ਵਿਦੁਰ

ਵਿਦੁਰ (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ : विदुर, ਅਰਥ : ਕੁਸ਼ਲ, ਬੁਧੀਮਾਨ) ਨੂੰ ਕਸ਼ਤਰੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਮਹਾਕਾਵਿ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਹੈ। ਇਹ ਕੁਰੁ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਕੌਰਵਾਂ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾ ਦਾ ਚਾਚਾ (ਪਾਂਡੂ ਅਤੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਭਰਾ) ਸੀ।

 ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕਥਾ 

 ਮੰਡਾਵਿਆ ਦਾ ਸਰਾਪ 
ਮਾਂਡਵਿਆ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਯਮ ਨੂੰ ਸਰਾਪ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਨੌਕਰਾਣੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਜਾਇਜ਼ ਕਾਰਨ ਦੇ ਸੂਲੀ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।ਇਸ ਲਈ ਯਮ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਦੂਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।

 ਜਨਮ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ 
ਵਿਦੁਰਾ ਦਾ ਜਨਮ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਆਸ ਅਤੇ ਪੈਰਿਸਰਾਮੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨਿਯੋਗ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਰਾਣੀਆਂ ਅੰਬਿਕਾ ਅਤੇ ਅੰਬਾਲਿਕਾ ਦਾ ਹੱਥ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਰਾਣੀਆਂ ਵਿਆਸ ਤੋਂ ਡਰਦੀਆਂ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਦਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਭੇਜਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਣੀਆਂ ਰਾਜਾ ਵਿਚਿਤਰਵਿਰਯ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ - ਵਿਆਸ ਕੌਰਵਾਂ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ ਜੀ; ਅਤੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਪਾਂਡੂ ਦਾ ਪਿਤਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਵਿਦੁਰ ਨੂੰ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਕਈ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੀਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਬਾਰੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੁਆਰਾ ਮੋਮ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਸਾੜਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ।

 ਪਾਸਿਆਂ ਦੀ ਖੇਡ 
ਵਿਦੁਰਾ ਨੇ ਯੁਧਿਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਸਿਟਣ ਦੀ ਖੇਡ (ਡਾਇਸ) ਦੀ ਖੇਡ ਖੇਡਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਫਾਇਦਾ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਵਿਕਾਰਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਵਿਦੁਰਾ ਹੀ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਕੌਰਵਾਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਦਰੋਪਦੀ ਦੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਪਲ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ ਵਿਦੁਰਾ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝਿੜਕਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਕ੍ਰਿਤਘਣ ਕਿਹਾ। ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਆਪਣੇ ਚਾਚੇ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਝਿੜਕਣ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ, ਪਰ ਵਿਦੂਰਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇੱਕ ਅੰਨ੍ਹਾ ਆਦਮੀ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਝਿੜਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਘਟਨਾ ਹੈ ਜੋ ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਉਠਾਈ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਕੁਰੁਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਤੋੜ ਲਏ ਸਨ ਅਤੇ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਯੁੱਧ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਭੀਸ਼ਮ, ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰੀਆ, ਕ੍ਰਿਪਾਚਾਰਿਆ ਅਤੇ ਕਰਨ ਦੇ ਉਲਟ, ਵਿਦੁਰ ਦੀ ਹਸਤਨਾਪੁਰ ਜਾਂ ਦੁਰਯੋਧਨ ਪ੍ਰਤੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੀ। ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਉਸ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਾ ਕਰਦੇ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਦੁਰ ਨੂੰ ਧਰਮ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦਾ ਪੱਖ ਲੈਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ।

ਮੌਤ
ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯੁਧਿਸ਼ਠਰ ਸਮਰਾਟ ਬਣੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਅਹੁਦਾ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਵਿਦੁਰ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ, ਗੰਧਾਰੀ ਅਤੇ ਕੁੰਤੀ ਦੇ ਸਾਦਾ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣ ਲਈ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਿਆਸੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ । ਸੰਜੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨ। ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਜੰਗਲ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਵਿਦੁਰ ਦੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਬੇਜਾਨ ਪਾਇਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਵਿਦੁਰ ਦੀ ਆਤਮਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਰ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਰ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹ ਅਤੇ ਵਿਦੁਰਾ ਯਾਮ ਦੀ ਹੀ ਇਕਾਈ ਸਨ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਵਿਦੁਰਾ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਸਵਰਗੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਵਿਦੁਰਾ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਨਾ ਕਰੇ।Puranic Encyclopedia: a comprehensive dictionary with special reference to the epic and Puranic literature, Vettam Mani, Motilal Banarsidass, Delhi, 1975, p. 848.

 ਹਵਾਲੇ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਾਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਾਤਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਾਭਾਰਤ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਪਾਤਰ