ତ୍ରିପିଟକ

ତ୍ରିପିଟକ (ପାଲି: ତିପିଟକ; ଶାବ୍ଦିକ ଅର୍ଥ — ତିନୋଟି ପେଟି) ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ପ୍ରମୁଖ ଗ୍ରନ୍ଥ ଅଟେ, ଯାହାକୁ ସମସ୍ତ ବୌଦ୍ଧ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମାନନ୍ତି । ଏହା ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ପ୍ରାଚୀନତମ ଗ୍ରନ୍ଥ ଯେଉଁଠି ଭଗବାନ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଉପଦେଶ ସଂଗୃହିତ ହୋଇଛି ।     Tipitaka  Encyclopædia Britannica (2015)"Buddhist Books and Texts: Canon and Canonization." Lewis Lancaster, Encyclopedia of Religion, 2nd edition, pg 1252 ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥ ପାଲି ଭାଷାରେ ଲିଖିତ ହୋଇଛି ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ବିଭିନ୍ନ ଭାଷାରେ ଅନୁବାଦ ହୋଇଛି । ଏଥିରେ ଭଗବାନ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବୁଦ୍ଧତ୍ୱ ଲାଭ କରିବା ସମୟରୁ ମହାପରିନିର୍ବାଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦିଆଯାଇଥିବା ପ୍ରବଚନଗୁଡ଼ିକ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଇଛି । ତ୍ରିପିଟକର ରଚନାକାଳ କିମ୍ବା ନିର୍ମାଣକାଳ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ପ୍ରଥମ ଶତାବ୍ଦୀ ବୋଲି ମାନ୍ୟତା ରହିଛି । ସମସ୍ତ ତ୍ରିପିଟକ ସିଂହଳଦେଶ (ଅର୍ଥାତ୍ ଶ୍ରୀଲଙ୍କା)ରେ ଲେଖାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ସେହି ଦେଶର ଭାଷାରେ ରଚିତ ହୋଇଥିଲା ।

(ତ୍ରିପିଟକ ବୌଦ୍ଧ ଗ୍ରନ୍ଥ ପାଲି ଭାଷାରୁ ଅନୁବାଦିତ ଯାହା ବୌଦ୍ଧ ଯୁଗର ଭାଷା ଥିଲା । ପାଲି ଭାଷାର କିଛି ଶବ୍ଦ ସଂସ୍କୃତ ସହ ସମାନ ହେତୁ, ଅନୁବାଦର ଅର୍ଥ କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ ।)

 ଗ୍ରନ୍ଥ ବିଭାଜନ 
ତ୍ରିପିଟକକୁ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି — ବିନୟ ପିଟକ, ସୂତ୍ର ପିଟକ ଏବଂ ଅଭିଧର୍ମ ପିଟକ ।An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices; Peter Harvey, Cambridge University Press,2012. ପୁଣି ଏହାର ବିସ୍ତାର କ୍ରମେ ତ୍ରିପିଟକରେ ମୋଟ ୧୭ଟି ଗ୍ରନ୍ଥ ସମାବେଶ ହୋଇଛି । ସୁତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ଦର୍ଶନ ଓ ଶିକ୍ଷାସମୂହ, ଯାହାକି ସାରଗର୍ଭକ କାହାଣୀ ଆକାରରେ ଲେଖାଯାଇଥାଏ । ଭଗବାନ ବୁଦ୍ଧ ସମସ୍ତ ପ୍ରବଚନ ମାଗଧୀ ପ୍ରାକୃତ ଭାଷାରେ ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ଭାଷା ପାଳି ଭଳି ଅନ୍ୟ ପ୍ରାକୃତ ଭାଷା ସହ ସମ୍ପର୍କିତ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏହାର ନିଜସ୍ୱ ରୂପ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଜଣାଯାଇନି। ସୁତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରଥମେ ମୁଖୋକ୍ତ ରୂପେ ପ୍ରଚଳିତ ଥିଲା, ଏବଂ ପରେ ପ୍ରଥମ ଶତାବ୍ଦୀ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବବ ସମୟରେ ଲିଖିତ ରୂପ ନେଲା । ସୂତ୍ର ପିଟକ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ପୁରୁଣା ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକ ଚିହ୍ନଟ କରିହେବ।

ବିନୟ ପିଟକ କ୍ରମେ ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା — ଏହା ମୂଳତଃ ଭିକ୍ଷୁ ସଂଘର ନୀତିନିୟମ (ପ୍ରାତିମୋକ୍ଷ) ଉପରେ ଟିପ୍ପଣୀ ଏବଂ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଛି। ବିନୟ ପିଟକର ମୂଳ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଥିଲା ଭିକ୍ଷୁମାନଙ୍କ ନୀତି ଓ ନିୟମ — ଯେଉଁଥିରେ ପୋଷାକ, ଖାଦ୍ୟ ନିୟମ, ଓ ବିଭିନ୍ନ ନିଜସ୍ୱ ଆଚରଣ ସମ୍ପର୍କରେ ଧର୍ମୀୟ ନିଷେଧ ସମ୍ମିଳିତ ଅଛି ।

ଅଭିଧର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିବା ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ଦାର୍ଶନିକ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ବିଚାରପୂର୍ଣ୍ଣ ରଚନା । ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକ ସୁତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଠାରୁ ପରେ ଲେଖାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବୌଦ୍ଧ ସଂଘର ନିଜସ୍ୱ ରଚନା ଥିଲା । ଯଥା — ସର୍ବାସ୍ତିବାଦ ସଂଘର ଅଭିଧର୍ମ ପିଟକ ଓ ଥେରବାଦ ସଂଘର ଅଭିଧମ୍ମ ପିଟକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ଗ୍ରନ୍ଥ ସମାହାର ।

ଏହି ତିନୋଟି ପିଟକ (ସୁତ୍ର, ବିନୟ, ଅଭିଧର୍ମ) ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଚୀନ ବୌଦ୍ଧ ସଂଘରେ ସାଧାରଣ ଥିଲା । ତେବେ କିଛି ସଂଘରେ ଏହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପିଟକଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଥିଲା । ସେଗୁଡ଼ିକରେ ମନ୍ତ୍ର, ମାୟା ଓ ଧାରଣୀ ସଂଗ୍ରହ ଥିଲା, ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକୁ ବିଦ୍ୟାଧାର ପିଟକ, ମନ୍ତ୍ର ପିଟକ କିମ୍ବା ଧାରଣୀ ପିଟକ ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିଲା । ସେପରି, କିଛି ଭାରତୀୟ ବୌଦ୍ଧ ସଂଘ ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱ ପିଟକ ମଧ୍ୟ ରଖୁଥିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ପରେ ମହାଯାନ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲା ।

 ଦ୍ୱାଦଶାଙ୍ଗ (ଦ୍ୱାଦଶ ଅଂଗ) 
ଦ୍ୱାଦଶାଙ୍ଗ (ଅର୍ଥ — “ଦ୍ୱାଦଶ ଅଂଗୀୟ ବିଭାଗ”) ବୋଲି ପରିଚିତ ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ପ୍ରଣାଳୀ, ଯେଉଁଥିରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଶିକ୍ଷାଗୁଡ଼ିକୁ ଦ୍ୱାଦଶ ପ୍ରକାରର ବାଣୀରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି। ଏହି ବିଭାଗ ଶ୍ରାବକୟାନ ଓ ମହାୟାନ ଦୁହିଁ ପରମ୍ପରାରେ ମିଳେ — ଯଥା ଲଳିତବିସ୍ତର, ମହାୟାନ ସୁତ୍ରାଳଙ୍କାର, ଓ ଚୀନ ଆଗମ ଓ ମହାୟାନ ସୁତ୍ର ପରମ୍ପରାରେ। କିଛି ପାଠ ପରମ୍ପରାରେ ଅଂଗର ସଂଖ୍ୟା ୯ ଥିଲା (ପାଳି ପରମ୍ପରାରେ)। ଏହି ବିଭାଗ ପ୍ରଣାଳୀ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଶିକ୍ଷାପ୍ରଣାଳୀର ବିଭିନ୍ନତା ଓ ବିଚିତ୍ରତାକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରେ।

 ଦ୍ୱାଦଶ ଅଂଗଗୁଡ଼ିକ 

 ସୁତ୍ର (ଅର୍ଥ — ସୂତ୍ର/ତାନା) — ଗଦ୍ୟରେ ଲିଖିତ ପ୍ରବଚନ; ସାଧାରଣତଃ “ଏଭଳି ମୁଁ ଶୁଣିଛି” ବୋଲି ନିଦାନ ସହ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏହା ଆନନ୍ଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ମୃତିରୂପେ ରଚିତ।
 ଗେୟ (ଅର୍ଥ — ଗୀତ) — ଗଦ୍ୟ ଓ ପଦ୍ୟ ମିଶ୍ରିତ; ପ୍ରଥମେ ଗଦ୍ୟରେ ଶିକ୍ଷା, ପରେ ପଦ୍ୟରେ ସାରାଂଶ।
 ଗାଥା — ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଶିକ୍ଷାପୂର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ଲୋକ କିମ୍ବା କବିତା।
 ନିଦାନ — କୌଣସି ଶିକ୍ଷା ଦେବା ପୂର୍ବରୁ ଘଟିଥିବା ପରିସ୍ଥିତିର ବିବରଣ।
 ଇତିବୃତ୍ତକ (ଅର୍ଥ — “ଯେପରି ଘଟିଥିଲା”) — ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପୂର୍ବଜନ୍ମ ଅଥବା ବିଶେଷ ସମୟରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଉଚ୍ଚାରିତ କଥା।
 ଜାତକ — ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ପୂର୍ବଜନ୍ମ କାହାଣୀ, ଯେଉଁଠି ସେ ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱ ରୂପେ ଥିଲେ।
 ଅଭୂତଧର୍ମ — ଅଲୌକିକ ଘଟଣା, ଯଥା ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଚମତ୍କାର।
 ଅବଦାନ — ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କର୍ମଫଳ ସହିତ ଉଦାହରଣ ଗାଥା।
 ଉପଦେଶ — ଦାର୍ଶନିକ ଓ ଶିକ୍ଷାତ୍ମକ ଚର୍ଚ୍ଚା; ପ୍ରଶ୍ନ-ଉତ୍ତର ରୂପରେ।
 ଉଦାନ (ଅର୍ଥ — ପ୍ରେରଣାଦାୟକ ଉଚ୍ଚାରଣ) — ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱତଃସ୍ଫୂର୍ତ୍ତ ଉଚ୍ଚାରିତ କଥା।
 ୱୈପୁଲ୍ୟ (ଅର୍ଥ — ବିସ୍ତୃତ ଗ୍ରନ୍ଥ) — ବିସ୍ତୃତ ଶାସ୍ତ୍ର; ମହାୟାନ ପରମ୍ପରାରେ ଏହା ସାଧାରଣତଃ ମହାୟାନ ସୁତ୍ରକୁ ଉଦ୍ଧୃତ କରେ।
 ବ୍ୟାକରଣ (ଅର୍ଥ — ଭବିଷ୍ୟବାଣୀ) — ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଭବିଷ୍ୟତ୍ ଜ୍ଞାନଲାଭ କିମ୍ବା ବୋଧି ପ୍ରାପ୍ତି ସମ୍ପର୍କୀୟ ପୂର୍ବବାଣୀ।

 ମହତ୍ତ୍ଵ 
ବୌଦ୍ଧ ତ୍ରିପିଟକ ବିଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏଥିରେ ବୁଦ୍ଧ ଯୁଗର ଭାରତର ରାଜନୀତି, ଅର୍ଥନୀତି, ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଶିଳ୍ପ, ସଙ୍ଗୀତ, ପୋଷାକ, ଆଭୂଷଣ, ଆଚାର-ବିଚାର, ଏବଂ ଐତିହାସିକ, ଭୌଗୋଳିକ, ବ୍ୟାପାରିକ ଆଦି ଅନେକ ବିଷୟର ବିସ୍ତୃତ ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ । ବିନୟପିଟକରେ ଭିକ୍ଷୁ ଓ ଭିକ୍ଷୁଣୀମାନଙ୍କ ଆଚାର-ବ୍ୟବହାର ବିଷୟରେ ସ୍ଥିରୀକୃତ ନିୟମଗୁଡ଼ିକ ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି । ‘ସୂତ୍ତପିଟକ’ର ଦୀଘ ନିକାୟରେ ପୂରଣ କସ୍ସପ, ମକ୍ଖଲି ଗୋସାଲ, ଅଜିତ କେଶକମ୍ବଳ, ପକୁଧ କଚ୍ଚାୟନ, ନିଗଣ୍ଠ ନାତପୁତ୍ତ ଓ ସଞ୍ଜୟ ୱେଳଠ୍ଠିପୁତ୍ତ ନାମକ ଛଅଜଣ ଯଶସ୍ଵୀ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କର ମତ ଓ ଲିଚ୍ଛବୀମାନଙ୍କ ଗଣପ୍ରଣାଳୀ, ଅହିଂସାମୟ ଯଜ୍ଞ, ଜାତି-ପାତିର ଖଣ୍ଡନ ଇତ୍ୟାଦି ବିଷୟ ଉଲ୍ଲିଖିତ ଅଛି । ‘‘ଅଭିଧର୍ମ ପିଟକ’ରେ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମରେ ଗ୍ରହୀତ ପଦାର୍ଥ ଓ ସେମାନଙ୍କ ଭେଦଭାବର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣ ଅଛି । ବୌଦ୍ଧ ଇତିହାସ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏହା ଅତି ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଗ୍ରନ୍ଥ।

 ଆଧାର 

ଶ୍ରେଣୀ:ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ