ਹਾਸ਼ਮ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਰਚਨਾਵਾਂ

ਜਾਣ-ਪਛਾਣ 
https://pa.wikipedia.org/s/7m2
ਜਨਮ:1735ਮੌਤ:1843ਕਾਰਜ_ਖੇਤਰ:ਸੂਫੀਰਾਸ਼ਟਰੀਅਤਾ:ਭਾਰਤੀਭਾਸ਼ਾ:ਪੰਜਾਬੀਕਾਲ:ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀਵਿਸ਼ਾ:ਸੂਫੀ
ਸੱਯਦ ਹਾਸ਼ਮ ਸ਼ਾਹ (1735 - 1843) ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਸੂਫੀ ਫ਼ਕੀਰ ਤੇ ਸ਼ਾਇਰ ਹੋਏ ਹਨ। ਸੱਯਦ ਹਾਸ਼ਮ ਸ਼ਾਹ ਅਰਬ ਦੇ ਕੁਰੈਸ਼ ਖਾਨਦਾਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ ਅਤੇ “ਸੱਯਦਾਂ ਦੀ ਹਸਨੀ ਸਾਖ ਦੇ ਚੰਨ-ਚਰਾਗ ਸਨ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਰਸ ਅਜੇ ਤੱਕ ‘ਸੱਯਦ’ ਅਖਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਹੁਣ ਤੱਕ ‘ਸੱਯਦ’ ਹੀ ਕਰਕੇ ਚਿਤਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੁਹੰਮਦ ਹਾਸ਼ਮ ਸ਼ਾਹ ਕੁਰੈਸੀ ਦੇ ਜਨਮ, ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਰਚਨਾ ਸੰਬੰਧੀ ਬਹੁਤ ਵਾਦ ਵਿਵਾਦ ਹੈ, ਮੌਲਾ ਬਖਸ਼ ਕੁਸ਼ਤਾ ਨੇ ਹਾਸ਼ਮ ਦਾ ਜਨਮ 1752-53 ਜਾਂ ਇਸਦੇ ਨੇੜੇ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦੱਸਿਆ। ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਡਾ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ ਨੇ ਇਸ ਜਨਮ ਤਰੀਕ ਨੂੰ ਦਰੁਸਤ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਸੱਯਦ ਹਾਸ਼ਮ ਕੇ ਇੱਕ ਵਾਰਿਸ ਸੱਯਦ ਮੁਹੰਮਦ ਜਿਆ ਉਲ ਹੱਕ ਦੀ ਲਿਖਤੀ ਰਾਵਾਹੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਾਰਿਸ ਸੱਯਦ ਗੁਲਾਮ ਲਬੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਯਾਦਾਸ਼ਤ ਦੀ ਨਕਲ ਅਨੁਸਾਰ ਕਵੀ ਹਾਸ਼ਮ ਵੀਰਵਾਰ 27 ਨਵੰਬਰ 1735 ਈ. ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਹਾਸ਼ਮ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਹਾਜ਼ੀ ਮੁਹੰਮਦ ਸੀ। ਹਾਸ਼ਮ ਦੇ ਦੋ ਭਰਾ ਹੋਰ ਸਨ। ਹਾਸ਼ਮ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੀ।1 ਹਾਸ਼ਮ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਹਾਜੀ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਰੀਫ ਸੀ। ਉਹ ਹਜ਼ਰਤ ਬਖ਼ਤ ਜਮਾਲ ਨੌਸ਼ਾਹੀ ਕਾਦਰੀ ਦੇ ਮੁਰੀਦ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ‘ਨੌਸ਼ਾਹੀਆ ਫ਼ਕੀਰ’ ਕਹਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਹਾਜੀ ਸਾਹਿਬ ਹਾਸ਼ਮ ਦੇ ਕੇਵਲ ਪਿਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਮੁਰਸ਼ਦ ਵੀ ਸਨ।

 ਜੀਵਨ 
ਕਵੀ ਹਾਸ਼ਮ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਅਸਲੀ ਤੇ ਪੂਰਾ ਨਾਂ ਸਯਦ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ ਸੀ। ਹਾਸ਼ਮ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਜਨਮ 27 ਨਵੰਬਰ ਸੰਨ 1735 ਈਸਵੀ ਵਿਚ ਜਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਜਗਦੇਉ ਕਲਾਂ ਵਿਖੇ ਪਿਤਾ ਹਾਜ਼ੀ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਰੀਫ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਸਯਦ ਹਾਸ਼ਮ ਸ਼ਾਹ ਅਰਬ ਦੇ ਕੁਰੈਸ਼ ਖਾਨਦਾਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ ਅਤੇ ਸਯਦਾਂ ਦੀ ਹਸਨੀ ਸ਼ਾਖ ਦੇ ਚੰਨ-ਚਰਾਗ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਰਿਸ ਅੱਜ ਤੱਕ ਸਯਦ ਅਖਵਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਹਾਸ਼ਮ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ-ਸਿੱਖਿਆ ਉਨਾਂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਕਰਨੀ ਵਾਲੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੱਥੀ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਾਰਸੀ, ਅਰਬੀ, ਹਿਕਮਤ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ।ਮੀਰ ਕਰਾਮਤ ਉੱਲਾ ਤੇ ਮੀਆਂ ਮੌਲਾ ਬਖਸ ਕੁਸ਼ਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪ ਨੂੰ ਰਮਲ ਅਤੇ ਜੋਤਿਸ਼ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਵੀ ਸੌਕ ਸੀ।ਇਸ ਲਈ ਆਪ ਉੱਲਾ ਸਾਹਿਬ ਬਟਾਲਵੀ ਦੇ ਚੇਲੇ ਹੋਏ।

ਕਵੀ ਹਾਸ਼ਮ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਸੰਨ 1823 ਵਿਚ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ।ਜਿਲ੍ਹਾ ਸਿਆਲਕੋਟ ਦੇ ਪਿੰਡ ਥਰਪਾਲ ਵਿਚ ਆਪ ਦਾ ਮਜਾਰ ਹੈ।ਦੇਹਾਂਤ ਵੇਲੇ ਕਵੀ ਹਾਸ਼ਮ ਚੌਂਹਠ ਵਰਿਆਂ ਦਾ ਸੀ।

ਇੰਜ ਕਵੀ ਹਾਸ਼ਮ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਮਕਾਲੀ ਹੋਇਆ ਸੀ।

 ਵਿੱਦਿਆ 
ਹਾਸ਼ਮ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਸਿੱਖਿਆ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਕਰਨੀ ਵਾਲੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੱਥੀ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਰਬੀ, ਫਾਰਸੀ, ਹਿਕਸਤ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਮੁਹਰਤ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ। ਆਪ ਅਮੀਰ ਉੱਲਾ ਸਾਹਿਬ ਬਟਾਲਵਲੀ ਦੇ ਚੇਲੇ ਹੋਏ ਅਰਬੀ, ਫਾਰਸੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਪ ਨੂੰ ਰਮਲ ਤੇ ਇਲਮ ਜੋਤਿਸ਼ ਦਾ ਵੀ ਗਿਆਨ ਸੀ। ਵਿਆਹ-ਸੰਤਾਨ :- ਕੁਸ਼ਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹਾਸ਼ਮ ਨੇ ਤਿੰਨ ਵਿਆਹ ਕੀਤੇ। ਇੱਕ ਰਾਮਦਾਸ, ਇੱਕ ਜੰਡਿਆਲਾ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੀਵੀਂ ਨਾਲ। ਦੇ ਘਰ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ।

 ਹਾਸ਼ਮ ਸ਼ਾਹ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ 
ਹਾਸ਼ਮ ਸ਼ਾਹ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਹਾਸ਼ਮ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਾਜ ਕਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਈ ਦਰਬਾਰੀ ਕਵੀ। ਪਰ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਖਾਨਦਾਨੀ ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਯਦ ਹਾਸ਼ਮ ਸ਼ਾਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਗੂੜ੍ਹੇ ਸੰਬੰਧ ਸਨ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਈ ਮੁਹਰਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਹਾਸ਼ਮ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਕਈ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੇ ਵੰਨਗੀਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ। ਉਹ ਕਵੀ ਵੀ ਸਨ ਫ਼ਕੀਰ ਵੀ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਵੀ ਨਾਲੇ ਹਿਕਮਤ ਤੇ ਜੋਤਿਸ਼ ਦੇ ਵੀ ਜਾਣੂ ਤੇ ਅਭਿਆਸੀ ਸਨ।

 ਰਚਨਾਵਾਂ 

 ਪੰਜਾਬੀ 

 ਹੀਰ ਰਾਂਝੇ ਦੀ ਬਿਰਤੀ
 ਕਿੱਸਾ ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਂਵਾਲ
 ਕਿੱਸਾ ਸੱਸੀ ਪੰਨੂੰ
 ਸ਼ੀਰੀ ਫ਼ਰਹਾਦ ਕੀ ਬਾਰਤਾ
 ਕਿੱਸਾ ਮਹਿਮੂਦ ਸ਼ਾਹ ਰਾਜ਼ਨਵੀ
 ਦੋਹੜੇ
 ਡਿਉਢਾਂ
 ਗੰਜੇ ਅਸਰਾਰ(ਸੀਹਰਫ਼ੀਆਂ)
 ਬਾਰਾਂਮਾਹ
 ਮਅਦਨਿ ਫ਼ੈਜ਼(ਮੁਨਾਜਾਤਾਂ)
 ਫੁਟਕਲ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੇ ਕੁਝ ਗਜ਼ਲਾਂ

 ਹੀਰ ਰਾਂਝਾਂ 
ਹਾਸ਼ਮ ਨੇ ਹੀਰ ਦਾ ਕਿੱਸਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਹਰਫੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣ ਦੀ ਕਮਾਲ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ 150 ਪੰਗਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗਾਥਾ ਦਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦਿਆ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅੱਲਾਹ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦਿਆ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਆਸ਼ਕਾ ਕਾਮਲਾਂ ਦਾ ਕਿੱਸਾ ਸਹਿਣਾ ਵੀ ਬੰਦਗੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਇਸ ਕਥਾ ਵਿਚਲੇ ਵਿਸਥਾਰਾ ਦੀ ਥਾਂ ਉਸਦੀ ਮੂਲਭਾਵਨਾ ਭਾਵ ਇਸ਼ਕ ਵਿੱਚ ਕੱਠੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰੇਮੀਆ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹ ਨੂੰ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾ ਕੇ ਕਥਾ ਲਿਖੀ ਹੈ।3

 ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਂਵਾਲ 
ਹਾਸ਼ਮ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਂਵਾਲ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਕਿੱਸੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਵਿਤਾਇਆਂ ਹੈ। ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਵੱਲ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਥਮ ਸੰਕੇਤ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਈ. ਦੀ ਵਾਰਸਤਾਈ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਤੇ ਚਿਤਰੋਖਯਾਨ 101 ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਥਾਨਕ ਪੱਖ ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਂਵਾਲ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੀਰੋ, ਲੀਆਂਡਰ ਦੇ ਦੁਖਾਂਤ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ।4

 ਸੱਸੀ ਪੁੰਨੂੰ 
ਸੱਸੀ ਪੁੰਨੂੰ ਹਾਸਮ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਸੰਪੂਰਨ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਹਾਸ਼ਮ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਿੱਸਾ ਸੱਸੀ ਹੈ। ਕਵੀ ਨੇ 124 ਦਵੱਈਆ ਵਿੱਚ ਬੜੇ ਦਰਦਨਾਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਇਹ ਪ੍ਰੀਤ-ਕਥਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਮੁੱਚੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰੀ ਤੇ ਮਕਬੂਲੀਅਤ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਵੀ ਅਜੇ ਤੱਕ ਇਹੋ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਤੇ ਕੜਤੋੜ ਕਵੀ, ਮੌਲਵੀ ਅਹਿਮਦ ਯਾਰ ਜਹੇ ਵਿਦਵਾਨ ਚੀਸਤੀ ਤੇ ਬੇਲਿਹਾਜ ਆਲੋਚਕ ਤੋਂ ਵੀ ਭਰਪੂਰ ਸ਼ਲਾਘਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਸੀ:

           ਹਾਸ਼ਮ ‘ਸਸੀ’ ਸੋਹਣੀ ਜੋੜੀ,

           ਸਦ ਰਹਿਮਤ ਉਸਤਾਦੋ।

ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਹਾਸ਼ਮ ਨੇ ਸੱਸੀ ਕਾਹਦੀ ਆਖੀ, ਆਖੀ ਘਰ ਘਰ ਖਿਹਰਾ ਦਾ ਮੂਆਤਾ ਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਭਾਂਬੜ ਬਾਲ, ਬਾਲੂ ਵੱਲ ਜੱਗਮੱਗ ਕਰਾ ਦਿੱਤਾ।

 ਦਹੋੜੇ ਤੇ ਡਿਉਢਾ 
ਦੋਹੜੇ ਤੇ ਡਿਹੁੰਢਾਂ ਦੇ ਬ੍ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਬਿਜੋਗ ਕਾਵਿ ਦਾ ਸੋਜ਼ ਭਰਿਆ ਉੱਤਮ ..... ਹਨ। ਇੰਨਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹਾਸ਼ਮ ਲੋਕ ਪ੍ਰਿਯ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਦੋਹੜੇ ਘਰ-2 ਗਏ, ਸੁਵੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ।5

 ਹਿੰਦੀ 

 ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (ਗਿਆਨ-ਮਾਲਾ ਨਾਂ ਵੀ ਹੈ)
 ਸਲੋਕ
 ਚਿੰਤਾਹਰ
 ਪੋਥੀ ਰਾਜਨੀਤੀ
 ਪੋਥੀ ਹਿਕਮਤ ਵਾ ਰਮਲ
 ਟੀਕਾ ਪੰਜ ਗ੍ਰੰਥੀ

 ਫ਼ਾਰਸੀ 

 ਦੀਵਾਨ ਹਾਸ਼ਮ
 ਮਸਨਵੀ ਹਾਸਮ
 ਚਹਾਰ ਬਹਾਰ ਹਾਸ਼ਮ
 ਗੰਜੇ ਮੁਆਨੀ ਜਾਂ ਫ਼ਕਰਨਾਮਾ
 ਮਅਦਿਨ ਫ਼ੈਜ਼

 ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ 

 ਕਾਫ਼ੀਆਂ
 ਬਾਰਾਂਮਾਹ
 ਸ. ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਵਾਰ ਜਾਂ ਮਰਸੀਆ
 ਕਿੱਸਾ ਲੈਲਾ ਮਜਨੂੰ।
 ਅਰਜ਼ੋਈਆਂ(ਉਰਦੂ ਵਿਚ)

 ਵਿਸ਼ਾ ਪੱਖ 
ਸੱਯਦ ਹਾਸ਼ਮ ਸ਼ਾਹ ਇੱਕ ਅਨੁਭਵੀ ਫਕੀਰ ਸ਼ਾਇਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਰਚਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਨ ਦਾ ਉਛਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਵਸਤੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫ਼ਕੀਰੀ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਸਖਸ਼ੀਅਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ ਸੇ੍ਰਮਣੀ ਤੱਤ ਦੇ ਮਹਾਨ ਧੁਰਾ ਆਦਰਸ਼ਕ ‘ਇਸ਼ਕ` ਜਾ ‘ਪ੍ਰੀਤ` ਹੈ। ‘ਇਸ਼ਕ` ਜਾਂ ‘ਪ੍ਰੀਤ` ਵੀ ਉਹ ਜੋ ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੱਗ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਇਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਰਚਨਹਾਰ ਆਪ ਵੀ ਹੈ।

 ਕਾਵਿ ਕਲਾ 
ਸੱਯਦ ਹਾਸ਼ਮ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਸਤੂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਸੁਚੇਤ ਕਲਾਕਾਰ ਤੇ ਸੁਚੱਜੇ ਸ਼ੈਲੀਕਾਰ ਵੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਕਲਾ ਦਾ ਲੋਹਾ ਮੀਆਂ ਮੁਹੰਮਦ ਬਖ਼ਸ਼ ਵਰਗੇ ਉਘੇ ਕਵੀ ਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਸਮਾਲੋਚਕ ਨੇ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਮੀਆਂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵਾਰਸ ਨੂੰ “ਸੁਖ਼ਨ ਦਾ ਵਾਰਿਸ” ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਾਸ਼ਮ ਨੂੰ “ਮੁਲਕ ਸੁਖ਼ਨ ਦਾ ਸਿਰਕਰ ਦਾ ਰਾਜਾ” ਆਖਿਆ ਹੈ। ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਉਹ ਭੀ ਮੁਲਕ ਸੁਖ਼ਨ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਰਾਜਾ ਸੀ ਸਿਰ ਕਰਦਾ:

ਜਿਸ ਕਿੱਸੇ ਦੀ ਚੜ੍ਹੇ ਮੁਹਿੰਮੇ, ਸੋਈੳ ਸੀ ਸਰ ਕਰਦਾ। (ਸੈਫੁਲ ਮਲੂਕ)



ਹਾਸ਼ਮ ਨੇ ਬਿੰਬ ਚਿੱਤਰ ਤੇ ਅਲੰਕਾਰ ਵੀ ਚੋਖੇ ਵਰਤੇ ਹਨ; ਪਰ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਸਿੰਗਾਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਰਗਾਟਾਉਣ ਲਈ। ਉਹ ਵੀ ਇੰਨੇ ਸੰਕੋਚ ਤੇ ਢੁਕਾਅ ਨਾਲ ਕਿ ਕੋਈ ਵਾਧੂ ਜ਼ੋਰ ਜਾਂ ਫਾਲਤੂ ਰੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਰਤੀ ਹੋਈ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

ਹਾਸ਼ਮ ਨਾਮੀ ਹਕੀਮ ਸੀ, ਮੰਨਿਆ ਦੰਨਿਆ ਫ਼ਕੀਰ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪ ਆਪਣੀ ਸਦੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਹੈ,ਉਸ ਦੀ ਮਧੁਰਤਾ, ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਦਾਸੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਫ਼ਕੀਰ ਦੀ ਅਮੀਰੀ ਸ਼ੰਕਾ ਦੀ ਮੁਥਾਜ ਨਹੀਂ।

 ਹਵਾਲੇ 

 ↑ [ਡਾ. ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਨ, ਸੱਯਦ ਹਾਸ਼ਮ ਸ਼ਾਹ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਰਚਨਾ, ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ, ਪਟਿਆਲਾ, 1995, ਪੰਨਾ 16]
 ↑ [ਡਾ. ਸੁਰਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਮੰਡ, ਹਾਸ਼ਮ ਦੀ ਕਿੱਸਾਕਾਰੀ, ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਫ਼ਾਉਡੇਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 2011, ਪੰਨਾ 53]
 ↑ 
 ↑ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਨ, ਹਾਸ਼ਮ ਸ਼ਾਹ ਜੀਵਨੀ ਤੇ ਰਚਨਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ, ਦਿੱਲੀ, 1991 ਪੰਨਾ-33
 ↑ ਸੁਖਜੀਤ ਕੌਰ, ਹਾਸ਼ਿਮ ਦੀ ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਨੂੰ ਦੇਣ, ਅਮਰਜੀਤ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਪਟਿਆਲਾ, 2004, ਪੰਨਾਂ 25
 ↑ ਡਾ. ਮਨਜੀਤ ਕੌਰ ਕਾਲਕਾ, ਕਿੱਸਾਗਰ ਹਾਸ਼ਮ ਰਚਨਾ ਤੇ ਦੁਖਾਂਤ ਚਿੰਤਨ, ਤਰਲੋਚਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 2012, ਪੰਨਾ 41
 ↑ ਡਾ. ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਲੋਚਨਾਤਮਕ ਇਤਿਹਾਸ, ਪੈਪਸੂ ਬੁੱਕ ਡਿੱਪੂ, ਪਟਿਆਲਾ, 1979, ਪੰਨਾ 22, 26
 ↑ [ਡਾ. ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਨ, ਹਾਸ਼ਮ ਸ਼ਾਹ ਜੀਵਨੀ ਅਤੇ ਰਚਨਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ, ਦਿੱਲੀ, 1994, ਪੰਨਾ 84-117]

ਸਹਾਇਕ ਪੁਸਤਕਾਂ :- ਹਾਸ਼ਮ ਸ਼ਾਹ (ਜੀਵਨੀ ਤੇ ਰਚਨਾ) - ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਨ ਸੱਸੀ ਹਾਸ਼ਮ - ਭਾਗਇੰਦਰ ਕੌਰ ਹਾਸ਼ਮ ਰਚਨਾਵਲੀ - ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ
ਸਮੇਟੋ

 v
 t
 e

ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕਨਾਵਲਕਾਰ•ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗਾਸੋ • ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ • ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ • ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ • ਸ਼ਾਹ ਚਮਨ • ਕਰਨਲ ਨਰਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ • ਕਰਮਜੀਤ ਕੁੱਸਾ • ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ • ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ • ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ • ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ • ਨਰਿੰਜਨ ਤਸਨੀਮ • ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸੜਕਨਾਮਾ • ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਦ • ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ • ਰਾਮ ਸਰੂਪ ਅਣਖੀ•ਡਾ. ਸੁਖਪਾਲ ਸੰਘੇੜਾ •ਕਵੀ• ਅੱਲ੍ਹਾ ਯਾਰ ਖ਼ਾਂ ਜੋਗੀ • ਅਮਿਤੋਜ • ਸਵਿਤੋਜ • ਸ਼ਮੀਲ • ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਪਾਸ਼ • ਸੰਤ ਰਾਮ ਉਦਾਸੀ • ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ • ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ • ਡਾ. ਸੁਖਪਾਲ ਸੰਘੇੜਾ • ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ (ਕਵੀ) • ਹਰਭਜਨ ਹਲਵਾਰਵੀ •ਗ਼ੁਲਾਮ ਫ਼ਰੀਦ • ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਮੁਸਾਫਿਰ • ਗੁਰਚਰਨ ਰਾਮਪੁਰੀ • ਚਮਨ ਲਾਲ ਚਮਨ • ਜਸਵੰਤ ਜ਼ਫ਼ਰ • ਜਸਵੰਤ ਦੀਦ • ਜੱਲ੍ਹਣ ਜੱਟ • ਜਗਤਾਰ • ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ • ਨੰਦ ਲਾਲ ਨੂਰਪੁਰੀ • ਪਰਮਿੰਦਰ ਸੋਢੀ • ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ • ਬਾਵਾ ਬਲਵੰਤ • ਬਿਸਮਿਲ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟੀ • ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ • ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ • ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ •ਬਲਬੀਰ ਆਤਿਸ਼ • ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ • ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ • ਸੁਰਜੀਤ ਗੱਗ • ਕਸ਼ਮੀਰਾ ਸਿੰਘ ਚਮਨ • ਮੋਹਣ ਸਿੰਘ ਔਜਲਾ ;ਧਨੀਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ •ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ • ਜਨਮੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੌਹਲ •ਗੁਰਦੇਵ ਨਿਰਧਨ•ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ &bill;ਔਰਤ ਲੇਖਕ• ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ • ਅਜੀਤ ਕੌਰ • ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ • ਡਾ. ਹਰਸ਼ਿੰਦਰ ਕੌਰ • ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਟਿਵਾਣਾ • ਨੀਨਾ ਟੀਵਾਣਾ •ਬਚਿੰਤ ਕੌਰ • ਮਨਜੀਤ ਟਿਵਾਣਾ • ਤਰਸਪਾਲ ਕੌਰ • ਛਿੰਦਰ ਕੌਰ ਸਿਰਸਾ • ਸੁਰਜੀਤ ਕੌਰ ਸਖੀ •ਪਾਲ ਕੌਰ • ਸਫ਼ੀਆ ਹਯਾਤ • ਸ਼ਸ਼ੀ ਪਾਲ ਸਮੁੰਦਰਾਸੂਫੀ ਲੇਖਕ• ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ • ਸ਼ਾਹ ਸ਼ਰਫ਼ • ਹਾਸ਼ਮ ਸ਼ਾਹ • ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ • ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ •ਬਾਬਾ ਵਜੀਦਕਹਾਣੀਕਾਰ• ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਧੀਰ • ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਸੂਹਾ • ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ • ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ • ਸੂਬਾ ਸਿੰਘ • ਕੁਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਕਾਂਗ • ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਸੇਲ • ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੁੱਗਲ • ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ • ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ • ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ • ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ • ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਦਾਤਾ • ਪ੍ਰੇਮ ਗੋਰਕੀ • ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ • ਮਨਿੰਦਰ ਕਾਂਗਗ਼ਜ਼ਲਗੋ• ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਹਮਦਰਦ • ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ • ਜਗਤਾਰ• ਜਸਵਿੰਦਰ (ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ) • ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ •ਕਿੱਸਾਕਾਰ• ਅਹਿਮਦਯਾਰ • ਹਾਸ਼ਮ ਸ਼ਾਹ •ਪੀਲੂ • ਕਾਦਰਯਾਰ • ਮੌਲਵੀ ਗੁਲਾਮ ਰਸੂਲ • ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ • ਫਜ਼ਲ ਸ਼ਾਹ • ਮੁਹੰਮਦ ਬਖ਼ਸ਼ •ਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਨਾਮੇ• ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ • ਖ਼ਜਾਨ ਸਿੰਘ •ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ•ਨਾਟਕਕਾਰਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਔਲਖ • ਆਈ. ਸੀ. ਨੰਦਾ • ਪਾਲੀ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ • ਜਗਦੇਵ ਢਿੱਲੋਂ • ਨਿਰਮਲ ਜੌੜਾ • ਕੇਵਲ ਧਾਲੀਵਾਲ • ਦਵਿੰਦਰ ਦਮਨ • ਜਗਦੀਸ਼ ਸਚਦੇਵਾਡਾਕਟਰ ਲੇਖਕ• ਡਾ. ਦਲਜੀਤ ਸਿੰਘ • ਡਾ. ਜਸਵੰਤ ਗਿੱਲ • ਡਾ. ਹਰਸ਼ਿੰਦਰ ਕੌਰ • ਡਾ. ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਭੰਡਾਰੀਇਤਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ• ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ • ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ •ਡਾ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ •ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ • ਤੇਰਾ ਸਿੰਘ ਚੰਨ •ਹਾਸਰਸ ਲੇਖਕ• ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਤੀਰ • ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਈਸ਼ਰ • ਜਨਮੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੌਹਲ •ਵਾਰਤਕ ਲੇਖਕ• ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ• ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ•ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਡਾ.•ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ (ਖੋਜੀ)•ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ•ਅਨੁਵਾਦਿਕ• ਅੱਛਰੂ ਸਿੰਘ•ਲੇਖਕ•ਈਸ਼ਵਰ ਸਿੰਘ ਚਿੱਤਰਕਾਰ• ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ • ਪੰਡਤ ਸ਼ਰਧਾ ਰਾਮ• ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ • ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ • ਡਾਕਟਰ ਚਰਨ ਸਿੰਘ • ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਕਮਲਾ ਅਕਾਲੀ • ਬ੍ਰਿਜ ਲਾਲ ਸ਼ਾਸਤਰੀ • ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੂਪ • ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ • ਸਰਵਣ ਸਿੰਘ • ਜਨਮੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੌਹਲ •ਆਲੋਚਕ• ਸਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂਰ • ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਖੀਵਾ• ਪ੍ਰੋ. ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ• ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ• ਡਾ. ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ• ਡਾ. ਰਵਿੰਦਰ ਰਵੀਵਿਦੇਸ਼ੀ ਲੇਖਕ• ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਧਾਮੀ • ਖ਼ਲੀਲ ਜਿਬਰਾਨਨਿਬੰਧ ਲੇਖਕ• ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਪੂਰ ਜਨਮੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੌਹਲ •ਉਰਦੂ ਲੇਖਕ• ਮੰਟੋ • ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਵੀ • ਸਫ਼ੀਆ ਹਯਾਤ
ਕੈਟੇਗਰੀਆਂ (++): 

 ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ (−) (±) (↓) (↑)
 ਪੰਜਾਬੀ ਕਿੱਸਾਕਾਰ (−) (±) (↓) (↑)
 (+)

 ਨੇਵੀਗੇਸ਼ਨ ਮੇਨੂ 

 ਅੰਕ ਬਦਲੋ
 ਸਤਨਾਮ ਕੌਰ
 ਚੌਕਸੀਆਂ (3)
 Notices (7)
 ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਨਵੇਂ ਸੁਨੇਹੇ ਹਨ।
 ਕੱਚਾ ਖਾਕਾ
 ਤਰਜੀਹਾਂ
 ਬੀਟਾ
 ਨਿਗਰਾਨੀ-ਸੂਚੀ
 ਯੋਗਦਾਨ
 ਬਾਹਰ ਆਉ

 ਸਫ਼ਾ
 ਗੱਲਬਾਤ

 ਪੜ੍ਹੋ
 ਸੋਧੋ
 ਅਤੀਤ ਵੇਖੋ
 ਨਿਗਰਾਨੀ ਰੱਖੋ

 More 

 ਮੁੱਖ ਸਫ਼ਾ
 ਸੱਥ
 ਹਾਲੀਆ ਤਬਦੀਲੀਆਂ
 ਹਾਲੀਆ ਘਟਨਾਵਾਂ
 ਰਲ਼ਵਾਂ ਸਫ਼ਾ
 ਮਦਦ
 ਦਾਨ ਕਰੋ

 ਵਿਕੀ ਰੁਝਾਨ 

 ਵਧੇਰੇ ਵੇਖੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ
 ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ

 ਸੰਦ 

 ਸਾਂਝਾ ਕਰੋ: 
 ਕਿਹੜੇ ਸਫ਼ੇ ਇੱਥੇ ਜੋੜਦੇ ਹਨ
 ਸਬੰਧਤ ਤਬਦੀਲੀਆਂ
 ਫ਼ਾਈਲ ਚੜ੍ਹਾਉ
 ਖ਼ਾਸ ਸਫ਼ੇ
 ਪੱਕੀ ਲਿੰਕ
 ਸਫ਼ੇ ਬਾਬਤ ਜਾਣਕਾਰੀ
 ਇਸ ਸਫ਼ੇ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿਉ
 Short URL
 Wikidata ਆਈਟਮ

 ਛਾਪੋ/ਬਰਾਮਦ ਕਰੋ 

 ਕਿਤਾਬ ਤਿਆਰ ਕਰੋ
 PDF ਵਜੋਂ ਲਾਹੋ
 ਛਪਣਯੋਗ ਸੰਸਕਰਣ

 ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ 

 Wikisource

 ਹੋਰ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ 

 English
 پنجابی
 தமிழ்
 Українська

ਜੋੜ ਸੋਧੋ

 ਇਸ ਸਫ਼ੇ ਵਿੱਚ ਆਖ਼ਰੀ ਸੋਧ 4 ਫ਼ਰਵਰੀ 2020 ਨੂੰ 11:37 ਵਜੇ ਹੋਈ।
 ਇਹ ਲਿਖਤ Creative Commons Attribution/Share-Alike License ਦੇ ਤਹਿਤ ਉਪਲਬਧ ਹੈ; ਵਾਧੂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਲਾਗੂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਫ਼ਸੀਲ ਲਈ ਵਰਤਣ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਵੇਖੋ।  Wikipedia® ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਨਾ ਕਮਾਉਣ ਵਾਲ਼ੀ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਫ਼ਾਊਂਡੇਸ਼ਨ, ਇਨਕੌਰਪੋਰੇਟਡ ਦਾ ਰਜਿਸਟ੍ਰਡ ਟ੍ਰੇਡਮਾਰਕ ਹੈ।

 ਪਰਦਾ ਨੀਤੀ
 ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਬਾਰੇ
 ਦਾਅਵੇ
 ਮੋਬਾਈਲੀ ਦਿੱਖ
 ਵਿਕਾਸਕਾਰ
 Statistics
 Cookie statement