ਸਿਹਤਮੰਦ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ

ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਜਾਂ ਇੱਕ ਟਿਕਾਊ ਅਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਗਠਨਾਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕੌਂਸਲ ਦੁਆਰਾ ਅਕਤੂਬਰ 2021 ਵਿੱਚ HRC/RES/48/13 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ 48ਵੇਂ ਸੈਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਧਿਕਾਰ ਅਕਸਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਬਚਾਓਕਾਰਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭੂਮੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਰਾਖਿਆਂ ਅਤੇ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਅਧਿਕਾਰ ਹੋਰ ਸਿਹਤ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਸੈਨੀਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ, ਭੋਜਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ। ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਪਹੁੰਚ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਮਨੁੱਖਾਂ 'ਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਪਹੁੰਚ ਦੇ ਉਲਟ ਜੋ ਦੂਜੇ ਰਾਜਾਂ ਜਾਂ ਵਾਤਾਵਰਣ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਹੁੰਚ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਹਨ ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।

 ਰਾਜ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ 
ਇਹ ਅਧਿਕਾਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਬੰਧੀ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨ, ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਲਈ ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਜ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਮੁਕੱਦਮੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਬੰਧੀ ਮੁੱਦਿਆਂ ਲਈ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਬੰਧੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਧਿਕਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

 ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਹੁੰਚ 
ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਯੰਤਰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਘੋਸ਼ਣਾ, ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ 'ਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਇਕਰਾਰਨਾਮਾ ਜਾਂ ਆਰਥਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ 'ਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਇਕਰਾਰਨਾਮੇ, ਸਿਹਤਮੰਦ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। 1972 ਸਟਾਕਹੋਮ ਘੋਸ਼ਣਾ ਪੱਤਰ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਾਈਡਿੰਗ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ। 1992 ਰੀਓ ਘੋਸ਼ਣਾ ਪੱਤਰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਕੋਲ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਬੰਧੀ ਮਾਮਲਿਆਂ, ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਦਾਰੀ, ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਹੋਵੇਗੀ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਮਤਾ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਲਈ ਗਲੋਬਲ ਪੈਕਟ, ਜੇਕਰ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਾਧਨ ਹੋਵੇਗਾ।

ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ 150 ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨ, ਮੁਕੱਦਮੇਬਾਜ਼ੀ, ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਕਾਨੂੰਨ, ਸੰਧੀ ਕਾਨੂੰਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਥਾਰਟੀ ਦੁਆਰਾ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ 'ਤੇ ਅਫਰੀਕੀ ਚਾਰਟਰ, ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ 'ਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ, ਐਸਕਾਜ਼ੂ ਸਮਝੌਤਾ, ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ 'ਤੇ ਅਰਬ ਚਾਰਟਰ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ 'ਤੇ ਆਸੀਆਨ ਘੋਸ਼ਣਾ ਪੱਤਰ ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਹੋਰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਫਰੇਮਵਰਕ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਾਲ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਬੰਧੀ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਫਰੇਮਵਰਕ ਦੇ ਫੋਕਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ, ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ।

ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ 'ਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰਿਪੋਰਟਰ ਜੌਨ ਐਚ. ਨੌਕਸ (2012–2018) ਅਤੇ ਡੇਵਿਡ ਆਰ. ਬੌਇਡ (2018–) ਨੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਬਣਾਉਣ ਬਾਰੇ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕਈ ਕਮੇਟੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਥਾਨਕ ਕਾਨੂੰਨੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਬਾਰ, ਦੁਆਰਾ 2020 ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਲਈ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਹੁੰਚ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ 'ਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ OHCHR ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਤੱਥ ਸ਼ੀਟ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

 ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕੌਂਸਲ ਦਾ ਮਤਾ 
2021 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ 48ਵੇਂ ਸੈਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕੌਂਸਲ ਨੇ ਇੱਕ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ (ਕੋਸਟਾ ਰੀਕਾ, ਮੋਰੋਕੋ, ਸਲੋਵੇਨੀਆ, ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਅਤੇ ਮਾਲਦੀਵਜ਼ ਵਾਲੇ ਕੋਰ ਗਰੁੱਪ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਸਟਾ ਰੀਕਾ ਕਲਮਧਾਰੀ ਹੈ) ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ " ਇੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸਾਫ਼, ਸਿਹਤਮੰਦ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਵਾਤਾਵਰਣ ", ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਮਤਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਅਗਲੇਰੀ ਵਿਚਾਰ ਲਈ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਮਹਾਸਭਾ ਵਿੱਚ ਜਾਵੇਗਾ।

 ਅਸਰ 
ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਜਾਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰਿਪੋਰਟਰ ਜੌਹਨ ਨੌਕਸ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਵਿਧਾਨਾਂ ਜਾਂ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਕੋਡੀਕਰਨ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਪਾੜੇ ਨੂੰ ਭਰਨਾ; ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਆਧਾਰ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ; ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਨੌਕਸ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਹਤਮੰਦ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਸਾਡੀ ਸਮਝ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਧਿਕਾਰ ਪੱਛਮੀ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ (ਜੋ ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਹੈ) ਦਾ ਸਿਖਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਹੈ। ਨਾ ਕਿ ਗਲੋਬਲ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ।

 ਹਵਾਲੇ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕ