ସତ୍ୟବତୀ କାହାଣୀ (ବତ୍ରିଶ ସିଂହାସନ)

ସତ୍ୟବତୀ କାହାଣୀ ବତ୍ରିଶ ସିଂହାସନର ଷୋଡଶ ପ୍ରତିମା କହିଥିବା କାହାଣୀ । ସେ ରାଜା ଭୋଜଙ୍କୁ ରାଜା ବିକ୍ରମଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଗୁଣ ଏବଂ ଏହି ସିଂହାସନ ପ୍ରାପ୍ତିର କଥା କହିଥିଲା  । ତେବେ ଭାଷାଭେଦରେ ଏହି କାହାଣୀ ଗୁଡିକରେ ବିଭିନ୍ନତା ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ।

ରାଜା ଭୋଜ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଗୁଣ ସଂପନ୍ନ ବତ୍ରିଶ ସିଂହାସନ ଉପରେ ବସିବା ପୂର୍ବରୁ ବିସ୍ତୃତ ପୂଜା-ଉପାସନା କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ କଲେ । କିନ୍ତୁ ଷୋଡଶ ଦିନ ଯେତେବେଳେ ସେହି ସିଂହାସନର ଷୋଡଶ ପାହାଚ ଚଢି ସିଂହାସନରେ ବସିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହୁଅନ୍ତେ, ସେଥିରେ ଥିବା ପ୍ରତିମା ହସିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ । ଅବାକ ହୋଇ ରାଜା ଭୋଜ ପଚାରିଲେ, “ତୁମେ କାହିଁକି ହସୁଛ?” ସତ୍ୟବତୀ ନାମକ ଷୋଡଶ ପ୍ରତିମା କହିଲେ — “ମହାରାଜ, ଏହି ସିଂହାସନ ସାଧାରଣ ନୁହେଁ ।  ଆପଣ ଏହାକୁ ପାଇବାରେ ଧନ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଏହାରେ ବସିବା ପୂର୍ବରୁ ଆପଣଙ୍କୁ ମହାନ ରାଜା ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଗୁଣର ଅଧିକାରୀ ହେବାକୁ ପଡିବ। ସେତେବେଳେ ଯାଇ ଏହା ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ହେବ । ନଚେତ ଏଥିରେ ବସିବା ପ୍ରୟାସ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଗୁରୁତର ସମସ୍ୟା ଜନ୍ମାଉଥିବ।”

ରାଜା ଭୋଜ ଏହା ଶୁଣି ଚକିତ ହେଲେ ଓ ସେହି ପ୍ରତିମାଙ୍କୁ ବିନମ୍ରତାପୂର୍ବକ ଅନୁରୋଧ କଲେ — “ମତେ ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟଙ୍କ ଜୀବନ, ତାଙ୍କ ଶାସନ ଓ ମହିମା ସମ୍ପର୍କରେ ସବୁ କଥା କହ ।” ତା’ପରେ ଷୋଡଶ ପ୍ରତିମା ସତ୍ୟବତୀ ରାଜା ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟଙ୍କ କଥା କହିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ । ଏହା ବତ୍ରିଶ ସିଂହାସନର ଷୋଡଶ ମୂର୍ତ୍ତି ଥିଲା । ସେ ରାଜା ବିକ୍ରମଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଗୁଣ ଏବଂ ଏହି ସିଂହାସନ ପ୍ରାପ୍ତିର କଥା କହିଥିଲା ।

 ଷୋଡଶ କାହାଣୀ 
ଯେପରି ସତ୍ୟବତୀ ନାମକ ଷୋଡଶ ପ୍ରତିମା  କହିଥିଲା, ସେ କଥାଟି ଏପରି — ରାଜା ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟଙ୍କ ଶାସନକାଳରେ ଉଜ୍ଜୟିନୀ ନଗରୀର କୀର୍ତ୍ତି ଚାରିଦିଗରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇଯାଇଥିଲା । ତାଙ୍କ ଦରବାରରେ ଅସାଧାରଣ ପଣ୍ଡିତମାନେ ବସିଥାନ୍ତି ଓ ସେଠାରେ ନଅ ଜଣ ବିଶେଷଜ୍ଞଙ୍କ ଏକ ସମିତି ଥିଲା, ଯେମାନେ ସବୁ ବିଷୟରେ ରାଜାଙ୍କୁ ପରାମର୍ଶ ଦେଉଥିଲେ ଓ ରାଜା ସେମାନଙ୍କ ପରାମର୍ଶ ଅନୁସାରେ ରାଜକାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପର୍କୀୟ ସବୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଉଥିଲେ ।

ଏକଦା ଦରବାରରେ ବିଶ୍ଵବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା ହେଉଥିଲା, ତେବେ ମୃତ୍ୟୁଲୋକ ଓ ପାତାଳ ଲୋକ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଚର୍ଚ୍ଚା ଆସିଲା । ରାଜାଙ୍କୁ ଯେତେବେଳେ ଜଣା ପଡ଼ିଲା ଯେ ପାତାଳ ଲୋକର ରାଜା ଶେଷନାଗଙ୍କ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଦେଖିବା ଯୋଗ୍ୟ ଓ ସେଠାରେ ସବୁ ପ୍ରକାର ସୁଖ ସୁବିଧା ଉପଲବ୍ଧ, ତେବେ ସେ ନିଜେ ସେଠାକୁ ଯାଇ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ । ଶେଷନାଗ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସେବକ ଥିଲେ, ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଦେବତାମାନଙ୍କ ସମାନ ଥିଲା । ସେମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଦ୍ୱାରା ମାନବ ଜୀବନ ଧନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ ଥିଲା । ତେଣୁ ରାଜା ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟ ସ୍ଵଦେହରେ ପାତାଳ ଲୋକକୁ ଯାଇ ଶେଷନାଗଙ୍କ ସହ ମିଶିବାକୁ ଇଚ୍ଛାକଲେ। ସେ ଦେବୀ କାଳୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଦତ୍ତ ଦୁଇ ବେତାଳଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ । ବେତାଳ ଆସିଲେ, ତେବେ ରାଜା ସେମାନଙ୍କୁ ନିଜକୁ ପାତାଳ ଲୋକକୁ ନେବାକୁ କହିଲେ । ବେତାଳମାନେ ତାଙ୍କୁ ସେଠାକୁ ନେଲେ ଓ ରାଜା ସେଠାର ସମସ୍ତ ବିବରଣୀ ସତ୍ୟ ପାଇଲେ, ସମଗ୍ର ଲୋକ ପରିଷ୍କାର ଓ ସୁନିୟୋଜିତ ଥିଲା, ହୀରା ଓ ମଣିମୁକ୍ତାର ଆଲୋକରେ ଚମକୁଥିଲା । ଶେଷନାଗଙ୍କୁ ଯେତେବେଳେ ଖବର ମିଳିଲା ଯେ ମୃତ୍ୟୁଲୋକରୁ କେହି ସଶରୀର ଆସିଛନ୍ତି, ସେ ତାଙ୍କ ସହ ମିଶିବାକୁ ଆସିଲେ । ରାଜା ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟ ବଡ଼ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ନମ୍ରତା ସହିତ ନିଜ ପରିଚୟ ଦେଲେ ଓ ନିଜ ଆଗମନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବୁଝାଇଲେ । ସେମାନଙ୍କ ଆଚରଣରୁ ଶେଷନାଗ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଓ ରାଜାଙ୍କୁ ସୁସ୍ଵାଦୁ ଭୋଜନ ଦେଇ ଅପ୍ୟାୟିତ କଲେ । ବିଦାୟ ସମୟରେ ତାଙ୍କୁ ଚାରିଟି ଅଦ୍ଭୁତ ମଣି ଉପହାର ଦେଲେ । ପ୍ରଥମ ମଣି ଦେଲେ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଇଚ୍ଛା କଲେ ଅସୀମ ଧନ ପ୍ରାପ୍ତି ହେବ, ଦ୍ୱିତୀୟ ମଣି ଯାହା ଦେଇ ଇଚ୍ଛା କଲେ ସବୁ ପ୍ରକାର ଆଭୁଷଣ ଓ ବସ୍ତ୍ର ମିଳିବ, ତୃତୀୟ ମଣି ଯାହା ଦେଇ ଇଚ୍ଛା କଲେ ରଥ, ଘୋଡ଼ା ଓ ପାଲଙ୍କୀ ପାଇପାରିବେ ଓ ଚତୁର୍ଥ ମଣି ଯାହା ଦେଇ ଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଯଶ ପ୍ରାପ୍ତି ହେବ । ବେତାଳମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ଉଜ୍ଜୟିନୀ ନଗରର ସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚାଇ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ । ରାଜା ଯେତେବେଳେ ସେ ଚାରି ମଣି ସହ ନିଜ ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏକ ପରିଚିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ଆଦର ସହ ଅଭିବାଦନ କଲେ । ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯେତେବେଳେ ରାଜାଙ୍କ ପାତାଳ ଯାତ୍ରା ଓ ମଣି ପ୍ରାପ୍ତି ବିଷୟରେ ଶୁଣିଲେ, ସେ କହିଲେ, ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଫଳତାରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରଜାଙ୍କ ଅଂଶ ଅଛି । ରାଜା ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟ ସେ ଅର୍ଥ ବୁଝିଲେ ଓ କହିଲେ, “ତୁମେ ଇଚ୍ଛା କର, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ମଣିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେକୌଣସି ଏକ ମଣି ଦେବି।” ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦ୍ୱିଧାରେ ପଡ଼ିଗଲେ ଓ କହିଲେ ଯେ ସେ ପରିବାରର ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଦସ୍ୟ ସହ ଆଲୋଚନା କରି କେଉଁ ମଣି ଦରକାର ତାହା ପରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବେ । ଘରକୁ ଫେରି ଯେତେବେଳେ ସେ ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀ, ପୁଅ ଓ ଝିଅଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କଥା କହିଲେ, ତିନିଜଣ ତିନୋଟି ଭିନ୍ନ ମଣି ପ୍ରତି ଆଗ୍ରହ ଦେଖାଇଲେ । ଶେଷରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କିଛି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇପାରିଲେ ନାହିଁ ଓ ପୁଣି ରାଜାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ । ରାଜା ହସି ହସି ତାଙ୍କୁ ସବୁ ଚାରିଟିଯାକ ମଣି ଉପହାର ଦେଲେ ।।

ଗପଟି କହି ଷୋଡଶ ପ୍ରତିମା ପଚାରିଲା କ"ଣ ଆପଣ ବିକ୍ରମାଦିତ୍ୟଙ୍କ ପରି ପରୋପକାର ନିମିତ୍ତ ନିଜ ଏମିତି ଦାନଶୀଳ ହୋଇ ପାରିବେ ? ଏହିପରି କହିବା ପରେ ଷୋଡଶ ପ୍ରତିମା ଶାପମୁକ୍ତ ହୋଇ ସ୍ଵର୍ଗାରୋହଣ କଲା ।

 ଆଧାର 

ଶ୍ରେଣୀ:ବତ୍ରିଶ ସିଂହାସନ