ମସ୍ତିଷ୍କ

ମସ୍ତିଷ୍କ ହେଉଛି ଏକ ଅଙ୍ଗ ଯାହା ମେରୁଦଣ୍ଡୀ ଓ ଅମେରୁଦଣ୍ଡୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ସ୍ନାୟୁ ପ୍ରଣାଳୀର କେନ୍ଦ୍ର ଭାବରେ କାମ କରେ । ଏଥିରେ ସ୍ନାୟୁ ତନ୍ତୁ ଥାଏ ଯାହା ମୁଣ୍ଡରେ ଥାଏ; ଦୃଷ୍ଟି, ଶ୍ରବଣ ଓ ଆଘ୍ରାଣ ଭଳି ବିଶେଷ ସ୍ନାୟୁମାନଙ୍କ କାମ କରେ ଓ ପାଖରେ ଥାଏ । ବିଶେଷ ଅଙ୍ଗ ଭାବରେ ଏହା ସ୍ପର୍ଶ ସ୍ନାୟୁ ପ୍ରଣାଳୀ ଭାବରେ ଖବର ସଂଗ୍ରହ କରି ସେହି ଖବରକୁ ଭାବନା, ବୁଦ୍ଧି, ମାଂସ ପେଶୀ ଓ ଅନ୍ତସ୍ରାବୀ ପ୍ରଣାଳୀର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ । ଏହା ଶରୀର ସବୁଠୁ ଜଟିଳ ଅଙ୍ଗ । ମସ୍ତିଷ୍କର ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଅଂଶ ହେଉଛି ପ୍ରମସ୍ତିଷ୍କ (cerebral cortex) ଯେଉଁଥିରେ ୧୫୦୦-୩୩୦୦ କୋଟି ନ୍ୟୁରନ ବା ସ୍ନାୟୁ କୋଷିକା ରହିଛିhttps://www.nytimes.com/topic/subject/brain। ଏହି କୋଷିକାଗୁଡ଼ିକ ସିନାପ୍ସ ମାଧ୍ୟମରେ ଅନ୍ୟ ସ୍ନାୟୁ କୋଷିକାମାନଙ୍କ ସହ ସଂଯୁକ୍ତ ।  ମସ୍ତିଷ୍କ ଉପରେ ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ ବହୁତ ଗବେଷଣା କରିଛନ୍ତି ।
ଶ୍ରେଣୀ:ଅଧାଗଢ଼ା ପ୍ରସଙ୍ଗ

ଗଠନ
alt=a blob with a blue patch in the center, surrounded by a white area, surrounded by a thin strip of dark-colored material|ଡାହାଣ|thumb|262x262_ପିକସେଲ|Cross section of the olfactory bulb of a rat, stained in two different ways at the same time: one stain shows neuronal cell bodies, the other shows receptors for the neurotransmitter GABA.
ମସ୍ତିଷ୍କର ଗଠନ ଓ ଆକାର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଥାଏ ଓ ସେମାନଙ୍କର ସାଧାରଣ ସମାନତା ପାଇବା କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ । ଯାହା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାସ୍ତୁ-କଳାର (ଆରକିଟେକଚର) ଅନେକ ସଂଖ୍ୟକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଥାଏ ।  ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅନେକ ପଶୁମାନଙ୍କର ସ୍ପେସି ଭଳି ଗଠନ ସମାନ ଥାଏ ଓ ଅନ୍ୟ କେତେକଙ୍କର ପୁରାତନ ଗଠନ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ଉନ୍ନତତର ଥାଏ ।

ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମସ୍ତିଷ୍କର ଆକାର ଓ ଗଠନ ଜୀବ ଅନୁସାରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ ଓ ସେମାନଙ୍କର କୌଣସି ବିଶେଷ ସାଧାରଣ ଲକ୍ଷଣ ପାଇବା କଷ୍ଟକର ହୋଇଥାଏ । ତଥାପି ଅନେକ ସଂଖ୍ୟକ ମସ୍ତିଷ୍କର ତିଆରି କଳାରେ (architecture) ସମାନ  ନୀତି ଥାଏ । କେତେକ ଧାରଣାରେ ଗଠନ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରାଣୀ ଗଠନରେ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ଥାଏ; ଅନ୍ୟ କେତେକ ପ୍ରାଚୀନ ପ୍ରାଣୀ ଅପେକ୍ଷା ମେରୁଦଣ୍ଡୀ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ମସ୍ତିଷ୍କ ଉନ୍ନତ ଥାଆନ୍ତି ଓ ତାଙ୍କର ସ୍ଵାତନ୍ତ୍ର୍ୟ ଥାଏ ।

ମସ୍ତିଷ୍କ ବିଷୟରେ କିଛି ଖବର ଜାଣିବାର ସାଧାରଣ ଉପାୟ ହେଉଛି ଦୃଷ୍ଟି ନିରୀକ୍ଷଣ କିନ୍ତୁ ଏଥି ନିମନ୍ତେ ଅନେକ ଉନ୍ନତ ପ୍ରୟୋଗ କୌଶଳ ବାହାରିଲାଣି । ଏହାର ତନ୍ତୁ ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବରେ ଅତି ନରମ ଥାଏ କିନ୍ତୁ ଏହା ଆଲକୋହୋଲ ଓ ସେହିଭଳି ଅନେକ ପଦାର୍ଥ ବ୍ୟବହାର କରି ତାହାକୁ ଟାଣ କରାଯାଏ ଓ ତାହାକୁ ସ୍ତର ସ୍ତର କରି କାଟି ପରୀକ୍ଷା କରାଯାଏ । ଭିତର ମସ୍ତିଷ୍କ ଦୁଇ ଭାଗର ବିଭକ୍ତ ହୋଇଥିବା ଦେଖାଯାଏ; ଗାଢ ରଙ୍ଗର ଗ୍ରେ ମାଟର ପୃଥକ ହୋଇଥାଏ ଶ୍ଵେତ ମାଟର ଠାରୁ । ଅଧିକନ୍ତୁ ମସ୍ତିଷ୍କକୁ ସ୍ଲାଇସ କରି ବିଭିନ୍ନ ଧରଣର ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ ସାହାଯ୍ୟରେ ଷ୍ଟେନ କରାଯାଏ । ଏହା ପରେ ଅଣୁବୀକ୍ଷଣ ଯନ୍ତ୍ର ସାହାଯ୍ୟରେ ମସ୍ତିଷ୍କ ତନ୍ତୁକୁ ପରୀକ୍ଷା କରାଯାଇପାରେ । ଏହା ସାହାଯ୍ୟରେ ସଂଯୋଗର ପାଟର୍ଣ୍ଣ ଏକରୁ ଅନ୍ୟ ତନ୍ତୁ ବାରି ହୁଏ ।

 ଜୀବକୋଷ ଗଠନ 
alt=drawing showing a neuron with a fiber emanating from it labeled "axon" and making contact with another cell. An inset shows an enlargement of the contact zone.|thumb|326x326_ପିକସେଲ|Neurons generate electrical signals that travel along their axons. When an electrical impulse reaches a junction called a synapse, it causes a neurotransmitter to be released, which binds to receptors on other cells and thereby alters their electrical activity.
ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାଣୀର ଜୀବକୋଷ ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଏ: ମସ୍ତିଷ୍କ ଜୀବକୋଷ ଓ ନିଉରନ ତଥା ନିଉରୋଗ୍ଲିଆଲ ଜୀବକୋଷ ।  ନିଉରୋଗ୍ଲିଆଲ ଜୀବକୋଷ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଥାଏ; ତାଙ୍କର ଗଠନ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଥାଏ ଓ କାମ ମଧ୍ୟ ଅଲଗା ଥାଏ ଯେପରିକି ଗଠନ ସୁରକ୍ଷା, ମେଟାବୋଲିକ ସୁରକ୍ଷା, ଇନସୁଲେସନ ଓ ବିକାଶର ପଥ ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ । ମସ୍ତିଷ୍କରେ ନିଉରନକୁ ଏକ ଗୁରୁତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୀବକୋଷ ମନେ କରାଯାଏ । ମଣିଷର ସେରେବ୍ରାଲ କରଟେକ୍ସରେ ପ୍ରାୟ ୧୪ରୁ ୧୬ ବିଲିଅନ ନିଉରନ, ଓ ସେରେବେଳମରେ ୫୫-୭୦ ବିଲିଅନ ନିଉରନ ଥାଏ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଉରନ ସାଥିରେ ହଜାର ହଜାର ସ୍ନାୟୁମାନଙ୍କର ସମ୍ପର୍କ ଥାଏ । ଯେତେ ଦୂର ହେଉ ପଛେ ଟାରଗେଟକୁ ସିଗନାଲ ପଠାଏ । ସେମାନେ ସିଗନାଲ ପଠାନ୍ତି ଆକ୍ସନ ମାଧ୍ୟମରେ ଯାହା ଏକ ପ୍ରୋଟୋପ୍ଲାଜମିକ ଫାଇବର ଯାହା ଜୀବକୋଷ ବଡିରୁ ଅସଂଖ୍ୟ ଶାଖା ମାଧ୍ୟମରେ ଯାଏ । ଆକସନ ଲମ୍ବ ମାପ ଅସାଧାରଣ ହୋଇପାରେ: ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ, ମସ୍ତିଷ୍କ କର୍ଟେକ୍ସର ପିରାମିଡାଲ ଜୀବକୋଷ ଆକାର ବୃଦ୍ଧି ହୋଇ ଏକ ମଣିଷ ଆକାର ଧାରଣ କରେ ଓ ସମ ଭାବରେ ଏହାର ଆକସନ ବୃଦ୍ଧିପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ଏହାର  ଚଉଡ଼ା ବା ଡାଏମିଟର କିଛି ସେମି ଓ ଲମ୍ବ ଏକ କିମି ହେବ । ଇଲେକଟ୍ରୋମାଗନେଟିକ ପାଳସ ଆକାରରେ ଆକ୍ସନ ସିଗନାଲ ପଠାଏ ଯାହାକୁ ପୋଟେନସିଆଲ କୁହାଯାଏ ଯାହାର ସ୍ପୀଡ଼ ଥାଏ ସେକେଣ୍ଡ ପ୍ରତି ୧-୧୦୦ ମିଟର, ଏକ ସେକେଣ୍ଡର ହଜାର ଭାଗରୁ ଭାଗେ ଭାବରେ ଗତି କରେ ।

ଗୋଟିଏ ଆକ୍ସନରୁ ସିଗନାଲ ଟ୍ରାନ୍ସମିଟ ହୁଏ ଏକ ଙ୍କସନ ସ୍ଥାନରେ ଯାହାକୁ ସିନାପ୍ସ (ସିନାପ୍ସ) କୁହାଯାଏ । ଗୋଟିଏ ମାତ୍ର ଆକ୍ସନ କିଛି ହଜାର ସଂଖ୍ୟକ ସିନାପ୍ସ ସାହାଯ୍ୟରେ ସଂଯୋଗ ରଖିପାରେ । ଆକ୍ସନ ପଥ ଦେଇ ଏକ ପୋଟେନସିଆଲ ସିନାପସରେ ପହଁଚିଲେ ଏକ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ଯାହାକୁ ନିଉରୋଟ୍ରାନ୍ସମିଟର କୁହାଯାଏ । ସେଠାରେ ନିଉରୋଟ୍ରାନ୍ସମିଟର ସହିତ ଟାରଗେଟ ସଂଯୁକ୍ତ ହୁଏ ।

ସିନାପସ ହେଉଛି ମସ୍ତିଷ୍କର ମୂଳ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଏକକ ।  ମସ୍ତିଷ୍କର ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକୀୟ କର୍ମ ହେଉଛି ଜୀବକୋଷ ରୁ ଜୀବକୋଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯୋଗାଯୋଗ ଓ ସିନାପସ ସ୍ଥାନରେ ଏହି ଯୋଗାଯୋଗ ସଂଘଟିତ ହୋଇଥାଏ । ମାନବ ମସ୍ତିଷ୍କ ରେ ପ୍ରାୟ ୧୦୦ ଟ୍ରିଲିଅନ ସିନାପ୍ଷ ଥାଏ; ଏପରିକି ଏକ ଫ୍ରୁଟଫ୍ଲାଇ ଦେହରେ କିଛି ମିଳିଆନ ସିନାପସ ଥାଏ । ସିନାପସ କାମ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଥାଏ: ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ, ବାଧାଦାୟୀ ଓ ସକ୍ରିୟକ ହୋଇପାରେ ଯାହା ଯୋଗୁ ଟାରଗେଟ ଜୀବକୋଷରେ ଜଟିଳ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ । ଅନେକ ସଂଖ୍ୟକ ସିନାପସ ର ଶକ୍ତି ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଥାଏ । ବିଶ୍ଵାସ କରାଯାଏ ଯେ ସିନାପସ ନୀତି ସାହାଯ୍ୟରେ ମସ୍ତିଷ୍କ ଶିକ୍ଷା ଲାଭ କରେ ଓ ମନେ ରଖିପାରେ ।

ସିନାପ୍ସ ଗୁଡ଼ିକ ମସ୍ତିଷ୍କର ମୂଳ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଏକକ । ମସ୍ତିଷ୍କ ଓ ସିନାପସ ମାନଙ୍କର ଆବଶ୍ୟକୀୟ କାମ ହେଉଛି ଯୋଗାଯୋଗ (communication) । ଏକ ହିସାବ ଅନୁସାରେ ମାନବ ମସ୍ତିଷ୍କରେ ପ୍ରାୟ ୧୦୦ ଟ୍ରିଲିୟନ ସିନାପ୍ସ (ଏକରେ ୧୨ ଟି ଶୂନ ଅଛି ।) ଅଛି; ଏପରିକି ଗୋଟିଏ ଫଳରେ ଅନେକ ମିଳିଆନ ଥାଇପାରେ ।   ଏହି ସିନାପ୍ସ ଗୁଡିକାର କାମ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ; ସେଥିରୁ କେତେକ ଉତ୍ତେଜକ ଓ ଅନ୍ୟ କେତେକ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ହୋଇଥାଏ । କେତେକ ସିନାପ୍ସଙ୍କର ପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ ଶକ୍ତି ଥାଏ ଯାହା ସିଗନାଲ ଅନୁସାରେ ସମ୍ଭବ ହୁଏ । ଏହି କାମ ଯୋଗୁ ମସ୍ତିଷ୍କର ଶିକ୍ଷା ଓ ସ୍ମରଣ ଶକ୍ତି ରହେ ।

ମସ୍ତିଷ୍କର ଅଧିକାଂଶ ସ୍ଥାନ ଆକ୍ସନ ଦାଖଲ କରିଥାଏ ଯାହା ସ୍ନାୟୁ ବଣ୍ଡଲ ଟ୍ରାକ୍ଟ ନାମରେ ପରିଚିତ । ମାଏଲିନେଟଏଡ ଆକ୍ସନ ଚାରିପାଖରେ ଏକ ଚର୍ବିଳ ଇନସୁଲେଟିଙ୍ଗ ପରଦା ଥାଏ । ଏହା ବ୍ୟତୀତ ଅନାମାଈଲିନେଟଏଡ ଆକ୍ସନ ମଧ୍ୟ ଥାଏ । ମାଏଲିନ ରଙ୍ଗ ଧଳା ଥାଏ ।

 ବିକାଶ 

alt=A rod-shaped body contains a digestive system running from the mouth at one end to the anus at the other. Alongside the digestive system is a nerve cord with a brain at the end, near to the mouth.|ଡାହାଣ|thumb|300x300_ପିକସେଲ|Nervous system of a generic bilaterian animal, in the form of a nerve cord with segmental enlargements, and a "brain" at the front

ଆଧାର