ਤਾਮਰੇਸ਼ਵਰੀ ਮੰਦਿਰ

ਤਾਮਰੇਸ਼ਵਰੀ ਮੰਦਿਰ ( ਦਿੱਕਰਵਾਸਿਨੀ, ਕੇਸਾਈ ਖਾਟੀ ਵੀ)"[I]n the eastern most boundary of Assam (near Sadiya) we find the pitha of a very interesting goddess.  ਲਗਭਗ 18 . ਤਿਨਸੁਕੀਆ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ, ਅਸਾਮ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਦੀਆ ਤੋਂ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ। ਮੰਦਰ ਗੈਰ-ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਦਿਵਾਸੀ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।'According to E.A. Gait, "The religion of the Chutiyas was a curious one.  ਕੁਝ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਚੂਤੀਆ ਰਾਜੇ ਨੇ ਸਾਲ 1442 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੰਧ ਬਣਾਈ ਸੀThe Pãyã-Tãmresvari (Dikkaravãsiní) temple inscription announces that King Dharmanãrãyana raised in 1364 Šaka [1442 AD] a wall (prãkãra) around the temple of Dikkaravãsiní, popularly known as Tãmresvari." ਇਹ ਮੰਦਰ ਕੇਚੈਖਤੀ (ਕੇਚਾਈ ਦਾ ਅਰਥ ਕੱਚਾ ਅਤੇ ਖੱਟੀ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਖਾਣਾ), ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਕਬਾਇਲੀ ਦੇਵਤਾ ਜਾਂ ਬੋਧੀ ਦੇਵਤਾ ਤਾਰਾ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ,"In her fearsome self this deity bears so many resemblances to the fierce manifestation of Buddhist Tara that many scholars have suggested a Buddhist origin for her" ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੋਡੋ-ਕਚਾਰੀ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।Kechai Khati worshipped by Bodo-kacharisRabhas worship Kechai-khati and celebrate the Kechai-khati festival once every yearKechai-khati festival of RabhasThe Tiwas, as well as the Koch, also worshipped Kechai Kati. "There is at Sadiya a shrine of Kechai Khati the tutelar deity of the Kacharis, which the Dimasa rulers continued to worship even after the establishment of their rule in Cachar." "The most famous temple of the Chutiyas was that of Kechaikhati, their primodial female deity. ਹਿੰਦੂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਆ ਕੇ ਵੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਉਸ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਕਬਾਇਲੀ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।"(S)he [Kesai Khati] was incorporated into the Sanskritized cosmos of goddess tradition and as her tribal attributes were so strong to be denounced as non-Brahminical, her worship continued according to old customs." ਸੁਹਿਤਪਾਂਗਫਾ (1780 - 1795) ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਅਹੋਮ ਰਾਜ ਉੱਤੇ ਬਰਮਾ ਦੇ ਕੋਨਬੰਗ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਕੇਸਾਈਖੈਤੀ ਤਾਈ-ਖਮਤੀ ਮਾਦਾ ਦੇਵੀ ਨੰਗ ਹੂ ਤੂੰਗ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।"Towards the north of the Lohit River is the Nang Hoo Toungh territory. 

 ਪੱਥਰ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ 
ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ,Sircar, D.C,Journal of Ancient Indian History, p. 21.

ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮੰਦਿਰ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੁਕਤਾ ਧਰਮਨਾਰਾਇਣ (ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ) ਦੁਆਰਾ ਸਾਕਾ ਸਾਲ 1364 (1442 ਈ.) ਵਿੱਚ ਇੱਟਾਂ ( ਇਚਿਤਕਾ ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

 ਨਾਮ ਤਾਮਰੇਸਰੀ 
ਮੰਦਰ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੂਰਤੀਆਂ ਸਨ। ਕੰਧਾਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਮੋਰਟਾਰ ਦੇ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਮੰਦਰ ਦੀ ਛੱਤ ਤਾਂਬੇ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਤਾਮਰੇਸ਼ਵਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਮੰਦਰ ਇੱਟਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਕੰਧ 'ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਬਲੀ ਲਈ ਜਗ੍ਹਾ ਸੀ।

 ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ 
ਤਾਮਰੇਸਰੀ ਮੰਦਿਰ ਦੀ ਛੱਤ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਤਾਂਬੇ ਦੀ ਚਾਦਰ ਦੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚਾਂਗਰੂੰਗ ਫੁਕਨ ਬੁਰੰਜੀ (1711 ਈ.) ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਨਾਮ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 1848 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਡਾਲਟਨ ਨੇ ਸਾਈਟ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਪੱਥਰ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਮਿਲਿਆ, ਪਰ ਤਾਂਬੇ ਦੀ ਛੱਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹਟਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। 1905 ਵਿੱਚ ਸਾਈਟ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਟੀ.ਬਲਾਕ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਚੌਰਸ ਢਾਂਚਾ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਕੰਧ ਨੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੰਦਰ ਸੀ ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਾਲਿਕਾ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮੰਦਰ ਅੱਠ ਦੁਆਰਪਾਲਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਨਰੰਤਕ, ਤ੍ਰਿਪੁਰੰਤਕ, ਦੇਵੰਤਕ, ਯਮੰਤਕ, ਵੇਤਾਲੰਤਕ, ਦੁਰਧਰੰਤਕ, ਗਣੰਤਕ ਅਤੇ ਸ੍ਰਮੰਤਕ) ਦੇ ਨਾਲ ਅਸ਼ਟਭੁਜ ਸੀ। SF Hannay ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੌਜੂਦਾ ਮੰਦਰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਪੱਛਮ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਗ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੀ। ਰੇਤਲੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਬਲਾਕਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ 'ਤੇ, 8 ਫੁੱਟ ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੱਕ ਲਗਭਗ 4.5 ਫੁੱਟ ਮੋਟੀ ਇੱਟ ਦੀ ਕੰਧ ਸੀ। ਕੰਪਲੈਕਸ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਪੱਥਰ ਦੀ ਚਾਰਦੀਵਾਰੀ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਗੇਟਵੇ ਦੇ ਜੋ ਖੰਡਰ ਬਚੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਕਿਨਾਰੇ ਉੱਤੇ ਉੱਕਰੀ ਹੋਈ ਲਿੰਟਲ, ਕੁਝ ਸਜਾਵਟੀ ਛੋਟੇ ਥੰਮ੍ਹ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹਾਥੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਤਿੰਨ ਬਲਾਕ, ਹਰੇਕ 7.5 ਫੁੱਟ ਲੰਬੇ ਅਤੇ 2 ਫੁੱਟ ਗੁਣਾ 18 ਇੰਚ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਿੰਗ ਕੰਧ ਦੇ ਬਲਾਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਅਡੋਲ ਕਠੋਰਤਾ ਦੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਪੋਰਫਾਇਰੀਟਿਕ ਗ੍ਰੇਨਾਈਟ ਸਨ। ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਕੋਨੇ 'ਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਪੱਥਰ ਦਾ ਗੇਟਵੇ ਸੀ ਜੋ ਧਾਰਾ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ ਵਿਚ ਗ੍ਰੇਨਾਈਟ ਅਤੇ ਰੇਤਲੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਕਈ ਉੱਕਰੀ ਅਤੇ ਸਾਦੇ ਬਲਾਕ ਹਨ। Hanney, S.F. Journal of the Asiatic Soceity of Bengal p. 468. ਦੇਬਾਲਾ ਮਿੱਤਰਾ (1956) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੰਦਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਚਤੁਰਾਯਤਨ ਸੀ, ਭਾਵ ਚਾਰ ਧਰਮ ਅਸਥਾਨ, ਰੇਤਲੇ ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਗ੍ਰੇਨਾਈਟ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਆਇਤਾਕਾਰ ਇੱਟ ਦੇ ਘੇਰੇ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਪ੍ਰਾਕਾਰਾ ਮੋਟੇ ਤੌਰ 'ਤੇ 208 ਮਾਪਦਾ ਹੈ। ਫੁੱਟ 130 ਦੁਆਰਾ ਫੁੱਟ ਅਹਾਤੇ ਦੀ ਕੰਧ 4 ਫੁੱਟ ਚੌੜੀ ਅਤੇ 8 ਫੁੱਟ ਉੱਚੀ ਸੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਪੱਥਰ ਦਾ ਗੇਟਵੇ ਸੀ। 1959 ਦੇ ਹੜ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਪਾਈਆ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਾਦ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਢਾਂਚਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਸੀ।

 ਨੋਟਸ 

 ਹਵਾਲੇ 








 ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਮੰਦਿਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਸਾਮ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ