ਪਹਿਲਾ ਆਂਗਲ-ਅਫਗਾਨ ਯੁੱਧ

ਪਹਿਲਾ ਆਂਗਲ-ਅਫਗਾਨ ਯੁੱਧ ਜਿਸਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਅਫਗਾਨ ਲੜਾਈ ਦੇ ਨਾਮ ਵਲੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 1839 ਤੋਂ 1842 ਦੇ ਵਿੱਚ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਅਤੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਜ੍ਹਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਰੂਸੀ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਸਥਾਰ ਦੀ ਨੀਤੀ ਤੋਂ ਡਰ ਸੀ। ਆਰੰਭਕ ਜਿੱਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਾਮਗਰੀ ਅਤੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਪਰਵੇਸ਼ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਜਿੱਤ ਤਾਂ ਗਏ ਪਰ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸਕੇ।

ਪ੍ਰਸ਼ਠਭੂਮੀ
ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਰੂਸੀਆਂ ਦੀ ਵੱਧਦੀ ਹਾਜਰੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬੰਨ ਰਹੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇਸਦੇ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਕਈ ਹਿੱਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਅਲੈਗਜੇਂਡਰ ਬਰੰਸ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਜਾਸੂਸ ਨੂੰ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਫੌਜੀ ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਨ ੧੮੩੧ ਵਿੱਚ ਕਾਬਲ ਭੇਜਿਆ। ਬਰੰਸ ਨੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਭੂਗੋਲਿਕ ਅਤੇ ਸਾਮਰਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤੀਅਨ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਲਿਖੀ ਕਿਤਾਬ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਈ। ਆਪਣੇ ਕਾਬਲ ਪਰਵਾਸ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਉੱਥੇ ਰੂਸੀ ਗੁਪਤਚਰਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵੀ ਜਿਕਰ ਕੀਤਾ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਬਰੀਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲੀ। ਉਸਨੂੰ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਨਵਾਜਿਆ ਗਿਆ।

ਪੱਛਮੀ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਇੱਕ ਈਰਾਨੀ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਹੇਰਾਤ ਈਰਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਫਿਰ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਬਨ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਉੱਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਅਫਗਾਨੀ ਅਮੀਰ ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਬਰੀਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਹਾਇਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ। ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਰੂਸੀ ਗੁਪਤਚਰਾਂ ਅਤੇ ਦੂਤਾਂ ਦੇ ਕਾਬਲ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਨਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਡਰ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਕਿਤੇ ਰੂਸ ਵਿਚਕਾਰ ਏਸ਼ਿਆ ਦੇ ਰਸਤੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਿਲ ਹੋ ਗਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸਾਮਰਾਜ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਰੂਸੀ ਹਮਲੇ ਦਾ ਡਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਯੁੱਧ
ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ੧੮੩੯ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਕਵੇਟਾ ਵਲੋਂ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਨੇ ਕਾਂਧਾਰ, ਗਜਨੀ ਅਤੇ ਕਾਬਲ ਵਰਗੇ ਸਿ਼ਹਰਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਉੱਥੇ ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਅਫਗਾਨ ਗੱਦੀ ਦੇ ਪੂਰਵ ਦਾਵੇਦਾਰ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਹੁਣ ਤੱਕ ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਛੁਪਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਅਫਗਾਨੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕਠਪੁਤਲੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗਣ ਲਗਾ। 1841 ਵਿੱਚ ਅਫਗਾਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕਾਬਲ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਰੀਟਿਸ਼ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਿਲੇ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। 1842 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਨੇ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 1842 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤੇ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਲੇਕਿਨ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਠਿਕਾਨੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਫਗਾਨ ਹਮਲਾ ਨਾਲ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਮਰ ਗਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਵਾਪਸ ਪਹੁੰਚ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਬਰੀਟਿਸ਼ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਡਰ ਜਿਹਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ।

੧੮੪੨ ਵਿੱਚ ਬਰੀਟੀਸ਼ ਦੁਬਾਰਾ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ ਲੇਕਿਨ ਆਪਣੀ ਜਿੱਤ ਸੁਨਿਸਚਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਪਰਤ ਗਏ।

1878 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਇੱਕ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਜਿਸਨੂੰ ਦੂਸਰੀ ਆਂਗਲ-ਅਫਗਾਨ ਲੜਾਈ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਹਵਾਲੇ