ਰਾਜਗੀਰ

ਰਾਜਗੀਰ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ", ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਨਾਲੰਦਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। 2011 ਤੱਕ, ਕਸਬੇ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 41,000 ਦੱਸੀ ਗਈ ਸੀ ਜਦਕਿ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਬਲਾਕ ਵਿੱਚ ਆਬਾਦੀ ਲਗਭਗ 88,500 ਸੀ।

ਰਾਜਗੀਰ ਮਗਧ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਾਜ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਰਾਜ ਜੋ ਆਖਰਕਾਰ ਮੌਰੀਆ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਹਿਤਕ ਮਹਾਂਕਾਵਿ, ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਰਾਜੇ ਜਰਾਸੰਧ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਮੂਲ ਤਾਰੀਖ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 1000 ਬੀ.ਸੀ. ਦੀਆਂ ਸਿਰਾਮਿਕਸ ਪਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। 2,500 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਸਾਈਕਲੋਪੀਅਨ ਦੀਵਾਰ ਵੀ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।

ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਜੈਨ ਧਰਮ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ। ਇਹ 20ਵੇਂ ਜੈਨ ਤੀਰਥੰਕਰ ਮੁਨੀਸੁਵਰਤ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਸੀ,Jain Dharma ka Maulik Itihas Part-1, Ed. Acharya Shri Hastimalji Maharaj, 1971 p. 739-742 ਅਤੇ ਮਹਾਵੀਰ ਅਤੇ ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ ਨਾਲ ਨੇੜਿਓਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮਹਾਂਵੀਰ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਦੋਵਾਂ ਨੇ 6 ਵੀਂ ਅਤੇ 5 ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਰਾਜਗੀਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ /ਧਰਮ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ, ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਿੰਬੀਸਾਰ ਦੁਆਰਾ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਜੰਗਲ ਮੱਠ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਗੀਰ ਸ਼ਹਿਰ ਬੁੱਧ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਿਆ।

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨਾਲੰਦਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਰਾਜਗੀਰ ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਸਥਿਤ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਨਾਲੰਦਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਨਾਮ ਇਸ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨੇੜਲੇ 2010 ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਆਪਣੇ ਕੁਦਰਤੀ ਚਸ਼ਮੇ ਅਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ।

 ਵਿਉਂਪਤੀ 
ਰਾਜਗੀਰ ਨਾਮ (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਰਜਾਗਹਾ, ਪਾਲੀ: ਰੁਜਾਗਾਹਾ), ਜਿਸਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੈ "ਸ਼ਾਹੀ ਪਹਾੜ" ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਜਾਗਿਹਾ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਰਾਜੇ ਦਾ ਘਰ" ਜਾਂ "ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ"। ਇਸ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਾਸੂਮਤੀ, ਬ੍ਰਹਮਤਾਪੁਰਾ, ਗ੍ਰਿਵਰਾਜਾ/ਗਿਰੀਵਰਾਜਾ ਅਤੇ ਕੁਸਾਗਰਾਪੁਰਾ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗਿਰੀਵਰਾਜ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦਾ ਘੇਰਾ।

 ਇਤਿਹਾਸ 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:New Excavated Stupa - Rajgir - 1.jpg|left|thumb|ਜਰਾਸੰਧ ਦਾ ਅਖਾੜਾ
ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਮਹਾਭਾਰਤ ਇਸ ਨੂੰ ਗਿਰੀਵਰਾਜ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਰਾਜੇ, ਜਰਾਸੰਧ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।See Bhagavata Purana, 10.70.30 ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭੀਮ (ਪਾਂਡਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ) ਅਤੇ ਮਗਧ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀਨ ਰਾਜਾ ਜਰਾਸੰਧ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੁਸ਼ਤੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਰਾਸੰਧਾ ਅਜਿੱਤ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਦੰਤਕਥਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭੀਮ ਨੇ ਜਰਾਸੰਧ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਜੁੜ ਨਾ ਸਕਣ। 

ਰਾਜਗੀਰ ਹਰਯੰਕ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜੇ ਬਿੰਬੀਸਾਰ (558-491 ਈਸਾ ਪੂਰਵ) ਅਤੇ ਅਜਾਤਸ਼ਤਰੂ (492-460 ਈਸਾ ਪੂਰਵ) ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ। ਅਜਾਤਸ਼ਤਰੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਬਿੰਬੀਸਾਰ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ। ਸੂਤਰ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹਨ ਕਿ ਬੁੱਧ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਸਮਕਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ, ਬਿੰਬੀਸਾਰਾ ਅਤੇ ਅਜਾਤਸ਼ਤਰੂ, ਇਸ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ। ਇਹ 5ਵੇਂ ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਮਗਧ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ।

ਇਹ ਦੋਵਾਂ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ: ਜੈਨ ਧਰਮ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਧਰਮ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਰਿਹੰਤ ਸ਼੍ਰਮਣ ਭਗਵਾਨ ਮਹਾਂਵੀਰ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਦੋਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Vulturepeak1.jpg|left|thumb|ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ ਨੇ ਇੱਥੇ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਇਆ।

 ਭੂਗੋਲ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ 
ਆਧੁਨਿਕ ਸ਼ਹਿਰ ਰਾਜਗੀਰ ਪਹਾੜੀਆਂ 'ਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਘਾਟੀ ਸੱਤ ਪਹਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ: ਵੈਭਵਰਾ, ਰਤਨਾ, ਸੈਲਾ, ਸੋਨਾ, ਉਦੈ, ਛੱਠਾ ਅਤੇ ਵਿਪੁਲਾ। ਪੰਚਨੇ ਨਦੀ ਕਸਬੇ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਹੈ।

ਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ: ਅਧਿਕਤਮ 44 °C (111.2 °F), ਘੱਟੋ ਘੱਟ 20 °C (68 °F)

ਸਰਦੀਆਂ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ: ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ 28 °C (82.4 °F), ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 6 °C (42.8 °F)

ਵਰਖਾ: 1,860 ਮਿਲੀਮੀਟਰ (ਮੱਧ ਜੂਨ ਤੋਂ ਮੱਧ ਸਤੰਬਰ)

ਖੁਸ਼ਕ/ਗਰਮ ਮੌਸਮ: ਮਾਰਚ ਤੋਂ ਅਕਤੂਬਰ

 ਰਾਜਗੀਰ ਵਾਈਲਡ ਲਾਈਫ ਸੈੰਕਚੂਰੀ 
ਰਾਜਗੀਰ ਜਾਂ ਪੰਤ WLS ਦਾ ਭੂ-ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪੰਜ ਪਹਾੜੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਅਸਮਾਨ ਇਲਾਕਾ ਹੈ; ਰਤਨਾਗਿਰੀ, ਵਿਪੁਲਗਿਰੀ, ਵੈਭਾਗਿਰੀ, ਸੋਨਗਿਰੀ ਅਤੇ ਉਦੈਗਿਰੀ ਇਹ ਨਾਲੰਦਾ ਵਣ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜੋ ਨਾਲੰਦਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ੩੫.੮੪ ਕਿ.ਮੀ. ੨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਪਨਾਹਗਾਹ, 1978 ਵਿੱਚ ਨੋਟੀਫਾਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਦੱਖਣੀ ਗੰਗਾ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਾਜਗੀਰ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਸੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।

 ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Rajgir_-_040_Chanting_at_Boar's_Cave_(9244902902).jpg|thumb|ਬੁਅਰ ਗੁਫਾ

ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਆਕਰਸ਼ਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਾਤਸ਼ਤਰੂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ, ਬਿੰਬੀਸਰ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ, ਜਰਾਸੰਧ ਦਾ ਅਖਾੜਾ, ਗ੍ਰਿਧਰਾ-ਕੁਟਾ, ('ਗਿੱਦੜਾਂ ਦੀ ਪਹਾੜੀ'), ਸੋਨ ਭੰਡਾਰ ਗੁਫਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜ ਚੋਟੀਆਂ 'ਤੇ ਜੈਨ ਮੰਦਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Rajgir_lord_mahavira.jpg|left|thumb|ਵਿਸ਼ਵ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਤੂਪ ਬੁੱਧ 

 ਹਵਾਲੇ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਾਭਾਰਤ ਵਿਚ ਵਰਣਿਤ ਥਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਵਿਰਾਸਤੀ ਸਹਿਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬੁੱਧ ਧਰਮ