ଭୂପେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ଦତ୍ତ

ଭୂପେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ଦତ୍ତ (୮ ଅକ୍ଟୋବର ୧୮୯୨ – ୨୯ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୭୯) ଜଣେ ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀ ଏବଂ ବିପ୍ଳବୀ ଥିଲେ । ସେ ବ୍ରିଟିଶ୍ ଶାସନ ବିରୋଧରେ ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଇଁ ଲଢ଼ିଥିଲେ । ସେ ଯୁଗାନ୍ତର ସଂଗଠନର ନେତା ଭାବେ ବିଶେଷ ଭାବରେ ପରିଚିତ ଥିଲେ । ୧୯୧୭ ମସିହାରେ, ବିଳାଶପୁର ଜେଲରେ ସେ ୭୮ ଦି ଧରି ଅନଶନ କରିଥିଲେ ।

ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଜୀବନ

ଭୂପେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ଦତ୍ତଙ୍କ ଜନ୍ମ ୮ ଅକ୍ଟୋବର ୧୮୯୨ ମସିହାରେ ଯଶୋର ଜିଲ୍ଲାର ଠାକୁରପୁର ଗ୍ରାମରେ (ବର୍ତ୍ତମାନ ବଙ୍ଗଳାଦେଶ) ହୋଇଥିଲା । ତାଙ୍କ ପିତା କୈଳାଶ ଚନ୍ଦ୍ର ଦତ୍ତ ଫରିଦାପୁର ଜିଲ୍ଲାର ପର୍ଚ୍ଚର୍ ଜମିଦାରୀରେ ମ୍ୟାନେଜର ଥିଲେ । ତାଙ୍କ ମା’ ବିମଳାସୁନ୍ଦରୀ ଜଣେ ଦାନଶୀଳ ମହିଳା ଥିଲେ । ସେ ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନେ – ଭୂପେନ, କମଳିନୀ, ଯାଦୁଗୋପାଳ, ସ୍ନେହଲତା ଓ ସୁପ୍ରଭାଙ୍କୁ ଧାର୍ମିକ ପରିବେଶରେ ବଡ଼ କରିଥିଲେ ।

ଗୋଟିଏ ଦିନ ରାମାୟଣ ପଢ଼ୁଥିବା ସମୟରେ ଛୋଟ ବେଳେ ଭୂପେନ ଜାଣିଲେ ଯେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଶୌର୍ଯ୍ୟ ଓ ଶକ୍ତିର ରହସ୍ୟ ଥିଲା ତାଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିୟନ୍ତ୍ରଣ (ବ୍ରହ୍ମଚାର୍ଯ୍ୟ) । ସେ ତାଙ୍କ ମା’ଙ୍କୁ ପଚାରିଥିଲେ ଯେ, ବ୍ରହ୍ମଚାର୍ଯ୍ୟର ଅର୍ଥ କ’ଣ? ବୁଝିବା ପରେ ସେ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଲେ ଯେ ସେ ଜୀବନରେ ବ୍ରହ୍ମଚାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁସରଣ କରିବେ । ତାହାରି ପରିଣାମରେ ସେ ସାରାଜୀବନ ଅବିବାହିତ ରହି, ସମାଜସେବାରେ ନିୟୋଜିତ ରହିଲେ ।

ସେ ଫରିଦାପୁର ଗଭର୍ଣ୍ଣମେଣ୍ଟ ହାଇସ୍କୁଲ୍‌ରେ ପଢ଼ୁଥିବା ବେଳେ ଅନୁଶୀଳନ ସମିତି ସହିତ ଯୋଗ ଦେଲେ । ସମିତିର ମାନବସେବା କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ୧୯୦୫ ମସିହାରୁ ବଙ୍ଗଭାଗ ବିରୋଧୀ ଆନ୍ଦୋଳନ କଥା ତାଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରିଥିଲା ।

ପରେ ସେ ଭଗବଦ୍‌ଗୀତା, ବଙ୍କିମଚନ୍ଦ୍ର ଚଟ୍ଟୋପାଧ୍ୟାୟଙ୍କ ରଚନା ଓ ସ୍ୱାମୀ ବିବେକାନନ୍ଦଙ୍କ ଭାବଧାରା ପଢିଲେ । ଏହି ଅଧ୍ୟୟନ ’ଙ୍କୁ ଜୀବନର ନିଜର ପଥ ବାଛିବାରେ ପ୍ରେରଣା ଦେଲା ।

ଦୌଳତପୁର କଲେଜ

୧୯୧୧ ମସିହାରେ ଭୂପେନ କଲିକତାର ସ୍କଟିସ ଚର୍ଚ୍ଚ କଲେଜରେ ଭର୍ତ୍ତି ହେଲେ । ସେଠାରେ ସେ ଅନୁଶୀଳନ ସମିତିର କିଛି ସଦସ୍ୟଙ୍କ ସହ ପରିଚିତ ହେଲେ । ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ବାରଣାସୀର ସଚିନ ସନ୍ୟାଲଙ୍କ ସହ ସାକ୍ଷାତ କରେଇଥିଲେ ଯିଏ ସକ୍ରିୟ ବିପ୍ଳବୀ ଦଳରେ ଯୋଗଦେବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକଥିଲେ । ସଚିନ ସନ୍ୟାଲ, ହାୱଡ଼ା ମାମଲାରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ପରେ, ଭୂପେନଙ୍କୁ ଆସନ୍ତା ବିଶ୍ୱଯୁଦ୍ଧ ବିଷୟରେ ସୂଚନା ଦେଇଥିଲେ । ଏହି ସମୟରେ ବାଘା ଜତିନ (ଜତିନ୍ଦ୍ରନାଥ ମୁଖାର୍ଜୀ) ସମସ୍ତ ହିଂସ୍ର କାର୍ଯ୍ୟକଳାପକୁ ବନ୍ଦ କରି, ସମଗ୍ର ଭାରତରେ ଅସ୍ତ୍ରସଜ୍ଜିତ ବିଦ୍ରୋହ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ ।agniyug o biplabi bhupendrakumar datta by Samyukta Mitra, Sahitya Samsad, 1995, pp38-39. କିନ୍ତୁ, ବିପ୍ଳବୀ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ବନ୍ଦ ହୋଇଯିବାରୁ ସଚିନ ସନ୍ୟାଲ ହତାଶ ହୋଇ ଢାକା ଅନୁଶୀଳନ ସମିତି ସହିତ ଯୋଗଦେଲେ ।

୧୯୧୩ ମସିହାରେ ଭୂପେନ ଦୌଳତପୁର ହିନ୍ଦୁ ଏକାଡେମୀରେ ଯୋଗଦେବାକୁ ସ୍ଥିର କଲେ । ସେଠାରେ ଲିବରାଲ୍ (ଖୋଲାମନ) ପରିବେଶରୁ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ସେ ସମାଜସେବାରେ ଆଗ୍ରହୀ ସହପାଠୀମାନଙ୍କୁ ଏକତ୍ର କରିଲେ । ସେମାନେ ଦୁର୍ବଳ ଲୋକଙ୍କୁ ସହାୟତା ପାଇଁ ଧନ ସଂଗ୍ରହ କରୁଥିଲେ, ହସ୍ତଶ୍ରମ ଦେଉଥିଲେ, ବ୍ୟାୟାମ, ଭଗବଦ୍‌ଗୀତା ପଢ଼ା, ଆଧୁନିକ ଚିନ୍ତକମାନଙ୍କ ରଚନା ଉପରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରୁଥିଲେ । ସେମାନେ ନିଜ ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ଛାତ୍ରାବାସ (ହୋଷ୍ଟେଲ୍) ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ । ସେହି କଲେଜର କିଛି ଅଧ୍ୟାପକ ଏବଂ ସୁପରିଣ୍ଟେଣ୍ଡେଣ୍ଟ ଶଶିଭୂଷଣ ରାୟଚୌଧୁରୀ (“ଶଶିଦା”), ଯିଏ ବାଘା ଜତିନଙ୍କ ସହ ନିକଟ ସମ୍ପର୍କିତ ଥିଲେ ଏବଂ ଶିକ୍ଷାରେ ପ୍ରୟୋଗାଧାରିତ ଧାରା ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ, ସେହି କଲେଜକୁ ବାରମ୍ବାର ଯାଉଥିଲେ ।

ସ୍ମୃତି ସମ୍ମାନ

କମଳା ଦାସଗୁପ୍ତା ଲେଖିଥିଲେ -
“ସରଳ, ନିରାଡ଼ମ୍ବିକ ଓ ଜ୍ଞାନୀ ଭୂପେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ତାଙ୍କ ଦୃଢ଼ ଶରୀର, ଗମ୍ଭୀର କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ମୁହଁ, ଚମକୁଥିବା ଆଖି ଓ ସାହଚର୍ଯ୍ୟମୟ ହସରେ ଜଣେ ତ୍ୟାଗୀ ସନ୍ୟାସୀ ସେବକ ପରି ଲାଗୁଥିଲେ । ସେ ତର୍କ, ବିଜ୍ଞାନ ଓ ପ୍ରଗତିରେ ଦୃଢ଼ ଆସ୍ଥା ରଖୁଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ସେ ଜାତିବାଦ, ଅଞ୍ଚଳବାଦ, ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକତା ପ୍ରତି ସହିଷ୍ଣୁତା ରଖୁନଥିଲେ । ସେହିପରି, ଧର୍ମୀୟ ପ୍ରଥା ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନଗତ ଧର୍ମ, ଯାହା ମାନବକୁ ଭିନ୍ନ କରେ, ସେଥିରେ ସେ ବିଶ୍ୱାସ କରୁନଥିଲେ।”

ଭୂପେନ୍ଦ୍ର କୁମାର ତିନି ପିଢ଼ୀର ଭାରତୀୟ ଚିନ୍ତକ ଓ କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ପରିଚାଳନା କରିଥିଲେ । ସେ ବାଘା ଜତିନଙ୍କ ଜନ୍ମଶତାବ୍ଦୀ ଉତ୍ସବ ପାଳନ କରିଥିଲେ ଏବଂ ୨୯ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୭୯ ମସିହାରେ କଲିକତାରେ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତାଙ୍କର ଦେହାନ୍ତ ହେଲା ।

ଆଧାର

ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ଦିବସ ଗଣସମ୍ପାଦନା ୨୦୨୫
ଶ୍ରେଣୀ:ସ୍ବାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀ