ਪੰਡਿਤ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ

ਪੰਡਿਤ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ (7 ਅਪਰੈਲ 1920- 12 ਦਸੰਬਰ 2012) ਉੱਘੇ ਸਿਤਾਰ ਵਾਦਕ, ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਖ਼ਸ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਗਾਡ ਫਾਦਰ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਅਤਿਕਥਨੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ’ਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਕਾਸ਼ੀ ’ਚ 7 ਅਪਰੈਲ 1920 ਨੂੰ ਜਨਮੇ ਪੰਡਤ ਜੀ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਘਾਟਾਂ ’ਤੇ ਬੀਤਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਬੈਰਿਸਟਰ ਸਨ ਅਤੇ ਰਾਜ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਉਚੇ ਅਹੁਦੇ ’ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਉਹ ਤਬਲਾ ਉਸਤਾਦ ਅੱਲਾ ਰੱਖਾ ਖਾਂ, ਕਿਸ਼ਨ ਮਹਾਰਾਜ ਅਤੇ ਸਰੋਦ ਵਾਦਕ ਉਸਤਾਦ ਅਲੀ ਅਕਬਰ ਖ਼ਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ।

ਇਪਟਾ ਅਤੇ ਕਾਮਰੇਡ ਰੋਬੂਦਾ
ਆਪਣੇ ਇਪਟਾ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਇੱਕ ਦੇਰਪਾ ਯੋਗਦਾਨ ਇਕਬਾਲ ਦੇ ਤਰਾਨੇ 'ਸਾਰੇ ਜਹਾਂ ਸੇ ਅੱਛਾ ਹਿੰਦੋਸਤਾਂ ਹਮਾਰਾ, ਹਮਾਰਾ'ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਸੰਗੀਤ ਸੀ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰੀਤੀ ਸਰਕਾਰ, ਜੋ ਉਦੋਂ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਅੰਧੇਰੀ ਵਿਚਲੇ ਇਪਟਾ ਕਮਿਊਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੂਰਨਕਾਲੀ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਭਾਕਪਾ ਵਰਕਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ 90 ਸਾਲ ਦੀ ਹੈ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਹੈ: "1945 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਪੰਡਿਤ ਜੀ ਮਲਾਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਇਪਟਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ 'ਸਾਰੇ ਜਹਾਂ ਸੇ ਅੱਛਾ ਹਿੰਦੋਸਤਾਂ ਹਮਾਰਾ' ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਦੇਣ ਲਈ ਅਨੁਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਰੋਬੂਦਾ, ਜਿਸ ਨਾਂ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ, ਤੁਰਤ ਮੰਨ ਗਏ। ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ ਗਈ। ਉਹਨਾਂ ਸਿਤਾਰ ਉੱਤੇ ਗੀਤ ਛੇੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਨਾਲ ਨਾਲ ਗਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਮੈਂ ਗਾਉਣਾ ਸਿੱਖ ਲਿਆ ਅਤੇ ਅੰਧੇਰੀ ਵਿੱਚ ਕਮਿਊਨ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਹ ਗਾਇਆ। ਹਰ ਕੋਈ ਮੰਤਰ ਮੁਗਧ ਸੀ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਇਪਟਾ ਪਰੋਗਰਾਮ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਗੀਤ ਬਣ ਗਿਆ।
ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ, ਇਹ ਗੀਤ ਸਾਡੇ ਲਈ ਸਾਂਭਣਯੋਗ ਕੀਮਤੀ ਖਜਾਨਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਲਈ ਸਿਹਰਾ ਰਵੀਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।"When Ravi Shankar was Comrade Robuda
ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵ
ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤਕ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਨਾਲ ਕੀਲ ਲਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਬੀਟਲਜ਼, ਜਾਰਜ ਹੈਰੀਸਨ ਅਤੇ ਯਹੂਦੀ ਮੈਨੂਹਿਨ ਜਿਹੇ ਉੱਘੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਐਲਬਮ ਕੱਢੇ। ਉਹਨਾਂ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਮੁਕਾਮ ਦਿਵਾਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਭਾਰਤ,ਕੈਨੇਡਾ, ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਲਈ ਵੀ ਸੰਗੀਤ ਦਿੱਤਾ। ਸੱਤਿਆਜੀਤ ਰੇਅ ਦੀ ‘ਅੱਪੂ ਟਰਾਇਲੋਜੀ’ ਵਾਸਤੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਸੰਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ।
ਮਾਨ ਸਨਮਾਨ
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਬਦੌਲਤ 1999 ’ਚ ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੈਗਾਸਾਸੇ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਤਿੰਨ ਗਰੈਮੀ ਐਵਾਰਡਾਂ ਲਈ ਵੀ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਗੀਤਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ 10 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ’ਚ ਦਿਤਾ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ 1939 ’ਚ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ 1954 ’ਚ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਵਿੱਚ ਦਿਤਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹੀ ‘ਸਾਰੇ ਜਹਾਂ ਸੇ ਅੱਛਾ’ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਬਣਾਇਆ ਸੀ।
ਸਿਤਾਰ ਵਾਦਕ ਪੰਡਤ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ 12 ਦਸੰਬਰ 2012 ਨੂੰ 92 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰੇ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।ਸਿਤਾਰਵਾਦਕ ਪੰਡਿਤ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 

 ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ 
ਪੰਡਿਤ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਜਨਮ 7 ਅਪ੍ਰੈਲ 1920 ਨੂੰ ਬਨਾਰਸ (ਹੁਣ ਵਾਰਾਣਸੀ), ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਇਸੇ ਨਾਮ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ, ਇੱਕ ਬੰਗਾਲੀ  ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ । ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੱਤ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਸ਼ਿਆਮ ਸ਼ੰਕਰ ਚੌਧਰੀ, ਇੱਕ ਮਿਡਲ ਟੈਂਪਲ ਬੈਰਿਸਟਰ(ਜਿਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਵਕੀਲਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ; ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਬਾਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ) ਅਤੇ ਇੱਕ  ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ ਜੋ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਰੈਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ (ਉਦੋਂ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਜੈਸੋਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ) ਤੋਂ ਸਨ। ਇੱਕ ਸਤਿਕਾਰਤ ਰਾਜਨੇਤਾ, ਵਕੀਲ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ, ਉਸਨੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਦੀਵਾਨ (ਝਾਲਾਵਾੜ ਰਾਜ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ) ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਨਾਮ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਪੈਲਿੰਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਖਰੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਿਆਮ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੇਮਾਂਗੀਨੀ ਦੇਵੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਬਨਾਰਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਾਜ਼ੀਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਮਰਦਾਹ ਬਲਾਕ ਦੇ ਨਸਰਥਪੁਰ ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਇੱਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਜਿਮੀਦਾਰ ਸੀ। ਸ਼ਿਆਮ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਕੀਲ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਉਸਨੇ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਕਿ ਹੇਮਾਂਗੀਨੀ  ਦੇਵੀ ਨੇ ਬਨਾਰਸ ਵਿੱਚ ਰਵੀ ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਆਮ ਸ਼ੰਕਰ ਚੌਧਰੀ ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।

ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਨਾਮ ਰਵਿੰਦਰ ਦੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸੰਸਕਰਣ ਨੂੰ "ਸੂਰਜ" ਲਈ ਰਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਪੰਜ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਸਨਃ ਉਦੈ (ਜੋ ਇੱਕ ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫਰ ਅਤੇ ਡਾਂਸਰ ਬਣ ਗਿਆ) -ਰਾਜੇਂਦਰ, ਦੇਬੇਂਦਰ ਅਤੇ ਭੁਪੇਂਦਰ। ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ 1927 ਅਤੇ 1928 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬਨਾਰਸ ਦੇ ਬੰਗਾਲੀਟੋਲਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ  ਕੀਤੀ।Ghosh 1983, p. 7.

10 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਬਨਾਰਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਦਹਾਕਾ ਬਿਤਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼ੰਕਰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ, ਕੋਰੀਓਗ੍ਰਾਫਰ ਉਦੈ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਡਾਂਸ ਗਰੁੱਪ ਨਾਲ ਪੈਰਿਸ ਚਲੇ ਗਏ। 13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਉਹ ਇਸ ਸਮੂਹ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ, ਦੌਰੇ 'ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਨੱਚਣਾ ਸਿੱਖਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਰਤੀ ਸਾਜ਼ ਵਜਾਉਣਾ ਸਿੱਖਿਆ।Hunt, Ken. "Ravi Shankar – Biography". AllMusic. Retrieved 15 July 2009. ਉਦੈ ਦੇ ਡਾਂਸ ਗਰੁੱਪ ਨੇ 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਰੰਭ ਤੋਂ ਮੱਧ ਤੱਕ ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਫ੍ਰੈਂਚ ਸਿੱਖੀ, ਪੱਛਮੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ, ਜੈਜ਼, ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੋ ਗਏ। ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਅੱਲਾਊਦੀਨ ਖਾਨ-ਮੈਹਰ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਸੰਗੀਤਕਾਰ-ਨੂੰ ਦਸੰਬਰ 1934 ਵਿੱਚ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਉਦੈ ਨੇ 1935 ਵਿੱਚ ਮੈਹਰ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਐਚ. ਐਚ. ਮਹਾਰਾਜਾ ਬ੍ਰਿਜਨਾਥ ਸਿੰਘ ਜੂਦੇਵ ਨੂੰ ਯੂਰਪ ਦੇ ਦੌਰੇ ਲਈ ਖਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਮੂਹ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਕਲਾਕਾਰ ਬਣਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਰਾਜ਼ੀ ਕੀਤਾ। ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਖਾਨ ਨੇ ਦੌਰੇ 'ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਖਾਨ ਨੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਇਸ ਸ਼ਰਤ' ਤੇ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਹ ਦੌਰਾ ਛੱਡ ਕੇ ਮੈਹਰ ਆ ਜਾਵੇ।
ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਜਨਮ 1920
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਰਤਨ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਮੌਤ 2012
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕ