ਸੁਰਸੁੰਦਰੀ

ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਸੁਰਸੁੰਦਰੀ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: surasundari; ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ: ਸੁਰਸੁੰਦਰੀ, ਅਰਥ 'ਸੁੰਦਰ ਦੇਵੀ') ਇੱਕ ਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈ ਜੋ ਨਾਰੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਕਾਮੁਕਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਦੂਜੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੋਂ ਹੀ ਬੋਧੀ ਅਤੇ ਜੈਨ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਯਕਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਾਮੁਕ ਚਿੱਤਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸੁਰਸੁੰਦਰੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਮੰਦਰ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਵਿੱਚ 9ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਮਿਲੀ। 9ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਤਾਂਤਰਿਕ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਗ੍ਰੰਥ, ਸ਼ਿਲਪਾ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾ, ਸੁਰਸੁੰਦਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕ ਸਮਾਰਕ ਨੂੰ ਘਟੀਆ ਅਤੇ ਫਲਹੀਣ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ਕਸ਼ੀਰਣਵ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸੁਰਸੁੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ( ਅਧੋ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ) ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਵੱਲ ਨਹੀਂ।

ਮੰਦਰ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਸੁਰਸੁੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸੇਵਕਾਂ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨੱਚਦੀਆਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਸਲਭੰਜਿਕਾ ਜਾਂ ਰੁੱਖ ਦੀ ਨਿੰਫ ਇੱਕ ਸੁਰਸੁੰਦਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਹੈ।  

 ਸੁਰਸੁੰਦਰੀ ਦੇ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: 
 ਦਰਪਨੀ (ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਧਾਰਕ)
 ਤੋਰਨਾ (ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਲੀਨਰ)
 ਦਲਮਾਲਿਕਾ (ਸ਼ਾਖਾ ਧਾਰਕ)
 ਪਦਮਗੰਧਾ (ਕਮਲ ਵਰਗੀ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੀ)
 ਕੇਤਕੀਭਰਣਾ (ਕੇਤਕੀ ਦੇ ਫੁੱਲ ਨਾਲ)
 ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ (ਮਾਂ)
 ਚਮਾਰੀ
 ਨਰਤਕੀ (ਡਾਂਸਰ)
 ਸ਼ੁਕਸਾਰਿਕਾ (ਜੋ ਤੋਤੇ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ ਹੈ)
 ਨੂਪੁਰਪਦਿਕਾ (ਜੋ ਗਿੱਟੇ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ)
 ਮਰਦਾਲਾ (ਢੋਲਕੀ)
 ਅਲਾਸਿਆਕਨਿਆ (ਆਲਸੀ)
 ਸ਼ੁਭਗਾਮਿਨੀ (ਕੰਡਾ ਕੱਢਣ ਵਾਲਾ)

ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਰਸੁੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ (ਨਾਰੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਊਰਜਾ) ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਦੋਵੇਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਵਿਆਖਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉਸ ਰਾਜੇ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸਨੇ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।

 ਹਵਾਲੇ