ମରୁଭୂମି

ମରୁଭୂମି ଏକ ଅନୁର୍ବର ସ୍ଥାନ ଯେଉଁଠି ବ‌ହୁତ ଅଳ୍ପ ବୃଷ୍ଟିପାତ (precipitation) ହେବାଦ୍ୱାରା ଗଛ ଓ ଜୀବ ତ‌ଥା ମାନବମାନଙ୍କର ଜୀବନ ଧାରଣ କରିବାକୁ ପ୍ରତିକୁଳ ଅବସ୍ଥା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥାଏ । କୌଣସି ବୃକ୍ଷ ନ‌ଥିବାରୁ ଭୂପୃଷ୍ଠ ଅସୁରକ୍ଷିତ ହୋଇ କ୍ଷୟ (denudation) ହୋଇଯାଏ ।  ପୃଥିବୀର ପ୍ରାୟ ଏକ ତୃତୀୟାଂଶ ସ୍ଥାନ ଶୁଷ୍କ (arid) ବା ଅର୍ଦ୍ଧଶୁଷ୍କ ଥାଏ । ମେରୁ ଅଞ୍ଚଳରେ ମଧ୍ୟ ବୃଷ୍ଟିପାତ କମ୍ ହୁଏ ଓ ସେଥିଯୋଗୁ ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ଥଣ୍ଡା ମରୁଭୂମି ବା ମେରୁ ମରୁଭୂମି କୁହାଯାଏ । ମରୁ ସ୍ଥାନର ବୃଷ୍ଟିପାତ ପରିମାଣ, ଉତ୍ତାପ, ମରୁ ହେବାର କାରଣ ବା ସେମାନଙ୍କର ଭୌଗଳିକ ସ୍ଥାନ ଅନୁସାରେ ମରୁଭୂମିର ବର୍ଗୀକରଣ କରାଯାଏ ।

ପାଣିପାଗରେ ବିରାଟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦିବାରାତ୍ରରେ ହେଉଥିବାରୁ ଉତ୍ତାପର ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ ଓ ସେଥିଯୋଗୁ ଶିଳାମାନଙ୍କ ଉପରେ ତାହାର ପ୍ରଭାବ ପଡ଼ିବାରୁ ସେଗୁଡ଼ିକ ଭାଙ୍ଗି ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ ହୋଇଯାଏ । ମରୁଭୂମିରେ କ୍ୱଚିତ ବର୍ଷା ହୁଏ ଓ ସେତେବେଳେ ସାମାନ୍ୟ ବନ୍ୟା ମଧ୍ୟ ହୁଏ । ଉତ୍ତପ୍ତ ଶିଳା ଉପରେ ବୃଷ୍ଟିପାତ ହେବା ଯୋଗୁ ସେହି ଖଣ୍ଡମାନ ଆହୁରି ଭାଙ୍ଗିଯାଏ ଓ ବେଗ‌ଯୁକ୍ତ ପବନ ଯୋଗୁ ଅଧିକ କ୍ଷୟ ହୁଏ । ପବନରେ ଏହି ଧୁଳି ଗୁଣ୍ଡ ଉଡ଼ି ବାଲିଝଡ଼ (dust storms) ସୃଷ୍ଟିକରେ । ଏହି ଉଡ଼ନ୍ତା ଧୁଳି ପଥର ଦେହରେ ବାଜି ଆହୁରି କ୍ଷୟ କରାଏ । ପଥର ଚିକ୍କଣ ହୋଇଯାଏ ଓ ବାଲୁକା ରାଶି ଠାଏ ଠାଏ ଜମା ହୋଇଯାଇ ସ୍ୟାଣ୍ଡ ଡ୍ୟୁନ ତିଆରି ହୋଇଯାଏ । ଅନ୍ୟ କେତେକ ମରୁଭୂମିରେ ବାଲି ଉଡ଼ିଯାଇ କେବଳ ଚିକ୍କଣ ପଥର ମୋଜାଇକ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ । ଏହାକୁ ମରୁ ଫୁଟପାଥ (desert pavement) କୁହାଯାଏ ଓ ଏହାପରେ ଆଉ ବିଶେଷ କୌଣସି କ୍ଷୟ ହୁଏନାହିଁ । ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମରୁ ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ପଥର ଆଧକ୍ୟ ଓ ଜଳ ପ୍ରବାହ ଯୋଗୁ କାଦୁଅ ଜମିଯିବା ଦେଖାଯାଏ । ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ଭୂତଳ ଜଳ (aquifers) ଥିବା ଯୋଗୁ ଝରଣା ଦେଖାଯାଏ । ଏହିଭଳି ସ୍ଥାନରେ ମରୁଦ୍ୟାନ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ ।

ଏହି ଉତ୍ତପ୍ତ ବାତାବରଣରେ ରହିବା ନିମନ୍ତେ ଜୀବଜଗତକୁ ସେଥିପାଇଁ ଖାପଖୁଆଇବାକୁ ହୁଏ । ସେଠାରେ ଥିବା ଗଛ ଶକ୍ତ, ଛୋଟ ପତ୍ର ବା ପତ୍ର ବିହୀନ ହୋଇଥାଆନ୍ତି, ଜଳ ପ୍ରତିରୋଧି କ୍ୟୁଟିକ୍ଲ ଥାଏ ଓ କଣ୍ଟା‌ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ ହେବାରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୁଅନ୍ତି । କେତେକ ବର୍ଷିକିଆ ଗଛମାନଙ୍କର ଅଙ୍କୁରୋଦ୍‌ଗମ ହୋଇ ପୁଷ୍ପିତ ହୋଇ କିଛି ସପ୍ତାହ ମଧ୍ୟରେ ମରିଯାଆନ୍ତି । ଅନ୍ୟ କେତେକ ଗଛ ବର୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି ବଞ୍ଚନ୍ତି ଓ ତାଙ୍କର ଚେର ଭୂଗର୍ଭକୁ ଯାଇ ଜଳକଣା ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି । ପ୍ରାଣୀମାନେ ବିନା ପାଣିରେ ବଞ୍ଚିବା ଶିଖିଥାଆନ୍ତି; ଦିବା ସମୟରେ ଛାଇରେ ବା ଭୂମିତଳେ ରହନ୍ତି । ଅନେକ ପ୍ରାଣୀ ଦୀର୍ଘ ସମୟ 
ଧରି ନିଷ୍କ୍ରିୟ ହୋଇ ରହିବା ପରେ କ୍ୱଚିତ ହେଉଥିବା ବର୍ଷା ସମୟରେ ସକ୍ରିୟ ହୋଇଯାଆନ୍ତି । ଉପ‌ଯୁକ୍ତ ବାତାବରଣରେ ସେମାନେ ଦୃତ ଗତିରେ ପ୍ରଜନନ କରି  ସମୟ ହେଲେ ପୁନଶ୍ଚ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ହୋଇଯାଆନ୍ତି । 

 ଶବ୍ଦ ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତି 
ମରୁଭୂମିର ପ୍ରତିଶବ୍ଦ ଭାବରେ ଥିବା ଇଂରାଜୀ, ଇଟାଲୀ, ଫ୍ରାନସ ଓ ପର୍ତ୍ତୁଗାଲରେ ବ୍ୟବ‌ହୃତ ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦମାନ ଲାଟିନର ଡେଜର୍ଟମ (dēsertum) ଶବ୍ଦରୁ ଆସିଛି ଯାହାର ଅର୍ଥ ପରିତ୍ୟାଗ ।  ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀ ପୂର୍ବରୁ ଡେଜର୍ଟ କ‌ହିଲେ ଜନବିହୀନ ସ୍ଥାନ‌ ଭାବରେ ବିଦିତ ଥିଲା ଯାହାର ଶୁଷ୍କତା ସାଥିରେ କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ନଥିଲା ।  ଆଜିକାଲି ଏହାକୁ ସ୍ୱଳ୍ପ ବୃଷ୍ଟିପାତ ଓ ଶୁଷ୍କତା ଯୋଗୁ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ସ୍ଥାନ‌କୁ କୁହାଯାଉଛି ।  ଡେଜର୍ଟ ଦ୍ୱୀପ "desert island" ଭଳି ବାକ୍ୟାଂଶ ବା  ପୂର୍ବତନ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଲିଖିତ ଗ୍ରେଟ ଆମେରିକାନ ଡେଜର୍ଟ (Great American Desert) ବା ସେକସପିଅରଙ୍କ ରଚନାରେ ଥିବା ଉଇଣ୍ଟରସ ଟେଲ (The Winter's Tale) କାହାଣୀରେ ଥିବା ଡେଜର୍ଟ ଅଫ ବୋହେମିଆରେ କୌଣସି ଶୁଷ୍କତା ନଥିଲା ଓ ଏହା ଅଳ୍ପ ସଂଖ୍ୟକ ଜନପଦ ଥିବା ସ୍ଥାନ‌କୁ ଚିହ୍ନଟ କରୁଥିଲା । 

 ଆଧାର 

ଶ୍ରେଣୀ:ମରୁଭୂମି