ਤੈਮੂਰ

ਤੈਮੂਰ  (ਫ਼ਾਰਸੀ: تیمور;) (ਮੌਤ 18 ਫਰਵਰੀ 1405), ਜਿਸਨੂੰ ਤੈਮੁਰਲੇਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਤੁਰਕੋ-ਮੰਗੋਲ ਜੇਤੂ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਆਧੁਨਿਕ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ, ਈਰਾਨ ਅਤੇ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਤੈਮੂਰ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਤੈਮੂਰ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਾਸਕ ਬਣਿਆ। ਇੱਕ ਅਜੇਤੂ ਕਮਾਂਡਰ, ਉਸਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਫੌਜੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤੀਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਬੇਰਹਿਮ ਅਤੇ ਘਾਤਕ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਤੈਮੂਰ ਨੂੰ ਕਲਾ ਅਤੇ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਇਬਨ ਖਾਲਦੂਨ, ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਅਤੇ ਹਾਫ਼ਿਜ਼-ਇ ਅਬਰੂ ਵਰਗੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਰਾਜ ਨੇ ਤੈਮੂਰ ਪੁਨਰਜਾਗਰਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।

1320 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਟ੍ਰਾਂਸੋਕਸਿਆਨਾ (ਆਧੁਨਿਕ ਉਜ਼ਬੇਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ) ਵਿੱਚ ਬਾਰਲਾਸ ਦੇ ਤੁਰਕੀਕ੍ਰਿਤ ਮੰਗੋਲ ਸੰਘ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ, ਤੈਮੂਰ ਨੇ 1370 ਤੱਕ ਪੱਛਮੀ ਚਗਤਾਈ ਖਾਨਤੇ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਬੇਸ ਤੋਂ ਉਸਨੇ ਪੱਛਮੀ, ਦੱਖਣੀ ਅਤੇ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ, ਕਾਕੇਸ਼ਸ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਸੁਨਹਿਰੀ ਹੋਰਡ ਦੇ ਖਾਨਾਂ, ਮਿਸਰ ਅਤੇ ਸੀਰੀਆ ਦੇ ਮਾਮਲੁਕਾਂ, ਉੱਭਰ ਰਹੇ ਓਟੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਦੇਰ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਮੁਸਲਿਮ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਾਸਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਹਨਾਂ ਜਿੱਤਾਂ ਤੋਂ ਉਸਨੇ ਤੈਮੂਰ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਹੀ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਉਹ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਬੋਲਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਉਜ਼ਬੇਕ ਦਾ ਪੂਰਵਜ ਚਗਤਾਈ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮੰਗੋਲੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਕੂਟਨੀਤਕ ਪੱਤਰ ਵਿਹਾਰ ਲਿਖਿਆ।

ਤੈਮੂਰ ਯੂਰੇਸ਼ੀਅਨ ਸਟੈੱਪ ਦੇ ਮੁੱਖ ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਜੇਤੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਖਰੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ 16ਵੀਂ ਅਤੇ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਢਾਂਚਾਗਤ ਅਤੇ ਸਥਾਈ ਇਸਲਾਮੀ ਬਾਰੂਦ ਸਾਮਰਾਜਾਂ ਦੇ ਉਭਾਰ ਲਈ ਮੰਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਤੈਮੂਰ ਤੁਰਕੀ ਅਤੇ ਮੰਗੋਲ ਦੋਵਾਂ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਧਾ ਵੰਸ਼ਜ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਚੰਗੇਜ਼ ਖਾਨ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਾਂਝਾ ਪੂਰਵਜ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਖਾਨ ਦੀ ਵੰਸ਼ਜ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਚੰਗੇਜ਼ ਖਾਨ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਤੈਮੂਰ ਨੇ ਮੰਗੋਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਗੇਰਾਰਡ ਚੈਲੀਅਨਡ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚੰਗੇਜ਼ ਖਾਨ ਦੇ ਵਾਰਸ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ।Gérard Chaliand, Nomadic Empires: From Mongolia to the Danube translated by A. M. Berrett, Transaction Publishers, 2004. translated by A.M. Berrett. Transaction Publishers, p. 75. . . p. 75., , p. 75., "Timur Leng (Tamerlane) Timur, known as the lame (1336–1405) was a Muslim Turk. He aspired to recreate the empire of his ancestors. He was a military genius who loved to play chess in his spare time to improve his military tactics and skill. And although he wielded absolute power, he never called himself more than an emir.", "Timur Leng (Tamerlane) Timur, known as the lame (1336–1405) was a Muslim Turk from the Umus of Chagatai who saw himself as Genghis Khan's heir."

ਆਪਣੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਣ ਲਈ, ਤੈਮੂਰ ਨੇ ਇਸਲਾਮੀ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ "ਇਸਲਾਮ ਦੀ ਤਲਵਾਰ" ਕਿਹਾ। ਉਹ ਵਿਦਿਅਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗ਼ਾਜ਼ੀ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਤੈਮੂਰ ਨੇ ਚਗਤਾਈ ਖਾਨਤੇ, ਇਲਖਾਨੇਤ ਅਤੇ ਗੋਲਡਨ ਹੋਰਡ ਦੇ ਸਾਰੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਹਿੱਸਿਆਂ 'ਤੇ ਪੂਰਾ ਕੰਟਰੋਲ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਯੂਆਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਤੈਮੂਰ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਸੰਮਲਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਹੁ-ਜਾਤੀ ਸਨ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ, ਅਫਰੀਕਾ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਡਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਉਸਦੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਨੇ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।Matthew White: Atrocitology: Humanity's 100 Deadliest Achievements, Canongate Books, 2011, , section "Timur". ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੀਆਂ ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਨੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਾਇਆ।John Joseph Saunders, The history of the Mongol conquests (p. 174), Routledge & Kegan Paul Limited, 1971, . ਉਸ ਨੇ ਜਿਤੇ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਖਵਾਰਜ਼ਮ ਨੂੰ ਉਸਦੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਸਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਈ ਵਾਰ ਉੱਠਿਆ। ਤੈਮੂਰ ਦੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਨੂੰ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਉਹ ਤੈਮੂਰ ਸੁਲਤਾਨ, ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਗਣਿਤ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਉਲੂਗ ਬੇਗ ਦੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1411 ਤੋਂ 1449 ਤੱਕ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਬਾਬਰ (1483-1530) ਦੇ ਪੜਦਾਦਾ ਜੀ ਸਨ।

ਹਵਾਲੇ