ਪਲੈਟੋ ਦਾ ਅਨੁਕਰਣ ਸਿਧਾਂਤ

ਜਾਣ - ਪਛਾਣ

ਯੂਨਾਨ ਦੇ ਮਹਾਨ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪਲੈਟੋ ਦਾ ਜਨਮ ੪੨੮ ਬੀ. ਸੀ. ਨੂੰ ਏਥਨਜ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪਲੈਟੋ ਨੂੰ ਅਫ਼ਲਾਤੂਨ ਵੀ ਕਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਲੈਟੋ ਦਾ ਅਸਲੀ ਨਾਂ ਐਰੀਸਟੋਕਲੀਜ਼ ਸੀ ਅਤੇ ਪਲੈੈੈਟੋੋ ਉਪ ਨਾਂ। ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਚੌੌੌੜੇੇ ਮੱਥੇ ਵਾਲਾ। ਪਲੈਟੋ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਅਰੀਸਟੋਨ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਪੈੈੈੈਰੀਕਟੀਉਨ ਸੀ। ਪਲੈਟੋ ਯੂਨਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸੁੁਕਰਾਤ ਦਾ ਚੇਲਾ ਸੀ ਤੇ ਅਰਸਤੂ ਪਲੈੈੈਟੋੋ ਦਾ ਚੇਲਾ। ਪਲੈਟੋ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਚਿਤੰਕ ਸੀ। ਪਲੈਟੋ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕਵੀ ਦਾ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸਥਾਨ ਸੀ। ਉਹ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਰਾਰਕਚ, ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਕ ਅਤੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਸੀ।

ਰਚਨਾਵਾਂ

ਪਲੈਟੋ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ:-

 ਦਿ ਰਿਪਬਲਿਕ - ਇਹ ਗਣਤੰਤਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ।
 ਦਿ ਸਟੇਟਸਮੈਨ - ਇਸ ਵਿੱਚ ਗਣਤੰਤਰ ਦਾ ਰਾਜਨੇਤਾ ਕਿਵੇਂ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਬਾਬਤ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
 ਦਿ ਲੈੱਗ - ਇਸ ਵਿੱਚ ਗਣਤੰਤਰ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ‌।

ਇਸ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਲੈਟੋ ਨਾ ਤਾਂ ਕਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਸਬੰਧ ਸੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਚਿੰਤਕ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਆਦਰਸ਼ ਸਮਾਜ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦੇ ਸੀ।

ਪਲੈਟੋ ਦਾ ਅਨੁਕਰਣ ਸਿਧਾਂਤ





ਅਨੁਕਰਣ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ:-

ਇੱਥੇ ਅਨੁਕਰਣ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ " ਕਿਸੇ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨਾ " ਜਾਂ " ਨਕਲ " ਹੈ। ਅਨੁਕਰਣ ਨੂੰ ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮਾਈਮਿਸਮ ਕਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ' ਨਕਲ ' ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੇਕਰ ਨਕਲ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਕੁਝ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ '' ਅਨੁਕਰਣ ਵਿਧੀ '' ਕਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਨੁਕਰਣ ਵਿਧੀ ਮੁਲ ਤੌਰ ਤੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ -

1.ਲੇਖਨ ਅਨੁਕਰਣ ਵਿਧੀ

2.ਉੱਚਾਰਣ ਅਨੁਕਰਣ ਵਿਧੀ

3.ਰਚਨਾ ਅਨੁਕਰਣ ਵਿਧੀ




ਪਲੈਟੋ ਦਾ ਅਨੁਕਰਣ ਸਿਧਾਂਤ ਪੁਰਵਵਰਤਿਆ ਨਾਲੋਂ ਅਲਗ ਹੈ। ਪਲੈਟੋ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਪਨਾ ਮੌਲਿਕ ਚਿੰਤਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਲੈਟੋ ਅਨੁਕਰਣ ਸੰਬੰਧੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪੁਸਤਕ ਰੀਪਬਲਿਕ ਦੇ ੧੦ ਵੇੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪੇੇੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਲੈਟੋ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਯੂਨਾਨ ਵਿੱਚ ਅਨੁਕਰਣ ਸਿਧਾਂਤ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੋਮਰ ਦੀ ਰਚਨਾ " ਹਿਮ ਟੂ ਅਪੋਲੌ " ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਤੋਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਹੋਮਰ ਪਲੈਟੋ ਦਾ ਸਮਕਾਲੀ ਸੀ। ਹੋਮਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਆਨੁਕਰਣਮੁਲਕ ਆਧਾਰ ਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜੋ ਪਲੈਟੋ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਅਨੁਕਰਣ ਸੀ ਹੋਮਰ ਨੇ ਅਨੁਕਰਣ ਲਈ ' ਮਾਈਮਿਸਸ ' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਪਲੈਟੋ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨੁੁੁਕਰਣ ਇੱਕ ਝੂੂਠੀ ਅਨੁੁੁੁਕਿਰਤੀ ਹੈ। ਪਲੈੈੈਟੋੋ ਰੱਬ ਨੂੰ ਸੱੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਝੂਠ। ਕਵੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂਂ ਹੋਇਆ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਝੂਠ ਉਪਰ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਵਿਤਾ ਨਕਲ ਦੀ ਨਕਲ ਹੈ ਤੇ ਸੱਚ ਤੋਂ ਦੂਰ। ਅਨੁੁਕਰਣ ਬਾਰੇ ਪਲੈੈਟੋ ਦਾ ਇਹ ਮੂਲ ਵਿਚਾਰ ਹੈ। ਪਲੈੈਟੋ ਇਹ ਮੰੰਨ ਕੇ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱੱਚ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਸੱੱਚ ਦੇ ਸਾਨੂੂੰ ਦੀਦਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਸੱੱਚ ਦਾ ਵਿਗੜਿਆ ਹੋਇਆ ਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਸਤੂ ਵਰਗੀ ਵਸਤੂ ਹੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਉਸ ਲਈ ਨਕਲ ਹੈ

ਪਲੈਟੋ ਅਨੁਸਾਰ ਕਵੀ ਤੇ ਨਾਟਕਕਾਰ ਵੀ ਜੋ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਤੀਜੇ ਨੰਬਰ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਚੀਜ਼ ਸੱਚਾਈ ਤੋਂ ਕੋਹਾਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਲੈਟੋ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੋਮਰ ਵੱਡਾ ਕਵੀ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਸੱਚ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਨਮਾਨਜਨਕ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਹੋਮਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਵੀ ਨਕਲਚੀ ਸਨ। ਉਹ ਵੀ ਨੇੇਕੀ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਕੇ ਸਨ। ਪਲੈੈੈਟੋੋ ਮੁੁਤਾਬਿਕ ਹੋੋਮਰ ਨੂੰ ਸੱੱਚ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਵੀ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ ਵਾਕੰਸ਼਼ਾ ਰਾਹੀ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼਼ੇ ਤੇ ਛੰਦ, ਇੱਕਸੁੁਰਤਾ ਅਤੇ ਲੈੈਅ ਨਾਲ ਬੋੋਲਦਾ ਹੈ। ਸੰੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਗੁੁੰਦੇ ਬਿਨਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਢੁਕਵਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦਾ। ਅਜਿਹਿਆਂ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਿਆਂ ਗੱਲਾਂ 'ਚ ਅਸਲੀ ਸੁੁਹੱਪਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਹਾਂ ਪਰ ਦਿਖਾਵਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਨਕਲ ਤਾਂ ਇੱਕ ਖੇਡ ਹੈ ਜੋ ਨਕਲਚੀ ਖੇਡਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਉਂ ਛੰਦ-ਬੱਧ ਕਵੀ ਜੋ ਦੁਖਾਂਤ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ ਉਹ ਉੱਚ ਪੱਧਰ ਦੇ ਨਕਲਚੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਨੁੁੁੁਕਰਣ ਸੱਚਾਈ ਤੋਂ ਤੀਜੇ ਦਰਜੇ ਤੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਨੁਕਰਣ ਦੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਦੋੋਗਲੀਆ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ। ਅਨੁਕਰਣ ਬੰਦਿਆਂ ਦਾ ਕਾਰਜ ਅਨੁਸਾਰੀ (ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਜਾਂ ਅਨੁਕੂਲ) ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਭਾਵੇਂ ਇੱਛਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਣਇੱਛਤ। ਇਸ ਦਾ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ ਨਤੀਜਾ ਅਵੱਸ਼ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨਤੀਜੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਬੰਦਾ ਦੁਖੀ ਜਾਂ ਸੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਨੁਕਰਣ ਵਾਲਾ ਕਵੀ ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਇਰਾਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਤਾਂ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਲੈਟੋ ਕਵੀ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡਾਕਟਰ, ਸੈਨਿਕ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਪਲੈਟੋ ਨੇ ਖੁੱਲਦਿਲੀ ਵਿਖਾਉਂਦਿਆਂ ਅਨੁਕਰਣ ਦੀ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੀ ਭੈਣ ' ਕਵਿਤਾ ' ਨੂੰ ਬੋਲਣ ਦਾ ਅਵਸਰ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਤਰਕਪੂਰਨ ਸਿੱਧ‌ ਕਰੇ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ' ਜੀ ਆਇਆਂ ਨੂੰ ' ਕਹ ਸਕਦੇ ਹੈ। ਰੀਪਬਲਿਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਸ਼ਰਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਸਮੇਂ ਸੱਚ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਨਾ ਕਰੇ। ਪਲੈੈੈਟੋੋ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ - ' mimesis ' ਅਤੇ ' diegesis '। Mimesis ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਪਾਤਰ ਸਿੱਧੇੇ ਬੋਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ Diegesis ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਆਪ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਟਕ ' ਮਾਈਮੀਟਕ ' ਹੈ। ' ਡਾਈਜੀਟਕ ' ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਕਵੀ ਹੀ ਕਹਾਣੀ ਦਸੱਦਾ ਹੈ।

ਸੱਚ ਤੋਂ ਪਲੈਟੋ ਦਾ ਭਾਵ ਮੌਲਿਕਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਪ੍ਰਮਾਣਕ ਸੋਮੇਂ ਤੋਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਵਿਚਾਰ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਵਿਦਵਾਨ ਜੈੱਕ ਦੈਰਿੱਦਾ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਿਖਣਾ ਖਤਰਨਾਕ ਹੈ ਅਤੇ ਬੇਈਮਾਨੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬੋਲ ਦਾ ਅਨੁਕਰਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਲਿਖਤ ਦੀ ਲੇਖਕ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਲੈਟੋ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਤਰ ਅਤੇ ਬੁਲਾਰੇ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਰਸ਼ਕ ਵੀ ਭੁੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਭੇਖ ਧਾਰਨ ਵਾਲੇ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਆਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਪਲੈਟੋ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਾਲਪਨਿਕਤਾ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਤੇ ਉਹ ਦਰਸ਼ਕ ਅਤੇ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਨੁਕਰਣ ਸਿਧਾਂਤ ਵਜੋਂ ਨਸੀਹਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨਕਲ ਨੂੰ ਅਸਲ ਸਮਝਣ ਦੀ ਭੁੱਲ ਨਾ ਕਰਨ।





 ਸ ਤੋਂ