ଦେବଦଳନ

ଉପକ୍ରମ: ରଥଯାତ୍ରା (ଘୋଷଯାତ୍ରା ଓ ଶ୍ରୀଗୁଣ୍ଡିଚା ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଶୁଣା) । ଓଡ଼ିଶାର ମୁଖ୍ୟ ଯାତ୍ରା ରୂପେ ପୁରୀର ରଥଯାତ୍ରା ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ । ଏହା ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ପାଳିତ ଦ୍ୱାଦଶ ଯାତ୍ରା ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ । ସମଗ୍ର ଭାରତବର୍ଷରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ନିମନ୍ତେ ଯେତେ ପ୍ରକାରର ରଥ ବ୍ୟବହାରରେ ଆସୁଛି, ତାହା ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରର ତିନି ରଥ ନିର୍ମାଣ ଶୈଳୀ ଅତୀବ ରହସ୍ୟମୟ । ବହୁ ପ୍ରାଚୀନ ସମୟରୁ ରଥତ୍ରୟର ନିର୍ମାଣ ପଦ୍ଧତି ଶିଳ୍ପଶାସ୍ତ୍ରାନୁମୋଦିତ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ବର୍ଷ ପରମ୍ପରା ଅନୁଯାୟୀ ଶ୍ରୀନଅର ସମ୍ମୁଖସ୍ଥ ରଥ ଖଳାରେ ନୂତନ ଭାବେ ତୋନୋଟି ରଥର ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥାଏ। ଏ ସମ୍ପର୍କିତ ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ରାଜ୍ୟ ତଥା ଜିଲ୍ଲା ପ୍ରଶାସନ, ବିଧି ବିଭାଗ, ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ପ୍ରଶାସନ, ପୋଲିସ ପ୍ରଶାସନ ଓ ପୌର ପ୍ରଶାସନଦ୍ୱାରା ମିଳିତ ଭାବେ ସମ୍ପାଦିତ ହୋଇଥାଏ। ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ତିନି ଠାକୁରଙ୍କ ପାଇଁ ତିନୋଟି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରଥର ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହି ଆସିଛି । ସାମ୍ୟ ଓ ମୈତ୍ରୀର ପ୍ରତୀକ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଭଉଣୀ ମାଁ ସୁଭଦ୍ରା ଯେଉଁ ରଥରେ ବିରାଜମାନ କରି ଶ୍ରୀଗୁଣ୍ଡିଚା ମନ୍ଦିରକୁ ନବ ଦିନ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି, ସେ ରଥର ନାମ ଦେବଦଳନ।  

ଦେବଦଳନ ରଥ-ସବିଶେଷ ବିବରଣୀ

ଦେବଦଳନ ରଥ 'ଦର୍ପଦଳନ' ବା 'ପଦ୍ମଧ୍ୱଜ' ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ । ମାଁ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ସହ ଶ୍ରୀସୁଦର୍ଶନ ଏହି ରଥରେ ବିଜେ କରିଥାନ୍ତି । 

 ରଥର ନାମ  'ଦେବଦଳନ' ବା 'ଦର୍ପଦଳନ'  ମୋଟ ବ୍ୟବହାର କାଠ  ୭୧୧  ମୋଟ ଚକ ସଂଖ୍ୟା  ୧୨              ପ୍ରତି ଚକର ବ୍ୟାସ  ୬'୦୦" ରଥର ଉଚ୍ଚତା  ୪୪'୦୬" ରଥର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ଓ ପ୍ରସ୍ଥ  ୩୧'୬" x ୩୧'୬" ରଥ ରକ୍ଷକ  ଜୟଦୁର୍ଗା ଦ୍ୱାରପାଳ  ଗଙ୍ଗା ଓ ଯମୂନା ସାରଥୀ  ଅର୍ଜୁନ  ରଥର ଅସ୍ତ୍ର  ପଦ୍ମ ଓ କଲ୍ହାର ରଥର ଘୋଡ଼ା ସଂଖ୍ୟା  ୪ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ନାମ  ରୋଚିକା, ମୋଚିକା, ଜିତା, ଅପରାଜିତା ଘୋଡ଼ାର ରଙ୍ଗ  ନାଲି ରଥ ଦଉଡି  ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣଚୂଡ଼ ରଥର ଶକ୍ତି  ଭୁବନେଶ୍ୱରୀ ଓ ଚକ୍ରା  ରଥାବରଣ କପଡାର ରଙ୍ଗ  ନାଲି ଓ କଳା ରଙ୍ଗ ଧ୍ୱଜପମୂର୍ତ୍ତି  ଜୟଦୁର୍ଗା ପତାକା ନାମ  ନାଦମ୍ବିକା ପାର୍ଶ୍ୱ ଦେବା/ଦେବୀ ୧ .ବିମଳା
୨.ବନଦୁର୍ଗା 
୩.ବାରାହି
୪.ଚାମୁଣ୍ଡା
୫.ଭୁବନେଶ୍ୱରୀ
୬.ହରଚଣ୍ଡୀ
୭.ଜୟଦୁର୍ଗା
୮.ସର୍ବମଙ୍ଗଳା
୯.ଉଗ୍ରତାରା ୠଷି ସମୂହ  ଭୃଗୁ, ସୁପ୍ରଭା, ବଜ୍ର, ଶୃଙ୍ଗି, ଧୃବ ଓ ଉଲ୍ଲୁକ

ରଥ ନିର୍ମାଣ ଶୈଳୀ
ଶିଳ୍ପଶାସ୍ତ୍ରାନୁମୋଦିତ ଓ ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ପୁରୀରେ ପ୍ରତିବର୍ଷ ସମ୍ପୁର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନୂଆ କାଠରେ ରଥ ତିଆରି କରାଯାଏ । ପରମ୍ପରା ଅନୁଯାୟୀ ଶ୍ରୀନଅର ସମ୍ମୁଖସ୍ଥ ରଥଖଳାରେ ନୂତନ ଭାବେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ଉଚ୍ଚତା ଓ ମାପ ଅନୁସାରେ ଏହି ତିନୋଟି ରଥର ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥାଏ । ରଥ ନିର୍ମାଣ ତଥା ରଥଯାତ୍ରାର ପ୍ରଥମ ଶୁଭାରମ୍ଭ ହୋଇଥାଏ ସରସ୍ୱତୀ ପୂଜା ଶ୍ରୀପଞ୍ଚମୀ ତିଥିଠାରୁ । ଅକ୍ଷୟ ତୃତୀୟା ଦିନ ତିନି ରଥ ଶୁଭାରମ୍ଭ କାର୍ଯ୍ୟର ଅନୁକୂଳ ହୋଇଥାଏ । ଦେବଦଳନ  ରଥ ଭାରି ସୁନ୍ଦର ।

ଆଧାର

ଶ୍ରେଣୀ:୨୦୧୫ ନବକଳେବର ଗଣସମ୍ପାଦନାରେ ଗଢ଼ା ବା ଉନ୍ନତ କରାଯାଇଥିବା ପ୍ରସଙ୍ଗମାନ
ଶ୍ରେଣୀ:ଜଗନ୍ନାଥ
ଶ୍ରେଣୀ:ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ସେବାରେ ବ୍ୟବହୃତ