ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਟਿਵਾਣਾ

ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਟਿਵਾਣਾ (4 ਮਈ 1935 - 31 ਜਨਵਰੀ 2020) ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰ ਤੇ ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਲੇਖਿਕਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮਜ਼ਲੂਮ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਨੀਵੇਂ ਦਰਜੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਔਰਤਾਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ-ਲਿਖੀਆਂ ਜਾਂ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਇਜ਼ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੀਆਂ, ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਇੱਕ ਡਰ ਥੱਲੇ ਰਹਿ ਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਟਿਵਾਣਾ ਨੂੰ 1971 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲ ਏਹੁ ਹਮਾਰਾ ਜੀਵਣਾ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਮਿਲਿਆ।

ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਰੱਬੋਂ ਉੱਚੀ ਵਿੱਚ 1935 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਐਮ.ਏ ਪੰਜਾਬੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੀਐਚ.ਡੀ. ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਸੀ।

ਆਪਣੇ ਨਾਵਲ ‘ਏਹੁ ਹਮਾਰਾ ਜੀਵਣਾ’ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤਰਜਮਾ: This our Life 1969) ਲਈ ਉਸ 1971 ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਟਿਵਾਣਾ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲ 'ਅਗਨੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤਰਜਮਾ: The Ordeal of Life) ਲਿਖਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਦ ਉਸ ਨੇ ਨਾਵਲਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਹੀ; ‘ਵਾਟ ਹਮਾਰੀ’(ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤਰਜਮਾ:Our path 1970), ‘ਤੀਲੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ’ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤਰਜਮਾ: Mark of Nose Pin,1971), ‘ਸੂਰਜ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ’(ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤਰਜਮਾ: Sun and Ocean,1972), ‘ਦੂਸਰੀ ਸੀਤਾ’ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤਰਜਮਾ: Second Sita,1975), ‘ਸਰਕੰਡੇ ਦਾ ਦੇਸ਼’, ‘ਧੁੱਪ ਛਾਂ ਤੇ ਰੁੱਖ’, ‘ਲੰਮੀ ਉਡਾਰੀ’, ‘ਪੀਲੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ’ ਤੇ ਹੋਰ ਕਾਫੀ ਨਾਵਲ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਨਾਵਲਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸ੍ਵੈ ਜੀਵਨੀ ‘ਨੰਗੇ ਪੈਰਾਂ ਦਾ ਸਫ਼ਰ’ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਹੈ। ਟਿਵਾਣਾ ਨੇ ਛੇ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਸਾਧਨਾ, ‘ਯਾਤਰਾ’, ‘ਕਿਸ ਦੀ ਧੀ’, ‘ਇੱਕ ਕੁੜੀ’, ‘ਤੇਰਾ ਮੇਰਾ ਕਮਰਾ’ ਅਤੇ ‘ਮਾਲਣ’ ਵੀ ਛਪਵਾਏ ਹਨ। 

ਉਸ ਦੇ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਿਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਹਿੰਦੀ ਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਤਰਜਮੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਤੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕਈ ਪੱਤਰਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਚੁੱੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਟਿਵਾਣਾ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਪਾਤਰ ਮਜ਼ਲੂਮ ਤੇ ਦੱਬੇ ਹੋਏ ਪੇਂਡੂ ਲੋਕ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਹਸਰਤਾਂ ਕੁਚਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਨਾਰੀ ਮਾਨਸਕਿਤਾ ਦੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦੁਵਿਧਾ ਉਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਗਲਪ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਸ ਨੇ ਦੋ ਪੁਸਤਕਾਂ ਸਾਹਿਤਕ ਅਲੋਚਨਾਂ ਤੇ ਵੀ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ।

ਨਾਵਲ
 ਅਗਨੀ-ਪ੍ਰੀਖਿਆ1967
 ਏਹੁ ਹਮਾਰਾ ਜੀਵਣਾ1968
ਵਾਟ ਹਮਾਰੀ1970
 ਤੀਲੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ1970
 ਸੂਰਜ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ1971
 ਦੂਸਰੀ ਸੀਤਾ1975
 ਵਿਦ-ਇਨ ਵਿਦ-ਆਊਟ1975
 ਸਰਕੰਡਿਆਂ ਦੇ ਦੇਸ਼1976
 ਧੁੱਪ ਛਾਂ ਤੇ ਰੁੱਖ1976
 ਸਭੁ ਦੇਸੁ ਪਰਾਇਆ1976
 ਹੇ ਰਾਮ1977
 ਲੰਮੀ ਉਡਾਰੀ1978
 ਪੀਲੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ1980
 ਹਸਤਾਖਰ1982
 ਪੈੜ-ਚਾਲ1984
 ਰਿਣ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ1985
 ਐਰ-ਵੈਰ ਮਿਲਦਿਆਂ1986
 ਲੰਘ ਗਏ ਦਰਿਆ1990
 ਜਿਮੀ ਪੁਛੈ ਅਸਮਾਨ1991
 ਕਥਾ ਕੁਕਨੁਸ ਦੀ1993
 ਦੁਨੀ ਸੁਹਾਵਾ ਬਾਗੁ1995
 ਕਥਾ ਕਹੋ ਉਰਵਸ਼ੀ1999
ਭਉਜਲ2001
ਮੋਹ ਮਾਇਆ2003
ਉਹ ਤਾਂ ਪਰੀ ਸੀ 2002
ਜਨਮੁ ਜੂਐ ਹਾਰਿਆ2005
ਖੜ੍ਹਾ ਪੁਕਾਰੇ ਪਾਤਣੀ2006
ਪੌਣਾਂ ਦੀ ਜਿੰਦ ਮੇਰੀ2006
ਖਿਤਿਜ ਤੋਂ ਪਾਰ2007
ਤੀਨ ਲੋਕ ਸੇ ਨਿਆਰੀ2008
ਤੁਮਰੀ ਕਥਾ ਕਹੀ ਨਾ ਜਾਏ2008
ਵਿਛੜੇ ਸਭੋ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ2011
ਤਖ਼ਤ ਹਜ਼ਾਰਾ ਦੂਰ ਕੁੜੇ2011
ਜੇ ਕਿਧਰੇ ਰੱਬ ਟੱਕਰਜੇ
 ਲੰਘ ਗਏ ਦਰਿਆ

ਕਹਾਣੀਆਂ
 ਕਿਸੇ ਦੀ ਧੀ
 ਸਾਧਨਾ
 ਯਾਤਰਾ
 ਇੱਕ ਕੁੜੀ
 ਤੇਰਾ ਕਮਰਾ ਮੇਰਾ ਕਮਰਾ
 ਮੇਰੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀਆਂ
 ਕਿਸੇ ਦਾ ਮੁੰਡਾ
 ਸਾਧਨਾ
ਯਾਤਰਾ ਨਾ ਕਰੋ ਕੋਰੋਨਾ ਹੀਗ
ਤੇਰਾ ਕਮਰਾ ਮੇਰਾ ਕਮਰਾ
ਪੰਜਾਨ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਮੇਸ਼ਰ
ਫੁੱਲਨ ਦੀਨ ਕਹਨੀਆਂ
ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਨ ਕਹੀਆਂ
ਬਾਬਣੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ
ਪੁੱਤ ਸਪੁੱਤ ਕਰੇਣ
ਪੈਦਾਨ
ਕਾਲੇ ਲਿੱਖ ਨ ਲੇਖ
ਅਥੇ ਪਰਹਾਰ
ਰਬ ਤੇ ਰੁਤਨ
ਵੇਦਨਾ (1958)
ਯਾਤਰਾ
ਤੇਰਾ ਕਮਰਾ ਮੇਰਾ ਕਮਰਾ
ਪੀਰਾ (1965)
ਮਾਲਣ
ਮੇਰੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ (1995)
ਬੱਸ ਕੰਡਕਟਰ
ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ
 ਬਾਬਾਣੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ
 ਪੁਤ ਸਪੁਤ ਕਰੇਨਿ
 ਪੈੜਾਂ
 ਕਾਲੇ ਲਿਖੁ ਨਾ ਲੇਖੁ
 ਅੱਠੇ ਪਹਿਰ
 ਡਾ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ

ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ
 ਨੰਗੇ ਪੈਰਾਂ ਦਾ ਸਫਰ
 ਪੁਛਤੇ ਹੋ ਤੋ ਸੁਨੋ
 ਸਿਖਰ ਦੁਪਹਿਰੇ
 ਆਪਣੀ ਛਾਵੇਂ
 ਤੁਰਦਿਆਂ ਤੁਰਦਿਆਂ

ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ
 ਪੰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੇਸ਼ਰ
 ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀਆਂ
 ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀਆਂ
</div>

ਜੀਵਨੀ

 ਜਿਊਣ ਜੋਗੇ

ਸਨਮਾਨ
ਡਾ. ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਟਿਵਾਣਾ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਡੀ ਲਿੱਟ ਦੀ ਡਿਗਰੀ, ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ “ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਰਤਨ” ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਪਦਮਸ਼੍ਰੀ ਦੀਆਂ ਉਪਾਧੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ।

ਹਵਾਲੇ

 ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ 

 ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਵੈਬਸਾਈਟ ਤੇ ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਟਿਵਾਣਾ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਔਰਤ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਔਰਤਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1935
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2020
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਿਕਾਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਲੇਖਕਾਂਵਾਂ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸਟਾਫ਼