Afaan Oromoo

Afaan Oromoo 
 Afaan Oromoo Maqaa Uumamaa Afaan Oromoo Biyyaalee Itoophiyaa, Keeniyaa, Somaaliyaa, Jibuutii, fi biyyoota alaa Lakkoofsa Dubbattootaa Miliyoona 40 – 50 ol (2023) Naannoo Afrikaa Bahaa fi Hoorn Afrikaa Gosoota Afaaniitiin Afro-Aasiyaa → Kuushii → Kuushii Giddugaleessaa Qubee Qubee Laatiin, duraan Barreeffama Arabiffaa Sadarkaa Afaan hojii mootummaa Naannoo Oromiyaa, afaan hojii federaalaa (kutaa) Koodii ISO ISO 639-1: omISO 639-2/3: orm Glottolog orom1260

Afaan Oromoo afaan Kuushii keessaa isa guddaa fi afaanota Afrikaa keessatti hedduu dubbatamu keessaa isa tokko. Afaan kana ummata Oromoo fi ummattoota biro biratti namoota miliyoona 40 ol ta'an biratti dubbatama. Afaan Oromoo afaan hojii mootummaa Naannoo Oromiyaa fi kutaa afaanota hojii mootummaa federaalaa Itoophiyaa keessaa tokko ta'eera.

 Seenaa 
Afaan Oromoo afaan Kuushii Giddugaleessaa keessaa tokko yoo ta'u, seenaa afaanota Afrikaa keessatti iddoo olaanaa qaba. Akka seenaa oral Oromootti, afaan kanaan faaruuwwan, sirboonni, seerota Gadaa fi aadaa hedduun darbee darbee dhalootaan turaa dhufeera.

Barreeffamni Afaan Oromoo yeroo jalqabaaf waggoota 1800 keessa, kitaaba faaruu fi Macaafa Qulqulluu keessatti barreeffamee ture. Duraan barreeffama Arabiffaa fayyadamaa ture. Ergasii bara 1991 as ammoo qubee Laatiin sirna barreeffamaa ta'eera.

 Naannoo fi Tamsa’insa Afaan Oromoo 
Afaan Oromoo bal’inaan Naannoo Oromiyaa keessatti dubbatama. Akkasumas:
 Naannoo Amaaraa (Walloo)
 Naannoo Beniishaangul-Gumuz
 Naannoo Somaalee fi Hararii
 Keeniyaa Kibbaa fi Dhihaa
 Somaaliyaa Lixaa fi Jibuutii
 Biyyoota alaa – (Ameerikaa, Jarman, Noorweeyii, fi biyya Arabaa keessatti baqattoota biratti)

 Qubee fi Barreeffama 
Afaan Oromoo barreeffama durii Arabiffaa irratti hunda'e (Warraaqaa) fayyadamaa ture. Bara 1991 asitti, qubeen Laatiin (qubee 33) sirna barreeffamaa afaan kanaa ta'eera.

Qubee Afaan Oromoo:  
A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S Sh T U V W X Y Z

 Caasaa Afaanii 
Afaan Oromoo sirna jechootaa ijaaruu fi himoota ijaaruu kan qabuudha. Afaan kana keessatti:
 Gaalee (suffix) garaagarummaa hiika fidu
 Jechoonni liqii afaanota ollaa irraa fudhataman jiru (Amaraa, Somaalee, Ingiliffaa)
 Jechoota sagaleen garaa garaa ta’an (morphophonemic variations) ni agarsiisa

 Gosa Afaan Oromoo 
Gosoota guguddoo lama qaba:
 Afaan Oromoo Dhihaa (Wallaggaa, Jimmaa, Booranaa, Gujii)
 Afaan Oromoo Bahaa (Harargee, Arsii, Shawaa Bahaa)

 Afaan Oromoo fi Barnoota 
Afaan Oromoo sadarkaa barnootaa keessatti, afaan hojii mootummaafi afaan barnootaa ta'uun beekkamtii argateera. Kitaabni barnootaa sadarkaa ijoollee irraa kaasee hanga yuunivarsiitii guutummaan Afaan Oromoo irratti ijaarameera.

 Afaan Oromoo fi Miidiyaalee Afaan Oromoo 

Afaan Oromoo miidiyaa keessatti bal’inaan fayyadamaa jira. Erga bara 1991 asitti, afaan kanaan miidiyaaleen mootummaa, dhuunfaa fi addunyaa dijitaalaa hedduun hojiirra oolaniiru. Miidiyaaleen kunneen uummata Oromoo keessatti odeeffannoo, tamsaasa, aadaa fi barnoota tamsaasan.

 1. Miidiyaalee Mootummaa Naannoo Oromiyaa 
 TV Oromiyaa – Tamsaasa viidiyoo afaan Oromoo kan mootummaa Naannoo Oromiyaa.
 Raadiyoo Oromiyaa – Tamsaasa sagaleetiin sab-qunnamtii uummataa Oromiyaa.
 Raadiyoo Oromiyaa FM – Tamsaasa FM magaalaa fi baadiyyaa naannicha keessatti.

 2. Miidiyaalee Idil-Addunyaa Afaan Oromoo irratti hojjetan 
 BBC Afaan Oromoo – Miidiyaa addunyaa beekamaa kan odeeffannoo, xiinxalaa fi haala yeroo irratti fuuleffatu.
 VOA Afaan Oromoo – Sagalee Ameerikaa irraa kan tamsa’uu, odeeffannoo fi gaaffii fi deebii.
 DW Afaan Oromoo – Deutsche Welle, Raadiyoo Jarman irraa afaan Oromoo irratti hojjetu.

 3. Miidiyaalee Dhuunfaa fi Marsariitiiwwan Oromoo 

 Faanaa Miidiyaa Koorporeeshiin(FMC) Raadiyoo Faanaa- Faanaan Midiyaalee biyya kanaa keessaa guddina Afaan Oromoo keessatti seenaa olaanaa qaba. Seenaa Miidiyaa Oromoo keessatti sa'aatii dheeraa raadiyoon tamsaasuu kan eegale Faanaadha. Sadasaa 12, 1987, erga hundaa'ee booda guyyaatti sa'aatii baayyee tamsaasuun kan beekamu Faanaan, keessattu Raadiyoodhaan hawaasa Oromoof bu'aa olaanaa buuseera. Afaan Oromoo akka Waltaa'uuf qophii Faana Afaan Oromoo jedhu bocuun, jechoonni golee Oromiyaa keessaa akka akka wlaitti qabamu taasisuun guddinaafi waltina afaan Oromoof gumaacheera. Gaazexeessitoota kanneen akka Ibraahim Haji Aliifi Taarikuu Olaanaa  ammoo qophii kana bocuun qophichi hanga ammaatti itt fufiinsaan hojjatamaa jira. Qophiin kun hanga ammaattii gaazexeessitoota garaagaraan hojjataamaa jira.Ammaas waggoota dheeraadhaaf Gaazexeessaa Dajanuu Gonfaafi kanneen biroo qophii kana itti fufiinsaan hojjachaa jiru.
 Qophiileen jaalatamaan kanananee akka ilillaata jimaata galgalaa, otoo isiin ta'ee mal gootuu, Diraamaa dheeraa waggoota 19'f itti fufiinsaan tamsa'e Diramaa Abbaa Jaamboo kan Sabsibee Abbabaan hojataamaa ture hawaasa biratti daran jaalatama.Kitaaba seenaa miidiyaalee Oromoo 
 Oromia Broadcasting Network (OBN) – Tamsaasa mootummaa waliigalaa Itoophiyaa fi Oromiyaa.
 OBN Afaan Oromoo YouTube – Viidiyoo aadaa, siyaasa, fi haala yeroo.
 Arraata Oromoo, OBS Studio, Oromp3.com fi biroo – Fayyadamtoota dhuunfaa irraa bahan, sirba, podcast, fi odeeffannoo.

 4. Miidiyaa Hawaasummaa irratti Afaan Oromoo 
Afaan Oromoo miidiyaa hawaasummaa irratti baay’ee cimaa ta'ee tajaajilamaa jira. Fakkeenyaaf:
 **YouTube** irratti viidiyoonni Afaan Oromoo dubbisan: faaruu, barnoota, waltajjii marii, xiinxalaa
 **Facebook** – Fuulaalee akka "Oromia Today", "Fayyaa Oromoo", "Biyya Koo" fi kanneen biroo
 **Telegram** – Kutaalee (channels) fi garee (groups) afaan Oromoo irratti hojjatan baay’inaan jiru
 **TikTok fi Instagram** – Sirboota, odeeffannoo gabaabaa fi bashannanaa Afaan Oromoo irratti

 5. Miidiyaa Dijitaalaa fi Adooleessa Afaan Oromoo 
Afaan Oromoo sirna dijitaalaa keessatti ni fayyada:
 **Google Translate** keessatti afaan hojii ta’eera
 **App Afaan Oromoo**: Afaan Oromo Dictionary, Keyboard Afaan Oromoo, fi barnoota Afaan Oromoo
 **Podcast Afaan Oromoo**: Sagaleen Gadaa, Hiriyoota Afaan Oromoo, fi BBC Afaan Oromoo Podcast

 6. Miidiyaa Barnootaa fi Qorannoo 
 **Madda Walaabuu Press** – Kitaabota barnoota Afaan Oromoo maxxansu
 **Yuunivarsiitii Oromoo** (Jimmaa, Amboo, Wallaggaa) – Sagantaa barnootaa fi miidiyaa yuunivarsiitii

 Galmee 
 BBC Afaan Oromoo
 VOA Afaan Oromoo
 Deutsche Welle Afaan Oromoo
 Oromia Broadcasting Network
 Google Translate – Afaan Oromoo

 Afaan Oromoo fi Teknoolojii 
Afaan Oromoo addunyaa dijitaalaa keessatti dabalamaa jira:
 Afaan hojii Google Translate keessatti jira
 App, keyboard, fi softiweeroonni Afaan Oromoo irratti ijaaramaa jiru
 NLP (Natural Language Processing) irratti qorannoo gaggeeffamaa jiru

 Jechoota Afaan Oromoo Fakkenyani . 
 Ati bareedduu dha. (You are beautiful.)  
 nutii oromoodhaa. (we are oromo.)

 Afaan Oromoo fi Sirna Gadaa 
Afaan Oromoo seenaa fi aadaa Gadaa waliin walitti hidhata cimaa qaba. Jechoota akka:
 Gadaa – Sirna bulchiinsaa Oromoo
 Ayyaana – Ilaalcha yeroo fi amantii
 Waaqaa – Waaqa tokkicha Oromoo biratti kabajamu

 Iddoowwan Alaa Afaan Oromoo Argamu 
 Google Translate – Afaan Oromoo
 Wiktionary Afaan Oromoo
 BBC Afaan Oromoo
 VOA Afaan Oromoo

 Wabii 
 Gragg, Gene B. (1976). Oromo Dictionary and Grammar
 Heine, Bernd (1981). The Non-Bantu Languages of Kenya
 Zelealem Leyew (2003). Sociolinguistic Survey of the Oromo Language
 Ethnologue – Oromo
 UNESCO Reports on Indigenous Languages

 Gosa 
Gosa:Afaanota Kuushii  
Gosa:Afaanota Itoophiyaa  
Gosa:Afaanota Afrikaa