ਲੋਕ ਸਭਾ ਦਾ ਸਪੀਕਰ

ਲੋਕ ਸਭਾ ਦਾ ਸਪੀਕਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਸਦਨ, ਲੋਕ ਸਭਾ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਅਥਾਰਟੀ ਹੈ। ਸਪੀਕਰ ਦੀ ਚੋਣ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਲਈ, ਸਪੀਕਰ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

 ਸਪੀਕਰ ਦੀ ਚੋਣ 
ਲੋਕ ਸਭਾ ਤੋਂ ਨਵੇਂ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸਪੀਕਰ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਪੀਕਰ ਅਜਿਹਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੇ ਕੰਮਕਾਜ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਇਹ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਪ੍ਰੋਟਮ ਸਪੀਕਰ ਨੂੰ ਨਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਾਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਆਪਣੇ ਸਹਾਇਕ ਸਕੱਤਰ-ਜਨਰਲ ਰਾਹੀਂ ਚੋਣਾਂ ਦੀ ਮਿਤੀ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਨਾਮ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਪੀਕਰ ਦੀ ਚੋਣ ਬਿਨਾਂ ਰਸਮੀ ਵੋਟ ਦੇ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਵੋਟ ਦੁਆਰਾ ਚੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸੂਚਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਜਿਹੀ ਮਿਤੀ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਨੂੰ ਵੋਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਫਲ ਉਮੀਦਵਾਰ ਨੂੰ ਅਗਲੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਤੱਕ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦਾ ਸਪੀਕਰ ਚੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਹੁਣ ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਸਭਾ ਸਪੀਕਰਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਹੋਈ ਹੈ।

 ਸਪੀਕਰ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਰਜ 

ਲੋਕ ਸਭਾ ਦਾ ਸਪੀਕਰ ਸਦਨ ਵਿੱਚ ਕੰਮਕਾਜ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫੈਸਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਬਿੱਲ ਮਨੀ ਬਿੱਲ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸਦਨ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਮਰਿਆਦਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਮੈਂਬਰ ਨੂੰ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਬੇਰਹਿਮ ਵਿਵਹਾਰ ਲਈ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਮਤਾ, ਮੁਲਤਵੀ ਮਤਾ, ਨਿੰਦਾ ਦਾ ਮਤਾ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨੋਟਿਸ ਤਲਬ ਕਰਨ ਵਰਗੀਆਂ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਮਤਿਆਂ ਅਤੇ ਮਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਵੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਪੀਕਰ ਮੀਟਿੰਗ ਦੌਰਾਨ ਚਰਚਾ ਲਈ ਲਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਏਜੰਡੇ ਬਾਰੇ ਫੈਸਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਪੀਕਰ ਦੀ ਚੋਣ ਦੀ ਮਿਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਤੈਅ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਦਨ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਣ ਸਪੀਕਰ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਪੀਕਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਸਦ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਸਦਨਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਬੈਠਕ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜ ਸਭਾ (ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਕੌਂਸਲ) ਵਿੱਚ ਸਪੀਕਰ ਦਾ ਹਮਰੁਤਬਾ ਇਸਦਾ ਸਭਾਪਤੀ ਹੈ; ਭਾਰਤ ਦਾ ਉਪ-ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਾਜ ਸਭਾ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਸਭਾਪਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਰਜੀਹ ਦੇ ਕ੍ਰਮ 'ਤੇ, ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੇ ਸਪੀਕਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਛੇਵੇਂ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਹਨ। ਸਪੀਕਰ ਸਦਨ ਨੂੰ ਜਵਾਬਦੇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਪੀਕਰ ਅਤੇ ਉਪ ਸਪੀਕਰ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਮਤ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਮਤੇ ਦੁਆਰਾ ਹਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਭਾ ਸਪੀਕਰ ਦੀ ਚੋਣ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਾਰੇ ਬਿੱਲਾਂ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸਪੀਕਰ ਦੇ ਦਸਤਖਤ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿਚ ਜਾਣ। ਟਾਈ ਹੋਣ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਸਪੀਕਰ ਕੋਲ ਕਾਸਟਿੰਗ ਵੋਟ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੀਜ਼ਾਈਡਿੰਗ ਅਫ਼ਸਰ ਲਈ ਇਹ ਰਿਵਾਜ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਾਸਟਿੰਗ ਵੋਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਰੇ ਤਾਂ ਜੋ ਸਥਿਤੀ ਜਿਉਂ ਦੀ ਤਿਉਂ ਬਣੀ ਰਹੇ।

 ਸਪੀਕਰ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣਾ 
ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ [ਆਰਟੀਕਲ 94] ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਦਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਹੁਮਤ ਦੁਆਰਾ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਮਤੇ ਦੁਆਰਾ ਸਪੀਕਰ ਨੂੰ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੁਆਰਾ ਹਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਲੋਕ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਐਕਟ, 1951 ਦੀ ਧਾਰਾ 7 ਅਤੇ 8 ਦੇ ਤਹਿਤ ਲੋਕ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਅਯੋਗ ਠਹਿਰਾਏ ਜਾਣ 'ਤੇ ਸਪੀਕਰ ਨੂੰ ਵੀ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਿੱਲ ਦੇ ਸਪੀਕਰ ਦੁਆਰਾ ਗਲਤ ਪ੍ਰਮਾਣੀਕਰਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੀ ਬਿੱਲ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਅਨੁਛੇਦ 110 ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਅਸੰਗਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਦਾਲਤਾਂ ਕਿਸੇ ਬਿੱਲ ਨੂੰ ਮਨੀ ਬਿੱਲ ਵਜੋਂ ਗਲਤ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਪੀਕਰ ਦੀ ਗੈਰ-ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦਾ ਨਿਰਾਦਰ ਕਰਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ ਜੋ ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਨਰ ਐਕਟ, 1971 ਦੇ ਅਪਮਾਨ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਧਾਰਾ 8K ਦੇ ਤਹਿਤ ਸਪੀਕਰ ਦੀ ਲੋਕ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਨੂੰ ਅਯੋਗ ਠਹਿਰਾਉਣ ਲਈ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਐਕਟ, 1951। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸਪੀਕਰ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਭੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਾ 122 ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਚੁਣੌਤੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ।

ਪ੍ਰੋਟਮ ਸਪੀਕਰ
ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਗਠਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਿਧਾਨਕ ਸੈਕਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀਨੀਅਰ ਲੋਕ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੂਚੀ ਸੰਸਦੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਟਮ ਸਪੀਕਰ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਿਯੁਕਤੀ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਤੋਂ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਲੈਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।

ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲੀ ਮੀਟਿੰਗ ਜਦੋਂ ਸਪੀਕਰ ਅਤੇ ਡਿਪਟੀ ਸਪੀਕਰ ਦੀ ਚੋਣ ਸੰਸਦ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰੋਟੈਮ ਸਪੀਕਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਪੀਕਰ ਦੀ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਡਿਪਟੀ ਸਪੀਕਰ ਸਪੀਕਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਸਪੀਕਰ ਦੁਆਰਾ ਚੁਣੀ ਗਈ ਛੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕਮੇਟੀ ਆਪਣੀ ਸੀਨੀਆਰਤਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਪੀਕਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰੇਗੀ।

ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੇ ਸਪੀਕਰ ਬਣਨ ਲਈ ਯੋਗਤਾ ਮਾਪਦੰਡ ਹਨ:

 ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ;
 ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਉਮਰ 25 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ;
 ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ, ਜਾਂ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੋਈ ਲਾਭ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ
ਉਹ ਅਪਰਾਧੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ।

ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੇ ਸਪੀਕਰ
 ਨੰ: ਨਾਮ ਤਸਵੀਰ ਕਦੋਂ ਤੋਂਕਦੋਂ ਤੱਕ ਸਮਾਂ ਪਾਰਟੀ ਲੋਕ ਸਭਾ1ਗਨੇਸ਼ ਵਾਸੂਦੇਵ ਮਾਵਲੰਕਰ15 ਮਈ 195227 ਫਰਵਰੀ 19563 ਸਾਲ 288 ਦਿਨਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸਪਹਿਲੀ ਲੋਕ ਸਭਾ 2ਐਮ.ਏ. ਆਈਨਗਰ — 8 ਮਾਰਚ 1956 10 ਮਈ 1957 1 ਸਾਲ 63 ਦਿਨ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਗਰਸਪਹਿਲੀ ਲੋਕ ਸਭਾ ਐਮ.ਏ. ਆਈਨਗਰ — 11 ਮਈ 1957 16 ਅਪਰੈਲ 1962 4ਸਾਲ 340 ਦਿਨ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਗਰਸਦੂਜੀ ਲੋਕ ਸਭਾ 3ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ Sardar Hukam Singh|75px17 ਅਪਰੈਲ 196216 ਮਾਰਚ 1967 4 ਸਾਲ, 333 ਦਿਨ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਗਰਸਤੀਜੀ ਲੋਕ ਸਭਾ4 ਨੀਲਮ ਸੰਜੀਵਾ ਰੈਡੀ75px17 ਮਾਰਚ 1967 19 ਜੁਲਾਈ 1969 	 2 ਸਾਲ124 ਦਿਨ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਗਰਸ ਚੋਥੀ ਲੋਕ ਸਭਾ  5ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ  —8 ਅਗਸਤ 1969 	 19 ਮਾਰਚ 1971 	 1 ਸਾਲ, 221 ਦਿਨ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਗਰਸ ਚੋਥੀ ਲੋਕ ਸਭਾਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ  22 ਮਾਰਚ 1971 	 1 ਦਸੰਬਰ1975 	 4 ਸਾਲ 254 ਦਿਨ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਗਰਸਪੰਜਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ  6ਬਲੀ ਰਾਮ ਭਗਤ15 ਜਨਵਰੀ 1976 	25 ਮਾਰਚ 1977 	1 ਸਾਲ 69 ਦਿਨ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਗਰਸਪੰਜਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ (4)ਨੀਲਮ ਸੰਜੀਵਾ ਰੈਡੀ 75px26 ਮਾਰਚ 1977 	13 ਜੁਲਾਈ 1977 	0 ਸਾਲ  109 ਦਿਨ 	ਛੇਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ7ਕੇ. ਔਸ. ਹੈਗੜੇ75px 	21 ਜੁਲਾਈ 1977 	21 ਜਨਵਰੀ 1980 	2 ਸਾਲ  184 ਦਿਨ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀਛੇਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ 8ਬਲਰਾਮ ਜਾਖੜ 75px22 ਜਨਵਰੀ 1980 	15 ਜਨਵਰੀ 1985 	4 ਸਾਲ , 359 ਦਿਨ	ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਗਰਸਸੱਤਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਬਲਰਾਮ ਜਾਖੜ75px16 ਜਨਵਰੀ 1985 	18 ਦਸੰਬਰ 1989 	4 ਸਾਲ 336 ਦਿਨ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਗਰਸਅੱਠਵੀ ਲੋਕ ਸਭਾ9ਰਵੀ ਰਾਏ19 ਦਸੰਬਰ  1989 	9 ਜੁਲਾਈ  1991 	1 ਸਾਲ, 202 ਦਿਨ ਜਨਤਾ ਦਲ ਨੋਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ10ਸ਼ਿਵਰਾਜ ਪਾਟਿਲ 75px10 ਜੁਲਾਈ 1991 	22 ਮਈ 1996 	4 ਸਾਲ 317 ਦਿਨ  ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਗਰਸ ਦਸਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ11ਪੀ. ਏ. ਸੰਗਮਾ23 ਮਈ 1996 	23 ਮਾਰਚ 1998 	1 ਸਾਲ , 304 ਦਿਨ  ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਗਰਸ ਗਿਆਰਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ12ਜੀ. ਐਮ. ਸੀ ਬਾਲਾਯੋਗੀ24 ਮਾਰਚ 1998 	20 ਅਕਤੂਬਰ 1999 1 ਸਾਲ, 210 ਦਿਨ 	ਤੇਲਗੂ ਦੇਸਮ ਪਾਰਟੀ ਬਾਰਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾਜੀ. ਐਮ. ਸੀ ਬਾਲਾਯੋਗੀ 	22 ਅਕਤੂਬਰ 1999 3 ਮਾਰਚ 2002 	2 ਸਾਲ, 132 ਦਿਨ ਤੇਲਗੂ ਦੇਸਮ ਪਾਰਟੀਤੇਰਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ 13ਮਨੋਹਰ ਜੋਸ਼ੀ  75px10 ਮਈ 2002 	2 ਜੂਨ 2004 	2 ਸਾਲ, 23 ਦਿਨ ਸ਼ਿਵ ਸੈਨਾ ਤੇਰਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ14ਸੋਮਨਾਥ ਚੈਟਰਜੀ  The Speaker, Lok Sabha, Shri Somnath Chatterjee addressing a press conference, in New Delhi on February 27, 2009|75px4 ਜੂਨ 2004 	30 ਮਈ  2009 	4 ਸਾਲ , 360 ਦਿਨ ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਚੋਧਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ15ਮੀਰਾ ਕੁਮਾਰ 	75px30 ਮਈ 2009 	4 ਜੂਨ 20145 ਸਾਲ, 0 ਦਿਨ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਪੰਦਰਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ16ਸੁਮਿੱਤਰਾ ਮਹਾਜਨ 	Sumitra Mahajan|75px6 ਜੂਨ 2014 	17 ਜੂਨ 2019  	 5 ਸਾਲ, 11 ਦਿਨ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਸੋਹਲਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ17ਓਮ ਬਿਰਲਾOm Birla (2021) (cropped)|75px19 ਜੂਨ 2019ਹੁਣ -ਸਤਾਰਵੀਂ ਲੋਕ ਸਭਾ

ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੇ ਸਪੀਕਰ