ਮਲੇਕਾ ਖਾਨ

ਮਲੇਕਾ ਖਾਨ (ਬੰਗਲੀ: মালেকা খান; ਜਨਮ ਅੰ.-1943) ਇੱਕ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ ਸਮਾਜ ਸੇਵਿਕਾ ਹੈ ਅਤੇ 1971 ਵਿੱਚ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਬਲਾਤਕਾਰ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਬੀਬੀਆਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਕਾਰਕੁਨ ਹੈ।

 ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕੈਰੀਅਰ 
ਖਾਨ ਨੇ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਕਰ ਵਜੋਂ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਗਰਲ ਗਾਈਡਜ਼ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੀ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਗਰਲ ਗਾਈਡ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਸਕੱਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ।

 ਐਕਟਿਵਵਾਦ 

 ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਮੁਕਤੀ ਜੰਗ (1971) 
1971 ਵਿੱਚ, ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਉੱਭਰਿਆ, ਜੋ ਬੰਗਾਲੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੇ ਉਭਾਰ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਵੈ-ਨਿਰਣੇ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਪੱਛਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜੀ ਜੁੰਟਾ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਹਮਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਇੱਕ ਭੂਮੀਗਤ ਵਿਰੋਧ ਅੰਦੋਲਨ, ਮੁਕਤੀ ਵਾਹਿਨੀ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬਲਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਗੁਰੀਲਾ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।

ਜਦੋਂ ਲਡ਼ਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਖਾਨ ਢਾਕਾ ਵਿੱਚ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਗਰਲਜ਼ ਗਾਈਡ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਨਰਸਿੰਗਡੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਲਈ ਭੱਜ ਗਈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਨੇ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ ਢਾਕਾ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਵਰਤਣ ਲਈ ਹੁਨਰ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁਡ਼ੀਆਂ ਦੇ ਗਾਈਡਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ-ਉਸ ਦੇ ਸਹੁਰਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਨੇ ਵੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਗੁਪਤ ਸਹਾਇਤਾ ਅਧਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।

ਖਾਨ ਦਾ ਭਰਾ, ਅਤੀਕੁਰ ਰਹਿਮਾਨ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਫੌਜ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੋਮੀਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਮੈਨਮਤੀ ਵਿੱਚ ਕੋਮੀਲਾ ਛਾਉਣੀ ਵਿੱਚ ਤਾਇਨਾਤ ਸੀ. ਉਸ ਦੀ ਲਾਸ਼ 1972 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮੂਹਿਕ ਕਬਰ ਵਿੱਚ ਬਰਾਮਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।

 ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਕੇਂਦਰੀ ਮਹਿਲਾ ਪੁਨਰਵਾਸ ਕੇਂਦਰ (1972-1975) 
ਦਸੰਬਰ 1971 ਵਿੱਚ, ਜੰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬਲਾਂ ਦੇ ਸਮਰਪਣ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ ਗਣਰਾਜ ਵਜੋਂ ਵੱਖ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਖਾਨ ਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਢਾਕਾ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਿਲਾ ਵਲੰਟੀਅਰਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗ ਦੀ ਰਿਕਵਰੀ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।

ਇਸ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਖਾਨ ਨੇ ਅਫਵਾਹਾਂ ਸੁਣੀਆਂ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਬਲਾਤਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸਥਿਤ ਭੂਮੀਗਤ ਬੰਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਖਾਨ ਨੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਗੇਟ ਦੇ ਨੇਡ਼ੇ ਨਖਲ ਪਾਰਾ ਐਮਪੀ ਹੋਸਟਲ ਵਿਖੇ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਇੱਕ ਬੰਕਰ ਲੱਭਿਆ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੱਪਡ਼ੇ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਇਆ। ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਦੁਆਰਾ 200,000 ਤੋਂ 400,000 ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਬਲਾਤਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 22 ਦਸੰਬਰ 1971 ਨੂੰ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ, ਸ਼ੇਖ ਮੁਜੀਬੁਰ ਰਹਿਮਾਨ ਨਾਲ ਬੀਰੰਗਾਨਾ ( ਨਾਇਕਾ) ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ "ਬੇਟੀਆਂ" ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਨੂੰ "ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ" ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। ਖਾਨ ਨੇ ਸੂਫ਼ੀਆ ਕਮਲ, ਇੱਕ ਕਵੀ, ਜਿਸ ਨੇ 1972 ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਬਲਾਤਕਾਰ ਅਤੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਤੋਂ ਬਚੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਇੱਕ ਸੰਗਠਨ ਕੇਂਦਰੀ ਮਹਿਲਾ ਪੁਨਰਵਾਸ਼ ਸ਼ਾਂਸ਼ਤਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਖਾਨ 20 ਨਿਊ ਐਸਕਾਟਨ ਰੋਡ, ਢਾਕਾ ਵਿਖੇ ਸਥਾਪਤ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਕੇਂਦਰੀ ਮਹਿਲਾ ਪੁਨਰ ਵਸੇਬਾ ਕੇਂਦਰ (ਸੀਡਬਲਯੂਆਰਸੀ) ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਬਣ ਗਏ।[2][4]

ਸੀ ਡਬਲਯੂ ਆਰ ਸੀ ਨੇ ਬਿਰੰਗਾਂ ਲਈ ਪਨਾਹ, ਸਲਾਹ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੁਤਬੇ ਕਾਰਨ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਖਾਨ ਨੇ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਗਰਭਵਤੀ ਬਿਰੰਗਾਂ ਲਈ ਗਰਭਪਾਤ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਗੋਦ ਲੈਣ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਰੂਪ ਦੇਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ. ਉਸਨੇ ਸ਼ੇਖ ਮੁਜੀਬੁਰ ਰਹਿਮਾਨ ਦੁਆਰਾ ਬਿਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਮਰਥਨ ਦੀ ਘਾਟ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਜਨਤਕ ਤੌਰ'... ਖਾਨ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਿਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਦਮੇ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਤਰੀਕੇ ਵਜੋਂ ਕਰਾਫਟਿੰਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸੀਡਬਲਯੂਆਰਸੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ।

 ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਸਰਗਰਮੀ (1976-ਵਰਤਮਾਨ) 
ਬਿਰੰਗਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਵਕੀਲ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਖਾਨ ਖੁਦ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਅਲੋਚਨਾ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ  ਮੁਕਤੀ ਬਾਹਨੀ ( ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੈਨਾਨੀਆਂ ') ਨਾਲ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਖਾਨ ਨੇ 2015 ਵਿੱਚ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸ਼ੇਖ ਹਸੀਨਾ ਦੀ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬਿਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਬਾਹਨੀ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦੇਣ ਦੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਜੂਨ 2021 ਤੱਕ, 416 ਬਿਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵਾਹਿਨੀ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਵਾਧੂ ਸਰਕਾਰੀ ਲਾਭਾਂ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਬਣ ਗਏ ਸਨ।

ਖਾਨ ਨੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ 'ਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਵੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਹੈ।

 ਹਵਾਲੇ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜ਼ਿੰਦਾ ਲੋਕ