ਕਾਫੀ (ਰਾਗ)

ਸੰਗੀਤ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਏ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਗਲ ਕਰਾਂਗੇ। ਜਿਵੇਂ ਭਾਸ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਭਾਵ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਓਸੇ ਤਰਾਂ ਸੁਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਓਹ ਸੰਗੀਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਏ। ਸੰਗੀਤ ਵਾਦਨ ਗਾਯਨ ਅਤੇ ਨ੍ਰਿਤ ਕਲਾ ਦਾ ਸੰਗਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਰਾਗ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਦਿਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲਯ-ਤਾਲ 'ਚ ਪਰੋ ਕੇ ਜੋ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਓਹ ਰਾਗ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਕਾਫੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਗ ਹੈ। ਇਹ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ  ਖਰਹਰਪਰਇਆ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿਚ ਡੋਰੀਅਨ ਮੋਡ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨਾਰਾਇਣ ਭਾਤਖੰਡੇ ਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰਾਗਾਂ ਨੂੰ ਦਸ ਥਾਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਕਾਫੀ ਥਾਟ। ਕਾਫੀ ਰਾਗ ਇਸ ਦੇ ਥਾਟ ਦਾ ਮੁੱਖ ਰਾਗ ਹੈ। ਭਾਤਖੰਡੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੋਚਨ ਪੰਡਿਤ ਦੀ ਰਾਗ ਤਰੰਗਿਨੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਮਿਥਿਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।

ਕਾਫੀ ਰਾਗ ਦਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਗੂੜ੍ਹਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਗ  ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਟੱਪਾ, ਹੋਰੀ, ਦਾਦਰਾ, ਕੀਰਤ ਅਤੇ ਭਜਨ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਕਾਫੀ ਰਾਗ ਦੇ ਕਈ ਰੂਪ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਵਾਦੀ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਮਿਲਾਵਟ ਆਮ ਗਲ ਹੈ। ਇਸ ਮਿਸ਼ਰਣ ਨੇ ਮਿਸ਼ਰ-ਕਾਫੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਕਾਫੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਧ ਰੂਪ ਘੱਟ ਹੀ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

 ਵੇਰਵਾ 
ਕਾਫੀ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨ-ਸੰਪੂਰਨ ਰਾਗ ਜਾਂ ਹੈਪਟੈਟੋਨਿਕ ਰਾਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਮਲ (ਅੱਧਾ ਸੁਰ  ਹੇਠਾਂ ਗੰਧਾਰ (ਗਾ) ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਦ (ਨੀ) ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਤ ਦੀ ਭੈਰਵੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਨਿਸ਼ਾਦ ਅਤੇ ਗੰਧਾਰ ਦੋਵੇਂ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਮਾਹੌਲ ਦੋਵਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰ (ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜੇ) ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਢੁਕਵਾਂ ਰਾਗ  ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਠੁਮਰੀਆਂ,ਟੱਪੇ ਅਤੇ ਹੋਰੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇਸ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਪ,ਮ,ਗ,ਰੇ,ਸੁਰਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਅਲਾਪ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਂਝੇ ਹੋਏ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਕੋਮਲ ਧ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਇਸ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੋਰੀ ਦਾ ਗਾਣ ਇਸ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਲਗਦਾ ਹੈ।  

 ਕਿਸਮਾਂ 
 ਸ਼ੁੱਧ ਕਾਫੀ
 ਸਿੰਧੁਰਾ ਕਾਫੀ
 ਜਿਲਾਫ਼ ਕਾਫ਼ੀ
 ਕਾਫ਼ੀ ਕੱਨੜਾ

 ਸੰਗਠਨ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧ 
ਭੀਮਪਲਾਸੀ, ਬਾਗੇਸ਼ਵਰੀਂ,ਕਾਫ਼ੀ ਕੱਨੜਾ,ਬਹਾਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿੰਦਬਾਨੀ ਸਾਰੰਗ ਵਰਗੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਗ ਇਸ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਰਾਗ ਦੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੰਧੁਰਾ, ਬਰਵਾ, ਦੇਸੀ, ਨੀਲਾਂਬਰੀ ਅਤੇ ਪਿਲੂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸਿੰਧੁਰਾ,ਦੇਸ਼ੀ,ਨੀਲਾਮਬਰੀ,ਅਤੇ ਪੀਲੂ ਵੀ ਇਸ ਰਾਗ ਦੇ ਬਹਾਵ 'ਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। 

ਪੱਛਮੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ, ਕਾਫੀ ਆਧੁਨਿਕ ਡੋਰੀਅਨ ਮੋਡ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ।

 ਵਿਹਾਰ 
ਇਸ ਰਾਗ ਦਾ  ਗਾਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਰਾਤ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪਹਿਰ  ਸ਼ਾਮ 9-12 ਵਜੇ ਹੈ।  

 ਮੌਸਮ 
ਇਹ ਰਾਗ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਗਾਯਾ-ਵਾਜਾਯਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

 ਰਸ 
ਇਸ ਰਾਗ ਦਾ ਮੁੱਖ ਰਸ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਰਸ  ਹੈ।

 ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਿਕਾਰਡ 

 ਉਲਹਾਸ ਕਾਸ਼ਾਲਕਰ, ਰਾਗ ਕਾਫੀ (ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ 2001) 
 ਸ਼ੋਭਾ ਗੁਰਤੂ, ਠੁਮਰੀ, ਰਾਗ ਕਾਫੀ, 1987
 ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰੀ ਦੇਵੀ, ਠੁਮਰੀ, ਰਾਗ ਕਾਫੀ, 1983
 ਦੇਬਾਸ਼ੀਸ਼ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ, ਰਾਗ ਮਿਸ਼ਰਾ ਕਾਫੀ, 1996
 ਉਸਤਾਦ ਬਹਾਦੁਰ ਖਾਨ, ਰਾਗ ਕਾਫੀ, 1987

 ਫ਼ਿਲਮੀ ਗੀਤ 

 ਭਾਸ਼ਾਃ ਹਿੰਦੀ 
ਗੀਤ.ਫ਼ਿਲਮਸਾਲ.ਸੰਗੀਤਕਾਰਗਾਇਕਚੁਪਕੇ ਚੁਪਕੇ ਰਾਤ ਦਿਨ
(ਰਵਾਇਤੀ ਗਜ਼ਾਲੀ) ਨਿਕਾਹ1982ਰਵੀਉਸਤਾਦ ਗੁਲਾਮ ਅਲੀ ਖਾਨ ਯੇ ਪਿਆਰ ਕਿਆ ਹੈ ਕਿਸੀ  ਨੇ ਨਾ ਜਾਨਾਗੁਪਤ1997ਵਿਜੂ ਸ਼ਾਹਕੁਮਾਰ ਸਾਨੂ, ਅਲਕਾ ਯਾਗਨਿਕ, ਕਵਿਤਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀਤਨਹਾ ਦਿਲਤਨਹਾ ਦਿਲ (ਅਲਬਮ) 2000ਰਾਮ ਸੰਪਤਸ਼ਾਨਸਬ ਕੁੱਛ ਭੁਲਾ ਦਿਆਹਮ ਤੁਮ੍ਹਾਰੇ ਹੈਂ ਸਨਮ2002ਨਦੀਮ-ਸ਼ਰਵਣਸੋਨੂੰ ਨਿਗਮ, ਸਪਨਾ ਅਵਸਥੀਟਾਈਟਲ
(ਰਾਗ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾਟਕ ਗੀਤ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤਚੇਨਈ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ2013ਵਿਸ਼ਾਲ-ਸ਼ੇਖਰਚਿਨਮਈ ਸ਼੍ਰੀਪਦਾ, ਗੋਪੀ ਸੁੰਦਰਏ ਦੁਨੀਆ ਕਆ ਤੁਝਸੇ ਕਹੇਂ ਸੁਹਾਗਣ1967ਏ ਹਮੀਦ ਮੇਹੰਦੀ ਹਸਨਬੈਰਣ ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਏ ਚਾਚਾ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ 1959ਮਦਨ ਮੋਹਨਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰਬਿਰਜ ਮੇਂ ਹੋਲੀ ਖੇਲਤ ਨੰਦ ਲਾਲ ਗੋਦਾਨ1963ਪੰਡਿਤ ਰਵਿ ਸ਼ੰਕਰ ਮੁਹੱਮਦ ਰਫੀ ਘਾਯਲ ਹਿਰਣਿਯਾ  ਮੁਨੀਮ ਜੀ 1955ਏਸ ਡੀ ਬਰਮਨਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰਕਾਲੀ ਘੋੜੀ ਦ੍ਵਾਰ ਖੜੀ ਚਸ਼ਮ- ਏ-ਬੱਦੂਰ 1981ਰਾਜ ਕਮਲ ਯੇਸੁਦਾਸ ਹੇਮੰਤੀ ਸ਼ੁਕਲਾ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਰਾਗ

 ਫਿਲਮੀ ਗੀਤ  

ਗੀਤ.ਫ਼ਿਲਮਸਾਲ.ਸੰਗੀਤਕਾਰਗਾਇਕਚੁਪਕੇ ਚੁਪਕੇ ਰਾਤ ਦਿਨ
(ਰਵਾਇਤੀ ਗਜ਼ਾਲੀ) ਨਿਕਾਹ1982ਰਵੀਉਸਤਾਦ ਗੁਲਾਮ ਅਲੀਯੇ ਪਿਆਰ ਕਯਾ ਹੈਗੁਪਤ1997ਵਿਜੂ ਸ਼ਾਹਕੁਮਾਰ ਸਾਨੂ, ਅਲਕਾ ਯਾਗਨਿਕ, ਕਵਿਤਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀਸਬ ਕੁੱਛ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤਾਹਮ ਤੁਮ੍ਹਾਰੇ ਹੈਂ ਸਨਮ2002ਬਾਲੀ ਬ੍ਰਹਮਭੱਟਸੋਨੂੰ ਨਿਗਮ, ਸਪਨਾ ਅਵਸਥੀਸਾਥਿਆ
(ਪੱਛਛਾਈ ਨਿਰਮੈ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ)ਸਾਥਿਆਏ. ਆਰ. ਰਹਿਮਾਨਸੋਨੂੰ ਨਿਗਮ, ਕਲਿੰਟਨ ਸੇਰੇਜੋਟਾਈਟਲ
(ਰਾਗ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾਟਕ ਗੀਤ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤਚੇਨਈ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ2013ਵਿਸ਼ਾਲ-ਸ਼ੇਖਰਚਿਨਮਈ ਸ਼੍ਰੀਪਦਾ, ਗੋਪੀ ਸੁੰਦਰਜੀਆ
(ਕਾਫੀ ਅਤੇ ਭੀਮਪਾਲ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ) ਗੁੰਡੇ2014ਸੋਹੇਲ ਸੇਨਅਰਿਜੀਤ ਸਿੰਘ