ଅଜ୍ଞାତବାସ

ଅଜ୍ଞାତବାସ (ସଂସ୍କୃତ: अज्ञातवास, ajñātavāsa, ଅର୍ଥ — “ଅଜ୍ଞାତରେ ବାସ” କିମ୍ବା “ଅଜଣା ନିବାସ”) ମାନେ ହେଉଛି ମହାଭାରତର ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗୃହୀତ ତେରୋତିଅ ବର୍ଷର ବନବାସ କାଳ। ଏହି ଅବଧି, ଯାହା ବିରାଟ ପର୍ବ (The Book of Virata) ଭିତରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଅଛି, ପାଞ୍ଚ ପାଣ୍ଡବ ଭାଇ — ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଭୀମ, ଅର୍ଜୁନ, ନକୁଳ ଓ ସହଦେବ — ଏବଂ ତାଙ୍କ ଜାୟା ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କୁ ୧୨ ବର୍ଷର ବନବାସ ପରେ ଗୋପନ ରୂପେ ରହିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇଥିଲା।[1][2][3] ଏହି ନିୟମ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କୌରବମାନଙ୍କ ସହିତ ଦୂତକ୍ରୀଡ଼ାରେ ହାରିବା ପରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଥିଲା। ନିୟମ ଅନୁସାରେ, ସେମାନେ ଜନସଂଖଳିତ ସ୍ଥାନରେ ଅଚିହ୍ନା ଭାବେ ରହିବେ; ଯଦି ସେମାନଙ୍କ ଚିହ୍ନଟ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ସେମାନଙ୍କୁ ଆଉ ୧୨ ବର୍ଷ ବନବାସ ଦେବାକୁ ପଡ଼ିବ।[1]

 ପୃଷ୍ଠଭୂମି 
ପାଣ୍ଡବମାନେ ଅର୍ଥାତ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଭୀମ, ଅର୍ଜୁନ, ନକୁଳ ଓ ସହଦେବ  ତାଙ୍କ ଜାୟା ଦ୍ରୌପଦୀ ସହିତ ସଭା ପର୍ବ (The Book of the Assembly Hall) ରେ କୌରବମାନଙ୍କ ସହିତ ଦ୍ୟୁତକ୍ରୀଡ଼ା ହାରିବା ପରେ ବନବାସ ଯାଇଥିଲେ । ସେଥିରେ ଚୁକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ସେମାନେ ୧୨ ବର୍ଷ ସାଧାରଣ ବନବାସ ଏବଂ ପରେ ଗୋଟିଏ ବର୍ଷ ଗୋପନ ବାସ କରିବାକୁ ସର୍ତ୍ତ ଥିଲା । ତା ସହ ଏହି ସର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ଥିଲା ଯେ ଯଦି ଏହି ଅଜ୍ଞାତବାସ ସମୟରେ ସେମାନଙ୍କର ପରିଚୟ ଯଦି ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ସେଇ ବନବାସ ଚକ୍ର ପୁନଃ ଆରମ୍ଭ ହେବ ଅର୍ଥାତ ସେମାନଙ୍କୁ ପୁଣି ୧୨ ବର୍ଷ ବନବାସ କରିବାକୁ ହେବ ।

ମହାଭାରତର ବିରାଟ ପର୍ବ ରେ ଏହି ତ୍ରୟୋଦଶ ବର୍ଷର ସମାପ୍ତିର ବୈଧତା ନେଇ ଚର୍ଚ୍ଚା ହୋଇଛି । ଭୀଷ୍ମ, କୁରୁ ବଂଶର ପିତାମହ, ବୈଦିକ ପଞ୍ଜିକାର ଅଧିକ ମାସ (ଅଧିକ ମାସ ପ୍ରଣାଳୀ) ଆଧାରିତ ଖଗୋଳିୟ ଗଣନା କରି ନିଷ୍କର୍ଷ କରିଥିଲେ ଯେ  ପାଣ୍ଡବମାନେ ନିଜ ଅଙ୍ଗୀକାର ପୂରଣ କରିଥିଲେ ।

 ପାଣ୍ଡବମାନେ ଅଜ୍ଞାତବାସରେ 
ଅଜ୍ଞାତବାସ ସମୟରେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ଓ ଦ୍ରୌପଦୀ ମତ୍ସ୍ୟ ରାଜ୍ୟରେ ରାଜା ବିରାଟଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ନିଜ ଚିହ୍ନଟ ଲୁଚାଇ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭେଷ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ଭୂମିକା ଚୟନ ବ୍ୟବହାରିକ ଓ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଦୁହେଇ ଥିଲା, ଯାହା ଗୋଟିଏ ମାନବୀୟ ବିପର୍ୟୟ ଓ ସହନଶୀଳତାର ପରୀକ୍ଷା ଥିଲା:[1]

 ଯୁଧିଷ୍ଠିର — କଙ୍କ ନାମେ ରାଜା ବିରାଟଙ୍କ ଦରବାରରେ ଏକ ଦୂତକ୍ରୀଡ଼ା ଶିକ୍ଷକ ଓ ପରାମର୍ଶଦାତା ଭାବେ ଚାକିରି କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଏହି ଭୂମିକା ଗତ ଜୁଆ ହାରାର ସ୍ମୃତିକୁ ହାସ୍ୟାସ୍ପଦ ଭାବେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନି କରିଥିଲା, ଯଦିଓ ଋଷି ବୃହଦଶ୍ୱଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ସେ ଦୂତକ୍ରୀଡ଼ାରେ ପାରଦର୍ଶୀ ହୋଇଥିଲେ।
 ଭୀମ — ବଲ୍ଲବ ନାମରେ ରାଜଦରବାରରେ ରାନ୍ଧୁଣି ଓ ପହଲବାନ ଭାବେ କାମ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଭୋଜନ ପ୍ରତି ପ୍ରେମ ଓ ଶକ୍ତି ସେଇ ଭୂମିକାକୁ ଯୋଗ୍ୟ କରିଥିଲା।
 ଅର୍ଜୁନ — ବୃହନ୍ନଳା (ଅର୍ଥ — “ବଡ଼ ବାଂଶ”) ନାମରେ ନାରୀ ବେଶ ଧାରଣ କରି ନୃତ୍ୟ ଓ ସଙ୍ଗୀତ ଶିକ୍ଷିକା ଭାବେ ରାଜକୁମାରୀ ଉତ୍ତରାଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ଦେଉଥିଲେ। ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକରେ ଗନ୍ଧର୍ବ ଚିତ୍ରସେନଙ୍କ ଠାରୁ ସଙ୍ଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟ ଶିଖିଥିଲେ।
 ନକୁଳ — ଗ୍ରନ୍ଥିକ ନାମରେ ଘୋଡ଼ା ସେବକ ଭାବେ କାମ କରୁଥିଲେ, ଯେଉଁଠି ସେ ନିଜ ପୂର୍ବ ଅନୁଭବ ଉପଯୋଗ କରୁଥିଲେ।
 ସହଦେବ — ତନ୍ତିପାଳ ନାମରେ ଗୋପାଳ ଭାବେ ରାଜା ବିରାଟଙ୍କ ଗୋଆଳ ଦେଖୁଥିଲେ।
 ଦ୍ରୌପଦୀ — ସାଇରନ୍ଧ୍ରୀ ନାମରେ ରାଣୀ ସୁଦେଷ୍ଣାଙ୍କ ସହିତ ଚାକିରି କରି, ତାଙ୍କ ଦାସୀ ଓ କେଶସଜ୍ଜାକାରିଣୀ ଭାବେ ରହୁଥିଲେ। ଏହି ଭୂମିକା ତାଙ୍କୁ ସ୍ୱାମୀମାନଙ୍କୁ ଠାରୁ ଅଲଗା କରି ତାଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲା।

ସେମାନେ ଗୋପନ ସଙ୍କେତ ନାମ — ଜୟ, ଜୟନ୍ତ, ବିଜୟ, ଜୟତ୍ସେନ ଓ ଜୟଦ୍ବଳ — ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ଯାହା “ବିଜୟ” ଅର୍ଥକୁ ସୂଚିତ କରେ। ଏହି ଭେଷ ତାଙ୍କ ଶରୀରୀକ ଚିହ୍ନ (ଯଥା ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ବାଣର ଦାଗ) ଲୁଚାଇପାରିନଥିଲା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ନିପୁଣତାର ପରୀକ୍ଷା ହୋଇଥିଲା।

 ଆଧାର