Tolosan (sosdialècte)

Lo tolosan es una varietat occitana parlada dins l'airal de Tolosa. Aqueste sosdialècte lengadocian meridional presenta d'afinitats e de transicions marcadas amb lo gascon. Sa varianta orientala es plan vesina de la vila mondina e mai s'i installèt istoricament dins qualques barris, que Tolosa es la capitala d'aquel airal mixt e doncas la ciutat per excelléncia ont se va trabalhar e far de comèrci. Per encausa d'aqueste ròtle la Gasconha tolosana a son torn recebèt una influéncia lengadociana marcada e se presenta actualament coma un espandi de transicion amb son article le e la h gascona per exemple.

La percepcion de diferéncia dialectala es remarcada simbolicament per un mot en l'expression de la salutacion: cossí. aquest emplèc faguèt que los locutors gascons designavan amb l'escais les cossís los lengadocians de Tolosa, perque los gascons dison "coma va?" e pas "cossí va?".

Un dels escrivans mai importants e representatius del país mondin e de sa varietat es Pèire Godolin.

  Limits entre gascon e lengadocian 

Los limits entre lo gascon e lo lengadocian son plan coneguts dempuèi l’enquèsta d'Edoard Bourciez en 1895. Son consideradas gasconas las comunas ont la -f- es remplaçada per una -h-. Atal, avèm la lista que seguís per la Nauta Garona [g : gascon. lg : lengadocian.] : Sent Cesert (g), Launac (g), Larrà (g) / Granada (lg). Daus (g) / Mervila (lg). Ausona (g), Selh (g), Bausèla (g), Còrnabarriu (g), Colomèrs (g) / Blanhac (lg). Pibrac (g), Legavin (g), Fontanilhas (g) / Salvetat Sant Gièli (lg). Plasença de Toish (g), Cunhaus (g) / Tornafuèlha (lg). 

Los barris de Tolosa de Sent Martin deu Toish e Sent Simon (g) e totes les autes barris de Tolosa (lg).

Portèth (g), Pinçaguèl (g), Ròcas (g), Murèth (g) / La Crotz Falgarda (lg). Pins e Justaret (g), Labarta de Lèsa (g) / Goirans (lg), Clarmont le Fòrt (lg). Le Vernet (g) / Venèrca (lg).

Lagardèla de Lèsa (g) / Grepiac (lg). Beumont de Lèsa (g), Aurivalh (g) / Miramont (lg). Lagraça-Diu (g), Poi Danèu (g), Mauressac (g) / Autariba (lg). Espèrça (g) / Galhac Tolzan (lg).

 Fonetica 

 jo se pronóncia [ju] 
 "puèi",  "despuèi" sonan [pèy], [despèy]

 Morfologia 
 L'article definit masculin es le al singular e les al plural. En contacte amb una consonanta levat de [p], [t] o [k] ven [lej], [li]) e [li] dins lo barri de Sant Çubran de Tolosa: lis amics. L'article definit femenin plural las ven en contacte amb consonanta levat de [p], [t], [k] [laj]).

Sas formas contractas son:

a + le(s) > al(s)
de + le(s) > del(s) ([dez/deiz] davant vocala e [dej] davant consonanta manca [p], [t], [k] 
entà + le(s) > ental(s)
ende + le(s) > endel(s)
per + le(s) > pel(s)
sus + le(s) > sul(s)

[au/as, déu/dés, éntau/entàs, éndeu/éndés, péu/pés, so/sos]

 Lo tolosan utiliza totjorn lo partitiu de. Ex.: as de mica, jo vòli de crostas; aquò es de vin doç.

 Pòstposicion del pronom, non solament après los imperatius, mas encara après los infinitius (dins la lenga dels sègles XVI e XVI, aquel usatge èra gaireben general). Ex. Venjar-se ; per saludar-la ; anar-i ; venir-ne ; portar-o ; far-las espelir ; tirar-me quicòm ; parlar-li.

 Perifrasa d'iteracion "tornar a + v. inf." : Ex. : Tornaràs pas mai a intrar.

 Conjugason 
La primièra persona del vèrb "èsser" es "som" o "soi" [sun] e de conèisser es conegui.

 Lo present de l'indicatiu dels vèrbs en -ER, -RE, -E es en -en e lo dels vèrbs en -IR s'acaba en -issen	

Segon Schnakenburg en 1840:
 Al present de l'indicatiu lo vèrb 'aver' fa: èi, as, a, avèm, avètz, an e 'èstre' fa: som/soi, ès/siás, es, siam/èm, siatz/ètz, son

'anar' fa: vau(c), vas, va, anam/anèm, anatz, van

 A l'imperfach la primièra conjugason es: parlavi, parlavas, parlava, parlaven, parlàvetz, parlavon; la seconda: rendiá, rendiás, rendiá, rendiam, rendiatz, rendian; la tresena: rostissiá, rostissiás, rostissiá, rostissiam, rostissiatz, rostissian. 

 Al preterit la primièra conjugason es en -èr-, -èg- o -èv- : parlèri/parlègui/parlèvi, parlèras (?) o parlères/parlègues/parlèves, parlèt/parlèc, parlèrem/parlèguem/parlèvem [-m], parlèretz/parlèguetz/parlèvetz, parlèron (?) o parlèren/parlèguen/parlèven; la seconda: rendèri, rendèras, rendèt, rendèrem, rendèretz, rendèron; la tresena: rostiguèri/rostiquèri, rostiquèras, rostiquèt, rostiquèrem, rostiquèretz, rostiquèron. (mòure: mògui/mòvi)

 Lo vèrb 'aver': auguèri/augèvi, auguères/augèves, auguèt/auguèc/augèt/augèc, auguèrem/augèrem, auguèretz/augèretz, auguèron/augèven
 Lo vèrb 'èstre':  fosquèri, fosquères/fogués, fosquèt/fosquèc, fosquèrem/foguèrem, fosquèretz/foguèretz, fosquèron/foguèron

 Al futur las conjugasons son totas parièras: parlarèi, parlaràs, parlarà, parlarem, parlaretz, parlaràn. 'aver fa': aurèi/aurè, auràs, aurà, aurem, auretz, auràn e 'èstre': serai/serèi, seràs, serà, seram, seratz, seràn

 Al condicional son totas parièras: parlariá(i), parlariás, parlariá, parlariam, parlariatz, parlarian. 'èstre' fa: siriái/seriá, siriás, siriá, siriem, siriatz, sirian

 Al subjontiu present la primièra conjugason es: parle, parles, parle, parlem, parletz, parlen/parlon, la seconda: rendòi == DE VERIFICAR! ==, rendas, renda, rendam, rendatz, rendon; la tresena: rostigòi, rostigas, rostiga, rostiqan, rostigatz, rostigan. (Far:  fasam (=fagam)

'aver' fa: aja/auja, ajas, aja, ajam, ajatz, ajan e 'èstre' fa: siá, siás, siá, siam, siatz, sián Al subjontiu imperfach la primièra conjugason es: parlessi, parlessas, parlessa, parlèssem, parlèssetz, parlèsson, la seconda: rendessi, rendessas, rendessa, rendèssem, rendèssetz, rendèssan; la tresena: rostiguessi, rostiguessas, rostiguessa, rostiquèssen, rostiguèssetz, rostiguèssan.

'aver' fa: aguessa/auguessa, agueessas, aguessa, aguèssem, aguèssetz, aguèssen e 'èstre' fa: foguessa/fosquessa, foguessas, foguessa, foguèssem, foguèssetz, foguèssen Lo participi passat de 'aver' es agut o 'augut e lo de 'èstre es estent.

Per mai d'informacions sus las conjugasons tolosanas Tableau synoptique et comparatif des idiomes populaires ou Patois de J. F. Schnakenburghttp://books.google.fr/books?id=-9oTAAAAQAAJ&pg=PA19&lpg=PA19&dq=%22dialecte+toulousain%22&source=bl&ots=4qftzowx44&sig=6uYEn9XIBLli9WY0z6B3tboOEbE&hl=ca&sa=X&ei=kDj1UrmtEMi3hQeo3oDADw&ved=0CDsQ6AEwBDge#v=onepage&q=%22dialecte%20toulousain%22&f=false

 Lexic 

Mots e locucions exclusivas (o partejadas amb un o mants dialèctes occitans), aicí los 63 primièrs dels 798 resultats per la mencion "Toul." al diccionari de Loís Alibèrthttp://mertyl.free.fr/dico/alibert.pdf e lo diccionari occitan-francés de Nicolas Rey-Bèthbéder e d'autras fonts.

 ac: o, ac gasc. (pronom neutre)
 acampar, v. tr. conduire un tropèl als camps, lo menar pàisser 
 acelar v. abrigar
 (a)charrat: passerat (fr. moineau)
 acojolar v. coconejar
 acojolar (s’) v. s'acocolir
 adessiatz interj. prononciacion de 'adieu-siatz'
 afisorlar: desgordir, afirolar (Aude)
 afiu, m. ardor, vam
 agit,-ida a. adrèit, biaissut ; aisit
 agorrudar (s'), v. tr. fr. Se blottir; s'accroupir, s'asseoir sur les talons
 agradèla: orselha (Rumex acetosa)
 agrassolièr: fr. groseillier
 agrò??, m. pollèn, espèrma; lactància
 ahilar v. agusar, afilar
 alba : sause (tanben emplegat)
 albre: aubre, aibre
 aubin, m. (Lupinus albus)
 alhassa: alh salvatge (Allium vineale e divèrses)
 alibòr: elebòr
 alinjar v. tr. provesir de linge
 alispal: alispada (fart de còps)
 almòina, f. almòsna
 amarraire,-a a. avar
 amassa, adv. ensemble
 amaurocar v. metre lo desordre
 apachaunar v. apachonar
 aparrat: passerat (fr. moineau)
 apatrassar (s'), v. tr. s'espaterrar ("S'étendre de son long")
 ambe: amb
 apuèi [apèy] prep. après
 apèch, m. aglan o gland??
 apedanhar, v. tr. elevar de bas en aut
 apitarrar, v. tr. et tr. assadolar, afartar
 arbelha, f. fr. Gesse chiche, jarosse (Lathyrus cicera)
 argentièr m. Cistus
 arjalàs m. argelàs
 armaus m. armòlh, m. (Atriplex hortensis)
 arrocar (s’) v. s’accroupir
 aseraut: lat. Acer campestre
 atraç m. amàs, pilòt
 atraçar, v. tr. Traçar un camin; amassar petit a petit
 auberja: persèc (s'i ditz tanben pressèc, pressèga)
 aubre: aibre
 auèi: uèi
 augneta, f. (Molinia caerulea) 
 auqueta, f.  (Lampsana communis)
 auriòla, f. (Centaurea calcitrapa)
 avant: abans
 avasar v. tr. e tr. emplir de tèrra 
 avelhèr m. bergeronnette (aucèl)
 averigar, v. tr. verificar
 babís m. (Onopordum acanthium)
 badafi (a) loc. adv. a rofle, a baudre
 badòrca, f. caforna, turna, soda, sodòt (endacòm mai: tuta)
 balafi (a), loc. adv. a rofle, a baudre
 baleja f. escoba.
 balejar v. escobar
 balet, m. galariá pichona al darrièr estatge d'un ostal
 balòcha f. fèsta locala, bal
 banhetja, f. borratge
 baratar v. tr. e intr. parlar tòrt e a drech, bavardar
 baula f. (Anthriscus cerefolium)
 baume de font m. (Mentha aquatica)
 bequèina, f. Animal fantastic 
 becut m. céser
 bedòs, -òssa, adj. e s. quèc
 berret de capelan m. fr. fusain
 biardar v. intr. S'enfugir, far fugida
 bibòtis interj. chut(-mut), cala! 
 bigard m. mostic que non pica
 biscolon m. Ficaria ranunculoides)
 biule m. (Populus alba)
 blaisan m. (Euphorbia esula, falcata, helioscopia, sylvatica)
 blanca f. agaça
 blasèra, f. (Acer campestris)
 blasinièr, m. (Cercis siliquastrum)
 blat marés m. blat d'Espanha; blat banhat (donar  ): enganar
 blaus, m. pl. bolet pernicieux
 blavàs m. (Polygonum fagopyrum)
 bleta f. bleda-rave
 bochòrla/botiòrla f. bocerla ; esquirau
 boharica f. veissiga
 bohòla m./f. vantard,a
 bolòfa f. balòfa, aròfa, bòlfa, òlfa, òlba (fr. balle des céréales) 
 bòrda de las vacas f. estable
 bòria f. abitacion
 brauta f. baldra, baudra, brauda
 brave,-a: gròs,ssa (un brave mòrs de carn)
 ça que la/çaquelà conj./ad. pasmens, totun, emper (lemosin)
 caboçat m. graulhet
 càiger vi. càder, caire
 caijuda f. casuda, caseguda
 calimàs: canicula
 camusseta f. cambriòla
 canh,a n. can,a, gos, ssa
 caravat (a) loc. ad. de cavalgons, a cambarèlas 
 carièra f. cadièra (rotacisme)
 carrelòt m. carrerron, carreròt
 caucic m. cardon (planta)
 cela f. abric ; tenguètz-vos a la ~ al reveire
 clarièja f. ariège, m. (Smilax aspera)
 clucas f. pl. besiclas, bajaulas
 còit,a a. cuèit,a
 colac: alausa (peis. Clupea alausa)
colendron ('rasim de colendre' dins Òlt) fr. groseiller rouge ou des jardins
 delavàs m. avèrsa
 despenjar vt. despéner, descrocar (de cortinas, un quadre…) ; ~ le telefòne
 despuèi [despèy]
 diguens m. dedins ;  interior (cf. gascon 'deguens, dehens')
 dimarts [dimar(t)s]
 díver m. deure
 díver vt. devoir. 'diu' : el/ela deu
 dornèr m. aiguèra
 draubir vt. (d)obrir
 eishantar v. espantar
 ende: per (cf. 'entà' gascon)
 entà: en çò de
 eres: eles
 escàiger (s’) vp. escàder, escaire (advenir)
 escaigença f. asard m. ; coïncidéncia.
 escàiger vi. escàder, escaire ; arribar
 escàiger (s’i) vi. reussir (vt.) m’i soi escaijut : ai escadut.
 escaijuda f. escaduda, escasuda (succès)
 escantir v. amortar, atudar, esténher. ~ la lutz : atudar
 escaplevar [éskalléwa] v. bascular
 escarbilhat,  -ada fr. dispos
 fòïna f. fagina, faïna
 fòrça ad. plan, mot, hèra (gascon) ; ~ plan : fòrt plan
 gafet,a n. dròlle, a; jove, a aprendís, sa
 gat pudís: pudís
 grafús adj. pudent, grossièr
 gratolha f. pessigola
 grèpia/grepia f. manjadoira (dels animals o de Nadau)
 hauguèra f. falguièra.
 haugar m. falguerar
 hèr vt./vi. faire, far ; agir ; formar. hèr-s’i : s’aplicar, s’esforçar, trabalhar de valent. hèr a (+ nom deu jòc) : jogar a. Hè a las cartas : jòga a cartas. 
 hèr (se) vp. se faire, se far ; devenir (per evolucion naturala o professionala) ; s’adaptar ; se nommar. Se hè Labòrda : se sona Labòrda
 herum m. odor fòrta f., lengabit, escaufit
 hisança f. fisança, confiança. 
 hisar vt. fisar, confiar. Me hisi a tu : te fau fisança.
 hoa f. tartarassa (aucèl)
 hòc m. fuòc ; incendi
 hormic m. formiga f.
 jamès ad. jamai
 jassers [ja'ses] ad. ièr al ser
 jaupar v. (gos)
 jaupet m. (gos)
 lauseta f. (a)laudeta (aucèl)
 lèg, lèja a. laid,a lag, latja
 leit: lièch
 limac m. cagaraula
 liset m. anaduèlh
 lotra f. loira, lúria (loiria dins Tarn)
 mai adv. mas, mès
 majòfa : majofa (tanben emplegat)
 malaut,-ausa a. malaut, a
 mauagit,-ida a. maladrech, a, malbiaissut, -uda ; dificil, a
 mauescàiger (s'i) vp. non escàder/escaire. s’i es mauescaijut : non a escadut/escasut.
 mauescaijuda f. escac, fach de non escàder/escaire
 mès adv. mas
 mesoth m. mica ; mesolha
 milh m. maís
 monilh: embonilh
 mòrs m. bocada, morcèl, pauc
 mos pr. pers. nos. Mos vesèm : nos vesèm (tanben s'i ditz 'nos')
 nauca f. nauc, abeurador
 neit: nuèit
 nenèt,a  mf. nen, a
 nisèr m. nis (que s'i diu tanben)
 nisar vt. nidar, nisar
 nosar vt. nodar, nosar
 òc: o, ac gasc. (pronom neutre)
 ortic: ortiga
 pagèra f. soca, soc (fusta)
 palagrilla f. andusac ("Sorte de bêche à deux pointes munie d'un talon pour l'enfoncer dans 
la terre")
 paliure m. (Paliurus australis) 
 patana f. patata, trufa
 patanat m. ragost de patatas
 pigòta f. variòla
 pilòt m. pila, modòl
 pinca f. pintada, pincarda
 pinqueta f. pintada, pincarda ; fig pop neneta (fr. nana, nénette)
 plan ad. fòrt, tras que (fr. très)
 pleja f. pluèja
 polida f. mostela
 puèi [pèy]
 quaucòm pr. ind. quicòm (que tanben s'i ditz)
 racinaira: mercanda d'èrbas medicinalas
 randolh: rata penada
 ratacauda: rata penada
 reponchon m. (Campanula rapunculus)
 rat calhòl m. fr. loir
 res: res, ren
 ríser vi. rire
 roge,-oja  a. rog/roge, -ja
 ruca  f. canilha (bèstia) (cf. cevenòl 'eruga').
 sanglòt m. sanglòt
 shascla f. soqueta, buscalha
 siès a. num. sièis.
 soc de nadau m. soca de Nadal
 soent: sovent
 tampar v. tancar (uelh, botiga)
 tanbens ad. tanben
 targaina/targanha  f. aranha
 tataranha  f. aranha
 tesson m. pòrc
 teule m. teulat (teit de teules)
 tust m. (fam.) fr. antisèche, pompe (de 'tustar' copiar)
 tustet m. plasentaria que consistís a tustar a una pòrta puèi s'enfúger autanlèu ; blaga telefonica f.
 vedèth,-èra mf. vedèl, vedèla
 vénguer vi. venir/véner, provenir
 vita f. vida
 volom m. ant. pila, pilòt 
 vrespalh m. vespertinada, repais de la tantossada
 vrespalhar vi. vespertinar, far lo repais de la tantossada
 vude, -a a. voide, a
 vudar vt. voidar

 Exemple de tèxte en tolosenc 

Le Ramelet Moundi, Prumiero floureto. Pèire Godolin 1617 (extrach)

Grafia originala:
Siôn quitis dan les que dounon del nas à la lengo moundino, tant per nou se poude pas enprigoudi dedins la couneissenço de sa gracio, coumo per nous fa creire qu'elis an troubat la fabo à la coco de la sufisenço. Acampen le mesprèts dan le mesprèts, et de toutos lours paraulos uflados et trufandièros fazan autant de mobles de boudouflo, (...)

Grafia classica:
Siam quitis damb les que donan del nas a la lenga mondina, tant per non se poder pas emprigondir dedins la coneissença de sa gràcia, coma per nos far creire qu'elis an trobat la fava a la còca de la sufisença. Acampèm le mesprètz damb le mesprètz, e de tota lors paraulas unfladas e trufandièras fasam autant de mòbles de bodofla.

 Ligams 
 Gramatica de l'occitan tolosan

 Diccionari occitan (gascon tolosan) - francés, Nicolas Rey-Bèthbéder

 Diccionari francés - occitan (gascon tolosan), Nicolas Rey-Bèthbéder

 Estudi d'un contact dialectau, Vincent Rivière

 Le dictiounari moundi diccionari de la lenga tolosana

 Taula de conjugason dels vèrbs en occitan tolosan

 Gramatica sintetica del parlat de Sent Lis

 Dictionnaire de la langue toulousaine

 Dictionnaire patois-français à l'usage du département du Tarn, Léger Gary, IEO París, Castras, 1845 

 libre en occitan tolosan Martanèl cent ans a… de Laurent Ruffié, Pinçaguèl, 1996

 Lexic botanic de l'occitan tolosan, in Flore de Toulouse ou description des plantes qui croissent aux environs de la ville, D. J. Tournon

Lingüistica > Lenga > Occitan > Lengadocian > Tolosan
Categoria:Lengadocian