ସ୍ୱାମୀ ଅଖଣ୍ଡାନନ୍ଦ

ସ୍ୱାମୀ ଅଖଣ୍ଡାନନ୍ଦ (୧୮୬୪–୧୯୩୭) ରାମକୃଷ୍ଣ ମିଶନର ଜଣେ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ତଥା ରାମକୃଷ୍ଣ ପରମହଂସଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ । ସେ ରାମକୃଷ୍ଣ ମିଶନର ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ ।

 ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଜୀବନ 
ଅଖଣ୍ଡାନନ୍ଦଙ୍କ ଜନ୍ମ ୩୦ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୧୮୬୪ ମସିହାରେ ପଶ୍ଚିମ କଲିକତାର ଅହିରିଟୋଲା ଅଞ୍ଚଳରେ ଶ୍ରୀମନ୍ତ ଗଙ୍ଗୋପାଧ୍ୟାୟ ଓ ବାମସୁନ୍ଦରୀ ଦେବୀଙ୍କ ଘରେ ହୋଇଥିଲା । ସେ ଜଣେ ସଂଭ୍ରାନ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରିବାରର ଥିଲେ । ତାଙ୍କ ମୂଳ ନାମ ଥିଲା ଗଙ୍ଗାଧର ଘଟକ (ଗଙ୍ଗୋପାଧ୍ୟାୟ) । ସେ ସ୍ୱଭାବତଃ ରୁଢିବାଦୀ ଥିଲେ । ବାଳ୍ୟକାଳରୁ ଗଙ୍ଗାଧର ବହୁତ ଦୟାଳୁ ଥିଲେ; ଏପରିକି ଥରେ ଜଣେ ଦରିଦ୍ର ସହପାଠୀଙ୍କ ଚିରିଯାଇଥିବା କମିଜ ଦେଖି ସେ ନିଜ କମିଜ ତାକୁ ଦେଇଥିଲେ । ମାତାପିତାଙ୍କୁ ନ କହି, ସେ ଭିକ୍ଷୁକମାନଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ ଦେଉଥିଲେ । ସେ ଜଣେ କଠୋର ନୈତିକତାବାଦୀ ଥିଲେ ଏବଂ ଦୟାଳୁ ସ୍ଵଭାବ ବଶତଃ ସଦା ନିଜ ସ୍ଵେଚ୍ଛାଚାରୀ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ସହାୟତା କରୁଥିଲେ ।

ଶିଶୁବେଳେ ଗଙ୍ଗାଧରଙ୍କ ସ୍ମୃତିଶକ୍ତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଖର ଥିଲା । ଏପରିକି ମାତ୍ର ଗୋଟିଏ ଦିନରେ ସେ ଇଂରାଜୀ ବର୍ଣ୍ଣମାଳା ମୁଖସ୍ଥ କରିନେଇଥିଲେ । ୧୮୮୪ ମସିହାରେ ସେ ପ୍ରଥମେ ଦକ୍ଷିଣେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିରରେ ଯେତେବେଳେ ରାମକୃଷ୍ଣ ପରମହଂସଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ବୟସ ୧୯ ବର୍ଷ ଥିଲା । ପରେ ସେ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଗୁରୁ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ ।  ସେ ପ୍ରଥମେ ଖୁବ ଛୋଟ ବୟସରେ ଦୀନନାଥ ବୋସଙ୍କ ଘରେ ରାମକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲେ । ରାମକୃଷ୍ଣ ଚାହୁଁନଥିଲେ ଯେ ସେ ରୁଢିବାଦୀ ରହୁନ୍ତୁ, ତେଣୁ ସେ ତାଙ୍କ ପରିଚୟ ନରେନ୍ଦ୍ରନାଥ ଦତ୍ତ (ପରେ ସ୍ୱାମୀ ବିବେକାନନ୍ଦ) ସହ କରାଇଥିଲେ । ଗଙ୍ଗାଧର ନରେନ୍ଦ୍ରନାଥଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ଗଭୀର ଭାବେ ପ୍ରଭାବିତ ହେଲେ ଓ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ସମର୍ପିତ ମଧ୍ୟ ହେଲେ । ନରେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରତି ଏହି ଭକ୍ତି ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ତାଙ୍କୁ ଆତ୍ମିକ ଅଭ୍ୟାସ ଅପେକ୍ଷା ସେବାକୁ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଦେବାକୁ ପ୍ରେରିତ କଲା । ଦକ୍ଷିଣେଶ୍ୱର ଯାତ୍ରା ସମୟରେ ଗଙ୍ଗାଧର ରାମକୃଷ୍ଣଙ୍କ ନିକଟରୁ ଧ୍ୟାନ ସମ୍ପର୍କିତ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ।Swami Akhandananda: Service as Worship, by Swami Devarajananda, Prabuddha Bharat, January 2009, page 133

 ସେବାକାର୍ଯ୍ୟ 
ଅଖଣ୍ଡାନନ୍ଦ ରାମକୃଷ୍ଣ ମିଶନ ପ୍ରଥମ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଥିଲେ ଯିଏ ସ୍ୱାମୀ ବିବେକାନନ୍ଦଙ୍କ ଆନ୍ତରିକ ଅଭିଳାଷକୁ ରୂପ ଦେଇ ଗ୍ରାମୀଣ ଉନ୍ନତି କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ । ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ଦୁଃଖ ଓ ଦୁର୍ଦଶା ତାଙ୍କୁ ହିମାଳୟର ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୀବନରୁ ତଳକୁ ଟାଣିଆଣିଲା ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ଶାନ୍ତି ଓ ସହାୟତାର ପ୍ରତୀକ ହେଲେ । ସେ ଗରିବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରହି ନିଜ ଗୁରୁଙ୍କ ଆହ୍ୱାନ — “ଜୀବକୁ ଶିବ ଭାବେ ପୂଜା କର” — ଜୀବନର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାୟୋଗ କରିଥିଲେ । ସେ ରାମକୃଷ୍ଣ ଆନ୍ଦୋଳନର ସେବାକାର୍ଯ୍ୟର ଜଣେ ପ୍ରମୁଖ କର୍ମୀ ଥିଲେ । ସେ ଏକ ଭ୍ରମଣଶୀଳ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଭାବେ ଯେଉଁ ଅନୁଭବ ହାସଲ କରିଥିଲେ, ତାହା ବିବେକାନନ୍ଦଙ୍କ ଭଳି ତାଙ୍କୁ ଲୋକଙ୍କ ଦୁଃଖ ଓ ଦୁର୍ଦଶା ନିବାରଣ ପାଇଁ ପଦକ୍ଷେପ ନେବାକୁ ପ୍ରେରିତ କଲା । ଅମେରିକାରୁ ବିବେକାନନ୍ଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଠାଯାଇଥିବା ଉତ୍ସାହଦାୟକ ଚିଠି ତାଙ୍କୁ ଅଧିକ ଉତ୍ସାହିତ କଲା ଏବଂ ୧୮୯୪ ମସିହାରେ ସେ ଦେଶରେ ଦାରିଦ୍ର‍୍ୟା ବିରୋଧରେ ନିଜ ଅଭିଯାନ ଆରମ୍ଭ କଲେ । ସେ ଗରିବମାନଙ୍କ ପାଇଁ କାମ କରିବାର ଚିନ୍ତା କଲେ ଯେତେବେଳେ ସେ ଜାମନଗରରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଆୟୁର୍ବେଦ ଚିକିତ୍ସକ ଝଣ୍ଡୁ ଭଟ୍ଟଙ୍କ ସହ ରହୁଥିଲେ, ଯିଏ ନିଜ ରୋଗୀମାନଙ୍କୁ ଅସାଧାରଣ ଭକ୍ତି ଓ ମମତା ସହିତ ସେବା କରୁଥିଲେ ।

୧୮୯୪ ମସିହାରେ ସେ ଖେତ୍ରୀ (ରାଜସ୍ଥାନ) ରେ ଥିବା ସମୟରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶିକ୍ଷାର ପ୍ରୟୋଜନୀୟତା ବିଷୟରେ ଜାଗୃତି ଆଣିବା ପାଇଁ ଘର ଘର ବୁଲିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ଚେଷ୍ଟାର ଫଳରେ ଖେତ୍ରୀ ରାଜ୍ୟ ଇଂରାଜୀ ବିଦ୍ୟାଳୟର ଛାତ୍ର ସଂଖ୍ୟା ୮୦ରୁ ବୃଦ୍ଧି ପାଇ ୨୫୭ ହେଲା । ତାଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ମହାରାଜା ଅଜିତ ସିଂହ ଖେତ୍ରୀ ଗୋଲା ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଲୋକଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ ଓ ଗ୍ରାମଗୁଡ଼ିକରେ ବିଦ୍ୟାଳୟ ଖୋଲିବା ପାଇଁ ସ୍ଥାୟୀ ଶିକ୍ଷା ବିଭାଗ ସ୍ଥାପନ କଲେ । ଅଖଣ୍ଡାନନ୍ଦ ଏହି ଅଞ୍ଚଳର କୃଷକମାନଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ଏକ କୃଷି ସମ୍ବାଦପତ୍ର ପ୍ରକାଶ କରିବା ନିମନ୍ତେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ । ତାଙ୍କ ଉଦ୍ୟମରେ, ଖେତ୍ରୀର ସଂସ୍କୃତ ବିଦ୍ୟାଳୟକୁ ଏକ ବୈଦିକ ବିଦ୍ୟାଳୟରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରାଗଲା ଓ ସେ ଗରିବ ଛାତ୍ରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପୁସ୍ତକ କିଣିବା ପାଇଁ ଧନ ସଂଗ୍ରହ କଲେ ।

ସେ ପ୍ରଥମେ ବଙ୍ଗାଳର ମୁର୍ଶିଦାବାଦ ଜିଲ୍ଲାରେ ଯାତ୍ରା କରୁଥିବା ସମୟରେ ଭୟାବହ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ସମ୍ପର୍କରେ ଜାଣିଲେ । ୧୮୯୭ ମସିହାରେ ସେ ନିଜ ସହ ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନଙ୍କୁ ସହାୟତା ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କଲେ ଏବଂ ସେତେବେଳେ ଭାରତକୁ ଫେରିଥିବା ବିବେକାନନ୍ଦ ତାଙ୍କୁ ଅର୍ଥ ସହ ଦୁଇଜଣ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ପଠାଇଲେ । ୧ ମଇ ୧୮୯୭ ମସିହାରେ ବିବେକାନନ୍ଦ ରାମକୃଷ୍ଣ ମିଶନର ଉଦଘାଟନ କଲେ, ଏବଂ ୧୫ ମଇରେ ଅଖଣ୍ଡାନନ୍ଦ ମୁର୍ଶିଦାବାଦର କେଦାର-ମହୁଲାର ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ ଭଟ୍ଟାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ମନ୍ଦିର ପରିସରରେ ଏକ ରିଲିଫ୍ ସେଣ୍ଟର ଖୋଲିଲେ ଯାହା ଦୁର୍ଭିକ୍ଷରୁ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ବଞ୍ଚାଇବା ପାଇଁ ସାହାଯ୍ୟ କଲା । ଏହା ହେଲା ରାମକୃଷ୍ଣ ମିଶନ୍ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଥମ ସାର୍ବଜନୀନ ସେବାକାର୍ଯ୍ୟ ।

୧୮୯୭ ଅଗଷ୍ଟ ୩୧ ତାରିଖରେ ଅଖଣ୍ଡାନନ୍ଦ ମହୁଲା (ବେରହମ୍ପୁର ନିକଟରେ) ଏକ ଅନାଥ ଆଶ୍ରମ ଆରମ୍ଭ କଲେ ଏବଂ ପରେ ସେଠି ରାମକୃଷ୍ଣ ମଠ ଓ ରାମକୃଷ୍ଣ ମିଶନର ପ୍ରଥମ ଗ୍ରାମୀଣ ଶାଖା କେନ୍ଦ୍ର ସ୍ଥାପନ କଲେ । ୧୮୯୯ ମସିହାରେ ସେ ସରଗାଛି ନିକଟର ଶିବନଗରରେ ଗୋଟିଏ ଆଶ୍ରମ ଖୋଲିଲେ, ଯାହା ୧୪ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଥିଲା । ସେଠାରେ ଅକ୍ଷରଜ୍ଞାନହୀନତା ନିବାରଣ ପାଇଁ ଏକ ମୁକ୍ତ ବିଦ୍ୟାଳୟ ଖୋଲାଗଲା । ସେ ଗ୍ରାମ ଶିଳ୍ପଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନରୁଜ୍ଜୀବନ ଦେବା ଓ ଛୋଟଛାତ୍ରମାନଙ୍କୁ ସ୍ଵାଧୀନ ଜୀବିକାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା ପାଇଁ କାଠକାମ ଓ ବୟନ ବିଭାଗ ଯୋଡ଼ିଥିଲେ । ଗ୍ରାମୀଣ ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ପରିବାରିକ ଆୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ କପାସ ଚାଷ ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଇଥିଲା । ସେ ବିହାରର ଭାଗଲପୁର ଜିଲ୍ଲାରେ ଓ ମୁଙ୍ଗେର ଭୂମିକମ୍ପ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ରିଲିଫ୍ କାର୍ଯ୍ୟର ନେତୃତ୍ୱ କରିଥିଲେ ।The disciples of Sri Ramakrishna, published by Advaita Ashrama, Mayawati, 1943, page 321

 ସାହିତ୍ୟିକ କୃତି 
ତାଙ୍କରି ସାହିତ୍ୟିକ କୃତି ମଧ୍ୟରେ ନିମ୍ନ ତିନୋଟି ଲେଖା ପ୍ରଣିଧାନଯୋଗ୍ୟ ।

 In the Lap of the Himalayas
 From holy wanderings to the service of God in man
 The call of the Spirit: Conversations With Swami Akhandananda, Swami Nirmayananda

 ସମ୍ମାନ 

 ରାମକୃଷ୍ଣ ମିଶନ ବିଦ୍ୟାପୀଠ, ଦେଓଘରରେ ତାଙ୍କ ସମ୍ମାନରେ “ଅଖଣ୍ଡାନନ୍ଦ ଧାମ” ନାମରେ ଗୋଟିଏ ଡର୍ମିଟୋରି ରହିଛି ।
 ରାମକୃଷ୍ଣ ମିଶନ ବିଦ୍ୟାପୀଠ, ନରେନ୍ଦ୍ରପୁରର ଏକ ବାଳକ ଛାତ୍ରାବାସ ତାଙ୍କରି ସମ୍ମାନାର୍ଥେ ଅଖଣ୍ଡାନନ୍ଦ ଭବନ ନାମରେ ନାମିତ ।

 ଆଧାର 

ଶ୍ରେଣୀ:ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ