ଗୁଣତ୍ରୟ ବିଭାଗ ଯୋଗ

ଗୁଣତ୍ରୟ ବିଭାଗ ଯୋଗ (ସଂସ୍କୃତ: गुण त्रय विभाग योग) ଶ୍ରୀମଦ୍ଭଗବତ୍ଗୀତାର ଅଠରଟି ଅଧ୍ୟାୟ ମଧ୍ୟରୁ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଅଟେ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମୋଟ ୨୭ଟି ଶ୍ଲୋକ ଅଛି । ଏହା ମହାଭାରତର ଷଷ୍ଠ ସଂସ୍କରଣ ଭୀଷ୍ମ ପର୍ବର ୩୮ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଅଟେ ।

ଏହାର ବିଷୟବସ୍ତୁ ଅନୁସାରେ, ଭଗବଦ୍‌ଗୀତାର ଅଠରଗୋଟି ଅଧ୍ୟାୟକୁ ତିନିଟି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇପାରେ । ପ୍ରଥମ ଛଅଟି ଅଧ୍ୟାୟ କର୍ମ ଯୋଗ କିମ୍ବା କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ପଥ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରେ । ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗ; ସପ୍ତମ ଠାରୁ ଦ୍ୱାଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ , ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି କିମ୍ବା ଦିବ୍ୟ ପ୍ରେମର ପଥକୁ ଗୌରବ କରେ । ତୃତୀୟ ଭାଗ, ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ, ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନ — ଅର୍ଥାତ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଜ୍ଞାନ ଓ ତତ୍ତ୍ୱ ସିଦ୍ଧାନ୍ତଗୁଡ଼ିକ  ବିଷୟରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି ।

ମୂଳ ଭଗବଦ୍‌ ଗୀତାରେ କୌଣସି ଅଧ୍ୟାୟ ଶିରୋନାମାଯୁକ୍ତ ବିଭାଗ ନ ଥିଲା । କିନ୍ତୁ ପରେ କିଛି ସଂସ୍କୃତ ସଂସ୍କରଣରେ ଯେଉଁଠି ଗୀତାକୁ ମହାଭାରତରୁ ଅଲଗା କରି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଗ୍ରନ୍ଥ ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଗଲା, ସେଠାରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଗୁଡିକୁ ଶିରୋନାମ ଦିଆଯାଇଛି । ଉଦାହରଣସ୍ୱରୂପ, ସ୍ୱାମୀ ଚିଦ୍‌ଭବାନନ୍ଦ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଧ୍ୟାୟକୁ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଯୋଗ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି, କାରଣ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଧ୍ୟାୟ ଯୋଗର ଭଳି ମନ ଓ ଶରୀରକୁ ଶିକ୍ଷିତ କରେ । ସେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଅଧ୍ୟାୟକୁ “ଗୁଣତ୍ରୟ ବିଭାଗ ଯୋଗ” ବୋଲି ନାମ ଦେଇଛନ୍ତି ।

 ବିଷୟବସ୍ତୁ 
ଗତ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଆତ୍ମା ଓ ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ବିସ୍ତାରରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଥିଲା । ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମାୟା ଶକ୍ତିର ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି, ଯାହା ଶରୀର ଓ ତାହାର ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କର ମୂଳ ସ୍ରୋତ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି ଯେ ମାୟା ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍‌ ଓ ତମସ୍‌—ଏଇ ତିନିଟି ଗୁଣରୁ ଗଠିତ । ପ୍ରାକୃତିକ ଶକ୍ତିରୁ ଗଠିତ ଶରୀର, ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ତିନିଟି ଗୁଣ ଉପସ୍ଥିତ ଥାଏ, ଏବଂ ଆମ ଭିତରେ ଏହି ଗୁଣମାନଙ୍କର ଅନୁପାତ ଆମ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱକୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ । ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ଶାନ୍ତ ସ୍ୱଭାବ, ସଦ୍‌ଗୁଣ ଓ ପବିତ୍ରତାକୁ ସୂଚିତ କରେ; ରଜୋ ଗୁଣ କାମନା ଓ ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ବଢ଼ାଏ; ଏବଂ ତମୋ ଗୁଣ ଭ୍ରମ, ଆଳସ୍ୟ ଓ ନିଦ୍ରାର କାରଣ ହୁଏ । ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆତ୍ମା ମୁକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାହାକୁ ମାୟା ଶକ୍ତିର ପ୍ରବଳ ପ୍ରଭାବ ସହ ମୁକାବିଲା କରିବାକୁ ପଡ଼େ । ମୁକ୍ତି ଏହି ତିନି ଗୁଣରୁ ପରେ ଅବସ୍ଥିତ ।

ଆଗକୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏହି ବନ୍ଧନମାନଙ୍କୁ କାଟିଦେବାର ଏକ ସରଳ ଉପାୟ ବିଷୟରେ କହୁଛନ୍ତି । ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ୍‌ ଭଗବାନ ଏହି ତିନିଟି ଗୁଣରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ଵରେ, ଅର୍ଥାତ୍‌ ଗୁଣାତୀତ। ଯଦି ଆମେ ମନକୁ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନୁରକ୍ତ କରୁ, ତେବେ ଆମ ମନ ମଧ୍ୟ ଦିବ୍ୟତା ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ । ଏହି ସମୟରେ ଅର୍ଜୁନ ତିନି ଗୁଣରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ଵରେ ଅବସ୍ଥିତ ଲୋକମାନଙ୍କର ଗୁଣ-ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି । ତାପରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସହାନୁଭୂତି ସହିତ ଏମିତି ପ୍ରବୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମାମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣମାନଙ୍କୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି । ସେ କହୁଛନ୍ତି ଯେ ମହାପୁରୁଷମାନେ ସଦା ସନ୍ତୁଳିତ ରହନ୍ତି ଏବଂ ସଂସାରରେ ତିନି ଗୁଣର କାର୍ଯ୍ୟକଳାପକୁ ଦେଖି ବ୍ୟକ୍ତି, ପଦାର୍ଥ ଓ ପରିସ୍ଥିତିମାନଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ୁଥିବା ପ୍ରଭାବରୁ ବିଚଳିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ । ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପଦାର୍ଥକୁ ଭଗବାନଙ୍କର ଶକ୍ତିର ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, ଯାହା ଶେଷରେ ତାଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଥାଏ । ଏହିକାରଣରୁ ସାଂସାରିକ ପରିସ୍ଥିତିମାନେ ନା ସେମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦିତ କରିପାରେ, ନା ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖିତ କରିପାରେ । ଏଭଳି ଭାବେ, ବିଚଳିତ ନ ହୋଇ ସେମାନେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଭକ୍ତିର ମହିମା ଓ ଆମକୁ ତିନି ଗୁଣରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ଵକୁ ନେଇଯିବାର ତାହାର ସାମର୍ଥ୍ୟକୁ ସ୍ମରଣ କରାଇ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ସମାପ୍ତି କରନ୍ତି ।

 ଆଧାର 

ଶ୍ରେଣୀ:ଶ୍ରୀମଦ୍ଭଗବତ୍ଗୀତା
ଶ୍ରେଣୀ:ମହାଭାରତ