ਸ਼ੇਖਾਵਤੀ

ਸ਼ੇਖਾਵਤੀ ਇੱਕ ਅਰਧ-ਸੁੱਕਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਖੇਤਰ ਹੈ ਜੋ ਰਾਜਸਥਾਨ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ 'ਤੇ ਸ਼ੇਖਾਵਤ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ। ਸ਼ੇਖਾਵਤੀ ਉੱਤਰੀ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਝੁੰਝੁਨੂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਸੀਕਰ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਜੋ ਅਰਾਵਲੀ ਅਤੇ ਚੁਰੂ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਜੰਗਲਦੇਸ਼ ਖੇਤਰ, ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਹਰਿਆਣਾ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੇਵਾਤ, ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਧੁੰਧਰ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਅਜਮੇਰ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮਾਰਵਾੜ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 13784 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ।Taknet, D.K, Marwari Samaj Aur Brijmohan Birla, Indian Institute of Marwari Entrepreneurship, Jaipur, 1993 p 78 

17ਵੀਂ ਤੋਂ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮਾਰਵਾੜੀ ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ੇਖਾਵਤੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਹਵੇਲੀਆਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ। ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਅਮੀਰੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੇ ਹੋਰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਇਮਾਰਤਾਂ - ਘਰ, ਮੰਦਰ, ਅਤੇ ਪੌੜੀਆਂ ਵਾਲੇ ਖੂਹ ਬਣਾ ਕੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਪਛਾੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜੋ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਦੋਵੇਂ ਪੇਂਟ ਕੀਤੇ ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਸਨ।Aditya Mukherjee, "Art through the lens: Havelis of Shekhawati", The Times of India (Nov 12, 2013)

 ਸ਼ੇਖਾਵਤੀ ਦੀ ਵਿਉਤਪਤੀ 
ਸ਼ੇਖਾਵਤੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੰਕਿਦਾਸ ਕੀ ਖਿਆਤ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।Mukutji: Jaipur rajya ka bhugol, page 46-47 ਬਾਂਕੀਦਾਸ ਦਾ ਸਮਕਾਲੀ ਕਰਨਲ ਡਬਲਯੂ.ਐਸ. ਗਾਰਡਨਰ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ 1803 ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਖਾਵਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜੇਮਸ ਟੌਡ ਨੇ ਸ਼ੇਖਾਵਤੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਿਆ। ਸ਼ੇਖਾਵਤੀ ਸ਼ਬਦ ਵੰਸ਼ ਭਾਸਕਰ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।Sahiram: Ek adhūrī krānti, Shekhawati kā kisān āndolan (1922-1952), page-1 ਸ਼ੇਖਾਵਤੀ ਦਾ ਨਾਂ ਰਾਓ ਸ਼ੇਖਾ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

 ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ 
ਸ਼ੇਖਾਵਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:

 ਸੀਕਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
 ਸੀਕਰ
 ਫਤਿਹਪੁਰ
 ਰੀਂਗਸ
 ਸ੍ਰੀ ਮਾਧੋਪੁਰ
 ਝੁਨਝੁਨੂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
 ਝੁੰਝੁਨੂ
 ਚਿਰਾਵਾ
 ਨਵਲਗੜ੍ਹ
 ਉਦੈਪੁਰਵਤੀ
 ਪਿਲਾਨੀ
 ਖੇਤੜੀ
 ਚੁਰੂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ
 ਚੁਰੂ
 ਰਤਨਗੜ੍ਹ
 ਸਰਦਾਰਸ਼ਹਿਰ
 ਤਾਰਾਨਗਰ
 ਸਾਲਾਸਰ

 ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਸੈਰ ਸਪਾਟਾ 

 ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ 
ਸ਼ਾਹਪੁਰਾ ਹਵੇਲੀ ਇੱਕ 300 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਮਹਿਲ ਹੈ ਜੋ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਰਾਓ ਸ਼ੇਖਾ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਰਾਓ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਜ਼ੇਨਾ (ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਕੁਆਰਟਰ) ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਮਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥੀਮ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਤਨ ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰ ਹਨ, ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦਾ ਫੁਹਾਰਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਬੁਰਜ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ  ਕੰਧਾਂ ਹਨ। ਮੋਟਾ। ਦੀਵਾਨਖਾਨਾ, ਰਸਮੀ ਡਰਾਇੰਗ ਰੂਮ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਪੋਰਟਰੇਟ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਵਚਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਹਵੇਲੀ ਦਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਹਾਰਾਜ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਮੁਰੰਮਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਇਹ ਹੈਰੀਟੇਜ ਹੋਟਲ ਵਜੋਂ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਵੇਲੀ ਨੂੰ ਸਾਲ 2018 ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਹੋਟਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ

 ਹਵੇਲੀਆਂ, ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਫਰੈਸਕੋਸ 
ਸ਼ੇਖਾਵਤੀ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਮਾਰਤਾਂ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਅਤੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਸਨ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਬਜ਼ੇ ਦੌਰਾਨ, ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਲਈ ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ। Henderson, Carol D, Cultures and Customs of India; Greenwood Press 1992, , pg. 92 ਸ਼ਾਹਪੁਰਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹਪੁਰਾ ਹਵੇਲੀ, 65 ਜੈਪੁਰ-ਦਿੱਲੀ ਹਾਈਵੇਅ 'ਤੇ ਜੈਪੁਰ ਤੋਂ ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਅਤੇ ਮਹਿੰਦਰਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨੰਗਲ ਸਿਰੋਹੀ, 130 ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਖੇਤਰ (ਐਨਸੀਆਰ) ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣੀ ਸ਼ੇਖਾਵਤੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।Magnificent havelis of Nangal-Sirohi, The Tribune, 22 June 2002.

 ਪਹਿਰਾਵਾ 
ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਰਵਾਇਤੀ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਜੋਂ ਘੱਗਰਾ ਲੁੱਗਦੀ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਮਰਦ ਆਮ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਪਹਿਰਾਵਾ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੇਖਾਵਤੀ ਦਾ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਬਹੁਤ ਮਹਿੰਗਾ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ।

 ਹਵਾਲੇ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਖੇਤਰ