ਚਿੱਤਰਗੁਪਤ ਮੰਦਰ, ਖਜੁਰਾਹੋ

ਚਿੱਤਰਗੁਪਤ ਮੰਦਰ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਭਾਰਤ ਦੇ ਖਜੁਰਾਹੋ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ (ਸੂਰਜ ਦੇਵਤਾ) ਦਾ 11ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਮੰਦਰ ਹੈ। ਆਰਕੀਟੈਕਚਰਲ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇਹ ਨੇੜੇ ਦੇ ਜਗਦੰਬੀ ਮੰਦਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਦਰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਸਥਾਨ ਹੈ।

 ਇਤਿਹਾਸ 
ਮੰਦਰ ਦੀ ਉਸਾਰੀ 1020-1025 ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਦੱਸੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ 23 ਫਰਵਰੀ 1023 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਰਵੇਖਣ ਦੁਆਰਾ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹੱਤਵ ਦੇ ਸਮਾਰਕ ਵਜੋਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

 ਇਮਾਰਤ ਕਲਾ 
ਚਿਤਰਗੁਪਤ ਮੰਦਿਰ ਨੇੜੇ ਦੇ ਜਗਦੰਬੀ ਮੰਦਿਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਰਿਕਰਮਾ ਮਾਰਗ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪਾਵਨ ਅਸਥਾਨ, ਇੱਕ ਵੇਸਟਿਬੁਲ, ਇੱਕ ਮਹਾਂ - ਮੰਡਪ (ਵੱਡਾ ਹਾਲ) ਟਰਾਂਸੈਪਟਾਂ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਹਾਲ ਦੀ ਇੱਕ ਅਸ਼ਟਭੁਜ ਛੱਤ ਹੈ, ਜੋ ਜਗਦੰਬੀ ਮੰਦਿਰ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਛੱਤ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸਜਾਵਟੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚਿਤਰਗੁਪਤ ਮੰਦਰ ਜਗਦੰਬੀ ਮੰਦਿਰ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਮਾਰਤ ਦੀਆਂ ਦੋ ਬਾਲਕੋਨੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਛੱਤ ਦਾ ਚੜ੍ਹਦਾ ਪੈਮਾਨਾ ਖਜੁਰਾਹੋ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੰਦਰਾਂ ਜਿੰਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਇਹ ਮੰਦਿਰ ਖਜੂਰਾਹੋ ਸਮਾਰਕਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਸਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕਲਾ ਅਤੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

 ਮੂਰਤੀਆਂ 
ਮੰਦਰ ਦੇ ਪਾਵਨ ਅਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਰੱਥ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਸੂਰਜ ਦੀ 2.1 ਮੀਟਰ (6.9 ਫੁੱਟ) ਉੱਚੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਖੜਾ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇੱਕ ਬਖਤਰਬੰਦ ਕੋਟ ਅਤੇ ਬੂਟ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਮਲ ਦੇ ਫੁੱਲ ਫੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪਾਵਨ ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ' ਤੇ ਵੀ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਸਮਾਨ ਪਰ ਛੋਟੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਹਨ।

ਮੰਦਰ ਦੀਆਂ ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਕਾਮੁਕ ਜੋੜਿਆਂ, ਸੁਰਸੁੰਦਰੀ ਅਤੇ 11 ਸਿਰਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਸਮੇਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਦਸ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਪਰਾ ਰੂਪ (ਪਰਮ ਰੂਪ) ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਇਹ ਦੁਰਲੱਭ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਥੁਨਾ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ ਜੋੜਿਆਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਂ ਆਪਣੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਰੱਖ ਕੇ ਆਪਣੀ ਯੋਨੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸੇਵਾਦਾਰ ਨੰਦੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਬਲਦ ਦੇ ਸਿਰ ਨਾਲ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਇਹ ਮੂਰਤੀਆਂ (ਅਤੇ ਉਹ ਜਗਦੰਬੀ ਮੰਦਿਰ ਵਿੱਚ) ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ ਕੰਦਾਰੀਆ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਹਨ।

 ਹਵਾਲੇ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:11ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ