Абазаг адæм

Абазаг адæм, абазæгтæДзиццойты Юри. Абазаг-ирон лексикон æнгæсдзинæдтæ. «Мах дуг», 2018 аз, №1, 73-æм фарс () — Кавказы автохтонон адæмтæй иу, хауы абхазаг-адыгаг адæмтæм. Сæ цæрæнтæ фылдæр сты Хъæрæсе-Черкесы Республикæйы. Нымад сты европеоидон расæйы понтиаг дæлтипыл.

 Иумæйаг бæрæггæнæнтæ 
Ныры дуджы цæрынц Уæрæсейы Федерацийы, æппæты тыгуырдæрæй Хъæрæсе-Черкесы 13 хъæуы. Уымæй уæлдай ма цалдæр диаспорæйы ис Хæстæг Скæсæны.

Этнонимон ном абаза (абазгтæ), стæй ацы этникон къордмæ хауæг знæмты кой цæуы антикон авторты сфæлдыстады суанг нæ дуджы агъоммæ V-æм æнусæй. Зæгъæм, рагбердзенаг историк Геродот (V-æм æнус нæ д.а.) йæ рагдунейы картæйы Сау денджызы былгæрæттыл цæрæг знæмты астæу, коракстæ æмæ колхтимæ бацамыдта абасгты знæм дæр. Абазаг æвзаг иртасæг Генко А.Н. уый фæдыл фыста:

галиу|thumb|Абазæгты тырыса

Нырыккон абазæгтæн сæ историон ратæдзæн у ныры Абхазы территори. Уыимæ лингвистикон æгъдауæй дæр абазæгтæ тæккæ хæстæгдæр сты абхазæгтæм, фæлæ дзæвгар у сæ адыгаг хайбавæрд дæр, кæсгæтты æндæвдады фæстиуæгæн. Уымæ гæсгæ сæ культурæйы абхазаг элементтæ адыгæгтæй дзæвгар къаддæр сты.
Абазæгтæ сæ динмæ гæсгæ пысылмæттæ — сунниттæ сты.

Уæрæсейы федерацийы кусы абазаг-абхазаг этносы райрæзты æхсæнадæмон иугондhttp://alashara.org, йæ централон офис Бетъырбухы; Черкесск стæй Сухумы хайæдтимæ. Организацийы президент — Экзеков Мусса Хабалы фырт — амалгæнæг, меценат, æхсæнадон архайæг.

 Нымæц 
Абазæгты нымæц районтæм гæсгæ 2010-æм азы афысты:
Хъæрæсе-Черкесы хай сахарты æмæ хъæутыАдминистративон иуæгабазæгты % Абазайы район  86,8 % Адыге-Хаблы район  29,8 % Черкесскы сахары зылд  8,2 % Чысыл Хъæрæсейы район  7,8 % Усть-Джегутайы район  4,5 % Ногъайы район  1,7 % Хабезы район  1,2 %

Абазæгты нымæц цæрæнрæтты 2010-æм азы Æппæтуæрæсеон афысты бæрæггæнæнтæм гæсгæ:
 Хъæрæсе-Черкес
 сахар Черкесск 10 505
 хъæу Псыж 6717
 хъæу Сырх Восток 3142
 сахар Усть-Джегута 2254
 хъæу Кубинæ 2789
 хъæу Инжич-Чукун 2468
 хъæу Эльбурган 2230
 хъæу Старо-Кувинск 1194
 хъæу Апсуа 890
 хъæу Кара-Паго 648
 хъæу Абаза-Хабль 559 хъæу Мало-Абазинск 530
 хъæу Тапанта 484
 хъæу Ново-Кувинск 422
 хъæу Койдан 372
 хъæу Адыге-Хабль 346
 хутæр Грушка 181
 посёлок Эркин-Шахар 175
 сахар Карачаевск 144
 хъæу Эрсакон 150
 хъæу Хабез 122
 хъæу Первомайское 103

 Стъараполы край
 сахар Кисловодск 1473
 сахар Стъарапол 569
 сахар Невинномысск 264 посёлок Подкумок 151
 сахар Ессентуки 119
 хъæу Кочубеевское 106

 Мæскуы
 сахар Мæскуы 318

 Диаспорæ 
Абазаг диаспорæйы фылдæр хай ис ацы бæстæты: — Турк, Мысыр, Сири, Иордани æмæ Ливаны. Диаспорæйы бæлвырд нымæц бæрæг нæу, фæлæ æппæты лоялондæр цæстæнгасмæ гæсгæ 100 минмæ хæццæ кæны. Уыимæ паддзахадон бæрæггæнæнтæм гæсгæ 1858-æм азæй 1864-æм азы онг Туркмæ мухадзыртæй фæцыд 50 мин абазаджы, кавказаг мухадзырты рæстæг та райгуырæн бæстæ ныууагътой 100-150 мин адæймаджыАбазины / историко-этнографический очерк. Черкесск 1989. — стр. 63, ISBN 5-7644-0269-7, 5000 экз.. Фæлæ уыцы адæмы байзæддæгтæ фылдæр ассимиляцигонд æрцыдысты, уыимæ æрмæст турк æмæ араббæгты æхсæн нæ, фæлæ ма иннæ мухадзырты астæу — адыг æмæ абхазтæ раисты.

 Æвзаг 
Абазæгтæ дзурынц цæгат-кавказаг абхазаг-адыгъейаг къорды абазаг æвзагыл. Уый та йæхæдæг дих кæны дыууæ диалектыл — тапантаг æмæ ашхараг. Фыссынад — кириллицæйы бындурыл. Уæрæсейаг абазæгты фылдæр хай уымæй уæлдай зонынц кæсгон-черкесаг æмæ уырыссаг æвзæгтæ.

 Тапанта 
Абазæгты иу хай йæхи хоны t’apanta æмæ уый, æвæццæгæн, цæуы ирон тъæпæнтæ-йæАбаев В.И. Осетинский язык и фольклор. Том I. Москва-Ленинград: Издательство Академии Наук СССР, 1949.

 Галерей 

 Фиппаинæгтæ 

 Литературæ 



 Надежда Емельянова, Мусса Экзеков. Абазанский Ренессанс. Книга 1. Наперекор стихиям. — М., ИД «Граница», 2020. — 415 с., илл. Худ. О. В. Граблевская — ISBN 978-5-9933-0222-5.

 Æрвитæнтæ 
 В. Б. Виноградов. Средняя Кубань. Земляки и соседи. Абазины
 Абазино-Абхазская национальная сеть «Abazashta.com» 
 Союз абазинской молодёжи «Шарпны»
 Международное объединение содействия развитию абазино-абхазского этноса «Алашара».
 Михаил Тхайцухов о самоназвании «Абаза» 
 Надежда Емельянова, Мусса Экзеков. В СТРАНЕ АБАЗА
 Мусса Экзеков, Надежда Емельянова. По обе стороны Большого Кавказа. Том 1. Абазины и черкесский вопрос.
 Всемирный абхазо-абазинский конгресс — Мы объединяем абхазов и абазин по всему миру.

Категори:Уæрæсейы адæмтæ
Категори:Кавказы адæмтæ
Категори:Абхазы адæмтæ
Категори:Хъæрæсе-Черкес