ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤ ਵਿਕਾਸ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਭਾਰਤ)

ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤ ਵਿਕਾਸ ਮੰਤਰਾਲਾ, ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲਾ (25 ਸਤੰਬਰ 1985 ਤਕ), ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੂੰ ਦੋ ਵਿਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਾਖਰਤਾ ਵਿਭਾਗ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ, ਸੈਕੰਡਰੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ, ਬਾਲਗ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਾਖਰਤਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ, ਜੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਤਕਨੀਕੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। 26 ਸਤੰਬਰ, 1985 ਤੋਂ, ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲਾ ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਵਿਭਾਗਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਜਵਾਬਦੇਹ ਮੰਤਰੀ	ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜਾਵੜੇਕਰ ਹੈ।Cabinet reshuffle on 05 July 2016

ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲਾ (ਐਮਓਈ), ਪਹਿਲਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤ ਵਿਕਾਸ ਮੰਤਰਾਲਾ (1985–2020), ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਮੰਤਰਾਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਦੋ ਵਿਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਾਖਰਤਾ ਵਿਭਾਗ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ, ਸੈਕੰਡਰੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਬਾਲਗ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਾਖਰਤਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ, ਜੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਤਕਨੀਕੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ, ਆਦਿ।

ਮੌਜੂਦਾ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਧਰਮਿੰਦਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ। ਜੋ ਮੰਤਰੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਕੋਲ 1947 ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲਾ ਸੀ। 1985 ਵਿੱਚ, ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤ ਵਿਕਾਸ ਮੰਤਰਾਲੇ (ਐਮਐਚਆਰਡੀ) ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ, ਮਨੁੱਖੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੁਆਰਾ ਨਵੀਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀ 2020 ਦਾ ਖਰੜਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੇ ਜਨਤਕ ਐਲਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਸਰੋਤ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।

 ਨੀਤੀ 
ਨਵੀਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀ 2020 29 ਜੁਲਾਈ 2020 ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਤਰੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੁਆਰਾ ਪਾਸ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਐਨਈਪੀ 2020 ਨੇ ਮੌਜੂਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀ, 1986 ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਐਨਈਪੀ 2020 ਦੇ ਤਹਿਤ, ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਮੰਤਰਾਲੇ (ਐਮਐਚਆਰਡੀ) ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ (ਐਮਓਈ) ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਐਨਈਪੀ 2020 ਦੇ ਅਧੀਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

 ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਾਖਰਤਾ ਵਿਭਾਗ 
ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਾਖਰਤਾ ਵਿਭਾਗ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਾਖਰਤਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ।

 ਕੇਂਦਰੀ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ (ਸੀਬੀਐਸਈ)
 ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਦਿਅਕ ਖੋਜ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ (ਐਨਸੀਈਆਰਟੀ)
 ਸੈਂਟਰਲ ਤਿੱਬਤੀ ਸਕੂਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ (ਸੀਟੀਐਸਏ)
 ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਦਿਆਲਿਆ ਸੰਗਠਨ (ਕੇਵੀਐਸ)
 ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੌਂਸਲ ਫਾਰ ਟੀਚਰ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ
 ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਾਊਡੇਸ਼ਨ
 ਨਵੋਦਿਆ ਵਿਦਿਆਲਿਆ ਸਮਿਤੀ (ਐਨਵੀਐਸ)
 ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਟ ਆਫ਼ ਓਪਨ ਸਕੂਲਿੰਗ (ਐਨਆਈਓਐਸ)

 ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ 
ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ ਸੈਕੰਡਰੀ ਅਤੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਇੰਚਾਰਜ ਹੈ। ਵਿਭਾਗ ਨੂੰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗ੍ਰਾਂਟਸ ਕਮਿਸ਼ਨ (ਯੂਜੀਸੀ) ਐਕਟ, 1956 ਦੀ ਧਾਰਾ 3 ਦੇ ਤਹਿਤ ਭਾਰਤ ਦੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗ੍ਰਾਂਟਸ ਕਮਿਸ਼ਨ (ਯੂਜੀਸੀ) ਦੀ ਸਲਾਹ 'ਤੇ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਡੀਮਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦੇਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਤੇ ਚੀਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਭਾਗ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਖੋਜ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰੀ ਮੌਕੇ ਲਿਆਉਣ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੰਚ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਘਾਟ ਨਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਵੇ। ਇਸਦੇ ਲਈ, ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੰਯੁਕਤ ਉੱਦਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਐਮਓਯੂ 'ਤੇ ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਰਾਏ ਤੋਂ ਲਾਭ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਤਕਨੀਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਤਿੰਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ-ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਫੰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ/ਰਾਜ ਦੁਆਰਾ ਫੰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਵਿੱਤੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ. ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ 122 ਕੇਂਦਰੀ ਫੰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੰਸਥਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ: ਕੇਂਦਰੀ ਫੰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਤਕਨੀਕੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ: ਆਈਆਈਆਈਟੀ(25), ਆਈ.ਆਈ.ਟੀ (23), ਆਈ.ਆਈ.ਐਮ(20),ਆਈਆਈਐਸਸੀ ਬੰਗਲੌਰ,ਆਈਆਈਐਸਈਆਰ (7 - ਬਰਹਮਪੁਰ, ਭੋਪਾਲ, ਕੋਲਕਾਤਾ, ਮੋਹਾਲੀ) , ਪੁਣੇ, ਤਿਰੂਵੰਥਾਪੁਰਮ, ਤਿਰੂਪਤੀ),ਐਨ.ਆਈ.ਟੀ (31), ਐਨਆਈਟੀਟੀਟੀਆਰ (4), ਅਤੇ 9 ਹੋਰ ਹਨ।

 ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਢਾਂਚਾ 
ਵਿਭਾਗ ਨੂੰ ਅੱਠ ਬਿਊਰੋ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕੰਮ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਿਊਰੋ ਦੇ ਅਧੀਨ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

 ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ; ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਸਿੱਖਿਆ 

 ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗ੍ਰਾਂਟਸ ਕਮਿਸ਼ਨ (ਯੂਜੀਸੀ)
 ਸਿੱਖਿਆ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸੰਗਠਨ (ਈਆਰਡੀਓ)
 ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਸੋਸ਼ਲ ਸਾਇੰਸ ਰਿਸਰਚ (ਆਈਸੀਐਸਐਸਆਰ)
 ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਹਿਸਟੋਰੀਕਲ ਰਿਸਰਚ (ਆਈਸੀਐਚਆਰ)
 ਭਾਰਤੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਖੋਜ ਪਰਿਸ਼ਦ (ਆਈਸੀਪੀਆਰ)
 46 ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ 11.09.2015 ਨੂੰ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗ੍ਰਾਂਟਸ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੂਚੀ

 ਤਕਨੀਕੀ ਸਿੱਖਿਆ 

 ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਟੈਕਨੀਕਲ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਕੌਂਸਲ (ਏਆਈਸੀਟੀਈ) 
 ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਕੌਂਸਲ (ਸੀਓਏ) 
 ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਸਾਇੰਸ ਐਂਡ ਟੈਕਨਾਲੌਜੀ, ਸ਼ਿਬਪੁਰ 
 25 ਭਾਰਤੀ ਸੂਚਨਾ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸੰਸਥਾਨ 
 20 ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ (ਆਈਆਈਐਮ) 
 ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ (ਆਈਆਈਐਸਸੀ)
 23 ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੌਜੀ (ਆਈਆਈਟੀ)
 7 ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਵਾਂ (ਆਈਆਈਐਸਈਆਰ)
 31 ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੌਜੀ (ਐਨਆਈਟੀ)
 ਉੱਤਰ ਪੂਰਬੀ ਖੇਤਰੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸੰਸਥਾਨ 
 ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਟ ਆਫ਼ ਇੰਡਸਟਰੀਅਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ 
 4 ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਕਨੀਕੀ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਵਾਂ (ਭੋਪਾਲ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, ਚੇਨਈ ਅਤੇ ਕੋਲਕਾਤਾ)
 ਅਪ੍ਰੈਂਟਿਸਸ਼ਿਪ / ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ 4 ਖੇਤਰੀ ਬੋਰਡ
 3 ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਪਲਾਨਿੰਗ ਐਂਡ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ (ਐਸਪੀਏ)

 ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ 

 ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਡੀਮਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ. 

 ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸੰਸਥਾਨ (ਆਰਐਸਕੇਐਸ) ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ,
 ਸ਼੍ਰੀ ਲਾਲ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਦਿਆਪੀਠ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ,
 ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਦਿਆਪੀਠ (ਆਰਐਸਵੀ) ਤਿਰੂਪਤੀ

 ਹੋਰ 

 ਕੇਂਦਰੀ ਹਿੰਦੀ ਸੰਸਥਾਨ (ਕੇਐਚਐਸ), ਆਗਰਾ
 ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (ਈਐਫਐਲਯੂ), ਹੈਦਰਾਬਾਦ
 ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ (ਐਨਸੀਪੀਯੂਐਲ)
 ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (ਡੀਯੂ)
 ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੌਂਸਲ ਫਾਰ ਪ੍ਰੋਮੋਸ਼ਨ ਫਾਰ ਸਿੰਧੀ ਲੈਂਗਵੇਜ (ਐਨਸੀਪੀਐਸਐਲ)
 ਤਿੰਨ ਅਧੀਨ ਦਫ਼ਤਰ: ਕੇਂਦਰੀ ਹਿੰਦੀ ਡਾਇਰੈਕਟੋਰੇਟ (ਸੀਐਚਡੀ), ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ; ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਲਈ ਕਮਿਸ਼ਨ (ਸੀਐਸਟੀਟੀ), ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ; ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਸੰਸਥਾ (ਸੀਆਈਆਈਐਲ), ਮੈਸੂਰ
 ਡਿਸਟੈਂਸ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪਸ
 ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਓਪਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (ਇਗਨੂ)
 ਯੂਨੈਸਕੋ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਹਿਕਾਰਤਾ, ਬੁੱਕ ਪ੍ਰਮੋਸ਼ਨ ਅਤੇ ਕਾਪੀਰਾਈਟਸ, ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀ, ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ
 ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਤ ਵਿਭਾਗ
 ਅੰਕੜੇ, ਸਾਲਾਨਾ ਯੋਜਨਾ ਅਤੇ ਸੀਐਮਆਈਐਸ
 ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਸੁਧਾਰ, ਉੱਤਰ ਪੂਰਬੀ ਖੇਤਰ, ਐਸਸੀ/ਐਸਟੀ/ਓਬੀਸੀ

 ਹੋਰ 

 ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਟ ਆਫ਼ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਪਲਾਨਿੰਗ ਐਂਡ ਐਡਮਨਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ (ਐਨਆਈਈਪੀਏ) 
 ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਟਰੱਸਟ (ਐਨਬੀਟੀ)
 ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਨਤਾ ਬੋਰਡ (ਐਨਬੀਏ)
 ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਮਿਸ਼ਨ (ਐਨਸੀਐਮਈਆਈ)
 ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਟ ਆਫ਼ ਓਪਨ ਸਕੂਲਿੰਗ (ਐਨਆਈਓਐਸ)

 ਉਦੇਸ਼ 
ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਹਨ:

ਸਿੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨੀਤੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਇਹ ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ

ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਵਿਕਾਸ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਵਧਾਉਣਾ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਜਿੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੱਕ ਅਸਾਨ ਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। 

ਗਰੀਬਾਂ, ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਵਰਗੇ ਵਾਂਝੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵੱਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ

ਸਮਾਜ ਦੇ ਪਛੜੇ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਯੋਗ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ, ਲੋਨ ਸਬਸਿਡੀ, ਆਦਿ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ 

ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਹਿਯੋਗ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਯੂਨੈਸਕੋ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਅਕ ਮੌਕਿਆਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ। 

 ਐਮਐਚਆਰਡੀ ਦੇ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਸੈੱਲ (ਐਮਆਈਸੀ) 
ਐਮ ਐਚ ਆਰ ਡੀ ਦੇ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਸੈੱਲ, ਜਿਸਦਾ ਹੁਣ ਐਮਓਈ ਦੇ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਸੈੱਲ ਵਜੋਂ ਨਾਮ ਬਦਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਗਸਤ 2018  ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤ ਵਿਕਾਸ ਮੰਤਰਾਲੇ (ਐਮਐਚਆਰਡੀ) ਦੁਆਰਾ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਕੌਂਸਲ ਫਾਰ ਟੈਕਨੀਕਲ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ (ਏਆਈਸੀਟੀਈ) ਵਿੱਚ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਵੀਨਤਾ, ਉੱਦਮਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ। ਡਾ: ਅਭੈ ਜੇਰੇ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਮੁੱਖ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਅਫਸਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 

 ਐਮਆਈਸੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ 

 ਸਮਾਰਟ ਇੰਡੀਆ ਹੈਕਾਥੌਨ (ਐਸਆਈਐਚ)
 ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ (ਅਰੀਆਈਏ) ਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਅਟਲ ਦਰਜਾਬੰਦੀ
 ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਕੌਂਸਲ (ਆਈਆਈਸੀ)
 ਐੱਚਈਆਈ  ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਫੈਕਲਟੀਜ਼ ਲਈ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਟਾਰਟ-ਅਪ ਪਾਲਿਸੀ
 ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਅੰਬੈਸਡਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ
 ਐਮਓਬੀਏ/ਪੀਜੀਡੀਐਮ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ, ਉੱਦਮਤਾ ਅਤੇ ਉੱਦਮ ਵਿਕਾਸ (ਆਈਈਵੀ) 

 ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਗਤ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਢਾਂਚਾ (ਐਨਆਈਆਰਐਫ) 
ਅਪ੍ਰੈਲ 2016 ਵਿੱਚ, ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤ ਵਿਕਾਸ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਗਤ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਭਾਰਤੀ ਕਾਲਜਾਂ ਦੀ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸੂਚੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ। ਸਮੁੱਚੀ ਰੈਂਕਿੰਗ ਕਸਰਤ ਵਿੱਚ ਐਨਬੀਏ, ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਟੈਕਨੀਕਲ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ, ਯੂਜੀਸੀ, ਥਾਮਸਨ ਰਾਇਟਰਜ਼, ਏਲਸੇਵੀਅਰ ਅਤੇ ਇਨਫਲਿਬਨੇਟ (ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਨੈਟਵਰਕ) ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਆਈਆਈਟੀ ਅਤੇ ਆਈਆਈਐਮਜ਼ - ਰੈਂਕਿੰਗ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। 

 ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ 
ਨੰ.ਨਾਮਤਸਵੀਰਅਹੁਦੇ ਦੀ ਮਿਆਦਪਾਰਟੀਪ੍ਰਧਾਨ
ਮੰਤਰੀ1ਮੌਲਾਨਾ ਅਬੁਲ ਕਲਾਮ ਆਜ਼ਾਦ106x106px15 ਅਗਸਤ 194722 ਜਨਵਰੀ  195810 ਸਾਲ 160 ਦਿਨ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ2ਕੇ ਐਲ ਐਲ ਸ਼੍ਰੀਮਾਲੀ22 ਜਨਵਰੀ  195831 ਅਗਸਤ  19635 ਸਾਲ 221 ਦਿਨ 3ਹੁਮਾਯੂੰ ਕਬੀਰ1 ਸਤੰਬਰ 196321 ਨਵੰਬਰ 196381 ਦਿਨ 4ਐਮ ਸੀ ਚਾਗਲਾ100x100px21 ਨਵੰਬਰ 196313 ਨਵੰਬਰ 19662 ਸਾਲ 357 ਦਿਨ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ, ਲਾਲ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ5ਫਖਰੂਦੀਨ ਅਲੀ ਅਹਿਮਦ100x100px14 ਨਵੰਬਰ 196613 ਮਾਰਚ  1967119 ਦਿਨ  ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ6ਤ੍ਰਿਗੁਣਾ ਸੇਨ75x75px16 ਮਾਰਚ 196714 ਫ਼ਰਵਰੀ  19691 ਸਾਲ 335 ਦਿਨ 7ਵੀ ਕੇ ਆਰ ਵੀ ਵੀ ਰਾਓ14 ਫਰਵਰੀ 196918 ਮਾਰਚ  19712 ਸਾਲ 8ਸਿਧਾਰਥ ਸ਼ੰਕਰ ਰੇ18 ਮਾਰਚ 197120 ਮਾਰਚ  19721 ਸਾਲ, 2 ਦਿਨ9ਐਸ ਨੂਰੁਲ ਹਸਨ100x100px24 ਮਾਰਚ 197224 ਮਾਰਚ  19775 ਸਾਲ, 0 ਦਿਨ10ਪ੍ਰਤਾਪ ਚੰਦਰ ਚੰਦਰ26 ਮਾਰਚ 197728 ਜੁਲਾਈ 19792 years, 124 daysਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ11ਕਰਨ ਸਿੰਘ100x100px30 ਜੁਲਾਈ 197914 ਜਨਵਰੀ 1980168 ਦਿਨਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ (ਉਰਸ)ਚਰਨ ਸਿੰਘ12ਬੀ.ਸ਼ੰਕਰਾਨੰਦ14 ਜਨਵਰੀ  198017 ਅਕਤੂਬਰ 1980277 ਦਿਨਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ13ਸ਼ੰਕਰਰਾਓ ਚਵਾਨ75x75px17 ਅਕਤੂਬਰ  19808 ਅਗਸਤ 1981295 ਦਿਨ14ਸ਼ੀਲਾ ਕੌਲ10 ਅਗਸਤ  198131 ਦਸੰਬਰ 19843 years, 143 daysਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ, ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ15ਕੇ ਸੀ ਪੰਤ91x91px31 ਦਸੰਬਰ  198425 ਸਤੰਬਰ 1985268 ਦਿਨਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ16ਪੀ ਵੀ ਵੀ ਨਰਸਿਮਹਾ ਰਾਓ
(ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤ ਵਿਕਾਸ ਮੰਤਰੀ)25 ਸਤੰਬਰ 198525 ਜੂਨ 19882 ਸਾਲ, 274 ਦਿਨਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ17ਪੀ ਸ਼ਿਵ ਸ਼ੰਕਰ25 ਜੂਨ 19882 ਦਸੰਬਰ 19891 ਸਾਲ, 160 ਦਿਨ18ਵੀਪੀ ਸਿੰਘ109x109px2 ਦਸੰਬਰ 198910 ਨਵੰਬਰ 1990343 ਦਿਨਜਨਤਾ ਦਲ (ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਰੰਟ)ਵੀ. ਪੀ.  ਸਿੰਘ19ਰਾਜਮੰਗਲ ਪਾਂਡੇ21 ਨਵੰਬਰ 199021 ਜੂਨ 1991212 ਦਿਨਸਮਾਜਵਾਦੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ (ਰਾਸ਼ਟਰੀ)ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ20ਅਰਜੁਨ ਸਿੰਘcenter|200x109px23 ਜੂਨ 199124 ਦਸੰਬਰ 19943 ਸਾਲ, 184 ਦਿਨਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸਪੀ ਵੀ ਵੀ ਨਰਸਿਮਹਾ ਰਾਓ(16)ਪੀ ਵੀ ਵੀ ਨਰਸਿਮਹਾ ਰਾਓ25 ਦਸੰਬਰ 19949 ਫ਼ਰਵਰੀ 199547 ਦਿਨ21ਮਾਧਵਰਾਓ ਸਿੰਧੀਆ75x75px10 ਫਰਵਰੀ  199517 ਜਨਵਰੀ  1996341 ਦਿਨ(16)ਪੀ ਵੀ ਵੀ ਨਰਸਿਮਹਾ ਰਾਓ17 ਜਨਵਰੀ 199616 ਮਈ  1996120 ਦਿਨ 22ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ104x104px16 ਮਈ  19961 ਜੂਨ 199616 ਦਿਨ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ23ਐਸ ਆਰ ਬੌਮਾਈ102x102px5 ਜੂਨ  199619 ਮਾਰਚ  19981 ਸਾਲ , 287 ਦਿਨ ਜਨਤਾ ਦਲਐਚ ਡੀ ਦੇਵਗੌੜਾ, ਕੇ. ਗੁਜਰਾਲ24ਮੁਰਲੀ ਮਨੋਹਰ ਜੋਸ਼ੀ94x94px19 ਮਈ  199822 ਮਈ  20046 ਸਾਲ, 64 ਦਿਨਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ25ਅਰਜੁਨ ਸਿੰਘcenter|200x109px22 ਮਈ  200422 ਮਈ  20095 ਸਾਲ, 0 ਦਿਨ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ26ਕਪਿਲ ਸਿੱਬਲ100x100px29 ਮਈ  200929 ਅਕਤੂਬਰ 20123 ਸਾਲ, 153 ਦਿਨ27ਐਮ ਐਮ ਪੱਲਮ ਰਾਜੂ100x100px30 ਅਕਤੂਬਰ 201226 ਮਈ  20141 ਸਾਲ, 208 ਦਿਨ28ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਇਰਾਨੀ103x103px26 ਮਈ  20145 ਜੁਲਾਈ  20162 ਸਾਲ, 40 ਦਿਨਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ29ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜਾਵਡੇਕਰ99x99px5 ਜੁਲਾਈ  201630 ਮਈ  20192 ਸਾਲ, 329 ਦਿਨ30ਰਮੇਸ਼ ਪੋਖਰਿਆਲ
(29 ਜੁਲਾਈ 2020 ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ)84x84px30 ਮਈ  20197 ਜੁਲਾਈ  20212 ਸਾਲ, 38 ਦਿਨ31ਧਰਮਿੰਦਰ ਪ੍ਰਧਾਨ94x94px7 ਜੁਲਾਈ  2021ਸੱਤਾਧਾਰੀ80 ਦਿਨ 

ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅਦਾਰੇ