ਬੰਗਾਲ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਆਰਟ

ਬੰਗਾਲ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਆਰਟ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: Bengal School of Art), ਜਿਸਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੰਗਾਲ ਸਕੂਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,  ਇੱਕ ਕਲਾ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ੈਲੀ ਸੀ ਜੋ ਬੰਗਾਲ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਲਕੱਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਤੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਵਧੀ-ਫੁੱਲੀ। ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ 'ਭਾਰਤੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਸ਼ੈਲੀ' ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ (ਸਵਦੇਸ਼ੀ) ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਅਬਨਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ (1871–1951) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਅਤੇ 1896 ਤੋਂ ਕੋਲਕਾਤਾ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਆਰਟ ਐਂਡ ਕਰਾਫਟ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਈ.ਬੀ. ਹੈਵਲ ਵਰਗੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਲਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਇਸਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਮਰਥਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸਨੇ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵੱਲ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।

 ਇਤਿਹਾਸ 
ਬੰਗਾਲ ਸਕੂਲ ਇੱਕ ਅਵਾਂਟ ਗਾਰਡ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਭਰਿਆ ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਕਾਦਮਿਕ ਕਲਾ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਦੋਵਾਂ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਾਜਾ ਰਵੀ ਵਰਮਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਲਾ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ। ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਲਾ ਅਧਿਆਪਕ ਅਰਨੈਸਟ ਬਿਨਫੀਲਡ ਹੈਵਲ ਨੇ ਕਲਕੱਤਾ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਆਰਟ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਲਘੂ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।   ਇਸ ਨਾਲ ਵਿਵਾਦ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰੈਸ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਪਿਛਾਖੜੀ ਕਦਮ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਹੈਵਲ ਨੂੰ ਕਵੀ ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੇ ਭਤੀਜੇ, ਕਲਾਕਾਰ ਅਬਨਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਸਮਰਥਨ ਦਿੱਤਾ। ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਮੁਗਲ ਕਲਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕਈ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪੇਂਟ ਕੀਤੀਆਂ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ੈਲੀ ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਅਤੇ ਹੈਵਲ ਪੱਛਮ ਦੇ ਭੌਤਿਕਵਾਦ ਦੇ ਉਲਟ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਟੈਗੋਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੇਂਟਿੰਗ, <i id="mwRg">ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ</i> (ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਔਰਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਬਾਹਾਂ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਸਤੂਆਂ ਫੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਲਾ ਦੇ ਇੱਕ ਪੈਨ-ਏਸ਼ੀਆਈ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਜਾਪਾਨੀ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ ਦੀਆਂ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਅਬਨਿੰਦਰਨਾਥ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦਾ ਪੈਟਰਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਬੰਗਾਲ ਸਕੂਲ ਦੇ ਕੁਝ ਉੱਘੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰ ਸਨ ਨੰਦਲਾਲ ਬੋਸ, ਐੱਮ.ਏ.ਆਰ. ਚੁਗਤਾਈ, ਸੁਨਯਾਨੀ ਦੇਵੀ  (ਅਬਨਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੀ ਭੈਣ), ਮਨੀਸ਼ੀ ਡੇ, ਮੁਕੁਲ ਡੇ, ਕਲੀਪਦਾ ਘੋਸ਼ਾਲ, ਅਸਿਤ ਕੁਮਾਰ ਹਲਦਾਰ, ਸੁਧੀਰ ਖਸਤਗੀਰ, ਕਸ਼ਤਿੰਦਰਨਾਥ ਮਜੂਮਦਾਰ, ਸੁਘਰਾ ਰਾਬਾਬੀ।

1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲ ਸਕੂਲ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਘਟ ਗਿਆ।  , ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਮਾਹਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਆਰਟ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਬਿਮਲ ਸਿਲ ਅਬਨਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦਾ ਸਮਕਾਲੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਂਟਿੰਗ ਕੀਤੀ। ਉਸਦੀਆਂ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਨਿੱਜੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।

 ਵਿਰਾਸਤ 
ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਉਭਰੇ ਬੰਗਾਲ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਆਰਟ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਰਾਸਤ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ 'ਤੇ ਇਸਦਾ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਵਧਾ-ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਅਬਨਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ, ਨੰਦਲਾਲ ਬੋਸ ਅਤੇ ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਵਰਗੇ ਉੱਘੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਬੰਗਾਲ ਸਕੂਲ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਲਹਿਰ ਵਜੋਂ ਉਭਰਿਆ ਜੋ ਰਵਾਇਤੀ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਤਮਕ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ "ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਬਨਿੰਦਰਨਾਥ ਦੀਆਂ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਅਤੇ ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਭਾਵਨਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਟਕਰਾਅ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਕਰਨ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਨਫ਼ਰਤ ਰਹੀ ਹੈ"। ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਮਿਤ ਸਰਕਾਰ, ਅਜੋਏ ਘੋਸ਼, ਸੰਕਰਲਾਲ ਐਚ, ਅਮਲ ਚੱਕਲਾਦਰ, ਨਰਿੰਦਰ ਚੰਦਰ ਦੇ ਸਰਕਾਰ, ਸੁਕਤੀ ਸੁਭਰਾ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਅਤੇ ਰਤਨ ਆਚਾਰੀਆ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਅਜੋਕੇ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਕੁਝ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਲਾਕਾਰ ਹਨ ਜੋਗੇਨ ਚੌਧਰੀ, ਮ੍ਰਿਣਾਲ ਕਾਂਤੀ ਦਾਸ, ਗੋਪਾਲ ਸਾਨਿਆਲ, ਗਣੇਸ਼ ਪਾਇਨੇ, ਮਨੀਸ਼ੀ ਡੇ, ਸ਼ਾਨੂ ਲਹਿਰੀ, ਗਣੇਸ਼ ਹਲੋਈ ਜਹਰ ਦਾਸਗੁਪਤਾ, ਸਮੀਰ ਐਚ, ਵਿਕਾਸ ਭੱਟਾਚਾਰਜੀ, ਮਨਿੰਦਰਾ ਭੂਸ਼ਨ, ਬਾਂਦਰਾ ਭੂਸ਼ਨ, ਬੰਧਪ ਰੋਧੀ ਅਤੇ ਦੇਵਜਯੋਤੀ ਰੇ। 

 ਆਰ. ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਅਸਹਿਮਤੀ 
ਆਰ. ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ, ਜੋ 80 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ ਦੇ ਉਸਤਾਦਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਅਤੇ ਕਲਾ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਨੰਦਲਾਲ ਬੋਸ, ਅਬਨਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ, ਰਾਮ ਕਿੰਕਰ ਬੈਜ ਅਤੇ ਬੇਨੋਦ ਬਿਹਾਰੀ ਮੁਖਰਜੀ ਨੂੰ ਬੰਗਾਲ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਆਰਟ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, 'ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਹੋਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ, ਵਿਸ਼ਵ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣਾਂ ਅਤੇ ਕਲਾ ਅਭਿਆਸ 'ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਿਖਲਾਈ ਦੀਆਂ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸੇਧ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ'।

 ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 

 ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਆਧੁਨਿਕਤਾ
 ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ
 ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ
 ਤੰਜੌਰ ਪੇਂਟਿੰਗ
 ਰਾਜਪੂਤ ਪੇਂਟਿੰਗ
 ਮਧੂਬਨੀ ਪੇਂਟਿੰਗ

 ਹਵਾਲੇ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਲਾ ਅੰਦੋਲਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ