ਖੇਸ

ਖੇਸ (ਪੰਜਾਬੀ: ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ:کھیس, ਗੁਰਮੁਖੀ: ਖੇਸ ) (ਪੰਜਾਬੀ ਉਚਾਰਨ: [kʰeːsː]) ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਤਲੇ ਸੂਤੀ ਕੰਬਲ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ; ਇਹ ਕੰਬਲਾਂ ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਲਪੇਟਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਡੈਮਾਸਕ ਕੱਪੜਾ ਹੈ।ਖੇਸ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੋਟੇ ਸੂਤੀ ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਹੱਥ ਨਾਲ ਬੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੇਸ ਇੱਕ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਰੀਰ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਲਈ ਢਿੱਲੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਹਿਨਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਵਸਤੂ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਖੇਸ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੱਪੜਾ ਹੈ,ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਖੇਤਰ ਜੋ ਇਸਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਖੇਸ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ, ਸਗੋਂ 19ਵੀਂ ਅਤੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੋਟੇ ਸੂਤੀ ਕੱਪੜਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਖੇਸ ਇੱਕ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਵਸਤੂ ਹੈ ਜੋ ਸਰੀਰ ਢੱਕਣ ਵਜੋਂ ਵੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਇਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮੋਟੇ ਸੂਤ ਦੇ ਬਣੇ ਮੋਟੇ ਸੂਤੀ ਕੱਪੜੇ ਨੂੰ, ਜੋ ਉੱਤੇ ਲੈਣ ਅਤੇ ਥੱਲ ਵਿਛਾਉਣ ਦੇ ਕੰਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਖੇਸ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਖੇਸ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਜੇ ਕਿਸੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਪੁਰਸ਼, ਇਸਤਰੀ, ਸੰਤ, ਮਹਾਤਮਾ ਆਦਿ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇਣਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਖੇਸ ਉੱਪਰ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਰੁਪਇਆ ਰੱਖ ਕੇ ਭੇਂਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਵਿਆਹਾਂ ਸਮੇਂ ਮਿਲਣੀ ਦੀ ਤਸਮ ਵੀ ਖੇਸ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।

ਖੇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਜੁਲਾਹੇ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਖੇਸ ਦੀ ਤਾਣੀ ਤਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਤਾਣੀ ਨੂੰ ਪਾਣ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਫੇਰ ਕੁੰਬਲ ਉੱਪਰ ਖੇਸ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਖੇਸ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਬਣਦੇ ਸਨ। ਇਕ ਡੱਬਾ ਖੇਸ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜੋ ਦੋ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਸੂਤ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਚਾਰਖਾਨੇ ਦਾ ਖੇਸ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਖੇਸ ਸਰਦੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜਿਆਦਾ ਉੱਪਰ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਸਾਂਝੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਖੇਸ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਮਜਨੂੰ ਖੇਸ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਕ ਬੁਲਬੁਲ ਚਸ਼ਮ ਖੇਸ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁਣਤੀ ਵੱਖਰੀ-ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਬਦਾਮੀ ਰੰਗ ਦੀ ਕਪਾਹ ਦੇ ਖੇਸ ਵੀ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾਖੀ ਖੇਸ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਸਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਨੀਆਂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਹਰੇ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਖੇਸਾਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਤੇ ਬੁੰਬਲ ਵੱਟੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਕਈ ਖੇਸਾਂ ਦੀ ਬੁੰਬਲਾਂ ਦੀ ਜੰਜੀਰੀ ਵੀ ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੁੰਬਲ ਹੋਰ ਹੰਢਣਸਾਰ ਤੇ ਸੋਹਣੇ ਲੱਗਦੇ ਸਨ।

ਹੁਣ ਖੇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਕੰਬਲਾਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਖੇਸ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਤੇ ਖੋਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਗਈ ਹੈ।

 ਉਤਪਾਦਨ 

 ਭਾਰਤ 
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਤਪਾਦਨ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਮਪੁਰ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

 ਪਾਕਿਸਤਾਨ 
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਉਤਪਾਦਨ ਦੱਖਣੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ( ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ, ਮੁਲਤਾਨ, ਅਤੇ ਚੋਲਿਸਤਾਨ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ) ਅਤੇ ਸਿੰਧ ( ਨਸੇਰਪੁਰ, ਸਹਿਵਾਨ ਸ਼ਰੀਫ ਅਤੇ ਠੱਟਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ) ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

 ਹਵਾਲੇ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਕੀਪਰਿਯੋਜਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ ਕੋਸ਼