ਨੀ(ਮੰਦਰ) ਧ(ਮੰਦਰ) ਸ 

सा ग प ध ; ग प ध ; प ध प सा’ ; नि१ ध ध नि१ ध प ; ग प ध ग प ग सा ; ,नि१ ,ध सा
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਗ