ਕਲਾਵਤੀ

ਰਾਗ ਕਲਾਵਤੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਿੱਠਾ ਅਤੇ ਸਰਲ ਰਾਗ ਹੈ।

ਥਾਟ-ਖਮਾਜ 

ਜਾਤੀ-ਔੜਵ-ਔੜਵ(ਅਰੋਹ-ਅਵਰੋਹ ਦੋਨਾਂ 'ਚ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਸੁਰ)

ਸਮਾਂ -ਅੱਧੀ ਰਾਤ

ਅਰੋਹ-   ਸ ਗ ਪ ਧ ਨੀ ਸੰ

ਅਵਰੋਹ - ਸੰ ਨੀ ਧ ਪ ਗ ਸੰ 

ਪਕੜ - ਗ ਪ ਧ ਨੀ ਧ ਪ,ਗ ਪ ਗ ਸ       

ਵਾਦੀ ਸੁਰ-   ਗ  

ਸੰਵਾਦੀ ਸੁਰ -ਧ

ਵਰਜਿਤ ਸੁਰ -ਰੇ,ਮ 

ਕਲਾਵਤੀ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਕੋਣੀ (ਪੰਜ ਸੁਰਾਂ ਵਾਲਾ) ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਰਾਗ ਹੈ। ਰੇ (ਦੂਜਾ ਟੋਨ) ਅਤੇ ਮ (ਚੌਥਾ ਟੋਨ) ਦੋਵੇਂ ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ (ਵਰਜਿਆ/ਵਰਜੀਤ)। ਕਲਾਵਤੀ ਖਮਾਜ  ਥਾਟ ਦਾ ਰਾਗ ਹੈ।

 ਅਰੋਹ ਅਤੇ ਅਵਰੋਹ 
ਅਰੋਹ-    ਸ ਗ ਪ ਧ ਨੀ ਸੰ
ਅਵਰੋਹ - ਸੰ ਨੀ ਧ ਪ ਗ ਸੰ

 ਵਾਦੀ ਅਤੇ ਸੰਵਾਦੀ ਸੁਰ 
ਵਾਦੀ ਸੁਰ-ਗ ਅਤੇ ਸੰਵਾਦੀ ਸੁਰ-ਧ ਹਨ  

 ਪਕੜ ਜਾਂ ਚਲਨ 
ਗ ਪ ਧ ਨੀ ਧ ਪ,ਗ ਪ ਗ ਸ   

ਕੋਮਲ ਨੀ ਅਰੋਹ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਆਰੋਹ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ  ਹੈ ਜਿਵੇਂ 'ਗ ਪ ਧ ਨੀ ਧ ਸੰ'  ਯਾਂ 'ਸ ਗ ਪ ਧ ਸੰ' ਪਰ ਤਾਨ ਲੈਂਦੇ ਸਮੇਂ 'ਗ ਪ ਧ ਨੀ ਸੰ' ਵੀ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕੋਮਲ ਨੀ ਨੂੰ ਅੰਦੋਲਿਤ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ -ਗੰ ਪ ਧ ਨੀ ~ਧ ਪ ਯਾਂ ਫੇਰ ਗੰ ਪ ਧ ਨੀ - ਸੰ ਧ ਗ ਪ ਧ ਸ ਨੀ- ਧ ਪ 

ਰਾਗ ਕਲਾਵਤੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅੰਗ - 

ਸ ਗ ਪ ਧ ,ਪ ਧ ਨੀ ਧ,ਧ ਪ,ਗ ਪ ਧ ਸੰ ਨੀ,ਧ ਨੀ ਸੰ ,ਨੀ ਪ, ਧ ਗ, ਪ ਗ ਸੰ, ਨੀ ਧ ਸ

 ਸੰਗਠਨ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧ 
ਕਲਾਵਤੀ ਇੱਕ ਕਰਨਾਟਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ (ਯਗਪ੍ਰਿਆ) ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਰਾਗ ਹੈ।  ਜੇ.ਡੀ. ਪਾਟਕੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਾਗ ਪੰਡਿਤ ਰਾਓ ਨਾਗਰਕਰ, ਰੋਸ਼ਨ ਆਰਾ ਬੇਗਮ ਅਤੇ ਗੰਗੂਬਾਈ ਹੰਗਲ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਬੀ ਸੁੱਬਾ ਰਾਓ ਨੇ ਵਿਆਖਯਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਕਰਨਾਟਕੀ ਕਲਾਵਤੀ ਵਿੱਚ ਕੋਮਲ ਰੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ ਅਰੋਹਾ ਵਿੱਚ ਗਾ ਅਤੇ ਨੀ ਅਤੇ ਅਵਰੋਹਾ ਵਿੱਚੋਂ ਨੀ ਨੂੰ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਗ ਜਨਸਮੋਹਿਨੀ ਦੇ ਨੇਡ਼ੇ ਦਾ ਕਰ ਦੇੰਦਾ ਹੈ। 

 ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ 
ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਗ ਕਲਾਵਤੀ'ਚ -ਸ ਗ ਪ ਧ ਨੀ ਸੰ/ਸੰ ਨੀ ਧ ਪ ਗ ਸ ਸੁਰ ਲਗਾ ਕੇ ਇਹ ਰਾਗ  ਵਲਚੀ ਜਾਂ ਵਲਾਜੀ ਮੰਨਿਆ  ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ 28ਵੇਂ ਮੇਲਕਾਰਥਾ, ਹਰਿਕੰਭੋਜੀ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ  ਹੈ।

 ਬੰਦਿਸ਼ (ਰਾਗ ਕਲਾਵਤੀ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਰਚਨਾ) 
+ਬੰਦਿਸ਼ ਦਾ ਨਾਮ/ਬੰਦਿਸ਼ ਦੇ  ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬੋਲਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਸਿਰਜਣਹਾਰਤਾਲਭਾਰਤ ਜਹਾਂ ਸੇ ਪਿਆਰਾ... ਪੰਡਿਤ ਗੋਕੁਲੋਤਸਵਜੀ ਮਹਾਰਾਜਤੀਨ ਤਾਲ

 ਫ਼ਿਲਮੀ ਗੀਤ 

 ਹਿੰਦੀ ਗੀਤ 
ਗੀਤ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਗੀਤਕਾਰ ਗਾਇਕ /ਗਾਈਕਾਫਿਲਮ/
ਸਾਲਦਿਲ ਮੇਂ ਔਰ ਤੋਂ ਕਯਾ ਰੱਖਾ ਹੈ  -- --ਗ਼ੁਲਾਮ ਅਲੀ ਗ਼ੈਰ ਫਿਲਮੀ ਹਮ ਕਿਸੀ ਸੇ ਕਮ ਨਹੀਂ ਆਰ ਡੀ ਬਰਮਣਮਜਰੂਹ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰੀਮੁੱਹਮਦ ਰਫੀ,ਆਸ਼ਾ ਭੋਂਸਲੇ ਹਮ ਕਿਸੀ ਸੇ ਕਮ ਨਹੀਂ/ 1977ਕਾਹੇ ਤਰਸਾਏ ਜਿਯਰਾਰੋਸ਼ਨ ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਵੀ ਆਸ਼ਾ ਭੋਂਸਲੇ /ਊਸ਼ਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰਚਿਤ੍ਰਲੇਖਾ/1964ਮੈਕਾ ਪਿਆ  ਬੁਲਾਵੇਲਕਸ਼ਮੀ ਕਾਂਤ ਪਿਆਰੇ ਲਾਲ ਵਸੰਤ ਦੇਵ ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ/ਸੁਰੇਸ਼ ਵਾਡੇਕਰਸੁਰ ਸੰਗਮ/1985ਨਾ ਤੋ ਕਾਰਵਾਂ ਕੀ ਤਲਾਸ਼ ਹੈ ਰੋਸ਼ਨਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਵੀ ਮੁੱਹਮਦ ਰਫੀ,ਮੰਨਾ ਡੇ,ਸੁਧਾ ਮਲਹੋਤਰਾ,
ਆਸ਼ਾ ਭੋਂਸਲੇ, ਏਸ ਬਾਤਿਸ਼ਬਰਸਾਤ ਕੀ 
ਰਾਤ/1960ਪੀਆ ਨਹੀਂ ਆਏਸਲੀਮ ਇਕਬਾਲ ---ਅਮਾਨਤ ਅਲੀ ਖਾਨ ,ਨੂਰ ਜਹਾਨਦਰਵਾਜ਼ਾ /1962
(ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਮੂਵੀ)ਸਨਮ ਤੂ ਬੇਵਫਾ ਕੇ ਨਾਮ ਸੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਕਾਂਤ ਪਿਆਰੇ ਲਾਲਆਨੰਦ ਬਕਸ਼ੀਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰਖਿਲੋਨਾ/1970ਸੁਬਹ ਔਰ ਸ਼ਾਮ ਕਾਮ ਹੀ ਕਾਮਕਲਯਾਣ ਜੀ ਆਨੰਦ ਜੀ ਏਮ ਜੀ ਹਸ਼ਮਤਸੂਲਕਸ਼ਣਾ ਪੰਡਿਤ ਉਲਝਣ/1975ਯੇ ਤਾਰਾ ਵੋ ਤਾਰਾ ਏ ਆਰ ਰਹਮਾਨਜਾਵੇਦ ਅਖ਼ਤਰਉਦਿਤ ਨਾਰਾਯਣ ,ਮਾਸਟਰ ਵਿਗਨੇਸ਼ ,ਬੇਬੀ ਪੂਜਾਸਵਦੇਸ/2004

 ਵਿਹਾਰ 
ਜਦੋਂ ਵੀ ਸੁਰ 'ਗ ਗ ਪ ਧ ਨੀ ਧ ਪ ਗ' ਇੱਕਠੇ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ,ਤਾਂ 'ਗ (ਗਂਧਾਰ)' ਅਕਸਰ ਇਸ ਮੇਲ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੁਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 'ਸ' ਸੁਰ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਆਂਦੇ ਵਕਤ ਮੀਂਡ ਦਵਾਰਾ 'ਗ ਤੋਂ ਸੰ' ਤੱਕ ਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਹੋਰ ਅੰਦੋਲਨ-

ਸ,ਗ,ਪ,ਗ/ਸ,ਨੀ(ਮੰਦ੍ਰ),ਧ(ਮੰਦ੍ਰ),ਸ,ਸ(ਪ)ਗ,ਪ,(ਧ)ਪ (ਗ)ਸ,ਗ ਪ ਧ --ਧ--ਨੀ ਧ ਪ,ਗ ਗ ਪ ਧ ਨੀ -,ਨੀ ਧ ਪ,ਗ ਪ ਧ ਨੀ ਧ,(ਨੀ)ਧ ਸੰ ਸੰ(ਗੰ)ਸੰ,ਸੰ ਗੰ ਪੰ ਗੰ ਸੰ ਨੀ ਧ,ਗ ਪ ਧ, ਨੀ ਨੀ ਧ ਪ, ਗ ਧ ਪ, ਗ ਨੀ ਧ,ਗੰ/ਸੰ ਨੀ ਧ,ਨੀ ਧ ਪ ਗ ਪ (ਧ)ਪ ਗ/ਸ,ਨੀ(ਮੰਦ੍ਰ)ਧ(ਮੰਦ੍ਰ) ਸ-

ਗ ਪ ਧ ਨੀ ਸ ਨੀ ਧ ਪ ਗ/ਸ-

 ਗਾਣ-ਵਜਾਣ ਦਾ ਸਮਾਂ 
ਅੱਧੀ ਰਾਤ

 ਇਤਿਹਾਸਕ ਜਾਣਕਾਰੀ 

 ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਿਕਾਰਡ 

 ਇਮਰਤ ਖਾਨ,ਐਲ ਪੀ ਰਿਕਾਰਡ ਨੰ. EASD-1358
 ਨਿਸ਼ਾਤ ਖਾਨ, "ਸੇਂਟੀਮੈਂਟਲ ਸਿਤਾਰ", ਸੁਪਰ ਕੈਸੇਟਸ ਇੰਡ (1994) । Ltd, CD: SICCD 042 ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ
 ਪ੍ਰਭਾ ਅਤ੍ਰੇ, "ਕਲਾਸੀਕਲ ਵੋਕਲ- ਮਾਰੂ ਬਿਹਾਗ, ਕਲਾਵਤੀ, ਠੁਮਰੀ ਮਿਸ਼ਰਾ ਖਮਾਜ", ਐਚ. ਐਮ. ਵੀ.
 ਐੱਸ. ਬਾਲਾਚੰਦਰ, ਵੀਨਾ, "ਕਰਨਾਟਕ ਇੰਸਟਰੂਮੈਂਟਲ- ਮੁਥੁਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤਰ ਕ੍ਰਿਤੀ-ਕਲਾਵਤੀ ਕਮਲਾਸਨ ਯੁਵਤੀ" http://gaana.com/share/titemI41181
 ਆਚਾਰੀਆ ਡਾ. ਪੰਡਿਤ ਗੋਕੁਲੋਤਸਵਜੀ ਮਹਾਰਾਜ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਵੋਕਲ, ਭਾਰਤ ਜਹਾਂ ਸੇ ਪਿਆਰਾ  ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ ਗਿਆ

 ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ 

 ਦੀਕਸ਼ਾ
 ਕਲਾਵਤੀ ਤੰਤਰ
 ਤੰਤਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਰਾਗ

 ਅਰੋਹ ਅਤੇ ਅਵਰੋਹ  

ਅਰੋਹ

ਸ ਗ ਪ ਧ ਨੀ ਸੰ '

ਪੱਛਮੀ ਪੈਮਾਨੇ ਵਿੱਚ, S = = C ਮੰਨ ਕੇ, ਇਹ ਮੋਟੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਵੇਗਾਃ C E G A B c

ਅਵਰੋਹ

ਸੰ ਨੀ ਧ ਪ ਗ ਸ 

ਕਲਾਵਤੀ ਰਾਗ ਦੇ ਅਰੋਹ ਵਿੱਚ ਕੋਮਲ ਨੀ ਨੂੰ ਵਕਰ ਸੁਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ ਧ ਨੀ ਧ ਸੰ