Iris (genre vegetal)

L’Iris es un genre de plantas vivaças de rizòma o bulbs de la familha de las Iridacèas. Lo genre Iris conten 210 espècias e fòrça varietats orticòlas.

 Espandiment 
Coma fòrça plantas de flors, los primièrs iris apareguèron cap a la fin del Cretacèu (Campanian) fa unes 80 milions d'annadas dins una zona venguda uèi l'Antartida.

s’encontran d’Iris dins tot l'emisfèr nòrd, que siá en Euròpa, en Asia, en Africa del Nòrd e en America del Nòrd.

 Etimologia 
esquèrra|vinheta|Dieu Òrus de la mitoologia egipciana
Lo mot « iris » venent del latin medieval iris, iridis, manlèu del grèc Iris, Iridos designant la [[iris (mitologia)|messatgièra]] dels dieus, personificacion de l'arcolan.

 Simbòls 

 Associada a l’Òrus egipcian 
Pels Egipcians, l’iris es associada Òrus, lo dieu Falcon, una de las mai ancianas divinitats egipcianas. Òrus simboliza lo solelh del matin e lo solelh de vespre. Las colors vivas e varadas de la flor ne faguèron lèu lo simbòl d’un arcolan reünissent lo cèl e la tèrra.

 Perfum 
Unas espècias son fòrça cercadas en perfumeriá per los rizòmas, qu s’extrai l'esséncia d'iris e son principal composant, l'irone. Son Iris germanica amb subretot sa forma blanca mai coneguda jol nom d'iris de Florença e Iris pallida, cultivat en Itàlia e al Marròc. Sembla que lo vam de l'iris coma perfum seriá estat lançat per Caterina de Medici.

Al sègle XVII, s'utilizava en polvera pels pels: lo risòma èra trissat, passat, donant una polvera que sentissiá bon coma la violeta, proprietat deguda a l'irona.

 Descripcion 
drecha|vinheta|Fuèlhas d'iris
Plantas vivaças, compausadas que las mai espandidas son:

 las bulbosas (tipe iris d’Olanda) ;
 los iris de rizòma (tipe iris de jardin) 

Las fuèlhas son altèrnas, de basa engainanta, gaireben sempre ensifòrmas.
esquèrra|vinheta|240x240px|Fruchs d'un iris
Grandas flors ermafroditas gropadas en cimas elocoïdas, enrodadas unas din l’autra dins de bractèas nomenadas espatas, puèi se dobrissent en sièis tepals petaloïds semblables dispausats sus dos rengs:

 los tres tepals exteriors o sepals son orizontals o arcats, de larg limbe;
 los tres tepals interiors o petals, mai pichons, son quilhats, sovent connivents.

Tres etaminas son constituidas de dos elements: lo filament e l'antèra sus que se trapa lo pollèn, inseradas a la base dels tepals exteriors, d’antèras extròrsas (lo pollèn es liberat cap a l'exterior de la flor, dins lo cas los tres grands tepals).

L’estil es de tres stigmatas plan dilatats, petaloïds.

Lo fruch, sodat amb lo tub del periant, es una capsula de tres lòtjas contenent un ensems de granas.

 Espècias màger 
vinheta|240x240px|Palais de Knossos, lo prince dels "liris"

 Iris aphylla L.
 Iris foetidissima L.
 Iris germanica L.
 Iris graminea L.
 Iris latifolia (Mill.) Voss
 Iris lutescens Lam.
 Iris lutescens subsp. lutescens
 Iris orjenii Bräuchler & Cikovac
 Iris pallida Lam.
 Iris pseudacorus L.
 Iris sibirica L.
 Iris spuria
 Iris spuria subsp. maritima (Lam.) P.Fourn. - Iris maritime
 Iris xiphium L.

 Classificacion botanica 
esquèrra|vinheta|Los rizòmas dels iris contribisson e estabilizar las broas e baldrases dels cors d'aiga
vinheta|Floricultura d'Adolphe Buyssens (1910)fig.132 - Iris Kaempferi
I aguèt diferentas classificacions dins l'istòria. La mai recenta es de Brian Matthew en 1989.

Leogenre Iris es divisat en 6 sosgenres ː

 Iris (Iris barbus de rizòmas) tanben nomenat 'pogon" ("barba" en grec) o "Eupogon" (barba veraia)
 Limniris (Iris sens barba de rizòmas)
 Xiphium (Iris de bulbe mòl, ancianament genre Xiphion)
 Nepalensis (Iris bulbós, ancianament genre Junopsis)
 Scorpiris (Iris de bulbe mòl, ancianament genre Juno)
 Ermodactyloïds (Iris de bulbe reticulat: ancianament genre Iridodictyum)

Cadun dels sosgenres se divisan en diferentas seccions e espècias.

 Sosgenre Iris 
Iris barbós de rizòmas
= Seccion Iris  - Iris barbut 
 Iris adriatica Trinajstic ex Mitic
 Iris albertii Reg.
 Iris albicans
 Iris alexeenkoi Grossh.
 Iris aphylla L.
Iris aphylla subsp. hungarica (Waldst. & Kit.) Helgi 
 Iris attica (Boiss. & Heldr.) Hayek
 Iris benacensis A.Kern. ex Stapf
 Iris bicapitata Colas
 Iris croatica – Perunika I.Horvat & M.D.Horvat
 Iris cypriana Foster & Baker
 Iris flavescens Delile
 Iris furcata Bieb. – Forked Iris
 Iris germanica L. incluant I. × barbata)
 Iris × germanica nothovar. florentina Dykes
 Iris glaucescens Bunge
 Iris griffithii Baker
 Iris hellenica Dionysios Mermygkas, Kit Tan & Artemios Yannitsaros
 Iris imbricata Lindl.
 Iris junonia Schott ex Kotschy
 Iris kashmiriana Baker
 Iris lutescens Lam. (including I. italica)
 Iris marsica I.Ricci & Colas.
 Iris mesopotamica – Iris mesopotamica
 Iris orjenii – Orjen Iris Bräuchler & Cikovac
 Iris pallida – Sweet Iris, Dalmatian Iris Lam.
Iris pallida subsp. cengialti (Ambrosi ex A.Kern.) Foster
Iris pallida subsp. illyrica (Iris illyrica) (Tomm. ex Vis.) K.Richt.
 Iris perrieri Simonet ex P.Fourn.
 Iris pseudopumila Tineo
 Iris pumila L.
 Iris purpureobractea B.Mathew & T.Baytop
 Iris relicta Colas.
 Iris reichenbachii Heuff. Iris reichenbachii
 Iris revoluta Colas.
 Iris sambucina L.
 Iris scariosa Willd. ex Link
 Iris schachtii Markgr.
 Iris setina Colas.
 Iris suaveolens Boiss. & Reut. (incluant I. iliensis)
 Iris subbiflora Brot.
 Iris taochia Woronow ex Grossh.
 Iris timofejewii Woronow
 Iris variegata L. Iris Hongrois

 Section Oncocyclus 
Iris Oncocyclus (de cèrcle coflats) en referéncia a l'arilha present sus las granas.
 Iris acutiloba C.A.Mey. (including I. ewbankiana)
 Iris antilibanotica  Dinsm.
 Iris assadiana Chaudhary, Kirkw. & C.Weymolauth
 Iris atrofusca Baker
 Iris auranitica  Dinsm.
 Iris atropurpurea Baker
 Iris barnumae Baker & Foster
 Iris basaltica  Dinsm.
 Iris bismarckiana Reg. – Nazareth Iris
 Iris bostrensis  Mouterde
 Iris camillae Grossh.
 Iris cedreti Dinsm. ex Chaudhary
 Iris damascena Mouterde
 Iris gatesii Foster
 Iris grossheimii Woronow ex Grossh.
 Iris haynei (Baker) Mallet. – Gilboa Iris
 Iris hermona Dinsm. – Hermon Iris
 Iris heylandiana Boiss. & Reut.
 Iris iberica Hoffm.
Iris iberica subsp. elegantissima (Sosn.) Fed. & Takht.
Iris iberica subsp. lycotis (Woronow) Takht.
 Iris kirkwoodi (including I. calcarea)
 Iris lortetii Barbey ex Boiss.
 Iris lortetii var. samariae (Dinsm.) Feinbrun
 Iris mariae Barbey.
 Iris meda Stapf
 Iris nigricans  Dinsm.
 Iris nectarifera Güner
 Iris paradoxa Steven
 Iris petrana Dinsm.
 Iris polakii Stapf
 Iris sari Schott ex Bak.
 Iris schelkownikowii Fomin
 Iris sofarana Foster
 Iris sprengeri Siehe
 Iris susiana L. – Mourning Iris
 Iris swensoniana  Chaudhary, G.Kirkw. & C.Weymouth
 Iris westii Dinsm.
 Iris yebrudii Dinsm. ex Chaudhary

 Section Hexapogon 
Iris de 6 barbas
 Iris falcifolia Bunge
 Iris longiscapa Ledeb.

 Section Psammiris 
Iris dels sables
 Iris arenaria Waldst. & Kit.
 Iris bloudowii Ledeb.
 Iris curvifolia Y.T.Zhao
 Iris humilis Georgi
 Iris kamelinii Alexeeva
 Iris mandschurica Maxim.
 Iris potaninii Maxim.
 Iris vorobievii N.S.Pavlova

 Section Pseudoregelia 
 Iris cuniculiformis Noltie & K.Y.Guan
 Iris dolichosiphon Noltie
 Iris goniocarpa Bak.
 Iris hookeriana Fost.
 Iris ivanovae Doronkin
 Iris kemaonensis Wall.
 Iris leptophylla Lingelsheim
 Iris narcissiflora  Diels.
 Iris sikkimensis Dykes
 Iris tigridia Bunge ex Ledeb.

 Section Regelia 
 Iris afghanica Wendelbo
 Iris darwasicaRegel
 Iris heweri Grey-Wilson & Mathew
 Iris hoogiana Dykes
 Iris korolkowii Regel
 Iris kuschkensis Grey-Wilson & Mathew
 Iris lineata Foster ex Regel
 Iris stolonifera Maxim.

 Sosgenre Limniris 
vinheta|Iris ensata
vinheta|Iris pseudacorus
vinheta|Iris versicolor

 Seccion Limniris 

 Seccion Lophiris 
Seccion tanben nomenada 'Evansias' o iris de crèstas
vinheta|Iris milesii
vinheta|Iris wattii

 Iris confusa
 Iris cristata
 Iris formosana Ohwi
 Iris henryi A.Gray
 Iris japonica Thunb.
 Iris lacustris
 Iris latistyla Y.T.Zhao
 Iris milesii Foster
 Iris speculatrix Hance
 Iris subdichotoma Y.T.Zhao
 Iris tectorum Maxim.
 Iris tenuis S.Wats.
 Iris wattii Baker ex Hook.f.

 Seccion Unguiculares 

 Iris lazica Albov
 Iris unguicularis Poiret

ibrids non categorizats

 Iris thompsonii R.C.Foster – (Thompson's Iris) (formerly in I. innominata)
 Iris × robusta E.Anderson. – (Robust Iris) (I. versicolor × I. Virginica)
 Iris × sancti-cyriJ.Rousseau – (Saint-Cyr iris) (I. hookeri × I. versicolor)

 Sosgenre Xiphium 
Iris de bulbes mòls. Ancianament genre Xiphion. Iris espanhòl
vinheta|Iris latifolia
vinheta|Iris lusitanica, Iris xiphium var. lusitanica

 Iris boissieri Henriq
 Iris filifolia Boiss.
 Iris juncea Poir.
 Iris latifolia – English Iris
 Iris lusitanica Ker Gawl.
 Iris rutherfordii M Rodriguez, P Vargas, M Carine and S Jury
 Iris serotina Willk. in Willk. & Lange
 Iris tingitana Boiss. & Reut. – (Morocco Iris)
 Iris xiphium syn. Iris x hollandica; Iris Espagnol, iris Hollandais

 Sosgenre Nepalensis 
Iris bulbós. Ancianament genre Junopsis.

 Iris collettii Hook.
 Iris decora Wall.
 Iris staintonii H Hara
 Iris barbatula Noltie & Guan

 Sosgenre Scorpiris 
Iris de bulbs mòls. Ancianament genre Juno.
vinheta|Iris palaestina
vinheta|Iris regis-uzziae en Israel

 Sosgenre Ermodactiloïds 
vinheta|Iris reticulata
drecha|vinheta|Iris reticulata
Iris de bulbe reticulat. Ancianament genre Iridodictyum.

 Autres 

 Iris dichotoma Pall. (Vesper Iris) (anciennement Pardanthopsis)
 Iris domestica

 Classificacion orticòla 
L’obtencion per ibridacion de fòrça nombroses cultivars menèt a l’elaboracion d’una classificacion orticòla plan diferenta de la botanica pels iris de jardin.

 Illustracions 

 Enemics 
L’Oxythyrea funesta pòt s'atacar a las flors d'iris.

La pupa d’Orthochaeta dissimilis s'ataca al pollèns.

Los parpalhons de nuèch (eterocèrs) suivants se noirisson d'iris :

 Ctenucha virginica (Arctiidae),
 Plusia festucae (Noctuidae).
 Macronoctua onusta (Noctuidae).

En climat umid, l'eterosporiòsi (Cladosporium iridis) pòt crear de tascas brunas sul fulham sens damatjar la florason nimai los rizòmas. se cura al fongicid (mesclat a un còrs gras per aderirr a las fuèlhas cirosas) al començament de la sa son quand las fuèlhas atenhon 10 cm (cada setmana pendent 4 a 6 setmanas) per limitar la propagacion dels espòrs que poiriá tuar la planta en unas annadas.

La poiridura mòla, provocada per la bactèri Erwinia carotovora, pòt s’atacar als rizòmas. Alara, venon mòl e preonon una mala odor. Se passa sus un sol demorant tròp umid e/o ric en matèria organica mal descompausada. Cal levar tota la partida tocada en copant en partida sana amb un talh net, puèi daissar secar la superfícia de copa e vaporizar amb un antiseptic de tipe aiga de javel o permanganat en dilucion.

 Nòtas e referéncias 

 Ligams extèrnes 

 Société Française des Iris et plantes Bulbeuses  (fr)
 Tout savoir sur les iris expliqué par L'iriseraie
 Glossaire des iris (site la Société française des iris et plantes bulbeuses (SFIB))
 un site web complet sur les iris (en)
 The American Iris Society  (en)
 Iris Enzyclopedia of the American Iris Society  (en)
 Historic Iris Preservation Society  (en)
 (en) Référence Flora of North America : Iris  
 (en) Référence Flora of China : Iris  
 (en) Référence Flora of Pakistan : Iris  
 (en) Référence FloraBase (Australie-Occidentale) : classification Iris  
 (fr+en) Référence ITIS : Iris  L. (+ version anglaise)
 Référence Tela Botanica (France métro) : Iris L. 
 (en) Référence NCBI : Iris

Categoria:Flòra (nom vernacular)
Categoria:Portal:Botanica/Articles ligats