Таджикаг æвзаг

Таджикаг æвзаг (забони Тоҷикӣ, иуæй-иу хатт хонынц æй персайнаг æвзаджы диалект —  фарси-тоджики) у таджикаг адæмы æвзаг, Таджикистаны паддзахадон æвзаг æмæ Афгъанистаны регионалон æвзæгтæй иу. Уыимæ ма дзурынц ыл Узбекистаны иуæй-иу районты (Самарканд, Бухара æмæ сæ алфамбылай зæххытæ) æмæ Афгъанистаны цæгаты.

Таджикаг æвзаг у ныгуылæйнаг ирайнаг æвзæгтæй иу. Раздæр, куыд регионы культурæйы артдзæстыты æвзаг, уый стыр тæваг дардта, йæ цуры цы æндæр æвзæгтæ уыди, уыдоныл — æппæты зынгæдæр узбекаг æвзагыл æмæ иуæй-иу чысылдæр æвзæгтæм, уыдонимæ, ирайнаг æвзæгтæй ирон æвзагмæ тæккæ хæстæгдæр чи у, уыцы ягънобаг æвзагмæ.

Таджикаг æвзаг æндæр персайнаг æвзаджы здæхтытæй фæиппæрд XV-æм æнусы æмæ уый тыххæй дзы баззадысты, Иран æмæ Афгъанистаны æвзæгты цы грамматикон миниуджытæ фесæфтысты, уыдон. Ираны персайнаг æвзагимæ абаргæйæ, таджикаг æвзагмæ чысылдæр араббаг дзырдтæ бахауди — ирайнаг æвæрды дзырдтæ сты фылдæр. Уæддæр ныры онг Иран æмæ Таджикистаны цæрджытæн сæ кæрæдзийы ныхас æнцонæмбарæн у.

Нырыккон таджикаг алфавит арæзт у кириллон алфавиты бындурыл (1940-æм азæй):

 А а Б б В в Г г Ғ ғ Д д Е е Ё ё Ж ж З з И и Й й Ӣ ӣ К к Қ қ Л л М м Н н О о П п Р р С с Т т У у Ӯ ӯ Ф ф Х х Ҳ ҳ Ч ч Ҷ ҷ Ш ш Ъ ъ Э э Ю ю Я я

Таджикаг грамматикæйы æрмæстдæр ис дыууæ хауæны: номон æмæ комкоммæйы (иварон) хауæн. Уыцы дыккагæн йæ кæрон у -ро: Рустамро задам «Рустамы ныццавтон». Æппæт æндæр ахастытæ æвдыст цæуынц разæвæрдты фæрцы: китоб «чиныг», аз китоб «чиныгæй», ба китоб «чиныгмæ», чун китоб «чиныгау» æмæ афтæ дарддæр.

Нæмтты бирæон нымæцы кæрæттæ сты -ҳо æмæ -он. Удон номдарты бирæон нымæцы кæрон у -он, кæрон -ҳо фенæн ис алыхуызон дзырдтимæ — удонтæ æмæ æнæудонтимæ. Зæгъæм, иууон нымæцы дзырд асп-æн («бæх») бирæон нымæцы формæ у куыд аспон, афтæ аспҳо дæр. Кæрон -он фенæн ис æнæудон номдартимæ дæр — зæгъæм, буары хæйтты формæтæ сты даст — дастон «арм — æрмттæ», чашм — чашмон «цæст — цæстытæ».

Миногонтæ номдарты фæстæ æвæрд сты (ирон хъуыдыйады дзырдты равæрдæй хъауджыдæр) æмæ номдаримæ баст сты изафеты кæронæй. Китоб «чиныг», китоби хуб «хорз чиныг» — изафеты кæрон -и æвдисы, номдары фæстæ йæ бæрæггæнæн дзырд кæй цæуы, уый. Бирæон нымæцы изафеты кæрон цæуы нымæцæвдисæг кæроны фæстæ: китоб-ҳо-и хуб «хорз чингуытæ».

Миногоны бæрцбарæнтæ сты ахæм: 
 кӯҳи баланд «бæрзонд хох» (дзырдæй-дзырдмæ: «хох-и бæрзонд»)
 кӯҳи баландтар «бæрзонддæр хох» («хох-и бæрзонддæр»)
 баландтарин кӯҳ «æппæты бæрзонддæр хох» (уæлахизон бæрцбарæны миногон æвæрд цæуы разæй)

Цæсгомон номивджытæ сты ахæм:
 Цæсгом  Иууон  Бирæон 1-æм  ман  «æз»  мо «мах» 2-æм  ту  «ды»  шумо «смах, ды» 3-æм  ӯ, вай «уый»  онҳо «уыдон»
Дыккæгæм цæсгомы номивæг шумо фæзæгъынц иу адæймагæн дæр (уырыссаг æвзаджы куыд у, афтæ).

Таджикаг бындурон лексикæйы тыххæй цыдæртæ базонæн и мæнæ ахæм таблицæйæ:
таджикагау  моҳ(mōh)  нав(nau̯)  модар(mōdar)  хоҳар(xͮōhar)  шаб(šab)  бинӣ(bīnī)  се(se)  сиёҳ(siyōh)  сурх(surx)  зард(zard)  сабз(sabz)  гург(gurg) Æндæр индоевропæйаг æвзæгтæ персайнагау  māh  nou̯  mādar  xͮāhar  šab bīnī  se  siyāh  sorx  zard  sabz  gorg урду  māh / māheena  nayā  mā / walda  behn  rāt  nāk  tīn  siah / kālā  surkh / lāl  pīlā  sabz / harā  bheyrya пушту  myāsht  nəvay  mōr  khōr  shpa  pōza  dre  tōr  sur  zhaṛ  shin  lewa иронау  мæй ног  мад  хо  æхсæв  фындз  æртæ  сау  сырх  бур  цъæх  бирæгъ хинди  mās  nayā  mātā  bahin  rāt  nāk  tīn  kālā / shyam  lāl  pīlā  harā  bik англисагау  month  new  mother  sister  night  nose  three  black  red  yellow  green  wolf немыцагау  Monat  neu  Mutter  Schwester  Nacht  Nase  drei  schwarz  rot  gelb  grün  Wolf латинагау  mēnsis  novus  māter  soror  nox  nasus  trēs  āter, niger  ruber  flāvus, gilvus  viridis  lupus францагау  mois  nouveau  mère  sœur  nuit  nez  trois  noir  rouge  jaune  vert  loup италиагау  mese  nuovo  madre  sorella  notte  naso  tre  nero  rosso  giallo  verde  lupo испайнагау  mes  nuevo  madre  hermana  noche  nariz  tres  negro  rojo  amarillo  verde  lobo каталайнагау  mes  nou  mare  germana  nit  nas  tres  negre  roig / vermell  groc  verd  llop румынагау  luna  nou/noi  mamă  soră  noapte  nas  trei  negru  roşu  galben  verde  lup грекъагау  μήνας minas  νέος neos  μητέρα mitera  αδελφή adhelfi  νύχτα nihta  μύτη miti  τρία tria  μαύρος mavros  κόκκινος kokkinos  κίτρινος kitrinos  πράσσινος prassinos  λύκος likos литовагау  mėnuo  naujas  motina  sesuo  naktis  nosis  trys  juoda  raudona  geltona  žalias  vilkas болгайрагау  месец mesets  нов nov  майка maika  сестра sestra  нощ nosht  нос nos  три tri  черен cheren  червен cherven  жълт zhălt  зелен zelen  вълк vălk уырыссагау  месяц новый мать  сестра  ночь  нос три чёрный  красный жёлтый  зелёный  волк

 Литературæ 

 Основы иранского языкознания. Т. 3. Новоиранские языки. М. 1982.
 Korotow, M. (2004) Tadschikisch Wort für Wort. Kauderwelsch ISBN 3-89416-347-X
 Lazard, G. (1956) "Caractères distinctifs de la langue tadjik". Bulletin de la Société Linguistique de Paris. 52. pp. 117--186
 Lazard, G. "Le Persan". Compendium Linguarum Iranicarum. Wiesbaden. 1989.
 Windfuhr, G. (1987) in Comrie, B. (ed.) "Persian". The World's Major Languages. pp. 523--546
 Perry, J. R. (2005) A Tajik Persian Reference Grammar (Boston : Brill) ISBN 90-04-14323-8
 Rastorgueva, V. (1963) A Short Sketch of Tajik Grammar (Netherlands : Mouton) ISBN 0-933070-28-4

Категори:Ирайнаг æвзæгтæ
Категори:Таджикистаны æвзæгтæ
Категори:Узбекистаны æвзæгтæ
Категори:Уæрæсейы æвзæгтæ
Категори:Афгъанистаны æвзæгтæ