ରାଣୀ ଚେନ୍ନମ୍ମା

କିତ୍ତୁରର ଚେନ୍ନମ୍ମା ଯିଏ ରାଣୀ ଚେନ୍ନମା ନାମରେ ପରିଚିତ, ବର୍ତ୍ତମାନର କର୍ଣ୍ଣାଟକ ରାଜ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ କିତ୍ତୁର ରାଜ୍ୟର ରାଣୀ ଥିଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖିବା ପାଇଁ ବ୍ରିଟିଶ ଇଷ୍ଟ ଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀ ବିରୋଧରେ ଏକ ସଶସ୍ତ୍ର ବିଦ୍ରୋହର ନେତୃତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ। ପ୍ରଥମ ଯୁଦ୍ଧରେ ସେ ବ୍ରିଟିଶ ସେନାକୁ ପରାଜିତ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଦ୍ରୋହ ପରେ ସେ ବନ୍ଦୀ ଭାବରେ ରହି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ। ବ୍ରିଟିଶ ଉପନିବେଶବାଦ ବିରୋଧରେ କିତ୍ତୁର ସେନାକୁ ନେତୃତ୍ୱ ଦେଇଥିବା ପ୍ରଥମ ଏବଂ ଗଣ୍ୟମାନ୍ୟ ନାରୀ ଶାସକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ଭାବେ, ସେ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କର୍ଣ୍ଣାଟକରେ ଜନନାୟିକା (ଲୋକନାୟିକା) ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ ଅଛନ୍ତି।

 ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଜୀବନ 

କିତ୍ତୁର ଚେନ୍ନମ୍ମାଙ୍କ ଜନ୍ମ ୧୪ ନଭେମ୍ବର ୧୭୭୮ ମସିହାରେ, ଭାରତର ବର୍ତ୍ତମାନର କର୍ଣ୍ଣାଟକ ରାଜ୍ୟର ବେଳଗାଭି ଜିଲ୍ଲାର କାକତି ନାମକ ଏକ ଛୋଟ ଗାଁରେ ହୋଇଥିଲା। କାକତି ଏକ ଛୋଟ ଗଡ଼ଜାତ (ଛୋଟ ରାଜ୍ୟ) ଥିଲା। ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ନାମ ଧୁଲାପ୍ପା ଦେସାଇ ଏବଂ ମାତାଙ୍କ ନାମ ପଦ୍ମାବତୀ ଥିଲା। ସେ ଜୈନ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନେ ଜୈନ ଧର୍ମାବଳମ୍ବୀ ଥିଲେ। ପରେ ତାଙ୍କ ପରିବାରର ବଂଶଧରମାନେ ଲିଙ୍ଗାୟତ ଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ଛୋଟବୟସରୁ ସେ ଘୋଡ଼ାଚାଳନା, ତରବାରୀ ଯୁଦ୍ଧ ଏବଂ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ ନେଇଥିଲେ। ୧୫ ବର୍ଷ ବୟସରେ ସେ ଦେସାଇ ପରିବାରର ରାଜା ମଲ୍ଲସର୍ଜାଙ୍କ ସହ ବିବାହ କରିଥିଲେ। ପରେ ସେ ଶିବଲିଙ୍ଗାପ୍ପା ନାମକ ଜଣେ ଲିଙ୍ଗାୟତ ଶିଶୁକୁ ପୋଷ୍ୟସନ୍ତାନ ନେଇ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ।

 ବ୍ରିଟିଶମାନଙ୍କ ବିରୋଧରେ ସଂଘର୍ଷ 

ଚେନ୍ନମ୍ମାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ୧୮୧୬ ମସିହାରେ ପରଲୋକଗତ ହୋଇଥିଲେ, ଯାହା ପରେ ରାଜ୍ୟରେ ଅସ୍ଥିରତା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା। ୧୮୨୪ ମସିହାରେ ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଘଟିଲା। ଏହା ପରେ ରାଣୀ ଚେନ୍ନମ୍ମାଙ୍କ ପାଇଁ କିତ୍ତୁରର ସ୍ୱାଧୀନତା ରକ୍ଷା କରିବା ଏକ କଷ୍ଟକର କାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇପଡ଼ିଲା। ସେହି ବର୍ଷ ସେ ଶିବଲିଙ୍ଗାପ୍ପାଙ୍କୁ ପୋଷ୍ୟସନ୍ତାନ ଗ୍ରହଣ କରି ସିଂହାସନର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଘୋଷଣା କଲେ। ଏହା ବ୍ରିଟିଶ ଇଷ୍ଟ ଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀକୁ ସୁହାଇଲା ନାହିଁ ଏବଂ ସେମାନେ ଶିବଲିଙ୍ଗାପ୍ପାଙ୍କୁ ବହିଷ୍କୃତ କରିବା ଆଦେଶ ଜାରି କଲେ। କିତ୍ତୁରକୁ ଧାରୱାଡ଼ କଲେକ୍ଟରେଟର ଅଧୀନରେ ରଖାଗଲା, ଯେଉଁଠାରେ ସେଣ୍ଟ ଜନ୍ ଥାକେରେ ଦାୟିତ୍ୱରେ ଥିଲେ ଏବଂ ମିଷ୍ଟର୍ ଚାପ୍ଲିନ୍ କମିଶନର୍ ଥିଲେ। ସେମାନେ ରାଜ୍ୟର ନୂତନ ଶାସନକୁ ସ୍ୱୀକାର କରିନଥିଲେ ଏବଂ କିତ୍ତୁରକୁ ବ୍ରିଟିଶ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ସୂଚନା ଦେଇଥିଲେ।

୧୮୨୩ ମସିହାରେ ରାଣୀ ଚେନ୍ନମ୍ମା ବମ୍ବେ ପ୍ରାନ୍ତର ଉପ-ରାଜ୍ୟପାଳ ମାଉଣ୍ଟଷ୍ଟୁଆର୍ଟ ଏଲଫିନ୍ସ୍ଟୋନ୍ଙ୍କୁ ଚିଠି ଲେଖି ତାଙ୍କ ଅଭିଯୋଗ ଜଣାଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେହି ଅନୁରୋଧ ଅସ୍ୱୀକୃତ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ବ୍ରିଟିଶମାନେ କିତ୍ତୁରର ଧନଭଣ୍ଡାର ଓ ରାଜମୁକୁଟ ରତ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ (ପ୍ରାୟ ୧୫ ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କା ମୂଲ୍ୟର) ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ସେନା ନିଯୁକ୍ତ କରିଥିଲେ। ସେମାନେ ୨୦,୭୯୭ ସେନା ଏବଂ ୪୩୭ଟି ବନ୍ଧୁକ ସହିତ ଏକ ବଡ଼ ସେନାବଳ ଗଠନ କରିଥିଲେ। ୧୮୨୪ ଅକ୍ଟୋବରରେ ଘଟିଥିବା ପ୍ରଥମ ଯୁଦ୍ଧରେ ବ୍ରିଟିଶ ସେନା ଭାରୀ କ୍ଷତି ସହିଥିଲା ଏବଂ ସେଣ୍ଟ ଜନ୍ ଥାକେରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ନିହତ ହୋଇଥିଲେ। ଚେନ୍ନମ୍ମାଙ୍କ ସେନାପତି ଅମତୁର ବଳପ୍ପା ଏହି ଘଟଣାରେ ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ନେଇଥିଲେ। ସର୍ ୱାଲ୍ଟର୍ ଏଲିଓଟ୍ ଏବଂ ମିଷ୍ଟର୍ ସ୍ଟିଭେନସନ୍ ନାମକ ଦୁଇଜଣ ବ୍ରିଟିଶ ଅଧିକାରୀଙ୍କୁ ବନ୍ଦୀ କରାଯାଇଥିଲା । ଚାପ୍ଲିନ୍‌ଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ ବନ୍ଦ ହେବାର ଏକ ସର୍ତ୍ତରେ ସେମାନଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ପରେ ଚାପ୍ଲିନ୍ ପୁଣି ଯୁଦ୍ଧ ଜାରି ରଖିଥିଲେ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଆକ୍ରମଣ ସମୟରେ ସୋଲାପୁରର ଉପ-କଲେକ୍ଟର୍ ମୁନ୍ରୋ (ଥୋମାସ୍ ମୁନ୍ରୋଙ୍କ ଭାଣଜା) ନିହତ ହୋଇଥିଲେ। ରାଣୀ ଚେନ୍ନମ୍ମା ତାଙ୍କ ଉପସେନାପତି ସାଙ୍ଗୋଲ୍ଲି ରାୟାନ୍ନାଙ୍କ ସହଯୋଗରେ ଦୃଢ଼ତାର ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ଧରାପଡ଼ି ବେଳହୋଙ୍ଗାଲ କିଲ୍ଲାରେ କାରାବନ୍ଦୀ ହୋଇଥିଲେ। ସେଠାରେ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଅବନତି ହେତୁ ୨୧ ଫେବୃଆରୀ ୧୮୨୯ ମସିହାରେ ତାଙ୍କ ଦେହାନ୍ତ ହୋଇଥିଲା।

ସାଙ୍ଗୋଲ୍ଲି ରାୟାନ୍ନା ୧୮୨୯ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗରିଲା ଯୁଦ୍ଧ ଜାରି ରଖିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ଧରାପଡ଼ି ତାଙ୍କୁ ଫାସି ଦିଆଯାଇଥିଲା। ସେ ଶିବଲିଙ୍ଗାପ୍ପାଙ୍କୁ କିତ୍ତୁରର ଶାସକ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ବ୍ରିଟିଶମାନେ ଶିବଲିଙ୍ଗାପ୍ପାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଗିରଫ କରିଥିଲେ। 

ରାଣୀ ଚେନ୍ନମ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରଥମ ବିଜୟ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସ୍ମୃତିକୁ ପ୍ରତିବର୍ଷ ୨୨–୨୪ ଅକ୍ଟୋବରରେ ଆୟୋଜିତ ‘କିତ୍ତୁର ଉତ୍ସବ’ରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

 ପୁସ୍ତକ 
ରାଣୀ ଚେନ୍ନମାଙ୍କ ସମ୍ପର୍କରେ ପ୍ରକାଶିତ କିଛି ବହି ହେଉଛି ଏହିଭଳି:

 ଖାରେ ଖାରେ କିତ୍ତୁରୁ ବନ୍ଦାୟ (Khare Khare Kitturu Bandaya)— ଏମ୍. ଏମ୍. କାଲବୁର୍ଗି
 କିତ୍ତୁରୁ ସଂସ୍ଥାନ ସାହିତ୍ୟ — ଭାଗ–୩(Kitturu Samsthana Sahitya - Part III)- (ଏମ୍. ଏମ୍. କାଲବୁର୍ଗି), ଭାଗ–୧ ଓ ୨ (ଅନ୍ୟମାନେ)
 କିତ୍ତୁରୁ ସଂସ୍ଥାନ ଦାଖଲେଗଳୁ — ଏ.ବି. ଭାଗ୍ଗର
 କିତ୍ତୁରୁ ରାଣୀ ଚେନ୍ନମ୍ମା — ସଙ୍ଗମେଶ ତମ୍ମନଗୌଡ଼ର
 କ୍ୱିନ୍ ଅଫ୍ କିତ୍ତୁର — ବସବରାଜ ନାଇକର

 ଆଧାର 

ଶ୍ରେଣୀ:୧୭୭୮ ଜନ୍ମ