Байхъултæ

БайхъултæГаглойты З. Д. Ирон мыггæгтæ. — 2-аг баххæстгонд рауагъд. — Цхинвал: «Республика», 2017. — 372 с. () сты дыгурон мыггаг.

 Истори 
Байхъулти муггагæн Къамати гъæумæ сæ фиццаг фидæ Абисал æрбафтудæй сувæллонæй Хъæрæсейæй. Адтæй, дан, Мæхчески цæрæг Абисалти хуæрифурт. Сувæллони цæмæ гæсгæ æрбахаста сæхемæ Абисали-фурт, еци гъуддаг абони некебал зонуй, фал æцæгæй Абисалтæмæ ке исгъонбæл æй Байхъулти фиццаг фидæ Абисал, еци гъуддаг ба ма гъуди кæнунцæ Байхъулти хестæртæй сæ еуетæ. 

Хъæрæсей Байхъултæ цардæнцæ æма цæрунцæ абони дæр. Хъæрæсей цæрæг Байхъулти æма Къамати Байхъулти адæмтæ зонунцæ сæ хæстæгдзийнадæ æма, куд хæстæг æрвадтæлтæ, уотæ абони дæр кæрæдземæн æгъдау дæттунцæ.

Абисал Абисалтæмæ ислæг æй, уосæ ракурдта Задæлески гъæуккаг Бæзити кизги æма æрцардæй бундорон цæрæгæй Къамати гъæуи хецæнæй. Ами ин райгурдæй фурт (уобæл дæр ном исæвардтонцæ Абисал), уомæн ба фæззиндтæй дууæ фурти — Бæборц æма Налухъ. Байхъулти муггагæй раги кæддæр адтæй цæргутæ Æхсæуи гъæуи дæр, фал, уордæмæ Къаматæй фæллигъдæнцæ, æви Æхсæуи гъæуæй æрбафтудæнцæ, еци гъуддаг ба кæронмæ нæма исбæрæт æй.

Æндæр таурæхъмæ гæсгæ ба, Байхъулти фиддæл Байхъул адтæй Баслухътæй, адтæй ин æнсувæртæ: Тæкъо, Цæлла, Тото, Хада, Бай æма Абай. Исæнтæстæнцæ Уæхъæци гъæуи. Æнсувæртæ ку ислæгтæ ’нцæ, уæдта Уæхъæци гъæуæй фæллигъдæнцæ медхонхи æндæр гъæутæмæ. Байхъул æма Тото æрцардæнцæ Æндаг Къамати, ами уоститæ æрхудтонцæ, сæ муггæгтæ ба искодтонцæ сæхе нæмттæбæл. Уотемæй Æндаг Къамати гъæуи фæззиндтæнцæ Байхъултæ æма Тотойти муггæгтæ.

1899 анзи æрфинсти бæрæггæнæнтæмæ гæсгæ, Цæгат Иристони республики Сæйраг архиви Байхъулти муггагæй «Бийнонти хигъди» финст æнцæ Айдарухъи дууæ фурти Нæуæг — 29-анздзуд æма Бекмæрза — 25-анздзуд, Налухъи фурт Заурбег — 27-анздзуд, уæдта Æвсимайхуæ — 27-анздзуд æма Елбиздухъ.

Аци æнсувæртæн дæр Къамати гъæуи адтæй цæуæт æма цæуæти цæуæт. 1920 анзи фæсте Байхъулти адæм будуртæмæ ледзун райдæдтонцæ, еу аул си фæллигъдæй Хæзнидонмæ, иннетæ — Дзæгъеппарзмæ (Текъати гъæумæ) æма Змейкæмæ. 1970 анзи фæсте Дигори коми Байхъулти муггагæй цæрæг нæбал ес.

 Фиппаинæгтæ 

*