ପଞ୍ଚ ଭୂତ

ପଞ୍ଚ ଭୂତ (ସଂସ୍କୃତ: ପଞ୍ଚଭୂତ; pañca bhūta) ଅର୍ଥାତ ପାଞ୍ଚଟି ମୂଳଭୂତ ତତ୍ତ୍ୱର ଏକ ସମୂହ ଯାହା ହିନ୍ଦୁ ଦାର୍ଶନିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ଅନୁସାରେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଆଧାର ବୋଲି ବିଶ୍ଵାସ କରାଯାଏ । ଏହି ପାଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ହେଲେ (୧)ପୃଥିବୀ  – ମାଟି, (୨) ଆପ  – ଜଳ, (୩) ଅଗ୍ନି – ଅଗ୍ନି/ତାପ, (୪) ବାୟୁ  – ପବନ ଓ (୫) ଆକାଶ  – ଆକାଶ/ଖାଲି ସ୍ଥାନ (ବୈଜ୍ଞାନିକ ଭାଷାରେ ଇଥର୍‌) । ଆୟୁର୍ବେଦ ଏବଂ ଭାରତୀୟ ଦାର୍ଶନିକ ଭାବନା ଅନୁସାରେ ମାନବ ଦେହ ଏହି ପାଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଗଠିତ । କିନ୍ତୁ ଚାର୍ବାକ ଦାର୍ଶନିକ ଶାଖା ଆକାଶକୁ ଏକ ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ସ୍ୱୀକାର କରିନଥିଲେ କାରଣ ଏହା ସ୍ପର୍ଶଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ । ସେମାନେ ମାନିଥିଲେ ଯେ ଚାରିଟି ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି ଯଥା ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁ ।  ହିନ୍ଦୁ ଚିନ୍ତାଧାରା ବୌଦ୍ଧ ଦର୍ଶନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ମାତ୍ର ଚାରିଟି “ମହାଭୂତ” ବିଶ୍ଵାସ କରାଯାଏ ଓ ଆକାଶକୁ ଏକ ଉପାଦିତ (derived) ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ ।  ଏହି ପାଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ଭାରତୀୟ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ବିଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ମତରେ ନିଷ୍ପ୍ରଭ (static) ଓ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ରହେ; ତେବେ ଚୀନ୍‌ର “ଉ ସିଙ୍ଗ” (Wuxing) ଦାର୍ଶନିକତାରେ ଯେପରି “ପାଞ୍ଚ ରୂପାନ୍ତରଣ ଚର୍ଯ୍ୟା” ରହେ, ତାହାଠାରୁ ଏହା ଭିନ୍ନ ।

 ବର୍ଣ୍ଣନା 
ପଞ୍ଚଭୂତ ହେଉଛନ୍ତି ସେସବୁର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଯାହାଠାରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ସୃଷ୍ଟି ଗଠିତ । ନିମ୍ନଲିଖିତ ସାରଣୀରେ ମାନବଦେହର କେଉଁ ଉପାଦାନ ଏହି ମୌଳିକ ଉପାଦାନଗୁଡିକ ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ, ସେଥିର ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଇଛି । ମାନବର ପାଞ୍ଚୋଟି ଆଙ୍ଗୁଠି ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଉପାଦାନ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ଅଟେ, ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଯେ, ସେହି ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଉପାଦାନର ଶକ୍ତିକୁ ବିଭିନ୍ନ ହସ୍ତମୁଦ୍ରା ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରବାହିତ କରାଯାଇପାରେ । ପାଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ମାନବ ଶରୀରର ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ବନ୍ଧ ଏହିଭଳି: —
ଭୂତ (ତତ୍ତ୍ୱ)ଦେହ ଅଂଶସଂପୃକ୍ତ ଆଙ୍ଗୁଠିସଂପୃକ୍ତ ଦେବୀଗୁଣ/ତତ୍ତ୍ୱଇନ୍ଦ୍ରିୟଅଗ୍ନି (Fire)ତାପବୃଧାବ୍ଗୁଳି (Thumb)ସ୍ୱାହାଦୃଷ୍ଟିଚକ୍ଷୁବାୟୁ (Air)ପବନବିଶି ଆଙ୍ଗୁଠି (Index)ଭାରତୀସ୍ପର୍ଶଚର୍ମଆକାଶ (Aether)ଆକାଶମଝିଆ ଆଙ୍ଗୁଠିଆକାଶଶବ୍ଦକର୍ଣ୍ଣପୃଥିବୀ (Earth)ମାଟିଅନାମିକାପୃଥିବୀଘ୍ରାଣନାସିକାଜଳ (Water)ଜଳକନିଷ୍ଠାବରୁଣୀରସଜିହ୍ଵା

 ଆୟୁର୍ବେଦ ଓ ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱ 
ଆୟୁର୍ବେଦ ଓ ଯୋଗ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ, ପଞ୍ଚଭୂତ ମାନବ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସହିତ ଜଡିତ । ଶରୀରରେ ଯେକୌଣସି ବିକାର ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକର ଅସଂତୁଳନର ଫଳ ।  “ହସ୍ତ ମୁଦ୍ରା” (Hasta Mudra) ଦ୍ୱାରା ଏହି ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ସଂତୁଳିତ ରଖାଯାଏ । ଆୟୁର୍ବେଦ ଅନୁସାରେ ନିମ୍ନ ତିନି ପ୍ରକାର “ଦୋଷ” ରହିଛି — ଏହାମାନେ ପଞ୍ଚଭୂତର ସଂଯୋଗ ରୂପେ ମାନବ ଦେହରେ ଉପସ୍ଥିତ ।
ଦୋଷଭୂତ ଗଠନସ୍ୱଭାବବାତ (Vata)ବାୟୁ + ଆକାଶପ୍ରାଣପିତ୍ତ (Pitta)ଅଗ୍ନି + ଜଳତେଜସ୍କଫ (Kapha)ପୃଥିବୀ + ଜଳଓଜସ୍

 ଯୋଗିକ ଦୃଷ୍ଟିଭଙ୍ଗି 
ଯୋଗ ଅନୁସାରେ ସାଧନାର ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ଆତ୍ମସଂୟମ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ । ଏଥି ପାଇଁ ପଞ୍ଚଭୂତର ଉପରେ ନିପୁଣତା ଲାଭ ଆବଶ୍ୟକ । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ “ଭୂତଶୁଦ୍ଧି” କୁହାଯାଏ ।  “ପଞ୍ଚଭୂତ ସ୍ଥଳମ” ଯୋଗ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ଏକ ବିଶେଷ ଅଙ୍ଗ ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ତତ୍ତ୍ୱ ପାଇଁ ଏକ ମନ୍ଦିର ରହିଛି । ମାନବ ଶରୀରର ସପ୍ତ ଚକ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଏହି ପାଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ସଂପୃକ୍ତ ।
ଚକ୍ରଭୂତଗୁଣମୂଳାଧାରପୃଥିବୀସ୍ଥିରତା, ଆଧାରସ୍ଵାଧିଷ୍ଠାନଜଳଆନନ୍ଦ, ମଙ୍ଗଳମଣିପୁରଅଗ୍ନିବିବେକ, ଶକ୍ତିଅନାହତବାୟୁକରୁଣାବିଶୁଦ୍ଧଆକାଶଭରସା, ସୃଜନଶୀଳତାଆଜ୍ଞାଆକାଶଜ୍ଞାନ, ଅନୁଭୂତିସହସ୍ରାରଆକାଶଏକତ୍ୱ, ଦିବ୍ୟ ସଂଯୋଗ

 ହସ୍ତ ମୁଦ୍ରାରେ ପଞ୍ଚଭୂତ 
ପଞ୍ଚଭୂତ ଉପରେ ଆଧାରିତ ମାନବ ହସ୍ତର ପାଞ୍ଚ ଆଙ୍ଗୁଠି ଅଲଗା ତତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରେ । ନିମ୍ନ ସାରଣୀରେ ଏହା ଦର୍ଶାଯାଇଛି ।
ଆଙ୍ଗୁଠିର ନାମସଂପୃକ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ କନିଷ୍ଠିକା (Little finger)ଜଳ (Apas)ଅନାମିକା (Ring finger)ପୃଥିବୀ (Prithvi)ମଧ୍ୟମା (Middle finger)ଆକାଶ (Akasha)ତର୍ଜନୀ (Index finger)ବାୟୁ (Vayu)ବୃଦ୍ଧାଙ୍ଗୁଳି (Thumb)ଅଗ୍ନି (Agni)

 ବାସ୍ତୁ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପଞ୍ଚଭୂତ 
ବାସ୍ତୁ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଏହି ପାଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ନିର୍ଦିଷ୍ଟ ଦିଗରେ ସଠିକ୍ ସ୍ଥାନରେ ଥିବା ଦରକାର । ଏହାର ସଂତୁଳନ ହିଁ ଗୃହ ଓ ଜୀବନର ସଫଳତା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରେ । ଏହି ପରସ୍ପର ସମ୍ପର୍କଗୁଡ଼ିକୁ ଆଦର୍ଶ ଘରର ସଂଜ୍ଞା ଦେବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । ଘରଟିକୁ ଏଭଳି ଭାବେ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଏ ଯେ, ଜମିର ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ଅଞ୍ଚଳରେ ସର୍ବାଧିକ ଭାର ରହେ । ଏହା ଫଳରେ, ଜମିର ଉତ୍ତର ଓ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଅଧିକ ଖୋଲା ଜାଗା ରହେ, ଯାହା ବାୟୁ (ପବନ) ଓ ଆକାଶ (ଏଥର) କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରେ । ଘରର ମୁଖ୍ୟ ଫାଟକ, ବାରନ୍ଦା ଓ ପ୍ରଧାନ ଦ୍ୱାର ଉତ୍ତର–ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ରଖାଯାଏ; ବାରନ୍ଦାର ଦକ୍ଷିଣ ପଟେ ମୁଖ୍ୟ ବସିବା ଘର ଓ ତାହାର ଆଉ ଦକ୍ଷିଣରେ ଗୋଟିଏ କିମ୍ବା ଦୁଇଟି ଶୋଇବା ଘର ରହେ। ଆକାଶ ଓ ଅଗ୍ନିର ସଂତୁଳନ ରଖିବା ପାଇଁ ରନ୍ଧାଘରଟି ଘରର ଦକ୍ଷିଣ–ପୂର୍ବ କୋଣରେ ରଖାଯାଏ ।
ଭୂତଦିଗଗୁଣ/ବିଶେଷତାଆକାଶପୂର୍ବବିସ୍ତାର, ଉନ୍ନତିବାୟୁପଶ୍ଚିମଗତି, ଆନନ୍ଦଅଗ୍ନିଦକ୍ଷିଣଶକ୍ତି, ପ୍ରତିଷ୍ଠାଜଳଉତ୍ତରଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତା, ଚିକିତ୍ସାପୃଥିବୀକେନ୍ଦ୍ର / କୋଣସ୍ଥିରତା, ସମାଧାନ

 ରସ/ସ୍ୱାଦ ଓ ପଞ୍ଚଭୂତ 
ପଞ୍ଚଭୂତ ମାନବ ଜିହ୍ଵାର ଛଅ ପ୍ରକାର ରସ ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ —
ରସ (Taste)ସଂପୃକ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱମଧୁର (Sweet)ଜଳ, ପୃଥିବୀଅମ୍ଳ (Sour)ପୃଥିବୀ, ଅଗ୍ନିଲବଣ (Salty)ଜଳ, ଅଗ୍ନିକଟୁ (Bitter)ଆକାଶ, ଅଗ୍ନିତିକ୍ତ (Pungent)ଅଗ୍ନି, ବାୟୁକଷାୟ (Astringent)ବାୟୁ, ପୃଥିବୀ

 ଆଧାର 

ଶ୍ରେଣୀ:ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ