ଯକୃତ

ଯକୃତ (ଇଂରାଜୀ ଭାଷାରେ liver) ଦେହର ଏକ ଅଙ୍ଗ । କଥିତ ଭାଷାରେ ଏହାକୁ କଲିଜା ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏକ ମୂଖ୍ୟ ବିପାକକାରୀ ଅଙ୍ଗ ଯାହା କେବଳ ମେରୁଦଣ୍ଡୀ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଦେହରେ ଥାଏ ଯାହା ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକୀୟ ବିପାଚନ କ୍ରିୟା କରେ  ଯେଉଁଥିରେ ପ୍ରାଣୀ ଅଙ୍ଗର ବିଷାକ୍ତକାରୀ ପଦାର୍ଥକୁ ନଷ୍ଟ କରିଥାଏ; ପୁଷ୍ଟିସାର ସଂଯୋଗ କରେ ଓ ହଜମ ତଥା ବିକାଶ ନିମନ୍ତେ ଅନେକ ଜୈବ ରାସାଯନିକ କାମ କରିଥାଏ । ଏହା ମାନବ ଶରୀରର ଡାହାଣ ଉଦ୍ଧ୍ଵ ଚତୁର୍ଥାଂଶରେ ଥାଏ ଯାହାକୁ ପଞ୍ଜରା ଅସ୍ଥି ସୁରକ୍ଷା ଦେଇଥାଏ । ଏହା ଦ୍ଵାରା ଶ୍ଵେତସାର ବିପାକ ହୁଏ ଅନେକ ପ୍ରକାରର ହରମୋନ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥାଏ; ଶର୍କରା ଓ ଗ୍ଲାଇକୋଜେନ  ପ୍ରସ୍ତୁତ ଓ ଭଣ୍ଡାର କରି ରଖାଯାଏ ଓ ଲୋହିତ ରକ୍ତ କଣିକା ନଷ୍ଟ କରିଥାଏ । ଶରୀର ଗଠନକାରୀ ଓ ଡାକ୍ତରୀ ଶବ୍ଦ ସବୁ ଯେପରିକି ହେପାଟୋଲୋଜି ଓ ହେପାଟାଇଟିସ ଶବ୍ଦମାନ ଏଥିରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ।ଯକୃତ ଏକ ଅତିରିକ୍ତ ହଜମକାରୀ ଅଙ୍ଗ ଯେଉଁଥିରୁ ପିତ୍ତ ନାମକ ଏକ କ୍ଷାରୀୟ ତରଳ ପଦାର୍ଥ ବାହାରେ ତଥା ଯେଉଁଥିରେ କୋଲେଷ୍ଟେରୋଲ ଓ ପିତ୍ତ ଅମ୍ଳ ଥାଏ । ଏହା ଖାଦ୍ୟରେ ଥିବା ଚର୍ବି ଅଂଶକୁ ଇମଲସନ ବା ଅବଦ୍ରବରେ ପରିଣତ କରିଥାଏ । ଗଲବ୍ଲାଡର ଏକ ଥଳି ଯାହା ଡାହାଣ ଯକୃତର ନିମ୍ନ ଭାଗରେ ଥାଏ । ଏହା ଯକୃତରୁ ବାହାରୁଥିବା ପିତ୍ତକୁ ଜମା କରି ଗାଢ କରିଥାଏ ଓ ପରେ ଏହା ଡୂଓଡେନମରେ ତ୍ୟାଗ କରି ହଜମ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ । ଯକୃତରେ କିଛି ବିଶେଷ ଧରଣର ତନ୍ତୁ ଥାଏ ଯେଉଁଥିରେ ଅଧିକାଂଶ ହେପାଟୋସାଇଟ ଜୀବକୋଷ ଥାଏ । ଏହି ଜୀବକୋଷ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଉଚ୍ଚ ଧରଣର ଜୈବରାସାୟନିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରିଥାଏ । ଏହା ଛୋଟ ଓ ଜଟିଳ ଜୈବିକ ମଲିକ୍ୟୁଲ ସବୁକୁ ଭାଙ୍ଗିଥାଏ ତଥା ସଂଯୁକ୍ତ କରିଥାଏ ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାଣଧାରକ କାମ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ । ଏହି ଅଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାୟ ୫୦୦ ପ୍ରକାର କାମ ହୋଇଥାଏ । ଏହି କାରଣରୁ ୟକୃତକୁ ଦେହର ଏକ ରାସାୟନିକ କାରଖାନା ମନେ କରାଯାଏ ।
ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଭିତ୍ତିରେ ଯକୃତ କର୍ମ ଅଭାବକୁ କିପରି ପୂରଣ କରିହେବ ତାହା ଅଜ୍ଞାତ ଅଛି ଯଦିଓ ସ୍ଵଳ୍ପ କାଳୀନ ଡାଏଲିସିସ କରିହେବ । ଯକୃତ ଅଭାବ ନିମନ୍ତେ ଦୀର୍ଘ କାଳୀନ କାମ ନିମନ୍ତେ କୃତ୍ରିମ ଯକୃତ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇ ନାହିଁ । ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯକୃତ ଅଭାବରେ ପ୍ରତିରୋପଣ ହିଁ ଏକ ମାତ୍ର ପନ୍ଥା ।

ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଭିତ୍ତିରେ ଯକୃତ କର୍ମ ଅଭାବକୁ କିପରି ପୂରଣ କରିହେବ ତାହା ଅଜ୍ଞାତ ଅଛି ଯଦିଓ ସ୍ଵଳ୍ପ କାଳୀନ ଡାଏଲିସିସ କରିହେବ । ଯକୃତ ଅଭାବ ନିମନ୍ତେ ଦୀର୍ଘ କାଳୀନ କାମ ନିମନ୍ତେ କୃତ୍ରିମ ଯକୃତ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇ ନାହିଁ । ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯକୃତ ଅଭାବରେ ପ୍ରତିରୋପଣ ହିଁ ଏକ ମାତ୍ର ପନ୍ଥା ।

 ଗଠନ 
ଯକୃତର ରଙ୍ଗ ଗାଢ ଲାଲ ଓ ତ୍ରିକୋଣାକାର ଅଟେ ଯାହାର ଦୁଇଟି ଅସମାନ ଭାଗ ବା ଲୋବ (ଲୋବ ) ଅଛି । ମାନବ ଯକୃତ ଓଜନ ୧.୫ କେଜି ଅଟେ ଓ ଚଉଡ଼ା ୧୫ ସେମି ଅଟେ । ବ୍ୟକ୍ତି ଅନୁସାରେ ଆକାର (୯୭୦-୧୮୬୦ ଗ୍ରାମ) ଅଲଗା ହୋଇପାରେ । ମହିଳାଙ୍କର ୬୦୦-୧୭୭୦ ଗ୍ରାମ ହୋଇପାରେ । ମାନବ ଶରୀରରେ ଏହା ସବୁଠାରୁ ଓଜନିଆ ଓ ବଡ଼ ଅଙ୍ଗ ।

ଯକୃତ ସହିତ ଦୁଇଟି ବଡ଼ ହେପାଟିକ ଧମନୀ ଓ ପୋର୍ଟାଲ ଶିରା ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାଏ ।  ଆଓଟା ଧମନୀରୁ ସିଲିଆକ ଟ୍ରଙ୍କ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ହେପାଟିକ ରକ୍ତନଳୀ ଅମ୍ଳଜାନ ସହିତ ଯକୃତକୁ ଯାଏ ।  ସମୁଦାୟ ପ୍ୟାକ ଅନ୍ତନଳୀ, ପ୍ଳୀହା ଓ ପାନକ୍ରିୟାସରୁ ହଜମ ହୋଇଥିବା ପୌଷ୍ଟିକ ପଦାର୍ଥ ପୋର୍ଟାଲ ଶିରାରେ ଗତି କରେ । ଏହି ରକ୍ତନଳୀଗୁଡ଼ିକ ଛୋଟ ଛୋଟ କାପିଲାରୀ (:en:liver sinusoid) ମାଧ୍ୟମରେ ଯକୃତ ଲୋବ୍ୟୁଲକୁ (hepatic lobules) ଯାଏ ।

ଯକୃତ ଲୋବ୍ୟୁଲ ଗୁଡିକ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଏକ କର୍ମକାରୀ ଏକକ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲୋବ୍ୟୁଲରେ ଅନେକ ନିୟୁତ ହେପାଟୋସାଇଟ ଜୀବକୋଷ ଥାଏ ଯାହା ମୌଳିକ ବିପାକ କରେ ।  ଲୋବ୍ୟୁଲ ଗୁଡିକ ପରସ୍ପର ସହିତ ଫାଇବ୍ରୋଇଲାଷ୍ଟିକ ତନ୍ତୁ ଦ୍ଵାରା ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାଆନ୍ତି ଓ ଏହା ସମୁଦାୟ ୟକୃତକୁ ଘୋଡ଼େଇ ରଖିଥାଏ । ଏହାକୁ ଗ୍ଳିସନ କାପଶୂଳ (Glisson's capsule) କୁହାଯାଏ । ଇଂରାଜୀ ଡାକ୍ତର ଫ୍ରାନ୍ସିସ ଗ୍ଳିସନ  ନାମରୁ ଏହି ନାମ ଆନୀତ ହୋଇଛି ।  ଏହି ତନ୍ତୁଗୁଡିକ ରକ୍ତନାଳୀ ସହିତ ଯକୃତ ଅଭ୍ୟନ୍ତରକୁ ଯାଇଥାଏ । ଯକୃତର ପୁରା ବାହ୍ୟ ଭାଗକୁ ଏକ ଆବରଣ ଘୋଡ଼େଇ ଥାଏ ଯାହା ପେରିଟୋନିଅମରୁ (ପେରିଟୋନିଅମ) ଆସିଥାଏ ଓ ଗ୍ଳିସନ କାପଶୂଲ ସହିତ ଦୃଢ ଭାବରେ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାଏ ।

 ସ୍ଥୂଳ ଆକାର 

 ଲୋବ 

ଉପରୁ ଦେଖିଲେ ଯକୃତର ଦୁଇଟି ଭାଗ ଦେଖାଯାଏ – ଡାହାଣ ଲୋବ ଓ ବାମ ଲୋବ – କିନ୍ତୁ ନିମ୍ନରୁ ଦେଖିଲେ ଚାରି ଭାଗ ଦେଖାଯାଏ –(ବାମ, ଡାହାଣ, କଡେଟ ଲୋବ) ଓ କ୍ଵାଡ୍ରେଟ ଲୋବ ।

ଫାଲସିଫର୍ମ ଲିଗାମେଣ୍ଟ ସାହାଯ୍ୟରେ ବାହ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦୁଇ ଭାଗ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଥାଏ । ନିମ୍ନ ଭାଗରୁ ଦେଖିଲେ ଦୁଇଟି ଅଧିକ ଲୋବ ଦେଖାଯାଏ ଯାହା ଡାହାଣ ଓ ବାମ ଲୋବ ମଝିରେ ଥାଏ । ଏକ କଳ୍ପିତ ରେଖା ଭେନା କାଭାର ବାମ ପାଖରୁ ଯକୃତ ଓ ପିତ୍ତ କୋଷକୁ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରିଥାଏ । ଏହି ରେଖାକୁ କାଣ୍ଟଲି ରେଖା ( କାଣ୍ଟଲି ରେଖା) କୁହାଯାଏ ।

ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସୀମା ଚିହ୍ନ ମଧ୍ୟରୁ ଲିଗମଏଣ୍ଟମ ଭେନୋସମ ଓ ଗୋଲାକାର ଲିଗାମେଣ୍ଟ ଯାହା ବାମ ପାଖକୁ ଆଉ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରିଥାଏ । ଅନ୍ୟ ଏକ ସୀମା ଚିହ୍ନ, ପୋର୍ଟା ହେପାଟିସ, ବାମ ପାଖକୁ ଆଉ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରିଥାଏ । ପାରାଏତାଳ ଦୃଷ୍ଟି କୋଣରୁ ଦେଖିଲେ ୭ ଭାଗ ଦେଖାଯାଏ ଓ ଅଷ୍ଟମ ଭାଗଟି ଭିଶେରାଲ ଭିଉରେ ଦେଖାଯାଏ ।

 ବାହ୍ୟ ଭାଗ 
ଡାଏଫରାମାଟିକ ବାହ୍ୟ ଭାଗରେ ଏକ ତ୍ରିକୋଣାକାର ଖାଲି ସ୍ଥାନ ବ୍ୟତୀତ ଯକୃତକୁ ଏକ ପତଳା ଦୁଇ ପ୍ରସ୍ତ ବିଶିଷ୍ଟ ପରଦା ଘୋଡ଼େଇ ରଖିଥାଏ ଯାହାକୁ ପେରିଟୋନିଅମ କୁହାଯାଏ ଯାହା ସାହାଯ୍ୟରେ ଅନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ସହିତ ଘର୍ଷଣ ହୁଏ ନାହିଁ । ଏହି ବାହ୍ୟ ଭାଗ କନଭେକସ ଆକାରର ଦୁଇ ଲୋବକୁ ଘୋଡ଼େଇ ରଖିଥାଏ । ପେରିତୋନିଆମ ନିଜର ଦୁଇ ପ୍ରସ୍ତ ହୋଇ ଫାଲସିଫର୍ମ ଲିଗାମେଣ୍ଟ ତିଆରି କରି ଡାହାଣ ତଥା ବାମ ତ୍ରିକୋଣାକାର ଲିଗାମେଣ୍ଟ ତିଆରି କରିଥାଏ ।

ଗଣ୍ଠି ଲିଗାମେଣ୍ଟ ସହିତ ଏହି ଲିଗାମେଣ୍ଟର କିଛି ସମ୍ପର୍କ ନ ଥାଏ ଓ ଏହାର କୌଣସି କ୍ରିୟାଶୀଳ ଗୁରୁତ୍ତ୍ଵ ନ ଥାଏ କିନ୍ତୁ କେବଳ ବାହ୍ୟ ଚିହ୍ନ କାମ କରେ ।

ଭିଶେରାଲ ବାହ୍ୟ ଭାଗ ଓ ନିମ୍ନ ଭାଗର ଆକାର କନକେଭ ଓ ଆବଡ଼ା ଖାବଡ଼ା ଥାଏ । ଏହା ପିତ୍ତକୋଷ ଓ ପୋର୍ଟା ହେପାଟିସ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାଏ ।   

 ଛାପ 
ଯକୃତ ପୃଷ୍ଠ ଭାଗରେ ଅନେକ ଛାପ ଦେଖାଯାଏ ଯେଉଁଥିରେ ଅନ୍ୟ କେତେକ ଅଙ୍ଗ ଖାପ ଖାଇଥାଏ । ଡାହାଣ ଲୋବର ନିମ୍ନ ଭାଗରେ ପିତ୍ତ କୋଷ ଚିହ୍ନ ପାଖରେ ଡାହାଣ ପାଖରେ ଆଗ ପଛ ହୋଇ ଦୁଇଟି ଛାପ ଦେଖାଯାଏ ଓ ଦୁଇଟିର ମଝିରେ ଏକ ହିଡ଼ ଥାଏ । ସାମନା ଛାପରେ ହେପାଟିକ ଫ୍ଲେକଶର (:en:hepatic flexure) ଦ୍ୱାରା କୋଲୋନ ଚିହ୍ନ ଓ ପଛ ପାଖ ଚିହ୍ନ ଡାହାଣ ବୃକ୍କ ଓ ସୁପ୍ରାରେନାଲ ଗ୍ରନ୍ଥି ଦ୍ଵାରା ହୋଇଥାଏ ।

ସୁପ୍ରାରେନାଲ ଛାପ ଏକ ତ୍ରିକୋଣାକାର ଚିହ୍ନ ଏହା ଫୋସାର ଡାହାଣ ପାଖରେ ଥାଏ ଓ ବୃକ୍କ ଚିହ୍ନର ଉପରି ଭାଗରେ ଦେଖାଯାଏ । ସେଠାରେ ପେରିଟୋନିଅମ ଲାଗି ନଥାଏ ଓ ଅଧିକାଂଶ ସ୍ଥାନରେ ଡାହାଣ ସୁପ୍ରାରେନାଲ ଗ୍ରନ୍ଥି ଲାଗିଥାଏ ।

ବାମ ଲୋବର ନିମ୍ନ ଭାଗରେ ପାକସ୍ଥଳୀ ଚିହ୍ନ ଥାଏ ।   

 ଅଣୁବିକ୍ଷଣିକ ଗଠନ 
ଅଣୁବୀକ୍ଷଣରେ ଦେଖିଲେ ଯକୃତର ପ୍ରତ୍ୟକ ଲୋବରେ ଅନେକ ହେପାଟିକ ଲୋବ୍ୟୁଲ (:en: hepatic lobule) ଦେଖାଯାଏ । ଏହି ଲୋବ୍ୟୁଲଗୁଡିକର ଆକାର ଷଡ଼ଭୁଜି; ସେଥିରେ ହେପାଟୋସାଇଟ ପ୍ଳେଟ ଓ ଯକୃତ ସାଇନୁସାଇଡ ଥାଏ ଯାହା ଇଣ୍ଟର ଲୋବ୍ୟୁଲାର  ପୋର୍ଟାଲ ଟ୍ରାଏଡରୁ ବ୍ୟାସାର୍ଥ ଭଳି ସଜା ହୋଇଥାଏ । ମାଧ୍ୟମିକ ଶିରାରେ ରକ୍ତ ଯାଇ ପୋର୍ଟାଲ ଶିରାରେ ମିଶିଥାଏ । ଏହାକୁ ପୋର୍ଟାଲ ଟ୍ରାଏଡ କହନ୍ତି ଓ ଏଥିରେ ହେପାର୍ଟିକ ଧମନୀ, ପୋର୍ଟାଲ ଶିରା ଓ କମନ ବାଇଲ ଡକ୍ଟ ଥାଏ । ଏହି ପୋର୍ଟାଲ ଟ୍ରାଏଡ ଅଲ୍ଟ୍ରାସାଉଣ୍ଡରେ ଦେଖିହୁଏ ଯାହା ମିକି ମାଉସ (:en:Mickey Mouse sign) ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; ପୋର୍ଟାଲ ଶିରା ମୁଣ୍ଡ ଭଳି ଓ ହେପାଟିକ ଶିରା ଓ କମନ ବାଇଲ ଡକ୍ଟ କାନ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ ।

ଅଣୁବୀକ୍ଷଣରେ ଦୁଇ ମୁଖ୍ୟ ଯକୃତ ଜୀବକୋଷ ଦେଖାଯାଏ: ପାରେନକାଇମା ଓ ଅଣ-ପାରେନକାଇମା ଜୀବକୋଷ । ଯକୃତର ୭୦–୮୫%  ପାରେନକାଇମାଲ ହେପାଟୋସାଇଟ ଅଧିକାର କରିଥାଏ । ଅଣ-ପାରେନକାଇମା (:en:parenchyma) ଜୀବକୋଷ ୪୦% ଥାଏ କିନ୍ତୁ ଆୟତନର   ମାତ୍ର ୬.୫% ଥାଏ । ଯକୃତ ସାଇନୁସାଇଡ ସହିତ ଫେଗୋସାଇଟିକ କୂପଫର (phagocytic :en:Kupffer cell) ଜୀବକୋଷ ଓ ସାଇନୁସାଇଡାଲ ଏଣ୍ଡୋଥେଲିଆଲ ଜୀବକୋଷ (sinusoidal endothelial cells) ରେଖାଙ୍କିତ ଥାଏ । ସାଇନୁସାଇଡ ଓ ହେପାଟୋସାଇଟ ମଝିରେ ଥିବା ପେରିସାଇନୁସାଇଡ ମଝିରେ ହେପାଟିକ ଷ୍ଟିଲେଟ ଜୀବକୋଷ (:en:Hepatic stellate cell) ଓ  ଅଣ-ପାରେନକାଇମା ଜୀବକୋଷ ଥାଏ ।

ଅଧିକନ୍ତୁ ସାଇନୁସଏଡ ରେଖାଙ୍କିତ ଅଭ୍ୟନ୍ତରରେ ଇଣ୍ଟରାହେପାଟିକ ଲିମ୍ଫୋସାଇଟ ଦେଖାଯାଏ ।

 କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଗଠନ 
କେନ୍ଦ୍ର ସ୍ଥାନ ବା ହାଇଲମ (hepatic hilum) ରେ ସାଧାରଣ ପିତ୍ତନଳୀ, ସାଧାରଣ ଯକୃତ ରକ୍ତନାଳୀ ଓ ପୋର୍ଟାଲ ଶିରା ଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ପୋର୍ଟା ହେପାଟିସ କୁହାଯାଏ । ନଳୀ, ଶିରା ଓ ଧମନୀ ବାମ ଓ ଡାହାଣ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଥାଏ । ଏହି ସବୁ ସ୍ଥାନକୁ କାର୍ଯ୍ୟାତ୍ମକ କାର୍ମିକ ବାମ ଓ ଡାହାଣ ଲୋବ କୁହାଯାଏ । ଏହି କାର୍ଯ୍ୟାତ୍ମକ ଲୋବ ଏକ କଳ୍ପିତ ରେଖା ଦ୍ଵାରା ବିଭକ୍ତ ହୋଇଥାଏ ଯାହାକୁ କାଣ୍ଟଲି ରେଖା କୁହାଯାଏ ଯାହା ପିତ୍ତକୋଷ ଗହ୍ବର ଓ ଇନଫିରିଆର ଭେନାକାଭା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗତି କରିଥାଏ । ଏହା ଦ୍ଵାରା ପ୍ରକୃତ ଡାହାଣ ଓ ବାମ ଲୋବ ଭାବରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଥାଏ । ମଧ୍ୟମ ହେପାଟିକ ଶିରା ମଧ୍ୟ ବାମ ଓ ଡାହାଣ ଭାବରେ ବିଭକ୍ତ କରିଥାଏ । ଡାହାଣ ଲୋବ ପୁନଶ୍ଚ ସାମନା ଓ ପୃଷ୍ଠ ଭାବରେ  ବିଭକ୍ତ ହୋଇଥାଏ । ବାମ ଲୋବ ମଧ୍ୟ ବାମ ହେପାଟିକ ଶିରା ଦ୍ଵାରା ବିଭକ୍ତ ହୋଇଥାଏ ।    

ହାଇଲମକୁ ତିନି ପ୍ଳେଟରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଏ ଯେଉଁଥିରେ ପିତ୍ତନଳୀ ଓ ରକ୍ତନଳୀ ଥାଏ । ଏହି ସମଷ୍ଟି ଚାରି ପାଖରେ ଏକ ପରଦା ଥାଏ । ଏହି ତିନି ପ୍ଳେଟମାନଙ୍କର ନାମ ଯଥାକ୍ରମେ ହାଇଲାର ପ୍ଳେଟ, ଶିଷ୍ଟିକ ପ୍ଳେଟ ଓ ନାଭି ପ୍ଳେଟ । ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଠନ ମୂଳକ ବିଭିନ୍ନତା ଥାଇପାରେ ।

 କୌନଡ଼ ପ୍ରଣାଳୀ 

କୌନଡ଼ ପ୍ରଣାଳୀ ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଲୋବ ଅଧିକ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ଆଠଟି ସେଗମେଣ୍ଟ ହୋଇଛି ଯାହା ମୂଖ୍ୟ ପୋର୍ଟାଲ ଶିରା ଦୁଇ ଭାଗ ଅନୁସାରେ ନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଇଛି । କାଡ଼େଟ ଲୋବ ଏକ ଭିନ୍ନ ଆକୃତି ଯାହା ଉଭୟ ବାମ ତଥା ଡାହାଣ ଧମନୀ ଶାଖା ମାନଙ୍କରୁ ରକ୍ତ ସଂଗ୍ରହ କରିଥାଏ । କୌନଡ଼ ପ୍ରଣାଳୀରେ ଥିବା ଆଠ ସେଗମେଣ୍ଟ ପ୍ରତ୍ୟେକର ନିଜସ୍ବ ଶିରା ଧମନୀ ତଥା ପିତ୍ତ ନଳୀ ଅଛି ।  ପ୍ରତ୍ଯେକ ସେଗମେଣ୍ଟର ରକ୍ତ ହେପାଟିକ ଶିରା ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରୋତ ହେଉଛି ।

 ଜିନ ଓ ପୁଷ୍ଟିସାର ପ୍ରକାଶ 
ମାନବ ଜୀବକୋଷରେ ପ୍ରାୟ ୨୦,୦୦୦ ପୁଷ୍ଟିସାର କୋଡିଙ୍ଗ ବିକଶିତ ହୁଏ ଯାହା ମଧ୍ୟରେ ୬୦% ଜିନ କେବଳ ବୟଃପ୍ରାପ୍ତ ଯକୃତରୁ ବିକଶିତ ହୋଇଥାଏ । ଯକୃତରୁ ୪୦୦ ଜିନରୁ ଅଧିକ ହେପାଟୋସାଇଟରୁ ବିକଶିତ ହୁଏ ଯାହା ରକ୍ତରେ ମିଶି ପ୍ଲାଜମା ଓ ହେପାଟୋକାଇନ (:en:hepatokines) ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ । ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯକୃତ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପୁଷ୍ଟିସାର ମଧ୍ୟରୁ କେତେକ ଯକୃତ ଏନଜାଇମ ଯେଭଳିକି ହାଇଡ୍ରୋଏସିଡ ଅକ୍ସିଡେଜ (ଗ୍ଲାଇକୋଲେଟ  ଅକ୍ସିଡେଜ) (HAO1) ୧|ଏଚେ କ୍ୟୁ୧ ଓ ଆର ଏଚଡି୧୬ (:en:RDH16) ଭଳି ଯକୃତ ଏଞ୍ଜାଇମ ଓ ପିତ୍ତ  ମେଟାବୋଲିକ ଔଷଧ ଯେପରିକି  ଏବିସିବି ABCB11 ଓ ଜିଏଲୟୁଟି୨|ଏସେଏଲ୨ଏ୨(SLC2A2) ପ୍ରଭୃତି ପିତ୍ତ ସିନଥେସିସ ନିମନ୍ତେ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଯକୃତ ପୁଷ୍ଟିସାର ମଧ୍ୟରେ ଏପିଓଏ୨ apolipoprotein A II, କୋଆଗୁଲେସନ ବା ଜମାଟ ଫ୍ୟାକଟର F2, ଫ୍ୟାକଟର ୯, କମ୍ପଲିମେଣ୍ଟ ଫ୍ୟାକଟର ସମ୍ପର୍କୀୟ ପୁଷ୍ଟିସାର ଓ ଫିବ୍ରିନୋଜେନ ବିଟା ଚେନ ପୁଷ୍ଟିସାର ଥାଏ ।

 ବିକାଶ 
ଭ୍ରୁଣ ଅବସ୍ଥାରେ ଏକ ଜୀବନର ବିକାଶକୁ ଅର୍ଗାନୋଜେନେସିସ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ୩ୟରୁ ଅଷ୍ଟମ ସପ୍ତାହ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲୁ ରହେ । ଯକୃତ ସୃଷ୍ଟି ଉଭୟ ଫୋରଗଟ ଭେଣ୍ଟ୍ରାଲ ସ୍ଥାନରେ ଓ ମେସେନକାଇମା ରୁ ହୁଏ । ସେପଟମ ଟ୍ରାନ୍ସଭର୍ସମର ମେସେନକାଇମା ଉକ୍ତ ଏଣ୍ଡୋଡର୍ମକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ ଯାହା ଯକୃତର ଏଣ୍ଡୋଥେଲିଅମ ତିଆରି କରେ । ମାନବ ଏମ୍ବ୍ରିଓରେ ହେପାଟିକ ଡାଇଭର୍ଟିକୁଲମ ହେଉଛି ଏକ ଏକ ଏଣ୍ଡୋଡର୍ମ ନଳୀ ଯାହା ଫୋରଗଟରୁ ବାହାରି ମେସେନକାଇମାକୁ ବ୍ୟାପିଥାଏ । ସେପ୍ଟମ ଡାଇଭର୍ଟିକୁଲମର ମେସେନକାଇମା ଏଣ୍ଡୋଡର୍ମକୁ ଶାଖା କରିବାକୁ ପ୍ରେରଣ କରେ ଓ ଯକୃତର ଗ୍ଲାଣ୍ଡୁଲାର ଏପିଥେଲିଏମ ସୃଷ୍ଟି କରେ । ହେପାଟିକ ଡାଇଭର୍ଟିକୁଲମର ଏକ ଅଂଶ ଯକୃତର ଡ୍ରେନେଜ ନଳୀ ଭାବରେ କାମ କରେ ଓ ଏହି ନାଳୀର ଏକ ଶାଖା ପିତ୍ତକୋଷ ସୃଷ୍ଟି କରେ ।

ସେପ୍ଟମ ଡାଇଭର୍ଟିକୁଲମର ମେସେନକାଇମାର ସିଗନାଲ ବ୍ୟତୀତ ବିକାଶଶୀଳ ହୃତପିଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ ଯକୃତର ଦକ୍ଷତା ବିକାଶ ନିମନ୍ତେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ । ହେପାଟିକ ଏଣ୍ଡୋଡର୍ମାଲ ଜୀବକୋଷର ଏକ ମରଫୋଲୋଜିକାଳ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇ କଲମନାର ରୁ ସୁଡୋଷ୍ଟ୍ରାଟିଫାଏଡ କୁ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇ ଯକୃତ ବଡ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ଏହା ଯୋଗୁ ବାଇପୋଟେନସିଆଲ ହେପାଟୋବ୍ଲାଷ୍ଟ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ମେସେନକାଇମାରୁ ହେପାଟିକ ଷ୍ଟିଲେଟ ଜୀବକୋଷ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । 

ହେପାଟୋବ୍ଲାଷ୍ଟର ସେପ୍ଟମ ଟ୍ରାନ୍ସଭର୍ସମ ମେସେନକାଇମାକୁ ଗମନ ହେବା ପରେ ଯକୃତ ଗଠନ ତିଆରି ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହୁଏ ଯେଉଁଥିରେ ଯକୃତ ସାଇନୁଶଏଡ ଓ ପିତ୍ତ କାନାଲିକୁଲି ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ । ଯକୃତ ବଡରୁ ଲୋବ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ବାମ ପାଖର ଅମ୍ବିଳିକାଲ ଶିରାରୁ ଡକ୍ଟସ ଭେନୋଶସ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ଓ ଡାହାଣ ପାଖ ଭାଇଟେଲୀନ ଶିରାରୁ ପୋର୍ଟାଲ ଶିରା ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ବିସ୍ତାରିତ ଯକୃତ ବଡରୁ ହେମାଟୋପଏଟିକ ଜୀବକୋଷ କଲୋନୀ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ବାଇପୋଟେନସିଆଲ ହେପାଟୋବ୍ଲାଷ୍ଟରୁ ବିଲିଆରୀ ଏପିଥେଲିଆଲ ଜୀବକୋଷ ଓ ହେପାଟୋ ସାଇଟ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ବିଲିଆରୀ ଏପିଥେଲିଆଲ ଜୀବକୋଷରୁ ପୋର୍ଟାଲ ଶିରା ଚାରି ପାଖରେ ହେପାଟୋବ୍ଲାଷ୍ଟ ତିଆରି ହୁଏ, ପ୍ରଥମେ ମୋନୋସାଇଟ ଓ ପରେ ଦୁଇ ଥାକ ବିଶିଷ୍ଟ କ୍ୟୁବଏଡ ଜୀବକୋଷ ତିଆରି ହୁଏ । ଏହି ଭଳି ଯକୃତ ଧୀରେ ଧୀରେ ତିଆରି ହୁଏ । 

[[File:Ultrasound liver right lobe and right kidney.jpg|thumb|Adult ultrasound showing the right lobe of the liver and right kidney]]

ଜନ୍ମ ସମୟରେ ଯକୃତର ଓଜନ ଦେହ ଓଜନର ୪% ବା ପ୍ରାୟ ୧୨୦ ଗ୍ରାମ  ଥାଏ । ଦେହର ବିକାଶ ହେଲେ ଏହାର ଓଜନ ପ୍ରାୟ ୧.୬ କେଜି ହୁଏ () କିନ୍ତୁ ଦେହ ଓଜନର ଏହା ୨.୫ ବା ୩.୫% ହୁଏ ।

ଯକୃତ ଓଜନ ଓ ଦେହ ଓଜନର ଅନୁପାତକୁ ହେପାଟୋସୋମାଟିକ ଇଣ୍ଡେକ୍ସ କୁହାଯାଏ ।

 ଭ୍ରୁଣ ରକ୍ତ ସଂଚାଳନ 

ଶୈଶବ ଯକୃତରୁ ପୋଷକ ତତ୍ତ୍ଵ ସିଧା ସଳଖ ମାତାର ଦେହରୁ ପ୍ଲାସେଣ୍ଟା ପଥ ଦେଇ ଗମନ କରିବା ହେତୁ ବିଶେଷ ହଜମକାରୀ ପ୍ରଥା ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ ନାହିଁ । ଭ୍ରୁଣ ଯକୃତରୁ ରକ୍ତ ସ୍ଟେମ ଜୀବକୋଷ ଭ୍ରୁଣ ଥାଇମସକୁ ଗତି କରିବା ଫଳରେ ଟି-ଲିମ୍ଫୋସାଇଟ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ଜନ୍ମ ପରେ ରକ୍ତ ସ୍ଟେମ ଜୀବକୋଷ ଚାଲିଯାଏ ଅସ୍ଥି ମଜ୍ଜାକୁ  । ଦୁଇରୁ ପାଞ୍ଚ ଦିନ ପରେ ଭ୍ରୁଣ ଶିରା ଓ ଡକ୍ଟସ ଭେନୋଶସ ବିଲୋପ ହୋଇଯାଏ, ପ୍ରଥମଟି ଯକୃତର ଗୋଲାକାର ଲିଗାମେଣ୍ଟ ଓ ଦ୍ଵିତୀୟଟି ଲିଗମଏଣ୍ଟମ ଭେନୋସମ ହୋଇଯାଏ  । ଶିରୋସିସ ଓ ପୋର୍ଟାଲ ଉଚ୍ଚ ରକ୍ତ ଚାପ ରୋଗ ହେଲେ ନାଭି ଶିରା ପୁନଶ୍ଚ ଖୋଲିଯାଏ ।    

ଇଉଥେରୀଆନ ସ୍ତନ୍ୟପାୟୀ ଭଳି ନ ହୋଇ ମାରସୁପିଆଲ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ଯକୃତ ଜନ୍ମ ପରେ ସୁନ୍ଦର ହେମାଟୋପଏଟିକ ହୋଇ

ରହେ ।



 କାର୍ଯ୍ୟ 
ଯକୃତ ଶରୀରର ଅନେକ ଜରୁରୀ କାମ କରିଥାଏ ।
 ଯକୃତ ପିତ ତିଆରି କରିଥାଏ । ପିତ ହେଉଛି ଏକ ହଳଦିଆ-ସବୁଜ ରଙ୍ଗର ତରଳ ଯାହା କ୍ଷୁଦ୍ରାନ୍ତ୍ରରେ ଖାଦ୍ୟ ହଜମ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥାଏ ।
 ଯକୃତ ଶର୍କରା ଗଚ୍ଛିତ କରେ ଓ ରକ୍ତର ଶର୍କରା ମାତ୍ରା ସ୍ଥିର ରଖେ ।
 ଯକୃତ ପୁଷ୍ଟିସାର ଓ ସ୍ନେହସାରରୁ ଶର୍କରା ତିଆରି କରିଥାଏ ।
 ଯକୃତ କିଛି ମାତ୍ରାରେ ସ୍ନେହସାର ଓ କୋଲେଷ୍ଟରଲ୍ ମଧ୍ୟ ତିଆରି କରେ ।
 ଯକୃତ ରକ୍ତରେ ଅନେକ ବସ୍ତୁକୁ ବିଘଟନ କରେ :
 ହିମୋଗ୍ଲୋବିନ୍‌
 ପୁଷ୍ଟିସାର
 ଆମୋନିଆ
 ଶରୀରର ବିଷାକ୍ତ ବସ୍ତୁ
 ଯକୃତ ଜୀବସାର ଓ ଧାତୁସାରକୁ ଗଚ୍ଛିତ ରଖେ ।
 ଯକୃତ ଅନେକ ପୁଷ୍ଟିସାର ତିଆରି କରିଥାଏ ।
 ଭୃଣରେ ଲୋହିତ ରକ୍ତ କଣିକା ତିଆରି କରିଥାଏ ।

 ବାହାର ୱେବ୍‌ସାଇଟ୍‌ 
 Elevated liver enzymes details 
 Liver enzymes 
 Liver 
 Liver Disease

 ଆଧାର  
ଶ୍ରେଣୀ:ଚିକିତ୍ସା ବିଜ୍ଞାନ
ଶ୍ରେଣୀ:ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ