ਜੀਵਨ ਗੁਣਵੱਤਾ ਸੂਚਕ

ਜੀਵਨ ਦੇ ਗੁਣਵੱਤਾ ਸੂਚਕ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ: Physical Quality of Life Index) ਗੈਰ-ਆਰਥਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਯਤਨ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 1979 ਵਿੱਚ ਮੌਰਿਸ ਡੀ ਮੌਰਿਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਗੈਰ ਆਰਥਿਕ ਸੂਚਕਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਜੀਵਨ ਗੁਣਵੱਤਾ ਸੂਚਕ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ।Morris, MD (1980). "The Physical Quality of Life Index (PQLI).". Development digest 18 (1): 95–109. PMID 12261723 

ਇਹ ਮੁੱਲ ਤਿੰਨ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦਾ ਔਸਤ ਹੈ: 

 ਮੁੱਢਲੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ, 
 ਬਾਲ ਮੌਤ ਦਰ, 
 ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਸੰਭਾਵਨਾ, 

ਇਹ ਸਾਰੇ 1 ਤੋਂ 100 ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ 'ਤੇ ਬਰਾਬਰ ਭਾਰ ਹਨ।

ਇਹਨਾਂ ਸੂਚਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਮੌਤ ਦਰ ਦੇ ਵਧਣ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਘਟਦੀ ਹੈ ਜਦ ਕਿ ਜੀਵਨ ਆਸ਼ਾ ਅਤੇ ਮੁਢਲੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦੀ ਦਰ ਵਧਣ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਬੇਹਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਸੂਚਕਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ, ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਗਣਨਾ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਗੁਣਵੱਤਾ ਉੱਪਰ ਧਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸੂਚਕਾਂ ਮੁਢਲੀ ਸਾਖਰਤਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਆਸ਼ਾ ਦੀ ਗਣਨਾ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਫਾਰਮੂਲੇ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ:

 ਸਾਖਰ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਲੱਭੋ (ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ)।
 ਬਾਲ ਮੌਤ ਦਰ ਲੱਭੋ। (1000 ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ) ਸੂਚੀਬੱਧ ਬਾਲ ਮੌਤ ਦਰ = (166 - ਬਾਲ ਮੌਤ ਦਰ) × 0.625
 ਜੀਵਨ ਸੰਭਾਵਨਾ ਲੱਭੋ। ਸੂਚੀਬੱਧ ਜੀਵਨ ਉਮੀਦ = (ਜੀਵਨ ਸੰਭਾਵਨਾ - 42) × 2.7
 ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੀ ਗਣਨਾ ਕਰੋ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਗੁਣਵੱਤਾ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ, ਸੂਚੀਬੱਧ ਬਾਲ ਮੌਤ ਦਰ ਅਤੇ ਸੂਚੀਬੱਧ ਜੀਵਨ ਉਮੀਦ ਦੇ ਔਸਤ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਨ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੇ ਸੂਚਕ ਦਾ ਮੁੱਲ 0-100 ਵਿਚਕਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ 0 ਨਿਊਨਤਮ ਅਤੇ 100 ਅਧਿਕਤਮ ਮੁੱਲ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੂਚਕ ਦੇ ਮੁੱਲ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਪੱਧਰ ਦੀ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ਿੰਦਿਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦਾ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਹੁਣ ਇਹ ਸੂਚਕ ਬਹੁਤਾ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸੰਘ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਸੂਚਕ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਹੈ।

ਹਵਾਲੇ