ନୈମିଷାରଣ୍ୟ

ନୈମିଷାରଣ୍ୟ (ସଂସ୍କୃତ: नैमिषारण्य, ରୋମାନାଇଜ୍ଡ: Naimiṣāraṇya, ଅର୍ଥ — 'ନୈମିଷ ଜଙ୍ଗଲ'), ଯାହାକୁ ନୈମିଷ (ସଂସ୍କୃତ: नैमिष) ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ଏକ ପବିତ୍ର ଜଙ୍ଗଲ ଯାହା ପୁରାଣ, ରାମାୟଣ ଓ ମହାଭାରତରେ ବାରମ୍ବାର ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି । ଏହା ହେଉଛି ସେଇ ସ୍ଥାନ ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରଥମେ ଋଷିମୁନିମାନଙ୍କ ଏକ ବିଶାଳ ସଭା ସାମ୍ନାରେ ପୁରାଣଗୁଡ଼ିକ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଥିଲା । ପୁରାତନ ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ଆଜିର ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶର ସିତାପୁର ଜିଲ୍ଲାରେ ଗୋମତୀ ନଦୀ କୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ନିମସାର ନାମକ ସ୍ଥାନ ସହ ସମ୍ପର୍କିତ ।

 ଶବ୍ଦୋତ୍ପତ୍ତି 
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକ “ନିମିଷା” (ଅର୍ଥ — ଆଖି ପଲକରେ) ଶବ୍ଦରୁ “ନୈମିଷାରଣ୍ୟ” ଶବ୍ଦକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି କହନ୍ତି । ତେଣୁ “ନୈମିଷାରଣ୍ୟ”ର ଅର୍ଥ ହେଲା — “ଏମିତି ଜଙ୍ଗଲ କିମ୍ବା ସରୋବର ଯେଉଁଠାରେ ଋଷି ଗୌରମୁଖ ଏକ ନିମିଷରେ ଅସୁରମାନଙ୍କ ସେନାକୁ ବିନାଶ କରିଥିଲେ ।” “ନୈମିଷୀୟ” ଶବ୍ଦ ପ୍ରଥମେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଉପନିଷଦ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ ମିଳେ, ଯାହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି “ନୈମିଷ ଜଙ୍ଗଲରେ ବାସ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ।” ଏହାକୁ କାଠକ ସଂହିତା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଗୁଡ଼ିକରେ ବିଶେଷ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ କରାଯାଇଛି ।

ବରାହ ପୁରାଣରେ ଏହାକୁ ସେଇ ସ୍ଥାନ ବୋଲି ଲେଖାଯାଇଛି ଯେଉଁଠାରେ ଦୈତ୍ୟମାନେ (ଅସୁର ଗୋଷ୍ଠୀ) ଏକ “ନିମିଷ” (ସମୟର ସବୁଠାରୁ ଛୋଟ ଏକକ) ମଧ୍ୟରେ ବିନାଶ ହୋଇଥିଲେ ଏବଂ ତା’ପରେ ସେଇ ସ୍ଥାନ ଶାନ୍ତିର ଆସନ ହୋଇପାରିଥିଲା ।

 ପୌରାଣିକ ଆଖ୍ୟାନ 

 ରାମାୟଣ 
ରାମାୟଣ ଅନୁସାରେ ନୈମିଷ ଗୋମତୀ ନଦୀ କୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା । ଏହି ସ୍ଥାନର ପବିତ୍ରତା ଏତେ ବେଶି ଥିଲା ଯେ ଶ୍ରୀରାମ ସେଠାରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛାକଲେ । ତେଣୁ ସେ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞର ଅଧିକାରୀ ପୁରୋହିତମାନଙ୍କ ସହିତ ଘୋଡ଼ାର ଦେଖରେଖ ନିମନ୍ତେ ନିଯୁକ୍ତ କରି ସେ ନିଜେ ନୈମିଷ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲେ । ସେଠାରେ ଯଜ୍ଞ ଚାଲିଥିବା ସମୟରେ ଋଷି ବାଲ୍ମୀକି ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ସେଠାକୁ ଆସି କିଛି ଗୃହ ନିର୍ମାଣ କଲେ । ତା’ପରେ ଲବ ଓ କୁଶ ସମଗ୍ର ରାମାୟଣ ପାଠ କଲେ, ଯାହା ଶୁଣି ରାମ ନିଶ୍ଚିତ ହେଲେ ଯେ ସେମାନେ ସୀତାଙ୍କ ଯମଜ ପୁଅ । ଶେଷରେ, ସୀତାଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ଭୂମି ଦେବୀ ପ୍ରକଟ ହେଲେ ଓ ସୀତାଙ୍କ ନିର୍ଦୋଷତା ପ୍ରମାଣିତ କରି ସେ ତାଙ୍କ ସହିତ ପାତାଳ ଲୋକକୁ ନେଇଗଲେ ।

 ମହାଭାରତ 
ମହାଭାରତର ଆଦି ପର୍ବରେ ଏହି ଜଙ୍ଗଲକୁ ହିମବତ ପର୍ବତ ଶୃଙ୍ଖଳାର ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି । ଏହା ଅନେକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ସମେତ ଏକ ଦିବ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି । ମହାଭାରତରେ ବାରମ୍ବାର ନୈମିଷାରଣ୍ୟରେ ବସୁଥିବା ଋଷିମାନେ ଦୀର୍ଘ ବର୍ଷ ଧରି ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ। ଏଠାରେ ଋଷି ଶୌନକ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷର ଏକ ବିଶାଳ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ଅନେକ ଋଷିମୁନି ଯୋଗଦେଇଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରମୁଖ ଥିଲେ ଉଗ୍ରଶ୍ରବା-ସୌତି, ଯିଏ ଋଷି ରୋମହର୍ଷଣଙ୍କ ପୁଅ । ସୌତିଙ୍କୁ ପୁରାଣ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଭକ୍ତିପରାୟଣ ଭାବେ ଚିତ୍ରଣ କରାଯାଇଛି । ତାଙ୍କ ପିତା ରୋମହର୍ଷଣ, ମହାଋଷି ବ୍ୟାସଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ, ନୈମିଷ ଜଙ୍ଗଲରେ ବାସ କରୁଥିବା ଋଷିମାନଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ “ଆସ୍ତୀକ” କଥା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ । ଏହା ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ ଯେ ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀ ନୈମିଷ ଜଙ୍ଗଲରେ ବସୁଥିବା ମହାଋଷିମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ନିଜ ଗତିପଥକୁ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଘୁଞ୍ଚାଇଥିଲେ ।

 ଆଧାର 

ଶ୍ରେଣୀ:ମହାଭାରତ