Akkammii

Akkamiin (Afaan Ingiliffaan: Dimension) yaad-rimee bu'uuraa kan bakka fi amala wantootaa samii keenya keessatti ibsuuf gargaarudha. Hiikni isaa isa salphaan, akkamiin jechuun kallattiiwwan walaba ta'an kan wanti tokko ittiin socho'uu danda'uudha. Addunyaa guyyuu keessatti, wantoota samii akkamii sadii (3D) qabu keessa jiraanna jedhamuun ibsama: dheerina (olii-gadi), bal'ina (bitaa-mirga), fi gad-fageenya (fuuldura-duuba). Haa ta'u malee, yaad-rimeen akkamii kana caalaa bal'aa yoo ta'u, herrega, fiiziksii, fi saayinsiiwwan biroo keessatti hiika adda addaa qaba.

Yaad-rimeen akkamii lakkoofsa xiqqaa qindeessiiwwan (coordinates) samii sana keessatti tuqaa kamiyyuu ibsuuf barbaachisan agarsiisa. Hiikni tokko kan hunda irratti walii galamu hin jiru, sababni isaas dameewwan adda addaa keessatti akkaataa adda addaatiin fayyadama.

 Akkamii Herrega Keessatti 
Herrega keessatti, yaad-rimeen akkamii sirriitti ibsamee jira, keessattuu damee aljebraa sararaawaa (linear algebra) keessatti.

 Akkamii Samii Kalqabee 
Samii kalqabee (vector space) keessatti, akkamiin samii sanaa lakkoofsa kalqabeewwan bu'uura (basis) isaa keessatti argamaniiti. Bu'uurri tuuta kalqabeewwan sararaan walaba ta'an kan kalqabee kamiyyuu samii sana keessa jiru akka wal-makaa sararaawaatti (linear combination) ibsuu danda'aniidha. Gabaabinaan, akkamiin lakkoofsa kallattiiwwan walaba ta'an kan samii sana keessatti socho'uun danda'amuudha.

 Akkamii 0 (0D): Tuqaa (point) qofa. Dheerina, bal'ina, ykn gad-fageenya hin qabu. Socho'uuf digirii bilisummaa hin qabu.
 Akkamii 1 (1D): Sarara (line). Kallattii tokko qofa qaba (fkn, fuuldura-duuba). Bakka tokko ibsuuf lakkoofsa tokko (fkn, `x`) qofatu barbaachisa.
 Akkamii 2 (2D): Diriiroo (plane). Kallattii walaba ta'an lama qaba (fkn, dheerinaa fi bal'ina). Bakka tokko ibsuuf lakkoofsa lama (fkn, `(x, y)`) barbaachisa. Fakkeenyaaf: arfakkuu, rog-sadee, geengoo.
 Akkamii 3 (3D): Samii (space). Kallattii walaba ta'an sadii qaba (dheerina, bal'ina, gad-fageenya). Bakka tokko ibsuuf lakkoofsa sadii (fkn, `(x, y, z)`) barbaachisa. Wanti nuti guyyuu arginu hundi 3D dha. Fakkeenyaaf: garjii (cube), duqunqula (sphere).


 Akkamiiwwan Ol'aanoo 
Herregni akkamiiwwan sadii olitti kan yaadu yoo ta'u, isaan kun ijaan mul'achuu baatanis yaad-rimeedhaan jiraachuu danda'u. Fakkeenyaaf, garjiin fuulafree (tesseract) wanta ji'oomeetirii akkamii afur (4D) qabu yoo ta'u, akkaataa itti arfakkuun (2D) garjii (3D) ta'uun wal-fakkaatuun, garjiin immoo garjii-fuulafree uuma. Akkamiiwwan ol'aanoon kunniin dameewwan akka fiiziksii tiyoorii keessatti baayyee barbaachisoo dha.

 Akkamii Fiiziksii Keessatti 
Fiiziksii keessatti, akkamiin samii qabatamaa nuti keessa jiraannu ibsuuf tajaajila.

 Akkamii Samii Sadii 
Addunyaan keenya kan daawwatamu akkamii samii (spatial dimensions) sadii qaba. Kun jechuun, bakka wanti tokko itti argamu ibsuuf qindeessiiwwan sadii (`x, y, z`) fayyadamna. Seeronni fiiziksii kan akka seera sochii Niwutan fi elektiroomaagneetizimii samii 3D keessatti sirriitti hojjetu.

 Akkamii Afraffaa: Yeroo 
Yaadiddama Sadhata Addaa keessatti, Einstein samiifi yeroon adda baafamuu kan hin dandeenye, garuu caasaa tokkicha akkamii afur qabu kan sam-yeroo (spacetime) jedhamu akka uuman agarsiise. Taatee (event) kamiyyuu guutummaatti ibsuuf, akkamiiwwan samii sadii (`x, y, z`) fi akkamii yeroo tokko (`t`) barbaachisa. Fakkeenyaaf, yoo walgahii tokko qabaatte, bakka itti wal-geessu (samii) qofa osoo hin taane, yeroo itti wal-geessus beekuu qabda.

 Yaadiddama Liilanaa fi Akkamii Dabalataa 
Yaadiddamoonni fiiziksii ammayyaa tokko tokko, kan akka Yaadiddama Liilanaa (String Theory), marlaaleen keenya akkamiiwwan sadii caalaa qabaachuu danda'a jedhanii tilmaamu. Yaadiddamni Liilanaa akka jedhutti, suudoonni bu'uuraa (fundamental particles) tuqaa osoo hin taane, liilana xixiqqoo hollatuudha. Akka liilanni kun sirriitti hojjetuuf, marlaaleen akkamii samii 9 (waliigala akkamii 10 yeroo wajjin) qabaachuu qaba. Akkamiiwwan dabalataa jahan kun "maramanii" (curled up) baayyee xixiqqoo waan ta'aniif nutti hin mul'atan jedhamee amanama.

 Hiika Adda Addaa Akkamii 
Jechi "akkamiin" jedhu haala adda addaatiin hiika biroos qabaachuu danda'a.

 Akkamii Nafoo (Physical Dimension): Fiiziksii keessatti, akkamiin gosa yuunitii bu'uuraa kan shallaggiif oolu ibsuufis ni tajaajila. Isaanis Dheerina (L), Hanga (M), Yeroo (T), Ho'a (Θ), Kaarentii Elektirikii (I), Cimina Ifaa (J), fi Baay'ina Wantoo (N) dha. Kunis "xiinxala akkamii" (dimensional analysis) keessatti fayyada.
 Akkamii Hirmeemamawwaa (Fractal Dimension): Ji'oomeetirii keessatti, caasaawwan wal-xaxaa firaaktalii jedhaman akkamii kutaa (hirmeemamawwaa) kan qabaatan ta'uu danda'u. Fakkeenyaaf, qarqarri galaanaa Ingilaand sarara qajeelaa (1D) caalaa dheeraa, garuu diriiroo (2D) hin guutu. Kanaaf, akkamiin isaa 1 fi 2 gidduutti argama (naannoo 1.25).

 Fayyadama Qabatamaa 
 Sirna Qindeessii (Coordinate Systems): Kaartaa irratti bakka ibsuuf (dagalee fi gadee - 2D), ykn GPS keessatti bakka addunyaa irratti ibsuuf (dagalee, gadee, fi olka'iinsa - 3D).
 Giraafiksii Kompiitaraa: Filmiiwwan, viidiyoo geemota, fi moodeelota 3D uumuuf herrega akkamii sadii fayyadamu.
 Saayinsii Daataa: Kuusaa daataa (dataset) keessatti, tokkoon tokkoon amal-bu'aa (feature) akka "akkamiitti" ilaalamuu danda'a. Kunis daataa "akkamiin hedduu qabu" (high-dimensional data) xiinxaluuf gargaara.

Category:Fiiziksii
Category:Herrega
Category:Yaad-rimee Saayinsii
Category:Ji'oomeetirii
Category:Sadhata