ਆਦਿਲਾਬਾਦ ਜ਼ਿਲਾ

ਆਦਿਲਾਬਾਦ ਆਂਦਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਜਿਲਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਅਨੇਕ ਵੰਸ਼ਾਂ ਨੇ ਸ਼ਤਾਬਦੀਆਂ ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ।  ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਸਿਆ ਇਹ ਖੂਬਸੂਰਤ ਸਥਾਕਨ ਇੱਕ ਉਪਿਉਕਤੱ ਪਰਯਟਨ ਸਥਦਲ ਹੈ ।  ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਕੁੱਝ ਹੀ ਦੇਖਣ ਯੋਗਯਗ ਹਨ ਲੇਕਿਨ ਇੱਥੇ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਮੱਲੋ ਜ਼ੋਰੀ ਹੀ ਆਪਣੀ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ।  ਇਸ ਤੋਂ ਆਕਰਸ਼ਤ ਹੋਕੇ ਹਜਾਰੋ ਪਰਯਟਨ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ।  ਦੇਵੀ ਸਰਸਵ ਦੀ ਦਾ ਘਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਸਥਾਨ ਸਿਟੀ ਆਫ ਕਾਤਰ  ਦੇ ਨਾਮ ਵਲੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ।

ਆਦਿਲਾਬਾਦ ਦਾ ਨਾਮ ਬੀਜਾਪੁਰ  ਦੇ ਅਰੰਭ ਦਾ  ਸ਼ਾਸਕ ਅਲੀ  ਆਦਿਲ ਸ਼ਾਹ  ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ।  ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਆਦਿਲਾਬਾਦ ਕਈ ਸੰਸਕ੍ਰਿੀਤੀਆਂ ਦਾ ਘਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ।  ਮਧਯਂ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ  ਦੇ ਸੀਮਾ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੋਣ  ਦੇ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਉਤਤਕਰ ਭਾਰਤ  ਦੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੱਖਣ  ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਵੰਸ਼ਾਂ ਨੇ ਵੀ ।  ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਗੁਆਂਢ ਦੀ ਮਰਾਠੀ ਸੰਸਕਿੱਰਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਤੇਲੁਗੂ ਸੰਸਕਿੱਰਿਆ ਦਾ ਹਿਸਜਿੇਹਾ ਬੰਨ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ।

ਮੁੱਖ ਖਿੱਚ
ਮਹਾਤਮਾਆ ਗਾਂਧੀ ਪਾਰਕ
ਸ਼ਹਿਰ  ਦੇ ਬੀਚਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮਹਾਤਮਾਲ ਗਾਂਧੀ ਫੁਲਵਾੜੀ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ ।  ਇਹ ਸਥਾਂਨ ਧਯਾਰਨ ਸਾਧਨਾ ਲਈ ਬਿਲਕੁੰਲ ਉਪਿਉਕਤੰ ਹੈ ।  ਹਰੇ ਭਰੇ ਲਾਨ ਅਤੇ ਵਿਵਿਧ ਪ੍ਰਕਾਰ  ਦੇ ਦਰਖਤ ਬੂਟੀਆਂ ਵਲੋਂ ਸੱਜਿਆ ਇਹ ਖੂਬਸੂਰਤ ਪਾਰਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮ  ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੱਡੀ ਸੰਖਜਾਂਿ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ।  ਬਚਚਾਂੇ  ਦੇ ਖੇਡਣ ਲਈ ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰੀਡਾ ਸਥਾਸਨ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਖੇਡਣ ਦਾ ਆਨੰਦ ਉਠਾ ਸੱਕਦੇ ਹੈ ।

ਬਸਰ ਮੰਦਿਰ 
ਨਿਜਾਮਾਬਾਦ ਵਲੋਂ 50 ਕਿਮੀ .  ਦੂਰ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ  ਦੇ ਕੰਡੇ ਸਥਿਤ ਬਸਰ ਦਾ ਸ਼੍ਰੀ ਗਿਆਨ ਸਰਸਵਬਦੀ ਮੰਦਿਰ  ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਤ ਇੱਕ ਸਿਰਫ ਮੰਦਿਰ  ਹੈ ।  ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਥਾਵਾਂ  ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹਾਂਭਾਰਤ  ਦੇ ਲੜਾਈ  ਦੇ ਬਾਦ ਰਿਸ਼ੀ  ਵਯਾੋਸ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਉੱਤੇ ਨਿਕਲੇ ।  ਉਹ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ  ਦੇ ਕੰਡੇ ਕੁਮਾਰਚਲਾ ਪਹਾੜੀ ਉੱਤੇ ਪੁੱਜੇ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ।  ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨਨਿਹੀਂ ਹੋਕਰ ਦੇਵੀ  ਨੇ ਉਂਨਹਾਂਚ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੱਤੇ ।  ਦੇਵੀ  ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਉਂਨਹੋਂਬਨੇ ਨਿੱਤ ਤਿੰਨ ਜਗ੍ਹਾ ਤਿੰਨ ਮੁੱਠੀ ਰੇਤ ਰੱਖੀ ।  ਚਮਤਕਾਿਰਸਵਸਰੂਪ ਰੇਤ  ਦੇ ਇਹ ਤਿੰਨ ੜੇਰ ਤਿੰਨ ਦੇਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਏ ਜੋ ਸਨ -  ਸਰਸਵ ਦੀ ,  ਲਕਸ਼ਮੀਿ ਅਤੇ ਕਾਲੀ ।  ਅੱਜ ਇਹ ਤਿੰਨਾਂ ਦੇਵੀਆਂ ਬਸਰ ਦੀ ਸਬਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪੂਜਨੀਕ ਦੇਵੀਆਂ ਹੈ ।

ਤਿੰਨਾਂ ਦੇਵੀਆਂ ਦੀ ਹਾਜਰੀ  ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਹ ਮੰਦਿਰ  ਮੁਖਯਲ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਨਦੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਤ ਹੈ ।  ਅੱਖਰ ਪੂਜੇ ਦੇ ਮੌਕੇ ਉੱਤੇ ਅਭਿਭਾਵਕ ਆਪਣੇ ਬਚਚਾਂਯ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਲਿਆਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਦੇਵੀ  ਦੇ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ   ਦੇ ਨਾਲ ਹੋ ।  ਵਾਦਾਇਤੀ ਸ਼ਿਲਾ ,  ਅਸ਼ਟਜਤੀਰਥ ਬਸਰ  ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਅੰਨਯਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦਰਸ਼ਨੀਕ ਸਥਵਲ ਹਨ ।  ਹਜਾਰਾਂ ਸ਼ਰੱਧਾਲੁ ਮਹਾਸ਼ਿਵਰਾਤਰਿ ਉੱਤੇ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਦਾ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ  ਪਾਂਦੇ ਹਨ ।  ਵਯਾਰਸ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ,  ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ ,  ਦਸ਼ਹਰਾ ਅਤੇ ਨਵਰਾਤਰਿ ਵੀ ਇੱਥੇ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਉਲਲਾ ਸ  ਦੇ ਨਾਲ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ।

ਕੇਲਸਾਪੁਰ ਨਗਰ
ਆਦਿਲਾਬਾਦ ਵਲੋਂ 32 ਕਿਮੀ . ਦੂਰ ਕੇਲਸਾਪੁਰ ਨਾਗੋਬਾ ਵਿੱਚ ਮੰਦਿਰ  ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।  ਇਸ ਮੰਦਿਰ  ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਦੀ ਪਾਸ਼ਾਣ ਪ੍ਰਤੀਮਾ ਵੱਡੀ ਸੰਖਜਾਂਗ ਵਿੱਚ ਭਕਤਾਂ  ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ।  ਪੂਸ  ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀ ਭੇਦਭਾਵ ਨੂੰ ਭੁਲਾਕੇ ਲੋਕ ਕੇਲਸਾਪੁਰ ਜਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਹਿਸਜਿਿਹਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ।  ਇਹ ਜਾਤਰਾ ਨਾਗੋਬਾ  ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਆਜੋਜਿਤ ਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।  ਇਸ ਜਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟੇਰ  ਦੇ ਵੀ ਅਨੇਕ ਸ਼ਰੱਧਾਲੁ ਭਾਗ ਲੈਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ।

ਜੈਨਾਥ ਮੰਦਿਰ 
ਇਹ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਸਥਾੀਨ ਆਦਿਲਾਬਾਦ ਵਲੋਂ 21 ਕਿਮੀ .  ਦੂਰ ਹੈ ।  ਮੰਦਿਰ  ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖੋਂ ਵਲੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮੰਦਿਰ  ਦਾ ਉਸਾਰੀ ਪਲਲਾਵ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੇ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ ।  ਮੰਦਿਰ  ਵਿੱਚ ਮੰਦਿਰ  ਵਾਸਤੁਲਸ਼ਿਲਪਾ ਦੀ ਜੈਨ ਸ਼ੈਲੀ  ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ।  ਇਸਲਈ ਇਸ ਮੰਦਿਰ  ਦਾ ਨਾਮ ਜੈਨਾਥ ਪਿਆ ।  ਕਾਰਤਕ ਸ਼ੁੱਧ ਅਸ਼ਟਿਮੀ ਵਲੋਂ ਇਲਾਇਚੀ ਸਪਤੇਮੀ  ( ਅਕਟੂਦਬਰ - ਨਵੰਬਰ )  ਤੱਕ ਇੱਥੇ ਲਕਸ਼ਮੀਰ ਨਰਾਇਣ ਸਗਿੱ ਦੜੀ ਬਰਹਮੋਤਸੇਵ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਜਾਰਾਂ ਦੀ ਸੰਖਜਾਂਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰੱਧਾਲੁ ਭਾਗ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ।

ਕਵਲ ਵੰਨਯ ਜੀਵ ਅਭਯਾ‍ਰੰਨਯਲ
893 ਵਰਗ ਕਿਮੀ .  ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਇਹ ਵੰਨਯ ਜੀਵ ਅਭਯਾਲਰੰਨਯਵ ਨਿਰਮਲ ਵਲੋਂ 70 ਕਿਮੀ .  ਦੂਰ ਹੈ ।  ਇੱਥੇ ਬਾਰਕਿੰਗ ਡਿਅਰ ,  ਨੀਲਗਾਏ ,  ਜੰਗਲੀ ਝੋਟਾ ,  ਚੀਦਾ ਅਤੇ ਚੀਤਲ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ।  ਡੋਗਪਾ ਮਾਏ ਅਤੇ ਅਲੀਨਗਰ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਚ ਟਾਵਰਾਂ ਦਾ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ।  ਇੱਥੋਂ ਪ੍ਰਭਾਤ ਅਤੇ ਸੂਰਿਆਸਤਂ ਦਾ ਪੰਛੀ ਦ੍ਰਸ਼ਯ  ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ।

ਕੁੰਟਾਲਾ ਵਾਟਰਫਾਲ
ਇਹ ਵਾਟਰਫਾਲ ਨੇਰੇਡਕੋਂਡਾ ਪਿੰਡ ਵਲੋਂ 12 ਕਿਮੀ .  ਦੂਰ ਹੈ ਜੋ ਆਦਿਲਾਬਾਦ ਵਲੋਂ 22 ਕਿਮੀ . ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ।  ਕੁੰਟਾਲਾ ਵਿੱਚ ਕਦਮ   ਨਦੀ 45 ਮੀਟਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ਵਲੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਘਣ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।  ਰਾਜਯਸ ਦਾ ਸਭਤੋਂ ਉੱਚਾ ਵਾਟਰਫਾਲ ਕੁੰਟਾਲਾ ਦਾ ਦ੍ਰਸ਼ਯਲ ਬਹੁਤ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ।  ਸਰਦੀਆਂ ਦਾ ਮੌਸਮ ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਲਈ ਸਭਤੋਂ ਉਪਿਉਕਤਾ ਹੈ ਕਯੋਂ ਕਿ ਉਸ ਦੌਰਾਨ ਨਦੀ ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਊਫਾਨ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ।  ਝਰਨੇ  ਦੇ ਨੇੜੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਮਾ ਸਥਾਉਪਿਤ ਹੈ ਜਿੰਨਹਾਂੂ ਸੋਮੇਸ਼ਵੋਰ ਸਵਾਮੀ  ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।  ਸ਼ਿਵਰਾਤਰਿ ਉੱਤੇ ਇੱਥੇ ਭਕਤਾਂੇ ਦਾ ਤਾਂਤਾ ਲਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ।

ਨਿਰਮਲ ਆਰਟ
ਮੰਚੇਰਿਅਲ ਵਲੋਂ 50 ਕਿਮੀ .  ਦੂਰ ਨਿਰਮਲ ਆਦਿਲਾਬਾਦ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਗਰ ਹੈ ।  ਇਹ ਸਥਾੇਨ ਆਪਣੇ ਲੱਕੜੀ  ਦੇ ਖਿਡੌਣੇ ਉਦਯੋਗ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ।  ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਵਲੋਂ ਤਰਾਸ਼ੇ ਗਏ ਇਹ ਖਿਡੌਣੇ ਅਤੇ ਤਸਵੀਇਰਾਂ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ  ਦੇ ਨਾਮ ਵਲੋਂ ਹੀ ਪੁਕਾਰੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ।  ਸ਼ਿਲਉਲਪਕਾਰ ਸਥਾਸਨੀਏ ਸਤਾਰ ਉੱਤੇ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਮੁਲਾਇਮ ਲੱਕੜੀ ਵਲੋਂ ਸਬਜੀਆਂ ,  ਫਲਾਂ ,  ਜਾਨਵਰਾਂ ,  ਗੁੜੀਆਂ  ਦੇ ਖਿਡੌਣੇ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ।  ਇਸ ਖਿਡੌਣੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਕੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਮੰਨ ਲਉ ਸ਼ਿਲਉ ਪਕਾਰ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਫੂਕ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ ।  ਨਿਰਮਲ ਪੇਂਟਿੰਗਸਸ ਵਿਸ਼ਅਇਤੇ ਭਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਰੰਗਾਂ ਅਤੇ ਵਿਵਿਧਤਾ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ।  ਨਿਰਮਲ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਫਰਾਂਸਿਸੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਕਿਲਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਉਂਨਹੋਂਵਨੇ ਨਿਜਾਮ ਦੀ ਸੇਵੇ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਬਣਾਇਆ ਸੀ ।  ਇਸ ਕਿਲੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਬੰਦੂਕਾਂ ਰੱਖੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ।

ਆਣਾ-ਜਾਣਾ
ਹਵਾ ਰਸਤਾ
ਨਿਕਟਤਮ ਹਵਾਈ ਅੱਡਿਆ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਲੋਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ।

ਰੇਲ ਰਸਤਾ
ਆਦਿਲਾਬਾਦ ਦਾ ਆਪਣਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸਸ਼ਨ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ  ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਹਿਸੋ ੋਸ ਵਲੋਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ।

ਸੜਕ ਰਸਤਾ
ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਇੱਥੇ ਪੁੱਜਣ  ਦਾ ਸਭਤੋਂ ਠੀਕ ਰਾਸਤਾੋ ਹੈ ।  ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦਾ ਹਵਾਈ ਅੱਡਿਆ ਰਾਸ਼ਟਸਰੀਏ ਰਾਜ ਮਾਰਗ 7 ਦੁਆਰਾ ਦੇਸ਼  ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿਸਸਾਂਤ ਵਲੋਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ।  ਰਾਜਯ  ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ ਦੀਆਂ ਬਸਾਂ ਅਤੇ ਨਿਜੀ ਬਸਾਂ ਆਦਿਲਾਬਾਦ ਵਲੋਂ ਆਂਧ੍ਰ  ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਆਂਧ੍ਰ  ਪ੍ਰਦੇਸ਼  ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਲਈ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ ।

ਆਬਾਦੀ
 ਕੁੱਲ - 2,488,003 
 ਮਰਦ - 1,250,958
 ਔਰਤਾਂ - 1,237,045
 ਪੇਂਡੂ - 1,827,986
 ਸ਼ਹਿਰੀ - 660,017
 ਰਾਜ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਫ਼ੀਸਦ - 18.54%

ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸਤਰ
ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ 
 ਕੁੱਲ - 1,112,189 
 ਮਰਦ - 688,072
 ਔਰਤਾਂ - 424,117

ਪੜ੍ਹਾਈ ਸਤਰ 
 ਕੁੱਲ - 52.68%
 ਮਰਦ - 64.98%
 ਔਰਤਾਂ - 40.30%

ਕੰਮ ਕਾਜੀ 
 ਕੁੱਲ ਕੰਮ ਕਾਜੀ - 1,123,248
 ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਕਾਜੀ - 912,287
 ਸੀਮਾਂਤ ਕੰਮ ਕਾਜੀ- 210,961
 ਗੈਰ ਕੰਮ ਕਾਜੀ- 1,364,755

ਧਰਮ (ਮੁੱਖ ੩)
 ਹਿੰਦੂ - 2,207,843
 ਮੁਸਲਮਾਨ - 236,844
 ਬੋਧ  - 24,392

ਉਮਰ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਤੋਂ 
 ੦ - ੪ ਸਾਲ- 243,389
 ੫ - ੧੪ ਸਾਲ- 659,331
 ੧੫ - ੫੯ ਸਾਲ- 1,417,252
 ੬੦ ਸਾਲ ਅਤੇ ਵੱਧ - 168,031

ਕੁੱਲ ਪਿੰਡ - 1,586

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ