Geerarsa

Geerarsi gosa ogafaanii ta'ee jecha mana rukutu kan nama onnachiisuun jiruu fi jireenya, gaddaa fi gammachuu, obsaa fi hamilee kan ittiin ibsataniidha. Geerarsa yeroo baayyee warra dhiiraatu gootummaa agarsiisufi geerara. Jireenya ummata Oromoo keessatti ergaa dabarsuuf tajaajila. Oromoon gerarsaan goota isaa faarfatee dhaadata.

 Akaakuu Geerarsa 
Geerarsa gosa lamatu jira. Innis geerarsa qondaalaa fi geerarsa gurgudduu jedhama. Geerarsi qondaalaa kan qondaalaan geeraramuudha. Qondaalaan nama duulee diina ofii ajjeesee kan mirgaan gale ykn bineensota bosona keessa jiraatan (leenca, gafarsa, arba, qeerransaa fi kkf) adamsee kan ajjeesedha. Isaan kun hawaasa keessa jiraatan biratti kabajaa fi ulfina qabu. Yeroo sirna ykn cidha tokkorratti sirbamu ykn geerarsi yeroo gahu isaantu dura geerara. Tartiiba mirga isaan ajjeesanii qabanii fi hawaasa sana biratti beekamaniin wal-duraa duuban geeraru. Yeroo geeraramu dura waaqa, dachee, midhaan, loon (saawwan) fi booka ykn daadhiitu faarfatama.

Geerarsa gurgudduu kan jedhamu nama duule hin ajjeefne ykn bineensa akka mirgaatti lakkaawu kan hin ajjeefneen geeraaramuudha. Isaan kun warra qondaalaa booda geeraru. Yeroo geeraranis hojii qabatanii jirani qonnaa fi waan kana fakkaatu irratti bobba’anirratti cimaa fi jabaa ta’uu isaanii ykn ammoo duulanii mirga dhabuu isaaniif gadda itti dhaga'ame, yaalii fi tattaaffii godhan, kanaafis ragaa qaban himachuun balasiin komachuun geeraru. Akkasumas jireenya isaanii keessatti karaa adda addaa dhiphuu fi roorroo isaan mudate haala adda addaan ibsatu.

Yeroo Qondaalli ykn gurgudduun geeraru, kanneen taa’anii dhaggeeffatan ishoo gurbaa jechuun jala cooqa ykn soosisa kan jedhamuun harkaa fuudhanii gargaaru. Kunis geeraraan sun akka afuura fudhatuu fi akka onnatuufi. Yookaan ammoo warra geerarsa beeku ykn qondaaltotaa fi gurgudduutu wal harkaa fuudhee dabareedhaan geeraru jechuudha. 

Fakkeenya geerarsa

 Birbirsa mootii mukaa
 Riqaa malee hinyaabani;
 Birboo mootii galaanaa
 Daakaan malee hince’ani;
 Abbaan ofii mootii dha
 Harmeen ofis giiftii dha
 Mirga malee hinwaamani.
 Kanaafuun boobe tume
 Kanaafan booye du’e.

 Qumxaa machallaa godhe
 Balasiin abbaa godhee
 Waanuman yaade godhee
 Hodhemoo… nan barreesse?
 Tolchemoo… nan balleese?

 Abbaa koo yaa abbaa koo
 Wayyaa kee kuula maru
 Natu kuula marsiise
 Maqaa kee duulli haabaru
 Natu duula barsiise.
 Qoteen baase maqaa kee
 Akka guuboo dinnichaa
 Hordeen dhaabe maqaa kee
 Akka muka birbirsaa.

 Abba koo ani jedhu kuni
 Sooressa guutuu miti
 Hiyyeessa duutuus miti
 Gamna itti himatan miti
 Raatuu ifatan miti
 Hinqotata maasi isaa
 Hingorfata maatiisaa
 Hingodhata maayiisaa;
 Jaarsa dallaan waleensuu
 Isa didaa qajeelchu
 Yaa isa kan coome qalu
 Isa kan doofeef faluu.

 Yoo ajjeesan mucaa ta’u
 Mucaa kurkuraa ta’u;
 Hundatu nama dhungata.
 Yoo dhaban budaa ta’u
 Budaa furgummaa ta’u;
 Hundatu nama tuffata.
 Ameessa maalan godhaa?
 Yeennaa borillee gu’e;

 Si’achi maalfaan godhaa?
 Yeennaan borillee du’e.
 Moosisnaan korma ta’e
 Tumamnaan qotiyyoo ta’e
 Gurgurraan dhibba bite
 Gunfureen dhimma fixe.
 Si’achi maalan yaadaree?
 Bajjii qotachuu malee
 Qalbii horachuu malee
 Goodarree dhaabuu malee.
 Dhoobamee taa’u malee
 Dhoobee dibachuu malee
 Ulee qaldhoo qabachuu
 Biyya abbaa koo taphachu.

 Gojjolaa nyaateettaaree?
 Yoo foon taskaaraa malee
 Gujii agarteettaaree?
 Gabaa Jimaataa malee
 Boora agarteettaaree?
 Sangaa magaala malee
 Dhiiga agarteettaaree?
 Dhiqaa fagaaraa malee!
 Akkam taanee akkas taane?
 Akkamiin akkas taane?
 Goommanaaf raafuu taane
 Dhala abbaa raatuu taane

 Hunduu nutti xaphatte
 Muka nuugii taane kaa;
 Hunduu nu bobeeffatte
 Dhala luujii taane kaa
 Hunduu nu odeeffattee
 Akkam taanee akkas taanee?
 Moofa uffattuu taane
 Doofa of gattuu taane
 Fayyaa dhukubsatu taane

 Beekaa wallaalaa taane
 Otoo qabnuu deegaa taane
 Akkam goonee taanuree?
 Kam goorree jalaa baanuree?
 Inni Abbaan koo guddise
 Kaballaan na kuffise
 Inni abbaa koo tii gadii.
 Hardha gaangeensaa sadii
 Gaangeen biyyaaf barcuma
 Ani hinyaabne takkumaa.
 Kaabbortaan raroo taatee
 Na geessee rakkoo taatee.

Fakkeenyaa Geerarsa gootaa
 Goota goota caalu 
 Seenaan yoo gilgaalu
 Goota biyyaaf kufu 
 Seenaan bira hin lufu 
 Oromoon sodaatee hin beekuu
 Yoo sodaachise malee
 Seenaan gootaa hindhumu
 Yoo obsinee itti dhiifne malee

 Geessituu alaa
 Geerarsa 
 Oromo oral literature
 Zelalem Abera''Digga saaqoo''

Wabii
Category:Afoola Oromoo
Category:Aadaa Oromoo