ଜୟନ୍ତିଲାଲ ଛୋଟାଲାଲ ଶାହ

ଜୟନ୍ତିଲାଲ ଛୋଟାଲାଲ ଶାହ (୨୨ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୦୬– ୪ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୯୧) ୧୭ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୭୦ ଠାରୁ ୨୧ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୭୧ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭାରତର ବାରତମ (୧୨ତମ) ମୁଖ୍ୟ ନ୍ୟାୟାଧୀଶ ଥିଲେ। ସେ ଅହମଦାବାଦରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ।

 ଶିକ୍ଷା ଓ ପେଶାଜୀବନ 
ଶାହ ଅହମଦାବାଦର R.C. Schoolରେ ଶିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ଏବଂ ପରେ ବମ୍ବେର ଏଲଫିନସ୍ଟୋନ୍ କଲେଜରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ । ୧୯୨୯ରେ ସେ ଅହମଦାବାଦରେ ଆଇନ ପେଶାରେ ଓକିଲାତି ଆରମ୍ଭ କଲେ । ସେ ନାଥୁରାମ୍ ଗୋଡସେ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅଭିଯୁକ୍ତମାନଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଗାନ୍ଧୀ ହତ୍ୟାକାଣ୍ଡ ମାମଲାରେ ସରକାରୀ ପକ୍ଷର ଆଇନ ଦଳର ସଦସ୍ୟ ଥିଲେ । ୧୯୪୯ରେ ସେ ବୋମ୍ବେ ହାଇକୋର୍ଟକୁ ବିଚାରପତି ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତି ପାଇ ସେଠାରେ ୧୦ ବର୍ଷ ଧରି ନ୍ୟାୟାଧୀଶ ଥିଲେ । ଅକ୍ଟୋବର ୧୯୫୯ରେ ସେ ଭାରତର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର ନ୍ୟାୟାଧୀଶ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ ହେଲେ ଏବଂ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୭୦ରେ ଭାରତର ମୁଖ୍ୟ ନ୍ୟାୟାଧୀଶ ହେଲେ ।

ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟରେ କାର୍ଯ୍ୟକାଳ ସମୟରେ, ଶାହ ୭୨୮ଟି ରାୟ ଲେଖିଥିଲେ ଏବଂ ୨,୦୯୪ଟି ବେଞ୍ଚରେ ବସିଥିଲେ ।

 ଭାରତର ଜରୁରୀକାଳ (1975–77) ଏବଂ ଶାହ କମିଶନ 
୨୮ ମେ ୧୯୭୭ରେ, ଗୃହ ମନ୍ତ୍ରାଳୟ ଭାରତର ସୁପ୍ରିମକୋର୍ଟର ପୂର୍ବତନ ମୁଖ୍ୟ ନ୍ୟାୟାଧୀଶ ନ୍ୟାୟମୂର୍ତ୍ତି ଶାହଙ୍କୁ ଶାହ କମିଶନର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କଲା । ଏହାକୁ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର "Commissions of Inquiry Act, 1952" ଅଧିନରେ ସ୍ଥାପିତ କରିଥିଲା ଯାହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା ଭାରତର ଜରୁରୀକାଳ ସମୟରେ ଘଟିଥିବା ଅତ୍ୟାଚାର, ଦୁର୍ନୀତି ଏବଂ ଅନୀତିକାଣ୍ଡର ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବା ।

କମିଶନକୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ସଂଦର୍ଭ ପତ୍ରରେ ('terms of reference') ଏହାର ତଥ୍ୟ ନିଷ୍କର୍ଷ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଥିଲା ଯେ,"ଜରୁରୀକାଳ ସମୟରେ ରାଜନୈତିକ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷ, ସରକାରୀ କର୍ମଚାରୀ, ସେମାନଙ୍କ ସାଥୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ଅତ୍ୟାଚାର, ଦୁର୍ନୀତି ଏବଂ ଅପକାରମ; ବିଶେଷତଃ ଅନ୍ୟାୟ ଗିରଫ କିମ୍ବା ନିରୋଧ, ପରିବାର ଯୋଜନା କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଲାଗୁ କରିବା ପାଇଁ ବଳ ପ୍ରୟୋଗ, ଏବଂ ଝୁଂପଡ଼ି ନିର୍ମୂଳ ନାମରେ ଘର, ଦୋକାନ, ଅଟାଳିକା ଇତ୍ୟାଦିକୁ ଅନିୟମିତ ଭାବେ ଭଙ୍ଗିଦେବା ଭଳି ଅଭିଯୋଗର ସତ୍ୟତା।"

କମିଶନ ଏହି ନିଷ୍କର୍ଷ ପତିପାଦିତ କଲା ଯେ ଜରୁରୀକାଳ ସମୟରେ Maintenance of Internal Security Act (MISA) ଏବଂ Defence of India Rules ସଠିକ ଭାବରେ ପାଳନ ହୋଇନଥିଲା, ବରଂ ରାଜନୈତିକ ବିରୋଧୀମାନଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିବା ପାଇଁ ଏହାର ଦୁରୁପଯୋଗ କରାଯାଇଥିଲା । ଏହି ଜରୁରୀକାଳ ଘୋଷଣା ସମୟର ପରିସ୍ଥିତି ବିଷୟରେ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବାକୁ ଯାଇ, କମିଶନ ମନେ କଲା ଯେ କୌଣସି ଆର୍ଥିକ ସଙ୍କଟ ବା  ଆଇନ-ଶୃଙ୍ଖଳାର କୌଣସି ସଙ୍କଟ ନ ଥିଲା ଯାହାକୁ ଦେଖି ଜରୁରୀକାଳ ଘୋଷଣା ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇପଡିଥାନ୍ତା । କମିଶନ ମନେ କଲା ଯେ ଜରୁରୀକାଳ ଲାଗୁ କରିବାର ସିଦ୍ଧାନ୍ତ କେବଳ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀ ନିଜେ ନେଇଥିଲେ, କ୍ୟାବିନେଟ୍ ସହଭାଗୀମାନଙ୍କ ସହ କୌଣସି ଆଲୋଚନା ନ କରି; ଏବଂ ସେହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ନ୍ୟାୟସଂଗତ ନଥିଲା । ରିପୋର୍ଟଟି ବିଶେଷତଃ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀ, ତାଙ୍କ ପୁଅ ସଞ୍ଜୟ ଗାନ୍ଧୀ, ପ୍ରଣବ ମୁଖର୍ଜୀ, ବନ୍ଶୀଲାଲ, କମଳନାଥ ଏବଂ ସଞ୍ଜୟ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କୁ ସହଯୋଗ କରିଥିବା କିଛି ସରକାରୀ ଅଧିକାରୀଙ୍କ ଆଚରଣ ଉପରେ କଠୋର ଆଲୋଚନା କରିଥିଲା ।କମିଶନ ପୁଣି କହିଥିଲେ ଯେ ଜରୁରୀକାଳ ସମୟରେ MISA ଏବଂ Defence of India Rulesର ବ୍ୟବସ୍ଥାମାନଙ୍କୁ ପାଳନ କରାଯାଇନଥିଲା, ବରଂ ରାଜନୈତିକ ବିପକ୍ଷମାନଙ୍କୁ ଦମନ କରିବା ପାଇଁ ଏହାର ଦୁରୁପଯୋଗ କରାଯାଇଥିଲା ।

 ଆଧାର 

ଶ୍ରେଣୀ:୧୯୦୬ ଜନ୍ମ
ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟର ପୂର୍ବତନ ମୂଖ୍ୟ ବିଚାରପତି