Сомихы уæлвæз

Сомихы уæлвæз ( [Haykakan leṙnašxarh], ) у Раззаг Азийы хæххон регион, Раззаг Азийы æртæ уæлвæзтæн сæ мидаг. Уымæй скæсæнырдæм ис Ираны уæлвæз, ныгуылæнырдæм та — Чысыл Азийы уæлвæз.

 Зынгæдæр хæхтæ 
мини|«Татевы базыртæ», дунейы даргъдæр канаты фæндæгтæй иу, Сомихы провинци Сюник
Сомихы уæлвæзыл ис æдæппæт цыппар хохы, кæцытæн сæ бæрзæнд 4 мин метрæй фылдæр у, стæй иунæг хох, кæцыйæн йæ бæрзæнд у 5 минæй фылдæр (Стыр Арарат). Иннæ зындгонд цъуппытæ сты:

 Стыр Арарат (5165 м)
 Себелан (4811 м)
 Джило (4168 м)
 Арагац (4090 м)
 Сипан (Сюпхан) (4058 м)
 Качкар (3937 м)
 Чысыл Арарат (3925 м)
 Капутджух (3905 м)
 Газанасар (3841 м)
 Сискатар (Сисакапар) (3826 м)
 Паракан (3825 м)
 Капуйт (Параканы хицæн цъупп) (3751 м)
 Гомшасар (Гямыш) (3724 м)
 Сехенд (3707 м)
 Алун (Параканы хицæ цъупп) (3703 м)
 Аждаак (3597 м)
 Спитакасар (3560 м)
 Мец-Ишханасар (3550 м)
 Мрав (3340 м)
 Кошатах (3317 м)
 Абул (3300 м)
 Немрут (2948 м).

 Цæугæдæттæ æмæ цæдтæ 
Бæстæйы цæугæдæттæ сæ дон ласынц Къаспы æмæ Сау денджызмæ, æмæ ма Персы бакæлæнмæ. Уæлвæзы зыднгонддæр цæугæдæттæ сты Къуар, Аракс, Евфрат, Тигр, Чъорох. 

Дæргъвæтиндæр цæугæдæттæ сты:

 Евфрат (2736 км)
 Тигр (1850 км)
 Къуар (1515 км)
 Аракс (1072 км)
 Арацани (722 км)
 Стыр Заб (473 км)
 Чъорох (438 км)
 Ахурян (186 км)
 Дебед (152 км)
 Раздан (141 км)
 Арпа (126 км)
 Воротан (119 км)

Æдæппæт Сомихы уæлвæзыл ис 95 минæй фылдæр цæугæдæттæ, уыдонæй 4000 фылдæр сты 10 километрæй цыбырдæр.

 Истори 
Адæм цардысты Сомихы уæлвæзы незамантæй. Иу гипотезæмæ гæсгæ нырыккон бæх дарын æмæ æфсæйнаг кæнын тайыны дæсныйæдтæ амы рагон царджытæ æрымысыдыстыLeslie Aitcheson. A History of Metals. Vol. I, II, 1960David M. Lang. Armenia: Cradle of Civilization. London: George Allen & Unwin, 1970. 50-1, 58-59.Hovick Nersessian. Highlands of Armenia. Los Angeles, 1998. Иуæй-иу ахуыргæндтæм гæсгæ (уыдоны ’хсæн Л. А. Миллер, Т. В. Гамкрелидзе, В. В. Иванов, О. С. Широков æмæ иннæтæ) Сомихы уæлвæз у æппæт индоевропæйаг адæмтæ кæцæй равзæрдысты, уыцы ран (куыд æй хонынц Сомихаг гипотезæ)Thomas V. Gamkrelidze and V. V. Ivanov. The Early History of Indo-European Languages. Scientific American, March 1990, P. 110J. Schmidth. Die Urheimat der Indogermanen und das europaische Zahlensystem. Weimar, 1890В. Илич-Свитич. Проблемы индоевропейского языкознания, М., 1964. С. 3-12В. Георгиев. Вопросы языкознания, 1975, № 5. С. 9. Ууыл дзурæг сты ног генетикон иртæстытæ дæр, Дэвид Райхы ныхæстæм гæсгæ, фыццаг индоевропæйаг æвзагыл чи дзырдта, уыдон цардысты Кавказæй хуссарырдæм, нырыккон Иран æмæ Сомихы, уымы рагон цæрджытæй ист ДНК, уыдон иннæ рагон популяциты фыдæлтæ кæй уыдысты, уый æвдисы (чиныг «Чи стæм æмæ кæцæй æрбацыдыстæм», 2018)Reich, David (2018). Who We Are and How We Got Here. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-882125-0..

Хæстон-стратегион цæстæнгасæй ацы регион тынг ахсджиаг у, æмæ уымæн уыцы ран цыдысты бирæ хæстытæ Зæххастæуы денджызы паддзахæдтæ æмæ Раззаг Азийы паддахæдты ’хсæн. Сомихы уæлвæзы ууылты саудæджер дæр цыдис Европæ æмæ Азийы ’хсæн, амæй цæгатырдæм цыдысты ахсджиаг фæндæгтæ Сау æмæ Къаспы денджызы былгæрæттыл æмæ Арвыкомы фæндагыл дæр.
ПаддзахадКæд уыдисАраттаXXVII—XXII нæ э. агъоммæ æнустæАрманумXXII—XVIII нæ э. агъоммæ æнустæАрматанаXVII—XVI нæ э. агъоммæ æнустæХайасаXV—XIII нæ э. агъоммæ æнустæНаириXIII—IX нæ э. агъоммæ æнустæУрарту850—580-тæ нæ эрæйы агъоммæАйрараты паддзахад323—200 азты нæ эрæйы агъоммæЧысылдæр Сомих323—115 нæ эрæйы агъоммæСофенаIII æнус—94 нæ эрæйы агъоммæСтыр Сомих189 в. нæ эрæйы агъоммæ—428 в. н. э.Марзпаны Сомих428—645 азтыСомихаг паддзахад885—1045 азтыВаспураканы паддзахад908—1021 азтыХъарсы паддзахад963—1064 азтыТашир-Дзорагеты паддзахад978—1118 азтыСюникы паддзахад987—1170 азтыХачены кънйазадX—XVI æнустыЕфратесXI æнус — 1117 азтыЭдессæйы кънйазад1083—1098 азтыКънйазад Мелитентæ1071—1104 азтыКънйазад Пир1086/1097—1098/1100Шах-Армен1100—1207 азтыЗакаридты Сомих1199—1236 азтыХамс1603—1750-е азтыЭриваны ханад1747—1828 азтыНахичеваны ханад1747—1828 азтыФыццаг Сомихы Республикæ1918—1920 азтыСомихы Социалистон Советон Республикæ1920—1922 азтыСомихы Советон Социалистон Республикæ (Советон Цæдисы)1936—1990 азтыСомихы Республикæ (Советон Цæдисы)1990—1991 азтыСомихы Республикæ (хæдбар)1991—ныры онг

 Фиппаинæгтæ 

Категори:Азербайджаны хæхтæ
Категори:Гуырдзыстоны хæхтæ
Категори:Турчы хæхтæ
Категори:Сомихы хæхтæ