ਸ਼ਰਨ ਰਾਣੀ ਬੈਕਲੀਵਾਲ

ਸ਼ਰਨ ਰਾਣੀ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਰਨ ਰਾਣੀ ਬੈਕਲੀਵਾਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੀ ਮਾਥੁਰ ) (9 ਅਪ੍ਰੈਲ 1929) – 8 ਅਪ੍ਰੈਲ 2008) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸਰੋਦ ਵਾਦਕ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ।

ਉਸ ਦਾ 15ਵੀਂ ਤੋਂ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਦੇ 379 ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰਾਂ ਦਾ ਨਿੱਜੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੁਣ ਨੈਸ਼ਨਲ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ "ਸ਼ਰਨ ਰਾਣੀ ਬੈਕਲੀਵਾਲ ਗੈਲਰੀ ਆਫ਼ ਮਿਊਜ਼ੀਕਲ ਇੰਸਟਰੂਮੈਂਟਸ" ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।

 ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ 
ਉਹ ਸ਼ਰਨ ਰਾਣੀ ਮਾਥੁਰ ਦਾ ਜਨਮ ਪੁਰਾਣੀ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਕੰਧ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਾਰੋਬਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਕੁੜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਰਨ ਰਾਣੀ ਨੇ ਮਾਸਟਰ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਲਾਊਦੀਨ ਖਾਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਲੀ ਅਕਬਰ ਖਾਨ ਤੋਂ ਸਰੋਦ ਵਜਾਉਣਾ ਸਿੱਖਿਆ ਸੀ।

ਬੈਕਲੀਵਾਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੰਗੀਤਕ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕੀਤੀ। ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੈਰੀਅਰ ਨੂੰ ਘਰਾਣਿਆਂ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਇੱਕ ਖ਼ਾਨਦਾਨੀ ਪੇਸ਼ਾ ਸੀ) ਲਈ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਾਂ ਨਾਚ ਕੁੜੀਆਂ ਜਾਂ ਬਾਈਜੀਆਂ ਦਾ ਪੇਸ਼ਾ ਸੀ, ਇੱਕ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ, ਗੈਰ-ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਦੀ ਧੀ ਲਈ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰਿਵਾਰ। ਉਸਨੇ ਅਚਨ ਮਹਾਰਾਜ ਤੋਂ ਕਲਾਸੀਕਲ ਭਾਰਤੀ ਨਾਚ ਦਾ ਕਥਕ ਰੂਪ ਅਤੇ ਨਾਭਾ ਕੁਮਾਰ ਸਿਨਹਾ ਤੋਂ ਮਨੀਪੁਰੀ ਨਾਚ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ। 1953 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਐਮਏ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਕਾਲਜ ਫਾਰ ਵੂਮੈਨ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।

 ਸੰਗੀਤਕ ਕੈਰੀਅਰ 
1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੋਂ, ਸ਼ਰਨ ਰਾਣੀ ਨੇ ਸੱਤ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਰੋਹ ਦੇ ਮੰਚ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਰੋਦ ਗਾਇਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਯੂਨੈਸਕੋ ਲਈ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ, ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਅਤੇ ਫਰਾਂਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਿਕਾਰਡ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਗੀਤਕ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗਾਂ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਸੀ। ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ "ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰਾਜਦੂਤ" ਸੀ ਡਾ. ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ ਨੇ ਉਸਦੇ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ, "ਸ਼ਰਨ ਰਾਣੀ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਮਿਲੇਗਾ। ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਯਹੂਦੀ ਮੇਨੂਹੀਨ ਨੇ ਉਸ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ : "ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਯੋਗ ਅਤੇ ਧੰਨਵਾਦੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਜੋੜਨ ਦੀ ਕਾਹਲੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਜੋ ਇਸ ਮਹਾਨ ਕਲਾਕਾਰ ਲਈ ਸਾਡੇ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨਗੇ"

ਚਿੰਤਤ ਕਿ ਅਮੀਰ ਧਰੁਪਦ ਪਰੰਪਰਾ ਅਲੋਪ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਕੁਝ ਇਕੱਲੇ ਗਾਣੇ ਤਬਲਾ ਅਤੇ ਪਖਾਵਾਜ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨ।

ਰਾਣੀ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਉਹ 'ਸਰੋਦ ਰਾਣੀ' (ਸਰੋਦ ਦੀ ਰਾਣੀ) ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ। ਸ਼ਰਨ ਰਾਣੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਇੰਸਟਰੂਮੈਂਟਲਿਸਟ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।

 ਸੰਗੀਤ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ 
ਬੈਕਲੀਵਾਲ ਨੇ ਸਰੋਦ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵੀ ਲਿਖਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਹੈ ਦਿ ਡਿਵਾਈਨ ਸਰੋਦ: ਇਟਸ ਓਰੀਜਿਨ, ਪੁਰਾਤਨਤਾ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ, ਜੋ 1992 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਉਪ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਕੇਆਰ ਨਰਾਇਣਨ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਦਿ ਡਿਵਾਈਨ ਸਰੋਦ ਦਾ ਦੂਜਾ ਐਡੀਸ਼ਨ 2008 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਆਈ ਕੇ ਗੁਜਰਾਲ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸੰਗੀਤ 'ਤੇ ਕਈ ਲੇਖ ਵੀ ਲਿਖੇ।

ਬੈਕਲੀਵਾਲ ਨੇ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਪਰੰਪਰਾ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤ ਸਿਖਾਇਆ ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਫੀਸ ਨਹੀਂ ਲਈ। ਕਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਉਸ ਦੇ ਪਰਵਾਸੀ-ਚੇਲੇ ਵਜੋਂ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ।
ਬੈਕਲੀਵਾਲ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਾਂ ਤੋਂ, ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ 'ਘਰਾਂ' ਤੋਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਵਿਧੀਗਤ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਬੰਧੀ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਜ਼ ਦਾਨ ਕੀਤੇ। ਇਹ 1980, 1982 ਅਤੇ 2002 ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਲਿੰਕਡ ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਯੰਤਰ ਇੱਕ ਸਥਾਈ ਗੈਲਰੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ 'ਸ਼ਰਨ ਰਾਣੀ ਬੈਕਲੀਵਾਲ ਗੈਲਰੀ ਆਫ਼ ਮਿਊਜ਼ੀਕਲ ਇੰਸਟਰੂਮੈਂਟਸ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਜਾਇਬ ਘਰ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 1980 ਵਿੱਚ ਤਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ, ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੁਆਰਾ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਕਿਹਾ ਸੀ। 'ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹੱਤਵ ਦੇ ਦੁਰਲੱਭ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ।'

 ਸੰਗੀਤਕ ਯੰਤਰਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 
ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਉਹ ਯੰਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ 15ਵੀਂ ਤੋਂ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਘਰਾਣਿਆਂ ਅਤੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:

 ਮਯੂਰੀ ਸਿਤਾਰ (1850) ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ
 ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਟਾਈਗਰ ਹੈਡ ਰਬਾਬ
 ਦਰਬਾਰੀ ਸਿਤਾਰ (1850)
 ਵੀਨਾ (1825)

 ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ 
1960 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਸੁਲਤਾਨ ਸਿੰਘ ਬੈਕਲੀਵਾਲ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਜੋ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦਿਗੰਬਰ ਜੈਨ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ। 1974 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਬੇਟੀ ਰਾਧਿਕਾ ਨਰਾਇਣ ਹੋਈ। ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਕੈਂਸਰ ਨਾਲ ਜੂਝਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਦੇ 79ਵੇਂ ਜਨਮ ਦਿਨ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ, 8 ਅਪ੍ਰੈਲ 2008 ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

 ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ 
2004 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਚੋਣਵੇਂ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ 'ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਲਾਕਾਰ' ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦੇ ਕੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਰਨ ਰਾਣੀ ਇਹ ਖਿਤਾਬ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇਕਲੌਤੀ ਮਹਿਲਾ ਵਾਦਕ ਸੀ।

ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹੋਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:

 ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਿਗੰਬਰ ਪਰੀਥੋਸ਼ਿਕ (1953)
 ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ (1968)
 ਸਾਹਿਤ ਕਲਾ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਪੁਰਸਕਾਰ (1974)
 'ਆਚਾਰੀਆ' ਅਤੇ 'ਤੰਤਰੀ ਵਿਲਾਸ' (1979)
 ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ (1986)
 ਵੋਕੇਸ਼ਨਲ ਐਕਸੀਲੈਂਸ ਲਈ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਪੁਰਸਕਾਰ (1993)
 ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੁਆਰਾ ਵਿਲੱਖਣ ਅਲੂਮਨੀ ਪੁਰਸਕਾਰ (1997)
 ਨੈਸ਼ਨਲ ਐਕਸੀਲੈਂਸ ਅਵਾਰਡ (1999)
 ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ (2000)
 ਲਾਈਫਟਾਈਮ ਅਚੀਵਮੈਂਟ ਅਵਾਰਡ (2000)
 ਮਹਾਰਾਣਾ ਮੇਵਾੜ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਅਵਾਰਡ (2004)
 ਭੋਪਾਲ ਤੋਂ ਕਲਾ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਪੁਰਸਕਾਰ (2005)

 ਡਿਸਕੋਗ੍ਰਾਫੀ 
ਸ਼ਰਨ ਰਾਣੀ : ਸਰੋਦ ਦੀ ਮਹਾਨ ਰਾਣੀ (ਸੰਗੀਤ ਅੱਜ) (2008)

ਮਹਾਨ ਸਰੋਦ ਵਰਚੁਓਸੋ (1967)

ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਕਲਾਸਿਕ ਇੰਡੀਅਨ (1967)

 ਹਵਾਲੇ 

 ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 

 ਸ਼ਰਨ ਰਾਣੀ - ਆਈਟੀਸੀ ਸੰਗੀਤ ਰਿਸਰਚ ਅਕੈਡਮੀ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਮਾਸਟਰ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਸੰਗੀਤਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2008
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1929