ਮੁੰਡਕੋਉਪਨਿਸ਼ਦ

ਮੁੰਡਕੋਉਪਨਿਸ਼ਦ ਅਥਰਵ ਵੇਦ ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇੱਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਹੈ। ਇਹ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਦਵਿਆਸ (ਰਿਸ਼ੀ) ਨੂੰ ਕਈ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦਾ ਲੇਖਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

 ਜਾਣ ਪਛਾਣ 
ਮੁੰਡਕੋਪਨਿਸ਼ਦ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਅਥਰਵ, ਅੰਗੀ, ਸਤਯਵਾਹ ਅਤੇ ਅੰਗੀਰਾ ਕੋਲ ਬ੍ਰਹਮਵਿਦਿਆ ਦੀ ਆਚਾਰੀਆ ਪਰੰਪਰਾ ਸੀ। ਸ਼ੌਨਕ ਦੀ ਇਸ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿ "ਕਿਸ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਅਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਸਕਦੇ ਹਾਂ", ਰਿਸ਼ੀ ਅੰਗੀਰਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਗਿਆਨ ਸਿਖਾਇਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਗਿਆਨ ਦੇ 'ਪਰਾ' ਅਤੇ 'ਅਪਰਾ' ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਨੂੰ 'ਅਪਰਾ' ਅਤੇ ਉਸ ਗਿਆਨ ਨੂੰ 'ਪਰਾਵਿਦਿਆ' ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਅਸੀਂ ਅਕਸ਼ਰ ਬ੍ਰਹਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ (1. 1. 4.5)।

ਨਿਰਧਾਰਤ ਯ ਯੱਗ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਵਿਅਕਤੀ ਸਵਰਗੀ, ਬ੍ਰਹਮ ਪਰ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਕਰਮ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੀਵ ਮਨੁੱਖੀ ਜਾਂ ਨੀਵੇਂ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਬੁਢਾਪੇ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (1. 1.7 - 10)। ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਨਾਸ਼ਵਾਨਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ, ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਅੰਤਮ ਟੀਚਾ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਹੋਣਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸਮਰਪਤ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਦੀਖਿਆ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਤਿਆਗ ਦੁਆਰਾ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੈ (1.2 - 11.12)।

ਬ੍ਰਹਮਾ "ਭੂਤ-ਯੋਨੀ" ਹੈ ਭਾਵ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਸ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਿਰਿਆ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਿਸੇ ਤੱਤ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੱਕੜੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਆਪਣਾ ਜਾਲ ਬਣਾ ਕੇ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਦਵਾਈਆਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਵਾਲ ਅਤੇ ਫਰ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਰਚਨਾ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਅਕਥਨੀਯ ਗਿਆਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਘਾਤਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਭੋਜਨ, ਜੀਵਨ, ਮਨ, ਸੱਚ, ਸੰਸਾਰ, ਕਰਮ, ਕਰਮ ਦਾ ਨਤੀਜਾ, ਹਿਰਨਿਆਗਰਭ, ਨਾਮ ਅਤੇ ਰੂਪ, ਇੰਦਰੀਆਂ, ਆਕਾਸ਼, ਹਵਾ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (1. 1. 6 - 9, 2. 1. 3)। ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਅਨੰਤ ਤੱਤ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਚੰਗਿਆੜੀਆਂ ਬਲਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਦਰਅਸਲ ਸੰਸਾਰ ਵਿਅਕਤੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਹੈ (2. 1. 1, 2. 1. 10)।

ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਅਸਲ ਸੁਭਾਅ ਅਪ੍ਰਗਟ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਅੱਖਾਂ, ਕੰਨ ਆਦਿ ਇੰਦਰੀਆਂ, ਹੱਥ ਅਤੇ ਪੈਰ ਆਦਿ ਇੰਦਰੀਆਂ, ਅਤੇ ਮਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਆਦਿ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਸਦੀਵੀ, ਸਦੀਵੀ, ਸਦੀਵੀ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ, ਸੂਖਮ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ, ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ (1. 1. 6, 2. 1.2)। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸਦੇ ਸਗੁਣ ਅਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਰੂਪ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਝੂਠ, ਦੂਰ ਤੋਂ ਦੂਰ, ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਨੇੜੇ, ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਪੜਚੋਲ, ਆਦਿ ਦਾ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ (2. 2.1, 3. 1.7)।

ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਗਿਆਨ ਜਾਂ ਵਿਦਵਤਾ, ਤਿੱਖੀ ਇੰਦਰੀਆਂ, ਬੁੱਧੀ ਜਾਂ ਕਰਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਤਿਆਗ, ਭਗਤੀ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਸੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਮਨ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਇਕਾਗਰਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਪੱਸਿਆ, ਨਿਰਲੇਪਤਾ ਅਤੇ ਸਹੀ ਗਿਆਨ ਆਦਿ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਕਾਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਬੁੱਧੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਧਿਆਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ (3.2 - 2.3.4, 3.1, 5.8)। ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਹਥਿਆਰ, ਪ੍ਰਣਵ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ 'ਤੇ ਪੂਜਾ ਦੁਆਰਾ ਤਿੱਖੇ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਆਤਮ ਦੇ ਤੀਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਟੀਚੇ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਹੈ (2. 2. 3.4)। ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦੀ ਏਕਤਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵੀ ਗਿਆਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਗੰਢਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਸ਼ੰਕੇ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਪਾਪ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ (2.2.8) ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਇੱਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ "ਏਕਤਾ" ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਵਗਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਰਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਅਤੇ ਰੂਪ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਇਕਸਾਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ (3.2.7.8)।

ਦਵੈਤਵਾਦ: "ਇੱਕੋ ਦਰੱਖਤ 'ਤੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਦੋ ਪੰਛੀ ਦੋਸਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਪਿੱਪਲ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਦਾ ਮਿੱਠਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਖਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਸਿਰਫ਼ ਦੇਖਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ" (3.1.1)। ਮੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਕਰਮ-ਤਾਜ਼ਾ-ਭੋਕਤਾ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਸੁਭਾਅ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੰਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਪਤੀ ਵਾਕ "ਬ੍ਰਹਮਵੇਦ ਬ੍ਰਹਮੈਵ ਭਵਤਿ" (3. 1. 2. 3, 3.2. 7-9) ਤੋਂ, ਬ੍ਰਹਮਾਤਮਿਕਯ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਇਸ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

 ਰਚਨਾ ਕਾਲ 
ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੇ ਰਚਨਾ ਕਾਲ ਬਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਤਭੇਦ ਹਨ। ਕੁਝ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਨੂੰ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਮੰਤਰਖੰਡ ਦਾ ਭਾਗ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਪਨਿਸ਼ਦਾ ਦਾ ਰਚਨਾ ਕਾਲ 3000 ਈ.ਪੂ. ਤੋਂ 4000 ਈ.ਪੂ. ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।Ranade 1926, pp. 13–14-

 ਹਵਾਲੇ 

 ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ 
 उपनिषदों ने आत्मनिरीक्षण का मार्ग बताया

 ਮੂਲ ਗ੍ਰੰਥ 
 Upanishads at Sanskrit Documents Site 
 पीडीईएफ् प्रारूप, देवनागरी में अनेक उपनिषद 
 GRETIL
 TITUS

 ਅਨੁਵਾਦ 
 Translations of major Upanishads
 11 principal Upanishads with translations 
 Translations of principal Upanishads at sankaracharya.org
 Upanishads and other Vedanta texts
 डॉ मृदुल कीर्ति द्वारा उपनिषदों का हिन्दी काव्य रूपान्तरण 
 Complete translation on-line into English of all 108 Upaniṣad-s  [not only the 11 (or so) major ones to which the foregoing links are meagerly restricted]-- lacking, however, diacritical marks

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ