Estonian

L’estonian (autonim: eesti keel [ˈeːsʲti ˈkeːl]) es una lenga finica prigondament aparentada al finés. Es parlat per gaireben 1 100 000 personas, que gaireben totas (950 000) abitan en Estònia.

 Varietats 
Lo SIL International, organisme encargat d'atribuir los còdes ISO 639-3, classa l'estonian comme una macrolenga (est) e i inclutz l'estonian estandard (ekk) e lo võro (vro)(en) « Estonian », sur SIL International.

La basa de donadas linguisticas Glottolog reconés pas ela lo võro e inclutz tres varietats dins l'estonian:
 l'estonian costièr del Nòrd-Èst
 l'estonian costièr del Nòrd, comprenent:
 l'estonian de l'Èst
 l'estonian insular
 l'estonian mejan
 l'estonian del Nòrd-Oèst
 l'estonian del Sud, comprenent:
 l'estonian de Mulgi
 l'estonian de Seto
 l'estonian de Tartu 

 Alfabet 
L'alphabet estonian compòrta 27 letras e es ordonat atal:

A a, B b, D d, E e, F f, G g, H h, I i, J j, K k, L l, M m, N n, O o, P p, R r, S s, Š š, Z z, Ž ž, T t, U u, V v, Õ õ, Ä ä, Ö ö, Ü ü

Las posicions de z e ž dins aquel alfabet son de notar, que dins aquel alfabet las letras diacriticdas coma letras d'esperela.

Las letras F, Š, Z e Ž son quatre letras encontradas sonque dins unes mots d'emprunts. Es tanben important de notar l'abséncia de las letras C, Q, W, X e Y, que son utilizadas pas que dins de noms pròpres e o son pas dins los mots de raïç estoniana e son exclusidas de l'alfabet oficial estonian.

 Prononciacion 
Unas de las lettres de l'alfabet an de prononciacions particuliaras: õ nota /ɤ/ (una vocala posteriora non redonda, entre o e ò); ä dona lo fonèm /æ/ coma en finés (a très obèrt coma dins cat en anglés) ; ö, ü produson respectivament los fonèms /ø/ e /y/ coma en alemand. E las letras š e ž, se pronóncia respectivament /ʃ/ et /ʒ/.

Levats aquelas letras, E se pronóncia [e] (é),R es sonor, S es totjorn dur e U se pronóncia coma lo nòstre o.

 Fonologia 
Sul plan fonologic, l’estonian se caracteriza enter autre per l’existéncia de tres duradas vocalicas: gaireben totes los fonèmas pòdon èsser brèus, longs o subrelongs. O puslèu ara se dich tres « duradas » sillabicas.

L’accent tonic es sus la primièra sillaba de mots, levat dins los mots d'emprunt recents, ont se manten a la plaça qu'avián dins la lenga d'origina.

L'ortograf destria pas ls fonèms longs e subrelongs; que son notats per una letre dobla. La sola excepcion son las occlusivas, per que tres grafias diferentas existisson: las brèvas son notadas b, d, g, las longas p, t, k, e las subrelongas pp, tt, kk.

 Gramatica 
Tipologicament, l’estonian representa una forma de transicion entre lenga aglutinanta e lenga flexionala. Aguèt un temps una fòrta influéncia de l'alemand, dins son vocabulari coma dins sa sintaxe. Desvelopèt per exemple de verbes de particulas que la forma e lo foncionament remembra los verbes de particuls separablas de l'alemand.

L’estonian ne possedís pas d’articles e coneis pas lo genre gramatical. La declinason compta 14 cases: nominatiu, genitiu, partitiu, illatiu, inessiu, elatiu, allatiu, adessiu, ablatiu, translatiu, terminatiu, essiu, abessiu e comitatiu.

Una de las particularitats d'aquel sistèma casual es l'abséncia d'accusati; lo complement d'objècte pòt èsser marcat, segon los contèxtes, pel nominatiu, lo genitiu o lo partitiu.

L’adjectiu epitèta s'accòrda en cas e en nombre amb lo substantiu que determine, levat al terminatiu, a l'essiu, a l'abessiu e al comitatiu ont i a pas d'acòrdi en cas (l'adjectiu es alara al genitiu).
+ Tablèu dels cases Cas  Forma Significacion Cases gramaticals 1. Nominatiu  ilus tüdruk  	la filha polida 2. Genitiu  ilusa tüdruku de la polida filha ; la polida filha (complement d’objècte total) 3. Partitiu  ilusa-t tüdruku-t la polida filha (complement d’objècte parcial) Cas semantics Cases locals intèrnes 4. Illatiu  ilusa-sse maja-sse/majja dins un polit ostal (quand s'i entra) 5. Inessiu  ilusa-s maja-s dins un polit ostal (quand i siam) 6. Elatiu  ilusa-st maja-st d’un polit ostal (quand se'n sortís) Cases locals extèrnes 7. Allatiu  ilusa-le järve-le sus un lac polit (quand s'i va) 8. Adessiu  ilusa-l järve-l sus un lac polit (quand i siam) 9. Ablatiu  ilusa-lt järve-lt de dessús un lac polit Autres cas 10. Translatiu  ilusa-ks tüdruku-ks de filha polida (transformacion) 11. Terminatiu  ilusa tüdruku-ni fins a la filha polida 12. Essiu  ilusa tüdruku-na coma una filha polida 13. Abessiu  ilusa tüdruku-ta sens una filha polida 14. Comitatif  ilusa tüdruku-ga amb una filha polida
Lo sistèma verbal se caracteriza par l'abséncia de temps dedicat al futur (lo « present » es lo temps del « non passat ») e per l’existéncia de formas especialas per exprimir l'accion complida per una persona indeterminada e lo discors contat (mòde verbal especific nomenat « mòde oblic » o « mediatiu »). Existís al mens dos infinitius: lo primièr, terminat pel sufixe -ma, es la forma que figura dins los diccionaris; es utilizat per exemple après los verbes significant « dever » o « començar a ». Lo segond infinitiu, que s'acaba subretot per -da o -ta (mas tanben en -la, -na o -ra), s’utiliza per exemple après los verbes significant « poder », « voler », « amar ». De gramaticas considèran tanben coma un infinitiu especific la forme en -vat (correspondent al mediatiu present) quand s'utiliza après un verbe d'aparéncia (significant « semblar »).

 Istòria 

 Edat mejana 

 Periòde modèrne 

 Lexic 

 De mots corrents 
 Mot         Traduccion  Prononciacion estandard  Finés  tèrra       maa  /ma:/  maa cèl        taevas  /'taevas/  taivasaiga vesi  /'vesi/  vesi fuòl         tuli  /'tuli/  tuli òme       mees  /me:s/  mies femna       naine  /'najne/  nainen manjar      sööma  /'sø:ma/  syödä beure       jooma  /'jo:ma/  juoda grand       suur  /su:r/  suuri pichon       väike  /'væjke/  pieni nuèch        öö  /øø/  yö jorn        päev  /pæɛv/  päivä pluèja        vihm / sadu  [--]  sade

 Nombres 
 0 : null
 1 : üks
 2 : kaks
 3 : kolm
 4 : neli
 5 : viis
 6 : kuus
 7 : seitse
 8 : kaheksa
 9 : üheksa
 10 : kümme
 11 : üksteist
 12 : kaksteist
 13 : kolmteist
 20 : kakskümmend
 21 : kakskümmend üks
 22 : kakskümmend kaks
 29 : kakskümmend üheksa
 30 : kolmkümmend
 90 : üheksakümmend
 100 : (üks)sada
 101 : sada üks
 110 : sada kümme
 112 : sada kaksteist
 120 sada kakskümmend
 190 : sada üheksakümmend
 200 : kakssada
 900 : üheksasada
 1 000 tuhat
 1 000 000 : miljon
 1 000 000 000 : miljard

 Referéncias 

 Vejatz tanben 

 Bibliografia 
 Antoine Chalvin, Malle Rüütli, Katre Talviste, Manuel d'estonien, Paris, L'Asiathèque, 2011, 254 p.
 Antoine Chalvin, Johannes Aavik et la rénovation de la langue estonienne, Paris, ADEFO/L'Harmattan, 2010, 334 p.
 Mati Erelt(ed.), Estonian language, Tallinn : Estonian Academy Publishers, 2003, (Linguistica Uralica Supplementary Series ; 1), 412 p.
 Fanny de Sivers : Parlons estonien : une langue de la Baltique, Paris, L’Harmattan, 1993, 214 p.
 Urmas Sutrop, La langue estonienne, Tallinn, Institut estonien, 2002, 27 p.

Categoria:Inventari de lengas
Categoria:Lenga oralica
Categoria:Lenga d'Estònia
Categoria:Lenga SVO
Categoria:Lenga oficiala
Categoria:Lenga oficiala de l'Union Europèa