ଭାରତରେ ଥିବା ଶିବ ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କର ତାଲିକା

ଶିବ ହେଉଛନ୍ତି ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମର ଜଣେ ମୁଖ୍ୟ ଦେବତା ଯିଏ ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତି ଦେବତା ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ବିବେଚିତ ହୁଅନ୍ତି । ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତି ଦେବତାଙ୍କର ନାମ ଶିବ, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ବ୍ରହ୍ମା । ହିନ୍ଦୁ ପୁରାଣରେ ଭାରତରେ ଥିବା ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କର ନାମ ଲିଖିତ ଅଛି । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜ୍ୟୋତିର୍ଲିଙ୍ଗ ମନ୍ଦିରମାନ ଉଲ୍ଲେଖଯୋଗ୍ୟ ।

 ବାରଟି ଜ୍ୟୋତିର୍ଲିଙ୍ଗ ନାମ  
ଶିବ ପୁରାଣରେ ଲିଖି ୧୨ଟି ଜ୍ୟୋତିର୍ଲିଙ୍ଗ ମନ୍ଦିର ନାମ ନିମ୍ନରେ ଲିଖିତ ଦତ୍ତ ହୋଇଛି ।:-
#ଜ୍ୟୋତିର୍ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାନ୧ସୋମନାଥ100x100_ପିକସେଲପ୍ରଭଶ ପତନ, ଭେରାଭାଲ, ଗୁଜୁରାଟ
Prabhas Patan, Veraval, Gujarat୨ ମଲ୍ଲିକାର୍ଜୁନ ସ୍ୱାମୀ100x100_ପିକସେଲଶ୍ରୀଶଇଳମ, ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ
Srisailam, Andhra Pradesh୩ମହାକାଳେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର
Mahakaleshwar145x145_ପିକସେଲଉଜ୍ଜଇନି, ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ
Ujjain, Madhya Pradesh୪ଓଁକାରେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର
Omkareshwar100x100_ପିକସେଲଇନ୍ଦୋର ପାଖରେ, ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ
near Indore, Madhya Pradesh୫କେଦାରନାଥ ମନ୍ଦିର
Kedarnath100x100_ପିକସେଲକେଦାରନାଥ, ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡ
Kedarnath, Uttarakhand୬ଭିମଶଙ୍କର ମନ୍ଦିର
Bhimashankar100x100_ପିକସେଲପୁଣେ, ମହାରାଷ୍ଟ୍ର
Pune, Maharashtra୭କାଶୀ ବିଶ୍ୱନାଥ
Kashi Vishwanath120x120_ପିକସେଲ ବାରାଣସୀ, ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ
Varanasi, Uttar Pradesh୮ତ୍ରିମ୍ବକେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର
Trimbakeshwar100x100_ପିକସେଲତ୍ରିମ୍ବକ, ନାଶିକ ପାଖ, ମହାରାଷ୍ଟ୍ର
Trimbak, near Nashik, Maharashtra୯ବୈଦ୍ୟନାଥ ମନ୍ଦିର
Baidyanath100x100_ପିକସେଲ|Baidyanath Dhamଦେଓଘର, ଝାଡଖଣ୍ଡ 
Deoghar, Jharkhand୧୦ନାଗେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର
Nageshwar100x100_ପିକସେଲଦ୍ୱାରକା, ଗୁଜୁରାଟ
Dwarka, Gujarat୧୧ରାମନାଥସ୍ୱାମୀ ମନ୍ଦିର
Ramanathaswamy133x133_ପିକସେଲରାମେଶ୍ୱରମ, ତାମିଲନାଡୁ
Rameswaram, Tamil Nadu୧୨ଗ୍ରିଶ୍ନେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର
Grishneshwar100x100_ପିକସେଲଏଲ୍ଲୋରା, ମହାରାଷ୍ଟ୍ର
Ellora, Maharashtra

 ପଞ୍ଚ ଭୁତ ସ୍ଥଳ (Five Elemental Manifestations) 

ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତରେ ଶିବଙ୍କର ପାଞ୍ଚ ମନ୍ଦିର ବିଶେଷ ମହତ୍ତ୍ୱ ଥାଏ ଯେହେତୁ ସେଗୁଡିକ ପଞ୍ଚ ଭୁତକୁ ସୁଚାଏ । (In South India, five temples of Shiva are held to be particularly important, as being manifestations of him in the five elemental substances.)
ଦେବତା (Deity)ସୁଚନା (Manifestation)ସ୍ଥାନଜମ୍ବୁକେଶ୍ୱରର
(Jambukeswarar)133x133_ପିକସେଲଜଳ
Waterଥିରୁଭନାଇକଭଲ, ତାମିଲନାଡୁThiruvanaikaval, Tamil Naduଅରୁଣାଚଳେଶ୍ୱରର
(Arunachaleswarar)100x100_ପିକସେଲଅଗ୍ନି
Fireତିରୁଭନ୍ନମଲାଇ
ତାମିଲନାଡୁ
Tiruvannamalai, Tamil Naduକଳହସ୍ତିଶ୍ୱରରKalahastheeswararବାୟୁ 
Airଶ୍ରୀକାଳହସ୍ତୀ, ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶSrikalahasti, Andhra Pradeshଏକମ୍ବରେଶ୍ୱରର
Ekambareswarar133x133_ପିକସେଲପୃଥିବୀ
Earthକାଞ୍ଚିପୁରମ, ତାମିଲ ନାଡୁ
Kanchipuram, Tamil Naduନଟରାଜର
Natarajar100x100_ପିକସେଲଆକାଶ
Skyଚିଦମ୍ବରମ, ତାମିଲନାଡୁ
Chidambaram, Tamil Nadu

 ପଞ୍ଚରାମ ମନ୍ଦିରମାନ  (Pancharama temples) 

ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶର ପାଞ୍ଚଟି ଶିବ ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିରକୁ ପଞ୍ଚରାମ କ୍ଷେତ୍ର କୁହାଯାଏ । ଏହି ମନ୍ଦିରରେ ଥିବା ଲିଙ୍ଗମାନ ଗୋଟିଏ ଲିଙ୍ଗରୁ ତିଆରି ହୋଇଛି । କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଅନୁସାରେ ଅସୁର ରାଜା ତାରକାସୁର ଏହି ଲିଙ୍ଗର ମାଲିକ ଥିଲେ । ସେହି ଲିଙ୍ଗର ଶକ୍ତି ଯୋଗୁ ସେହି ଅସୁରକ କେହି ହରେଇ ପାରୁନଥିଲେ । ଅବଶେଷରେ ଶିବଙ୍କ ପୁତ୍ର କାର୍ତ୍ତିକେୟ ସେହି ଲିଙ୍ଗକୁ ପାଞ୍ଚ ଖଣ୍ଡରେ ଭାଙ୍ଗି ଦେଇ ତାରାକାସୁରକୁ ବଦ୍ଧ କରିଥିଲେ ।  ଏହି ପାଞ୍ଚ ଖଣ୍ଡ ପଡ଼ିଥିବା ଜାଗାର ନାମ ନିମ୍ନରେ ଦତ୍ତ ହେଲା ।  
ଅରମ ନାମ (Arama Name)ଶିବଙ୍କ ନାମ (Shiva's Name)ପାଟରାଣୀ ନାମ
(Consort Name)ସ୍ଥାନ ଅମରରାମ(Amararama)ଅମରଲିଙ୍ଗେଶ୍ୱର ସ୍ୱାମୀ (Amaralingeswara Swamy)ବାଳା ଚାମୁଣ୍ଡିକା ଆମ୍ମାବାରୁ (Bala Chamundika Ammavaru)ଅମରାବତୀ ଗ୍ରାମ, ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ(Amaravathi village, Andhra Pradesh)ଦ୍ରାକ୍ଷାରାମ(Draksharama)ଭିମେଶ୍ୱର ସ୍ୱାମୀ (Bhimesvara Swamy)ମାଣିକ୍ୟାମ୍ବା ଆମ୍ମାବାରୁ (Manikyamba Ammavaru)ଦ୍ରାକ୍ଷାରାମ, ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ(Draksharama, Andhra Pradesh)ସୋମରାମ(Somarama)ସୋମେଶ୍ୱର ସ୍ୱାମୀ (Someswara Swamy)ଶ୍ରୀ ରାଜରାଜେଶ୍ୱରୀ ଆମ୍ମାବାରୁ (Sri Rajarajeswari Ammavaru)ଭିମ‌ଭରମ, ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ (Bhimavaram, Andhra Pradesh)କ୍ଷୀରରାମ(Ksheerarama)କ୍ଷୀର ରାମଲିଙ୍ଗେଶ୍ୱର ସ୍ୱାମୀ (Ksheera Ramalingeswara Swamy)ପାର୍ବତୀ ଆମ୍ମାବାରୁ   (Parvati Ammavaru)ପାଲାକୋଲ୍ଲୁ, ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ(Palakollu, Andhra Pradesh)ଭିମରାମ(Bhimarama)କୁମାର ଭିମେଶ୍ୱର ସ୍ୱାମୀ (Kumara Bhimeswara Swamy)ବାଳା ତ୍ରିପୁରସୁନ୍ଦରୀ ଆମ୍ମାବାରୁ (Bala Tripurasundari Ammavaru)ସମଲକୋଟ, ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ  (Samalkota, Andhra Pradesh)

 ପଞ୍ଚ ସଭାଇ (Pancha Sabhai) 

ତାମିଲନାଡ଼ୁର ଏହି ପାଞ୍ଚ ମନ୍ଦିରରେ ଶିବ ତାଙ୍କର ତାଣ୍ଡବ ନୃତ୍ୟ କରିଥିଲେ:
ସଭା (Sabha)ମନ୍ଦିର (Temple)ସ୍ଥାନ (Location)ସୁନା ସଭା {Pon (Gold) Sabha}ନଟରାଜ ମନ୍ଦିର (Natarajar Temple)ଚିଦାମ୍ବରମ୍ (Chidambaram)ରୂପା ସଭା {Velli (Silver) Sabha}ମୀନାକ୍ଷୀ ମନ୍ଦିର (Meenakshi Temple)ମଦୁରାଇ (Madurai)ତମ୍ବା ସଭା {Thamira (Copper) Sabha}ନେଲ୍ଲାଇଆପ୍ପାର ମନ୍ଦିର  (Nellaiappar Temple)ଟିରୁନେଲଭେଲି (Tirunelveli)ରତ୍ନ ସଭା (Rathna (Gem) Sabha}ଶ୍ରୀ ବଡରଣ୍ୟେଶ୍ଵର ମନ୍ଦିର (Sri Vadaranyeswarar Temple)ତିରୁଭାଲାଙ୍ଗାଡ଼ୁ   (Thiruvalangadu)ଛବି ସଭା {Chitira (Picture) Sabha}କୂଟ୍ରାଲୀସ୍ଵର ମନ୍ଦିର (Kutraleeswar Temple)କୁତ୍ରାଲାମ (Kutralam)

 ଅଷ୍ଟ ବୀରତ୍ତା ମନ୍ଦିର (Ashta Veeratta Temples) 

ମନ୍ଦିର ଦେବତା ସ୍ମରଣ କରିବା (Commemorates)ସ୍ଥାନ ବୀରତୀଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର, ତିରୁକୋଭିଲୁର (Veerateeswarar Temple, Thirukovilur)ବୀରତୀଶ୍ୱର (Veerateeswarar)ଅନ୍ଧକାସୁରକୁ ଶିବ ହତ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି ଅନ୍ଧକାସୁରମୁର୍ତ୍ତି ଆକାରରେ (Shiva slaying Andhakasura in the form of Andhakasuramurti)ତିରୁକୋଇଲୁର(Tirukoilur)ବୀରତୀଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର, ତିରୁଭାତିଗାଇ(Veerateeswarar Temple, Thiruvathigai)ବୀରତୀଶ୍ୱର (Veerateeswarar)ତ୍ରିପୁରାସୁରକୁ ଶିବ ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ ଓ ତ୍ରୁପୁରାନ୍ତକ ନାମକ ତିନୋଟି ସ‌ହରକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଥିଲେ (Shiva killing Tripurasura and destroying the three cities in the form of Tripurantaka)ପନରୁଟି
(Panruti)ବୀରତୀଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର, କୋରୁକ୍କାଇ(Veerateeswarar Temple, Korukkai)ବୀରତୀଶ୍ୱର (Veerateeswarar)ଶିବ ତାଙ୍କ ତୃତୀୟ ନୟନରୁ କାମଦେବଙ୍କୁ ପୋଡ଼ିଦେଇଥିଲେ ଯାହାର ଆକାର କମରି ଥିଲା । (Shiva burning Kamadeva with his third eye in the form of Kamari)ମଇଲାଦୁଥୁରାଇ(Mayiladuthurai)କନ୍ଦିଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର, କାନ୍ଦିୟୁର(Kandeeswarar Temple, Kandiyur)ବ୍ରହ୍ମଶିରକାନ୍ଦିଶ୍ୱର (Brahmasirakandeeswarar)ଭୈରବ ଆକାରରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପଞ୍ଚମ ମୁଣ୍ଡ ଶିବ କାଟି ଦେଇଥିଲେ (Shiva decapitating the fifth head of Brahma in the form of Bhairava)ଥାଞ୍ଜାଭୁର
(Thanjavur)ଅମ୍ରିତଘଟେଶ୍ୱର-ଅବିରାମି ମନ୍ଦିର, ତିରୁକ୍କାଡାୟୁର (Amritaghateswarar-Abirami Temple, Thirukkadaiyur)ଅମ୍ରିତଘଟେଶ୍ୱର (Amritaghateswarar)ଯମଙ୍କୁ ଶିବ ହରେଇଥିଲେ ଓ ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କୁ କାଳାନ୍ତକ ଆକାରରେ ୧୬ ବର୍ଷ ବୟସର ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ରହିବାକୁ ଆଶିର୍ବାଦ ଦେଇଥିଲେ । (Shiva defeating Yama and blessing Markandeya to remain a youth of 16 in the form of Kalantaka)ମଇଲାଦୁଥୁରାଇ
(Mayiladuthurai)ବୀରତୀଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର, ତିରୁପାରିୟାଲୁର(Veerateeswarar Temple, Thirupariyalur)ବୀରତୀଶ୍ୱର (Veerateeswarar)ଦକ୍ଷର ମୁଣ୍ଡ ଶିବ କାଟିଦେଇ ବିରଭଦ୍ର ଆକାରରେ ହେଉଥିବା ଦକ୍ଷ ଯଗ୍ୟନ ନଷ୍ଟ କରିଦେଇଥିଲେ । (Shiva beheading Daksha and destroyed Daksha Yajna in the form of Virabhadra)ମଇଲାଦୁଥୁରାଇ
(Mayiladuthurai) Veerateeswarar Temple, Vazhuvurବୀରତୀଶ୍ୱର (Veerateeswarar)ଗଜାସୁରସଂହାର ଆକାରରେ ଶିବ ଗଜାସୁରର ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ (Shiva killing Gajasura in the form of Gajasurasamhara)ମଇଲାଦୁଥୁରାଇ
(Mayiladuthurai)Veerateeswarar Temple, Thiruvirkudiବୀରତୀଶ୍ୱର (Veerateeswarar)ଜଳନ୍ଧରକୁ ଶିବ ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ । (Shiva killing Jalandhara in the form of Jalandharari)ମଇଲାଦୁଥୁରାଇ
(Mayiladuthurai)

 ଶନି ପରିହାର ମନ୍ଦିର (Shani Parihara Temples) 
SabhaTempleLocationଶନି ପରିହାର (Sani Parihara Sthalam)ଟିରୁନାଲ୍ଲାର ଶନିଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର (Tirunallar Saniswaran Temple)ଥିରୁନାଲ୍ଲାରୁ, ପୁଡୁଚେର୍ରି (Thirunallaru, Puducherry)ଶନି ପରିହାର (Sani Parihara Sthalam)ଶ୍ରୀ  ଦର୍ବାନୀଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର (Sri Darbarneeswarar Temple)ଦେବସ୍ଥାନମ୍ (Devasthanam)ଶନି ପରିହାର (Shani Parihara)ଚେଞ୍ଚାଦାଇନାଥର ଶିବ ମନ୍ଦିର (Chenchadainathar Shiva Templeସ‌ୟଲକୁଡ଼ି, ତାମିଲ ନାଡ଼ୁ (Sayalkudi, Tamil Nadu)ଶନି ପରିହାର (Shani Parihara)ଶ୍ରୀ ମନ୍ଦେଶ୍ୱର ସ୍ୱାମୀ ଭରି ଦେବସ୍ଥାନମ୍ (Sri Mandeswara Swamy Vari Devasthanam)ପୂର୍ବ ଗୋଦାବରୀ, ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ (East Godavari, Andhra Pradesh)

 କାଶିଶ୍ୱର ଜିଉ ମନ୍ଦିର (Kashiswar Jiu temple) 
ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗରେ ଥିବା ହାଓଡ଼ା ଜିଲ୍ଲାର ସରସ୍ୱତୀ ନ‌ଦୀ ପାଖରେ ଥିବା ଅନ୍‌ଡୁଲ ଠାରେ କାଶିଶ୍ୱର ଜିଉ ମନ୍ଦରି ଅଛି । ସେଠାରେ ବନଲିଙ୍ଗ ଠାକୁର ପୁଜା ପାଆନ୍ତି ଯାହାଙ୍କୁ ୧୭ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଜଣେ ସ୍ଥାନୀୟ ଜମିଦାର କାଶିଶ୍ୱର ଦତ୍ତ ଚଉଧୁରୀ ନ‌ଦୀ ଗର୍ଭରୁ ପାଇଥିଲେ । ଅଷ୍ଟାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ (୧୭୪୧ ମସିହାରେ ବାର୍ଗି ଆକ୍ରମଣ ପରେ) ଦେବୀ ଶକ୍ତିଙ୍କର ଯୋନୀ ଆକାରର ପ୍ରସ୍ତର ଖଣ୍ଡ ଗୌରୀପତ୍ତକୁ (Gauripatta) ଲିଙ୍ଗ ସ‌ହିତ ରଖା ଯାଇଛି । ସେହି ଜିଲ୍ଲାରେ ଏହାକୁ ସର୍ବ ପୁରାତନ ଦେବୀ ମାନ୍ୟତା ଦିଆଯାଏ । 
+କାଶିଶ୍ୱର ଜିଉ ସ‌ହିତ ଥିବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବୀ (deities with Kashiswar Jiu)DeitiesYearବିସେଶ୍ୱର (Biseshwara)୧୭୮୫ ଖ୍ରୀ (1785 AD)ନ‌କୁଳେଶ୍ୱାର (Nakuleshwara)୧୯ତମ ଶତାବ୍ଦୀ (19th century circa)ସୌରେନ୍ଦ୍ର ମୋହନେଶ୍ୱର (Saurendra Mohaneshwara)ଅଷ୍ଟଦଶ ଶତାବ୍ଦୀ (18th century circa)
ଶ୍ରୀଶ୍ରୀକାଶିଶ୍ୱର ଦେବୋତ୍ତର ଟ୍ରଷ୍ଟ ଏହି ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କର ପରିଚାଳନ କରନ୍ତି । 

 ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ମନ୍ଦିରମାଳା 

 ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ [[Andhra Pradesh]] 

 କୋଟପ୍ପାକୋଣ୍ଡା 
 କୁକ୍କୁଟେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର, ପୂର୍ବ ଗୋଦାବାରୀ
 ପଲ୍ଲିକୋଣ୍ଡେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର, ସୁତାପଲ୍ଲୀ
 କପିଳ ତିର୍ଥମ୍, ତିରୁପତି
 ମଲ୍ଲିକାର୍ଜୁନ ମନ୍ଦିର, ଶ୍ରିସଇଳମ

 ଆସାମ (Assam) 

 ମହାଭୈରବ ମନ୍ଦିର, ତେଜପୁର
 ଶିବସାଗର, ଶିବଦୋଳ, ଶିବସାଗର
 ସୁକ୍ରେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର, ଗୌହାଟି
 ଉମାକାନ୍ତ ମନ୍ଦିର, ଗୌହାଟି

 ବିହାର (Bihar) 
ଆରିରିଆ ଜିଲ୍ଲା (Araria district)

 ସୁନ୍ଦରନାଥ ମନ୍ଦିର (Sundarnath Temple), ଆରାରିଆ ([[Araria]])

 ଭାଗଲପୁର ଜିଲ୍ଲା (Bhagalpur district)

 ବୁରହାନାଥ ମନ୍ଦିର, ଭାଗଲପୁର
 ବୁଧନାଥ ମନ୍ଦିର, ଭାଗଲପୁର

 Burhanath Temple, Bhagalpur
 Budhanath Temple, Bhagalpur

 ବକ୍ସାର ଜିଲ୍ଲା (Buxar district)

 ଶ୍ରୀ ଆଦିନାଥ ଅଖର, ବକ୍ସର

 Shri Adinath Akhara, Buxar

 ଦରଭଙ୍ଗା ଜିଲ୍ଲା (Darbhanga district)

 ମିତ୍ଥେଶ୍ୱରନାଥ ଶିବ ମନ୍ଦିର, ଚୁନାଭଟ୍ଟି

 Mittheswarnath Shiv Temple, Chunabhatti

 Chhattisgarh 

 ଆଧାର