Escambi colombian

L’escambi colombian (taben nomenat lo grand escambi) es un escambi biologic intercontinental se debanant al periòde istoric, en seguida de la decobèrta de l'America per Critòl Colomb. Es un desl eveniments mai importants de l'istòria de l'ecologia, de l'agricultura e de la cultura.

Lo tèrme, inventat per Alfred W. Crosby en 1972 e ara reconegut per la granda majoritat dels istorians, designa los nombroses escambis de bens agriculturals, de bestial, de populacions umanas e de microorganismes (subretot aquestes responsables de malautiás infeciosas), a partir de 1492, entre l'Ancian e lo Mond Nòu: es a dire entre l'Afroeurasia e l'America, o encara entre los emisfèris oèst e èst. Fòrça causas foguèron escambiadas entre ambedos emisfèris, causant de prigonds cambiaments biologics e culturals de cada costat.

A l'estricte punt de vista biologic, es a dire abstraccion facha de son importança dins l'istòria umana, l'escambi colombian demora un eveniment d'importança màger que placèt en contacte de linhadas evolutivas separadas dempuèi lo fraccionament del Gondwana fa mai de cent milions d'annadas. Abans aqueste, lo mai recent grand escambi biologic intercontinental foguèt lo grand escambi interamerican.

L'escambi colombian marca segon unes autors (Lewis e Maslin, 2015), lo començament d’una novèla epòca geologica nomenada Antropocèn, que correspond al començament d’un periòde, desconegut fins alara sus Tèrra, de predominança de l'activitat umana sus las fòrça geologicas, e d’omogeneïzacion del biòta terrèstre.

 Exemples 
Aqueste escambi de plantas e d'animals transformèt los mòdes de vida europèus, americans, africans e asiatics. D'aliments jamais vists abans lèu venguèron d'aliments de basa, alara que de novèlas regions se dobrissián a l’agricultura. Per exemple, abans 1492, la trufa butava pas fòra de l'America del Sud. Dins las annadas 1840, l'Irlanda dependava tan de la trufa qu'un culhida infectada pel mildió  mena a la granda famina irlandesa. La primièra importacion europèa en America, lo caval, cambièt la vida de fòrça tribús amerindianas de las Grandas Planas, lor permetent d'adoptar un novèl biais de viure nomad basat sus la caça al bisont. La salsa tomata, facha amb un fruch originari de Sudamerica, venguèt un simbòl de l'Itàlia, alara que lo cafè de l'Africa e la cana a sucre de l'Asia venguèron las culturas principalas de las plantacions latinoamericanas.

Abans l'escambi colombian, i aviá pas d'irange en Florida, ni banana en Eqüator, ni paprika en Ongria, ni corgeta en Itàlia, ni ananàs a Hawaii, ni maniòc ni patata doça en Africa, ni taure al Tèxas, ni ase al Mexic, ni piment en Tailàndia, ni tabat, milh o mongeta en Euròpa, ni chocolat en Soïssa

Abans qu'una comunicacion frequenta siá establida entre los dos emisfèris, la varietat d'animals domesticats et de malautiás infecciosas essent fòrça mai granda dins lo Mond Ancian que dins lo Nòu. Aquò mèna, en partida, als efièch devastators de las malautiás del Mond Ancian suls Amerindians. Los pòbles del Mond Nòu paguèron un fòrça grand tribut a las epidèmias de veròla.

I aguèt gaireben pas cap de societat sus Tèrra que foguèt pas tocada per aqueste escambi ecologic planetari.

 Tablèu de comparason 
 +Distribucion precolombiana dels organismes pròches dels umans
 Tipe d'organisme
 Lista del Mond Ancian
 Lista del Mond Nòu
  Animals domestics
  camèl
 dromadari
 elefant
iac
vaca
 can
 cat
ase
galina
pavon
tortora
colomb
 pintarda
 cicne
 auca
 guit
 cabra
 caval
 mirga
 pòrc
 conilh
 rat
 fèda alpaca
 guit mut
 cavia
 lama
 piòt
  Plantas utilas
  Pebre
 Banana
 Òrdi
 caulet
 Cafè
 coton (varietat corta dicha « egipciana »)
 citrus
 alh
 lachuscla
 Civada
 Ceba
 Persec
 Pera
 Ris
 Segal
 Cana de sucre
 Nap
 Blat
  amaranta
 avocat
 Mongeta
 anacardièr
 Sàlvia
 chicle
 piment (Pebron inclús)
 cacao / chocolat
 coton (varietat longa, 90 % dels cultivars modèrnes)
 Milh
 Maniòc
 papaia
 arachida
 pacanièr (notz de pecan)
 ananàs
 trufa
 quinoa
 Evea (caochoc)
 cocorda (Aubièca inclus)
 Virasolelh
 patata doça
 Tabat
 Tomata
 vanilha
  Malautiás infecciosas
  Colèra
 Gripa
 Malària
 Sarrampiu
 Pèsta
 escarlatina
 tripanosomòsi africana
 Veròla
 Tuberculòsi
 febre tifoide
 febre jauna (soca europèa)
  malautiá de Chagas
 Sifilis (cas incertan, veire l'article)
 febre jaune (socas americanas)

 Nòtas e referéncias 

 Nòtas 

 Referéncias 

 Vejatz tanben 

 Articles connèxes 

 Anthropocèn
 Contactes transoceanics precolombians
 Domesticacion
 Espècia invasiva
 Pandèmia
 Lo grand escambi interaamerican

 Bibliografia 

  Alfred W. Crosby, The Columbian Exchange: Plants, Animals, and Disease between the Old and New Worlds, 1972 ; rééd. 2003.
  Jeremy Adelman, Stephen Aron, Stephen Kotkin et al., Worlds Together, Worlds Apart.

 Listas 

 Èrbas e aromatas de cosina
Categoria:Biogeografia
Categoria:Istòria d'America
Categoria:Portal:Medecina/Articles ligats
Categoria:Portal:Zoologia/Articles ligats
Categoria:Portal:Botanica/Articles ligats