ਹਿੰਡੋਲਮ ਰਾਗ

ਹਿੰਡੋਲਮ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ (ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸੰਗੀਤਕ ਪੈਮਾਨਾ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਗ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਔਡਵ ਰਾਗਮ ਹੈ (ਅਰੋਹਣ ਅਤੇ ਅਵਰੋਹਣ ਵਿੱਚ 5 ਨੋਟਸ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਨਹੀਂ ਪੰਜ ਸੁਰ  (ਸੰਗੀਤਕ ਨੋਟਸ) ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਡੋਲਮ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਹਿੰਡੋਲ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਹਿੰਡੋਲਮ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮਲਕੌਨ (ਜਾਂ ਮਾਲਕੌਂਸ) ਹੈ।

ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਰਾਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਸੁਖਾਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਆਰੋਹ-ਅਵਰੋਹ (ਚਡ਼੍ਹਨ ਅਤੇ ਉਤਰਨ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ) ਸਮਰੂਪ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਸ  ਵਿੱਚ ਮੌਕੇ ਤੇ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਬਹੁਤ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

 ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਨ 
ਹਿੰਡੋਲਾ ਇੱਕ ਸਮਰੂਪ ਰਾਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਭਮ ਅਤੇ ਪੰਚਮ ਨਹੀਂ ਲਗਦੇ । ਇਹ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਵਰਗੀਕਰਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੈਂਟਾਟੋਨਿਕ ਸਕੇਲ (ਔਡਵ-ਔਡਵ ਰਾਗਮ) ਹੈ-ਔਡਵ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ '5' ਦਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਚੀਨੀ ਸੰਗੀਤ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਵ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਪੈਂਟਾਟੋਨਿਕ ਸਕੇਲ ਪਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਮੋਹਨਮ ਅਤੇ ਹਿੰਦੋਲਮ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਚੀਨੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਸੰਗੀਤ ਤੋਂ ਲੱਭਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਆਰੋਹਣ-ਅਵਰੋਹਣ ਬਣਤਰ (ਚਡ਼੍ਹਦੇ ਅਤੇ ਉਤਰਦੇ ਪੈਮਾਨੇ) ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ (ਹੇਠਾਂ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਲਈ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸਵਰ ਵੇਖੋ):

 ਆਰੋਹਣਃ ਸ ਗ2 ਮ1 ਧ1 ਨੀ2 ਸੰ  [a] 
 ਅਵਰੋਹਣਃ ਸੰ ਨੀ2 ਧ1 ਮ1 ਗ2 ਸ [b]  

ਇਹ ਰਾਗ ਸਵਰਾਂ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣਾ ਗੰਧਰਮ, ਸ਼ੁੱਧ ਮੱਧਯਮ, ਸ਼ੁੱਧਾ ਧੈਵਤਮ ਅਤੇ ਕੈਸਿਕੀ ਨਿਸ਼ਾਦਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੋਲਮ ਇੱਕ ਮੇਲਕਾਰਤਾ ਰਾਗ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਸੱਤ ਸਵਰ ਨਹੀਂ ਹਨ।

ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਮਾਹਰ ਜਨਕ ਰਾਗਾਂ (ਮੂਲ ਦੇ ਰਾਗਾਂ) ਬਾਰੇ ਮਤਭੇਦ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹਿੰਡੋਲਮ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 20ਵਾਂ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ, ਨਟਭੈਰਵੀ, ਹਿੰਦੋਲਮ ਦਾ ਮੂਲ ਰਾਗ ਹੈ, ਪਰ ਕੁਝ ਇਸ ਨੂੰ 8ਵੇਂ ਮੇਲਾਕਾਰਤਾ ਹਨੂਮਾਟੋਦੀ ਨਾਲ ਜੋਡ਼ਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਰਿਸ਼ਭਮ ਅਤੇ ਪੰਚਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ।

 ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ 
ਵਾਦਕ ਤਿਆਗਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਸਾਮਜਾਵਰਾ ਗਮਨ ਹਿੰਦੋਲਮ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਮੈਸੂਰ ਵਾਸੁਦੇਵਾਚਾਰ ਦੀ 'ਮਮਾਵਤੂ ਸ਼੍ਰੀ ਸਰਸਵਤੀ' ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੋਲਮ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਇਹ ਹਨਃ

 ਤਿਆਗਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਸਮਾਜਵਰਗਮਨ, ਮਾਨਸੁਲੋਨੀ ਮਾਰਮਾਮੂਲੂ ਅਤੇ ਗੋਰਧਨ ਗਿਰੀਧਾਰੀ
 ਮਧੁਕਰਾ ਵਰਤੀ, ਯਾਰੇ ਰੰਗਨਾ, ਅਵਨਾਵਨਾ ਕੇਵਾ, ਪੁਰੰਦਰਦਾਸ ਦੁਆਰਾ
 ਕਨਕਦਾਸ ਦੁਆਰਾ ਦਾਸ ਦਸਾਰਾ ਮਨੇਆ
  ਗੁਰੂ ਪੁਰੰਦਰ ਦਾਸਰੇ, ਉਮਾ ਕਾਤਯਾਨੀ ਵਿਜੈ ਦਾਸਾ ਦੁਆਰਾ
 ਹਰੀ ਸਰਵੋਥਾਮਾ ਵਾਯੂ ਜੀਵਥਾਮਾ ਕਮਲੇਸ਼ਾ ਵਿੱਤਲਾ ਦਾਸੂ ਦੁਆਰਾ
 ਮੁਥੂਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ ਦੁਆਰਾ ਗੋਵਰਧਨ ਗਿਰੀਸ਼ਮ ਸਮਾਰਾਮੀ, ਨੀਰਜਾਕਸ਼ੀ ਕਾਮਾਕਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਵਿਧਿਵਤੀ
 ਸਵਾਤੀ ਥਿਰੂਨਲ ਦੁਆਰਾ ਪਦਮਨਾਭ ਪਾਹੀ
 ਪਾਪਾਨਸਮ ਸਿਵਨ ਦੁਆਰਾ ਮਾਂ ਰਾਮਾਨਨ, ਸਾਮ ਗਾਨਾ ਲੋਲਾਲੇ ਅਤੇ ਨੰਬੀਕੇਟਾਵਰਪਾਪਨਾਸਾਮ ਸਿਵਨ
 ਓਥੁਕਾਡੂ ਵੈਂਕਟ ਕਵੀ ਦੁਆਰਾ ਸਦਾਨੰਦਮਈ ਚਿਨਮਈਊਥੁਕਾਡੂ ਵੈਂਕਟ ਕਵੀ
 ਮੈਸੂਰ ਵਾਸੂਦੇਵਚਾਰੀਆ ਦੁਆਰਾ ਮਾਮਾਵਤੁ ਸ਼੍ਰੀ ਸਰਸਵਤੀ
 ਚਿੰਤਯਾਮੀ ਜਗਦੰਬਾ ਜੈਚਾਮਾਰਾਜੇਂਦਰ ਵੋਡੇਅਰ ਦੁਆਰਾ
 ਦੇਵ ਦੇਵਮ ਭਜੇ, ਕੋਂਡਲਾਲੋ ਨੇਲਾਕੋਨਾ, ਗਰੁਡ਼ ਗਮਨਾ, ਨਾਰਾਇਣ ਨੀ ਨਮਾਮੇ, ਅੰਤਯੂ ਨੀਵ ਹਰੀਪੁੰਡਰਿਕਸ਼, ਅੰਨਾਮਚਾਰੀਆ ਦੁਆਰਾ ਨਿਗਮ ਨਿਗਮ ਨਿਗਮਅੰਨਾਮਾਚਾਰੀਆ
 ਅਰੁਣਾਚਲ ਕਵੀ ਦੁਆਰਾ ਰਾਮਨਾੱਕੂ ਮੰਨਨ ਮੁਦੀ
 ਤੰਜਾਵੁਰ ਸ਼ੰਕਰਾ ਅਈਅਰ ਦੁਆਰਾ ਮਲ ਮਾਰੂਗਨ (ਵਰਨਮ) 
 ਬਾਲਾਮੁਰਲੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਤਿਲਾਨਾ (ਧਿੰਮ ਨਾ ਨਾ ਥਾ ਧੀਰਾਨਾ) 

ਹਿੰਦੋਲਮ ਰਾਗਮ ਵਿੱਚ ਕਈ ਭਜਨ, ਸਤਰੋ, ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਫਿਲਮੀ ਸੰਗੀਤ ਨੰਬਰ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

 ਤਮਿਲ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੇ ਗੀਤ 
ਗੀਤ.ਫ਼ਿਲਮਸਾਲ.ਸੰਗੀਤਕਾਰਗਾਇਕਅਜ਼ਾਇਕਥੇਮਨਾਲਾਨੇ ਮੰਗਈਯਿਨ ਬੱਕੀਅਮ1957ਪੀ. ਆਦਿਨਾਰਾਯਣ ਰਾਓਪੀ. ਸੁਸ਼ੀਲਾਕੰਗਲਮ ਕਵੀ ਪਾਡੂਧੇਅਦੂਥਾ ਵੀਤੂ ਪੇਨ1960ਸਿਰਕਾਜ਼ੀ ਗੋਵਿੰਦਰਾਜਨ, ਤਿਰੂਚੀ ਲੋਗਨਾਥਨਥਿਰੂਚੀ ਲੋਗਨਾਥਨਐਨਾਈ ਵਿੱਟੂ ਓਡੀਪੋਗਾ ਮੁਡੀਯੂਮਾਕੁਮੁਦਮ1961ਕੇ. ਵੀ. ਮਹਾਦੇਵਨਸਿਰਕਾਜ਼ੀ ਗੋਵਿੰਦਰਾਜਨ, ਪੀ. ਸੁਸ਼ੀਲਾਮਾਮਾ ਮਾਮਾ ਮਾਮਾਟੀ. ਐਮ. ਸੁੰਦਰਰਾਜਨ, ਕੇ. ਜਮੁਨਾ ਰਾਣੀਇਰਾਵੁਕ੍ਕੂ ਆਯਰਮਕੁਲਮਗਲ ਰਾਧਾਈ1963ਪੀ. ਸੁਸ਼ੀਲਾਪਚਚਾਈ ਮਾਂ ਮਲਈਪੋਲ ਮੇਨੀਥਿਰੂਮਲ ਪੇਰੂਮਾਈ1968ਟੀ. ਐਮ. ਸੁੰਦਰਰਾਜਨਜਾਂ ਆਯੀਰਾਮ ਪਰਵਾਈਲੇਵਲਾਵਨੁੱਕੂ ਵਲਵਨ1965ਵੇਧਾ (ਸਿਰਫ਼ ਕ੍ਰੈਡਿਟ) ਅਜ਼ਹੇ ਉਰੁਵਾਈ ਅਵਲ ਵੰਥਾਲਪੈਟੋੰਡਰੂ ਕੇਟਨ1971ਸੀ. ਰਾਮਚੰਦਰਪੀ. ਬੀ. ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸਮਲਾਰੋ ਨੀਲਵੋਰਾਗ ਬੰਧੰਗਲਕੁੰਨਾਕੁਡੀ ਵੈਦਿਆਨਾਥਨਪੀ. ਜੈਚੰਦਰਨਮਾਨਾਮੇ ਮੁਰੂਗਨਿਨਮੋਟਰ ਸੁੰਦਰਮ ਪਿੱਲੈ1966ਐਮ. ਐਸ. ਵਿਸ਼ਵਨਾਥਨਸੂਲਾਮੰਗਲਮ ਜੈਲਕਸ਼ਮੀਆਇਰਕਾਈ ਐਨਮਸ਼ਾਂਤੀ ਨਿਲਯਮ1969ਐੱਸ. ਪੀ. ਬਾਲਾਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ, ਪੀ. ਸੁਸ਼ੀਲਾਉਨਨਿਦਾਥਿਲ ਐਨਾਈ ਕੋਡੂਥੇਨਅਵਲੁਕੇਂਦਰੂ ਜਾਂ ਮਾਨਮ1971ਐੱਸ. ਜਾਨਕੀਓਮ ਨਮਸ਼ਿਵਯਾਸਲੰਗਾਈ ਓਲੀ1983ਇਲੈਅਰਾਜਾਵਿਲੱਕੂ ਵਾਇਪੋਮਅਥਮ1993ਸ੍ਰੀ ਦੇਵੀ ਐਨ ਵਾਜ਼ਵਿਲਇਲਾਮਾਈ ਕੋਲਮ1980ਕੇ. ਜੇ. ਯੇਸੂਦਾਸਦਰਿਸਨਮ ਕਿਦਾਈਕਥਾਅਲੈਗਲ ਓਇਵਾਥਿਲਾਈ1981ਇਲੈਅਰਾਜਾ, ਐਸ. ਜਾਨਕੀਐੱਸ. ਜਾਨਕੀਨਾਨ ਥੀਡਮ ਸੇਵੰਤੀਧਰਮ ਪਾਥਨੀ1986ਯੈਂਥਾ ਜੇਨਮਮਏਜ਼ੂਮੈਲਯਾਨ ਮੈਗੀਮਾਈ1991ਉਨਲ ਮੁਡੀਅਮ ਥੰਬੀਉਨਲ ਮੁਡੀਅਮ ਥੰਬੀ1988ਐੱਸ. ਪੀ. ਬਾਲਾਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮਕੰਨਾ ਉਨਾਈ ਥੀਡੋਗਿਰੇਨਉਨੱਕਾਗਵੇ ਵਾਜ਼ਗਿਰੇਨ1986ਐੱਸ. ਪੀ. ਬਾਲਾਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ, ਐੱਸ ਜਾਨਕੀਐੱਸ. ਜਾਨਕੀਥੈਂਡਰਲ ਥਾਨਕੇਲਾਡੀ ਕਨਮਾਨੀ1990ਕੇ. ਜੇ. ਯੇਸੂਦਾਸ, ਕੇ. ਐਸ. ਚਿੱਤਰਾਕਾਈ ਪਿਡੀਥੂਸਿਰਾਇਲ ਸਿਲਾ ਰਾਗੰਗਲਉੱਨਈ ਕਨਮਲ ਨਾਨ ਯੇਥੂਕਵੀਧਾਈ ਪਾਦੁਮ ਅਲੈਗਲਅਰੁਣਮੋਝੀ, ਕੇ. ਐਸ. ਚਿੱਤਰਾਹੇ ਰਾਜਾ।ਜਲੀਕੱਟੂ1987ਐੱਸ. ਪੀ. ਬਾਲਾਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ, ਮਨੋਮਾਨੋਉਰਾਡੁੰਗਮ ਸਾਮਾਤਿਲੇਪੁਧੂਪੱਤੀ ਪੋਨੂਥਾਈਉਮਾ ਰਾਮਾਨਨ, ਸਵਰਨਲਤਾਸਵਰਨਾਲਥਾਅਤੇ ਜੰਨਾਲਰਮਨ ਅਬਦੁੱਲਾ1997ਅਰੁਣਮੋਝੀ, ਭਵਥਾਰਿਨੀਹੇ ਜਾਨੀ।ਪੁਧੀਆ ਰਾਗਮ1991ਮਾਨੋਨੀਲਵੇ ਨੀ ਵਾਰਾ ਵੈਂਡਮਐਨਰੁਕਿਲ ਨੀ ਇਰੰਥਲਇਲੈਅਰਾਜਾਵਾਜ਼ਥਾ ਪੇਨਿਨ ਮਾਨਮਥੰਗਾ ਥਾਮਰਾਈਗਲਕੇ. ਐਸ. ਚਿੱਤਰਾਮੰਗਲਾਥੂ ਕੁੰਗੁਮਾਪੋਟੂਸਾਮੀ ਪੋਟਾ ਮੁਡੀਚੂਏਨਾਕੋਰੂ ਦੇਵਨਈਧਿਆ ਦੀਪਮ1989ਚੰਦਰਬੋਸਪੰਜਾ ਸਵਰੰਗਲਪੁਥੀਆ ਸੰਗਮਮਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਰਾਜਾਪੀ. ਸੁਸ਼ੀਲਾਮਾਰਗਾਜ਼ੀ ਪੂਵਮਈ ਮਾਧਮ1994ਏ. ਆਰ. ਰਹਿਮਾਨਸ਼ੋਭਾ ਸ਼ੰਕਰਯੱਕਾਈ ਥਿਰੀਆਇਤਾ ਏਜ਼ੂਥੂ2004ਏ. ਆਰ. ਰਹਿਮਾਨ, ਪੌਪ ਸ਼ਾਲਿਨੀ, ਤਨਵੀ ਸ਼ਾਹ, ਸੁਨੀਤਾ ਸਾਰਥੀਇਰੰਬਾਈਲਐਥੀਰਨ2010ਏ. ਆਰ. ਰਹਿਮਾਨ, ਕਾਸ਼ ਐਨ 'ਕ੍ਰਿਸੀਮਾਗੂਦੀ ਮਾਗੂਦੀਕਦਲ2013ਆਰੀਅਨ ਦਿਨੇਸ਼, ਚਿਨਮਈ, ਤਨਵੀ ਸ਼ਾਹਇੰਨਿਸਾਈ ਅਲਾਪਦਾਇਏਵਰਲਾਰੂ2006ਨਰੇਸ਼ ਅਈਅਰ, ਮਹਾਤੀਕੁਮੁਦਮ ਪੋਲਮੂਵੇਂਦਰ1998ਸਰਪੀਹਰੀਹਰਨਕਟਰਡਿਕਮ ਨੇਰਮਵਿਵਾਸਾਈ ਮਗਨ1997ਮਾਨੋ, ਕੇ. ਐਸ. ਚਿੱਤਰਾਥੇਵਰਮ ਪਦਥਾਪਾਰਥਾ ਪਰਵੈਲਐਮ. ਐਮ. ਏ. ਇਨਿਆਵਨਸਿਰੂਮੱਲੀ ਪੂਵਜਲੀਕੱਟੂ ਕਾਲਾਈ1994ਦੇਵਾਉਨ ਮਾਰਬੀਲੇ ਵਿਜ਼ੀ ਮੂਡੀ (ਮੁਡ਼ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਧੁਨ) ਨਿਨੈਥੇਨ ਵੰਧਈ1998ਕੇ. ਐਸ. ਚਿੱਤਰਾਐਨਨਾਵਾਲੇ ਐਨਨਾਵਾਲੇਮਨੋ, ਅਨੁਰਾਧਾ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮਚਿੰਨਾ ਚਿੰਨਾ ਕਿਲੀਏਕੰਨੇਧੀਰੀ ਥੋਂਡਰਿਨਲਹਰੀਹਰਨ, ਅਨੁਰਾਧਾ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ, ਮਹਾਨਦੀ ਸ਼ੋਬਾਨਾਪਡਾਵੰਧਾ ਪੂਂਗੁਇਲਓਇਲੈਟਮਐੱਸ. ਪੀ. ਬਾਲਾਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮਵਾ ਵਾ ਐਂਡਨਚੇਰਨ ਪਾਂਡੀਅਨ1991ਸੌਂਦਰਿਆਆਦਿਏ ਆਦਿ ਚਿੰਨਾ ਪੁੱਲਾਸਿੰਧੂ ਨਾਥੀ ਪੂ1994ਮਾਨੋ, ਐਸ. ਜਾਨਕੀਐੱਸ. ਜਾਨਕੀਇਥਾਜ਼ੋਡੂ ਇਥਲ ਸੀਰਮਮੰਨੂਕੁਲ ਵੈਰਾਮ1986ਦੇਵੇਂਦਰਨਐੱਸ. ਪੀ. ਬਾਲਾਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ, ਐੱਸ ਜਾਨਕੀਐੱਸ. ਜਾਨਕੀਥੈਂਡਰੇਲੀ ਮਿਥੰਥੂਪੁਥੀਆ ਥੈਂਡਰਲਐਸ. ਪੀ. ਬਾਲਾਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ, ਕੇ. ਐਸ. ਚਿੱਤਰਾਸਿਰਾਗੁੱਲਾ ਨੀਲਵੇ ਵਾਇਨੀਦੂ ਇਨੀਦੂ ਕਦਲ ਇਨੀਦੂ2003ਦੇਵੀ ਸ਼੍ਰੀ ਪ੍ਰਸਾਦਪੂਜਾ ਨੀਰਾ ਪੂਂਗਾਕਟਰੂਮੁਧਲ ਊਧਮ1995ਸ਼ੰਕਰ-ਗਣੇਸ਼ਰਾਮਨੁੱਕੂ ਮੰਨਨ ਮੁਦੀਪਾਥੂ ਮਾਤਾ ਪੰਥਮਪੀ. ਭਾਨੂਮਤੀਅਜ਼ਾਗੀਆ ਵੇਜ਼ੀਗਿਲਿਲਪਿਆਰੀ, ਪਿਆਰੀ,1982ਐੱਸ. ਪੀ. ਬਾਲਾਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ, ਵਾਣੀ ਜੈਰਾਮਸੰਗੀਤਾ ਵਨੀਲਚਿੰਨਾ ਪੂਵ ਮੇਲਾ ਪੇਸੂ1987ਐਸ. ਏ. ਰਾਜਕੁਮਾਰਚਿੰਨਾ ਚਿੰਨਾ ਮੇਗਾਮਦੇਵਰਾਗਮ1996ਐਮ. ਐਮ. ਕੀਰਵਾਨੀਐਸ. ਪੀ. ਬਾਲਾਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ, ਸੁਜਾਤਾ ਮੋਹਨਸੰਥਾਨਮ ਥੇਚਾਚੀਮਾਨਿਕਕਮਕਾਰਤਿਕ ਰਾਜਾਭਵਥਾਰਿਨੀਵੀਸਮ ਕਾਤ੍ਰੱਕੂਉਲਾਸਾਮ1997ਪੀ. ਉਨਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ, ਹਰੀਨੀਚੰਦੀਰਾ ਮੰਡਲਾਥਾਈਨੀਲਾਵੇ ਵਾ1998ਵਿਦਿਆਸਾਗਰਵਿਜੇ, ਹਰੀਨੀ, ਐਸ. ਪੀ. ਚਰਨਐੱਸ. ਪੀ. ਚਰਨਕਵੀਧਾਈ ਇਰਾਵੂਸੁੱਲਨ2004ਕਾਰਤਿਕ, ਕੇ. ਐਸ. ਚਿੱਤਰਾਸੁੰਮਾ ਕਿਦਾਂਤਾਥੰਬੀ2006ਕਾਰਤਿਕ, ਕਲਿਆਣੀ ਨਾਇਰਵੱਟਾ ਵੱਟਾਤੇਨਵਨ2003ਯੁਵਨ ਸ਼ੰਕਰ ਰਾਜਾਉੱਨੀ ਮੈਨਨ, ਪਦਮਲਾਥਾਪਦਮਾਲਾਥਾਕਲਵਾਨੀਕੋਡੀਵੀਰਨ2017ਐੱਨ. ਆਰ. ਰਘੂਨੰਥਨਵੀ. ਵੀ. ਪ੍ਰਸੰਨਾ, ਸੌਂਦਰਿਆਓਥਾਈਆਦੀ ਪਥਾਈਲਾਕਾਨਾ2018ਢਿਬੂ ਨਿਨਾਨ ਥਾਮਸਅਨਿਰੁਧ ਰਵੀਚੰਦਰਊਂਜਲਾ ਊਂਜਲਾਸਿਡ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ, ਨਿਰੰਜਨਾ ਰਾਮਾਨਨਪੇਸਥਾ ਮੋਜ਼ੀਏਕੋੰਬੂ ਵੱਚਾ ਸਿੰਗਮਦਾ2022ਕੇ. ਐਸ. ਹਰੀਸ਼ੰਕਰ, ਚਿਨਮਈ ਸ਼੍ਰੀਪਦਾਆਦੀਏਬੈਚਲਰ2021ਕਪਿਲ ਕਪਿਲਨਕਡ਼ਾਈ ਕਨਾਲੀਭੂਮੀਡੀ. ਇਮਾਨਸ਼੍ਰੇਆ ਘੋਸ਼ਾਲ, ਵਰੁਣ ਪਰੰਧਮਾਨ

 ਗ਼ੈਰ-ਫ਼ਿਲਮੀ ਗੀਤ 
ਗੀਤ.ਭਾਸ਼ਾਐਲਬਮਸਾਲ.ਸੰਗੀਤਕਾਰਗੀਤਕਾਰਗਾਇਕਆਡੀਓ ਲੇਬਲਵੇਲ ਵੇਲਤਾਮਿਲਨਿਤਯਾ ਭਜਨਵਾਲੀ ਵਾਲੀਅਮ-11997ਪੇਰੂੰਬਾਵੂਰ ਐਚ ਰਾਮਨਾਥਨਸ਼੍ਰੀ ਹਰੀ ਭਜਨ ਸੰਗਮਸ਼੍ਰੀ ਹਰੀ ਭਜਨ ਸੰਗਮਗਿਰੀ ਟਰੇਡਿੰਗ ਏਜੰਸੀਕਰਪਾਨਈ ਐਂਡਰਲਮਤਾਮਿਲਲਾਰਡ ਮੁਰੂਗਾ ਟੀ. ਐਮ. ਸੌਂਡਰ ਰੀਵਾਈਵਲ1999ਐਮ. ਐਸ. ਵਿਸ਼ਵਨਾਥਨਵਾਲੀਆਟੀ. ਐਮ. ਸੁੰਦਰਰਾਜਨਸਾਰੇਗਾਮਾਨਾਰਦੂ ਗੁਰੂਦਾਨੀਤੇਲਗੂਨਮੋ ਵੈਂਕਟੇਸ਼ਯਾ 2019ਮਹੇਸ਼ ਮਹਾਦੇਵਕੈਵਾਰਾ ਸ਼੍ਰੀ ਯੋਗੀ ਨਰਾਇਣਐੱਸ. ਪੀ. ਬਾਲਾਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮ, ਪ੍ਰਿਯਦਰਸ਼ਿਨੀ,
ਮਹੇਸ਼ ਮਹਾਦੇਵ, ਰਘੂਰਾਮਪੀ. ਐੱਮ. ਆਡੀਓਜ਼ਨੀਲਾਦ੍ਰੀ ਨਾਥਮਸੰਸਕ੍ਰਿਤਜਗਨਨਾਥ ਭਗਤੀ ਰਥ ਯਾਤਰਾ2023ਸੀਬਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਰਥਰੂਡ਼ ਕੁਮਾਰਅਭਿਲਿਪਸਾ ਪਾਂਡਾਟਾਈਮਜ਼ ਸੰਗੀਤ ਰੂਹਾਨੀ

 ਕੰਨਡ਼ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੇ ਗੀਤ 
ਗੀਤ.ਫ਼ਿਲਮਸਾਲ.ਸੰਗੀਤਕਾਰਗਾਇਕਘਰਾਨਾ ਘਰਾਨੇਅਪਥਾਰਕਸ਼ਕ2010ਗੁਰੂ ਕਿਰਨਐੱਸ. ਪੀ. ਬਾਲਾਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮਨਾਗਿਸਲੂ ਨੀਨੂ ਨਾਗੁਵੇਨੂ ਨਾਨੂਗਲੀ ਮਾਥੂ1981ਰਾਜਨ-ਨਾਗੇਂਦਰਐੱਸ. ਜਾਨਕੀਨੰਨਾ ਨੀਨੂ ਗੇਲਾਲਾਰੇਨੀ ਨੰਨਾ ਗੇਲਾਲਾਰੇ1981ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਐਸ. ਜਾਨਕੀਐੱਸ. ਜਾਨਕੀਨੀਨੂੰ ਨੀਨੂੰ ਇੱਲੀ ਨਾਨੁੰਗਾਦੀਬੀਦੀ ਗੰਡਾ1993ਐੱਸ. ਪੀ. ਬਾਲਾਸੁਬਰਾਮਨੀਅਮਬਨੀਨਾ ਅੰਚਿੰਡਾ ਬਾਂਦੇਸ਼ਰਵਣ ਬੰਥੂ1984ਰਾਜਕੁਮਾਰ

 ਸਬੰਧਤ ਰਾਗਮ 
ਹਿੰਦੋਹਿੰਦੋਲਮ ਦਾ ਨੋਟਸ ਜਦੋਂ ਗ੍ਰਹਿ ਭੇਦਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ 4 ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੈਂਟਾਟੋਨਿਕ ਰਾਗਮ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਰਥਾਤ, ਮੋਹਨਮ, ਸ਼ੁੱਧ ਸਾਵੇਰੀ, ਉਦਯਾਰਾਵਿਚੰਦਰਿਕਾ (ਸ਼ੁੱਧ ਧਨਿਆਸੀ ਅਤੇ ਮੱਧਮਾਵਤੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗ੍ਰਹਿ ਭੇਦਮ, ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਦਜਮ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਨੁਸਾਰੀ ਨੋਟ ਆਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ ਕਦਮ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਤੇ ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ ਮੋਹਨਮ ਉੱਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਭੇਦਮ ਵੇਖੋ।

 ਸਕੇਲ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ 
 ਸਾਰਾਮਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਅਸਮਮਿਤ ਪੈਮਾਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਟਭੈਰਵੀ ਦਾ ਚਡ਼੍ਹਨ ਵਾਲਾ ਪੈਮਾਨਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਤਰਨ ਵਾਲਾ ਪੈਮਾਨਾ ਹਿੰਦੋਲਮ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਅਰੋਹਣ-ਅਵਰੋਹਣ ਬਣਤਰ S R2 G2 M1 P D1 N2 S: S N2 D1 M1 G2 S ਹੈ।

ਨੋਟ

 ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਬੰਦਿਸ਼ਾਂ 
ਹਿੰਡੋਲਮ ਵਿੱਚ ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕੁੱਝ ਬੰਦਿਸ਼ਾਂ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨਃ

 ਤਿਆਗਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀ ਗਈ ਬੰਦਿਸ਼ ਸਾਮਾਜਵਰਗਮਨਾ, ਮਾਨਸੁਲੋਨੀ ਮਾਰਮਾਮੂਲੂ ਅਤੇ ਗੋਰਧਨ ਗਿਰੀਧਾਰੀ
 ਨਾਮਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀ ਗਈ ਬੰਦਿਸ਼ ਕੰਨਡ਼ ਰਾਜਾ ਪੰਡਾਰੀਚਾ
 ਮਧੁਕਰਾ ਵਰਤੀ, ਯਾਰੇ ਰੰਗਨਾ, ਅਵਨਾਵਨਾ ਕੇਵਾ, ਪੁਰੰਦਰਦਾਸ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀ ਗਈ ਹੈ 
 ਕਨਕਦਾਸ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀ ਗਈ ਬੰਦਿਸ਼ ਦਾਸ ਦਸਾਰਾ ਮਨੇਆ
 ਗੁਰੂ ਪੁਰੰਦਰ ਦਾਸਰੇ, ਉਮਾ ਕਾਥਿਆਨੀ ਵਿਜੈ ਦਾਸਾ ਦੁਆਰਾ
 ਹਰੀ ਸਰਵੋਥਾਮਾ ਵਾਯੂ ਜੀਵਥਾਮਾ ਕਮਲੇਸ਼ਾ ਵਿੱਤਲਾ ਦਾਸੂ ਦੁਆਰਾ
 ਮੁਥੂਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਗੋਵਰਧਨ ਗਿਰੀਸ਼ਮ ਸਮਾਰਾਮੀ, ਨੀਰਜਾਕਸ਼ੀ ਕਾਮਾਕਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਵਿਧਿਵਤੀ
 ਸਵਾਤੀ ਥਿਰੂਨਲ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਪਦਮਨਾਭ ਪਾਹਿ
 ਮਾ ਰਾਮਾਨਨ, ਸਾਮਗਾਨਾ ਲੋਲੇਨ, ਕਲਪਕਾ ਮਾਤਾ ਕਨੀਨਧਾਰੂਲ, ਥਿਰੂਪਰਮ ਕੁੰਦਰਾ ਵੇਲਾ ਅਤੇ ਨੰਬਿਕੇਟਵਰ ਏਵਰਾਇਆ ਦੁਆਰਾ ਪਾਪਾਨਸਮ ਸਿਵਨ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀ ਗਈ 
 ਓਥੁਕਾਡੂ ਵੈਂਕਟ ਕਵੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਸਦਾਨੰਦਮਈ ਚਿਨਮਈਊਥੁਕਾਡੂ ਵੈਂਕਟ ਕਵੀ
 ਮੈਸੂਰ ਵਾਸੂਦੇਵਚਾਰੀਆ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਮਾਮਾਵਤੁ ਸ਼੍ਰੀ ਸਰਸਵਤੀ
 ਚਿੰਤਯਾਮੀ ਜਗਦੰਬਾ ਜੈਚਾਮਾਰਾਜੇਂਦਰ ਵੋਡੇਅਰ ਦੁਆਰਾ
 ਦੇਵ ਦੇਵਮ ਭਜੇ, ਕੋਂਡਲਾਲੋ ਨੇਲਾਕੋਨਾ, ਗਰੁਡ਼ ਗਮਨਾ, ਨਾਰਾਇਣ ਨੀ ਨਮਾਮੇ, ਅੰਤਯੂ ਨੀਵ ਹਰੀਪੁੰਡਰਿਕਸ਼, ਅੰਨਾਮਚਾਰੀਆ ਦੁਆਰਾ ਨਿਗਮ ਨਿਗਮ ਨਿਗਮਅੰਨਾਮਾਚਾਰੀਆ
 ਅਰੁਣਾਚਲ ਕਵੀ ਦੁਆਰਾ ਰਾਮਨਾੱਕੂ ਮੰਨਨ ਮੁਦੀ
 ਤੰਜਾਵੁਰ ਸ਼ੰਕਰਾ ਅਈਅਰ ਦੁਆਰਾ ਮਲ ਮਾਰੂਗਨ (ਵਰਨਮ) 
 ਬਾਲਾਮੁਰਲੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਤਿਲਾਨਾ (ਧਿੰਮ ਨਾ ਨਾ ਥਾ ਧੀਰਾਨਾ) 
 ਕਲੈਮਾਗੇ, ਚਿੱਤਰਵੀਣਾ ਐੱਨ. ਰਵੀਕਿਰਨ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਗੀਤਮਚਿੱਤਰਵੀਨਾ ਐੱਨ. ਰਵੀਕਿਰਨ
ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਗ