ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਧਰਮ

ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਅਤੇ ਅਮਲਾਂ ਦੀ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਤੁਲਨਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ ਧਰਮ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨੈਤਿਕਤਾ, ਤੱਤ-ਮੀਮਾਂਸਾ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਸਮਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ, ਨਿਊਮਿਨਿਸ, ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਤਾ ਸੰਬੰਧੀ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਡੂੰਘੀ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।"Human beings' relation to that which they regard as holy, sacred, spiritual, and divine" Encyclopædia Britannica (online, 2006), cited in 

ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਧਰਮ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਵ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਂਝਾ ਭੂਗੋਲਿਕ ਵਰਗੀਕਰਣ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਮੂਹਾਂ - ਮੱਧ ਪੂਰਬੀ ਧਰਮ (ਈਰਾniਨੀ ਧਰਮਾਂ ਸਮੇਤ), ਭਾਰਤੀ ਧਰਮ, ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਧਰਮ, ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਧਰਮ, ਅਮਰੀਕੀ ਧਰਮ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਹੇਲੇਨਿਸਟਿਕ ਧਰਮ ਸਮੂਹਾਂ - ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।Charles Joseph Adams, Classification of religions: geographical, Encyclopædia Britannica

 ਇਤਿਹਾਸ 
ਇਸਲਾਮੀ ਸੁਨਹਿਰੀ ਯੁੱਗ ਦੇ ਇਬਨ ਹਜ਼ਮ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਬਹੁਲਵਾਦ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਰਹੀ ਹੈ।Joseph A. Kechichian, A mind of his own . Gulf News: 21:30 December 20, 2012. 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਮਾਜ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਮੈਕਸ ਮਲੇਰ, ਐਡਵਰਡ ਬਰਨੇਟ ਟਾਈਲਰ, ਵਿਲੀਅਮ ਰੌਬਰਟਸਨ ਸਮਿੱਥ, ਜੇਮਜ਼ ਜੋਰਜ ਫਰੇਜ਼ਰ, ਏਮੀਲ ਦੁਰਖਿਮ, ਮੈਕਸ ਵੇਬਰ ਅਤੇ ਰੁਡੌਲਫ ਓਟੋ ਦੇ ਕੰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਅਤੇ "ਆਦਿ" ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲਈ।Hans Kippenberg, Discovering Religious History in the Modern Age (2001). ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇਬਰਾਨੀ ਅਤੇ ਯਹੂਦੀ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਨਿਕੋਲਸ ਡੀ ਲੈਂਜ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ 

 ਭੂਗੋਲਿਕ ਵਰਗੀਕਰਨ 
ਚਾਰਲਸ ਜੋਸਫ ਐਡਮਜ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਧਰਮ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਆਮ ਭੂਗੋਲਿਕ ਵਰਗੀਕਰਣ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਵ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ:

 ਮੱਧ ਪੂਰਬੀ ਧਰਮ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਯਹੂਦੀ, ਈਸਾਈ, ਇਸਲਾਮ ਅਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਧਰਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ; 
 ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਧਰਮ, ਚੀਨ, ਜਾਪਾਨ, ਅਤੇ ਕੋਰੀਆ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਈਚਾਰੇ, ਅਤੇ ਕਨਫਿਊਸ਼ੀਅਨਿਜ਼ਮ, ਦਾਓਵਾਦ, ਮਹਾਂਯਾਨ ("ਵੱਡਾ ਯਾਨ"), ਬੁੱਧ ਮੱਤ ਅਤੇ ਸ਼ਿੰਤੋਵਾਦ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ; 
 ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬੁੱਧ, ਹਿੰਦੂ, ਜੈਨ ਧਰਮ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਜ਼ੋਰਾਸਟ੍ਰਿਸਟਿਜ਼ਮ ਸਮੇਤ ਭਾਰਤੀ ਧਰਮ, ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਥੈਰਵਾੜਾ (“ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦਾ ਰਾਹ”) ਵੀ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ- ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਬੋਧੀ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਧਰਮ; 
 ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਧਰਮ, ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਪੁਰਾਣੇ ਮਿਸਰ ਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੱਧ ਪੂਰਬ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; 
 ਅਮਰੀਕੀ ਧਰਮ, ਦੋ ਅਮਰੀਕੀ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰਿਵਾਜ; 
 ਸਮੁੰਦਰੀ ਧਰਮ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਟਾਪੂਆਂ, ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ; ਅਤੇ 
 ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨ ਅਤੇ ਰੋਮ ਦੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਧਰਮ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੇਲੇਨਿਸਟਿਕ ਵਾਰਸ।

 ਮੱਧ ਪੂਰਬੀ ਧਰਮ 

 ਅਬਰਾਹਮਿਕ ਜਾਂ ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਧਰਮ 
ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਧਰਮ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ, ਅਬਰਾਹਮ ਧਰਮ ਦੇ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਇੱਕ ਈਸ਼ਵਰਵਾਦੀ ਧਰਮ, (ਈਸਾਈ ਧਰਮ, ਇਸਲਾਮ ਅਤੇ ਯਹੂਦੀ ਧਰਮ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਅਬਰਾਹਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; (ਅਰਬੀ ਇਬਰਾਹਿਮ إبراهيم ਹਿਬਰੂ Avraham אַבְרָהָם)। ਬਹਾਈ ਧਰਮ ਵਰਗੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਧਰਮ ਜੋ ਇਸ ਵਰਣਨ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹਨ ਕਈ ਵਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਅਕਸਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।Why Abrahamic?  Lubar Institute for the Study of the Abrahamic Religions at the University of Wisconsin

ਅਬਰਾਹਮ ਦੇ ਰੱਬ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਖਰਕਾਰ ਅਜੋਕੇ ਰੱਬੀਨਿਕ ਯਹੂਦੀਵਾਦ ਦਾ ਸਖਤੀ ਨਾਲ ਅਦਵੈਤਵਾਦੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਈਸਾਈ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਯਹੂਦੀ ਪੁਰਾਣੇ ਨੇਮ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਹੈ। ਮਸੀਹੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਯਿਸੂ (ਹਿਬਰੂ ਯਿਸੂਆ יֵשׁוּעַ) ਹੀ ਪੁਰਾਣੇ ਨੇਮ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਵਾਲਾ ਮਸੀਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਬਾਈਬਲ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੀ ਮਸੀਹੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿੱਚ ਯਿਸੂ ਦੇ ਦੈਵੀ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ (ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ) ਖੁਲਾਸੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸਲਾਮ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਈਸਾਈ ਅਤੇ ਯਹੂਦੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੁਣ ਉਹ ਅਸਲ ਬ੍ਰਹਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਯਹੂਦੀਆਂ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਮੂਸਾ, ਯਿਸੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਬੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸੀ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਲਈ, ਕੁਰਆਨ ਰੱਬ ਵਲੋਂ ਅੰਤਮ ਇਲਹਾਮ ਹੈ, ਜੋ ਇਹ ਇਕੱਲੇ ਮੁਹੰਮਦ ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਨੂੰ ਉਹ ਇਸਲਾਮ ਦਾ ਅੰਤਮ ਨਬੀ, ਅਤੇ ਖੱਤਮ- ਅਨਬੀਇਨ, ਭਾਵ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੁਆਰਾ ਭੇਜੇ ਨਬੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਅੰਤਮ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਦੀ ਦੀ ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ, ਮਨੁੱਖਜਾਤੀ ਦਾ ਅੰਤਮ ਮੁਕਤੀਦਾਤਾ ਅਤੇ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਇਮਾਮਾਂ ਦੇ ਅੰਤਮ ਇਮਾਮ, ਅਲੀ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ੀਰਾਜ਼ੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਾਬ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ, ਨੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੋਂ ਬਾਬੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਇਮਾਮ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਬਾਬੀਅਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਐਪਰ, 1860 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿੱਚ ਫੁੱਟ ਪੈ ਗਈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਾਬੀ ਜੋ ਮਿਰਜ਼ਾ ਹੁਸੈਨ ਅਲੀ ਜਾਂ ਬਹੂਲਹ ਨੂੰ ਬਾਬੀਆਂ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਮੰਨਦੇ ਸਨ, ਨੇ ਬਹਾਈ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਦੋਂਕਿ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਜੋ ਸੁਭ-ਏ-ਅਜ਼ਲ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਦੀ ਸੀ ਅਜ਼ਾਲਿਸ ਕਹਾਉਣ ਲਗੀ।"But the upshot of the whole matter is, that out of every hundred Bábís probably not more than three or four are Ezelís [sic], all the rest accepting Behá'u'lláh [sic] as the final and most perfect manifestation of the Truth." (Browne (1889) p. 351) ਬਹਾਈ ਧਿਰ ਅੰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਇੱਕ ਪੂਰਾ-ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਬਹਾਈ ਧਰਮ ਬਣ ਗਿਆ। ਦੂਸਰੇ ਅਬਰਾਹਮਿਕ ਧਰਮਾਂ, ਯਹੂਦੀ ਧਰਮ, ਈਸਾਈ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਾਹਾਈ ਧਰਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਛੋਟੇ ਅਬਰਾਹਮ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:All articles with unsourced statements