ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ

ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸੀ। ਇਹ ਵੈਦਿਕ ਪਰੰਪਰਾ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ। ਵਿੱਦਿਅਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਤਮ ਨਿਰਭਰ ਬਣਾਉਣਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਵੇਦਾਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ, ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਛੇ ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਸੀ।

 ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਦੀ ਵਿਉਤਪਤੀ 
ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ, "ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ" ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਅਰਥ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ ਅਰਥ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਪਰਮ ਅਸਲੀਅਤ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਜਾ ਅਰਥ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

 ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ 
ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਰਬਪੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਰੀਰਕ, ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਦਾ ਦੁਨਿਆਵੀ ਪੱਖ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਇਹ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰਤਾ, ਸਵੈ-ਨਿਯੰਤ੍ਰਣ, ਚਰਿੱਤਰ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਵਿਕਾਸ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਅੰਤਮ ਹਕੀਕਤ ਦੇ ਸਰਵਉੱਚ ਵਿਆਪਕ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਾਰੇ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਅਭੌਤਿਕ, ਕੁਸ਼ਲ, ਕੁਸ਼ਲ ਅਤੇ ਅੰਤਮ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਬਾਅਦ ਦੇ ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵੈਦਿਕ ਰਿਸ਼ੀ ਯਾਜਨਵਲਕਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਆਤਮ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦਾ ਹੋਰ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਨੂੰ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਆਖਰੀ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਵੇਦਾਂਤ ਸਕੂਲ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ, ਆਤਮਾ ਸਵੈ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ ਸਵੈ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਅੰਤਮ ਹਕੀਕਤ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਅੰਤਮ ਟੀਚਾ ਆਤਮ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਸੀ। 

 ਪਾਠਕ੍ਰਮ 
ਵਿਦਿਅਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਵੈਦਿਕ ਮੰਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੀ, ' ਕਰਮਕੰਡਾ ' ' ਹਵਨ ' ਅਤੇ ' ਯੱਗ ' ਵਰਗੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਰੀਤਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ। ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਕੋਰਸ ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ 'ਵੇਦ' ਦੀਆਂ ਚਾਰੋਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਪੁਰਾਣਾਂ, ਵਿਆਕਰਨ, ਅੰਕਗਣਿਤ, ਸ਼ਰਾਧ-ਕਲਪ, ਜੋਤਿਸ਼, ਨੈਤਿਕਤਾ, ਦੈਂਤ- ਵਿਗਿਆਨ, ਯਜੁਰ ਵੇਦ, ਨਿਆਯ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ, ਜੋਤਿਸ਼, ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ , ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ, ਦਵਾਈ, ਸਾਹਿਤ, ਯੁੱਧ, ਤੀਰਅੰਦਾਜ਼ੀ, ਸੱਪ-ਸੁੰਦਰ ਆਦਿ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।

 ਗੁਰੂਕੁਲ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ 
ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂਕੁਲ ਇੱਕ ਇੱਕਲੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਆਚਾਰਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਰ ਕੇ ਮੁਖਰਜੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਕੂਲਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਅਤੇ ਚੇਲਿਆਂ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਗੁਰੂਕੁਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਪਿਤਰੀ ਪਛਾਣ ਛੱਡਣੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਗੁਰੂਕੁਲ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਨਾਂ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਗੁਰੂਕੁਲ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਸਨ -  ਯਾਜਨਵਲਕਿਆ ਆਸ਼ਰਮ, ਕਪਿਲ ਆਸ਼ਰਮ, ਗੌਤਮ ਆਸ਼ਰਮ, ਪੁੰਡਰਿਕ ਆਸ਼ਰਮ, ਸ਼ੌਨਕ ਮਹਾਸ਼ਾਲਾ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤਰ ਆਸ਼ਰਮ, ਸ਼ਾਂਡਿਲਿਆ ਆਸ਼ਰਮ, ਵਿਆਸ ਪੀਠ ਆਦਿ।

 ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੇਂਦਰ 
ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੇਂਦਰ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਤਕਸ਼ਿਲਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਸ਼ਾਰਦਾ ਪੀਠ, ਕਾਸ਼ੀ, ਮਿਥਿਲਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਿੱਖਿਆ ਕੇਂਦਰ ਸਨ।

 ਹਵਾਲੇ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ