ଶଶିକଳା କାକୋଡ଼କର

ଶଶିକଳା କାକୋଡକର (୭ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୩୫– ୨୮ ଅକ୍ଟୋବର ୨୦୧୬) — ତାଇ (ଶାବ୍ଦିକ ଅର୍ଥ ‘ବଡ଼ ଭଉଣୀ’) ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ — ଜଣେ ଭାରତୀୟ ରାଜନେତ୍ରୀ ଏବଂ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରବାଦୀ ଗୋମନ୍ତକ ପାର୍ଟି (MGP) ର ଜଣେ ନେତ୍ରୀ ଥିଲେ। ସେ ୧୯୭୩ରୁ ୧୯୭୯ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗୋଆ, ଡାମନ ଓ ଦିଉର ଦ୍ୱିତୀୟ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ଏବଂ MGP ର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ। ସେ ଗୋଆ, ଡାମନ ଓ ଦିଉର ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ହେବାରେ ପ୍ରଥମ ଏବଂ ଏକମାତ୍ର ମହିଳା ଥିଲେ।

 ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଜୀବନ ଓ ପୃଷ୍ଠଭୂମି 
ଶଶିକଳା କାକୋଡକର ୭ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୩୫ରେ ପର୍ନେମ, ଗୋଆ (ତତ୍କାଳୀନ ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜ ଭାରତ)ରେ ଦୟାନନ୍ଦ ବନ୍ଦୋଡକର ଏବଂ ସୁନନ୍ଦାବାଇ ବନ୍ଦୋଡକରଙ୍କ ଜେଷ୍ଠ ସନ୍ତାନ ଭାବେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ-ଭଉଣୀମାନେ ଥିଲେ—ଉଷା ୱେଙ୍ଗୁର୍ଲେକର, କ୍ରାନ୍ତି ରାଓ, ଜ୍ୟୋତି ବାଣ୍ଡେକର ଏବଂ ସିଦ୍ଧାର୍ଥ ବନ୍ଦୋଡକର।

କାକୋଡକର ମୁଷ୍ଟିଫୁଣ୍ଡ ସଂସ୍ଥାରୁ ପ୍ରାଥମିକ ଶିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ଏବଂ ନୋଭା ଗୋଆ (ବର୍ତ୍ତମାନ ପଣଜି) ସ୍ଥିତ ପିପଲ୍ସ ହାଇ ସ୍କୁଲରୁ ମ୍ୟାଟ୍ରିକୁଲେସନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥିଲେ। ଏଗାର ବର୍ଷ ବୟସରେ ସେ ଦେଶଭକ୍ତିମୟ ସ୍ଲୋଗାନ ଦେଇ ଗୋଆର ମୁକ୍ତି ଆନ୍ଦୋଳନରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ; ଏହି କାରଣରୁ ପର୍ତ୍ତୁଗୀଜ ପୁଲିସ ତାଙ୍କୁ ପିଟିଥିଲେ। ସେ କର୍ଣ୍ଣାଟକ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ, ଧାରୱାଡ଼ରୁ କଳା ସ୍ନାତକ (B.A.) ଡିଗ୍ରୀ ଲାଭ କରିଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ନୃତତ୍ତ୍ୱ, ସମାଜଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଇତିହାସ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ। ପରେ ସେ ମୁମ୍ବାଇର ଏଲଫିନ୍ସ୍ଟୋନ୍ କଲେଜରୁ ସ୍ନାତକୋତ୍ତର (M.A.) ଡିଗ୍ରୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥିଲେ।

୧୯୬୩ ମସିହାରେ ଗୋଆ, ଡାମନ ଓ ଦିଉ ବିଧାନସଭାର ପ୍ରଥମ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ନିର୍ବାଚନ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କ ପିତା ଦୟାନନ୍ଦ ବନ୍ଦୋଡକର ପ୍ରଥମ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ଭାବେ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇଥିଲେ। ସେହି ବର୍ଷ ଶଶିକଳା କାକୋଡକର ଗୁରୁଦତ୍ତ କାକୋଡକରଙ୍କ ସହ ବିବାହ କରିଥିଲେ ଏବଂ ୧୯୬୮ ମସିହାରେ ବନ୍ଦୋଡକର ଗ୍ରୁପ୍ ଅଫ୍ କମ୍ପାନିଜ୍‌ର ସାଧାରଣ ପରିଚାଳକ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ। ସେ ଯୁବ ରେଡ୍ କ୍ରସ ସୋସାଇଟି, ଅଲ୍‌ ଇଣ୍ଡିଆ ମହିଳା ସମ୍ମିଳନୀ ଏବଂ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ସାମାଜିକ କଲ୍ୟାଣ ବୋର୍ଡର ସଦସ୍ୟା ମଧ୍ୟ ଥିଲେ। ସେ ଶାସକୀୟ ପ୍ରାଥମିକ ଶିକ୍ଷକ ସଂଘକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ନିଜ ରାଜନୈତିକ ଭିତ୍ତି ଗଢ଼ିଥିଲେ।

 ରାଜନୀତିରେ ପ୍ରବେଶ 
ସ୍ନାତକୋତ୍ତର ଶିକ୍ଷା ସମାପ୍ତ କରି ବମ୍ବେରୁ ଫେରିବା ପରେ କାକୋଡକର ସାମାଜିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସକ୍ରିୟ ଥିଲେ। ସେ ୧୯୬୭ ମସିହାର ଗୋଆ, ଡାମନ ଓ ଦିଉ ବିଧାନସଭା ନିର୍ବାଚନରେ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରବାଦୀ ଗୋମାନ୍ତକ ପାର୍ଟିର ପ୍ରାର୍ଥୀ ଭାବେ ପୋଣ୍ଡା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀରୁ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦିତା କରି ବିପୁଳ ମତାଧିକ୍ୟରେ ବିଜୟୀ ହୋଇଥିଲେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେ ଗୋଆ, ଡାମନ ଓ ଦିଉ ବିଧାନସଭାର ଦ୍ୱିତୀୟ ମହିଳା ସଦସ୍ୟା ହୋଇଥିଲେ। ୧୯୭୨ ମସିହାର ବିଧାନସଭା ନିର୍ବାଚନରେ ସେ ବିଚୋଲିମ ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀରୁ MGP ପ୍ରାର୍ଥୀ ଭାବେ ସଫଳତାର ସହିତ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇଥିଲେ।

 ରାଜ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ 
୧୯୭୨ ମସିହାର ବିଧାନସଭା ନିର୍ବାଚନରେ ବିଜୟ ପରେ, ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପିତା ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ଦୟାନନ୍ଦ ବନ୍ଦୋଡକରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱାଧୀନ ସରକାରରେ ରାଜ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା। ସେ ଶିକ୍ଷା, ସାର୍ବଜନିକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ସାମାଜିକ କଲ୍ୟାଣ, ସାର୍ବଜନିକ ସହାୟତା, ପ୍ରୋଭେଡୋରିଆ ଏବଂ ଛୋଟ ସଞ୍ଚୟ ବିଭାଗର ଦାୟିତ୍ୱ ନିଭାଇଥିଲେ। ୧୨ ଅଗଷ୍ଟ ୧୯୭୩ ରେ ତାଙ୍କ ପିତା କାର୍ଯ୍ୟରତାବସ୍ଥାରେ ପରଲୋକ ଗମନ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରବାଦୀ ଗୋମାନ୍ତକ ପାର୍ଟିର ବିଧାୟକମାନେ ସମ୍ମତିକ୍ରମେ ତାଙ୍କୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ଭାବେ ଚୟନ କରିଥିଲେ।

 ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟକାଳ 

 ପ୍ରଥମ ଶଶିକଳା କାକୋଡକର ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳ 
ଶଶିକଳା କାକୋଡକର ୧୩ ଅଗଷ୍ଟ ୧୯୭୩ ରାତି 11:20 ମିନିଟ୍‌ରେ ଗୋଆ, ଡାମନ ଓ ଦିଉର ତତ୍କାଳୀନ ଉପରାଜ୍ୟପାଳ ସିଶିରକୁମାର ବାନାର୍ଜୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରାଜଭବନରେ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ଭାବେ ଶପଥଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। କାକୋଡକରଙ୍କ ସହ ପ୍ରତାପସିଂହ ରାଣେ ଏବଂ ଏ. କେ. ଏସ୍. ଉସ୍‌ଗାଉଁକର କ୍ୟାବିନେଟ୍ ମନ୍ତ୍ରୀ ଭାବେ ଶପଥ ନେଇଥିଲେ। ତାଙ୍କର ପୂର୍ବତନ ରାଜ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ପଦ ଅବଧି ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଖାଲି ରଖାଯାଇଥିଲା। କାକୋଡକର ବନ୍ଦୋଡକରଙ୍କ ପରେ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରବାଦୀ ଗୋମାନ୍ତକ ପାର୍ଟିର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଦାୟିତ୍ୱ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ଏବଂ ୧୯୭୭ ମସିହାର ଗୋଆ ବିଧାନସଭା ନିର୍ବାଚନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉଭୟ ପଦ ଧାରଣ କରିଥିଲେ।

 ଦ୍ୱିତୀୟ ଶଶିକଳା କାକୋଡକର ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳ 
ଜରୁରୀକାଳ ପରେ ଆୟୋଜିତ ୧୯୭୭ ମସିହାର ବିଧାନସଭା ନିର୍ବାଚନରେ କାକୋଡକର ଦଳର ନେତୃତ୍ୱ କରିବା ସମୟରେ ଗୁରୁତର ସମସ୍ୟାମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥିଲେ। ତାଙ୍କ କ୍ୟାବିନେଟ୍ ମନ୍ତ୍ରୀ ପ୍ରତାପସିଂହ ରାଣେ ଏବଂ ବିଧାୟକ ଜୟସିଂହରାଓ ରାଣେ ଓ ପୁଣାଜୀ ଆଚ୍ରେକରଙ୍କ ପଦତ୍ୟାଗ; ସହିତ ଦୁର୍ନୀତି ଓ ପକ୍ଷପାତର ଅଭିଯୋଗ—ଏହି ସବୁ କାକୋଡକରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖୀନ ପ୍ରମୁଖ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ ଥିଲା।

ତାଙ୍କ ନିର୍ବାଚନୀ ଘୋଷଣାପତ୍ରରେ କାକୋଡକର ଜରୁରୀକାଳର ବିରୋଧ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଗୋଆ ପାଇଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜ୍ୟମର୍ଯ୍ୟାଦା ଦାବିକୁ ଉଠାଇଥିଲେ। ଘୋଷଣାପତ୍ରରେ କୋଙ୍କଣୀ ଭାଷାର ବିକାଶ (ରାଜ୍ୟର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାଷା ଭାବେ ମରାଠୀ ପ୍ରତି ସମର୍ଥନ ଜାରି ରଖି) ମୁଖ୍ୟ ମୁଦ୍ଦା ଥିଲା। ସେ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ ପ୍ରଶାସନ, ଦ୍ରୁତ ସାମାଜିକ–ଆର୍ଥିକ ଉନ୍ନତି, ଜୀବନମାନର ବୃଦ୍ଧି, ସମତୁଳିତ ଆଞ୍ଚଳିକ ବିକାଶ, ଗୋଆ ପାଇଁ ଏକ ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟ ସ୍ଥାପନା ଏବଂ ଶିକ୍ଷା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ କୃଷି ଉତ୍ପାଦନଶୀଳତାର ବିସ୍ତାର ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଥିଲେ।

 ଶାସକ ଦଳରେ ବିଦ୍ରୋହ ଓ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଶାସନ 
ଶାସକ ଦଳରେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସଂଖ୍ୟକ ବିଧାୟକଙ୍କ ତାଙ୍କ ସହ ମତପାର୍ଥକ୍ୟ ଏବଂ କଥିତ ବିଦ୍ରୋହ ପରେ ଶଶିକଳା କାକୋଡକର ୨୬ ଏପ୍ରିଲ ୧୯୭୯ ରେ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ ପଦରୁ ପଦତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ । ୨୮ ଏପ୍ରିଲ ୧୯୭୯ରେ ଗୋଆ, ଡାମନ ଓ ଦିଉରେ ଛଅ ମାସ ପାଇଁ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଶାସନ ଲାଗୁ କରାଯାଇଥିଲା, ଯାହାକୁ ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ ବଢ଼ାଇବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ଥିଲା। ତତ୍କାଳୀନ ଭାରତର ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ମୋରାରଜୀ ଦେଶାଇ ଏହାର ଯୁକ୍ତି ଦେଇ କହିଥିଲେ ଯେ ନୂତନ ସରକାର ଗଠନରେ ରାଜନୈତିକ “ହର୍ସ ଟ୍ରେଡିଂ” ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ତଥାପି, କିଛି ଲୋକ ଏହି ମତାମତକୁ ସ୍ଥାପିତ ସାଂସଦୀୟ ପରମ୍ପରାଙ୍କ ବିରୋଧୀ ବୋଲି ଆଲୋଚନା କରିଥିଲେ, କାରଣ ସେହି ପରମ୍ପରା ଅନୁଯାୟୀ ସର୍ବାଧିକ ମତାଧିକ୍ୟ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି (ଏହି ମାମଲାରେ ଶଙ୍କର ଲାଡ଼) କୁ ସରକାର ଗଠନ ପାଇଁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ ମିଳିବା ଉଚିତ୍। ବିଧାନସଭାର ବିରୋଧୀ ଦଳ ନେତା ଅନନ୍ତ ନର୍ସିନ୍ହା (ବାବୁ) ନାଇକ, ଶଙ୍କର ଲାଡ଼ ନେତୃତ୍ୱାଧୀନ ୧୭ ଜଣ ବିଧାୟକଙ୍କୁ ନୂତନ ସରକାର ଗଠନର ସୁଯୋଗ ନ ଦେଇ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଶାସନ ଲାଗୁ କରାଯିବାକୁ ନେଇ, ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ମୋରାରଜୀ ଦେଶାଇ ଗଣତନ୍ତ୍ରକୁ “ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ହତ୍ୟା” କରିଥିବା ଅଭିଯୋଗ ଆଣିଥିଲେ। ଶଶିକଳା କାକୋଡକରଙ୍କ ସମର୍ଥକମାନେ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଶାସନ ଲାଗୁ କରାଯିବାକୁ ସ୍ୱାଗତ କରିଥିଲେ।

ଗୋଆ ପ୍ରଦେଶ କଂଗ୍ରେସ କମିଟିର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ୱିଲଫ୍ରେଡ୍ ଡି ସୁଜା ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ ଯେ, ଶଙ୍କର ଲାଡ଼ଙ୍କ ମତାଧିକ୍ୟ ସତ୍ତ୍ୱେ ବିକଳ୍ପ ସରକାର ଗଠନକୁ ଅନୁମତି ଦେବା ପାଇଁ ଜନତା ପାର୍ଟି ନେତୃତ୍ୱାଧୀନ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର (ମୋରାରଜୀ ଦେଶାଇ) ଉପରେ ପ୍ରଭାବ ପକାଇବାରେ ବିଫଳ ହେବାରୁ, ଗୋଆରେ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସ ଜନତା ପାର୍ଟି ସହିତ ସମ୍ପର୍କ ବିଚ୍ଛେଦ କରୁଛି। ୱିଲଫ୍ରେଡ୍ ଡି ସୁଜା ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଶାସନ ଲାଗୁ ହେବା ପାଇଁ ଜନତା ପାର୍ଟିର ସାଧାରଣ ସଚିବ ଜି. ୱାଇ. ଭାଣ୍ଡାରେ ଏବଂ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ପୁଅ କାନ୍ତି ଦେଶାଇଙ୍କୁ ଦାୟୀ କରିଥିଲେ।

୧୯୮୦ ମସିହାର ଭାରତୀୟ ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନରେ, କାକୋଡକର ଉତ୍ତର ଗୋଆ (ଲୋକସଭା ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ)ରୁ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରବାଦୀ ଗୋମାନ୍ତକ ପାର୍ଟି ପ୍ରାର୍ଥୀ ସଂଯୋଗିତା ରାଣେ ସରଦେଶାଇଙ୍କ ବିଜୟ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବାରେ ସକ୍ରିୟ ଭୂମିକା ନିଭାଇଥିଲେ। ରାଣେ ସର୍ଦେଶାଇ ଗୋଆରୁ ଭାରତୀୟ ସଂସଦକୁ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇଥିବା ଏକମାତ୍ର ମହିଳା ସଦସ୍ୟା ଭାବେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଛନ୍ତି।

 ଆଧାର 

ଶ୍ରେଣୀ:୧୯୩୫ ଜନ୍ମ
ଶ୍ରେଣୀ:ଏକବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଭାରତୀୟ ମହିଳା