ବି. ଆର. ଆମ୍ବେଦକର

ଭୀମରାଓ ରାମଜୀ ଆମ୍ବେଦକର (୧୪ ଏପ୍ରିଲ ୧୮୯୧ - ୬ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୫୬) ଜଣେ ଭାରତୀୟ ଆଇନଜୀବୀ, ଅର୍ଥନୀତିଜ୍ଞ, ସମାଜ ସଂସ୍କାରକ ଏବଂ ରାଜନୈତିକ ନେତା ଥିଲେ ଯିଏ ସମ୍ବିଧାନ ସଭା ବିତର୍କରୁ ଭାରତର ସମ୍ବିଧାନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁଥିବା କମିଟିର ନେତୃତ୍ୱ ନେଇଥିଲେ, ଜବାହରଲାଲ ନେହେରୁଙ୍କ ପ୍ରଥମ କ୍ୟାବିନେଟରେ ଆଇନ ଏବଂ ନ୍ୟାୟ ମନ୍ତ୍ରୀ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ଏବଂ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରିବା ପରେ ଦଳିତ ବୌଦ୍ଧ ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଇଥିଲେ ।

ବମ୍ବେ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟର ଏଲଫିନଷ୍ଟନ କଲେଜରୁ ସ୍ନାତକ ହାସଲ କରିବା ପରେ ଆମ୍ବେଦକର କଲମ୍ବିଆ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ଏବଂ ଲଣ୍ଡନ ସ୍କୁଲ ଅଫ୍ ଇକୋନୋମିକ୍ସରେ ଅର୍ଥନୀତି ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ, ଯଥାକ୍ରମେ ୧୯୨୭ ଏବଂ ୧୯୨୩ରେ ଡକ୍ଟରେଟ୍ ଡିଗ୍ରୀ ହାସଲ କରିଥିଲେ ଏବଂ ୧୯୨୦ ଦଶକରେ କୌଣସି ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ଏପରି କରିଥିବା ହାତଗଣତି ଭାରତୀୟ ଛାତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ଥିଲେ ।  ସେ ଲଣ୍ଡନର ଗ୍ରେ'ସ ଇନ‌ରେ ଆଇନରେ ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ ମଧ୍ୟ ନେଇଥିଲେ।  ତାଙ୍କର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ କ୍ୟାରିୟରରେ ସେ ଜଣେ ଅର୍ଥନୀତିଜ୍ଞ, ପ୍ରଫେସର ଏବଂ ଆଇନଜୀବୀ ଥିଲେ । ତାଙ୍କର ପରବର୍ତ୍ତୀ ଜୀବନ ତାଙ୍କର ରାଜନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ ହୋଇଥିଲା; ବିଭାଜନ ପାଇଁ ପ୍ରଚାର ଓ ଆଲୋଚନା, ପତ୍ରିକା ପ୍ରକାଶନ, ଦଳିତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ରାଜନୈତିକ ଅଧିକାର ଏବଂ ସାମାଜିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଇଁ ସମର୍ଥନ କରିବା ଏବଂ ଭାରତ ରାଜ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠାରେ ଯୋଗଦାନ କରିବାରେ ସେ ସମ୍ପୃକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ । ୧୯୫୬ ମସିହାରେ ସେ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ କରି ଦଳିତଙ୍କ ଗଣ ଧର୍ମାନ୍ତରଣ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ ।

୧୯୯୦ମସିହାରେ ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କୁ ମରଣୋତ୍ତର ଭାବେ ଭାରତର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବେସାମରିକ ସମ୍ମାନ ଭାରତ ରତ୍ନ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଥିଲା। ଅନୁଗାମୀମାନେ ବ୍ୟବହାର କରିଥିବା ଜୟ ଭୀମ (ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ "ଜୟ ଭୀମ") ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନିତ କରିଥାଏ ।  ତାଙ୍କୁ ବାବାସାହେବ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ବୋଧିତ କରାଯାଏ, ଯାହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି "ସମ୍ମାନଜନକ ପିତା"।

 ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଜୀବନ 
ଆମ୍ବେଦକର ୧୮୯୧ ମସିହା ଏପ୍ରିଲ ୧୪ ତାରିଖରେ ମହୁ (ବର୍ତ୍ତମାନ ସରକାରୀ ଭାବେ ଡକ୍ଟର ଆମ୍ବେଦକର ନଗର ନାମରେ ପରିଚିତ) ସହର ଓ ସାମରିକ କ୍ୟାଣ୍ଟନମେଣ୍ଟରେ (ବର୍ତ୍ତମାନ ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶରେ) ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ସେ ସୁବେଦାର ପାହ୍ୟାରେ ଥିବା ଜଣେ ସେନା ଅଧିକାରୀ ରାମଜୀ ମାଲୋଜୀ ସାକପାଲ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମୁରବାଦକରଙ୍କ କନ୍ୟା ଭୀମାବାଇ ସାକପାଲଙ୍କ ୧୪ତମ ଏବଂ ଶେଷ ସନ୍ତାନ ଥିଲେ । ତାଙ୍କ ପରିବାର ଆଧୁନିକ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ରତ୍ନଗିରି ଜିଲ୍ଲାର ଆମ୍ବାଡାୱେ (ମନ୍ଦନଗଡ ତାଲୁକା) ସହରର ମରାଠୀ ଥିଲେ । ଆମ୍ବେଦକର ଏକ ମହାର (ଦଳିତ) ଜାତିରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ, ଯେଉଁମାନଙ୍କୁ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ଭାବରେ ବିବେଚନା କରାଯାଉଥିଲା ଏବଂ ସାମାଜିକ-ଅର୍ଥନୈତିକ ଭେଦଭାବର ଶିକାର କରାଯାଉଥିଲା । ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ପୂର୍ବପୁରୁଷମାନେ ଦୀର୍ଘ ଦିନ ଧରି ବ୍ରିଟିଶ ଇଷ୍ଟ ଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀର ସେନାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପିତା ମହୁ କ୍ୟାଣ୍ଟନମେଣ୍ଟରେ ବ୍ରିଟିଶ ଭାରତୀୟ ସେନାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ।
ଯଦିଓ ସେମାନେ ବିଦ୍ୟାଳୟରେ ପଢୁଥିଲେ, ଆମ୍ବେଦକର ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ଅଲଗା କରାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ଶିକ୍ଷକମାନେ ବିଶେଷ ଧ୍ୟାନ କିମ୍ବା ସାହାଯ୍ୟ କରିନଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କୁ କ୍ଲାସ୍ ଭିତରେ ବସିବାକୁ ଦିଆଯାଉନଥିଲା। ଯେତେବେଳେ ସେମାନଙ୍କୁ ପାଣି ପିଇବାର ଆବଶ୍ୟକତା ପଡୁଥିଲା, ସେତେବେଳେ ଉଚ୍ଚ ଜାତିର କାହାକୁ ସେହି ପାଣିକୁ ଉଚ୍ଚତାରୁ ଢାଳିବାକୁ ପଡୁଥିଲା କାରଣ ସେମାନଙ୍କୁ ପାଣି କିମ୍ବା ସେଥିରେ ଥିବା ପାତ୍ରକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବାକୁ ଦିଆଯାଉନଥିଲା । ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧାରଣତଃ ସ୍କୁଲ ପିଅନଦ୍ୱାରା ଯୁବ ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ପାଇଁ କରାଯାଉଥିଲା ଏବଂ ଯଦି ପିଅନ ଉପଲବ୍ଧ ନଥିଲା ତେବେ ତାଙ୍କୁ ବିନା ପାଣିରେ ଯିବାକୁ ପଡୁଥିଲା; ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ସେ ତାଙ୍କ ଲେଖାରେ ପରିସ୍ଥିତିକୁ "ନୋ ପିଅନ, ନୋ ୱାଟର" ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କୁ ଏକ ବସ୍ତାରେ ବସିବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା, ଯାହାକୁ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ସହ ଘରକୁ ନେବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା।

ରାମଜୀ ସାକପାଲ ୧୮୯୪ରେ ଅବସର ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଦୁଇ ବର୍ଷ ପରେ ତାଙ୍କ ପରିବାର ସତାରାକୁ ଚାଲି ଆସିଥିଲେ । ଏହାର କିଛି ସମୟ ପରେ ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ମା'ଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଘଟିଥିଲା। ପିଲାମାନଙ୍କର ଯତ୍ନ ସେମାନଙ୍କ ମାଉସୀ ନେଉଥିଲେ ଏବଂ କଠିନ ପରିସ୍ଥିତିରେ ରହୁଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କର ତିନି ପୁଅ ବଳରାମ, ଆନନ୍ଦରାଓ ଏବଂ ଭୀମରାଓ ଏବଂ ଦୁଇ ଝିଅ ମଞ୍ଜୁଳା ଓ ତୁଳାସା ବଞ୍ଚିଥିଲେ। ନିଜ ଭାଇ ଭଉଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ଆମ୍ବେଦକର ପରୀକ୍ଷାରେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ହାଇସ୍କୁଲକୁ ଯାଇଥିଲେ। ତାଙ୍କର ମୂଳ ଉପନାମ ସାକପାଲ ଥିଲା କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ପିତା ବିଦ୍ୟାଳୟରେ ତାଙ୍କ ନାମ ଅମ୍ବାଦାବେକର ନାମରେ ପଞ୍ଜୀକୃତ କରିଥିଲେ, ଅର୍ଥାତ୍ ସେ ରତ୍ନଗିରି ଜିଲ୍ଲାର ତାଙ୍କ ପୈତୃକ ଗ୍ରାମ 'ଅମ୍ବାଦାୱେ'ରୁ ଆସିଛନ୍ତି । ତାଙ୍କର ମରାଠୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶିକ୍ଷକ କୃଷ୍ଣଜୀ କେଶବ ଆମ୍ବେଦକର ସ୍କୁଲ ରେକର୍ଡରେ ନିଜର ଉପନାମ 'ଅମ୍ବାଦାବେକର'ରୁ ନିଜ ଉପନାମ 'ଆମ୍ବେଦକର'ରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିଥିଲେ।

 ଶିକ୍ଷା 
୧୮୯୭ରେ ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ପରିବାର ମୁମ୍ବାଇ ଚାଲିଗଲେ ଯେଉଁଠାରେ ଆମ୍ବେଦକର ଏଲଫିନଷ୍ଟନ ହାଇସ୍କୁଲରେ ନାମ ଲେଖାଇଥିବା ଏକମାତ୍ର ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତି ହୋଇଥିଲେ । ୧୯୦୬ ମସିହାରେ, ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାୟ ୧୫ ବର୍ଷ ହୋଇଥିଲା, ସେ ରମାବାଇ ନାମକ ଜଣେ ନଅ ବର୍ଷର ଝିଅକୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ । ସେହି ସମୟରେ ପ୍ରଚଳିତ ପରମ୍ପରା ଅନୁଯାୟୀ ଦମ୍ପତିଙ୍କ ପିତାମାତା ଏହି ଯୋଗାଡ଼ କରିଥିଲେ।

୧୯୦୭ ମସିହାରେ ସେ ମାଟ୍ରିକ ପରୀକ୍ଷାରେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲେ ଏବଂ ପରବର୍ଷ ସେ ବମ୍ବେ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ସହ ଅନୁବନ୍ଧିତ ଏଲଫିନଷ୍ଟନ କଲେଜରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ମତରେ ଏହା କରିବାରେ ତାଙ୍କ ମହାର ଜାତିର ପ୍ରଥମ ବ୍ୟକ୍ତି ହୋଇଥିଲେ । ଯେତେବେଳେ ସେ ତାଙ୍କର ଇଂରାଜୀ ଚତୁର୍ଥ ଶ୍ରେଣୀ ପରୀକ୍ଷାରେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲେ, ତାଙ୍କ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଲୋକମାନେ ଉତ୍ସବ ପାଳନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ କାରଣ ସେମାନେ ଭାବୁଥିଲେ ଯେ ସେ "ମହାନ ଉଚ୍ଚତା"ରେ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି, ଯାହା "ଅନ୍ୟ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଶିକ୍ଷାର ସ୍ଥିତି ତୁଳନାରେ ଏକ ସୁଯୋଗ ନୁହେଁ"। ତାଙ୍କ ସଫଳତାକୁ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ପକ୍ଷରୁ ପାଳନ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ସାର୍ବଜନୀନ ସମାରୋହ ଆୟୋଜନ କରାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ଏହି ଅବସରରେ ତାଙ୍କୁ ଲେଖକ ତଥା ପାରିବାରିକ ବନ୍ଧୁ ଦାଦା କେଲୁସ୍କର ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଜୀବନୀ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ।

୧୯୧୨ ମସିହାରେ ସେ ବମ୍ବେ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟରୁ ଅର୍ଥନୀତି ଓ ରାଜନୀତି ବିଜ୍ଞାନରେ ଡିଗ୍ରୀ ହାସଲ କରିଥିଲେ ଏବଂ ବରୋଦା ରାଜ୍ୟ ସରକାରଙ୍କ ସହିତ ଚାକିରି କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥିଲେ । ୨ ଫେବୃଆରୀ ୧୯୧୩ରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବା ତାଙ୍କ ଅସୁସ୍ଥ ବାପାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ମୁମ୍ବାଇ ଫେରିବାକୁ ପଡିଲା ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ତାଙ୍କ ଯୁବ ପରିବାରକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରିଥିଲେ ଏବଂ କାମ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ ।
୧୯୧୩ ମସିହାରେ, ୨୨ ବର୍ଷ ବୟସରେ, ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କୁ ନ୍ୟୁୟର୍କ ସହରର କଲମ୍ବିଆ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟରେ ସ୍ନାତକୋତ୍ତର ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ସୁଯୋଗ ପ୍ରଦାନ କରିବା ପାଇଁ ଡିଜାଇନ୍ କରାଯାଇଥିବା ସୟାଜିରାଓ ଗାଏକୱାଡ ତୃତୀୟ (ବରୋଦା)ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ ଏକ ଯୋଜନା ଅଧୀନରେ ତିନି ବର୍ଷ ପାଇଁ ପ୍ରତି ମାସରେ ୧୧.୫୦ ପାଉଣ୍ଡ (ଷ୍ଟର୍ଲିଂ) ବରୋଦା ଷ୍ଟେଟ୍ ସ୍କଲାରସିପ୍ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଥିଲା । ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚିବା ମାତ୍ରେ ସେ ଲିଭିଂଷ୍ଟନ ହଲରେ ରହୁଥିବା କୋଠରୀରେ ଜଣେ ପାର୍ସୀ ନଭାଲ ଭାଥେନାଙ୍କ ସହ ବସବାସ କରିଥିଲେ, ଯିଏ କି ଆଜୀବନ ବନ୍ଧୁ ହେବାକୁ ଯାଉଥିଲେ । ୧୯୧୫ ମସିହା ଜୁନ୍ ମାସରେ ସେ ଅର୍ଥନୀତି ଏବଂ ସମାଜବିଜ୍ଞାନ, ଇତିହାସ, ଦର୍ଶନ ଓ ମାନବବିଜ୍ଞାନର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଷୟରେ ସ୍ନାତକୋତ୍ତର କରି ଏମଏ ପାସ୍ କରିଥିଲେ । ସେ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ବାଣିଜ୍ୟ ନାମକ ଏକ ଥିସିସ୍ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ । ଆମ୍ବେଦକର ଜନ୍ ଡେଭି ଏବଂ ଗଣତନ୍ତ୍ର ଉପରେ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥିଲେ ।

୧୯୧୬ ମସିହାରେ ସେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଥର ପାଇଁ ନ୍ୟାସନାଲ ଡିଭିଡେଣ୍ଡ ଅଫ୍ ଇଣ୍ଡିଆ - ଏ ହିଷ୍ଟ୍ରିକାଲ ଆଣ୍ଡ ଆନାଲିଟିକାଲ ଷ୍ଟଡି ନାମକ ଦ୍ୱିତୀୟ ମାଷ୍ଟର ଥିସିସ୍ ଶେଷ କରିଥିଲେ । ମେ' ୯ ତାରିଖରେ ସେ ମାନବବିଜ୍ଞାନୀ ଆଲେକଜାଣ୍ଡର ଗୋଲଡେନୱେଜରଙ୍କଦ୍ୱାରା ଆୟୋଜିତ ଏକ ଆଲୋଚନାଚକ୍ର ପୂର୍ବରୁ 'କାଷ୍ଟସ୍ ଇନ୍ ଇଣ୍ଡିଆ: ସେମାନଙ୍କର ମେକାନିଜମ୍, ଜେନେସିସ୍ ଆଣ୍ଡ ଡେଭଲପମେଣ୍ଟ' ନାମକ ଏକ ପ୍ରବନ୍ଧ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ। ଆମ୍ବେଦକର ୧୯୨୭ ମସିହାରେ କଲମ୍ବିଆରେ ଅର୍ଥନୀତିରେ ପିଏଚଡି ଡିଗ୍ରୀ ହାସଲ କରିଥିଲେ ।
ଅକ୍ଟୋବର ୧୯୧୬ରେ, ସେ ଗ୍ରେ'ସ ଇନ‌ରେ ବାର୍ ପାଠ୍ୟକ୍ରମରେ ନାମ ଲେଖାଇଥିଲେ ଏବଂ ସେହି ସମୟରେ ଲଣ୍ଡନ ସ୍କୁଲ ଅଫ୍ ଇକୋନୋମିକ୍ସରେ ନାମ ଲେଖାଇଥିଲେ ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଏକ ଡକ୍ଟରେଟ୍ ଥିସିସ୍ ଉପରେ କାମ କରିବା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ । ଜୁନ୍ ୧୯୧୭ରେ ବରୋଦାରୁ ସ୍କଲାରସିପ୍ ଶେଷ ହେବାରୁ ସେ ଭାରତ ଫେରିଆସିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ପୁସ୍ତକ ସଂଗ୍ରହ ସେ ଥିବା ଜାହାଜଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଏକ ଜାହାଜରେ ପଠାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ସେହି ଜାହାଜକୁ ଏକ ଜର୍ମାନ ବୁଡ଼ାଜାହାଜଦ୍ୱାରା ଟର୍ପିଡୋଦ୍ୱାରା ବୁଡ଼େଇ ଦିଆଯାଇଥିଲା । ୪ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ଥିସିସ୍ ଦାଖଲ କରିବା ପାଇଁ ସେ ଲଣ୍ଡନ ଫେରିବାକୁ ଅନୁମତି ପାଇଥିଲେ। ପ୍ରଥମ ସୁଯୋଗରେ ଫେରି ୧୯୨୧ ମସିହାରେ ସ୍ନାତକୋତ୍ତର ଡିଗ୍ରୀ ହାସଲ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କର ଥିସିସ୍ ଥିଲା "ଟଙ୍କାର ସମସ୍ୟା: ଏହାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଏବଂ ଏହାର ସମାଧାନ"। ୧୯୨୩ ମସିହାରେ ସେ ଡି ଏସସି ପୂରଣ କରିଥିଲେ । ଅର୍ଥନୀତିରେ ଯାହା ଲଣ୍ଡନ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟରୁ ପୁରସ୍କୃତ ହୋଇଥିଲା, ଏବଂ ସେହି ବର୍ଷ ଗ୍ରେଙ୍କ ଇନ‌ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ବାର‌କୁ ଡକାଯାଇଥିଲା ।

 ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତାକୁ ବିରୋଧ 
ଯେହେତୁ ଆମ୍ବେଦକର ବରୋଦା ରାଜାଙ୍କଦ୍ୱାରା ଶିକ୍ଷିତ ଥିଲେ, ସେ ଏହାର ସେବା କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ଥିଲେ । ତାଙ୍କୁ ଗାଇକୱାଡର ସାମରିକ ସଚିବ ନିଯୁକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା କିନ୍ତୁ ଅଳ୍ପ ସମୟ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କୁ ଇସ୍ତଫା ଦେବାକୁ ପଡିଥିଲା । ଏହି ଘଟଣାକୁ ସେ ତାଙ୍କ ଆତ୍ମଜୀବନୀ ୱେଟିଂ ଫର୍ ଏ ଭିସାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି। ଏହାପରେ ସେ ନିଜ ବଢୁଥିବା ପରିବାର ପାଇଁ ଜୀବିକା ନିର୍ବାହ କରିବାର ଉପାୟ ଖୋଜିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ । ସେ ଜଣେ ଘରୋଇ ଶିକ୍ଷକ, ଆକାଉଣ୍ଟାଣ୍ଟ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ଏକ ନିବେଶ ପରାମର୍ଶ ବ୍ୟବସାୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ଗ୍ରାହକମାନେ ଜାଣିବାକୁ ପାଇଲେ ଯେ ସେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ଅଟନ୍ତି ସେତେବେଳେ ଏହା ବିଫଳ ହୋଇଥିଲା । ୧୯୧୮ ମସିହାରେ ସେ ମୁମ୍ବାଇର ସିଡେନହାମ୍ କଲେଜ ଅଫ୍ କମର୍ସ ଆଣ୍ଡ ଇକୋନୋମିକ୍ସରେ ରାଜନୈତିକ ଅର୍ଥନୀତିର ପ୍ରଫେସର ହୋଇଥିଲେ । ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀଙ୍କ ସହ ସେ ସଫଳ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଅଧ୍ୟାପକମାନେ ତାଙ୍କ ସହ ସମାନ ପିଇବା ପାତ୍ର ବ୍ୟବହାରର ବିରୋଧ କରିଥିଲେ।

ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କୁ ଭାରତ ସରକାର ଆଇନ ୧୯୧୯ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁଥିବା ସାଉଥବରୋ କମିଟି ଆଗରେ ସାକ୍ଷ୍ୟ ଦେବା ପାଇଁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଇଥିଲା। ଏହି ଶୁଣାଣି ସମୟରେ ଆମ୍ବେଦକର ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଧାର୍ମିକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ପାଇଁ ପୃଥକ ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ ସୃଷ୍ଟି ଓ ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ଯୁକ୍ତି ବାଢ଼ିଥିଲେ। ୧୯୨୦ ମସିହାରେ ସେ କୋହ୍ଲାପୁରର ଶାହୁ ଅର୍ଥାତ୍ ଶାହୁ ଚତୁର୍ଥ (୧୮୭୪-୧୯୨୨)ଙ୍କ ସହାୟତାରେ ମୁମ୍ବାଇରେ ସାପ୍ତାହିକ ମୁକ୍ନାୟକ (ଲିଡର ଅଫ୍ ଦି ସାଇଲେଣ୍ଟ)ର ପ୍ରକାଶନ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ ।

ଆମ୍ବେଦକର ଜଣେ ଆଇନଜୀବୀ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ । ୧୯୨୬ ମସିହାରେ ସେ ତିନି ଜଣ ଅଣବ୍ରାହ୍ମଣ ନେତାଙ୍କୁ ସଫଳତାର ସହ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଉପରେ ଭାରତକୁ ନଷ୍ଟ କରୁଥିବା ଅଭିଯୋଗ ଆଣିଥିଲେ ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ସେମାନଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଅପମାନଜନକ ମାମଲା ରୁଜୁ କରାଯାଇଥିଲା । ଧନଞ୍ଜୟ କିର ଲେଖିଛନ୍ତି, "ଏହି ବିଜୟ ଉଭୟ ସାମାଜିକ ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଭାବରେ ଗ୍ରାହକ ଏବଂ ଡାକ୍ତରଙ୍କ ପାଇଁ ଚମତ୍କାର ଥିଲା"।
ବମ୍ବେ ଉଚ୍ଚ ନ୍ୟାୟାଳୟରେ ଆଇନ ଅଧ୍ୟାପନା କରିବା ସମୟରେ ସେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷାକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିବା ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ସଂଗଠିତ ପ୍ରୟାସ ଥିଲା ଶିକ୍ଷା ଓ ସାମାଜିକ-ଅର୍ଥନୈତିକ ଉନ୍ନତିକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିବା ସହିତ ସେହି ସମୟରେ ଅବସାଦଗ୍ରସ୍ତ ଶ୍ରେଣୀ କୁହାଯାଉଥିବା "ବହିଷ୍କୃତ"ମାନଙ୍କ କଲ୍ୟାଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ ବହିଶ୍କୃତ ହିତାକାରିଣୀ ସଭା ପ୍ରତିଷ୍ଠା । ଦଳିତ ଅଧିକାରର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ସେ ମୁକ୍ ନାୟକ, ବହିଶ୍କୃତ ଭାରତ ଓ ସମାନତା ଜନତା ଭଳି ଅନେକ ପତ୍ରିକା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ ।

୧୯୨୫ ମସିହାରେ ସର୍ବ-ୟୁରୋପୀୟ ସାଇମନ କମିଶନସହିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ବମ୍ବେ ପ୍ରେସିଡେନ୍ସି କମିଟିରେ ନିଯୁକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା । ଏହି କମିଶନ ସମଗ୍ର ଭାରତରେ ତୀବ୍ର ପ୍ରତିବାଦ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା ଏବଂ ଏହାର ରିପୋର୍ଟକୁ ଅଧିକାଂଶ ଭାରତୀୟ ଅଣଦେଖା କରିଥିବା ବେଳେ ଆମ୍ବେଦକର ନିଜେ ଭବିଷ୍ୟତ ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ପାଇଁ ଏକ ପୃଥକ ସୁପାରିସ ଲେଖିଥିଲେ ।

୧୯୨୭ ବେଳକୁ ଆମ୍ବେଦକର ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତା ବିରୋଧରେ ସକ୍ରିୟ ଆନ୍ଦୋଳନ ଆରମ୍ଭ କରିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇଥିଲେ। ସାର୍ବଜନୀନ ପାନୀୟ ଜଳ ସମ୍ପଦକୁ ଖୋଲିବା ପାଇଁ ଜନ ଆନ୍ଦୋଳନ ଓ ଶୋଭାଯାତ୍ରାରୁ ସେ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ। ସେ ହିନ୍ଦୁ ମନ୍ଦିରରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାର ଅଧିକାର ପାଇଁ ସଂଘର୍ଷ ମଧ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ । ସହରର ମୁଖ୍ୟ ପାଣି ଟାଙ୍କିରୁ ପାଣି ଉଠାଇବା ପାଇଁ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଅଧିକାର ପାଇଁ ଲଢ଼ିବା ପାଇଁ ସେ ମହାଡରେ ସତ୍ୟାଗ୍ରହର ନେତୃତ୍ୱ ନେଇଥିଲେ। ୧୯୨୭ ମସିହାର ଶେଷ ଭାଗରେ ଏକ ସମ୍ମିଳନୀରେ ଆମ୍ବେଦକର ଜାତିଗତ ଭେଦଭାବ ଏବଂ "ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତା"କୁ ଆଦର୍ଶଗତ ଭାବରେ ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ କରିବା ପାଇଁ କ୍ଲାସିକ୍ ହିନ୍ଦୁ ଗ୍ରନ୍ଥ ମନୁସ୍ମୃତି (ମନୁର ନିୟମ)କୁ ସର୍ବସାଧାରଣରେ ନିନ୍ଦା କରିଥିଲେ ଏବଂ ସେ ପ୍ରାଚୀନ ଗ୍ରନ୍ଥର ନକଲକୁ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବରେ ଜାଳିଥିଲେ । ୨୫ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୨୭ରେ ସେ ହଜାର ହଜାର ଅନୁଗାମୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ମନୁସ୍ମୃତିର ନକଲ ଜାଳିଥିଲେ । ତେଣୁ ପ୍ରତିବର୍ଷ ଡିସେମ୍ବର ୨୫ ତାରିଖକୁ ଆମ୍ବେଦକରବାଦୀ ଓ ଦଳିତମାନେ ମନୁସ୍ମୃତି ଦହନ ଦିବସ (ମନୁସ୍ମୃତି ଦହନ ଦିବସ) ଭାବେ ପାଳନ କରିଥାନ୍ତି।

୧୯୩୦ ମସିହାରେ ଆମ୍ବେଦକର ତିନି ମାସର ପ୍ରସ୍ତୁତି ପରେ କଳାରାମ ମନ୍ଦିର ଆନ୍ଦୋଳନ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ । ପ୍ରାୟ ୧୫,୦୦୦ ସ୍ୱେଚ୍ଛାସେବୀ କଳାରାମ ମନ୍ଦିର ସତୀଗ୍ରହରେ ଏକାଠି ହୋଇ ନାସିକର ଅନ୍ୟତମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୋଭାଯାତ୍ରା କରିଥିଲେ। ଏହି ଶୋଭାଯାତ୍ରାର ନେତୃତ୍ୱ ନେଉଥିଲେ ଏକ ସାମରିକ ବ୍ୟାଣ୍ଡ ଏବଂ ଏକ ସ୍କାଉଟ୍ ଦଳ; ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିବା ପାଇଁ ମହିଳା ଓ ପୁରୁଷମାନେ ଶୃଙ୍ଖଳା, ଶୃଙ୍ଖଳା ଓ ସଂକଳ୍ପ ନେଇ ଚାଲିଥିଲେ। ସେମାନେ ଗେଟ‌ରେ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷ ଦ୍ୱାର ବନ୍ଦ କରିଦେଇଥିଲେ।

 ପୁନା ଚୁକ୍ତି 
୧୯୩୨ ମସିହାରେ ବ୍ରିଟିଶ ଔପନିବେଶିକ ସରକାର ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ପୁରସ୍କାରରେ "ଅବସାଦଗ୍ରସ୍ତ ଶ୍ରେଣୀ" ପାଇଁ ଏକ ପୃଥକ ନିର୍ବାଚନ ମଣ୍ଡଳୀ ଗଠନ କରିବାକୁ ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ । ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ପୃଥକ ଭୋଟରଙ୍କୁ ତୀବ୍ର ବିରୋଧ କରି କହିଥିଲେ ଯେ ଏଭଳି ବ୍ୟବସ୍ଥା ହିନ୍ଦୁ ସମ୍ପ୍ରଦାୟକୁ ବିଭାଜିତ କରିବ ବୋଲି ସେ ଭୟ କରୁଥିଲେ । ପୁନାର ୟେରଓ୍ୱାଡା ସେଣ୍ଟ୍ରାଲ ଜେଲରେ ବନ୍ଦୀ ଥିବା ବେଳେ ଗାନ୍ଧୀ ଉପବାସ କରି ପ୍ରତିବାଦ କରିଥିଲେ। ଅନଶନ ପରେ କଂଗ୍ରେସର ରାଜନେତା ଏବଂ ମଦନ ମୋହନ ମାଲବ୍ୟ ଏବଂ ପାଲୱାନକର ବାଲୁଙ୍କ ପରି କର୍ମୀମାନେ ୟେରଓ୍ୱାଡାଠାରେ ଆମ୍ବେଦକର ଏବଂ ତାଙ୍କ ସମର୍ଥକଙ୍କ ସହ ମିଳିତ ବୈଠକ ଆୟୋଜନ କରିଥିଲେ। ୨୫ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୧୯୩୨ରେ, ପୁନା ଚୁକ୍ତି ନାମରେ ପରିଚିତ ଏହି ଚୁକ୍ତି ଆମ୍ବେଦକର (ହିନ୍ଦୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅବହେଳିତ ବର୍ଗଙ୍କ ତରଫରୁ) ଏବଂ ମଦନ ମୋହନ ମାଲବ୍ୟ (ଅନ୍ୟ ହିନ୍ଦୁମାନଙ୍କ ତରଫରୁ) ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱାକ୍ଷରିତ ହୋଇଥିଲା । ଏହି ଚୁକ୍ତିରେ ସାଧାରଣ ଭୋଟରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅସ୍ଥାୟୀ ବିଧାନ ସଭାରେ ଅବହେଳିତ ବର୍ଗଙ୍କ ପାଇଁ ସଂରକ୍ଷିତ ଆସନ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଥିଲା। ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ରାମସେ ମ୍ୟାକଡୋନାଲ୍ଡଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଔପନିବେଶିକ ସରକାରଙ୍କଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରସ୍ତାବିତ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ପୁରସ୍କାରରେ ଆବଣ୍ଟିତ ହୋଇଥିବା ୭୧ ପରିବର୍ତ୍ତେ ଅବହେଳିତ ଶ୍ରେଣୀକୁ ବିଧାନ ସଭାରେ ୧୪୮ଟି ଆସନ ମିଳିଥିଲା । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଭାରତ ଆଇନ ୧୯୩୫ ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ୧୯୫୦ ଅନୁଯାୟୀ ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି ଓ ଜନଜାତି କୁହାଯାଉଥିବା ହିନ୍ଦୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଦର୍ଶାଇବା ପାଇଁ ଏହି ଲେଖାରେ "ଅବସାଦଗ୍ରସ୍ତ ଶ୍ରେଣୀ" ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଥିଲା ।  ପୁନା ଚୁକ୍ତିରେ ନୀତିଗତ ଭାବରେ ଏକ ସମନ୍ୱିତ ଭୋଟର ଗଠନ କରାଯାଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ପ୍ରାଥମିକ ଓ ମାଧ୍ୟମିକ ନିର୍ବାଚନରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟମାନେ ଅଭ୍ୟାସରେ ନିଜର ପ୍ରାର୍ଥୀ ଚୟନ କରିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେଇଥିଲେ ।

 ରାଜନୈତିକ ଜିବନୀ 
୧୯୩୫ ମସିହାରେ ଆମ୍ବେଦକର ବମ୍ବେର ସରକାରୀ ଆଇନ ମହାବିଦ୍ୟାଳୟର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ଭାବରେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ। ସେ ଦିଲ୍ଲୀ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟର ରାମଜସ କଲେଜର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ଶ୍ରୀ ରାୟ କେଦାରନାଥଙ୍କ ଦେହାନ୍ତ ପରେ ଏହାର ପରିଚାଳନା ସମିତିର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ । ବମ୍ବେ (ଯାହାକୁ ଆଜି ମୁମ୍ବାଇ କୁହାଯାଏ)ରେ ବସବାସ କରି ଆମ୍ବେଦକର ଏକ ଘର ନିର୍ମାଣର ତଦାରଖ କରିଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପାଠାଗାରରେ ୫୦,୦ରୁ ଅଧିକ ପୁସ୍ତକ ମହଜୁଦ ରଖିଥିଲେ । ସେହି ବର୍ଷ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ରମାବାଇଙ୍କର ଦେହାନ୍ତ ହୋଇଥିଲା। ପନ୍ଧରପୁର ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାରେ ଯିବା ତାଙ୍କର ଦୀର୍ଘଦିନର ଇଚ୍ଛା ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଆମ୍ବେଦକର ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ମନା କରିଦେଇଥିଲେ ଏବଂ କହିଥିଲେ ଯେ ସେ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମର ପନ୍ଧରପୁର ପରିବର୍ତ୍ତେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ନୂତନ ପନ୍ଧରପୁର ସୃଷ୍ଟି କରିବେ ଯାହା ସେମାନଙ୍କୁ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ଭାବରେ ବିବେଚନା କରେ । ଅକ୍ଟୋବର ୧୩ରେ ନାସିକରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ୟେଓଲା ଧର୍ମପରିବର୍ତ୍ତନ ସମ୍ମିଳନୀରେ ଆମ୍ବେଦକର ଏକ ଭିନ୍ନ ଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା ପ୍ରକାଶ କରିବା ସହ ତାଙ୍କ ଅନୁଗାମୀମାନଙ୍କୁ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ ଛାଡିବାକୁ ଆହ୍ୱାନ ଦେଇଥିଲେ । ସମଗ୍ର ଭାରତରେ ଅନେକ ସାଧାରଣ ସଭାରେ ସେ ତାଙ୍କ ବାର୍ତ୍ତା ଦୋହରାଇଥିଲେ।

୧୯୩୬ମସିହାରେ ଆମ୍ବେଦକର ସ୍ୱାଧୀନ ଲେବର ପାର୍ଟି ଗଠନ କରିଥିଲେ, ଯାହା ୧୯୩୭ ବମ୍ବେ ନିର୍ବାଚନରେ ୧୩ଟି ସଂରକ୍ଷିତ ଓ ୪ଟି ସାଧାରଣ ଆସନ ପାଇଁ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବିଧାନ ସଭାକୁ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱିତା କରିଥିଲା ଏବଂ ଯଥାକ୍ରମେ ୧୧ ଓ ୩ଟି ଆସନ ହାସଲ କରିଥିଲା ।

ଆମ୍ବେଦକର ୧୫ ମଇ ୧୯୩୬ରେ ତାଙ୍କ ପୁସ୍ତକ 'ଜାତିର ଉଚ୍ଛେଦ' ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ । ଏଥିରେ ହିନ୍ଦୁ ଧାର୍ମିକ ନେତା ଏବଂ ସାଧାରଣତଃ ଜାତିପ୍ରଥାକୁ ତୀବ୍ର ସମାଲୋଚନା କରାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ "ଗାନ୍ଧୀଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା" କରାଯାଇଥିଲା। ପରେ ୧୯୫୫ ମସିହାରେ ବିବିସିର ଏକ ସାକ୍ଷାତକାରରେ ସେ ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଇଂରାଜୀ ଭାଷା କାଗଜପତ୍ରରେ ଜାତି ପ୍ରଥା ବିରୋଧରେ ଲେଖିଥିବା ଅଭିଯୋଗ ଆଣିଥିଲେ ଏବଂ ଗୁଜରାଟୀ ଭାଷା କାଗଜପତ୍ରରେ ଏହାର ସମର୍ଥନରେ ଲେଖିଥିଲେ। ଆମ୍ବେଦକର ତାଙ୍କ ଲେଖାରେ ଜବାହରଲାଲ ନେହେରୁଙ୍କୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବୋଲି ସଚେତନ ଥିବା ମଧ୍ୟ ଅଭିଯୋଗ କରିଛନ୍ତି।

ଏହି ସମୟରେ ଆମ୍ବେଦକର କୋଙ୍କଣରେ ପ୍ରଚଳିତ ଖୋଟି ପ୍ରଥା ବିରୋଧରେ ମଧ୍ୟ ଲଢ଼େଇ କରିଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଖୋଟ୍ ବା ସରକାରୀ ରାଜସ୍ୱ ସଂଗ୍ରହକାରୀମାନେ ନିୟମିତ ଭାବେ କୃଷକ ଏବଂ ଭାଗଚାଷୀଙ୍କୁ ଶୋଷଣ କରୁଥିଲେ। ୧୯୩୭ମସିହାରେ ଆମ୍ବେଦକର ବମ୍ବେ ବିଧାନ ସଭାରେ ସରକାର ଓ କୃଷକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଧାସଳଖ ସମ୍ପର୍କ ସୃଷ୍ଟି କରି ଖୋଟି ପ୍ରଥାକୁ ଉଚ୍ଛେଦ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏକ ବିଲ୍ ଆଗତ କରିଥିଲେ।

ଆମ୍ବେଦକର ପ୍ରତିରକ୍ଷା ପରାମର୍ଶଦାତା କମିଟି ଏବଂ ଭାଇସରୟ କାର୍ଯ୍ୟନିର୍ବାହୀ ପରିଷଦରେ ଶ୍ରମ ମନ୍ତ୍ରୀ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ । ମୁକ୍ତି ଦିବସ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ପୂର୍ବରୁ ଆମ୍ବେଦକର କହିଥିଲେ ଯେ ସେ ଏଥିରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ ଥିଲେ: "ମୁଁ ଶ୍ରୀ ଜିନ୍ନାଙ୍କ ବୟାନ ପଢ଼ିଥିଲି ଏବଂ ମୁଁ ଲଜ୍ଜିତ ଅନୁଭବ କଲି ଯେ ସେ ମୋ ଉପରେ ଶୋଭାଯାତ୍ରା ଚୋରି କରିବାକୁ ଏବଂ ମୋତେ ସେହି ଭାଷା ଏବଂ ଭାବନାରୁ ଲୁଟିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେଇଛନ୍ତି ଯାହାକୁ ମୁଁ ଶ୍ରୀ ଜିନ୍ନାଙ୍କଠାରୁ ଅଧିକ ବ୍ୟବହାର କରିବାର ଅଧିକାର ପାଇଥିଲି। ସେ ଆହୁରି ମଧ୍ୟ ପରାମର୍ଶ ଦେଇଥିଲେ ଯେ ସେ ଯେଉଁ ସମ୍ପ୍ରଦାୟମାନଙ୍କ ସହିତ କାମ କରିଥିଲେ ସେମାନେ ଭାରତୀୟ ମୁସଲମାନଙ୍କ ତୁଳନାରେ କଂଗ୍ରେସ ନୀତିଦ୍ୱାରା ୨୦ ଗୁଣ ଅଧିକ ନିର୍ଯାତିତ ହୋଇଥିଲେ; ସେ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଛନ୍ତି ଯେ ସେ କଂଗ୍ରେସକୁ ସମାଲୋଚନା କରୁଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ହିନ୍ଦୁଙ୍କୁ ନୁହେଁ। ଜିନ୍ନା ଏବଂ ଆମ୍ବେଦକର ମିଳିତ ଭାବେ ବମ୍ବେର ଭିଣ୍ଡି ବଜାରରେ ଆୟୋଜିତ ମୁକ୍ତି ଦିବସ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମକୁ ସମ୍ବୋଧିତ କରିଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଉଭୟ କଂଗ୍ରେସ ଦଳକୁ "ଜ୍ୱଳନ୍ତ" ସମାଲୋଚନା କରିଥିଲେ ଏବଂ ଜଣେ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷକଙ୍କ ମତରେ ଇସଲାମ ଏବଂ ହିନ୍ଦୁଧର୍ମ ଅସମ୍ଭାଳ ବୋଲି ମତ ଦେଇଥିଲେ।

ମୁସଲିମ୍ ଲିଗ‌ର ଲାହୋର ପ୍ରସ୍ତାବ (୧୯୪୦) ପରେ ଆମ୍ବେଦକର ପାକିସ୍ତାନ ଉପରେ 'ଥୋଟ୍ସ ଅନ୍ ପାକିସ୍ତାନ' ଶୀର୍ଷକ ୪୦୦ ପୃଷ୍ଠାର ଏକ ଟ୍ରାକ୍ଟ ଲେଖିଥିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ଏହାର ସମସ୍ତ ଦିଗରେ 'ପାକିସ୍ତାନ'ର ଧାରଣାକୁ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରାଯାଇଥିଲା। ଆମ୍ବେଦକର ଯୁକ୍ତି କରିଥିଲେ ଯେ ହିନ୍ଦୁମାନେ ପାକିସ୍ତାନକୁ ମୁସଲମାନମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱୀକାର କରିବା ଉଚିତ୍ । ସେ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେଇଥିଲେ ଯେ ମୁସଲମାନ ଏବଂ ଅଣମୁସଲମାନ ସଂଖ୍ୟାଗରିଷ୍ଠ ଅଂଶକୁ ଅଲଗା କରିବା ପାଇଁ ପଞ୍ଜାବ ଏବଂ ବଙ୍ଗଳାର ପ୍ରାଦେଶିକ ସୀମାପୁନଃ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯିବା ଉଚିତ୍ । ସେ ଭାବୁଥିଲେ ଯେ ମୁସଲମାନମାନଙ୍କର ପ୍ରାଦେଶିକ ସୀମା ପୁନଃନିର୍ଦ୍ଧାରଣରେ କୌଣସି ଆପତ୍ତି ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ । ଯଦି ସେମାନେ ତାହା କରନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନେ "ନିଜ ଦାବିର ପ୍ରକୃତିକୁ ବୁଝି ପାରିନଥିଲେ"। ପଣ୍ଡିତ ଭେଙ୍କଟ ଧୁଲିପାଲା କହିଛନ୍ତି ଯେ ପାକିସ୍ତାନ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତାଧାରା "ଏକ ଦଶନ୍ଧି ଧରି ଭାରତୀୟ ରାଜନୀତିକୁ ଦୋହଲାଇ ଦେଇଥିଲା"। ଏହା ମୁସଲିମ୍ ଲିଗ୍ ଏବଂ ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ କଂଗ୍ରେସ ମଧ୍ୟରେ ଆଲୋଚନାର ଗତିପଥ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଥିଲା ଏବଂ ଭାରତ ବିଭାଜନ ପାଇଁ ମାର୍ଗ ପ୍ରଶସ୍ତ କରିଥିଲା ।

ତାଙ୍କ ରଚନାରେ ଶୁଦ୍ରମାନେ କିଏ ଥିଲେ?ଆମ୍ବେଦକର ଅସ୍ପୃଶ୍ୟମାନଙ୍କ ଗଠନ ବିଷୟରେ ବୁଝାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ । ଜାତି ପ୍ରଥାର ରୀତିନୀତିରେ ସର୍ବନିମ୍ନ ଜାତି ରହୁଥିବା ଶୁଦ୍ର ଓ ଅତି ଶୁଦ୍ରମାନଙ୍କୁ ସେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟଙ୍କଠାରୁ ଅଲଗା ଭାବରେ ଦେଖିଥିଲେ । ଆମ୍ବେଦକର ତାଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ଦଳକୁ ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି ମହାସଂଘରେ ପରିଣତ କରିବାର ତଦାରଖ କରିଥିଲେ, ଯଦିଓ ୧୯୪୬ ମସିହାରେ ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ସଭା ନିର୍ବାଚନରେ ଏହା ଖରାପ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଥିଲା । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ସେ ବଙ୍ଗଳାର ସମ୍ବିଧାନ ସଭାକୁ ନିର୍ବାଚିତ ହୋଇଥିଲେ ଯେଉଁଠାରେ ମୁସଲିମ୍ ଲିଗ୍ କ୍ଷମତାରେ ଥିଲା ।

ଜଗଜୀବନ ରାମଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଇନ୍ଦ୍ରାଣୀ ଜଗଜୀବନ ରାମ ତାଙ୍କ ସ୍ମୃତିରେ ଲେଖିଛନ୍ତି ଯେ ଆମ୍ବେଦକର ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କୁ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାରତରେ ନେହେରୁଙ୍କ କ୍ୟାବିନେଟରେ ସାମିଲ କରିବା ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରିବାକୁ ରାଜି କରାଇଥିଲେ। ପ୍ରଥମେ ଜଗଜୀବନ ରାମ ବଲ୍ଲଭଭାଇ ପଟେଲଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କୁ କ୍ୟାବିନେଟରେ ସାମିଲ କରିବା ପାଇଁ ନେହେରୁଙ୍କୁ ସୁପାରିସ କରିବାକୁ କହିଥିଲେ ଏବଂ କହିଥିଲେ ଯେ ଆମ୍ବେଦକର "କଂଗ୍ରେସ ଏବଂ ଗାନ୍ଧିଜୀଙ୍କ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ଶତ୍ରୁତା ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି"। ଗାନ୍ଧୀ ନେହେରୁଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ନାମ ସୁପାରିସ କରିବା ପରେ ଶେଷରେ ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କୁ ପ୍ରଥମ ନେହେରୁ ମନ୍ତ୍ରିମଣ୍ଡଳରେ ଭାରତର ଆଇନ ମନ୍ତ୍ରୀ ଭାବରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା ।

ଆମ୍ବେଦକର ୧୯୫୨ ମସିହାର ବମ୍ବେ ଉତ୍ତର ପ୍ରଥମ ଭାରତୀୟ ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନରେ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱିତା କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବତନ ସହାୟକ ତଥା କଂଗ୍ରେସ ପାର୍ଟି ପ୍ରାର୍ଥୀ ନାରାୟଣ କାଜରୋଲ୍କରଙ୍କଠାରୁ ପରାଜିତ ହୋଇଥିଲେ । ଆମ୍ବେଦକର ରାଜ୍ୟସଭାର ସଦସ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ, ବୋଧହୁଏ ନିଯୁକ୍ତ ସଦସ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ। ୧୯୫୪ ମସିହାରେ ଭଣ୍ଡାରାରୁ ହୋଇଥିବା ଉପନିର୍ବାଚନରେ ସେ ପୁଣି ଥରେ ଲୋକ ସଭାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ତୃତୀୟ ସ୍ଥାନରେ ରହିଥିଲେ (କଂଗ୍ରେସ ପାର୍ଟି ବିଜୟୀ ହୋଇଥିଲା)। ୧୯୫୭ରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ସାଧାରଣ ନିର୍ବାଚନ ବେଳକୁ ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କର ଦେହାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିଲା ।

ଆମ୍ବେଦକର ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆରେ ଇସଲାମିକ ପ୍ରଥାକୁ ମଧ୍ୟ ସମାଲୋଚନା କରିଥିଲେ। ଭାରତ ବିଭାଜନକୁ ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ ଦର୍ଶାଇ ସେ ବାଲ୍ୟ ବିବାହ ଏବଂ ମୁସଲମାନ ସମାଜରେ ମହିଳାଙ୍କ ପ୍ରତି ହେଉଥିବା ଅସଦାଚରଣକୁ ନିନ୍ଦା କରିଥିଲେ।

 ଭାରତର ସମ୍ବିଧାନ ରଚନା 

୧୯୪୭ ମସିହା ଅଗଷ୍ଟ ୧୫ ତାରିଖରେ ଭାରତର ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ନୂତନ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଜବାହରଲାଲ ନେହେରୁ ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କୁ ଭାରତର ଆଇନ ମନ୍ତ୍ରୀ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିଲେ; ଏହାର ଦୁଇ ସପ୍ତାହ ପରେ ତାଙ୍କୁ ଭବିଷ୍ୟତଭାରତ ଗଣତନ୍ତ୍ର ପାଇଁ ସମ୍ବିଧାନର ଡ୍ରାଫ୍ଟିଂ କମିଟିର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କରାଯାଇଥିଲା।

୨୫ ନଭେମ୍ବର ୧୯୪୯ରେ ଆମ୍ବେଦକର ସମ୍ବିଧାନ ସଭାରେ ତାଙ୍କ ଶେଷ ଭାଷଣରେ କହିଥିଲେ:

ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ନାଗରିକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ନାଗରିକ ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଇଁ ଗ୍ୟାରେଣ୍ଟି ଏବଂ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରିଛି, ଯେଉଁଥିରେ ଧର୍ମର ସ୍ୱାଧୀନତା, ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତା ଉଚ୍ଛେଦ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଭେଦଭାବକୁ ନିଷିଦ୍ଧ କରିବା ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ । ଆମ୍ବେଦକର ସେହି ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ ଯିଏ କି ମହିଳାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ୟାପକ ଅର୍ଥନୈତିକ ଏବଂ ସାମାଜିକ ଅଧିକାର ପାଇଁ ଯୁକ୍ତି କରିଥିଲେ ଏବଂ ଅନୁସୂଚିତ ଜାତି ଏବଂ ଜନଜାତି ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଛୁଆ ବର୍ଗର ସଦସ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ସିଭିଲ ସର୍ଭିସ, ସ୍କୁଲ ଏବଂ କଲେଜରେ ଚାକିରି ସଂରକ୍ଷଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରଚଳନ ପାଇଁ ବିଧାନ ସଭାର ସମର୍ଥନ ହାସଲ କରିଥିଲେ। ଏହି ପଦକ୍ଷେପ ମାଧ୍ୟମରେ ଭାରତର ଅବହେଳିତ ବର୍ଗଙ୍କ ପାଇଁ ସାମାଜିକ-ଅର୍ଥନୈତିକ ଅସମାନତା ଏବଂ ସୁଯୋଗର ଅଭାବ ଦୂର ହେବ ବୋଲି ଭାରତର ସାଂସଦମାନେ ଆଶା ବ୍ୟକ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ୧୯୪୯ ମସିହା ନଭେମ୍ବର ୨୬ ତାରିଖରେ ସମ୍ବିଧାନ ସଭାରେ ସମ୍ବିଧାନ ଗୃହୀତ ହୋଇଥିଲା ।

ଆମ୍ବେଦକର ୧୯୫୩ ମସିହାରେ ସଂସଦ ଅଧିବେଶନ ସମୟରେ ସମ୍ବିଧାନ ପ୍ରତି ନିଜର ଅସନ୍ତୋଷ ପ୍ରକାଶ କରି କହିଥିଲେ ଯେ "ଲୋକମାନେ ମୋତେ ସବୁବେଳେ କହୁଛନ୍ତି "ହେ ତୁମେ ସମ୍ବିଧାନର ନିର୍ମାତା"। ମୋର ଉତ୍ତର ହେଉଛି ମୁଁ ଏକ ହ୍ୟାକ୍ ଥିଲି । ମୋତେ ଯାହା କରିବାକୁ କୁହାଗଲା, ମୁଁ ମୋଇଚ୍ଛା ବିରୁଦ୍ଧରେ ବହୁତ କିଛି କରିଥିଲି। ଆମ୍ବେଦକର ଆହୁରି ମଧ୍ୟ କହିଛନ୍ତି, "ମୁଁ କହିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅଛି ଯେ ମୁଁ ପ୍ରଥମ ବ୍ୟକ୍ତି ହେବି ଯିଏ ଏହାକୁ ପୋଡ଼ିଦେବି। ମୁଁ ଏହା ଚାହୁଁନାହିଁ । ଏହା କାହାପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ ନୁହେଁ।

 ଅର୍ଥନୀତି 
ଆମ୍ବେଦକର ହେଉଛନ୍ତି ପ୍ରଥମ ଭାରତୀୟ ଯିଏ ବିଦେଶରେ ଅର୍ଥନୀତିରେ ଡକ୍ଟରେଟ ଡିଗ୍ରୀ ହାସଲ କରିଥିଲେ । ଶିଳ୍ପାୟନ ଓ କୃଷି ଅଭିବୃଦ୍ଧି ଭାରତୀୟ ଅର୍ଥନୀତିକୁ ବଢ଼ାଇପାରିବ ବୋଲି ସେ ଯୁକ୍ତି ବାଢ଼ିଥିଲେ। ଭାରତର ପ୍ରାଥମିକ ଉଦ୍ୟୋଗ ଭାବେ କୃଷି କ୍ଷେତ୍ରରେ ପୁଞ୍ଜିନିବେଶ ଉପରେ ସେ ଗୁରୁତ୍ୱାରୋପ କରିଥିଲେ । [ଉଦାହରଣ ଆବଶ୍ୟକ] ଆମ୍ବେଦକର ଜାତୀୟ ଅର୍ଥନୈତିକ ଏବଂ ସାମାଜିକ ବିକାଶ ପାଇଁ ପରାମର୍ଶ ଦେଇଥିଲେ, ଶିକ୍ଷା, ସାର୍ବଜନୀନ ସ୍ୱଚ୍ଛତା, ଗୋଷ୍ଠୀ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଆବାସିକ ସୁବିଧାକୁ ମୌଳିକ ସୁବିଧା ଭାବରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ । ତାଙ୍କର ଡିଏସସି ଥିସିସ, ଦ ପ୍ରୋବ୍ଲେମ ଅଫ୍ ଦି ରୁପି: ଏହାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଏବଂ ସମାଧାନ (୧୯୨୩) ଟଙ୍କାର ମୂଲ୍ୟ ହ୍ରାସର କାରଣକୁ ପରୀକ୍ଷଣ କରେ । ଏହି ଗବେଷଣାପତ୍ରରେ ସେ ସଂଶୋଧିତ ଆକାରରେ ସୁନା ମାନକ ସପକ୍ଷରେ ଯୁକ୍ତି ବାଢ଼ିଥିଲେ ଏବଂ କିନ୍ସ ତାଙ୍କ ପୁସ୍ତକ ଭାରତୀୟ ମୁଦ୍ରା ଓ ଅର୍ଥ (୧୯୦୯)ରେ ଯେଉଁ ସୁନା-ବିନିମୟ ମାନକକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ, ତାହାକୁ ବିରୋଧ କରି ଏହା କମ୍ ସ୍ଥିର ବୋଲି ଦାବି କରିଥିଲେ। ସେ ଟଙ୍କାର ଆଉ ସମସ୍ତ ମୁଦ୍ରା ବନ୍ଦ କରିବା ଏବଂ ସୁନା ମୁଦ୍ରା ତିଆରି କରିବାକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ, ଯାହା ମୁଦ୍ରା ଦର ଏବଂ ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବ ବୋଲି ସେ ବିଶ୍ୱାସ କରୁଥିଲେ ।

ସେ ତାଙ୍କ ପିଏଚଡି ଗବେଷଣାପତ୍ର ଦି ଇଭୋଲ୍ୟୁସନ ଅଫ୍ ପ୍ରୋଭିନ୍ସିଆଲ ଫାଇନାନ୍ସ ଇନ୍ ବ୍ରିଟିଶ ଇଣ୍ଡିଆରେ ରାଜସ୍ୱର ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିଥିଲେ । ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ସେ ବ୍ରିଟିଶ ଉପନିବେଶସରକାରଦ୍ୱାରା ଭାରତରେ ଆର୍ଥିକ ପରିଚାଳନା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିବା ବିଭିନ୍ନ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିଥିଲେ । ଅର୍ଥ ସମ୍ପର୍କରେ ତାଙ୍କର ମତ ଥିଲା ଯେ ସରକାରମାନେ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା ଉଚିତ ଯେ ସେମାନଙ୍କ ଖର୍ଚ୍ଚରେ "ବିଶ୍ୱସ୍ତତା, ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଅର୍ଥନୀତି" ରହିବା ଉଚିତ୍ । "ବିଶ୍ୱସ୍ତତା" ଅର୍ଥାତ୍ ସରକାରମାନେ ପ୍ରଥମେ ଟଙ୍କା ଖର୍ଚ୍ଚ କରିବାର ମୂଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଯଥାସମ୍ଭବ ଅର୍ଥ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ୍ । "ଜ୍ଞାନ" ଅର୍ଥାତ୍ ଏହାକୁ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଯଥାସମ୍ଭବ ବ୍ୟବହାର କରାଯିବା ଉଚିତ, ଏବଂ "ଅର୍ଥନୀତି" ଅର୍ଥାତ୍ ପାଣ୍ଠିକୁ ବ୍ୟବହାର କରାଯିବା ଉଚିତ ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେଥିରୁ ସର୍ବାଧିକ ମୂଲ୍ୟ ଉତ୍ତୋଳନ କରାଯାଇପାରିବ ।

ଆମ୍ବେଦକର ନିମ୍ନ ଆୟବର୍ଗଙ୍କ ପାଇଁ ଆୟକରକୁ ବିରୋଧ କରିଥିଲେ। ଅର୍ଥନୀତିକୁ ସ୍ଥିର କରିବା ପାଇଁ ସେ ଜମି ରାଜସ୍ୱ ଟିକସ ଏବଂ ଉତ୍ପାଦ ଶୁଳ୍କ ନୀତିରେ ଯୋଗଦାନ କରିଥିଲେ । ସେ ଭୂମି ସଂସ୍କାର ଏବଂ ରାଜ୍ୟର ଅର୍ଥନୈତିକ ବିକାଶରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ମତରେ ଜାତିପ୍ରଥା, ଶ୍ରମିକ ବିଭାଜନ ଏବଂ ଶ୍ରେଣୀଗତ ପ୍ରକୃତି କାରଣରୁ, ଶ୍ରମର ଗତିବିଧି (ଉଚ୍ଚ ଜାତିମାନେ ନିମ୍ନ ଜାତିର ବୃତ୍ତି କରିବେ ନାହିଁ) ଏବଂ ପୁଞ୍ଜି ପରିବହନରେ ବାଧା ସୃଷ୍ଟି କରେ (ନିବେଶକମାନେ ପ୍ରଥମେ ନିଜ ଜାତି ବୃତ୍ତିରେ ନିବେଶ କରିବେ ବୋଲି ଧରି ନିଅନ୍ତୁ)। ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ସମାଜବାଦର ସିଦ୍ଧାନ୍ତରେ ତିନୋଟି କଥା ଥିଲା: କୃଷି ଜମିର ରାଜ୍ୟ ମାଲିକାନା, ରାଜ୍ୟଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପାଦନ ପାଇଁ ସମ୍ବଳର ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ ଏବଂ ଜନସଂଖ୍ୟାକୁ ଏହି ସମ୍ବଳର ନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ ବଣ୍ଟନ । ଏକ ସ୍ଥିର ଟଙ୍କା ସହିତ ଏକ ମୁକ୍ତ ଅର୍ଥନୀତି ଉପରେ ସେ ଗୁରୁତ୍ୱାରୋପ କରିଥିଲେ ଯାହାକୁ ଭାରତ ନିକଟରେ ଗ୍ରହଣ କରିଛି । ସେ ଭାରତୀୟ ଅର୍ଥନୀତିର ବିକାଶ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ସମର୍ଥନ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଏହାକୁ ଭାରତ ସରକାର ପରିବାର ନିୟୋଜନ ପାଇଁ ଜାତୀୟ ନୀତି ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି । ଅର୍ଥନୈତିକ ବିକାଶ ପାଇଁ ମହିଳାଙ୍କ ସମାନ ଅଧିକାର ଉପରେ ସେ ଗୁରୁତ୍ୱାରୋପ କରିଥିଲେ ।

ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ଅନେକ ଚିନ୍ତାଧାରା ଅଷ୍ଟ୍ରିଆର ଅର୍ଥନୀତି ବିଦ୍ୟାଳୟ ପ୍ରତି ଗଭୀର ଆଗ୍ରହକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରିଥିଲା । ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ଚିନ୍ତାଧାରା କାର୍ଲ ମେଙ୍ଗର, ଲୁଡୱିଗ୍ ଭନ୍ ମିସେସ୍, ଫ୍ରେଡରିକ୍ ହାଏକ୍ ଏବଂ ୱିଲିୟମ୍ ଗ୍ରାହାମ ସୁମନରଙ୍କ ଚିନ୍ତାଧାରା ସହିତ ନିକଟତର ଥିଲା। ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ମାଗଣା ବ୍ୟାଙ୍କିଙ୍ଗର ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ମେଙ୍ଗରଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଗୋପାଳ କୃଷ୍ଣ ଗୋଖଲେଙ୍କ ଅର୍ଥ ଏବଂ ଅର୍ଥ ଉପରେ ଗ୍ରନ୍ଥ ଉପରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା । ଅର୍ଥର ଭିନ୍ନ ଗୁଣବତ୍ତାକୁ ପୃଥକ କରିବା ବିଷୟରେ ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ମତ ମେଙ୍ଗରଙ୍କ ଅର୍ଥର ବିକ୍ରୟ-କ୍ଷମତାର ଧାରଣାଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଥିଲା ଯାହା ମେଙ୍ଗରଙ୍କ ପ୍ରବନ୍ଧ 'ଅର୍ଥର ଉତ୍ପତ୍ତି ଉପରେ'ରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ମାଗଣା ବ୍ୟାଙ୍କିଂ ପାଇଁ ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ସୁପାରିସକୁ ଉଭୟ ରୟାଲ କମିଶନ ଏବଂ ଭାରତ ସରକାର ଅଣଦେଖା କରିଥିଲେ।

ଆମ୍ବେଦକର ତାଙ୍କ ପୁସ୍ତକ 'ବ୍ରିଟିଶ ଭାରତରେ ପ୍ରାଦେଶିକ ଅର୍ଥର ବିକାଶ' ପୁସ୍ତକରେ ଲେଖିଛନ୍ତି, "ସମଗ୍ର ଭାରତ ପାଇଁ ଏକ କେନ୍ଦ୍ର ସରକାରଙ୍କ ପାଖରେ ଏହା ଅଧୀନରେ ଥିବା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଦେଶରେ ପ୍ରଚଳିତ ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତିର ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଅଭିଜ୍ଞତା ଅଛି ବୋଲି କୁହାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଏହା ଅସ୍ଥାୟୀ ସରକାରଙ୍କ ତୁଳନାରେ ପ୍ରାଦେଶିକ ପ୍ରଶାସନର ମାମଲାଗୁଡ଼ିକର ମୁକାବିଲା କରିବା ପାଇଁ କମ୍ ଦକ୍ଷ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷ ପାଲଟିଯାଏ ।'

ଚାଷ ଜମି ବିଷୟରେ ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ମତ ଥିଲା ଯେ ଏହାର ଅତ୍ୟଧିକ ଅଚଳ ଅଛି, କିମ୍ବା ଏହାର ସଠିକ ଉପଯୋଗ ହେଉନାହିଁ । ସେ ବିଶ୍ୱାସ କରୁଥିଲେ ଯେ ଉତ୍ପାଦନ କାରକଗୁଡିକର ଏକ "ଆଦର୍ଶ ଅନୁପାତ" ଅଛି ଯାହା ଚାଷ ଜମିକୁ ଅଧିକ ଉତ୍ପାଦନଶୀଳ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେବ | ଏଥିପାଇଁ ସେ ସମୟରେ କୃଷି କ୍ଷେତ୍ରରେ ରହୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କର ଏକ ବଡ଼ ଅଂଶକୁ ଏକ ବଡ଼ ସମସ୍ୟା ଭାବେ ଦେଖିଥିଲେ। ତେଣୁ ଅର୍ଥନୀତିର ଶିଳ୍ପାୟନ କରି ଏହି କୃଷି ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କୁ ଅନ୍ୟତ୍ର ଅଧିକ ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ସେ ପରାମର୍ଶ ଦେଇଥିଲେ। [ଉଦାହରଣ ଆବଶ୍ୟକ] ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ମତରେ ଅତିରିକ୍ତ ଶ୍ରମକୁ କୃଷି ଚ୍ୟାନେଲରୁ ଅଣକୃଷି ଚ୍ୟାନେଲକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଛି।

ଆମ୍ବେଦକର ଜଣେ ଅର୍ଥନୀତିଜ୍ଞ ଭାବରେ ପ୍ରଶିକ୍ଷିତ ହୋଇଥିଲେ ଏବଂ ୧୯୨୧ ମସିହା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଣେ ବୃତ୍ତିଗତ ଅର୍ଥନୀତିଜ୍ଞ ଥିଲେ, ଯେତେବେଳେ ସେ ଜଣେ ରାଜନୈତିକ ନେତା ହୋଇଥିଲେ । ସେ ଅର୍ଥନୀତି ଉପରେ ତିନୋଟି ପୁସ୍ତକ ଲେଖିଥିଲେ:

 ଇଷ୍ଟ ଇଣ୍ଡିଆ କମ୍ପାନୀର ପ୍ରଶାସନ ଓ ଅର୍ଥ
 ବ୍ରିଟିଶ ଭାରତରେ ପ୍ରାଦେଶିକ ଅର୍ଥର ବିକାଶ [ସମ୍ପାଦନା]
 ଟଙ୍କାର ସମସ୍ୟା: ଏହାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଏବଂ ଏହାର ସମାଧାନ

 ବିବାହ 
ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ପ୍ରଥମ ପତ୍ନୀ ରମାବାଇଙ୍କର ୧୯୩୫ ମସିହାରେ ଦେହାନ୍ତ ହୋଇଥିଲା । ୧୯୪୦ ଦଶକର ଶେଷ ଭାଗରେ ଭାରତର ସମ୍ବିଧାନର ଡ୍ରାଫ୍ଟ ସମାପ୍ତ କରିବା ପରେ, ସେ ନିଦ୍ରା ଅଭାବରେ ପୀଡ଼ିତ ଥିଲେ, ଗୋଡରେ ନ୍ୟୁରୋପାଥିକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ଇନସୁଲିନ ଏବଂ ହୋମିଓପ୍ୟାଥିକ ଔଷଧ ଖାଉଥିଲେ । ସେ ଚିକିତ୍ସା ପାଇଁ ବମ୍ବେ ଯାଇଥିଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ଶାରଦା କବୀରଙ୍କୁ ଭେଟିଥିଲେ, ଯାହାଙ୍କୁ ସେ ୧୫ ଏପ୍ରିଲ ୧୯୪୮ରେ ନୂଆଦିଲ୍ଲୀରେ ଥିବା ତାଙ୍କ ବାସଭବନରେ ବିବାହ କରିଥିଲେ । ଜଣେ ଭଲ ରୋଷେୟା ଏବଂ ତାଙ୍କ ଯତ୍ନ ନେବା ପାଇଁ ଡାକ୍ତରୀ ଜ୍ଞାନ ଥିବା ଜଣେ ସାଥୀଙ୍କୁ ଡାକ୍ତରମାନେ ସୁପାରିସ କରିଥିଲେ। She adopted the name Savita Ambedkar and cared for him the rest of his life. 'ମାଇ' କୁହାଯାଉଥିବା ସବିତା ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ୨୦୦୩ ମସିହା ମେ ୨୯ ତାରିଖରେ ମୁମ୍ବାଇରେ ୯୩ ବର୍ଷ ବୟସରେ ଦେହାନ୍ତ ହୋଇଥିଲା।

 ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମଗ୍ରହଣ 
ଆମ୍ବେଦକର ଶିଖ୍ ଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କରିଥିଲେ, ଯାହା ଅତ୍ୟାଚାରର ବିରୋଧକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିଥିଲା ଏବଂ ତେଣୁ ଅନୁସୂଚିତ ଜାତିର ନେତାମାନଙ୍କୁ ନିବେଦନ କରିଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଶିଖ ନେତାମାନଙ୍କ ସହ ସାକ୍ଷାତ କରିବା ପରେ ସେ ନିଷ୍ପତି ନେଇଥିଲେ ଯେ ତାଙ୍କୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଶ୍ରେଣୀର ଶିଖ୍ ମାନ୍ୟତା ମିଳିପାରେ । 

ବରଂ ୧୯୫୦ ମସିହାବେଳକୁ ସେ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ପ୍ରତି ନିଜର ଧ୍ୟାନ ଦେବା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ ଏବଂ ବୌଦ୍ଧମାନଙ୍କର ବିଶ୍ୱ ଫେଲୋସିପ୍ ବୈଠକରେ ଯୋଗ ଦେବା ପାଇଁ ସିଲୋନ (ବର୍ତ୍ତମାନ ଶ୍ରୀଲଙ୍କା) ଯାଇଥିଲେ । ପୁଣେ ନିକଟରେ ଏକ ନୂତନ ବୌଦ୍ଧ ବିହାର ଲୋକାର୍ପଣ କରିବା ସମୟରେ ଆମ୍ବେଦକର ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ ଯେ ସେ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ଉପରେ ଏକ ପୁସ୍ତକ ଲେଖୁଛନ୍ତି ଏବଂ ଏହା ଶେଷ ହେବା ପରେ ସେ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବରେ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିବେ । ୧୯୫୪ ମସିହାରେ ସେ ଦୁଇଥର ବର୍ମା ଗସ୍ତ କରିଥିଲେ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଥର ପାଇଁ ରଙ୍ଗୁନରେ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀଙ୍କ ବିଶ୍ୱ ଫେଲୋସିପର ତୃତୀୟ ସମ୍ମିଳନୀରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ । ୧୯୫୫ ମସିହାରେ ସେ ଭାରତୀୟ ବୌଦ୍ଧ ମହାସଭା ବା ବୌଦ୍ଧ ସମାଜ ଅଫ୍ ଇଣ୍ଡିଆ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ । ୧୯୫୬ ମସିହାରେ ସେ ମରଣୋତ୍ତର ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ତାଙ୍କର ଶେଷ ପୁସ୍ତକ ବୁଦ୍ଧ ଓ ତାଙ୍କର ଧମ୍ମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥିଲେ ।

ଶ୍ରୀଲଙ୍କା ବୌଦ୍ଧ ଭିକ୍ଷୁ ହମଲାୱା ସଦ୍ଧାତିସାଙ୍କ ସହ ସାକ୍ଷାତ ପରେ,Online edition of Sunday Observer – Features .  ଆମ୍ବେଦକର ୧୪ ଅକ୍ଟୋବର ୧୯୫୬ରେ ନାଗପୁରରେ ନିଜ ପାଇଁ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସମର୍ଥକଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ସାର୍ବଜନୀନ ସମାରୋହର ଆୟୋଜନ କରିଥିଲେ । ପାରମ୍ପରିକ ଢଙ୍ଗରେ ଜଣେ ବୌଦ୍ଧ ଭିକ୍ଷୁଙ୍କଠାରୁ ତିନୋଟି ଆଶ୍ରୟ ଓ ପାଞ୍ଚଟି ଉପଦେଶ ଗ୍ରହଣ କରି ଆମ୍ବେଦକର ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀଙ୍କ ସହ ମିଶି ନିଜର ଧର୍ମପରିବର୍ତ୍ତନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥିଲେ । ଏହାପରେ ସେ ତାଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ଏକାଠି ହୋଇଥିବା ପ୍ରାୟ ୫ ଲକ୍ଷ ସମର୍ଥକଙ୍କୁ ଧର୍ମାନ୍ତରିତ କରିବାକୁ ଆଗେଇ ଆସିଥିଲେ. ସେ ତିନୋଟି ରତ୍ନ ଏବଂ ପାଞ୍ଚଟି ଉପଦେଶ ପରେ ଏହି ଧର୍ମାନ୍ତରିତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ୨୨ଟି ପ୍ରତିଜ୍ଞା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ଏହାପରେ ସେ ନେପାଳର କାଠମାଣ୍ଡୁ ଯାଇ ଚତୁର୍ଥ ବିଶ୍ୱ ବୌଦ୍ଧ ସମ୍ମିଳନୀରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ। ବୁଦ୍ଧ ବା କାର୍ଲ ମାର୍କସ ଏବଂ "ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତରେ ବିପ୍ଳବ ଓ ପ୍ରତିବିପ୍ଳବ" ଉପରେ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିଥିଲା ।
ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କୁ ୧୯୪୮ ମସିହାରୁ ମଧୁମେହ ରୋଗ ଥିଲା। ଔଷଧର ପାର୍ଶ୍ୱ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଓ ଦୃଷ୍ଟିଶକ୍ତି ଖରାପ ଥିବାରୁ ସେ ୧୯୫୪ ମସିହା ଜୁନ୍ରୁ ଅକ୍ଟୋବର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶଯ୍ୟାରେ ରହିଥିଲେ। ୧୯୫୫ ମସିହାରେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟାବସ୍ଥା ବିଗିଡ଼ି ଯାଇଥିଲା। ତାଙ୍କର ଅନ୍ତିମ ପାଣ୍ଡୁଲିପି 'ବୁଦ୍ଧ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଧମ୍ମ' ଶେଷ କରିବାର ତିନି ଦିନ ପରେ, ଆମ୍ବେଦକର ୬ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୫୬ରେ ଦିଲ୍ଲୀସ୍ଥିତ ତାଙ୍କ ବାସଭବନରେ ଶୋଇଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ ।

ଡିସେମ୍ବର ୭ରେ ଦାଦର ଚୌପାଟି ବେଳାଭୂମିରେ ଏକ ବୌଦ୍ଧ ଶବ ସତ୍କାର ଆୟୋଜନ କରାଯାଇଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ୫୦ ଲକ୍ଷ ଦୁଃଖୀ ଲୋକ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ । ୧୯୫୬ ମସିହା ଡିସେମ୍ବର ୧୬ ତାରିଖରେ ଏକ ଧର୍ମାନ୍ତରଣ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଆୟୋଜନ କରାଯାଇଥିଲା, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଶବଦାହକାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହି ସ୍ଥାନରେ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ।

ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ପରିବାରରେ ତାଙ୍କର ଦ୍ୱିତୀୟ ପତ୍ନୀ ସବିତା ଆମ୍ବେଦକର (ମାଇସାହେବ ଆମ୍ବେଦକର ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା), ଯିଏ କି ୨୦୦୩ରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଯଶବନ୍ତ ଆମ୍ବେଦକର (ଭୈୟାସାହେବ ଆମ୍ବେଦକର ନାମରେ ପରିଚିତ), ଯିଏ କି ୧୯୭୭ରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ । ସବିତା ଓ ଯଶବନ୍ତ ବି.ଆର.ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ସାମାଜିକ-ଧାର୍ମିକ ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ାଇଥିଲେ। ଯଶବନ୍ତ ବୌଦ୍ଧ ସୋସାଇଟି ଅଫ୍ ଇଣ୍ଡିଆ (୧୯୫୭-୧୯୭୭)ର ଦ୍ୱିତୀୟ ସଭାପତି ଏବଂ ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ବିଧାନ ପରିଷଦ (୧୯୬୦-୧୯୬୬)ର ସଦସ୍ୟ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ । ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ବଡ଼ ନାତି ପ୍ରକାଶ ଯଶବନ୍ତ ଆମ୍ବେଦକର ବୌଦ୍ଧ ସୋସାଇଟି ଅଫ୍ ଇଣ୍ଡିଆର ମୁଖ୍ୟ ଉପଦେଷ୍ଟା, ବଞ୍ଚିତ ବହୁଜନ ଆଘାଡିର ନେତୃତ୍ୱ ନେଉଛନ୍ତି ଏବଂ ଭାରତୀୟ ସଂସଦର ଉଭୟ ଗୃହରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି । ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ସାନ ନାତି ଆନନ୍ଦରାଜ ଆମ୍ବେଦକର ରିପବ୍ଲିକାନ ସେନା (ଟ୍ରାନ: ଦ ରିପବ୍ଲିକାନ ଆର୍ମି)ର ନେତୃତ୍ୱ ନେଉଛନ୍ତି।

ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ନୋଟ୍ ଏବଂ କାଗଜପତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଟାଇପସ୍କ୍ରିପ୍ଟ ଏବଂ ହସ୍ତଲିଖିତ ଡ୍ରାଫ୍ଟ ମିଳିଥିଲା ଏବଂ ଧୀରେ ଧୀରେ ଉପଲବ୍ଧ ହୋଇଥିଲା । ସେଥିମଧ୍ୟରୁ ୱେଟିଂ ଫର୍ ଏ ଭିସା, ଯାହା ବୋଧହୁଏ ୧୯୩୫ରୁ ୧୯୩୬ ମଧ୍ୟରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି ଏବଂ ଏହା ଏକ ଆତ୍ମଜୀବନୀ ପୁସ୍ତକ, ଏବଂ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ, ବା ଚିଲ୍ଡ୍ରେନ୍ ଅଫ୍ ଇଣ୍ଡିଆଜ୍ ଗେଟୋ, ଯାହା ୧୯୫୧ ଜନଗଣନାକୁ ସୂଚିତ କରେ ।

ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ଦିଲ୍ଲୀ ବାସଭବନରେ ୨୬ ଅଲିପୁର ରୋଡରେ ଏକ ସ୍ମାରକୀ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଥିଲା । ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ ଦିନକୁ ଆମ୍ବେଦକର ଜୟନ୍ତୀ ବା ଭୀମ ଜୟନ୍ତୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଅନେକ ଭାରତୀୟ ରାଜ୍ୟରେ ସରକାରୀ ଛୁଟି ଦିନ ଭାବରେ ପାଳନ କରାଯାଏ । ୧୯୯୦ମସିହାରେ ତାଙ୍କୁ ମରଣୋତ୍ତର ଭାବେ ଭାରତର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବେସାମରିକ ସମ୍ମାନ ଭାରତ ରତ୍ନରେ ସମ୍ମାନିତ କରାଯାଇଥିଲା।

ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ବାର୍ଷିକୀରେ ଏବଂ ନାଗପୁରରେ ଧମ୍ମ ଚକ୍ର ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ ଦିନ (ଅକ୍ଟୋବର ୧୪)ରେ ମୁମ୍ବାଇସ୍ଥିତ ତାଙ୍କ ସ୍ମାରକୀରେ ତାଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଞ୍ଜଳି ଦେବା ପାଇଁ ଅତି କମରେ ୫୦ ଲକ୍ଷ ଲୋକ ଏକାଠି ହୁଅନ୍ତି । ହଜାର ହଜାର ପୁସ୍ତକ ଦୋକାନ ଖୋଲାଯାଇ ବହି ବିକ୍ରି ହେଉଛି। ତାଙ୍କ ଅନୁଗାମୀମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ବାର୍ତ୍ତା ଥିଲା "ଶିକ୍ଷିତ କରନ୍ତୁ, ଆନ୍ଦୋଳନ କରନ୍ତୁ, ସଂଗଠିତ କରନ୍ତୁ!"

 ଇତିହାସ 
ଜଣେ ସାମାଜିକ-ରାଜନୈତିକ ସଂସ୍କାରକ ଭାବରେ ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ପରମ୍ପରା ଆଧୁନିକ ଭାରତ ଉପରେ ଗଭୀର ପ୍ରଭାବ ପକାଇଥିଲା । ସ୍ୱାଧୀନତା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାରତରେ ତାଙ୍କର ସାମାଜିକ-ରାଜନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ ରାଜନୈତିକ ମହଲରେ ସମ୍ମାନ ଦିଆଯାଉଛି। ତାଙ୍କର ଏହି ପଦକ୍ଷେପ ଜୀବନର ବିଭିନ୍ନ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଛି ଏବଂ ସାମାଜିକ-ଅର୍ଥନୈତିକ ଏବଂ ଆଇନଗତ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ମାଧ୍ୟମରେ ସାମାଜିକ-ଅର୍ଥନୈତିକ ନୀତି, ଶିକ୍ଷା ଏବଂ ସକାରାତ୍ମକ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଭାରତ ଆଜି ଦେଖୁଥିବା ଦୃଷ୍ଟିକୋଣକୁ ବଦଳାଇ ଦେଇଛି । ଜଣେ ପଣ୍ଡିତ ଭାବରେ ତାଙ୍କର ଖ୍ୟାତି ଯୋଗୁଁ ସେ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାରତର ପ୍ରଥମ ଆଇନ ମନ୍ତ୍ରୀ ଏବଂ ସମ୍ବିଧାନ ରଚନା ପାଇଁ କମିଟିର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ଭାବରେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ । ସେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାଧୀନତାରେ ନିଷ୍ଠାର ସହ ବିଶ୍ୱାସ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ଜାତି ସମାଜକୁ ସମାଲୋଚନା କରିଥିଲେ । ହିନ୍ଦୁଧର୍ମକୁ ଜାତିପ୍ରଥାର ମୂଳଦୁଆ ବୋଲି ତାଙ୍କର ଅଭିଯୋଗ ତାଙ୍କୁ ହିନ୍ଦୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିବାଦୀୟ ଏବଂ ଲୋକପ୍ରିୟ କରିଥିଲା । ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିବା ପରେ ଭାରତ ଓ ବିଦେଶରେ ବୌଦ୍ଧ ଦର୍ଶନ ପ୍ରତି ଆଗ୍ରହ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିଲା ।

ତାଙ୍କ ସମ୍ମାନରେ ଅନେକ ସରକାରୀ ଅନୁଷ୍ଠାନର ନାମକରଣ କରାଯାଇଛି ଏବଂ ନାଗପୁରର ଡକ୍ଟର ବାବାସାହେବ ଆମ୍ବେଦକର ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବିମାନବନ୍ଦର, ଯାହା ଅନ୍ୟଥା ସୋନଗାଓଁ ବିମାନବନ୍ଦର ନାମରେ ପରିଚିତ । ଆମ୍ବେଦକର ନ୍ୟାସନାଲ ଇନଷ୍ଟିଚ୍ୟୁଟ୍ ଅଫ୍ ଟେକ୍ନୋଲୋଜି, ଜଳନ୍ଧର, ଆମ୍ବେଦକର ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ଦିଲ୍ଲୀମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସମ୍ମାନରେ ନାମିତ ହୋଇଛି।

ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ସରକାର ଲଣ୍ଡନରେ ଏକ ଘର ଅଧିଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି ଯେଉଁଠାରେ ଆମ୍ବେଦକର ୧୯୨୦ ଦଶକରେ ଛାତ୍ର ଥିବା ସମୟରେ ରହୁଥିଲେ । ଏହି ଘରକୁ ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ମ୍ୟୁଜିୟମ୍-କମ-ସ୍ମାରକୀରେ ପରିଣତ କରାଯିବ ବୋଲି ଆଶା କରାଯାଉଛି।

୨୦୧୨ମସିହାରେ ପଟେଲ ଓ ନେହେରୁଙ୍କୁ ପଛରେ ପକାଇ ଇତିହାସ ଟିଭି୧୮ ଏବଂ ସିଏନ୍ଏନ୍ ଆଇବିଏନ‌ଦ୍ୱାରା ଆୟୋଜିତ ଏକ ସର୍ବେକ୍ଷଣରେ ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କୁ ସ୍ୱାଧୀନତା ପରଠାରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାରତୀୟ ଭାବେ ମନୋନୀତ କରାଯାଇଥିଲା। ପାଖାପାଖି ୨୦ ନିୟୁତ ଭୋଟ୍ ପଡ଼ିଥିଲା। ଅର୍ଥନୀତିରେ ତାଙ୍କର ଭୂମିକା ଯୋଗୁଁ ବିଶିଷ୍ଟ ଭାରତୀୟ ଅର୍ଥନୀତିଜ୍ଞ ନରେନ୍ଦ୍ର ଯାଦବ କହିଛନ୍ତି ଯେ ଆମ୍ବେଦକର ସର୍ବକାଳୀନ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶିକ୍ଷିତ ଭାରତୀୟ ଅର୍ଥନୀତିଜ୍ଞ ଥିଲେ। ଆମ୍ବେଦକର ମୋ ଅର୍ଥନୀତିର ପିତା ଏବଂ ସେ ନିଜ ଦେଶରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିବାଦୀୟ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ଥିଲେ, ଯଦିଓ ଏହା ବାସ୍ତବତା ନୁହେଁ ବୋଲି ଅମର୍ତ୍ୟ ସେନ୍ କହିଛନ୍ତି। ଅର୍ଥନୀତି କ୍ଷେତ୍ରରେ ତାଙ୍କର ଅବଦାନ ଚମତ୍କାର ଏବଂ ସବୁଦିନ ପାଇଁ ସ୍ମରଣୀୟ ହୋଇ ରହିବ।

୧୯୬୭ ମସିହା ଏପ୍ରିଲ ୨ ତାରିଖରେ ଭାରତୀୟ ସଂସଦରେ ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କର ୩.୬୬ ମିଟର (୧୨ ଫୁଟ) ଉଚ୍ଚତା ବିଶିଷ୍ଟ ଏକ କାଂସ୍ୟ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ସ୍ଥାପନ କରାଯାଇଥିଲା । ବି.ଭି.ବାଘଙ୍କଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ଏହି ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଭାରତର ତତ୍କାଳୀନ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ସର୍ବପଲ୍ଲୀ ରାଧାକ୍ରିଷ୍ଣନ ଉନ୍ମୋଚନ କରିଥିଲେ। ୧୨ ଏପ୍ରିଲ ୧୯୯୦ରେ ସଂସଦ ଭବନର ସେଣ୍ଟ୍ରାଲ ହଲରେ ବିଆର ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ଲଗାଯାଇଥିଲା । ଜେବା ଅମରୋହବୀଙ୍କଦ୍ୱାରା ଚିତ୍ରିତ ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଭାରତର ତତ୍କାଳୀନ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଭି.ପି. ସଂସଦୀୟ ସଂଗ୍ରହାଳୟ ଏବଂ ସଂସଦ ଭବନର ଅଭିଲେଖାଗାରରେ ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ଆଉ ଏକ ଚିତ୍ର ଲଗାଯାଇଛି।

ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ପରମ୍ପରା ସମାଲୋଚନାବିହୀନ ନଥିଲା। ବୃହତ ଜାତୀୟତାବାଦୀ ଆନ୍ଦୋଳନ ସହ ସହଯୋଗ ଖର୍ଚ୍ଚ କରି ଜାତି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଆମ୍ବେଦକର ଏକତରଫା ମତ ରଖିଥିବାରୁ ତାଙ୍କୁ ସମାଲୋଚନା କରାଯାଇଛି। ଆମ୍ବେଦକର ସଂଗଠନ ଗଠନରେ ଅବହେଳା କରିଥିବାରୁ ତାଙ୍କ କିଛି ଜୀବନୀକାର ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ସମାଲୋଚନା କରିଛନ୍ତି।
ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ରାଜନୈତିକ ଦର୍ଶନ ବହୁ ସଂଖ୍ୟକ ରାଜନୈତିକ ଦଳ, ପ୍ରକାଶନ ଏବଂ ଶ୍ରମିକ ସଂଗଠନକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଛି ଯେଉଁମାନେ ସମଗ୍ର ଭାରତରେ, ବିଶେଷ କରି ମହାରାଷ୍ଟ୍ରରେ ସକ୍ରିୟ ଅଛନ୍ତି । ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ପ୍ରଚାର ପ୍ରସାର ଭାରତର ଜନସଂଖ୍ୟାର ଏକ ବର୍ଗମଧ୍ୟରେ ବୌଦ୍ଧ ଦର୍ଶନ ପ୍ରତି ଆଗ୍ରହକୁ ପୁନର୍ଜୀବିତ କରିଛି । ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ୧୯୫୬ ନାଗପୁର ସମାରୋହକୁ ଅନୁକରଣ କରି ଆଧୁନିକ କାଳରେ ମାନବାଧିକାର କର୍ମୀଙ୍କଦ୍ୱାରା ଗଣ ଧର୍ମାନ୍ତରଣ ସମାରୋହ ଆୟୋଜନ କରାଯାଇଛି । କେତେକ ଭାରତୀୟ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀ ତାଙ୍କୁ ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱ ଭାବରେ ବିବେଚନା କରନ୍ତି, ଯଦିଓ ସେ ନିଜେ ଏହାକୁ କେବେ ଦାବି କରିନଥିଲେ । ଭାରତ ବାହାରେ, ୧୯୯୦ ଦଶକର ଶେଷ ଭାଗରେ, କିଛି ହଙ୍ଗେରି ରୋମାନି ଲୋକମାନେ ସେମାନଙ୍କର ନିଜ ସ୍ଥିତି ଏବଂ ଭାରତର ପଛୁଆ ଲୋକଙ୍କ ସ୍ଥିତି ମଧ୍ୟରେ ସମାନତା ଦେଖାଇଥିଲେ । ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କଠାରୁ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ସେମାନେ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ ।

ହାଇଦ୍ରାବାଦରେ ଥିବା ଆମ୍ବେଦକର ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ହାଇଦ୍ରାବାଦରେ ଅବସ୍ଥିତ ବିଆର ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି । ରାମ ଭି ସୁତାର ଏହି ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତିର ଡିଜାଇନ୍ କରିଥିଲେ। ୨୦୧୬ରେ ଏହାର ଶିଳାନ୍ୟାସ ହୋଇଥିଲେ ହେଁ ୨୦୨୧ରେ ଏହି ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ୧୪ ଏପ୍ରିଲ ୨୦୨୩ରେ ୧୩୨ତମ ଆମ୍ବେଦକର ଜୟନ୍ତୀ ଅବସରରେ ତେଲେଙ୍ଗାନା ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀ କେ ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ରାଓ ଏହି ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଉଦଘାଟନ କରିଥିଲେ । ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ନାତି ପ୍ରକାଶ ଆମ୍ବେଦକର ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମରେ ମୁଖ୍ୟ ଅତିଥି ଭାବେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି୩୬୦ ଟନ‌ରୁ ଅଧିକ ଇସ୍ପାତ ଏବଂ ୧୦୦ ଟନ୍ ବ୍ରୋଞ୍ଜରେ ନିର୍ମିତ ।

 ମତଗୁଡ଼ିକ 

 ଧର୍ମ 
ଆମ୍ବେଦକର ୧୯୩୫ମସିହାରେ କହିଥିଲେ ଯେ ସେ ହିନ୍ଦୁ ହୋଇ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ହିନ୍ଦୁ ହୋଇ ମରିବେ ନାହିଁ। ସେ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମକୁ ଏକ "ଦମନକାରୀ ଧର୍ମ" ଭାବରେ ଦେଖୁଥିଲେ ଏବଂ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଧର୍ମକୁ ଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କରିବା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ । ଜାତିର ଉଚ୍ଛେଦରେ ଆମ୍ବେଦକର ଦାବି କରିଛନ୍ତି ଯେ ଏକ ପ୍ରକୃତ ଜାତିହୀନ ସମାଜ ହାସଲ କରିବାର ଏକମାତ୍ର ସ୍ଥାୟୀ ଉପାୟ ହେଉଛି ଶାସ୍ତ୍ରର ପବିତ୍ରତାର ବିଶ୍ୱାସକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଅଧିକାରକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିବା । ଆମ୍ବେଦକର ହିନ୍ଦୁ ଧାର୍ମିକ ଗ୍ରନ୍ଥ ଏବଂ ମହାକାବ୍ୟକୁ ସମାଲୋଚନା କରିଥିଲେ ଏବଂ ୧୯୫୪-୧୯୫୫ ମସିହାରେ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମରେ ରିଡଲ୍ସ ଶୀର୍ଷକ ଏକ ପୁସ୍ତକ ଲେଖିଥିଲେ । ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅଧ୍ୟାୟ ପାଣ୍ଡୁଲିପିକୁ ମିଶାଇ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ମରଣୋତ୍ତର ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ଏହାର ଫଳସ୍ୱରୂପ ବ୍ୟାପକ ପ୍ରଦର୍ଶନ ଏବଂ ପ୍ରତିବାଦ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରାଯାଇଥିଲା ।

ଆମ୍ବେଦକର ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ଧର୍ମକୁ ଅନ୍ୟାୟ ବିରୋଧରେ ଲଢ଼ିବାକୁ ଅସମର୍ଥ ବୋଲି ଭାବୁଥିଲେ। ସେ ଲେଖିଛନ୍ତି ଯେ "ଏହା ଏକ ଅବିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ସତ୍ୟ ଯେ ଯୁକ୍ତରାଷ୍ଟ୍ର ଆମେରିକାରେ ନିଗ୍ରୋମାନଙ୍କ ଦାସତ୍ୱକୁ ଶେଷ କରିବା ପାଇଁ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ଧର୍ମ ଯଥେଷ୍ଟ ନଥିଲା । ନିଗ୍ରୋମାନଙ୍କୁ ସେହି ସ୍ୱାଧୀନତା ଦେବା ପାଇଁ ଗୃହଯୁଦ୍ଧର ଆବଶ୍ୟକତା ଥିଲା ଯାହାକୁ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନମାନେ ତାଙ୍କୁ ମନା କରିଦେଇଥିଲେ।

ଆମ୍ବେଦକର ଇସଲାମ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଭେଦଭାବକୁ ସମାଲୋଚନା କରିଥିଲେ ଏବଂ ଧର୍ମକୁ "ଏକ ଘନିଷ୍ଠ ନିଗମ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ ଏବଂ ଏହା ମୁସଲମାନ ଏବଂ ଅଣ-ମୁସଲମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ପାର୍ଥକ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରେ ତାହା ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବାସ୍ତବ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ସକାରାତ୍ମକ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ପାର୍ଥକ୍ୟ"।

ସେ ଅବସାଦଗ୍ରସ୍ତ ଶ୍ରେଣୀର ଧର୍ମପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ବିରୋଧ କରି ଇସଲାମ କିମ୍ବା ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଆହୁରି ମଧ୍ୟ କହିଛନ୍ତି ଯେ ଯଦି ସେମାନେ ଇସଲାମ ଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ତେବେ "ମୁସଲମାନ ଆଧିପତ୍ୟର ବିପଦ ମଧ୍ୟ ବାସ୍ତବ ହୋଇଯାଏ" ଏବଂ ଯଦି ସେମାନେ ଖ୍ରୀଷ୍ଟିଆନ ଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ତେବେ ଏହା "ଦେଶ ଉପରେ ବ୍ରିଟେନର ଦଖଲକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବ"।

ପ୍ରଥମେ ଆମ୍ବେଦକର ଶିଖ୍ ଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଯୋଜନା କରିଥିଲେ କିନ୍ତୁ ସଂରକ୍ଷିତ ସଂସଦୀୟ ଆସନରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ସୁବିଧା ସୁଯୋଗର ଗ୍ୟାରେଣ୍ଟି ବ୍ରିଟିଶ ସରକାର ଦେବେ ନାହିଁ ବୋଲି ଜାଣିବା ପରେ ସେ ଏହି ଧାରଣାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିଥିଲେ।

ମୃତ୍ୟୁର କିଛି ସପ୍ତାହ ପୂର୍ବରୁ ୧୬ ଅକ୍ଟୋବର ୧୯୫୬ରେ ସେ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ।

 ଆର୍ଯ୍ୟ ଆକ୍ରମଣ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ 
ଆମ୍ବେଦକର ଶୁଦ୍ରମାନଙ୍କୁ ଆର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖୁଥିଲେ ଏବଂ ଆର୍ଯ୍ୟ ଆକ୍ରମଣ ସିଦ୍ଧାନ୍ତକୁ ଦୃଢ଼ତାର ସହ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିଥିଲେ ଏବଂ ୧୯୪୬ ମସିହାରେ ତାଙ୍କ ପୁସ୍ତକ "ଏହା ଏତେ ଅଯଥା ଯେ ଏହା ବହୁ ପୂର୍ବରୁ ମରିଯିବା ଉଚିତ" ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ ।Bryant, Edwin (2001).  ଆମ୍ବେଦକର ଶୁଦ୍ରମାନଙ୍କୁ ମୂଳତଃ "ଇଣ୍ଡୋ-ଆର୍ଯ୍ୟ ସମାଜରେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ବର୍ଣ୍ଣର ଏକ ଅଂଶ" ଭାବରେ ଦେଖୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଉପରେ ଅନେକ ଅତ୍ୟାଚାର କରିବା ପରେ ସେମାନେ ସାମାଜିକ ସ୍ତରରେ ଅପମାନିତ ହୋଇଥିଲେ ।Bryant, Edwin. 

ଅରବିନ୍ଦ ଶର୍ମାଙ୍କ କହିବା ଅନୁଯାୟୀ, ଆମ୍ବେଦକର ଆର୍ଯ୍ୟ ଆକ୍ରମଣ ସିଦ୍ଧାନ୍ତରେ କେତେକ ତ୍ରୁଟି ଦେଖିଥିଲେ ଯାହାକୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ପଣ୍ଡିତମାନେ ସ୍ୱୀକାର କରିଥିଲେ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏବେ ଋଗ୍ବେଦ ୫.୨୯.୧୦ରେ ନାକର ଆକୃତି ପରିବର୍ତ୍ତେ ଭାଷଣକୁ ବୁଝାଉଛନ୍ତି ବୋଲି ସ୍ୱୀକାର କରିଛନ୍ତି।Sharma, Arvind (2005), "Dr. B. R. Ambedkar on the Aryan Invasion and the Emergence of the Caste System in India", J Am Acad Relig (September 2005) 73 (3): 849. ଆମ୍ବେଦକର ଏହି ଆଧୁନିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣକୁ ଆକଳନ କରି କହିଥିଲେ:

ଆମ୍ବେଦକର ଆର୍ଯ୍ୟ ମାତୃଭୂମି ଭାରତ ବାହାରେ ଥିବାର ବିଭିନ୍ନ ଧାରଣାକୁ ବିରୋଧ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଆର୍ଯ୍ୟ ମାତୃଭୂମି ନିଜେ ଭାରତ ବୋଲି ନିଷ୍ପତି ନେଇଥିଲେ । ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ମତରେ ଋଗ୍ବେଦରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ଆର୍ଯ୍ୟ, ଦାସ ଓ ଦାସ୍ୟୁମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଲୋକ ନୁହଁନ୍ତି, ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱିତାମୂଳକ ଧାର୍ମିକ ଗୋଷ୍ଠୀ ଥିଲେ।

 ସାମ୍ୟବାଦରେ 
୧୯୫୬ ମସିହାରେ "ବୁଦ୍ଧ ବା କାର୍ଲ ମାର୍କସ" ଏବଂ "ବୌଦ୍ଧ ଓ ସାମ୍ୟବାଦ" ନାମକ ଦୁଇଟି ଗ୍ରନ୍ଥରେ ସାମ୍ୟବାଦ ବିଷୟରେ ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ମତ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା । ସେ ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ସିଦ୍ଧାନ୍ତକୁ ସ୍ୱୀକାର କରିଥିଲେ ଯେ ଜନସାଧାରଣଙ୍କ ପ୍ରତି ଅଳ୍ପ କିଛି ଲୋକଙ୍କ ଶୋଷଣ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଏବଂ ଏହାର ସମସ୍ୟାକୁ ସ୍ଥାୟୀ କରିଥାଏ । ତେବେ ଶୋଷଣର ସାଂସ୍କୃତିକ ଦିଗ ଅର୍ଥନୈତିକ ଶୋଷଣଠାରୁ ଖରାପ ବା ଖରାପ ବୋଲି ସେ ଏହି ଶୋଷଣକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅର୍ଥନୈତିକ ଭାବରେ ଦେଖିନଥିଲେ । ଏହାବ୍ୟତୀତ ଅର୍ଥନୈତିକ ସମ୍ପର୍କକୁ ସେ ମାନବ ଜୀବନର ଏକମାତ୍ର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଦିଗ ଭାବରେ ଦେଖିନଥିଲେ । ସେ କମ୍ୟୁନିଷ୍ଟମାନଙ୍କୁ ହିଂସା ସମେତ ସର୍ବହରା ବିପ୍ଳବ ହାସଲ କରିବା ପାଇଁ ଯେକୌଣସି ଉପାୟ ଅବଲମ୍ବନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଦେଖିଥିଲେ, ଯେତେବେଳେ କି ସେ ନିଜେ ଗଣତାନ୍ତ୍ରିକ ଏବଂ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ପଦକ୍ଷେପକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନର ସର୍ବୋତ୍ତମ ବିକଳ୍ପ ଭାବରେ ଦେଖିଥିଲେ । ଆମ୍ବେଦକର ଉତ୍ପାଦନର ସମସ୍ତ ଉପାୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଏବଂ ସମ୍ପତ୍ତିର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ମାଲିକାନାକୁ ଶେଷ କରିବାର ମାର୍କ୍ସବାଦୀ ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ ମଧ୍ୟ ବିରୋଧ କରିଥିଲେ: ପରବର୍ତ୍ତୀ ପଦକ୍ଷେପକୁ ସମାଜର ସମସ୍ୟାର ସମାଧାନ କରିବାରେ ସକ୍ଷମ ନୁହେଁ ବୋଲି ଦେଖିଥିଲେ। ଏତଦ୍ ବ୍ୟତୀତ ମାର୍କସବାଦ ଭଳି ଶେଷରେ ରାଜ୍ୟର ବିନାଶ ପାଇଁ ସମର୍ଥନ କରିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ଆମ୍ବେଦକର ଏକ ଶ୍ରେଣୀହୀନ ସମାଜରେ ବିଶ୍ୱାସ କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏହା ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ୱାସ କରୁଥିଲେ ଯେ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମାଜ ଅଛି ଏବଂ ବିକାଶରେ ସକ୍ରିୟ ହେବା ଉଚିତ । But in the 1950s, in an interview he gave to BBC, he accepted that the current liberal democratic system will collapse and the alternative, as he thinks, "is some kind of communism".

 ଲୋକପ୍ରିୟ ସଂସ୍କୃତିରେ 
ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ଜୀବନ ଓ ଚିନ୍ତାଧାରା ଉପରେ ଅନେକ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର, ନାଟକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଆଧାରିତ ।

 ଭାରତୀୟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ ଜବ୍ବର ପଟେଲ ୧୯୯୧ମସିହାରେ ଡକ୍ଟର ବାବାସାହେବ ଆମ୍ବେଦକର ନାମକ ଏକ ଡକ୍ୟୁମେଣ୍ଟାରୀ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ। ଏହା ପରେ ସେ ୨୦ ମସିହାରେ ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣଦୈର୍ଘ୍ୟ ଫିଚର ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ଡକ୍ଟର ବାବାସାହେବ ଆମ୍ବେଦକରରେ ମାମୁଟିଙ୍କୁ ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକାରେ ଅଭିନୟ କରିଥିଲେ । ଭାରତୀୟ ଜାତୀୟ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ଉନ୍ନୟନ ନିଗମ ଏବଂ ସରକାରଙ୍କ ସାମାଜିକ ନ୍ୟାୟ ଏବଂ ସଶକ୍ତୀକରଣ ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟଦ୍ୱାରା ଏହି ବାୟୋପିକ‌କୁ ପ୍ରାୟୋଜିତ କରାଯାଇଥିଲା। ଦୀର୍ଘ ଏବଂ ବିବାଦୀୟ ଗର୍ଭଧାରଣ ପରେ ଏହି ଚଳଚ୍ଚିତ୍ରଟି ମୁକ୍ତିଲାଭ କରିଥିଲା ।
 ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ଉପରେ ଅନ୍ୟ ାନ୍ୟ ଭାରତୀୟ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ଗୁଡ଼ିକ ହେଲା: ବାସବରାଜ କେଶୁରଙ୍କ ବଳକା ଆମ୍ବେଦକର (୧୯୯୧), ଭରତ ପାରେପଲ୍ଲୀଙ୍କ ଡ. ଆମ୍ବେଦକର (୧୯୯୨) ଏବଂ ଯୁଗପୁରୁଷ ଡ. ବାବାସାହେବ ଆମ୍ବେଦକର (୧୯୯୩)।
 ୟୁସିଏଲଏରେ ନୃତତ୍ତ୍ୱ ବିଜ୍ଞାନର ପ୍ରଫେସର ତଥା ଐତିହାସିକ ନୃତତ୍ତ୍ୱ ବିଜ୍ଞାନୀ ଡେଭିଡ୍ ବ୍ଲାଣ୍ଡେଲ୍ ଇଭିନିଂ ଲାଇଟ୍ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଛନ୍ତି - ଭାରତର ସାମାଜିକ ପରିସ୍ଥିତି ଏବଂ ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ଜୀବନ ବିଷୟରେ ଆଗ୍ରହ ଏବଂ ଜ୍ଞାନକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏକ ଧାରାବାହିକ ଚଳଚ୍ଚିତ୍ର ଏବଂ ଘଟଣା । ଶ୍ୟାମ ବେନେଗାଲଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନ ନିର୍ମାଣ ଉପରେ ଏକ ଟିଭି ମିନି ଧାରାବାହିକ 'ସମ୍ବିଧାନ'ରେ ବି.ଆର.ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକାରେ ଅଭିନୟ କରିଥିଲେ ସଚିନ ଖେଡେକର । ଅରବିନ୍ଦ ଗୌରଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶନାରେ ନିର୍ମିତ ଏବଂ ରାଜେଶ କୁମାରଙ୍କଦ୍ୱାରା ଲିଖିତ ନାଟକ ଆମ୍ବେଦକର ଔର ଗାନ୍ଧୀ ଏହାର ଶୀର୍ଷକ ଦୁଇ ପ୍ରମୁଖ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱଙ୍କୁ ଟ୍ରାକ୍ କରେ ।
 ଭୀମାୟନ: ଅନୁଭୂତିର ଅନୁଭୂତି ହେଉଛି ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ଏକ ଗ୍ରାଫିକ୍ ଜୀବନୀ ଯାହାପାର୍ଧନ-ଗୋଣ୍ଡ କଳାକାର ଦୁର୍ଗାବାଇ ବ୍ୟାମ୍ ଏବଂ ସୁଭାଷ ବ୍ୟାମ୍ ଏବଂ ଲେଖକ ଶ୍ରୀବିଦ୍ୟା ନଟରାଜନ ଏବଂ ଏସ୍ ଆନନ୍ଦଙ୍କଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ । ଏହି ପୁସ୍ତକରେ ଆମ୍ବେଦକର ପିଲାବେଳୁ ଯୌବନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇଥିବା ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତାର ଅନୁଭୂତିକୁ ଦର୍ଶାଯାଇଛି। ସିଏନ୍ଏନ୍ ଏହାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ୫ଟି ରାଜନୈତିକ ହାସ୍ୟ ପୁସ୍ତକ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରିଛି।
 ଲକ୍ଷ୍ନୌସ୍ଥିତ ଆମ୍ବେଦକର ସ୍ମାରକୀ ତାଙ୍କ ସ୍ମୃତିରେ ସମର୍ପିତ। ଚୈତ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ଜୀବନୀ ଦର୍ଶାଉଥିବା ସ୍ମାରକୀ ରହିଛି ।
 ୧୯୪୬ମସିହାରେ ତାଙ୍କ ସମ୍ମାନରେ ଦିଲ୍ଲୀରେ ଦଳିତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ପକ୍ଷରୁ ଜୟ ଭୀମ ସ୍ଲୋଗାନ ଦିଆଯାଇଥିଲା।
 ୧୪ ଏପ୍ରିଲ ୨୦୧୫ରେ ଗୁଗୁଲ ଏକ ହୋମପେଜ ଡୁଡଲ ମାଧ୍ୟମରେ ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ୧୨୪ତମ ଜନ୍ମଦିନ ପାଳନ କରିଥିଲା । ଭାରତ, ଆର୍ଜେଣ୍ଟିନା, ଚିଲି, ଆୟର୍ଲାଣ୍ଡ, ପେରୁ, ପୋଲାଣ୍ଡ, ସ୍ୱିଡେନ୍ ଓ ଇଂଲଣ୍ଡରେ ଏହି ଡୁଡଲ୍ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ହୋଇଥିଲା।
 ୨୦୧୯ରେ ଆଣ୍ଡଟିଭିରେ ପ୍ରସାରିତ ତାଙ୍କ ଜୀବନକୁ ଚିତ୍ରଣ କରୁଥିବା ଏକ ଭାରତୀୟ ଟେଲିଭିଜନ ଧାରାବାହିକ 'ଏକ ମହାନାୟକ: ଡକ୍ଟର ବିଆର୍ ଆମ୍ବେଦକର'।
 ଅନ୍ୟ ଏକ ଧାରାବାହିକ ଡକ୍ଟର ବାବାସାହେବ ଆମ୍ବେଦକର - ମହାମାନବଚି ଗୌରବଗାଥା ୨୦୧୯ରୁ ଷ୍ଟାର ପ୍ରଭାରେ ମରାଠୀରେ ପ୍ରସାରିତ ହୋଇଛି ।

 କାର୍ଯ୍ୟ 
ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ସରକାରଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ବିଭାଗ (ମୁମ୍ବାଇ) ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ଲେଖା ଓ ଭାଷଣର ସଂକଳନକୁ ବିଭିନ୍ନ ଖଣ୍ଡରେ ପ୍ରକାଶ କରିଛି। ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ କୃତି ତାଲିକାରେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଅଛି:

 ଭାରତରେ ଜାତି: ସେମାନଙ୍କର ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଉତ୍ପତ୍ତି ଏବଂ ବିକାଶ ଏବଂ 11 ଅନ୍ୟ ାନ୍ୟ ପ୍ରବନ୍ଧ
 ଜାତିର ବିନାଶ, (୧୯୩୬)
 ଆମ୍ବେଦକର ବମ୍ବେ ବିଧାନ ସଭାରେ, ସାଇମନ କମିଶନଙ୍କ ସହ ଏବଂ ଗୋଲଟେବୁଲ ସମ୍ମିଳନୀରେ, (୧୯୨୭-୧୯୩୯)
 ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମର ଦର୍ଶନ[ ସମ୍ପାଦନା] ଭାରତ ଏବଂ ସାମ୍ୟବାଦର ପ୍ରାକ୍-ଆବଶ୍ୟକତା; ବିପ୍ଳବ ଓ ପ୍ରତିବିପ୍ଳବ; ବୁଦ୍ଧ ବା କାର୍ଲ ମାର୍କସ
 ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମରେ କୋହଳ 
 ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ଓ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟତା ଉପରେ ପ୍ରବନ୍ଧ
 ବ୍ରିଟିଶ ଭାରତରେ ପ୍ରାଦେଶିକ ଅର୍ଥର ବିକାଶ [ସମ୍ପାଦନା]
 ଅସ୍ପୃଶ୍ୟମାନେ କିଏ ଥିଲେ ଏବଂ କାହିଁକି ସେମାନେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ ?
 ଶୁଦ୍ରମାନେ କିଏ ଥିଲେ? (1946)
 ପାକିସ୍ତାନ ବା ଭାରତର ବିଭାଜନ (୧୯୪୫), ଥୋଟ୍ସ ଅନ୍ ପାକିସ୍ତାନ (୧୯୪୧) ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା ।
 ଅସ୍ପୃଶ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରତି କଂଗ୍ରେସ ଓ ଗାନ୍ଧି କ'ଣ କରିଛନ୍ତି; ଶ୍ରୀ ଗାନ୍ଧୀ ଏବଂ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟମାନଙ୍କ ମୁକ୍ତି
 ଆମ୍ବେଦକର ଗଭର୍ଣ୍ଣର ଜେନେରାଲଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟନିର୍ବାହୀ ପରିଷଦର ସଦସ୍ୟ ଭାବରେ, ୧୯୪୨-୪୬
 ବୁଦ୍ଧ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଧମ୍ମ
 ଅପ୍ରକାଶିତ ଲେଖା; ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ବାଣିଜ୍ୟ; ଆଇନ ଉପରେ ଟିପ୍ପଣୀ; ଭିସା ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା ; ବିବିଧ ନୋଟ୍ ଇତ୍ୟାଦି ।
 ଆମ୍ବେଦକର ଭାରତୀୟ ସମ୍ବିଧାନର ମୁଖ୍ୟ ନିର୍ମାତା ଭାବରେ
 (୨ ଭାଗ) ଡ. ଆମ୍ବେଦକର ଓ ହିନ୍ଦୁ କୋଡ୍ ବିଲ୍
 ଆମ୍ବେଦକର ସ୍ୱାଧୀନ ଭାରତର ପ୍ରଥମ ଆଇନ ମନ୍ତ୍ରୀ ଏବଂ ଭାରତୀୟ ସଂସଦରେ ବିରୋଧୀ ଦଳ ସଦସ୍ୟ ଭାବରେ (୧୯୪୭-୧୯୫୬)
 ପାଲି ଶବ୍ଦକୋଷ ଓ ପାଲି ବ୍ୟାକରଣ [ସମ୍ପାଦନା]
 ଆମ୍ବେଦକର ଏବଂ ତାଙ୍କ ସମତାବାଦୀ ବିପ୍ଳବ - ମାନବାଧିକାର ପାଇଁ ସଂଘର୍ଷ । ୧୯୨୭ ମାର୍ଚ୍ଚରୁ ୧୭ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଘଟଣାକ୍ରମକ୍ରମରେ;
 ଆମ୍ବେଦକର ଏବଂ ତାଙ୍କ ସମତାବାଦୀ ବିପ୍ଳବ - ସାମାଜିକ-ରାଜନୈତିକ ଏବଂ ଧାର୍ମିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ। ୧୯୨୯ ନଭେମ୍ବରରୁ ୮ ମଇ ୧୯୫୬ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଘଟଣାକ୍ରମକ୍ରମରେ;
 ଆମ୍ବେଦକର ଏବଂ ତାଙ୍କ ସମତାବାଦୀ ବିପ୍ଳବ – ଭାଷଣ । (୧ ଜାନୁଆରୀରୁ ୨୦ ନଭେମ୍ବର ୧୯୫୬ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଘଟଣାକ୍ରମକ୍ରମରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା।

 ଆହୁରି ଦେଖନ୍ତୁ 

 ଆମ୍ବେଦକର ପରିବାର
 ଚୈତ୍ୟ ଭୂମି
 ଦିକ୍ଷଭୂମି
 ସମାନତାର ପ୍ରତିମୂର୍ତ୍ତି

ଆଧାର

 ଅଧିକ ପଢନ୍ତୁ 






 Chakrabarty, Bidyut. "B.R. Ambedkar" Indian Historical Review (Dec 2016) 43#2  pp 289–315. .




 Kumar, Aishwary. Radical Equality: Ambedkar, Gandhi, and the Risk of Democracy (2015).
 Kumar, Ravinder. "Gandhi, Ambedkar and the Poona pact, 1932." South Asia: Journal of South Asian Studies 8.1–2 (1985): 87–101.

 Nugent, Helen M.  (1979) "The communal award: The process of decision-making." South Asia: Journal of South Asian Studies 2#1–2 (1979): 112–129.

  PDF 
Primary sources
 Ambedkar, Bhimrao Ramji. Annihilation of caste: The annotated critical edition (Verso Books, 2014).

 ବାହ୍ୟ ଲିଙ୍କ୍ 


 ଆମ୍ବେଦକର: ଭାରତର ସମ୍ବିଧାନ ପଛରେ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ବିବିସି ନ୍ୟୁଜ୍
 ଆମ୍ବେଦକର: ଟାଇମ୍ ଲାଇନ୍ ଇଣ୍ଡେକ୍ସ ଏବଂ ତାଙ୍କଦ୍ୱାରା ଅଧିକ କାର୍ଯ୍ୟ at the କଲମ୍ବିଆ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟରେ
 ପ୍ରଦର୍ଶନୀ: "ଶିକ୍ଷିତ କରନ୍ତୁ। ଆନ୍ଦୋଳନ କରୁଛନ୍ତି। ସଂଗଠିତ ହୁଅ। ଆମ୍ବେଦକର ଏବଂ ଏଲଏସଇ, ଲଣ୍ଡନ ସ୍କୁଲ ଅଫ୍ ଇକୋନୋମିକ୍ସ ଆଣ୍ଡ ପଲିଟିକାଲ ସାଇନ୍ସରେ ପ୍ରଦର୍ଶନୀ, ଯେଉଁଥିରେ ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ "ଛାତ୍ର ଫାଇଲ" ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ।
 ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ଡ. ଆମ୍ବେଦକର ଫାଉଣ୍ଡେସନରେ ବିଭିନ୍ନ ଭାଷାରେ ଡ. ବିଆର୍ ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ଲେଖା ଓ ଭାଷଣ
 ଡ. ବାବାସାହେବ ଆମ୍ବେଦକରଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରବନ୍ଧ

 'Babasaheb' Dr. B.R. Ambedkar: Maker and conscience-keeper of modern India at the Ministry of External Affairs, Government of India
 ଡ. ବିଆର୍ ଆମ୍ବେଦକର: ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ବୈଦେଶିକ ବ୍ୟାପାର ମନ୍ତ୍ରଣାଳୟରେ ଆଧୁନିକ ଭାରତର ନିର୍ମାତା ଓ ବିବେକ ରକ୍ଷକ

ଶ୍ରେଣୀ:୧୮୯୧ ଜନ୍ମ
ଶ୍ରେଣୀ:୧୯୫୬ ମୃତ୍ୟୁ
ଶ୍ରେଣୀ:ଭାରତ ରତ୍ନ ସମ୍ମାନିତ
ଶ୍ରେଣୀ:ଦଳିତ କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା
ଶ୍ରେଣୀ:ବି. ଆର. ଆମ୍ବେଦକର