ଅସ୍ତ୍ର (କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର)

ବର୍ଣ୍ଣନା 
ଅସ୍ତ୍ରର ପୁରୁଣା ଡିଜାଇନ୍ କିଛି କ୍ଷେତ୍ରରେ Matra Super Super 530D ଏବଂ Vympel R-77 ସହିତ ସମାନ ଥିଲା |  ଅସ୍ତ୍ର ହେଉଛି  ଲମ୍ବା, ଏହାର ବ୍ୟାସ ହେଉଛି  ଏବଂ ଏହାର ଓଜନ  ଏହା ସକ୍ରିୟ ରାଡାର ଆଗମନ (Active radar homing) ମାଧ୍ୟମରେ ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ (Terminal guidance) ସହିତ ଫାଇବର ଅପ୍ଟିକ୍ ଘୁର୍ଣ୍ଣଦର୍ଶୀ (Fiber optic gyroscope)ଦ୍ୱାରା ଚାଳିତ ମଧ୍ୟ-ରାସ୍ତା ନିଷ୍କ୍ରିୟ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ (inertial guidance) ବ୍ୟବହାର କରେ |  ଏହା ଏକ ସୁରକ୍ଷିତ ଡାଟା ଲିଙ୍କ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜ ରାସ୍ତା-ସଂଶୋଧନ (mid-course updates) ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ସକ୍ଷମ ଅଟେ | ର ଆଗମନ ପରିସର (homing range) ସହିତ ଏହି କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ରର ସକ୍ରିୟ ରାଡାର ସନ୍ଧାନକାରୀ (active radar seeker) Agatଦ୍ୱାରା ଯୋଗାଇ ଦିଆଯାଏ ଏବଂ ଏହା ସ୍ଥାନୀୟ ଭାବରେ ଉତ୍ପାଦିତ ହେବ |  ସନ୍ଧାନକାରୀ 15କି.ମି. ଦୂରରୁ 5 ବର୍ଗ-ମିଟରର ରାଡାର ତୁଲ୍ୟ ପରିଚ୍ଛେଦ ସହିତ ଏକ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ଚକ୍ଷୁସ୍ଥିର (Lock-on) କରିପାରିବ   Research Centre Imaratଦ୍ୱାରା ବିକଶିତ ଏକ ସ୍ୱଦେଶୀ ସନ୍ଧାନକାରୀ ବ୍ୟବହାର କରି ୨୦୧୭ ଏବଂ ୨୦୧୮ରେ କିଛି ପରୀକ୍ଷା କରାଯାଇଛି |   

ଅସ୍ତ୍ର ସହିତ କକ୍ଷକୁ ଅଟେ ବିଦ୍ୟୁତିକ ପ୍ରତି-ପ୍ରତ୍ୟୁପାୟ (Electronic counter-countermeasure) ବ୍ୟବହାର କରେ ଯାହା ଏହାକୁ ଶତ୍ରୁର ବୈଦ୍ୟୁତିକ ପ୍ରତ୍ୟୁପାୟ (Electronic countermeasure) କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ରର ସନ୍ଧାନକାରୀକୁ (seeker) ସଠିକ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ । ଏହା  ଉଚ୍ଚ ବିସ୍ଫୋରକ ପୂର୍ବ-ଖଣ୍ଡବିଖଣ୍ଡିତ ବିସ୍ଫୋଟକପଦାର୍ଥ (Warhead) ବହନ କରେ ଏକ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଫ୍ୟୁଜ୍ (proximity fuze)ଦ୍ୱାରା ସକ୍ରିୟ ହୁଏ |  ଅସ୍ତ୍ର ଏକ ଧୂଆଁ-ହୀନ କଠିନ ଇନ୍ଧନଯୁକ୍ତ ମୋଟର ବ୍ୟବହାର କରେ ଯାହା କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ରକୁ ଶବ୍ଦ-ବେଗର ୪.୫ ଗୁଣା ଅଧିକ ବେଗରେ ଗତି କରାଇନିଏ ଏବଂ ସର୍ବାଧିକ ର ଉଚ୍ଚତାରୁ ନିକ୍ଷେପ କରାଯାଇ ପାରିବାର ସୁବିଧା ଦିଏ |  ଅସ୍ତ୍ରର ସର୍ବାଧିକ ପରିସର (max. range) ହେଉଛି  (ଶତ୍ରୁର ମୁଣ୍ଡ-ପଟୁ-ଗୋଡ଼ାଇବା-ସ୍ଥିତିରେ) ଏବଂ  (ଶତ୍ରୁର ଲାଞ୍ଜ-ପଟୁ-ଗୋଡ଼ାଇବା-ସ୍ଥିତିରେ) |  ଏହା ସର୍ବାଧିକ ଉଚ୍ଚତା ହାସଲ କରେ ଯେତେବେଳେ କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ରଟି  ଉଚ୍ଚତାରୁ ନିକ୍ଷେପ ହୁଏ,  ଉଚ୍ଚତାରୁ ନିକ୍ଷେପ ହେଲେ, ପରିସର  ହେଇଯାଏ ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ଏହା ସମୁଦ୍ର ପତ୍ତନରୁ ନିକ୍ଷେପ ହୁଏ, ପରିସର  ହେଇଯାଏ  ଅସ୍ତ୍ରର ନିମ୍ନ ଦିଗ ଅନୁପାତ (Aspect ratio) ଏହାକୁ ଶତ୍ରୁର ଲାଞ୍ଜ-ପଟୁ-ଗୋଡ଼ାଇବା-ସ୍ଥିତିରେ  ମୋଡ୍ ଏବଂ ଶତ୍ରୁର ଲାଞ୍ଜ-ପଟୁ-ଗୋଡ଼ାଇବା-ସ୍ଥିତିରେ  ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପରିସର ମଧ୍ୟରେ ପଇଁତରା ମରୁଥିବାଲକ୍ଷ୍ୟଙ୍କୁ ଗୋଡ଼ାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ |  ଏହା ଉଭୟ ସ୍ବୟଂଶାସିତ ଏବଂ ସାଥୀ ମୋଡ୍ ଅପରେସନ୍ରେ ନିକ୍ଷେପ ହୋଇପାରିବ ଏବଂ ଏହା ନିକ୍ଷେପ ହେବା ପୂର୍ବରୁ କିମ୍ବା ପରେ ଏହାର ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଲକ୍ କରିପାରେ | 

 ବିକାଶ 
ଅସ୍ତ୍ର ଉପରେ ପ୍ରାଥମିକ କାର୍ଯ୍ୟ ୧୯୯୦ ପୂର୍ବରୁ ଏକ ପୂର୍ବ-ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଅଧ୍ୟୟନ (pre-feasibility test) ଶେଷ ହେବା ସହିତ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା |  ଅସ୍ତ୍ର ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ଏରୋ ଇଣ୍ଡିଆ ୧୯୯୮ରେ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ନିକଟରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଲା।  ଏହାକୁ ଡେଣା ସାମ୍ନାରେ ଏକ ଛୋଟ ବ୍ୟାସ ବିଶିଷ୍ଟ ଏକ ବିସ୍ତୃତ Matra Super 530D ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଥିଲା |  ୨୦୦୪ରେ ଅସ୍ତ୍ର କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ରର ବିକାଶ ପାଇଁ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବରେ ₹୯୫୫ କୋଟି  ହିନ୍ଦୁସ୍ତାନ ଏରୋନେଟିକ୍ସ ଲିମିଟେଡ୍ ଏବଂ ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନିକ୍ସ କର୍ପୋରେସନ୍ ଅଫ୍ ଇଣ୍ଡିଆ ଲିମିଟେଡ୍ ସହାୟତାରେ ପ୍ରତିରକ୍ଷା ଅନୁସନ୍ଧାନ ଏବଂ ବିକାଶ ଲାବୋରେଟୋରୀଦ୍ୱାରା ଏହି ପ୍ରକଳ୍ପ ଅନୁମୋଦିତ ହେଲା।  ଅସ୍ତ୍ରର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ସଂସ୍କରଣର ଓଜନ  ଥିଲା ଏବଂ ଏହାର ପରିସର   ଥିଲା ଏବଂ ଏହାକୁ HAL Tejas ସହିତ ଏକୀଭୂତ ହେବାକୁ ଯୋଜନା କରାଯାଇଥିଲା | ଏହାକୁ ୨୦୦୩ ମେ ମାସରେ ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ପରୀକ୍ଷା କରାଯାଇଥିଲା  

ଅଧିକ ଉଚ୍ଚତାରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ସମସ୍ୟା ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମତା ଅଭାବ ଯୋଗୁଁ ଏହି କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ରକୁ 2006 ମସିହାରେ ପୁନଃନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥିଲା | ଚାରିଟି ଯୁକ୍ତଚିହ୍ନ-ଆକାର ଛୋଟ-ପ୍ରସାର ଲମ୍ବା-କର୍ଡ ଡେଣାର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଡିଜାଇନ୍ କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ରର ନାକ ନିକଟରେ ରଖାଯାଇଥିବା କଟା-ତ୍ରିଭୁଜାକାର(Cut delta)  ଡେଣାଦ୍ୱାରା ବଦଳାଗଲା | ପୁନଃଡ଼ିଜାଇନ କରାଯାଇଥିବା କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ରରେ ଉନ୍ନତ ପ୍ରଣୋଦନ (propulsion system) ବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିଲା ଏବଂ ଏହାକୁ ୨୦୦୮ରେ ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ପରୀକ୍ଷଣ କରାଯାଇଥିଲା  ୨୦୧୩ ସୁଦ୍ଧା, ଉଡ଼ାଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପୃଷ୍ଠଗୁଡ଼ିକ (flight control surfaces) ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିକୂଳ ପାରସ୍ପରିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ହେତୁ ଏକାଧିକ ବିଫଳତାର ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ଏହି କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ରକୁ ପୁନଃଡିଜାଇନ୍ କରାଯାଇଥିଲା |  ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ମାର୍ଗଦର୍ଶନ, ଏବଂ ପ୍ରଣୋଦନ ପ୍ରଣାଳୀଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ପୁନର୍ବିନ୍ୟାସ (reconfigure) କରାଯାଇଥିଲା |  ଦ୍ୱିତୀୟ କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର ଡିଜାଇନ୍ ନିର୍ମାଣ ପରେ, କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ସଂସ୍କରଣ ତୁଳନାରେ ପ୍ରାୟ ୧୩୦ କେଜି (୨ 0 ୦) lb) ଅଧିକ ହାଲୁକା ଥିଲା | ଡିସେମ୍ବର ୨୦୧୨ରେ ଏହା ତିନିଥର ଭୂମିରୁ ପରୀକ୍ଷା କରାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ଏପ୍ରିଲ୍ ୨୦୧୩ରେ ଏକ ସୁଖୋଇ-୩୦ମ.କ.ଇ.ରୁ ପରୀକ୍ଷଣ କରାଯାଇଥିଲା |  

ଅସ୍ତ୍ର ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୧୭ରେ ଅନ୍ତିମ ବିକାଶ ପରୀକ୍ଷଣ ସମାପ୍ତ କରିଥିଲା ଏବଂ ୫୦ଟି କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ରର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ କ୍ରମାଙ୍କ ପାଇଁ ତେଲେଙ୍ଗାନାର ଭାନୁରରେ ଥିବା ଭାରତ ଡାଇନାମିକ୍ସ ଲିମିଟେଡର ଉତ୍ପାଦନ କେନ୍ଦ୍ରରେ ଉତ୍ପାଦନ ପାଇଁ ଅନୁମୋଦିତ କରାଯାଇଥିଲା। ଭାରତୀୟ ବାୟୁସେନା ଏବଂ ଭାରତୀୟ ନୌସେନା ପାଇଁ ସୁଖୋଇ-୩୦ମ.କ.ଇ., ହାଲ ତେଜସ, ମିଗ-୨୯ /ମିଗ-୨୯(ସାମୁଦ୍ରିକ ସଂସ୍କରଣ)  ଭଳି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ଲାଟଫର୍ମରେ ବ୍ୟବହାର ପାଇଁ ୨୪୮ଟି କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ରର ଅତିରିକ୍ତ ଅର୍ଡର ଦିଆଯାଇଥିଲା ଯାହା ମୋଟ ଅର୍ଡର ସଂଖ୍ୟାକୁ ୨୯୮ କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ରକୁ ନେଇଯାଇଥିଲା  |    

 ପ୍ରକାରଗୁଡିକ 

 ଭୂମି-ରୁ-ବାୟୁ କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର ସଂସ୍କରଣ 
ବାଆଁ|thumb| ଫେବୃଆରୀ ୦୮,୨୦୧୯ରେ ଓଡ଼ିଶାର ଚଣ୍ଡିପୁରରୁ ଡି.ଆର.ଡି.ଓଦ୍ୱାରା କଠିନ ଇନ୍ଧନ ଡକ୍ଟେଡ୍ ରାମଜେଟ୍ (SFDR) ପ୍ରଣୋଦନ  ଟେକ୍ନୋଲୋଜି ପରୀକ୍ଷା କରାଯାଉଛି |
ଅସ୍ତ୍ର ମାର୍କ-୧ ନିୟୋଜିତ ହେବ ପରେ, ଏହି କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ରର ଅନେକ ପ୍ରକାରର ଶାଖା ସଂସ୍କରଣ ଯୋଜନାବଦ୍ଧ ହୋଇଛନ୍ତି ଯେମିତି କି, ଦୃଶ୍ୟ-ସୀମା ଭିତର ସଂସ୍କରଣ (within visual range), ଅବଲୋହିତ ଚିତ୍ର ଆଗମନ(Imaging infra-red homing) ସଂସ୍କରଣ , ଏକ ଆହୁରି ଅଧିକ ଦୂରଗାମୀ କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର ଅସ୍ତ୍ର ମାର୍କ-ର ପରୀକ୍ଷଣ ଏବଂ ଅସ୍ତ୍ର ମାର୍କ-୩ର ବିକାଶ ଏବେ ଯୋଜନା-ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଅଛନ୍ତି | 

ଅସ୍ତ୍ର ମାର୍କ-୨ ଏକ ଦ୍ୱିକକ୍ଷୀୟ କଠିନ ଇନ୍ଧନଯୁକ୍ତ ମୋଟର (dual pulse solid rocket motor) ବ୍ୟବହାର କରିବ ଏକ ବିସ୍ତାରିତ ପରିସର (extended range) ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ୟଭେଦ ସମୟରେ ଭଲ ଶୁଦ୍ଧଗତିକୀ (kinematics) ପାଇଁ. ଏହି କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର ଏହା ଏକ ଧୂଆଁ-ହୀନ ପ୍ରଣୋଦନ ପ୍ରଣାଳୀ ବ୍ୟବହାର କରିବ, ଠିକ ଏହାର ପୂର୍ବଜ ମାର୍କ-୧ ପରିକା, ଠିକ ସେଇ ସମୟରେ ଏହି କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର DRDOଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ (ଯେପରିକି ବାରାକ-8 ଏବଂ ରୁଦ୍ରମ-1)ରେ ବ୍ୟବହୃତ ନୂତନ ଟେକ୍ନୋଲୋଜିକୁ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ନିହିତ କରି | ଯୋଜନାନୁସାରେ ମାର୍କ-2ର ପରିସରକୁ  ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଢ଼େଇବାର ଅଛି, ତାହା ସହିତ ଏହା ଆମେରିକୀୟ କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର AMRAAM AIM 120-Dକୁ ଟକ୍କର ଦେବ | ଅସ୍ତ୍ର ମାର୍କ-୨ ସଂସ୍କରଣ Bharat Electronics Limitedଦ୍ୱାରା ବିକଶିତ ସ୍ବଦେଶୀ ସନ୍ଧାନକାରୀ(seeker)ର ବ୍ୟବହାର କରିବ

ମାର୍କ-୨ ପାଇଁ ପରୀକ୍ଷା ଦ୍ୱିକକ୍ଷୀୟ ମୋଟର ବ୍ୟବହାର କରି ପରିସରକୁ ଉନ୍ନତ କରିବା ଏବଂ ଆତ୍ମନିର୍ଭର-ଭାରତ ମିଶନ ସହିତ ସ୍ୱଦେଶୀ ବିଷୟବସ୍ତୁକୁ ୧୦୦%କୁ ବୃଦ୍ଧି କରିବା ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ୨୦୨୧ର ଦ୍ୱିତୀୟାର୍ଦ୍ଧରେ ହେବା ପାଇଁ ଯୋଜନା ଅଛି  | 

ସଲିଡ୍ ଇନ୍ଧନ ଡକ୍ଟେଡ୍ ରାମଜେଟ୍ (SFDR) ଇଞ୍ଜିନ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଭବିଷ୍ୟତର ପ୍ରକାର   ଅସ୍ତ୍ର ମାର୍କ-୩ ଭାରତ ଏବଂ ରୁଷିଆଦ୍ୱାରା ମିଳିତ ଭାବରେ ବିକଶିତ ହେଉଛି |  ଏହି କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର ପ୍ରଥମେ ୩୦ ମଇ ୨୦୧୮ରେ ପରୀକ୍ଷଣ କରାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପରୀକ୍ଷା ୮ ଫେବୃଆରୀ ୨୦୧୯ରେ କରାଯାଇଥିଲା।   ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମର ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ଚୀନ୍‌ର PL-15, AIM-260 JATM ଏବଂ MBDA Meteor କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ରର ସହିତ ଟକ୍କର ଦେବା ଯାହାର ପରିସର ହେବ ପ୍ରାୟ ୩୫୦ କିମି (୨୨୦ mi) 
ଭାରତୀୟ ନୌସେନାର ବାରାକ -1 ସ୍ୱଳ୍ପ-ଦୂରଗାମୀ ଭୂପୃଷ୍ଠରୁ ବାୟୁ କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର ପ୍ରଣାଳୀର ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ DRDO ସଫଳତାର ସହ ପରୀକ୍ଷା କରି ୨୨ ଫେବୃଆରୀ ୨୦୧୧ରେ ଓଡ଼ିଶା ଉପକୂଳରେ ଦୁଇଟି ଭୂଲମ୍ବ-ପ୍ରକ୍ଷେପିତ ସ୍ୱଳ୍ପ-ଦୂରଗାମୀ ଭୂପୃଷ୍ଠରୁ-ବାୟୁ କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର (Vertically launched short range surfce to air missile)(VL-SRSAM) ପ୍ରକ୍ଷେପିତ କରିଥିଲା। ପ୍ରଥମ ଉତକ୍ଷେପଣ ଭୂଲମ୍ବ ଉତକ୍ଷେପଣ ପ୍ରଣାଳୀ ଏବଂ କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ରର ସର୍ବାଧିକ ଏବଂ ସର୍ବନିମ୍ନ ପରିସରର କାର୍ଯ୍ୟକାରିତା ପରୀକ୍ଷା କଲା | ଉଭୟ କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର ସଫଳତାର ସହିତ ଉଚ୍ଚ-ସଠିକତା ସହିତ ସେମାନଙ୍କ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଅବରୋଧ କରିଥିଲା | 

VIC-SRSAM MICA ଏବଂ ତ୍ରିଶୂଳ ଉପରେ କରାଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ଆଧାର MBDA ଏବଂ DRDOଦ୍ୱାରା ମିଳିତ ଭାବରେ ବାତିଲ ହୋଇଥିବା ମୈତ୍ରୀ କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର ପ୍ରକଳ୍ପକୁ ସ୍ଥାନିତ କରେ |  ଏହି କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର ସ୍ୱଳ୍ପ-ଦୂରଗାମୀ ବାୟୁ-ପ୍ରତିରକ୍ଷା-ପ୍ରଣାଳୀ ସହିତ କାମୋରତା-ଶ୍ରେଣୀ କର୍ଭେଟ୍ ପରି ଭାରତୀୟ ନୌସେନା ଜାହାଜକୁ ଅସ୍ତ୍ରସଜ୍ଜିତ କରିବ। ଏହି କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ରକୁ ଉଚ୍ଚ ପଇଁତରାବାଜି କ୍ଷମତା ଦେବା ପାଇଁ କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର ଜେଟ୍ ଭେନ ଆଧାରିତ ପ୍ରଣୋଦନ ସଦିଗୀକରଣ (Thrust vectoring) ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ବ୍ୟବହାର କରିଥାଏ |ଏହି କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର ହୁଏତ ରେବତୀ ରାଡାର (Revathi radar)ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ଯାହା କାମୋରତା-ଶ୍ରେଣୀ କର୍ଭେଟ୍ ପରି ଭାରତୀୟ ନୌସେନାର ଜାହାଜରେ ବହୁଳ ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଛି | 

ଭାରତୀୟ ବାୟୁସେନା ମଧ୍ୟ ନରୱେ/ଆମେରିକୀୟ NASAM 2 ପରି ଶୀଘ୍ର-ପ୍ରତିକ୍ରିୟା-ପ୍ରଣାଳୀ ଭାବରେ ଏହାର ଆକାଶ ଭୂପୃଷ୍ଠରୁ-ବାୟୁ କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ରକୁର ପୂରକ ହେବା ପାଇଁ ଟ୍ରକ୍-ଭିତ୍ତିକ ପ୍ରକ୍ଷେପକରେ VL-SRSAM ନିୟୋଜିତ କରିପାରେ | 

 ପରୀକ୍ଷଣ 
ଅସ୍ତ୍ର ୨୦୦୩ରୁ ୨୦୧୨ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତିନିଟି ଭିନ୍ନ ସଂରଚନାରେ ବୈମାନିକୀ-ଢାଞ୍ଚା(Airframe), ପ୍ରଣୋଦନ ପ୍ରଣାଳୀ (propulsion system), ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପ୍ରଣାଳୀ, ଦ୍ୱି-ମୋଡ୍ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ (Dual mode guidance) ଏବଂ ରାତ୍ରିକାଳୀନ ନିକ୍ଷେପ କ୍ଷମତାକୁ ବୈଧ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ଭୂମି-ଭିତ୍ତିକ ପରୀକ୍ଷଣ ଦେଇ ଗତି କରିଥିଲା | ୨୦୦୯ ଏବଂ ୨୦୧୩ରେ ସୁଖୋଇ ସୁଖୋଇ-୩୦ମ.କ.ଇ.Iରେ ବହନ-ପରୀକ୍ଷା(Carriage trials) କରାଯାଇଥିଲା |   ମେ ୨୦୧୪ ରେ, ଏହା ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ବାୟୁରେ ନିକ୍ଷେପ କରାଯାଇଥିଲା |  ୧୮ ମାର୍ଚ୍ଚ ୨୦୧୬ ରେ, ଆଇରନ୍ ଫିଷ୍ଟ ଯୁଧ୍ୟାଭାସ ୨୦୧୬ ସମୟରେ ଏହାକୁ ସୁଖୋଇ ସୁଖୋଇ-୩୦ମ.କ.ଇ.ରୁ ନିକ୍ଷେପ କରାଯାଇଥିଲା |  ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୧୭ରେ ସାତୋଟି ପରୀକ୍ଷା ହୋଇଥିଲା, ଅସ୍ତ୍ର ଦୁଇଥର ଜଣେ ସ୍ୱଦେଶୀ ସନ୍ଧାନକାରୀଙ୍କ ସହିତ ପରୀକ୍ଷା କରାଯାଇଥିଲା |  ୨୦୧୯ରେ ଉପଭୋକ୍ତା ପରୀକ୍ଷଣ ସମୟରେ, ଅସ୍ତ୍ର 90 କିମି (56 mi) ଦୂରରେ ଥିବା ଗୋଟେ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଭେଦ କରିଥିଲା |  

 ବ୍ୟବହାରକାରୀ 



 ଭାରତୀୟ ବାୟୁସେନା |
 ଭାରତୀୟ ନୌସେନା 

 ଗ୍ୟାଲେରି 

 ଏହାକୁ ବି ଦେଖ 

 AIM-120 AMRAAM
 Derby (କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର)
 MICA (କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର)
 PL-12
 R-Darter
 Meteor
 PL-15

 ସନ୍ଦର୍ଭ 

 Aroor, Shiv. "How India's ଅସ୍ତ୍ର Air-To-Air କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର Is Quietly Killing It". Livefist Defence. Retrieved 30 August 2020.
 Pandit, Rajat (23 October 2020). "ଅସ୍ତ୍ର air combat କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର to be soon tested from Tejas fighter". Times of India. TNN. Retrieved 23 October 2020
 Pandit, Rajat (23 October 2020). "ଅସ୍ତ୍ର air combat କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର to be soon tested from Tejas fighter". Times of India. TNN. Retrieved 23 October 2020.
 Bhardwaj, Tarun (17 September 2019). "Deadly weapon! IAF successfully test-fires air-to-air କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର ଅସ୍ତ୍ର from Sukhoi-30 combat aircrafts [sic]". Financial Express. Retrieved 30 August2020.
 Bedi, Rahul (6 September 2017). "BDL begins initial build of ଅସ୍ତ୍ର ମାର୍କ-୨1 BVRAAM". IHS Jane's କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ରs & Rockets. Jane's Information Group. Archived from the original on 6 September 2017.

ଶ୍ରେଣୀ:କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର
ଶ୍ରେଣୀ:ବାଯୁରୁ-ବାୟୁ କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର
ଶ୍ରେଣୀ:ଭୁପୃଷ୍ଠରୁ-ବାୟୁ କ୍ଷେପଣାସ୍ତ୍ର
ଶ୍ରେଣୀ:ସ୍ୱଦେଶୀ ଅସ୍ତ୍ର