ଯଶରାଜ

ପଣ୍ଡିତ ଯଶରାଜ (୨୮ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୩୦ - ୧୭ ଅଗଷ୍ଟ ୨୦୨୦)  ଜଣେ ମେବାତି ଘରାନାର ଭାରତୀୟ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ କଣ୍ଠଶିଳ୍ପୀ ଥିଲେ । ୮୦ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ସମୟଧରି ସେ ସଙ୍ଗୀତ ସାଧନା କରିଥିଲେ ଏବଂ ଅନେକ ପ୍ରମୁଖ ପୁରସ୍କାର ଲାଭ କରିଥିଲେ । ସେ ଭାରତ, କାନାଡ଼ା ଏବଂ ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ର ଆମେରିକାରେ ସଙ୍ଗୀତ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥିଲେ ।  

 ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଜୀବନ 
ଯଶରାଜ, ୧୯୩୦ ମସିହା ଜାନୁଆରୀ ୨୮ ତାରିଖରେ ହରିୟାଣାର ହିସାର ଜିଲ୍ଲାର ପିଲି ମାଣ୍ଡୋରିରେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ପିତା ପଣ୍ଡିତ ମୋତିରାମ ଜଣେ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଗାୟକ ଥିଲେ । ୧୯୩୪ ମସିହାରେ ପିତା ମୋତିରାମଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ହେବା ସମୟରେ, ଯଶରାଜଙ୍କୁ ଚାରି ବର୍ଷ ହୋଇଥିଲା ।   ଯଶରାଜଙ୍କ ବଡ଼ ଭାଇ, ପଣ୍ଡୀତ ପ୍ରତାପ ନାରାୟଣ, ମଧ୍ୟ ଜଣେ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଂଗୀତଜ୍ଞ ଥିଲେ । ପ୍ରତାପ ନାରାୟଣଙ୍କ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଯତୀନ-ଲଳିତ ଯୋଡି ଭାବରେ ହିନ୍ଦୀ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରରେ ସଙ୍ଗୀତ ନିର୍ଦ୍ଦେଶନା କରନ୍ତି । ତାଙ୍କ ଦୁଇ ଝିଅ ସୁଲକ୍ଷଣା ଓ ବିଜେତା ହିନ୍ଦୀ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ଅଭିନେତ୍ରୀ । ପଣ୍ଡିତ ମଣିରାମ, ଯଶରାଜଙ୍କର ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଭାଇ ଥିଲେ । 

ଯଶରାଜଙ୍କର ଯୁବାବସ୍ଥା ହାଇଦ୍ରାବାଦରେ ଅତିବାହିତ ହୋଇଥିଲା । ଗୁଜରାଟର ସାଣନ୍ଦଠାରେ ସେ ସେଠାକାର 'ଠାକୁର ସାହାବ' ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞ ଜୟୱନ୍ତ ସିଂ ବାଘେଲାଙ୍କଠାରୁ ମେବାତି ଘରାନାର ସଙ୍ଗୀତ ଶିକ୍ଷା କରିଥିଲେ । ୧୯୪୬ ମସିହାରେ, ଯଶରାଜ କଲିକତାକୁ ଯାଇ ସେଠାରେ ସେ ରେଡିଓ ପାଇଁ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଙ୍ଗୀତ ଗାଇବା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ । 

 ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜୀବନ 
ଡାହାଣ|thumb| ୨୦୧୧ ମସିହାରେ ଜୟପୁରର ଗୋବିନ୍ଦ ଦେବଜୀ ମନ୍ଦିରରେ ସତସଙ୍ଗ ଭବନ ମଞ୍ଚରେ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ମଧୁରାଙ୍କ ସହିତ ଯଶରାଜ । 
୧୯୬୨ ମସିହାରେ, ଯଶରାଜ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ ଭି ଶାନ୍ତାରାମଙ୍କ ଝିଅ ମଧୁରା ଶାନ୍ତାରାମଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ । ଭାବୀ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ସେ ପ୍ରଥମେ ୧୯୬୦ ମସିହାରେ ବମ୍ବେରେ ଭେଟିଥିଲେ । ବିବାହପରେ ପ୍ରଥମେ ସେମାନେ କଲିକତାରେ ରହୁଥିଲେ । ୧୯୬୩ ମସିହାରେ କଲିକତା ଛାଡି ବମ୍ବେକୁ ଚାଲି ଯାଇଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କର ଦୁଇଟି ସନ୍ତାନ ଥିଲେ, ପୁଅ ଶାରଙ୍ଗ ଦେବ ପଣ୍ଡିତ ଏବଂ ଝିଅ ଦୁର୍ଗା ଜସରାଜ । ମଧୁରା ୨୦୦୯ ମସିହାରେ " ସଙ୍ଗୀତ ମର୍ତନ୍ଦ ପଣ୍ଡିତ ଯଶରାଜ" ନାମକ ଏକ ମରାଠି ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ । ୨୦୧୦ରେ ସେ "ଆଇ ତୁଜା ଆଶିର୍ବାଦ" ନାମକ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ନିର୍ଦ୍ଦେଶନା କରିଥିଲେ । ଏହି ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରରେ ଯଶରାଜ ଓ ଲତା ମଙ୍ଗେସକର କଣ୍ଠଦାନ କରିଥିଲେ ।  

 ବୃତ୍ତିଗତ ଜୀବନ 

 ସଙ୍ଗୀତ ଶିକ୍ଷା 
ଯଶରାଜ ନିଜ ପିତାଙ୍କଠାରୁ ସଙ୍ଗୀତ ଶିକ୍ଷାରମ୍ଭ କରିଥିଲେ । ପରେ ସେ ତବଲା ବାଦନ ଶିଖି ନିଜ ବଡ଼ ଭାଇ ପଣ୍ଡିତ ପ୍ରତାପ ନାରାୟଣଙ୍କ ସହ ବଜାଉଥିଲେ । ମଣିରାମଙ୍କ ସହିତ ମଧ୍ୟ ସେ ତବଲା ବଜାଉଥିଲେ । ସେ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଙ୍ଗୀତ ଶିକ୍ଷାପାଇଁ ସେ କଣ୍ଠଶିଳ୍ପୀ ବେଗମ୍ ଅଖତରଙ୍କଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ହୋଇଥିବା ସ୍ୱୀକାର କରିଥିଲେ ।  

ଗାୟକମାନଙ୍କ ସହିତ ବଜାଉଥିବା ବାଦକମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସେ ସମୟରେ କରାଯାଉଥିବା ବ୍ୟବହାରରେ ବ୍ୟଥିତ ହୋଇ, ଯଶରାଜ ୧୪ ବର୍ଷ ବୟସରେ ତବଲା ବଜେଇବା ଛାଡି ସଙ୍ଗୀତ ଶିକ୍ଷାରେ ମନୋନିବେଶ କରିଥିଲେ । ଗାୟକ ଭାବରେ ୧୯୫୨ ମସିହାରେ, ୨୨ ବର୍ଷ ବୟସରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ମଞ୍ଚପ୍ରବେଶ ହୋଇଥିଲା କାଠମାଣ୍ଡୁରେ ନେପାଳର ରାଜା ତ୍ରିଭୂଭାନ୍ ବିର୍ ବିକ୍ରମ ଶାହାଙ୍କ  ଦରବାରରେ ।    ଗାୟକ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଯଶରାଜ ଅନେକ ବର୍ଷ ଧରି ରେଡିଓରେ ଅଭିନୟ କଳାକାର ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ । 

ସେ ପ୍ରଥମେ ପଣ୍ଡିତ ମଣିରାମଙ୍କଠାରୁ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଙ୍ଗୀତ ଶିକ୍ଷାରମ୍ଭ କରିଥିଲେ ।  ପରେ ମେବାତି ଘରାନାର ଜୟବନ୍ତ ସିଂ ବାଘେଲା ଏବଂ  ଗୁଲାମ କାଦିର ଖାନଙ୍କଠାରୁ ସଙ୍ଗୀତ ଶିକ୍ଷା କରିଥିଲେ । ସେ ଆଗ୍ରା ଘରାନାର ସ୍ୱାମୀ ବଲ୍ଲଭଦାସ ଦାମୁଲଜୀଙ୍କଠାରୁ ମଧ୍ୟ ସଙ୍ଗୀତ ଶିକ୍ଷା କରିଥିଲେ । 

 ଗାୟନ ଶୈଳୀ 

 ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଙ୍ଗୀତ 
ଯଶରାଜ ମେବାତି ଘରାନାର ପାରମ୍ପାରିକ ଖୟାଲ ଗାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଏଥିରେ ଠୁମରୀ ମିଶ୍ରଣ ଭଳି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରୟୋଗ କରିଥିଲେ । ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ, ସେ ଅନ୍ୟ ସଂଗୀତ ଘରାନାର ଶୈଳିକୁ ନିଜ ସଙ୍ଗୀତରେ ମିଶ୍ରଣ କରି ସମାଲୋଚିତ ହୋଇଥିଲେ ।    

 ଅର୍ଦ୍ଧ-ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଏବଂ ଲୋକପ୍ରିୟ ସଂଗୀତ  
ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଂଗୀତ ପରିବେଷଣ କରିବା ବ୍ୟତୀତ, ଯଶରାଜ ଅର୍ଦ୍ଧ-ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଙ୍ଗୀତ ଶୈଳୀକୁ ଲୋକପ୍ରିୟ କରିବା ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ।  

ଯଶରାଜ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ସ୍ମୃତିରେ ହାଇଦ୍ରାବାଦରେ "ପଣ୍ଡିତ ମୋତିରାମ ପଣ୍ଡିତ ମଣିରାମ ସଙ୍ଗୀତ ସମରୋହ" ନାମକ ଏକ ବାର୍ଷିକ ସଙ୍ଗୀତ ମହୋତ୍ସବର ଆୟୋଜନ କରୁଥିଲେ ।  ୧୯୭୨ ମସିହା ପରଠାରୁ ଏହି ସମାରୋହ ପ୍ରତିବର୍ଷ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା । 

 ପୁରସ୍କାର ଏବଂ ସମ୍ମାନ 

 ମୃତ୍ୟୁ 
୨୦୨୦ ମସିହା ଅଗଷ୍ଟ ୧୭ ତାରିଖରେ ହୃଦ୍‌ଘାତ ହେତୁ ପଣ୍ଡିତ ଯଶରାଜଙ୍କ ପରଲୋକ ଘଟିଥିଲା ।  ଭାରତର ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ନରେନ୍ଦ୍ର ମୋଦୀ କହିଥିଲେ ଯେ "ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଭାରତୀୟ ସାଂସ୍କୃତିକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏକ ଗଭୀର ଶୂନ୍ୟସ୍ଥାନ ଛାଡିଛି । ସେ କେବଳ ନିଜେ ଜଣେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗାୟକ ନଥିଲେ, ଜନେ ଅସାଧାରଣ ଗୁରୁ ଭାବରେ ସେ ଅନେକ ଭଲ ଗାୟକ ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି ।" 

 ଆଧାର 

 ବାହାର ଆଧାର 

 ଅଫିସିଆଲ୍ ସାଇଟ୍ |  
 ପଣ୍ଡିତ ଜସରାଜ ସଂଗୀତ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନ, ନ୍ୟୁୟର୍କ | 
ଶ୍ରେଣୀ:କେନ୍ଦ୍ର ସଙ୍ଗୀତ ନାଟକ ଏକାଡେମୀ ପୁରସ୍କାର ସମ୍ମାନିତ
ଶ୍ରେଣୀ:୨୦୨୦ ମୃତ୍ୟୁ
ଶ୍ରେଣୀ:୧୯୩୦ ଜନ୍ମ