Цæгат Ирыстон

Цæгат Ирыстон, дыгур. Цæгат Иристон (официалон ном у Республикæ Цæгат Ирыстон — Алани; уырыссагау Республика Северная Осетия — Алания) у Уæрæсейы республикæ, Кæсæг-Балхъар, Цæцæн, Мæхъхъæл æмæ Стъараполы крайы ’хсæн. Цæгат Ирыстоны сæйраг сахар у Дзæуджыхъæу.

Республикæйы Сæргълæууæджы хæстæ рæстæгмæ æххæстгæнæг у Сергей Меняйло.

 Этимологи 
Ирыстоны ном арæзт у ирон адæмы æмбырдгæнæн ном æмæ фæсæфтуан -стон-æй, æмæ нысан кæны Иры бæстæ, ома ирон адæмы бæстæ. Ир-æн арынц цалдæр равзæрæны. Бирæ иртасджытæ дзурынц æмæ Ир рацыдис рагон ирайнаг arya æмæ aryana-йæ.Agustí Alemany. Sources on the Alans: A Critical Compilation. Brill Academic Publishers, 2000 ISBN 90-04-11442-4 В. Ф. Миллер. Осетинские этюды Камболов Т. Т. Осетинские субэтнонимы // Очерк истории осетинского языка  Фæлæ Абайты Васойы хъуыдымæ гæсгæ кавказаг субстратæй ист у«Очевидно, что ir к arya- никакого отношения не имеет, и для него надо искать другое объяснение <...> Поскольку другие осетинские племенные названия — digor, twal — связаны с кавказской этнонимикой, естественно обратиться туда и для объяснения термина ir» [В. И. Абаев. ИЭСОЯ, Т. I. С. 545-546].. -стон та у бæстæамонæн фæстæфтуан, æмæ цæуы рагон индоевропæйаг уидаг *stā--йæ, кæцы нысан кодта «лæууын».

 Истори 
Цалдæр хатты ирон адæм хæцыдысты уæрæсейаг æфсадимæ Хуссар æмæ Цæгат Ирыстоны XIX æнусы фыццаг хай. Уæддæр официалон уæрæсейаг историографимæ гæсгæ бирæтæ нымайынц, Ирыстон Уæрæсейы скондмæ кæй бацыдис барвæндæй. Владикавказ (иронау Дзæуджыхъæу) уыдис фыццаг Уæрæсейы фидарты ’хсæн Цæгат Кавказы.

1921-æм азы Ирыстон сси Хохаг советон республикæйы хай. 1936-æм азы Цæгат Ирыстон сси Цæгат Ирыстоны Автономон Советон Социалистон Республикæ (ЦИ АССР).

Фыдыбæстæйы Стыр хæсты афон Цæгат Ирыстоны фылдæр хай уыдис оккупацийы. Фашисттæ пырхгонд æрцыдысты Дзæуджыхъæумæ хæстæг.


 Географи 
 Административон дих 

Цæгат Ирыстон дих кæны 8 районыл æмæ республикæйы дæлбарады сахар (Дзæуджыхъæу).

 Район Административон центр Цæрджыты нымæц Фæзуат, мин км² Алагиры район сахар Алагир  2,01 Æрæфы район хъæу Цыкола  1,37 Æрыдоны район сахар Æрыдон  0,36 Горæтгæроны район хъæу Октябрыхъæу  1,46 Дыгуры район сахар Дигорæ  0,64 Кировы район хъæу Елхот  0,36 Мæздæджы район сахар Мæздæг  1,08 Рахизфарсы район сахар Беслæн  0,38

 Цæгат Ирыстоны цæрæнуæттæ 

Цæгат Ирыстоны ис 6 сахары, 7 посёлочы, 94 хъæууон администрацийы, 209 хъæуы (уыдонæй 26 æдзæрæгтæ).

Æдæппæт цæрджыты нымæц у 710 275 адæймаджы, уыдонæй 464 875 цæрынц сахарты.

 Фондз мин адæймагæй фылдæр кæм цæрынц, ахæм цæрæнуæттæ2013-æм азы уавæрмæ гæсгæ    Дзæуджыхъæу
  308,3 (2013)
   Октябрыхъæу
  10,2 (2013)

    Мæздæг
  39,2 (2013)
   Михайловскæй
  9,2 (2010)

    Беслæн
  37,0 (2013)
   Черменыхъæу
  8,5 (2013)

    Алагир
  20,6 (2013)
   Æрхонкæ
  8,3 (2013)

    Æрыдон
  19,1 (2013)
   Джызæл
  7,9 (2013)

    Заводы посёлок
  16,7 (2013)
   Камбилеевкæ
  7,2 (2013)

    Елхот
  12,6 (2013)
   Цыкола
  6,9 (2013)

    Сунжæ
  11,8 (2013)
   Змейкæ
  6,8 (2013)

    Ногир
  11,7 (2013)
   Майскæй
  6,9 (2013)

    Хъызлар
  11,1 (2013)
   Павлодольскæй
  5,4 (2010)

    Дигорæ
  10,5 (2013)
   Луковскæй
  5,3 (2013)


 Цæрджытæ 

2021-æм сфыстмæ гæсгæ ирæттæ сты 68,1% Республикæйы цæрджытæй. Цæрынц дзы уырыс (18,9%), мæхъхъæл (3,8%), хъумыхъхъ (2,8%), сомих (1,8%), гуырдзы (1,0%) æмæ чи 1% цæрджытæй къаддæр сты, ахæм къордтæ.
 Адæм 1897 сфыст 1926 сфыст1 1939 сфыст 1959 сфыст 1970 сфыст 1979 сфыст 1989 сфыст 2002 сфыст 2010 сфыст 2021 сфыст2 Нымæц % Нымæц % Нымæц % Нымæц % Нымæц % Нымæц % Нымæц % Нымæц % Нымæц % Нымæц % Ирæттæ 8826565,4% 14172349,6% 16561650,3% 21546347,8% 26932648,7% 29902250,5% 33487653,0% 44531062,7% 45968865,1% 43994968,1% Уырыссæгтæ 3120523,1% 6819223,8% 12261437,2% 17865439,6% 20236736,6% 20069233,9% 18915929,9% 16473423,2% 14709020,8% 12224018,9% Махъхъæлæттæ 7330,5% 238518,3% 61061,9% 60711,3% 183873,3% 236634,0% 327835,2% 214423,0% 283364,0% 242853,8% Хъуымыхъхъæгтæ 1600,1% 31531,1% 850,0% 39210,9% 63631,2% 76101,3% 94781,5% 126591,8% 160922,3% 180542,8%  Сомихæгтæ 20931,6% 91853,2% 89322,7% 120122,7% 133552,4% 129122,2% 136192,2% 171472,4% 162352,3% 116681,8% Гуырдзийæгтæ 39412,9% 60572,1% 63121,9% 81601,8% 103231,9% 113471,9% 122841,9% 108031,5% 90951,3% 67561,0% Украинæгтæ 14391,1% 191016,7% 70632,1% 93622,1% 92501,7% 105741,8% 100881,6% 51980,7% 32510,4% 9250,1% Иннæтæ 7111 5,3% 146905,1% 124773,8% 169383,8% 232104,2% 261824,4% 301414,8% 329824,6% 266363,8% 224183,5% Хатцæгæй 134947 285952 329205 450981 552581 592002 632428 710275 712980 687357 1 <small>1926-æм сфысты фæстиуджытæ баст сты ныры зæххимæ, цы у Цæгат Ирыстон АБ (Автономон бæсты), с. Дзæуджыхъæу æмæ цы зæххытæ æмбуар сты, уыцытæй иугонд.

2 41 062 удгоймаджы сæ нациад нæ загътой.Перепись-2010: русских становится больше . Perepis-2010.ru (19 December 2011). Retrieved on 18 August 2012.

 Ахуырад 
 Национ ахуырад 

Ирыстоны ахуырады истори ног заманты райдыдта Мæздæджы ирон скъолайæ. Уыцы скъола байгом императоры барамындмæ гæсгæ 1764 азы 21 сентябры æмæ фæкуыста XVII æнусы 90-æм азты онг. Ирон скъолайы байгомыл ныхас райдыдта, Ирыстон Уæрæсеимæ баиу кæныны тыххæй тæрхæттæ куы цыди, уæд — 1749–1752 азты Бетъырбухы. Ирон сабиты ахуырыл бафтауын фæлвæрдтой Ирыстоны дины хъуыддæгтæгæнæг къамисы уæнгтæ, Мæздæджы скъола байгом кæныны размæ дæрБзарты Руслан. Цæгат Ирыстоны национ ахуырады фæндаг. // «Мах дуг», 1999, №№7–8.

Литературæйы æвдисæнтæ куыд дзурынц, афтæмæй Мæздæджы скъола ирон адæмы культурон царды сахадыдта куыд ахсджиаг фæрæз национ рухсад рæзыны æмæ национ фыссынады равзæрды хъуыддæгты. Мæздæджы скъолайы ахуыр ирон æвзагыл кæй цыд, уый фæахъаз ирон абетæ саразынæн. Мæздæджы алчер Гай æмæ сауджын Павел Генцауров (Хъесаты) сарæзтой ирон фыссынады системæ аргъуанты славяйнаг графикæйы бындурыл. Фыццаг ирон чиныг — цыбыр катехизис — джиппы уагъд æрцыди 1798 азы.

 Галерей 

 Кæс ноджы 
 Хуссар Ирыстон
 Цæгат Ирыстоны гимн
 Цæгат Ирыстоны паддзахадон хæрзиуджытæ
 Ирыстон

 Фиппаинæгтæ 

*