ਕੰਨੌਜ

ਕੰਨੌਜ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਕੰਨੌਜ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਮੁੱਖਆਲਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਮ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਕਾਨਯਕੁਬਜ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਕੰਨੌਜ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨਗਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਹਿੰਦੂ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਜ਼ਤ ਵਾਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਨਯਕੁਬਜ ਬਾਹਮਣ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੇ ਹਨ। ਵਰਤਮਾਨ ਕੰਨੌਜ ਸ਼ਹਿਰ ਆਪਣੇ ਇਤਰ ਪੇਸ਼ਾ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਤੰਮਾਕੂ ਦੇ ਵਪਾਰ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਕੰਨੌਜ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ 2001 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ 71, 530 ਆਂਕੀ ਗਈ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਕੰਨੌਜੀ ਭਾਸ਼ਾ / ਕਨਉਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਸਤੇਮਾਲ ਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਫਸਲ ਆਲੂ ਹੈ। ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਆਲੂ ਰੱਖਣ ਲਈ ਉਚਿਤ ਸੀਤ - ਗਰਹੋਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ।

 ਇਤਿਹਾਸ 
ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਖੋਜਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੰਨੌਜ ਪੇਂਟ ਕੀਤੇ ਗ੍ਰੇ ਵੇਅਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਕਾਲੇ ਪਾਲਿਸ਼ ਵੇਅਰ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। 1200-600 ਬੀਸੀਈ ਅਤੇ ਸੀ.ਏ. ਕ੍ਰਮਵਾਰ 700-200 ਸਾ.ਯੁ.ਪੂ. ਕੰਨਿਆਕੁਬਜਾ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ, ਹਿੰਦੂ ਮਹਾਂਕਾਵਿ, ਮਹਾਭਾਰਤ ਅਤੇ ਰਾਮਾਇਣ ਅਤੇ ਵਿਆਕਰਣ ਦੁਆਰਾ  ਪਤੰਜਲੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬੋਧੀ ਸਾਹਿਤ ਨੇ ਕੰਨੌਜ ਨੂੰ ਕਨਕੁਜਜਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਥੁਰਾ ਤੋਂ ਵਾਰਾਣਸੀ ਅਤੇ ਰਾਜਗੀਰ ਤੱਕ ਦੇ ਵਪਾਰ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਇਸਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। Moti Chandra (1977), Trade Routes in Ancient India pp.16-18ਦਿਲੀਪ ਕੇ. ਚੱਕਰਵਰਤੀ (2007),  ਗੰਗਾ ਮੈਦਾਨ ਦਾ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਭੂਗੋਲ: ਉਪਰਲੀ ਗੰਗਾ (Udhਧ, ਰੋਹਿਲਖੰਡ, ਅਤੇ ਦੁਆਬ) , ਪੰਨਾ 77ਕੰਨੌਜ ਗਰੇਕੋ-ਰੋਮਨ ਸਭਿਅਤਾ ਨੂੰ ਕਨਾਗੋੜਾ ਜਾਂ ਕਾਨੋਜੀਜ਼ਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਟੌਲੇਮੀ (ਕੈ. 140 ਈਸਵੀ) ਦੁਆਰਾ  ਭੂਗੋਲ  ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਪਛਾਣ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।ਇਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੰਜਵੀਂ ਅਤੇ ਸੱਤਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਚੀਨੀ ਬੋਧੀ ਯਾਤਰੀਆਂ ਫੈਕਸਿਅਨ ਅਤੇ [[ਜ਼ੁਆਨਜ਼ਾਂਗ]] ਨੇ ਵੀ ਵੇਖਿਆ।Tripathi, History of Kanauj, pp.17-19ਕੰਨੌਜ ਨੇ ਗੁਪਤਾ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ। ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਗੁਪਤਾ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਪਤਨ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਕੰਨੋਜ ਦੇ ਮੌਖਾਰੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ - ਜਿਸ ਨੇ ਗੁਪਤ ਰਾਜ ਅਧੀਨ ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ - ਨੇ ਕੇਂਦਰੀ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਇਆ, ਤੋੜਿਆ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਖੇਤਰਾਂ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਕੰਟਰੋਲ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ। ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ,  ਕਨੌਜ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ , pp.22-24ਮੌਖਾਰੀਆਂ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਕੰਨੌਜ ਮਹੱਤਵ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵਿੱਚ ਵੱਧਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਵਰਧਣ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਸਮਰਾਟ ਹਰਸ਼ਾ ([606 ਤੋਂ 647 ਸਾ.ਯੁ.) ਦੇ ਅਧੀਨ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ।Tripathi, History of Kanauj, p.147James Heitzman, The City in South Asia (Routledge, 2008), p.36ਚੀਨੀ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰੀ ਜ਼ੁਆਨਜ਼ਾਂਗ ਨੇ ਹਰਸ਼ਾ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਕੰਨੌਜ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੋਧੀ ਮੱਠਾਂ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦੱਸਿਆ।Heizman, The City in South Asia, pp.36-37ਹਰਸ਼ਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ,ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਵਾਰਿਸ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸ਼ਕਤੀ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਈ ਜਦੋਂ ਤਕ ਮਹਾਰਾਜਾ ਯਸ਼ੋਵਰਮਨ ਨੇ ਕੰਨੌਜ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਵਜੋਂ ਸ਼ਕਤੀ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।ਕੰਨੌਜ 8 ਵੀਂ ਅਤੇ 10 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨਾਂ ਗੁਰਜਾਰਾ ਪ੍ਰਤਿਹਾਰ,  ਪਲਾਸ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਕੁਟਾ ਦੇ, ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਿੰਦੂ ਬਣ ਗਿਆ।ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਤਿੰਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਟਕਰਾਅ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਾਸਤੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

 ਹਵਾਲੇ 
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ