ଧ୍ୟାନ ଯୋଗ (ଶ୍ରୀମଦ୍ଭଗବତ୍ଗୀତା)

ଧ୍ୟାନ ଯୋଗ (ସଂସ୍କୃତ: ध्यानयोग) ଶ୍ରୀମଦ୍ଭଗବତ୍ଗୀତାର ଅଠରଟି ଅଧ୍ୟାୟ ମଧ୍ୟରୁ ଷଷ୍ଠ ଅଧ୍ୟାୟ ଅଟେ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମୋଟ ୪୭ଟି ଶ୍ଲୋକ ଅଛି । ଏହା ମହାଭାରତର ଷଷ୍ଠ ସଂସ୍କରଣ ଭୀଷ୍ମ ପର୍ବର ୩୦ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଅଟେ ।

ଗୀତାର ୧୮ଟି ଅଧ୍ୟାୟ ହେଉଛି ୧୮ଟି ଯୋଗ । ପ୍ରଥମ ୬ଅଧ୍ୟାୟରେ ନିଷ୍କାମ କର୍ମଯୋଗ, ଦ୍ୱିତୀୟ ୬ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭକ୍ତିଯୋଗ ଏବଂ ଶେଷ ୬ଅଧ୍ୟାୟରେ ଜ୍ଞାନଯୋଗ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି ।

ମୂଳ ଭଗବଦ୍‌ ଗୀତାରେ କୌଣସି ଅଧ୍ୟାୟ ଶିରୋନାମାଯୁକ୍ତ ବିଭାଗ ନ ଥିଲା । କିନ୍ତୁ ପରେ କିଛି ସଂସ୍କୃତ ସଂସ୍କରଣରେ ଯେଉଁଠି ଗୀତାକୁ ମହାଭାରତରୁ ଅଲଗା କରି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଗ୍ରନ୍ଥ ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଗଲା, ସେଠାରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଗୁଡିକୁ ଶିରୋନାମ ଦିଆଯାଇଛି । ଉଦାହରଣସ୍ୱରୂପ, ସ୍ୱାମୀ ଚିଦ୍‌ଭବାନନ୍ଦ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଧ୍ୟାୟକୁ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଯୋଗ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି, କାରଣ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଧ୍ୟାୟ ଯୋଗର ଭଳି ମନ ଓ ଶରୀରକୁ ଶିକ୍ଷିତ କରେ । ସେ ଷଷ୍ଠ ଅଧ୍ୟାୟକୁ “ଧ୍ୟାନ ଯୋଗ” ବୋଲି ନାମ ଦେଇଛନ୍ତି ।

 ବିଷୟ 
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କର୍ମଯୋଗ (ସାଂସାରିକ କର୍ମ କରୁଥିବାବେଳେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅଭ୍ୟାସ କରିବାର ପଥ) ଓ କର୍ମସନ୍ନ୍ୟାସ (ସଂସାର ତ୍ୟାଗ କରି ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅଭ୍ୟାସ କରିବାର ପଥ) ମଧ୍ୟରେ ତୁଳନାତ୍ମକ ଆଲୋଚନାକୁ ଜାରି ରଖିଛନ୍ତି । ସେ ପୁନଃ କହିଛନ୍ତି ଯେ କର୍ମଯୋଗ କର୍ମସନ୍ନ୍ୟାସଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରାୟୋଗିକ ଓ ଉପଯୁକ୍ତ ପଥ । ଯେତେବେଳେ କର୍ମ ଭକ୍ତିଭାବରେ କରାଯାଏ, ଏହା ମନକୁ ପବିତ୍ର କରେ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜ୍ଞାନକୁ ବୃଦ୍ଧି କରେ । ତାହା ପରେ ମନ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ଓ ଧ୍ୟାନ ହେଉଛି ଉନ୍ନତିର ପ୍ରମୁଖ ଉପାୟ । ଯୋଗୀମାନେ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ବଶ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ କରନ୍ତି, କାରଣ ଯେତେବେଳେ ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ ସେ ନିଜର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମିତ୍ର ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ମନ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ରହେ, ସେ ଏକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସାଧକ ପାଇଁ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଶତ୍ରୁ ହୁଏ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ସତର୍କ କରି କହିଛନ୍ତି ଯେ କେବଳ କଠିନ ତପସ୍ୟା କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପଥରେ ଅଗ୍ରଗତି ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ । ସେହିପରି, ଜୀବନର ପ୍ରତ୍ୟେକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଖାଦ୍ୟ, ନିଦ୍ରା, କାମ, ବିନୋଦ ଇତ୍ୟାଦିରେ — ସଂଯମ ଓ ସମତା ରଖିବା ଆବଶ୍ୟକ ।

ପରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଯୋଗ ସାଧନା ବିଷୟରେ କହିଛନ୍ତି; ଅର୍ଥାତ୍ ମନକୁ ଭଗବାନଙ୍କ ସହିତ ଏକାକାର କରିବାର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅଭ୍ୟାସ । ସେ କହିଛନ୍ତି — ଯେପରିକି ପବନ ନଥିବା ସ୍ଥାନରେ ଦୀପଶିଖା ଜଳି ରହିଥାଏ ଓ ହଲେ ନାହିଁ, ସେହିପରି ଏକ ସାଧକ ମଧ୍ୟ ନିଜ ମନକୁ ଧ୍ୟାନରେ ସ୍ଥିର ରଖିବା ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ । ସେ ସ୍ୱୀକାର କରିଛନ୍ତି ଯେ ମନକୁ ବଶ କରିବା କଠିନ, କିନ୍ତୁ ଅଭ୍ୟାସ ଓ ଅନାସକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହା ସମ୍ଭବ । ଯେତେବେଳେ ମନ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ତାହାକୁ ପୁନଃ ଭଗବାନଙ୍କ ଉପରେ କେନ୍ଦ୍ରିତ କରିବା ଉଚିତ । ଏଭଳି ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ମନ ପବିତ୍ର ହୋଇ ଶାନ୍ତି ଓ ସମାଧିରେ ପହଞ୍ଚେ; ଯାହା ଏକ ପରମ ଆନନ୍ଦମୟ ଅବସ୍ଥା ଅଟେ ଯେଉଁଠି ଅସୀମ ଦିବ୍ୟ ଆନନ୍ଦର ଅନୁଭବ ହୁଏ ।

ଅର୍ଜୁନ ପଚାରିଲେ, ଯେଉଁ ସାଧକମାନେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପଥରେ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଅସ୍ଥିର ମନ ହେତୁ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚି ପାରିଲେ ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରାପ୍ତ  କ’ଣ ହୁଏ? ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ କହିଛନ୍ତି ଯେ ଯେମାନେ ଭଗବାନ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଅଶୁଭ ଫଳ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ।  ଭଗବାନ ଆମ ପୂର୍ବଜନ୍ମର ସମସ୍ତ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପୁଣ୍ୟକର୍ମର ହିସାବ ରଖନ୍ତି ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ଜନ୍ମରେ ସେହି ଜ୍ଞାନକୁ ପୁନଃ ଜାଗୃତ କରନ୍ତି । ଏହିପରି ଭାବରେ ସେମାନେ ଯେଉଁଠାରୁ ତାଙ୍କ ଯାତ୍ରା ବନ୍ଦ ହୋଇଥିଲା, ସେଠାରୁ ପୁନଃ ଆରମ୍ଭ କରିପାରନ୍ତି । ପୂର୍ବଜନ୍ମର ସଞ୍ଚିତ ପୁଣ୍ୟ ସାହାଯ୍ୟରେ ସେମାନେ ଏହି ଜନ୍ମରେ ଶୀଘ୍ର ଭାବରେ ଭଗବାନଙ୍କ ଦିଗରେ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି ।

ଶେଷରେ ଭଗବାନ ଏହି ସତ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି ଯେ ଯୋଗୀ (ଯେ ଭଗବାନ ସହିତ ଏକତା ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ କରେ) ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସେହି ଯୋଗୀ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ ଯେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଭଲପାଇ ଭକ୍ତିଭାବରେ ସେବା କରେ ।

 ଆଧାର 

ଶ୍ରେଣୀ:ମହାଭାରତ
ଶ୍ରେଣୀ:ଶ୍ରୀମଦ୍ଭଗବତ୍ଗୀତା