Gabatee Wahiyyoolee

Gabatee Wahiyyoo gabatee wahiyyoo sootraawaabeekaman hunda tartiiba murtaa’een kaa’uudha. Wahiyyooleen amala walfakkaataa qaban yeroo baay’ee walitti dhihoo kaa’amu. Gabatee, keessatti wahiyyooleen tartiiba lakkoofsa buxusaawaa isaaniitiin lakkoofsa isa gadi aanaa tokkoo, haayidiroojiinii irraa eegalee kaa’amaniiru. Lakkoofsi atoomii wahiyyoo tokkoo lakkoofsa pirootonoota niwukilasii addaa atoomii sana keessa jiranii wajjin tokko . Gabatee wahiyyoo keessatti wahiyyoonni tarrreefi gareetti qindaa'aniiru . Toorri dalgee gabatee wahiyyoo tarree jedhama . Tokkoon tokkoon tarree lakkoofsa  1 irraa hanga 8tti qaba. Tarree 1ffaa wahiyyoolee 2 qofa of keessaa qaba: haayidiroojiinii fi heeliyeemii . tarreen 2ffaa fi Tarreen 3 lamaan isaanii wahiyyoolee 8 qabu. Tarreen biroo dheeraa dha. Elementiiwwan piriyoodii tokko keessa jiran lakkoofsota atoomikaa walitti aanan qabu.
alt=Periodic_table_large|center|thumb|507x507px| Gabatee wahiyyoo istaandaardii bal’inaan
Tarjaan elementoota gabatee gadi jiru garee jedhama . Gabatee yeroo istaandaardii keessatti gareewwan 18 jiru. Tokkoon tokkoon garee lakkoofsa qaba: 1 hanga 18. Elementiiwwan garee tokko keessa jiran akka baay’ina elektiroonota vaalaansiitiin elektiroonota haala walfakkaatuun qindaa’an kan qaban yoo ta’u, kunis amaloota keemikaalaa walfakkaataa isaaniif kenna (karaa walfakkaatuun amala qabu). Fakkeenyaaf gareen 18 gaazota kabajamoo jedhamuun kan beekamu hundi isaanii gaazota waan ta’aniif atoomota biroo wajjin waan wal hin makamneef.

Sirni lakkoofsa garee lamatu jira; tokko lakkoofsa Arabaa (1,2,3) kan fayyadamu yoo ta’u inni kaan immoo lakkoofsa Roomaa (I, II, III) fayyadamu. Maqaan lakkoofsa Roomaa jaarraa 20ffaa irra caalaan itti fayyadamaa turan. Bara 1990tti Gamtaan Idil-addunyaa Keemistirii Qulqulluu fi Hojiirra Oolmaa (IUPAC) sirna haaraa kana lakkoofsa Arabaatiin fayyadamuuf murteesse, sirnoota garee durii lamaan lakkoofsa Roomaa fayyadaman bakka buusuuf.

Gabatee piriyoodii keemistoonni akkaataa fi hariiroo elementoota gidduu jiru ilaaluuf itti fayyadamaniiru. Gabatee Periodikii keessatti gareewwan gurguddoon 3 jiru; sibiilota, meetalooyidii fi sibiilota hin taane . Fakkeenyaaf, elementoonni gabatee jalaa fi bitaa fagoo jiran baay’ee sibiilaa dha, elementoonni gara mirgaa gubbaa jiran immoo sibiilota xiqqaa dha. (fkn seeziyeemiin heeliyum caalaa baay’ee sibiilaa dha ). Akkasumas, akkaataa fi walitti dhufeenyi biroo hedduun ni jiru.

Gabatee yeroo kan kalaqame keemistii Raashiyaa Dimitiri Ivaanooviich Mendeleyev (1834 – 1907) dha. Kabaja isaaf jecha elementiin 101 maqaa isaatiin moggaafame, mendelevium .

 Gabatee yeroo istaandaardii 
 Standard periodic table 
Garee123456789101112131415161718Tarree11H
Bishooftoo2He
Helium23Li
Liitiyeemii4Be
Beeriiliyeemii5B
Boroonii6C
Cilayyaa7N
Naaytiroojiinii8O
Hadhituu9F
Filooriinii10Ne
niyoonii311Na
Sogiddoo12Mg
Maagniziyeemii13Al
Saldaqa14Si
Cicalayyaa15P
Badaatuu16S
Waalgaa17Cl
Kiloriinii18Ar
Argoonii419K
Potaasiyeemii20Ca
Kaalsiyeemii21Sc
Iskaandiyeemii22Ti
Titaaniyaamii23V
Vaanaadiyeemii24Cr
Kiroomiyeemii25Mn
Mangaanizii26Fe
Quraata27Co
Dhasasa28Ni
Niikeelii29Cu
Girjaa30Zn
Ziinkii31Ga
Gaaliyaamii32Ge
Jarmaniyeemii33As
Arseenikii34Se
Seeleeniyeemii35Br
Biroomiinii36Kr
Kiriiptoonii537Rb
Ruubidiyeemii38Sr
Istiroontiyeemii39Y
Itriyeemii40Zr
Zirkooniyeemii41Nb
Niyoobiyeemii42Mo
Mooliibdeeniimii43Tc
Teekneetiyeemii44Ru
Ruuteeniyeemii45Rh
Roodiyeemii46Pd
Paalaadiyeemii47Ag
Meetii48Cd
Kaadmiyeemii49In
Indiyeemii50Sn
Qorqoorroo51Sb
Kuula52Te
Teeluriyamii53I
Ayoodinii54Xe
Zeenonii655Cs
Siziyeemii56Ba
Baariyeemii*
Lanthanides72Hf
Hafniyeemii73Ta
Taantaalamii74W
Taangistanii75Re
Reeniyamii76Os
Osminiyeemii77Ir
Ayriidiyeemii78Pt
Sibilboora79Au
Sookoo
</td>80Hg
Bisha meetaa81Tl
Taaliyaamii82Pb
Dilaalii ykn irsaasii83Bi
Bismoozii84Po
Pooloniyeemii85At
Astatine86Rn
Calaqqoo787 Fr
Firaansiyeemii88Ra
Calaqa**
Actinides104Rf
Rutherfordium105Db
Dubnium106Sg
Seaborgium107Bh
Bohrium108Hs
Hassium109Mt
Meitnerium110Ds
Darmstadtium111Rg
Roentgenium112Cn
Copernicium113Nh
Nihonium114Fl
Flerovium115Mc
Moscovium116Lv
Livermorium117Ts
Tennesine118Og
Oganesson8119 Uue
uninaaniyeemi120Ubn
Unbinilium* Lanthanide Series57La
Lanthanum58Ce
Cerium59Pr
Praseodymium60Nd
Neodymium61Pm
Promethium62Sm
Samarium63Eu
Europium64Gd
Gadolinium65Tb
Terbium66Dy
Dysprosium67Ho
Holmium68Er
Erbium69Tm
Thulium70Yb
Ytterbium71Lu
Lutetium** Actinide Series89Ac
Actinium90Th
Thorium91Pa
Protactinium92U
Uranium93Np
Neptunium94Pu
Plutonium95Am
Americium96Cm
Curium97Bk
Berkelium98Cf
Californium99Es
Einsteinium100Fm
Fermium101Md
Mendeleevium102No
Nobelium103Lr
Lawrencium

Chemical Series of the Periodic Table

 Alkali metals
 Alkaline earths
 Lanthanides
 Actinides
 Transition metals
 Poor metals
 Metalloids/Semi metals/Half metals
 Nonmetals
 Halogens
 Noble gases

State at standard temperature and pressure. The color of the number (atomic number) above the element symbol shows the state of the element at normal conditions.
 those in blue are gases
 those in green are liquids
 those in black are solid