ਕੈਲਾਸ਼ ਵਾਜਪੇਈ

ਕੈਲਾਸ਼ ਵਾਜਪਾਈ ( IAST ਕੈਲਾਸ਼ ਵਾਜਪਾਈ 11 ਨਵੰਬਰ 1936 – 1 ਅਪ੍ਰੈਲ 2015 ) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਵੀ, ਲੇਖਕ, ਅਤੇ ਗੀਤਕਾਰ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਿਤਕ ਜੀਵਨ ਦੌਰਾਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਉਸਨੇ 28 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਹਸਤਾਖਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜੋ "ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਦਸਤਖਤ" ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ 2009 ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤਕ ਸਨਮਾਨ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਲਖਨਊ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਸਨੂੰ ਵਾਚਸਪਤੀ (ਭਾਸ਼ਣ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ) ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ।

 ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ 
ਵਾਜਪੇਈ ਦਾ ਜਨਮ ਹਮੀਰਪੁਰ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਪੀਐਚਡੀ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਸਾਲਿਆਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ 2004 ਵਿੱਚ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਣ ਤੱਕ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। 2008 ਤੋਂ 2013 ਤੱਕ, ਉਸਨੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦੀ ਜਨਰਲ ਕੌਂਸਲ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਲਖਨਊ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚੈਤਨਯ ਮਹਾਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ, ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਜੈਦੇਵ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੁਡੂਚੇਰੀ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸ਼੍ਰੀ ਅਰਬਿੰਦੋ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮ ਬਣਾਈ।

 ਸਾਹਿਤਕ ਕਰੀਅਰ 
ਵਾਜਪਾਈ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇੱਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਸਾਲਿਆਂ ਲਈ ਲੇਖ ਲਿਖਣ ਤੋਂ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1964 ਵਿੱਚ "ਸੰਕ੍ਰਾਂਤਾ", "ਤੀਸਰਾ ਅੰਧੇਰਾ", ਅਤੇ "ਦੇਹੰਤ ਸੇ ਹਟਕਰ" ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰਾਜਨੀਤੀ 'ਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਉਸਦੀ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਰਹੱਸਵਾਦ, ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੀ। ਆਖਰੀ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ "ਮੌਤ" ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ। ਉਸਨੇ "ਰਾਜਧਾਨੀ" ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਉਪਨਾਮ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਲਈ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਲਾਈਨਾਂ ਲਈ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਵਾਜਪੇਈ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਰਚਨਾ ਸੂਫੀ ਭਗਤੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਕੁਝ ਲੇਖ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਜਰਮਨ ਅਤੇ ਸਪੈਨਿਸ਼ ਸਮੇਤ ਕਈ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।

ਕੁਝ ਆਲੋਚਕ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਮੈਕਸੀਕੋ ਅਤੇ ਡੱਲਾਸ ਗਿਆ। ਉਹ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਖੇਤਰ ਦੇ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਪਰਤਿਆ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਸੰਤਾਂ, ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਜੈਨ-ਬੁੱਧ ਧਰਮ, ਅਦਵੈਤ ਵੇਦਾਂਤ, ਹੀਨਯਾਨ ਅਤੇ ਸੂਫੀ ਦਰਸ਼ਨ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪਹਿਲੂਆਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੀ ਕਵਿਤਾ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣੀ ਰਹੀ ਜਿਸਨੇ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਵਾਦ ਛੇੜ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੰਘੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ "ਰਾਜਧਾਨੀ" ਸਮੇਤ ਉਸਦੀ ਕਈ ਕਵਿਤਾਵਾਂ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ੈਲੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਦੌਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਦਲ ਗਈ ਸੀ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਹੱਸਵਾਦ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜ਼ੇਨ ਬੁੱਧ ਧਰਮ, ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ। ਉਹ ਸਥਾਪਤੀ ਵਿਰੋਧੀ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਗੀਤ ਲਿਖਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ "ਕਵਿਤਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੀ, ਇਹ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਦਸਤਖਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ" ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕਾਵਿਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ।

 ਮੌਤ 
ਅਪ੍ਰੈਲ 2015 ਵਿੱਚ ਉਹ ਡੀਜਨਰੇਟਿਵ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਕਸ ਹੈਲਥਕੇਅਰ ਵਿਖੇ 1 ਅਪ੍ਰੈਲ 2015 ਨੂੰ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਕਾਰਨ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

 ਬਿਬਲੀਓਗ੍ਰਾਫੀ 











 ਹਵਾਲੇ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੀ ਕਵੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1936