Sadhata waliigalaa

Sadhata Waliigalaa (Afaan Ingiliffaan: General Relativity) yaadiddama (theory) harkisa lafaa kan Albert Einstein bara 1915tti maxxanseedha. Innis yaadiddama ji'oomeetirii kan harkisa lafaa akka amala bu'uuraa sam-yeroo (spacetime) ibsuudha. Akka Sadhata Waliigalaatti, harkisni lafaa humna qaamolee lama gidduutti socho'u osoo hin taane, bu'aa gombobina (curvature) ykn jallina sam-yeroo ti. Gombobinalli kun kan uumamu faca'iinsa wal-gitaa kan hanga (mass) fi anniisaa irraa maddedha. Wal-qunnamtiin kun Walqixxoo Dirree Einstein jedhamuun ibsama.

Sadhanni Waliigalaa yaadiddama harkisa lafaa kan Niwutan bakka bu'uun, hubannoo keenya waa'ee marlaalee (universe) guutummaatti jijjiire. Innis tilmaamawwan ajaa'ibsiisoo kan akka jiraachuu holqa gurraachaa, dambalii harkisa lafaa, jallina ifaa harkisa lafaatiin, fi babal'ina marlaalee kenneera. Tilmaamawwan kun hundi yaalii fi daawwannaadhaan mirkanaa'aniiru. Har'a, Sadhanni Waliigalaa koosmooloojii fi astiroofiiziksii ammayyaatiif utubaa murteessaadha.

 Irraa Ka'umsa Gara Sadhata Waliigalaatti 
Bara 1905, Einstein Sadhata Addaa isaa dhiyeesse. Yaadiddamni kun fiiziksii keessatti warraaqsa guddaa fiduu wajjin, rakkoo lama qaba ture:
1.  Harkisa Lafaa Dabalachuu Dhabuu: Sadhanni Addaa sochii elektiroomaagneetizimii fi sochii saffisa ifaatti dhihaatu sirriitti ibsus, waa'ee harkisa lafaa homaa hin jenne ture.
2.  Wal-faallessuu Seera Niwutan Wajjin: Akka seera harkisa lafaa kan Niwutanitti, humni harkisaa battalumatti (instantaneously) fageenya kamiyyuu irra darba. Kun immoo dhuudhaa Sadhata Addaa kan wanti kamiyyuu, odeeffannoon dabalatee, saffisa ifaa caalee deemuu hin danda'u jedhu wajjin wal-faallessa.

Einstein rakkoo kana furuuf waggoota kudhan (1905-1915) itti yaalaa ture. Furtuun guddaan kan argame yaad-rimee wal-qixxummaa irraati.

 Dhuudhaa Wal-qixxummaa (Equivalence Principle) 
Dhuudhaan (principle) kun bu'uura Sadhata Waliigalaati. Innis akkas jedha:
"Dirree harkisa lafaa keessatti kufaatii bilisaa (free fall) gochuun, hawaa duwwaa keessa harkisa lafaa malee socho'uu irraa adda baasanii beekuun hin danda'amu."

Fakkeenya salphaan ibsuuf:
Namni tokko saanduqa lifitii cufaa, foddaa hin qabne, keessa dhaabbatee jira haa jennu.
   Haala 1 (Lafa Irra): Yoo saanduqni sun lafa irra taa'ee jiraate, namichi ulfaatina isaa ni dhaga'a sababa harkisa lafaatiin.
   Haala 2 (Hawaa Duwwaa): Yoo saanduqni sun hawaa duwwaa keessa gara oliitti guula (acceleration)  tiin saffisaa jiraate, namichi ammas ulfaatina isaa akkuma lafa irra jirutti itti dhaga'ama. Garaagarummaa beekuu hin danda'u.
   Haala 3 (Kufaatii Bilisaa): Yoo funyoon lifitii sun citee kufuu jalqabe, namichi ulfaatina dhabuu (weightlessness) dhaga'a. Haalli kun haala hawaa duwwaa keessa tasgabbiidhaan yaa'uu wajjin tokko.

Bu'aan dhuudhaa kanaa guddaadha: harkisni lafaa humna dhugaa akka elektiroomaagneetizimii miti. Innis bu'aa sochii qaamaa kan sam-yeroo jallate keessatti ta'udha.

 Gombobina Sam-yeroo (Curvature of Spacetime) 
Yaadni ijoon Sadhata Waliigalaa kanadha:
"Qaamoleen hanga qaban sam-yeroo of biratti ni jallisu. Wantoonni biroo immoo yeroo naannoo sana darban daandii qajeelaa isaanii (geodesic) kan sam-yeroo jallate keessa jiru hordofu. Sochii isaanii kanas nuti akka 'harkisa lafaa' tti hubanna."

Aduun akka kubbaa ulfaataa shiboo lastikii (trampoline) diriirfame irra kaa'ameetti yaaduu dandeenya. Shiboon sun ni jallata. Yoo kubbaa xiqqaa (lafa) shiboo jallate sana irra darbatne, kubbaan sun gara kubbaa guddaatti marmaaraa deema. Dooniin sun "humna" tokkoon osoo hin taane, gombobina shiboo sanaatiin dirqamee socho'a. Akkasumas, lafti fi pilaaneetonni biroo gombobina sam-yeroo kan Aduun uumte keessa naanna'u.

 Walqixxoo Dirree Einstein (Einstein's Field Equations) 
Einstein yaadiddama isaa kana herregaan ibsuuf walqixxoo xaxamaa Walqixxoo Dirree Einstein jedhamu uume. Walqixxoon kun walitti dhufeenya ji'oomeetirii sam-yeroo fi faca'iinsa wantoofi anniisaa gidduu jiru agarsiisa. Walqixxoon kun gabaabinaan akkas jedha:

Gombinni sam-yeroo = Dhiibbaa Hanga-Anniisaa

Akkaataa biraatiin, "Wantoonni sam-yerootti akkamitti akka jallatu itti himu, sam-yeroonis wantootatti akkamitti akka socho'an itti hima." Walqixxoon kun rakkoolee hedduu kan seeronni Niwutan ibsuu hin dandeenyeef deebii kenne.

 Ragaalee Mirkaneessan fi Tilmaamawwan 
Sadhanni Waliigalaa erga dhiyaatee booda ragaalee qabatamaa hedduun mirkanaa'eera.

 Raafama Marsoo Meerkurii (Precession of Mercury's Orbit) 
Tiyooriin Niwutan marsoon Meerkurii akka raafamu tilmaamuu irratti hanqina xiqqoo qaba ture. Sadhanni Waliigalaa garuu raafama kana sirriitti tilmaamuun mirkanaa'ina jalqabaa ta'eef.

 Doo'innee Harkisa Lafaa (Gravitational Lensing) 
Akka tiyoorii kanaatti, harkisni lafaa cimaan (kan akka Aduu ykn rudaalee) ifa urjii fagoo irraa dhufu ni jallisa. Kunis akka doo'innee (lens) tajaajiluun fakkii urjii sanaa ni guddisa ykn ni baay'isa. Argannoon kun jalqaba bara 1919 yeroo gaaddiddeessaa Aduu mirkanaa'e.

 Yeroon Harkisa Lafaan Dheerachuu (Gravitational Time Dilation) 
Sa'aatoonni dirree harkisa lafaa cimaa keessa jiran warra dirree laafaa keessa jiran caalaa suuta deemu. Kunis saatalaayitoota GPS irratti guyyuu sirreeffama, yoo kun ta'uu baate sirnichi dogoggora guddaa uuma ture.

 Dambalii Harkisa Lafaa (Gravitational Waves) 
Einstein taateewwan gurguddoon (akka walitti bu'iinsa holqa gurraachaa) sam-yeroo keessatti dambalii (ripples) kan saffisa ifaatiin deemu uumu jedhee tilmaame. Dambaliin kun bara 2015 yeroo jalqabaatiif qorannoo LIGO tiin kallattiin argamuun, tiyoorichaaf ragaa cimaa ta'e. Kunis "astiroonoomii dambalii harkisa lafaa" jalqabsiise.

 Holqa Gurraacha (Black Holes) 
Naannoo hawaa keessaa kan dirreen harkisa lafaa isaa baayyee cimaa ta'ee, ifni illee keessaa bahuu hin dandeenyeedha. Jiraachuun isaanii yaadiddama kana keessatti tilmaamamee, har'a ragaa hedduun deeggarameera.

 Babal'ina Marlaalee (Expansion of the Universe) 
Walqixxoonni Einstein marlaaleen keenya tasgabbaa'aa (static) akka hin taane, babal'achaa ykn walitti deebi'aa akka jirtu agarsiisu. Argannoon Edwin Hubble kan rudaaleen nurraa fagaachaa jiran mirkaneesse, yaadiddama Dhoohinsa Guddaa (Big Bang) tiif bu'uura ta'e.

 Rakkoo Fiiziksii Haagoo Wajjin 
Rakkoon guddichi fiiziksii ammayyaa inni tokko, Sadhata Waliigalaa (kan marlaalee gurguddaa ibsu) fi Fiiziksii Haagoo (Quantum Mechanics) (kan adunyaa suudoo-atoomii ibsu) walitti araarsuudha. Yeroo holqa gurraacha keessatti (singularity) ykn yeroo Dhoohinsa Guddaatti, tiyooriin lamaanuu barbaachisaa ta'a, garuu wal-faallessu. Fiizisistoonni yaadiddama tokkicha kan "Tiyoorii Harkisa Lafaa Haagoo" (Quantum Gravity) ykn "Yaadiddama Waan Hunda" (Theory of Everything) jedhamu argachuuf qorannoo cimaa irra jiru.

Category:Fiiziksii
Category:Sadhata
Category:Koosmoolojii
Category:Sam-yeroo