ସ୍ୱାମୀ ଶ୍ରଦ୍ଧାନନ୍ଦ

ସ୍ୱାମୀ ଶ୍ରଦ୍ଧାନନ୍ଦ ସରସ୍ୱତୀ (ମୂଳ ନାମ ମୁନ୍‌ସୀରାମ ବିଜ; ୨୨ ଫେବୃଆରୀ ୧୮୫୬ – ୨୩ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୨୬) ଭାରତର ଜଣେ ଶିକ୍ଷାବିଦ୍, ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମୀ ଏବଂ ଆର୍ଯ୍ୟ ସମାଜର ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଥିଲେ, ଯିଏ ସ୍ୱାମୀ ଦୟାନନ୍ଦ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ହିନ୍ଦୁ ଦର୍ଶନର ପ୍ରଚାର କରିଥିଲେ । ସେ ଗୁରୁକୁଳ କାଙ୍ଗଡ଼ୀ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ସହିତ ଅନେକ ଶିକ୍ଷା ସଂସ୍ଥାନ ସ୍ଥାପନା କରିଥିଲେ ଏବଂ ହିନ୍ଦୁ ସମାଜ ଓ ଭାରତକୁ ସଂଘଟିତ କରିବା ସହିତ ୧୯୨୦ ଦଶକରେ ଚାଲିଥିବା ଶୁଦ୍ଧି ଆନ୍ଦୋଳନରେ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ନିର୍ବାହ କରିଥିଲେ। ସେ ୧୯୧୯ ରୁ ୧୯୨୨ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କଂଗ୍ରେସରେ ସକ୍ରିୟ ଭାବେ ଯୋଗଦାନ କରିଥିଲେ । ଶିଖ ମାନଙ୍କ ଧାର୍ମିକ ଅଧିକାର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ସତ୍ୟାଗ୍ରହ କରିଥିବାରୁ, ୧୯୨୨ ମସିହାରେ ଇଂରାଜ ସରକାର ଦ୍ଵାରା ସେ ଗିରଫ ମଧ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ । 

 ଜୀବନ ପରିଚୟ 
ସ୍ୱାମୀ ଶ୍ରଦ୍ଧାନନ୍ଦ (ମୁନ୍ଶୀରାମ ବିଜ)ଙ୍କ ଜନ୍ମ ୨୨ ଫେବୃଆରୀ ୧୮୫୬ (ଫାଲ୍ଗୁନ କୃଷ୍ଣ ତ୍ରୟୋଦଶୀ, ବିକ୍ରମ ସମ୍ବତ ୧୯୧୩) ରେ ପଞ୍ଜାବ ପ୍ରାନ୍ତର ଜଳନ୍ଧର ଜିଲ୍ଲାର ତଲୱାନ ଗ୍ରାମରେ ଏକ ଖତ୍ରୀ ପରିବାରରେ ହୋଇଥିଲା । ତାଙ୍କ ପିତା ଶ୍ରୀ ନାନକଚନ୍ଦ ବିଜ, ଇଷ୍ଟ ଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନି ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ “ୟୁନାଇଟେଡ୍ ପ୍ରୋଭିନ୍ସ” (ବର୍ତ୍ତମାନର ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ)ରେ ପୋଲିସ ଅଧିକାରୀ ଥିଲେ। ବାଲ୍ୟକାଳରେ ତାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ବୃହସ୍ପତି ବିଜ ଏବଂ ମୁନ୍ଶୀରାମ ବିଜ, କିନ୍ତୁ “ମୁନ୍ଶୀରାମ” ନାମଟି ଅଧିକ ପ୍ରଚଳିତ ହେଲା ।

ପିତାଙ୍କ ପଦସ୍ଥାନନ୍ତର ବାରମ୍ବାର ହେବାରୁ ତାଙ୍କ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଶିକ୍ଷା ଭଲ ଭାବେ ହୋଇପାରିଲା ନାହିଁ। ଲାହୋର ଓ ଜଳନ୍ଧର ତାଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟସ୍ଥଳ ଥିଲା । ଏକ ସମୟରେ ଆର୍ଯ୍ୟ ସମାଜର ସ୍ଥାପକ ସ୍ୱାମୀ ଦୟାନନ୍ଦ ସରସ୍ୱତୀ ବେଦିକ ଧର୍ମର ପ୍ରଚାର ପାଇଁ ବରେଲୀ ଆସିଥିଲେ । ପୋଲିସ ଅଧିକାରୀ ନାନକଚନ୍ଦ ବିଜ ନିଜ ପୁଅ ମୁନ୍ଶୀରାମଙ୍କୁ ସହିତ ନେଇ ସେଠାରେ ସ୍ୱାମୀ ଦୟାନନ୍ଦଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣିବାକୁ ଗଲେ । ଯୁବାବସ୍ଥା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁନ୍ଶୀରାମ ବିଜ ଭଗବାନଙ୍କ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ବିଶ୍ୱାସ କରୁନଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସ୍ୱାମୀ ଦୟାନନ୍ଦଙ୍କ ତର୍କ ଓ ଆଶୀର୍ବାଦ ତାଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଭଗବତ୍‌ଭକ୍ତ ଏବଂ ବେଦିକ ଧର୍ମର ଅନନ୍ୟ ଅନୁଗାମୀରେ ପରିଣତ କଲା ।

ସେ ଜଣେ ସଫଳ ଓକିଲ ହେଲେ ଏବଂ ବହୁତ ଖ୍ୟାତି ଓ ସମ୍ମାନ ପାଇଲେ । ଓକିଲୀ ସହିତ ସେ ଆର୍ଯ୍ୟ ସମାଜ ଜଳନ୍ଧର ଜିଲ୍ଲା-ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ଭାବରେ ସାର୍ବଜନିକ ଜୀବନ ଆରମ୍ଭ କଲେ । ଆର୍ଯ୍ୟ ସମାଜରେ ସେ ବହୁତ ସକ୍ରିୟ ଥିଲେ । ମହର୍ଷି ଦୟାନନ୍ଦଙ୍କ ମହାପ୍ରୟାଣ ପରେ ସେ ନିଜକୁ ଦେଶ, ସଂସ୍କୃତି, ସମାଜ, ଭାଷା, ଶିକ୍ଷା, ନାରୀ କଳ୍ୟାଣ, ଦଳିତ ଉନ୍ନତି, ସ୍ୱଦେଶୀ ପ୍ରଚାର, ବେଦ ପ୍ରଚାର, ଅନ୍ଧବିଶ୍ୱାସ ଓ ପାଖଣ୍ଡ ନିରାକରଣ ଓ ଧର୍ମୋନ୍ନତି ଯୋଗୁ ଦେଶସେବାରେ ନିୟୋଜିତ କଲେ । ସେ ଗୁରୁକୁଳ କାଙ୍ଗଡ଼ୀର ସ୍ଥାପନା, ଅଛୁଆଁ ଉଦ୍ଧାର, ଶୁଦ୍ଧି ଆନ୍ଦୋଳନ, ସଧର୍ମ ପ୍ରଚାର, ପତ୍ରିକା ମାଧ୍ୟମରେ ଧର୍ମ ପ୍ରଚାର, ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଶିକ୍ଷା ଆୟୋଜନ ଏବଂ ହିନ୍ଦୀକୁ ଜୀବିକାର ଭାଷା କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ ଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ଚିର ପରିଚିତ ହୋଇ ରହିଛନ୍ତି ।

ତାଙ୍କ ବିବାହ ଶ୍ରୀମତୀ ଶିବା ଦେବୀଙ୍କ ସହିତ ହୋଇଥିଲା । ସେ ୩୬ ବର୍ଷ ବୟସରେ ଥିବାବେଳେ ଶିବା ଦେବୀଙ୍କ ଦେହାନ୍ତ ହୋଇଗଲା । ସେ ସମୟରେ ତାଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ ଓ ଦୁଇ ଝିଅ ଥିଲେ । ଇନ୍ଦ୍ର ବିଦ୍ୟାବାଚସ୍ପତି ତାଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ । ୧୯୧୭ ମସିହାରେ ସେ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଗ୍ରହଣ କରି ସ୍ୱାମୀ ଶ୍ରଦ୍ଧାନନ୍ଦ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ ।

 ଗୁରୁକୁଳ ସ୍ଥାପନା 
୧୯୦୧ ମସିହାରେ ମୁନ୍ଶୀରାମ ବିଜ ଇଂରାଜ ଶିକ୍ଷାପ୍ରଣାଳୀ ପ୍ରତିବାଦରେ ବେଦିକ ଧର୍ମ ଓ ଭାରତୀୟ ମୂଲ୍ୟର ଶିକ୍ଷା ଦେବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ “ଗୁରୁକୁଳ” ସ୍ଥାପନା କଲେ। ହରିଦ୍ୱାରର କାଙ୍ଗଡ଼ୀ ଗାଁରେ ଗୁରୁକୁଳ ବିଦ୍ୟାଳୟ ଖୋଲାଗଲା, ଯାହା ଆଜି “ଗୁରୁକୁଳ କାଙ୍ଗଡ଼ୀ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ” ଭାବେ ପରିଚିତ । ସେ ସମୟରେ ଗାନ୍ଧୀଜୀ ଆଫ୍ରିକାରେ ସଂଘର୍ଷରତ ଥିଲେ । ମୁନ୍ଶୀରାମ ବିଜ ଗୁରୁକୁଳର ଛାତ୍ରମାନଙ୍କ ଠାରୁ ₹୧୫୦୦ ସଂଗ୍ରହ କରି ଗାନ୍ଧୀଜୀଙ୍କୁ ପଠାଇଥିଲେ । ଗାନ୍ଧୀଜୀ ଭାରତ ଫେରିବା ବେଳେ ସେ ଗୁରୁକୁଳ ଯାଇ, ମୁନ୍ଶୀରାମ ବିଜ ଓ ଦେଶଭକ୍ତ ଛାତ୍ରମାନଙ୍କ ସମ୍ମାନ କଲେ । ସ୍ୱାମୀ ଶ୍ରଦ୍ଧାନନ୍ଦ ହିଁ ପ୍ରଥମେ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କୁ “ମହାତ୍ମା” ଉପାଧି ଦେଇଥିଲେ ଏବଂ ପୂର୍ବାଭାସ କରିଥିଲେ ଯେ ସେ ଆଗାମୀ ଦିନରେ ମହାନ ହେବେ।

 ସାମ୍ବାଦିକତା ଓ ହିନ୍ଦୀ ସେବା 
ସେ ସାମ୍ବାଦିକତା ମାଧ୍ୟମରେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମ ଓ ସମାଜ ସେବା କରିଥିଲେ । ଉର୍ଦ୍ଦୁ ଓ ହିନ୍ଦୀରେ ଧାର୍ମିକ ଓ ସାମାଜିକ ବିଷୟରେ ଲେଖିଥିଲେ । ପରେ ସ୍ୱାମୀ ଦୟାନନ୍ଦଙ୍କ ଆଦର୍ଶ ଅନୁସରଣ କରି ସେ ଦେବନାଗରୀ ଲିପିର ହିନ୍ଦୀକୁ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଦେଲେ। ତାଙ୍କ ପତ୍ର ‘ସଦ୍ଧର୍ମ ପ୍ରଚାରକ’ ପ୍ରଥମେ ଉର୍ଦ୍ଦୁରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ପରେ ସେ ଏହାକୁ ହିନ୍ଦୀ ଲିପିରେ ପ୍ରକାଶିତ କଲେ, ଯାହା ଫଳରେ ଆର୍ଥିକ କ୍ଷତି ହୋଇଥିଲା । ସେ ‘ଅର୍ଜୁନ’ (ହିନ୍ଦୀରେ) ଏବଂ ‘ତେଜ’ (ଉର୍ଦ୍ଦୁରେ) ନାମରେ ଦୁଇଟି ପତ୍ରିକା ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କଲେ ।

ଜଲିଆନୱାଲା ବାଗ୍‌ ହତ୍ୟାକାଣ୍ଡ ପରେ ୧୯୧୯ ଡିସେମ୍ବରରେ ଅମୃତସରରେ ହୋଇଥିବା କାଙ୍ଗ୍ରେସର ୩୪ତମ ଅଧିବେଶନରେ ସ୍ୱାମୀ ଶ୍ରଦ୍ଧାନନ୍ଦ ସ୍ୱାଗତ ସମିତିର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ତାଙ୍କ ଭାଷଣ ହିନ୍ଦୀରେ ଦେଇଥିଲେ ଏବଂ ହିନ୍ଦୀକୁ ରାଷ୍ଟ୍ରଭାଷା ଭାବେ ଘୋଷଣା କରିବାର ପଥ ପ୍ରଶସ୍ତ କଲେ ।

 ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନ 
ସେ ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନରେ ସକ୍ରିୟ ଭାଗ ନେଇଥିଲେ। ଗରିବ ଓ ଦୁଃଖୀ ଲୋକମାନଙ୍କ ଉଦ୍ଧାର ପାଇଁ କାମ କରିଥିଲେ, ନାରୀ ଶିକ୍ଷାର ପ୍ରଚାର କରିଥିଲେ। ୧୯୧୯ ମସିହାରେ ସେ ଦିଲ୍ଲୀର ଜାମା ମସଜିଦ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏକ ବିଶାଳ ସଭାରେ ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଇଁ ସମସ୍ତ ନାଗରିକଙ୍କୁ ଧର୍ମିକ ଓ ପାନ୍ଥିକ ଭେଦ ଭୁଲି ଏକତାରେ ଆସିବାକୁ ଆହ୍ୱାନ କରିଥିଲେ।

 ମୃତ୍ୟୁ 
୨୩ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୨୬ ରେ ସ୍ୱାମୀ ଶ୍ରଦ୍ଧାନନ୍ଦଙ୍କୁ ଜଣେ ଇସଲାମିକ ଚରମପନ୍ଥୀ ଅବ୍ଦୁଲ ରଶିଦ ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ । ପରେ ଅବ୍ଦୁଲ ରଶିଦଙ୍କୁ ୧୯୨୭ ମସିହାରେ ଫାସି ଦିଆଯାଇଥିଲା ।

 ଆଧାର 

ଶ୍ରେଣୀ:୧୮୫୬ ଜନ୍ମ
ଶ୍ରେଣୀ:୧୯୨୬ ମୃତ୍ୟୁ