ਭਾਰਤੀ ਡਾਕ

ਭਾਰਤੀ ਡਾਕ (ਇੰਡੀਆ ਪੋਸਟ) ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ-ਸੰਚਾਲਿਤ ਡਾਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਚਾਰ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਡਾਕ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।  ਵਾਰਨ ਹੇਸਟਿੰਗਜ਼ ਨੇ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਅਧੀਨ 1766 ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਡਾਕ ਸੇਵਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ "ਕੰਪਨੀ ਮੇਲ" ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਦੁਆਰਾ 1854 ਵਿੱਚ ਸੋਧਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਨੇ ਇਕਸਾਰ ਡਾਕ ਦਰਾਂ (ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਸਰਵਿਸ) ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇੰਡੀਆ ਪੋਸਟ ਆਫਿਸ ਐਕਟ 1854 ਨੂੰ ਪਾਸ ਕਰਨ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿਚ 1837 ਦੇ ਪੋਸਟ ਆਫਿਸ ਐਕਟ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੁਧਾਰ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਨਿਯਮਤ ਡਾਕਘਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਡਾਕਘਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਨੀ ਆਰਡਰ ਦੁਆਰਾ ਪੈਸੇ ਭੇਜਣਾ, ਛੋਟੀਆਂ ਬੱਚਤ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਜਮ੍ਹਾਂ ਰਕਮਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ, ਡਾਕ ਜੀਵਨ ਬੀਮਾ (ਪੀ.ਐਲ.ਆਈ.) ਅਤੇ ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਡਾਕ ਜੀਵਨ ਬੀਮਾ (ਆਰ.ਪੀ.ਐਲ.ਆਈ.) ਦੇ ਤਹਿਤ ਜੀਵਨ ਬੀਮਾ ਕਵਰੇਜ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਬਿਲ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਰਗੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।ਇਹ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਲਈ ਹੋਰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬੁਢਾਪਾ ਪੈਨਸ਼ਨ ਭੁਗਤਾਨ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਗਾਰੰਟੀ ਯੋਜਨਾ (MGNREGS) ਉਜਰਤਾਂ ਵੰਡਣ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਲਈ ਇੱਕ ਏਜੰਟ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। 154,965 ਡਾਕਘਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ (ਮਾਰਚ 2017 ਤੱਕ), ਇੰਡੀਆ ਪੋਸਟ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਡਾਕ ਨੈੱਟਵਰਕ ਹੈ।

ਦੇਸ਼ ਨੂੰ 23 ਡਾਕ ਸਰਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਹਰੇਕ ਸਰਕਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਇੱਕ ਚੀਫ ਪੋਸਟਮਾਸਟਰ ਜਨਰਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਸਰਕਲ ਨੂੰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮੁਖੀ ਪੋਸਟਮਾਸਟਰ ਜਨਰਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਫੀਲਡ ਯੂਨਿਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸਨੂੰ ਡਿਵੀਜ਼ਨਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੰਡਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਉਪ-ਵਿਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

 ਇਤਿਹਾਸ 

 ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ(1858-1947) 
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1858 ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਸ਼ਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਤੋਂ ਤਾਜ ਤੱਕ ਤਬਦੀਲ ਹੋਈ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਡਾਕ ਅਤੇ ਦੂਰਸੰਚਾਰ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਐਕਟ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਗਏ

 ਗਵਰਨਮੈਂਟ ਸੇਵਿੰਗਜ਼ ਬੈਂਕ ਐਕਟ, 1873, ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੁਆਰਾ 28 ਜਨਵਰੀ 1873 ਨੂੰ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੂੰ 1881 ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1 ਅਪ੍ਰੈਲ 1882 ਨੂੰ, ਪੋਸਟ ਆਫਿਸ ਸੇਵਿੰਗਜ਼ ਬੈਂਕ (POSBs) ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਏ (ਬੰਬੇ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ)। ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸੀਮਤ ਸੀ; ਬੰਗਾਲ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਵਿੱਚ, ਕਲਕੱਤਾ ਜਾਂ ਹਾਵੜਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ POSBs ਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।
 ਡਾਕ ਜੀਵਨ ਬੀਮਾ 1 ਫਰਵਰੀ 1884 ਨੂੰ ਡਾਕ ਅਤੇ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਲਈ ਭਲਾਈ ਦੇ ਉਪਾਅ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।
 ਇੰਡੀਅਨ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ ਐਕਟ, 1885
 ਇੰਡੀਅਨ ਪੋਸਟ ਆਫਿਸ ਐਕਟ, 1898, 22 ਮਾਰਚ 1898 ਨੂੰ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੁਆਰਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਡਾਕ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਕਰਨ ਲਈ 1 ਜੁਲਾਈ 1898 ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਹੋਇਆ। ਇਹ 1882 ਦੇ ਐਕਟ III ਅਤੇ 1896 ਦੇ ਐਕਟ XVI ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ।
 ਇੰਡੀਅਨ ਵਾਇਰਲੈੱਸ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫੀ ਐਕਟ, 1933

ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਏਅਰਮੇਲ ਫਲਾਈਟ 18 ਫਰਵਰੀ 1911 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਹੈਨਰੀ ਪੇਕੇਟ, ਇੱਕ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਪਾਇਲਟ, ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਤੋਂ ਨੈਨੀ ਤੱਕ ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਰ ਲਗਭਗ 18 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (11 ਮੀਲ) ਦੀ ਯਾਤਰਾ 27 ਮਿੰਟ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ 15 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ (33 ਪੌਂਡ) ਡਾਕ (ਲਗਭਗ 6,000 ਚਿੱਠੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਰਡ) ਲੈ ਕੇ ਗਿਆ; ਏਅਰਮੇਲ ਵਿੱਚ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜਾਰਜ ਪੰਜਵੇਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੰਡੀਆ ਪੋਸਟ ਨੇ ਅਗਸਤ 2011 ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਡਲ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫਲੋਟਿੰਗ ਡਾਕਘਰ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ। ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫੀ ਅਤੇ ਟੈਲੀਫੋਨੀ ਨੇ ਵੱਖਰੇ ਵਿਭਾਗ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਡਾਕ ਸੇਵਾ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਦਿੱਖ ਬਣਾ ਲਈ। ਚੀਨ ਦੇ ਪੀਪਲਜ਼ ਰੀਪਬਲਿਕ ਆਫ਼ ਚਾਈਨਾ ਦੇ ਤਿੱਬਤ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਤੱਕ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ਼ ਦਫ਼ਤਰ ਲਹਾਸਾ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਅਤੇ ਸੰਚਾਲਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਡਾਕ ਅਤੇ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ਼ ਵਿਭਾਗ 1914 ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਪਰ 1 ਜਨਵਰੀ 1985 ਨੂੰ ਮੁੜ ਵੰਡੇ ਗਏ।

 ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 
1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਡਾਕ ਸੇਵਾ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਦੇਸ਼ ਵਿਆਪੀ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰੇਟ ਹੈ; ਇਸਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸਰਕਲ ਦਫਤਰ, ਖੇਤਰੀ ਦਫਤਰ, ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਦਫਤਰ, ਮੁੱਖ ਡਾਕਘਰ, ਸਬ-ਡਾਕ ਦਫਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਖਾ ਦਫਤਰ ਹਨ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1959 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤੀ ਡਾਕ ਵਿਭਾਗ ਨੇ "ਮਦਦ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੇਵਾ" ਦਾ ਮਾਟੋ ਅਪਣਾਇਆ; ਇਸਨੇ ਸਤੰਬਰ 2008 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਲੋਗੋ ਨੂੰ ਸੋਧਿਆ।

1947 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਡਾਕਘਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 23,344 ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨ। 2016 ਵਿੱਚ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਵਧ ਕੇ 155,015 ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 90% ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨ।

 ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ 

 ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਚਿਪਕਣਯੋਗ ਟਿਕਟ 
ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਚਿਪਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਡਾਕ ਟਿਕਟਾਂ ਜੁਲਾਈ 1852 ਵਿੱਚ ਸਿੰਧ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਬਾਰਟਲ ਫਰੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਨੂੰ "ਸਿੰਧ ਡਾਕਸ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਡਾਕ ਟਿਕਟਾਂ, 1⁄2-ਆਨਾ ਦੇ ਮੁੱਲ ਨਾਲ, ਜੂਨ 1866 ਤੱਕ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਪਹਿਲੀਆਂ ਆਲ-ਇੰਡੀਆ ਸਟੈਂਪਾਂ 1 ਅਕਤੂਬਰ 1854 ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।

 ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਵੱਲੋਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀਆਂ ਮੋਹਰਾਂ 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:British-era_letter_box_in_Shimla,_India.jpg|thumb|ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ ਵੇਲੇ ਦਾ ਡਾਕ ਬਕਸਾ, ਸ਼ਿਮਲਾ
ਡਾਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੁਆਰਾ ਭੇਜੀ ਗਈ ਡਾਕ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਬਹੁਤ ਵਧ ਗਈ, 1854 ਅਤੇ 1866 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੁੱਗਣੀ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ 1871 ਤੱਕ ਚੌਗਣੀ ਹੋ ਗਈ। ਭਾਰਤੀ ਡਾਕਘਰ ਐਕਟ, 1866 (XIV) ਨੇ 1 ਮਈ 1866 ਤੱਕ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਡਾਕ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਸੁਧਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ। 1863 ਵਿੱਚ, ਯੂਰਪ ਨੂੰ "ਸਟੀਮਰ" ਡਾਕ ਲਈ ਘੱਟ ਦਰਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ (ਛੇ ਆਨਾ, ਅੱਠ ਪਾਈ)। ਅੰਦਰੂਨੀ ਡਾਕ ਲਈ ਵੀ ਘੱਟ ਦਰਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। 1854 ਵਿਚ ਸਪੇਨ ਨੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸੰਚਾਰ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਟੈਂਪਾਂ ਛਾਪੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ 1866 ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਪਹਿਲਾ ਦੇਸ਼ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਡਾਕ ਟਿਕਟਾਂ 'ਤੇ "ਸੇਵਾ" ਅਤੇ ਮਾਲ ਟਿਕਟਾਂ 'ਤੇ "ਸੇਵਾ ਡਾਕ ਟਿਕਟ" ਨੂੰ ਓਵਰਪ੍ਰਿੰਟ ਕਰਨ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ।  ਡਾਕ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਕੁਝ "ਸੇਵਾ ਡਾਕ" ਓਵਰਪ੍ਰਿੰਟ ਕੀਤੀਆਂ ਦੁਰਲੱਭਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਚਾਰ-ਆਨਾ ਅਤੇ ਛੇ-ਆਨਾ-ਅੱਠ-ਪਾਈ ਸਟੈਂਪਾਂ ਲਈ ਨਵੇਂ ਡਿਜ਼ਾਈਨ 1866 ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਨਵੀਆਂ ਦਰਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਟੈਂਪਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ। ਮੌਜੂਦਾ ਵਿਦੇਸ਼ੀ-ਬਿੱਲ ਰੈਵੇਨਿਊ ਸਟੈਂਪ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਅਤੇ "ਡਾਕ" ਨੂੰ ਓਵਰਪ੍ਰਿੰਟ ਕਰਕੇ ਆਰਜ਼ੀ ਛੇ-ਆਨਾ ਸਟੈਂਪਾਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਏਅਰਮੇਲ ਸਟੈਂਪ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਦੇਸ਼ ਸੀ।

 ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:1947_India_Flag_3%C2%BD_annas.jpg|thumb|200x200px|ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਜੋ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਸੀSouvenir sheet of the Independence series of stamps, Indian Posts, 1948
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:India_1947_Ashoka_Lions_1_and_half_annas.jpg|thumb|197x197px|ਦੂਜੀ ਟਿਕਟ ਜੋ ਘਰੇਲੂ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਸੀIndia Postage Stamps 1947–1988.(1989) Philately branch, Department of Posts, India.Souvenir sheet of the Independence series of stamps, Indian Posts, 1948
ਭਾਰਤ ਨੇ 15 ਅਗਸਤ 1947 ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਰਤੀ ਡਾਕ ਅਤੇ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਡਾਕ ਟਿਕਟਾਂ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ-ਆਧਾਰਿਤ ਨੀਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। 21 ਨਵੰਬਰ 1947 ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਲੀ ਨਵੀਂ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਨਾਅਰੇ, ਜੈ ਹਿੰਦ ("ਭਾਰਤ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ") ਦੇ ਨਾਲ ਉੱਪਰਲੇ ਸੱਜੇ ਕੋਨੇ 'ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਝੰਡੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਦੀ ਕੀਮਤ ਡੇਢ ਆਨਾ ਸੀ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ 'ਤੇ 15 ਅਗਸਤ 1948 ਨੂੰ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਲੜੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ (ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਿੰਦੂ, ਬੋਧੀ, ਮੁਸਲਮਾਨ, ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਜੈਨ ਮੰਦਰ, ਮੂਰਤੀਆਂ, ਸਮਾਰਕ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ) ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਅੰਕ ਨੇ 26 ਜਨਵਰੀ 1950 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਗਣਰਾਜ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਈ। ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ 1955 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀ-ਅਤੇ-ਵਿਕਾਸ ਥੀਮ, 1957 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਅਤੇ ਇੱਕ 1965 ਦੀ ਲੜੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਚਿੱਤਰ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਨਾਲ. ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ "ਭਾਰਤ ਡਾਕ" ਨੂੰ 1962 ਵਿੱਚ "भारत INDIA" ਨਾਲ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਤਿੰਨ ਡਾਕ ਟਿਕਟਾਂ (ਦਸੰਬਰ 1962 ਤੋਂ ਜਨਵਰੀ 1963 ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ) ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਸਟੈਂਪ ਅਤੇ ਡਾਕ ਸਟੇਸ਼ਨਰੀ ਛਾਪੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਡਾਕ ਟਿਕਟਾਂ ਛਪੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਰਮਾ (ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ), ਨੇਪਾਲ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼, ਭੂਟਾਨ, ਪੁਰਤਗਾਲ ਅਤੇ ਇਥੋਪੀਆ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਡਾਕ ਟਿਕਟਾਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤਰੱਕੀ ਬਾਰੇ ਛੇ ਨਿਸ਼ਚਤ ਲੜੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਸੱਤਵੀਂ ਲੜੀ, ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ, 1986 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ 1983 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, 770 ਸਟੈਂਪ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।

 ਪਿਨ ਕੋਡ 
ਪੋਸਟਲ ਇੰਡੈਕਸ ਨੰਬਰ (ਪਿੰਨ ਕੋਡ) ਇੱਕ ਛੇ-ਅੰਕ ਦਾ ਡਾਕ ਕੋਡ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਨ ਸਿਸਟਮ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਭੀਕਾਜੀ ਵੇਲੰਕਰ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ । ਇਹ 15 ਅਗਸਤ 1972 ਨੂੰ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਨੌਂ ਡਾਕ ਖੇਤਰ ਹਨ; ਪਹਿਲੇ ਅੱਠ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਨੌਵਾਂ ਆਰਮੀ ਡਾਕ ਸੇਵਾ (APS905898) ਲਈ ਰਾਖਵਾਂ ਹੈ।

ਪਿੰਨ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:

 ਪਹਿਲਾ ਅੰਕ ਜ਼ੋਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
 ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਅੰਕ ਸਬ-ਜ਼ੋਨ (ਜਾਂ ਪੋਸਟਲ ਸਰਕਲ) ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।
 ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਅੰਕ ਇੱਕ ਲੜੀਬੱਧ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।
 ਪਹਿਲੇ ਚਾਰ ਅੰਕ ਸੇਵਾ ਰੂਟ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।
 ਆਖਰੀ ਦੋ ਅੰਕ ਡਿਲੀਵਰੀ ਪੋਸਟ ਆਫਿਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਕਿਸੇ ਪਤੇ ਲਈ ਪਿੰਨ ਡਾਕ ਸੇਵਾ ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ 'ਤੇ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 2014 ਤੱਕ, ਆਰਮੀ ਡਾਕ ਸੇਵਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 154,725 ਡਾਕਘਰਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੁੱਲ 19,101 ਪਿੰਨ ਹਨ।

 ਸੇਵਾਵਾਂ 

 ਡਾਕ ਦੀ ਰਸੀਦ ਲਈ ਪੋਸਟ ਬਾਕਸ ਅਤੇ ਪੋਸਟ ਬੈਗ
 ਸਪੀਡ ਪੋਸਟ
 ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦੇ ਸਬੂਤ ਲਈ ਪਛਾਣ ਪੱਤਰ
 ਇੰਡੀਆ ਪੋਸਟ ਏ.ਟੀ.ਐਮ
 RMS (ਰੇਲਵੇ ਮੇਲ ਸੇਵਾ)
 ਪੋਸਟ ਆਫਿਸ ਪਾਸਪੋਰਟ ਸੇਵਾ ਕੇਂਦਰ (POPSK)
 ਆਧਾਰ ਨਾਮਾਂਕਣ ਅਤੇ ਅੱਪਡੇਟ
 ਵੈਸਟਰਨ ਯੂਨੀਅਨ
 ਡਾਕ ਜੀਵਨ ਬੀਮਾ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਡਾਕ ਜੀਵਨ ਬੀਮਾ
 ਬਚਤ ਬੈਂਕ (SB/RD/TD/MIS/SCSS/PPF/SSA)
 ਬਚਤ ਨਕਦ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ.
 ਇੰਡੀਆ ਪੋਸਟ ਪੇਮੈਂਟਸ ਬੈਂਕ (IPPB)

 ਹਵਾਲੇ 

ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ