ਹੇਮੂ

ਹੇਮੂ (1501 – 5 ਨਵੰਬਰ 1556) 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਜਿਸਨੂੰ ਹੇਮੂ ਵਿਕਰਮਾਦਿਤਿਆ ਅਤੇ ਹੇਮਚੰਦਰ ਵਿਕਰਮਾਦਿਤਿਆ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਾ           (ਮਹਾਰਾਜਾ) ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਸੂਰੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਆਦਿਲ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਦੇ ਇੱਕ ਜਰਨੈਲ ਅਤੇ ਵਜ਼ੀਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਜਦੋਂ ਮੁਗਲ ਅਤੇ ਅਫਗਾਨ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੱਤਾ ਲਈ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸਨੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬੰਗਾਲ ਤੱਕ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਫਗਾਨ ਬਾਗੀਆਂ ਅਤੇ ਆਗਰਾ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੁਮਾਯੂੰ ਅਤੇ ਅਕਬਰ ਦੀਆਂ ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ, ਆਦਿਲ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਲਈ 22 ਲੜਾਈਆਂ ਜਿੱਤੀਆਂ।

7 ਅਕਤੂਬਰ 1556 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਅਕਬਰ ਦੀਆਂ ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੇਮੂ ਨੇ ਸ਼ਾਹੀ ਰੁਤਬਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਿਕਰਮਾਦਿਤਿਆ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ ਜਿਸਨੂੰ ਕਈ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਅਪਣਾਇਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ, ਹੇਮੂ ਨੂੰ ਪਾਣੀਪਤ ਦੀ ਦੂਜੀ ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਅਚਾਨਕ ਤੀਰ ਨਾਲ ਜ਼ਖਮੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਫੜ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਕਬਰ ਦੁਆਰਾ ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ

 ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ 
ਹੇਮੂ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਉਸਦੀ ਨਿਮਰ ਪਿਛੋਕੜ ਕਾਰਨ ਅਧੂਰੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਪੱਖਪਾਤੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੁਗਲ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਦਾਉਨੀ ਅਤੇ ਅਬੂ-ਅਲ-ਫਜ਼ਲ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਨ ਜੋ ਅਕਬਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਆਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਜੱਦੀ ਘਰ  ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਸਾਲ ਬਾਰੇ ਮਤਭੇਦ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਜਨਮ ਸੀਮਤ ਸਾਧਨਾਂ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਬਚਪਨ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਰੇਵਾੜੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ ਸੀ। ਆਧੁਨਿਕ ਖੋਜ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹੇਮੂ ਦਾ ਜਨਮ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਇੱਕ ਗੌਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਾਏ ਪੂਰਨ ਭਾਰਗਵ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜੋ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਅਲਵਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਮਾਚੇਰੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੂਰਨ ਦਾਸ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਵਿੱਤੀ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਹੇਮੂ ਨੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੂਣ ਦੇ ਵਪਾਰੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।   

 ਤਰੱਕੀ ਕਰਨਾ 
ਹੇਮੂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕਰੀਅਰ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਅਟਕਲਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਲੂਣ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ ਜਾਂ ਤੋਲਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। 1545 ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਇਸਲਾਮ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਬਣਿਆ। ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ, ਹੇਮੂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦਾ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਬਣ ਗਿਆ ਜਿਸਦੇ ਕੋਲ ਕੁਝ ਫੌਜੀ ਤਜਰਬਾ ਸੀ।   ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੇਮੂ ਨੂੰ ਖੁਫੀਆ ਮੁਖੀ ਅਤੇ ਡਾਕਖਾਨਿਆਂ ਦਾ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।  ਹੋਰ ਸਰੋਤ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਰਸੋਈਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਰਵੇਖਣਕਰਤਾ ਵਜੋਂ ਵੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। 

ਇਸਲਾਮ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮੌਤ 30 ਅਕਤੂਬਰ 1553  ਨੂੰ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ 12 ਸਾਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਫਿਰੋਜ਼ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਉਸਦੀ ਥਾਂ ਲਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਚਾਚੇ, ਆਦਿਲ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਦੁਆਰਾ ਉਸਦੇ ਰਾਜਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬਿਠਾਉਣ ਦੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਨਵਾਂ ਸ਼ਾਸਕ ਰਾਜ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦਾ ਸੀ।  ਪਰ ਹੇਮੂ ਆਦਿਲ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਵਿਸਵਾਸ਼ਪਾਤਰ ਬਣਿਆ, ਅਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਫੌਜੀ ਸਫਲਤਾਵਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸੁਪਰਵਾਈਜ਼ਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੱਕ ਉੱਚਾ ਕੀਤਾ।  ਅਬੂ-ਉਲ-ਫਜ਼ਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਹੇਮੂ ਨੇ ਆਦਿਲ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ "ਸਾਰੀਆਂ ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਬਰਖਾਸਤਗੀਆਂ, ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਵੰਡ" ਕੀਤੀ। 

 ਫੌਜੀ ਕੈਰੀਅਰ 
ਹੇਮੂ, ਇੱਕ ਯੋਗ ਸਿਵਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਫਗਾਨ ਪੱਖ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਫੌਜੀ ਦਿਮਾਗ ਵੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਦਿਲ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ 22 ਲੜਾਈਆਂ ਲੜਨ ਅਤੇ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਦਿਲ ਸ਼ਾਹ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਤਾਜ ਖਾਨ ਕਰ੍ਰਾਨੀ, ਇਸਲਾਮ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਦਿਲ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਗਵਾਲੀਅਰ ਤੋਂ ਭੱਜਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਹੇਮੂ ਨੇ ਛਿਬਰਾਮਊ ਵਿਖੇ ਪਛਾੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਉਹ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੱਜਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਚੁਨਾਰ ਵੱਲ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਲਿਆ। ਹੇਮੂ ਨੇ ਫਿਰ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ, ਚੁਨਾਰ ਵਿਖੇ ਕਰ੍ਰਾਨੀ ਨਾਲ ਲੜਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਛਿਬਰਾਮੌ ਵਿਖੇ, ਕਰਰਾਨੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਸਲਿੱਪ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਹੇਮੂ ਨੇ ਆਦਿਲ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ-ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ-ਚੁਨਾਰ ਵਿਖੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਕਰਾਨੀ ਦਾ ਬੰਗਾਲ ਵੱਲ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।

 ਪਾਣੀਪਤ ਦੀ ਦੂਜੀ ਲੜਾਈ 
ਤੁਗਲਕਾਬਾਦ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਅਕਬਰ ਤੁਰੰਤ ਦਿੱਲੀ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਲੀ ਕੁਲੀ ਖਾਨ ਸ਼ੈਬਾਨੀ ਨੂੰ 10,000 ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਘੋੜਸਵਾਰ ਫੌਜ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ।   5 ਨਵੰਬਰ 1556 ਨੂੰ, ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਪਾਣੀਪਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯੁੱਧ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਹੇਮੂ ਦੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਟਕਰਾਈ। ਅਕਬਰ ਅਤੇ ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਤੋਂ ਅੱਠ ਮੀਲ ਪਿੱਛੇ ਰਹੇ।  ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਅਲੀ ਕੁਲੀ ਖਾਨ ਸ਼ੈਬਾਨੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਸਿਕੰਦਰ ਖਾਨ ਉਜ਼ਬਕ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਅਬਦੁੱਲਾ ਖਾਨ ਉਜ਼ਬਕ ਅਤੇ ਮੋਹਰੀ ਫੌਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੁਸੈਨ ਕੁਲੀ ਬੇਗ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਕੁਲੀ ਮਹਿਰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਹੇਮੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਹਵਾਈ ਨਾਮਕ ਹਾਥੀ ਦੇ ਉੱਪਰ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।  ਉਸਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਉਸਦੀ ਭੈਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਰਮਿਆ, ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਸ਼ਾਦੀ ਖਾਨ ਕੱਕੜ ਨੇ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।  ਇਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਾਲੀ ਲੜਾਈ ਸੀ, ਪਰ ਪਲੜਾ ਹੇਮੂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਝੁਕ ਗਿਆ। ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਸੱਜੇ ਤੇ ਖੱਬੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਹੇਮੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੰਗੀ ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਦੀ ਟੁਕੜੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ। ਹੇਮੂ ਜਿੱਤ ਦੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਮੁਗਲ ਤੀਰ ਨਾਲ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਸੱਟ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਘਬਰਾਹਟ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਫਾਰਮੇਸ਼ਨ ਟੁੱਟ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਭੱਜ ਗਿਆ।   ਲੜਾਈ ਹਾਰ ਗਈ; 5000 ਲਾਸ਼ਾਂ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਪਈਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭੱਜਦੇ ਹੋਏ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। 

 ਮੌਤ 
ਜ਼ਖਮੀ ਹੇਮੂ ਨੂੰ ਲਿਜਾ ਰਹੇ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਕੈਂਪ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਨੇ 13 ਸਾਲਾ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਹੇਮੂ ਦਾ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਅਕਬਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਅਬੂ-ਅਲ-ਫਜ਼ਲ ਇਬਨ ਮੁਬਾਰਕ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸਨੇ ਤਲਵਾਰ ਇੱਕ ਮਰੇ ਹੋਏ ਆਦਮੀ ਕੋਲ ਲਿਜਾਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਮਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਮੁਹੰਮਦ ਆਰਿਫ ਕੰਧਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਇਸਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਸਨੇ "ਤਾਰੀਖ-ਏ-ਅਕਬਰੀ" ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਕਬਰ ਨੇ ਬੈਰਮ ਖਾਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਖੁਦ ਹੇਮੂ ਦਾ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਗਾਜ਼ੀ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।    ਅਕਬਰ ਦੇ ਹੇਮੂ ਦਾ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸਦੇ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਦੀ ਬਾਅਦ ਦੀ ਕਾਢ ਹੈ।  ਹੇਮੂ ਦਾ ਸਿਰ ਕਾਬੁਲ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸਦੀ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਇੱਕ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।  ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮੀਨਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। 

ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ