ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଯୋଗ

ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଯୋଗ  ଶ୍ରୀମଦ୍ଭଗବତ୍ଗୀତାର ପନ୍ଦରତମ ଅଧ୍ୟାୟ । ମହାଭାରତ ପୁରାଣର ଭୀଷ୍ମ ପର୍ବ ମଧ୍ୟରେ, ୨୫ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ରୁ ୪୨ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ୧୮ଟି ଅଧ୍ୟାୟ ଭଗବଦ୍‌ଗୀତା ଭାବେ ପରିଚିତ । ଭୀଷ୍ମ ପର୍ବର ୩୯ ତମ ଅଧ୍ୟାୟରେ ୨୦ଟି ଶ୍ଳୋକ ମାଧ୍ୟମରେ ଦୈବାସୁର ସମ୍ପଦ ବିଭାଗ ଯୋଗର ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନା ହୋଇଛି ।

ଭାଗବତ ଗୀତାର ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଗ୍ରନ୍ଥ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ମାନ୍ୟତା ରହିଛି ।  କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଯୁଦ୍ଧର ଆରମ୍ଭ ସମୟରେ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ନିଜେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥିଲେ, ତାହା ହିଁ ଏହି ଗୀତା; ଏହିକାରଣରୁ ଏହା ହିନ୍ଦୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପରମ ପବିତ୍ର ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡିକ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ ।  ଭଗବଦ୍‌ଗୀତାକୁ ଏକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଗ୍ରନ୍ଥ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ; ଏଥିରେ ବେଦ, ବେଦାନ୍ତ ଓ ଯୋଗ ଶାସ୍ତ୍ରର ବିଶେଷତା ନିହିତ ଅଛି ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ ।  ଭଗବଦ୍‌ଗୀତାକୁ ସାଧାରଣତଃ “ଗୀତା” ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଏହା “ଗୀତୋପନିଷଦ୍” ବୋଲି ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ । ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଭଗବାନଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱ, ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ, ଜୀବନର ଲକ୍ଷ୍ୟ ଓ ତାହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରିବାର ପଥ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଇଛି।

ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭାଗବତଗୀତାର ଶୈଳୀ ଅତ୍ଯନ୍ତ ସରଳ, ସରସ, ସୁକୋମଳ ଓ ସୁମଧୁର ଅଟେ । ବେଦ ଉପନିଷଦ, ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରଗୁଡିକରେ ଯାହା ଅତ୍ଯନ୍ତ ଜଟିଳଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି, ତାହା ଗୀତାରେ ଅତି ସୁଗମ ଓ ସୁବୋଧ ଭାଷାରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣାର୍ଜୁନ ସମ୍ବାଦ ରୂପେ ଅତି ରୋଚକଭାବେ ଚିତ୍ରିତ ହୋଇଛି । ଗୀତାର ଅଧ୍ଯୟନଦ୍ୱାରା ହିଁ ଲୌକିକ ଓ ପରଲୌକିକ ସମସ୍ତ ବିଷୟରେ ଜ୍ଞାନ ମିଳିଥାଏ । ଗୀତାର ଅଧ୍ଯୟନ ପରେ ଅନ୍ଯ କୌଣସି ଶାସ୍ତ୍ରର ପଠନ ଅନ୍ଯାବଶ୍ଯକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି । 

 ବିଷୟବସ୍ତୁ 
ପୂର୍ବ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଥିଲେ ଯେ ମାୟାର ତିନୋଟି ଗୁଣରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ ହିଁ ଜୀବ ନିଜ ଦିବ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରେ। ସେ ଏହା ମଧ୍ୟ କହିଥିଲେ ଯେ ଏହି ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବାର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଉପାୟ ହେଉଛି ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନନ୍ୟ ଭକ୍ତିରେ ଲୀନ ହେବା । ଏପରି ଭକ୍ତିରେ ଲୀନ ହେବା ପାଇଁ ଆମେ ମନକୁ ସଂସାରରୁ ବିରକ୍ତ କରି କେବଳ ଭଗବାନଙ୍କ ସହିତ ଆସକ୍ତ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ତେଣୁ ସଂସାରର ପ୍ରକୃତିକୁ ବୁଝିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ, ଅର୍ଜୁନଙ୍କର ସଂସାର ପ୍ରତି ଅନାସକ୍ତି ବିକାଶ କରିବା ପାଇଁ, ତାଙ୍କୁ ଭୌତିକ ସଂସାରର ପ୍ରକୃତିକୁ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଶୈଳୀରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି । ସେ ଭୌତିକ ସଂସାରକୁ ଓଲଟା ‘ଅଶ୍ୱତ୍ଥ’ ବୃକ୍ଷ ସହିତ ତୁଳନା କରନ୍ତି । ଦେହଧାରୀ ଆତ୍ମା ଏହି ବୃକ୍ଷର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ସ୍ରୋତକୁ ବୁଝିନ ପାରି ଏକ ଜନ୍ମରୁ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମକୁ ଏହାର ଶାଖାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଘୁରିବୁଲି ରହେ । ଏହି ବୃକ୍ଷର ମୂଳ ଉପର ଦିଗକୁ ଥାଏ, କାରଣ ଏହାର ସ୍ରୋତ ଭଗବାନ ସ୍ୱୟଂ। ବେଦମାନେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ସକାମ କର୍ମଫଳ ଏହାର ପତ୍ରମାନଙ୍କ ସଦୃଶ । ମାୟାର ତିନୋଟି ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଏହି ବୃକ୍ଷ ସିଞ୍ଚିତ ହୁଏ । ଏହି ଗୁଣମାନେ ବିଷୟମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦିଅନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ବୃକ୍ଷର ଶୀର୍ଷ ଭାଗରେ ଥିବା କଳିମାନଙ୍କ ସମାନ । କଳିମାନଙ୍କୁ ଠାରୁ ମୂଳ ଫୁଟି ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ବୃକ୍ଷ ଆହୁରି ଅଧିକ ବିକାଶ ପାଏ । ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଏହି ପ୍ରତୀକାତ୍ମକତାକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଜଣାପଡ଼େ ଯେ କିପରି ଦେହଧାରୀ ଆତ୍ମା ଏହି ସଂସାରରୂପୀ ବୃକ୍ଷର ଅଜ୍ଞାନତା ହେତୁ ନିରନ୍ତର ବନ୍ଧନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଫସି ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରୁଛି । ତେଣୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ବୁଝାଉଛନ୍ତି ଯେ ଅନାସକ୍ତରୂପୀ କୁରାଢି ଦ୍ୱାରା ଏହି ବୃକ୍ଷକୁ କାଟିଦେବା ଉଚିତ। ତାପରେ ଆମେ ବୃକ୍ଷର ଆଧାରକୁ ଖୋଜିବା ଦରକାର, ଯାହା ସ୍ୱୟଂ ପରମେଶ୍ୱର । ପରମ ସ୍ରୋତ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଖୋଜି ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ପଦ୍ଧତିଅନୁସାରେ ତାଙ୍କର ଶରଣାଗତି ଗ୍ରହଣ କଲେ ହିଁ ଆମେ ଭଗବାନଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ଲୋକକୁ ପାଇପାରିବା, ଯେଉଁଠାରୁ ପୁନଃ ଏହି ଲୌକିକ ସଂସାରକୁ ଫେରିବାକୁ ପଡିବ ନାହିଁ।

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ପୁଣି ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛନ୍ତି ଯେ ଭଗବାନଙ୍କର ଅଭିନ୍ନ ଅଂଶ ହେବାରୁ ଜୀବାତ୍ମାମାନେ ଦିବ୍ୟ । କିନ୍ତୁ ମାୟାର ବନ୍ଧନ ହେତୁ ସେମାନେ ମନ ସହିତ ଛଅଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହ ନିରନ୍ତର ସଂଘର୍ଷ କରୁଛନ୍ତି । ସେ ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତି ଯେ ଆତ୍ମା ଦିବ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବିଷୟଭୋଗର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରେ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏହା ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି ଯେ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଆତ୍ମା ତାହାର ବର୍ତ୍ତମାନ ଜନ୍ମର ମନ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ସହିତ ଏକ ନୂତନ ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କରେ । ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ନା ଦେହରେ ଆତ୍ମାର ଉପସ୍ଥିତିକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ନା ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଆତ୍ମା ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁଥିବାର ଅନୁଭୂତି ପାଆନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ଯୋଗୀମାନେ ଜ୍ଞାନଚକ୍ଷୁ ଓ ମନର ଶୁଦ୍ଧତା ସହ ଏହାକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି । ଏହିପରି ଭାବେ ଭଗବାନ ମଧ୍ୟ ନିଜ ସୃଷ୍ଟିରେ ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତ, କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ତାଙ୍କର ଉପସ୍ଥିତିକୁ ଅନୁଭବ କରାଯାଇପାରେ । ଏଠାରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ପ୍ରକାଶ କରୁଛନ୍ତି ଯେ କିପରି ସଂସାରରେ ଭଗବାନଙ୍କର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରକାଶିତ ତାଙ୍କର ଅନନ୍ତ ମହିମାକୁ ଜାଣିପାରିବା ।

 ଗୀତା ଏକ ସ୍ବତନ୍ତ୍ର ଗ୍ରନ୍ଥ ନୁହେଁ, ଏହା ମହାଭାରତରେ ଅଂଶବିଶେଷ 
ଶ୍ରୀମଦ୍‌ଭଗବତ୍ ଗୀତା ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଗ୍ରନ୍ଥ ନୁହେଁ ମହାଭାରତର ଅଠର ଗୋଟି ପର୍ବମଧ୍ୟରୁ ନବମ ପର୍ବ ହେଉଛି ଭୀଷ୍ମପର୍ବ । ତା’ରି ଭିତରେ ଗୀତାର ସମସ୍ତ ଅଠରଟି ଅଧ୍ୟାୟ ରହିଅଛି। ତେଣୁ, ଗୀତା ଗୋଟିଏ ସ୍ବତନ୍ତ୍ର ଗ୍ରନ୍ଥ ନୁହେଁ। ସଂସ୍କୃତ ମହାଭାରତରେ ଏହା ଗୋଟିଏ ଅଂଶମାତ୍ର ।

 ମହାଭାରତରେ ଥିବା ବିଭିନ୍ନ ଗୀତା 
ସାଧାରଣତଃ ଗୀତା କହିଲେ “ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭଗବଦ୍ ଗୀତା”କୁ ହିଁ ବୁଝାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ସଂସ୍କୃତରେ ଅସଂଖ୍ୟ ଗୀତା ରହିଅଛି । ସଂସ୍କୃତ ମହାଭାରତରେ ୧୮ ଗୋଟି ପର୍ବ, ଖଣ୍ଡ ବା ବିଭାଗ ରହିଛି। ତା’ ଭିତରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭଗବଦ୍ ଗୀତା ଛଡ଼ା ଆହୁରି ୧୫ ଗୋଟି ଗୀତା ରହିଛି ବୋଲି ପଣ୍ଡିତମାନେ ଦେଖାଇଛନ୍ତି । 

 ଆଧାର 

ଶ୍ରେଣୀ:ଶ୍ରୀମଦ୍ଭଗବତ୍ଗୀତା
ଶ୍ରେଣୀ:ମହାଭାରତ