ଦେୱାନି ପ୍ରକ୍ରିୟା ସଂହିତା, ୧୯୦୮

ଦେୱାନି ପ୍ରକ୍ରିୟା ସଂହିତା, ୧୯୦୮ ଭାରତରେ ସିଭିଲ ମାମଲାଗୁଡ଼ିକର ଅଦାଲତି ପ୍ରକ୍ରିୟା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଏକ ଆଇନ ଅଟେ ।

ଏହି ସଂହିତାକୁ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି: ପ୍ରଥମ ଭାଗରେ ୧୫୮ଟି ଧାରା ରହିଛି ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗରେ ପ୍ରଥମ ସୂଚୀ ଅଛି, ଯାହାରେ ୫୧ଟି ଆଦେଶ ଏବଂ ନିୟମ ରହିଛି । ଧାରାଗୁଡ଼ିକରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ସାଧାରଣ ନୀତିଗତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ତଥା ଦେୱାନୀ ଅଦାଲତର ଅଧିକାରକ୍ଷେତ୍ର ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରାବଧାନ ରହିଛି ଏବଂ ଆଦେଶ ଏବଂ ନିୟମଗୁଡ଼ିକ ଭାରତରେ ଦେୱାନୀ ମାମଲାର ଅଦାଲତି ପ୍ରକ୍ରିୟାର ଚାଳନା ପ୍ରଣାଳୀ ଓ ପଦ୍ଧତି ସୂଚିତ ହୋଇଛି ।

 ଇତିହାସ 
ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନାଧୀନ ଭାରତରେ ସିଭିଲ ଅଦାଲତି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ସମାନତା ଆଣିବା ପାଇଁ, ଭାରତର ବିଧାନ ପରିଷଦ ୧୮୫୮ ମସିହାରେ ସିଭିଲ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସଂହିତା ପ୍ରଣୟନ କରିଥିଲା, ଯାହା ୨୩ ମାର୍ଚ୍ଚ ୧୮୫୯ ରେ ଗଭର୍ନର-ଜେନରାଲଙ୍କ ଅନୁମୋଦନ ପାଇଥିଲା । କିନ୍ତୁ ଏହି ସଂହିତା ପ୍ରେସିଡେନ୍ସି ସହରଗୁଡ଼ିକର ସୁପ୍ରିମ କୋର୍ଟ ଏବଂ ପ୍ରେସିଡେନ୍ସି ସ୍ମଲ କଜ୍ କୋର୍ଟସ୍‌ ପ୍ରତି ପ୍ରୟୋଜ୍ୟ ହେଉନଥିଲା । ଏହା ମାମଲା ପରିଚାଳନା କ୍ଷେତ୍ରରେ ରହିଥିବା ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକୁ ସମାଧାନ କରିପାରିଲା ନାହିଁ ଯେଉଁଥିପାଇଁ ୧୮୭୭ରେ ନୂତନ ସିଭିଲ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସଂହିତା ପ୍ରଚଳିତ ହେଲା । ତଥାପି ଏହା ସମୟର ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ପୂରଣ କରିପାରିଲା ନାହିଁ, ଫଳରେ ବହୁତ ଧାରାଗତ ସଂଶୋଧନ ଆଣାଯାଇଥିଲା । ୧୮୮୨ ମସିହାରେ ସିଭିଲ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସଂହିତା, ୧୮୮୨ ପ୍ରଚଳିତ ହେଲା । ସମୟ ସହିତ ଅନୁଭବ ହେଲା ଯେ ଏହି ସଂହିତାର ଅଧିକ ନମନିୟତା ଓ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମତା ଆବଶ୍ୟକ । ଏହି ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକୁ ମୁକାବିଲା କରିବା ପାଇଁ ସିଭିଲ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସଂହିତା, ୧୯୦୮ ପ୍ରଣୟନ କରାଯାଇଥିଲା । ଯଦିଓ ଏହି ସଂହିତାକୁ ଅନେକଥର ସଂଶୋଧନ କରାଯାଇଛି, ଏହା ସମୟର ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁସାରେ ଦେୱାନୀ ଅଦାଲତି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ସୁଗମ କରିବାରେ ସଫଳ ହୋଇଛି ।

 ସଂଶୋଧନ 
ସିଭିଲ୍ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସଂହିତା (The Code of Civil Procedure) କୁ ୨୦୦୨ ମସିହାରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂଶୋଧନ କରାଯାଇଥିଲା । ସଂହିତାର ସଂଶୋଧନର ପ୍ରଧାନ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା, ଏହି ଆଇନ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଚାଲୁଥିବା ଦେବାନି ମାମଲାଗୁଡ଼ିକର ଦ୍ରୁତ ବିଚାର ନିଶ୍ଚିତ କରିବା ।

 ସିଭିଲ୍ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସଂହିତା (ସଂଶୋଧନ) ଆଇନ ୨୦୧୫ 
ବାଣିଜ୍ୟିକ ଅଦାଳତ ସ୍ଥାପନ ଏବଂ ତାହା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରଖି, ସିଭିଲ୍ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସଂହିତା (ସଂଶୋଧନ) ଆଇନ, ୨୦୧୬ ପ୍ରଣୟନ କରାଯାଇଥିଲା । ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମୂଲ୍ୟର ବାଣିଜ୍ୟିକ ବିବାଦମାନେ ପ୍ରତି ଲାଗୁହୁଏ । ଏହି ଆଇନ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଥିଲା ଯେ, ଆଇନ ଦ୍ୱାରା ସଂଶୋଧିତ ସିଭିଲ୍ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସଂହିତାର ବ୍ୟବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ପୃକ୍ତ ରାଜ୍ୟ ସରକାର ଦ୍ୱାରା କୃତ କୌଣସି ସଂଶୋଧନ କିମ୍ବା ଉଚ୍ଚ ଅଦାଳତର ନିୟମମାନଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରଭାବ ପକାଇବ ।

ସିଭିଲ୍ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସଂହିତା, ୧୯୦୮ କୁ ପରେ ୨୦୧୮ ମସିହାରେ ପୁନର୍ବାର ସଂଶୋଧନ କରାଯାଇଥିଲା ।

 ସଂରଚନା 

 ପ୍ରାରମ୍ଭିକ (ଧାରା ୧ ରୁ ୮) 
ଧାରାବର୍ଣ୍ଣନା1ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଶୀର୍ଷକ, ଆରମ୍ଭ ଏବଂ ପ୍ରୟୋଗ କ୍ଷେତ୍ର2ସଂଜ୍ଞା3ଅଦାଲତମାନଙ୍କର ଅଧୀନତା4ରକ୍ଷଣ କ୍ଲଜ୍ (Saving Clause)5ରେଭିନ୍ୟୁ ଅଦାଲତମାନଙ୍କୁ ସଂହିତାର ପ୍ରୟୋଗ6ଆର୍ଥିକ ଅଧିକାର କ୍ଷେତ୍ର7ପ୍ରାଦେଶିକ ଛୋଟ ଦାବି (small cause courts) ଅଦାଲତ8ପ୍ରେସିଡେନ୍ସି ଛୋଟ ଦାବି (small cause courts) ଅଦାଲତ

 ଅଦାଲତର ଅଧିକାର କ୍ଷେତ୍ର ଏବଂ ପୂର୍ବ ନିର୍ଣ୍ଣୟ (ଧାରା ୯ ରୁ ୧୪) 
ଧାରାବିବରଣୀ9ଯେତେବେଳ ଯାଏଁ ନିଷେଧାଦେଶ/ବାଧା ନଥାଏ, ସମସ୍ତ ସିଭିଲ୍ ମାମଲା ଅଦାଲତରେ ଚାଲିବ।10ମାମଲା ରହିତାଦେଶ (Stay of Suit)।11ପୂର୍ବ ନିର୍ଣ୍ଣୟକୃତ ମାମଲାରେ ପୁନର୍ବାର ମୂଳ ମାମଲା ଦାଖଲ ନିଷେଧ (Res-Judicata)।12ଅତିରିକ୍ତ ମାମଲା ଉପରେ ନିଷେଧ ।13କେବେ ବିଦେଶୀ ଅଦାଲତ ରାୟ ନିଷ୍ପତ୍ତିକାରକ ହୁଏନି ।14ବିଦେଶୀ ଅଦାଲତ ରାୟ ସମ୍ପର୍କରେ ଧାରଣା (Presumption)।

 ମାମଲା ରୁଜୁ କରିବାର ସ୍ଥାନ (ଧାରା ୧୫ ରୁ ୨୫) 
ଧାରାବିବରଣୀ15ମାମଲା କେଉଁ ଅଦାଲତରେ ରୁଜୁ ହେବ।16ମାମଲାର ବିଷୟବସ୍ତୁ ଯେଉଁଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେଠାରେ ମାମଲା ରୁଜୁ କରିବା।17ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅଦାଲତର ଅଧିକାର କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଚଳ ସମ୍ପତ୍ତି ସମ୍ପର୍କିତ ମାମଲା ।18ଅଦାଲତର ଅଧିକାର କ୍ଷେତ୍ର ସନ୍ଦିଗ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ ମାମଲା କେଉଁଠି ରୁଜୁ କରିବା ।19ବ୍ୟକ୍ତି ବା ଚଳ ସମ୍ପତ୍ତି ପ୍ରତି ହାନି ପାଇଁ କ୍ଷତିପୂରଣ ମାଗିଥିବା ମାମଲା ।20ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମାମଲା, ଯେଉଁଠି ଅଭିଯୁକ୍ତ ବସବାସ କରନ୍ତି କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟ ଘଟିଥିବା ଅଞ୍ଚଳରେ ରୁଜୁ କରିବା ।21ଅଧିକାର କ୍ଷେତ୍ର ଉପରେ ଆପତ୍ତି।21Aମାମଲା ରୁଜୁ ସ୍ଥାନ ବିଷୟରେ ଆପତ୍ତି ଉପରେ ଆଧାର କରି ରାୟ ବାତିଲ କରିବା ଉପରେ ନିଷେଧ ।22ଯେଉଁ ମାମଲା ଅନେକ ଅଦାଲତରେ ରୁଜୁ କରାଯାଇପାରେ, ସେଇଠି ମାମଲା ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରିବାର ଶକ୍ତି।23ଆବେଦନ କେଉଁଠି ଦାଖଲ କରିବା ।24ସାଧାରଣ ଭାବେ ମାମଲା ସ୍ଥାନାନ୍ତର ଓ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରିବାର ଶକ୍ତି।25ଭାରତର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅଦାଲତଙ୍କର ମାମଲା ଇତ୍ୟାଦି ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରିବାର ଶକ୍ତି ।

 ମୋକଦମା ଆରମ୍ଭ (ଧାରା ୨୬ ରୁ ୩୩) 
ଧାରାବିବରଣୀ26ମୋକଦ୍ଦମା ଆରମ୍ଭ27ପ୍ରତିବାଦୀଙ୍କୁ ସମନ୍‌ ଜାରି ।28ଅନ୍ୟ ରାଜ୍ୟରେ ବସବାସ କରୁଥିବା ପ୍ରତିବାଦୀଙ୍କ ପାଇଁ ସମନ୍‌ ସରବରାହ।29ବିଦେଶୀ ସମନ୍‌ ସରବରାହ।30ଆବିଷ୍କାର ଏବଂ ସଦୃଶ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଆଦେଶ ଦେବାର ଶକ୍ତି।31ସାକ୍ଷୀଙ୍କୁ ସମନ୍‌।32ଆଦେଶ ଅମାନ୍ୟ ପାଇଁ ଦଣ୍ଡ।

 ରାୟ, ଡିକ୍ରୀ, ସୁଧ, ଖର୍ଚ୍ଚ (ଧାରା ୩୫, ୩୫ଏ ଓ ୩୫ବି) 
ଧାରାବିବରଣୀ33ରାୟ ଏବଂ ଡିକ୍ରୀ34ସୁଧ35ଖର୍ଚ୍ଚ35Aମିଥ୍ୟା କିମ୍ବା ଅଯଥାର୍ଥ ଦାବି ବା ପକ୍ଷର ମାମଲା ପ୍ରତିରକ୍ଷା ନିମିତ୍ତରେ ପ୍ରତିପୂରକ ଖର୍ଚ୍ଚ।35Bବିଳମ୍ବ କରିଥିବା ପାଇଁ ଦଣ୍ଡରୂପକ ଖର୍ଚ୍ଚ

 ଅଦାଲତି ଡିକ୍ରି/ଆଦେଶର କାର୍ଯ୍ୟାନ୍ଵୟନ/ନିଷ୍ପାଦନ 

 ସାଧାରଣ(ଧାରା ୩୬ ଏବଂ ୩୭) 
ଧାରାବର୍ଣ୍ଣନା୩୬ଡିକ୍ରୀ ସହ ଅଦାଲତି ଆଦେଶ କାର୍ଯ୍ୟାନ୍ଵୟନ/ନିଷ୍ପାଦନ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାବଧାନ ପ୍ରଯୁଯ୍ୟ୩୭ଡିକ୍ରି ଆଦେଶ କରିଥିବା ଅଦାଲତର ସଜ୍ଞା

 କେଉଁ ଅଦାଲତ ଦ୍ଵାରା ଡିକ୍ରି କାର୍ଯ୍ୟାନ୍ଵୟନ ହୋଇପାରିବ(ଧାରା ୩୮ to ୪୬) 
ଧାରାବର୍ଣ୍ଣନା୩୮ଡିକ୍ରିର କାର୍ଯ୍ୟାନ୍ଵୟନ/ନିଷ୍ପାଦନ  କେଉଁ ଅଦାଅଲତ ଦ୍ଵାରା ହୋଇପାରିବ୩୯ଡିକ୍ରିର ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ୪୦ଅନ୍ୟରାଜ୍ୟରେ ଥିବା ଅଦାଲତକୁ ଡିକ୍ରିର ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ୪୧କାର୍ଯ୍ୟାନ୍ଵୟନ ମାମଲାର ଫଳାଫଳ ସଂପୃକ୍ତ ଅଦାଲତ ଦ୍ଵାର ପ୍ରମାଣିତ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ୪୨ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇଥିବା ଡିକ୍ରିର କାର୍ଯ୍ୟାନ୍ଵୟନରେ ଅଦାଲତର ଶକ୍ତି୪୩ସି ପି ସି ଲାଗୁ ହେଉ ନ ଥିବା ଅଞ୍ଚଳରେ ଥିବା ଦେୱାନି ଅଦାଲତ ଦ୍ଵାରା ଡିକ୍ରିର କାର୍ଯ୍ୟାନ୍ଵୟନ/ନିଷ୍ପାଦନ ୪୪ସି ପି ସି ଲାଗୁ ହେଉ ନ ଥିବା ଅଞ୍ଚଳରେ ଥିବା ରେଭେନ୍ୟୁ ଅଦାଲତ ଦ୍ଵାରା ଡିକ୍ରିର କାର୍ଯ୍ୟାନ୍ଵୟନ/ନିଷ୍ପାଦନ ୪୪-କବ୍ୟତିକାରୀ ରାଜ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରରେ ଥିବା ଦାଲତ ଦ୍ଵାରା ଡିକ୍ରିର କାର୍ଯ୍ୟାନ୍ଵୟନ/ନିଷ୍ପାଦନ୪୫ବିଦେଶରେ ଥିବା ଅଦାଲତ ଦ୍ଵାରା ଡିକ୍ରିର କାର୍ଯ୍ୟାନ୍ଵୟନ/ନିଷ୍ପାଦନ .୪୬ଆଜ୍ଞାପତ୍ର.

 କେଉଁ କେଉଁ ପ୍ରଶ୍ଣର ଅବଧାରଣା ଡିକ୍ରି ନିଷ୍ପାଦନ କରିବା ଅଦାଲତ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବେ. 
ଧାରା ୪୭- ଯେଉଁ ପ୍ରଶ୍ଣର ଅବଧାରଣା ଡିକ୍ରି ନିଷ୍ପାଦନ କରିବା ଅଦାଲତ ହିଁ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବେ

 କାର୍ଯ୍ୟାନ୍ଵୟନର ସମୟ ଅବଧି 
ଧାରା ୪୮- [ନିରସିତ]

 ଆଇନଗତ ଉତ୍ତରାଧୀକାରି ଏବଂ ହସ୍ତାନ୍ତରିତ ବ୍ୟକ୍ତି/ଅଦାଲତ 
ଧାରାବର୍ଣ୍ଣନା୪୯ହସ୍ତାନ୍ତରିତ ବ୍ୟକ୍ତି/ଅଦାଲତ.୫୦ଆଇନଗତ ଉତ୍ତରାଧିକାରି

 କାର୍ଯ୍ୟାନ୍ଵୟନର ପ୍ରକ୍ରିୟା (ଧାରା୫୧ ରୁ ୫୪) 
ଧାରାବର୍ଣ୍ଣନା୫୧ଡିକ୍ରିର କାର୍ଯ୍ୟାନ୍ଵୟନ/ନିଷ୍ପାଦନରେ ଅଦାଲତର ଭୂମିକା ତଥା ଶକ୍ତି.୫୨ଆଇନଗତ ଉତ୍ତରାଧିକାରିଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଡିକ୍ରିର କାର୍ଯ୍ୟାନ୍ଵୟନ/ନିଷ୍ପାଦନ୫୩ପୈତୃକ ସମ୍ପତ୍ତିରେ ଦେୟତା୫୪ସମ୍ପତ୍ତିର ବିଭାଜନ ବା ଉତ୍ତରାଧିକାରିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପତ୍ତି ଅଂଶର ପୃଥକୀକରଣ

 ଆଧାର 

ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତୀୟ ଆଇନ