ਅੰਜਣਾ

ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਹਨੂਮਾਨ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ।

 ਦੰਤਕਥਾ 
ਦੰਦਕਥਾ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਸਕਰਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅੰਜਣਾ ਇੱਕ ਅਪਸਰਾ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਪੁਜਿਕਾਸਟਾਲੀ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਸਰਾਪ ਦੇ ਕਾਰਨ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਵਾਨਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਵਜੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅੰਜਣਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕੇਸਰੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਇੱਕ ਵਾਨਰ ਮੁਖੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।

ਅੰਜਨਾ ਭਗਵਾਨ ਹਨੂੰਮਾਨ ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ। ਅੰਜਨਾ ਦਾ ਬੇਟਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹਨੂਮਾਨ ਨੂੰ ਅੰਜਨਿਆ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਨੂੰਮਾਨ ਦੇ ਜਨਮ ਬਾਰੇ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਥਾਵਾਂ ਪ੍ਰ੍ਸਿੱਧ ਹਨ। ਏਕਨਾਥ ਦੇ ਭਵਰਥ ਰਾਮਾਇਣ (16ਵੀਂ ਸਦੀ ਸਾ.ਯੁ.) ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਅੰਜਨਾ ਵਾਯੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਯੁੱਧਿਆ ਦਾ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਵੀ ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪੁਤਰਕਮੇਸ਼ਤੀ ਯੱਗ ਦੀ ਰਸਮ ਅਦਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਪਵਿੱਤਰ ਕਹਿਰ (ਪਿਆਸਮ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਜੋ ਉਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਪਤਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਭਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੂਘਨਾ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਬ੍ਰਹਮ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਪਤੰਗ ਨੇ ਉਸ ਖੱਡੇ ਦਾ ਇੱਕ ਟੁਕੜਾ ਖੋਹ ਲਿਆ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਉੱਪਰ ਉੱਡਦਿਆਂ ਅੰਜਨਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਹਿੰਦੂ ਦੇਵਤਾ ਵਾਯੂ ਨੇ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਟੁਕੜੇ ਨੂੰ ਅੰਜਨਾ ਦੇ ਫੈਲਾਏ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕੀਤਾ। ਹਨੂਮਾਨ ਦਾ ਜਨਮ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਥਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨੂਮਾਨ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦਾ 11ਵਾਂ ਅਵਤਾਰ ਹੈ। ਅੰਜਨਾ ਅਤੇ ਕੇਸਰੀ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਦੇਣ ਲਈ ਤੀਬਰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਰਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। 

 ਪੂਜਾ 
ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਦੇਵੀ ਅੰਜਨਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰਕ ਦੇਵੀ ਵਜੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ‘ਮਸੇਰ’ ਵਿਖੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਰਪਤ ਇੱਕ ਮੰਦਰ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਅੰਜਨਾ ਇੱਕ ਵਾਰ ਆਈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉਥੇ ਰਹੀ। ਸਿੱਖਣ 'ਤੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜਾ ਰਹੇ ਦੂਸਰੇ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਪਛਾਣ ਦੱਸੀ। ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਚਲੀ ਗਈ, ਪਰ ਉਸ ਪੇਂਡੂ ਨੂੰ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਗਈ ਜੋ ਉਸੇ ਦੇ ਮੰਦਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਅੱਜ ਵੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਵਾਹਨ ਇੱਕ ਬਿੱਛੂ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਿੱਛੂ ਦੇ ਡੱਸਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਜਨਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

 ਸਭਿਆਚਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ 
ਅੰਜਨਾ 'ਤੇ ਕਈ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੀਲਮਾਂ ਬਣੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ: ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਥ ਪਾਟੰਕਰ ਦੁਆਰਾ ਸਤੀ ਅੰਜਨੀ (1922), ਸਤੀ ਅੰਜਨੀ (1932), ਕਾਂਜੀਭਾਈ ਰਾਠੌੜ ਦੁਆਰਾ ਸਤੀ ਅੰਜਨੀ (1934) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 

ਅੰਜਨਾ ਨੂੰ ਕਈ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਟੀ.ਵੀ. ਸੀਰੀਅਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ:

 ਸਾਲ  ਨਾਂ  ਭੂਮਿਕਾ  ਚੈਨਲ  ਦੇਸ਼ 1976  ਬਜਰੰਗਬਲੀ (ਫ਼ਿਲਮ) ਦੁਰਗਾ ਖੋਟੇ   ਭਾਰਤ1997ਜੈ ਹਨੂਮਾਨਫਾਲਗੁਨੀ ਪਾਰੇਖਡੀਡੀ ਨੈਸ਼ਨਲ2008ਰਮਾਇਣਹੇਤਲ ਯਾਦਵਇਮੇਜਨ ਟੀ.ਵੀ.2010ਜੈ ਜੈ ਜੈ ਬਜਰੰਗਬਲੀਅਪਰਨਾ ਤਾਰਾਕਦਸਹਾਰਾ ਵਨ 2015 Sankatmochan Mahabali HanumanBarkha Bisht SenguptaSony Entertainment Television

 ਹਵਾਲੇ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਪਾਤਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਅਪਸਰਾ