Xin-hawaa

Xiinurjiin (Astronomy) damee saayinsii uumamaa isa angafaa fi bal’aa yoo ta’u, qorannoo qaama samii (celestial bodies) fi uumama marlaalee (universe) guutuu ilaallata. Saayinsiin kun wantoota akka aduu, addeessaa, bakkallee (planets), urjii, fi ruuda (galaxy) qorachuu irratti xiyyeeffata. Xiinurjiin seera fiiziksii, keemistirii fi herregaa fayyadamuun dhaloota, guddinaa fi dhuma qaamolee samii kanaa ibsuuf yaala. Akkasumas, rudeessaan (astronomer) adeemsa uumamaa kanneen akka dhoohinsa urjii olaanaa (supernova) fi uraa gurraacha (black hole) qorachuun hubannoo dhalli namaa hawaa irratti qabu bal’isa.

Xiinurjiin qorannoo qofa osoo hin taane, hubannoo keenya waa’ee iddoo nuyi marlaalee keessatti qabnu nuu kenna. Yeroo dheeraaf dhalli namaa samii halkanii (night sky) ilaaluun, sochii urjii fi bakkallee hordofaa tureera. Qorannoon kunis kalendaara uumuu, qele’aa qonnaa beekuu, fi galaana irra imaluuf baay’ee gargaaraa ture. Har’a, teeknooloojii ammayyaa kan akka fagiidhoo (telescope) fi saatalaayitii fayyadamuun, saayintistoonni daangaa beekumsa keenyaa babal’isanii jiru. Xiinurjiin baroota durii kaasee hanga har’aatti saayinsii guddataa dhufe fi ammas iccitii haaraa baasaa jirudha.

Dameen saayinsii kun dameelee xixiqqoo hedduutti kan qoodamu yoo ta’u, isaanis qorannoo bakkallee, qorannoo urjii, fi qorannoo ruuda of keessaa qabu. Fakkeenyaaf, qorannoon bakkallooma (planetology) waa’ee lafaa fi bakkalleewwan biroo sirna biiftuu keessa jiran qorata. Karaa biraatiin, makaaniksii samii (celestial mechanics) immoo sochii fi harkisa qaamolee samii gidduu jiru herregaan xiinxala. Xiinurjiin uumama dhoohinsa guddaa (Big Bang) irraa eegalee hanga burkutaa'insa xaanxawaa (radioactive decay) elementootaa qorachuutti, waan hundumaa hambisa. Kanaafuu, Xiinurjiin furtuu guddaa nuyi ittiin marlaalee keenya hubannudha.

 Madda Jechootaa (Etymology) 
Jechi "Xiinurjii" jedhu kun kan dhufe jechoota Afaan Oromoo lama irraa yoo ta'u, isaanis "xiin" (qorannoo ykn beekumsa) fi "urjii" (star) kan jedhaniidha. Kanaafuu, hiikni isaa kallattiin "qorannoo urjii" ykn qorannoo hawaa jechuudha. Afaan Giriikii durii keessatti immoo, "astronomia" jechuun "seera urjii" jechuu yoo ta'u, kunis sirnaa fi seera qaamoleen samii ittiin bulan agarsiisa. Yeroo durii, namoonni urjiilee ilaaluun wantoota lafa irra jiran wajjin wal-qabsiisaa turan, kunis boodarra gara saayinsii qulqulluutti jijjiirame. Har'a, jechi kun bal'inaan qorannoo saayinsawaa qaama samii hundaaf tajaajila.

Yeroo baay'ee namoonni garaagarummaa "Xiinurjii" (Astronomy) fi "Urjii-lakkaa’uu" (Astrology) gidduu jiru walitti makuu danda'u. Xiinurjiin saayinsii qabatamaa ragaa fi herrega irratti hundaa'e yoo ta'u, rudeessaan (astronomer) hawaa qorata. Faallaa kanaatiin, Urjii-lakkaa’uun amantii ykn ilaalcha barjii (astrologer) ta'ee, sochii qaamolee samii jireenya namootaa irratti dhiibbaa qaba jedhee amanuudha. Saayinsii ammayyaa keessatti, Urjii-lakkaa’uun akka saayinsii sobaatti (pseudoscience) ilaalama, yeroo Xiinurjiin immoo fiiziksii fi keemistirii irratti hundaa'a.

Dabalataan, jechoonni akka "Astrophysics" (Fiiziksii Hawaa) fi "Astronomy" yeroo tokko tokko wal-jijjiirraa tajaajilu. Haa ta'u malee, garaagarummaa xinnoo qabu; Xiinurjiin bakka, sochii, fi ifa qaamolee samii kan safaru yoo ta’u, Fiiziksiin Hawaa immoo amala fiizikaalaa fi keemikaalaa isaanii qorata. Fakkeenyaaf, Fiiziksiin Hawaa adeemsa gamisama niwukilaaraa (nuclear fusion) keessa aduu jiru ykn haala uumama uraa gurraacha (black hole) xiinxala. Har’a garuu, rudeessitoonni hedduun beekumsa fiiziksii waan fayyadamaniif, jechoonni kunniin wal-keessa seenanii jiru.

 Seenaa (History) 

 Bara Durii (Pre-historic) 
Bara durii keessa, dhalli namaa samii halkanii ilaaluun, tuuja (constellations) fi sochii qaamolee samii adda baafachuu jalqaban. Isaanis addeessaa fi aduu hordofuun yeroo qonnaa, yeroo bokkaa, fi yeroo ayyaanaa murteessaa turan. Fakkeenyaaf, sirni Gadaa Oromoo keessatti, Urjii-lakkaa’uun iddoo guddaa kan qabu yoo ta'u, kunis yeroo fi waqtiilee beekuuf tajaajilaa ture. Dhagoonni dhaabbatoo fi boci adda addaa iddoo hedduutti argaman, namoonni durii xurree aduu (ecliptic) fi sochii urjiilee sirriitti beekuu isaanii agarsiisu. Beekumsi kun afaaniin daddarbaa kan ture yoo ta’u, bu'uura saayinsii har'aatiif dhagaa bu'uuraa kaa'eera.

 Bara Kalaasikaalaa (Classical) 
Bara Giriikii fi Roomaa durii, Xiinurjiin gara sadarkaa herregaatti guddatee ture, garuu ilaalchi yeroo sanaa Dache-handhuurawaa (Geocentric) ture. Ilaalchi kunis, lafti handhuura marlaalee ti, aduu, addeessaa, fi urjiileen hundi lafa irra naanna'u jedhee amana ture. Ptolemy, hayyuun Giriikii, kitaaba isaa "Almagest" jedhu keessatti jeema (orbit) planetootaa bifa walxaxaa ta'een ibsee ture. Yeroo kana, namoonni bakkallee (planets) akka urjii socho'aatti ilaaluun "wandering stars" jedhanii waamaa turan. Haa ta'u malee, yaanni kun sochii bakkallee hunda sirriitti ibsuu hin dandeenye, keessattuu sochii gara duubaa (retrograde motion) ibsuuf rakkataa ture.

 Bara Koperinikasii fi Fagiidhoo Jalqabaa 
Jaarraa 16ffaa keessa, Nikoolaas Koperinikas ilaalcha haaraa Adu-handhuurawaa (Heliocentric) jedhu maddisiisuun seenaa Xiinurjii jijjiire. Akka yaada kanaatti, aduutu handhuura sirna biiftuu (solar system) ti, lafa dabalatee bakkalleewwan marti aduu irra naanna'u. Boodarra, Gaaliiloo Gaaliilii fagiidhoo (telescope) fayyadamuun baatii maddee (moonlets) Juupitaar irra naanna'an argachuun yaada Koperinikas deggere. Yeroo kana, Keppler immoo seera jeema (orbit) bakkalleewwanii bocuun, bakkalleewwan geengoo guutuu osoo hin taane, bifa killee (elliptical) ta'een aduu akka naanna'an mirkaneesse.

 Ruudaa fi Kosmooloojii 
Jaarraa 20ffaa keessa, Edwin Hubble ruuda (galaxy) biroo kan akka Andromeda argachuun, marlaalee (universe) keenya Xurree Aannannoo (Milky Way) qofa akka hin taane mirkaneesse. Qorannoon isaa marlaalee bal'achaa akka jiru fi jalqaba irratti Dhoohinsa Guddaa (Big Bang) irraa akka uumame agarsiise. Teeknooloojiiwwan haaraan akka Xiyya-X (X-ray) fi raadiyoo fayyadamuun, saayintistoonni dhoohinsa urjii olaanaa fi uraa gurraacha qorachuu danda'aniiru. Har'a, qorannoon Xiinurjii, suudoo (particle) xixiqqoo irraa kaasee hanga gurmolaanaa (supercluster) gurguddaatti wantoota jiran hunda wal-qabsiisee qorachaa jira.

 Xiinurjii Daawwannaa (Observational Astronomy) 

 Mandis-loobilaa (Electromagnetic) 
Xiinurjiin daawwannaa irra caalaa ifa fi mandis-loobilaa (electromagnetic) qaamolee samii irraa dhufu qorachuu irratti hundaa’a. Mandis-loobilaan kun bifa adda addaatiin kan dhufu yoo ta’u, isaanis Raadiyoo, Inifraareedii, Ifa mul’atu, Altiraavaayoleetii, Xiyya-X, fi Gaamaa-reeyiidha. Fagiidhoo gosa adda addaa fayyadamuun, rudeessitoonni ifa kana sassaabuun waa’ee ho’a, keemistirii, fi saffisa (speed) qaamolee samii ni qoratu. Fakkeenyaaf, calalxii (spectroscopy) fayyadamuun ifa urjii tokkoo bittinsuun, elementoota urjii sana keessa jiran beekuun ni danda’ama.

 Astiroomeetirii fi Makaaniksii Samii 
Astiroomeetiriin (Astrometry) damee xiinurjii kan bakka fi sochii qaamolee samii sirriitti safaruudha. Kunis fageenya urjiilee beekuuf halawii (parallax) fi parseekii (parsec) fayyadama. Karaa biraatiin, makaaniksii samii (celestial mechanics) immoo humna harkisa daddeessa (standard gravity) fi seera Niiwutan fayyadamuun jeema (orbit) bakkalleewwanii fi shuffee (satellites) tilmaama. Beekumsi kun ephemeris (tarramtii urjii) qopheessuu fi imala hawaa (space travel) milkeessuuf baay’ee murteessaadha. Akkasumas, waliirra bu’uu (synodic) bakkalleewwanii fi dhibarkii (equinox) shallaguuf ni gargaara.

 Daawwannaa Miti-Mandis-loobilaa 
Yeroo dhiyoo as, xiinurjiin daawwannaa ifa qofa osoo hin taane, wantoota biroo fayyadamuun hawaa qorachuu eegaleera. Isaan keessaa tokko niwutiriinoo (neutrino) yoo ta’u, kunis suudoo (particle) baay’ee xiqqaa aduu fi dhoohinsa urjii olaanaa irraa dhufuudha. Kan biraan immoo dambalii harkisaa (gravitational waves) yoo ta’u, kunis yeroo uraa gurraacha lama walitti bu’an ykn urjii niwutiroonii walitti makaman kan uumamuudha. Daawwannaan gosa kanaa iccitiiwwan kanaan dura fagiidhoo ifaa qofaan hin mul’anne nuuf saaqeera. Kunis "Multi-messenger astronomy" jedhamee beekama.

 Dameewwan Guddina Qaamaatiin (Subfields by Scale) 

 Saayinsii Bakkallee (Planetary Science) 
Saayinsiin bakkallee (planetary science) ykn bakkallooma (planetology), bakkalleewwan, addeessaa, bakkallee jaagee (dwarf planets), fi qorsaa (comets) qorata. Dameen kun lafa irraa eegalee hanga daangaa sirna biiftuu (solar system) qorachuu kan dabalatuudha. Qorattoonni baqqala (albedo) bakkalleewwanii, qileensa marsaa (atmosphere) isaanii, fi siiqqee martoo (axis of rotation) isaanii xiinxalu. Akkasumas, sabbata bungulkattaa (asteroid belt) fi sabbata kiyuuperii (Kuiper belt) keessatti argamuun, bungulkattaa (asteroid) fi qaamolee xixiqqoo biroo ni qoratu.

 Xiinurjii Biiftuu (Solar Astronomy) 
Xiinurjiin Biiftuu (Solar Astronomy) qorannoo Aduu (Sun) ykn Biiftuu qofa irratti xiyyeeffata. Aduun urjii lafatti dhihoo taate waan taateef, haala naaniftina (photosphere), marsaaduu (chromosphere), fi gonfee (corona) ishee sirriitti qorachuun ni danda’ama. Saayintistoonni suulaa biiftuu (solar storm), dayya’a aduu (solar flare), fi wajiija biiftuu (solar prominence) kanneen qilleensa hawaa irratti dhiibbaa geessisan ni hordofu. Aduun madda anniisaa sirna biiftuu waan taateef, hubannoon baqqaana aduu (heliosphere) fi iggata aduu (heliopause) jireenya lafaaf murteessaadha.

 Xiinurjii Urjii (Stellar Astronomy) 
Xiinurjiin Urjii (Stellar Astronomy) dhaloota, guddina, fi du’a urjii (stars) qorata. Urjiileen kan uumaman dumeessaa maddarroo (molecular cloud) keessatti yoo ta’u, jalqaba irratti akka urjii duraalaa (protostar) ta’u. Sana booda, gara tarmuummee (main sequence) seenuun waggoota biliyoonaaf gamisama niwukilaaraa gaggeessu. Dhuma irratti, urjiileen gurguddoon dhoohinsa urjii olaanaa (supernova) ta’uun dhoohu, achiis gara urjii niwutiroonii ykn uraa gurraacha (black hole) tti jijjiiraman. Qorannoon kun ifiinsa (luminosity) fi calalxii (spectroscopy) fayyadamuun gaggeeffama.

 Xiinurjii Ruudaa fi Kosmooloojii (Galactic and Cosmology) 
Dameen kun ruuda (galaxy), garee ruudaa (galaxy group), fi gurmolaanaa (supercluster) qorata. Nuyi kan jiraannu Xurree Aannannoo (Milky Way) keessa yoo ta’u, inni ruuda margundoo (spiral galaxy) dha. Kosmooloojiin (Physical Cosmology) immoo seenaa marlaalee guutuu, dhoohinsa guddaa (Big Bang) irraa eegalee, fi marlaalee ilaalamaa (observable universe) qorata. As keessatti, yaadiddamni urjii soboo (quasar), anniisaa dukkanaa (dark energy), fi wantoo dukkanaa (dark matter) qorannoo guddaa barbaadu.

 Dameewwan Wal-makaa (Interdisciplinary Subfields) 

 Astirookemistirii (Astrochemistry) 
Astirookemistiriin qorannoo wantoota keemikaalaa hawaa keessatti argamaniiti. Dameen kun molakiyuloota dumeessaa maddarroo (molecular cloud) keessa jiran, akkasumas qabiyyee keemikaalaa qorsaa (comet) fi bakkallee qorata. Keessattuu, bakka urjii itti uumamanitti molakiyuloonni akkamitti akka uumaman fi gara sirna biiftuu haaraatti akka darban xiinxala. Argannoon molakiyuloota kaarbonii irratti hundaa'an hawaa keessatti argamuun isaa, maddaa jireenyaa hubachuuf nama gargaara. Kunis saayinsii keemistirii fi xiinurjii walitti fida.

 Astiroobaayoloojii (Astrobiology) 
Astiroobaayoloojiin qorannoo jireenyaa marlaalee keessatti, lafaan alatti, gaggeeffamuudha. Saayintistoonni damee kanaa haala jireenyaaf mijataa ta'e kan akka bishaan dhangala'aa fi qileensa marsaa (atmosphere) mijataa qoratu. Isaanis bakkallee Mars fi shuffee (satellite) Juupitaar fi Saaturn irratti mallattoo jireenyaa barbaadu. Akkasumas, bakkallee sirna biiftuu keenyaan ala jiran (exoplanets) kanneen zonii jireenyaa (habitable zone) keessa jiran adda baafachuu irratti xiyyeeffatu.

 Kan Biroo 
Dameewwan biroo kan akka Astiroofiiziksii (Astrophysics) fi Arkiiyo-astiroonomii (Archaeoastronomy) jiru. Arkiiyo-astiroonomiin seenaa namoota durii fi hubannoo isaan xiinurjii irratti qaban qorata. Fakkeenyaaf, ijaarsa durii kan akka Stonehenge ykn piraamidoota sarwala (equator) fi xurree aduu (ecliptic) wajjin wal-simsiisuun ijaaraman qorata. Kunis aadaa, seenaa, fi xiinurjii walitti fiduun hubannoo guddaa kenna.

 Xiinurjii Ogeessotaa Miti (Amateur Astronomy) 
Xiinurjii ogeessotaa miti (Amateur astronomy) jechuun namoota ogummaa xiinurjii hin qabne, garuu fedhii isaaniitiin samii halkanii qorataniidha. Namoonni kunniin fagiidhoo (telescope) xixiqqoo ykn ija qofaan tuuja (constellations), addeessaa, fi bakkallee ilaaluu jaallatu. Isaanis calalaqa (crescent moon) fi gaadiddeesa’uu aduu (solar eclipse) hordofuun gammachuu argatu. Yeroo baay'ee, "amateurs" kunniin qorsaa (comet) haaraa ykn dhoohinsa urjii olaanaa (supernova) argachuu keessatti gahee guddaa taphatu.

Gareen kun yeroo baay'ee garee xiinurjii (astronomy clubs) uumuun walitti dhufu. Isaanis urjii furguggifamoo (meteors) ykn urjii silliqqee lakkaa'uu, fi suuraa ruuda (galaxy) fi balbala’a (nebula) kaasuu irratti hirmaatu. "Amateurs" tokko tokko meeshaalee ammayyaa fayyadamuun dhooyfamuu (occultation) urjii fi bakkallee galmeessu, ragaa kanaas saayintistoota ogeessotaaf kennu. Kanaafuu, xiinurjiin damee saayinsii namni kamiyyuu, ogummaa osoo hin qabaatin, keessatti hirmaachuu danda'uudha.

Hojii isaanii keessatti, kaartaa urjii fi tarramtii urjii (ephemeris) fayyadamuun bakka urjii dirree (field star) fi ruuda dirree (field galaxy) itti argaman adda baafatu. Akkasumas, yeroo dhibarkii fulbaanaa (September equinox) fi iggita-aduu (solstice) kabajuun beekumsa hawaa hawaasa biraatti babal'isu. Fedhiin isaan qaban kun dhaloota haaraa gara saayinsii xiinurjiitti akka dhufan jajjabeessa.
Category:Astironoomii