Дагъистан

ДагъистанДзагуырты Тембол. Географийы терминон дзырдуат уырыссаг æмæ ирон æвзæгтыл. Цæгат Ирыстоны АССР-ы паддзахадон рауагъдад — Орджоникидзе, 1941.Уырыссаг-ирон дзырдуат. Сарæзта йæ Абайты Васо. Дыккаг, срастгонд æмæ баххæстгонд рауагъд. Редактор Исаты М.И, рауагъдад «Советон Энциклопеди». Мæскуы — 1970 кæнæ ДагъыстанИрон æвзаджы æмбарынгæнæн дзырдуат : 4 томæй / Гæбæраты Никъалайы иумæйаг редакцийæ ; Уæрæсейы зонæдты академи ; Дзæуджыхъæуы зонадон центр ; Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн институт. — М. : Наука, 2007. II-æм том, 217-æм ф. (, агъул. Республика Дагъустан, , , , ) у Уæрæсейы республикæ Цæгат Кавказы, лæууы Цæцæн, Хъалмыхъхъ æмæ Стъараполы крайы ’хсæн, хуссары та æмарæн у Азербайджан æмæ Гуырдзыстонимæ. Дагъистаны сæйраг сахар у Къаспы денджызы былгæрон порт Махачкала. Йæ сæргълæууæг у Владимир Васильев.

Республикæйы фæзуат у 50,3 мин км².

Дагъистан у бирæнацион бæстæ, цæры дзы дыууын адæмыхаттæй фылдæр. Уыдонæй стырдæр сты солиаг адæм — Дагъистаны цæрджытæй се ’ртыккаг хай.

 Æвзæгтæ 
 Агъулаг æвзаг
 Андиаг æвзаг
 Лекъаг æвзаг
 Солиаг æвзаг
 Табасарайнаг æвзаг
 Хъуымыхъхъаг æвзаг
...æмæ æндæртæ 

 Этимологи 
Ном Дагъистан зындгонд у XVII æнусæй æмæ нысан кæны «хохы бæстæ» (тюркаг ныхас дагъ «хох» æмæ ирайнаг фæсæфтуан -стан). Ныры Дагъистан хохы бæстæ нал у, уый тыххæй æмæ йæ цæгатаг быдыртæ ахсынц йæ фæзуаты 44%..

 Географи 
Дагъистан æрбынат кодта Кавказы цæгат-скæсæны, Къаспы денджызы былгæрон. Республикæйы цæгаты сты тыгъд быдыртæ, хуссары та — Кавказы сæйраг рагъ (Стыр хох). Дагъистаны дæргъ цæгатæй хуссармæ у 400 км, скæсæнæй ныгуылæнмæ — 200 км.

Дагъистаны цæгатаг арæн у Стъараполы край æмæ Хъалмыхъхъы республикæимæ. Ныгуылæны республикæйæн ис арæн Цæцæн æмæ Гуырдзыстонимæ, хуссары та — Азербайджаны паддзахадон арæн. Къаспы денджызы фæстæ ис цыппар паддзахады: Хъазахстан, Туркменистан, Иран æмæ Азербайджан. Азербайджанимæ арæн у Уæрæсейы Федерацийы тæккæ хуссардæр ран (41°10' ц. у.).

 Гидрографи 

Скæсæнырдыгæй Дагъистаны территори æхсы Къаспы денджызы дон. Республикæйы цæгаты хус бæстыхъæд у æмæ дзы уый тыххæй бирæ цæугæдæттæ нæй. Хохы та дон фылдæр ис.

Республикæйы астæу кæлынц Терк æмæ Сулак. Æдæппæт Дагъистаны и 6255 цæугæдоны, уыдонæй сæдæ сты сæйрагдæр — сæ дæргъ 25 километрæй фылдæр кæмæн у, ахæмтæ. Тыккæ зындгонддæр сты Терк, Сулак, Самур, Рубас. Æппæт цæугæдæттæ дæр хауынц Къаспы денджызы бассейнмæ, фæлæ уыдонæй денджызы æййафынц æрмæстдæр 20.

Самур у Дагъистаны дыккаг ахсджиагдæр цæугæдон, йæ бассейны фæзуат у 7,3 мин км². Самуры гуырæн у Рутулы районы. Къаспы денджызы бакæлæн скæны дельтæ. Цæугæдоны дон-дон сараздзысты æртæ ног электрон станцæйы. Самуры дæттæ пайда хæссынц хъæууон хæдзæрадмæ, уымæй хуссарырдæм цæуы Самур-Дербенты къанау æмæ Самур-Апшероны къанау (уыцы фæстаг цæуы фæсарæнмæ, Азербайджанмæ).

Сулак равзæры æртæ доны — Хъазхъуымыхъхъы Хъойсу, Солыйы Хъойсу æмæ Андийы Хъойсу — кæм баиу вæййынц, уыцы ран. Сулачы бассейны фæзуат у 15,2 мин км². Сулакыл лæууынц гидероэлектростанцæтæ — Чиркейаг ГЭС, Миатлины ГЭС, Гельбахы ГЭС, Чирюрты ГЭС-1 æмæ Чирюрты ГЭС-2.

 Цæдтæ
 Кезенойамы цад (Ботлихы район) нымад у Цæгат Кавказы стырдæр цадыл, йæ фæзуаты стыр хай хауы Цæцæнмæ (Веденойы районмæ)
 Кæд Ак-Гёль стыр цад нæу, уæддæр у зындгонддæр цæдтæй иу, уый тыххæй æмæ у Махачкалайы фенддæгтæй иу. Сахары цæрджытæ тыхсынц, цады æмвæзад кæй ныллагдæр кæны, уый тыххæй.

 Рельеф 
Хæхтæ ахсынц республикæйы 25,5 мин км², йæ рæстæмбис бæрзæнд у 960 м денджызы æмвæзадæй. Дагъистаны бæрзонддæр хох у Базардюзю (4466 м).

 Истори 

 Цæрджытæ 
 Демографи 

 Национ сконд 
Дагъистан у Уæрæсейы тæккæ бирæнацион республикæ. Йæ паддзахадон æвзæгтæ сты уырыссаг æмæ Дагъистаны адæмты æппæт æвзæгтæГлава 1, Статья 11 // Конституция Республики Дагестан (2003 г.). Уыцы æвзæгтæй æрмæстдæр 14 ис фыссынад, æндæртæ сты дзургæ æвзæгтæ. Дагъистаны адæмтæй сæ фылдæр дзурынц нахаг-дагъистайнаг къорды æвзæгтыл (75 %), тюркаг къорды æвзæгтыл (20 %) æмæ уырыссагау (5 %).

Адæм Нымæц, 2002 аз,  мин ад.Нымæц, 2010 азмин ад.Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 годаВсероссийская перепись населения 2010 года. Официальные итоги с расширенными перечнями по национальному составу населения и по регионам.: см.Солиæгтæ  758,4 (29,4 %)850,01 (29,4 %)Даргинæгтæ  425,5 (16,5 %) 490,38 (17,0 %)Хъуымыхъхъæгтæ  365,8 (14,2 %)431,74 (14,9 %)Лекъæгтæ  336,7 (13,1 %) 385,24 (13,3 %)Лакæгтæ  139,7 (5,4 %) 161,28 (5,6 %)Азербайджайнæгтæ 111,7 (4,3 %) 130,9 (4,5 %)Табасарайнæгтæ  110,2 (4,3 %) 118,9 (4,1 %)Уырыссæгтæ  120,9 (4,7 %) 104,02 (3,6 %)Цæцæйнæгтæ (аккæйæгтæ Оценочная численность аккинцев в 93 тыс. в 2010 году в БРЭ совпадает с численностью чеченцев в Дагестане по переписи 2010 года) 87,9 (3,4 %) 93,7 (3,2 %)Ногъайæгтæ  36,2 (1,4 %) 40,4 (1,4 %)Агъулæгтæ  23,3 (0,9 %) 28,1 (1 %)Рутулæгтæ  24,3 (0,9 %) 27,8 (1 %)Цъахурæгтæ  8,2 9,8Сомихæгтæ  5,7 5,0Тæтæйрæгтæ  4,7 3,7Дзуттæгтæ  1,5 1,7Украинæгтæ  2,9 1,5Татæгтæ  1,1 0,5

Солыйæгты скондмæ нымайынц андиаг-цезаг адæмты дæр æмæ арчийæгтæ.

XX æнусы 20-æм азты агъоммæ Дагъистаны хохы цæрджыты егъау хай хуыдтой лекъ, быдыры цæрæг хъумыхъхъæгты та — Кавказы тæтæрЛЕЗГИНЫ — Большая советская энциклопедия, БСЭ — Энциклопедические словари — Slovar.cc.

Фыдыбæстæйы Стыр хæсты агъоммæ Дагъистаны цæрджытæ се ’хсæн ныхас кодтой тюркагау (хъумыхъхъагау цæгаты æмæ азербайджайнагау хуссары), рæстæг куы цыдис, æхсæнадæмон æвзаг сси уырыссаг æвзаг, куыд бæстæйы æндæр регионты.

 Дин 
Дагъистаны цæрынц Уæрæсейы пысылмæттæй сæ фылдæр хай. Республикæйы цæрджытæй 96% бæрц пысылмон диныл хаст сты (2,9 млн ад.). Дербентмæ пысылмон дин æрбацыдис VII—VIII æнусы, хохмæ та — фæстæдæрВучетич Н. «Четыре месяца в Дагестане». «Кавказ», № 72. Тифлис, 1864..

Чырыстон рæстуырнæг еклезийы Сыгъдæг Синоды уынаффæмæ гæсгæ сарæзтæуы Махачкалайы епархи (2012 азы), рахицæн æй кодтой Владикавказ æмæ Аланийы епархийæ.

 Цæрæнрæттæ 
Дæс минæй фылдæр адæм кæм цæрынц, ахæм цæрæнрæттæ

Махачкала, Хасавюрт, Дербент, Каспийск, Буйнакск, Избербаш, Хъызлар, Кизилюрт æмæ æндæртæ.

 Административон дих 
Дагъистаны сконды ис 42 районы æмæ дæс сахары зылдыЗакон Республики Дагестан от 13.01.2005 N6 о статусе и границах муниципальных образований Республики Дагестан:

 Агъулы район
 Акушайы район
 Ахвахы район
 Ахтыйы район
 Бабаюрты район	
 Бежтайы фадыг
 Ботлихы район
 Буйнаксчы район
 Гергебилы район
 Гумбеты район
 Гунибы район
 Дахадаевы район
 Дербенты район
 Докузпарайы район
 Казбековы район
 Кайтаджы район
 Карабудахкенты район
 Каякенты район
 Кизилюрты район
 Кулийы район
 Кумторкалайы район
 Курахы район
 Лакаг район
 Левашийы район
 Магарамкенты район
 Новолакскоейы район
 Ногъайы район
 Рутулы район
 Сергокалайы район
 Сулейман-Стальскийы район
 Табасараны район	
 Тарумовкæйы район
 Тляратæйы район	
 Унцукулы район
 Хасавюрты район
 Хивы район
 Хунзахъы район	
 Хъызлары район
 Цъумадайы район
 Цъунтъайы район
 Чъародайы район
 Шамилы район

 Экономикæ 


 Паддзахадон арæзт 
 Республикæ Дагъистаны Паддзахадон советы сæрдар 
 Магомедали Магомедов — 1991-æм азы 13 майы — 2006-æм азы 20 февралы.

2003-æм азы агъоммæ республикæйы сæргълæууæг уыдис йæ Паддзахадон советы сæрдар.

 Республикæйы сæргълæууæг
Регионы сæргъы сты Дагъистаны сæргълæууджытæ (раздæр президенттæ), кæцыты нысан кæны Уæрæсейы Федерацийы президент.
Сæргълæууджыты номхыгъд:
 Муху Алиев — 2006 20 февралы — 2010 20 февралы;
 Магомедсалам Магомедов — 2010 20 февралы — 2013 28 январы.
 Рамазан Абдулатипов — 2013 28 январы — 2017 3 октябры.
 Владимир Васильев — 2017 3 октябры — нырмæ


 Спорт 
Бирæ сты дагъистайнаг спортсменты æнтыстытæ, уæлдайдæр хъæбысæйхæстыПравительство РД — Спорт. Тынг популярон сси футбол дæр.

 Литературæ 

 История Дагестана с древнейших времён до наших дней. В двух томах. Ред. А. И. Османов. М., Наука, 2004.
 Криштопа, А. Е. Дагестан в ХІІІ — начале XV вв. Очерк политической истории. М., Мамонт; Таус, 2007.
 Карпов, Ю. Ю. Взгляд на горцев. Взгляд с гор. Мировоззренческие аспекты культуры и социальный опыт горцев Дагестана. СПб., Петербургское востоковедение, 2007.
 Дагестан и мусульманский Восток. Сборник статей в честь профессора Амри Рзаевича Шихсаидова. Сост. и отв. ред. А. К. Аликберов, В. О. Бобровников. М., Издательский дом Марджани, 2010


 Æддаг æрмæг 
 Дагъистаны сæргълæууæджы сайт 
 Туристон информацион центр «Дагестан»
 Адæмон Æмбырды сайт 
 Дагъистаны хицæуады сайт 
 Дагъистаны минæвæрад Уæрæсейы президенты цур

 Фиппаинæгтæ 

*