ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸਿੰਚਾਈ

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੰਚਾਈ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਦਰਿਆਵਾਂ, ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਟੈਂਕੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੀਂਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਨਹਿਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਨੈਟਵਰਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ।S. Siebert et al (2010), Groundwater use for irrigation – a global inventory, Hydrol. Earth Syst. Sci., 14, pp. 1863–1880 2013-14 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ 47.7% ਜਮੀਨ ਦੀ ਹੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਿੰਜਾਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।Agricultural irrigated land (% of total agricultural land) The World Bank (2013) ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਨਹਿਰ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨਹਿਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਲਗਭਗ 650 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 2/3 ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਜ਼ਮੀਨ ਮੌਨਸੂਨ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।Economic Times: How to solve the problems of India's rain-dependent on agricultural land ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੰਜਾਈ ਭੋਜਨ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ, ਮਾਨਸੂਨ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਘਟਾਉਣ, ਖੇਤੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਨੌਕਰੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਿੰਜਾਈ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਡੈਮ ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵੱਧ ਰਹੀ ਅਬਾਦੀ ਨੂੰ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ, ਹੜ੍ਹਾਂ ਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਤੇ ਸੋਕੇ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।National Water Development Agency Ministry of Water Resources, Govt of India (2014)

 1947 ਤੋਂ ਸਿੰਚਾਈ ਦੇ ਰੁਝਾਨ 
1951 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ ਅਧੀਨ ਫਸਲੀ ਰਕਬਾ ਤਕਰੀਬਨ 22.6 ਮਿਲੀਅਨ ਹੈਕਟੇਅਰ ਸੀ ਅਤੇ 1995 ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਹਿਰ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਖੂਹਾਂ ਸਮੇਤ 90 ਮਿਲੀਅਨ ਹੈਕਟੇਅਰ ਦੀ ਸੰਭਾਵਤ ਹੋ ਗਈ।Irrigation in India FAO, United Nations ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸੰਭਾਵਤ ਸਿੰਜਾਈ ਵਾਟਰ ਪੰਪਾਂ ਅਤੇ ਰੱਖ-ਰਖਾਅ ਲਈ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਪਲਾਈ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਿੰਚਾਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਧਰਤੀ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਰਹੀ ਹੈ। 2001/2002 ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ 58.13 ਮਿਲੀਅਨ ਹੈਕਟੇਅਰ ਜ਼ਮੀਨ ਸਿੰਜਾਈ ਹੇਠ ਸੀ।Net Irrigated Area FAO, United Nations ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਕਾਸ਼ਤ ਯੋਗ ਜ਼ਮੀਨ 160 ਮਿਲੀਅਨ ਹੈਕਟੇਅਰ (395 ਮਿਲੀਅਨ ਏਕੜ) ਹੈ। ਵਰਲਡ ਬੈਂਕ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੇ ਸਿਰਫ 35% ਹਿੱਸੇ ਦੀ 2010 ਵਿੱਚ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਿੰਚਾਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।

ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਖਰੀ ਟਿਕਾਊ ਸਿੰਚਾਈ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ 1991 ਦੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਐਫ.ਏ.ਓ. ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ 139.5 ਮਿਲੀਅਨ ਹੈਕਟੇਅਰ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਅਤੇ ਦਰਮਿਆਨੇ ਦਰਿਆ ਸਿੰਜਾਈ ਨਹਿਰੀ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਤੋਂ 58.5 ਮਿਲੀਅਨ ਹੈਕਟੇਅਰ, ਨਾਬਾਲਗ ਸਿੰਚਾਈ ਨਹਿਰੀ ਸਕੀਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 15 ਮਿਲੀਅਨ ਹੈਕਟੇਅਰ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਚੰਗੀ ਸਿੰਜਾਈ ਹੇਠ 66 ਮਿਲੀਅਨ ਹੈਕਟੇਅਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਨੇ 1950 ਤੋਂ 1985 ਦਰਮਿਆਨ ਸਿੰਚਾਈ ਵਿਕਾਸ ਉੱਤੇ, ₹16,590 ਕਰੋੜ ਖਰਚ ਕੀਤੇ ਹਨ। 2000-2005 ਅਤੇ 2005-2010 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਭਾਰਤ ਨੇ ₹1,03,315 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਅਤੇ ₹10 2,10,326 ਕਰੋੜ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੰਚਾਈ ਅਤੇ ਹੜ੍ਹ ਨਿਯੰਤਰਣ ਲਈ ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਿੱਤਾ।

 ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੰਚਾਈ ਕਿਸਮਾਂ, ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਅਸਲ 
 ਰਾਜ  ਕੁੱਲ ਫਸਲੀ ਖੇਤਰ (ਮਿਲੀਅਨ ਹੈਕਟੇਅਰ) ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ ਦਾ ਫਸਲ ਖੇਤਰ (ਮਿਲੀਅਨ ਹੈਕਟੇਅਰ) ਨਹਿਰੀ ਸਿੰਜਾਈ ਦਾ ਫਸਲ ਖੇਤਰ (ਮਿਲੀਅਨ ਹੈਕਟੇਅਰ) ਕੁੱਲ ਫਸਲੀ ਖੇਤਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਿੰਚਾਈ (ਮਿਲੀਅਨ ਹੈਕਟੇਅਰ) ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼  14.3  2.5  2.7 4.9 ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼  0.4  0.07  0.05  ਅਸਾਮ  3.0 0.13  0.1  0.22 ਬਿਹਾਰ  6.4 2.2 1.3  3.5 ਛੱਤੀਸਗੜ  5.1 0.17 0.74 0.85  ਗੋਆ  0.1  0.1  0.1  ਗੁਜਰਾਤ  9.9  3.1 0.5  3.2 ਹਰਿਆਣੇ  3.6 1.99  1.32  3.26 ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼  1.0  0.02  0.09  0.11  ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ  0.9  0.02  0.38 0.37 ਝਾਰਖੰਡ  3.2 0.11  0.13  0.24 ਕਰਨਾਟਕ  12.2  1.43 1.33  2.38 ਕੇਰਲ  1.5  0.18  0.21 0.39 ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼  15.8  2.74 1.70  4.19 ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ  19.8  3.12 1.03  3.36 ਮਨੀਪੁਰ  0.2  0.05  0.05  ਮੇਘਾਲਿਆ  0.3 0.06  0.06  ਮਿਜ਼ੋਰਮ  0.1  0.01  0.01  ਨਾਗਾਲੈਂਡ  1.1  0.1  0.07  ਓਡੀਸ਼ਾ  4.9 0.17 1.07 1.24 ਪੰਜਾਬ  4.0 3.06 0.94  3.96 ਰਾਜਸਥਾਨ  21.1  3.98 1.52  5.12 ਸਿੱਕਮ  0.1  0.01  0.01  ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ  6.5 1.61 1.43 2.66 ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ  0.3 0.02  0.05  0.07  ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼  17.6  10.64  4.21 14.49  ਉਤਰਾਖੰਡ  0.8  0.22 0.14 0.35 ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ  5.5  2.09 1.22  2.98 ਸਾਰਾ ਭਾਰਤ  159.6  39.43  22.48  58.13 

 ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ 

 ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ 
 ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ 
 ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਖੇਤਰ 
 ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ 
 ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲਾਤ 
 ਭਾਰਤੀ ਨਦੀਆਂ ਅੰਤਰ-ਲਿੰਕ 
 ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੇਂਡੂ ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ

 ਹਵਾਲੇ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਖੇਤੀਬਾੜੀ