ਜਵਾਲਾ ਜੀ

ਜਵਾਲਾ ਜੀ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀ ਹੈ। ਜਵਾਲਾ ਜੀ ਦਾ ਭੌਤਿਕ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਨਾਦਿ ਲਾਟਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਜਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ - ਅੱਗ  ਹੈ। ਜੀ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਯੋਗ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜਵਾਲਾ ਜੀ  ਜਾਂ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ (ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਚਿਹਰਾ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ) ਸ਼ਾਇਦ ਵੈਸ਼ਨੋ ਦੇਵੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇੱਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੰਦਰ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਗੁਫਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਚਟਾਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੇ ਭੂਮੀਗਤ ਗੈਸ ਦੇ ਭੰਡਾਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਦੀਵੀ ਲਾਟਾਂ ਬਲਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਅਣਜਾਣ ਸਰੋਤ ਦੁਆਰਾ ਭੜਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੇ ਕਈ ਸਕੂਲ ਵੀ ਸੱਤ-ਕਾਂਟੇ ਵਾਲੀ ਪਵਿੱਤਰ ਲਾਟ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

 ਦੰਤਕਥਾ 
ਕਥਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਰਾਕਸ਼ਸ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਦੈਂਤਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਲਾਟਾਂ ਉੱਠੀਆਂ। ਉਸ ਅੱਗ ਤੋਂ ਇੱਕ ਮੁਟਿਆਰ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀ - ਪਹਿਲੀ 'ਸ਼ਕਤੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਤੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ, ਇਹ ਲੜਕੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਘਰ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਹ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੀ ਅਤੇ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਲਈ। ਜਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਸੁਣਿਆ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਕੋਈ ਹੱਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਸਤੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਤਿੰਨਾਂ ਜਹਾਨਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੂਜੇ ਦੇਵਤੇ ਉਸਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੰਬ ਗਏ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਮਦਦ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਇੱਕ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੇ ਸਤੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਟੁਕੜੇ ਡਿੱਗੇ, ਉਥੇ ਇਕਵੰਜਾ ਪਵਿੱਤਰ 'ਸ਼ਕਤੀਪੀਠ' ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਏ। "ਸਤੀ ਦੀ ਜੀਭ ਜਵਾਲਾ ਜੀ (610 ਮੀਟਰ) ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੀ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਛੋਟੀਆਂ ਲਾਟਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ ਜੋ ਪੁਰਾਣੀ ਚੱਟਾਨ ਵਿੱਚ ਦਰਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਨੀਲੇ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।"

ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਚਰਵਾਹੇ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਉਸਦੀ ਇੱਕ ਗਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕਾਰਨ ਪਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਗਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਿਆਂ ਦੇਖਿਆ ਜਿਸਨੇ ਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਪੀਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀ ਇੱਕ ਝਲਕ ਵਿੱਚ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਚਰਵਾਹੇ ਨੇ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ। ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਇਸ ਕਥਾ ਦਾ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਤੀ ਦੀ ਜੀਭ ਡਿੱਗ ਗਈ ਸੀ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਚਰਵਾਹੇ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਖ਼ਬਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਸਨੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲਾਟ ਬਲਦੀ ਦੇਖੀ ਹੈ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਹ ਸਥਾਨ ਲੱਭ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਲਾਟ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ। ਉਸ ਨੇ ਉੱਥੇ ਰਾਜਾ ਭੂਮੀ ਚੰਦ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਇੱਕ ਮੰਦਰ ਸੀ ਅਤੇ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਲਈ ਨਿਯਮਤ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ  ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਆ ਕੇ ਮੰਦਰ ਦਾ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਵਾਇਆ। “ਪੰਜਨ ਪੰਜਨ ਪੰਡਵਾਂ ਤੇਰਾ ਭਵਨ ਬਨਾਇਆ” ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲਾ ਲੋਕ ਗੀਤ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂਰਪੁਰ ਅਤੇ ਚੰਬਾ ਅਕਬਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਜਵਾਲਾ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਸੀ। ਅਕਬਰ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਲੋਹੇ ਦੀ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ ਬੁਝਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਪਰ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਅਕਬਰ ਨੇ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੰਬਾ ਦੇ ਰਾਜੇ (ਰਾਜਾ ਸੰਸਾਰ ਚੰਦ) ਨੇ ਮੰਦਰ ਦਾ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾਇਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਛਤਰ (ਛੱਤਰ) ਅਤੇ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ (ਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ) ਨੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਚਾਂਦੀ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ। ਸਾਲ ਭਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

 ਜਵਾਲਾ ਜੀ ਮੰਦਰ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ 

 ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਜਵਾਲਾ ਜੀ 
ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਮੰਦਿਰ ਖੇਰੂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ (ਮੰਦਰ) ਹੈ। 16 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ, ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਮੇਲਾ ਹਰ ਸਾਲ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

 ਹਵਾਲੇ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀਆਂ