ਵਿਸ਼ਵੰਬਰੀ ਰਾਗ

ਵਿਸ਼ਵੰਬਰੀ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ (ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸੰਗੀਤਕ ਪੈਮਾਨਾ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਗ ਹੈ। ਇਹ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ 72ਵੀਂ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਰਾਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ 54ਵਾਂ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਰਾਗਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਮੁਥੂਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਵਾਮਸ਼ਵਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

 ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਨ 
ਇਹ 9ਵੇਂ ਚੱਕਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿੱਚ 6ਵਾਂ ਰਾਗ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਾਮ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਗ ਦੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੁਰ ਸੰਗਤੀ ਸਾ ਰਾ ਗੁ ਮੀ ਪਾ ਧੁ ਨੂੰ ਹੈ।  ਇਸ ਦੀ ਆਰੋਹਣ-ਅਵਰੋਹਣ (ਚਡ਼੍ਹਦੇ ਅਤੇ ਉਤਰਦੇ ਪੈਮਾਨੇ) ਦੀ ਬਣਤਰ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ (ਹੇਠਾਂ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਲਈ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸਵਰ ਵੇਖੋ):

 ਅਰੋਹਣਃ  ਸ ਰੇ1 ਗ3 ਮ2 ਪ ਧ3 ਨੀ3 ਸੰ [a] 
 ਅਵਰੋਹਣਃ ਸੰ ਨੀ3 ਧ3 ਪ ਮ2 ਗ3 ਰੇ1 ਸ [b] 

ਸ਼ਡਜਮ ਅਤੇ ਪੰਚਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਪੈਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸੁਰ  ਸ਼ੁੱਧ ਰਿਸ਼ਭਮ, ਅੰਤਰ ਗੰਧਾਰਮ, ਪ੍ਰਤੀ ਮੱਧਮਮ, ਸ਼ਤਸ਼ਰੂਤੀ ਧੈਵਤਮ ਅਤੇ ਕਾਕਲੀ ਨਿਸ਼ਾਦਮ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵੰਬਰੀ ਇੱਕ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਹੈ, ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨਾ ਰਾਗਮ ਹੈ I ਜਿਸ ਡਿਏ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕੀ ਇਸ ਰਾਗ ਦੇ ਅਰੋਹ-ਅਵਰੋਹ (ਚਡ਼੍ਹਨ ਅਤੇ ਉਤਰਨ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ) ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਸੁਰ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਤਿਕੰਬਰੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪ੍ਰਤੀ ਮੱਧਯਮ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 18ਵਾਂ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਸਕੇਲ ਹੈ।

 ਜਨਯ ਰਾਗਮ 
ਵਿਸ਼ਵੰਬਰੀ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਛੋਟੇ ਜਨਯ ਰਾਗਮ (ਉਤਪੰਨ ਸਕੇਲ) ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ  ਹੋਏ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵੰਬਰੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸੂਚੀ ਲਈ ਜਨਯ ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵੇਖੋ।

 ਰਚਨਾਵਾਂ 
ਰਾਗ ਵਿਸ਼ਵੰਬਰੀ ਵਿੱਚ ਸੁਰਬੱਧ ਕੀਤੀਆਂ ਕੁਝ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨਃ

 ਮੁਥੂਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ ਦੁਆਰਾ ਵੰਸ਼ਵਤੀ ਸ਼ਿਵ ਯੁਵਤੀ ਅਤੇ ਭਗਤਵਤਸਲਮ
 ਕੋਟੀਸ਼ਵਰ ਅਈਅਰ ਦੁਆਰਾ ਪਰਮਾਨੰਦਕੋਟੇਸ਼ਵਰ ਅਈਅਰ
 ਮੈਸੂਰ ਜੈਚਾਮਰਾਜਾ ਵੋਡੇਅਰ ਦੁਆਰਾ ਵਿਜੈਤਮ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਜਰਾਜੇਸ਼ਵਰਮ

 ਸਬੰਧਤ ਰਾਗਮ 
ਇਹ ਭਾਗ ਇਸ ਰਾਗ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪਹਿਲੂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਵਿਸ਼ਵੰਬਰੀ ਦੇ ਸੁਰ ਜਦੋਂ ਗ੍ਰਹਿ ਭੇਦਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ 2 ਹੋਰ ਛੋਟੇ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਰਾਗਮ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਰਥਾਤ, ਸ਼ਮਲੰਗੀ ਅਤੇ ਗਣਮੂਰਤੀ। ਗ੍ਰਹਿ ਭੇਦਮ, ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਡਜਮ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਨੁਸਾਰੀ ਸੁਰ ਆਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ ਕਦਮ ਹੈ। ਹੋਰ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ ਗਣਮੂਰਤੀ ਉੱਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਭੇਦ ਵੇਖੋ।

 ਨੋਟਸ 

 ਬਂਦਿਸ਼ਾਂ 

ਵਿਸ਼ਵੰਬਰੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਰਚੀਆਂ ਕੁਝ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨਃ

 ਮੁਥੂਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਵੰਸ਼ਵਤੀ ਸ਼ਿਵ ਯੁਵਤੀ ਅਤੇ ਭਗਤਵਤਸਲਮ
 ਕੋਟੀਸ਼ਵਰ ਅਈਅਰ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਪਰਮਾਨੰਦਕੋਟੇਸ਼ਵਰ ਅਈਅਰ
 ਮੈਸੂਰ ਜੈਚਾਮਰਾਜਾ ਵੋਡੇਅਰ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਵਿਜੈਤਮ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਜਰਾਜੇਸ਼ਵਰਮ