HIV/AIDS ର ରୋଗନିର୍ଣ୍ଣୟ

HIV/AIDS ହେଉଛି ଏକ ପରୀକ୍ଷା, ଯାହା ମାନବ ଇମ୍ୟୁନୋଡିଫିସିଏନ୍ସି ଭାଇରସ୍ (HIV) ଅଛି କି ନାହିଁ ଚିହ୍ନଟ କରିଥାଏ। ଏହି ଭାଇରସ୍ HIV/AIDS ହେବାର କାରଣ ଅଟେ। ପରୀକ୍ଷାଟି ରକ୍ତ, ଲାଳ, କିମ୍ବା ପରିସ୍ରା ମାଧ୍ୟମରେ କରାଯାଇପାରେ। ଏହା ଭାଇରସ୍ ପ୍ରତିରୋଧକ ରାସାୟନିକ (antibodies), ଭାଇରସ୍ ଅଂଶ (antigens) କିମ୍ବା ଭାଇରସ୍ ର RNA ଚିହ୍ନଟ କରିଥାଏ।

ଶବ୍ଦାବଳୀ
HIV/AIDS କ୍ଷେତ୍ରରେ ବିଭିନ୍ନ ଶବ୍ଦାବଳୀ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ଯାହା ରୋଗ, ଭାଇରସ୍ ଓ ପରୀକ୍ଷା ସମ୍ପର୍କରେ ସଠିକ୍ ଧାରଣା ଦେଇଥାଏ। HIV କୁ ମାନବ ଇମ୍ୟୁନୋଡିଫିସିଏନ୍ସି ଭାଇରସ୍ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଦେହର ପ୍ରତିରୋଧକ ଶକ୍ତିକୁ କମାଇ ଦିଏ ଓ AIDS ହେବାର କାରଣ ହୁଏ। ଏଣ୍ଟିବଡି ହେଉଛି ଦେହର ସ୍ୱାଭାବିକ ପ୍ରତିରୋଧକ ପ୍ରଣାଳୀ ଯାହା ଭାଇରସ୍ ବିରୋଧରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେଉଁଥିରୁ HIV ହେବାର ସୂଚନା ମିଳେ। ଏଣ୍ଟିଜେନ୍ ହେଉଛି ଭାଇରସ୍ ର ଏକ ଅଂଶ କିମ୍ବା ପ୍ରୋଟିନ୍, ଯାହା ଦେହର ପ୍ରତିରୋଧକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାକୁ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ କରେ। RNA କୁହାଯାଏ ଭାଇରସ୍ ର ଜୀନେଟିକ୍ ମାଟେରିଆଲ୍, ଯାହା ଭାଇରସ୍ ଚିହ୍ନଟରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। HIV ସଂକ୍ରମଣ ପରେ ଯେତେବେଳେ ଏକ ମଧ୍ୟମ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭାଇରସ୍ ଚିହ୍ନଟ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ, ଏହାକୁ Eclipse Period କୁହାଯାଏ। ଏହା ପରେ ଯେତେବେଳେ ଏଣ୍ଟିବଡି କିମ୍ବା ଏଣ୍ଟିଜେନ୍ ପରୀକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା HIV ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇପାରେ, ସେହି ସମୟକୁ Window Period କୁହାଯାଏ। ଏହି ପରୀକ୍ଷା ଭିତରେ ନ୍ୟୁକ୍ଲିଅକ୍ ଆସିଡ୍ ପରୀକ୍ଷା (Nucleic Acid Testing, NAT) ବ୍ୟବହାର କଲେ, Window Period ଆଉ ଅଳ୍ପ ହୋଇ ଭାଇରସ୍ ଶୀଘ୍ର ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇପାରେ। HIV ପରୀକ୍ଷାରେ ଏଣ୍ଟିବଡି କିମ୍ବା ଏଣ୍ଟିଜେନ୍ ପରୀକ୍ଷା ସାଧାରଣତଃ HIV ଚିହ୍ନଟ କରିବାର ମଧ୍ୟମ ସମୟ ୧୮ ଦିନ ହୁଏ। ଯଦି ନ୍ୟୁକ୍ଲିଅକ୍ ଆସିଡ୍ ପରୀକ୍ଷା (NAT) ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ, ତେବେ ଏହି ସମୟକୁ ୧୧.୫ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କମାଇ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇପାରେ।

ଏହି ସମସ୍ତ terminology ଏକ ଗଭୀର ବୈଜ୍ଞାନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ ସଂକ୍ରମଣ ବିଷୟକ ଧାରଣା ଦେଇଥାଏ, ଯାହା ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟକର ଜୀବନ ଓ ସଠିକ୍ ଚିକିତ୍ସା ପ୍ରବନ୍ଧନରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।

ସେରୋକନଭର୍ସନ୍ – ସେରୋକନଭର୍ସନ୍ ହେଉଛି ସେହି ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଯେଉଁଥିରେ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତିର ରକ୍ତରେ HIV ପ୍ରତିରୋଧକ ଏଣ୍ଟିବଡି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହା ସାଧାରଣତଃ ସଂକ୍ରମଣ ପରେ ୩ ରୁ ୧୨ ସପ୍ତାହ ମଧ୍ୟରେ ଘଟିଥାଏ। ଏହି ସମୟ ମଧ୍ୟରେ ଏଣ୍ଟିବଡି ପ୍ରତିଷ୍ଠାପିତ ହେବା ଆରମ୍ଭ କରେ, ଯାହା ପରେ HIV ଚିହ୍ନଟ ପରୀକ୍ଷା ସକାରାତ୍ମକ ହୁଏ। 

ତୀବ୍ର HIV ସଂକ୍ରମଣ – ଏହା HIV ସଂକ୍ରମଣର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଚରଣ ଅଟେ, ଏହି ଭାଇରସ୍ ଦେହରେ ବେଶି ହାରରେ ରହିଥାଏ ଓ ଲକ୍ଷଣ ହାଲୁକା ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ସମୟରେ ରୋଗୀ ଅଧିକ ସଂକ୍ରମଣଶୀଳ ହୁଏ, କାରଣ ଭାଇରସ୍ ଶରୀରରେ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ବଢ଼ିଥାଏ ।

ସୁଯୋଗପ୍ରଦ ଆକ୍ରମଣକାରୀ ରୋଗ (OIs) – ଏହାର ମାନେ ହେଉଛି ଯେତେବେଳେ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତିର ପ୍ରତିରୋଧକ ଶକ୍ତି (immune system) କମିଯାଏ, ସେହି ସମୟରେ ସାଧାରଣ ଭାବେ ଆକ୍ରମଣ ନ କରୁଥିବା ଜୀବାଣୁ, ଭାଇରସ୍ କିମ୍ବା ଫଙ୍ଗସ୍ ଦେହରେ ରୋଗ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ। HIV/AIDS ରୋଗୀମାନେ ଏହି OIs ରେ ବେଶି ସଂକ୍ରମିତ ହୁଏ କାରଣ ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରତିରୋଧକ ଶକ୍ତି କମିଥାଏ।ଏହି ରୋଗ ଗୁଡିକୁ Opportunistic Infections କୁହାଯାଏ।

CD4 କୋଷ ସଂଖ୍ୟା – CD4 କୋଷଗୁଡିକ ହେଉଛି ଦେହର ପ୍ରତିରୋଧକ ପ୍ରଣାଳୀର ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କୋଷ, ଯେଉଁଥିରେ ରୋଗବିରୋଧୀ କ୍ଷମତା ଥାଏ। HIV ସଂକ୍ରମଣ ପରେ CD4 କୋଷର ସଂଖ୍ୟା କମିଯାଏ, ଯାହାର ଫଳରେ AIDS ର ସମ୍ଭାବନା ବଢ଼ିଯାଏ। CD4 Count ମାପିବା ମାଧ୍ୟମରେ ଡାକ୍ତରମାନେ ରୋଗୀର ରୋଗ ପ୍ରତିରୋଧକ ଶକ୍ତି ଓ ଚିକିତ୍ସା ଯୋଜନାକୁ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରନ୍ତି।

ଭାଇରସ୍ ପରିମାଣ (ଭାଇରଲ ଲୋଡ଼) – ଏହାର ମାନେ ହେଉଛି ରକ୍ତରେ କେତେ ମାତ୍ରାରେ HIV କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଭାଇରସ୍ ଅଛି। Viral Load ଅଧିକ ଥିଲେ ଭାଇରସ୍ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ବଢ଼ୁଛି ଓ ରୋଗୀ ଅଧିକ ସଂକ୍ରମଣଶୀଳ ହୁଏ। ଡାକ୍ତରମାନେ Viral Load ମାପିବା ମାଧ୍ୟମରେ ଚିକିତ୍ସା ପରିଣାମ ଓ ଭାଇରସ୍ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ସ୍ଥର ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଇପାରେ ।

ଏହି terminology କିମ୍ବା ଶବ୍ଦାବଳୀ ଗୁଡିକୁ ଭଲ ଭାବରେ ବୁଝିଲେ, HIV/AIDS ସଂକ୍ରମଣ, ପରୀକ୍ଷା, ଚିକିତ୍ସା ଓ ରୋଗ ପ୍ରବନ୍ଧନ ସମ୍ପର୍କରେ ସଠିକ୍ ଧାରଣା ମିଳେ।

ସିଦ୍ଧାନ୍ତ
Screening donor blood and cellular products (ରକ୍ତଦାନ କାରୀଙ୍କ ରକ୍ତ ଓ କୋଷ ଉତ୍ପାଦ ପରୀକ୍ଷା)
HIV ସଂକ୍ରମଣ ରୋକିବା ପାଇଁ, ରକ୍ତଦାନ କାରୀଙ୍କ ରକ୍ତ ଓ କୋଷ ଉତ୍ପାଦ ସବୁକୁ ନିୟମିତ ଭାବରେ ପରୀକ୍ଷା କରାଯାଏ। ଏହି ପରୀକ୍ଷା ନିଶ୍ଚିତ କରେ ଯେ ରକ୍ତ ଦାନ କରାଯାଇଥିବା ଲୋକର HIV ସଂକ୍ରମଣ ରହିଛି ନା ନାହିଁ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ରୋଗୀ ଓ ରକ୍ତ ଦାତା ଦୁହିଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିଥାଏ। ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ରରେ, Food and Drug Administration (FDA) ନିୟମ କରିଛି ଯେ ସମସ୍ତ ଦାନ କରାଯାଇଥିବା ରକ୍ତକୁ କିଛି ସଂକ୍ରମଣରୋଗ ପାଇଁ ଯାଞ୍ଚ କରାଯିବା ଦରକାର, ଯେଉଁଥିରେ HIV-1 ଓ HIV-2 ମଧ୍ୟ ରହିଛି। ଏଥିପାଇଁ antibody testing (EIA) ଓ ଶୀଘ୍ର ଫଳାଫଳ ଦେଉଥିବା nucleic acid testing (NAT) ଦୁଇଟି ପ୍ରକ୍ରିୟା ବ୍ୟବହାର କରାଯିବ । 

Human rights (ମାନବ ଅଧିକାର)
HIV ପରୀକ୍ଷା ସମୟରେ ରୋଗୀଙ୍କର ମାନବ ଅଧିକାର ସମ୍ମାନ ଦିଆଯିବା ଦରକାର। ତାଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦିଆଯିବା ସମୟରେ ସମ୍ମାନ ରଖାଯିବା ଓ ତାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ଅଧିକାର ଓ ନିଜ ଶାରୀରିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଏହା ସାମାଜିକ ଲଜ୍ଜା ବା ଭେଦଭାବକୁ ରୋକିଥାଏ, ଓ ରୋଗୀଙ୍କୁ ସୁସ୍ଥ ପରୀକ୍ଷା ଓ ରକ୍ଷଣ-ବେକ୍ଷଣ ପାଇଁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରେ। UNAIDS/WHO ର HIV ପରୀକ୍ଷା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ନୀତି କହିଛି ଯେ, ଯେଉଁ ସ୍ଥିତିରେ ଲୋକ HIV ପରୀକ୍ଷା କରନ୍ତି, ସେଥିରେ ମାନବ ଅଧିକାର ଓ ନୀତିଗତ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ସମ୍ମାନିତ ହେବା ଦରକାର। ଏହା ରୋଗୀଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ଓ ସମ୍ମାନଜନକ ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ।.UNAIDS/WHO policy statement on HIV Testing (PDF), accessed 5 October 2006.

Confidentiality (ଗୁପ୍ତତା)
HIV ସଂକ୍ରମିତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ସଙ୍ଗୀଙ୍କୁ ଏହା ସୂଚନା ଦେବା ବା ନ ଦେବା ସମ୍ବନ୍ଧରେ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ କର୍ମଚାରୀଙ୍କର ନୀତିଗତ ଦାୟିତ୍ୱ ସମ୍ପର୍କରେ ବହୁତ ଚର୍ଚ୍ଚା ଓ ବିବାଦ ରହିଛି।  HIV ପରୀକ୍ଷାର ଫଳାଫଳ ଗୁପ୍ତ ରଖାଯାଏ। କେବଳ ରୋଗୀଙ୍କର ଅନୁମତି ବା ଆଇନି ଅନୁସାରେ ଏହା ଜଣାଯାଏ। ଏହା ଲୋକଙ୍କୁ ସାମାଜିକ ଭେଦଭାବ, ଲଜ୍ଜା ବା ଭୟରୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖେ, ଯାହା ସୁସ୍ଥ ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ସୁବିଧାଜନକ କରେ।

Anonymous testing (ଗୁପ୍ତ ନାମରେ ପରୀକ୍ଷା)
Anonymous testing ର ଅର୍ଥ ହେଉଛି, HIV ପରୀକ୍ଷା କେବଳ ଗୁପ୍ତ ନାମ ବ୍ୟବହାର କରି କରାଯାଏ। ଏହା ରୋଗୀଙ୍କୁ ଭୟ ବିନା ଚିହ୍ନଟ ହେବାର ଅବସର ଦିଏ, ଏବଂ ସେ ସହଜରେ ନିଜର ପରୀକ୍ଷଣ କରାଇପାରେ। ଏହା ସାମାଜିକ ଭୟକୁ କମାଇ ଲୋକଙ୍କୁ HIV ସମ୍ପର୍କିତ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥାଏ ।

outine testing recommendation (ନିୟମିତ ପରୀକ୍ଷା ସୁପାରିଶ)
କିଛି ଲୋକ, ବିଶେଷକରି ଗର୍ଭବତୀ ମହିଳା, ରକ୍ତ ଦାନକର୍ତ୍ତା, ଓ ବିପଦ ପ୍ରବଣ ସମ୍ପନ୍ନ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ (High Risk Group), ନିୟମିତ HIV ପରୀକ୍ଷା କରାଯିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ। ଅର୍ଥାତ ପ୍ରତି ୬ ମାସରେ ଥରେ ନିକଟସ୍ଥ ICTC (Integrated Counseling and Testing Centre) ସେଣ୍ଟରରେ ନିଜର ରକ୍ତ ପରୀକ୍ଷା କରେଇନେବା ଉଚିତ । ଏହା ଭାଇରସ୍ ଚିହ୍ନଟ ଓ ପ୍ରତିରୋଧ ପଦକ୍ଷେପକୁ ସହାୟକ, ସମୁଦାୟର ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିଥାଏ।

HIV ପାଇଁ ପ୍ରତିଦେହୀ (Antibody) ପରୀକ୍ଷା

Antibody test ହେଉଛି HIV ଚିହ୍ନଟ ପାଇଁ ଏକ ମୁଖ୍ୟ ପରୀକ୍ଷା। ଏହି ପରୀକ୍ଷାରେ ରୋଗୀଙ୍କର ରକ୍ତରେ HIV ବିରୋଧୀ ପ୍ରତିଦେହୀ (antibodies) ଉତ୍ପାଦିତ ହୋଇଛି କି ନାହିଁ, ତାହା ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ। Antibody test ସାଧାରଣତଃ ELISA (Enzyme-Linked Immunosorbent Assay) ଓ Rapid Test ମାଧ୍ୟମରେ କରାଯାଏ। ଏହା HIV ସଂକ୍ରମଣ ପରେ କିଛି ସପ୍ତାହ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚିହ୍ନଟ ହୋଇପାରେ, ଯାହାକୁ window period କୁ ଧ୍ୟାନ ରଖି ବ୍ୟାପକ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। Antibody test ର ମାଧ୍ୟମରେ ରୋଗୀଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଚିହ୍ନଟ କରି, ସଠିକ୍ ଚିକିତ୍ସା ଆରମ୍ଭ କରିବାରେ ସହାୟତା ମିଳେ।

HIV ପାଇଁ ପ୍ରତିଜୀବା (Antigen) ପରୀକ୍ଷା

Antigen test HIV ସଂକ୍ରମଣ ଆରମ୍ଭ ଚରଣରେ ଭାଇରସ୍ ର ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ଅଂଶ, ବିଶେଷକରି p24 antigen, ଚିହ୍ନଟ କରିବାକୁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଏହି ପରୀକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା HIV ସଂକ୍ରମଣର acute phase ରେ ଶୀଘ୍ର ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ, ଯାହା ଚିକିତ୍ସା ଆରମ୍ଭ ଓ ସଂକ୍ରମଣ ପ୍ରତିରୋଧ ପାଇଁ ଅତି ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। Antigen test ଅନେକ ସମୟରେ Antibody test ସହିତ Combo Test / 4th Generation Test ଭାବରେ କରାଯାଏ, ଯାହା HIV ଚିହ୍ନଟର window period କୁ ଅଧିକ କମାଇ ଶୀଘ୍ର ଫଳାଫଳ ଦିଏ।

ପ୍ରତିଦେହୀ (Antibody) ଓ ପ୍ରତିଜୀବା (Antigen) ସଂଯୁକ୍ତ ପରୀକ୍ଷା
ଏହି ସଂଯୁକ୍ତ ପରୀକ୍ଷା କିମ୍ବା 4th Generation Test ଏକ ପରୀକ୍ଷା ଯାହା ଏକ ସହିତ p24 ପ୍ରତିଜୀବା ଓ HIV ପ୍ରତିଦେହୀ ଦୁଇଟିକୁ ଚିହ୍ନଟ କରିଥାଏ। ଏହି ପରୀକ୍ଷା HIV ସଂକ୍ରମଣ ପରେ କେବଳ ୨–୬ ସପ୍ତାହ ମଧ୍ୟରେ HIV ଚିହ୍ନଟ କରିପାରେ। Laboratory testing ରେ ଏହି ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରୟୋଗ କରିବାକୁ ସୁପାରିଶ କରାଯାଏ।

ଆଧାର

ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଆ ଉଇକିମିଡ଼ିଆ HIV/AIDS ଜ୍ଞାନ ସୁଧାର ପ୍ରକଳ୍ପ