ਜ਼ਰੀ

ਜ਼ਰੀ (ਜਾਂ ਜਰੀ ) ਰਵਾਇਤੀ ਭਾਰਤੀ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਬਰੀਕ ਸੋਨੇ ਜਾਂ ਚਾਂਦੀ ਨਾਲ ਬਣੀ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਧਾਗਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾੜੀਆਂ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਬਰੋਕੇਡ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਸ ਧਾਗੇ ਨੂੰ ਕਢਾਈ ਦੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਪੈਟਰਨ ਅਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਫੈਬਰਿਕ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੇਸ਼ਮ ਵਿੱਚ ਬੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜ਼ਰਦੋਜ਼ੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਰੀ ਮੁਗਲ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ ਸੀ; ਸੂਰਤ ਦੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਨੂੰ ਮੱਕੇ ਦੇ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਮਾਰਗ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਿਲਪ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਵੈਦਿਕ ਯੁੱਗਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਕਢਾਈ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਹਸਤੀਆਂ (ਗੁਰੂਆਂ) ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਪਹਿਰਾਵੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ।

ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰੇਸ਼ਮ ਦੀਆਂ ਸਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਘਰਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੀ ਮੁੱਖ ਸਜਾਵਟੀ ਸਮੱਗਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਰ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲਹਿੰਗਾ (ਸਕਰਟ), ਚੋਲੀ (ਬਲਾਊਜ਼), ਕੁਰਤਾ ਅਤੇ ਧੋਤੀਆਂ।

 ਉਤਪਾਦਨ 
ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਮੂਲ ਮੂਲ ਫ਼ਾਰਸੀ ਹੈ।

ਜ਼ਰੀ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੁਣਾਈ ਅਤੇ ਕਢਾਈ ਲਈ ਟਿਨਸਲ ਧਾਗੇ ਦਾ ਇੱਕ ਬਰੋਕੇਡ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ੁੱਧ ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ ਜਾਂ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਮੈਟਲਲਾਈਜ਼ਡ ਪੋਲੀਏਸਟਰ ਫਿਲਮ ਤੋਂ ਬਣੀ ਇੱਕ ਚਪਟੀ ਧਾਤੂ ਦੀ ਪੱਟੀ ਨੂੰ ਵਿੰਡਿੰਗ ਜਾਂ ਲਪੇਟ ਕੇ (ਢੱਕਣ) ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਕੋਰ ਧਾਗੇ ਉੱਤੇ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਰੇਸ਼ਮ, ਵਿਸਕੋਸ, ਕਪਾਹ, ਨਾਈਲੋਨ, ਪੋਲੀਸਟਰ, ਪੀਪੀ, ਮੋਨੋ/ਮਲਟੀ ਫਿਲਾਮੈਂਟ ਤੋਂ।, ਤਾਰ, ਆਦਿ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ, ਇਸ ਨੂੰ ਮੋਟੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਸਲੀ ਜ਼ਰੀ, ਨਕਲ ਜ਼ਰੀ, ਅਤੇ ਧਾਤੂ ਜ਼ਰੀ।

ਅਸਲੀ ਜ਼ਰੀ ਬਰੀਕ ਚਾਂਦੀ ਤੋਂ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਸੋਨੇ ਦੇ ਧਾਗੇ ਨੂੰ ਚਾਂਦੀ ਜਾਂ ਸੋਨੇ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣਾਂ ਤੋਂ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਦਬਾਅ ਵਾਲੇ ਰੋਲਰਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਲੰਘ ਕੇ ਸਮਤਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਪਟੇ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਧਾਗੇ ਬੇਸ ਧਾਗੇ 'ਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰੇਸ਼ਮ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਧਾਗਿਆਂ ਵਾਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਪੂਲਾਂ ਨੂੰ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਪਲੇਟਿੰਗ ਲਈ ਅੱਗੇ ਫਲੈਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਧਾਗੇ ਨੂੰ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਪਲੇਟਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਚੜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਨਹਿਰੀ ਧਾਗਿਆਂ ਦੀ ਚਮਕ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਈਟਨਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਣ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਧਾਗੇ ਫਿਰ ਇੱਕ ਰੀਲ 'ਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ.

ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਕੀਮਤੀ ਧਾਤਾਂ ਸਸਤੀਆਂ ਅਤੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਪਲਬਧ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਸਿਰਫ਼ ਅਸਲ ਜ਼ਰੀ ਦੇ ਧਾਗੇ ਹੀ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਉਦਯੋਗਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਪਲੇਟਿੰਗ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਕਾਢ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਕੀਮਤੀ ਧਾਤਾਂ ਦੀ ਲਾਗਤ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਨਕਲ ਤਕਨੀਕਾਂ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਾਂਬਾ ਸਭ ਤੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਨਰਮ ਧਾਤ ਹੈ, ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਪਲੇਟਿਡ ਤਾਂਬੇ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਨੇ ਸ਼ੁੱਧ ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਲਈ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਧੁਨਿਕ ਰੰਗਾਂ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਸੋਨੇ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੰਗਤ ਬਣਾਉਣ/ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਧੁਨਿਕ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਮੰਗ ਕਾਰਨ ਕੀਮਤੀ ਧਾਤਾਂ ਅਤੇ ਤਾਂਬਾ ਵੀ ਮਹਿੰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਕ ਸਸਤੇ ਅਤੇ ਹੰਢਣਸਾਰ ਵਿਕਲਪ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖਰਾਬ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ. ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਤਾਂਬੇ ਵਰਗੀਆਂ ਰਵਾਇਤੀ ਧਾਤਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਧਾਤੂ ਜ਼ਰੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਹ ਗੈਰ-ਸੱਚੀ ਆਧੁਨਿਕ ਜ਼ਰੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਐਡੀਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਭਾਰ ਵਿੱਚ ਹਲਕੀ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਖਰਾਬੀ ਅਤੇ ਗੰਢਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ।

ਨਕਲ ਜ਼ਰੀ ਉਦੋਂ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤਾਂਬੇ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਤਾਂਬੇ ਦੀਆਂ ਮਿਸ਼ਰਣਾਂ ਤੋਂ ਖਿੱਚੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਫਿਰ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕੇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚਾਂਦੀ ਨਾਲ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਪਲੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬੇਸ ਧਾਗੇ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰੀਲੀਡ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਜ਼ਰੀ ਸ਼ੁੱਧ ਜ਼ਰੀ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਮਹਿੰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਪਲੇਟਿਡ ਤਾਂਬਾ ਵਧੇਰੇ ਕਿਫ਼ਾਇਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਧਾਤੂ ਸਾੜੀ ਏਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਤਾਂਬੇ ਵਰਗੀਆਂ ਰਵਾਇਤੀ ਧਾਤਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਰੋਧਕ, ਟਿਕਾਊ ਅਤੇ ਭਾਰ ਵਿੱਚ ਹਲਕਾ ਹੈ। ਇਹ ਖਰਾਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮੇਂ ਲਈ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

ਜ਼ਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜ਼ਰਦੋਜ਼ੀ, ਕਾਟਾਓਕੀ ਬੇਲ, ਮੁਕੇਸ਼, ਟਿੱਲਾ ਜਾਂ ਮਾਰੋਰੀ ਵਰਕ, ਗੋਟਾ ਵਰਕ, ਅਤੇ ਕਿਨਾਰੀ ਵਰਕ।

ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਤੱਟ 'ਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸੂਰਤ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਧਾਗੇ, ਕੰਟੀਲ, ਲੇਸ, ਰਿਬਨ, ਬਾਰਡਰ, ਟ੍ਰਿਮਸ, ਝਾਲਰਾਂ, ਕਿਨਾਰਿਆਂ, ਕੋਰਡੋਨੇਟਸ, ਕੋਰਡਜ਼, ਆਦਿ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਉਤਪਾਦਕ ਹੈ। ਜ਼ਰੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕਲਾ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿਚ ਮਿਲੀ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਦਸਤਕਾਰੀ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੁਦਾਇਆਂ ਅਤੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਬੁਣਾਈ, ਕਢਾਈ, ਕ੍ਰੋਸ਼ੇਟਿੰਗ, ਬਰੇਡਿੰਗ ਆਦਿ ਲਈ ਜ਼ਰੀ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਗਭਗ 100,000 ਬਾਲ ਮਜ਼ਦੂਰ ਹਨ, ਕਈ ਵਾਰ (ਪਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਹੀਂ) ਕਰਜ਼ੇ ਦੇ ਬੰਧਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਬਿਨਾਂ ਭੁਗਤਾਨ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਦੇ ਅਧੀਨ।

 ਕਲਾਬਤੂਨ 
ਕਲਾਬਤੂਨ ਧਾਤੂ ਦੇ ਧਾਗੇ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਧਾਗਾ, ਜੋ ਕਿ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਰੋਕੇਡ ਅਤੇ ਕਢਾਈ ਦੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

 ਸ਼ੁੱਧ ਜ਼ਰੀ ਦਾ ਗੁਣ 
245 ਗ੍ਰਾਮ ਜ਼ਰੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ 191 ਗ੍ਰਾਮ ਚਾਂਦੀ (78 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ), 51.55 ਗ੍ਰਾਮ ਰੇਸ਼ਮ (21 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ), ਅਤੇ 2.45 ਗ੍ਰਾਮ ਸੋਨਾ (1 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ) ਹੈ।

 ਹਵਾਲੇ 

 ਹੋਰ ਪੜ੍ਹਨਾ 

 ਬਨਾਰਸ ਬ੍ਰੋਕੇਡ, ਆਨੰਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਵਿਜੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਹੈਂਡੀਕਰਾਫਟ ਬੋਰਡ ਦੁਆਰਾ। ਐਡ. ਅਜੀਤ ਮੁਖਰਜੀ। ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ, 1966.
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਪਹਿਰਾਵਾ