ਮੰਗੋਲ

ਮੰਗੋਲ ਜਾਤੀ ਚੀਨ ਦੀ ਇੱਕ ਘੱਟਗਿਣਤੀ ਜਾਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਆਈ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜਾਤੀ ਅੜਕੁਨ ਨਦੀ ਦੇ ਪੂਰਬ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬਾਹਰ ਹਿਙਾਨ ਪਰਵਤਸ਼ਰ੍ਰੰਖਲਾ ਅਤੇ ਆਲਥਾਏ ਪਰਵਤਲੜੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮੰਗੋਲੀਆਈ ਪਠਾਰ ਦੇ ਆਰਪਾਰ ਫੈਲ ਗਈ। ਮੰਗੋਲ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ, ਤੀਰੰਦਾਜੀ ਅਤੇ ਘੁਡਸਵਾਰੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਕੁਸ਼ਲ ਸਨ। ਬਾਰਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਮੁਖੀ ਤੇਮੂਚੀਨ ਨੇ ਤਮਾਮ ਮੰਗੋਲ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕੀਤਾ।

 ਚੀਨ ਦਾ ਏਕੀਕਰਣ

1206 ਵਿੱਚ ਮੰਗੋਲ ਜਾਤੀ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਤੇਮੂਚਿਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਤੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੁਖੀ ਚੁਣਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਚੰਗੇਜ ਖ਼ਾਨ ( 1162 - 1227 ) ਕਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, 1215 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਕਿਸ ਰਾਜ ਦੀ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਰਾਜਧਾਨੀਚੁਙੂ ਉੱਤੇ ਕਬਜਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਹਵਾਙੋ ਨਦੀ ਦੇ ਜਵਾਬ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਉਲਾਕੇਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਉ ਲਿਆ। 1227 ਵਿੱਚ ਚੰਗੇਜ ਖਾਨ ਨੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਆ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੱਛਮ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਚੰਗੇਜ ਖਾਨ ਦੀ ਰੋਗ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਵਲੋਂ ਲਿਊਫਾਨ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਓਕਤਾਏ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਸੁਙ ਵਲੋਂ ਮਿਲਕੇ ਕਿਸ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1234 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਸ ਰਾਜ ਉੱਤੇ ਕਬਜਾ ਕਰਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਮੰਗੋਲ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਲੋਂ ਸੁਙ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। 
1260 ਵਿੱਚ ਕੁਬਲਾਈ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਖਾਨ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹਾਨ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਨਕਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ 1271 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਮੰਗੋਲ ਦੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਯਵਾਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ ( 1271 - 1368 ) ਦਾ ਨਾਮ ਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਕੁਬਲਾਈ ਖਾਨ ਇਤਹਾਸ ਵਿੱਚ ਯਵਾਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਮਰਾਟ ਸ਼ਿਚੂ ਦੇ ਨਾਮ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

1276 ਵਿੱਚ ਯਵਾਨ ਫੌਜ ਨੇ ਸੁਙ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਲਿਨਆਨ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਕਬਜਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਸੁਙ ਸਮਰਾਟ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਮਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਬਣਾਕੇ ਜਵਾਬ ਲੈ ਆਇਆ ਗਿਆ। ਦੱਖਣ ਸੁਙ ਰਾਜ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵੰਨ ਥਿਏਨਸ਼ਿਆਙ ਅਤੇ ਉੱਚ ਅਫਸਰਾਂ ਚਾਙ ਸ਼ਿਚਿਏ ਅਤੇ ਲੂ ਸ਼ਿਊਫੂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਚਾਓ ਸ਼ਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਚਾਓ ਪਿਙ ਨੂੰ ਰਾਜਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਇਆ, ਅਤੇ ਯਵਾਨ ਸੇਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਲੇਕਿਨ ਮੰਗੋਲਾਂ ਦੀ ਜਬਰਦਸਤ ਤਾਕਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਨ੍ਹਾਂਨੂੰ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਖਾਨੀ ਪਈ।

ਯਵਾਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਚੀਨ ਦੇ ਏਕੀਕਰਣ ਵਲੋਂ ਥਾਙ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਅਖੀਰ ਕਾਲ ਵਲੋਂ ਚੱਲੀ ਆਈ ਫੂਟ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਨੇ ਇੱਕ ਬਹੁਜਾਤੀਏ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਦਿੱਤਾ। ਯਵਾਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਅੰਗ ਸਨ - - - ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਤਰਾਲਿਅ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰ ਸੀ, ਪ੍ਰਿਵੀ ਕੋਂਸਿਲ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਫੌਜੀ ਮਾਮਲੀਆਂ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਪਰਿਨਿਰੀਕਸ਼ਣ ਮੰਤਰਾਲਾ , ਜੋ ਸਰਕਾਰੀ ਅਫਸਰਾਂ ਦੇ ਚਾਲ ਚਲਣ ਅਤੇ ਕੰਮ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸ਼ਿਙ ਸ਼ਙ ( ਪ੍ਰਾਂਤ ) ਸਨ।

ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਮਕਾਮੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਇਕਾਈਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਯਵਾਨ ਕਾਲ ਤੋਂਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਵਸਥਾ ਅੱਜ ਤੱਕ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਯਵਾਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਜਮਾਣ ਵਲੋਂ ਹੀ ਤੀੱਬਤ ਰਸਮੀ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਚੀਨ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਇਕਾਈ ਬੰਨ ਗਿਆ। ਫਙੂ ਟਾਪੂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਨਿਰੀਕਸ਼ਕ ਦਫ਼ਤਰ ਵੀ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਫਙੂ ਦਵੀਪਸਮੂਹ ਅਤੇ ਥਾਏਵਾਨ ਟਾਪੂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਮਾਮਲੀਆਂ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਅਜੋਕਾ ਸ਼ਿਨਚਿਆਙ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਹੇਇਲੁਙ ਨਦੀ ਦੇ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਜਵਾਬ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਯਵਾਨ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਗ ਸਨ। ਯਵਾਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਨੇ ਦੱਖਣ ਚੀਨ ਸਾਗਰ ਦਵੀਪਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਪਣਾ ਸ਼ਾਸਨ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ। ਯਵਾਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਸਣਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸੰਪਰਕ ਵਾਧਾ ਵਲੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਆਰਥਕ ਅਤੇ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤੀਕ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਅਤੇ ਮਾਤਭੂਮੀ ਦੇ ਏਕੀਕਰਣ ਨੂੰ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਮਿਲਿਆ।

ਯਵਾਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਤਾਤੂ ( ਵਰਤਮਾਨ ਪੇਇਚਿਙ ) ਤਤਕਾਲੀਨ ਚੀਨ ਦੇ ਆਰਥਕ ਅਤੇ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤੀਕ ਲੈਣਾ ਦੇਨਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਵੇਨਿਸ ਦੇ ਪਾਂਧੀ ਮਾਰਕਾਂ ਪੋਲੋ ਨੇ , ਜੋ ਕਦੇ ਯਵਾਨ ਰਾਜਦਰਬਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਅਫਸਰ ਵੀ ਰਹਿ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਯਾਤਰਾ ਵ੍ਰੱਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ：ਯਵਾਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਤਾਤੂ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸਨ , ਬਾਜ਼ਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਲ ਵਲੋਂ ਭਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਕੇਵਲ ਰੇਸ਼ਮ ਹੀ ਇੱਕ ਹਜਾਰ ਗੱਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਰਕੇ ਰੋਜ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਲੋਂ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਵੱਖਰਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕੀਮਤੀ ਮਾਲ ਵੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਖੂਬ ਮਿਲਦਾ ਸੀ। ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਸ਼ਹਿਰ ਅਜਿਹਾ ਹੋ ਜੋ ਤਾਤੂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰ ਸਕੇ।
ਹਵਾਲੇ

ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਸਾਮਰਾਜ
ਸ਼੍ਰੇਣੀ:ਚੀਨ