ଅଭିଧର୍ମ ପିଟକ

ଅଭିଧର୍ମ ପିଟକ (ଇଂରାଜୀ: Basket of Higher Doctrine — “ଉଚ୍ଚ ଧର୍ମର ଝୁଡ଼ି”; ଭିଏତନାମି: Tạng Vi diệu Pháp) ହେଉଛି ପାଳି ତ୍ରିପିଟକର ତିନି ଗ୍ରନ୍ଥ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ । ଏଥିରେ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ବିଶେଷ ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ଧାର୍ମିକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ସଂଗୃହିତ ହୋଇଛି । ତ୍ରିପିଟକର ଅନ୍ୟ ଦୁଇ ଅଂଶ ହେଲେ  ବିନୟ ପିଟକ ଓ ସୂତ୍ର ପିଟକ ।

 ସାରାଂଶ ଓ ସ୍ୱରୂପ 
ଅଭିଧର୍ମ ପିଟକ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ସୁତ୍ତଗୁଡିକର ଶିକ୍ଷା ଉପରେ ଆଧାରିତ ଏକ ବିସ୍ତୃତ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ବିଶ୍ଳେଷଣ ଓ ସାରସଂଗ୍ରହ । ଏଠାରେ ସୁତ୍ତମାନଙ୍କୁ ଏକ ବିଧିବଦ୍ଧ ସିଦ୍ଧାନ୍ତାତ୍ମକ ପଦ୍ଧତିରେ ପୁନଃ ସଂଯୋଜନ କରାଯାଇଛି, ଯାହାକୁ “ବୌଦ୍ଧ ମନୋବିଜ୍ଞାନ” (Buddhist Psychology) ବୋଲି କୁହାଯାଇପାରେ । ସୁତ୍ତମାନଙ୍କରେ ବିକିରିତ ଧାରଣା ଓ ଶିକ୍ଷାଗୁଡ଼ିକୁ ଏଠାରେ ସଂଗଠିତ ଓ ବିଜ୍ଞାନମୂଳକ ଆକାର ଦିଆଯାଇଛି । ଅଭିଧର୍ମ ପିଟକ ଭାରତର ପ୍ରାଚୀନ ବୌଦ୍ଧ ପାଠଶାଳାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ଅଭିଧର୍ମ ସାହିତ୍ୟର ଅନେକ ଉଦାହରଣ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ । ଏହି ସାହିତ୍ୟ ଶ୍ରେଣୀ ଗଭୀର ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନ, ବିଶ୍ଳେଷଣ ଓ ଦାର୍ଶନିକ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକର ଅବଲମ୍ବନରେ ରଚିତ । ଅଭିଧର୍ମ ପିଟକ ଭିତରେ ଗୋଟିଏ ଗ୍ରନ୍ଥ ଅନ୍ୟ ବୌଦ୍ଧ ସଂପ୍ରଦାୟମାନଙ୍କ ସହ ତତ୍ତ୍ୱଭିନ୍ନତା ବିଷୟରେ ଚର୍ଚ୍ଚା କରେ । ଏହି ପିଟକ ବୌଦ୍ଧ ପରମ୍ପରାର ଧାର୍ମିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମର ଅଂଗ ଭାବେ ଶବସଂସ୍କାର ଓ ପର୍ବପର୍ବାଣୀରେ ନିୟମିତ ଭାବରେ ପାଠ ହୁଏ ।

 ଉତ୍ପତ୍ତି 
ପାରମ୍ପରିକ ଆଖ୍ୟାନ ଅନୁସାରେ, ବୁଦ୍ଧ ତାଙ୍କ ଜ୍ଞାନଲାଭ ପରେ ତୁରନ୍ତ ଅଭିଧର୍ମ ଚିନ୍ତନ କଲେ ଓ କିଛି ବର୍ଷ ପରେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଏହା ଶୂଣାଇଲେ । ପରେ ବୁଦ୍ଧ ଏହାକୁ ସାରିପୁତ୍ତଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପୁନଃ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ ଓ ପରେ ସାରିପୁତ୍ତ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଶିଖାଇଲେ । ଏହି ପରମ୍ପରା ବିନୟ ପିଟକର ପରିବାର ଅଂଶରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ଯେଠାରେ ଏକ ଶ୍ଲୋକରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କୁ “ତିନିଟି ପିଟକର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିକ୍ଷକ (ସିଂହ)” ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି । କିନ୍ତୁ ଆଧୁନିକ ପଶ୍ଚିମ ଗବେଷକମାନଙ୍କ ମତାନୁସାରେ, ଅଭିଧର୍ମ ପିଟକ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ପରେ ପ୍ରାୟ ଖ୍ରୀ.ପୂ. ତୃତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରେ (ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ 100-200 ବର୍ଷ) ରଚିତ । ଏହି କାରଣରୁ, ଅନେକ ଗବେଷକମାନେ ମାନନ୍ତି ଯେ ଏହି ଅଭିଧର୍ମ ଗ୍ରନ୍ଥର ସାତୋଟି ଅଂଶ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ସ୍ଵୟଂକୃତ ଶବ୍ଦ ନୁହେଁ, ବରଂ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ବୌଦ୍ଧ ପଣ୍ଡିତମାନଙ୍କ ରଚନା ।

ଅଭିଧର୍ମ ସାହିତ୍ୟ ସମ୍ଭବତଃ ସୁତ୍ତମାନଙ୍କର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଓ ବିସ୍ତାର ଭାବେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ପରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ତତ୍ତ୍ୱର ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତି କଲା । ପାଳି ଭାଷାର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଗ୍ରନ୍ଥମାନଙ୍କରେ ଅଭିଧର୍ମ ପିଟକର ଉଲ୍ଲେଖ ନ ଥିଲା । ପ୍ରଥମ ବୌଦ୍ଧ ସଂଘୀୟ ପରିଷଦର କିଛି ବିବରଣୀରେ ବିନୟ ପିଟକ ଓ ନିକାୟମାନଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଅଭିଧର୍ମର ଉଲ୍ଲେଖ ନାହିଁ ।

ଗବେଷକ ରୁପର୍ଟ ଗେଥିନ (Rupert Gethin) ମତାନୁସାରେ, ଅଭିଧର୍ମ ପଦ୍ଧତିର କେତେକ ମୂଳ ଉପାଦାନ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଜୀବନକାଳ ମଧ୍ୟରେ ରଚିତ ହୋଇପାରେ ।Foundations of Buddhism, Oxford University Press, 1998, page 48 

 ବିଷୟବସ୍ତୁ 
ଅଭିଧର୍ମ ପିଟକ ସାତଟି ଗ୍ରନ୍ଥରୁ ଗଠିତ —

 ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣୀ (Dhammasaṅgaṇī) (ଧର୍ମର ସାର)
 ବିଭଙ୍ଗ (Vibhaṅga)( ବିଭାଗ)
 ଧାତୁକଥା (Dhātukathā)(ତତ୍ତ୍ଵ ବିଷୟ)
 ପୁଗ୍ଗଳପଞ୍ଜତ୍ତି (Puggalapaññatti)(ବ୍ୟକ୍ତି ବିଶେଷଙ୍କ ଉପାଧୀ)
 କଥାଵତ୍ଥୁ (Kathāvatthu)(ବିବାଦର ବିଷୟ)
 ଯମକ (Yamaka)(ଯୋଡ଼ି)
 ପଠ୍ଠାନ (Paṭṭhāna)(କାରଣ)

ପାଳି ଅଭିଧର୍ମ ସଂଗ୍ରହର ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଚୀନ ବୌଦ୍ଧ ସଂପ୍ରଦାୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱୀକୃତ ଅଭିଧର୍ମ ଗ୍ରନ୍ଥମାନଙ୍କ ସହ ବିଶେଷ ସାମ୍ୟତା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ନାହିଁ ।"Buddhism." Encyclopædia Britannica. Ultimate Reference Suite. Chicago: Encyclopædia Britannica, 2008.Kanai Lal Hazra, Pali Language and Literature - A Systematic Survey and Historical Survey, 1994, Vol. 1, page 415

 ଆଧାର 

ଶ୍ରେଣୀ:ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ