ବିଶ୍ଵରୂପ ଦର୍ଶନ ଯୋଗ (ଶ୍ରୀମଦ୍ଭଗବତ୍ଗୀତା)

ବିଶ୍ଵରୂପ ଦର୍ଶନ ଯୋଗ (ସଂସ୍କୃତ: विश्वरूप दर्शन योग) ଭଗବଦ୍‌ଗୀତାର ଅଠରଟି ଅଧ୍ୟାୟ ମଧ୍ୟରୁ ଏକାଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଅଟେ । ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମୋଟ ୫୫ଟି ଶ୍ଲୋକ ଅଛି । ଏହା ମହାଭାରତର ଷଷ୍ଠ ସଂସ୍କରଣ ଭୀଷ୍ମ ପର୍ବର ୩୭ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଅଟେ ।

ଗୀତାର ୧୮ଟି ଅଧ୍ୟାୟ ହେଉଛି ୧୮ଟି ଯୋଗ । ପ୍ରଥମ ୬ଅଧ୍ୟାୟରେ ନିଷ୍କାମ କର୍ମଯୋଗ, ଦ୍ୱିତୀୟ ୬ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭକ୍ତିଯୋଗ ଏବଂ ଶେଷ ୬ଅଧ୍ୟାୟରେ ଜ୍ଞାନଯୋଗ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି ।

ମୂଳ ଭଗବଦ୍‌ ଗୀତାରେ କୌଣସି ଅଧ୍ୟାୟ ଶିରୋନାମାଯୁକ୍ତ ବିଭାଗ ନ ଥିଲା । କିନ୍ତୁ ପରେ କିଛି ସଂସ୍କୃତ ସଂସ୍କରଣରେ ଯେଉଁଠି ଗୀତାକୁ ମହାଭାରତରୁ ଅଲଗା କରି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଗ୍ରନ୍ଥ ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଗଲା, ସେଠାରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଗୁଡିକୁ ଶିରୋନାମ ଦିଆଯାଇଛି । ଉଦାହରଣସ୍ୱରୂପ, ସ୍ୱାମୀ ଚିଦ୍‌ଭବାନନ୍ଦ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଧ୍ୟାୟକୁ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଯୋଗ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି, କାରଣ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଧ୍ୟାୟ ଯୋଗର ଭଳି ମନ ଓ ଶରୀରକୁ ଶିକ୍ଷିତ କରେ । ସେ ଏକାଦଶ ଅଧ୍ୟାୟକୁ “ବିଶ୍ଵରୂପ ଦର୍ଶନ ଯୋଗ” ବୋଲି ନାମ ଦେଇଛନ୍ତି ।

 ବିଷୟ 
ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଭକ୍ତିକୁ ଅଧିକ ଗଭୀର କରିବା ପାଇଁ, ପୂର୍ବ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ନିଜ ଦିବ୍ୟ ବିଭୂତି (ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ) ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ । ଶେଷରେ ସେ କହିଥିଲେ ଯେ, ସମସ୍ତ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ, ମହିମା ଓ ଶକ୍ତି ତାଙ୍କ ଅପାର ତେଜର କେବଳ ଏକ ଛୋଟ ଝଲକ ମାତ୍ର । ଏହା ଶୁଣି ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନରେ ଗଭୀର ଜିଜ୍ଞାସା ଜନ୍ମିଲା ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ସେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନିଜର ବିଶ୍ୱରୂପ — ଅସୀମ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ସ୍ୱରୂପ — ଦର୍ଶନ ଦେବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତା’ପରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସେ ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ସାମାବେଶ କରିଥିବା ତାଙ୍କ ଅସୀମ ରୂପକୁ ଦେଖିପାରିଲେ । ଅର୍ଜୁନ ଦେଖିଲେ ଯେ, ଦେବାଦିଦେବଙ୍କ ଏହି ଶରୀରରେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ବିରାଜିତ, ଯାହାର ଅସୀମ ହସ୍ତ, ମୁଖ ଓ ଉଦର ଅଛି । ଏହି ରୂପର କୌଣସି ଆରମ୍ଭ କିମ୍ବା ଶେଷ ନାହିଁ; ଏହା ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଅସୀମ ଭାବରେ ବିସ୍ତାରିତ । ତାଙ୍କ ତେଜ ହେଉଛି ଯେପରି ହଜାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକାସାଥିରେ ଆକାଶରେ ଆଲୋକିତ ହେଉଛି । ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଅର୍ଜୁନ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ଦେହର ଲୋମ ଟାଙ୍କୁରିଉଠିଲା । ସେ ଦେଖିଲେ ଯେ, ତିନିଲୋକ ଭୟଭୀତ ହୋଇ କମ୍ପିତ ହେଉଛି, ଦେବତାମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଭଗବାନଙ୍କ ଶରଣ ନେଉଛନ୍ତି । ବିଭିନ୍ନ ଋଷିମାନେ ଭଗବାନଙ୍କ ସ୍ତୁତି କରୁଛନ୍ତି ଓ ସ୍ତୋତ୍ର ଗାଉଛନ୍ତି । ତା’ପରେ ଅର୍ଜୁନ ଦେଖିଲେ ଯେ, କୌରବମାନେ ଓ ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀମାନେ ଏହି ଭୟାନକ ରୂପର ମୁଖ ଭିତରକୁ ଦୃତ ଗତିରେ ପ୍ରବେଶ କରୁଛନ୍ତି, ଯେପରି ପତଙ୍ଗମାନେ ଅଗ୍ନିରେ ଝାସ ଦେଉଛନ୍ତି ଓ ସଂହାର ହେଉଛନ୍ତି ।

ଏହି ଶୂନ୍ୟାତୀତ ବିଶ୍ୱରୂପକୁ ଦେଖି ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ ଯେ, ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଓ ମନ ଭୟରେ ଅସ୍ଥିର ହେଉଛି । ଯଦିଓ ସେ ଭୟଭୀତ ଥିଲେ, ତଥାପି ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ହେଲା ଏହି ଅପୂର୍ବ ରୂପର ସତ୍ତା କିଏ ତାହା ଜାଣିବାକୁ, କାରଣ ଏହା ତାଙ୍କ ଗୁରୁ ଓ ମିତ୍ର ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସାଧାରଣ ରୂପ ସହ ସମାନ ନୁହେଁ । ତା’ପରେ ଭଗବାନ କହିଲେ ଯେ, ସେ କାଳ ସ୍ୱରୂପେ ତିନି ଲୋକଙ୍କ ନାଶକାରୀ । ସେ ପୂର୍ବରୁ ହିଁ ସମସ୍ତ କୌରବ ସେନାଙ୍କୁ ବିନାଶ କରିସାରିଛନ୍ତି, ତେଣୁ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ବିଜୟ ନିଶ୍ଚିତ । ତେଣୁ ଅର୍ଜୁନ ଭୟଭୀତ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ — ସେ ଉଠି ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ । ଭାବବିହ୍ୱଳ ଅର୍ଜୁନ ତା’ପରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସ୍ତୁତି ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଯିଏ ନିଜ ଅସୀମ ରୂପରେ ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ବ୍ୟାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି । ସେ ପୁନଃପୁନ ପ୍ରଣାମ କଲେ ଓ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କ୍ଷମା ଭିକ୍ଷାକଲେ, କହିଲେ, ଯଦି ସେ ଅଜ୍ଞାନତାବଶତଃ ତାଙ୍କୁ ମାନବ ଭାବି କୌଣସି ଅପମାନ କିମ୍ବା ଅସମ୍ଭବ ଆଚରଣ କରିଥାନ୍ତି ସେଥିପାଇଁ କ୍ଷମାପ୍ରାର୍ଥୀ । ତା’ପରେ ଅର୍ଜୁନ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ ଯେ ପ୍ରଭୁ ଦୟା କରି ଏକ ଶାନ୍ତ, ଆକର୍ଷଣୀୟ ରୂପ ଧାରଣ କରୁନ୍ତୁ ।

ତା’ପରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ନିଜର ଚତୁର୍ଭୁଜ ରୂପ ପ୍ରକାଶ କଲେ; ଯେଉଁଥିରେ ତାଙ୍କ ହସ୍ତମାନେ ଗଦା, ଚକ୍ର, ଶଂଖ ଓ ପଦ୍ମ ଧାରଣ କରିଥିଲେ । ପରେ ସେ ନିଜର ଦୁଇ ଭୁଜା ରୂପ, ସେହି ସାଧାରଣ ଶାନ୍ତ ଓ ପ୍ରେମମୟ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ରୂପକୁ ଫେରିଲେ । ତା’ପରେ ସେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କହିଲେ ଯେ, ଏହି ଆଦିକାଳୀନ ବିଶ୍ୱରୂପକୁ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ କେହି ଦେଖିପାରିନାହାନ୍ତି । ଯେଉଁମାନେ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରନ୍ତି, ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି, ଦାନ କିମ୍ବା ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି — ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସୁଯୋଗ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ । କେବଳ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଭଳି ନିର୍ମଳ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର ଭଗବାନଙ୍କୁ ଦେଖିବା, ତାଙ୍କୁ ଜାଣିବା ଓ ତାଙ୍କ ସହ ଯୋଗ (ଏକତା) ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ସମ୍ଭବ ।

 ଆଧାର 

ଶ୍ରେଣୀ:ମହାଭାରତ
ଶ୍ରେଣୀ:ଶ୍ରୀମଦ୍ଭଗବତ୍ଗୀତା