ਬਾਲ਼ਬੋਧ

ਬਾਲ਼ਬੋਧ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ ਦੀ ਇੱਕ ਥੋੜ੍ਹੀ ਸੋਧੀ ਹੋਈ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਇਹ ਲਿਪੀ ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਕੋਰਕੂ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।  ਦੂਜੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ ਤੋਂ ਬਾਲ਼ਬੋਧ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ ळ /ɭ/ (ਰੇਟ੍ਰੋਫਲੈਕਸ ਲੈਟਰਲ ਐਪਰੋਕਸੀਮੈਂਟ) ਅਤੇ r‍ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਈਲੈਸ਼ ਰੇਫ/ਰਫਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਾਲ਼ਬੋਧ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ-ਅਧਾਰਿਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ [æ] ਅਤੇ [ɒ] ਉਚਾਰਨ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲਤਾਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਐ/ਐ ਅਤੇ ਔ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਅਨੁਸਵਰਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪਿਛੇ ਵਾਲੇ ਸਵਰ ਨੂੰ ਲੰਬਾ ਕਰਨਾ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।

 ਨਿਰੁਕਤੀ 
ਬਾਲ਼ਬੋਧ ਸ਼ਬਦ 'ਬਾਲ਼' /baːɭ/ ਅਤੇ 'ਬੋਧ' /boːd̪ʱ/ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ। 'ਬਾਲ਼' ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਬਾਲ "ਬੱਚੇ" ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਅਲਿੰਗ ਨਾਂਵ ਹੈ।  'ਬੋਧ' ਇੱਕ ਪੁਰਸ਼ ਨਾਂਵ ਹੈ ਅਤੇ ਤਤਸਮ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਧਾਰਨਾ"।

ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਮਰਾਠੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸਬੰਧ ਹੈ, ਬਾਠਬੋਧਾ ਨੂੰ "ਬਾਢ" ਭਾਵ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਅਤੇ "ਬੋਧਾ" ਭਾਵ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਗਿਆਨ ਵਜੋਂ ਮਰਾਠੀ ਬਾਠਬੋਧਾ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੁਢਲੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਮੁਆਕਸ਼ਰੇ (ਮੂਲ ਅੱਖਰ), ਜਿਸ ਵਿੱਚ 12 ਸਵਰ ਅ आ इ ई उ ऊ ए ऐ ओ औ औ अं अः (ਜਿਵੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ A, E, I, O, U ਅਤੇ U) ਅਤੇ ਪੰਜ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ 36 ਵਿਅੰਜਨ (ਕवर्ग), च वर्ग, ट वर्ग, त वर्ग और प वर्ग) ਅਤੇ 11 ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਵਿਅੰਜਨ, ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨਪੜ੍ਹ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਠ ਅਤੇ ਲਿਖਣ ਦੁਆਰਾ ਸਿਖਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 

 ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ 

 Retroflex ਲੇਟਰਲ ਲਗਭਗ 

 ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ 
ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੀਟਰੋਫਲੈਕਸ ਲੈਟਰਲ ਪ੍ਰਾਕਸੀਮੈਂਟ (ढ /ɭ/) ਵੈਦਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਅਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਗੁਆਚ ਗਿਆ ਸੀ। ਅੱਜ ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਮਰਾਠੀ ਅਤੇ ਕੋਂਕਣੀ (ळ), ਉੜੀਆ (ଳ), ਗੁਜਰਾਤੀ (ળ), ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਿਸਮਾਂ, ਭੀਲੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ (ਬਹੁਤ), ਪੱਛਮੀ ਪਹਾੜੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਕੁਮਾਉਨੀ, ਹਰਿਆਣਵੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮੀ ਕੌਰਵੀ ਦੀ ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਉਪਭਾਸ਼ਾ । ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਂਕਣੀ, ਰਾਜਸਥਾਨੀ, ਭੀਲੀ, ਅਤੇ ਕੁਮਾਓਨੀ, ਹਰਿਆਣਵੀ ਅਤੇ ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹੋਰ ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰੀਟਰੋਫਲੈਕਸ ਲੈਟਰਲ ਪ੍ਰਾਕਸੀਮੈਂਟ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। Masica, Colin P. (1993). The Indo-Aryan Languages. Cambridge University Press. pp. 97 and 437. ISBN 9780521299442. Archived from the original on 7 December 2014.

 ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ 
ਰੀਟਰੋਫਲੈਕਸ ਲੈਟਰਲ ਪ੍ਰਾਕਸੀਮੈਂਟ (ढ /ɭ/ ) ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤੇਲਗੂ (ళ), ਮਲਿਆਲਮ (ള), ਕੰਨੜ (ಳ), ਅਤੇ ਤਾਮਿਲ (ள) ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਵਾਰ ਸਿੰਹਲਾ (ළ ਵਜੋਂ) ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ।Masica, Colin P. (1993). The Indo-Aryan Languages. Cambridge University Press. pp. 97 and 437. ISBN 9780521299442. Archived from the original on 7 December 2014. ਇਹ ਵੈਦਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਮੇਤ ਕਈ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। 

 ਆਈਲੈਸ਼ reph / raphar 
ਆਈਲੈਸ਼ ਰੇਫ/ਰਫਰ (रेफ/रफार) (आर‍) ਮਰਾਠੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਨੇਪਾਲੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਆਈਲੈਸ਼ ਰੇਫ/ਰਫਰ (ਰ‍) ਯੂਨੀਕੋਡ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮ [ ra r ] + [ virāma ] + [ZWJ] ਅਤੇ [ rra ] + [ virāma ] + [ZWJ] ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।  ਮਰਾਠੀ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ 'ਰ' ਇੱਕ ਵਿਅੰਜਨ ਸਮੂਹ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵਿਅੰਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਖਰ ਰੇਫ/ਰਫਰ ਵਜੋਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
ਉਦਾਹਰਨਾਂतर्‍हावाऱ्याचाऱ्हासऱ्हस्वसुऱ्यादोऱ्या

 ਨਿਊਨਤਮ ਜੋੜੇ 
(ਸਧਾਰਨ) Reph / Raphar ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ Eyelash Reph/Raphar ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ आचार्यास (ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ) आचार्‍यास (ਰਸੋਈਏ ਨੂੰ) दर्या (ਸਮੁੰਦਰ) दर्‍या (ਵਾਦੀਆਂ)
ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਮ ਕੰਪਿਊਟਰ ਫੌਂਟ QWERTY- ਕੀਬੋਰਡ ਅਧਾਰਤ ਟਾਈਪਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸਧਾਰਨ ਰੈਫਰ ਨੂੰ ਆਈਲੈਸ਼ ਅਤੇ ਸਧਾਰਨ ਰੈਫ/ਰਫਾਰ ਜਾਂ ਡਿਫੌਲਟ ਪ੍ਰਦਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। "ry" ਵਿਅੰਜਨ ਕਲੱਸਟਰ ਲਈ ਹੱਥ ਨਾਲ ਲਿਖਣ ਵੇਲੇ ਇੱਕ ਆਮ ਹਦਾਇਤ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਧਾਰਨ ਰੈਫਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ਸੀ। (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਨਾਲ ਆਮ) ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ-ਅਧਾਰਿਤ ਲੋਨਵਰਡਸ (ਤਤਸਮ) ਲਈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਤਰ ਵਿੱਚ ਅੱਧਾ-ਆਰ ਹੈ। ਕੇਸ (ਅਰਬੀ "ਦਰਿਆ" ਜਾਂ "ਦਰੀਆ" ਅਰਥਾਤ ਸਮੁੰਦਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉੱਪਰ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ) ਜਦੋਂ ਕਿ ਅੱਖ ਦੀ ਝਲਕ (ਜਿਸ ਨੂੰ "ਪੇਟ ਵਿੱਚ" ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, Y ਦੇ "ਢਿੱਡ" ਲਈ ਇੱਕ ਖੰਜਰ ਦੇ ਸਮਾਨ, ਵਿੱਚ ਬੋਲਚਾਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ) ਨੂੰ ਆਰ-ਅੰਤ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਬਹੁਵਚਨ ਅਤੇ ਸਟੈਮ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣਾ ਸੀ (ਉਪਰੋਕਤ ਉਦਾਹਰਨ ਵਿੱਚ "ਵਾਦੀਆਂ" ਅਤੇ "ਕੂਕ")।

 ਛਪਾਈ 
ਮਰਾਠੀ ਵਿੱਚ ਛਪਾਈ ਸੰਭਵ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗਦ ਲਿਖਣ ਲਈ ਮੋਦੀ ਲਿਪੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣ ਲਈ ਬਾਲ਼ਬੋਧ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਮਰਾਠੀ ਵਿੱਚ ਛਪਾਈ ਸੰਭਵ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਮੋਦੀ ਅਤੇ ਬਾਲ਼ਬੋਧ ਵਿੱਚ ਚੋਣ ਕਰਨਾ ਇੱਕ ਸਮੱਸਿਆ ਸੀ। ਵਿਲੀਅਮ ਕੈਰੀ ਨੇ 1805 ਵਿੱਚ ਮਰਾਠੀ ਵਿਆਕਰਣ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ ਬਾਲ਼ਬੋਧ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਵੀ ਸੀ ਕਿ ਮੋਦੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਛਪਾਈ ਉਸ ਲਈ ਸੇਰਾਮਪੁਰ, ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਰਾਠੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਾਲ਼ਬੋਧ ਵਿਚ ਲਿਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ 1810 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਮਰਾਠੀ ਵਿਆਕਰਣ ਉੱਤੇ ਵਿਲੀਅਮ ਕੈਰੀ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਦੀ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।  

 ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ 
ਬੰਬਈ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਨੇ 25 ਜੁਲਾਈ 1917 ਨੂੰ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਹੂਲਤ ਅਤੇ ਇਕਸਾਰਤਾ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਲਿਪੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਾਲ਼ਬੋਧ ਨਾਲ ਮੋਦੀ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਮੋਦੀ ਲਿਪੀ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਬਾਅਦ ਤੱਕ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਬਾਲ਼ਬੋਧ ਦੀ ਬਦਲਵੀਂ ਲਿਪੀ ਵਜੋਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ।  1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿੱਜੀ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਲਿਪੀ ਅਜੇ ਵੀ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।।

ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਮੋਦੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘੱਟ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਬਾਲ਼ਬੋਧ ਮਰਾਠੀ ਲਿਖਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਲਿਪੀ ਹੈ।  

 ਕੋਰਕੂ ਭਾਸ਼ਾ 
ਮਰਾਠੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਾਲ਼ਬੋਧ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮੁੰਡਾ ਸਬ-ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਆਸਟ੍ਰੋਏਸ਼ੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਕੋਰਕੂ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਲਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਕੋਰਕੂ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

 ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 

 ਮੋਡੀ ਲਿਪੀ, ਦੂਜੀ ਮਰਾਠੀ ਲਿਪੀ

 ਹਵਾਲੇ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਲਿਪੀਆਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ: ਲਿਪੀਆਂ