ਰਾਸ-ਲੀਲਾ

ਰਾਸ-ਲੀਲਾ ( ਆਈਏਐਸਟੀ ਰਸ rāsa-līlā ) () ਜਾਂ ਰਾਸ ਨਾਚ ਜਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤਾਂਡਵ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਰਾਧਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਖੀਆਂ (ਗੋਪੀਆਂ) ਨਾਲ ਨੱਚਦਾ ਹੈ, ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ  ਭਗਵਤ ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਗੀਤਾ ਗੋਵਿੰਦਾ ਜਿਹੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਰਵਾਇਤੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨਾਚ ਦੇ ਕਥਕ ਦੇ ਰਾਸਲੀਲਾ ਤੱਕ ਸ਼ਾਮਿਲ ਬ੍ਰਜ ਅਤੇ ਮਣੀਪੁਰੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਨਾਚ ( ਵਰਿੰਦਾਵਨ ) ਵੀ ਨਟਵਰੀ ਨ੍ਰਿਤ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ 1960 ਵਿੱਚ ਕੱਥਕ ਨ੍ਰਿਤਕੀ, ਉਮਾ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਸ਼ਬਦ, ਰਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਸੁਹਜ" ਅਤੇ ਲੀਲਾ  ਦਾ ਅਰਥ "ਕਾਰਜ," "ਖੇਡਣਾ" ਜਾਂ "ਨ੍ਰਿਤ" ਹੈ ਜੋ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਇੱਕ ਧਾਰਣਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੋਟੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੁਹਜ (ਰਸ) ਦੇ "ਖੇਡਣ (ਲੀਲਾ)" ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਵਿਆਖਿਆ ਨਾਲ "ਬ੍ਰਹਮ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਨ੍ਰਿਤ" ਵਜੋਂ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਰਾਸ-ਲੀਲਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵਰਿੰਦਾਵਨ ਦੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਬੰਸਰੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਨੇ ਘਰ-ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਬੰਸਰੀ 'ਤੇ ਨ੍ਰਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਦਭੁੱਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਵਧਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਇਕਾਈ ਜਿਸ ਦਾ ਸਮਾਂ ਲਗਭਗ 4.32 ਅਰਬ ਸਾਲ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭਗਤੀ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਰਾਸ-ਲੀਲਾ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰਚਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਪਦਾਰਥਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਰੂਹਾਨੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਰੂਹ ਦੇ ਅਸਲ, ਪ੍ਰਗਟ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪਿਆਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਵਜੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭਗਵਤ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਨਾਲ ਰਸ ਲੀਲਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਇਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧ ਪਿਆਰ ਭਗਤ ( ਸ਼ੁੱਧ-ਭਗਤੀ ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।Bhag-P 10.33.39 

ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਯੋਗਮੀ ਭਗਵਾਨ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਗੋਪੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਸਨ।

 ਸ਼ਬਦ-ਨਿਰੁਕਤੀ 
ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ਰਸ ਅਤੇ ਲੀਲਾ ਤੋਂ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਰਸ  ਦਾ ਅਰਥ "ਰਸ" (ਜੂਸ), "ਅੰਮ੍ਰਿਤ", "ਭਾਵਨਾ" ਜਾਂ "ਮਿੱਠਾ ਸੁਆਦ" ਅਤੇ ਲੀਲਾ  ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਕਿਰਿਆ" ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਵਿਗਾੜ ਲੈ ਕੇ, "ਰਾਸ ਲੀਲਾ" ਦਾ ਅਰਥ "ਮਿੱਠਾ ਕਾਰਜ" ( ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ) ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਅਕਸਰ "ਪਿਆਰ ਦਾ ਨਾਚ" ਵਜੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

 ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ 
ਕਥਕ, ਭਰਤਨਾਟਿਅਮ , ਓਡੀਸੀ, ਮਨੀਪੁਰੀ, ਅਤੇ ਕੁਚੀਪੁੜੀ ਆਈਟਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਸ ਲੀਲਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਥੀਮ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਰਾਸਾ ਲੀਲਾ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਥੁਰਾ, ਵਰਿੰਦਾਵਾਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜਨਮ ਅਸ਼ਟਮੀ ਅਤੇ ਹੋਲੀ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੌਰਾਨ ਤੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਗੌਡੀਆ ਵੈਸ਼ਨਵ ਧਰਮ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਨਾਟਕ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰੂਪ ਹੈ। ਰਾਸ ਲੀਲਾ (ਰਾਕਸ ਮਹੋਤਸਵ) ਨੂੰ ਅਸਾਮ ਦੇ ਰਾਜ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਜੋਂ ਵੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਵੰਬਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਸ ਮਹੋਤਸਵ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਹਰ ਸਾਲ ਅਸਾਮ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਸਤਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਾਜੁਲੀ, ਨਲਬਾਰੀ ਅਤੇ ਹੋਲੀ ਦਾ ਰਸ ਮਹਾਂਉਤਸਵ ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹਨ।
ਮਨੀਪੁਰ ਦੀ ਵੈਸ਼ਨਵ ਧਰਮ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਰਾਸ ਲੀਲਾ ਨੂੰ ਮਨੀਪੁਰੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਭਾਰਤੀ ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਚਰਵਾਹ ਕੁੜੀਆਂ ਵਿਚਲੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਇਕੋ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਬ੍ਰਹਮ ਪਿਆਰ, ਸਵੈਯਮ ਭਾਗਵਣ ਅਤੇ ਰਾਧਾ ਦੀ ਬ੍ਰਹਮ ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਚ ਦਾ ਰੂਪ ਭਾਗਿਆ ਚੰਦਰ ਦੁਆਰਾ 1779 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਹਰ ਸਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਜਨਮ ਅਸ਼ਟਮੀ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਦੇ ਜਨਮਦਿਨ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ) ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਖ ਵੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਸ-ਲੀਲਾ ਜਾਂ ਤਾਂ ਮੁੰਡਿਆਂ ਅਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਕੁੜੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਾਚ ਨੂੰ ਦਾਂਡੀਆਂ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਲੋਕ ਗੀਤ ਅਤੇ  ਭਗਤੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਰੰਦਾਵਨ ਵਿਚ ਰਵਾਇਤੀ ਰਸ ਲੀਲਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵੈਸ਼ਨਵ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ. ਰਸ ਲੀਲਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸਵਾਮੀ ਸ੍ਰੀ dਧਵਗਾਮੰਦਾ ਦੇਵਚਾਰੀਆ ਦੁਆਰਾ 15 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿਚ ਮਥੁਰਾ ਦੇ ਵਰਿੰਦਾਵਨ ਦੇ ਵਾਮਸ਼ੀਵਟਾ ਵਿਖੇ ਸੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਨਿੰਬਰਕਾ ਸੰਪ੍ਰਦਾਈ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਤ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਵਾਮੀ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਵਿਆਸ ਦੇਵਚਾਰਿਆ ਦੇ ਚੇਲੇ ਸਨ। ਵਰਾਜਾ ਦਾ ਵਾਣੀ ਸਾਹਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਲਿਪੀ ਹੈ ਜੋ ਸਵਾਮੀ ਹਰਿਵਿਆਸ ਦੇਵਚਾਰਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਗੁਰੂ, ਸਵਾਮੀ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼੍ਰੀਭੱਟ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਧਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਨਿਤਿਆ ਲੀਲਾ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਗਾਣੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਧਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਸਖੀਆਂ ਅਤੇ ਨਿਤਿਆ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਧਾਮ - ਜਾਂ ਨਿਕੰਜਾ ਧਾਮ ਦੇ ਸਦੀਵੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਨਿਵਾਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ.

ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਵੇਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਵ੍ਰਜਾ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਸਵਾਮੀ ਉਦਦਾਵਗਾਮੰਦਾ ਦੇਵਚਾਰਿਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬ੍ਰਹਮਾਚਾਰੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਲੀਲਾ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਗਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਖੇਡਣ ਲਈ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸ਼ੰਕਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਅਸਫਲ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪਹਿਲੇ ਰਸ ਰਸਾਲੇ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ 'ਤੇ, ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਅਭਿਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਤਾਜ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਯੋਗ ਅਦਾਕਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਪਲ ਤੋਂ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਤਾਜ ਪਾਉਣਾ, ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਲੀਲਾ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਧਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਧਾ ਰਸਵਿਹਾਰੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਣਗੇ।

ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਰਵਾਇਤੀ ਰੂਪ ਇਹ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਅਭਿਨੇਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾਚਾਰੀ ਹਨ ਉਹ ਸਮੂਹ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਗੇ। ਸੰਗੀਤ ਵਰਜਾ ਆਚਾਰੀਆ ਦੀ ਖਾਸ ਧ੍ਰੁਪਦਾ ਸ਼ੈਲੀ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਤਾਰ ਅਤੇ ਪਖਾਵਾਜ 'ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਗਾਣੇ ਲਿਖੇ ਅਤੇ ਗਾਣੇ ਵ੍ਰਾਜਾ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਗਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਅਜੋਕੀ ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਮਾਪੇ ਹਨ।

ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਸਮਰਪਿਤ ਲੋਕ ਹਨ ਜੋ ਰਾਸ ਲੀਲਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਭਗਤੀ ਕਲਾ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।

 ਹਵਾਲੇ ਅਤੇ ਨੋਟ 

 ਰਵਾਇਤੀ ਭਾਰਤੀ ਥੀਏਟਰ ਵਿਚ ਸੰਗੀਤ: ਰਾਣੀ ਬਲਬੀਰ ਕੌਰ ਦੁਆਰਾ ਰਾਸ ਲੀਲਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਵਾਲਾ . ਸ਼ੁਭ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼, 2006. ISBN 978-81-87226-99-4 .

 ਕਿਤਾਬਚਾ 

 Dance of Divine Love: The Rasa Lila of Krishna from the Bhagavata Purana, India's classic sacred love story, by Graham M. Schweig. Princeton University Press, Princeton, NJ; 2005 ( ).
 Rasa - Love Relationships in Transcendence, by Swami B.V. Tripurari ( )
 Theatre and Religion on Krishna's Stage, by David Mason, New York: Palgrave, 2009
 "Essays on Indo-Aryan Mythology", by Narayan Aiyangar, 1898 ( ) ( )

 ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 

 ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਬ੍ਰਿਟੈਨਿਕਾ ਵਿਖੇ ਰਸਲੀਲਾ
 ਰਸ ਲੀਲਾ ਕੀ ਹੈ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਸਾਮ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਸਾਮ ਦੇ ਨਾਚ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਸਾਮ ਵਿੱਚ ਤਿਉਹਾਰ