ਪ੍ਰਤਯਾਹਾਰ

ਪ੍ਰਤਯਾਹਾਰ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ – ਸੰਖਿਪਤ ਕਥਨ। ਅਸ਼ਟਧਿਆਯੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਆਏ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪਾਦ ਦੇ 71ਵੇਂ ਨਿਯਮ ‘ਆਦਿਰੰਤਿਏਨ ਸਹੇਤਾ’ (1 - 1 - 71) ਨਿਯਮ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਤਯਾਹਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਢੰਗ ਦਾ ਪਾਣਿਨੀ ਨੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਆਦਿਰੰਤਿਏਨ ਸਹੇਤਾ (1 - 1 - 71): (ਆਦਿ:) ਆਦਿ ਵਰਣ (ਅੰਤਿਏਨ ਇਤਾ) ਅਖੀਰ ਇਤ ਵਰਣ (ਸਾਥੀ) ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪ੍ਰਤਯਾਹਾਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਦਿ ਵਰਣ ਅਤੇ ਇਤਸਞਗਿਅਕ ਅਖੀਰ ਵਰਣ ਦੇ ਪੂਰਵ ਆਏ ਹੋਏ ਵਰਣਾਂ ਦਾ ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ (collectively) ਬੋਧ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਦਾਹਰਨ: ਅਚ = ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਤਯਾਹਾਰ ਨਿਯਮ ‘ਅਇਉਂਨ’ ਦੇ ਆਦਿ ਵਰਣ ‘ਅ’ ਨੂੰ ਚੌਥਾ ਨਿਯਮ ‘ਐਔਚ’ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਰਣ ‘ਚ’ ਵਲੋਂ ਯੋਗ ਕਰਾਉਣ ਉੱਤੇ ਅਚ ਪ੍ਰਤਯਾਹਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਚ ਪ੍ਰਤਯਾਹਾਰ ਆਪਣੇ ਆਦਿ ਅੱਖਰ ‘ਅ’ ਵਲੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇਤਸੰਗਿਅਕ ਚ ਦੇ ਪੂਰਵ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਔ ਪਰਿਆੰਤ ਸਾਰੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤ:,

ਅਚ = ਅ ਇ ਉ ॠ ਲ੍ਰੀ ਏ ਐ ਓ ਔ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਵਿਅੰਜਨ ਪ੍ਰਤਯਾਹਾਰ ਦੀ ਸਿੱਧਿ 5ਵੇਂ ਨਿਯਮ ਹਇਵਰਟ ਦੇ ਆਦਿ ਅੱਖਰ ‘ਹ’ ਨੂੰ ਅਖੀਰ 14ਵੇਂ ਨਿਯਮ ਸ਼ੁੱਧ ਵਿਅੰਜਨ ਦੇ ਅਖੀਰ ਅੱਖਰ ਲ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਣ (ਅਨੁਬੰਧ) ਵਲੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਲਤ:,

ਸ਼ੁੱਧ ਵਿਅੰਜਨ = ਹ ਯ ਅਤੇ ਰ, ਲ, ਞ ਮ ਙ ਣ ਨਹੀਂ, ਝ ਭ, ਘ ਢ ਧ, ਜ ਬ ਗ ਡ ਦ, ਖ ਫ ਛ ਠ ਥ ਚ ਟ ਤ, ਕ ਪ, ਸ਼ ਸ਼ ਸ, ਹ

ਉੱਪਰੋਕਤ ਸਾਰੇ 14 ਸੂਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਖੀਰ ਵਰਣ ਦੀ ਇਤ ਸੰਗਿਆ ਪਾਣਿਨੀ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਤ - ਇੰਨ ਧਾਤੁ ਵਲੋਂ ਗਮਨਾਰਥ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਪੰਨ ਪਦ ਹੈ। ਇਤ ਸੰਗਿਅਕ ਵਰਣਾਂ ਦਾ ਕਾਰਜ ਅਨੁਬੰਧ ਬਣਾ ਕੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਅਤ:, ਇਤ ਸੰਗਿਆ ਹੋਣ ਵਲੋਂ ਇਸ ਅਖੀਰ ਵਰਣਾਂ ਦਾ ਵਰਤੋ ਪ੍ਰਤਯਾਹਾਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੇਵਲ ਅਨੁਬੰਧ (Bonding) ਹੇਤੁ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੇਕਿਨ ਵਿਆਕਰਨੀਏ ਪਰਿਕ੍ਰੀਆ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਇਤ ਸੰਗਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਪਾਣਿਨੀ ਨੇ ਨਿੱਚੇ ਲਿਖੇ ਸੂਤਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ:

 ਉਪਦੇਸ਼ੇऽਜਨੁਨਾਸਿਕ ਇਤ: ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਨੁਨਾਸਿਕ ਅਚ (ਆਵਾਜ਼ ਵਰਣ) ਇਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। (ਉਪਦੇਸ਼ -) (ਅਨੁਨਾਸਿਕ – ਮੁਖਨਾਸਿਕਾਵਚਨੋऽਨੁਨਾਸਿਕ:। .ਅਰਥਾਤ ਜਿਹਨਾਂ ਵਰਣਾਂ ਦਾ ਉੱਚਾਰਣ ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਨਾਸਿਕਾ ਦੋਨ੍ਹੋਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਵਲੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਅਸ਼ਟਧਿਆਯੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣਿਨੀ ਨੇ ਜਿਹਨਾਂ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਅਨੁਨਾਸਿਕਤਾ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ ਉਹੀ ਅਨੁਨਾਸਿਕ ਮੰਨੇ ਜਾਤਾਂ ਹੈ।) 
 ਹਲੰਤਿਅੰ: ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ (ਅੰਤਿਅੰ) ਅਖੀਰ (ਸ਼ੁੱਧ ਵਿਅੰਜਨ) ਸ਼ੁੱਧ ਵਿਅੰਜਨ = ਵਿਅਞਜਨ ਵਰਣ ਇਤ ਹੋਤੇਂ ਹਨ। 
 ਆਦਿਰਞਿਟੁਡਵ:। 
 ਸ਼: ਪ੍ਰਤਿਅਇਸਿਅ
 ਲਸ਼ਕਵਤੱਧਿਤੇ
 ਚੁਟੂ