ਖੁਸਰੋ ਖਾਨ

ਖੁਸਰੋ ਖਾਨ 1320 ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਸੁਲਤਾਨ ਰਿਹਾ। ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਤ ਖੇਤਰ ਤੋਂ, ਉਸਨੂੰ 1305 ਵਿੱਚ ਅਲਾਉੱਦੀਨ ਖ਼ਿਲਜੀ ਦੀ ਮਾਲਵਾ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਫੌਜ ਦੁਆਰਾ ਫੜ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਗੁਲਾਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਲਿਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੇ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਅਲਾਉਦੀਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੁਬਾਰਕ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਸਮਲਿੰਗੀ ਸਾਥੀ ਬਣ ਗਿਆ। 1316 ਵਿਚ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੁਬਾਰਕ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ "ਖੁਸਰੋ ਖਾਨ" ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਬਹੁਤ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਕੀਤੀ।

 ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ 
ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਮੀਰ ਖੁਸਰੋ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਖੁਸਰੋ ਖਾਨ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਭਰਾ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਫੌਜੀ ਜਾਤੀ ਜਾਂ ਬਾਰਦੂ ਨਾਮਕ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ।  ਇਸ ਸਮੂਹ ਦਾ ਨਾਮ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਬਰਾਉ, ਬਰਵਾਰੀ ਜਾਂ ਪਰਵਾਰ ਵਜੋਂ ਲਿਪੀਅੰਤਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। Amir Khusrau Critical Studies, National Committee for 700th Anniversary of Amir Khusrau, 1975, p.8, Islam and the Modern Age Volume 27, 1996 p.19 ਉਹ ਨਾਮਾਤਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਏ ਸਨ, ਪਰ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨਾਲ ਕੁਝ ਸਬੰਧ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। 1305 ਵਿੱਚ, ਅਲਾਉੱਦੀਨ ਖ਼ਿਲਜੀ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ, ਜਦੋਂ ਆਇਨ ਅਲ-ਮੁਲਕ ਮੁਲਤਾਨੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਾਲਵਾ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗੁਲਾਮਾਂ ਵਜੋਂ ਦਿੱਲੀ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਹਸਨ (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਖੁਸਰੋ ਖਾਨ) ਅਤੇ ਹੁਸਾਮੁਦੀਨ (ਜਾਂ ਹਿਸਾਮੁਦੀਨ) ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਅਲਾਉਦੀਨ ਦੇ ਨਾਇਬ-ਏ ਖਾਸ-ਏ ਹਾਜੀਬ ਮਲਿਕ ਸ਼ਾਦੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 

 ਸ਼ਾਸ਼ਨ ਕਾਲ 

 ਪਹੁੰਚ 
ਖੁਸਰੋ ਖਾਨ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮਰੇ ਹੋਏ ਸੁਲਤਾਨ ਦੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਠਪੁਤਲੀ ਸ਼ਾਸਕ ਵਜੋਂ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬਿਠਾਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇੱਕ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਰਲੇਵੇਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਰ ਦੇਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਇਸਲਈ, ਉਸਨੇ ਖੁਦ ਗੱਦੀ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। 

ਸੁਲਤਾਨ ਅਤੇ ਗੱਦੀ ਦੇ ਸੰਭਾਵੀ ਦਾਅਵੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਮਹਿਲ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ 'ਤੇ ਆਉਣ ਅਤੇ ਖੁਸਰੋ ਖਾਨ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਰਾਜਾ ਮੰਨਣ ਲਈ ਮਨਾ ਲਿਆ ਜਾਂ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ। ਬਰਾਨੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਰਈਸ "ਬੰਧਕ" ਵਜੋਂ ਰੱਖੇ ਗਏ ਸਨ: ਆਇਨ ਅਲ-ਮੁਲਕ ਮੁਲਤਾਨੀ, ਵਹੀਦੁਦੀਨ ਕੁਰੈਸ਼ੀ, ਬਹਾਉਦੀਨ ਦਬੀਰ, ਅਤੇ ਮਲਿਕ ਕਾਰਾ ਬੇਗ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ। ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਕਰਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਈ ਗੱਲਬਾਤ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੱਕ ਮਹਿਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਨੇ ਸੁਲਤਾਨ ਨਸੀਰੂਦੀਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖੁਸਰੋ ਖਾਨ ਦੇ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। 

ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠਣ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਖੁਸਰੋ ਖਾਨ ਨੇ ਮੁਬਾਰਕ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਖੁਸਰੋ ਖਾਨ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਹਟਾਏ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਯੋਗ ਕਰਾਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਮੁਸਲਿਮ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਿਧਵਾ ਕੇਵਲ ਉਦੋਂ ਹੀ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਆਹ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚਾਰ ਮਾਹਵਾਰੀ ਲੰਘ ਗਈ ਸੀ। 

 ਮੌਤ 
ਗਾਜ਼ੀ ਮਲਿਕ ( ਗ਼ਿਆਸੁੱਦੀਨ ਤੁਗ਼ਲਕ ), ਦੀਪਾਲਪੁਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਨੇ ਖੁਸਰੋ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਨੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਤੁਰੰਤ ਕਦਮ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕੇ। ਤੁਗਲਕ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਫਖਰੂਦੀਨ ਜੌਨਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਖੁਸਰੋ ਖਾਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿਚ ਅਖੁਰ-ਬੇਕ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ ਸੀ, ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਗੁਪਤ ਮੀਟਿੰਗ ਬੁਲਾਈ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ 'ਤੇ, ਖੁਸਰੋ ਖਾਨ ਦਾ ਤਖਤਾ ਪਲਟਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ। 

ਅਮੀਰ ਖੁਸਰੋ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੁਬਾਰਕ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ 9 ਜੁਲਾਈ 1320 ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਤੁਗਲਕ 6 ਸਤੰਬਰ 1320 ਨੂੰ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਖੁਸਰੋ ਖਾਨ ਨੇ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਲਈ ਗੱਦੀ ਸੰਭਾਲੀ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਸਾਮੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖੁਸਰੋ ਖਾਨ ਨੇ "ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ" ਮਹੀਨੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਬਰਾਨੀ ਇਹ ਵੀ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖੁਸਰੋ ਖਾਨ ਨੇ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਫਖਰੂਦੀਨ ਜੌਨਾ ਸੁਲਤਾਨ ਦੇ ਸਵਰਗਵਾਸ ਤੋਂ 2½ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਭੱਜ ਗਿਆ ਸੀ।

 ਹਵਾਲੇ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖ਼ਿਲਜੀ ਵੰਸ਼
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ