ସ୍ଵୟଂଭୂନାଥ

ବିଶ୍ୱ ଐତିହ୍ୟ ତାଲିକାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ସ୍ୱୟଂଭୂନାଥ ବିଶ୍ୱର ଅନ୍ୟତମ ଚମତ୍କାର ବୌଦ୍ଧ ତୀର୍ଥ ଅଟେ | ଏହା , କାଠମାଣ୍ଡୁଠାରୁ ତିନି କିଲୋମିଟର ପଶ୍ଚିମରେ ଏବଂ କାଠମାଣ୍ଡୁ ଉପତ୍ୟକାର ୭୭ ମିଟର ଉଚ୍ଚତାରେ ଏହି ସ୍ତୁପ  ଅବସ୍ଥିତ | ଏହାର ଚାରିପାଖରେ ଥିବା ଆଖି ସଂପର୍କରେ ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ ଯେ ଏହି ଆଖି ଗୌତମ ବୁଦ୍ଧଙ୍କର ଯାହାଦ୍ୱାର ସେ ଚାରି ଦିଗକୁ ଚାହିଁଥାନ୍ତି  | 

 ପୌରାଣିକ ଆଖ୍ୟାନ 
ସ୍ୱୟଂଭୂ ପୁରାଣରେ ଉପଲବ୍ଧ ତଥ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ, ଏକଦା ସମଗ୍ର କାଠମାଣ୍ଡୁ ଉପତ୍ୟକା ଏକ ବିରାଟ ହ୍ରଦ ଥିଲା ଯାହା ପଦ୍ମ ଫୁଲରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲା । ଏହି ଉପତ୍ୟକା ସ୍ୱୟଂଭୂ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା ଯାହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି "ଆତ୍ମ-ସର୍ଜନା"  ।Shaha, Rishikesh. Ancient and Medieval Nepal. (1992), p. 122. Manohar Publications, New Delhi. .  

ସ୍ୱୟଂଭୂ ପୁରାଣ ଅନୁଯାୟୀ କାଠମାଣ୍ଡୁ ଉପତ୍ୟକା ଏକଦା ଏକ ବିଶାଳ ହ୍ରଦ ହୋଇ ପାଣିରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲା । ସେଠାରେ ଏକ କମଳ ଥିଲା ଯାହା ନିଜକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଥିଲା | ମଞ୍ଜୁଶ୍ରୀ, ବୋଦ୍ଧିସତ୍ତ୍ୱଙ୍କ ଏକ ଅବତାର, ପୂଜା କରିବା ପାଇଁ ସେହି ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇଥିଲେ । ଯେତେବେଳେ ସେ ସ୍ଥଳରେ ପହଞ୍ଚିଲେ, ତାଙ୍କର ମନେ ହେଲା ମାନବ ବସତି ପାଇଁ ସେଠାରେ ଅଧିକ ସମ୍ଭାବନା ରହିଛି । ଏହିପରିଭାବେ  ମଣିଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଧିକ ସୁଗମ କରିବା ପାଇଁ ମଞ୍ଜୁଶ୍ରୀ  ସେଠାକାର ଘାସଲଟାବୁଦା କାଟି ସଫା କରିଦେଇଥିଲେ | ହ୍ରଦରୁ ଜଳ ନିଷ୍କାସିତ ହୋଇ ଉପତ୍ୟକାକୁ ସମତଳ କରି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଦେଲେ | କମଳ ସ୍ଥାନରେ ସେ ଏକ ପାହାଡ଼ ଉଠାଇ ଏକ ସ୍ତୁପ ନିର୍ମାଣ କଲେ |

ପାହାଡ ଉପରକୁ ଉଠାଇବାବେଳେ ସେ ନିଜ କେଶକୁ ଛୋଟ ଛାଡିଦେବା ଉଚିତ୍ ଥିଲା କିନ୍ତୁ ଏହା ବଦଳରେ ସେ ଏହାକୁ ଲମ୍ବା କରିଦେଲେ ଏବଂ ତେଣୁ ତାଙ୍କ କେଶରେ ଉକୁଣି ବଢିବାକୁ ଲାଗିଲେ | ବିଶ୍ୱାସା କରାଯାଏ ଯେ ଏହି ମୁଣ୍ଡ ଉକୁଣିମାନେ ପରେ ମାଙ୍କଡ଼ରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲେ  । ଏହି ବିଶ୍ୱାସ ହେତୁ ମାଙ୍କଡମାନଙ୍କୁ ପବିତ୍ର ମନେ କରାଯାଏ  | ଏହି ପବିତ୍ର ମାଙ୍କଡମାନେ ପାହାଡର ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ଭାଗରେ ବାସ କରନ୍ତି | ତେଣୁ ସ୍ୱୟଂଭୂନାଥ ମନ୍ଦିର ମାଙ୍କଡ଼ ମନ୍ଦିର ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଶୁଣା  |

 ଇତିହାସ 
ସ୍ୱୟଂଭୂନାଥ ମନ୍ଦିର ନେପାଳର ସର୍ବ ପୁରାତନ ଧାର୍ମିକ ସ୍ଥାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୟତମ | ଗୋପାଳରାଜବଂଶାବଳୀ ଅନୁଯାୟୀ, ଏହା ରାଜା ଭାସାଦେଭାଙ୍କଦ୍ୱାରା ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା । ଏହି ସ୍ଥଳରୁ ମିଳୁଥିବା ଏକ ଭଗ୍ନ ଶୀଳାଲିପିରୁ ଏହା ଜଣାଯାଏ ଯେ ରାଜା ଭ୍ରାସଦେବ 640 C.E.ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇଥିଲେ।

ପ୍ରକାଶ ଥାଉକି, ସମ୍ରାଟ ଅଶୋକ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ତୃତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଏହି ସ୍ଥାନ ପରିଦର୍ଶନ କରି ପାହାଡ ଉପରେ ଏକ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ ଯାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଯାଇଥିଲା ।

ପଞ୍ଚଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ, ଭାରତୀୟ ବୌଦ୍ଧ ଭିକ୍ଷୁ ତଥା ଗୌତମ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ପ୍ରମୁଖ ଶିଷ୍ୟ ସାରିପୁତ୍ତ ଏହି ସ୍ତୁପର ପୁନଃ-ନିର୍ମାଣର ନେତୃତ୍ୱ ନେଇଥିଲେ ଯାହା ସେହି ସମୟରେ ଏକ ଖରାପ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲ । ଏହି ପ୍ରୟାସରେ ତାଙ୍କୁ ମଲ୍ଲ ରାଜବଂଶର ଜଣେ ରାଜା ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲେ । ଯଦିଓ ଏହି ସ୍ଥାନଟି ବୌଦ୍ଧସ୍ଥଳ ବୋଲି ବିବେଚନା କରାଯାଏ, ତଥାପି ଏହି ସ୍ଥାନଟି ଉଭୟ ବୌଦ୍ଧ ଏବଂ ହିନ୍ଦୁମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହୋଇଥାଏ | 

 ଶିଳ୍ପକଳା 
ଏହି ସ୍ତୁପର ମୂଳଭାଗ ଏକ ଗମ୍ବୁଜାକାର ଆକୃତି ଉପରେ ଏକ କୋଣାକାର ସ୍ତମ୍ଭ ଉଭା ଯାହାର ଚାରି ଦିଗ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଆଖିରେ ଚିତ୍ରିତ | ଘନକ୍ଷେତ୍ରର  ଚାରି ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପଞ୍ଚକୋଣୀୟ ତୋରଣ ଶୋଭା ପାଉଛି । ତୋରଣ ନିମ୍ନ ଭାଗରେ ଏବଂ ଉପରେ ତ୍ରୟୋଦଶ ସ୍ତରର ଆସ୍ତରଣ ରହିଛି | ପ୍ରତି ସ୍ତର ଉପରେ ଏକ ଛୋଟ ସ୍ଥାନ ଅଛି ଯାହା ଉପରେ ଗଜୁର (ମନ୍ଦିରର ଶୀର୍ଷ ଭାଗ) ଶୋଭା ପାଉଛି |

ସ୍ତୁପ ମୂଳ ଭାଗରେ ପାଞ୍ଚଟି କ୍ଷୁଦ୍ର ବୌଦ୍ଧ ମନ୍ଦିର ଅଛି ଏବଂ ସମସ୍ତ ମନ୍ଦିର ଭିତରେ ବୁଦ୍ଧ ମୂର୍ତ୍ତି ରହିଅଛି | ସମାନ ଆକାରର ପାଞ୍ଚଟି ତାରା ମନ୍ଦିର ଏଠାରେ ରହିଅଛି କିନ୍ତୁ ସେଥିମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ଚାରିଟିରେ ପ୍ରକୃତରେ ତାରା ମୂର୍ତ୍ତି ରଖାଯାଇଥିବା ବେଳେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଧବଳ ତାରାର ମନ୍ଦିରଟି ଖାଲି ଅଛି |

 ନବୀକରଣ 
ମେ 2010ରେ ଏହି ସ୍ତୁପକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ନବୀକରଣ କରାଯାଇଥିଲା । ଏହା ଥିଲା ୧୯୨୧ରୁ ଏହାର ପ୍ରଥମ ପ୍ରମୁଖ ନବୀକରଣ । ୨୦ କିଲୋଗ୍ରାମ ସୁନା ବ୍ୟବହାର କରି ଏହି ମନ୍ଦିରକୁ ପୁନର୍ବାର ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଆଛାଦନଦ୍ୱାରା ଅଳଂକରଣ କରାଯାଇଥିଲା | ଏହି ନବୀକରଣ ନିମିତ୍ତ କାଲିଫର୍ନିଆର ତିବ୍ଦତୀୟ ନିଙ୍ଗମା ଧ୍ୟାନ କେନ୍ଦ୍ରଦ୍ୱାରା ଆର୍ଥିକ ଅନୁଦାନ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଜୁନ୍ ୨୦୦୮ରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା ।

ବିଭିନ୍ନ କାରଣରୁ ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ଏହି ମନ୍ଦିର ପ୍ରାକୃତିକ ବିପର୍ଯ୍ୟରେ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇଥିଲା । ୧୪ ଫେବୃଆରୀ ୨୦୧୧ ଦିନ ପ୍ରାୟ ୫ଟା ସମୟରେ ସ୍ ସ୍ୱୟଂଭୁନାଥ ଐତିହ ଅଞ୍ଚଳର ପ୍ରତାପୁର ମନ୍ଦିର ବଜ୍ରପାତରେ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇଥିଲା । ଏପ୍ରିଲ୍ ୨୦୧୫ରେ ନେପାଳରେ ହୋଇଥିବା ଭୂକମ୍ପରେ ସ୍ୱୟଂଭୁନାଥ ପରିସରରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାପକ କ୍ଷତି ଘଟିଛି । ଏହି ପରିସରରେ ନବୀକରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଚାଲିଛି ।

 ଗ୍ୟାଲେରୀ 

 ଆଧାର 

ଶ୍ରେଣୀ:ବିଶ୍ୱ ଐତିହ୍ୟ