କ୍ଷେତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ବିଭାଗ ଯୋଗ (ଶ୍ରୀମଦ୍ଭଗବତ୍ଗୀତା)

କ୍ଷେତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ବିଭାଗ ଯୋଗ (ସଂସ୍କୃତ: क्षेत्र क्षेत्रज्ञ विभाग योग) ଭଗବଦ୍‌ଗୀତାର ଅଠରଟି ଅଧ୍ୟାୟ ମଧ୍ୟରୁ ତ୍ରୟୋଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଅଟେ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମୋଟ ୩୫ଟି ଶ୍ଲୋକ ଅଛି । ଏହା ମହାଭାରତର ଷଷ୍ଠ ସଂସ୍କରଣ ଭୀଷ୍ମ ପର୍ବର ୩୭ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଅଟେ ।

ଏହାର ବିଷୟବସ୍ତୁ ଅନୁସାରେ, ଭଗବଦ୍‌ଗୀତାର ଅଠରଗୋଟି ଅଧ୍ୟାୟକୁ ତିନିଟି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇପାରେ । ପ୍ରଥମ ଛଅଟି ଅଧ୍ୟାୟ କର୍ମ ଯୋଗ କିମ୍ବା କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ପଥ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରେ । ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗ; ସପ୍ତମ ଠାରୁ ଦ୍ୱାଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ , ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି କିମ୍ବା ଦିବ୍ୟ ପ୍ରେମର ପଥକୁ ଗୌରବ କରେ । ତୃତୀୟ ଭାଗ, ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ, ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନ — ଅର୍ଥାତ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଜ୍ଞାନ ଓ ତତ୍ତ୍ୱ ସିଦ୍ଧାନ୍ତଗୁଡ଼ିକ  ବିଷୟରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି ।

ମୂଳ ଭଗବଦ୍‌ ଗୀତାରେ କୌଣସି ଅଧ୍ୟାୟ ଶିରୋନାମାଯୁକ୍ତ ବିଭାଗ ନ ଥିଲା । କିନ୍ତୁ ପରେ କିଛି ସଂସ୍କୃତ ସଂସ୍କରଣରେ ଯେଉଁଠି ଗୀତାକୁ ମହାଭାରତରୁ ଅଲଗା କରି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଗ୍ରନ୍ଥ ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଗଲା, ସେଠାରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଗୁଡିକୁ ଶିରୋନାମ ଦିଆଯାଇଛି । ଉଦାହରଣସ୍ୱରୂପ, ସ୍ୱାମୀ ଚିଦ୍‌ଭବାନନ୍ଦ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଧ୍ୟାୟକୁ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଯୋଗ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି, କାରଣ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଧ୍ୟାୟ ଯୋଗର ଭଳି ମନ ଓ ଶରୀରକୁ ଶିକ୍ଷିତ କରେ । ସେ ତ୍ରୟୋଦଶ ଅଧ୍ୟାୟକୁ “କ୍ଷେତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ବିଭାଗ ଯୋଗ” ବୋଲି ନାମ ଦେଇଛନ୍ତି ।

 ବିଷୟ 
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦ ପରିଚୟ କରାନ୍ତି ;ଯଥା  କ୍ଷେତ୍ର (ଦେହ କିମ୍ବା ମାନବ ତନୁ) ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ (ଦେହର ଜ୍ଞାତା କିମ୍ବା ଆତ୍ମା) । ସାଧାରଣ ଭାବରେ, ‘କ୍ଷେତ୍ର’କୁ ଦେହ ଭାବିପାରିବେ ଏବଂ ‘କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ’କୁ ତାହାର ଜ୍ଞାତା ଆତ୍ମା ଭାବିପାରିବେ । କିନ୍ତୁ ବାସ୍ତବରେ, ଏହି ‘କ୍ଷେତ୍ର’ ମାତ୍ର ଦେହ ନୁହେଁ , ଏହା ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର, ଏବଂ ଆମର ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱର ସମସ୍ତ ପଦାର୍ଥୀୟ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରେ। ଏହିପରି, ଆତ୍ମାକୁ ଛାଡ଼ି, ଯାହା ‘କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ’, ଆମ ସମସ୍ତ ପଦାର୍ଥୀୟ ସ୍ୱଭାବ, ସେଗୁଡ଼ିକ ‘କ୍ଷେତ୍ର’ ରୂପେ ଗ୍ରହଣୀୟ ।

ଯେପରି ଜଣେ ଚାଷୀ ନିଜ ଜମିରେ ଧାନ ବୁନିଲେ, ସେ ଶେଷରେ ଧାନ ହିଁ ପାଇବେ, ଗହମ୍ କିମ୍ବା ମକା ନୁହେଁ; ସେପରି, ଆମେ ଆମର ଦେହରେ ଯେପରି ଭଲ କିମ୍ବା ମନ୍ଦ ଚିନ୍ତା ଓ କାର୍ମ କରିଥାଉ, ତାହାର ଫଳ ଆମେ ନିଜେ ଭୋଗ କରିଥାଉ । ବୁଦ୍ଧ କହିଥିଲେ — “ଆମେ ଯାହା ଚିନ୍ତା କରିଥାଉ, ଆମେ ସେଇଟି ହେଉ । ଆମର ସମସ୍ତ ଜୀବନ ଆମ ଚିନ୍ତାର ଫଳ ।” ଅମେରିକୀୟ ଦାର୍ଶନିକ ରାଲ୍ଫ ୱାଲଡୋ ଏମରସନ କହିଥିଲେ;— “ପ୍ରତ୍ୟେକ କର୍ମର ପୂର୍ବଜ ହେଉଛି ଏକ ଚିନ୍ତା ।” ତେଣୁ ଆମ ଦେହର ଏହି ‘କ୍ଷେତ୍ର’ରେ ଉଚିତ ଚିନ୍ତା ଓ କର୍ମ ବିକାଶ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ । ଏହିପାଇଁ ଆମକୁ ‘କ୍ଷେତ୍ର’ ଓ ‘କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ’ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ବୁଝିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏହି ଦୁଇ ଦିଗ — ମାନବ ଜୀବନର ପଦାର୍ଥୀୟ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଦିଗ — ବିଷୟରେ ଗଭୀର ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିଛନ୍ତି । ସେ ପ୍ରଥମେ ମାନବ ଦେହରେ ଥିବା ପଦାର୍ଥୀୟ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକର ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି, ଯାହାକୁ ସେ ‘କ୍ଷେତ୍ର’ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି । ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ (ଦେହରେ) ଯେ ସମସ୍ତ ଭାବନା, ଭାବ, ଓ ଚେତନା ଜନ୍ମେ — ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ବୋଲି କହନ୍ତି । ଯେ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ପବିତ୍ର ଓ ସଦ୍‌ଗୁଣଶୀଳ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରକୁ ପବିତ୍ର କରି ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରେ । ଏହି ଜ୍ଞାନ ଆମକୁ ଆମର ଆତ୍ମା, ଯାହା ‘କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ’, ତାହାର ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥାଏ। 

ତା’ପରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଭଗବାନଙ୍କ ବିବରଣା ଦେଇଛନ୍ତି, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜୀବର କ୍ଷେତ୍ରର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାତା  । ସେ କହନ୍ତି, ଭଗବାନ ସମସ୍ତ ବିରୋଧାଭାସୀ ଗୁଣ ଧାରଣ କରନ୍ତି । ସେ ସମଗ୍ର ସୃଷ୍ଟିରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ତଥାପି ସମସ୍ତ ଜୀବର ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହିପରି ସେ ପରମାତ୍ମା । ଏହାପରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ପରମାତ୍ମା, ଆତ୍ମା ଓ ପ୍ରକୃତିର ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ବୁଝାଇଛନ୍ତି — କିଏ କାରଣ, କିଏ କର୍ତ୍ତା ଓ କିପରି ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଘଟେ । ଯେଉଁମାନେ ଏହି ସତ୍ୟକୁ ବୁଝନ୍ତି ଓ ସଠିକ୍ କାରଣକୁ ହୃଦବୋଧ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଜ୍ଞାନରେ ସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି ଓ ମିଥ୍ୟା ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ । ସେମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବରେ ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ସନ୍ନିଧି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି । ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସାରତ୍ୱ ଥିବା ଦେଖନ୍ତି । ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମ ସଚେତନତା କିମ୍ବା ଭଗବତ୍‌ ସାକ୍ଷାତ୍‌କାର ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।

 ଆଧାର 

ଶ୍ରେଣୀ:ଶ୍ରୀମଦ୍ଭଗବତ୍ଗୀତା
ଶ୍ରେଣୀ:ମହାଭାରତ