ਵਿਨਾਇਕੀ

ਵਿਨਇਕੀ ਇੱਕ ਹਾਥੀ-ਦੇ ਸਿਰ ਵਾਲੀ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਆਈਕਨੋਗ੍ਰਾਫੀ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇਵੀ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਤਸਵੀਰਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।Mundkur p. 291

ਉਸ ਦੀਆਂ ਹਾਥੀ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਦੇਵੀ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਹਾਥੀ-ਮੁਖੀ ਦੇਵਤਾ, ਗਣੇਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਇਕਸਾਰ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ - ਸਟ੍ਰੀ ਗਣੇਸ਼ ("female ਰਤ ਗਣੇਸ਼ "Cohen pp. 118-20), ਵਿਨਾਇਕੀ, ਗਜਾਨਨ ("ਹਾਥੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ"), ਵਿਘਨੇਸ਼ਵਰੀ ("ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੀ ਮਿਸਤਰੀ") ਅਤੇ ਗਣੇਸ਼ਨੀ, ਸਾਰੇ ਉਹ ਗਣੇਸ਼ ਦੇ ਉਪਕਰਨ ਵਿਨਾਇਕਾ, ਗਜਾਨਾ, ਵਿਘਨੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਖੁਦ ਗਣੇਸ਼ ਦੇ ਨਾਰੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਪਛਾਣਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਸਨੂੰ ਗਣੇਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ - ਨਾਰੀ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।Mundkur p. 291

ਚਿੱਤਰ

ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹਾਥੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਦੇਵਤਾ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਰਾਇਰਹ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਖੰਡਿਤ ਟੇਰੇਕੋਟਾ ਤਖ਼ਤੀ ਹੈ ਜੋ ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ਸਦੀ.ਈ.ਪੂ. ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਸੱਜੇ ਵੱਲ ਮੁੜਨ ਵਾਲੇ ਤਣੇ ਨਾਲ ਹਾਥੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਦੋ ਹੱਥ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਸਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਦੇਵੀ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪਛਾਣ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਦੇਵੀ ਦੇ ਹੋਰ ਹਾਥੀ-ਮੁਖੀ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦਸਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੋਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਨਾਇਕੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮੂਰਤੀਆਂ ਇਕ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਭੇਡਾਘਾਟ, ਚੌਸਾਥ ਯੋਗਿਨੀ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਚਾਲੀਵਾਂ ਯੋਗੀਨੀ ਵਜੋਂ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਇਥੇ ਸ਼੍ਰੀ-ਅੰਗੀਨੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਦੇਵੀ ਦੀ ਝੁਕੀ ਖੱਬੀ ਲੱਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹਾਥੀ ਦੇ ਸਿਰ ਵਾਲੇ ਨਰ, ਸ਼ਾਇਦ  ਗਣੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਬੈਠਾ ਹੈ।

ਵਿਨਯਕੀ ਦੀ ਇਕ ਦੁਰਲੱਭ ਧਾਤ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਚਿੱਤਰਿਤਪੁਰ ਮੈਇਥ, ਸ਼ਿਰਾਲੀ ਵਿਚ ਪਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਉਹ ਪੂਰੀ ਛਾਤੀ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਪਰ ਗਣੇਸ਼ ਦੇ ਉਲਟ ਪਤਲੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਛਾਤੀ ਅਤੇ ਦੋ ਗਰਦਨ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੇ ਪਾਰ ਯਜਨੋਪਵਿਤਾ ("ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਗਾ") ਪਹਿਨਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਅਗਲੇ ਹੱਥ ਅਭਿਆ ("ਡਰ-ਨਹੀਂ") ਅਤੇ ਵਰਦਾ (ਵਰਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ) ਮਦਰਾਸ (ਇਸ਼ਾਰੇ) ਵਿੱਚ ਫੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ, ਇੱਕ ਵਿਚ ਤਲਵਾਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿਚ ਫਾੜ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਤਣਾ ਖੱਬੇ ਵੱਲ ਮੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਚਿੱਤਰ ਸ਼ਾਇਦ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ (ਗੁਜਰਾਤ / ਰਾਜਸਥਾਨ) ਦੀ 10 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਾਂਤਰਿਕ ਗਣਪੱਤੀ ਸੰਪਰਦਾ (ਜੋ ਗਣੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਰਵਉੱਚ ਦੇਵਤਾ ਮੰਨਦਾ ਸੀ) ਜਾਂ ਵਾਮਾਚਾਰ (ਖੱਬੇ ਹੱਥ) ਦੇਵੀ-ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਕ ਸੰਪਰਦਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ।

ਟੈਕਸਟ(ਲਿਖਤ)

ਦੇਵੀ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਗਣੇਨਾਯਿਕਾ ਜਾਂ ਵਿਨਾਇਕੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਉਸ ਦੇ ਹਾਥੀ ਦੇ ਸਿਰ ਅਤੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਨੌਵੀਂ ਮੈਟ੍ਰਿਕਾ(ਮਾਤਾ) ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਟ੍ਰਿਕਾ(ਮਾਤਾ) ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮੂਰਤੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਸੱਤ ਹੈ, ਨੌ ਮੈਟ੍ਰਿਕ(ਮਾਤਾ) ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੱਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ ਜਾਂ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰੀ ਅਤੇ ਗਣੇਸ਼ਨੀ ਜਾਂ ਗਣੇਸ਼ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅੱਠਵੇਂ ਅਤੇ ਨੌਵੇਂ ਮੈਟ੍ਰਿਕਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

 ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ 

 ਮਾਲਿਨੀ (ਦੇਵਤਾ) 
 ਮੈਟ੍ਰਿਕਸ 
 ਵਿਨਾਯਕਾ 
 ਵਿਨਾਯਕਸ

 ਹਵਾਲੇ 

 ਹਵਾਲੇ 






 ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 

 ਗਣੇਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਨਯਕੀ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀਆਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਮਿਥਿਹਾਸ ਦੇ ਪਾਤਰ