ମତ୍ସ୍ୟ ପୁରାଣ

ମତ୍ସ୍ୟ ପୁରାଣ (मत्स्य पुराण)ରେ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ମତ୍ସ୍ୟ ଅବତାରର ମୁଖ୍ୟ କଥା ସହିତ ଅନେକ ତୀର୍ଥ, ବ୍ରତ, ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଇତ୍ୟାଦିର ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି । ଏଥିରେ ଜଳପ୍ରଳୟ, ମତ୍ସ୍ୟ ଓ ମନୁଙ୍କ ସଂବାଦ, ରାଜଧର୍ମ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ଦାନମାହାତ୍ମ୍ୟ, ପ୍ରୟାଗ ମାହାତ୍ମ୍ୟ, କାଶୀ ମାହାତ୍ମ୍ୟ, ନର୍ମଦା ମାହାତ୍ମ୍ୟ, ମୂର୍ତ୍ତି ନିର୍ମାଣ, ରାଜାଙ୍କ ବିଜୟଯାତ୍ରାର ବିଧାନ ଏବଂ ତ୍ରିଦେବଙ୍କ ମହିମା ଉପରେ ବିଶେଷ ଆଲୋକପାତ କରାଯାଇଛି । ଚଉଦ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଥିବା ଏହି ପୁରାଣ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମର ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ଗ୍ରନ୍ଥ ।

 ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପରିଚୟ 

 ମତ୍ସ୍ୟ ଅବତାର 
ଏହି ପୁରାଣରେ ସାତଟି କଳ୍ପ(ବିଶେଷ ସମୟ ଅବଧି)ର ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି । ନୃସିଂହ ବର୍ଣ୍ଣନାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଚଉଦ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଯାଏଁ ଏଥିରେ ରହିଅଛି । ମନୁ ଓ ମତ୍ସ୍ୟଙ୍କ ସଂବାଦରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ବର୍ଣ୍ଣନା, ବ୍ରହ୍ମା ଦେବତାଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି, ଅସୁରମାନଙ୍କ ଜନ୍ମ, ମରୁଦ୍ଗଣଙ୍କ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ, ପରେ ରାଜା ପୃଥୁଙ୍କ ରାଜ୍ୟ, ବୈବସ୍ବତ ମନୁଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି, ବ୍ରତ ଉପବାସ ସହିତ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡଶୟନ ବ୍ରତ, ଦ୍ୱୀପ ଓ ଲୋକମାନଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା, ଦେବମନ୍ଦିର ଓ ପ୍ରାସାଦ (ମହଲ) ନିର୍ମାଣ ଇତ୍ୟାଦି କଥାର ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି । ଏହି ପୁରାଣ ଅନୁସାରେ ମତ୍ସ୍ୟ (ମାଛ) ଅବତାରରେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଗୋଟିଏ ଋଷିଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଏକସ୍ଥାନରେ ସଂଗ୍ରହ କରିବାକୁ କହିଥିଲେ । ଯେତେବେଳେ ପୃଥିବୀ ଜଳରେ ବୁଡିରହିଥିଲା, ସେତେବେଳେ ଭଗବାନ ମତ୍ସ୍ୟ ରୂପରେ ସେହି ଋଷିଙ୍କ ନୌକାକୁ ସୁରକ୍ଷା କରିଥିଲେ ଓ ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ନବୀନ ଜୀବନର ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ ।

ଆଉ ଗୋଟିଏ ମତାନୁସାରେ, ଗୋଟିଏ ରାକ୍ଷସ ବେଦମାନଙ୍କୁ ଚୋରି କରି ସାଗରରେ ଲୁଚାଇ ଦେଲା । ସେତେବେଳେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ମତ୍ସ୍ୟରୂପ ଧାରଣ କରି ବେଦମାନଙ୍କୁ ପୁଣି ଉଦ୍ଧାର କରି ସ୍ଥାପନ କଲେ ।

 ବର୍ଣ୍ଣିତ ବିଷୟବସ୍ତୁ 
ଏଥିରେ  ମୁଖ୍ୟତଃ ନିମ୍ନସମସ୍ତ ବିଷୟବସ୍ତୁର ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଅଛି ।

 କୃଷ୍ଣାଷ୍ଟମୀ, ଗୌରୀତୃତୀୟା, ଅକ୍ଷୟ ତୃତୀୟା, ସରସ୍ୱତୀ, ଭୀମଦ୍ୱାଦଶୀ ଇତ୍ୟାଦି ବ୍ରତ
 ପ୍ରୟାଗ, ନର୍ମଦା, କୈଳାସ ବର୍ଣ୍ଣନା
 ରାଜଧର୍ମ
 ଶକୁନଶାସ୍ତ୍ର
 ଶିଳ୍ପଶାସ୍ତ୍ର
 ପ୍ରତିମା ନିର୍ମାଣ
 ପ୍ରତିଷ୍ଠାପନ ବିଧି
 ପୁରୁଷାର୍ଥ
 ଗୃହ ନିର୍ମାଣ
 ପ୍ରକୃତି ବର୍ଣ୍ଣନା
 ଯଯାତି ଚରିତ୍ର
 ଦେବଯାନୀ କଥା
 ସାବିତ୍ରୀ ଉପାଖ୍ୟାନ
 ନରସିଂହ ଅବତାରର ମହତ୍ତ୍ୱ
 ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଯଦୁ, କୁରୁ ଆଦିର ରାଜବଂଶ ବିବରଣୀ
 ଯୁଗ, କଳ୍ପ ଆଦି ବର୍ଣ୍ଣନା

 ମତ୍ସ୍ୟ ପୁରାଣରେ ରାଜଧର୍ମ 
ମତ୍ସ୍ୟ ପୁରାଣରେ 'ରାଜକୃତ୍ୟ' ଏବଂ 'ରାଜଧର୍ମ'ର ବର୍ଣ୍ଣନା ବିଶେଷ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ । ଏଥିରେ କେବଳ ପ୍ରଜାପାଳନ ଓ ଦାନପୁଣ୍ୟର କଥା ନୁହେଁ, ବରଂ ବ୍ୟବହାରିକ ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି । ଯଦିଓ ବର୍ତ୍ତମାନ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଯୁଗରେ ଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରଣାଳୀ ବଦଳି ଯାଇଛି—ତରବାରୀ, ତୀର-ବାଣର ସ୍ଥାନରେ ଯୁଦ୍ଧବିମାନ, ବୋମା, ରକେଟ୍ ଆଦି ଦ୍ଵାରା ଯୁଦ୍ଧ ହେଉଛି—ତଥାପି ଦୁଇ-ଚାରିଶହ ବର୍ଷ ପୂର୍ବରୁ ଭାରତୀୟ ରାଜାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ନୀତିମାନ ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥାମାନେ ବହୁତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା । ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ସମଗ୍ର ରାଜ୍ୟର ଅସ୍ତିତ୍ୱ କେବଳ ରାଜାଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିଲା । ଯଦି ରାଜା ବିନାଶ ହୋଇଯାଏ, ସମଗ୍ର ପ୍ରଶାସନ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ୁଥିଲା । ତେଣୁ ରାଜାଙ୍କୁ ନିଜ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ସର୍ବଦା ସତର୍କ ରହିବାକୁ ପଡ଼ୁଥିଲା। ଏହି ସନ୍ଦର୍ଭରେ ମତ୍ସ୍ୟ ପୁରାଣର ଏହି ବର୍ଣ୍ଣନା ଦ୍ରଷ୍ଟବ୍ୟ—"ରାଜାକୁ ସର୍ବଦା କାକ ପକ୍ଷୀ ଭଳି ସତର୍କ ରହିବା ଉଚିତ । ପରୀକ୍ଷା ବିନା ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କିମ୍ବା ଶୟନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ବସ୍ତ୍ର, ପୁଷ୍ପ, ଅଳଙ୍କାର ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ବ୍ୟବହାର ପୂର୍ବରୁ ପରୀକ୍ଷିତ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ । ରାଜା ଭିଡ଼ରେ ପ୍ରବେଶ କରିବେ ନାହିଁ, ଅଜଣା ଜଳାଶୟକୁ ଯିବେ ନାହିଁ । ସମସ୍ତ ପରୀକ୍ଷା ପୂର୍ବରୁ ବିଶ୍ୱସ୍ତ ଭୃତ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କରାଯିବା ଉଚିତ । ଅଜଣା ହାତୀ କିମ୍ବା ଘୋଡ଼ାରେ ଚଢ଼ିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ଓ ଅପରିଚିତ ନାରୀ ସହ ସମ୍ପର୍କ ରଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ରାଜାଙ୍କୁ ଗୁପ୍ତଚରମାନଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ରାଜ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜ୍ୟର ସମସ୍ତ ଖବର ଦେଇ ପାରିବେ। କିନ୍ତୁ ରାଜା ଗୋଟିଏ ଗୁପ୍ତଚରଙ୍କ କଥାରେ ବିଶ୍ୱାସ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଦୁଇ କିମ୍ବା ତିନି ଗୁପ୍ତଚରଙ୍କ ଖବର ସମାନ ହେଲେ ହିଁ ବିଶ୍ୱାସ କରାଯିବା ଉଚିତ "।

 ମତ୍ସ୍ୟ ପୁରାଣରେ ଯୋଗର ମାହାତ୍ମ୍ୟ 
ଏହି ପୁରାଣର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଏବଂ ଶେଷ ଅଧ୍ୟାୟମାନଙ୍କରେ ଯୋଗ ବିଷୟର ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ ୫୨ତମ ଅଧ୍ୟାୟରେ, ମତ୍ସ୍ୟ ପୁରାଣରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ଜଣେ ନୂଆ ଯୋଗୀ ପାଇଁ କର୍ମଯୋଗ ଜ୍ଞାନଯୋଗଠାରୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱପୁର୍ଣ୍ଣ, କାରଣ କର୍ମଯୋଗ ଦ୍ୱାରାହିଁ ଜଣେ ଜ୍ଞାନଯୋଗ ଆଡକୁ ଆଗେଇପାରିବ । କର୍ମଯୋଗ ବିନା ଜ୍ଞାନଯୋଗ କେବେ ଉଦୟ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ । ତାପରେ ପୁରାଣରେ ୫୨ ତମ ଅଧ୍ୟାୟର କିଛି ଶ୍ଲୋକରେ କର୍ମଯୋଗୀଙ୍କ ଆଠଟି ଆବଶ୍ୟକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଗୁଣର ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି; ଯେପରିକି, ୧) କ୍ଷମା ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅହିଂସା, ୨) ସହିଷ୍ଣୁତା, ୩) ସଙ୍କଟରେ ଯେଉଁଠି କେହି ଆଶ୍ରୟ ଚାହିଁଥାଏ, ତାକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା, ୪)ଈର୍ଷାହୀନ ହେବା, ୫) ବାହ୍ୟ ଓ ଆନ୍ତରିକ ଶୁଦ୍ଧି, ୬) ମନୋଶାନ୍ତି ଓ ସ୍ଥିରତା, ୭) ଦୁଃଖିଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବାରେ ହେଳା ନ କରିବା ଓ ୮) ଅନ୍ୟର ଧନ ବା ପତ୍ନୀ ପ୍ରତି କେବେ ଲାଳସା ନ ରଖିବା ।Matsya Purana (Sanskrit manuscript), Note: the text uses the term Karma and Kriya yoga interchangeably; see pages 184–185

 ଆଧାର 

ଶ୍ରେଣୀ:ପୁରାଣ
ଶ୍ରେଣୀ:ଅଷ୍ଟାଦଶ ପୁରାଣ