ਸਾਬਰਮਤੀ ਦਰਿਆ

ਸਾਬਰਮਤੀ ਦਰਿਆ ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਦਰਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਉਦੈਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅਰਾਵਲੀ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਢੇਬਰ ਝੀਲ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ੩੭੧ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਤੈਅ ਕਰਕੇ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਦੀ ਖੰਭਾਤ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ ਜਾ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ।

 ਕੋਰਸ 
ਸਾਬਰਮਤੀ ਨਦੀ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਅਰਾਵਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਦੀ ਦੀ ਕੁੱਲ ਲੰਬਾਈ 371 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (231 ਮੀਲ) ਹੈ। ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ 48 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (30 ਮੀਲ) ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਵਗਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਘੋਨਪੰਖਰੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ, ਵਾਕਲ ਨਾਲ ਜੁੜਦੀ ਹੈ।  ਉੱਥੋਂ, ਨਦੀ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮਹੌਰੀ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੱਜੇ ਕੰਢੇ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ, ਸੇਈ ਨਦੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਧਾਰੋਈ ਭੰਡਾਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ਦੀ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ, ਹਰਨਵ ਨਦੀ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਬਰਮਤੀ ਦੇ ਧਾਰੋਈ ਬੰਨ੍ਹ (ਡੈਮ) ਤੋਂ ਲੰਘਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਇੱਕ ਹੋਰ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ, ਹਾਥਮਤੀ ਨਦੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।  ਉੱਥੋਂ, ਨਦੀ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ, ਵਾਤਰਕ ਨਦੀ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਬਰਮਤੀ ਨਦੀ ਵਗਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਖੰਭਾਤ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ ਜਾ ਡਿੱਗਦੀ ਹੈ। 

 ਬੇਸਿਨ 
ਸਾਬਰਮਤੀ ਬੇਸਿਨ ਦਾ ਜਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਖੇਤਰ 21,674 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (8,368 ਵਰਗ ਮੀਲ) ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ 4,124 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (1,592 ਵਰਗ ਮੀਲ) ਰਾਜਸਥਾਨ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ 18,550 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (7,160 ਵਰਗ ਮੀਲ) ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਹ ਬੇਸਿਨ ਇੱਕ ਅਰਧ-ਸੁੱਕੇ ਜ਼ੋਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੇਸਿਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ 450 ਤੋਂ 800 ਮਿਲੀਮੀਟਰ (18 ਤੋਂ 31 ਇੰਚ) ਤੱਕ ਬਾਰਿਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਦੀ ਤਿੰਨ ਭੂ-ਰੂਪੀ ਖੇਤਰਾਂ: ਪੱਥਰੀਲੀ ਉੱਚੀ ਜ਼ਮੀਨ, ਮੱਧਮ ਜਲੂਣ ਵਾਲੇ ਮੈਦਾਨ, ਅਤੇ ਹੇਠਲਾ ਮੁਹਾਰਾ ਖੇਤਰ,  ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਹੈ।

ਮੁੱਖ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਵਾਤਰਕ, ਵਾਕਲ, ਹਾਥਮਤੀ, ਹਰਨਵ ਅਤੇ ਸੇਈ ਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਬਰਮਤੀ ਬੇਸਿਨ ਵਿੱਚ ਔਸਤ ਸਾਲਾਨਾ ਪਾਣੀ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ 308 m3 (10,900 cu ਫੁੱਟ) ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਔਸਤ 1,545 m3 (54,600 cu ਫੁੱਟ) ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਹੈ।

ਸਾਬਰਮਤੀ ਇੱਕ ਮੌਸਮੀ ਨਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਵਹਾਅ ਮਾਨਸੂਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮਾਨਸੂਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਂ ਕੋਈ ਵਹਾਅ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। 1968-1979 ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੌਰਾਨ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਵਿਖੇ ਔਸਤਨ 33 m3 (1,170 cu ਫੁੱਟ) ਪ੍ਰਤੀ ਸਕਿੰਟ ਵਹਾਅ ਮਾਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਿਛਲੀ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, ਅਗਸਤ 1973 ਦੇ ਹੜ੍ਹ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੜ੍ਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਧਾਰੋਈ ਵਿਖੇ 14,150 m3 (499,700 cu ਫੁੱਟ) ਪ੍ਰਤੀ ਸਕਿੰਟ ਦਾ ਵਹਾਅ ਮਾਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

 ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵ 
ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਬਰਮਤੀ ਨਦੀ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਪਹਾੜ ਆਬੂ 'ਤੇ ਤਪੱਸਵੀ ਕਸ਼ਯਪ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਾਰਨ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਤਪੱਸਵੀ ਕਸ਼ਯਪ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦਿੱਤੀ। ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਪਹਾੜ ਆਬੂ 'ਤੇ ਵਗਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਬਰਮਤੀ ਨਦੀ ਬਣ ਗਈ। ਨਦੀ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦੰਤਕਥਾ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਵ ਦੇਵੀ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਤ ਲੈ ਆਏ ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਰਨ ਸਾਬਰਮਤੀ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਈ।

 ਇਤਿਹਾਸ 

ਰਾਜਸ਼ੇਖਰ ਦੀ ਕਾਵਿਆ-ਮੀਮਾਂਸਾ (10ਵੀਂ ਸਦੀ) ਨਦੀ ਨੂੰ ਸ਼ਵਭ੍ਰਵਤੀ (IAST: Śvabhravatī) ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। 11ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਾਠ ਸ਼ਿੰਗਾਰਾ-ਮੰਜਰੀ-ਕਥਾ ਇਸ ਨੂੰ "ਸੰਭ੍ਰਮਵਤੀ" (ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ, "ਚੈਂਤਵ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ") ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਜੈਨ ਆਚਾਰੀਆ ਬੁੱਧੀਸਾਗਰਸੁਰੀ ਨੇ ਸਾਬਰਮਤੀ ਨਦੀ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ।

ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਦੌਰਾਨ, ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇਸ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਸਾਬਰਮਤੀ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।

2018 ਵਿੱਚ, ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ (CPCB) ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਮੁਲਾਂਕਣ ਨੇ ਸਾਬਰਮਤੀ ਦੇ ਖੇਰੋਜ-ਵੌਠਾ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਨਦੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਵੱਲੋਂ ਮੋਟੇਰਾ ਵਿੱਚ ਸੀਵਰੇਜ ਟ੍ਰੀਟਮੈਂਟ ਪਲਾਂਟ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿਣ ਕਾਰਨ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਹੋਇਆ।

 ਬੰਨ੍ਹ 
ਸਾਬਰਮਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ 'ਤੇ ਕਈ ਜਲ ਭੰਡਾਰ ਹਨ। ਧਰੋਈ ਬੰਨ੍ਹ ਮੁੱਖ ਨਦੀ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਹਾਥਮਤੀ, ਹਰਨਵ ਅਤੇ ਗੁਹਾਈ ਡੈਮ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਪਾਸੇ ਮੁੱਖ ਨਦੀ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੇਸ਼ਵੋ ਰਿਜ਼ਰਵਾਇਰ, ਮੇਸ਼ਵੋ ਪਿਕ-ਯੂਇਰ, ਮਜ਼ਾਮ ਅਤੇ ਵਾਤਰਕ ਡੈਮ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਕਲਪਾਸਰ ਖੰਭਾਤ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਹੈ।

2002 ਵਿੱਚ, ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸਰਦਾਰ ਸਰੋਵਰ ਡੈਮ ਰਾਹੀਂ ਸਾਬਰਮਤੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

 ਆਰਥਿਕਤਾ 
 ਸਾਬਰਮਤੀ ਰਿਵਰਫ੍ਰੰਟ 
ਸਾਬਰਮਤੀ ਰਿਵਰਫ੍ਰੰਟ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਾਕਾਂਖੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਖੋਜ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਿਵਰਫ੍ਰੰਟ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੀ ਮੁੱਖ ਚਿੰਤਾ ਨਦੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ, ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਵਧਾਉਣਾ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਹੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਸੀ। 2020 ਤੱਕ, ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪੜਾਅ ਨੂੰ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਮਿਲ ਗਈ ਹੈ। ਕੇਪੀਐਮਜੀ ਨੇ ਸਾਬਰਮਤੀ ਰਿਵਰਫ੍ਰੰਟ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰਲੇ 100 ਸਭ ਤੋਂ ਨਵੀਨਤਾਕਾਰੀ ਗਲੋਬਲ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਹਵਾਲੇ