Pitèas

Pitèas lo massaliòt siguèt un matematician, astronòme e explorator grèc que visquèt dins la colonia grèga de Massalia (antica Marselha). A l’entorn de 330 naviguèt dau sud de Gàllia fins qu'ais illas Britanicas, descrivent lei regions que visitava dins una òbra perduda mai citada per d’autors de son temps coma Estrabon (que lo considerava coma un fabulator), Polibi o Plini. Un cratèr de la Luna pòrta son nom.

 L’òbra 
Existís ges de pròva dirècta dei navegacions de Pitèas, e lei tèxtes que racontan sei viatges se mòstran sovent septics. Segon Estrabon, Pitèas aviá pas d’argent e auriá pas pogut pagar una expedicion d’aqueu tipe ; es donc possible que foguèsse finançat per lei governants de la colonia o per un client ric que voliá trobar una rota per transportar l’estanh d’Euròpa septentrionala a travèrs de la mar.

Son òbra èra devesida en doas partidas, caduna correspondent a v'un dei viatges : una portava lo títol  (« De l’Ocean »), ont deviá contar son viatge cap a lei illas Britanicas, e l’autra  (« Periple de la Tèrra »), ont relata son segond viatge devèrs Elba e Rin.

Dins lo premier viatge, Pitèas partiguèt de Massalia  amb un vaissèu de guèrra d’aperaquí 45 a 50 mètres de lòng, amb lo quau traversèt l’estrech de Gibartar puèi seguissèt la còsta de Gàllia fins qu'a arribar en Granda Bretanha. Mai precisament desembarquèt sus la còsta de Cantion (actual Kent) e seguissèt a pè fins a Belerion, en Cornoalha (Granda Bretanha).

Après d'èstre tornat a son vaissèu, contunhèt son viatge devèrs lo nòrd fins a arribar ai illas Shetland, ont aguèt coneissença de l’existéncia d’una tèrra artica a sièis jorns de navegacion, nomenada Tule, que posquèt pas traversar. Puèi davalèt per la Mar dau Nòrd, visitant seis illas fins a la còsta de Germània. Lo segond viatge conta un periple lòng de la còsta sud de la Mediterranèa fins qu'a Elba e Rin.

 Descobèrtas de Pitèas 

siguèt lo premier grèc a traversar lei colomnas d’Eraclès, consideradas coma la fin dau mond civilizat ;

descriguèt lei costumas necrofags dei pòbles irlandés ;

observèt que leis abitants dei illas Britanicas bevian pas de vin mai una bevenda a basa de cerealas, desconeguda dins lo mond mediterranèu ;

descriguèt lei pòbles dei pictons, dei britons e de divèrsas tribús germanicas, en lei diferenciant dei cèltas ;

citèt per primièr còp lo cercle polar artic, en parlant de fenomèns coma lo soleu de miejanuech o l’auròra polara ;

siguèt a l’origina dau mite de Tule, illa que poiriá èsser Islàndia o la còsta de Norvègia ;

sostenguèt l’ipotèsi que la Tèrra èra redonda e n’aprochèt lo diamètre ;

menèt de mesuras fòrça precisas de la latitud ;

descriguèt la marèa e la liguèt ai fasas de la Luna ;

prepausèt que leis oras aguèsson totjorn la mesma durada ;

siguèt lo premier a considerar Ispanha coma una peninsula ;

mencionèt per primièr còp una mar gelada.