ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ

ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਉਦੋਂ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਗੈਸਾਂ, ਧਾਤੂਆਂ ਅਤੇ ਜੈਵਕ ਅਣੂਆਂ ਸਮੇਤ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਜਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਰੋਗ, ਅਲਰਜੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਖਾਣੇ ਦੀ ਫਸਲ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਜੀਵਤ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਜਾਂ ਨਿਰਮਾਣ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੋਵੇਂ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।

2008 ਬਲੈਕਸਮਿਥ ਸੰਸਥਾਪਿਤ ਦੁਆਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਬੁਰਾ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਘਰੇਲੂ ਹਵਾ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਗਰੀਬ ਸ਼ਹਿਰੀ ਹਵਾ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। 2014 ਦੀ ਵਰਲਡ ਹੈਲਥ ਆਰਗੇਨਾਈਜੇਜ਼ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ 2012 ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਤਕਰੀਬਨ 7 ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ, ਜੋ ਇੱਕ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਊਰਜਾ ਏਜੰਸੀ ਦੁਆਰਾ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਹਰ ਸਾਲ 7 ਜਾਂ 8 ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਈ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜੋਖਮ ਕਾਰਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਟਰੋਕ, ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਪੁਰਾਣੀ ਰੁਕਾਵਟ ਪਲਮਨਰੀ ਬਿਮਾਰੀ (ਸੀ ਓ ਪੀ ਡੀ), ਦਮਾ ਅਤੇ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦਾ ਕੈਂਸਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕਣ ਪਦਾਰਥ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੋਵਾਂ ਲਈ, ਸਭ ਤੋਂ ਘਾਤਕ ਹਨ। ਓਜ਼ੋਨ ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੰਗਲ, ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੁਆਰਾ ਨੁਕਸਾਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਮੀਂਹ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ ਨੇ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਭਲਾਈ ਨੁਕਸਾਨ (ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਤਾਂ) ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਨੁਕਸਾਨ (ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਗੁਆਉਣਾ) ਵਿਸ਼ਵ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ $8 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਕਨੀਕਾਂ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਪਹੁੰਚਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਕੁੱਕਰ, ਅੱਗ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਬਿਹਤਰ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਪ੍ਰਬੰਧਨ, ਧੂੜ ਨਿਯੰਤਰਣ, ਉਦਯੋਗਿਕ ਸਕ੍ਰਬਰ (ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕੰਟਰੋਲ ਯੰਤਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਭਿੰਨ ਸਮੂਹ), ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਵਾਹਨ ਅਤੇ ਨਵਿਆਉਣਯੋਗ ਊਰਜਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਵਾ ਗੁਣਵੱਤਾ ਕਾਨੂੰਨ ਅਕਸਰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿੱਚ 1956 ਦਾ ਸਾਫ਼ ਹਵਾ ਐਕਟ ਅਤੇ 1963 ਦਾ ਯੂਐਸ ਸਾਫ਼ ਹਵਾ ਐਕਟ, ਰਹੇ ਹਨ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਯਤਨਾਂ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਤ ਨਤੀਜੇ ਨਿਕਲੇ ਹਨ: ਮਾਂਟਰੀਅਲ ਪ੍ਰੋਟੋਕੋਲ ਨੇ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਓਜ਼ੋਨ-ਘਾਟਣ ਵਾਲੇ ਰਸਾਇਣਾਂ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ 'ਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਰਵਾਈ ਘੱਟ ਸਫਲ ਰਹੀ ਹੈ।

 ਸਰੋਤ 
 ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤ 
 ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ 


ਬਿਜਲੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਾਲਣ ਜਲਾਉਣ ਨਾਲ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਲਿਗਨਾਈਟ (ਭੂਰਾ ਕੋਲਾ) ਅਤੇ ਕੋਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੇਲ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ ਅਤੇ ਬਾਇਓਮਾਸ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤੇਲ ਅਤੇ ਗੈਸ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਮੀਥੇਨ ਲੀਕ ਆਮ ਹਨ,  ਅਤੇ ਤੇਲ ਰਿਫਾਇਨਰੀਆਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਖਤਰਨਾਕ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਪਲਾਸਟਿਕ ਅਤੇ ਰਬੜ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਲੋਰੋਫਾਰਮ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਲੋਰੀਨੇਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਰਸਨਿਕ ਮਾਈਨਿੰਗ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਉਦਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੀਨ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਉਦਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਧੱਕਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਉਸਾਰੀ ਅਤੇ ਢਾਹੁਣ ਨਾਲ ਧੂੜ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਹੋਰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਸਾਰੀ ਅਤੇ ਢਾਹੁਣ ਤੋਂ ਸਿੱਧੇ ਕਣ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਮੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਹਵਾ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ 'ਤੇ ਵੀ ਅਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੀਮਿੰਟ ਉਤਪਾਦਨ ਕਣ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਐਸਬੈਸਟਸ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਨੂੰ ਖਰਾਬ ਕਰਨ 'ਤੇ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਰਪੇਟਿੰਗ ਅਤੇ ਪਲਾਈਵੁੱਡ ਸਮੇਤ ਇਮਾਰਤੀ ਸਮੱਗਰੀ ਫਾਰਮਲਡੀਹਾਈਡ ਛੱਡਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਗੈਸ ਜੋ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਅਤੇ ਮਤਲੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ।

 ਆਵਾਜਾਈ 
ਸੜਕ ਵਾਹਨ ਸਾਰੇ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਾਤਰਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਨਿਕਾਸ ਦੇ ਤੀਜੇ ਤੋਂ ਅੱਧੇ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਪੈਟਰੋਲ ਅਤੇ ਡੀਜ਼ਲ ਇੰਜਣਾਂ ਵਾਲੇ ਵਾਹਨ ਆਪਣੇ ਨਿਕਾਸ ਦਾ ਲਗਭਗ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਆਪਣੀ ਨਿਕਾਸ ਗੈਸ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਅੱਧਾ ਗੈਰ-ਨਿਕਾਸ ਰਿਹਾਈ (ਟਾਇਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰੇਕ ਨਾਲ, ਸੜਕ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਦੀ ਕਟੌਤੀ ਜਾਂ ਵਿੱਚ ਗੜਬੜ ਹੋਣਾ) ਤੋਂ; ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਵਾਹਨ ਕੋਈ ਟੇਲਪਾਈਪ ਨਿਕਾਸ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਹੋਰ ਨਿਕਾਸ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਡੀਜ਼ਲ ਟ੍ਰੇਨਾਂ, ਜਹਾਜ਼ ਅਤੇ ਜਹਾਜ਼ ਵੀ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ।

 ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ 

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਿਕਾਸ, ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ, ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਮੀਥੇਨ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਭੋਜਨ ਦੇ ਪਾਚਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਓਜ਼ੋਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਮੋਨੀਆ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਬਰੀਕ ਕਣਾਂ ਵਾਲਾ ਪਦਾਰਥ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਵਰਗੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੱਟਣ ਅਤੇ ਸਾੜਨ ਵਰਗੇ ਅਭਿਆਸ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ।

ਕਚਰੇ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਡੰਪ ਘੱਟ ਆਮਦਨ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ ਇੱਕ ਆਮ ਸਰੋਤ ਹਨ। ਉਹ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਹਵਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰੋਗਾਣੂਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕੂੜੇ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਾੜਨ ਨਾਲ - ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਜਲ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਸਾੜਿਆ ਜਾਵੇ - ਸੂਟ, ਮੀਥੇਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਛੱਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲੈਂਡਫਿਲ ਵਿੱਚ ਜੈਵਿਕ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਵੀ ਸੜਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮੀਥੇਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ, ਠੋਸ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਦਾ ਇੱਕ ਚੌਥਾਈ ਹਿੱਸਾ ਇਕੱਠਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਚੌਥਾਈ ਹਿੱਸਾ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਪਟਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।

 ਘਰੇਲੂ ਸਰੋਤ 

2023 ਤੱਕ, ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ 2.3 ਬਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਲਈ ਬਾਲਣ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ, ਸੁੱਕਾ ਗੋਬਰ, ਕੋਲਾ ਜਾਂ ਚਾਰਕੋਲ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਬਾਲਣਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਨ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ, ਜੋ ਘਰੇਲੂ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਤੇਲ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਬਾਲਣ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਸ਼ਨੀ ਲਈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਸਪੇਸ ਹੀਟਿੰਗ ਜਾਂ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ, ਬਾਹਰੀ ਬਰੀਕ ਕਣ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ 12% ਘਰੇਲੂ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਖਾਣਾ ਔਰਤਾਂ ਵਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹਨ।

ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਲਈ ਗੈਸ ਸਟੋਵ NO2, ਬੈਂਜੀਨ, ਅਤੇ ਕਾਰਬਨ ਮੋਨੋਆਕਸਾਈਡ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਕਰਕੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਟੋਸਟਰ ਕਣ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭੱਠੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਬਾਲਣ-ਜਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹੀਟਿੰਗ ਯੰਤਰ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਵਿਕਸਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਯੂਕੇ ਅਤੇ ਸਿਡਨੀ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜ ਦੇ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਕਣ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਹਨ। ਲੱਕੜ ਦੇ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਕਾਰਬਨ ਮੋਨੋਆਕਸਾਈਡ ਅਤੇ NOx ਵੀ ਛੱਡ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਹੋਰ ਸਰੋਤ ਇਮਾਰਤੀ ਸਮੱਗਰੀ, ਜੈਵਿਕ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਤੰਬਾਕੂ ਦਾ ਧੂੰਆਂ ਹਨ। ਜੈਵਿਕ ਸਮੱਗਰੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਡੈਂਡਰ, ਘਰੇਲੂ ਧੂੜ ਦੇਕਣ, ਉੱਲੀ ਅਤੇ ਪਰਾਗ, ਮਨੁੱਖਾਂ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਜਾਂ ਪੌਦਿਆਂ ਤੋਂ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੱਗਰੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਐਲਰਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਐਲਰਜੀ ਵਾਲੀ ਰਾਈਨਾਈਟਿਸ, ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ, ਪੇਂਟ, ਸਫਾਈ ਉਤਪਾਦਾਂ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਦੇਖਭਾਲ ਉਤਪਾਦਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੇ ਧੂੰਏਂ ਕਾਫ਼ੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਸਾਫ਼ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬਾਹਰੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ ਵੱਧਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।

 ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤ 


ਮਾਰੂਥਲ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀ ਧੂੜ ਆਪਣੇ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹਵਾ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਖਰਾਬ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਚੀਨ ਅਤੇ ਮੰਗੋਲੀਆ ਵਿੱਚ ਗੋਬੀ ਮਾਰੂਥਲ ਤੋਂ ਧੂੜ ਹਵਾਈ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਹਾਰਾ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀ ਧੂੜ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਐਮਾਜ਼ੋਨ ਵਰਖਾ ਜੰਗਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ।

ਰੇਡਾਨ ਇੱਕ ਰੇਡੀਓਐਕਟਿਵ ਗੈਸ ਹੈ ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਮ੍ਹਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੇ ਕੈਂਸਰ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਿਗਰਟਨੋਸ਼ੀ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ, ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪੱਧਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ "ਲੀਕ" ਨੀਂਹਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਜਾਂ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਮਿੱਟੀ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਫਟਣਾ ਸਲਫਰ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਰੋਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਣ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਬਨਸਪਤੀ ਗੈਸਾਂ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਓਜ਼ੋਨ ਦੇ ਗਠਨ ਅਤੇ ਕਣ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਰਮ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ ਸੱਚ ਹੈ।[36] ਇਹ ਗੈਸਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਸਰੋਤਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਕਰਕੇ ਮੌਸਮੀ ਧੁੰਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। These gases react with human pollution sources to produce a seasonal haze. ਕਾਲਾ ਗੱਮ, ਪੋਪਲਰ, ਓਕ ਅਤੇ ਵਿਲੋ ਗੈਸਾਂ ਛੱਡਦੇ ਹਨ ਜੋ ਘੱਟ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲੀਆਂ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨਾਲੋਂ ਓਜ਼ੋਨ ਦੇ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਅੱਠ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਵਧਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੰਗਲੀ ਅੱਗਾਂ, ਜੋ ਕਿ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਾਰਨ ਵਧੇਰੇ ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਆਮ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਬਰੀਕ ਕਣ ਛੱਡਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਰੋਤ ਹਨ।

 ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ 
ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਕ ਇੱਕ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਮੱਗਰੀ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਆ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ 'ਤੇ ਮਾੜਾ ਅਸਰ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਦਾਰਥ ਠੋਸ ਕਣਾਂ, ਤਰਲ ਬੂੰਦਾਂ, ਜਾਂ ਗੈਸ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਕੁਦਰਤੀ ਮੂਲ ਜਾਂ ਆਦਮੀ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਜਾਂ ਸੈਕੰਡਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਆਮ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਫਟਣ ਤੋਂ ਅਸਥੀਆਂ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਰਬਨ ਮੋਨੋਆਕਸਾਈਡ ਗੈਸ ਮੋਟਰ ਵਾਹਨ ਐਕਸਹਾਜ, ਜਾਂ ਕਾਰਖਾਨੇ ਤੋਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਲਫਰ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸੈਕੰਡਰੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਇਸਦੇ ਉਲਟ, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤਤਾ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਕਰਦੇ ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਰਾਊਂਡ ਪੱਧਰ ਦਾ ਓਜ਼ੋਨ ਇੱਕ ਸੈਕੰਡਰੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ। ਕੁਝ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਅਤੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਦੋਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ: ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸਿੱਧਾ ਸਿੱਧੇ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕਾਂ ਤੋਂ ਬਣਦੇ ਹਨ।

 ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ (CO2) - ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸਨੂੰ "ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ" ਅਤੇ "ਸਭ ਤੋਂ ਮਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ" ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਾ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੁਆਰਾ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
 ਸਲਫਰ ਆਕਸੀਡ (SOx) - ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਸਲਫਰ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ, ਜੋ ਫਾਰਮੂਲਾ SO2 ਨਾਲ ਇੱਕ ਰਸਾਇਣਕ ਸਮਸ਼ਰਨ ਹੈ।
 ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਆਕਸਾਈਡ (NOx) - ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਆਕਸਾਈਡ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਨੂੰ ਉੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ਵਾਲੇ ਬਲਨ ਤੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਸਪੱਰਕ ਦੁਆਰਾ ਤੂਫਾਨ ਦੌਰਾਨ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
 ਕਾਰਬਨ ਮੋਨੋਆਕਸਾਈਡ (CO) - CO ਇੱਕ ਰੰਗ ਰਹਿਤ, ਗੰਧਹੀਣ, ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪਰ ਗੈਰ-ਜਲਣ ਵਾਲਾ ਗੈਸ ਹੈ।“Vehicles, Air Pollution, and Human Health.” Union of Concerned Scientists, www.ucsusa.org/clean-vehicles/vehicles-air-pollution-and-human-health 
 ਵੋਲਟਾਇਲ ਜੈਵਿਕ ਮਿਸ਼ਰਣ (VOC) - VOCs ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਆਵਾਜਾਈ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਹਨ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੀਥੇਨ (ਸੀਐਚ 4) ਜਾਂ ਨਾਨ-ਮੀਥੇਨ (ਐਨਐਮਵੀਓਸੀਜ਼) ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 
 ਪਾਰਟਿਕੁਲੇਟਸ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਦਲਵ ਪਦਾਰਥ (ਪੀ.ਐੱਮ.), ਵਾਯੂਮੈੰਟਿਕ ਪੈੰਟਿਕ ਪੈਰਾ, ਜਾਂ ਜੁਰਮਾਨਾ ਕਣਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਗੈਸ ਵਿੱਚ ਠੋਸ ਜਾਂ ਤਰਲ ਦੇ ਛੋਟੇ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਮੁਅੱਤਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। CS1 maint: BOT: original-url status unknown (link)
// American Heart Association. May 10, 2010J.R. Balmes, J.M. Fine, D. Sheppard Symptomatic bronchoconstriction after short-term inhalation of sulfur dioxide Am. Rev. Respir. Dis., 136 (1987), p. 1117
 ਹਵਾ ਭਰਪੂਰ ਫਾਈਨ ਕਲੰਕਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲਗਾਤਾਰ ਫ੍ਰੀ ਰੈਡੀਕਲਸ ਨੂੰ ਕਾਰਡੀਓਲੋਮੋਨਰੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 
 ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਧਾਤ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲੀਡ ਅਤੇ ਪਾਰਾ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ। 
 ਕਲੋਰੌਫਲੂਓਰੋਕਾਰਬਨ (ਸੀ.ਐਫ.ਸੀ.) - ਓਜ਼ੋਨ ਪਰਤ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ; ਉਤਪਾਦਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੀ ਇਸ ਵੇਲੇ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਹੈ ਅਮੋਨੀਆ (NH3) - ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਹੋਏ। ਅਮੋਨੀਆ ਫਾਰਮੇਲਾ ਐਨਐਚ 3 ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਮਰੂਪ ਹੈ।
 ਖੋਰ - ਜਿਵੇਂ ਕੂੜਾ, ਸੀਵਰੇਜ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਤੋਂ 
 ਰੇਡੀਓਐਕਟਿਵ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ - ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਧਮਾਕੇ, ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਜੰਗੀ ਵਿਸਫੋਟਕ ਅਤੇ ਰਾਡੋਨ ਦੇ ਰੇਡੀਏਟਿਵ ਡਿਡਨ ਵਰਗੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ।

 ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਭਾਵ 
ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ, ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਰੋਗਾਂ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਦੇ ਸਥਿਤੀਆਂ, ਜੋ ਕਿ ਸਾਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਲਾਗ, ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਸੀਓਪੀਡੀ, ਸਟ੍ਰੋਕ ਅਤੇ ਫੇਫੜੇ ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਸਮੇਤ ਕਈ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਜੋਖਮ ਕਾਰਕ ਹੈ। ਹਵਾ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕਾਰਨ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ, ਘਰਘਰਾਹਟ, ਖਾਂਸੀ, ਦਮਾ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਾਹ ਦੀ ਅਤੇ ਖਿਰਦੇ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਗੜਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਵੱਧਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਡਾਕਟਰ ਜਾਂ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਦੌਰੇ, ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਦਾਖ਼ਲੇ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਗੰਦੀ ਹਵਾ ਦੀ ਕੁਆਲਟੀ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਜੇ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਕਾਰਡੀਓਵੈਸਕੁਲਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਪ੍ਰਦਾਤਿਆਂ, ਐਕਸਪੋਜਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ, ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਜੈਨੇਟਿਕਸ ਦੀ ਕਿਸਮ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਮ ਸਰੋਤਆਂ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂਆਂ, ਓਜ਼ੋਨ, ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ, ਅਤੇ ਸਲਫਰ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਨਡੋਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੱਲ ਮੌਤਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਜਨਸੰਖਿਆ ਹੈ।

 ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਪ੍ਰਭਾਵ 
 ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਬਾਰਿਸ਼ 

ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਤੇਜ਼ ਤੇਜ਼ਾਬ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੀਂਹ ਦਾ ਪਾਣੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਮੁੱਖ ਐਸਿਡ ਨਾਈਟ੍ਰਿਕ ਐਸਿਡ (HNO3), ਸਲਫਿਊਰਿਕ ਐਸਿਡ (H2SO4) ਅਤੇ ਹਾਈਡਰੋਕਲੋਰਿਕ ਐਸਿਡ (HCl) ਹਨ। HCl ਕੋਲੇ ਦੇ ਬਲਨ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। H2SO4 SO2 ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੋਲੇ ਅਤੇ ਤੇਲ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਉਦਯੋਗਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਿਘਲਾਉਣ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ। HNO3 NO2 ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਚ-ਤਾਪਮਾਨ ਦੇ ਬਲਨ ਦੌਰਾਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਸ਼ਬਦ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮੀਂਹ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਗੜੇ, ਧੁੰਦ ਅਤੇ ਬਰਫ਼ ਤੋਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਨੇ ਕਾਫ਼ੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਝੀਲਾਂ ਦਾ ਤੇਜ਼ਾਬੀਕਰਨ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਡੁਬੋਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲੀ ਹੋਈ ਐਸਿਡਿਟੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ ਅਤੇ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਵਰਗੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਘੁਲਣਸ਼ੀਲ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਧੋਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਹੋਰ ਤੱਤ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਐਲਮੀਨੀਅਮ, ਜੋ ਕਿ ਬਨਸਪਤੀ ਲਈ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸਨ, ਜੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੋਖਣ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਹੋ ਗਏ। ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਮੀਂਹ ਖਾਸ ਪੱਥਰਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੰਗਮਰਮਰ, ਕੈਲਸਾਈਟ ਜਾਂ ਫ੍ਰੀਸਟੋਨ) ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੱਥਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਐਸਿਡ ਨਾਲ ਰਸਾਇਣਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

 ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ 
ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੈਟਲ (ਜਮਾ) ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਈ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਅਮੋਨੀਆ ਅਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰਿਕ ਐਸਿਡ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਜਿਸਨੂੰ ਯੂਟ੍ਰੋਫਿਕੇਸ਼ਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਵਾਧੂ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਵਧਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸੰਘਣੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੇ ਹਨ। ਹੇਠਲੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੌਦੇ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਘੱਟ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਆਕਸੀਜਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਆਕਸੀਜਨ ਦਾ ਪੱਧਰ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।

 ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰਭਾਵ 
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ 'ਤੇ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਓਜ਼ੋਨ, ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਹੈ। ਓਜ਼ੋਨ ਇੱਕ ਆਕਸੀਕਾਰਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੰਸਲੇਸ਼ਣ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਓਜ਼ੋਨ ਗਾੜ੍ਹਾਪਣ ਵਿੱਚ 1% ਵਾਧੇ ਲਈ, ਹਰ ਸਾਲ 10 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਆਰਥਿਕ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਵੇਗਾ। PM 2.5 ਲਈ, ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਪੱਧਰ ਵਿੱਚ 1% ਵਾਧੇ ਨਾਲ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਠੰਡੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ, ਲਗਭਗ 5 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਵੇਗਾ।  ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਕੋਵਿਡ-19 ਤਾਲਾਬੰਦੀਆਂ ਨੇ ਹਵਾ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਣਾਇਆ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਤਾਲਾਬੰਦੀ ਨੇ ਹਵਾ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਤਹ ਦੀ ਹਰਿਆਲੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਗਤੀਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇਖੇ ਗਏ; ਸੁਧਾਰ ਫਸਲਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੀ।

 ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ 
ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ ਇਸ ਦੇ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੰਮ 'ਤੇ ਘਟੀ ਹੋਈ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਦੀਆਂ ਲਾਗਤਾਂ, ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ 'ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ 'ਤੇ ਡੂੰਘਾ ​​ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ, ਜੈਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਜੰਗਲਾਤ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਘੱਟ ਦਿੱਖ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕਾਰਨ ਲੋਕ ਹਾਦਸਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਧੇਰੇ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, NO2 ਦੇ ਵਧੇ ਹੋਏ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਉਸਾਰੀ ਵਾਲੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਹਾਦਸਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਹਤ 'ਤੇ ਭਲਾਈ ਲਾਗਤ (ਗੈਰ-ਮਾਰਕੀਟ ਲਾਗਤਾਂ) ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ ਦੇ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ 2019 ਵਿੱਚ PM2.5 ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ $8 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ, ਜੋ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵ GDP ਦੇ 6% ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਚੀਨ ਵਿੱਚ, GDP ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ 10% ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇਸ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਲਗਭਗ 85% ਜੀਵਨ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ, ਬਾਕੀ ਵਧਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਕਾਰਨ, ਤੋਂ ਆਇਆ। ਗੁਆਚੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦੀ ਗਣਨਾ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਲਾਈਫ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਅੰਕੜਾ ਜੋ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਮਰਨ ਦੇ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਕਿੰਨਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਣਗੇ।  ਇਹ ਸੰਖਿਆ ਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਘੱਟ ਅਤੇ ਮੱਧ-ਆਮਦਨ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ।

OECD ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ, ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ 'ਤੇ ਸਿੱਧੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਪ੍ਰਭਾਵ 2060 ਤੱਕ GDP ਦੇ 1% ਤੱਕ ਵਧਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ। ਕੈਸਪੀਅਨ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਚੀਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇਖਣਗੇ। ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ ਊਰਜਾ ਉਤਪਾਦਨ 'ਤੇ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੂਰਜੀ ਪੈਨਲਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੀ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੈਨਲਾਂ ਨੂੰ ਗੰਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਊਰਜਾ ਉਤਪਾਦਨ ਹੋਰ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

 ਹਵਾਲੇ 

 ਹਵਾਲੇ ਦਿੱਤੇ ਸਰੋਤ 











 ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ 






 ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 

 WHO Ambient Air quality database 
 Global real-time air quality index map
 Air Quality Index (AQI) Basics and Calculator
 European Commission > Environment > Air > Air Quality
 Hazardous air pollutants at EPA.gov

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: BOT: original-url status unknown
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ