ਮਾਨ ਸਾਗਰ ਝੀਲ

Category:Articles using infobox body of water without image bathymetry

ਮਾਨ ਸਾਗਰ ਝੀਲ ਇੱਕ ਇਨਸਾਨਾਂ ਵਲੋਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਝੀਲ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਜੈਪੁਰ ਵਿੱਚ  ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਆਮੇਰ  ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਸ਼ਾਸਕ ਰਾਜਾ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਸਦੀ ਉਸਾਰੀ 1620 ਵਿੱਚ ਦਰਿਆਵਤੀ ਨਦੀ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਕੀਤੀ ਸੀ । ਜਲ ਮਹਿਲ ਝੀਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ।  ਜੈਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਝੀਲ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ ਆਮੇਰ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਜ ਦੇ ਸੂਬਾਈ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਜੈਪੁਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ 300 ਏਕੜ (121 ਹੈ) ਦਾ ਪਾਣੀ ਫੈਲਿਆ ਖੇਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਰ, ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਪਾਸੇ ਅਰਾਵਲੀ ਪਹਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੱਖਣੀ ਪਾਸੇ ਮੈਦਾਨੀ ਖੇਤਰ ਹਨ ਜੋ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਆਬਾਦ ਹਨ। ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾਹਰਗੜ੍ਹ ਕਿਲਾ (ਨਾਹਰਗੜ੍ਹ ਮਤਲਬ ਬਾਘਾਂ ਦਾ ਘਰ) ਹੈ ਜੋ ਜੈਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮਾਨ ਸਾਗਰ ਝੀਲ ਅਤੇ ਜਲ ਮਹਿਲ ਮਹਿਲ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਝੀਲ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਖਿਲਾਗੜ੍ਹ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਹਰਗੜ੍ਹ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਰਭਾਵਤੀ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਰ ਇੱਕ ਡੈਮ ਬਣਾ ਕੇ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।

ਜੈਪੁਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਝੀਲ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਆਰਟਜ਼ਾਈਟ ਚੱਟਾਨਾਂ (ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਪਤਲੀ ਪਰਤ ਦੇ ਨਾਲ) ਬਣੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਅਰਾਵਲੀ ਪਹਾੜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਖੇਤਰ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਤ੍ਹਾ 'ਤੇ ਚੱਟਾਨਾਂ ਦੇ ਐਕਸਪੋਜ਼ਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਪੂਰਬ ਤੋਂ, ਕਨਕ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਘਾਟੀ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਮੰਦਰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਪਹਾੜੀਆਂ ਝੀਲ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਵੱਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਢਲਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਝੀਲ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਜ਼ਮੀਨੀ ਖੇਤਰ ਮਿੱਟੀ, ਉੱਡਦੀ ਰੇਤ ਅਤੇ ਐਲੂਵੀਅਮ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਘਣੇ ਪਰਦੇ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਮੀ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੁਆਰਾ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਕਟੌਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਗਾਰ ਜੰਮ ਗਈ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਝੀਲ ਦਾ ਪੱਧਰ ਉੱਚਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।  ਬਨਸਪਤੀ ਕੈਚਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕੇ ਗਰਮ ਖੰਡੀ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਐਡਾਫਿਕ ਕਿਸਮ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਧੌਕ ( ਐਨੋਜੀਸਸ ਪੇਂਡੁਲਾ ) ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਤਲੇ ਪੱਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨੀਵੀਂ ਬਨਸਪਤੀ ਢੱਕਣ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦਾ ਢਲਾ ਢਾਂਚਾ ਕਾਫ਼ੀ ਕਟੌਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖਰਾਬ ਹੋਈ ਸਮੱਗਰੀ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਵਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਪਾਸੇ, ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਪੱਛਮੀ ਪਾਸੇ ਨਾਹਰਗੜ੍ਹ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵੀ ਘਟੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੀ ਨਮੀ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਘਟ ਗਈ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਬਰਡਿੰਗ ਫੇਅਰ ਸਾਈਟ 'ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ 180 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਮਾਂ (www.birdlife.net) ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਛੀ ਨਿਗਰਾਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਆਕਰਸ਼ਣ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਝੀਲ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਆਲ੍ਹਣੇ ਲਈ ਟਾਪੂ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਨਸਲਾਂ ਦੇ ਵੱਸਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ।
ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਬਰਡਿੰਗ ਫੇਅਰ ਸਾਈਟ 'ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ 180 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਮਾਂ (www.birdlife.net) ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਛੀ ਨਿਗਰਾਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਆਕਰਸ਼ਣ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਝੀਲ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਆਲ੍ਹਣੇ ਲਈ ਟਾਪੂ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਨਸਲਾਂ ਦੇ ਵੱਸਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ।
1.Great Crested Grebe2.Little Grebe3.Greater Flamingo4.Lesser Flamingo5.Eurasian Spoonbill6.White Necked Stork7.Painted Stork8.Great White Pelican9.Dalmatian Pelican10.Great Cormorant11.Indian Cormorant12.Little Cormorant13.Oriental Darter14.Grey Heron15.Pond Heron16.Night Heron17.Cattle Egret18.Great Egret19.Median  Egret20.Small  Egret21.Ruddy  Shelduck22.Lesser  Whistling Duck23.Wigeon24.Garganey25.Pintail26.Mallard27.Gadwall28.Shoveler29.Spotbill Duck30.Common Teal31.Cotton Teal32.Redcrested Pochard33.Common Pochard34.White eyed Pochard35.Tufted Pochard36.Barheaded Geese37.Black Shouldered  Kite38.Pariah  Kite39.Brahminy  Kite40.Shikra41.Eurasian  Sparrowhawk42.Lesser Spotted  Eagle43.Short toed Eagle44.Marsh Harrier45.Osprey46.King Vulture47.White Backed  Vulture48.Egyptian Vulture49.Eurasian Hobby50.Laggar Falcon51.Common Kestrel52.Grey Francolin53.Common Quail54.Jungle Bush Quail55.Common Peafowl56.Brown Crake57.White breasted58.Common Moorhen59.Common Coot60.Pheasant tailed  Jacana61.Bronze winged  Jacana62.Common Snipe63.Painted Snipe64.Pied Avocet65.Black winged Stilt66.Red wattled Lapwing67.White tailed  Lapwing68.Little ringed  Plover69.Kentish Plover70.Common Redshank71.Common Greenshank72.Marsh  Sandpiper73.Wood  Sandpiper74.Common  Sandpiper75.Green  Sandpiper76.Little  Stint77.Temminck’s  Stint78.Dunlin79.Ruff80.Black tailed Godwit81.Herring Gull82.Brown headed Gull83.Whiskered  Tern84.Indian  River Tern85.Little  Tern86.Gull billed87.Green Pigeon88.Blue Rock Pigeon89.Ring Dove90.Red turtle Dove91.Little Brown Dove92.Rose ringed Parakeet93.Plum headed Parakeet94.Koel95.Common Hawk Cuckoo96.Pied Crested Cuckoo97.Greater Coucal98.Spotted Owlet99.Indian Jungle  Nightjar100.House Swift101.Palm Swift102.Pied Kingfisher103.Common Kingfisher104.White breasted105.Blue tailed Bee-eater106.Blue cheeked Bee-eater107.Green Bee-eater108.Indian Roller109.Common Hoopoe110.Common Grey Hornbill111.Coppersmith Barbet112Black rumped113.Yellow crowned114.Plain Martin115.Sand Martin116.Dusky crag Martin117.Wire tailed Swallow118.Red rumped Swallow119.Grey Shrike120.Bay backed Shrike121.Long tailed Shrike122.Golden Oriole123.Black Drongo124.White bellied Drongo125.Large Cuckooshrike126.Common Woodshrike127.Brahminy Starling128.Pied Starling129.Rosy Starling130.Common Starling131.Common Myna132.Bank Myna133.Indian Tree-pie134.House Crow135.Indian Pitta136.Small Minivet137.White bellied Minivet138.Common Iora139.Redvented Bulbul140.White cheeked Bulbul141.Common Babbler142.Large Grey Babbler143.Jungle Babbler144.Paradise Flycatcher145.Red breasted Flycatcher146.Grey headed Flycatcher147.White browed Fantail148.Grey breasted Prinia149.Rufous fronted Prinia150.Ashy Prinia151.Plain Prinia152.Oriental White eye153.Common Tailor Bird154.Lesser White throat155.Common Chiffchaff156.Indian Robin157.Magpie Robin158.Black Redstart159.Brown Rock Chat160.Pied Bushchat161.Common Stonechat162.Orange headed Thrush163.Yellow Wagtail164.Yellow headed Wagtail165.Grey Wagtail166.White Wagtail167.Large pied Wagtail168.Tawny Pipit169.Indian Tree-Pipit170.Paddyfield Pipit171.Rufous tailed Lark172.Oriental Sky Lark173.Purple Sunbird174.Grey Tit175.House Sparrow176.Chestnut shouldered177.Baya Weaver178.White rumped Munia179.Indian Silverbill180.Crested Bunting

 ਹਵਾਲੇ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ