ଉମା ରାମା ରାଓ

କେ. ଉମା ରାମା ରାଓ (ଜନ୍ମନାମ ଉମା ମହେଶ୍ୱରୀ; ୪ ଜୁଲାଇ ୧୯୩୮ – ୨୭ ଅଗଷ୍ଟ ୨୦୧୬) ଜଣେ ଭାରତୀୟ କୁଚିପୁଡ଼ି ନୃତ୍ୟାଙ୍ଗନା, ନୃତ୍ୟ ରଚୟିତ୍ରୀ, ଶିକ୍ଷାବିଦ୍‌, ଗବେଷକା, ଲେଖିକା ଓ ଶିକ୍ଷୟିତ୍ରୀ ଥିଲେ। ସେ ଭାରତୀୟ ପାରମ୍ପରିକ ନୃତ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ଭାବେ ପରିଚିତ ଥିଲେ ଏବଂ କୁଚିପୁଡ଼ି ଓ ଭରତନାଟ୍ୟମ୍‌ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ଆଜୀବନ ନିଷ୍ଠା ପାଇଁ ପ୍ରଶଂସିତ ହୋଇଥିଲେ। ୧୯୮୫ ମସିହାରେ ସେ ହାଇଦ୍ରାବାଦରେ ଲାସ୍ୟ ପ୍ରିୟା ଡାନ୍ସ ଆକାଡେମି ସ୍ଥାପନା କରିଥିଲେ, ଯାହା ପରେ ପାରମ୍ପରିକ ନୃତ୍ୟ ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂସ୍ଥା ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା। ୨୦୦୩ ମସିହାରେ କୁଚିପୁଡ଼ି ନୃତ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ତାଙ୍କ ଅବଦାନ ପାଇଁ ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ଜାତୀୟ ସଙ୍ଗୀତ, ନୃତ୍ୟ ଓ ନାଟକ ଅକାଡେମି—ସଙ୍ଗୀତ ନାଟକ ଅକାଡେମି ଦ୍ୱାରା ସେ ସଙ୍ଗୀତ ନାଟକ ଅକାଡେମି ପୁରସ୍କାର ଦ୍ଵାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇଥିଲେ 

 ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଜୀବନ ଓ ଶିକ୍ଷା 

କେ. ଉମା ରାମା ରାଓ ୪ ଜୁଲାଇ ୧୯୩୮ ତାରିଖରେ ଆନ୍ଧ୍ରପ୍ରଦେଶର ବିଶାଖାପଟ୍ଟଣମରେ ଡାକ୍ତର ଭି. ଭି. କୃଷ୍ଣ ରାଓ ଓ ସୌଭାଗ୍ୟମଙ୍କ ଘରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ସେ ଏକ ରୁଢ଼ିବାଦୀ ପରିବାରରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ନୃତ୍ୟକୁ ଜୀବିକା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ସମର୍ଥନ ମିଳୁନଥିଲା।[1] ତଥାପି, ଆଇନଜୀବୀ କେ. ରାମା ରାଓଙ୍କ ସହ ବିବାହ ପରେ ସେ ନୃତ୍ୟ ପ୍ରତି ନିଜର ଆଗ୍ରହକୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରେରଣା ଓ ସମର୍ଥନ ପାଇଥିଲେ। ସେ ସାରା କାର୍ଯ୍ୟଜୀବନରେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ସମର୍ଥନକୁ ସ୍ୱୀକାର କରିଥିଲେ। ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ବୟସରୁ ସେ ନୃତ୍ୟ ଶିକ୍ଷା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ। ପ୍ରଥମେ ଗୁରୁ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ସର୍ମାଙ୍କ ନିକଟରେ ଭରତନାଟ୍ୟମ୍‌ ଶିଖିଥିଲେ ଏବଂ ପରେ ବେଦାନ୍ତମ୍‌ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ସର୍ମା ଓ ସି.ଆର୍‌. ଆଚାର୍ୟୁଲୁ ପରି ପ୍ରଖ୍ୟାତ ଗୁରୁମାନଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶନାରେ କୁଚିପୁଡ଼ିରେ ପାରଙ୍ଗତ ହୋଇଥିଲେ। ଏହା ସହିତ ସେ ଔପଚାରିକ ଶିକ୍ଷା ଜାରି ରଖି ହାଇଦ୍ରାବାଦର ଓସ୍‌ମାନିଆ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟରୁ ଅର୍ଥନୀତିରେ ସ୍ନାତକୋତ୍ତର ଡିଗ୍ରୀ ହାସଲ କରିଥିଲେ।

 କାର୍ଯ୍ୟଜୀବନ 
କେ. ଉମା ରାମା ରାଓ ତାଙ୍କ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବୟସରୁ ଏକ ନୃତ୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶିକା ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟଜୀବନ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ ଏବଂ କୁଚିପୁଡ଼ି ଓ ଭରତନାଟ୍ୟମ୍‌ରେ ତାଙ୍କର ଭାବପ୍ରବଣ ଓ ପ୍ରାଯୁକ୍ତିକ ଦକ୍ଷ ପ୍ରଦର୍ଶନ ପାଇଁ ପରିଚିତି ଲାଭ କରିଥିଲେ। ସେ ଭାରତ ସହିତ ବିଦେଶର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ବ୍ୟାପକ ଭାବେ ନୃତ୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଥିଲେ ଏବଂ ନୃତ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ଗଭୀର ଭାବନା ପ୍ରକାଶ କରିବାର କ୍ଷମତା ପାଇଁ ସ୍ୱୀକୃତି ଲାଭ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପ୍ରଦର୍ଶନଗୁଡ଼ିକ କୁଚିପୁଡ଼ିର ପାରମ୍ପରିକ ରୂପକୁ ଅନୁସରଣ କରିଥିବା ସହିତ ସୃଜନାତ୍ମକ ନୃତ୍ୟ ରଚନାକୁ ମଧ୍ୟ ସମାବେଶ କରୁଥିଲା। ପ୍ରଦର୍ଶକା ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ସହିତ ସେ ଜଣେ ନିଷ୍ଠାବାନ ଶିକ୍ଷୟିତ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ। ୧୯୬୯ ରୁ ୧୯୮୮ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ହାଇଦ୍ରାବାଦର ଶ୍ରୀ ତ୍ୟାଗରାଜା ସରକାରୀ ସଙ୍ଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟ ମହାବିଦ୍ୟାଳୟରେ ବରିଷ୍ଠ ଅଧ୍ୟାପିକା ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ଭରତନାଟ୍ୟମ୍‌ ପାଠ ପଢ଼ାଇଥିଲେ। ପରେ ସେ ପୋଟ୍ଟି ଶ୍ରୀରାମୁଲୁ ତେଲୁଗୁ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ, ହାଇଦ୍ରାବାଦରେ ସହଯୋଗୀ ପ୍ରଫେସର ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇ ପାରମ୍ପରିକ ନୃତ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ବାଣ୍ଟିଥିଲେ। ୧୯୯୪ ମସିହାରେ ସେ ତେଲୁଗୁ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟରୁ ପିଏଚ୍‌.ଡି. ଉପାଧି ଲାଭ କରିଥିଲେ ଏବଂ ‘ଥଞ୍ଜାଭୁରର ମହାରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ଶାସକ ରାଜା ଶାହାଜୀ ଦ୍ୱିତୀୟଙ୍କ (୧୬୮୪–୧୭୧୨) ଯକ୍ଷଗାନ ପ୍ରବନ୍ଧ’ ବିଷୟରେ ତାଙ୍କ ଗବେଷଣା ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ପଦକ ପାଇଥିଲେ।

 ଲାସ୍ୟ ପ୍ରିୟା ଡାନ୍ସ ଆକାଡେମି 
୧୯୮୫ ମସିହାରେ ଉମା ରାମା ରାଓ ହାଇଦ୍ରାବାଦରେ ଲାସ୍ୟ ପ୍ରିୟା ଡାନ୍ସ ଆକାଡେମି ସ୍ଥାପନା କରିଥିଲେ, ଯାହା କୁଚିପୁଡ଼ି ଓ ଭରତନାଟ୍ୟମ୍‌ର ସାଦ୍ଧାନ୍ତିକ ଓ ପ୍ରାୟୋଗିକ ଶିକ୍ଷା ପ୍ରଦାନକୁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଥିଲା।[2] ଏହି ଆକାଡେମି ପରେ ପାରମ୍ପରିକ ନୃତ୍ୟ ଶିକ୍ଷାର ଏକ ପ୍ରମୁଖ କେନ୍ଦ୍ର ଭାବେ ପରିଚିତ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀ ଜାତୀୟ ମୁକ୍ତ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ (IGNOU) ସହ ଏକ ଅଧ୍ୟୟନ କେନ୍ଦ୍ର ଭାବେ ସଂଯୁକ୍ତ ଥିଲା।[7] ଏହି ସଂସ୍ଥା ମାଧ୍ୟମରେ ସେ ଅନେକ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀଙ୍କୁ ନୃତ୍ୟ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ପରେ ସଫଳ ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀ ଭାବେ ପରିଚିତ ହୋଇ କୁଚିପୁଡ଼ିର ପାରମ୍ପରିକ ସ୍ୱରୂପକୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ ଓ ସମକାଳୀନ ଦର୍ଶକଙ୍କ ପାଇଁ ତାହାକୁ ଉପଯୋଗୀ କରିଥିଲେ।

 ପୁରସ୍କାର ଓ ସମ୍ମାନ 
କେ. ଉମା ରାମା ରାଓ ଭାରତୀୟ ପାରମ୍ପରିକ ନୃତ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ଅବଦାନ ପାଇଁ ଅନେକ ସମ୍ମାନଜନକ ପୁରସ୍କାର ଲାଭ କରିଥିଲେ। ୨୦୦୩ ମସିହାରେ କୁଚିପୁଡ଼ି କ୍ଷେତ୍ରରେ ତାଙ୍କ ଦକ୍ଷତା ପାଇଁ ସେ ସଙ୍ଗୀତ ନାଟକ ଅକାଡେମି ପୁରସ୍କାରରେ ସମ୍ମାନିତ ହୋଇଥିଲେ, ଯାହା ତାଙ୍କୁ ଏହି ନୃତ୍ୟର ଏକ ଅଗ୍ରଣୀ ପ୍ରତିନିଧି ଭାବେ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଇଥିଲା। ନୃତ୍ୟ ଗବେଷଣା ପାଇଁ ସେ ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ସଂସ୍କୃତି ବିଭାଗ ଦ୍ୱାରା ସଙ୍ଗୀତ ନାଟକ ଅକାଡେମି ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଉଥିବା ଜାତୀୟ ବରିଷ୍ଠ ଫେଲୋଶିପ୍‌ ମଧ୍ୟ ପାଇଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରମୁଖ ସମ୍ମାନ ମଧ୍ୟରେ କଳା ନୀରାଞ୍ଜନମ୍‌, ଶ୍ରୀ କଳା ପୂର୍ଣ୍ଣା ଓ ପ୍ରତିଭା ପୁରସ୍କାର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ, ଯାହା ତାଙ୍କୁ ଏକ ପ୍ରଦର୍ଶକା, ଶିକ୍ଷୟିତ୍ରୀ ଓ ଗବେଷକା ଭାବେ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଇଥିଲା।

 କୃତି 
ଉମା ରାମା ରାଓ କୁଚିପୁଡ଼ି ନୃତ୍ୟ ଉପରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପୁସ୍ତକ ରଚନା କରିଥିଲେ, ଯାହାରେ ଏହି ନୃତ୍ୟର ଇତିହାସ ଓ ପ୍ରାୟୋଗିକ ପ୍ରଣାଳୀ ଲେଖାଦିଆଯାଇଛି। ଏହି କୃତି ଭାରତୀୟ ପାରମ୍ପରିକ ନୃତ୍ୟର ଗବେଷକ ଓ ଅଭ୍ୟାସକାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ମୂଲ୍ୟବାନ ସାଧନ ଭାବେ ପରିଗଣିତ।

 ରାଓ, କେ. ଉମା ରାମା (୧୯୯୨)। Kuchipudi Bharatam Or Kuchipudi Dance: South Indian Classical Dance Tradition। ଦିଲ୍ଲୀ: ଶ୍ରୀ ସତଗୁରୁ ପବ୍ଲିକେସନ୍ସ। ISBN 81-7030-291-9। ୮ ଏପ୍ରିଲ ୨୦୨୫ରେ ଆହରଣ।

 ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜୀବନ 
ଉମା ରାମା ରାଓ ଆଇନଜୀବୀ କେ. ରାମା ରାଓଙ୍କ ସହ ବିବାହିତ ଥିଲେ, ଯିଏ ପରିବାରର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବିରୋଧ ସତ୍ତ୍ୱେ ତାଙ୍କ ନୃତ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟଜୀବନକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ।[1] ସେ ୨୭ ଅଗଷ୍ଟ ୨୦୧୬ ତାରିଖରେ ହାଇଦ୍ରାବାଦରେ ପରଲୋକଗତ ହୋଇଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଦେହାନ୍ତ ପରେ ଭାରତୀୟ ପାରମ୍ପରିକ ନୃତ୍ୟ ମହଳରେ ଏକ ବଡ଼ ଶୂନ୍ୟତା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା କଥା ଅନେକେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିଲେ।

 ଆଧାର 

ଶ୍ରେଣୀ:୧୯୩୮ ଜନ୍ମ