Хъуымыхъхъаг æвзаг

Хъуымыхъхъаг æвзаг (къумукъ тил) у хъуымыхъхъаг адæмы мадæлон æвзаг, дзурынц ыл Дагъистаны быдырон хайы æмæ цæгаты хохрæбын, Цæцæны цæгаты æмæ Цæгат Ирыстоны Мæздæджы районы. Хауы тюркаг æвзæгты кыпчакаг къордмæ (уырдæм ма хауынц хъæрæсейаг-балхъайраг, ногъайаг æмæ æндæр æвзæгтæ). Дзурджыты нымæц у 450—500 мин адæймагмæ ’ввахс.

Хъуымыхъхаг у Дагъистаны æхсæз литературон æвзагæй иу. Ацы рæттæм Уæрæсейы империимæ баиуы агъоммæ хъуымыхъхъаг æвзаг уыди Дагъистаны адæмты ’хсæн дзурыны фæрæз. Хъуымыхъхъаг æвзагыл цæуы газет «Ёлдаш».

 История 
Хъуымыхъхъаг æвзаджы периодизаци нæма сбæлвырд ис. Иуæй-иу ахуыргæндтæм гæсгæ уый равзæрдис манголы бабырсты агъоммæ (XIII-æм æнусы агъоммæ).

 Лингвистикон характеристикæ 

 Фыссынад 
1928-æм азы онг хъуымыхъхъ пайда кодтой араббаг алфавитæй. 1927-æм азæй фæстæмæ ’мæ 1938-æм азы онг сæ фыссынад уыдис латинаг бындурыл.

1938-æм азæй фæстæмæ æмæ ныры онг пайда кæнынц кириллон графикон бындурыл хъуымыхъхъаг алфавитæй:
 А а Б б В в Г г Гъ гъ Гь гь Д д Е е Ё ё Ж ж З з И и Й й К к Къ къ Л л М м Н н Нг нг О о Оь оь П п Р р С с Т т У у Уь уь Ф ф Х х Ц ц Ч ч Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я

 Фонологион бæрæггæнæнтæ 
Æвзаджы ис 8 хъæлæсоны — а, е, ы, и, о, оь, у, уь, ис дзы ноджы æртæ æвдисæйнагмæ гæсгæ ныхмæвæрæн (рæнхъ, сисæн, лабилизаци). Иуæй-иу дзырдты (фылдæр æрбайсгæ чи сты, ахæмты) вæййы хъæлæсон ə.

 Уæнг 
Уæнджы сæйраг хуыз у CVC, ноджы ис ахæм хуызы уæнгтæ: V, VC, CV, VCC, CVCC.

 Морфологи 

 Æвзаджы морфологион хуыз 
Дзырд кæнæ морфемæйы райдианы хъæлæсонты иугæнæн нæй. 

 Морфологион категориты сконд æмæ мидис 
Ис 10 ныхасы хайы — номдар, миногон, нымæцон, номивæг, мивдисæг, фæрсдзырд, бæттæг, хайыг, æвастхъæр æмæ фæсдзырд.

Хъуымыхъхъаг æвзаджы нæй грамматикон æрд. Бирæон нымæц арæзт цæуы, -лар (-лер), зæгъгæ, ахæм фæсæфтуаны фæрцы.

Æвзаджы ис æхсæз хауæны.

 Дзырдарæзты бындурон фæрæз 
Дзырдарæзты бындурон фæрæз у аффиксалон, вæййы дæр дзырдиукæнынад.

 Диалекттæ 
Хъуымыхъхъаг æвзаджы ис ахæм диалекттæ:
 бойнахъаг,
 хасавюртаг,
 кайтаггаг,
 дæлхæххон,
 теркаг.

Иннæтæй хицæн лæууы кайтаггаг диалект. Иуæй-иу диалектты зыны кавказаг æвзæгты тæваг: цæвиттон, ис дзы «кавказаг» абруптивон æмхъæлæсонтæБСЭ. Кумыкский язык.

Нырыккон литературон хъуымыхъхъаг æвзаг арæзт æрцыдис хасавюртаг æмæ бойнахъаг диалектты бындурыл.

 Библиографи 
 Дмитриев Н. К., Грамматика кумыкского языка, М.— Л., 1940; 
 Гаджиева Н. З., Кумыкский язык, в сборнике: Младописьменные языки народов СССР, М.— Л., 1959; 
 Русско-кумыкский словарь, М., 1960; , 
 Магомедов А. Г., Кумыкский язык, в кн.: Языки народов СССР, т. 2, М., 1966. 

 Æрвитæнтæ 

 Дагъистаны хъуымыхъхъаг æвзагыл чи цæуы, уыцы газет «Ёлдаш»  (фæстаг номырты архив) 
 Хъуымыхъхъаг æвзаг сайт «Языки народов России»-йы 
 Хъуымыхъхъаг æвзаджы дæнцæг (текст æмæ аудио)
 Уырыссаг-хъуымыхъхъаг дзырдуат (1960)  (DjVu, tiff)

 Фиппаинæгтæ 

Категори:Дагъистаны æвзæгтæ
Категори:Тюркаг æвзæгтæ