ਭੁਪਾਲੀ

ਭੋਪਾਲੀ, ਭੂਪ, ਭੂਪਾਲੀ ਜਾਂ ਭੂਪਾਲੀ,ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਰਾਗ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੇ ਗੀਤ ਭਗਤੀ ਰਸ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ। ਕਾਰਨਾਟਿਕ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਰਾਗ ਮੋਹਾਨਾਮ (Mohanam) ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਰਾਗ

 ਸਿਧਾਂਤ 

ਕਰਹਾਡੇ (2011) ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਗ ਭੁਪਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ 5 ਸੁਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ-ਸਾ ਰੇ ਗ ਪ ਧ ।

ਇਸ ਰਾਗ ਵਿੱਚ  ਮ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੱਧਯਮ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨੀ (ਜਿਸ ਨੂੱ ਨਿਸ਼ਾਦ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ।Karhade, Aradhana. "Raag Bhopali (Uploaded 20 January 2011)". www.youtube.com. Karhade, A. Archived from the original on 4 October 2018. Retrieved 5 December 2016. ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨੀ (ਸਰੀਰਕ ਅਨੰਦ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਅਤੇ ਮ (ਪਿਆਰ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦੀ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਰਾਗ ਵਿਰਕਤੀ ਦੇ ਭਾਵ ਵਾਲਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ -ਆਰੋਹ ਅਰੋਹ (ਜਿੱਥੇ ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਚਡ਼੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਪੈਮਾਨੇ 'ਤੇ ਪਡ਼੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਅਤੇ ਅਵਰੋਹ (ਜਿੰਥੇ ਸੁਰਾਂ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕੋ ਉੱਤਰਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਡ਼੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ) ।Karhade, Aradhana. "Raag Bhopali (Uploaded 20 January 2011)". www.youtube.com. Karhade, A. Archived from the original on 4 October 2018. Retrieved 5 December 2016.

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪੰਜ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ, ਗਾਇਕ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਜੋਗ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਛੋਟੇ ਵਾਕਾਂਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਚਾਲਨ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।Karhade, Aradhana. "Raag Bhopali (Uploaded 20 January 2011)". www.youtube.com. Karhade, A. Archived from the original on 4 October 2018. Retrieved 5 December 2016.

 ਅਰੋਹ ਅਤੇ ਅਵਰੋਹ 
ਭੂਪਲੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਸੁਰ ਸ਼ੁੱਧ ਲਗਦੇ ਹਨ ।

 ਅਰੋਹਾ (ਚੜ੍ਹਾਅ): ਸ ਰੇ ਗ ਪ ਧ ਸੰ '
 ਅਵਾਰੋਹ (ਉਤਰਾਅ): ਸੰ ਧ ਪ ਗ ਰੇ ਸ

 ਵਾਦੀ ਅਤੇ ਸੰਵਾਦੀ 

 ਵਾਦੀ

ਗੰਧਾਰ-ਗ

 ਸੰਵਾਦੀ

ਧੈਵਤ-ਧ

 ਅਲਾਪ 

 ਸ, ਧ ਧ (ਮੰਦਰ)... ਸ, ਰੇ -- ਸ... ਧ(ਮੰਦਰ) ਸ... , ਧ (ਮੰਦਰ)---ਪ (ਮੰਦਰ) , ਸ---ਧ (ਮੰਦਰ) ਸ -- ਧ (ਮੰਦਰ) ਪ(ਮੰਦਰ),ਪ(ਮੰਦਰ) ਧ (ਮੰਦਰ), ਧ (ਮੰਦਰ) ਧ (ਮੰਦਰ)  ਸ 

 ਪਕੜ ਅਤੇ ਚਲਨ 
ਪੱਕੜ (ਕੈਚਫ੍ਰੇਜ ਜੋ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਰਾਗ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਹੈਃ

ਸ ਰੇ ਗ ਰੇ ਸ ਧ (ਮੰਦਰ) ਸ ਰੇ ਗ

ਜਾਂਃ

ਸ ਰੇ ਗ ਰੇ ਸ ਧ (ਮੰਦਰ) ਸ ਗ ਪ ਗ ਧ ਪ ਗ ਰੇ ਸ

ਜਾਂਃ

ਗ ਰੇ ਪ ਗ ਗ ਰੇ ਸ ਰੇ ਧ (ਮੰਦਰ) ਸ

ਜਾਂਃ

ਗ ਰੇ ਸ ਧ (ਮੰਦਰ) ਸ ਰੇ ਗ ਰੇ ਪ ਗ ਧ ਪ ਗ ਰੇ ਸ

ਜਾਂਃ

ਗ ਰੇ ਪ ਗ ਸ ਰੇ ਧ (ਮੰਦਰ) ਸ

ਕੁੱਝ ਚਲਨ (ਪਕੜ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ) ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ  ਹਨਃ

 ਸ ਰੇ ਗ ਰੇ ਸ ਧ (ਮੰਦਰ) ਸ ਰੇ ਗ 
 ਸ ਰੇ ਗ ਰੇ ਸ ਧ (ਮੰਦਰ) ਪ(ਮੰਦਰ) 
 ਪ (ਮੰਦਰ) ਧ (ਮੰਦਰ) ਸ ਰੇ  ਗ ਰੇ ਗ 
 ਸ ਰੇ ਪ ਗ
 ਗ  ਰੇ  ਸ ਰੇ ਗ ਪ
 ਗ ਪ ਧ ਪ ਧ ਧ ਸੰ
 ਪ ਗ ਪ ਧ ਧ ਸੰ ਰੇਂ ਗਂ ਰੇਂ ਗਂ '
 ਗਂ ਰੇਂ  ਸੰ ਧ ਪ ਗ ਰੈ ਸ

ਨੋਟਃ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸੁਰ (ਹਰ ਇੱਕ ਸੁਰ) ਮੱਧ ਅੱਠਵਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਸੁਰ ਜਿਸ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ 1 ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਮੰਦਰਾ ਸਪਤਕ (ਘੱਟ ਅੱਠਵਾਂ ਅਤੇ 'ਤਾਰ ਸਪਤਕ (ਉੱਚ ਅੱਠਵਾ) ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਭੁਪਾਲੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸ ਅਤੇ ਧ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪ ਅਤੇ ਗ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਤਰਦੇ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਸਲਾਈਡ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਲਾਈਡਾਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਮਾਨੰਤਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਸਮਰੂਪਤਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਸਵਰਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਲਾਕਾਰ ਸ਼ੁੱਧ ਨੀ ਅਤੇ ਤਿਵਰਾ ਮਾ ਦੇ ਨੋਟਾਂ ਦੀ ਅਭਾਸੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਭੁਪਾਲੀ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਵਾਲਾਂ ਰਸ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਣਗੇ। ਭਾਵ, ਇਹ ਸੁਰ  ਸਿਰਫ ਪਾਸਿੰਗ ਗਹਿਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੁਝਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੰਨੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਗਾਏ ਗਏ ਕਿ ਸੁਰ ਰਾਗ ਦਾ ਇੱਕ ਸਪਸ਼ਟ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਵੇ। ਕੁਝ ਉਦਾਹਰਣਾਂਃ

(ਨੀ)  ਧ  ਸ 

ਪ (ਮ) ਪ (ਮ ਧ ਪ) 

ਜਿੱਥੇ ਬਰੈਕਟ ਵਿੱਚ ਨੋਟਸ ਸਲਾਈਡਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਮੀਂਡ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

 ਬੰਦਿਸ਼ 
ਇਹ ਬੰdiਸ਼ ਤੀਨ ਤਾਲ (16 ਬੀਟ) ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ।

1 2 3 4 | 5 6 7 8 | 9 10 11 12 | 13 14 15 16 |

ਅਸਥਾਈਃ

ਧ (ਮੰਦਰ) ਸ ਧ ਪ (ਮੰਦਰ) ਗ ਰੈ ਸ ਰੇ।

ਗ _ ਗ  ਪ(ਮੰਦਰ) ਗ ਰੇ ਸ  _।

ਸ ਰੇ ਗ ਪ ਰੇ ਗ ਪ ਧ ।

ਗ ਪ ਧ ਪ ਗ ਰੇ ਸ _।

ਅੰਤਰਾਃ

ਗ _ ਗ ਗ |ਪ _ ਧ  ਪ।

ਸੰ_ ਸੰ ਸੰ |ਧਾਂ ਰੇਂ ਸੰ _।

ਗਂ ਗਂ ਰੇਂ ਸੰ |ਰੇਂ  ਰੇਂ  ਸੰ ਧਾਂ।

ਸੰ_ ਧ ਪ |ਗ ਰੇ  ਸ _।

ਅਸਥਾਈ 9ਵੀਂ ਬੀਟ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

 ਹਵਾਲੇ