ଶ୍ରୀ ଜୟବର୍ଧନେପୁର କୋଟେ

ଶ୍ରୀ ଜୟବର୍ଧନେପୁର କୋଟେ (ସିଂହଳ ଉଚ୍ଚାରଣ: [ʃriː dʒəjəʋərd̪enepurə ˈkoʈːeː]), ଯାହା ସାଧାରଣତଃ କୋଟେ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ, ଏହା ଶ୍ରୀଲଙ୍କାର ପ୍ରଶାସନିକ ରାଜଧାନୀ ଅଟେ । ଶ୍ରୀ ଜୟବର୍ଧନେପୁର କୋଟେ ଶ୍ରୀଲଙ୍କାର ଅର୍ଥନୈତିକ, ଓ ନ୍ୟାୟିକ ରାଜଧାନୀ କୋଲୋମ୍ବୋ ସହର ସହିତ ଲାଗି ଲାଗିଥିବା ଏକ ମୁନିସିପାଲ କାଉନସିଲ ସହର ଅଟେ।

ଶ୍ରୀ ଜୟବର୍ଧନେପୁର କୋଟେ ମୁନିସିପାଲ୍ କାଉନସିଲ୍ ଅଞ୍ଚଳର ସୀମା:

 ଉତ୍ତରରେ — କୋଲୋନ୍ନାୱା ଉର୍ବନ୍ କାଉନସିଲ୍ ଅଞ୍ଚଳ,
 ଉତ୍ତର–ପୂର୍ବରେ — କୋଟିକାୱାଟା–ମୁଲେରିୟାୱା ପ୍ରଦେଶୀୟ ସଭା ଅଞ୍ଚଳ,
 ପୂର୍ବରେ — କାଡୁୱେଲା ମୁନିସିପାଲ୍ କାଉନସିଲ୍ ଅଞ୍ଚଳ,
 ଦକ୍ଷିଣ–ପୂର୍ବରେ — ମହାରାଗାମା ଉର୍ବନ୍ କାଉନସିଲ୍ ଅଞ୍ଚଳ,
 ଦକ୍ଷିଣ–ପଶ୍ଚିମରେ — ଡେହିୱାଲା–ମାଉଣ୍ଟ ଲାଭିନିଆ ମୁନିସିପାଲ୍ କାଉନସିଲ୍ ଅଞ୍ଚଳ,
 ପଶ୍ଚିମରେ — କୋଲୋମ୍ବୋ ମୁନିସିପାଲ୍ କାଉନସିଲ୍ ଅଞ୍ଚଳ, ଯାହା ଶ୍ରୀଲଙ୍କାର ବାଣିଜ୍ୟିକ ରାଜଧାନୀ।

 ଇତିହାସ 
ଦାରୁଗାମା ଗାଁ ଡିୟାୱାନ୍ନା ଓୟା ଓ କୋଲୋନ୍ନାୱା ଓୟା ନଦୀ ଦୁଇଟିର ସଂଗମ ସ୍ଥାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା । ଦାରୁଗାମା ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବରେ ସୁରକ୍ଷିତ ସ୍ଥାନରେ ଥିବାରୁ ଶତ୍ରୁମାନେ ସହଜରେ ପ୍ରବେଶ କରିପାରୁନଥିଲେ । ଏସବୁ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏଠାରେ, ୧୩ତମ ଶତାବ୍ଦୀରେ, ଏକ ସ୍ଥାନୀୟ ସେନାପତି ନିସ୍ସଙ୍କ ଅଳଗକୋନାରା ଏକ କୋଟେ ବା ଦୁର୍ଗ ନିର୍ମାଣ କଲେ ।

କୋଟେ ଏକ ଜଳ ଦୁର୍ଗ (ଜଳ ଦ୍ଵାରା ଚାରିପଟେ ଆବୃତ) ଥିଲା, ଯାହା ତ୍ରିଭୁଜ ଆକାରରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା । ଡିୟାୱାନ୍ନା ଓୟା ଓ କୋଲୋନ୍ନାୱା ଓୟାର ନଦୀ ଦୁଇଟି ଦୀର୍ଘ ପାର୍ଶ୍ୱ ଘେରି ରହିଥିଲା, ଓ ତୃତୀୟ ଛୋଟ ଭୂମି ଦିଗରେ ଏକ ବିଶାଳ ଖାତ (ଭିତର ଖାଳ) ଖୋଦାଯାଇଥିଲା । ଦୁର୍ଗର ଅଞ୍ଚଳ ପ୍ରାୟ ୨.୫ ବର୍ଗ କି.ମି. ଥିଲା, ଯାହାକୁ କାବୁକ୍ ବା ଲାଟେରାଇଟ୍ ପଥରର ପ୍ରାଚୀର (ଉଚ୍ଚତା ୨.୫ ମିଟର ଓ ପ୍ରସ୍ତ ୧୦.୭ ମିଟର) ଦ୍ୱାରା ସୁଦୃଢ ଭାବେ ଆବଦ୍ଧ କରାଯାଇଥିଲା ।

୧୩୯୧ ମସିହାରେ, ସାପୁମାଲ ପ୍ରିନ୍ସ (ସେମ୍ବାହାପ ପେରୁମାଲ) ଦ୍ୱାରା ଜାଫ୍ନା ରାଜ୍ୟ ଜୟ କରିବା ପରେ, କୋଟେକୁ “ଶ୍ରୀ ଜୟବର୍ଧନେପୁର” (ଅର୍ଥ — ବିଜୟର ଉଦିତ ରଜନୀକାନ୍ତ ସହର) ନାମ ଦିଆଯାଇଥିଲା । ଏହା ପୁରାତନ କୋଟେ ରାଜ୍ୟର ରାଜଧାନୀ ହେଲା ଓ ୧୬ତମ ଶତାବ୍ଦୀ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଲା । ରାଜପ୍ରାସାଦରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ତିନିମହଲା ଅଟାଳିକାପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଯେଉଁଠି ରାଜାଙ୍କ ନଅର ଥିଲା, ତାହାର ନିର୍ମାଣରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଲାଟେରାଇଟ୍ ଓ ମାଟି ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥିଲା । ଏହି ପାଥର ଖୋଦା ହେଉଥିବା ଏକ ସ୍ଥାନ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଶାସ୍ତ୍ରାଳୟ (ସ୍ଥାନୀୟ ଶିକ୍ଷାଳୟ) ଭିତରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।

 ରାଜଧାନୀର ପ୍ରମୁଖ ବିଶେଷତାଗୁଡ଼ିକ 
 ରାଜପ୍ରାସାଦ: ଚନ୍ଦ୍ରାଲୋକରେ ଜଲ୍କିଥିବା କ୍ୱାର୍ଟ୍ଜ ପାଥରର ଦେୱାଳ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶିଖର ସହିତ ସୁନ୍ଦର ପୁଷ୍ପୋଦ୍ୟାନ ଓ ଝରଣା,
 ତିନିମଞ୍ଚିଲା ଦଳଦା ମାଳିଗାୱା: ଯେଉଁଠି ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ପବିତ୍ର ଦାତ ଧାତୁ ସଂରକ୍ଷିତ ଥିଲା,
 ପାଞ୍ଚମଞ୍ଚିଲା “ଆରାମ”: ଯେଉଁଠି ୬୦ ଜଣ ଭିକ୍ଷୁ ରହୁଥିଲେ ଓ ଏକ ସଂଘରାଜ (ମୁଖ୍ୟ ଅଧିକାରୀ) ଥିଲେ,
 ରାଜାଙ୍କ ଧନଭଣ୍ଡାର,
 କୋଟେଭିହାରା (ବାଦ୍ଦାଗାନା): ଖାଳ ଓ ପତିତି ଦେୱାଳ ଠାରୁ ବାହାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏକମାତ୍ର ବୌଦ୍ଧ ମନ୍ଦିର,
 ରାଜ ଶ୍ମଶାନ (ବେଦ୍ଦାଗାନା ଭେହେରାକାଣ୍ଡା ସ୍ମାରକ),
 ଓ “ଅଙ୍ଗମପିତିୟା”: ଦୁର୍ଗ ଭିତରେ ଅବସ୍ଥିତ ସେନା ଅଭ୍ୟାସ ଓ ପର୍ୟାୟ ସ୍ଥଳ।

୧୫୦୫ ମସିହାରେ ପୁର୍ତ୍ତଗୀଜମାନେ ଦ୍ୱୀପକୁ ଆସିଥିଲେ ଓ ଆରମ୍ଭରେ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱାଗତ ଲାଭ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ସେନା ଓ ବ୍ୟାପାର ନିୟନ୍ତ୍ରଣର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନେଇଥିଲେ। ୧୫୬୫ ମସିହାରେ ସେମାନେ ସହର ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ପଡ଼ୋଶୀ ସିତାୱାକା ରାଜ୍ୟର ପୁନଃପୁନି ଆକ୍ରମଣ ସହିପାରିନଥିବାରୁ ପୁର୍ତ୍ତଗୀଜମାନେ କୋଟେକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଇ କୋଲୋମ୍ବୋକୁ ନୂଆ ରାଜଧାନୀ କଲେ।[6]

ସେ ସମୟର ଅନ୍ୟ ସହରମାନଙ୍କ ପରି, ଶ୍ରୀ ଜୟବର୍ଧନେପୁର ସୁରକ୍ଷା ଭାବେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା। ସମଗ୍ର ସହର ଦେୱାଳ ଓ ଖାଳ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ଥିଲା। ଏହି ଖାଳ ଓ ପତିତିର ଅବଶେଷ ଆଜି ମଧ୍ୟ କିଛି ସ୍ଥାନରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। କିଛି ଅଞ୍ଚଳରେ, ଲୋକମାନେ ଏହି ପତିତି ଉପରେ ଘର, ଗାରାଜ୍ ଏବଂ ମଳମୂତ୍ରାଳୟ ନିର୍ମାଣ କରିଛନ୍ତି।

୧୯ତମ ଶତାବ୍ଦୀରେ କୋଟେର ନଗରୀକୀକରଣ ପୁନରାରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ପୁରାତତ୍ତ୍ୱ ଅବଶେଷଗୁଡ଼ିକ ଭାଙ୍ଗି ନିର୍ମାଣ ସାମଗ୍ରୀ ଭାବେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିଲା (ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଆଜି ମଧ୍ୟ ଚାଲିଛି) — କିଛି ଅଂଶ କେଳାଣୀ ନଦୀ ଉପରେ ଥିବା ଭିକ୍ଟୋରିଆ ସେତୁ ନିର୍ମାଣରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥିଲା ।

 ଆଧାର