କର୍ମଯୋଗ (ଶ୍ରୀମଦ୍ଭଗବତ୍ଗୀତା)

କର୍ମଯୋଗ (ସଂସ୍କୃତ: କର୍ମଯୋଗ, ରୋମନ: Karmayoga) ଭଗବଦ୍‌ଗୀତାର ଅଠରଟି ଅଧ୍ୟାୟ ମଧ୍ୟରୁ ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ ଅଟେ । ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମୋଟ ୪୩ଟି ଶ୍ଲୋକ ରହିଛି । ଏହା ମହାଭାରତର ଷଷ୍ଠ ସଂସ୍କରଣ “ଭୀଷ୍ମ ପର୍ବ” ର ୨୭ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଅଟେ ।

ଗୀତାର ୧୮ଟି ଅଧ୍ୟାୟ ହେଉଛି ୧୮ଟି ଯୋଗ । ପ୍ରଥମ ୬ଅଧ୍ୟାୟରେ ନିଷ୍କାମ କର୍ମଯୋଗ, ଦ୍ୱିତୀୟ ୬ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭକ୍ତିଯୋଗ ଏବଂ ଶେଷ ୬ଅଧ୍ୟାୟରେ ଜ୍ଞାନଯୋଗ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି ।

ମୂଳ ଭଗବଦ୍‌ ଗୀତାରେ କୌଣସି ଅଧ୍ୟାୟ ଶିରୋନାମାଯୁକ୍ତ ବିଭାଗ ନ ଥିଲା ।  କିନ୍ତୁ ପରେ କିଛି ସଂସ୍କୃତ ସଂସ୍କରଣରେ ଯେଉଁଠି ଗୀତାକୁ ମହାଭାରତରୁ ଅଲଗା କରି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଗ୍ରନ୍ଥ ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଗଲା, ସେଠାରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଗୁଡିକୁ ଶିରୋନାମ ଦିଆଯାଇଛି । ଉଦାହରଣସ୍ୱରୂପ, ସ୍ୱାମୀ ଚିଦ୍‌ଭବାନନ୍ଦ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଧ୍ୟାୟକୁ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଯୋଗ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି, କାରଣ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଧ୍ୟାୟ ଯୋଗର ଭଳି ମନ ଓ ଶରୀରକୁ ଶିକ୍ଷିତ କରେ ।  ସେ ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟକୁ “କର୍ମ ଯୋଗ” ବୋଲି ନାମ ଦେଇଛନ୍ତି ।

 ବିଷୟ 
ଭଗବଦ୍‌ଗୀତାରେ ବିବେଚିତ କର୍ମଯୋଗ ହେଉଛି ଏକ ଗଭୀର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପଥ, ଯାହା ନିଷ୍କାମ କର୍ମ ଓ ଫଳରୁ ଅସକ୍ତି ଉପରେ ଆଧାରିତ । ଏହା ଜୀବନ ପାଇଁ ଏକ ଦାର୍ଶନିକ ଆଭିଗମ ଓ ଧାର୍ମିକ ଜୀବନ ଜୀଇଁବାର ଏକ କଳା, ଯେଉଁଥିରେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ଭକ୍ତି, ନିଷ୍ଠା ଓ ସମର୍ପଣ ସହ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି; କିନ୍ତୁ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଲାଭ ବା ନିଜେଛା ଫଳ ଲାଭ ପାଇଁ ବିରତ ରହିବା ସହ ।

କର୍ମଯୋଗର ମୂଳ ସାର ହେଉଛି; କର୍ମ ବା କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଜୀବନର ଅବିଭାଜ୍ୟ ଅଂଶ । ମାନବ ସବୁବେଳେ ଶାରୀରିକ, ମାନସିକ ଓ ଭାବନାତ୍ମକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ରହେ । ଏହି ପଥ ସେହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସଚେତନତା, ନିଷ୍ଠା ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟବୋଧ ସହ କରିବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରେ, ଏବଂ ତାହାର ଫଳ ଉପରେ ଆସକ୍ତିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ପ୍ରେରିତ କରେ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଭଗବଦ୍‌ଗୀତାରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଧର୍ମ (କର୍ତ୍ତବ୍ୟ) ଯୋଦ୍ଧା ଭାବରେ ପାଳନ କରିବାକୁ ଓ ନିର୍ଭୟ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି।  ସେ କହିଛନ୍ତି ଯେ ଯେ କେହି  ଇଛା, ସଫଳତା ବା ବିଫଳତା ମନରେ ରଖି ଚାଳିତ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ବରଂ ସମସ୍ତ ଫଳକୁ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତିଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ । ଏପରି କରିଲେ ଜନ କର୍ମବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ ପାରେ ଓ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରିପାରେ ।

କର୍ମଯୋଗର ଅଭ୍ୟାସ ନିଷ୍କ୍ରିୟତା ବା ସନ୍ନ୍ୟାସ ନୁହେଁ; ଏହା ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମଶୁଦ୍ଧି ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ଏକ ପଥ । ଏହା ଦୈନନ୍ଦିନ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଦିବ୍ୟ ଭକ୍ତି ଓ ସେବାର ଆଚାର ରୂପେ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରେ । ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାନବକୁ ସ୍ଵାର୍ଥପର ଇଚ୍ଛା ଓ ଅହଂକାରୀ ମନୋଭାବରୁ ମୁକ୍ତ କରେ, ଯାହା ମନରେ ସମତା ଓ ଆନ୍ତରିକ ଶାନ୍ତି ଆଣେ । କର୍ମଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଜନ ସାର୍ବଭୌମ ପ୍ରେମ ଓ କରୁଣାର ଭାବ ଉନ୍ନତ କରେ । ସେ ବୁଝେ ଯେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପରସ୍ପର ସଂଯୁକ୍ତ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ପ୍ରତ୍ୟେକ କାର୍ଯ୍ୟ ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ । ସେହିପରି ନିଷ୍କାମ ଓ ଦୟାମୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସେ ଜଗତରେ ସମନ୍ୱୟ ଓ ମଙ୍ଗଳ ରଚନା କରେ । କର୍ମଯୋଗ ଏକ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପଥ, ଯାହା ମାନବକୁ ସ୍ଵକେନ୍ଦ୍ରିତତାରୁ ନିଷ୍କାମ ସେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉନ୍ନତ କରେ । ନିଷ୍ଠା, ଅସକ୍ତି ଓ ଭକ୍ତି ସହ କର୍ମ କରି ଜନ ଆତ୍ମିକ ଉନ୍ନତି, କର୍ମବନ୍ଧନରୁ ମୋକ୍ଷ ଓ ନିଜ ସ୍ଵରୂପର ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିପାରେ । ଏହି ପଥ ଜୀବନକୁ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ କରେ; ଯେଉଁଠି ପ୍ରତ୍ୟେକ କାର୍ଯ୍ୟ ଦିବ୍ୟତାକୁ ଅର୍ପଣ ଓ ପରମ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ପଥରେ ଏକ ପଦକ୍ଷେପ ହୋଇଯାଏ।

 ଆଧାର 

ଶ୍ରେଣୀ:ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ
ଶ୍ରେଣୀ:ଶ୍ରୀମଦ୍ଭଗବତ୍ଗୀତା
ଶ୍ରେଣୀ:ମହାଭାରତ