ਝਲਕਾਰੀ ਬਾਈ

ਝਲਕਾਰੀ ਬਾਈ (22 ਨਵੰਬਰ 1830 – 1858) ( ) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਨਾਰੀ ਸੀ ਜਿਸਨੇ 1857 ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਦੌਰਾਨ ਝਾਂਸੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਹ ਝਾਂਸੀ ਦੀ ਰਾਣੀ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਦੀ ਨੇਮੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ, ਮਹਿਲਾ ਸ਼ਾਖਾ ਦੁਰਗਾ ਦਲ ਦੀ ਸੈਨਾਪਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਕੋਲੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮੀ। ਉਸ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਮ ਸਿਪਾਹੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਕੈਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦੇਣ ਅਤੇ ਕਈ ਅਹਿਮ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ 'ਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਦੇ ਪਧਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਦੀ ਹਮਸ਼ਕਲ ਵੀ ਸੀ, ਇਸ ਕਾਰਨ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦੇਣ ਲਈ ਉਹ ਰਾਣੀ ਦੇ ਭੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲੜਾਈ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਅੰਤਮ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਰਾਣੀ ਦੇ ਭੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੜਾਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਫੜੀ ਗਈ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਕਿਲੇ ਤੋਂ ਬਚ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਗਿਆ।Varma, B. L. (1951), Jhansi Ki Rani, p. 255, as quoted in 

 ਪ੍ਰਜ ਸੇਨ 
ਝਲਕਾਰੀਬਾਈ ਦਾ ਜਨਮ 22 ਨਵੰਬਰ 1830 ਨੂੰ ਝਾਂਸੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਭੋਜਲਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ, ਸਦੋਵਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜਮੁਨਾਦੇਵੀ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਸ਼ੇਰ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਕੁਹਾੜੀ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੇਂਦੂਏ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੋਟੀ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਜੋ ਉਹ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਚਾਰਨ ਲਈ ਵਰਤਦੀ ਸੀ।

ਝਲਕਾਰੀਬਾਈ ਦਾ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਨਾਲ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਸਮਾਨਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਸਨੂੰ ਫੌਜ ਦੇ ਮਹਿਲਾ ਵਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

 ਫੌਜੀ ਸੇਵਾ 
ਰਾਣੀ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਰੈਂਕ ਵਿੱਚ ਵਧ ਗਈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ।[8] 1857 ਦੇ ਵਿਦਰੋਹ ਦੌਰਾਨ, ਜਨਰਲ ਹਿਊ ਰੋਜ਼ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਝਾਂਸੀ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਰਾਣੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ 14,000 ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਫੌਜ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਕਲਪੀ ਵਿਖੇ ਡੇਰਾ ਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪੇਸ਼ਵਾ ਨਾਨਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਫੌਜ ਤੋਂ ਰਾਹਤ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਜੋ ਨਹੀਂ ਆਈ ਕਿਉਂਕਿ ਤਾਂਤੀਆ ਟੋਪੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਨਰਲ ਰੋਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਹਾਰ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਠਾਕੁਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਦੁਲਹਾਜੀ, ਜੋ ਕਿ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇੱਕ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਦੀ ਇੰਚਾਰਜ ਸੀ, ਨੇ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫੌਜਾਂ ਲਈ ਝਾਂਸੀ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ, ਆਪਣੇ ਦਰਬਾਰੀ ਦੀ ਸਲਾਹ 'ਤੇ, ਭੰਡਾਰੀ ਗੇਟ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਕਲਪੀ ਭੱਜ ਗਈ। ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਦੇ ਭੱਜਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਝਲਕਾਰੀਬਾਈ ਭੇਸ ਬਦਲ ਕੇ ਜਨਰਲ ਰੋਜ਼ ਦੇ ਕੈਂਪ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਾਣੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਭੰਬਲਭੂਸਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਜੋ ਪੂਰਾ ਦਿਨ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਫਾਇਦਾ ਮਿਲਿਆ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਹ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਦੇ ਨਾਲ, ਲੜਾਈ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੀ ਰਾਣੀ ਦੀ ਇੱਕ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸਪਾਤਰ ਅਤੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸੀ।

 ਵਿਰਾਸਤ 

 ਝਾਂਸੀ ਵਿੱਚ ਝਲਕਾਰੀਬਾਈ ਦੀ ਮੂਰਤੀ 
ਝਲਕਾਰੀਬਾਈ ਦੀ ਬਰਸੀ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੋਲੀ/ਕੋਰੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਦਿਵਸ (ਸ਼ਹੀਦ ਦਿਵਸ) ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁੰਦੇਲਖੰਡ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਰਾਜ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੇ ਬੁੰਦੇਲੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਝਲਕਾਰੀਬਾਈ ਦੀ ਕਥਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।[12] ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਡਾਕ ਅਤੇ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਝਲਕਾਰੀਬਾਈ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਇੱਕ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਦਾ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਰਵੇਖਣ ਝਲਕਾਰੀਬਾਈ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਝਾਂਸੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਪੰਜ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਇਮਾਰਤ ਪੰਚ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਉਸਦਾ ਜ਼ਿਕਰ 1951 ਵਿੱਚ ਬੀ. ਐਲ. ਵਰਮਾ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਨਾਵਲ ਝਾਂਸੀ ਕੀ ਰਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਝਲਕਾਰੀਬਾਈ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉਪ-ਕਥਾ ਰਚੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਝਲਕਾਰੀਬਾਈ ਨੂੰ ਕੋਰਿਨ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਸਾਧਾਰਨ ਸਿਪਾਹੀ ਵਜੋਂ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਹੇਰਨ ਬੁੰਦੇਲੀ ਦੇ ਨਾਵਲ "ਮਾਟੀ" ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ "ਵੀਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਹੀਦ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਝਲਕਾਰੀਬਾਈ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜੀਵਨੀ 1964 ਵਿੱਚ ਭਵਾਨੀ ਸ਼ੰਕਰ ਵਿਸ਼ਾਰਦ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਰਮਾ ਦੇ ਨਾਵਲ ਅਤੇ ਝਾਂਸੀ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਕੋਰੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਮੌਖਿਕ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਝਲਕਾਰੀਬਾਈ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਲੇਖਕ। ਝਲਕਾਰੀਬਾਈ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਰੱਖਣ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ, ਝਲਕਾਰੀਬਾਈ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਕੋਲੀ ਨਾਰੀਵਾਦ ਦੇ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਨੂੰ ਮਾਡਲ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਹਿਲੂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਥਿਤੀ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਦੀ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਾਮਨਾਥ ਕੋਵਿੰਦ ਨੇ 10 ਨਵੰਬਰ 2017 ਨੂੰ ਭੋਪਾਲ ਦੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਝਲਕਾਰੀਬਾਈ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ।

 ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤਰਣ 
 ਮਣੀਕਰਨਿਕਾ (2019), ਇੱਕ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਕਿਤਾ ਲੋਖੰਡੇ ਨੇ ਝਲਕਾਰੀਬਾਈ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ ਹੈ।

 ਆਰੋਸ਼ਿਖਾ ਡੇ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੀਰੀਅਡ ਡਰਾਮਾ ਦ ਵਾਰੀਅਰ ਕੁਈਨ ਆਫ ਝਾਂਸੀ (2019) ਵਿੱਚ ਝਲਕਾਰੀਬਾਈ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।

ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀਏ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਇਸਤਰੀ ਦਿਹਾੜਾ 2015 ਐਡੀਟਾਥਨ ਦੌਰਾਨ ਬਣਾਏ ਸਫ਼ੇ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1830