Mitologia basca

La mitologia basca (Euskal mitologia) es l'ensemble dels mites d'origina basca arribats fins a nosaltres. 
Cristianizats tardierament, los Bascs adoravan las fòrças naturals coma lo solelh, la luna, l'aire, l'aiga, los monts, los bòscs, aqueles prenent de formas umanas. Sus las estelas redondas dels cimentèris bascs figuran encara sovent lo solelh, la luna e d'estelas. De cresenças actualas poirián venir del PaleoliticJulien d'Huy et Jean-Loïc Le Quellec (2012)"Les Ihizi: et si un mythe basque remontait à la préhistoire?" . 

 Presentacion generala 
Lo personatge principal de la mitologia basca es Mari, divinitat femenina, que representa « la natura ». Li es associat Sugaar, « lo dragon mascle » (vejatz tanben Erensuge), representacion de las colèras del cèl, trons e auratges.  

Tanben existís d'autras fòrças naturalas coma lo solelh, Egu, Eguen o Ekhi, que caçava las fòrça de las tenèbras (la crotz basca seriá un sombòl solar coma la svastika) e la luna, Hil o Ilargi, qui sorgís del mond ocult, de l'escur e de la mòrt e qu'es sovent presentada amb un destral e los instruments de la filaira.

Tanben existís d'èssers intermediairis entre òmes e dieus, los Basajaunak, « senhors del bòsc », peluts e terriblament fòrts, mena de gènis benefics qu'aparan los trpèls e gardan los secrets de l'agricultura. De legendas los assimilan e d'enfants de l’ors e de la femna. Los Basajaunak, los seinhors salvatges, e los « Mairiak » o « Jentilak », de gigants pagans, son considerats coma essent los bastissors de dolmèns e cromlecs del Bascoat. Aqueles gigants e lor divesa Mari aurián desaparegut amb l’arribada del cristianisme segon la legenda de Kixmi"Xan de l'Ours, la légende de l'homme sauvage" de Marc Large, préface de Renaud, éditions Cairn. 

Avent ara pas mai d'influéncia vertadièra, son considerats per fòrça gents coma de contes fantastics.

 Arbre genealogic de la mitologia basca 

</center>

 Tèrmes especifics a la mitologia basca 
Los tèrmes seguents apartenon a la mitologia basca:

 A 
drecha|vinheta|illustracion de la divesa Mari per Josu Goñi
 Aari: llo marran
 Aatxe, Ahatxe: lo vedèl
 Aidegaxto, Aide-gaizto: lo cèl marrit
 Aide, Aideko, Aidetikako: aire, aquel de l'aire
 Aker: boc
 Akelarre: la landa del boc
 Akerbeltz: lo boc negre
 Alarabi o Alabarri: ciclop. Autre nom Tartaro
 Amabirgina Arri: la pèira de la verge Maria
 Amilamia: creatura fantastica en general presentant un còs de femna e de pés palmats.
 Anboto: mont ont viu Mari, la divesa dels Bascs
 Andra Mari: la dama Mari
 Andre Mari, Andere Mai: Dama Mari
 Anxo, Antxo o Ancho : ciclop. Autre nom Tartaro
 Ardi: feda
 Argi:  lutz
 Argiduna: aquel que ten la lutz
 Arpe: balme
 Arpeko Saindu: lo sant de la balma
 Arrosa, Arrosako Birgina:
 Atarrabi: un dels filhs de Mari
 Autzek:

 B 
 Basajaun: lo senho salvatge, lo senhor del bòsc<
 Basandere: la dama salvatja, femna del BasaJaun
 Begizko: la guinhada marrida
 Behigorri o Beigorri: la vaca roja
 Belagile: masc en soletin
 Beldur aize: lo vent que fa paur
 Berezko: çò qu'es inevitable
 Beste Mutilak: l'autre jovent
 Betadur: la fòrça magica
 Betizu: vaca salvatja
 Bide: camin
 Bildur aize: vent espaventós
 Birao: gèni que se pren qualcun, quicòm
 Buruko: traversièr

 C 
 La letra C existís pas dins l'alfabet basc. Es remplaçat per la K. Ch es representat per la X.

 D 
 Damatxo:
 Debru: diable

 E 
 Eate, Egata, Ereeta o Erots: gèni de la tempèsta
 Egoi: vent del sud
 Egu, Eguen: jorn
 Eguberri: Nadal
 Eguzki: solelh
 Eila Lamia:
 Ekhi: solelh (en soletin)
 Eluaso:
 Erensuge: sèrp mascle, dragon (I a pas de H).
 Erio: mòrt (mot venent de eriotza que significa tanben "agonia")
 Erle: abelha (animal sagrat pels Bascs)
 Errege Xalomon: un dels noms del caçaire errant
 Erutu:
 Eskeko: almònia
 Etsai: diable
 Etxajaunak: los mèstres d'ostal
 Etxe: ostal
 Etxekoandere: mestresa d'ostal
 Etxekoanderen baratza: jardin de la mestresa d'ostal
 Eza: la negacion
 Ezizen: chafre

 F 
 Famerijelak:
 Frakazar:

 G 
 Gabonzuzi: Pegon de Nadal
 Gaizkiñ, Gaizkine: gèni marrit
 Gaiztoak: los marrits
 Galtxagorri: diablotin (personatge amb de cambas de boc amb pels ros li fasent coma de bragas roja)
 Gari: Blat
 Gauargi: lutz de la nuèch
 Gaueko: aquel de la nuèch
 Gerixeti: Ombra
 Gizotso: Òme lop
 Gorri txiki : Pichon roge

 H 
 Harpeko Saindua: lo sant de la balma
 Herauscorritsehe: Divinitat de Tardets (Sola)
 Herensuge: sèrp mascla, dragon
 Hilarri: pèira dels mòrts

 I 
 Idetargi:
 Idinarru: pèl de buòu
 Idittu, Iditxu: gèni nocturn
 Iduski-saindu: sant solelh
 Ieltxu: gèni nocturn
 Igitai: volam
 Ihizi: animal salvatge
 Ilargi Amandrev: luna maire
 Ilazki: luna
 Ilbide: camin dels mòrts
 Illargibelar: èrba lunara
 Illerri: cimentèri
 In:
 Inguma: gèni malefic
 Inko: Dieu
 Intxitxu: divinitat vivent dins de balmas
 Iñusturi: tron
 Iratargi:
 Iratxo: fadet associat a la falguièra
 Iraunsuge: la sèrp, dragon
 Irel:
 Ireltxu:
 Irelu:
 Iretargi:
 Iritxu:
 Iruztargi:

 J 
 Jainkoaren Begi: l'uèlh de Dieu
 Jarleku: luòc ont se sèire
 Jaun Zuria: senhor blanc
 Jaunagorri: lo senhor roge
 Jentilak: los JentilJentil qu'es un mot basc pren pas d'S al plurial
 Jentilarri: pèire dels JentilJentil qu'es un mot basc pren pas d'S al plurial
 Jentileio: fenestra dels JentilJentil qu'es un mot basc pren pas d'S al plurial
 Jentiletxe: ostal dels JentilJentil qu'es un mot basc pren pas d'S al plurial
 Jentilzubi: pont dels JentilJentil qu'es un mot basc pren pas d'S al plurial
 Jentilzulo: balma dels Jentil<ref name="Jentil">Jentil qu'es un mot basc pren pas dS al plurial</ref>
 Jinkoa: dieu (en soletin)

 K 
 Kixmi: Monin en basc, designava tanben lo Crist a l'epòca dels Jentilak.
 Kurri-kurri: nom d'un Mairu o d'un Jentil
 Kutun: amulet

 L 
 Labatz: cremalh
 Lainaide: bruma, tuba
 Lainogaixto: nèbla. Autre nom Aidegaxto Lamiak o Laminak: creaturas fantasticas en general presetant un còs de femna e de pés palmats
 Lamiña: fadet (sovent feminins) vivent près de l'aiga
 Lanabes: aisinas
 Latsai: palhassa
 Latsari: demorança dels Lamiñak
 Lauso: bruma, tuba
 Legor: esteril
 Lerensuge: autre nom per designar lo dragon
 Lezekoandrea: autre nom per designar la divesa Mari
 Lur, Lurbira: tèrra
 Lezekoandrea: autre nom per designar la divesa Mari

 M 
 Maidalena: Magdalena
 Maide: gèni nocturn
 Mairi: èsser subrenatural en Bassa Navarra
 Mairu: gigants, sovent associats als laminak Mairubaratzav: jardin de Mairu
 Maju>: espos de la divesa Mari. Autre nom Sugaar.
 Mamarro:
 Mamur: gènis pichons, minusculs
 Mari: divesa dels Bascs
 Maya: autre nom per designar Mari Martin Txiki, San Martiniko: Sant Martin, lo panaire dels secrets de Basajaun Maru>: personatge legendari
 Maruelexea: glèisa de Maru
 Mateo-Txistu: Mateo lo txistulari (jogaire de flaüta)
 Mendikote: naut que domina Albistur
 Mikelats: autre filh de Mari, fraire de Atarrabi Mirokutana: gèni nocturn pareissent a un can
 Mozorro: insècte, masqueta, persona desguizada, espavantalh
 Mugaarri: bòrne, pèire termièra

 N 

 O 
 Odei: tron. Veire tanben Odai, Odeiaixe, Ortz, Urtz, Ortzi, Ostri, Urtzi, Ortzilanoa Odei: tron,
 Odeiaixe: vent de tron: vent menant lo tron
 Ogi: pan
 Oiarzun: resson
 Oilar: gal
 Oinazkar: lhauç, fólzer
 Oiulari, Oihulari: cridaire
 Ola: farga
 Olentzero, Olentzaro: carbonièr qu'anóncia als Bascs l'arribada del Crist (es lo Paire Nadal basc, de fach lo solstici d'ivèrn)
 Oñaztura: fólzer
 Oneztarri: fólzer, pèira de fólzer
 Opari: ofèrta
 Orrazi: penche
 Ortz, Urtz: tron
 Ortzi, Ostri, Urtzi: variantas de tron
 Ortzilanoa: nívol de tron (aquel que mèna le tron)
 Ostadar: arc del cèl
 Ostebi: pluèja celèsta

 P 
 Pagomari: dama fau
 Patuek: (plural de Patu) gènis extraordinaris
 Prakagorri: aquels de las bragas rojas

 S 
 Sagartzi harrikatze: lapidacion du pomièr
 Saindi-Maindi:
 Sakre: damne, imprecction
 Samiel: contraccion de Sant Miquèl
 San Martin txiki: Sant Martin lo pichon
 Sanadrian: Sant Adrian
 Sandailli: Sant Eli
 Sorgin, Sorgiña: bruèissa, la bruèissa
 Sorginetxe: ostal de Sorgin (masc)
 Sorsain: Sorgin gaita
 Su: fuòc
 Suarri: pèira de fuòc
 Sugaar: dragon, sèrp mascla, tanben espos de la divesa Mari Sugoi: autre nom del dragon, tanben espos de la divesa Mari Sukalde: cosina
 Superlaur: cauna larga

 T 
 Tartaro, Tartalo, tarto: gigant ciclòp, personatge de fòrça contes, mai tard confondut amb lo senhor salvatge, Basajaun Tella: teule
 Torto: varianta del nom Tartaro 
 Txaalgorri: vedèl roge
 Txilin: capana, esquila
 Txingar: brasa, carbon ardent

 U 
 Ubeltesov: divinitat de la region d'Oiartzun
 Ubendua: marca daissada per un gèni
 Ujanko'':
 Ur: aiga
 Urgeldi: lòna, potz
 Urre: aur
 Urtats, Urteberri: An nòu
 Urtezaar: An vièlh
 Urtzi: dieu cèl tron

 X 
 Xaindia: jova serviciala, eròia d'una legenda a Sant Salvador d'Iraty.
 Xan Artz: Joan de l'Ors 
 Ximelgorriak :

 Y 
 La letra Y existís pas dins l'alfabet basc. Es remplaçat per la I o J' que se pronóncia coma la I.

 Z 
 [[Zakur: can
 Zaldi: caval
 Zanpantzar: Sant Pansard
 Zezen: taure
 Zezengorri: taure roge
 Zirpi zarba: nom d'un Jentil d'Ataun
 Zirri mirri: nom d'un Jentil d'Oiartzun
 Zotalegun: los dotze primièrs jorns de genièr
 Zubi: pont

 Notas e referéncias 

 Annèxe 

 Bibliografia 
 (es) José Miguel Barandiaran, Mitología vasca, Madrid, Minotauro, coll. « Biblioteca vasca », 1960, 162 p. [détail des éditions] (OCLC 3077859)
 José Miguel Barandiaran (trad. Olivier de Marliave, préf. Jean Haritschelhar, photogr. Claude Labat), Mythologie basque [« Mitología vasca »], Toulouse, E.S.P.E.R, coll. « Annales Pyrénéennes », 1989, 120 p. [détail des éditions] (ISBN 2907211056 et 9782907211055, OCLC 489680103)
 Wentworth Webster (trad. Nicolas Burguete, postface Un essai sur la langue basque par Julien Vinson.), Légendes basques : recueillies principalement dans la province du Labourd [« Basque legends »], Anglet, Aubéron, 1er octobre 2005 (1re éd. 1879), 328 p. [détail de l’édition] (ISBN 2844980805 et 9782844980809, OCLC 469481008)
 Jean-François Cerquand, Légendes et récits populaires du Pays Basque : Recueillis dans les provinces de Soule et de Basse-Navarre, Bordeaux, Aubéron, 2006 (1re éd. 1876), 338 p. [détail de l’édition] (ISBN 2844980937 et 9782844980939, OCLC 68706678, lire en ligne)
 Julien Vinson, Folk-lore du Pays Basque, Paris, Maisonneuve et Larose, coll. « Littératures populaires de toutes les nations » (no 15), 1967 (1re éd. 1883), 395 p. [détail de l’édition] (ISBN 1289447284 et 9781289447281, OCLC 1060385, lire en ligne)
 (es) José Miguel Barandiaran, Diccionario Ilustrado de Mitología Vasca y algunas de sus fuentes, Bilbao, Editorial La Gran Enciclopedia Vasca, 1972, 452 p. [détail des éditions] (OCLC 770355)
 José Miguel Barandiaran et traduit et annoté par Michel Duvert, Dictionnaire illustré de mythologie basque [« Diccionario Ilustrado de Mitología Vasca y algunas de sus fuentes »], Donostia, Baiona, Elkarlanean, 1993, 372 p. [détail des éditions] (ISBN 2903421358 et 9782903421359, OCLC 416178549)
 Anuntxi Arana (trad. Edurne Alegria), De la mythologie basque : gentils et chrétiens [« Euskal mitologiaz : jentilak eta kristauak »], Donostia, Elkar, 2010, 119 p. (ISBN 9788497838214 et 8497838211, OCLC 698439519)
 Claude Labat, Libre parcours dans la mythologie basque : avant qu'elle ne soit enfermée dans un parc d'attractions, Bayonne; Donostia, Lauburu ; Elkar, 2012, 345 p. (ISBN 9788415337485 et 8415337485, OCLC 795445010) 
 Olivier de Marliave, Trésor de la mythologie pyrénéenne, (rééd.) Bordeaux, Sud-Ouest, 2005.  (ISBN 2-87901-629-0)
 Olivier de Marliave et Jean-Claude Pertuzé, Panthéon pyrénéen, Toulouse, Loubatières, 1990
 Patxi Xabier Lezama Perier,  Mitologia Basca, Reial Acadèmia de la Llengua Basca Euskaltzaindia 2018
 Michel Morvan, "Erensuge", La Linguistique'',23, 1987-1, p. 131-136.
 Marc Large, "Xan de l'Ours, la légende de l'homme sauvage", préface de Renaud, Ed. Cairn, 2008

 Articles connèxes 
 Mitologia pirenenca
 Basc
Categoria:Mitologia basca