ਉੱਤਰਾ (ਮਹਾਂਭਾਰਤ)

ਹਿੰਦੂ ਮਹਾ ਮਹਾਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਉੱਤਰਾ (उत्तरा) ਵਿਰਾਟ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਿਤਾਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਉੱਤਰ ਦੀ ਭੈਣ ਸੀ।

ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉੱਤਰਾ ਨੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਮਤਸਿਆ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਿਤਾਉਣ ਦੌਰਾਨ ਅਰਜੁਨ ਤੋਂ ਨਾਚ ਸਿੱਖਿਆ ਸੀ। ਗੁਪਤ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲੇ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੌਰਾਨ, ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਇੱਕ ਖੁਸਰੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਤੀਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਅਪਸਰਾ ਤੋਂ ਨ੍ਰਿਤ ਕਲਾ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਸਿੱਖਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਰਾਜਾ ਵਿਰਾਟ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉੱਤਰਾ ਦਾ ਨ੍ਰਿਤ ਅਧਿਆਪਕ ਕੌਣ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੀ ਬੇਟੀ ਨੂੰ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਿੱਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਰਾਜਾ ਵਿਰਾਟ ਨੂੰ ਉਸ ਬਿੰਦੀ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾਇਆ ਜੋ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਾਪੇ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਿਰਾਟ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁੱਤਰੀ ਉੱਤਰਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਭਿਮੰਨਿਊ, ਨਾਲ ਕਰਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ।

ਉੱਤਰਾ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਉਮਰੇ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਜਦੋਂ ਅਭਿਮੰਨਿਊ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਦ ਅਭਿਮਨਯੂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ, ਉੱਤਰਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਚਿਖਾ 'ਤੇ ਸਾੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਗਰਭਵਤੀ ਹੋਣ ਦਾ ਯਾਦ ਕਰਵਾਕੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ।

 ਵਿਉਂਤਪਤੀ 
ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨਾਮ ਉੱਤਰਾ ਸ਼ਬਦ ਉੱਤਰਾ ਤੋਂ ਇੱਕ ਇਸਤਰੀ ਸ਼ਬਦ 'ਆ' ਜੋੜ ਕੇ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕਈ ਅਰਥ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੋਲੋਜਿਸਟ ਮੋਨੀਅਰ ਵਿਲੀਅਮਜ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਉੱਪਰਲਾ', 'ਉੱਚਾ', 'ਉੱਤਮ' ਜਾਂ 'ਉੱਤਮ'। ਇਹ ਸ਼ਬਦ 'ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ' ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ 'ਉੱਤਰ' ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਮ ਦਾ ਪੁਲਿੰਗ ਰੂਪ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੇ ਨਾਮ ਵਜੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

 ਸਾਹਿਤਕ ਪਿਛੋਕੜ 
ਉੱਤਰਾ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਮਹਾਂਕਾਵਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਾਤਰ ਹੈ। ਇਹ ਰਚਨਾ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਸੋਧਾਂ, ਸੰਪਾਦਨ ਅਤੇ ਇੰਟਰਪੋਲੇਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਯੁਕਤ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਪਾਠ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਸੰਸਕਰਣ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਹਿੱਸੇ ਲਗਭਗ 400 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਮਹਾਭਾਰਤ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਕਈ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰਾਂ ਅਤੇ ਐਪੀਸੋਡਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵੇਰਵੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਕਸਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ। ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਵਾਲੇ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜੋ ਕਿ ਕਈ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕਾਫ਼ੀ ਇਕਸਾਰ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਕਈ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ, ਦੱਖਣੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਵਧੇਰੇ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਹਨ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸੰਸਕਰਣ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ "ਬੰਬੇ" ਸੰਸਕਰਣ, "ਪੂਨਾ" ਸੰਸਕਰਣ, "ਕਲਕੱਤਾ" ਸੰਸਕਰਣ ਅਤੇ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ "ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ" ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਸੰਸਕਰਣ ਭੰਡਾਰਕਰ ਓਰੀਐਂਟਲ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਵਿਖੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਸੁਖਥੰਕਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਓਟੋ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਕੈਂਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਰਤੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ।

ਉੱਤਰਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਗਏ ਕੁਝ ਪੁਰਾਣਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਸਬੰਧਤ ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ ਹੈ।

 ਜੀਵਨ 
ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉੱਤਰਾ ਦਾ ਜਨਮ ਮੱਤਸ ਰਾਜ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਿਰਾਟ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੁਦੇਸ਼ਨਾ, ਜੋ ਕੇਕਯ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸੁਤ ਦੀ ਧੀ ਸੀ, ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਭਰਾ - ਉੱਤਰਾ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ - ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੌਤੇਲੀ ਭੈਣ ਸ਼ਵੇਤਾ ਸੀ।

ਉੱਤਰਾ ਨੂੰ ਵਿਰਾਟ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੀ ਚੌਥੀ ਕਿਤਾਬ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪੰਜ ਪਾਂਡਵ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਪਤਨੀ ਦ੍ਰੋਪਦੀ ਦੇ ਬਨਵਾਸ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸਾਲ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਮਨਾਮੀ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਉਣਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਮੱਤਸਯ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਵਿਰਾਟ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਭੇਸ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ। ਤੀਜਾ ਪਾਂਡਵ ਅਰਜੁਨ ਬ੍ਰਿਹੰਨਲਾ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਖੁਸਰੇ ਵਜੋਂ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਉੱਤਰਾ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਨਾਚ, ਸਾਜ਼ ਅਤੇ ਵੋਕਲ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਹੁਨਰ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਸੀ ਜੋ ਉਸਨੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਸੀ। ਅਰਜੁਨ ਦੁਆਰਾ ਉੱਤਰਾ ਦੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਹੋਣ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਬਨਵਾਸ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਵਿਰਾਟ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਪਛਾਣ ਦੱਸੀ। ਵਿਰਾਟ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਉੱਤਰਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਅਰਜੁਨ ਨਾਲ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਇਹ ਤਰਕ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਇੱਕ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉੱਤਰਾ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਭਿਮਨਿਊ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਕੇ ਉਸਦੀ ਨੂੰਹ ਬਣੇ। ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਨਾਲ, ਉੱਤਰਾ ਅਤੇ ਅਭਿਮਨਿਊ ਦਾ ਵਿਆਹ ਉਪਪਲਵਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਪਪਲਵਿਆ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਕੋਲ ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਇਆ, ਜਿਸਨੇ ਉੱਤਰਾ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਕੁਰੂ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਉਹ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਵੇਗੀ ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ (ਸ਼ਾਬਦਿਕ 'ਪਰਖਿਆ ਗਿਆ') ਕਿਹਾ ਜਾਵੇਗਾ।"

 ਹਵਾਲੇ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਾਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਾਤਰ