ਫ਼ਾਤਿਮਾ ਸ਼ੇਖ਼

ਫਾਤਿਮਾ ਸ਼ੇਖ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖਿਅਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ ਸੀ, ਜੋ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ ਜੋਤੀਬਾ ਫੂਲੇ ਅਤੇ ਸਾਵਿਤਰੀਬਾਈ ਫੂਲੇ ਦੀ ਸਹਿਯੋਗੀ ਸੀ।   ਸ਼ੇਖ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੁਸਲਿਮ ਮਹਿਲਾ ਅਧਿਆਪਕਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਅਤੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਹਾਸ਼ੀਏ 'ਤੇ ਧੱਕੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।  

 ਜੀਵਨੀ 
ਫਾਤਿਮਾ ਸ਼ੇਖ, ਪੁਣੇ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਮੀਆਂ ਉਸਮਾਨ ਸ਼ੇਖ ਦੀ ਭੈਣ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਗੰਜਪੇਠ ਦੇ ਗੁਆਂਢ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਜੋਤੀਬਾ ਫੂਲੇ ਦਾ ਦੋਸਤ ਵੀ ਸੀ।  ਫਾਤਿਮਾ ਸ਼ੇਖ 'ਤੇ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਲੇਖਕ ਨਸਰੀਨ ਸਈਦ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ੇਖ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪੜ੍ਹੀ-ਲਿਖੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਮਾਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਅਧਿਆਪਕ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ ਕਿ "ਉਹ ਸਾਵਿਤਰੀਬਾਈ ਫੂਲੇ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਰਮਲ ਸਕੂਲ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੋਏ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੁਸਲਿਮ ਮਹਿਲਾ ਅਧਿਆਪਕਾ ਸੀ।" Kandukuri, Divya (11 January 2019). "The life and times of Savitribai Phule". Mint Lounge. Archived from the original on 6 January 2023. Retrieved 22 January 2025.

ਸ਼ੇਖ ਅਤੇ ਸਾਵਿਤਰੀਬਾਈ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮਦਨਗਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਮਿਸ਼ਨਰੀ, ਸਿੰਥੀਆ ਫਰਾਰ ਅਧਿਆਪਕ ਤੋਂ  ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।  ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1848 ਵਿੱਚ ਉਸਮਾਨ ਸ਼ੇਖ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ "ਆਦਿਵਾਸੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ" ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਸਕੂਲ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ।    ਇਹ ਇੱਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ, ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸੀ।  ਦੋਵਾਂ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਭੇਜਣ ਲਈ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਘਰ-ਘਰ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। O'Hanlon, Rosalind (16 January 2022). "What a photograph tells us about Fatima Sheikh". The Indian Express. Archived from the original on 16 February 2022.

ਫੂਲੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਜੋਤੀਬਾ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਜੱਦੀ ਘਰ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ। ਉਹ ਉਸਮਾਨ ਸ਼ੇਖ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ, ਅਤੇ 1856 ਤੱਕ ਉੱਥੇ ਰਹੇ। O'Hanlon, Rosalind (16 January 2022). "What a photograph tells us about Fatima Sheikh". The Indian Express. Archived from the original on 16 February 2022.

ਫਾਤਿਮਾ ਸ਼ੇਖ ਨੇ ਜੁਲਾਈ 1851 ਵਿੱਚ ਫੂਲੇ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਦੋ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਵਿਤਰੀਬਾਈ ਫੂਲੇ ਦੇ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਾਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਥਾਮਸ ਅਰਸਕਾਈਨ ਪੈਰੀ ਦੀ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ "ਮੂਲ ਮਹਿਲਾ ਸਕੂਲਾਂ" ਨੇ ਵਿਭਿੰਨ ਜਾਤੀ ਪਿਛੋਕੜ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਵਧੇਰੇ ਉੱਨਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ, ਭੂਗੋਲ, ਗਣਿਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਮੁੱਦਿਆਂ ਸਮੇਤ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਸਿਖਾਇਆ। ਜਾਨਾ ਚਚੁਰਨੇਵ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, "ਸਾਵਿਤਰੀਬਾਈ ਅਤੇ ਫਾਤਿਮਾ ਸ਼ੇਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਪਹਿਲੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਅਧਿਆਪਕਾ ਸਨ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਅਧਿਆਪਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਦਾ ਰਾਹ ਪੱਧਰਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਕੂਲਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਮਰਥਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। 

 ਮਾਨਤਾ 
2014 ਵਿੱਚ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਰਾਜ ਨੇ ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫਾਤਿਮਾ ਸ਼ੇਖ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ। Khan, Aqsa Khan (22 January 2017). "Remembering Fatima Sheikh: A Woman Lost In History - #IndianWomenInHistory". Feminism in India. Archived from the original on 7 December 2024. Sengupta, Arjun (10 January 2023). "Who was Fatima Sheikh: India's oft-forgotten feminist icon". The Indian Express. Archived from the original on 7 December 2024. Retrieved 12 January 2025.

ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ 9 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਨਮ ਮਿਤੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਇਸਨੂੰ ਯਾਦ ਵਜੋਂ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। O'Hanlon, Rosalind (16 January 2022). "What a photograph tells us about Fatima Sheikh". The Indian Express. Archived from the original on 16 February 2022.   9 ਜਨਵਰੀ 2022 ਨੂੰ, ਗੂਗਲ ਨੇ ਸ਼ੇਖ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੂਗਲ ਡੂਡਲ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਿਸਨੂੰ ਇਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 191ਵੀਂ ਜਨਮ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੁਸਲਿਮ ਮਹਿਲਾ ਅਧਿਆਪਕਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ" ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ।  ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਾਵਿਤਰੀਬਾਈ ਫੂਲੇ ਦੀ 2023 ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਦੀ ਲੇਖਕ ਰੀਤਾ ਰਾਮਮੂਰਤੀ ਗੁਪਤਾ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 2025 ਦੇ ਦ ਪ੍ਰਿੰਟ ਲੇਖ ਲਈ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਕਿ "ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 9 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ"। Menon, Vandana (10 January 2025). "Finding Fatima Sheikh: Scholars point to Phule's letter, photo negative & British-era document". ThePrint. Archived from the original on 14 January 2025. Retrieved 11 January 2025.

2022 ਵਿੱਚ, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸ਼ੇਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ।  2023 ਵਿੱਚ, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੁਰਨੂਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇੱਕ ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉਰਦੂ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਖ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੋਹਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।   ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ 2019-2020 ਦੇ ਸ਼ਾਹੀਨ ਬਾਗ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਵਿਰੋਧ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸਥਾਪਤ ਇੱਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ਸਾਵਿਤਰੀਬਾਈ ਫੂਲੇ ਅਤੇ ਫਾਤਿਮਾ ਸ਼ੇਖ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।   ਫਾਤਿਮਾ ਸ਼ੇਖ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਸਰਕਲ ਵੀ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। Menon, Vandana (10 January 2025). "Finding Fatima Sheikh: Scholars point to Phule's letter, photo negative & British-era document". ThePrint. Archived from the original on 14 January 2025. Retrieved 11 January 2025.

 ਹਵਾਲੇ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:19ਵੀ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਮੁਸਲਿਮ ਔਰਤਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਧਿਆਪਕ