ଗୋପାଳ ହରି ଦେଶମୁଖ

ଗୋପାଳ ହରି ଦେଶମୁଖ (୧୮ ଫେବୃଆରୀ ୧୮୨୩ – ୯ ଅକ୍ଟୋବର ୧୮୯୨) ଜଣେ ଭାରତୀୟ ଚିନ୍ତକ, ସମାଜ ସୁଧାରକ ଏବଂ ଲେଖକ ଥିଲେ । ମହାରାଷ୍ଟ୍ରରେ ସମାଜ ସୁଧାର ଆନ୍ଦୋଳନରେ ସେ ସେ ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । 

 ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଜୀବନ 
ଗୋପାଳ ହରି ଦେଶମୁଖଙ୍କର ଜନ୍ମ ୧୮୨୩ ମସିହାରେ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ଚିତପାୱନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରିବାରରେ ହୋଇଥିଲା । ସେ କୋଙ୍କଣ ଅଞ୍ଚଳର ମୂଳନିବାସୀ ତଥା ଜମିଦାର ବିଶ୍ୱନାଥପନ୍ତ ଶିଧାଏଙ୍କ ବଂଶଜ ଥିଲେ । ସେମାନେ ପୁଣେରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲେ ଏବଂ ତାହାପରେ ତାଙ୍କ ପରିବାର 'ଦେଶମୁଖ' ଉପନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ । ତାଙ୍କର ପିତା ଇଂରାଜ-ମରାଠା ଯୁଦ୍ଧ (ତୃତୀୟ) ସମୟରେ ବାଜୀରାଓ-ଦ୍ୱିତୀୟଙ୍କ ସେନାପତି ବାପୁ ଗୋଖଲେଙ୍କ କୋଷାଧ୍ୟକ୍ଷ ଥିଲେ । ଦେଶମୁଖ ପୁଣେର ଇଂରାଜୀ ମାଧ୍ୟମ ବିଦ୍ୟାଳୟରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ ।

 ସମାଜ ସୁଧାରକ 
ମାତ୍ର ୨୫ ବର୍ଷ ବୟସରେ, ଦେଶମୁଖ ପ୍ରଭାକର (ସାପ୍ତାହିକ) ରେ ଲୋକହିତବାଦୀ ଛଦ୍ମନାମରେ ଲେଖା ଲେଖିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଯାହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ମାହାରାଷ୍ଟ୍ରରେ ସମାଜ ସୁଧାର ଥିଲା । ପ୍ରଥମ ଦୁଇ ବର୍ଷରେ ସେ ସମାଜ ସୁଧାର ବିଷୟରେ ୧୦୮ଟି ଲେଖା ଲେଖିଥିଲେ । ଏହି ଲେଖାଗୁଡ଼ିକୁ ମରାଠୀ ସାହିତ୍ୟରେ ଲୋକହିତବାଦୀଁଚୀ ଶତପତ୍ରେ (ଲୋକହିତବାଦୀଙ୍କର ଶତପତ୍ର) ଭାବରେ ପରିଚିତ । ସେ ନାରୀ ସ୍ଵାଧୀନତା ଓ ନାରୀ ଶିକ୍ଷାର ପ୍ରଚାର କରିଥିଲେ ଏବଂ ବାଳ୍ୟବିବାହ, ଯୌତୁକପ୍ରଥା ଓ ବହୁବିବାହର ଘୋର ବିରୋଧ କରିଥିଲେ, ଯାହା ସେତେବେଳେ ଭାରତରେ ପ୍ରଚଳିତ ଥିଲା । ସେ ତତ୍କାଳୀନ ଭାରତରେ ମଜବୁତ ଭାବରେ ପ୍ରଚଳିତ ଜାତିପ୍ରଥାର ଅନ୍ୟାୟର ବିରୋଧ କରିଥିଲେ,  ହିନ୍ଦୁ ଧାର୍ମିକ ରୁଢ଼ିବାଦୀତାର ଅନେକ ହାନିକାରକ ପ୍ରଥାର ନିନ୍ଦା କରିଥିଲେ । ସେ ହିନ୍ଦୁ ସମାଜରେ ଧାର୍ମିକ ସୁଧାର ଆଣିବା ପାଇଁ ୧୫ଟି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ପ୍ରସ୍ତାବ କରିଥିଲେ।

ଦେଶମୁଖ ପୁଣେରେ ବମ୍ବେ ପ୍ରେସିଡେନ୍ସୀର ତତକାଳୀନ ଗଭର୍ଣ୍ଣର ହେନ୍ରୀ ବ୍ରାଉନ୍‌ଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଏକ ସାର୍ବଜନୀନ ପୁସ୍ତକାଳୟ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ । ସେ ମଧ୍ୟ ୧୮୭୫ରେ ବମ୍ବେ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ପୁସ୍ତକାଳୟକୁ କିଛି ପୁସ୍ତକ ଦାନ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସଂଗ୍ରହ ମୁମ୍ବାଇ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟର J.N. Library, ବିଦ୍ୟାନଗରୀରେ "ଦେଶମୁଖ ସଂଗ୍ରହ" ନାମରେ ରହିଅଛି । ଏହାବ୍ୟତୀତ ସେ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରରେ ଜ୍ଞାନପ୍ରକାଶ, ଇନ୍ଦୁପ୍ରକାଶ ଏବଂ ଲୋକହିତବାଦୀ ପତ୍ରପତ୍ରିକାଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରଚଳନ/ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବାରେ ନେତୃତ୍ୱ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ।

ଲୋକହିତବାଦୀ ଗୋପାଳ ହରି ଦେଶମୁଖ ଟ୍ରଷ୍ଟ ବର୍ତ୍ତମାନ ଦରିଦ୍ର ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଛାତ୍ରବୃତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଶିକ୍ଷା ସାହାଯ୍ୟ, ପରିଷ୍କାରତା ଅଭିଯାନ, ପୁଣେ ମହାନଗର ନିଗମ (PMC) ଏବଂ ପୋଲିସ ସହଯୋଗରେ ରାସ୍ତା ସୁରକ୍ଷା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସାମାଜିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ଅଛି ।

ଇଂରେଜ ସରକାର ତାଙ୍କୁ 'ରାୟବାହାଦୁର' ଉପାଧୀରେ ସମ୍ମାନିତ କରିଥିଲେ ।

 ଆଧାର 

ଶ୍ରେଣୀ:୧୮୨୩ ଜନ୍ମ
ଶ୍ରେଣୀ:୧୮୯୨ ମୃତ୍ୟୁ