ସଆଦତ ହସନ ମଣ୍ଟୋ

ସଆଦତ ହସନ ମଣ୍ଟୋ (/mɑːn, -tɒ/; Urdu: سعادت حسن منٹو‎, ଉଚ୍ଚାରଣ [səˈaːd̪ət̪ ˈɦəsən ˈməɳʈoː]; ୧୧ ମେ ୧୯୧୨ – ୧୮ ଜାନୁଆରୀ ୧୯୫୫) ଜଣେ ପାକିସ୍ଥାନୀ ଲେଖକ ଓ ନାଟ୍ୟକାର ଥିଲେ । ସେ ଅବିଭକ୍ତ ଭାରତରେ ଲୁଧିଆନାଠାରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ସେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଉର୍ଦ୍ଦୁ ଭାଷାରେ ଲେଖୁଥିଲେ । ତାଙ୍କର ୨୨ଟି କ୍ଷୁଦ୍ର ଗଳ୍ପ ସଂକଳନ, ଗୋଟିଏ ଉପନ୍ୟାସ, ୫ଟି ବେତାର ନାଟକ, ୩ଟି ପ୍ରବନ୍ଧ ସଂକଳନ ପ୍ରକାଶ ପାଇଛି । ତାଙ୍କ ରଚିତ୍ର କ୍ଷୁଦ୍ରଗଳ୍ପଗୁଡିକ ଉଭୟ ପାଠକ ଓ ସମୀକ୍ଷକଙ୍କଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚ ପ୍ରଶଂସିତ ହୋଇଛି । ମଣ୍ଟୋ ନିଜ ରଚନାର ସମାଜର କଠୋର ସତ୍ୟକୁ ପରିବେଷଣ କରିଥିଲେ । ଭାରତ ବିଭାଜନ ବାବଦରେ ତାଙ୍କ ଲିଖିତ ଗପଗୁଡିକପାଇଁ ସେ ବିଶେଷ ପରିଚିତ ।

ଲେଖାରେ ଅଶ୍ଳିଳତାକୁ ନେଇ ମଣ୍ଟୋଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ୬ଥର ମକଦ୍ଦମା କରାଯାଇଥିଲା । ୩ଥର ଭାରତ ସ୍ୱାଧୀନତା ପୂର୍ବରୁ ଓ ୩ଥର ସ୍ୱାଧିନତା ପରେ । କିନ୍ତୁ ଥରଟିଏ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଦୋଷ ସାବସ୍ତ୍ୟ କରାଯାଇ ପାରିନଥିଲା । ମଣ୍ଟୋଙ୍କ ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବସିତ ୨ଟି ଆତ୍ମଜୀବନୀମୂଳକ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଥିଲା । ପ୍ରଥମ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରଟି ସର୍ମାଦ ଖୁସଟଙ୍କଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ ହୋଇଥିବା ବେଳେ, ୨୦୧୮ର ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରଟି ନନ୍ଦିତା ଦାସଙ୍କଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ ହୋଇଥିଲା ।

 ଜୀବନୀ 

 ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଜୀବନ 
ମଣ୍ଟୋ, ୧୯୧୨ ମସିହାରେ ଅବିଭକ୍ତ ଭାରତର ଲୁଧିଆନା ଜିଲ୍ଲାରେ ସମରଲା ନିକଟସ୍ଥ ପାପରୌଡି ଗ୍ରାମର ଏକ ମୁସଲିମ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ପିତା ଜଣେ ନ୍ୟାୟାଧିଶ ଥିଲେ । ସେମାନେ ମୂଳତଃ ଜମ୍ମୁ ଓ କଶ୍ମୀରର ଅଧିବାସି ଥିଲେ ।

୧୯୩୩ ମସିହାରେ ମଣ୍ଟୋ ୨୧ ବର୍ଷ ବୟସରେ "ଅବଦୁଲ ବରି ଆଲିଗ"ଙ୍କୁ ଭେଟିଥିଲେ । ଆଲିଗ ମଣ୍ଟୋଙ୍କୁ ଋଷୀୟ ଓ ଫରାସୀ ଲେଖକମାନଙ୍କୁ ପଢ଼ିବାକୁ ପ୍ରେରିତ କରିଥିଲେ । ଏହା ମଣ୍ଟୋଙ୍କ ଜୀବନର ଗତିପଥ ବଦଳାଇଥିଲା ।

 ବୃତିଗତ ଜୀବନ ଆରମ୍ଭ 
ଋଷୀୟ ଓ ଫରାସୀ ଲେଖକମାନଙ୍କୁ ପଢ଼ିବା ଆରମ୍ଭ କରିବାର କିଛି ମାସ ମଧ୍ୟରେ ମଣ୍ଟୋ, ଭିକ୍ଟର ହ୍ୟୁଗୋଙ୍କର "ଦ ଲାଷ୍ଟ ଡେ ଅଫ ଏ କନଡେମଡ଼ ମ୍ୟାନ'କୁ "ସର୍ଗୁଜସ୍ତ-ଏ-ଆସୀର" ( ଜଣେ ବନ୍ଦୀର କାହାଣୀ ) ନାମରେ ଉର୍ଦ୍ଦୁ ଭାଷାକୁ ଅନୁବାଦିତ କରିଥିଲେ। ଏହାକୁ ଲାହୋରର 'ଉର୍ଦ୍ଦୁ ବୁକ ଷ୍ଟଲ' ପ୍ରକାଶିତ କରିଥିଲା ।  ଏହା ପରେ ସେ ଲୁଧିଆନାରୁ ପ୍ରକାଶିତ "ମସାୱତ" ଖବରକାଗଜର ସମ୍ପାଦନା ମଣ୍ଡଳୀରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ ।

୧୯୩୪ରେ ମଣ୍ଟୋ, ଆଲିଗଡ଼ ମୁସଲିମ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟରେ ସ୍ନାତକ ପାଠ୍ୟକ୍ରମରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ ଓ "ଇଣ୍ଡିଆନ ପ୍ରୋଗ୍ରେସିଭ ରାଇଟର୍ସ ଆସୋସିଏସନ" ଆଡ଼କୁ ଆକର୍ଷିତ ହୋଇଥିଲେ । ପ୍ରୋଗ୍ରେସିଭ ରାଇଟର୍ସ ଆସୋସିଏସନରେ ସେ ଅଲି ସରଦାର ଜାଫରୀଙ୍କ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିଥିଲେ ଓ ତାଙ୍କଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ହୋଇଥିଲେ । ଅଲିଗଡ଼ ପତ୍ରିକାର ୧୯୩୫ ମସିହା ମାର୍ଚ୍ଚ ମାସର ସଂସ୍କରଣରେ, ତାଙ୍କର ଦ୍ୱିତୀୟ ଗଳ୍ପ "ଇଂକିଲାବ ପସନ୍ଦ" ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା ।

୧୯୩୪ରେ ହିଁ ମଣ୍ଟୋ ମୁମ୍ବାଇ ଯାଇଥିଲେ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପତ୍ରିକା, ଖବରକାଗଜ ଓ ହିନ୍ଦୀ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ପଟ୍ଟକଥା ଆଦି ଲେଖିବା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ । ଏହି ସମୟରେ ନୁର ଜାହାନ, ନୌସାଦ, ଇସମତ ଚୁଗତାଇ, ଅଶୋକ କୁମାର ଓ ଶ୍ୟାମଙ୍କ ସହିତ ତାଙ୍କର ବନ୍ଧୁତା ହୋଇଥିଲା । ସେ ବମ୍ବେର ରେଡ଼ ଲାଇଟ ଅଞ୍ଚଳ କମାଥିପୁରାର ଫୋରାସ ଲେନରେ ରହୁଥିଲେ । ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ଅଧିବାସୀମାନଙ୍କର ଜୀବନଶୈଳୀ, ମଣ୍ଟୋଙ୍କ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଲେଖାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା । ୧୯୪୧ରେ, ମଣ୍ଟୋ ଆକାଶବାଣୀର ଉର୍ଦ୍ଦୁ ପ୍ରସାରଣରେ ଜଣେ ଲେଖକ ଭାବେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ । ଏହି ସମୟରେ ମାତ୍ର ୧୮ମାସ ମଧ୍ୟରେ ସେ ୪ଟି ବେତାର ନାଟକ ପୁସ୍ତକ ରଚନା କରିଥିଲେ । ସେଗୁଡିକ ଥିଲା : 'ଆଓ', 'ମଣ୍ଟୋ କେ ଡ୍ରାମେ', 'ଜନାଜେ' ଓ 'ତିନ ଔରତେଁ' । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ସେ କ୍ଷୁଦ୍ର ଗଳ୍ପ ସଂକଳନ 'ଧୁଆଁ', 'ମଣ୍ଟୋ କେ ଅଫସାନେ' ଓ ପ୍ରବନ୍ଧ ସଂକଳନ  'ମଣ୍ଟୋ କେ ମଜାମିନ', 'ଅଫସାନେ ଔର ଡ୍ରାମେ' ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ । ଆକାଶବାଣୀର ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ ଏନ ଏମ ରସିଦଙ୍କ ସହିତ ମତାନ୍ତର ଯୋଗୁଁ ସେ ଆକାଶବାଣୀ ଚାକିରି ଛାଡି ବମ୍ବେ ଫେରିଯାଇଥିଲେ ଓ ପୁନଶ୍ଚ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ଜଗତ ସହିତ ସଂଶ୍ଲିଷ୍ଠ ହୋଇଥିଲେ । ଏହି ସମୟରେ ସେ "ଆଠ ଦିନ", "ଶିକାରୀ", "ଚଲ ଚଲରେ ନୌଜବାନ" ଓ "ମିର୍ଜା ଗାଲିବ"( ୧୯୫୪ରେ ମୁକ୍ତିଲାଭ ) ଆଦି ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରର ପଟ୍ଟକଥା ଲେଖିଥିଲେ । 'କାଲି ସାଲୱାର', 'ଧୁଆଁ' ଓ 'ବୁ' ଆଦି କ୍ଷୁଦ୍ରଗଳ୍ପ ଏହି ସମୟରେ "କ୍ୱାମି ଜଙ୍ଗ" ନାମକ ପାତ୍ରିକାରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା । ତାଙ୍କର 'ଚୁଗାଡ' ନାମକ ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ର ଗଳ୍ପ ସଂକଳନ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା । ୧୯୪୮ ମସିହା ଜାନୁଆରୀ ମାସରେ ସେ ଭାରତ ଛାଡି ପାକିସ୍ଥାନ ଚାଲି ଯାଇଥିଲେ ।

 ପାକିସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରବାସ 
ଭାରତ ବିଭାଜନପରେ, ଭାରତରେ ରହିବା ପାଇଁ ମଣ୍ଟୋ ଇଚ୍ଛୁକ ଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ଦଙ୍ଗାର ଆଶଙ୍କାରେ ସେ ୧୯୪୮ରେ ପାକିସ୍ଥାନକୁ ବିସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲେ ଓ ସେଠାରେ ସେମାନଙ୍କୁ "ମୁହାଜିର" (ଅନ୍ୟ ଦେଶରୁ ବିସ୍ଥାପିତ) ଭାବରେ ପରିଗଣିତ କରାଯାଇଥିଲା । ବମ୍ବେରୁ ଲାହୋରକୁ ଯିବା ପରେ, ମଣ୍ଟୋ ଲାହୋରର ବଟ୍ଟ ଟିକ୍କା ନିକଟରେ ଥିବା 'ଲକ୍ଷ୍ମୀ' ଅଟ୍ଟାଳିକାରେ ରହୁଥିଲେ ।  ଏହି ଅଟ୍ଟାଳିକାଟିକୁ ଲାଲା ଲାଜପତ ରାୟଙ୍କ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ବିମା କମ୍ପାନୀ ୧୯୩୮ରେ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲା ଓ  ସରୋଜିନୀ ନାଇଡୁ ଏହାକୁ ଉଦଘାଟନ କରିଥିଲେ । ବର୍ତ୍ତମାନ ଏହି ଅଟ୍ଟାଳିକାଟି ପରିତ୍ୟକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ପଡିଅଛି ।

 ମୃତ୍ୟୁ 
ଶେଷ ସମୟ ବେଳକୁ ମଣ୍ଟୋ ନିଜ ମଦାଭ୍ୟାସ ଯୋଗୁସିରୋସିସ୍ ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇଥିଲେ । ୧୯୫୫ ଜାନୁଆରୀ ୧୮ତାରିଖରେ ସେ ମଦ୍ୟାତ୍ୟୟ ଯୋଗୁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ । ମୃତ୍ୟୁବେଳକୁ ସେ ପତ୍ନୀ ସାଫିଆ ଏବଂ ତିନି ଝିଅ ନିଘତ, ନୁଝତ ଓ ନୁସରତଙ୍କୁ ଛାଡି ଯାଇଥିଲେ ।

 ମୃତ୍ୟୁ ପରେ 
ମଣ୍ଟୋଙ୍କ ଜୀବନୀ ଅନେକ ଆଲୋଚନା, ପର୍ଯ୍ୟାଲୋଚନାର କେନ୍ଦ୍ର ହୋଇ ରହିଛି । ମଣ୍ଟୋଙ୍କ ଜୀବନୀ ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବସିତ ଡାନିସ ଇକୱାଲଙ୍କ ନାଟକ "ଏକ କୁତେ କି କାହାଣୀ" ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ ଶତବାର୍ଷିକୀ ଅବସରରେ ମଞ୍ଚସ୍ଥ ହୋଇଥିଲା । ୨୦୦୫ରେ ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁର ୫୦ବର୍ଷ ପୂର୍ତ୍ତୀ ଅବସରରେ ପାକିସ୍ଥାନରେ ଏକ ଡାକଟିକଟ ପ୍ରଚଳନ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା । ୨୦୧୨ ଅଗଷ୍ଟ ୧୪ରେ ମଣ୍ଟୋଙ୍କୁ "ନିସାନ-ଏ-ଇମତିଆଜ" ପୁରସ୍କାରରେ ସମ୍ମାନୀତ କରାଯାଇଥିଲା । ୨୦୧୫ରେ  ସର୍ମୋଦ ଖୁସଟଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶନାରେ 'ମଣ୍ଟୋ' ନାମରେ ଏକ ପାକିସ୍ଥାନୀ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ମୁକ୍ତିଲାଭ କରିଥିଲା । ୨୦୧୮ରେ ବିବିସି, ମଣ୍ଟୋଙ୍କ ଗଳ୍ପ "ଟୋବା ଟେକ ସିଂହ"କୁ ବିଶ୍ୱର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ୧୦୦ଟି ଗଳ୍ପ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରିଥିଲା । ୨୦୧୮ରେ ନନ୍ଦିତା ଦାସ, ଭାରତରେ "ମଣ୍ଟୋ" ନାମକ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ । ଏଥିରେ "ନୱାଜ-ଉଦ୍ଦିନ ସିଦ୍ଦିକି" ମଣ୍ଟୋ ଭୂମିକାରେ ଅଭିନୟ କରିଥିଲେ ।

 ରଚନାବଳୀ 
ଭାରତ ବିଭାଜନକୁ ମଣ୍ଟୋ ଘୋର ବିରୋଧ କରୁଥିଲେ ଓ ବିଭାଜନକୁ ବିରୋଧ କରି ଗଳ୍ପ ଓ ପ୍ରବନ୍ଧମାନ ଲେଖିଥିଲେ । ସେ ଭିକ୍ଟ ହ୍ୟୁଗୋ, ଓସ୍କାର ୱାଇଲ୍ଡ, ଆଣ୍ଟୋନ ଚେକୋଭ ଓ ମାକସିମ ଗର୍କୀ ଆଦି ସାହିତ୍ୟକଙ୍କୁ ଅନୁବାଦ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ପ୍ରଥମ ଗଳ୍ପ "ତମାସା", ଜାଲିଆନାୱାଲା ବାଗ୍ ହତ୍ୟାକାଣ୍ଡ ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବସିତ ଥିଲା । ସେ ବାମପନ୍ଥୀ ଓ ସମାଜବାଦ ଚେତନାତ୍ମକ ଲେଖାରୁ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କ୍ରମେ ମଣିଷର ମନସ୍ତତ୍ତ୍ୱକୁ ନେଇ ଅନେକ ଲେଖା ଲେଖିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ନିଜର ଅର୍ଥନୈତିକ ଅବ୍ୟବସ୍ଥା, ନାରୀ ସ୍ୱାଧିନତା ଓ ଗୌରବ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଲେଖାରେ ପ୍ରମୁଖ ସ୍ଥାନ ପାଇଥିଲା । ତାଙ୍କ ଲେଖାରେ ଅଶ୍ଳୀଳତାକୁ ନେଇ ତାଙ୍କୁ ବହୁ ଅସୁବିଧାର ସମ୍ମୁଖୀନ କରିବାକୁ ପଡିଥିଲା ।

 ରଚନାବଳୀ 
 ଆତିସ ପରାୟେ – ୧୯୩୬
 ଚୁଗଡ
 ମଣ୍ଟୋ କେ ଅଫସାନେ - ୧୯୪୦ 
 ଧୁଆଁ - ୧୯୪୧
 ଅଫସାନେ ଔର ଡ୍ରାମେ - ୧୯୪୩
 ଖୋଲ ଦୋ - ୧୯୪୮
 ଲଜ୍ଜତ-ଏ-ସଙ୍ଗ - ୧୯୪୮
 ସିୟା ହାସିୟେ - ୧୯୪୮
 ବାଦାସାହତ କା ଖାତିମା - ୧୯୫୦ 
 ଖାଲି ବୋତଲେଁ - ୧୯୫୦ 
 ଲାଉଡ଼ ସ୍ପିକର 
 ଗଞ୍ଜେ ଫରିସ୍ତେ 
 ମଣ୍ଟୋ କେ ମଜାମିଂ 
 ନିମରୋଦ କି ଖୁଦାଇ - ୧୯୫୦ 
 ଥଣ୍ଡା ଗୋସ୍ତ - ୧୯୫୦ 
 ୟାଜିଦ - ୧୯୫୧
 ପର୍ଦ୍ଦେ କେ ପିଛେ - ୧୯୫୩ 
 ସଡ଼କ କେ କିନାରେ - ୧୯୫୩
 ବଘେର ଉନ୍ୱାନ କେ - ୧୯୫୪
 ବଘେର ଇଜାଜତ - ୧୯୫୫
 ଟୋବା ଟେକ୍ ସିଂହ - ୧୯୫୫
 ବୁର୍ଖେ - ୧୯୫୫
 ଫୁନ୍ଦୁନେ - ୧୯୫୫
 ସରକନ୍ଦୋକେ ପିଛେ - ୧୯୫୫
 ସୈତାନ - ୧୯୫୫
 ଶିକାରୀ ଔରତେଁ - ୧୯୫୫
 ରତ୍ତି, ମାସା, ତୋଲା - ୧୯୫୬
 କାଲି ସାଲୱାର - ୧୯୬୧
 ମଣ୍ଟୋ କି ବେହତରିନ କାହାଣୀୟାଁ - ୧୯୬୩
 ତାହିରା ସେ ତାହିର - ୧୯୭୧

 ଆଧାର 

 ବାହାର ଆଧାର 
 Works by or about Saadat Hasan Manto at Internet Archive

 Manto and his stories

 Toba Tek Singh. Translated by Frances W. Pritchett.ଶ୍ରେଣୀ:ପଞ୍ଜାବୀ ଲୋକ
ଶ୍ରେଣୀ:୧୯୫୫ ମୃତ୍ୟୁ
ଶ୍ରେଣୀ:୧୯୧୨ ଜନ୍ମ