ਇਨਾਇਤੁੱਲਾ ਖ਼ਾਨ ਮਸ਼ਰੀਕੀ

ਇਨਾਇਤਉੱਲ੍ਹਾ ਖਾਨ ਮਸ਼ਰੀਕੀ (    ; ਅਗਸਤ 1888 – 27 ਅਗਸਤ 1963), ਜਿਸਨੂੰ ਆਨਰੇਰੀ ਉਪਾਧੀ ਅੱਲਾਮਾ ਮਸ਼ਰੀਕੀ (  ) ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਗਣਿਤ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਤਰਕ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ, ਇਸਲਾਮਿਕ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਖ਼ਾਕਸਾਰ ਤਹਿਰੀਕ ਦਾ ਮੋਢੀ ਸੀ। 

1930 ਦੇ ਆਸਪਾਸ, ਉਸਨੇ ਖ਼ਾਕਸਾਰ ਤਹਿਰੀਕ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, Archived at Ghostarchive and the :  ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਸੰਪਰਦਾ ਜਾਂ ਧਰਮ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਜਨਤਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨਾ ਜਿਸਦਾ ਟੀਚਾ ਸੀ। S. Shabbir Hussain, Al-Mashriqi: The Disowned Genius, Lahore, Jang Publishers, 1991

 ਸ਼ੁਰੂ ਦੇ ਸਾਲ 

 ਪਿਛੋਕੜ 
ਇਨਾਇਤੁੱਲਾ ਖਾਨ ਮਸ਼ਰੀਕੀ ਦਾ ਜਨਮ 25 ਅਗਸਤ 1888 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਇੱਕ ਰਾਜਪੂਤ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। Nasim Yousaf, Pakistan's Freedom & Allama Mashriqi; Statements, Letters, Chronology of Khaksar Tehrik (Movement), Period: Mashriqi's Birth to 1947, page 3. ਮਾਸ਼ਰੀਕੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਖਾਨ ਅਤਾ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਇੱਕ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਦੋ-ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਵਕੀਲ, ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ।  ਉਸਦੇ ਪੂਰਵਜ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਇੱਕ ਜਵਾਨੀ ਵੇਲ਼ੇ ਹੀ ਜਮਾਲ ਅਲ-ਦੀਨ ਅਲ-ਅਫ਼ਗਾਨੀ, ਸਰ ਸਈਅਦ ਅਹਿਮਦ ਖਾਨ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਬਲੀ ਨੋਮਾਨੀ ਸਮੇਤ ਕਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚਿੰਤਕਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। 

 ਸਿੱਖਿਆ 
ਮਸ਼ਰੀਕੀ ਨੇ ਸਕੂਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। Nasim Yousaf, Pakistan's Freedom & Allama Mashriqi; Statements, Letters, Chronology of Khaksar Tehrik (Movement), Period: Mashriqi's Birth to 1947, page 43. ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ, ਉਸਨੇ ਗਣਿਤ ਲਈ ਜਨੂੰਨ ਦਿਖਾਇਆ। S. Shabbir Hussain, Al-Mashriqi: The Disowned Genius, Lahore, Jang Publishers, 1991 ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਫੋਰਮੈਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਸਨਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਬੀਏ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਫਸਟ ਕਲਾਸ ਲੈਂਦਿਆਂ, ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਗਣਿਤ ਵਿੱਚ ਐਮ ਏ ਕੀਤੀ। Nasim Yousaf, Pakistan's Freedom & Allama Mashriqi; Statements, Letters, Chronology of Khaksar Tehrik (Movement), Period: Mashriqi's Birth to 1947, page 45.

1907 ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਗਣਿਤ  ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਕ੍ਰਾਈਸਟ ਕਾਲਜ, ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ ਵਿੱਚ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਮਈ 1908 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਾਲਜ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਮਿਲ਼ਿਆ। The Times, 23 June 1908, page 12. ਜੂਨ 1909 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਗਣਿਤ ਭਾਗ I ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ  ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲ਼ਿਆ। ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ 31 ਵਿੱਚੋਂ 27ਵੇਂ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸੀ। The Times, 16 June 1909, page 9. ਅਗਲੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਲਈ, ਉਸਨੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਕੋਰਸ ਦੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਪੂਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਕੋਰਸ ਪੜ੍ਹੇ, ਪਹਿਲੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਮਗਰਲੇ ਵਿੱਚ ਤੀਜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ। The Times,17 June 1911, page 6. M. Aslam Malik,Allama Inayatullah Mashraqi, page 3.

ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਬੀਏ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਲਈ ਯੋਗਤਾ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜੋ ਉਸਨੇ 1910 ਵਿੱਚ ਮਿਲ਼ੀ ਸੀ। 1912 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਮਕੈਨੀਕਲ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਚੌਥਾ ਕੋਰਸ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੌਮੀਅਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਆਦਮੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਚਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੋਰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਯੂਕੇ ਭਰ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਖਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਹੋਈ ਸੀ। Nasim Yousaf, Pakistan's Freedom & Allama Mashriqi; Statements, Letters, Chronology of Khaksar Tehrik (Movement), Period: Mashriqi's Birth to 1947, page 46. ਅਗਲੇ ਸਾਲ, ਮਸ਼ਰੀਕੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਡਾਕਟਰੇਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗਣਿਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡੀਫਿਲ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। The Times, 13 June 1912, page 7

ਉਹ ਕੈਂਬਰਿਜ ਛੱਡ ਕੇ ਦਸੰਬਰ 1912 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਪਰਤ ਆਇਆ M. Aslam Malik,Allama Inayatullah Mashraqi, page 4. ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਸਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸਰ ਜੇਮਸ ਜੀਨਸ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ। S. Shabbir Hussain (ed.), God, Man, and Universe, Akhuwat Publications, Rawalpindi, 1980 

 ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੈਰੀਅਰ 
ਭਾਰਤ ਪਰਤਣ 'ਤੇ, ਮਸ਼ਰੀਕੀ ਨੂੰ ਅਲਵਰ, ਰਿਆਸਤ, ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੇ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।25 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੂੰ ਚੀਫ਼ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਸਰ ਜਾਰਜ ਰੂਜ਼-ਕੇਪਲ ਨੇ ਇਸਲਾਮੀਆ ਕਾਲਜ, ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦਾ ਵਾਈਸ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ  ਅਤੇ ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਉਸੇ ਕਾਲਜ ਦਾ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਬਣਾਇਆ। ਅਕਤੂਬਰ 1917 ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਰ ਜਾਰਜ ਐਂਡਰਸਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਅੰਡਰ ਸੈਕਟਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। Hira Lal Seth, The Khaksar Movement Under Search Light And the Life Story of Its Leader Allama Mashriqi (Hero Publications, 1946), p 16 ਉਹ 21 ਅਕਤੂਬਰ 1919 ਨੂੰ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦਾ ਹੈੱਡਮਾਸਟਰ ਬਣਿਆ।

1920 ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮਸ਼ਰੀਕੀ ਨੂੰ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ  ਰਾਜਦੂਤ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ ਨਾਈਟਹੁੱਡ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਉਸਨੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁਰਸਕਾਰ ਠੁਕਰਾ   ਦਿੱਤੇ। Nasim Yousaf, Pakistan's Freedom & Allama Mashriqi; Statements, Letters, Chronology of Khaksar Tehrik (Movement), Period: Mashriqi's Birth to 1947, page 30.

1930 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਵਿੱਚ ਤਰੱਕੀ ਲਈ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਮੈਡੀਕਲ ਛੁੱਟੀ 'ਤੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। 1932 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਲੈ ਕੇ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਛੜਾ, ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। Shan Muhammed, Khaksar Movement in India, Pub. Meenakshi Prakashan, Meerut, 1973

 ਨੋਬਲ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ 
1924 ਵਿੱਚ, 36 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਮਸ਼ਰੀਕੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ, ਤਜ਼ਕਰਾਹ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜਿਲਦ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਕੁਰਾਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ 1925 ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ,  ਇਸ ਸ਼ਰਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਿ ਇਸਦਾ ਯੂਰਪੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਪਰ, ਮਸ਼ਰੀਕੀ ਨੇ ਅਨੁਵਾਦ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ। Profile of Allama Mashriqi on storyofpakistan.com website Updated 1 January 2007, Retrieved 22 January 2018

 ਸਿਆਸੀ ਜੀਵਨ 

 ਮਸ਼ਰੀਕੀ ਦਾ ਫਲਸਫਾ 
ਇੱਕ ਈਸ਼ਵਰਵਾਦੀ ਵਿਕਾਸਵਾਦੀ ਜਿਸਨੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਡਾਰਵਿਨ ਦੇ ਕੁਝ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ, Dr Sarfraz Hussain Ansari, "The Modern Decalogue: Mashriqi’s Concept of a Dynamic Community", ISSRA Papers 2013, pp. 10-11 ਉਸਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਨੁੱਖਜਾਤੀ ਦੇ ਸਮੂਹਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ ਸੀ; ਸਾਰੇ ਨਬੀ ਮਨੁੱਖਜਾਤੀ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਲਈ ਆਏ ਸਨ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਉਣ ਲਈ ਨਹੀਂ; ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਨੂੰਨ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਇਕਸੁਰਤਾ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ ਹੈ। S. Shabbir Hussain (ed.), God, Man, and Universe, Akhuwat Publications, Rawalpindi, 1980 ਮਾਰਕਸ ਡੇਸ਼ੇਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਸ਼ਰੀਕੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ਲਸਫ਼ਈ ਰਮਜ਼ਾਂ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰ-ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਪੁਨਰ-ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। Markus Daeschel, Scientism and its discontents: The Indo-Muslim "Fascism" of Inayatullah Khan Al-Mashriqi, Modern Intellectual History, 3: pp. 443–472, Cambridge University Press. 2006, Retrieved 22 January 2018

ਮਸ਼ਰੀਕੀ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਵਿਵਾਦਗ੍ਰਸਤ ਹਸਤੀ, ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਰਕੁਨ, ਇੱਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਰਾਜਕਤਾਵਾਦੀ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ, ਇੱਕ ਸੁਧਾਰਕ, ਇੱਕ ਨੇਤਾ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨੀ-ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। S. Shabbir Hussain, Al-Mashriqi: The Disowned Genius, Lahore, Jang Publishers, 1991

ਮਸ਼ਰੀਕੀ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ 1930 ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਖ਼ਾਕਸਾਰ ਤਹਿਰੀਕ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ Khaksar Tehrik Ki Jiddo Juhad Volume 1. Author Khaksar Sher Zaman
ਮਸ਼ਰੀਕੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਖ਼ਾਕਸਾਰ ਤਹਿਰੀਕ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ।   ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ "ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਖਰੀ ਉਪਾਅ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਉੱਠਣ। ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਹੋਵੇ। ... ਇਹ ਸਮਾਂ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਸੱਚ, ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।"  ਮਸ਼ਰੀਕੀ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ।  ਮਾਸ਼ਰੀਕੀ ਨੇ ਦੋ-ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਇਸ ਖੇਤਰ 'ਤੇ ਕੰਟਰੋਲ ਨੂੰ ਹੋਰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕਾਇਮ ਰੱਖ ਸਕਣ।  ਉਸਨੇ ਤਰਕ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਲੀਹਾਂ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਕੱਟੜਵਾਦ ਅਤੇ ਅੱਤਵਾਦ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਵੇਗੀ।  ਮਸ਼ਰੀਕੀ ਦੇ ਦਲੀਲ ਸੀ ਕਿ "ਮੁਸਲਿਮ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੁਸਲਿਮ ਹਕੂਮਤ  ਅਧੀਨ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮੁਸਲਮਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਜ਼ਾਦ ਸੀ।"  ਉਸਦੇ ਲਈ, ਵੱਖਵਾਦੀ ਨੇਤਾ "ਸੱਤਾ ਦੇ ਭੁੱਖੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਏਜੰਡੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਗੁੰਮਰਾਹ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।" 

 ਕੈਦ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ 
20 ਜੁਲਾਈ 1943 ਨੂੰ ਰਫੀਕ ਸਾਬਿਰ ਨੇ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿਨਾਹ ਦੇ   ਕਤਲ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਖ਼ਾਕਸਾਰ ਤਹਿਰੀਕ ਦਾ ਵਰਕਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। Jinnah of Pakistan, Calendar of events, 1943  ਮਸ਼ਰੀਕੀ ਨੇ ਹਮਲੇ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਬੰਬਈ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਜਸਟਿਸ ਬਲੈਗਡੇਨ ਨੇ 4 ਨਵੰਬਰ 1943 ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਫੈਸਲੇ ਵਿੱਚ ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਖ਼ਾਕਸਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਖਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। Akbar A. Peerbhoy, Jinnah Faces An Assassin, Bombay: Thacker & Co., 1943

ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ, ਮਸ਼ਰੀਕੀ ਨੂੰ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਚਾਰ ਵਾਰ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ: 1958 ਵਿੱਚ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਨੇਤਾ ਖਾਨ ਅਬਦੁਲ ਜੱਬਾਰ ਖਾਨ (ਡਾ. ਖਾਨ ਸਾਹਿਬ ਵਜੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ) ਦੇ ਕਤਲ ਵਿੱਚ ਕਥਿਤ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਲਈ; ਅਤੇ, 1962 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਯੂਬ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਤਖਤਾ ਪਲਟਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਸ਼ੱਕ ਵਿੱਚ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੋਈ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਦੋਨਾਂ ਕੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। S. Shabbir Hussain (ed.), God, Man, and Universe, Akhuwat Publications, Rawalpindi, 1980

1957 ਵਿੱਚ, ਮਸ਼ਰੀਕੀ ਨੇ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ 300,000 ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਵੱਲ ਲੈ ਕੇ ਗਿਆ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਲਈ ਮਨਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੰਗਠਨ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। Obituary, The Times, 29 August 1963

 ਮੌਤ 
ਮਾਸ਼ਰੀਕੀ ਦੀ ਕੈਂਸਰ ਨਾਲ ਸੰਖੇਪ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 27 ਅਗਸਤ 1963 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਮੇਓ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। The Pakistan Times, Lahore Reports, "Allama Mashriqi laid to rest", August 29 (PT 1963, Aug. 30) ਉਸ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਨਮਾਜ਼ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਮਸਜਿਦ ਵਿੱਚ ਅਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਛਰਾ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ।  ਉਸ ਦੇ  ਪਿੱਛੇ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਸੱਤ ਬੱਚੇ ਸੀ।

 ਹਵਾਲੇ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸੁੰਨੀ ਮੁਸਲਮਾਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਿਆਸਤਦਾਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1963
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1888