ਪੰਡਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ

ਪੰਡਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ (1822–1891) ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲੇ ਸਾਧੂ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਹੇਮਕੁੰਟ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ।
ਜੀਵਨੀ
ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ ਦਾ ਜਨਮ 1822 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕਾਲਵਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਪੰਡਿਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜੋ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਨ। ਵੀਹ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਪਿੰਡ ਕਾਹਲਵਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੋ ਕਿ ਕਾਦੀਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੀ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਕੁਰਾਲਾ ਵਿਖੇ ਸੰਤ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਿਰਮਲਾ ਡੇਰੇ ਪਹੁੰਚੇ। 

ਉਹ ਹੁਣ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (1824-1862) ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਪਟਿਆਲਾ ਆਏ ਅਤੇ ਧਰਮ ਧੂਜਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਨਿਰਮਲਾ ਡੇਰਾ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਿਦਵਤਾਪੂਰਨ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੰਡਿਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ (1822-1921) ਅਤੇ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮੁਰਾਲੇਵਾਲੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਰਚਨਾਵਾਂ
ਮੋਖ ਪੰਥ ਦਾ ਟੀਕਾ (1865)
ਗੁਰਮਤਿ ਨਿਰਣਯ ਸਾਗਰ (1877)
ਅਕਾਲ ਮੂਰਤਿ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ (1878)
ਟੀਕਾ ਸਿਰੀ-ਰਾਗ (1885)
ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਸਟੀਕ (1882)
ਟੀਕਾ ਗੁਰਭਾਵ ਦੀਪਕਾ (1880, ਇਸ ਵਿੱਚ ਜਪੁਜੀ, ਰਹਿਰਾਸ, ਸੋਹਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਹਜ਼ਾਰੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ)
ਗੁਰ ਗਿਰਾਰਥ ਕੋਸ਼ (1889)
ਸੁਰਤਰੁ ਕੋਸ਼ (1866)
ਗੁਰ ਤੀਰਥ ਸੰਗ੍ਰਹਿ (1883, ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੇਮਕੁੰਟ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ)
ਗੁਰੂ ਵੰਸ਼ ਤਰੁ ਦਰਪਣ (1878)

ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ