Pesta negra

La pesta negra (var. pèsta negra) es una epidemia mondiala de pesta que tochèc Asia, Euròpa e Africa entre 1346 e 1353. Entraïnèc la mòrt d'environ 75 milions de personas. En Euròpa, desestabilizèc la Gleisa Catolica, incapabla de gerir las crentas novelas de la populacion, e menèc a l'aparicion progressiva del movement protestant.

 Causas 

 Las fònts e las informacions disponiblas 

Las fònts e las informacions sus la pesta negra son relativament nombrosas. D'efiech, plusors cronicaires depintèron la malautiás e sas consequéncias d'una maniera relativament precisa. Los pus importants son probable Gabriel de Mussis (1280-1356)(fr) Vivian Nutton, « Introduction », Medical History. Supplement, n° 27,‎ 2008, pp. 1-16., Simon de Couvin († 1367)(fr) Christine Renardy, « Un témoin de la Grande Peste : Maître Simon de Couvin, chanoine de Saint-Jean l'Évangéliste à Liège », Revue belge de philologie et d'histoire, vol. 52, n° 2,‎ 1974, pp. 273-292.,  Marchionne di Coppo Stefani (1336-1385)(fr) François de Lannoy, Pestes et épidémies au Moyen Âge : VIe – XVe siècles, Rènnas de Bretanha, Éditions Ouest-France, 2016, p. 18. e Michel de Piazza († 1377)(en) Lars Walløe, 3 Medieval and Modern Bubonic Plague : Some Clinical Continuities, vol. 27, febrier de 2008.. L'arqueologia, la medecina, la genetica o los matematicas pòion pereu portar d'elements suplementaris gràcias a la descuberta e l'estudi dels restas de victimas de l'epidemia(fr) Vivian Nutton, « Introduction », Medical History. Supplement, n° 27,‎ 2008, pp. 1-16.. Enfin, dins mai d'una region, de documents oficiaus conservats permèton d'estimar los efiechs socioeconomics a partir de las donaas administrativas. Pasmens, la compreneson d'aquelos documents es pas totjorn simple en causa dels limits de la conoissença medicala e scientifica dels autors de l'epòca. Ansin, dempuei la segonda mitat del segle XX, las recherchas sus la pesta negra son generalament multidisciplinàrias(fr) Vivian Nutton, « Introduction », Medical History. Supplement, n° 27,‎ 2008, pp. 1-16.(fr) Jérémie Bazart, La peste, le pollen et l'historien, « L'Humanité Magazine », 24 de març de 2022, n° 799, pp. 32-33.(fr) Isabelle Séguy e Guido Alfani, « La peste : bref état des connaissances actuelles », Annales de démographie historique, n° 2,‎ 2017, pp. 15-38..

 La malautiá e l'arribaa del rat negre en Euròpa 


Dins las cronicas ancianas, la malautiá es totjorn designaa coma la pesta. Causaa per la bacteria Yersinia pestis, es una malautiá explicaa per los trabalhs d'Alexandre Yersin (1863-1943). Es una infeccion greva que pòt prendre de formas variablas coma la pesta bubonica, la pesta pulmonària, la pesta septicemica, etc(fr) E. Pilly, Maladies infectieuses et tropicales : tous les items d'infectiologie, París, Alinea Plus, 2017, 720 p.. Durant la segonda mitat del segle XX, plusors istorians aguèron de dobtes sus lo contengut dels testimònis medievaus. Lo prumier èra l'utilizacion frequenta del mot « pesta » per designar, d'una faiçon generala, totas las malautiás epidemicas mortalas(fr) Paul Robert, Dictionnaire alphabétique et analogique de la langue française, t. V, Le Robert, 1973, p. 149.(fr) Henri Mitterand e Albert Dauzat, Grand dictionnaire étymologique & historique du français, Larousse, 2011.. Lo segond èra la diferéncia marcaa entre los taus de mortalitat de la pesta medievala e de la pesta actualaPer exemple, entre 2010 e 2015, la pesta tuèc solament 587 personas dins lo monde.. Enfin, plusors scientifics notèron l'abséncia de roïgaires mòrts dins los textes ancians, un element normalament caracteristic de la pesta(fr) Vivian Nutton, « Introduction », Medical History. Supplement, n° 27,‎ 2008, pp. 1-16.(en) Joseph P. Byrne, Encyclopedia of the Black Death, Santa Barbara (Calif.), ABC-CLIO, 2012, pp. 46-48.. Pasmens, l'origina de l'epidemia foguèc confirmaa per l'identificacion de traças ADN de Yersinia pestis dins los dents d'esqueletas trobats dins de charnàs(en) Michel Drancourt, Gérard Aboudharam, Michel Signoli e Olivier Dutour, « Detection of 400-year-old Yersinia pestis DNA in human dental pulp: An approach to the diagnosis of ancient septicemia », Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, vol. 95, n° 21,‎ 13 d'octòbre de 1998, pp. 12637-12640.(en) Maria A. Spyrou, Rezeda I. Tukhbatova, Michal Feldman e Joanna Drath, « Historical Y. pestis Genomes Reveal the European Black Death as the Source of Ancient and Modern Plague Pandemics », Cell Host & Microbe, vol. 19, n° 6,‎ 8 de junh de 2016, pp. 874–881..

La difusion rapida de la pesta foguèc egalament acceleraa per l'arribaa del rat negre (Rattus rattus) en Euròpa. Originari d'Asia, aqueu rat es una serva naturala de Yersinia pestis(fr) Collectiu, Histoire naturelle, Flammarion, març de 2016, p. 527..

 Lo contexte istoric 

Al començament de l'epidemia, plusors regions del monde èran dins una fasa de desvolopament marcaa per una aumentacion progressiva de la populacion. Per exemple, en Euròpa, la populacion triplèc gràcias a l'adopcion de tecnicas agricòlas novelas (rotacion tercenala de las culturas, extension de las zònas cultivaas, melhorament dels otís, etc.). Aquò favorizèc l'urbanizacion, lo desvolopament dels eschangis comerciaus (Liga Anseatica, Rota de la Seda, etc.) e los movements de populacion (romavatges, crosaas, etc.)(en) Kenneth F. Kiple (dir.) e Ynez Violé O'Neill, The Cambridge World History of Human Disease, Cambridge, Cambridge University Press, 1993, pp. 270-279..

L'igiena generala èra pereu insufisenta. Se l'imatge d'una Edat Mejana poplaa de gents solhats vivent de longa dins la crassa es faussa, las conoissenças medicalas generalas èran limitaas. Las infrastructuras èran pereu pas totjorn ben adaptaas o sufisentas (banhs publics, evacuacion de las aigas, etc.). Las nieras e los pesolhs èran egalament frequents(en) Kenneth F. Kiple (dir.) e Ynez Violé O'Neill, The Cambridge World History of Human Disease, Cambridge, Cambridge University Press, 1993, pp. 270-279.. Aquò aguèc una gròssa importància durant l'epidemia car Yersinia pestis èra veïculat per una niera.

 Debanament 

 L'origina de l'epidemia 

L'origina geografica de l'epidemia es pas ben coneissua, mas los istorians son segurs d'una arribaa en Euròpa per las rotas de la Seda per lo nòrd e lo sud de la mar Caspiana(fr) Jean-Noël Biraben, Les hommes et la peste en France et dans les pays européens et méditerranéens, t. I : La peste dans l'histoire, París e L'Aia, Mouton, 1975, pp. 49-53.(en) Joseph P. Byrne, Encyclopedia of the Black Death, Santa Barbara (Calif.), ABC-CLIO, 2012, pp. 48-49.. Au-delà, los cronicaires medievaus plaçavan la region d'origina en Republica Populara de China o en Índia(fr) Jean-Noël Biraben, Les hommes et la peste en France et dans les pays européens et méditerranéens, t. I : La peste dans l'histoire, París e L'Aia, Mouton, 1975, pp. 49-53.. Pasmens, aquelas teorias son endechaas d'errors car la geografia de l'Orient èra quasiment inconeissua dels autors europeus del segle XIV.

Despuei la fin del segle XX, los estudis filogenetics an permés de precisar l'origina de la malautiá dins una region situaa entre la mar Negra e lo sud de Russia. Pasmens, d'estudis filogenetics pus recents suggerisson pusleu una origina en Asia Centrala, entre lo Cazacstan e lo Quirguizstan actuaus. Lo ròtle dels Mongòls es pereu contestat. Per una partia dels istorians, la Pax Mongolica favorizèc lo comerci eurasiatic e la difusion de la malautiá, mas per una autra partia, son los conflictes engendrats per l'islamizacion dels chefs mongòls que foguèron responsables de la difusion de l'infeccion(fr) Jean-Noël Biraben, Les hommes et la peste en France et dans les pays européens et méditerranéens, t. I : La peste dans l'histoire, París e L'Aia, Mouton, 1975, pp. 49-53..

 La difusion 

 Euròpa e bacin mediterraneu 


Lo sietge de Caffa per los Mongòls en 1346 es tradicionalament presentat coma lo començament de l'epidemia. Aquò es faus car la malautiá èra ja establia en Asia. Pasmens, en causa del ròtle economic e marchand de Caffa, un important establiment genovés situat en Crimèa, la batalha favorizèc fòrça la propagacion de l'epidemia en Euròpa. Segon la legenda, los Mongòls catapultèron de cadavres de victimas de la pesta per afeblir los defensors(fr) Boris Bove, Le Temps de la guerre de Cent Ans 1328-1453, Édition Belin, 2009.. Pasmens, l'intraa de rats dins la vila foguèc probable la causa vertadiera de la contaminacion dels Genovés(fr) Boris Bove, Le Temps de la guerre de Cent Ans 1328-1453, Édition Belin, 2009.. Lo sietge foguèc abandonat car la malautiá aviá decimat los dos camps. De combatents contaminats quitèron alora la vila e la pesta seguissèc las rotas maritimas. En 1347-1348, arribèc a Constantinòple, Messina, Gènoa, Marselha, Ragusa e Venècia(en) C. Tsiamis, « Epidemic waves of the Black Death in the Byzantine Empire (1347-1453 AD) », Infections in the history of medicine, n° 3,‎ 2011, pp. 194-201.. A partir d'aquelos pòrts, poguèc s'espandir dins lo nòrd d'Euròpa. Absenta de la region despuei sieis segles sus lo continent, i trobèc un terren favorable. Arribèc en Anglatèrra en decembre de 1348, en Alemanha en 1349, en Escandinàvia en 1350 e en Russia en 1351(fr) Jonathan Duhoux, La Peste noire et ses ravages. L'Europe décimée au XIVe siècle, 50 Minutes, 2015, p. 16.. Pasmens, aquela progression foguèc pas omogenea e quauquas regions foguèron esparnhaas coma Bearn, Polonha o las vilas de Brujas, de Milan e de Nurembèrg.

Dins lo monde musulman e dins la resta del bacin mediterraneu onte la pesta èra demoraa endemica durant quauques segles après la pesta de Justinian (segle VI), lo chaple foguèc egalament terrible. La prumiera manifestacion foguèc probable senhalaa dins las regions autas d'Egipte vèrs 1345. Puei, tochèc Alexàndria e lo Caire, Palestina, Siria, la resta d'Egipte, Magrèb e la peninsula Iberica(fr) Pierre Pinta, Le Liban, Kathala Éditions, 1995, pp. 66-67.. En 1349, l'epidemia se difusèc en Mesopotamia, probablament per lo segond còp(en) Yaron Ayalon, « The Black Death and the Rise of the Ottomans », Natural Disasters in the Ottoman Empire: Plague, Famine, and Other Misfortunes, Cambridge, Cambridge University Press, 2014, pp. 21-60.. Enfin, una epidemia tardiva se propajèc dins lo sud de la peninsula Aràbia en 1350-1351(en) J-P. Byrne, Encyclopedia of the Black Death, Santa Barbara, ABC-CLIO, 2012, p. 51..

 Asia 

En Asia, la cronologia de la difusion de la pesta negra es pas coneissua d'un biais detalhat. La malautiá sembla d'arribar en 1350 en China e en Índia, mas anèc probable pas mai luenh. En China, la populacion demenissèc de 120 a 65 milions entre 1200 e 1400, mas lo ròtle de la pesta dins aquela crisi es pas clara. D'efiech, durant aqueu periòde, las invasions mongòlas, las catastròfas naturalas, las faminas e la pesta tochèron lo païs e decimèron los abitants.

 Africa Subsahariana 

Los racòntes dels viatjaires europeus dels segles XIV e XV mencionan pas la preséncia de pesta en Africa. La manca de documents escrichs permet pereu pas de descriure la propagacion de la malautiá sus lo continent. Enfin, los arqueològs a pas encara identificat de fòssa comuna ligaa a l'epidemia. Los istorians an donc longtemps estimat que la pesta èra arribaa en Africa durant lo segle XIX. Pasmens, tres elements i suggerisson una difusion de la pesta negra :
 en Ghana, lo site d'Akrokrowa mòstra una comunautat agricòla medievala aient subit un afondrament demografic a l'epòca de la difusion de l'epidemia en Africa del Nòrd. Los arquelògs an pas trobat de signes de guerra o de famina. Aquò es relativament similar als fenomenes d'afondrament demografics observats dins las illas Britanicas durant la pesta de Justinian.
 la descuberta d'archius etiopians mencionant d'epidemias fòrça grevas entre los segles XIII e XV. De mai, durant lo segle XV, la cultura e l'iconografia etiopiana adoptèron dos sants europeus associats a la pesta (Sant Ròc e Sant Sebastian). Aquò èra benlèu lo resultat d'una necessitat per las populacions.
 d'estudis genetics laissan supausar l'existéncia d'un grop particular de Yersinia pestis que sariá arribat en Africa entre los segles XV e XVI. Pasmens, aqueu grop sembla unicament present en Africa Centrala e Orientala(fr) Gérard Chouin (dir.), « Sillages de la peste noire en Afrique subsaharienne : une exploration critique du silence | Black Death and its aftermaths in Sub-Saharan Africa: A critical exploration of silence », Revue Afriques, setembre de 2018..

 Consequéncias 

 Lo bilanç uman 

Lo nombre de victimas de la pesta negra es estimat entre 75 e 200 milions de personas dins lo monde. Pasmens, la chifra de 200 milions semba una error repetia per d'autors aient mau legit de fonts parlant del nombre totau de victimas tuaas per las tres pandemias istoricas de pesta(en) Stanley Plotkin (dir.) e E. Diane Williamson, Vaccines, Filadèlfia, Saunders Elsevier, 2004, p. 519.(en) R R Brubaker, « Factors promoting acute and chronic diseases caused by yersiniae », Clinical Microbiology Reviews, vol. 4, n° 3,‎ julhet de 1991, pp. 309–324.. Lo nombre de 75 milions demòra considerable. Representa 20 % de la populacion e pauc près 30 % dels tres continents tochats(fr) Jean-Noël Biraben, « Essai sur l'évolution du nombre des hommes », Population, vol. 34, n° 1,‎ 1979, pp. 13-25..

Las chifras pus precisas son disponiblas en Euròpa onte la malautiá tuèc entre 25 e 45 milions d'abitants, es a dire 30 a 60 % de la populacion totala(fr) Bruno Halioua, « La grande peste ou peste noire », dins Histoire de la médecine, Masson, 2004, p. 103.. Las vilas foguèron pus tochaas en causa de la concentracion de la populacion e de la manca de noiritura engendraa per las dificultats d'avitalhament. Per exemple, en Itàlia, la mortalitat urbana èra d'environ 40 % a 60 %, un taus superior a las campanhas(fr) Yves Renouard, « Conséquences et intérêt démographique de la Peste noire de 1348 », Population, n° 3,‎ 1948, p. 462..

En China, lo nombre de victimas es estimat a 13 milions, mas aquela chifra es maussegura car lo païs foguèc tochat per plusors catastròfas e guerras durant los segles XIII e XIV. Dins los espacis musulman e bizantin, lo nombre de mòrts es probable d'environ 24 milionsPasmens, l'estimacion del nombre de victimas de la pesta negra dins l'Emperi Bizantin es malaisat car l'espaci bizantin foguèc tochat per 9 epidemias de pesta entre 1347 e 1453.. Las victimas foguèron fòrça nombrosas en Egipte e dins lo Creissent Fertile. En particular, un tèrç de la populacion siriana dispareissèc e la populacion del Caire passèc de  a  abitants.

 Las transformacions religiosas 

Las transformacions religiosas engendraas per l'epidemia son mai que mai documentaas en Euròpa, mas d'elements permèton d'observar d'evolucions dins d'autras regions. En Euròpa, los temas macabres, apareissuts durant lo segle XIII, prenguèron una importància novela amb l'omnipreséncia de la mòrt dins la societat. Las evolucions pus espectacularas foguèron la multiplicacion de las danças macabras(fr) Michel Vovelle, La mort et l'occident, de 1300 à nos jours, Éditions Gallimard, 1983, pp. 102-106. e de las representacions de la mòrt coma un personatge figurat. D'efiech, avans lo segle XIII, la mòrt èra pauc representaa dins las gleisas(fr) Michel Vovelle, La mort et l'occident, de 1300 à nos jours, Éditions Gallimard, 1983, pp. 119-120.. Quand èra lo cas, aviá generalament los trachs d'un mostre pelut e arput amb d'alas de ratapenaa, ligat als pecats del morent. A partir de l'epidemia, prenguèc un imatge pus neutre e pus independent de las consideracions religiosas. Totjorn utilizat per las societats occidentalas actualas, es aqueu d'un transit, amb una chabelura femenina, que se transformèc pauc a cha pauc en esqueleta. Armat d'una dalha o d'un arc, tua en massa los umans d'un biais implacable(fr) Michel Vovelle, La mort et l'occident, de 1300 à nos jours, Éditions Gallimard, 1983, pp. 119-120..

Après l'epidemia, la mòrt demorèc un pensament centrau per las populacions europeas. Òr, lo bas clergat èra estat decimat per la malautiá e la manca de formacion dels preires noveus foguèc pas en mesura de respondre a la paur creissenta de la mòrt. A partir del segle XIV, apareissèron donc dins mai d'una region de practicas desviantas o de supersticions non crestianas (veneracion de relíquias, retorn de rites pagans, etc.). Lo clergat superior agravèc la situacion en causa de sa corrupcion. En particular, las vendas d'indulgéncias per la papautat suscitèc d'escandales. Pauc a cha pauc, aquelos problemas menèron a de criticas mai e mai vivas de la Gleisa e, au segle XVI, a l'aparicion dau protestantisme.

 Las consequéncias sanitàrias 

La pesta negra mostrèc l'interès de reglaments sanitaris estrictes per isolar las populacions e reduire los desplaçaments. Tre 1348, plusors vilas coma Venècia, Milan o Gloucester adoptèron de « reglaments de pesta » destinats a enebir l'intraa dels viatjaires e dels forastiers en provenença de regions contaminaas(fr) Jean-Noël Biraben, Les hommes et la peste en France et dans les pays européens et méditerranéens, t. I : La peste dans l'histoire, París e L'Aia, Mouton, 1975, pp. 100-102.. Pus tard, a partir dels ans 1370, aquelos reglaments definissèron de reglas pus estrictas amb una sistematizacion de la quarantena (Ragusa e Venècia en 1377, Marselha en 1383, etc.)(fr) François de Lannoy, Pestes et épidémies au Moyen Âge : VIe – XVe siècles, Rènnas de Bretanha, Éditions Ouest-France, 2016, p. 53. e la creacion d'institucions adaptaas (bureu de santat, capitani de santat, passapòrt sanitari, etc.). Pasmens, aquelos textes èran egalament endechats per las supersticions e la manca de coneissenças medicalas. Per exemple, en 1410, la vila d'Angieus enebiguèc de donar lo sang de las sagnaas als pòrcs.

 Annexas 

 Ligams internes 
 Edat Mejana.
 Epidemia.
 Pesta.
 Pesta de Justinian.
 Rat negre.
 Reforma.

 Bibliografia 

 (en) Hannah Barker, « Laying the Corpses to Rest: Grain, Embargoes, and Yersinia Pestis in the Black Sea, 1346–48 », Speculum, vol. 96, n° 1, genier de 2021, pp. 97-126.
 (en) Vincent J. Derbes, « De Mussis and the Great Plague of 1348 », JAMA, vol. 196, n° 1, 1966, pp. 59-62.

 Nòtas e referéncias