ਤਿਆਗਰਾਜ

thumb
ਤਿਆਗਰਾਜ ਭਗਤੀਮਾਰਗੀ ਕਵੀ ਅਤੇ ਕਰਨਟਕ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਲਾ ਨੂੰ ਵੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਬਹੁਮੁਖੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਧਨੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਭਗਤੀ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਵਿੱਚ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਗੀਤ ਪੰਚਰਤਨ ਕ੍ਰਿਤੀ ਅਕਸਰ ਧਾਰਮਿਕ ਆਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਜੀਵਨੀ 
ਤੰਜਾਵੁਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਤੀਰੂਵਰੂਰ ਵਿੱਚ 4 ਮਈ 1767 ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਤਿਆਗਰਾਜ ਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਸੀਤਾਮਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਰਾਮਬ੍ਰਹਮ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ- ਸੀਤਾਮਾ ਮਾਇਆਮਾ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮੁਦੁ ਮਾ ਤੰਦਰੀ (ਸੀਤਾ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਹਨ)। ਇਸ ਦੇ ਗੀਤ ਦੇ ਜਰੀਏ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਦੋ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਤਰਫ ਅਸਲੀ ਮਾਤਾ=ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰਭੂ ਰਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਧਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਚੰਗੇ ਸੁਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅਤੇ ਪਲੇ ਵਧੇ ਤਿਆਗਰਾਜ ਚੋਟੀ ਦਾ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਕਵੀ ਸੀ। ਉਹ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਜੋਤਿਸ਼ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇਲੁਗੁ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਸੀ।

ਤਿਆਗਰਾਜ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਰੱਬ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਭਾਵ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭਾਂਤ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸ ਦਾ ਲਗਾਉ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸੀ। ਘੱਟ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਵੇਂਕਟਰਮਨਿਆ ਦਾ ਚੇਲਾ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸਨੇ ਪਹਿਲੇ ਗੀਤ ਨਮੋ ਨਮੋ ਰਾਘਵ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।

ਦੱਖਣ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਪਰਭਾਵੀ ਯੋਗਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਤਿਆਗਰਾਜ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਲੋਕਾਂ ਪ੍ਰਿਯ ਹਨ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਯੋਜਨਾਂ ਅਤੇ ਤਿਆਗਰਾਜ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਆਜੋਜਿਤ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖੂਬ ਗਾਇਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਿਆਗਰਾਜ ਨੇ ਮੁੱਤੁਸਵਾਮੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਸ਼ਿਆਮਾਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਸੇਧ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਉਸਨੂੰ ਤ੍ਰਿਮੂਰਤੀ ਦੀ ਸੰਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

 ਸੰਗੀਤਕ ਕਰੀਅਰ 
ਤਿਆਗਰਾਜ ਨੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਤੰਜਾਵੁਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਥੁਲਜਾਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਸੋਨਥੀ ਵੈਂਕਟ ਰਾਮਨਾਇਆ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਪਣੀ ਸੰਗੀਤਕ ਸਿਖਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਤਿਆਗਰਾਜ ਦੇ ਪਿਤਾ ਰਾਮਬਰਾਹਮ ਨੇ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਤਿਆਗਰਾਜ ਦੇ ਨਾਇਕ-ਸਵਰਗੀ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਗਈ-ਇਸ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਤਿਆਗਰਾਜ ਦੀ ਕ੍ਰਿਤੀ ਵਰ ਨਾਰਦਾ (ਰਾਗ ਵਿਜੈਸ਼੍ਰੀ, ਆਦਿ ਤਾਲਮ) ਹੈ। ਦੰਤਕਥਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਸੰਨਿਆਸੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾਰਦ ਵਰਗੇ ਗੁਣ ਪੈਦਾ ਕਰਣ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਮੰਤਰ ਸਿਖਾਇਆ, ਅਤੇ ਤਿਆਗਰਾਜ ਨੇ ਇਸ ਮੰਤਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਨਾਰਦ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੁਆਰਾ ਸਵਰਾਨਵਮ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਿਆਗਰਾਜ ਨੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਤੋਂ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਬਾਰੀਕੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਤਿਆਗਰਾਜ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨਾ ਸਿਰਫ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸਨ, ਬਲਕਿ ਸਮੀਕਰਨ' ਤੇ ਵੀ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਕ੍ਰਿਤੀ, "ਨਮੋ ਨਮੋ ਰਾਘਵਯ" ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ, ਦੇਸੀਕਾ ਤੋੜੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਉਕੇਰਿਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸੁਭਾਅ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ  ਦੇ ਗੀਤ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕਰਦੇ ਹਨ (ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਪਰ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ, ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਗਤੀ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਰਨਾਟਕ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਮੂਨਾ ਤਬਦੀਲੀ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਨਿੰਦਾ ਸਤੂਤੀ (ਪਿਆਰ ਨਾਲ/ਚਾਪਲੂਸੀ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਝਿੜਕਦੇ ਹੋਏ) ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ (ਭਦਰਚਲ ਰਾਮਦਾਸੁ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਸ਼ਿਵ, ਦੇਵੀ, ਗਣੇਸ਼, ਮੁਰੂਗਾ, ਸਰਸਵਤੀ ਅਤੇ ਹਨੂੰਮਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਤਿਆਗਰਾਜ ਦੀ ਸੰਗੀਤਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਤੰਜਾਵੁਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿਰੂਵਰੂਰ ਅਤੇ ਤਿਰੂਵਾਈਯਾਰੂ ਵੀ ਤੰਜਾਵੂਰ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਸਰਫੋਜੀ II (ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਰਾਭੋਜੀ II ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ), ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੱਕ ਇਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਤਿਆਗਰਾਜ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਈ ਤੋਹਫ਼ਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੱਦਾ ਭੇਜਿਆ। ਤਿਆਗਰਾਜ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਕੈਰੀਅਰ ਵੱਲ ਝੁਕਾਅ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕਤਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਖੋਜ ਨੂੰ ਵੀ ਬੰਨ੍ਹ ਦੇਵੇਗਾ ਅਤੇ ਸੱਦੇ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਕ੍ਰਿਤੀ ਨਿਧੀ ਚਲਾ ਸੁਖਮਾ (ਅਨੁਵਾਦਃ "ਕੀ ਦੌਲਤ ਖੁਸ਼ੀ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ?") ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।



ਤਿਆਗਰਾਜ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੰਜਮ ਵਾਲੀ  ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਤਿਆਗਰਾਜ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਗੀਤ ਸਿਖਾਇਆ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਚੇਲੇ ਬਣੇ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੈਂਕਟਾਰਮਨ ਭਾਗਵਤਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਸਵਾਮੀ ਭਾਗਵਤਰ (ਵਾਲਾਜਾਪੇਟ ਤੰਜਾਵੁਰ ਐਸ ਰਾਮਾਰਾਓ ਦੀ ਪਿਤਾ-ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਜੋੜੀ) (ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਚਚੇਰਾ ਭਰਾ ਵੀ ਸੀ), ਟੀ. ਰਾਮ ਰਾਓ (ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਵੀਨਾ ਕੁੱਪੈਯਾਰ, ਮਨੰਬੂਚਾਵਦੀ ਵੈਂਕਟਸੁੱਬਈਆ, ਸੁੱਬਰਾਇਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ (ਸ਼ਿਆਮਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਚੇਲਿਆਂ ਨੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਖਜੂਰ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਅਤੇ ਤਾਂਬੇ ਦੀਆਂ ਪਲੇਟਾਂ ਉੱਤੇ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ। ਤਿਆਗਰਾਜ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਸਥਾਨਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਤਿਆਗਰਾਜ ਨੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।
ਹਵਾਲੇ