ਪਉੜੀ (ਕਵਿਤਾ)

ਪਉੜੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਦੋ ਤੋਂ ਦਸ ਜਾਂ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲ਼ਾ ਮਾਤ੍ਰਿਕ ਛੰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ (ਕਾਵਿ-ਰੂਪ) ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਪਉੜੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੀਰ ਰਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਾਰ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਹੈ। ਜੇ ਕਰ ਜੰਗ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਕਿਸੇ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਪਉੜੀ ਛੰਦ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਜੰਗਨਾਮਾ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਨੂੰ ਬੈਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਵਾਰ ਅਤੇ ਜੰਗਨਾਮਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਵੀ ਕੁਝ ਵਖਰੇਵੇਂ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ 22 ਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਉੜੀ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਕਿਸਮਾਂ
ਪਉੜੀ ਛੰਦ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਅਤੇ ਸਿਰਖੰਡੀ।

ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਛੰਦ
ਇਸ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਚਰਣਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ ਮੇਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸਿਰਖੰਡੀ ਛੰਦ
ਸਿਰਖੰਡੀ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸਗੋਂ ਮੱਧ-ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਛੰਦ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ