Senta Aralha (Gers)

Senta AralhaSit Toponimia occitana (Saint-Arailles en francés) qu'ei ua comuna gascoa d'Occitània situada dens lo departament de Gers e la region d', ancianament de Mieidia-Pirenèus.

Qu'ei un deus castèthnaus mei conservats de la vath d'Ossa.

 Geografia 
Senta Aralha qu'ocupa ua superfícia de 1320 ectaras e que se situa a ua altitud mejana de 186 m. Los sons punts culminants que son a 236 m (castèth d'aiga au dessus de la capèra de Bretons) a l'èst, e 230 m (bòsc de Montpelhièr) a l'oèst. Lo punt mensh elevat de la comuna qu'es a ua altitud de 136 m. Lo vilatge eth medish qu'ei a 173 m d'altitud.
Lo castèthnau que susplomba duas vaths, la de l'Ossa e la deu Lizet, qui se rejonhen en amont deu vilatge. Son encadradas per duas linhas de cresta orientadas nòrd-sud.
vignette|upright=1.6|centre|Comunas a l'entorn.

 Situacion 
Senta Aralha se situa just a l'escart de la rota qui mena de Mielan a Vic en Fesensac (a la crosada de la D34 e de la D189). Los vilatges mei pròches que son Rigapeu (a 2,6 km), Miranas (à 2,8 km) e Montesquiu (7 km). Senta Aralha qu'aperten au canton de Vic de Fesensac, vila que n'es alunhada de 16 km. Senta Aralha se tròba a 25 km d'Aush, Caplòc deu departament de Gers.

 Clima 
Lo clima qu'ei de tipe oceanic degradat. Qu'ei caracterizat per estius cauds, sovent auratjós. genèr qu'ei generalament lo més mei fred. La ploja que se desparteish inegalament durant l'annada.

Pluviometria relevada au Castèth, ans 2001-2008

2001    630 mm

2002    791 mm

2003    733 mm

2004    792 mm

2005    747 mm

2006    825 mm

2007    781 mm

2008    984 mm

 Fauna e flòra 
La varietat geologica entraina la preséncia de mantun ecosistèmas, rics en fauna e flòra.

Suber los terrens calcaris que creishon nombrosas orquidèas sauvatjas. Un trabalh de recensement e de preservacion qu'estó entreprés dab Natura 2000. Ua passejada annau qu'ei organizada cada 1èr de mai, entà observar las flors. Que se remarcan tanben lavandas, cardoncelles e globulaires. Parpalhòus, criquets, sautarèus o enqüera bernadas, insèctes deus mitans secs, qu'aimon d'i víver.

Las zonas bocagèras que son colonisadas entremiei autras per diferentas varietats de tinhahús com lo rinolòf o le vespertilion de Bechstein.

Ribèras, pesquèrs e pradèras umidas que son pòbladas d'espècias divèrsas, com la sofia, un peish d'aiga doça, o la cistuda, ua tortuga aqüatica. Grapauds, granolhas, tritons e domaisèlas qu'i demoran tanben.

Que passan hèra ausèths per Senta Aralha e s'i atardan a còps com lo corbençon, lo gaje-pube o lo rossinhòu.

Au demiei de la fauna sauvatge, se remarcan singlars, cabiròus, becadas, reinards o enqüera lèbes. Lo passatge de las palomas e deus canards sauvatges trai los amators.

Toponimia
La prononciacion que seré [seŋta'raʎɔ] Patrici Pojada, Répertòri toponimic de las Comunas de la Region Miègjorn-Pirenèus, ed. Loubatières, Portèth de Garona, 2009, p. 71. La senta onorada dens lo nom de la comuna qu'es Aulària de Barcelona (fòrma dominanta de son nom en occitan), en latin Sancta Eulalia, martirizada a Barcelona en 304. L'aferèsi, supression de la vocala iniciala deu segond mot, remplaçada per la vocala finala deu prumèr, de -a final de senta davant la vocala iniciala E- (Dauzat parla d' elision Se tractaré d'elision invèrsa) Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 586 que dona, en partent d' Eulàlia, Aulàlia. La seguida que seré Aulària (dissimilacion) > Auràlia (metatèsi) > Aràlia (reduccion deu diftongue) > Aralha (palatalizacion de -l- per lo iòd). Dens l'òrdre de l'evolucion fonetica, donat per Maurici Romieu, citat per Bénédicte Boyrie-Fénié, la plaça de la palatalizacion de -l- qu'es convencionala <ref>Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes, Lot-et-Garonne, ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012, p. 296, per Sentralha (Òut e Garona)</ref>.
Segon Negre, Eulalia, nom de senta, que passèc a *Auralia (dissimilacion), puish *Aralia (atraccion de aralh « araire », puish elision e passatge au masculin (en francés) Ernest Nègre, Toponymie générale de la France, 1990-98, vol. III, p. 1651, par. 28770.

Véser tanben Senta Aulària.

 Istòria 

 Administracion 
Senta Aralha qu'ei un vilatge de la Comunautat de comunas d'Artanhan en Fesensac.

 Cònsols 

 Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu canton de Vic de Fesensac; qu'es ara deu canton de Fesensac.

 Demografia 

 en 1821, annexion de Saint-Jean-d'Angles (en francés), benlèu Sent Joan d'Angles
 En  la populacion qu'èra de  abitants e la densitat qu'èra de  ab/km².

 Demografia de Saint-Jean d'Angles (nom francés) 

 Las donadas de la dreta deu grafic que son las de la comuna sancèra de Senta Aralha

 Economia 

 Patrimòni religiós 

 Personalitats ligadas dab la comuna 
 Pèir Massartic (1918-2002). Il est l'auteur de nombreux poèmes en langue d'oc, dont certains furent rédigés lors de sa captivité en Allemagne pendant la seconde guerre mondiale. Il fait paraître en 1962 son recueil Escapados (Evasions)''Escapados (Evasions), Pau, Ençà de Yan Marrimpouey, 1962. Les vers de Massartic ont été récompensés par plusieurs prix dont le Jasmin d'argent. Il a été cònsol de Senta Aralha de 1959 à 1971. Il est décédé le 22 d'abriu 2002. Son nom a été donné à la salle de classe anciana de la Mairie de Senta AralhaInformations tirées des pages de présentation de Poesio/Poésie per/par Pey Massartic/Pierre Massartic, Vic en Fesensac, Imprimerie Les Presses de Gasconha, 2003.

Véser tanben
 Comunas de Gers
 Societat Arqueologica de Gers

Ligams extèrnes
 Sent Aralha suu site de l'Insee
 Sit de la comuna

 Nòtas e referéncias 

Categoria:Comuna de Fesensac
Categoria:Comuna de Gers
Categoria:Comuna de Gasconha