ਬੁੱਧਗੁਪਤ

ਬੁੱਧਗੁਪਤ (ਗੁਪਤਾ ਲਿਪੀ: ਬੁ-ਧਾ-ਗੁ-ਪਤ, r. c. 476 – 495 CE) ਪੰਜਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ ਜੋ ਗੁਪਤ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਪਾਟਲੀਪੁਤਰ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪਟਨਾ ਹੈ। ਉਹ ਕੁਮਾਰਗੁਪਤ ਦੂਜਾ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਸੀ। ਉਹ ਪੁਰੂਗੁਪਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਅਤੇ ਨਰਸਿੰਘਗੁਪਤ ਉਸ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਸੀ।Raychaudhuri, H.C. (1972). Political History of Ancient India, Calcutta: University of Calcutta, p. 522

 ਰਾਜ 
ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਦੇ ਕੰਨੌਜ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨਾਲ ਨੇੜਲੇ ਸੰਬੰਧ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉਪਜਾਊ ਮੈਦਾਨਾਂ ਤੋਂ ਹੁਣਾਂ ਨੂੰ ਭਜਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।

ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਏਰਨ ਦੇ ਖੇਤਰ 'ਤੇ, ਅੱਗੇ ਅਲਚੋਨ ਹੁਣਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਤੋਰਾਮਨਾ ਦੁਆਰਾ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਉੱਥੇ ਆਪਣਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ, ਤੋਰਾਮਨਾ ਦਾ ਏਰਨ ਸੂਰ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ, ਲਗਭਗ 510-513 ਈਸਵੀ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ।

 ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ 

ਦਮੋਦਰਪੁਰ ਦੇ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਪੱਤਰੇ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁੰਡਰਵਰਧਨ ਭੁਕਤੀ (ਮੌਜੂਦਾ ਉੱਤਰੀ ਬੰਗਾਲ) ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਵਾਇਸਰਾਏ (ਉਪਰਿਕਾ ਮਹਾਰਾਜਾ) ਬ੍ਰਹਮਦੱਤ ਅਤੇ ਜੈਦੱਤ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਸੀ।

ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ, ਮਾਤ੍ਰਵਿਸ਼ਨੂੰ ਅਤੇ ਧਨਯਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਏਰਨ ਪੱਥਰ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਰਾਟ (ਭੂਪਤੀ) ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸੁਰਸ਼ਮੀਚੰਦਰ ਯਮੁਨਾ ਅਤੇ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਏਰਨ ਕਾਲਮ ਉੱਤੇ ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਏਰਨ ਵਿਖੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਖੰਡਰ ਸਮੂਹ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਅਖੰਡ ਲਾਲ-ਰੇਤਲੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਅਤੇ ਵਰਗ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ "ਕਾਲੀਂਡੀ ਅਤੇ ਨਰਮਦਾ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ" ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ 484-485 ਈਸਵੀ ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਥੰਮ੍ਹ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਧਵਜਸਤੰਭ' ਜਾਂ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਝੰਡਾ ਡੰਡਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਥੰਮ੍ਹ ਲਗਭਗ 48 ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਟੀ.ਐਸ. ਬਰਟ ਦੁਆਰਾ 1838 ਵਿੱਚ ਖੋਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।Dr. Mohan Lal Chadhar, Eran Ki Tamrapashan Sanskriti, Sagar, MP 2009, pp 11,

ਮਥੁਰਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗੋਵਿੰਦਨਗਰ ਵਿਖੇ ਮਿਲੀ ਇੱਕ ਬੁੱਧ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਚੌਂਕੀ 'ਤੇ "ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਾਲ 161 ਵਿੱਚ" (ਲਗਭਗ 480 ਈਸਵੀ) ਇੱਕ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਹੈ ਜੋ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਮਥੁਰਾ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ:Agarwal, Ashvini (1989). Rise and Fall of the Imperial Guptas, Delhi:Motilal Banarsidas, , pp. 226–30

...ਅੱਜ, ਜਦੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਸੌ ਸੱਠ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ...

— ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਗੋਵਿੰਦਨਗਰ, ਮਥੁਰਾ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ।

ਸਾਰਨਾਥ ਤੋਂ ਦੋ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਬੁੱਧ ਮੂਰਤੀਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿੱਛਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ "ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ 157 ਵਿੱਚ ਅਭਯਮਿੱਤਰ ਦੀ ਦਾਤ" (ਗੁਪਤ ਯੁੱਗ ਦਾ 157 ਈਸਵੀ 477 ਈਸਵੀ) ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਾਰਾਣਸੀ ਅਤੇ ਏਰਨ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਅਤੇ ਨਾਲੰਦਾ ਦੀ ਇੱਕ ਮੋਹਰ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਕ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਈ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਵੀ ਹਨ।

 ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਬੁੱਧ ਮੂਰਤੀ 
ਜਦੋਂ ਗੁਪਤਾਂ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਤਵੰਜਾ ਸਾਲ ਵਧ ਕੇ ਇੱਕ ਸਦੀ ਬੀਤ ਗਈ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਾਖ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਪੰਦਰਵਾੜੇ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਦਿਨ, ਜਦੋਂ ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਮਹਿਲ ਮੂਲ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਬੁੱਧਗੁਪਤ (ਧਰਤੀ) ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਮ ਪੁੱਤਰਾਂ (ਚੇਲਿਆਂ) (ਬੁੱਧ) ਦੀ ਇਹ ਮਨਮੋਹਕ ਮੂਰਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕਲਾ ਨਾਲ ਸ਼ਿੰਗਾਰੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਅਭਯਮਿੱਤਰ, ਇੱਕ ਬੋਧੀ ਭਿਕਸ਼ੂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਵੀ ਧਾਰਮਿਕ ਗੁਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਮਾਪਿਆਂ, ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਅੰਤਮ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਹੋਣ।
-ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ (ਗੁਪਤ ਯੁੱਗ 157) 

 ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਵਾਲੀ ਦੂਜੀ ਬੁੱਧ ਮੂਰਤੀ 
ਸਾਰਨਾਥ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਖੜ੍ਹੀ ਬੁੱਧ ਦੀ ਦੂਜੀ ਮੂਰਤੀ 'ਤੇ ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਇੱਕ ਮਿਤੀ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ (ਸਾਲ 157) ਹੈ। ਇਹ ਮੂਰਤੀ ਵਿਗੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਪਰ ਬੁੱਧ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਮੱਗਰੀ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ, ਪਰ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਮੂਰਤੀ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਉਸੇ ਦਾਨੀ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

 ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਦੇ ਹੋਰ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ 

 ਹਵਾਲੇ 

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਗੁਪਤ ਰਾਜਵੰਸ਼