ମହାଳସା

ମହାଳସା (ଇଂରାଜୀ ଭାଷାରେ Mhalsa (Marathi: म्हाळसा, IAST: Mhāḷasā), ମ୍ହାଲସା  ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ) ଜଣେ ହିନ୍ଦୁ ଦେବୀ Hindu goddess । 
ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଅବତାରରେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଏ । ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମୋହିନୀ ଅବତାରକୁ ମହାଳସା ନାରାୟଣୀ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ତାଙ୍କୁ ଶିବଙ୍କର ଏକ ପ୍ରତିରୁପ ଖଣ୍ଡୋବାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରାଯାଏ । ଏହି ପରମ୍ପରାରେ ସେ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ସ‌ହ ଶିବଙ୍କର ପତ୍ନୀର ମାନ୍ୟତା ପାଇଥିଆନ୍ତି । 

ସ୍ୱାଧୀନ ଦେବୀ ମହାଳସାଙ୍କର ମୂଖ୍ୟ ମନ୍ଦିର ମାର୍ଦୋଲ, ଗୋଆର (Mardol) ମହାଳସା ନାରାୟଣୀ ମନ୍ଦିରରେ (Mardol) ମହାଳସା ନାରାୟଣୀ ଅବତାର ନାମରେ ଅଛି । ନେବାସାରେ (Nevasa) ମହାଳସା, ମୋହିନୀ ବା ମହାଳସା ଦେବୀ ନାମରେ ଅଛନ୍ତି ଯାହା ଖଣ୍ଡୋବା ପତ୍ନୀଙ୍କ ଜନ୍ମ ସ୍ଥାନ ରୂପେ ପରିଚିତ ଅଛି । ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଗୋଷ୍ଠୀ ବା ଜାତିର ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ କୁଳଦେବୀର ମାନ୍ୟତା ଦିଅନ୍ତି । ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ନେଭାସା ତାଲୁକାରେ ଖଣ୍ଡୋବାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଭାବରେ ମହାଳସାଙ୍କର ମୂଖ୍ୟ ମନ୍ଦିର, ମୋହିନୀରାଜ ମନ୍ଦିର ଅଛି ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କର ଚାରି ହାତ ଥିବା ଆକାରରେ ପୂଜା କରାଯାଏ ଓ ସେ ମୋହିନୀ ନାମରେ ପରିଚିତ ଥାଆନ୍ତି । ଅଧିକାଂଶ ସ୍ଥାନରେ ମହାଳସାଙ୍କର ଦୁଇ ହାତ ଥିବା ଦେଖାଯାଏ ଓ ସେ ଖଣ୍ଡବାଙ୍କର ସାଥିରେ ଘୋଡ଼ା ଉପରେ ବସିଥିବା ଦେଖାଯାଏ ବା ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଠିଆ ହୋଇଥିବା ଦେଖାଯାଏ । 

କିମ୍ବଦନ୍ତୀ
ଅସୁର ଓ ଦେବତାମାନେ ଏକତ୍ର କ୍ଷୀର ସାଗର ମନ୍ଥନ (Samudra manthan) କରୁଥିବା ସମୟରେ ସମୁଦ୍ରରୁ ବାହାରିଥିବା ଅମୃତ ପାତ୍ର ଅସୁରମାନେ ଚୋରୀ କରିନେଲେ । ବିଷ୍ଣୁ ରୂପ ବଦଳେଇ ମୋହିନୀ ରୂପଗତୀ ଆକାର ଧାରଣ କଲେ ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କଠାରୁ ଅମୃଟ ନେଇଆସି ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ବାଣ୍ଟିଦେଲେ । ସେହି ମୋହିନୀଙ୍କର ମହାଳସା ନାରାୟଣୀ ରୂପରେ ଏଠାରେ ପୂଜା କରାଯାଏ । 

ଅନ୍ୟ ଏକ କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଅନୁସାରେ ମୋହିନୀଙ୍କୁ ଦେଖି ଶିବ ପ୍ରେମରେ ବିଭୋର ହୋଇଗଲେ । ଶିବଙ୍କର ମର୍ତ୍ତ୍ୟରେ ଖଣ୍ଡୋବା ଅବତାର ନେଲାବେଳେ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ହେବାକୁ ମୋହିନୀ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ ।  

ଅନ୍ୟ ଏକ କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଅନୁସାରେ ଶିବଙ୍କର ପତ୍ନୀ ପାର୍ବତୀଙ୍କର ଏହି ମହାଳସା ଅବତାର ହୋଇଥିବା ଜଣାଯାଏ । ନେୱାସାରେ ବାସ କରୁଥିବା ଧନୀ ଲିଙ୍ଗାୟତ (Lingayat) ମହାଜନ ତିମ୍ମାସେଠଙ୍କ କନ୍ୟ ରୂପରେ ମହାଳସା ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ଖଣ୍ଡୋବା ସ୍ୱପ୍ନରେ ତିମ୍ମାସେଠଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଦେଇ ଆଦେଶ ଦେବା ଅନୁସାରେ ପାଲି ସ୍ଥାନରେ ମହାଳସାଙ୍କ ସ‌ହ ଖଣ୍ଡୋବାଙ୍କର ବିବାହ ପୌଷ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନ ସମ୍ପର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲା । ଏହି ଦିବସରେ ସେଠାରେ ଦୁଇଟି ଶିବ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିଲା । ପାଲିରେ ଏହି ଦିବସ ପାଳନ ନିମନ୍ତେ ବାର୍ଷିକ ମେଳା ପାଳନ କରାଯାଏ । 

 ପୂଜା 
ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବରେ ବା ଗ୍ରାମ ଦେବୀ ଭାବରେ ମହାଳସାଙ୍କର ପୂଜା କରାଯାଏ । ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ପଇଥାନ ଓ ନେବାସାରେ ତାଙ୍କର ମୂଖ୍ୟ ମନ୍ଦିର ଅଛି ଯାହାକୁ ମୋହିନୀରାଜ ମନ୍ଦିର କୁହାଯାଏ ।  ଗୋଆର ମାର୍ଦୋଲ ସ୍ଥାନରେ ତାଙ୍କର ମହାଳସା ନାରାୟଣୀ ମନ୍ଦିର ଅଛି ।  କର୍ଣ୍ଣାଟକ, କେରଳ ଓ ଗୁଜରାଟରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ମନ୍ଦିର ଅଛି ।  ପଶ୍ଚିମ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ସେ କୁଳଦେବୀ ଭାବରେ ପୂଜା ପାଆନ୍ତି ଓ ଏହି ଗୋଷ୍ଠୀମାନଙ୍କର ନାମ ଯଥାକ୍ରମେ ଗୋଡ଼ ସାରସ୍ୱତ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କରହଦ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦେବଜ୍ଞା ବ୍ରହ୍ମଣ, ଭଣ୍ଡାରୀ ଓ ଶିମ୍ପି ଜାତିର ଲୋକ ।  

 ଆଧାର 

ଶ୍ରେଣୀ:ହିନ୍ଦୁ ଦେବୀ