ਗੰਗੂਬਾਈ ਹੰਗਲ

ਗੰਗੂਬਾਈ ਹੰਗਲ ਕਿਰਾਨਾ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਅਜ਼ੀਮ ਫ਼ਨਕਾਰਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਖ਼ਿਆਲ ਗਾਇਕੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮੋਹਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।
ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ
ਗੰਗੂਬਾਈ ਹੰਗਲ ਦਾ ਜਨਮ ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ ਧਾਰਵਾੜ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਦੇਵਦਾਸੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ 5 ਮਾਰਚ, 1913 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਗੰਗੂਬਾਈ ਦੇ ਪਤੀ ਦਾ ਨਾਂ ਗੁਰੂਰਾਓ ਕੌਲਗੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਬੇਟੇ ਬਾਬੂਰਾਵ ਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਅਤੇ ਬੇਟੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਾਇਕਾ ਹੈ।

ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ
ਉਸ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਸੀ। ਬਚਪਨ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗ੍ਰਾਮੋਫੋਨ ਸੁਣਨ ਲਈ ਸੜਕ ’ਤੇ ਦੌੜ ਪੈਂਦੀ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੇਖ ਕੇ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਮਹਾਨ ਗਾਇਕਾ ਤੇ ਮਾਂ ਅੰਬਾਬਾਈ ਨੇ ਧੀ ਗੰਗੂ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਖੇਤਰ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਚਾਰਯ, ਦੱਤੋਪੰਤ ਅਤੇ ਕਿਰਾਨਾ ਉਸਤਾਦ ਸਵਾਈ ਗੰਧਰਵ ਤੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿਵਾਈ। ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੜਾ ਰਸ ਸੀ। ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਉਹ ਇੱਕ ਵਜ਼ਨਦਾਰ ਆਵਾਜ਼ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ। ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਰੋਜ਼ ਉਸ ਨੂੰ 30 ਕਿਲੋ ਮੀਟਰ ਸਫ਼ਰ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਅਬਦੁਲ ਕਰੀਮ ਖ਼ਾਨ, ਭਾਸਕਰ ਰਾਉ ਬਖਲੇ, ਅੱਲਾ ਦੀਆ ਖ਼ਾਨ, ਫੈਆਜ਼ ਖ਼ਾਨ, ਪੰਡਿਤ ਭੀਮਸੇਨ ਜੋਸ਼ੀ ਵਰਗੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਗਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੁਣਿਆ ਸੀ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿੱਖਿਆ ਵੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਆਤਮ ਕਥਾ ‘ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸੰਗੀਤ’ ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ।

ਰਾਗਾਂ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ
ਉਹ ਰਾਗਾਂ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਅਸਾਵਰੀ, ਕੇਦਾਰ, ਚੰਦਰ ਕੌਂਸ, ਧਨਸ੍ਰੀ, ਪੁਰੀਆ, ਭੈਰਵੀ, ਭੀਮਪਲਾਸੀ ਅਤੇ ਮਾਰਵਾ ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਗਾਇਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਹ-ਵਾਹ ਖੱਟੀ। 

ਸਨਮਾਨ
ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਜਾਤੀ ਬੰਧਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅੱਧੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਦੀ ਤੱਕ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਗਾਇਕਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੱਕਾਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਗਿਆ।
ਤਾਨਸੇਨ ਪੁਰਸਕਾਰ
ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਨ੍ਰਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ (1962)
ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ (1971)
ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ (1973)
ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ (2002)
21 ਜੁਲਾਈ 2009 ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਮਹਾਨ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਇੱਕ ਸਿਰੇ ਨੂੰ ਸਾਂਭਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਤੇ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਕਈ ਨਵੇਂ ਦਿਸਹੱਦੇ ਤਲਾਸ਼ਣ ਵਾਲੀ 97 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਗੰਗੂਬਾਈ ਹੰਗਲ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਅਲਵਿਦਾ ਆਖ ਗਈ।

 ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕ ਸਿਖਲਾਈ 

ਗੰਗੂਬਾਈ ਹੰਗਲ ਦਾ ਜਨਮ ਧਾਰਵਾੜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਗਾਇਕਾ ਅੰਬਾਬਾਈ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਹੰਗਲ ਨੇ ਸਿਰਫ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ 1928 ਵਿੱਚ ਹੁਬਲੀ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਗੰਗੂਬਾਈ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਯਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕੇ। ਉਸ ਨੇ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ 13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਚਾਰੀਆ ਹੁਲਗੁਰ ਤੋਂ ਸਿਖਲਾਈ ਲੈਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜਿਹੜੇ ਆਪ ਇੱਕ ਕਿੰਨਾਰੀ (ਇੱਕ ਵੀਣਾ ਵਾਦਕ ਵਰਗਾ ਤਾਰ ਵਾਲਾ ਸਾਜ਼) ਲਈ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰ ਰਹੇ  ਸੀ। ਹੁਲਗੁਰ ਤੋਂ, ਗੰਗੂਬਾਈ ਨੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਸੱਠ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸਿੱਖੀਆਂ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਫੀਸ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹੋਈ ਬਹਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਪੜਾਉਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਸਤਿਕਾਰਤ ਗੁਰੂ ਸਵਾਈ ਗੰਧਰਵ ਦੇ ਅਧੀਨ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਤੋਪੰਤ ਦੇਸਾਈ ਤੋਂ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ । ਹੰਗਲ ਸਿਰਫ ਗੰਧਰਵ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੀ ਅਧਿਐਨ ਕਰ ਸਕੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਈ ਸੀ  ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੁਬਲੀ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1913
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2009
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸੰਗੀਤ