ਭਾਰਤ ਦੇ ਜੀਵ-ਮੰਡਲ ਭੰਡਾਰ

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 18 ਬਾਇਓਸਫੀਅਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਹਨ। (ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਮੋਟੇ ਤੌਰ 'ਤੇ IUCN ਸ਼੍ਰੇਣੀ V ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀਆਂ ਹਨ) ਇੱਕ ਆਮ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਸੈੰਕਚੂਰੀ ਨਾਲੋਂ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਜਾਂ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕ ਜਾਂ ਰਿਜ਼ਰਵ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਬਫਰ ਜ਼ੋਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਆਰਥਿਕ ਵਰਤੋਂ। ਸੁਰੱਖਿਆ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੇਤਰ ਦੇ ਬਨਸਪਤੀ ਅਤੇ ਜੀਵ -ਜੰਤੂਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹਨਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਢੰਗਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ 18 ਜੀਵ-ਮੰਡਲ ਭੰਡਾਰ ਹਨ

 ਵਿਸ਼ਵ ਨੈੱਟਵਰਕ 
ਯੂਨੈਸਕੋ ਮੈਨ ਅਤੇ ਬਾਇਓਸਫੇਅਰ (MAB) ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸੂਚੀ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਅਠਾਰਾਂ ਬਾਇਓਸਫੀਅਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਵਿੱਚੋਂ 12 ਬਾਇਓਸਫੀਅਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੈੱਟਵਰਕ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।
# ਨਾਮ ਰਾਜ/ਯੂ.ਟੀ ਸਾਲ 1 ਨੀਲਗਿਰੀ ਬਾਇਓਸਫੇਅਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ, ਕੇਰਲ ਅਤੇ ਕਰਨਾਟਕ 2000 2 ਮੰਨਾਰ ਬਾਇਓਸਫੀਅਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੀ ਖਾੜੀ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ 2001 3 ਸੁੰਦਰਬਨ ਬਾਇਓਸਫੀਅਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ 2001 4 ਨੰਦਾ ਦੇਵੀ ਬਾਇਓਸਫੇਅਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਉਤਰਾਖੰਡ 2004 5 ਨੋਕਰੇਕ ਬਾਇਓਸਫੀਅਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਮੇਘਾਲਿਆ 2009 6 ਪਚਮੜੀ ਬਾਇਓਸਫੀਅਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ 2009 7 ਸਿਮਲੀਪਲ ਬਾਇਓਸਫੀਅਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਉੜੀਸਾ 2009 8 ਮਹਾਨ ਨਿਕੋਬਾਰ ਬਾਇਓਸਫੀਅਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਟਾਪੂ 2013 9 ਅਚਨਕਮਾਰ-ਅਮਰਕੰਟਕ ਜੀਵ-ਮੰਡਲ ਰਿਜ਼ਰਵ ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ 2012  10 ਅਗਸਥਿਆਮਲਾਈ ਬਾਇਓਸਫੇਅਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਕੇਰਲ ਅਤੇ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ 2016  11 ਖਾਂਗਚੇਂਦਜ਼ੋਂਗਾ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ ਸਿੱਕਮ 2018  12 ਪੰਨਾ ਬਾਇਓਸਫੀਅਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ 2020 

 ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜੀਵ-ਮੰਡਲ ਦੇ ਭੰਡਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ 
+Biosphere reserves of IndiaYearNameLocationStateTypeKey faunaArea (km2)11986Nilgiri Biosphere ReservePart of Waynad, Nagarhole, Bandipur and Mudumalai, Nilambur, Silent ValleyTamil Nadu, Kerala and KarnatakaWestern GhatsNilgiri tahr, tiger, lion-tailed macaque552021988Nanda Devi Biosphere ReserveParts of Chamoli District, Pithoragarh District & Bageshwar DistrictUttarakhandWestern HimalayasSnow leopard, Himalayan black bear586031989Gulf of MannarIndian part of Gulf of Mannar extending from Rameswaram island in the north to Kanyakumari in the south of Tamil Nadu and Sri LankaTamil NaduCoastsDugong1050041988NokrekIn West Garo HillsMeghalayaEastern hillsRed panda820.00 51989SundarbansPart of delta of Ganges and Brahmaputra river systemWest BengalGangetic DeltaRoyal Bengal tiger963061989ManasPart of Kokrajhar, Bongaigaon, Barpeta, Nalbari, Kamrup and Darrang DistrictsAssamEastern HillsAsiatic elephant, tiger, Assam roofed turtle, hispid hare, golden langur, pygmy hog283771994SimlipalPart of Mayurbhanj districtOdishaDeccan PeninsulaGaur, royal Bengal tiger, Asian elephant437481998Dihang-DibangPart of Siang and Dibang ValleyArunachal PradeshEastern HimalayaMishmi takin, musk deer511291999Pachmarhi Biosphere ReserveParts of Betul District, Hoshangabad District and Chhindwara DistrictMadhya PradeshSemi-AridGiant squirrel, flying squirrel4981.72102005Achanakmar-Amarkantak Biosphere ReservePart of Annupur, Dindori and Bilaspur districtsMadhya Pradesh, ChhattisgarhMaikala HillsFour-horned antelope, Indian wild dog, sarus crane, white-rumped vulture, sacred grove bush frog3835112008Great Rann of KutchPart of Kutch, Morbi,  Surendranagar and Patan districts; the largest biosphere reserve in India.GujaratDesertIndian wild ass12454122009Cold DesertPin Valley National Park and surroundings; Chandratal and Sarchu & Kibber Wildlife SanctuaryHimachal PradeshWestern HimalayasSnow leopard7770132000Khangchendzonga National ParkParts of KangchenjungaSikkimEast HimalayasSnow leopard, red panda2620142001Agasthyamalai Biosphere ReserveNeyyar, Peppara and Shenduruny Wildlife Sanctuary and their adjoining areasKerala, Tamil NaduWestern GhatsNilgiri tahr, Asian elephant3500.08151989Great Nicobar Biosphere ReserveSouthernmost of the Andaman and Nicobar IslandsAndaman and Nicobar IslandsIslandsSaltwater crocodile885161997Dibru-SaikhowaPart of Dibrugarh and Tinsukia districtsAssamEastern HillsWhite-winged wood duck, water buffalo, black-breasted parrotbill, tiger, capped langur765172010Seshachalam HillsSeshachalam Hill Ranges covering parts of Chittoor and Kadapa districtsAndhra PradeshEastern HillsSlender loris4755.997182011PannaPart of Panna and Chhattarpur districts in Madhya PradeshMadhya PradeshMoist deciduous forestBengal tiger, Chinkara, Nilgai, Sambhar, and Sloth bear2998.98

 ਕੁੰਜੀ ਜੀਵ 
ਨਾਮ ਕੁੰਜੀ ਜੀਵ ਨੀਲਗਿਰੀ ਬਾਇਓਸਫੇਅਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਸ਼ੇਰ ਟੇਲਡ ਮਕਾਕ (EN), ਨੀਲਗਿਰੀ ਤਾਹਰ (EN), ਮਾਲਾਬਾਰ ਜਾਇੰਟ ਸਕਵਾਇਰਲ (LC), ਨੀਲਗਿਰੀ ਲੰਗੂਰ (VU) ਨੰਦਾ ਦੇਵੀ ਬਰਫ਼ ਦਾ ਚੀਤਾ (VU), ਕਸਤੂਰੀ ਹਿਰਨ (EN), ਭਰਲ ਜਾਂ ਬਲੂ ਸ਼ੀਪ (LC) ਨੋਕਰੇਕ ਰੈੱਡ ਪਾਂਡਾ (EN), Hoolock Gibbons (EN), Red Giant Flying Squirrel (LC) ਮਹਾਨ ਨਿਕੋਬਾਰ ਡੁਗੋਂਗ (VU), ਖਾਰੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਮਗਰਮੱਛ (LC) ਮੰਨਾਰ ਦੀ ਖਾੜੀ ਡੁਗੋਂਗ (VU), ਓਲੀਵ ਰਿਡਲੇ ਕੱਛੂ (VU) ਮਾਨਸ ਅਸਾਮ ਰੂਫ਼ਡ ਟਰਟਲ (EN), ਹਿਸਪਿਡ ਹਰੇ (EN), ਗੋਲਡਨ ਲੰਗੂਰ (EN), ਪਿਗਮੀ ਹੋਗ (EN), ਜੰਗਲੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮੱਝ (EN), ਬੰਗਾਲ ਫਲੋਰਿਕਨ (CR) ਸੁੰਦਰਬਨ ਰਾਇਲ ਬੰਗਾਲ ਟਾਈਗਰ (EN) ਸਿਮਲੀਪਲ ਰਾਇਲ ਬੰਗਾਲ ਟਾਈਗਰਜ਼, ਜੰਗਲੀ ਹਾਥੀ (EN), ਗੌਰਸ (VU - ਭਾਰਤੀ ਬਾਇਸਨ ), ਚੌਸਿੰਘਾ (VU) ਡਿਬਰੁ—ਸੈਖੋਵਾ ਬੰਗਾਲ ਟਾਈਗਰ, ਕਲਾਊਡਡ ਚੀਤਾ (VU), ਗੰਗੇਟਿਕ ਡਾਲਫਿਨ (EN) ਦੇਹੰਗ-ਦਿਬਾਂਗ ਟਾਕਿਨ (VU), ਲਾਲ ਪਾਂਡਾ (EN) ਪਚਮੜੀ ਟਾਈਗਰ, ਗੌਰ, ਇੰਡੀਅਨ ਜਾਇੰਟ ਫਲਾਇੰਗ ਸਕੁਇਰਲਜ਼ (LC) ਖੰਗਚੰਦਜੋਗਾ ਲਾਲ ਪਾਂਡਾ (EN), ਬਰਫ ਦਾ ਚੀਤਾ (VU), ਕਸਤੂਰੀ ਹਿਰਨ (EN), ਮਹਾਨ ਤਿੱਬਤੀ ਭੇਡ (ਅਰਗਾਲੀ - NT) ਅਗਸ੍ਥ੍ਯਾਮਲਾਯ ਨੀਲਗਿਰੀ ਤਾਹਰ (EN) ਅਚਨਕਮਰ — ਅਮਰਕੰਟਕ ਚਾਰ ਸਿੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਆਂਟੀਲੋਪ ( ਚੌਸਿੰਘਾ (VU)), ਭਾਰਤੀ ਜੰਗਲੀ ਕੁੱਤਾ (VU) ਕੱਛ ਦਾ ਮਹਾਨ ਰਣ (ਕੱਛ ) ਗ੍ਰੇਟ ਇੰਡੀਅਨ ਬਸਟਰਡ (CR), ਇੰਡੀਅਨ ਵਾਈਲਡ ਐਸ (NT) ਠੰਡਾ ਮਾਰੂਥਲ ਸਨੋ ਲੀਓਪਾਰਡ (VU), ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਆਈਬੇਕਸ (ਸਾਇਬੇਰੀਅਨ ਆਈਬੇਕਸ - LC ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਸੇਸ਼ਾਚਲਮ ਪਹਾੜੀਆਂ ਰੈੱਡ ਸੈਂਡਰਜ਼ (NT), ਗੋਲਡਨ ਗੀਕੋ (LC - ਤੀਰੁਮਾਲਾ ਪਹਾੜੀਆਂ ਲਈ ਸਥਾਨਕ) ਪੰਨਾ ਟਾਈਗਰ (EN), ਚਿਤਲ (LC), ਚਿੰਕਾਰਾ (LC), ਸਾਂਬਰ (VU)

 ਸੰਭਾਵੀ ਸਾਈਟਾਂ 
ਜੰਗਲਾਤ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਚੁਣੇ ਗਏ ਬਾਇਓਸਫੀਅਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਲਈ ਸੰਭਾਵਿਤ ਸਾਈਟਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ:

 ਅਬੂਜਮਾਰਹ, ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ
 ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ, ਉੱਤਰੀ ਟਾਪੂ
 ਚਿੰਤਪੱਲੀ, ਵਿਸ਼ਾਖਾਪਟਨਮ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼
 ਕਾਨਹਾ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼
 ਕੋਵਲਮ, ਕੇਰਲ
 ਲਕਸ਼ਦੀਪ ਟਾਪੂ, ਲਕਸ਼ਦੀਪ
 ਕੱਛ ਦਾ ਛੋਟਾ ਰਣ, ਗੁਜਰਾਤ
 ਫੌਂਗਪੁਈ (ਬਲੂ ਮਾਉਂਟੇਨ), ਮਿਜ਼ੋਰਮ
 ਨਾਮਦਾਫਾ, ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼
 ਸਿੰਘਭੂਮ, ਝਾਰਖੰਡ
 ਤਵਾਂਗ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਕਾਮੇਂਗ, ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼
 ਥਾਰ ਮਾਰੂਥਲ, ਰਾਜਸਥਾਨ
 ਤਾਡੋਬਾ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ ਅਤੇ ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ

 ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 

 ਬੋਧੀ ਰੁੱਖ
 ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਰਗਦ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
 ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ
 ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਗ
 ਪਵਿੱਤਰ ਰੁੱਖ
 ਭਾਰਤ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਅਸਥਾਨ

 ਹਵਾਲੇ 



 Biosphere reserves of India 
 Ministry of Environment and Forests