ਬੇਗਮ ਸਮਰੂ

ਜੋਆਨਾ ਨੋਬਿਲੀਸ ਸੌਂਬਰ  (ca 1753– 27 ਜਨਵਰੀ 1836)  ਇੱਕ ਕੈਥੋਲਿਕ ਕ੍ਰਿਸਚਨ ਦੀ ਸੀ,https://swarajyamag.com/magazine/the-incredible-story-of-begum-samru ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਨਾਂਵਾਂ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਬੇਗਮ ਸਮਰੂ () ਬਤੌਰ ਬੇਗਮ ਸਮਰੂ,Begum Sumru  The Church of Basilica (née ਫ਼ਾਰਜਾਨਾ ਜ਼ੇਬ ਉਨ- ਨਿਸਾ) ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਤੌਰ ਨਾਚੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਮੇਰਠ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਰਿਆਸਤ ਸਰਧਾਨਾ ਦੀ ਸ਼ਾਸ਼ਕ ਬਣ ਗਈ।Sardhana ਉਹ ਵਪਾਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਫੈਸ਼ਨਲ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਮੁਖੀ ਸੀ, ਜੋ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਯੂਰਪੀ ਵਪਾਰੀ ਪਤੀ ਤੋਂ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਵਪਾਰੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀਆਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਕੋ-ਇੱਕ ਕੈਥੋਲਿਕ ਸ਼ਾਸਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ 18ਵੀਂ ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸਰਧਾਨਾ ਰਿਆਸਤ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਸੀ।Sardhana Town  The Imperial Gazetteer of India, 1909, v. 22, p. 105.

ਬੇਗਮ ਸਮਰੂ ਦੀ ਮੌਤ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਮੀਰੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਉਸ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ 1923 ਵਿੱਚ ਤਕਰੀਬਨ 55.5 ਮਿਲੀਅਨ ਸੋਨੇ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅਤੇ 1953 ਵਿੱਚ 18 ਬਿਲੀਅਨ ਡੌਸ਼ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਅੱਜ ਵੀ ਵਿਵਾਦਿਤ ਹੈ। "ਰੇਨਹਾਰਡਜ਼ ਅਰਬੇਨਜੈਮੀਂਸ਼ੈਫਟ" ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਅਜੇ ਵੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਣ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਤੋਂ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਬਦਲ ਲਿਆ ਸੀ।The Indian Mutiny and the British Imagination by Gautam Chakravarty, Cambridge; 

 ਜੀਵਨ 
ਬੇਗਮ ਸਮਰੂ ਦਾ ਕੱਦ ਛੋਟਾ ਸੀ, ਨਿਰਪੱਖ ਰੂਪ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਸਧਾਰਨ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਬੇਮਿਸਾਲ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਕਾਬਲੀਅਤਾਂ ਉਸਦੀ ਪਛਾਣ ਸਨ। ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਰ, ਉਸਨੇ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਹੀ ਫੌਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਮੂਲ ਦੀ ਸੀ। "She was originally said to be a Kashmiri dancing girl named Farzana Zeb un-Nissa." ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਿਸ਼ੋਰ ਉਮਰ ਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਲਕਸਮਬਰਗ ਦੇ ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ ਸੈਨਿਕ ਵਾਲਟਰ ਰੇਨਰਟ ਸੌਂਬਰ ਦੇ ਵਿਆਹ (ਜਾਂ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ) ਕੀਤਾ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਵੋਲਟਰ ਰੇਇਨਹਾਰਡ ਸੋਮਬਰ, ਜੋ 45 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦਾ ਸੀ, ਲਾਲ ਬੱਤੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਫ਼ਰਜਾਨਾ ਦੇ ਚਹਿਰੇ ਦਾ ਕਾਇਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।

ਸੋਂਬਰੇ ਲਖਨਊ ਤੋਂ ਰੋਹਿਲਖੰਡ (ਬਰੇਲੀ ਨੇੜੇ), ਫਿਰ ਆਗਰਾ, ਡੀਗ ਅਤੇ ਭਰਤਪੁਰ ਅਤੇ ਦੁਆਬ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ। ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਫਰਜ਼ਾਨਾ ਨੇ ਉਸਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। 

 ਹਾਕਮ 
1778 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵਾਲਟਰ ਰੇਨਹਾਰਟ ਦੀ ਮੌਤ 'ਤੇ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਰਾਜਸੱਤਾ ਲਈ ਸਫਲ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ 90,000 ਡਾਲਰ ਬਣਦਾ ਸੀ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਣ ਗਈ, ਉਸ ਨੇ ਸਰਧਾਨਾ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਵਿਵਹਾਰ ਬਹੁਤ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਸੀ। 7 ਮਈ 1781 ਨੂੰ, ਲਗਭਗ ਚਾਲੀ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਪੁਜਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਬੇਗਮ ਸਮਰੂ ਨੇ ਜੋਆਨਾ ਨੋਬਿਲਿਸ ਨੂੰ ਬਪਤਿਸਮਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਦੋਸਤ, ਬੇਗਮ ਉਮਦਾ, ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਸਰਧਾਨਾ ਦੇ ਹੋਰ ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੀ ਸੀ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਦੋਸਤ ਬਣ ਗਈ ਅਤੇ ਬੇਗਮ ਸਮਰੂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਣ ਤੱਕ ਉਸ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਨਿਭਾਇਆ। ਬੇਗਮ ਉਮਦਾ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਬੇਗਮ ਸਮਰੂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਅਤੇ ਮਾੜੇ ਵਿੱਚ ਮੇਰਠ ਮਿਲਣ ਲਈ ਸਮਾਂ ਕੱਢਿਆ। ਫਰਜ਼ਾਨਾ ਨੂੰ ਕੁਝ ਯੂਰਪੀਅਨ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੇ ਦਰਸਾਇਆ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਲੇ ਲੇਸੋਲਟ ਅਤੇ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਜਾਰਜ ਥਾਮਸ ਸਨ। ਬੇਗਮ ਨੇ ਫ੍ਰੈਂਚ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪੱਖ ਪੂਰਿਆ ਅਤੇ ਜਦੋਂ, 1793 ਵਿੱਚ, ਇਹ ਅਫਵਾਹ ਫੈਲ ਗਈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਬਗਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਜੋੜੇ ਨੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭੱਜਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ - ਘੋੜੇ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਲੇ ਵੈਸੋਲਟ ਅਤੇ ਪਾਲਕੀ ਵਿੱਚ ਬੇਗਮ ਸੀ। ਗਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਿ ਲੇ ਵਾਸੋਲਟ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚਾਕੂ ਮਾਰਿਆ ਪਰ ਉਹ ਬਚ ਗਈ। ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਦੀ ਸਿਰ 'ਤੇ ਖ਼ੁਦ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਕਾਰਨ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਇੱਕ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਸੁਸਾਈਡ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਦੋਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਚੁੱਪ ਕਰ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਬੇਲੋੜੀ ਲੇ ਲੇਸੋਲਟ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਜਨਰਲ ਲਾਰਡ ਝੀਲ ਨੇ 1802 ਵਿੱਚ ਬੇਗਮ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਜੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਲੋਂ ਚੁੰਮਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਪਰ ਆਪਣੀ ਰਵਾਇਤੀ ਚਾਲ ਨਾਲ, ਬੇਗਮ ਸਮਰੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ "ਪਛੜੇ ਹੋਏ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਪਾਦਰੇ ਦਾ ਚੁੰਮਣ" ਸੀ। ਬੇਗਮ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਸਿਰਫ 41⁄ ਫੁੱਟ ਉੱਚੀ ਸੀ, ਉਹ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਆਪਣੀ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਵੱਲ ਲਿਜਾਉਂਦੀ ਸੀ। 

ਉਹ ਇੰਨੀ ਅਜਿੱਤ ਜਾਪਦੀ ਸੀ ਕਿ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਫੈਲਾ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਡੈਣ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣਾ ਚੋਗਾ ਸੁੱਟ ਕੇ ਹੀ ਤਬਾਹ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅਸਾਏ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਫੌਜ ਨੇ ਮਰਾਠਾ ਲਾਈਨ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਫੌਜ ਮਰਾਠਾ ਫੌਜ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਜੋ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਨਹੀਂ ਭਜਾਈ ਗਈ ਸੀ। 74ਵੇਂ ਹਾਈਲੈਂਡਰਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ਗੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਰਨਲ ਓਰੋਕ ਦੁਆਰਾ ਕਮਾਂਡ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇੱਕ ਪਿਕੇਟ ਡਿਟੈਚਮੈਂਟ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਦੀ ਫੌਜ ਨੇ ਫਿਰ ਰਾਜ ਤੋਂ ਘੋੜਸਵਾਰ ਚਾਰਜ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਦਾਨ ਤੋਂ ਮਾਰਚ ਕੀਤਾ। [15] ਉਸਨੇ ਜਾਟਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅਨਿਯਮਿਤ ਫੌਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ। [16][17] ਸਤੰਬਰ 1803 ਵਿੱਚ ਅਲੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਪਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੂੰ ਲਾਰਡ ਲੇਕ ਅੱਗੇ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨਾਲ ਚੰਗੇ ਸੰਬੰਧਾਂ 'ਤੇ ਰਹੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਲਕੱਤਾ ਦੇ ਬਿਸ਼ਪ, ਰੇਜੀਨਾਲਡ ਹੇਬਰ, ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਲਾਰਡ ਕੰਬਰਮੇਰ ਅਤੇ ਇਤਾਲਵੀ ਸਾਹਸੀ ਜੀਨ-ਬੈਪਟਿਸਟ ਵੈਂਚੁਰਾ ਸਮੇਤ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। [16][17] 

 ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ, ਝਾਰਸਾ ਅਤੇ ਸਰਧਾਨਾ ਵਿਖੇ ਪੈਲੇਸ 
ਉਸਨੇ ਸਰਧਾਨਾ, ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਅਤੇ ਝਾਰਸਾ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲ ਬਣਾਏ। ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਗੁੜਗਾਓਂ ਵਿੱਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹਪੁਰ-ਝਾਰਸਾ ਪਰਗਣਾ ਵੀ ਬੇਗਮ ਸਮਰੂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਸਿਤ ਸੀ।[19]

ਗੁਰੂਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਝਾਰਸਾ ਮਹਿਲ ਅਤੇ ਛਾਉਣੀ

ਗੁਰੂਗ੍ਰਾਮ ਵਿਖੇ ਬੇਗਮ ਸਮਰੂ ਸਥਾਨ ਗੁੜਗਾਓਂ ਵਿੱਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹਪੁਰ-ਝਾਰਸਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਬਾਦਸ਼ਾਹਪੁਰ-ਝਾਰਸਾ ਦੇ ਪਰਗਣੇ ਉੱਤੇ ਬੇਗਮ ਸਮਰੂ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ।[19][20] ਉਸਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹਪੁਰ ਅਤੇ ਝਰਸਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹਿਲ ਬਣਾਇਆ।[19] ਝਰਸਾ ਸਮਰੂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਛਾਉਣੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਸੀ।[21] ਉਸਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ ਆ ਗਏ ਹਨ। ਮਹਿਲ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਗੁੜਗਾਓਂ ਅਤੇ ਝਰਸਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਗੁਰੂਗ੍ਰਾਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕੁਲੈਕਟਰ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਕੈਂਪ ਦਫ਼ਤਰ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਝਰਸਾ ਸਥਾਨ ਇਸਲਾਮੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।[20][21][22] 1882 ਦੀ ਇੱਕ ਭੂਮੀ ਮਾਲੀਆ ਨਿਪਟਾਰਾ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਸੀਤਲਾ ਮਾਤਾ ਦੀ ਮੂਰਤੀ 400 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ (15ਵੀਂ ਸਦੀ) ਗੁਰੂਗ੍ਰਾਮ ਲਿਆਂਦੀ ਗਈ ਸੀ। ਬੇਗਮ ਸਮਰੂ ਨੇ ਚੈਤਰਾ ਮਹੀਨੇ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂਗ੍ਰਾਮ ਦੇ ਸੀਤਲਾ ਮਾਤਾ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਭੇਟ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਮਾਲੀਆ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜਾਟ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ।[23] 1818 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਵਾਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਭੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂਗ੍ਰਾਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। 1821 ਵਿੱਚ, ਭਾਰਵਾਸ ਛਾਉਣੀ ਨੂੰ ਵੀ ਗੁਰੂਗ੍ਰਾਮ ਦੇ ਹਿਦਾਇਤਪੁਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।[24]

ਸਰਧਾਨਾ ਮਹਿਲ

ਮੇਰਠ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਰਧਾਨਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਮਹਿਲ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ, ਅਕਬਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਅਕਬਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਅਤੇ ਪਿਤਾ, ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ II, ਬੇਗਮ ਸਮਰੂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਧੀ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਅਜਿਹਾ ਇਸ ਲਈ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬੇਗਮ ਨੇ 1783 ਵਿੱਚ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ 30,000 ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੀਸ ਹਜ਼ਾਰੀ (ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦਾ ਨਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫੋਰਸ ਬਣਾਈ ਸੀ, ਅੰਦਾਜ਼ਨ 30,000) ਵਿੱਚ ਡੇਰਾ ਲਾਇਆ ਸੀ। ਬੇਗਮ ਦੀਆਂ ਗੱਲਬਾਤਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸਿੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਤੋਂ ਇੱਕ ਉਦਾਰ ਮੁਦਰਾ ਦਾ ਤੋਹਫ਼ਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ। [ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ]

1787 (?) ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ, ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ II, ਅੰਨ੍ਹਾ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਨਜਫ ਕੁਲੀ ਖਾਨ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਦੁਆਰਾ ਭੜਕਾਈ ਗਈ ਬਗਾਵਤ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਗੋਕਲਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ ਜਿਸਨੇ ਬੇਗਮ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਿਆਂਦਾ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਬਾਗ਼ੀ ਨੇਤਾ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੇ ਆਪਣੇ ਇਰਾਦੇ ਤੋਂ ਡਗਮਗਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ 100 ਆਦਮੀਆਂ ਦੀ ਫੌਜ ਅਤੇ ਉਸ ਕੋਲ ਜੋ ਵੀ ਵੱਡੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਸਨ, ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧੀ ਅਤੇ ਨਜਫ ਕੁਲੀ ਖਾਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਆਦਮੀਆਂ 'ਤੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਕੰਮ ਚੱਲਿਆ ਅਤੇ ਨਜਫ ਨੇ ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਬੇਗਮ ਦੀ ਮਦਦ ਮੰਗੀ। ਉਸਦੇ ਦਖਲ ਲਈ ਧੰਨਵਾਦੀ ਹੋ ਕੇ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ "ਆਪਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੀ ਧੀ" ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਸਨੂੰ ਸਰਧਾਨਾ ਵਿਖੇ ਉਸਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜੋ ਕਿ ਉਸਦੇ ਸਵਰਗਵਾਸੀ ਪਤੀ, ਜਨਰਲ ਸੋਮਬਰੇ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ, ਲੂਈਸ ਬਾਲਥਜ਼ਾਰ ਉਰਫ਼ ਨਵਾਬ ਜ਼ਫ਼ਰਯਾਬ ਖਾਨ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ, ਬੜੀ ਬੀਬੀ (ਸੀਨੀਅਰ ਪਤਨੀ) ਦੁਆਰਾ ਝਗੜੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੱਕ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਅਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵਾਂਗ ਮੰਨਿਆ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਜ਼ੇਨਾਨਾ (ਔਰਤਾਂ) ਦੇ ਕੁਆਰਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਈ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾਇਆ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸੈਲਾਨੀ ਐਨ ਡੀਨ ਨੇ ਦਸੰਬਰ 1808 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਸੀ: "....ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਹੀ ਨਿਵਾਸ ਵੱਲ ਗਈ ......ਅਸੀਂ ਫਿਰ ਜ਼ੇਨਾਨਾਹ ['ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਕੁਆਰਟਰ'] ਵੱਲ ਚੜ੍ਹ ਗਏ.... ਬੇਗਮ ਹੁਣ ਖੁਸਰਿਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਵਿੱਚੋਂ ਦੀ ਲੰਘਦੀ ਹੋਈ ....ਇੱਥੇ ਸਾਡੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਰਾਣੀ ਡੋਗਰ ਨਾਲ ਹੋਈ....ਇੱਕ ਬਦਸੂਰਤ, ਸੁੰਗੜਦੀ ਬੁੱਢੀ ਔਰਤ, ਜਿਸਨੂੰ ਬੇਗਮ ਨੇ ਜੱਫੀ ਪਾ ਲਈ।"[25]

ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਮਹਿਲ

ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਬੇਗਮ ਸਮਰੂ ਦਾ ਮਹਿਲ, ਜਿਸਨੂੰ ਹੁਣ ਭਗੀਰਥ ਮਹਿਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਬਾਅਦ ਦੇ ਮੁਗਲ ਅਕਬਰ ਸ਼ਾਹ ਦੁਆਰਾ 1806 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਦੂਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠਣ 'ਤੇ ਬੇਗਮ ਨੂੰ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਮਹਿਲ ਵਾਲੀ ਇਮਾਰਤ ਅਜੇ ਵੀ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸੈਂਟਰਲ ਬੈਂਕ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ, ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਸ਼ਾਖਾ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਹੈ।[26]

 ਮੌਤ 
ਬੇਗਮ ਸਮਰੂ ਦਾ 27 ਜਨਵਰੀ 1836 ਨੂੰ 90 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸਾਡੀ ਲੇਡੀ ਆਫ ਗ੍ਰੇਸਿਸ ਦੇ ਬੇਸਿਲਿਕਾ ਦੇ ਤਹਿਤ ਦਫਨਾਇਆ ਸੀ।

 ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 
ਸਮਰੂ ਬੇਗਮ ਨੂੰ ਰਾਬਰਟ ਬ੍ਰਾਈਟਵੈਲ ਦੁਆਰਾ ਨਾਵਲ ਫਲੈਸ਼ਮੈਨ ਅਤੇ ਕੋਬਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਚਰਿੱਤਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

 ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ 
ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਮੁਕਾਮ ਸਤਿਕਾਰਤ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਰੋੜਸਿੰਘੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਨੇ 30 ਹਜ਼ਾਰੀ ਲਸ਼ਕਰ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਬੇਗ਼ਮ ਸਮਰੂ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹ ਆਲਮ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਬਹੁੜੀ। ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਭਰਾ ਬਣਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵਿਚ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮੂੰਹ ਬੋਲੀ ਧੀ ਵੀ ਬਣ ਗਈ। ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਸੁਖਾਵੇਂ ਸਬੰਧ ਬਣਾਈ ਰੱਖੇ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਵੀ ਸਾਕਦਾਰੀ ਗੰਢ ਲਈ, ਰਾਣੀ ਮਹਿਤਾਬ ਕੌਰ ਦੀ ਚੁੰਨੀ-ਵੱਟ ਭੈਣ ਬਣ ਕੇ।

 ਲਿਖਤਾਂ 

 ਸਮਰੂ ਕੀ ਬੇਗਮ - ਭੱਕਰ ਸਿੰਘ ਫਰੀਦਕੋਟ, ਗ੍ਰੇਸ਼ੀਅਸ ਬੁੱਕਸ, 108 ਪੰਨੇ

 ਹਵਾਲੇ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 1836
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲੋਕ