ਪੌਸ਼ ਮੇਲਾ

ਪੌਸ਼ ਮੇਲਾ (  ) ਇੱਕ ਸਾਲਾਨਾ ਮੇਲਾ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜੋ ਵਾਢੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਬੀਰਭੂਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਪੌਸ਼ ਮਹੀਨੇ ਦੇ 7 ਵੇਂ ਦਿਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਮੇਲਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਵਿਕਰੇਤਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ। 2017 ਤੋਂ ਇਹ ਮੇਲਾ ਛੇ ਦਿਨ ਚੱਲਿਆ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਦੀ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲੀ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਲਾਈਵ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਬਾਉਲ, ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਕੋਬੀਗਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

 ਪਿਛੋਕੜ 
ਦੇਵੇਂਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਵੀਹ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਨਾਲ 21 ਦਸੰਬਰ 1843 (ਬੰਗਾਲੀ ਕੈਲੰਡਰ ਅਨੁਸਾਰ 7 ਪੌਸ਼ 1250) ਨੂੰ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਵਿਦਿਆਬਾਗੀਸ਼ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮੋ ਮੱਤ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸ਼ਾਂਤੀਨੀਕੇਤਨ Basak, Tapan Kumar, Rabindranath-Santiniketan-Sriniketan (An Introduction), p. 36, B.B.Publication ਵਿਖੇ ਪੌਸ਼ ਉਤਸਵ (ਪੋਸ਼ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ) ਦਾ ਆਧਾਰ ਸੀ।

ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ ਵਿਖੇ 21 ਦਸੰਬਰ 1891 (ਬੰਗਾਲੀ ਕੈਲੰਡਰ ਅਨੁਸਾਰ 7 ਪੌਸ਼ 1298) ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਮੰਦਰ ਦੀ  ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। 1894 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਮੰਦਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ, ਮੰਦਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਮੇਲਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਘਰੇਲੂ ਪੌਸ਼ ਮੇਲੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਇਹ ਹੁਣ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਬੀਰਭੂਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ।Ghosh, Swapan Kumar, Santiniketan-Visva Bharati – Birbhumer Srestha Tirtha, Paschim Banga, February 2006, (in Bengali), Birbhum special issue, p. 250, Information and Culture department, Govt. of West Bengal

1894 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਹਰ ਸਾਲ ਪੌਸ਼ ਮੇਲਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ 1943 ਦੇ ਬੰਗਾਲ ਕਾਲ, 1946 ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟ ਐਕਸ਼ਨ ਡੇਅ ਅਤੇ ਕੋਵਿਡ-19 ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਪਹਿਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਲਾ (ਮੇਲਾ) ਬ੍ਰਹਮਾ ਮੰਦਰ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦਾ ਮੰਦਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਿਨ, ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਨਮਾਜ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਤਿਸ਼ਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਮੇਲਾ  ਆਕਾਰ ਵਿਚ ਵੱਧਦਾ, ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰਬਾਪੱਲੀ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

 ਉਦਘਾਟਨ 
ਪੌਸ਼ ਉਤਸਵ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ 7 ਪੌਸ਼ (ਲਗਭਗ 23 ਦਸੰਬਰ) ਨੂੰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ, ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ ਸ਼ਹਿਨਾਈ ਦੇ ਨਰਮ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਜਾਗ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੈਤਾਲਿਕ ਸਮੂਹ ਹੈ, ਜੋ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛੱਤੀਮਾਲਾ ਵਿਖੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਸਭਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਫਿਰ ਸਾਰੀ ਸੰਗਤ ਉੱਤਰਾਯਨ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ।Basak, Tapan Kumar, Rabindranath-Santiniketan-Sriniketan (An Introduction), p. 36, B.B.Publication

 ਹੋਰ ਦਿਨ 
ਪੌਸ਼ ਮੇਲਾ ਬੰਗਾਲੀ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਾਉਲ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਲਾਈਵ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਗੀਤ, ਨਾਚ ਅਤੇ ਕਬਾਇਲੀ ਖੇਡਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਸੂਬੇ ਦੀ ਅਸਲ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਪੂਰਨ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ੇਦਾਰ ਅਤੇ ਗਲੈਮਰਸ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਹਰ ਦਿਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੇਲੇ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨ ਸ਼ਾਂਤੀਨੀਕੇਤਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ।

 ਮੇਲਾ 
ਇਸ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 1500 ਸਟਾਲਾਂ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਤਿੰਨ ਰੋਜ਼ਾ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 10,000 ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ ਵਿੱਚ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਆਮਦ ਲਗਭਗ 3,500 ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਹੈ; ਪਰ ਵੱਡੇ ਤਿਉਹਾਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੋਸ ਉਤਸਵ, ਬਸੰਤ ਉਤਸਵ, ਰਬਿੰਦਰ ਪੱਖ, ਅਤੇ ਨਬਾ ਬਰਸਾ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਔਸਤਨ 40,000 ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1,650 ਲਈ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ 85 ਲਾਜ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਲਗਾਏ ਗਏ ਸਟਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਿੰਟਿਡ ਫੈਬਰਿਕ ਅਤੇ ਹੈਂਡੀਕਰਾਫਟ ਉਪਲਬੱਧ ਹਨ। ਘਰੇਲੂ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਖਿਡੌਣੇ ਵੀ ਇੱਥੇ ਉਪਲਬੱਧ ਹਨ। ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਟਾਲ ਵੀ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ।

 ਹਵਾਲੇ