ନମୁଚି

ନମୁଚି (ସଂସ୍କୃତ: नमुचि, ରୋମାନାଇଜ୍: Namuchi), ଯାହାକୁ ନମୁଚି କିମ୍ବା ବୈଦିକ ସାହିତ୍ୟରେ ନମୁକି (Namuki) ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ସେ ହିନ୍ଦୁ ପୌରାଣିକ କଥାବଳୀରେ ଏକ ଅସୁର (ଦୈତ୍ୟ) ଥିଲେ । ତାଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ ଋଗ୍‌ ବେଦରେ ମିଳେ, ଏବଂ ପରେ ମହାଭାରତ ଓ ପୁରାଣଗୁଡ଼ିକରେ ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ସମ୍ପର୍କରେ ବିଭିନ୍ନ ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଇଛି । ନମୁଚିକୁ ପ୍ରାୟତଃ ଅନ୍ୟ ବଳଶାଳୀ ଅସୁରମାନଙ୍କ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଥାଏ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଦେବତାମାନଙ୍କ, ବିଶେଷକରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ, ଶତ୍ରୁ ଭାବରେ ଚିତ୍ରିତ କରାଯାଇଛି ।

 ନାମର ଉତ୍ପତ୍ତି 
‘ନମୁଚି’ ନାମଟି ସଂସ୍କୃତ ଧାତୁ ‘ନ’ (ना) ଅର୍ଥାତ୍ “ନା” କିମ୍ବା “ନାହିଁ” ଓ ‘ମୁଚ୍’ (मुच्) ଅର୍ଥାତ୍ “ଛାଡ଼ିବା” କିମ୍ବା “ମୁକ୍ତ କରିବା” ରୁ ଆସିଛି । ଏହି ନାମର ଅର୍ଥ ତାଙ୍କ ସ୍ୱଭାବକୁ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଭାବରେ ବ୍ୟକ୍ତ କରେ ।

 ପୌରାଣିକ କଥା ଓ ସାହିତ୍ୟ 
ନମୁଚିଙ୍କ କଥା ବିଭିନ୍ନ ପୁରାଣ ଓ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ମିଳିଥାଏ । କିନ୍ତୁ ସବୁଠି ମୁଖ୍ୟ ଭାବରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ନମୁଚିଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧକୁ ନେଇ କାହାଣୀଗୁଡ଼ିକ ଗଢ଼ିଉଠିଛି; ଯେଉଁଠାରେ ଶେଷରେ ଇନ୍ଦ୍ର ବିଜୟୀ ହୁଅନ୍ତି । ସେଥିରୁ ଅତି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗଳ୍ପଟି ହେଲା —

 ମହାଭାରତରେ ନମୁଚି ଏକ ଭୟାନକ ରାକ୍ଷସ ଥିଲେ। ସେ ପ୍ରଜାପତି କଶ୍ୟପ ଓ ଦନୁଙ୍କ ପୁତ୍ର, ତେଣୁ ସେ ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ ଭାଇ ଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରାୟତଃ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ । ଅସୁରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ପଦ ଏପରି ଉଚ୍ଚ ଥିଲା ଯେ ଦେବମାନଙ୍କ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ସାଧାରଣ ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କୁ ଜିତିପାରୁନଥିଲେ ।

ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିବା ଏକ ମହାୟୁଦ୍ଧରେ, ନମୁଚି ବିପୁଳ ସେନା ନେଇ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ । ଇନ୍ଦ୍ର ଅନେକ ଅସୁର ସେନାକୁ ବିଧ୍ୱଂସ କରିଦେଲେ, କିନ୍ତୁ ନମୁଚିଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରିବା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅସମ୍ଭବ ହେଲା । ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର ତାଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିପାରୁନଥିଲା ବୋଲି ଜାଣି, ନମୁଚି ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ; ଯେଉଁଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ତାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଲେ । କିନ୍ତୁ ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାରେ ସଫଳ ହେଲେ । ନିରାଶ ଓ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ, ନମୁଚି ଗୋଟିଏ ଚୁକ୍ତି ପ୍ରସ୍ତାବ କଲେ ଯାହା ତାଙ୍କୁ ଅସ୍ପର୍ଶ୍ୟ କରିଦେବ । ସେ କହିଲେ — “ମୁଁ ଗଦା କିମ୍ବା ଧନୁରେ, ତୋର ହସ୍ତ କିମ୍ବା ମୁଠିରେ, ଦିନ କିମ୍ବା ରାତ୍ରିରେ, ଏବଂ ଓଦା କିମ୍ବା ଶୁଖିଲା ଜିନିଷ ଦ୍ୱାରା ହତ ହେବି ନାହିଁ।” ଏହି ସବୁ ସର୍ତ୍ତ ସେ ଏପରି ଚତୁରତାରେ ରଖିଥିଲେ ଯେ, ଦେଖିବାକୁ ଲାଗୁଥିଲା ଯେ ତାଙ୍କୁ ମାରିବା ପାଇଁ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ । ଶେଷରେ ଇନ୍ଦ୍ର ସେଥିରେ ସମ୍ମତି ଦେଲେ ।

ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ —

“ହେ ମହାବଳୀ ଅସୁର, ମୁଁ ତୋତେ ଭିଜା କିମ୍ବା ଶୁଖିଲା ଜିନିଷରେ, ରାତି କିମ୍ବା ଦିନରେ, ମୋ ମୁଠି କିମ୍ବା ହସ୍ତଦ୍ୱାରା, ଧନୁ କିମ୍ବା ଗଦାରେ ହତ କରିବି ନାହିଁ । ମୁଁ ଯାହା କହୁଛି ଏହା ସତ୍ୟ।”

ଏହି ସୁରକ୍ଷା ମିଳିଲାପରେ, ନମୁଚି ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ମଧ୍ୟରୁ ବାହାରିଲେ। ପରେ ସେ ସୁରା-ମଦ (ମଦିରା) ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦୁର୍ବଳ କରିଦେଲେ । କିଛି ଗ୍ରନ୍ଥ ଅନୁସାରେ, ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଖାଦ୍ୟରୁ ତତ୍ତ୍ଵ ଏବଂ ସୋମରସ ମଧ୍ୟ ଛଡାଇ ନେଲେ । ଇନ୍ଦ୍ର ଦୁର୍ବଳ ଓ ବିଚଳିତ ହୋଇ, ଆଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଓ ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ ଯେ ସେ ଚୁକ୍ତିକୁ ଭଙ୍ଗ କରିନାହାନ୍ତି, ତଥାପି ବିପଦରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି ।

ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀ ଓ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁସାରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଚୁକ୍ତିର ସର୍ତ୍ତକୁ ନମୁଚିଙ୍କ ବିପକ୍ଷରେ ହିଁ ବ୍ୟବହାର କରିବାର ଉପାୟ ଖୋଜି ପାଇଲେ । ଇନ୍ଦ୍ର ଅପେକ୍ଷା କଲେ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ , ଯେତେବେଳେ ସମୟଟି ନା ଦିନ ନା ରାତି । ସେତେବେଳେ ନମୁଚି ସମୁଦ୍ରତଟରେ ପୁଣି ଧରା ପଡ଼ିଲେ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ସମୁଦ୍ର ଫେଣରେ ଆବୃତ କଲେ — ଯାହା ନା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିଜା, ନ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଖିଲା । ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଅସ୍ତ୍ରରେ ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ଆଘାତ କରି ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ ।

ଏହି ବିଜୟ ତଥାପି ଇନ୍ଦ୍ର ପାଇଁ ଏକ ବିପଦ ନେଇ ଆସିଲା । ସେ ତାଙ୍କ ଶପଥର ଶାବ୍ଦିକ ଅର୍ଥକୁ ଭଙ୍ଗ କରିନଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାହାର ଆତ୍ମାର ଅର୍ଥକୁ ଅବମାନ କରିଥିଲେ । ନମୁଚି, ଋଷି କଶ୍ୟପଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବେ ଗଣାଯାଉଥିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ହତ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ର ଭୟଙ୍କର ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ପାପରେ ଦୋଷୀ ହେଲେ । ଏହି ପାପର ପରିଣତି ହେଲା — ନମୁଚିଙ୍କ କଟା ମୁଣ୍ଡ, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ସମସ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟରେ ଉଡ଼ି ଚାଲିଲା । ଶେଷରେ, ଏହି ଯନ୍ତ୍ରଣା ସହିପାରି ନ ପାରି, ଇନ୍ଦ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ । ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ପବିତ୍ରତାର ଏକ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ । ସେ କହିଲେ — “ତୁମେ ଯାଅ ଅରୁଣସଙ୍ଗମ ନାମକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥସ୍ଥଳରେ, ଯେଉଁଠାରେ ନଦୀମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗମ ଅଛି, ଏବଂ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କର ।”ଇନ୍ଦ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମାନିଲେ ଓ ସେହି ପବିତ୍ର ଜଳରେ ସ୍ନାନ କଲେ । ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଲାଗିଥିବା ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ପାପ ଶୁଦ୍ଧି ହୋଇଗଲା । ସେହି ସମୟଠାରୁ, ଅରୁଣସଙ୍ଗମ ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲା ।

 ଆଧାର