ਰਾਜਸਥਾਨ ਦਾ ਸੰਗੀਤ

ਇਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਰਾਜਸਥਾਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਉਦੈਪੁਰ, ਜੋਧਪੁਰ ਅਤੇ ਜੈਪੁਰ ਸਮੇਤ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੇਂਦਰਾਂ ਦਾ ਘਰ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸੂਬੇ ਸਿੰਧ ਦੇ ਨਨਾਗਾ, ਬੁਖਮੰਗਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

 ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ 
ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਲੰਗਾਂ, ਸਪੇਰਾ, ਭੋਪਾ ਅਤੇ ਮੰਗਨਿਆਰ ਸਮੇਤ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਭਿੰਨ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਹਨ: ਲੈਂਗਾਸ, ਜੋ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮੁਸਲਿਮ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਮੰਗਨੀਆਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਵਧੇਰੇ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਪਹੁੰਚ ਸੀ।
ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਪਨੀਹਾਰੀ ਗੀਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਗੀਤਕਾਰੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੰਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਖੂਹਾਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ, ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਮਾਰੂਥਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਹਨ। ਹੋਰ ਗੀਤ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਲਾਪ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਧੁਨ ਨੂੰ ਸੈੱਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਦੋਹੇ (ਡੂਬਾ) ਦਾ ਪਾਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਗੀਤ ਦੇਵਨਾਰਾਇਣ ਭਗਵਾਨ, ਗੋਗਾਜੀ, ਰਾਮਦੇਓਜੀ, ਪਬੂਜੀ ਅਤੇ ਤੇਜਾਜੀ ਵਰਗੇ ਨਾਇਕਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਬਦਲਦੇ ਮੌਸਮਾਂ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਲਈ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕੇਂਦਰੀ ਹੈ। ਮੌਨਸੂਨ ਦੇ ਆਉਣ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਜਾਂ ਵਾਢੀ ਦਾ ਮੌਸਮ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰਵਾਇਤੀ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਗੀਤ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਵੀ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਜੀਰਾ (ਜੀਰਾ) ਨਾ ਬੀਜਣ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਗੀਤ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਜਾਂ ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਪੋਡੀਨਾ (ਪੁਦੀਨਾ) ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੀਤ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਪੁਦੀਨੇ ਤੋਂ ਕੱਢੀ ਗਈ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਰੂਪਕ ਸੰਦਰਭ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ)। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਆਮ ਥੀਮ ਰਵਾਇਤੀ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹਨ।

ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਮੰਡ ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬੀਕਾਨੇਰ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਅੱਲ੍ਹਾ ਜਿਲਈ ਬਾਈ ਹਨ।

 ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤਕਾਰ 

 ਅੱਲ੍ਹਾ ਜਿਲੈ ਬਾਈ
 ਖੇਤਾ ਖਾਨ
 ਮੇਮੇ ਖਾਨ
 ਸੀਮਾ ਮਿਸ਼ਰਾ
 ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮਾਲੀ
 ਛੋਟੂ ਸਿੰਘ ਰਾਵਣਾ
 ਅਨੁਪ੍ਰਿਆ ਲਖਾਵਤ
 ਹੇਮਰਾਜ ਗੋਇਲ
 ਦਾਪੂ ਖਾਨ
 ਇਲਾ ਅਰੁਣ

 ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 

 ਜੈਪੁਰ-ਅਤਰੌਲੀ ਘਰਾਣਾ
 ਰਪੇਰੀਆ ਬਾਲਮ
 ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰ
 ਵੀਨਾ ਸੰਗੀਤ

 ਹਵਾਲੇ 

 ਲੰਗਾਂ 'ਤੇ ਮੋਨੋਗ੍ਰਾਫ: ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੀ ਇੱਕ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਜਾਤੀ । ਕੋਮਲ ਕੋਠਾਰੀ ਦੁਆਰਾ 1960
 ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰ: ਇੱਕ ਫੋਲੀਓ, ਕੋਮਲ ਕੋਠਾਰੀ ਦੁਆਰਾ। ਰਾਜਸਥਾਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਫੋਕਲੋਰ, 1977।
 ਬਾਰਡਸ, ਬੈਲਡਜ਼ ਅਤੇ ਬਾਉਂਡਰੀਜ਼: ਡੈਨੀਅਲ ਨਿਊਮਨ, ਸ਼ੁਭਾ ਚੌਧਰੀ, ਕੋਮਲ ਕੋਠਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਪੱਛਮੀ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਨਸਲੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਐਟਲਸ । ਸੀਗਲ, 2007.  .