ପାରାଥାଇରଏଡ ଗ୍ରନ୍ଥି

ପାରାଥାଇରଏଡ ଗ୍ରନ୍ଥି କ‌ହିଲେ ମାନବ ଓ ଚତୁଷ୍ପଦ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଦେହରେ ଥିବା ଛୋଟ ଛୋଟ ଅନ୍ତସ୍ରାବୀ (endocrine) ଗ୍ରନ୍ଥିମାନଙ୍କୁ  ବୁଝାଏ । ମାନବ ଦେହରେ ଥାଇରଏଡ ଗ୍ରନ୍ଥି ପୃଷ୍ଠଭାଗରେ ଚାରୋଟି ପାରାଥାଇରଏଡ ଗ୍ରନ୍ଥି ଥାଏ । ରକ୍ତରେ ସ୍ୱଳ୍ପ କ୍ୟାଲସିଅମ ଥିଲେ ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥିଗୁଡ଼ିକ ପାରାଥାଇରଏଡ ହରମୋନ (parathyroid hormone) ପ୍ରସ୍ତୁତ ଓ କ୍ଷରଣ କରନ୍ତି ଓ ଏହି ହରମୋନ ଶରୀରରେ ଓ ଅସ୍ଥି ମଧ୍ୟରେ ଥିବା କ୍ୟାଲସିଅମ ପରିମାଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ । 

ପାରାଥାଇରଏଡ ଗ୍ରନ୍ଥିର ରକ୍ତ, ଧମନୀ, ଶିରା ଓ ଲସିକା ସରବରାହ ଠିକ୍ ଥାଇରଏଡ ଗ୍ରନ୍ଥିର ସରବରାହ ଭଳି ହୋଇଥାଏ । ଭୃଣ ବିଜ୍ଞାନ ଅନୁସାରେ ତୃତୀୟ ଓ ଚତୁର୍ଥ ଫାରିଞ୍ଜିଆଲ ପାଉଚର (pharyngeal pouches) ଏପିଥେଲିଆଲ (epithelial) ଲାଇନିଙ୍ଗରୁ ପାରାଥାଇରଏଡ ଗ୍ରନ୍ଥି ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥାଏ; ଉପର ଗ୍ରନ୍ଥିଗୁଡ଼ିକ ଚତୁର୍ଥ ପାଉଚରୁ ଓ ତଳ ଗ୍ରନ୍ଥିଗୁଡ଼ିକ ତୃତୀୟ ପାଉଚରୁ ତିଆରି ହୋଇଥାଏ । 

ଅଧିକ ବା କମ୍ ପାରାଥାଇରଏଡ ହରମୋନ ଅନୁସାରେ ରକ୍ତର କ୍ୟାଲସିଅମ ସ୍ତର ଓ ଅସ୍ଥି ମେଟାବୋଲିଜ୍ମର ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ ଯାହାକୁ ଯଥାକ୍ରମେ ହାଇପରପାରାଥାଇରଏଡିଜ୍ମ ଓ ହାଇପୋପାରାଥାଇରଏଡିଜ୍ମ (hypoparathyroidism) କୁହାଯାଏ ।  

 ଗଠନ 
ବାମ ଓ ଡାହାଣ ଥାଇରଏଡ ଗ୍ରନ୍ଥି ଲୋବର ପୃଷ୍ଠ ଭାଗରେ ଦୁଇ ଯୋଡ଼ା ପାରାଥାଇରଏଡ ଗ୍ରନ୍ଥି ଥାଏ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗ୍ରନ୍ଥିର ରଙ୍ଗ ହଳଦିଆ-ମାଟିଆ, 
ଦେଖିବାକୁ ଅଣ୍ଡାକୃତି ଚଟକା ଓ ମସୁର ଭଳି ଦେଖିବାକୁ, ଲମ୍ବ ୬ ମି:ମି: ଓ ଚଉଡ଼ା ୩ ମି:ମି: । ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବରେ ଚାରୋଟି ପାରାଥାଇରଏଡ ଗ୍ରନ୍ଥି ଥାଏ; ଉପର ପାଖରେ ଦୁଇ ଗ୍ରନ୍ଥିକୁ ସୁପିରିଅର ଓ ତଳ ପାଖର ଦୁଇ ଗ୍ରନ୍ଥିକୁ ଇନଫିରିଅର ପାରାଥାଇରଏଡ ଗ୍ରନ୍ଥି କୁହାଯାଏ । ସୁସ୍ଥ ପାରାଥାଇରଏଡ ଗ୍ରନ୍ଥିର ଓଜନ ପୁରୁଷଙ୍କର ୩୦ମି:ଗ୍ରା: ଓ ମହିଳାଙ୍କର ୩୫ମି:ଗ୍ର: ହୋଇଥାଏ ।  ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥିଗୁଡ଼ିକ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ ବା ବେକ ପରୀକ୍ଷା କରି ଜାଣିହୁଏ ନାହିଁ । Illustrated Anatomy of the Head and Neck, Fehrenbach and Herring, Elsevier, 2012, p. 159

ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାରାଥାଇରଏଡ ଶିରା ଯାଇ ସୁପିରିଅର, ମିଡଲ ଓ ଇନଫିରିଅର ଥାଇରଏଡ ଶିରା ସ‌ହିତ ମିଳିତ ହୁଏ । ସୁପିରିଅର ଓ ମିଡଲ ଥାଇରଏଡ ଶିରା ଯାଇ ଇଣ୍ଟରନାଲ ଜୁଗୁଲାର ଶିରା ((internal jugular vein) ସ‌ହିତ ଓ ଇନଫିରିଅର ଥାଇରଏଡ ଯାଇ ବ୍ରାକିଓସେଫାଲିକ ଶିରା (brachiocephalic vein) ସ‌ହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାଏ ।

 ଲସିକା ନିଷ୍କାସନ 
ଲସିକା ନଳୀଗୁଡ଼ିକ ପାରାଥାଇରଏଡ ଗ୍ରନ୍ଥିରୁ  ବାହାରି ଡିପ ସର୍ଭିକାଲ ଲିମ୍ଫ ନୋଡ (deep cervical lymph node) ଓ ପାରାଟ୍ରାକିଆଲ ଲିମ୍ଫ ନୋଡମାନଙ୍କରେ (paratracheal lymph nodes)‌ ଲସିକା ନିଷ୍କାସନ ହୁଏ ।

 ଉତ୍ତକ ବିଜ୍ଞାନ/ Histology 
ଥାଇରଏଡ ଗ୍ରନ୍ଥି ପାଖରେ ଥିବାରୁ ଏହାର ପାରାଥାଇରଏଡ ନାମ‌କରଣ ହୋଇଛି କିନ୍ତୁ ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟ ଥାଇରଏଡଠାରୁ ସମ୍ପୁର୍ଣ୍ଣ ପୃଥକ୍ । ପାରାଥାଇରଏଡର ଜୀବକୋଷଗୁଡ଼ିକ ଘଞ୍ଚ ଭାବରେ ଲଗାଲଗି ହୋଇ ଥାଆନ୍ତି କିନ୍ତୁ ଥାଇରଏଡ ଜୀବକୋଷର ଫଲିକୁଲାର ଗଠନ ଥାଏ । ପାରାଥାଇରଏଡର ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଅତୁଳନୀୟ ଜୀବକୋଷ ଥାଏ । 
 ପାରାଥାଇରଏଡ ମୁଖ୍ୟ ଜୀବକୋଷ Chief cells ଗୁଡ଼ିକ ପାରାଥାଇରଏଡ ହରମୋନ ତିଆରି ଓ ନିଷ୍କାସନ କରନ୍ତି । ଜୀବକୋଷଗୁଡ଼ିକ ଛୋଟ ଓ ହରମୋନ ଥିବା ବେଳେ କଳା, ହରମୋନ ନିଷ୍କାସିତ ହୋଇଥିବା ବେଳେ ପରିସ୍କାର ଦେଖାଯାଆନ୍ତି ।
 ଅକ୍ସିଫିଲ ଜୀବକୋଷ/Oxyphil cells ଗୁଡ଼ିକ ଦେଖିବାକୁ ଫିକା ଓ ବୟସ ବୃଦ୍ଧି ସାଥିରେ ଏମାନେ ସଂଖାଧିକ ହୁଅନ୍ତି, କର୍ମ ଅଧ୍ୟବଧି ଅଜ୍ଞାତ ଅଛି ।

 କାର୍ଯ୍ୟ 
ଶରୀରରେ ଥିବା କ୍ୟାଲସିଅମ ଓ ଫସଫେଟକୁ (phosphate) ସୀମିତ ସ୍ତରରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ରଖିବା ଥାଇରଏଡ ଗ୍ରନ୍ଥିର ମୂଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଯାହା ଫଳରେ ସ୍ନାୟୁ ମଣ୍ଡଳ (nervous) ଓ ମାଂସପେଶୀ ମଣ୍ଡଳ (muscular system) ସଠିକ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ ହୋଇପାରିବେ । ପାରାଥାଇରଏଡ ହରମୋନ (parathyroid hormone/ PTH) କ୍ଷରଣ କରି ଥାଇରଏଡ ଗ୍ରନ୍ଥି ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରେ ।

ପାରାଥାଇରଏଡ ହରମୋନ ଏକ ଛୋଟ ପ୍ରୋଟିନ (protein) ଯାହା କ୍ୟାଲସିଅମ ତ‌ଥା ଫସଫେଟ ସମତୁଲ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାରେ ଓ ଅସ୍ଥି ଶରୀରତ‌ତ୍ତ୍ୱରେ ଭାଗ ନିଏ । କ୍ୟାଲସିଟୋନିନ calcitonin ପ୍ରତିପକ୍ଷ ହୋଇ ପାରାଥାଇରଏଡ ହରମୋନ କାମ କରେ ।

 ଆଧାର 

ଶ୍ରେଣୀ:ଚିକିତ୍ସା ବିଜ୍ଞାନ