ਕੁਕਰੈਲ ਰਾਖਵਾਂ ਜੰਗਲ

ਕੁਕਰੈਲ ਰਾਖਵਾਂ ਜੰਗਲ ( ), ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰੀ ਜੰਗਲ 1950 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੌਦੇ ਲਗਾਉਣ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਜੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਲਖਨਊ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 9 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਗਰਮੱਛਾਂ ਦੀਆਂ 3 ਮੂਲ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਘੜਿਆਲਾਂ ( ਗੈਵੀਲਿਸ ਗੈਂਗੇਟਿਕਸ) ਲਈ ਇੱਕ ਬੰਦੀ ਪ੍ਰਜਨਨ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਕੇਂਦਰ ਹੈ।
ਇਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ 3 ਮਗਰਮੱਛ ਪ੍ਰਜਨਨ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਕੁਰੇਲ ਮਗਰਮੱਛ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਮਦਰਾਸ ਕ੍ਰੋਕੋਡਾਇਲ ਬੈਂਕ ਟਰੱਸਟ (ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ 3 ਦੇਸੀ ਮਗਰਮੱਛਾਂ ਦੀਆਂ ਨਸਲਾਂ - ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਮਗਰਮੱਛ, ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਘੜਿਆਲ ਅਤੇ ਖਾਰੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਮਗਰਮੱਛ ) ਨੂੰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਜੀਓਗ੍ਰਾਫਿਕ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦੁਆਰਾ ਚੋਟੀ ਦੇ ਦੋ ਸਭ ਤੋਂ ਸਫਲ ਮਗਰਮੱਛ ਪ੍ਰਜਨਨ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਜੋਂ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੀਜਾ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿਖੇ ਕੇਂਦਰ ਕ੍ਰੋਕੋਡਾਇਲ ਬ੍ਰੀਡਿੰਗ (ਸਿਰਫ਼ ਤਾਜ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਮੱਗਰਾਂ ਦੀ ਨਸਲ) ਹੈ।

 ਪਿਛੋਕੜ 

 ਵ੍ਯੁਤਪਤੀ 
ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਲਖਨਊ ਵਿਚ ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਭਾਵ ਕੁਕਰੈਲ ਪੁਲ।

 ਇਤਿਹਾਸ 
ਜੰਗਲ 1950 ਵਿੱਚ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਘੜਿਆਲ ਪ੍ਰਜਨਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ 1978 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ।

 ਕੁਰੈਲ ਸ਼ਹਿਰੀ ਪੌਦੇ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜੰਗਲ 

 ਸਥਾਨ 
ਕੁਕਰੈਲ ਰਾਖਵਾਂ ਜੰਗਲ ਪਿਕਨਿਕ ਸਪਾਟ ਰੋਡ 'ਤੇ ਮਯੂਰ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਐਕਸਟੈਂਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਇੰਦਰਨਗਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।

ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਹਰੇ ਫੇਫੜਿਆਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਜੰਗਲ ਨੂੰ 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ 5000 ਏਕੜ ਵਿੱਚ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਜੰਗਲਾਤ ਵਿਭਾਗ ਦੀਆਂ ਕਈ ਨਰਸਰੀਆਂ ਹਨ - ਹਰਬਲ ਨਰਸਰੀ, ਚਿਕਿਤਸਕ ਨਰਸਰੀ ਅਤੇ ਬੂਟੇ ਦੀ ਨਰਸਰੀ - ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਘੱਟ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਪੌਦੇ ਵੇਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਨਰਸਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬੂਟੇ ਸੂਬੇ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵਣਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਿਕਨਿਕ ਸਥਾਨ ਹੈ।

 ਬਨਸਪਤੀ 
ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਗ, ਪੈਲਟੋਫੋਰਮ , ਬਬੂਲ, ਪ੍ਰੋਸੋਪਿਸ, ਅੰਬ, ਯੂਕੇਲਿਪਟਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ।

 ਜੀਵ 
ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ 200 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਸਥਾਨਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਪੰਛੀ ਹਨ। ਮਾਰਚ ਤੋਂ ਅਪ੍ਰੈਲ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਪੰਛੀ ਦੇਖਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।

 ਸੰਭਾਲ 

 ਘੜਿਆਲ ਸੰਭਾਲ 
ਕੁਕਰੈਲ ਘੜਿਆਲ ਮੁੜ ਵਸੇਬਾ ਕੇਂਦਰ, ਲੁਪਤ ਹੋ ਰਹੀ ਘੜਿਆਲ ਦੀ ਨਸਲ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ 3 ਦੇਸੀ ਮਗਰਮੱਛਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 3 ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਬਾਕੀ 2 ਮਗਰਮੱਛ ਅਤੇ ਖਾਰੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਮਗਰਮੱਛ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਥੇ ਸੰਭਾਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ। 1975 ਤੱਕ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ 300 ਘੜਿਆਲ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਜੰਗਲਾਤ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਘੜਿਆਲ ਅੰਡੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ, ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਕੀਤੇ, ਅਤੇ ਬਾਲਗ ਘੜਿਆਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਛੱਡੇ। ਘੜਿਆਲ ਲਈ ਕੁਕਰਾਲੀ ਬੰਦੀ-ਪ੍ਰਜਨਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਦੋ ਸਭ ਤੋਂ ਸਫਲ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਮਦਰਾਸ ਕ੍ਰੋਕੋਡਾਇਲ ਬੈਂਕ ਟਰੱਸਟ ਹੈ।

ਕੁਕਰੈਲ ਘੜਿਆਲ ਪ੍ਰਜਨਨ ਕੇਂਦਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ 1978 ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਜੰਗਲਾਤ ਵਿਭਾਗ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਤ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਅਨ ਫਾਰ ਕੰਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਨੇਚਰ ਐਂਡ ਨੈਚੁਰਲ ਰਿਸੋਰਸਜ਼ (ਯੂ.ਐਨ.ਓ.) ਦੁਆਰਾ 1975 ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ ਸਿਰਫ 300ਮਗਰਮੱਛ ਸਨ।

 ਕੱਛੂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ 
ਨਰਮ ਸ਼ੈੱਲ ਕੱਛੂ ਕੰਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ, ਟਰਟਲ ਸਰਵਾਈਵਲ ਅਲਾਇੰਸ (TSA) ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ, ਗੰਗਾ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜੋ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਖ਼ਤਰੇ ਵਾਲੇ ਕੱਛੂਆਂ ਦੀਆਂ ਵਿਆਪਕ ਆਧਾਰਿਤ ਸੰਮਿਲਿਤ ਕਲੋਨੀਆਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।Conserving gharial centre at Kukrail, The Better India, 3 Jul 2016.
 ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 

 ਯੂਪੀ ਵਿੱਚ ਘੜਿਆਲ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਸਥਿਤੀ
 ਖ਼ਬਰ: 17 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨਗੇ ਘੜਿਆਲ
 ਕੁਕਰੈਲ ਦੀ ਮਗਰਮੱਛ ਡੰਡੀ
 ਹੁਣ ਤਾਂ ਧਰਮ ਘਰਿਆਲਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ
 ਘੜਿਆਲਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਲੜ ਰਹੇ ਹਨ
  ਕੁਕਰੈਲ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਘੜਿਆਲ ਹੈਚਲਿੰਗ ਹਨ
 ਹਵਾਲੇ