ਆਚਾਰੀਆ ਕੁੰਤਕ

ਭੂਮਿਕਾ 
ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ 'ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ' ਨਾਮਕ ਮੌਲਿਕ ਸਿੱਧਾਂਤ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਪਕ ਆਚਾਰੀਆ ਕੰਤਕ ਦਾ ਨਾਮ ਅਤਿ ਮਾਨਯੋਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਨੇ 'ਵਕ੍ਰੋਕਤੀਜੀਵਿਤਮ' ਨਾਮਕ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਕੇ 'ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ' ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਦੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ-ਸਿੱਧਾਂਤ ਨੂੰ ਜਿਆਦਾ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਲਿਕ ਉਦ੍ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਵਿਵੇਚਨਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਭਾਰਤੀ-ਸਾਹਿਤਕ ਸਮੀਖਿਆਕਾਰਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਰਾਹਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।
 ਜਨਮ ਬਾਰੇ

ਆਚਾਰੀਆ ਕੁੰਤਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ 'ਚ ਆਪਣੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸੰਕੇਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕੇਵਲ 'ਰਾਜਾਨਕ' ਉਪਾਧੀ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥ 'ਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਉੱਧਰਣਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਆਚਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਨਿਰਧਾਰਣ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੁੰਤਕ ਆਨੰਦਵਰਧਨ (850 ਈ. ਸਦੀ) ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਧੁਨੀਸਿੱਧਾਂਤ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੂ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੰਗਲਾਚਰਣ-ਸ਼ਲੋਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥ 'ਚ ਕ੍ਰਿਆਵੈਚਿਤ੍ਰਯ ਦਾ ਉੱਤਮ ਉਦਾਹਰਣ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਹੂ-ਬਹੂ ਉੱਧ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ 1। ਕੁੰਤਕ ਨੇ ਰਾਜਸ਼ੇਖਰ (880-920 ਈ. ਸਦੀ) ਨੂੰ ਉੱਧ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ2। ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦਸਵੀਂ ਈ. ਸਦੀ ਦਾ ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਚਾਰੀਆ ਰੁੱਯਕ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ 'ਅਲੰਕਾਰਸਰਵਸ੍ਵ' ਦੇ ਟੀਕਾਕਾਰ ਜਯਰਥ ਨੇ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀਜੀਵਿਤਕਾਰ ਅਤੇ ਹ੍ਰਿਦਯਦਰਪਣਕਾਰ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਆਨੰਦਵਰਧਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। 'ਵਿਅਕਤੀਵਿਵੇਕ' ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਲੇਖਕ ਮਹਿਮਭੱਟ (11 ਵੀਂ ਈ. ਸਦੀ ਦੂਜਾ ਭਾਗ) ਨੇ ਕੁੰਤਕ ਦੇ ਸਿੱਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਉੱਲੇਖ ਕਰਕੇ ਉਸਦਾ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਹੈ । ਡਾ. ਪੀ. ਵੀ. ਕਾਣੇ ਨੇ ਅਭਿਨਵਗੁਪਤ ਅਤੇ ਕੁੰਤਕ ਦੇ ਅੱਗੜ-ਪਿੱਛੜ ਸੰਬੰਧ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਅਭਿਨਵਗੁਪਤ ਨੇ 'ਵਕ੍ਰੋਕਤੀਜੀਵਿਤਮ' ਦਾ ਬਿਲਕੁਲ ਉੱਲੇਖ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੁੰਤਕ ਨੇ ਅਭਿਨਵਗੁਪਤ ਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਦੋਨੋਂ ਸਮਕਾਲੀਨ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦੱਸਵੀਂ ਈ. ਸਦੀ ਦਾ ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਅਤੇ 11 ਵੀਂ ਈ. ਸਦੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

 ਰਚਨਾ

ਅਚਾਰੀਆ ਕੁੰਤਕ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਕਾਵਿਸ਼ਾਸਤਰੀ 'ਵਕ੍ਰੋਕਤੀਜੀਵਿਤਮ੍' ਗ੍ਰੰਥ ਪੂਰਾ ਉਪਲਬੱਧ ਹੈ। ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਚਾਰ ਉਨਮੇਸ਼ਾਂ (ਅਧਿਆਵਾਂ 'ਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ -ਅਤੇ ਇਹ-ਕਾਰਿਕਾ ਵ੍ਰਿਤੀ, ਉਦਾਹਰਣ-ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ 'ਚ ਰਚਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਕ ਸੋ ਪੈਂਹਟ ਕਾਰਿਕਾਵਾਂ, ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦਾ ਰਚਨਾਕਾਰ ਕੰਤਕ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਹੈ ਅਤੇ ਉਦਾਹਰਣ ਦੂਜੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਸੰਗ੍ਰਹੀਤ ਹਨ। ਪਰ ਡਾ. ਪੀ. ਵੀ ਕਾਣੇ ਦਾ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਉਦਾਹਰਣ ਵੀ ਕੰਤਕ-ਰਚਿਤ ਹੀ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਇਹ ਮਤ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿਉਕਿ ਕੁੱਝ ਉਦਾਹਰਣ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ 'ਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਵਿ ਗ੍ਰੰਥਾਂ 'ਚੋਂ ਉੱਧ੍ਰਿਤ ਜਾਪਦੇ ਹਨ। ਹਾਂ ਕੁੱਝ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੁੰਤਕ ਦੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਨਿਮਨ ਹੈ:--ਗੁੰਬ ਦੇ ਵਿਸੈ਼-ਵਸਤੂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਨਿਮਨ ਹੈ:-

ਉਨਮੇਸ਼-1. ਵਿੱਚ ਅੱਠਵੰਜਾ ਕਾਰਿਕਾਵਾਂ ਹਨ, ਮੰਗਲਾਚਰਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਵਿ-ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਅਲੰਕਾਰ-ਅਲੰਕਾਰਯ ਦਾ ਅੰਤਰ ਕਾਵਿ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ, ਕਾਵਿ-ਲਕਸ਼ਣ, ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਛੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੇਦ, ਵੈਚਿਤ੍ਰਯ ਦੇ ਗੁਣ, ਕਾਵਿ ਦੇ-ਵੈਚਿਤ੍ਰਯ, ਸੁਕੁਮਾਰ, ਉਭਯ-ਤਿੰਨ ਮਾਰਗ, ਔਚਿਤਯ, ਸੌਭਾਗਯ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨ ਅਤੇ-ਓਜ, ਪ੍ਰਸਾਦ, ਮਾਧੁਰਯ, ਲਾਵਣਯ, ਆਭਿਜਾਤਯ-ਨਾਮ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਿਵੇਚਨ।

ਉਨਮੇਸ਼-2. ਵਿੱਚ ਪੈਂਤੀ ਕਾਰਿਕਾਵਾਂ ਹਨ; ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ-ਵਰਣਵਿਨਿਆਸਵਕ੍ਰਤਾ, ਪਦਪੂਰਵਾਰਧਵਕ੍ਰਤਾ, ਪਦਪਰਾਰਧਵਕ੍ਰਤਾ-ਤਿੰਨ ਭੇਦਾਂ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਵੀ ਭੇਦਾਂ ਦਾ ਵਿਵੇਚਨ।

ਉਨਮੇਸ਼-3. ਵਿੱਚ ਛਿਆਲੀ ਕਾਰਿਕਾਵਾਂ ਹਨ; ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦੇ ਚੌਥੇ ਭੇਦ ਵਾਕਵੈਚਿਤ੍ਰਯਵਕ੍ਰਤਾ ਦਾ ਭੇਦ-ਉਪਭੇਦਸਹਿਤ ਵਿਵੇਚਨ ਵਸਤੂਵਕ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਅਰਥਾਲੰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਵੇਚਨ: ਅਰਥਾਲੰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਵਾਕਵੈਚਿਤ੍ਰਿਅਵਕ੍ਰਤਾ 'ਚ ਅੰਤਰਭਾਵ

ਉਨਮੇਸ਼-4. ਵਿੱਚ ਛੱਬੀ ਕਾਰਿਕਾਵਾਂ ਹਨ: ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ-ਛੇਵੇਂ-ਪ੍ਰਕਰਣਵਕ੍ਰਤਾ, ਪ੍ਰਬੰਧਵਕ੍ਰਤਾ-ਭੇਦਾਂ ਦਾ ਭੇਦ-ਉਪਭੇਦਸਹਿਤ ਵਿਵੇਚਨ।

ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਆਚਾਰੀਆ ਕੁੰਤਕ ਹੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਚਾਰੀਆ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਵਿਸ਼ਾਸਤਰੀ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਵਿਵੇਚਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਵਰਤੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਆਚਾਰੀਆ ਦਾ ਅੰਧਾਨੁਕਰਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚਾਹੇ ਆਚਾਰੀਆ ਭਾਮਹ ਨੇ 'ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ' ਨੂੰ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸਿਰਤਾਜ ਅਲੰਕਾਰ ਅਤੇ ਕਾਵਿ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕਿਹਾ ਸੀ', ਪਰ ਉਹ ਮਤ ਸਿਰਫ਼ ਅਲੰਕਾਰ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਰਿਹਾ। ਪਰ ਆਚਾਰੀਆ ਕੁੰਤਕ ਨੇ ਉਸੇ 'ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ' ਨੂੰ ਅਲੰਕਾਰ ਦੇ ਦਰਜੇ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉਠਾ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮੌਲਿਕ ਕਾਵਿਗਤ ਉਦਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਕਾਵਿਗਤ ਸਾਰਿਆਂ ਤੱਤਾਂ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਕਰ 'ਧੁਨੀ' ਨੂੰ ਇਸੇ (ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ) 'ਚ ਅੰਤਰਭੂਤ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ 'ਕਾਵਿ ਦੀ ਆਤਮਾ' ਦੇ ਦਰਜ਼ੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ' ਨਾ ਤਾਂ ਅਲੰਕਾਰ ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਅਲੰਕਾਰਮਾਤ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਹੈ, ਇਹ ਤਾਂ ਕਾਵਿ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਮੋਟੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਵੀ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਖਾਰ ਵਾਲੇ ਸੁਹਪਣ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ 'ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ'ਹੈ|ਆਚਾਰੀਆ ਕੁੰਤਕ ਦੀ ਇਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਕ ਵੱਖਰੇ ਅਤੇ ਉੱਚ ਪਦ 'ਤੇ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ|ਸ਼ਰਮਾ, ਪ੍ਰੋ ਸ਼ੁਕਦੇਵ.ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ.

 ਕੁੰਤਕ ਦੀ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸੰਬੰਧੀ ਧਾਰਨਾ ਤੇ ਸਰੂਪ 

ਭਾਵੇਂ ਕੰਤਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਕ੍ਰੋਕਤਿ ਸਬੰਧੀ ਮਾਨਤਾ ਲਈ ਆਪਣੀ ਪੂਰਬਵਰਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚੋਂ ਤਾਮਹ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਲੈ ਕੇ ਹੀ ਵਰਤਾ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਦਾ ਮੂਲ ਤੱਤ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਵਕੇਕਤਾ ਦੀ ਮੌਲਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਕਾਵਿ ਦੇ ਜਰੂਰੀ ਤੱਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਾਵਿ ਦੇ ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਵਕੇਕਤਿ ਦੀ ਹੋਂਦ ਜਰੂਰੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਠਾ ਮੁਤਾਬਕ ਕਾਵਿ ਦੇ ਸਭ ਅੰਗ ਇਸ ਵਕੇਕਤਿ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਵਕੇਕਤਿ ਦੀ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਤੱਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕੰਤਕ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਦੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸਥਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਕੀਕਤਿ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਵਿਵਸਥਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਕੇਕਤਿ ਦੇ ਸਰੂਪ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕੰਤਕ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਦਰਾਧਤਾ-ਭਰਪੂਰ ਸੁਹਜਾਤਮਕ ੳਰਤੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਦਜੇ ਸ਼ਬਦਾ ਵਿਚ ਉਹ ਕਵੀ-ਕਰਮ ਕੋਸਲ ਜਾਂ ਕਵੀ-ਵਿਆਪਾਰ ਉਪਰ ਆਇਤ ਉਕਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਵਕੇਕਤਿ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਕੁੰਤਕ ਬਾਬਾ ਵਕ. ਵਿਚਿਤ ਚਾਰ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰਦ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਆਨੰਦ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਇਸ ਵਕਤਾ ਜਾਂ ਵਿਚਿਤ੍ਰਤਾ ਲਈ ਉਹ ਇਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੱਤ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁੰਤਕ ਦੀ ਵਕ੍ਰੋਕਤ ਸਬੰਧੀ ਮਾਨਤਾ ਵਿਚ ਕਥਨ-ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਵਿਚਿਤ੍ ਜਾ ਲੋਕ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਹੋਣਾ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਵਿਚ ਕਵੀ-ਕੌਸ਼ਲ ਉਪਰ ਆਸ੍ਰਿਤ ਹੋਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਹੀ ਬਹੁਤ ਹੈ ਸਗੋਂ ਜਦੋਂ ਤਕ ਇਹ ਉਕਤੀ ਸੁਹਿਰਦ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਤੋਂ ਉਣੀ ਹੈ ਉਦੋਂ ਤਕ ਉਹ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਕੁੰਤਕ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਦੇ ਅਲੰਕਾਰ ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।ਕੌਰ, ਡਾ.ਰਵਿੰਦਰ , ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੂਰਬੀ ਸਾਹਿਤ ਚਿੰਤਕ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ

ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਸੁਹਜ ਜਾਂ ਅਲੰਕਾਰ ਦੇ ਸਹਿਤ-ਭਾਵ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਜੇ ਕੁਝ ਸੁੰਦਰ, ਚਮਤਕਾਰ-ਪੂਰਣ ਅਤੇ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਹੈ ਉਹ ਸਭ ਵਕਤਾ ਦਾ ਹੀ ਚਮਤਕਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸਦੇ ਵਿਚ ਕੁੰਤਕ ਕਾਵਿ ਸੂਰਜ ਦੇ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੇਦਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁੰਤਕ ਇਸ ਵਕ੍ਰੋਕਤਿ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਵਰਣ-ਵਿਨਯਾਸ-ਵਕਤਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਬੰਧ-ਕਲਪਨਾ ਤਕ ਅਤੇ ਉਪਸਰਗ (ਅਗੇਤਰ), ਪ੍ਰਤਯਯ (ਪਿਛੇਤਰ) ਆਦਿ ਪਦ ਦੇ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਅੰਗਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਹਾਕਾਵਿ ਤਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਧੁਨਿਕਾਰ ਆਨੰਦਵਰਧਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਤਮਪਰਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਧੁਨਿ ਦੀ ਸਰਬੋਤਮ ਸੱਤਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਠੀਕ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁੰਤਕ ਆਪਣੀ ਵਸਤੂ-ਪਰਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਅਲੰਕਾਰ ਦੀ ਆਤਮਾ ਰੂਪ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦੀ ਸਰਬੋਤਮ ਸੱਤਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁੰਤਕ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਿਮਨਲਿਖਿਤ ਛੇ ਭੇਦ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।"ਕੌਰ, ਡਾ .ਰਵਿੰਦਰ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੂਰਬੀ ਸਾਹਿਤ ਚਿੰਤਕ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ 

1. ਵਰਣ-ਵਿਨਯਾਸ-ਵਕ੍ਰਤਾ

2. ਪਦ-ਪੂਰਵਾਰਧ-ਵਕ੍ਰਤਾ

3. ਪਦ-ਪਰਾਰਧ-ਵਕ੍ਰਤਾ

4. ਵਾਕਯ-ਵਕ੍ਰਤਾ

5. ਪ੍ਰਕਰਣ-ਵਕ੍ਰਤਾ

6. ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਕ੍ਰਤਾ

 ਹਵਾਲੇ