Preïstòria (cronologia)

millenni IV abC |
millenni III abC |
../..

 Eveniments 

13,8-13,9 Ga : periòde supausat de la formacion de l'Univèrs.

4,57 Ga : periòde supausat de la formacion dau Soleu(fr) Pierre-Yves Bely, Carol Christian e Jean-René Roy, 250 réponses à vos questions sur l'astronomie, 2008, p. 55..

4,54 Ga : periòde supausat de la formacion de Tèrra. Segon lei modèls actuaus, la formacion de la Tèrra e deis autrei planetas dau Sistèma Solar foguèt un procès relativament rapide que durèt aperaquí 20 milions d'ans après la formacion dau Soleu. Per la Tèrra, aquò marca lo començament de l'Adean, lo periòde de l'istòria de la planeta nòstra que va de sa formacion a l'aparicion dei premierei formas de vida.

4,53 Ga : periòde supausat de la formacion de la Luna a partir dei brigas ejectats per un impacte fòrça violent entre la Tèrra e un gròs planetoïd (benlèu un objècte de la talha de Mart)(en) Robin M. Canup et Erik Asphaug, « Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation », Nature, vol. 412, n° 6848,‎ 2001, pp. 708–71..

v. 4 Ga : fin de l'Adean e començament de l'Arquean, lo segond eon de l'istòria de la Tèrra. L'Eoarquean es la premiera èra d'aqueu periòde. Veguèt l'aparicion dei premierei formas de vida.

v. 3,8 Ga : segon lei conoissenças actualas, data de la mesa en plaça de la tectonica dei placas terrèstra(en) H. Furnes, M. de Wit, H. Staudigel, M. Rosing e K. Muehlenbachs, « A Vestige of Earth’s Oldest Ophiolite », Science, vol. 315, n° 5819,‎ 2007, pp. 1704–1707..

3,6 Ga : fin de l'Eoarquean e començament dau Paleoarquean. La forma de vida clarament identificada a l'ora d'ara, un bactèri, data d'aqueu periòde.

3,2 Ga : fin dau Paleoarquean e començament dau Mesoarquean.

2,9 Ga : començament de la glaciacion de Pongola, lo pus ancian periòde glaciari identificat. Durèt aperaquí 150 milions d'ans.

2,8 Ga : fin dau Mesoarquean e començament dau Neoarquean.

2,5 Ga : fin dau Neoarquean e de l'Arquean. Començament dau Proterozoïc, lo tresen eon de l'istòria de la Tèrra. Sa premiera èra es lo Paleoproterozoïc.
1,95 Ga : periòde de foncionament dei reactors nuclears naturaus d'Oklo(fr) Bertrand Barré, « Les réacteurs nucléaires naturels d'Oklo », Encyclopédie de l'énergie,‎ 20 d'octòbre de 2015..

1,6 Ga : fin dau Paleoproterozoïc e començament dau Mesoproterozoïc.

1,0 Ga : fin dau Mesoproterozoïc e començament dau Neoproterozoïc.

770-735 Ma : glaciacion de Kaigas.

650-635 Ma : glaciacion de Marinoen.

585-582 Ma : glaciacion de Gaskiers.

541 Ma : fin dau Proterozoïc, lo tresen eon de l'istòria de la Tèrra, e dau Neoproterozoïc, sa darriera èra. Començament dau Fanerozoïc, lo quatren eon de la Tèrra qu'es totjorn en cors a l'ora d'ara. Sa premiera èra es lo Paleozoïc, tanben subrenomat « Èra dei Peis » en causa de l'importància d'aqueleis organismes durant aqueu periòde.

 ans : periòde supausat dau començament de la formacion de la Granda Barriera de Corau au nòrd-èst d'Austràlia(en) David Hopley, Scott G. Smithers e Kevin Parnell, The Geomorphology of the Great Barrier Reef: Development, Diversity and Change, Cambridge University Press, 2007..

 ans : dins la region de Schöningen, una comunautat umana fabriquèt leis armas pus ancianas identificadas per d'arqueològs en 2022. Destinadas a la caça, èran probablament de javelinas ò d'espieuts(fr) Pierre Cattelain et Claire Bellier, La Chasse dans la Préhistoire, Cedarc, coll. « Guides archéologiques du Malgré-Tout », 2002, pp. 12-13..

 ans : data supausada de la realizacion dei pinturas aurinhacianas de la Bauma de Chauvet.

 ans : data supausada de l'aparicion dau propulsor que permetèt d'aumentar la portada dei javelinas utilizadas per la caça(fr) Gwenn Rigal, Le temps sacré des cavernes, José Corti, 2016, pp. 80-81..

 ans : data supausada de la realizacion dei pinturas gravetianas de la Bauma de Chauvet.

 ans : data estimada de la realizacion dei pinturas de la Bauma de Cosquer.

 ans : data estimada de la realizacion dei pinturas de la Bauma de Cuçac e de la Bauma del Puèg Mèrle.

 ans : traças de consumacion d'òrdi sus un site situat au sud dau Lac de Tiberiàs(en) Dani Nabel, Dolores R. Piperno, Irene Holst, Ainit Snir e Ehud Weiss, « New evidence for the processing of wild cereal grains at Ohalo II, a 23 000-year-old campsite on the shore of the Sea of Galilee, Israel », Antiquity, vol. 86, n° 334, 2012, pp. 990-1003..

 ans : començament de la formacion deis escuelhs de corau actuaus de la Granda Barriera de Corau.

 ans : data supausada dei pinturas de la Bauma de Las Caus e de la Bauma de Nhaus.

 ans : data estimada dau temps de l'arc pus vièlh identificat per d'arqueològs(fr) E. Ghesquière e G. Marchand, Le Mésolithique en France - Archéologie des derniers chasseurs-cueilleurs, La Découverte, Inrap, 2010..

Milleni V avC : periòde probable d'aparicion de la metallurgia dau bronze en Iran(en) C. Thornton, C. C. Lamberg-Karlovsky, M. Liezers, e S. M. M. Young, « On pins and needles: tracing the evolution of copper-based alloying at Tepe Yahya, Iran, via ICP-MS analysis of Common-place items », Journal of Archaeological Science, vol. 29, n° 12, pp. 1451–1460..

 Liames intèrnes 
 Geologia.
 Paleontologia.
 Preïstòria.
 Soleu.
 Tèrra.
 Univèrs.
 Vida.

 Bibliografia 

 (en) F.M. Gradstein, J.G Ogg, M. Schmitz e G. Ogg, The Geologic Time Scale 2012, Elsevier, 2012.

 Nòtas e referéncias