ଗଲତେଶ୍ଵର ମହାଦେବ ମନ୍ଦିର

ଗଲତେଶ୍ୱର ଏକ ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିର ଯାହା ଭାରତର ଗୁଜରାଟ ପ୍ରଦେଶରେ ଥିବା ଖେଡ଼ା ଜିଲ୍ଲାର ଦକୋର ପାଖରେ ଥିବା ସରନାଲ ଗ୍ରାମରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏକ ଶିବ ମନ୍ଦିର । ଦ୍ୱାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଏହି ମନ୍ଦିର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଭାରତର ଏକ ଅପୂର୍ବ ମାଲୱା (Malwa) ଶୈଳୀର ଭୂମିଜରେ(bhumija)  ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି ଯେଉଁଥିରେ ପରମର (Paramara) ବା ଚାଲୁକ୍ୟ (Chaulukya architecture) ସ୍ଥାପତ୍ୟର ଚିହ୍ନ ନାହିଁ । ଏହି ମନ୍ଦିରରେ ଏକ ଚାରି କୋଣିଆ ଗର୍ଭଗୃହ ( garbhagriha) ଓ ଆଠ କୋଣିଆ ନୃତ୍ୟ ହଲ ମଣ୍ଡପ ଅଛି ।

ସ୍ଥାନ 

ଗଲତା ବା ଗଲାତି ନଦୀ ଦ୍ୱୟର ମିଳନ ସଂଗମ ସ୍ଥଳରେ ତିଆରି ହୋଇଛି ।  ଏହି ଗଲତା ନଦୀର ନାମରୁ ମନ୍ଦିର ନାମକରଣ ଗଲତେଶ୍ୱର ହୋଇଛି ।

ଇତିହାସ

ଏହି ମନ୍ଦିରର ପୁରାଣ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଋଷି ଗଲଭ ଓ ହିନ୍ଦୁ ପୁରାନର ଭକ୍ତ ଚନ୍ଦ୍ରହାସ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି । 
ଏଥିରେ ଥିବା ନୃତ୍ୟ ଗୃହର ଆକାର ଓ ଅଳଙ୍କରଣ ସହିତ ଚାଲୁକ୍ୟ ରାଜ ବଂଶର (Chalukya architecture) ସ୍ଥାପତ୍ୟର ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ଥିବା କଥା ହସମୁଖ ଧୀରାଜଲାଲ ଶଙ୍ଖାଳିଆ  ଚିହ୍ନଟ କରିଛନ୍ତି । 

ମଧୁସୂଦନ ଧାକି (Madhusudan Dhaky) ଏହାର ଭୁଲ ଥିବା କଥା ଲେଖିଛନ୍ତି । ତାଙ୍କ ମତରେ ଯିଏ ଏ କଥା ଲେଖିଛନ୍ତି ତାଙ୍କର ଭୂମିଜ ଓ ମାଲୱା ବିଷୟର ପ୍ରଥମ ଧାଡ଼ିର ଖବର ନାହିଁ ଓ ଶିଖର ଓ ସାଜ ସଜ୍ଜାରେ ଗୁଜରାଟୀ ସ୍ଥାପତ୍ୟର ପ୍ରଭାବ ବିଷୟରେ ଅବଗତ ଅଛନ୍ତି । ମନ୍ଦିରଟି ଦ୍ୱାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ନିଶ୍ଚୟ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିବ । ଦ୍ୱାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଚାଲୁକ୍ୟ ରାଜା କୁମାରପାଲ ସମୟରେ ନିର୍ମିତ ସୋମନାଥର କୁମାରପାଳ ମନ୍ଦିର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମନ୍ଦିର ସହିତ ଏହାର ତିଆରି, ସାଜସଜ୍ଜା  ଓ ସ୍ଥାପତ୍ୟର ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ଅଛି । ଏହି ମନ୍ଦିରକୁ ଜାତୀୟ ମହତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ମାରକ ଭାବରେ ଆର୍କିଓଲୋଜିକାଲ ସର୍ଭେ ଅଫ ଇଣ୍ଡିଆ (Archaeological Survey of India) (ASI)  
ମାନ୍ୟତା ଦେଇଛନ୍ତି । 

୧୯୦୮ ମସିହାରେ ଏହାର ଶିଖର ଓ ମଣ୍ଡପ ଭାଂଗିଯାଇଥିଲା । ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୨୧ ମସିହାରେ ଏଏସଆଇ ଏହାର ପୁନର୍ନିମାଣ କରିଥିଲେ ।

ସ୍ଥାପତ୍ୟ
ଗଲଟେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର ଗୁଜରାଟର ଏକ ବିରଳ ଶୈଳୀର ମନ୍ଦିର । ମାଲୱା ରାଜତ୍ୱ କାଳରେ ଭୂମିଜ ଏକ ଲୋକପ୍ରିୟ ଶୈଳୀ ଥିଲା । ଏହି ମନ୍ଦିରରେ ପରମାର ପ୍ରଭାବ ଆଦୌ ନାହିଁ । ଏଥିରେ ଥିବା ଗର୍ଭଗୃହ ଓ ମଣ୍ଡପ ଏକ ନିରନ୍ଧର ପ୍ରକାରର ମନ୍ଦିର । 

ଗର୍ଭଗୃହ

ମଣ୍ଡପରେ ନିମନଦେଶର ଗର୍ଭଗୃହ ଅଛି । ଏହା ଭିତରେ ଦେଖିଲେ ଚାରିକୋଣିଆ ଓ ବାହାରୁ ଦେଖିଲେ ଗୋଲାକାର ଯାହାର ବ୍ୟାସ ୨୫ ଫୁଟ ଅଛି । ଏହା ମଧ୍ୟରେ କୋଟର ଓ ପ୍ରକ୍ଷେପ ଅଛି । ସାତୋଟି କୋଟରରେ ଦିଗପାଳ - ଠାକୁରଙ୍କର ଅଭିଭାବକ ଅଛନ୍ତି । ସାମନା କାନ୍ଥରେ ଶିବଙ୍କର ବିଗ୍ରହ ଖୋଦିତ ହୋଇଥିଲା ଯାହା ଅଧୁନା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି । ପ୍ରବେଶ ପଥଟି ମାଉଣ୍ଟ ଆବୁ ଭଳି ରୂପସ୍ତମ୍ଭରେ ଅଳଙ୍କୃତ ହୋଇଛି । ଏହି ଚିତ୍ରରେ ଗନ୍ଧର୍ବ, ସାଧୁ, ଘୋଟକ ଓ ହାତୀ ଚଢାଳୀ, ରଥ, ପାଲିଙ୍କି ଓ ଜନ୍ମରୁ ମୃତ୍ଯୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନର ଚିତ୍ର ଅଙ୍କିତ ହୋଇଛି ।  

ମଣ୍ଡପ


ଆଠ କାନ୍ଥ ବିଶିଷ୍ଟ ମଣ୍ଡପର ଗୁଜରାଟର ଚାଲୁକ୍ୟ ମନ୍ଦିର ସହ ମୋଧେରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର,ସୋମନାଥ ମନ୍ଦିର ଓ ସେଜକପୁର ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କର ଅନେକ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ଅଛି । ସାଧାରଣ ଦୁଇ ଭୁଜ ବଦଳରେ ମଣ୍ଡପର ତିନି ଭୁଜ ଅଛି ।  ଭିତର ପାଖରେ ଏହାର ୮ଟି ଓ ବାହାର ପାଖରେ ୧୬ଟି ଛୋଟ ସ୍ତମ୍ଭ ଅଛି ଯାହା ମଣ୍ଡପର ଛାତକୁ ଧରି ରଖିଛି ।

ଗ୍ୟାଲେରି


ସଂସ୍କୃତି 

ଜନ୍ମାଷ୍ଟମୀ ଓ ଶରତ ପୂର୍ଣ୍ଣମୀ ଦିନ ଦ୍ୱୟରେ ପ୍ରତି ବର୍ଷ ମେଳା ହୁଏ । ମହାଶିବରାତ୍ରୀ ଦିନ ବହୁ ସଂଖ୍ୟକ ଭକ୍ତ ଏଠାରେ ସମବେତ ହୁଅନ୍ତି । 

ଆଧାର

ଶ୍ରେଣୀ:ଗୁଜରାଟର ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିର