Ans 1980

Istòria 

1983-1985 : succession de crisis en Sodan amb la represa de la guèrra civila (1983), una famina grèva (1984) e d'esmogudas popularas. Minat per aquelei problemas, Gaafar Nimeiry foguèt obligat de laissar lo poder ai militars (6 d'abriu). Lo generau Siwar al-Dahab venguèt lo novèu cap de l'estat. Mantenguèt la natura autoritària dau regime mai prometeguèt l'organizacion d'eleccions liuras per 1986.

1985 : en Bangladèsh,  mòrts après lo passatge d'un ciclòn tropicau.

1985 : en Colómbia, erupcion dau volcan Nevado del Ruiz que causèt la destruccion de la vila d'Armero pendent la nuech dau 13 au 14 de novembre. Entre  e  personas foguèron tuats per una colada de fanga. En causa de la manca de preparacion per faciar una catastròfa, lei secors manquèron d'eficacitat e lei subrevivents deguèron tanben faire fàcia a d'epidemias e a de pilhatges. Dins aquò, permetèt de facilitar lei campanhas de comunicacion ulterioras sus la menaça representada per lei volcans au sen dei govèrns e dei populacions (→ 1991)En particular, après aquela catastròfa, lei volcanològs francés Maurice e Katia Krafft realizèron de films de prevencion sus lei perilhs volcanics..

1985 : violent tèrratrem (magnitud de 8,0) dins la Ciutat de Mexic. Entraïnèt de destruccions importantas e la mòrt d'au mens  abitants.

1985 : conegut dempuei lo començament dau sègle, lo « trauc » dau jaç d'ozòn estratosferic au dessús de l'Antartic venguèt un subjècte d'estudi per la comunautat scientifica. D'efiech, son aumentacion importanta entraïnèt una alèrta demandant l'enebiment dei gas CFC a l'origina de la disparicion de l'ozòn. Lo 22 de març, plusors estats adoptèron ansin la Convencion de Viena sus la proteccion dau jaç d'ozòn per melhorar la cooperacion entre elei afin de demenir lei riscs de destruccion d'aqueu jaç. Lo tèxte èra pas constrenhent mai prevesiá de discussions ulterioras que permetèron d'enebir lei gas CFC (→ 1987).

1986 : en Cameron, erupcion limnica dau lac Nyos. La catastròfa entraïnèt la mòrt de  abitants(fr) Serge Morin e Jean Pahaï, « La catastrophe de Nyos (Cameroun) », Yaoundé, Revue de géographie du Cameroun, Vol VI n°2, 1986, pp. 81-105.. Suscitèt tanben un interès per l'estudi dei lacs meromictics susceptibles d'entraïnar de desastres similars.

1987 : dos ans après la signatura de la Convencion de Viena sus la proteccion dau jaç d'ozòn (→ 1985), plusors estats signèron lo Protocòl de Montreal per enebir l'utilizacion dei gas CFC a partir de 2009 (franc de quauqueis usatges limitats en medecina). Aqueu tèxte foguèt pauc a pauc ratificat per totei leis estats de la planeta.

1987 : intrada en servici dau premier sosmarin nuclear lançaire d'engenhs chinés.

1987 : en Iraq, l'intrada de tropas iranianas en Curdistan a proximitat de Sulaymaniyya entraïnèt una intensificacion de la repression anticurda menada per leis autoritats de Bagdad. En particular, Saddam Hussein autorizèt l'utilizacion d'armas quimicas còntra lei populacions civilas en revòuta. Dins lo Golf, Iran assaièt d'internacionalizar lo conflicte en atacant de naviris marchands per obtenir la fin dau sostèn internacionau a Iraq. Aquò entraïnèt una repòsta viva deis Estats Units que placèron divèrsei naviris sota sa proteccion e mandèron de naviris militars dins la region. Una tiera de combats navaus s'acabèron per de desfachas iranianas que perdiguèron plusors naviris leugiers.

 Cultura 

 Sciéncias e tecnicas 

1983 : premiera aparicion dau metòde HAZOP, una tecnica d'identificacion dei riscs industriaus desvolopada per l'industria quimica, dins la literatura tecnica(en) Trevor A. Kletz, HAZOP & HAZAN. Notes on the Identification and Assessment of Hazards (2nd ed.), Rugby, IChemE, 1983..

1985 : desvolopament de la premiera version dau sistèma operatiu Windows per la companhiá estatsunidenca Microsoft. Aqueu sistèma foguèt integrada sus seis ordinators per IBM en 1987 e es vengut lo sistèma d'esplecha pus escampat dins lo mond (90% en 2008).

1985 : presentacion dau premier ecran tactil per la companhiá estatsunidenca Zenith.

1986 : premier vaccin còntra lo paludisme. Pasmens, lo projècte s'acabèt per una revirada car aviá ges d'efiech còntra Plasmodium falciparum.

1987 : dins lo Grand Nívol de Magellan, explosion de la supernova SN 1987A que foguèt la premiera supernova visibla a uelh nus dempuei 1604. Foguèt fòrça estudiada per leis astronóms que collectèron d'importantei donadas sus lo fenomèn. En particular, l'estela a l'origina de l'explosion, una supergiganta blava, foguèt una suspresa car aqueu tipe d'estèla èra alora pas supausada èsser capable d'entraïnar una supernova.

1987 : aumentacion sobda de la luminositat de l'asteroïde Quiron. En 1988, l'explicacion dau fenomèn foguèt trobada amb la descubèrta d'una coa cometària. Aquò menèt a la creacion d'una classa novèla d'asteroïde : lei centaures.

1989 : durant lo passatge de Voyager 2 a proximitat de Triton, lo satellit principau de Neptun, premiera observacion d'una activitat criovolcanica. Dins leis annadas seguentas, aqueu fenomèn foguèt identificat a la superficia d'autreis objèctes fregs dau Sistèma Solar.

 Decès 

 Alvin Ailey, dançaire e coregraf estatsunidenc.
 Fred Astaire, actor e dançaire estatsunidenc.
 Michel Audiard, cineasta francés.
 Félix Bloch, fisician soís.
 Heinrich Böll, escrivan alemand.
 Walter H. Brattain, fisician estatsunidenc.
 Fernand Braudel, istorian francés.
 Louis de Broglie, fisician francés.
 Erik Bruhn, dançaire danés.
 Italo Calvino, escrivan italian.
 Marc Chagall, pintor rus.
 Konstantin Chernenko, òme politic sovietic.
 Leon Còrdas, escrivan occitan.
 Karl Dönitz, amirau e òme politic alemand.
 René Dubos, biologista francoestatsunidenc.
 John Franklin Enders, scientific estatsunidenc.
 Rita Hayworth, actritz estatsunidenca.
 Rudolf Hess, ministre dau III Reich.
 Enver Hoxha, òme politic albanés
 John Huston, actor estatsunidenc.
 Pascual Jordan, fisician alemand.
 Luis Federico Leloir, quimista argentin.
 Paul Flory, quimista estatsunidenc.
 Dian Fossey, biologista estatsunidenc.
 Primo Levi, escrivan italian.
 Philip Levine, biologista estatsunidenc.
 Frank Macfarlane Burnet, biologista australian.
 Lee Marvin, actor estatsunidenc.
 Peter Medawar, biologista britanic.
 Elsa Morante, escrivana italiana.
 William Parry Murphy, mètge estatsunidenc.
 Gunnar Myrdal, economista suedés.
 Pola Negri, actritz polonesa.
 Tancredo Neves, president brasilièr.
 John Howard Northrop, quimista estatsunidenc.
 Penn Nouth, òme politic de Cambòtja.
 Geraldine Page, actritz estatsunidenca.
 Charles Francis Richter, sismològ estatsunidenc.
 Rodney Robert Porter, bioquimista anglés.
 Ernst Ruska, fisician alemand.
 Randolph Scott, actor estatsunidenc.
 Simone Signoret, actritz francesa.
 Albert Speer, arquitècte e ministre alemand.
 Ian Stewart, pianista britanic.
 Albert Szent-Györgyi, bioquimista ongrés.
 Peter Tosh, cantaire e compositor jamaican.
 Big Joe Turner, cantaire estatsunidenc.
 Hideki Yukawa, fisician japonés.
 Helmuth Walter, engenhaire alemand.
 Andy Warhol, artista estatsunidenc.
 Orson Welles, cineasta estatsunidenc.
 Georg Wittig, quimista alemand.

 Liames intèrnes 

 Bibliografia 

 Nòtas e referéncias