ମାହେଶ୍ୱରୀ ମନ୍ଦିର

ମାହେଶ୍ୱରୀ ମନ୍ଦିର, ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲାର ଆଠମଲ୍ଲିକରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏକ ଶକ୍ତି ମନ୍ଦିର। ଓଡ଼ିଶା ମାନଚିତ୍ରର ପ୍ରାୟତଃ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଆଠମଲ୍ଲିକ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲାର ଏକ ଉପଖଣ୍ଡ। ପ୍ରାଚୀନ ରାଜ ରାଜୁଡ଼ା ସମୟରୁ ଏହା ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଶକ୍ତିପୀଠ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇଆସିଛି।ପୂର୍ବେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଡମ ଆଦିବାସୀ ମାନଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ଶାସିତ ହେଉଥିଲା ଓ ଏହାର ନାମ ଡମଗଡ଼ ଥିଲା। ଏହି ଡମମାନେ ଅଣ-ଆର୍ଯ୍ୟ ପଦ୍ଧତିରେ ମା ସ୍ତମ୍ଭେଶ୍ଵରୀଙ୍କୁ ଏ ଅଞ୍ଚଳର ଇଷ୍ଟଦେବୀ ରୂପେ ପୂଜା କରୁଥିଲେ । ଏକାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ କଦମ୍ବ ବଂଶୀୟ ରାଜା ପ୍ରତାପ ଦେଓ ଡମ ମାନଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରି ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ରାଜା ହେଲେ ଓ ରାଜ୍ୟର ନାଆଁ ହଣ୍ଡପାଗଡ଼ ରଖିଥିଲେ, ଯାହାକି ପରେ ଆଠମଲ୍ଲିକ ନାମରେ ନାମିତ ହୋଇଥିଲା। କଦମ୍ବ ବଂଶୀୟ ରାଜାମାନେ ସ୍ତମ୍ଭେଶ୍ୱରୀଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଆର୍ଯ୍ୟ ରୂପ ମା ମାହେଶ୍ଵରୀଙ୍କ ରୂପରେ ପୂଜା କଲେ ।
ଇତିହାସ 

ମା ମାହେଶ୍ଵରୀ ଗୌରବମୟୀ କଦମ୍ବ ବଂଶର ଇଷ୍ଟଦେବୀ ହେବା ସହିତ ସମଗ୍ର ଆଠମଲ୍ଲିକ ରାଜ୍ୟର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଦେବୀ। କିମ୍ବଦନ୍ତୀ କହେ ମା ମାହେଶ୍ଵରୀଙ୍କ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ବାସସ୍ଥାନ ଜୟପୁର ବୋଲି । ରାଜା ସୁବର୍ଣ୍ଣ କେଶରୀ (ସୋମବଂଶୀ ବଂଶର ରାଜା ଯବତୀ ଦ୍ୱିତୀୟଙ୍କ ନାମେ ପରିଚିତ) ଆଠମଲ୍ଲିକ ନିକଟସ୍ଥ ଏକ ଶୈବ ଏବଂ ଶାକ୍ତ କେନ୍ଦ୍ର ଦେଉଳଝରୀକୁ ନେଇ ସେଠାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। ଏହା ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଯେ ସୋମବଂଶୀମାନଙ୍କର ପାଳକ ଦେବୀ ପଞ୍ଚମ୍ବରୀ ଭଦ୍ରମ୍ବିକା ଥିଲେ,ମା ଦୁର୍ଗାଙ୍କର ଏକ ସ୍ୱରୂପ । ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଦେବୀ ମାହେଶ୍ୱରୀଙ୍କୁ ପୁନର୍ବାର ଆଠମଲ୍ଲିକ ରାଜ୍ୟର ରାଜଧାନୀ ହଣ୍ଡପାକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ କରାଯାଇଥିଲା, ଯାହା ସେତେବେଳର କଦମ୍ବବଂଶୀ ରାଜାଙ୍କ ସ୍ୱପ୍ନରେ ମାଆ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇଥିଲେ। କିଛି ବର୍ଷ ପରେ ତାଙ୍କୁ ପୁଣି ଥରେ ନୂତନ ରାଜଧାନୀ ସହର କଇଁତ୍ରାଗଡ଼କୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ କରାଯାଇଥିଲା। ତାଙ୍କର ମନ୍ଦିର 1922 ମସିହାରେ ରାଜା କିଶୋର ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଓଙ୍କ ଦ୍ଵାରା ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା।

ପୌରାଣିକ
ପୂର୍ବ ଆଡକୁ ମୁହଁ କରି, ଦେବୀଙ୍କୁ ଏଗାର ଭୁଜା ସଶସ୍ତ୍ର ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ରୂପରେ ପୂଜା କରାଯାଏ ଯାହା ଏକ ବିରଳ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଏବଂ ଏହା ଦେବୀ ଭାଗବତରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି।
ଦେବୀ ଭାଗବତରୁ ଜଣାଯାଏ ଯେ ମହିଷାସୁରକୁ ହତ୍ୟା କରିବା ସମୟରେ ମା' ଦଶଭୁଜା ଦୁର୍ଗା ବିବସ୍ତ୍ର ହୋଇ ନିଜର ଅପରୂପ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟରେ ତାକୁ ବିମୋହିତ କରି ଦେଇଥିଲେ । ମହିଷାସୁରକୁ ହତ୍ୟା କରିବା ପରେ ତାଙ୍କର ହିତାହିତ ଜ୍ଞାନ ଫେରିଲା । ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ବିବସ୍ତ୍ର ରହିଥିବା କଥା ଚେତାଇ ଦେବାରୁ ଦେବୀ ଲଜ୍ଜାବୋଧ କଲେ । ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ନାଭିରୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ହାତ ବାହାରି ଆସି ତାଙ୍କ ଯୌନାଙ୍ଗକୁ ଘୋଡାଇ ଦେଲା । ଏହି ଘଟଣା ହିଁ ମାହେଶ୍ୱରୀଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତିରେ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇଛି । ଏହି ବିଶେଷ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତିରେ ଦେଖାଯାଏ।

ଦେବୀ ମାହେଶ୍ୱରୀ ଏଠାରେ ଏକାଦଶ ଭୁଜା ଦୁର୍ଗା ରୂପରେ ପୂଜିତା । ଦେବୀ ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ସାଧାରଣତଃ ଦୁଇ, ଚାରି, ଛଅ, ଆଠ, ଦଶ ଓ କୋଡିଏ ଭୁଜା ହୋଇଥିବା ବେଳେ ଏକାଦଶ ଭୁଜା ମୂର୍ତ୍ତି ଦେଖିବା ବିରଳ ମନେହୁଏ । ତେଣୁ ମୂର୍ତ୍ତିକଳା ଇତିହାସରେ ଆଠମଲ୍ଲିକର ମା' ମାହେଶ୍ୱରୀଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତିର ଯେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସ୍ଥାନ ରହିଛି ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ତେବେ ଏକାଦଶ ଭୁଜା ମୂର୍ତ୍ତି ନିର୍ମାଣର ପ୍ରାସଙ୍ଗିକତା ରହିଛି । ୧୯୨୦ ମସିହାରେ ନିର୍ମିତ ବର୍ତ୍ତମାନର ମନ୍ଦିର ଭିତରେ ଦେବୀ ମାହେଶ୍ୱରୀ ପୂର୍ବମୁଖା ହୋଇ ବସିଛନ୍ତି । ତାଙ୍କ ସହିତ ଏଠାରେ ଦଧିବାମନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରାଯାଏ । ତେଣୁ ଏହା ହେଉଛି ବୈଷ୍ଣବ ଓ ଶାକ୍ତ ଧର୍ମର ଅପୂର୍ବ ସମନ୍ୱୟର ପୀଠ । ସେମାନଙ୍କ ବ୍ୟତୀତ ଏଠାରେ ମହାକାଳୀ, ନାରାୟଣୀ, ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ, ମହାକାଳ ଭୈରବୀ ଦେବୀମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଏ । ପ୍ରତିଦିନ ମାହେଶ୍ୱରୀଙ୍କ ପୂଜା ମହାଆଡମ୍ବର ସହକାରେ ଏଠାରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ । ଭୋଗ ହିସାବରେ ତାଙ୍କୁ ମୁଆଁ,ନଡ଼ିଆ, ଦହି, ଚହ୍ଲା, କ୍ଷୀର ପ୍ରଭୃତି ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ । ଦିନକୁ ଦୁଇବେଳା ଘୃତ ଅନ୍ନର ଭୋଗ ଲାଗେ । 
ପର୍ବପର୍ବାଣି
ଯାନିଯାତ୍ରା ଓ ପର୍ବପର୍ବାଣି ଦିନମାନଙ୍କରେ ବିଶେଷତଃ ତାଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ଉତ୍ସବ ଅଶ୍ୱିନ ମାସରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ, କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷ ଅଷ୍ଟମୀରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଏହା ଷୋହଳ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଥାଏ, ଯାହା ସାରା ରାଜ୍ୟରେ ଷୋଳପୂଜା ନାମରେ ପରିଚିତ। ଶେଷ ଦିନରେ ତାଙ୍କୁ ଏକ ଉଷ୍ମ ଶୋଭାଯାତ୍ରାରେ ଦଶହରା ମେଳନ ଭୂମିକୁ ନିଆଯାଇଥାଏ। ସେହି ସମୟରେ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପଶୁ ଏବଂ ପକ୍ଷୀ ଯେପରିକି ଛେଳି, ମେଣ୍ଢା ଏବଂ କୁକୁଡ଼ା ଇତ୍ୟାଦି ବଳି ଦିଆଯାଏ । ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମା' ମାହେଶ୍ୱରୀଙ୍କୁ ତାନ୍ତ୍ରିକ ରୀତିରେ ପୂଜା କରୁଥିବା ବେଳେ ତାଙ୍କ ସହିତ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଦଧିବାମନଙ୍କୁ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ରୀତିରେ ପୂଜା କରିଥାନ୍ତି ।
ଅବସ୍ଥାନ
ଦେବୀ ମାହେଶ୍ୱରୀ ବର୍ତ୍ତମାନ ଆଠମଲ୍ଲିକ ସହରର ବସଷ୍ଟାଣ୍ଡରୁ ପ୍ରାୟ ଗୋଟିଏ କିଲୋମିଟର ଦୂରରେ ଥିବା ରୁଗୁଡିସାହିରେ ବିରାଜିତ। ତାଙ୍କ ଆବାସସ୍ଥଳର ଗର୍ଭଗୃହରେ ଭଗବାନ ଦୋଳଗୋବିନ୍ଦ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସହିତ ପୂଜା ପାଆନ୍ତି। ଏହି ମନ୍ଦିରରେ ପ୍ରତିଦିନ ଅଗଣିତ ଭିଡ଼ ହୁଏ। କେବଳ ଦେବୀଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ନୁହେଁ ବରଂ ସେମାନେ ଭୋଗୁଥିବା ଶାରୀରିକ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଶହ ଶହ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀ ତାଙ୍କ ମନ୍ଦିରକୁ ଯାଆନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣକାରୀ ଦେବୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ଆଧାର

ବାହାର ତଥ୍ୟ

ଶ୍ରେଣୀ:ଅନୁଗୋଳ ଜିଲ୍ଲା
ଶ୍ରେଣୀ:ଓଡ଼ିଶାର ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିର