ରୋହିଣୀ ଭାଟେ

ରୋହିଣୀ ଭାଟେ (ଇଂରାଜୀ ଭାଷାରେ Rohini Bhate) (Marathi: रोहिणी भाटे) (14 November 1924 – 10 October 2008) ଭାରତର ଜଣେ ଅତି ପୁରୁଖା କଥକ ନୃତ୍ୟାଙ୍ଗନା ଯିଏ ଜଣେ ନୃତ୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶକ, ଶିକ୍ଷୟିତ୍ରୀ, ଲେଖିକା, ଗବେଷିକା ଓ ଭାରତୀୟ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନୃତ୍ୟର (Indian classical dance) ସମାଲୋଚିକା ଥିଲେ ।  ତାଙ୍କର ବୃତ୍ତି ଜୀବନରେ ସେ ସଙ୍ଗୀତ ନାଟକ ଏକାଡେମୀ ପୁରସ୍କାର ଓ କାଳିଦାସ ସମ୍ମାନ (Kalidas Samman) ଭଳି ଅନେକ ମାନ୍ୟତା ପାଇଥିଲେ । 

ଜୟପୁର-ଅଟ୍ରଉଲି ଘରାନା (Jaipur) ଓ ଲକ୍ଷ୍ନୌ ଘରାନା (Lucknow gharanas) ଶିକ୍ଷାନୁଷ୍ଠାନଦ୍ୱୟରେ ରୋହିଣୀ କଥକ ନୃତ୍ୟ ଶିକ୍ଷା କରିଥିଲେ ।

ସେ ଅନେକ ନୃତ୍ୟ ରଚନାର ଭଣ୍ଡାର ଓ ଅଭିନୟର (abhinaya ) ଏକ ଅଭିନବ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ । ନିଜର ହିନ୍ଦୁସ୍ଥାନୀ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଙ୍ଗୀତର ଜ୍ଞାନ ଥିବା ଯୋଗୁ ସେ ତାଙ୍କ ନୃତ୍ୟ ନିମନ୍ତେ ସଙ୍ଗୀତ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରୁଥିଲେ । ସମାଲୋଚକ ସୁନିଲ କୋଠାରୀଙ୍କ ମତରେ ବିଜୟ ମେହଟାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ ଶକୁନ୍ତଳା (Shakuntala ) ନୃତ୍ୟରେ ତାଙ୍କର କୋରିଓଗ୍ରାଫି ଇଲ୍ଲେଖନୀୟ ଥିଲା । କାଳିଦାସ, ଋତୁସଂହାର (Ṛtusaṃhāra ) ଓ ରୁଗବେଦର (Rigveda) ଉସବା ସୁକ୍ତରେ ଦେଇଥିବା ତାଙ୍କର ନୃତ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶନା ପ୍ରଶଂସା ଯୋଗ୍ୟ ଥିଲା ।

ଶିକ୍ଷା
ବିହାରର ପାଟନାରେ ଭାଟେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ କିନ୍ତୁ ପୁଣେରେ ତାଙ୍କର ସ୍କୁଲ ଓ କଲେଜ ଶିକ୍ଷା କରିଥିଲେ ।  ଏକ ମଧ୍ୟବିତ୍ତ କରହଦେ (Karhade) ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରିବାରରୁ ସେ ଆସିଥିଲେ ।  

ଗୁରୁ ପାର୍ବତୀ କୁମାର ପାଖରେ ରୋହିଣୀ ପ୍ରଥମେ ଭାରତନାଟ୍ୟମ (Bharatanatyam) ଶିକ୍ଷା ଲାଭ କରିଥିଲେ ।  ସନ ୧୯୪୬ରେ ସେ ଫର୍ଗୁସନ କଲେଜରୁ (Fergusson College) କଳାରେ ଡିଗ୍ରୀ ହାସଲ କରିଥିଲେ ।  ଜୟପୁର ଘରାନାର ସୋହନଲାଲ ପାଖରୁ ସେହି ବର୍ଷ କଥକ (Kathak) ନୃତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଶିଖିଥିଲେ । 

ସ୍ୱଳ୍ପ ଅବଧି ପରେ କଥକ ନୃତ୍ୟରେ ସେ ପଣ୍ଡିତ ଲଚ୍ଛୁ ମହାରାଜ (Pandit Lachhu Maharaj) ପାଖରୁ ବାର ବର୍ଷ ଓ ପଣ୍ଡିତ ମୋହନରାଓ କଲ୍ଲିଆନପୁରକାରଙ୍କଠାରୁ (Mohanrao Kallianpurkar) ଲକ୍ଷ୍ନୌ ଘରାନାରେ (Lucknow gharana) ପନ୍ଦର ବର୍ଷ ଧରି ଶିକ୍ଷା ଲାଭ କରିଥିଲେ ।

ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞ କେଶବରାଓ ଭୋଲେ (Keshavrao Bhole) ଓ ବସନ୍ତରାଓ ଦେଶପାଣ୍ଡେଙ୍କ (Vasantrao Deshpande) ପାଖରୁ ହିନ୍ଦୁସ୍ଥାନୀ ସଙ୍ଗୀତ ଶିକ୍ଷା କରିଥିଲେ ଓ କଥକ ନୃତ୍ୟରେ ଡକ୍ଟରେଟ ପାଇଥିଲେ ।

ବୃତ୍ତି
ଭୌଗଳିକ, ବୌଦ୍ଧିକ, ଅସ୍ଥାୟୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପରିସ୍ଥିତି ଯୋଗୁ ରୋହିଣୀ କଥକ ନୃତ୍ୟରେ ନିଜର ସଙ୍ଗୀତ ଓ ବୌଦ୍ଧିକ ଜ୍ଞାନ ନେଇ ମୁକ୍ତ ଭାବରେ ପରୀକ୍ଷା ନିରୀକ୍ଷା ଚାଲୁରଖିଥିଲେ । ସନ ୧୯୪୭ରେ ଭାଟେ ଏକ ନୃତ୍ୟଭାରତୀ କଥକ ନୃତ୍ୟା ଏକାଡେମୀ ପୁଣେରେ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ ।  ତାଙ୍କ ଅନୁଷ୍ଠାନରୁ ୬୦ ବର୍ଷ ଧରି ଶହ ଶହ ବିଦ୍ୟାର୍ଥୀ ଶିକ୍ଷା ଲାଭ କରିଥିଲେ ।  ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର (Maharashtra) ମଧ୍ୟବିତ୍ତ ପରିବାରରେ ସେ କଥକ ନୃତ୍ୟକୁ ଜନପ୍ରିୟ କରେଇଥିଲେ । 

ସନ ୧୯୫୨ରେ ଭାରତୀୟ ସାଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରତିନିଧି ମଣ୍ଡଳର ଏକ ସଭ୍ୟ ଭାବରେ  ସେ ଚୀନ ଦେଶ ପରିଭ୍ରମଣ କରିଥିଲେ । ଏହି ଭ୍ରମଣ ଯୋଗୁ ଭାରତୀୟ ନୃତ୍ୟ ଓ ନାଟକ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପୁରାତନ ଶାସ୍ତ୍ର ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସିବା ଯୋଗୁ ତାଙ୍କର କଳା ନୈପୁଣ୍ୟ ଅଧିକ ଶାଣିତ ହୋଇପାରିଥିଲା ।

ଖଇରଗଡ଼ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟର କମିଟି ସଭ୍ୟ ଭାବରେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇ ପୁଣେର ଲଳିତ କଳା କେନ୍ଦ୍ରରେ କଥକ ପାଠ୍ୟକ୍ରମର ସିଲାବସ ତିଆରି କରିବାରେ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ଦେଇଥିଲେ ଓ ସେହି ଅନୁଷ୍ଠାନର ଗୁରୁ ଓ ଭିଜିଟିଙ୍ଗ ପ୍ରାଧ୍ୟାପକ ଭାବରେ ସେବା କରିଥିଲେ । ଜାତୀୟ କଥକ ନୃତ୍ୟ ଅନୁସ୍ଠାନ କେନ୍ଦ୍ର ଦିଲ୍ଲୀରେ (Delhi Kathak Kendra) ସେ ଛାତ୍ରମାନଙ୍କ ପରୀକ୍ଷକ ଥିଲେ ।

ରୋହିଣୀ ଭାଟେ‌ ମରାଠୀ ଭାଷାରେ ଲେଖିଥିବା ପୁସ୍ତକ ମଧ୍ୟରେ ଆତ୍ମ ଜୀବନୀ, ଇସାଦୋରେ ଡନ‌କାନ (Isadora Duncan) ଲିଖିତ ଜୀବନୀର ଅନୁବାଦ ମାଝି ନୃତ୍ୟସାଧନା ଓ ସଂସ୍କୃତରେ ସମ୍ପାଦିତ ସଙ୍ଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟ ଅଭିନୟ ଦର୍ପଣ ଯାହାକୁ କଥକ ଦର୍ପଣ ଦୀପିକା ନାମ ଦେଇଥିଲେ । ଏହି ପୁରାତନ ପୁସ୍ତକରୁ ସେ ତାଙ୍କର ଅନେକ ସୃଜନଶୀଳ ପ୍ରକଳ୍ପ ତିଆରି କରିଥିଲେ ।  କଥକ ବିଷୟ ଉପରେ ଅନେକ ଆଲେଖ୍ୟ ଲେଖିଛନ୍ତି ।

ସନ ୨୦୦୨ରେ ସେ ଜର୍ମାନୀ ଭାଷାରେ 'ଟାଇମ ଆଣ୍ଡ ସ୍ପେସ' ନାମକ ଏକ ଡକୁମେଣ୍ଟାରୀ ତିଆରିରେ ଭାଗନେଇଥିଲେ ।  

ରୋହିଣୀଙ୍କର ପରିଚିତ ହିନ୍ଦୁସ୍ଥାନୀ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଙ୍ଗୀତର ତବଲା ବାଦକ ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତ କାମତ (Chandrakant Kamat) ସ‌ହ ପୁଣେରେ ସନ ୧୯୫୨ରେ ଭେଟ ହୋଇଥିଲା ।  କଳାନିଧି ନାରାୟଣ (Kalanidhi Narayanan) ସ‌ହିତ ସେ କଥକ ଓ ଭାରତ ନାଟ୍ୟମରେ ଥିବା ଅଭିନୟର ତୁଳନାତ୍ମକ ଅନୁଶୀଳନ କରିଥିଲେ । ଅନ୍ୟ ଜଣେ କଥିକ ବିଶାରଦ ରେବା ବିଦ୍ୟାର୍ଥୀ ତାଙ୍କର ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ବାନ୍ଧବୀ ଥିଲେ । 

ମୃତ୍ୟୁ
ରୋହିଣୀ ଭାଟେ‌ ଅକ୍ଟୋବର ୧୦ ତାରିଖ ୨୦୦୮ରେ ୮୩ ବର୍ଷ ବୟସରେ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ପୁଣେ ସ‌ହରରେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କର ବୋହୁ ଓ ଶିଷ୍ୟା ଶମା ଭଟେ (Shama Bhate) କଥନ ଅନୁସାରେ ଭଟେ ତାଙ୍କର ଜୀବନର ଶେଷ ୫ ବର୍ଷ ପାର୍କିନ୍‌ସନ୍ ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ ଥିଲେ ଓ ସେହି ରୋଗର ଜଟିଳ ହୋଇ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଥିଲା । 

ପୁରସ୍କାର
 ୧୯୭୭: ରାଜ୍ୟ ସରକାର ଦତ୍ତ 'ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ରାଜ୍ୟ ପୁରସ୍କାର' 
 ୧୯୭୯: ସଙ୍ଗୀତ ନାଟକ ଏକାଡେମୀ ପୁରସ୍କାର (Sangeet Natak Akademi Award)
 ୧୯୯୦: ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ଗୌରବ ପୁରସ୍କାର 
 ୨୦୦୧: କାଳିଦାସ ସମ୍ମାନ (Kalidas Samman)
 ୨୦୦୬: Sangeet Natak Akademi Fellowship
 ୨୦୦୭: ସଙ୍ଗୀତ ନାଟକ ଏକାଡେମୀ, ଦିଲ୍ଲୀର 'ଏକାଡେମୀ ରତ୍ନ' ପୁରସ୍କାର । 

 ଆଧାର 

ଶ୍ରେଣୀ:୧୯୨୪ ଜନ୍ମ
ଶ୍ରେଣୀ:୨୦୦୮ ମୃତ୍ୟୁ
ଶ୍ରେଣୀ:ସଙ୍ଗୀତ ନାଟକ ଏକାଡେମୀ ପୁରସ୍କୃତ