ਹਮੀਰ

ਰਾਗ ਹਮੀਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਤੇ ਮਧੁਰ ਰਾਗ ਹੈ।

'ਧ ਗ ਵਾਦੀ ਸੰਵਾਦੀ ਮਾਨਤ, ਪ੍ਰਥਮ ਪ੍ਰੇਹਰ ਨਿਸ਼ਿ ਗਾਵਤ।

ਦੋ ਮਧ੍ਯਮ ਸਬ ਸੁਰਨ ਸੇ, ਹਮੀਰ ਰਾਗ ਸਬ ਜਾਨਤ।।'

----ਪ੍ਰਚੀਨ ਗ੍ਰੰਥ ਰਾਗ ਚੰਦ੍ਰਿਕਾ ਸਾਰ

ਰਾਗ ਹਮੀਰ ਦੀ ਸੰਖੇਪ 'ਚ ਜਾਣਕਾਰੀ-                        

ਥਾਟ ਕਲਿਆਣਸੁਰ ਅਰੋਹ 'ਚ ਰਿਸ਼ਭ(ਰੇ) ਤੇ ਪੰਚਮ(ਪ) ਵਰਜਤ 
ਮਧ੍ਯਮ(ਮ) ਦੋਂਵੇਂ 
ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਸੁਰ ਸ਼ੁੱਧ ਜਾਤੀ ਔਡਵ-ਸੰਪੂਰਣ ਵਕ੍ਵਾਦੀ ਧੈਵਤ(ਧ) ਸੰਵਾਦੀ ਗੰਧਾਰ(ਗ)ਅਰੋਹਸ ਗ ਮ ਧ ਨੀ ਧ ਸੰ 
ਜਾਂ
ਸ ਗ ਮ ਨੀ ਧ ਪ ਗ ਮ ਧ ਨੀ ਸੰ ਅਵਰੋਹ ਸੰ ਨੀ ਧ ਪ ਮ(ਤੀਵ੍ਰ) ਪ ਧ ਪ ਗ ਮ ਪ ਗ ਮ ਰੇ ਸ 
ਜਾਂ
ਸੰ ਨੀ ਧ ਪ ਗ ਮ ਰੇ ਸ ਮੁਖ ਅੰਗ ਪ; ਗ ਮ ਨੀ ਧ; ਧ ਪ ;ਗ ਮ ਪ ਗ ਮ ਰੇ ਸ ਠਹਿਰਾਵ ਵਾਲੇ ਸੁਰ ਸੰ ਧ  ਸੰ -ਸੰ ਧ ਪ ਰੇ ਸਮਾਂ ਰਾਤ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪਹਿਰ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ ਰਾਗ ਕਾਮੋਦ,ਕੇਦਾਰ,ਗੋੜ ਸਾਰੰਗ ਤੇ ਛਾਇਆਨੱਟ 

ਰਾਗ ਹਮੀਰ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਖਾਸ ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ  ਵਿਸਤਾਰ 'ਚ ਜਾਣਕਾਰੀ-

 ਰਾਗ ਹਮੀਰ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਰਾਗ ਹੈ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੀਰ-ਬਹਾਦੁਰੀ ਦੇ  ਰਸ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਰਾਗ ਦਾ ਸੁਭਾ ਚੰਚਲ ਹੈ।
 ਇਹ ਇੱਕ ਉਤਰਾਂਗ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਾਗ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਸੁਰ ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਸਰੂਪ  ਮੱਧ ਅਤੇ ਤਾਰ ਸਪਤਕ 'ਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਿੜਦਾ ਹੈ।
 ਰਾਗ ਹਮੀਰ ਵਿੱਚ ਦੋਂਵੇਂ ਮਧ੍ਯਮ (ਮ) ਲਗਦੇ ਹਨ ਪਰ ਤੀਵ੍ਰ ਮ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸਿਰਫ ਅਰੋਹ ਵਿੱਚ ਪੰਚਮ(ਪ) ਦੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਸ਼ੁੱਧ ਮ ਅਰੋਹ ਅਤੇ ਅਵਰੋਹ ਦੋਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੂੰਦਾ ਹੈ ਜਿੰਵੇਂ- ਮ(ਤੀਵ੍ਰ) ਪ ਜਾਂ ਮ(ਤੀਵ੍ਰ) ਪ ਧ ਪ,ਗ ਮ ਰੇ ਸ।
 ਰਾਗ ਹਮੀਰ ਦੇ ਅਰੋਹ 'ਚ ਨਿਸ਼ਾਦ(ਨੀ) ਸੁਰ  ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਵਕ੍ਰ ਰੂਪ  ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੰਵੇਂ -ਨੀ ਧ ਸੰ 
 ਰਾਗ ਹਮੀਰ ਦੇ ਅਵਰੋਹ ਵਿਚ ਗੰਧਾਰ (ਗ) ਸੁਰ ਵਕ੍ਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਗਦਾ ਹੈ ਜਿੰਵੇਂ ਗ ਮ ਰੇ ਸ।
 ਰਾਗ ਹਮੀਰ 'ਚ ਰੰਜਕਤਾ ਵਧਾਓਣ ਲਈ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਅਵਰੋਹ ਵਿੱਚ ਧੈਵਤ ਦੇ ਨਾਲ ਕੋਮਲ ਨਿਸ਼ਾਦ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
 ਕੁੱਝ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਰਾਗ ਹਮੀਰ ਨੂੰ ਬਿਲਾਵਲ ਥਾਟ ਦਾ ਰਾਗ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿਓਂਕਿ ਇਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਰਾਗ ਬਿਲਾਵਲ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਜੁਲਦਾ ਹੈ।
 ਰਾਗ ਦਾ ਇਹ ਨਿਯਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਰਾਗ ਦਿਨ ਦੇ ਪੂਰਵ ਅੰਗ ਯਾਨੀ ਕਿ ਦੁਪਹਿਰ ੧੨ ਵਜੇ ਤੋਂ ਰਾਤ ੧੨ ਵਜੇ ਦੇ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ-ਵਜਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਵਾਦੀ ਸੁਰ ਪੂਰਵ ਅੰਗ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਯਾਨੀ ਕਿ ਸ ਰੇ ਗ ਮ ਪ ਚੋਂ ਕੋਈ ਇੱਕ ਅਤੇ ਸੰਵਾਦੀ ਸੁਰ ਉੱਤਰ ਅੰਗ ਦਾ ਯਾਨੀ ਕਿ ਮ ਪ ਧ ਨੀ ਸੰ ਚੋਣ ਕੋਈ ਇੱਕ ਪਰ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਰਾਗ ਇਸ ਨਿਯਮ ਦਾ ਅਪਵਾਦ ਹੈ ਕਿਓਂਕਿ ਇਸ ਦਾ ਵਾਦੀ ਧ ਅਤੇ ਸੰਵਾਦੀ ਸ ਹੈ ਅਤੇ ਗਾਉਣ-ਵਜਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਰਾਤ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪਹਿਰ ਹੈ।

ਹੇਠਾਂ ਦਰਸ਼ਾਈਆਂ ਸੁਰ ਸੰਗਤੀਆਂ 'ਚ ਰਾਗ ਹਮੀਰ ਦਾ ਪੂਰਾ ਰੂਪ  ਨਿਖਰਦਾ ਹੈ -

ਰੇ ਰੇ ਸ;ਪ;ਗ ਮ ਪ ਗ ਮ ਰੇ ਸ ; ਗ ਮ ਨੀ ਧ ਧ ਪ ; ਗ ਮ ਧ ਨੀ ਸੰ ; ਪ ਧ ਪ ਪ ਸੰ ;ਗ ਮ ਧ ਨੀ ਧ ਸੰ ;ਮ(ਤੀਵ੍ਰ) ਪ ਧ ਨੀ ਸੰ ; ਸੰ ਰੇੰ ਸੰ ; ਨੀ ਸੰ ਧ ਧ ਪ ਸੰ ; ਨੀ ਧ ਪ;ਮ(ਤੀਵ੍ਰ) ਪ ਗ ਮ ਰੇ ; ਪ ਗ ਮ ਰੇ ਸ 

ਰਾਗ ਹਮੀਰ 'ਚ ਕੁੱਝ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮੀ ਗੀਤ-

+ਗੀਤ ਸੰਗੀਤਕਾਰ/
ਗੀਤਕਾਰ ਗਾਇਕ/
ਗਾਇਕਾ ਫਿਲਮ/
ਸਾਲ ਲਛਮੀ ਮੂਰਤ ਦਰਸ 
ਦਿਖਾਏ ਆਰ ਸੀ ਬੋਰਾਲ/
ਆਰਜ਼ੂ ਲਖਨਵੀ ਕਾਨਨ ਦੇਵੀ ਸਟ੍ਰੀਟ ਸਿੰਗਰ/
1938ਮਧੁਬਨ ਮੇਂ ਰਾਧਿਕਾ 
ਨਾਚੇ ਰੇ ਨੌਸ਼ਾਦ/
ਸ਼ਕੀਲ ਬਦਾਯੁਨੀਮੁੰਹਮਦ ਰਫੀ/ਕੋਹਿਨੂਰ/1960ਮੈਂ ਤੋ ਤੇਰੇ ਹਸੀਨ 
ਖਿਆਲੋੰ ਮੇਂ ਖੋ ਗਿਆ ਲਕਸ਼ਮੀ ਕਾੰਤ 
ਪਿਆਰੇ ਲਾਲ/
ਐਸ਼ ਕੰਵਲ ਮੁੰਹਮਦ ਰਫੀ ਸੰਘਰਸ਼/1965ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਕ੍ਰਿਪਾਲੁ 
ਭਜ ਮਨ ਸ਼ੰਕਰ ਰਾਓ ਵਿਆਸ/
ਤੁਲਸੀ ਦਾਸਕੋਰਸ ਭਰਤ ਮਿਲਾਪ/
1942

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਰਾਗ