ବିନୟ ପିଟକ

ବିନୟ ପିଟକ (ଇଂରାଜୀ: Basket of Discipline, ଅର୍ଥାତ୍ “ଶିଷ୍ଟାଚାରର ଝୁଡ଼ି”); ଏହା ପାଳି ତ୍ରିପିଟକର ପ୍ରଥମ ଅଂଶ । ବିନୟ ପିଟକ ଏକ ବୌଦ୍ଧ ଗ୍ରନ୍ଥ ଅଟେ । ଏହା ‘ତ୍ରିପିଟକ’ ଗ୍ରନ୍ଥର ତିନୋଟି ଭାଗରୁ ଗୋଟିଏ । ତ୍ରିପିଟକର ଅନ୍ୟ ଦୁଇ ଅଂଶ ହେଲେ; ସୂତ୍ର ପିଟକ (Sutta Piṭaka) ଓ ଅଭିଧର୍ମ ପିଟକ (Abhidhamma Piṭaka) । ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥର ପ୍ରଧାନ ବିଷୟ ବିହାରର ଭିକ୍ଷୁ, ଭିକ୍ଷୁଣୀ ଇତ୍ୟାଦିଙ୍କ ସମ୍ପର୍କରେ ଅଟେ । ‘ବିନୟ ପିଟକ’ର ଶାବ୍ଦିକ ଅର୍ଥ ହେଉଛି “ଶିଷ୍ଟାଚାର (ଶାସନ)ର ଝୁଡ଼ି”। ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମରେ ଭିକ୍ଷୁ ଓ ଭିକ୍ଷୁଣୀ ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ଶିଷ୍ୟ (ଅନୁଗାମୀ)ଙ୍କ ଆଚରଣକୁ ନିୟମିତ କରିବା ପାଇଁ ଯେଉଁ ନିୟମମାନ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ‘ବିନୟ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ତେଣୁ, ବିନୟ ପିଟକ ହେଉଛି ସେହି ବିନୟ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ନିୟମମାନଙ୍କର ଏକ ସୁସଂଗଠିତ ସଂଗ୍ରହ ।  ଏହାର ପ୍ରଧାନ ବିଷୟବସ୍ତୁ ହେଉଛି ସଂଘ (ମଂକ୍ଷ ଓ ଭିକ୍ଷୁଣୀମାନଙ୍କ) ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସଂଘଜୀବନର ନିୟମ ଓ ଆଚାରବିଧି ।

 ଉତ୍ପତ୍ତି 
ବୁଦ୍ଧ ଯେତେବେଳେ ସଂଘ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ ସେତେବେଳେ ବୌଦ୍ଧ ଅନୁଗାମୀ ମାନଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ଲିପିବଦ୍ଧ ଆଚାର ସଂହିତା ନ ଥିଲା  । ପାରମ୍ପରିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଅନୁସାରେ, ତ୍ରିପିଟକ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ମହାପରିନିର୍ବାଣ ପରେ ପ୍ରଥମ ସଂଘୀୟ ପରିଷଦରେ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଇଥିଲା । ବିନୟ ପିଟକ ଉପାଳି ଦ୍ୱାରା ପାଠ କରାଯାଇଥିଲା ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଓ ପରେ ସେଥିରେ ଅତି କମ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଥିଲା ।

ବିନୟ ପିଟକର ଉପଲବ୍ଧ ବିଭିନ୍ନ ସଂସ୍କରଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସାଧାରଣତଃ ଅଧିକ ସାଦୃଶ୍ୟ ପରିଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ । ଅଧିକାଂଶ ଗବେଷକଙ୍କ ମତାନୁସାରେ ବିନୟ ପିଟକର ବଡ଼ ଅଂଶ ଅତି ପ୍ରାଚୀନ, ଅର୍ଥାତ୍ ସମସ୍ତ ବୌଦ୍ଧ ସଂପ୍ରଦାୟ ଭିନ୍ନ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଏହା ରଚିତ ।

 ବିଷୟବସ୍ତୁ 
ପାଳି ବିନୟ ପିଟକର ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି —

 ସୁତ୍ତବିଭଙ୍ଗ (Suttavibhaṅga): ପତିମୋକ୍ଷ (Pāṭimokkha) ଓ ତାହାର ଟିପ୍ପଣୀ ଯାହା ବୌଦ୍ଧ ଭିକ୍ଷୁ ଓ ଭିକ୍ଷୁଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସଦାଚାର ସଂହିତା । ଏହାର ଦୁଇଭାଗ ଏହିପରି ।
 ମହାବିଭଙ୍ଗ (Mahāvibhaṅga): ଭିକ୍ଷୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିୟମ ।
 ଭିକ୍ଷୁଣୀବିଭଙ୍ଗ (Bhikkhunīvibhaṅga): ଭିକ୍ଷୁଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିୟମ ।
 ଖଣ୍ଡକ (Khandhaka): ବିଭିନ୍ନ ବିଷୟରେ ୨୨ ଅଧ୍ୟାୟ ।
 ପରିବାର (Parivāra): ନିୟମଗୁଡ଼ିକର ବିଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ବିଶ୍ଳେଷଣ ।
ପାଳି ସଂସ୍କରଣ ପତିମୋକ୍ଷରେ ଭିକ୍ଷୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ୨୨୭ ଓ ଭିକ୍ଷୁଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ୩୧୧ ନିୟମ ରହିଛି ।  ବିଭଙ୍ଗ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ଏହି ନିୟମମାନଙ୍କ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିୟମ ପଛରେ ଥିବା ଉତ୍ପତ୍ତିକାହାଣୀ ସହିତ ବିସ୍ତାର ଭାବରେ ଦିଆଯାଇଛି ।  ଖଣ୍ଡକ ଅଂଶରେ ବିଭିନ୍ନ ବିଷୟ ଅନୁସାରେ ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ଖଣ୍ଡରେଅନେକ ଅନୁପୂରକ ନିୟମ ଓ ସେଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ପତ୍ତିକାହାଣୀ ରହିଅଛି ।

 ପାରମ୍ପରିକ ମହତ୍ତ୍ୱ 
ସୂତ୍ରମାନଙ୍କ ଅନୁସାରେ, ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଶିକ୍ଷାର ପ୍ରଥମ କିଛି ବର୍ଷରେ ସଂଘରେ କୌଣସି ବିନୟ ନଥିଲା, କାରଣ ସମସ୍ତ ଆଦି ଶିଷ୍ୟ ଉଚ୍ଚ ସାଧନାଲାଭୀ  ଥିଲେ । ପରେ ସଂଘ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲାପରେ ଏମିତି କିଛି ପରିସ୍ଥିତି ସୃଷ୍ଟି ହେଲା ଯାହାକୁ ବୁଦ୍ଧ ଓ ଗୃହସ୍ଥ ଦୁହେଁ ଅନୁଚିତ ଭାବେ ଦେଖିଥିଲେ । ପ୍ରଥମ ନିୟମ ଯାହା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେଲା ସେହିଥିଲା ଯୌନ ସମ୍ପର୍କର ନିଷେଧ । ତାହାର ଉତ୍ପତ୍ତିକାହାଣୀ ଅନୁସାରେ ଗୋଟିଏ ସାଧୁଙ୍କ ପରିବାର ଏକ ପୁରୁଷ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ନ ଥିବାରୁ ଦୁଃଖିତ ଥିଲେ ଓ ସେମାନେ ସେହି ସାଧୁଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବତନ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଗର୍ଭବତୀ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ । ପରେ ତିନିଜଣକ ଯଥା ସାଧୁ, ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁତ୍ର  ସମସ୍ତେ ସ୍ଵର୍ଗଲାଭ କଲେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।

ବୁଦ୍ଧ ତାଙ୍କ ଶିକ୍ଷାକୁ “ଧର୍ମ-ବିନୟ” (Dhamma-Vinaya) ବୋଲି ଅଭିହିତ କରିଥିଲେ; ଯାହାର ମର୍ମ ହେଉଛି ଏହା ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଆଚରଣ (ଶିଷ୍ଟାଚାର) ଉଭୟଙ୍କୁ ସମାନ ମହତ୍ତ୍ୱ ଦିଏ ।

 ତାଙ୍କ ମହାପରିନିର୍ବ୍ବାଣ ପୂର୍ବରୁ ବୁଦ୍ଧ ଆନନ୍ଦଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ସଂଘକୁ କହିଥିଲେ ଯେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଅନ୍ତେ ସେମାନେ ଗୁରୁହୀନ ବୋଲି ମନେ କରିବେ ନାହିଁ' ବରଂ ଧର୍ମ ପିଟକ ଏବଂ ବିନୟ ପିଟକ ସର୍ବଦା ସେମାନଙ୍କର ଗୁରୁ ହୋଇ ରହିବ । ଏହାର ଇଂରେଜୀ ଅନୁବାଦ ଏହିଭଳି:-"Now, Ānanda, if it occurs to any of you—"The teaching has lost its arbitrator; we are without a Teacher"—do not view it in that way. Whatever Dhamma and Vinaya I have pointed out and formulated for you, that will be your Teacher when I am gone".— ମହାପରିନିର୍ବାଣ ସୁତ୍ତ (DN 16)

 ଅନ୍ୟ ସମ୍ପର୍କିତ ବିଷୟ 
 ଅଭିଧର୍ମ ପିଟକ (Abhidhamma Pitaka)
 Access to Insight
 ବୁଦ୍ଧିଷ୍ଟ ପବ୍ଲିକେସନ ସୋସାଇଟି (Buddhist Publication Society)
 ଧମ୍ମ ସୋସାଇଟି ଫଣ୍ଡ (Dhamma Society Fund)
 ସୁତ୍ତ ତାଲିକା (List of Suttas)
 ପାଳି କାନନ (Pāli Canon)
 ପାଳି ଟେକ୍ସଟ ସୋସାଇଟି (Pali Text Society)
 ପରିୟତ୍ତି (Pariyatti, ପୁସ୍ତକାଳୟ)
 ସୁତ୍ତ ପିଟକ (Sutta Piṭaka)
 ଭିନୟ (Vinaya)
 ଉପାଳି (Upāli)

 ଆଧାର 

ଶ୍ରେଣୀ:ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ