ମହମ୍ମଦ ହିଦାୟାତୁଲ୍ଲାହ

ମହମ୍ମଦ ହିଦାୟତୁଲ୍ଲାହ (୧୭ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୦୫– ୧୮ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୧୯୯୨) ଜଣେ ଭାରତୀୟ ବିଧିବିଶାରଦ ଓ ରାଜନେତା ଥିଲେ, ଯିଏ ୧୯୬୯ ଓ ୧୯୮୨ ମସିହାରେ ଦୁଇଥର ଭାରତର ଅନ୍ତରୀଣ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟଭାର ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ସେ ୧୯୬୮ରୁ ୧୯୭୦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲଗାତର ଭାବେ ଭାରତର ମୁଖ୍ୟ ନ୍ୟାୟାଧୀଶ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ଏବଂ ପରେ ୧୯୭୯ରୁ ୧୯୮୪ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭାରତର ଉପରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଭାବେ କର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ।

 ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଜୀବନ ଓ ଶିକ୍ଷା 
ହିଦାୟତୁଲ୍ଲାଙ୍କ ଜନ୍ମ ୧୯୦୫ ମସିହାରେ ଖାନ ବାହାଦୁର ହାଫିଜ୍‌ ମହମ୍ମଦ ୱିଲାୟତୁଲ୍ଲାଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପରିବାରରେ ହୋଇଥିଲା । ତାଙ୍କ ଜେଜେବାପା ମୁନ୍‌ଶୀ କୁଦରତୁଲ୍ଲା ବେନାରସରେ ଜଣେ ଓକିଲ ଥିଲେ । ତାଙ୍କ ପିତା ସାରା ଭାରତରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଜଣେ କବି ଥିଲେ, ଯିଏ ଉର୍ଦ୍ଦୁ ଭାଷାରେ କବିତା ରଚନା କରୁଥିଲେ; ସମ୍ଭବତଃ ତାଙ୍କ ଠାରୁ ନ୍ୟାୟମୂର୍ତ୍ତି ହିଦାୟତୁଲ୍ଲା ଭାଷା ଓ ସାହିତ୍ୟ ପ୍ରତି ଆଗ୍ରହ ଲାଭ କରିଥିଲେ । ହିଦାୟତୁଲ୍ଲା ଆଲିଗଡ଼ ମୁସଲିମ ୟୁନିଭର୍ସିଟିର ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣପଦକ ପ୍ରାପ୍ତ ଛାତ୍ର ଥିଲେ;ସେଠାରେ ସେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗଣିତଜ୍ଞ ସର୍‌ ଜିଆଉଦ୍ଦିନ୍‌ ଆହମଦଙ୍କୁ ପଛେଇ ଦେଇଥିଲେ, ଯିଏ ସର୍‌ ସଏଦ୍‌ ଆହମଦ ଖାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଥିଲେ । ହିଦାୟତୁଲ୍ଲା ୧୯୨୮ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ICS ରେ ସେବା କରିଥିଲେ ଏବଂ ୧୯୨୯ରୁ ୧୯୩୩ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବିଧାନ ସଭାର ସଦସ୍ୟ ଥିଲେ । ହିଦାୟତୁଲ୍ଲାଙ୍କ ବଡ଼ ଭାଇମାନେ—ମହମ୍ମଦ ଇକ୍ରାମୁଲ୍ଲା (ICS, ପରେ ପାକିସ୍ତାନର ବିଦେଶ ସଚିବ) ଓ ଆହମଦୁଲ୍ଲା (ICS, ଶେଷରେ ଟାରିଫ୍‌ ବୋର୍ଡର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ଅବସର ଗ୍ରହଣ)—ଦୁହେଁ ଜଣେ ପଣ୍ଡିତ ଏବଂ କ୍ରୀଡ଼ାପ୍ରେମୀ ଥିଲେ । ହିଦାୟତୁଲ୍ଲା ତଥାପି ଉର୍ଦ୍ଦୁ କବିତାରେ ବିଶେଷ ପାରଦର୍ଶିତା ଲାଭ କରିଥିଲେ ।Full Court Reference in Memory of The Late Justice M. Hidayatullah, by M.H. Kania, Chief Justice of India: (1992) 4 SCC (Jour) 1

୧୯୨୨ ମସିହାରେ ରାୟପୁର ସରକାରୀ ଉଚ୍ଚ ବିଦ୍ୟାଳୟରେ ପ୍ରାଥମିକ ଶିକ୍ଷା ସମାପ୍ତ କରିବା ପରେ, ହିଦାୟତୁଲ୍ଲା ନାଗପୁରର ମରିସ୍‌ କଲେଜରେ ଭର୍ତ୍ତି ହୋଇଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ 1926 ମସିହାରେ ସେ ଫିଲିପ୍ସ୍‌ ସ୍କଲାର ଭାବେ ନାମିତ ହୋଇଥିଲେ। 1926 ମସିହାରେ ସ୍ନାତକ ହେବା ପରେ, ସେ ମାଲକ୍‌ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣପଦକ ପାଇଥିଲେ। ବିଦେଶରେ ବ୍ରିଟିଶ୍‌ ଆଇନ ପଢ଼ିବାର ଭାରତୀୟ ପ୍ରଚଳନାକୁ ଅନୁସରଣ କରି, ହିଦାୟତୁଲ୍ଲା 1927 ରୁ 1930 ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେମ୍ବ୍ରିଜ୍‌ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟର ଟ୍ରିନିଟି କଲେଜରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ ଏବଂ ସେଠାରୁ B.A. ଓ M.A. ଡିଗ୍ରୀ ଲାଭ କରିଥିଲେ। ସେଠାରେ ସେ ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ଥାନରେ ମେରିଟ୍‌ ଅର୍ଜନ କରି 1930 ମସିହାରେ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣପଦକ ପାଇଥିଲେ। କେବଳ 25 ବର୍ଷ ବୟସରେ ସେ ଲିଙ୍କନ୍ସ୍‌ ଇନ୍‌ରୁ ବାରକୁ ଡାକାଯାଇଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଫିଲିପାଇନ୍ସ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟରୁ LL.D. (ମାନଦ) ଏବଂ ଭୋପାଲ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ (ବର୍ତ୍ତମାନ ବରକତୁଲ୍ଲା ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ) ଓ କାକତିୟା ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟରୁ D. Litt. (ମାନଦ) ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଥିଲା। କେମ୍ବ୍ରିଜରେ ଅବସ୍ଥାନ କାଳୀନ ସମୟରେ, 1929 ମସିହାରେ ସେ ଭାରତୀୟ ମଜଲିସ୍‌ର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇ ସେବା କରିଥିଲେ। ଏଠାରେ ସେ ଲିଙ୍କନ୍ସ୍‌ ଇନ୍‌ରେ ଇଂରାଜୀ ଓ ଆଇନ ଟ୍ରାଇପୋସ୍‌ ମଧ୍ୟ ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ। ଏହା ସହିତ 1930 ମସିହାରେ ସେ ବ୍ୟାରିଷ୍ଟର-ଆଟ୍-ଲ’ ଭାବେ ଯୋଗ୍ୟତା ଅର୍ଜନ କରିଥିଲେ।
 କାର୍ଯ୍ୟଜୀବନ 
ସ୍ନାତକ ହେବା ପରେ ହିଦାୟତୁଲ୍ଲା ଭାରତକୁ ଫେରି ୧୯ ଜୁଲାଇ ୧୯୩୦ ତାରିଖରେ ନାଗପୁରରେ ଥିବା କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପ୍ରାନ୍ତ ଓ ବେରାର ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟରେ ଏକ ଆଇନଜୀବୀ ଭାବେ ନାମଲେଖା କଲେ। ସେ ନାଗପୁରର ୟୁନିଭର୍ସିଟି କଲେଜ ଅଫ୍ ଲରେ ନ୍ୟାୟତତ୍ତ୍ୱ (Jurisprudence) ଏବଂ ମହମ୍ମଦୀୟ ଆଇନ ପଢ଼ାଉଥିଲେ ଏବଂ ଇଂରାଜୀ ସାହିତ୍ୟର ଏକ ବିସ୍ତାର (Extension) ଅଧ୍ୟାପକ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ। ୧୨ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୪୨ ତାରିଖରେ ସେ ନାଗପୁର ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟରେ ସରକାରୀ ଅଭିଯୋଜକ (Government Pleader) ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ ହେଲେ। ୨ ଅଗଷ୍ଟ ୧୯୪୩ ତାରିଖରେ ସେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପ୍ରାନ୍ତ ଓ ବେରାର (ବର୍ତ୍ତମାନ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ) ର ଏଡ୍ଭୋକେଟ୍‌ ଜେନେରାଲ୍‌ ହେଲେ ଏବଂ ୧୯୪୬ ମସିହାରେ ସେହି ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର ଅତିରିକ୍ତ ନ୍ୟାୟଧୀଶ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ପଦରେ କାର୍ଯ୍ୟରତ ରହିଲେ। ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ ରାଜ୍ୟର ସବୁଠୁ କମ୍ ବୟସ୍କ ଏଡ୍ଭୋକେଟ୍‌ ଜେନେରାଲ୍‌ ହେବାର ସମ୍ମାନ ତାଙ୍କୁ ମିଳିଥିଲା।

୨୭ ଜୁନ୍ ୧୯୪୬ ତାରିଖରେ ହିଦାୟତୁଲ୍ଲାଙ୍କୁ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ପ୍ରାନ୍ତ ଓ ବେରାର ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର ଅତିରିକ୍ତ ନ୍ୟାୟଧୀଶ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କରାଗଲା ଏବଂ ୧୩ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୧୯୪୬ ତାରିଖରେ ସେ ସ୍ଥାୟୀ ନ୍ୟାୟଧୀଶ ହେଲେ। ୩ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୫୪ ତାରିଖରେ ସେ ନାଗପୁର ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର ମୁଖ୍ୟ ନ୍ୟାୟାଧୀଶ ଭାବେ ଉନ୍ନତି ପାଇଲେ ଏବଂ ଏକ ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର ସବୁଠୁ କମ୍ ବୟସ୍କ ମୁଖ୍ୟ ନ୍ୟାୟାଧୀଶ ହେଲେ। ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ ମସିହାରେ ସେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶ ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର ମୁଖ୍ୟ ନ୍ୟାୟାଧୀଶ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ ହେଲେ। ୧ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୫୮ ତାରିଖରେ ସେ ଭାରତର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର ନ୍ୟାୟଧୀଶ ଭାବେ ଉନ୍ନତି ପାଇଲେ। ସେ ସମୟରେ ସେ ଭାରତୀୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର ସବୁଠୁ କମ୍ ବୟସ୍କ ନ୍ୟାୟଧୀଶ ଥିଲେ। ପ୍ରାୟ ୧୦ ବର୍ଷ ଧରି ନ୍ୟାୟଧୀଶ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ପରେ ୨୮ ଫେବୃଆରୀ ୧୯୬୮ ତାରିଖରେ ସେ ଭାରତର ମୁଖ୍ୟ ନ୍ୟାୟାଧୀଶ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ ହେଲେ—ଏହା ସହ ସେ ଭାରତର ପ୍ରଥମ ମୁସଲିମ୍‌ ମୁଖ୍ୟ ନ୍ୟାୟାଧୀଶ ହେଲେ।

୧୬ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୭୦ ତାରିଖରେ ସେ ଏହି ପଦରୁ ଅବସର ଗ୍ରହଣ କଲେ । ଭାରତର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟରେ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟକାଳ ମଧ୍ୟରେ ସେ ୪୬୧ଟି ରାୟ ଲେଖିଥିଲେ ଏବଂ ୧,୨୨୦ଟି ବେଞ୍ଚରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲେ।

 ଭାରତର ରାଷ୍ଟ୍ରପତି (୧୯୬୯) 
ଭାରତର ମୁଖ୍ୟ ନ୍ୟାୟାଧୀଶ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟରତ ଥିବା ସମୟରେ ସେତେବେଳର ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଜାକିର ହୁସେନଙ୍କ ୩ ମଇ ୧୯୬୯ ତାରିଖରେ ହଠାତ୍‌ କାର୍ଯ୍ୟାବସ୍ଥାରେ ଦେହାନ୍ତ ହେଲା । ତାପରେ ଉପରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଶ୍ରୀ ଭି.ଭି. ଗିରି କାର୍ଯ୍ୟବାହୀ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ହେଲେ । ପରେ ୧୯୬୯ ମସିହାର ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ନିର୍ବାଚନରେ ପ୍ରାର୍ଥୀ ହେବା ପାଇଁ ଗିରି ଦୁଇଟି ପଦରୁ ପଦତ୍ୟାଗ କଲେ । ଏହା ପରେ ହିଦାୟତୁଲ୍ଲା ୨୦ ଜୁଲାଇରୁ ୨୪ ଅଗଷ୍ଟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଳ୍ପ ସମୟ ପାଇଁ ଭାରତର ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ରର ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ରିଚାର୍ଡ ନିକ୍ସନଙ୍କ ଭାରତ ଭ୍ରମଣ ତାଙ୍କ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି କାର୍ଯ୍ୟକାଳକୁ ଐତିହାସିକ କରିଥିଲା।

ଅବସର ଗ୍ରହଣ ପରେ ବିଭିନ୍ନ ରାଜନୈତିକ ଦଳର ସମ୍ମତିରେ ହିଦାୟତୁଲ୍ଲା ୧୯୭୯ରୁ ଅଗଷ୍ଟ ୧୯୮୪ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭାରତର ଉପରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଭାବେ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇ ସମ୍ମାନ ସହିତ ଏହି ଉଚ୍ଚ ପଦରେ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ଉପରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଭାବେ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟକାଳ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ନିଷ୍ପକ୍ଷତା ଏବଂ ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଇଁ ସମସ୍ତଙ୍କର ସମ୍ମାନ ଅର୍ଜନ କରିଥିଲେ।

୧୯୮୨ ମସିହାରେ ସେତେବେଳର ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଜୈଲ୍‌ ସିଂହ ଚିକିତ୍ସା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ର ଯାଇଥିବା ସମୟରେ ୬ ଅକ୍ଟୋବର ୧୯୮୨ ରୁ ୩୧ ଅକ୍ଟୋବର ୧୯୮୨ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପରାଷ୍ଟ୍ରପତି ହିଦାୟତୁଲ୍ଲା କାର୍ଯ୍ୟବାହି ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ଏଭଳିଭାବେ ସେ ଦୁଇଥର କାର୍ଯ୍ୟବହନ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ହୋଇଥିଲେ। ୧୯୮୨ ମସିହାରେ କିଛି ନେତା ତାଙ୍କୁ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ପଦ ପାଇଁ ପ୍ରତିଯୋଗିତା କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ସେ ଭଦ୍ରତା ସହିତ ଏହାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରି କହିଥିଲେ ଯେ ନିର୍ବାଚନରେ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦିତା କରିବା ତାଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଓ ସାର୍ବଜନିକ ଛବି—ଉଭୟ ସହ ସମନ୍ୱୟଶୀଳ ନୁହେଁ । ଏହି ସମସ୍ତ ପଦରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବାରୁ ହିଦାୟତୁଲ୍ଲା ଭାରତୀୟ ଇତିହାସରେ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କଠାରୁ ଅଲଗା ଏବଂ ବିଶିଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ । ସେ ଭାରତର ଏକମାତ୍ର ବ୍ୟକ୍ତି ଯିଏ ଭାରତର ମୁଖ୍ୟ ନ୍ୟାୟାଧୀଶ, ଭାରତର ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଏବଂ ଭାରତର ଉପରାଷ୍ଟ୍ରପତି—ଏହି ତିନୋଟି ପଦରେ ସେବା କରିଥିଲେ।

ଭାରତର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟରେ ତାଙ୍କ ଦୀର୍ଘ କାର୍ଯ୍ୟକାଳ ମଧ୍ୟରେ ସେ ଅନେକ ଐତିହାସିକ ରାୟରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ଏହାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗୋଲକନାଥ ବନାମ ପଞ୍ଜାବ ରାଜ୍ୟ ମାମଲାର ରାୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ, ଯେଉଁଥିରେ ସଂବିଧାନ ସଂଶୋଧନ ମାଧ୍ୟମରେ ମୌଳିକ ଅଧିକାର କମାଇବା ପାଇଁ ସଂସଦଙ୍କ ପାଖରେ ଶକ୍ତି ନାହିଁ ବୋଲି ମତ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା । ଅଶ୍ଳୀଳତା ସମ୍ପର୍କିତ ରଞ୍ଜିତ ଡି. ଉଦେଶୀ ମାମଲାରେ ତାଙ୍କ ରାୟରେ ସାହିତ୍ୟ ପ୍ରତି ତାଙ୍କ ରୁଚି ଓ କୌଶଳ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା ଏବଂ ଏହା ବିଶେଷ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖଯୋଗ୍ୟ ।

 ଆଧାର 

ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର ପୂର୍ବତନ ମୂଖ୍ୟ ବିଚାରପତି
ଶ୍ରେଣୀ:୧୯୦୫ ଜନ୍ମ