ଭାରତ ଲୀଳା

ଭାରତ ଲୀଳା ଦକ୍ଷିଣ ଓଡ଼ିଶାର ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲାର ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଲୋକନାଟକ ବା ଲୀଳାନାଟକ ଶୈଳୀ । ଏଥିରେ ମହାଭାରତ ଆଧାରିତ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଅଭିନୀତ ହେଉଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଭାରତ ଲୀଳା କୁହାଯାଏ । ଦୁଆରୀ ଚରିତ୍ରର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ନେଇ ଏହାକୁ ଦୁଆରୀ ନାଟ ବା ଦ୍ୱାରୀଲୀଳା କୁହାଯାଏ । ଏହାଛଡ଼ା ବିଷୟବସ୍ତୁ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏହାକୁ ସୁଭଦ୍ରା ହରଣ ନାଟ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ ।ଡଃ କୃଷ୍ଣଚରଣ ବେହେରା, "ଓଡ଼ିଶାର ଯାତ୍ରା ପରମ୍ପରା ଓ ଲୋକପ୍ରିୟ ନାଟ୍ୟଧାରା", ପୃ-୬୪, ୬୫, ୬୬ । ଫ୍ରେଣ୍ଡସ ପବ୍ଲିଶର୍ସ, କଟକ-୨, ୧୯୯୭ । ଗଞ୍ଜାମରେ ଭାରତ ଲୀଳା ଯୋଗୁଁ ଉପକୂଳ ଓଡ଼ିଶାର ବହୁଳ ପ୍ରଚାରିତ ପାଲା ପ୍ରସାର ଲାଭ କରିପାରିନାହିଁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶାର କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଭାରତ ଲୀଲା ପରିବେଷଣ କରାଯାଇଥାଏ । ଜନପ୍ରିୟତା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଗଞ୍ଜାମରେ ପରିବେଷିତ ଭାରତ ଲୀଳାର ସମକକ୍ଷ ସେମାନେ ହୋଇପାରିନାହାନ୍ତି । ଭାରତ ଲୀଳାରେ ବ୍ୟବହୃତ ପାରମ୍ପରିକ ବାଦ୍ୟ, ଆଞ୍ଚଳିକ ଭାଷା, ଲୋକସଙ୍ଗୀତ ଓ କୌତୁକପ୍ରଦ ଅଭିନୟ ଯୋଗୁଁ ଏହା ବେଶ ଜନାଦୃତ ହୋଇପାରିଛି ।ଲୋକ କଳା : ଭାରତ ଲୀଳା । ମନ୍ମଥ କୁମାର ଶତପଥୀ, ଲୋକ ସଂସ୍କୃତି ଗବେଷକ, ନାଗେଶ୍ୱର ଟାଙ୍ଗୀ, ଭୁବନେଶ୍ୱର । ସମାଜ, ୩୦ ଅକ୍ଟୋବର ୨୦୧୭ । ଭାରତ ଲୀଳାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଦର୍ଶନ ୧୦-୧୨ ଘଣ୍ଟା ଧରି ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ । ବାଦି ପ୍ରତିଯୋଗିତାରେ ଅଧିକ ସମୟ ଲାଗିଥାଏ । ଆଜିକାଲି ଆଧୁନିକ ମଞ୍ଚପ୍ରଦର୍ଶନର ବନ୍ଧନ ଯୋଗୁଁ ଏହା ୨-୩ ଘଣ୍ଟା ଭିତରେ ମଧ୍ୟ ପରିବେଷଣ କରାଯାଉଛି ।

 ଇତିହାସ 
୧୮ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରଥମାର୍ଦ୍ଧରେ ନୟାଗଡ଼ର କଲ୍ୟାଣପୁର ଗ୍ରାମର ଦୀନବନ୍ଧୁ ଦାସ ଭାରତ ଲୀଳା ରଚନା ପୂର୍ବକ ଅଭିନୟ କରାଇଥିଲେ । ସେ ଜାତିରେ ବାଉରୀ ଥିବାରୁ ଭାରତ ଲୀଳାର ପ୍ରାରମ୍ଭକାଳରେ ଉଚ୍ଚବର୍ଗର ଦର୍ଶକମାନେ ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରୁନଥିଲେ । ପୁଣି ରଚିତ 'ସୁଭଦ୍ରା ହରଣ ସୁଆଙ୍ଗ'ରେ ନିମ୍ନବର୍ଗର ଭାଷା ଓ ଦ୍ୱିଅର୍ଥବୋଧକ ଗୀତକୁ ଉଚ୍ଚଶ୍ରେଣୀର ଲୋକେ ଘୃଣା କରୁଥିଲେ । ତେଣୁ ତାହା ମୁଖ୍ୟତଃ ନିମ୍ନଶ୍ରେଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପରିବେଷିତ ହେଉଥିଲା । ପରବର୍ତ୍ତୀ ଗୁରୁମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ଦୀନବନ୍ଧୁ ଦାସଙ୍କ ପାଣ୍ଡୁଲିପିକୁ ସଂଶୋଧନ କରି ସେଥିରେ ଛାନ୍ଦ ଚୌପଦୀ ସଂଯୋଗ କରିବା ଫଳରୁ ଏହାକୁ ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଣୀର ଲୋକ ଗ୍ରହଣ କଲେ ।

 ସୃଷ୍ଟି 
ଭାରତ ଲୀଲାର ସୃଷ୍ଟି ୧୯ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ବୋଲି ଅଧିକାଂଶ ଗବେଷକ ମତ ଦିଅନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ସ୍ୱର୍ଗତ ଧୀରେନ ଦାଶଶ ଏହା ୧୫ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ବୋଲି କୁହନ୍ତି । ଗବେଷଣାରୁ ଜଣାଯାଏ ଯେ ଦୀନବନ୍ଧୁ ଦାସ ଜୀବିକା ଅର୍ଜନ ନିମନ୍ତେ ୧୯ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଆସାମ ଓ ରେଙ୍ଗୁନର ଚାହାବଗିଚା ଓ ହୁଗୁଳି ଜିଲ୍ଲାର ଚଟକଳରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ସମୟରେ ସୁଭଦ୍ରା ହରଣ ସୁଆଙ୍ଗ ରଚନା କରିଥିଲେ । ନିଜର ସହକର୍ମୀମାନଙ୍କ ସହଯୋଗରେ ରେଙ୍ଗୁନ ଓ ହୁଗୁଳି ଅଞ୍ଚଳରେ ମଞ୍ଚସ୍ଥ କରି ନିଜ ଗ୍ରାମକୁ ଫେରିବା ପରେ ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲାରେ ଭାରତଲୀଳା ପରିବେଷଣ କରିଥିଲେ । ଏଣୁ ପ୍ରଥମାବସ୍ଥାରେ ଗଞ୍ଜାମରେ ଏହା ହୁଗୁଳି ଭାରତ ବୋଲି ଲୋକତୁଣ୍ଡରେ ବସିଯାଇଥିଲା । ଅଦ୍ୟାବଧି ମୁଖ୍ୟ ଚରିତ୍ର ଦୁଆରୀଙ୍କ ବେଶ ପୋଷାକରେ ସେହି ସମୟର ଚାହା ବଗିଚାରେ କାମ କରୁଥିବା ମାଙ୍ଗୋଲିୟଙ୍କର ବେଶର ଶୈଳୀ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୁଏ ।

ଦୀନବନ୍ଧୁ ଦାସ ବର୍ତ୍ତମାନ ବ୍ୟବହୃତ ଗୀତିନାଟ୍ୟର କବି ହୋଇଥିଲେହେଁ, ତାଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ମଧ୍ୟ ସୁଭଦ୍ରାପରିଣୟ ଆଧାରିତ ଅନେକ ନାଟକ ପରିବେଷିତ ହେଉଥିଲା । ଏଣୁ ଦୀନବନ୍ଧୁ ଦାସ ଭାରତ ଲୀଳାର ଆଦ୍ୟସ୍ରଷ୍ଟା ନୁହନ୍ତି, ବରଂ ଭାରତ ଲୀଳାକୁ ନିଜ ଶୈଳୀରେ ପୁନଃ ଗଢ଼ି ବିଷୟବସ୍ତୁକୁ ନବଜୀବନ ଦେଇଥିଲେ କହିବା ଅଧିକ ସମୀଚୀନ ।

 ବିଷୟବସ୍ତୁ 
ଭାରତ ଲୀଳାରେ ମହାଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ଉପାଖ୍ୟାନ ଅଭିନୀତ ହେଉଥିଲା ମଧ୍ୟ କାଳକ୍ରମେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପାଖ୍ୟାନ ଲୁପ୍ତ ହୋଇ ଏବେ କେବଳ ସୁଭଦ୍ରା ପରିଣୟ ବା ହରଣ ବିଷୟଟି ଉପଜୀବ୍ୟ ହୋଇ ରହିଛି । ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗଟିର ନାଟକୀୟତା ଯୋଗୁଁ ଏହା ବିଶେଷ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଛି । ବିଭିନ୍ନ ଦଳମାନେ ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗଟିକୁ ନିଜ ନିଜ ଶୈଳୀରେ ଅଭିନୟ କରୁଥିବା ଦେଖାଯାଏ । ନାଟକରେ ବୋଲାଯାଉଥିବା ରଚନାଗୁଡ଼ିକ ପୁରାତନ ଓ ଅତ୍ୟଧିକ ଆଧୁନିକ ରଚନା ପ୍ରାୟତଃ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ ନାହିଁ । ସ୍ଥଳେ ସ୍ଥଳେ ନୂତନ କବିତା ବୋଲାଯାଉଥିବା ନଜିର ରହିଛି । 

ଏହି ଲୀଳାରେ ସଂଳାପଟି ଗ୍ରାମ୍ୟ ଶୈଳୀରେ ଥିବାରୁ ଲୋକଙ୍କ ସହଜରେ ବୋଧ ହୁଏ । ପୁଣି ଶୃଙ୍ଗାରଧର୍ମୀ ହାସ୍ୟରସରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ରହିଛି ।

 ସୁଭଦ୍ରା ହରଣ ଲୀଳାର କଥାବସ୍ତୁ 
ସାଧାରଣତଃ ମଧ୍ୟରାତ୍ରିରେ ଲୀଳା ପ୍ରାରମ୍ଭ ହୁଏ । ଆରମ୍ଭରେ ସଙ୍ଗୀତ ବାଦନ ହୁଏ । ଏହା ପରେ ନାରୀ ଚରିତ୍ରମାନେ ଆସି ସଭାକୁ ପ୍ରବୋଧନ୍ତି ଓ ଦେବାଦେବୀଙ୍କୁ ନାଟକର ସାଫଲ୍ୟ ଲାଗି ଜଣାଣ କରନ୍ତି । ଲୀଳାର ଆରମ୍ଭରେ ଅର୍ଜୁନ ରାଜସଜ୍ଜାରେ ଆସି ମଞ୍ଚସ୍ଥ ଏକ ସିଂହାସନରେ ବିରାଜନ୍ତି । ନାଚ ସାରି ସେ ନିଜ ପରିଚୟ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି । ଏହାର ପରେ ପରେ ଦୁଆରୀ ଚରିତ୍ର ମଞ୍ଚପ୍ରବେଶ କରି ଜଣାଣ ବୋଲିଥାଆନ୍ତି । ସୁଭଦ୍ରା ଓ ସତ୍ୟଭାମା ଆସି ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପ୍ରାସାଦର କବାଟ ବାଡ଼ାନ୍ତି । ଅର୍ଜୁନ ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ ଅଧରାତିରେ କିଏ ସେ ତାଙ୍କୁ ଡାକୁଛି ଏହା ଜାଣିବାପାଇଁ ଦୁଆରୀଙ୍କୁ ପଠାନ୍ତି । ଦୁଆରୀ ଝିଅମାନଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତେ ସେମାନେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଛଡ଼ା ଆଉ କାହାକୁ ନାଆଁ ଓ ପରିଚୟ ପ୍ରକାଶ କରିବେ ନାହିଁ ବୋଲି କହନ୍ତି । ଅର୍ଜୁନ ଏହା ଶୁଣି କୁପିତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ବନ୍ଦୀଶାଳରେ ରଖିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି । ପରେ ସୁଭଦ୍ରା ରୋଦନ କରନ୍ତି ଓ ସତ୍ୟଭାମା ନିଜ ପରିଚୟ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପାଟରାଣୀଙ୍କୁ ବନ୍ଦୀଶାଳରେ ରଖିଥିବାରୁ ଅର୍ଜୁନ ପାପମୋଚନର ଉପାୟ ପଚାରନ୍ତି । ଦୁଆରୀ ଦନ୍ତେ କୁଟା ଧରି ପାଦେ ମୁଣ୍ଡିଆ ମାରିଲେ ସବୁ ପାପ ଚାଲିଯିବ ବୋଲି ଉପାୟ ଜଣାନ୍ତି । ଅର୍ଜୁନ ଏହା କରନ୍ତେ ଦୁଆରୀ ମଜାରେ ତାଙ୍କୁ 'ଏ ଉଲା ଅରଜୁନ ପିଲା କି କର୍ମ କଲା, କଞ୍ଚା ମାଇପିଲା ପାଦେ ଜୁହାର କଲା' ବୋଲନ୍ତି । ଏଥି ଉତ୍ତାରୁ ସତ୍ୟଭାମା ଆସିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କଠାରୁ ଫଳ ଆଣିଛନ୍ତି ବୋଲନ୍ତି । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ନଟକୂଟିଆ ପୁରୁଷ, କାଳେ ବିଷଫଳ ପଠାଇଥିବେ ଏହି ଭୟରେ ଅର୍ଜୁନ ଫଳ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ । ଦୁଆରୀଙ୍କ ବୋଧ ପରେ ଅର୍ଜୁନ କେଉଁ ଫଳ ଆଣିଛନ୍ତି ଏହା ଜାଣିବା ପାଇଁ ଦୁଆରୀଙ୍କ ତାହା ହସ୍ତରେ ଧରି ଆଣିବା ପାଇଁ, ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖି ଆସିବା ପାଇଁ ବା ଅସ୍ତ୍ର ନେଇ ଚୋପା ଟିକେ ଆଣିବାକୁ ଆଦେଶ କରନ୍ତି । ଏସବୁ କଲେ ମହାପାପ ଲାଗିବ ଓ ଚୋପା କର୍ତ୍ତନ କଲେ ରୁଧିର ବହିବ ବୋଲି ଝିଅମାନେ କୁହନ୍ତି । ଦ୍ୱିଅର୍ଥବୋଧକ ପଦଗୁଡ଼ିକରେ ନାରୀଙ୍କର କୁଚକୁ ଫଳ ରୂପେ ନାମିତ କରାଯାଇଛି । ଶେଷରେ ସୁଭଦ୍ରା ପ୍ରୀତି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି କୁହନ୍ତି । ଏହାର ବିରୋଧରେ ଅର୍ଜୁନ ନାନା ପ୍ରକାର ଯୁକ୍ତି ବାଢ଼ନ୍ତି । ଅର୍ଜୁନ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ନିଜ ଭଉଣୀ କହି ପ୍ରମାଣ ଦିଅନ୍ତି । ସୁଭଦ୍ରା ସମଗ୍ର ସଂସାର ଭାଇ ଭଉଣୀ କହି ତାଙ୍କ ଯୁକ୍ତି ଖଣ୍ଡନ କରନ୍ତି । ପରେ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ଗଉଡ଼ୁଣୀ, ବେଶ୍ୟା, କଳଙ୍କିନୀ ଆଦି ଅପବାଦ ଦିଅନ୍ତି । ଏହି ସମସ୍ତ ଯୁକ୍ତିକୁ ଶାସ୍ତ୍ରପାଣ୍ଡିତ୍ୟରେ ଖଣ୍ଡନ କରି ଦୁଆରୀ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ପ୍ରବୋଧନ୍ତି । ଅର୍ଜୁନ ତାହା ପରେ ମଧ୍ୟ ନାନା ପ୍ରକାର ଭର୍ତ୍ସନା କରି ଅନାଗ୍ରହ ପ୍ରକାଶ କରିବାରୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପାୟ ମତେ ସତ୍ୟଭାମା ମାୟାବତୀ ଦେବୀଙ୍କଠୁଁ ମନ୍ତ୍ରଧୂଳି ଆଣି ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କାମଭରେ ମୋହିତ କରିନିଅନ୍ତି । ଏହା ପରେ ସୁଭଦ୍ରା ଓ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ବିଭାଘର ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ ଓ ଲୀଲା ସମାପ୍ତ ହୁଏ ।

 ପ୍ରାଚୀନ ରଚନାର ପ୍ରୟୋଗ 
ଭାରତ ଲୀଳାରେ କବିସମ୍ରାଟ ଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜ, କବିସୂର୍ଯ୍ୟ ବଳଦେବ ରଥ, ଦୀନକୃଷ୍ଣ ଦାସ, ବନମାଳୀ ଦାସ ଆଦି ପ୍ରାଚୀନ ଓଡ଼ିଆ କବିମାନଙ୍କ ରଚନା କଥାଛଳରେ ପରିବେଷିତ ହୁଏ । କୃଷ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସୁଭଦ୍ରାପରିଣୟ ଆଧାରିତ 'ରସପଞ୍ଚକ'ରୁ ଅନେକ ଦୁଆରୀ ପଦ ଉଦ୍ଧାର କରିଥାଆନ୍ତି । ଅନେକ ଦଳମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବହୃତ ଜଣାଣ ଗୀତ 'ପ୍ରଭୁ ଜାଣିଲିଣି ଜାଣିଲିଣି, ତୁମ୍ଭେ ଏଡ଼େ ନିର୍ଦ୍ଦୟ ହେଲଣି' କବି ବନମାଳୀ ଦାସଙ୍କ ରଚନା । ଏହାଛଡ଼ା ଗୁରୁ ନବଘନ ପରିଡ଼ା ନିଜର ରଚନାରୁ କେତେକ ଗୀତ ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ ସ୍ଥଳରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି । ସରୋଜ ଭଣିତା ଥିବା ହାସ୍ୟରସାତ୍ମକ 'ବ୍ରଜପୁର ବୁଲେଟ ଗାଡ଼ି' ଗୀତଟି ଅନେକ ଦଳଙ୍କଦ୍ୱାରା ଗୃହୀତ ହୋଇସାରିଲାଣି । ଉଲ୍ଲେଖଯୋଗ୍ୟ ଯେ ଏହି ନୂତନ ଗୀତଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ପୁରାତନ ସ୍ୱରରେ ସଂଯୋଜିତ ହୋଇ ବୋଲାହୁଏ । 

 ଅଭିନୟ 
ଭାରତ ଲୀଳାରେ ଦୁଆରୀ, ଅର୍ଜ୍ଜୁନ, ସୁଭଦ୍ରା ଓ ସତ୍ୟଭାମା ଏହି ଚାରିଜଣ ମୁଖ୍ୟ ଚରିତ୍ର । ଗୌଣ ଭୂମିକାରେ ଆଉ ଦୁଇଜଣ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିଥାନ୍ତି । ଅତୀତରେ ଏଥିରେ କେବଳ ପୁଅମାନେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରୁଥିଲେ କିନ୍ତୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ଝିଅପିଲାଙ୍କୁ ନିଆଯାଉଛି । ଅଭିନୟ ପାଇଁ ମୁଖ୍ୟତଃ ସଜ୍ଜିତ ମଞ୍ଚ ଓ ଗୋଟିଏ ମାତ୍ର ଚଉକି ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଥାଏ । ଆବଶ୍ୟକ ଅନୁଯାୟୀ ଚଉକିଟି ବିଭିନ୍ନ ଚରିତ୍ରମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । ମଞ୍ଚଠାରୁ ବେଶଘର (ଗ୍ରୀନରୁମ) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯିବାପାଇଁ ଥିବା ପଥକୁ 'ପୁଷ୍ପ-ପଥ' କୁହାଯାଏ । ମଞ୍ଚର ଗୋଟିଏ ପାଖରେ ସଙ୍ଗୀତ ପରିବେଷଣକାରୀମାନେ ବସିଥାନ୍ତି । ବ୍ୟବହୃତ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟରୁ ହାରମୋନିୟମ, ଯୋଡ଼ିନାଗରା, ଝୁମୁକା, ଘୁଡ଼ୁକି ଆଦି ପ୍ରମୁଖ । 

 ଦୁଆରୀ ବା ଦ୍ୱାରୀ 
ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରମୁଖ ଚରିତ୍ର ଦ୍ୱାରୀ ବା ଦୁଆରୀ ନାମରେ ପରିଚିତ । ଏହି ଚରିତ୍ରଟି ଗ୍ରୀକ୍ ନାଟକର କୋରସ୍ ବା ସଂସ୍କୃତ ନାଟକର ସୂତ୍ରଧାର ଭଳି ଅଟେ । ଦୁଆରୀ ବିଭିନ୍ନ ଅଭିନୟଦ୍ୱାରା ଲୋକଙ୍କୁ ହସାଇବା ସହ ଗୀତଗୁଡ଼ିକର ପାଣ୍ଡିତ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ । ଏଣୁ ଦୁଆରୀ ଚରିତ୍ରରେ ଅଭିନୟ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଶାସ୍ତ୍ରରେ ନିପୁଣ ଓ ପଣ୍ଡିତ ଅଟନ୍ତି ।Folk Theater of Orissa, Sri Dhirendra Nath Pattanaik. Orissa Sangeet Natak Akademi, Bhubaneswar. 1st Edition - 1998. ସାଧାରଣତଃ ଦଳର ଗୁରୁମାନେ ଗୀତ ରଚନା ଓ ନିର୍ଦ୍ଦେଶନା କରିବା ସହ ନିଜେ ଏହି ଭୂମିକାରେ ଅଭିନୟ କରିଥାନ୍ତି । କହିବାର ଶୈଳୀ ଓ ଉଦ୍ଦାମ ନୃତ୍ୟ ଯୋଗୁଁ ଦର୍ଶକ ବେଶ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି ।   

ଅତୀତରେ ଦ୍ୱାରୀ ମୁହଁରେ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗବୋଳି ରଣପା ସାହାଯ୍ୟରେ ମଞ୍ଚରେ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିଲା । ତେଣୁ ଦର୍ଶକମାନେ ତାକୁ ନବରଙ୍ଗିଆ କହୁଥିଲେ । ପୁଣି ଦୁଆରୀ ହାତରେ ରୁମାଲ ଖଣ୍ଡେ ଧରି ତାକୁ ନାନାବିଧ ପ୍ରକାର ନାଟକରେ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ । ପାଲାରେ ଯେପରି ଚାମରକୁ ଗାୟକ ନାଟକର ପ୍ରପ (prop) ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି, ଠିକ ସେହିପରି ଭାରତ ଲୀଳାର ଦୁଆରୀ ରୁମାଲ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ । ଏଥିରେ ଇଙ୍ଗିତ କରି ଲୁହ ପୋଛିବା, ବନ୍ଧନ ହେବା ଆଦି ନାଟକୀୟ ଭଙ୍ଗୀ କରାଯାଏ ।  

ଦୁଆରୀ ଚରିତ୍ର ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ନାନା ପ୍ରକାରେ ଉପହାସ କରିବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ତାଙ୍କୁ ଶାସ୍ତ୍ର ଆଦି ବିଭିନ୍ନ ଜିନିଷ ବିଷୟରେ ବୁଝାଏ । ଦୁଆରୀ-ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ହୋଇ ଦୁଆରୀ ଅର୍ଜୁନଙ୍କଠାରୁ ନିଜକୁ ବଡ଼ ବୋଲି ଦେଖାଇ ତାଙ୍କର ଉପହାସ କରିଥାଆନ୍ତି । ପାପମୋଚନ ଲାଗି ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ସତ୍ୟଭାମାଙ୍କଠାରୁ କ୍ଷମାପ୍ରାର୍ଥନା କରାଇ ପରେ ପରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ 'ଉଲା' ଡାକି ଉପହାସ କରନ୍ତି । ସୁଭଦ୍ରା କରୁଣଭରେ କାନ୍ଦିବା ଦୃଶ୍ୟରେ ଦୁଆରୀ ହିଁ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ସମବେଦନା ଦେଖାଇ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ସଙ୍ଗେ ବୁଝାସୁଝା କରନ୍ତି । ଏଣୁ ଦୁଆରୀ ଚରିତ୍ର ନିର୍ବାହ କରିବା ପାଇଁ ଭଲ ଅଭିନୟ ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ଓ ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞ ବ୍ୟକ୍ତି ଆବଶ୍ୟକ । 

 ଅର୍ଜୁନ 
ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଲୀଳାରେ ଅତି ଅଜ୍ଞ, ନିଷ୍ଠୁର ଓ କୋପୀ ବ୍ୟକ୍ତି ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଛି । ଦୁଆରୀ ଏହାଙ୍କୁ ବାରମ୍ବାର ଉପହାସ କରିବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ତାଙ୍କଠୁଁ ନିଜକୁ ବଡ଼ ଦର୍ଶାନ୍ତି । ପୁଣି ଅର୍ଜୁନ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ କଳଙ୍କିନୀ ବୋଲିବାରୁ ଦୁଆରୀ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପଣିଗୋସେଇଁବାପା ପରାଶର ମୁନି, ଗୋସେଇଁବାପା ବ୍ୟାସ, ବାପା ଇନ୍ଦ୍ର, ମାଆ କୁନ୍ତୀ ଆଦି ସମସ୍ତ ବଂଶର କଳଙ୍କ ଫେଡ଼ିଣ କହନ୍ତି । ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଚରିତ୍ର କଥା କଥାକେ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଦେବି କହିବାରୁ ଦୁଆରୀ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତିରୀହତ୍ୟା କଲେ କେଡ଼େ ବଡ଼ ପାପ ବୁଝାଇଦିଅନ୍ତି । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନଟକୂଟିଆ ବୋଲିବାରୁ ତାଙ୍କୁ ବୁଝାସୁଝା କରି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା ନ କରିବାକୁ କହନ୍ତି । ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ବେଶ୍ୟା ବୋଲି ନିଷ୍ଠୁର ଭାବେ କହିବାରୁ ଦୁଆରୀ ପରୀକ୍ଷା କରି ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଆଶଙ୍କାକୁ ଭୁଲ ପ୍ରମାଣିତ କରନ୍ତି । ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ନୃତ୍ୟ ମୁଖ୍ୟତଃ ସାହସିକ ଓ ବୀରତ୍ୱର ପ୍ରଦର୍ଶନ । 

ସୁଭଦ୍ରା ଓ ସତ୍ୟଭାମାଙ୍କ ଚରିତ୍ର ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୁଆରୀଙ୍କ ସଙ୍ଗେ ସଂଳାପ କରି ତାଙ୍କ ଆସିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କହନ୍ତି । ସେମାନେ ସଙ୍ଗୀତ ବେଳେ ନୃ୍ତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ପରିବେଷଣ କରନ୍ତି । ବେଳେବେଳେ ବିଭିନ୍ନ ଶୃଙ୍ଗାରଧର୍ମୀ ଇଙ୍ଗିତ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରନ୍ତି । ଏପରି ଭଙ୍ଗୀ ସଖୀନାଚର ପ୍ରଭାବରୁ ଆସିଛି ବୋଲି ଧୀରେନ୍ଦ୍ରନାଥ ପଟ୍ଟନାୟକ ନିଜ ଆଲେଖ୍ୟରେ ଲେଖିଛନ୍ତି ।

ଭାରତ ଲୀଳାର ସମୟ ଅବଧି ଆଠରୁ ବାର ଘଣ୍ଟା । ଏହା ରାତି ଦଶଟାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତରେ ସମାପ୍ର ହୁଏ । ଲୋକପ୍ରିୟତା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏଯାଏଁ ଦକ୍ଷିଣ ଓଡ଼ିଶାରେ ଅନେକ ନାଟ୍ୟଦଳ ବିଭିନ୍ନ ଗ୍ରାମରେ ଏହା ପରିବେଷିତ କରୁଛନ୍ତି । ଭାରତ ଲୀଳାର ରେକର୍ଡ଼ିଂ କରାଯାଇ ଦୁଇ ତିନିଥର ଏହା ସିଡ଼ି କରାହୋଇଛି । ଏହି ସମସ୍ତ ରେକର୍ଡ଼ିଂ ଦୁଇ-ତିନି ଘଣ୍ଟାର ମାତ୍ର । 

 କଳାକାର 

 ଦଳ 
ଏବେ ଭାରତ ଲୀଳାର ମାତ୍ର କୋଡ଼ିଏଟି ଦଳ ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲାରେ ଅଛନ୍ତି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦଳରେ ଦଶରୁ ପନ୍ଦର ଜଣ ଶିଳ୍ପୀ ଥାଆନ୍ତି । ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଞ୍ଚ ଅଭିନେତା, ଗାୟକ, ବାଦ୍ୟଶିଳ୍ପୀ ଓ ସହାୟକ ଅନ୍ୟତମ । ୧୯୯୮ ବେଳେ ଗୋଟିଏ ରାତିର ଲୀଳା ନିମନ୍ତେ ୫୦୦ରୁ ୧୦୦୦ ଟଙ୍କା ଦେୟ ଥିଲା । ଏହା ଲୀଳା କେଉଁଠି କରାଯିବ ଓ ଯାତାୟତ ଖର୍ଚ୍ଚ ଅନୁସାରେ ସ୍ଥିର କରାଯାଉଥିଲା । ଦଳଗୁଡ଼ିକ ଅଧିକାଂଶ ବାର ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲାର ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ହିଁ ଭାରତ ଲୀଳା ପରିବେଷଣ କରନ୍ତି ।

 ପ୍ରମୁଖ ଗୁରୁ 
ଆସ୍କା ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ମାଗୁରାର ୰ଭୀମ ପଣ୍ଡା, ପଞ୍ଚମ ଗ୍ରାମର ଶ୍ରୀନାଥ ପଟ୍ଟନାୟକ, ୰ତ୍ରିନାଥ ପଟ୍ଟନାୟକ, ୰ଶ୍ୟାମସୁନ୍ଦର ସାବତ ଗତ ଶତକର ପ୍ରମୁଖ ଗୁରୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ । ଅଧୁନା ଶ୍ରୀ ଭୀମ ପଣ୍ଡାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ କବିସୂର୍ଯ୍ୟନଗରର ଶ୍ରୀ ନବଘନ ପରିଡ଼ାଙ୍କ ଦଳ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦଳ ଭାବେ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କରିଛି ।

 ଗୀତ 
ଅଧୁନା ଭାରତ ଲୀଳା ଦଳମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବହୃତ କେତେକ ଗୀତର ସୂଚୀ ତଳେ ଦିଆଗଲା ।

ଗୀତକବିଚରିତ୍ରବିଷୟପ୍ରଭୁ ଜାଣିଲିଣି ଜାଣିଲିଣି 
ତୁମ୍ଭେ ଏଡ଼େ ନିର୍ଦ୍ଦୟ ହେଲଣି ହେବନମାଳୀ ଦାସଦୁଆରୀଲୀଳା ପ୍ରାରମ୍ଭପୂର୍ବକ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ଜଣାଣ ।ପ୍ରଭୁ ଘେନ ମୋର ନିବେଦନ
ନବଘନ ଶ୍ୟାମଳବର୍ଣ୍ଣଦୁଆରୀଲୀଳା ପ୍ରାରମ୍ଭପୂର୍ବକ ଜଣାଣ ।ମୋର ହଂସା ଉଡ଼ିଗଲା ବୀରବର ହେ
କହ କେଣେ ଅଛିଦୁଆରୀଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଦଶନାମ ଶ୍ରବଣ କରି ଧଉର୍ଯ୍ୟ ଉଡ଼ିଯାଉଛି ବୋଲି ।ହେଲା ନାହିଁ ହେ ବୀର
ଆଉ କେଉଁପରି ଥିଲେ ପ୍ରକାଶ କରଦୁଆରୀଅର୍ଜୁନ ଯେଉଁ ଦଶନାମ କହିଲେ ପ୍ରକୃତରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ସେତେ 
ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ନୁହେଁ କହି ଉପହାସ ।ଏକଦିନେ ଶଚୀଦେବୀ
ସ୍ନାନ ଗଲା ବେଳେଦୁଆରୀଅର୍ଜୁନଙ୍କ ସବ୍ୟସାଚୀ ନାମକୁ ବଖାଣି - ହଳିଆ ଗୀତ ସ୍ୱର ।ରଇବତ ପର୍ବତେ
କୃଷ୍ଣ ଫଗୁଖେଳିଦୁଆରୀଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଦିତୀକୃଷ୍ଣ ନାମକୁ ବଖାଣି - ଘୁଡ଼ୁକି ସ୍ୱର ।ଆଜ ନିଶି କବାଟରେ
କିଏ ସେ ମାରୁଛି କରଦୁଆରୀଦ୍ୱାରଦେଶରେ କିଏ ଅଛି ପଚାରିବା ଭଙ୍ଗୀରେ । ସୁନାଗୋରୀ ଲୋ
ଝିଅ ତୁ କିଏ ସୁନାଦୁଆରୀସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ପରିଚୟ ପଚାରିବା ଭଙ୍ଗୀରେ ।ନବଛଇଳା କାହାର ବାଳା
କି ରଙ୍ଗରେ ଚାଲି ଆସେ ଅବଳାରେଦୁଆରୀଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଛାମୁରେ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ରୂପ ଓ ଚାଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ।ଘେନିଯାଅ ଦୂତ 
ଏ ପାଷାଣ୍ଡୀର ତଅର୍ଜୁନସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ପାପିଷ୍ଠୀ କହି ତାଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡିବାକୁ ଦୁଆରୀ ପ୍ରତି ଆଦେଶ ।ଦୂତ ହେ
ଜନମ ହେବାରସୁଭଦ୍ରାସୁଭଦ୍ରା ନିଜ କର୍ମକୁ ନିନ୍ଦି ଦୁଆରୀ ସମ୍ମୁଖରେ ବାହୁନିବା ଦୃଶ୍ୟ ।ମୋ ରାଜବାଳୀ କପାଳରେ କି ଦଶା ଥିଲା
ମୋ କଳାମଲ୍ଲୀ କପାଳରେଦୁଆରୀସୁଭଦ୍ରା ଅଧରାତିରେ ବନ୍ଦୀ ହେବାରୁ କି ପୋଡ଼ା ଦଶା ଥିଲା 
ବୋଲି କାନ୍ଦଣା ।ପରର ଧନକୁ ଆଶା ବଳାଇଲେ
ଲାଗଇ ବହୁତ ପାପଦୁଆରୀସ୍ତିରୀହତ୍ୟା ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ପାପ ବୁଝାଇବା ପାଇଁ ଦୁଆରୀଙ୍କ 
ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପାପ ଓ କେଉଁଟି ବଡ଼ ଏହାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ।ସ୍ତିରୀ ଗର୍ଭିଣୀ ଶିଶୁବଧ ହେ 
(ଭାଗବତ)ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସଦୁଆରୀଅତିବଡ଼ି ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସଙ୍କ ମତରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀହତ୍ୟା ମହାପାପ 
ବୋଲି ପ୍ରମାଣ ।ଯାହା ପଚାରିଲ ଦେଇ ମତିହେ
ଶୁଣ ବ୍ୟାସଦେବ ନାତି ହେଦୁଆରୀଅର୍ଜୁନ କିପରି ଗୋବଧ କରି ପାପ ଅର୍ଜିଛନ୍ତି ପୁଣି ସେଥିରେ
ମୁକ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି ସେହି ଉପାଖ୍ୟାନ ।ଏ ବଚନ ଶୁଣି ଶକ୍ରାବତୀ ଭଣି
ଶୁଣ ଆହେ ଦୂତବରସତ୍ୟଭାମାଅର୍ଜୁନ ଗୋସିଂହ ଦୈତ୍ୟକୁ ମାରି ଯେଉଁ ଶକ୍ରାଜିତ ରାଜାଙ୍କୁ
ଅର୍ଜୁନ ଉଦ୍ଧାର କରିଥିଲେ ସତ୍ୟଭାମା ସେହି ରାଜାଙ୍କ ଦୁହିତା

ଓ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପାଟରାଣୀ ବୋଲି ପରିଚୟ ପ୍ରଦାନ ।ରସଲତାର
ବାସ ଅଟେ ଦ୍ୱାରକାଦୁଆରୀଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଛାମୁରେ ସତ୍ୟଭାମା କେହି ନୁହନ୍ତି ସ୍ୱୟଂ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ
ପାଟରାଣୀ ବୋଲି ଖବର ।ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ନାଶ ଯାଏ 
ଅଶ୍ୱମେଧ କଲେଦୁଆରୀଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପାପ କିପରି ଖଣ୍ଡନ ହେବ ଏହି ନିମନ୍ତେ ବିଭିନ୍ନ
ପାପ ଓ ତାର ପ୍ରତିକାର ।ଏ ଉଲା ଅରଜୁନ ପିଲା
କି କର୍ମ କଲାଦୁଆରୀସତ୍ୟଭାମାଙ୍କ ପାଦତଳେ ଅର୍ଜୁନ ମୁଣ୍ଡିଆ ମାରିବାରୁ ଦୁଆରୀଙ୍କ
ଉପହାସ ।ସତ କରି କହଗୋ
ସହି ମୋ ରାଣ ତୋତେଦୁଆରୀସତ ସତ କରି ଆସିବା କାରଣ ବୁଝାଇଦେବା ପାଇଁ ।ଆହେ ଦୂତବର ମନ କରି ସ୍ଥିର
ଶୁଣ ଆସିବା କାରଣ ସତ୍ୟଭାମାଆସିବା କାରଣ ବୁଝାଇ ।ବାରିଜଜ ଭଣଜା
ଭଗ୍ନୀ ଆଜ ଆସିଛି ହେଦୁଆରୀସୁଭଦ୍ରା ମଧ୍ୟ ସଙ୍ଗେ ଆସିଥିବାର ଖବର ।ବଡ଼ ନଟକୂଟ ସେ ନନ୍ଦର ଚାଟ
ଜାଣିଅଛି ସବୁ ଗୁଣ ତାରଅର୍ଜୁନଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ନଟକୂଟିଆ ବୋଲି ଫଳ ଗ୍ରହଣ କରିବେ ନାହିଁ ।କେତେ ନଟକୂଟ ଜାଣେ
କଳାକହ୍ନାଇ ଯାଦୁଆରୀସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କିପରି ନଟକୂଟିଆ ବୁଝାଇ ।ଅମ୍ବୋରୁହବନ୍ଧୁଜେମା କୁଳେ ଗୋକୁଳଚନ୍ଦ୍ରମା
କହି ନୋହେ ହରବର କଲେ ଯା କାଲିଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜଦୁଆରୀନାବକେଳି କାବ୍ୟରୁ । ଛାନ୍ଦ ।ଅପୂର୍ବ ଦେଖିଲି ଆଜ
ରେ ସଙ୍ଗାତଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜଦୁଆରୀରାଧାଙ୍କୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କିପରି ହଟହଟା କରିଥିଲେ ସେହି ଉପାଖ୍ୟାନ ।ପ୍ରୀତିରେ କି ଭାବ ଅଛି
ଜଣା ତ ନ ଗଲା କିଛିନବଘନ ପରିଡ଼ାଦୁଆରୀପ୍ରୀତି କରି ଜଗତେ କି କି ଅକୀର୍ତ୍ତି ହୋଇଛି ।ବ୍ରଜପୁର ବୁଲେଟ ଗାଡ଼ି
ଥିଲେ ବସୁଦେବ କୁମ୍ପାନି ଗଢ଼ିସରୋଜଦୁଆରୀନୂତନ ରଚନା - ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପକାରିତା ବୁଝାଇବା ଛଳରେ 
ହାସ୍ୟରସାତ୍ମକ ତୁଳନା ।ଧନୁର୍ଜୟୀ ବିବତ୍ସୀ
ଶ୍ରବଣ କରଦୁଆରୀସୁଭଦ୍ରା କେଉଁ ଫଳ ଆଣିଛନ୍ତି ବୁଝାଇ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ
ଇଙ୍ଗିତ କରି ।ରସାଧରସୁତା ମା ଗୋ
ଘେନ ମିନତିକୃଷ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ନୃପଦୁଆରୀଓଷାକୋଠି ସ୍ୱରରେ ଦେବୀ ବନ୍ଦନା । ରସପଞ୍ଚକ କାବ୍ୟରୁ ଉଦ୍ଧୃତ ।ଶୁଣ ହେ ବୀର ଅର୍ଜୁନ
ଆସିଅଛି ମୁହିଁ ତୁମ୍ଭ ପାଶେଣସୁଭଦ୍ରାସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ଅର୍ଜୁନଙ୍କଠାରୁ ପ୍ରୀତିଭିକ୍ଷା ।ମୋତେ ବାରମ୍ବାର କରି କହନା
ରେ ସୁନାବରନାଅର୍ଜୁନସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ବାରମ୍ବାର ଜଣାଣ କରିବାକୁ ମନା କରି ।ଆଜି ରସାଭୂଷା 
ତୋର ଦଶା ସରିଲାଅର୍ଜ୍ଜୁନସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ଧମକାଇ ।ବିଧୂମୁଖୀର
ଆଜି ମଥା ଛିଡ଼ି କଥା ସରିଗଲା ହେଦୁଆରୀ ଅର୍ଜୁନ ନିର୍ଲ୍ଲଜ ଭାବେ ପ୍ରୀତିଭିକ୍ଷା ଶୁଣି କୁପିତ ହେବାରୁ ।ଶୁଣ ଗୋ ସୁଭଦ୍ରାଇ ଲେଖାରେ ମୋର
ଭଉଣୀ ହେବୁ ତୁହି ଅର୍ଜ୍ଜୁନସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ଭଗ୍ନୀ ବୋଲି କହିବା ।ଆଗୋ ସୁଭଦ୍ରାଇ ସ୍ତିରୀଜନ୍ମ ପାଇ 
ଏଡ଼େ କି ନିର୍ଲ୍ଲଜ୍ଜୀ ତୁହିଅର୍ଜୁନସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ନିର୍ଲ୍ଲଜ ବୋଲି ଧିକ୍କାର କରି ।ଦାରୀ ବୋଲି ଯାହା କଲା ଦଇବ
ତା ରୀତି ବଚନେ କିସ କହିବବଳଦେବ ରଥଦୁଆରୀଅର୍ଜୁନ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ବେଶ୍ୟା ଅପବାଦ ଦିଅନ୍ତେ ପ୍ରକୃତରେ ବେଶ୍ୟା 
କିଏ ଏହା ବୁଝାଇ ।ଯଦୁବଂଶ କଳଙ୍କିନୀ କହୁ କାହୁଁରେ
ମୁଁ ଯେତେ ମନା କଲେ ତୁ ତ ମାନୁନାହୁଁରେଅର୍ଜୁନପୁନଃ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ଧିକ୍କାର କରି କଳଙ୍କିନୀ ଡାକନ୍ତି ।ଶୁଣ ହେ ଇନ୍ଦ୍ରକୁମର
ଗୁଣ ତୁମ୍ଭ ବାପାଙ୍କରଦୁଆରୀଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କଳଙ୍କ ଦର୍ଶାଇ ।କହିଦେବି ହେ 
ତୁମ ମାଆଙ୍କ ରୀତିଦୁଆରୀକୁନ୍ତୀଙ୍କ କଳଙ୍କ ଦର୍ଶାଇ ।ରସିକବର ରସଶେଖର
ରାଜବାଳୀ ଜେମାକୁ କୋଳେ ଧରହେକୃଷ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ନୃପଦୁଆରୀବିଭାଘର ପରେ ରମଣ କରିବାକୁ କହି । ରସପଞ୍ଚକ କାବ୍ୟରୁ ଉଦ୍ଧୃତ ।

 ଆଧାର 

ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶାର ନୃତ୍ୟ ଓ ସଙ୍ଗୀତ
ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶାର ଲୋକକଳା