Carta de jòc

Una carta de jòc es una pichona ficha illustrada de motius variats e utilizada, dedins un ensemble, per practicar diferents jòcs de societat de jòcs de cartas.

Possedís al revèrs una fàcia comuna neutra, e una fàcia particulara que destria cada carta.

Un ensemble de cartas complet forma un jòc, las cartas qu'un jogaire ten dins sa man pendent una partida forman una man. 

Existís d'ensembles de cartas tradicionals especific a cada zona geografica (jòc de 52 cartas, jòc de taròt, etc.) e se'n creèt per especificament per un jòc de societat particular.

A causa de lor estandardizacion e coma objècte de consomacion correnta, las cartas pòdon èsser utilizadas dins d'autres ojectius que lo jòc, coma l'illusionisme, la cartomancia, los castèls de cartas, o quitament de moneda.

 Origina e evolucion 
vinheta|271x271px|Carta de jòc imprimida de la dinastia Ming, 1400

 Orient extrèm 

 China 
Las mai ancianas cartas de jòc conegudas son d'origina chinesa e apareguèron pendent la dinastia Tang (618-907) al moment ont lo format dels libres passa del rotlèu a la fuèlhaVoir pages 116-117 in The Genius of China - 3,000 years of science, discovery and invention, Prion Books, 1983. Semblan aver estat desvolopadas a partir de ls ancians dats venent d'ÍndiaVoir page 55 in The shorter Science and Civilisation in China: an abridgement of Joseph Needham's original text - Volume 3, Colin A. Ronan, Cambridge University Press, 1986 e en ligam amb de practicas divinatòrias. La mai anciana carta, datada de vèrs 1400, foguèt trobada per Albert von Le Coq a Torfan en 1905 dins la provícia chinesa del XinjiangVoir Turfan Studies sur le site de la "Berlin - Brandenburgische Akademie der Wissenschaften". Las cartas son d'entre los primièrs exemples de xilografia apreguts a la fin de dinastia Tang (sègle X). Joseph Needham estima al vejaire de las diferentas fonts que las cartas de jòc (de papièr) venon del sègle IX al mensVoir pages 131-132 in Science and civilisation in China - Volume V : Chemistry and chemical technology - Part 1 : Paper and Printing, Joseph Needham & Tsuen-hsuin Tsien, Cambridge University Press, 1985 (edition de 2001) : Playing made of paper, written or printed with design, probably existed no later than the +9th century, when the relatives of a princess are said to have played the "leaf-game".. Al començament del periòde Song, al sègle XI, una evolucion fa naícer los dominòsVoir page 55 in The shorter Science and civilisation in China: an abridgement by Colin A. Ronan of Joseph Needham's original text : 3, Cambridge University Press 1986.

Las cartas chinesas correspondon a tres tipes de jòcs : las cartas dominò, las cartas monetàrias, e las cartas d'escacs, que reproduson las pèças dem xiangqi (escacs chinés).

 ya-pai (32 cartas), pendent la dinastia Song
 ma-diao (40 cartas), pendent la dinastia Ming

 Corèa 
En Corèa, los jòcs de carta mai ancians son lo tujeon (hangeul : 투전), que poiriá aver inspirat lo Keno, es citat al sègle XVII e lo seosda (ko) (hangeul : 섯다).

 Orient pròche 
Es possible que los davancièrs dirèctes de las cartas europèas sián arribat l'Euròpa mejansr de Mamelocs d'Egipte a la fin del sègle XIV, dins una una forma fòrça pròche d'aquesta coneguda uèi.

Un ensemble gaireben plan conservat de 47 cartas Mameloc foguèt descobèrta per Leo Mayer al palais de Topkapi a Istanbul en 1938. Aqueste jòc èra pas mai ancian que 1400, mas permetèt d'identificar de fragments de jòcs datats del sègle XII o XIII. Per deduccion, aqueste jòc deuriá comprene al mens 5 colors (los pals de pòlo, los bastons, las pèças, las espasas e las copas), 4 onors e 10 cartas de punts per color, et peut être un joquièr al dessenh de creissant, per un total de 70 cartas sens comptar los eventuals Joquièr.

Los onors que portavan los noms de malik (Rei), nā'ib malik (Vice Rei), thānī nā'ib (Segond), e ahad al-arkān (Assistent). Aquestas cartas pòrtan de motius geometrics abstrachs, sens representar d'individús, lor denominacion èra pasmens inscricha sus las cartas.

 Euròpa 
Las cartas de jòcs apareguèron en Euròpa al sègle XIV (lor preséncia es attestada en Catalonha en 1371,, en Alemanha e a Florença a partir de 1377, en Espanha entre 1377 e 1381 e en França en 1381) ; benlèu arribèrons mejas d'Arabs o pels escambis mercands amb los Mongòls lo long de la Rota de la seda, doas ipotèsis retengudas per Joseph Needham o per Thomas T. Allsen,,, ; los mèsmes istorians suggerisson que las cartas de jòc ajan podut estimular en Euròpa lo desvelopament de la xilografia, e en consequéncia las autras tecnicas d'estampariá,, aquò paréis pasmens improbable que per exemple, se la datacion de la fusta Protat es exacta, precedís de luènh l'aparicion de las cartas de jòc en Euròpa amb d'òbras de qualitat dins de zonas geograficament alunhadas de las regions ont las cartas apareguèron.

Lo jòc de taròt aparéis dins las annadas 1440 en Itàlia del Nòrd. Lèu son estructura se fixèt: quatre colors compausada de dètz cartas numeralas de l'as al dètz, quatre figuras (vailet, cavalièr, reina e rei); a aquesras quatre serias es aponduda una cinquena seria de cartas (los trionfs que serán mai tard designats coma atots) de vinte dos cartas.

 En França 
L'enòrme demanda per aqueste novèl jòc d'azard poirà èsser satisfacha amb la gravadura sus fusta, un novelum que permet la multiplicacion mecanica dels imatges. Lion, vila de l'estampariá d'etòfas utiliza ja aqueste mòde de fabricacion de motius en gravant de figuras sus una placa de fusta utilizada coma sàgel. Après tintatge, las placas estampan lors motius per pression sul papièr. Puèi lo contra empegatge de quatre fuèlhas de papièr rigidifica lo tot per li donar una textura cartonada, d'ont lo nom de cartas. Son alara penchas a la man, puèi talhadas abans d'èsser cobèrtas de sabon, e passadas au lisador per far mai aisida lo manejament del jòc.

Los cartièrs de Lion presenten lors cartas amb de caracteristicas pròpras: los reis pòrtan un scèptre en flor de liri, lo rei de còr ten un papagai, lo rei de flor un glòbe susmontat d'una crotz, la dama de carrèu una flor de virasolelh, lo vailet de carrèu una alabarda.

En 1858, Baptiste-Paul Grimaud introduch en França los canton redonds, per que se desfuèlhen past.

Abans de 1800, lo revèrs de las cartas — levat pel taròt — èra blanc. Las gents las utilizavan a vegads per transmetre de messatges, mas los Americans faguèron novelum. D'en primièr estampavan de publicitat per promòure menas de causas (idèas, mòdas, ideologias, servicis, païsatges celèbres, etc.) mas, pauc a pauc, de gravaduras abstrachas los remplacèron.

 Las cartas, un veïcul ideologic 
vinheta|Carta eissida d'un jòc dessenhat per Jacques-Louis David
esquèrra|385x385px jos la Terror, ont las damas incarnan de vertuts o de libertats novèlas. Atal, l'anciana dama de còr personnifica la fraternitat e la libertat de culte
La ierarquia tradicionala de las cartas es pas sempre respectada. Atal, dins de jòcs coma la belòta (e sa derivada la coenchada), lo Skat e le Jass, lo Vailet es la carta màger a l'atot. En França, aquò remenbra una simbolica revolucionària (lo vailet mai fòrt que lo rei).

Pendent la Revolucion francesa, la carta ven un verai messatge politic: lo 22 d'octobre de 1793, la Convencion interdit los signes de reialtat e de feudalitat. Lo bonet frigian amaga la corona, un solelh amaga la flor de liri. Puèi de jòcs foguèron estampats remplaçant los reis per de gènis, las damas per de libertats, los vailets per d'egalitats,.

L'idèa d'utilizar los jòcs de cartas coma simbòl politic tornèt al vam en 2003 pendent la guèrra en Iraq quand los soldats americans recebèron de jòcs presentant los nauts responsables iraquians mai cercats, la valor de la carta (rei en primièr) rebatent la plaça dins lo regim.

 Formats contemporanèus 
Jòc de cartas francésCòr centrat|35x35pxCarrèu centrat|35x35pxFlor centrat|35x35pxPica centrat|35x35pxJòc de cartas alemandCòr centrat|35x35pxEsquilon centrat|35x35pxAgland centrat|35x35pxFuèlha centrat|35x35pxJòc de cartas soïssaRòsa centrat|35x35pxEsquilon centrat|35x35pxAgland centrat|35x35pxBloquièr centrat|35x35pxJóc de cartas espanhòlCopa centrat|35x35pxAur centrat|35x35pxBaston centrat|35x35pxEspasa centrat|35x35pxJòc de cartas italianCopa centrat|35x35pxDenièr centrat|35x35pxBaston centrat|35x35pxEspasa centrat|35x35px
Al delà dels ensembles de cartas especificas a un jòc de societat donat e sovent a una zona geografica restrencha, i a un estandard mondial que deriva de l'estructura comuna del Jòc de 52 cartas, en utilizant tot o partidas de las valors d'aqueste (jòc de 32, 36, ... cartas) e en variant las ensenhas (colors) utilizadas e dins lo cas del Taròt i apondent una novèla color dicha d'atot.

Segon las zonas geograficas, tal o autre ensemble serà privilegiats, quitament se l'estandard internacional deriva del jòc francés.

 Nòtas e referéncias 

 Annèxes 

 Bibliografia 

 Zôé Grand-Wiemert, "OBJETS/La Molle de cartes à jouer", dans Histoires lyonnaises, carnet de recherches, juin 2019 (https://lyonnais.hypotheses.org/4642 consulté le 19 août 2019).
 Gabriel Peignot, Recherches historiques et littéraires sur les danses des morts et sur l'origine des cartes à jouer, Librairie Victor Lagier, Paris, 1826 (lire en ligne).
 Hyacinthe Chobaut, « Les maîtres-cartiers d'Avignon du XVe siècle à la Révolution », dans Provence historique, 1955, tom 5, fascicule 22,  (lire en ligne)
 Dictionnaire de la Ferme générale, 2020-2024
 Pierre Germa, « Dictionnaire des inventions », Berger-Levrault, 1986, 85 
 Robert Temple (trad. de l'anglais), Le génie de la Chine : 3 000 ans de découvertes et d'inventions, Arles, P. Picquier, 2007, 288 p. (ISBN 978-2-87730-947-9)
 Laetitia Laguzet, Les cartes dans l'art contemporain depuis le cubisme, Jeu et Divination thèse soutenue en mars 2011, Paris Sorbonne.

 Articles connèxes 

 Tipes de cartas de jòc
 Jòc de 32 cartas
 Jòc de 52 cartas
 Taròt
 Hanafuda
 Kabufuda
 Jòc de cartas italian
 Jòc de cartas espanhòl
 Jòc de cartas indian

 Ligams extèrnes 

 (en) « Playing cards featuring logo of the FJ Holden », National Museum of Australia