ਵਾਨਰ

ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ, ਵਨਾਰਾ () ਜਾਂ ਤਾਂ ਬਾਂਦਰ, ਬਾਂਦਰ ਹਨ, ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਨਸਲ।

ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ, ਵਨਾਰਸ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਬਾਂਦਰ, ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ ਵਰਗੇ ਜੀਵ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

 ਵਿਆਪਤੀ 

alt=ਜਦੋਂ ਰਾਵਣ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਮੋਢਿਆਂ 'ਤੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਰੱਥ 'ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਕੁਝ ਗਹਿਣੇ ਬਾਂਦਰਾਂ ਵੱਲ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ।|thumb|ਜਦੋਂ ਰਾਵਣ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਮੋਢਿਆਂ 'ਤੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਰੱਥ 'ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਕੁਝ ਗਹਿਣੇ ਬਾਂਦਰਾਂ ਵੱਲ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ।
"ਵਨਾਰਾ" ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਬਾਰੇ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਹਨ:

 ਅਯਾਨਾਰ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਵਨਾਰਾ ਦਾ ਅਰਥ ਬਾਂਦਰ ਸ਼ਬਦ ਵਾਨਾ ("ਜੰਗਲ") ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੈ "ਜੰਗਲ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ" ਮੋਨੀਅਰ-ਵਿਲੀਅਮਜ਼ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਾਨਾਰ (ਸ਼ਬਦ "ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣਾ") ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਜੰਗਲ-ਜਾਨਵਰ" ਜਾਂ ਬਾਂਦਰ।
 ਦੇਵਦੱਤ ਪਟਨਾਇਕ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵਾਨਾ ("ਜੰਗਲ"), ਅਤੇ ਨਾਰਾ ("ਮਨੁੱਖ") ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਜੰਗਲ ਮਨੁੱਖ" ਅਤੇ ਇਹ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਬਾਂਦਰ, ਜਿਸਦਾ ਆਮ ਅਰਥ ਹੈ।
 ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵਾਵ ਅਤੇ ਨਾਰਾ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਕੀ ਇਹ ਆਦਮੀ ਹੈ?" (ਮਤਲਬ "ਬਾਂਦਰ") ਜਾਂ "ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਆਦਮੀ ਹੈ।"

 ਪਛਾਣ 
alt=20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਨਾਰਸ ਲੰਕਾ ਲਈ ਇੱਕ ਪੁਲ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ।|left|thumb|20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਨਾਰਸ ਲੰਕਾ ਲਈ ਇੱਕ ਪੁਲ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਵਨਾਰਾ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ "ਬਾਂਦਰ" ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਨਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਬਾਂਦਰਾਂ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਪਛਾਣ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਨਾਰਸ ਆਕਾਰ ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਵਨਾਰਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਵਧੀ ਹੋਈ ਸਾਈਡ ਬਰਨ, ਤੰਗ ਸ਼ੇਵ ਠੋਡੀ ਦੇ ਪਾੜੇ, ਅਤੇ ਮੁੱਛਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਛ ਅਤੇ ਰੇਜ਼ਰ-ਤਿੱਖੇ ਪੰਜੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਮੜੀ ਅਤੇ ਪਿੰਜਰ ਇੱਕ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਵਜਰਾ ਨਾਲ ਮਜਬੂਤ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਤੱਤ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਹੋਰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਾਕਸ਼ਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਵਨਾਰਾਂ ਦਾ ਵੈਦਿਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪੂਰਵ-ਸੂਚਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਰਾਮਾਇਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ, ਕੱਪੜਿਆਂ, ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ, ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ, ਵਿਆਹਾਂ, ਸੰਸਕਾਰ ਆਦਿ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਂਦਰਾਂ ਵਰਗਾ ਵਰਣਨ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਛਾਲ, ਵਾਲ, ਫਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੂਛ।<ref name="Catherine1994">{{ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿਓ |author=Catherine Ludvik |title=ਵਾਲਮੀਕੀ ਦੇ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ ਅਤੇ ਤੁਲਸੀ ਦਾਸਾ ਦੇ ਰਾਮਾਚਰਿਤਮਾਨਸ=https:| //books.google.com/books?id=KCXQN0qoAe0C&pg=PA2 |date=1 ਜਨਵਰੀ 1994 |publisher=Motilal Banarsidas |isbn=978-81-208-1122-5 |pages=2–3|quote=G. ਰਾਮਦਾਸ ਰਾਵਣ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਤੋਂ ਕਪਿਸ' ਦੀ ਪੂਛ ਨੂੰ ਗਹਿਣੇ (ਭੂਸ਼ਣ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਸਵਰਾ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਮਰਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਨੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਿਚ ਇਕ ਲੰਮਾ ਜੋੜ ਹੈ।}</ref> ਅਯਾਨਗਰ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ "ਰਾਮਾਇਣ" ਦੇ ਕਵੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਵਾਨਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਸਨ, ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਲੌਕਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਅਸਲ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈਆਂ ਨੂੰ  ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਹੋਵੇ। ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਨੂੰ ਹੋਰ "ਸ਼ਾਨਦਾਰ" ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ (ਹਿੱਸੇ)।

ਇੱਕ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਾਨਾਰ ਅਰਧ-ਦੈਵੀ ਜੀਵ ਹਨ। ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅਲੌਕਿਕ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵਰਣਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਵਾਨਰਾ ਦੀ ਔਲਾਦ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਜਾਂ ਵਨਾਰਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਵਤਾਰ ਹੋਣ ਲਈ ਰਾਮ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। The ਜੈਨ  ਰਾਮਾਇਣ ਦੀਆਂ ਪੁਨਰ-ਨਿਰਮਾਣ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਲੌਕਿਕ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕਬੀਲੇ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆਧਾਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਝੰਡੇ 'ਤੇ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।<ref name=" KRSI2005"></ ref> 

ਜੀ. ਰਾਮਦਾਸ, ਰਾਵਣ ਦੁਆਰਾ ਵਨਾਰਸ ਦੀ ਪੂਛ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗਹਿਣੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਦਰਭ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ, ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ "ਪੂਛ" ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਵਰਾ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਮਰਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਨੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜੋੜ ਸੀ। (ਮਾਦਾ ਵਨਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੂਛ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।) ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਾਨਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗੈਰ-ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਲਾਤਮਕ ਕਲਪਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਬਦ "ਵਾਨਾਰਾ" ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵੇਦਾ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਨਿਤੈਵੋ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

 ਰਾਮਾਇਣ ਵਿਚ 

ਵਨਾਰਸ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੁਆਰਾ ਰਾਵਣ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਉਹ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰੀ ਗੁਣ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ (ਅਜੋਕੇ ਕਰਨਾਟਕ, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। . ਰਾਮ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਦੌਰਾਨ ਡੰਡਕਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮਿਲੇ ਸਨ। ਵਨਾਰਸ ਦੀ ਇੱਕ ਫੌਜ ਨੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਅਗਵਾਕਾਰ ਰਾਵਣ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਨਾਲਾ ਅਤੇ ਨੀਲਾ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਪੁਲ ਬਣਾਇਆ ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਮ ਅਤੇ ਫੌਜ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਸਕਣ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਵਨਾਰਾ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ੇਦਾਰ, ਬਚਕਾਨਾ, ਹਲਕੀ ਚਿੜਚਿੜਾ, ਬਦਨਾਮ, ਅਤਿ-ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ, ਸਾਹਸੀ, ਨਿਰਪੱਖ, ਇਮਾਨਦਾਰ, ਵਫ਼ਾਦਾਰ, ਦਲੇਰ ਅਤੇ ਦਿਆਲੂ ਹੋਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।http://www.sacred-texts.com/hin/rama/index.htmtranslation 

 ਹੋਰ ਟੈਕਸਟ 
ਵਨਾਰਸ ਮਹਾਭਾਰਤ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਮਹਾਭਾਰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ-ਨਿਵਾਸ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪਾਂਡਵ ਦੁਆਰਾ ਸਹਿਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

 ਆਕਾਰ ਬਦਲਣਾ 

ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ, ਵਨਾਰਾ ਹਨੂਮਾਨ ਕਈ ਵਾਰ ਆਕਾਰ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਲੰਕਾ 'ਤੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਮਹਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗਵਾ ਹੋਈ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਿੱਲੀ ਦੇ ਆਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਕੁਚਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੁਆਰਾ ਖੋਜਿਆ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਪਹਾੜ ਦੇ ਆਕਾਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।

 ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਵਨਾਰਸ 
alt=ਹਨੂੰਮਾਨ ਦੀ ਮੂਰਤੀ, ਵਨਾਰਸ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਯੋਧਾ, ਦਰੋਣਾਗਿਰੀ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ|thumb|ਹਨੂੰਮਾਨ ਦੀ ਮੂਰਤੀ, ਵਨਾਰਸ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਯੋਧਾ, ਦਰੋਣਾਗਿਰੀ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈਅੰਗਦਾ, ਵਾਲੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਸੁਗਰੀਵ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।
ਅੰਜਨਾ, ਹਨੂਮਾਨ ਦੀ ਮਾਂ
'ਹਨੂਮਾਨ', ਦੇਵਤਾ ਰਾਮ ਦਾ ਭਗਤ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ
'ਕੇਸਰੀ', ਹਨੂੰਮਾਨ ਦੇ ਪਿਤਾ
'ਮੈਂਡਾ' ਅਤੇ 'ਦਵਿਵਿਦਾ', ਅਸ਼ਵਿਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ
ਮਚਾਨੁ, ਹਨੂਮਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ (ਕੰਬੋਡੀਅਨ ਅਤੇ ਥਾਈ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ)
''ਮਕਰਧਵਾਜਾ, ਹਨੂਮਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ (ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ)
'''ਨਾਲਾ, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰਨੀਲਾ, ਅਗਨੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ
''ਰੁਮਾ, ਸੁਗਰੀਵ ਦੀ ਪਤਨੀਸ਼ਰਭਾ, ਪਰਜਨਿਆ ਦਾ ਪੁੱਤਰ
ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਸੂਰਿਆ ਦਾ ਪੁੱਤਰ
''ਸੁਸ਼ੇਨਾ, ਵਰੁਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ
'''ਤਾਰ, ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰਤਾਰਾ, ਵਾਲੀ ਦੀ ਪਤਨੀ
'ਬਾਲੀ', ਸੁਗਰੀਵ ਦਾ ਭਰਾ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ

ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ

 ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੂ ਮਿਥਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਗੈਰ-ਮਨੁੱਖੀ ਨਸਲਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਬਾਂਦਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਮਨੁੱਖੀ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ