ਤਮਸ (ਦਰਸ਼ਨ)

ਤਮਸ (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ: तमस् ਤਮਸ "ਹਨੇਰਾ") / ਤਜੋ ਗੁਣ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ (ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ, ਗੁਣਾਂ, ਗੁਣਾਂ, ਗੁਣਾਂ) ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਇੱਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸੰਕਲਪ ਹੈ ਜੋ ਹਿੰਦੂ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਸੰਖਿਆ ਸਕੂਲ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।James G. Lochtefeld, Guna, in The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: A-M, Vol. 1, Rosen Publishing, , page 265 ਬਾਕੀ ਦੋ ਗੁਣ ਹਨ ਰਜੋ (ਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਕਿਰਿਆ) ਅਤੇ ਸਤੋ (ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਚੰਗਿਆਈ)। ਤਮਸ ਜੜ੍ਹਤਾ, ਅਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲਤਾ, ਸੁਸਤੀ ਦਾ ਗੁਣ ਹੈ।

 ਨਿਰੁਕਤੀ 
ਵੈਦਿਕ ਸ਼ਬਦ ਤਾਮਸ "ਹਨੇਰੇ" ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਡੋ-ਯੂਰਪੀਅਨ ਸ਼ਬਦ *temH-es, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਹਨੇਰਾ" ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।

 ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ 
ਸੰਖਯ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਗੁਣ ਤਿੰਨ "ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ, ਗੁਣਾਂ" ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ: ਸਤੋ, ਰਜੋ ਅਤੇ ਤਮੋ। ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਕੂਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਵਹਾਰ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਇਹ ਹਨ:

 ਸਤੋ ਸੰਤੁਲਨ, ਸਦਭਾਵਨਾ, ਚੰਗਿਆਈ, ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਸਰਵ ਵਿਆਪੀ, ਸੰਪੂਰਨ, ਸਕਾਰਾਤਮਕ, ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ, ਸਦਗੁਣੀ ਦਾ ਗੁਣ ਹੈ।Alter, Joseph S., Yoga in modern India, 2004 Princeton University Press, p 55
 ਰਜੋ ਜਨੂੰਨ, ਸਰਗਰਮੀ, ਸੰਚਾਲਿਤ, ਗਤੀਸ਼ੀਲ, ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਹੈ।Feuerstein, Georg The Shambhala Encyclopedia of Yoga, Shambhala Publications, 1997Alban Widgery (1930), The principles of Hindu Ethics, International Journal of Ethics, Vol. 40, No. 2, pages 234-237
 ਤਮਸ/ਤਜੋ ਸੁਸਤੀ ਜਾਂ ਅਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲਤਾ, ਉਦਾਸੀਨਤਾ, ਜੜ੍ਹਤਾ ਜਾਂ ਸੁਸਤੀ ਦਾ ਗੁਣ ਹੈ।Whicher, Ian  The Integrity of the Yoga Darśana, 1998 SUNY Press, 110Feuerstein, Georg The Shambhala Encyclopedia of Yoga, Shambhala Publications, 1997

ਉਹ ਕਿਰਿਆ ਜੋ ਸਦਗੁਣੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਨੇਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਸਾਤਵਿਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਕੰਮ ਜੋ ਨਿਰੋਲ ਅਨੰਦ, ਖ਼ੁਦਗਰਜ਼ੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਜਤਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਸਿਕ ਹੈ; ਉਹ ਕਾਰਵਾਈ ਜੋ ਭਰਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਦੂਜਿਆਂ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਜਾਂ ਸੱਟ ਲੱਗਣ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੇ ਬਗੈਰ, ਤਮਾਸਿਕ ਅਖਵਾਉਂਦੀ ਹੈ।

- ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ, ਅਧਿਆਇ 18,  23-25 [31]

 ਸਿੱਖ ਧਰਮ 
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤਮਸ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ:

"ਚੌਦਵਾਂ ਦਿਨ: ਉਹ ਜੋ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਰਜੋ, ਤਮੋ ਅਤੇ ਸਤੋ ਦੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ "ਰਾਜਸ, ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਸਰਗਰਮੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ; ਤਾਮਸ, ਹਨੇਰੇ ਅਤੇ ਜੜ੍ਹਤਾ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ; ਅਤੇ ਸਤਿਵਾਂ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਗੁਣ, ਸਭ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੁਹਾਡਾ ਭਰਮ ਹੈ। ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਜਿਸ ਨੂੰ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ- ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਸਰਵਉੱਚ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ" (SGGS [1])ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।"(SGGS)

 ਹਵਾਲੇ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਦਰਸ਼ਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ