ਖ਼ਾਨਜ਼ਾਦਾ ਬੇਗ਼ਮ

ਖਾਨਜ਼ਾਦਾ ਬੇਗਮ (c.1478-1545) ਇੱਕ ਤਾਮੂਰੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਮਰ ਸ਼ੇਖ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੂਜਾ ਜੋ ਕਿ ਫਰਗਾਨਾ ਦਾ ਅਮੀਰ ਸੀ, ਦੀ ਦੂਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਲੜਕੀ ਸੀ। ਉਹ ਬਾਬਰ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਸੀ, ਜੋ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਬਾਨੀ ਸਨ. ਉਸ ਦਾ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਗਹਿਰਾ ਸਬੰਧ ਰਿਹਾ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਮਾਂ ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਕੇਂਦਰੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਅਤੇ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ। ਬਾਬਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਨੂੰ ਪਦਸ਼ਾ ਬੇਗਮ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਭੇਂਟ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਦ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਸਨ।

ਖਾਨਜ਼ਾਦਾ ਬੇਗਮ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਅਕਸਰ ਬਾਬਰਨਾਮਾ, ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਭਤੀਜੀ ਗੁਲਬਦਨ ਬੇਗਮ ਨੇ ਹੁਮਾਯੂੰਨਾਮਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਕਸਰ ਉਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਚਾਚੀ ਨੂੰ "ਸਭ ਤੋਂ ਖਾਸ ਔਰਤ" (ਉਰਫ ਜਨਮ) ਕਿਹਾ ਹੈ। ਕਈ ਅਜਿਹੇ ਮੌਕਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਤੀਜੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਦਖਲ ਕਿਵੇਂ ਦਿੱਤਾ।

 ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ 
ਖਾਨਜ਼ਾਦਾ ਬੇਗਮ ਦਾ ਜਨਮ ਲੱਗਭਗ 1478 ਵਿੱਚ  ਅਦੀਹਜ਼ਹਾਨ, ਫ਼ਰਗਨਾ, ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਉਮਾਰ ਸ਼ੇਖ ਮਿਰਜ਼ਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਪਤਨੀ ਕੁਤੁਲੂਗ਼ ਨਿਗਾਰ ਖ਼ਾਨਮ (ਮੁਗ਼ਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ) ਦੀ ਵੱਡੀ ਧੀ ਸੀ। CS1 maint: Multiple names: authors list (link) ਉਸ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਬਾਬਰ 1483 ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਜਨਮ ਲੈਣ ਤੋਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਪਿੱਛੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਬਾਨੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਸਮਰਾਟ ਬਣਿਆ।

ਖਨਜ਼ਾਦਾ ਦਾ ਦਾਦਾ ਤਿਮੁਰਿਡ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਅਬੂ ਸਈਦ ਮਿਰਜ਼ਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਨਾਨਾ ਯੂਨਸ ਖ਼ਾਨ, ਮੁਗ਼ਲਿਸਤਾਨ ਦਾ ਮਹਾਨ ਖਾਨ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਾਨਜ਼ਾਦਾ, ਨਾਨਕਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਚੇਂਗੀਸ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦਾਦਿਆਂ ਦੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਤੈਮੂਰ ਦੇ ਘਰਾਣੇ ਵਿਚੋਂ ਸੀ।

 ਵਿਆਹ 
ਸ਼ੈਬਾਨੀ ਖਾਨ ਉਜ਼ਬੇਕ

1500-01 ਵਿੱਚ, ਖਾਨਜ਼ਾਦਾ ਦੇ ਭਰਾ, ਬਾਬਰ ਅਤੇ ਉਜ਼ਬੇਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਟਕਰਾਅ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀ। ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ, ਸ਼ੈਬਾਨੀ ਖਾਨ ਉਜ਼ਬੇਕ ਨੇ ਸਮਰਕੰਦ ਵਿੱਚ ਬਾਬਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਖਾਨਜ਼ਾਦਾ ਅਤੇ ਬਾਬਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਚਾ, ਸੁਲਤਾਨ ਹੁਸੈਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਬੇਕਾਰਾ, ਜੋ ਕਿ ਗ੍ਰੇਟਰ ਖੁਰਾਸਾਨ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਸੀ, ਨੇ ਬਾਬਰ ਦੀ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਭੇਜੀ।[4] ਇਸ ਸਮੇਂ, ਸ਼ੈਬਾਨੀ ਖਾਨ ਨੇ ਬਾਬਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਬਾਬਰ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਖਾਨਜ਼ਾਦਾ ਬੇਗਮ ਦਾ ਵਿਆਹ ਉਸ ਨਾਲ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਸਥਾਈ ਗੱਠਜੋੜ ਹੋਵੇਗਾ। ਖਾਨਜ਼ਾਦਾ ਦੀ ਭਤੀਜੀ, ਗੁਲਬਦਨ ਬੇਗਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, "ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਰਨਾ ਹੀ ਪਿਆ, ਉਸਨੇ ਬੇਗਮ ਨੂੰ ਖਾਨ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਖੁਦ (ਸਮਰਕੰਦ ਤੋਂ) ਬਾਹਰ ਆ ਗਿਆ... ਇਸ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਨਿਹੱਥੇ, ਅਤੇ ਰੱਬ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਬਦਖਸ਼ਾਨ ਦੀ ਧਰਤੀ... ਅਤੇ ਕਾਬੁਲ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।"[4]

1500 ਵਿੱਚ ਬਾਬਰਨਾਮਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਖਾਨਜ਼ਾਦਾ ਦੇ ਭਰਾ ਬਾਬਰ ਨੂੰ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ੈਬਾਨੀ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਪੰਜ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਮਰਕੰਦ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ, ਇਸ ਸਮੇਂ ਖਾਨਜ਼ਾਦਾ ਸ਼ੈਬਾਨੀ ਖਾਨ (ਜੰਗੀ ਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ) ਦੇ ਹੱਥ ਆ ਗਿਆ।[5] ਅਕਬਰਨਾਮਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਹੈਨਰੀ ਬੇਵਰਿਜ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੈਬਾਨੀ-ਨਾਮਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਖਾਨਜ਼ਾਦਾ ਦਾ ਸ਼ੈਬਾਨੀ ਖਾਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਮ-ਮੇਲ ਸੀ। ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਸੁਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ "ਬਾਬਰ ਨੇ ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦਾ [ਖਾਨਜ਼ਾਦਾ] ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਜਾਣਾ ਬਾਬਰ ਦੇ ਸ਼ੈਬਾਨੀ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ।"[4]

ਜੁਲਾਈ 1500 ਵਿੱਚ, ਖਾਨਜ਼ਾਦਾ ਦੀ ਮਾਸੀ, ਮਿਹਰ ਨਿਗਾਰ ਖਾਨੁਮ, ਨੂੰ ਸ਼ੈਬਾਨੀ ਖਾਨ ਨੇ ਫੜ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 'ਲੁੱਟ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ' ਉਸ ਨਾਲ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸ਼ੈਬਾਨੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤੈਮੂਰਿਡ ਭਤੀਜੀ, ਖਾਨਜ਼ਾਦਾ ਬੇਗਮ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਤਲਾਕ ਹੋ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਮਾਸੀ ਅਤੇ ਭਤੀਜੀ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕੋ ਆਦਮੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨਾ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੈ।[6]

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਖਾਨਜ਼ਾਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਬਾਨੀ ਦਾ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਸੀ, ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ, ਖੁਰਮ, ਜਿਸਦੀ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।[2] ਸ਼ੈਬਾਨੀ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਖਾਨਜ਼ਾਦਾ ਨੂੰ ਤਲਾਕ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵਿਵਾਦਿਤ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਝੁਕਦੀ ਸੀ।[7]

ਮਹਿਦੀ ਖਵਾਜਾ

1511 ਵਿੱਚ, ਤੇਤੀ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਖਾਨਜ਼ਾਦਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹ ਇਸਮਾਈਲ ਪਹਿਲੇ (ਜਿਸਨੇ ਮਾਰਵ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਇਬਾਨੀ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਸੀ) ਦੁਆਰਾ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਕੁੰਦੂਜ਼ ਵਿਖੇ ਬਾਬਰ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਖਾਨਜ਼ਾਦਾ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਹ ਇਸਮਾਈਲ ਦਾ ਇੱਕ ਦੂਤ ਆਇਆ ਜਿਸਨੇ ਦੋਸਤੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸ਼ਰਤਾਂ ਅਧੀਨ ਫੌਜੀ ਮਦਦ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ, ਬਾਬਰ ਨੇ ਵੈਸ ਖਾਨ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹ ਇਸਮਾਈਲ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਤੋਹਫ਼ੇ ਭੇਜੇ।[8]

ਖਾਨਜ਼ਾਦਾ ਦਾ ਦੂਜਾ ਵਿਆਹ ਮੁਹੰਮਦ ਮਹਿਦੀ ਖਵਾਜਾ ਨਾਲ ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਮਿਤੀ 'ਤੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਐਨੇਟ ਬੇਵਰਿਜ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਵਿਆਹ ਉਸਦੀ ਵਾਪਸੀ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹਦੀ ਦਾ ਬਾਬਰ ਨਾਲ ਜੁੜਨਾ ਅਤੇ ਖਾਨਜ਼ਾਦਾ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ 1509-1519 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਰਿਕਾਰਡ ਬਚਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮਹਦੀ 1519 ਵਿੱਚ ਬਾਬਰ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਇਸਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[9]

ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:CS1 maint: Multiple names: authors list
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਬਾਬਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ