ਉਸਤਾਦ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ

ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ (ਸੰਨ1888-ਦਸੰਬਰ 1972) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਰੋਦ ਵਾਦਕ ਸਨ।

ਬੰਗਸ਼ (ਗਵਾਲੀਅਰ ਘਰਾਣੇ) (ਸਰੋਦ ਵਾਦਕਾਂ ਦਾ ਗਵਾਲੀਅਰ ਸੰਗੀਤ ਸਕੂਲ) ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੀਡ਼੍ਹੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਅਲੀ ਖਾਨ ਆਪਣੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਸਰੋਦ ਸਾਜ਼ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਸਟਰੋਕ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸਟਲ-ਸਪਸ਼ਟ ਧੁਨ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਇਹ ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਖਾਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਅਕਸਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕਠੋਰ ਧਰੁਪਦ ਸ਼ੈਲੀ ਨਾਲੋਂ ਅਰਧ-ਕਲਾਸੀਕਲ ਠੁਮਰੀ ਮੁਹਾਵਰੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੀ। ਉਹ 1960 ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ, ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਸਨ।

 ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ 
ਸਰੋਦ ਵਾਦਕ ਨੰਨੇਹ ਖਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਹਾਫਿਜ਼ ਅਲੀ ਖਾਨ ਸਰੋਦ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਈ ਨੇੜਲੇ ਸ਼ਗਿਰਦਾਂ ਨਾਲ ਪਡ਼੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਅਬਦੁੱਲਾ ਖਾਨ, ਭਤੀਜੇ ਮੁਹੰਮਦ ਅਮੀਰ ਖਾਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਬੀਨਕਰ ਰਾਮਪੁਰ ਦੇ ਵਜੀਰ ਖਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਤਾਲੀਮ ਲਈ। ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਤਾਨਸੇਨ ਦੀ ਧੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ  ਸਿੱਧਾ ਵੰਸ਼ਜ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਮੈਹਰ ਦਾ ਅਲਾਉਦੀਨ ਖਾਨ ਵੀ ਇਸੇ ਅਰਸੇ ਵਿੱਚ ਰਾਮਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਅਲੀ ਖਾਨ ਨੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮਥੁਰਾ ਵਿੱਚ ਗਣੇਸ਼ੀਲਾਲ ਚੌਬੇ ਅਤੇ ਭਈਆ ਗਣਪਤਰਾਵ ਨਾਲ ਧਰੁਪਦ ਅਤੇ ਠੁਮਰੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ।

 ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੈਰੀਅਰ 
ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦੀ ਸ਼ਾਹੀ ਦਿੱਖ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੰਗੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਜ਼ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਕੋਈ ਮਾਮੂਲੀ ਕਾਰਨਾਮਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਉਹ ਵੀ ਉਦੋਂ ਜਿਸ ਵਕਤ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵੋਕਲ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਸੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਟੇਜ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰੀ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ  ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗਵਾਲੀਅਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਬੰਗਾਲ ਦੀਆਂ ਕਈ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ , ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਈ ਸ਼ਗਿਰਦਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ। ਖਾਨ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਦੋ ਬੰਗਾਲੀ ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ, ਰੇਚੰਦ ਬੋਰਲ ਅਤੇ ਮਨਮਾਤਾ ਘੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਮਿਲੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਿੰਦੂਆਂ 'ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਅਲੀ ਖਾਨ ਨੂੰ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਾਇਸਰੀਗਲ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਸਰੋਦ ਉੱਤੇ "ਗੌਡ ਸੇਵ ਦ ਕਿੰਗ" ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ, ਸ਼ੈਲੀਬੱਧ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।

 ਵਿਰਾਸਤ 
ਹਾਫਿਜ਼ ਅਲੀ ਦੀ ਮੌਤ 1972 ਵਿੱਚ 84 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸਡ਼ਕ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼ੀਲਾ ਦੀਕਸ਼ਿਤ 10 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਪੀਡਬਲਯੂਡੀ ਰੋਡ 'ਤੇ ਇਹ ਨਿਜ਼ਾਮੂਦੀਨ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਸਡ਼ਕ ਹੈ। ਰਾਜਧਾਨੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਤਾਨਸੇਨ ਅਤੇ ਤਿਆਗਰਾਜ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ ਨਾਮ ਉੰਤੇ ਰੱਖੀ ਗਈ ਇਹ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਸਡ਼ਕ ਹੈ। ਇਹ ਸਡ਼ਕ ਲਗਭਗ 300 ਮੀਟਰ ਲੰਬੀ ਹੈ।

 ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ 

 ਵਸੰਤ ਰਾਏ
 ਅਲਾਉਦੀਨ ਖਾਨ
 ਬਹਾਦੁਰ ਖਾਨ
 ਰਾਧਿਕਾ ਮੋਹਨ ਮੈਤਰਾ
 ਅਮਜਦ ਅਲੀ ਖਾਨ
 ਬੁੱਧਦੇਵ ਦਾਸ ਗੁਪਤਾ
 ਅਲੀ ਅਕਬਰ ਖਾਨ

 ਹਵਾਲੇ 

 ਹੋਰ ਪਡ਼੍ਹੋ 

 ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 

 ਅਮਜਦ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਉੱਤੇ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦੀ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰਤ ਜੀਵਨੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1972
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1888