ਸੰਥਾਲ ਸੰਗੀਤ

ਸੰਤਾਲ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਸਮੂਹਾਂ ਵਾਂਗ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈ ਹੈ, ਪਰ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਨ੍ਰਿਤ ਅਜੇ ਵੀ ਕਾਇਮ ਹਨ। ਸੰਤਾਲ ਸੰਗੀਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਓਂਕਾਰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨੇ ਸੰਤਾਲ ਦੇ ਸੰਗੀਤ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਜ਼ਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ ਪਰ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤਾ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਡਬਲਯੂ ਜੀ ਆਰਚਰ ਜਿਸ ਨੇ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਸੰਤਾਲ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ। ਸੰਤਾਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੋ ਢੋਲ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਾਚਾਂ ਦੇ ਨਾਲ: ਤਮਕ' ਅਤੇ ਤੁਮਡਕ'। ਬੰਸਰੀ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਤਾਲ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਾਜ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅਜੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਤਾਲ ਲਈ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

 ਯੰਤਰ 
ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਤਾਲ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕ ਯੰਤਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ।

 ਮੇਮਬ੍ਰੈਨੋਫੋਨਸ

ਸੰਤਾਲ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਝਿੱਲੀ ਹਨ: ਤਮਕ' ਅਤੇ ਤੁਮਡਾਕ' । ਇਹ ਸਾਜ਼ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸੰਤਾਲ ਸੰਗੀਤ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੰਗੀਤ ਲਈ ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਬੁਨਿਆਦ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤੁਮਡਾਕ' ਇੱਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਦੋ-ਸਿਰ ਵਾਲਾ ਢੋਲ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਬਣੇ ਢੋਲ ਦਾ ਸਰੀਰ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮਾਨ ਭਾਰਤੀ ਡਰੰਮਾਂ ਵਾਂਗ, ਖੱਬਾ ਸਿਰ ਸੱਜੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਮੜੇ ਦੀਆਂ ਪੱਟੀਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਲਈ ਸਿਰ ਤੋਂ ਸਿਰ ਤੱਕ ਜ਼ਿਗਜ਼ੈਗ ਕਰੋ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੱਸ ਕੇ ਰੱਖੋ। ਡਰੱਮ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਮੜੇ ਦੇ ਤਣੇ ਦੁਆਰਾ ਢੋਲਕੀ ਦੀ ਗਰਦਨ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਮੁਅੱਤਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਮਕ' ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ-ਸਿਰ ਵਾਲਾ ਕੇਟਲ ਡਰੱਮ ਹੈ। ਇਹ ਖਿਡਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਦੋ ਡੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਰ ਦਾ ਆਕਾਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 14-16 ਇੰਚ ਵਿਆਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਮਕ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਰਥ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

 ਇਡੀਓਫੋਨਸ

ਇਡੀਓਫੋਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨੱਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗਿੱਟੇ ਦੀਆਂ ਘੰਟੀਆਂ ਨੂੰ ਜੰਕੋ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਸਾਜ਼ਾਂ ਵਾਂਗ ਉਹ ਡਾਂਸਰਾਂ ਦੇ ਨੱਚਣ ਵਾਂਗ ਵੱਜਦੇ ਹਨ। ਸੰਤਾਲ ਅਕਸਰ ਆਪਣੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਨਾਲ ਝਾਂਜਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਜੋੜੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਸੰਤਾਲ ਸੰਗੀਤਕ ਸੰਦਰਭਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਤ ਦੀਆਂ ਧਮਾਲਾਂ ਵੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।

 ਐਰੋਫੋਨ

ਐਰੋਫੋਨ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਬੰਸਰੀ ਜਾਂ ਤਿਰਵਾਵ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਟਿਰਿਓ ਬਾਂਸ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਛੇਕ ਹਨ। ਸੰਤਾਲ ਬੰਸਰੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਫੈਲੀ ਬੰਸੁਰੀ, ਵਿੱਚ ਖੁੱਲੇ ਛੇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਖਿਡਾਰੀ ਨੂੰ ਪਿੱਚ ਨੂੰ ਮੋੜਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੰਤਾਲ ਬੰਸਰੀ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਕਈ ਸੰਤਾਲ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਵੀ ਹਰਮੋਨੀਅਮ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਪੰਪ ਅੰਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ-ਅਸ਼ਟੈਵ ਕੀਬੋਰਡ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਹੱਥ ਦੀ ਘੰਟੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰੀ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤਕ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਢਾਲ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਓਨਾ ਹੀ ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਗਿਟਾਰ ਹੈ।

ਚੋਰਡੋਫੋਨਜ਼ ਢੋਡਰੋ ਬਨਮ ਇੱਕ ਤਾਰ ਵਾਲਾ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਲੂਟ ਹੈ। ਢੋਡਰੋ ਬਾਨਮ ਦੇ ਅਕਸਰ ਮਾਨਵ-ਰੂਪ ਉੱਕਰੀ ਹੋਏ ਸਿਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫੇਟ ਬਨਮ ਇੱਕ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਲੂਟ ਵੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਚਾਰ ਤਾਰਾਂ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਵਧੇਰੇ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਭਾਰਤੀ ਸਾਰੰਗੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹਨ। ਈਸਾਈ ਸੰਤਾਲ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਸਾਜ਼ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸਨੂੰ ਕਬਕੁਬੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ-ਤਾਰ ਵਾਲਾ ਪਲੱਕਡ ਕੋਰਡੋਫੋਨ ਤਮਕ ਦੇ ਬਦਲ ਵਜੋਂ ਈਸਾਈ ਸੰਤਾਲ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਤਮਕ ਦਾ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮਾਂ ਨਾਲ ਇੰਨਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਬੰਧ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਕੁਝ ਖਾਸ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਣ ਲਈ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਅਤੇ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਇਸਦੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਕਾਬਕੁਬੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

 ਧੁਨਾਂ 
ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸੰਤਾਲ ਧੁਨਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਤਾਲ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸੰਤਾਲ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੌਰਾਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਧੁਨਾਂ ਦਾ ਖਾਸ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਸਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੋਹਰੇ ਵਾਢੀ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਉਸ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਧੁਨਾਂ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ ਨਾਚਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹਨ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਧੁਨਾਂ ਦੇ ਮੀਟਰ ਅਤੇ ਤਾਲ ਉਹਨਾਂ ਖਾਸ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਚਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਤਾਲ ਧੁਨਾਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਅਸ਼ਟਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਪੰਜ ਜਾਂ ਛੇ ਪਿੱਚਾਂ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਤਾਲ ਧੁਨਾਂ ਦੀ ਤਾਲ ਵਿੱਚ ਹੀਮੀਓਲਾ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਸੰਸਕਰਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ - ਇੱਕ ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 2 ਅਤੇ 3 ਦੇ ਭਾਗ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਉਲਟ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ।

 ਬਿਬਲੀਓਗ੍ਰਾਫੀ 

 ਆਰਚਰ, ਡਬਲਯੂ.ਜੀ. ਦ ਹਿੱਲ ਆਫ਼ ਫਲੂਟਸ: ਲਾਈਫ, ਲਵ, ਐਂਡ ਪੋਇਟਰੀ ਇਨ ਕਬਾਇਲੀ ਇੰਡੀਆ: ਏ ਪੋਰਟਰੇਟ ਆਫ਼ ਦ ਸੰਤਾਲਾਂ। ਪਿਟਸਬਰਗ: ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਪਿਟਸਬਰਗ ਪ੍ਰੈਸ, 1974।
 ਬੋਡਿੰਗ, ਪੀਓ ਸੰਤਾਲ ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ। ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ, ਮਾਸ.: ਐਚ. ਐਸਚਹੌਗ; ਹਾਰਵਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੈਸ, 1925.
 ———। ਸੰਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਤਾਲ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਤੇ ਜਾਦੂ-ਟੂਣੇ। ਓਸਲੋ: AW Brøggers, 1940.
 ਬੋਮਪਾਸ, ਸੇਸਿਲ ਹੈਨਰੀ, ਅਤੇ ਪੀਓ ਬੋਡਿੰਗ। ਸੰਤਾਲ ਪਰਗਨਾ ਦੀ ਲੋਕਧਾਰਾ। ਲੰਡਨ: ਡੀ. ਨੱਟ, 1909।
 ਕੁਲਸ਼ੌ, ਡਬਲਯੂਜੇ ਕਬਾਇਲੀ ਵਿਰਾਸਤ; ਸੰਤਾਲਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਲੰਡਨ: ਲਟਰਵਰਥ ਪ੍ਰੈਸ, 1949।
 ਪ੍ਰਸਾਦਿ, ਓਂਕਾਰ । ਸੰਤਾਲ ਸੰਗੀਤ: ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਦੇ ਪੈਟਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਅਧਿਐਨ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਕਬਾਇਲੀ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਸੀਰੀਜ਼; ਟੀ 115. ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਇੰਟਰ-ਇੰਡੀਆ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, 1985।
 ਰਾਏ ਚੌਧਰੀ, ਇੰਦੂ. ਸੰਤਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ। 1ਲਾ ਐਡੀ. ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੀਰੀਜ਼, 13. ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਸਟਰਲਿੰਗ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, 1973.

 ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 

 ਸੰਤਾਲ

 ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 

 ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸੰਤਾਲ ਕਲਚਰ ਐਂਡ ਵੈਲਫੇਅਰ ਸੋਸਾਇਟੀ
 ਸੰਤਾਲ ਕਲਾ
 ਸੰਤਾਲਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪੋਰਟਲ
 ਸੰਤਾਲ ਡਾਂਸ
 ਬਨਮ ਸੰਤਾਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਜਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਸੰਗੀਤ ਸਾਜ਼