ਸ਼ੂਦਰ

ਸ਼ੂਦਰ (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ: शूद्रः) ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਜਾਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਕਈ ਸਰੋਤ ਇਸਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਾਤੀ ਵਜੋਂ, ਜਾਂ ਵਿਕਲਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸਮਾਜਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਜੋਂ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਇਹ ਵਰਗ  ਹੋਰ ਤਿੰਨ ਵਰਗਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।; According to Gombrich's study of Buddhist texts, particularly relating to castes in Sri Lankan Buddhist and Tamil Hindu society, also "The terms Vaisya and Sudra did not correspond to any clear-cut social units, even in the ancient period, but various groups were subsumed under each term (...); In medieval times (say AD 500–1500) though society was still said to consist of the four classes, this classification seems to have become irrelevant (...)" ਜਾਤੀ ਸ਼ਬਦ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਸ਼ਬਦ ਕਾਸਟਾ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ।

ਸ਼ੂਦਰ ਸ਼ਬਦ ਰਿਗ ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਹੋਰ ਹਿੰਦੂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਨੁਸਮ੍ਰਿਤੀ, ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਜੋਤਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਨੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਜਾਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਭਾਰਤੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਸਨ।

 ਇਤਿਹਾਸ 

 ਵੇਦ 
ਸ਼ੂਦਰਾ ਸ਼ਬਦ ਰਿਗਵੇਦ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਵਾਰ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿਕਰ ਪੁਰਸ਼ ਸੂਕਤ ("ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬਾਣੀ" ਵਿੱਚ ਸਮੋਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਮਿਥਿਹਾਸਿਕ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਦਮੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਗਠਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।  ਇਸ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ, ਖੱਤਰੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਵੈਸ਼ ਉਸ ਦੇ ਪੱਟਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਆਰ ਐਸ ਸ਼ਰਮਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਦਰਸਾਉਣਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਦਾ ਵੰਸ਼ ਦੂਜੇ ਵਰਣਾਂ ਵਰਗਾ ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਵੈਦਿਕ ਸਮਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਇਹ ਵਿਭਿੰਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਮਾਜ ਲਈ ਇੱਕ ਸਾਂਝਾ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਮੂਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੀ ਵੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਕਿ ਰਿਗਵੇਦ ਨੂੰ 1500 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਅਤੇ 1200 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੌਹਨ ਮਿਊਰ ਨੇ 1868 ਵਿਚ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜਿਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ "ਆਧੁਨਕਿਤਾ ਦਾ ਹਰ ਚਰਿੱਤਰ ਇਸ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚ ਹੈ"। ਪੁਰਖ ਸੁਕਤਾ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਹੁਣ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੈਦਿਕ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਬਾਅਦ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਚਾਰਟਰ ਮਿੱਥ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸਟੀਫਨ ਜੈਮਸਨ ਅਤੇ ਜੋਏਲ ਬਰੇਰਟਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, "ਰਿਗਵੇਦ ਵਿਚ ਇਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ, ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਪ-ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਜ਼ਾਤ-ਪਾਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ" ਅਤੇ "ਵਰਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਰਿਗਵੇਦ ਵਿਚ ਭਰੂਣਵਾਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ, ਉਦੋਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ, ਇਕ ਸਾਮਾਜਿਕ ਹਕੀਕਤ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇਕ ਸਾਮਾਜਿਕ ਆਦਰਸ਼"। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਆਰ. ਐਸ. ਸਰਮਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ "ਰਿਗ ਵੈਦਿਕ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਕੰਮ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਵੰਡ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਦੌਲਤ ਦੇ ਵਖਰੇਵਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ... [ਇਹ] ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ, ਕਬੀਲੇ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

 ਕਿੱਤਾ 
ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਕਾਰੀਗਰ ਸਨ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗ੍ਰੰਥ ਸ਼ੂਦਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਅਨਾਜ ਦਾ ਦਾਤਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗ੍ਰੰਥ ਇੱਕ ਸ਼ੂਦਰ ਦੀ ਕਮਾਈ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ "ਮੱਕੀ ਦੇ ਦਾਤਰੀ ਅਤੇ ਕੰਨਾਂ ਦੁਆਰਾ"। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਉਪਦੇਸ਼, "ਵੇਦ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਹਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਹੈ", ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਤੱਥ ਕਿ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਵਜੋਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ੭ ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਚੀਨੀ ਯਾਤਰੀ ਜ਼ੁਆਨਜ਼ੰਗ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਕਿੱਤੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ "ਬਾਹਰਲੀ ਜਾਤ" ਸ਼ੂਦਰ ਵਰਣ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

ਮਾਰਵਿਨ ਡੇਵਿਸ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੂਦਰ ਨੂੰ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ "ਦੋ ਵਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ" (ਦਵਿਜਾ) ਨਹੀਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਤਿੰਨ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ (ਸੇਵਾ) ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ. ਦਵਿਜਾ ਸ਼ਬਦ ਨਾ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵੇਦ ਅਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੇਦਾਂਗ ਸਾਹਿਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼ਰਾਉਤ-ਸੂਤਰ ਜਾਂ ਗ੍ਰਿਹ-ਸੂਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੀਆਂ ਆਖਰੀ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਚੇ ਗਏ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਇਬ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਧਰਮਸੂਤਰ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਵੱਧ ਰਹੇ ਜ਼ਿਕਰ ਮੱਧ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਦੇ ਧਰਮਸਾਸਤਰ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦਵਿਜਾ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ ਕਿ ਪਾਠ ਸ਼ਾਇਦ ਇੱਕ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਯੁੱਗ ਦਾ ਭਾਰਤੀ ਪਾਠ ਹੈ।

ਸ਼ੂਦਰ ਦਾ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਕਿੱਤਾ ਜਿਵੇਂ  ਕਿ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਪ-ਕਲਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਵਰਗੀਕਰਨ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਰੇਕਮੀਅਰ ਰਾਜ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ "ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਿੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਇਕੱਠੇ ਸਮੂਹਬੱਧ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ"।

 ਟਿੱਪਣੀ 
ਡਾ. ਭੀਮ ਰਾਓ ਅੰਬੇਦਕਰ, ਇੱਕ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ, ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਤਿੰਨ ਵਰਣ ਸਨ: ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ ਅਤੇ ਵੈਸ਼, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਸ਼ੂਦਰ ਉਹ ਖੱਤਰੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਪਨਯਨ, ਇੱਕ ਦੀਖਿਆ ਦੀ ਰਸਮ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਦਾ ਆਰ ਐਸ ਸ਼ਰਮਾ ਵਰਗੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਸਿਰਫ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਨ ਲਈ ਅੰਬੇਦਕਰ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅੰਬੇਦਕਰ ਨੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਮੂਲ ਦੇ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖੀ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਹੇਠਲੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ।

 ਹਵਾਲੇ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਵਰਣ ਵਿਵਸਥਾ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਅਧਾਰ