Narbonés (sosdialècte)

Lo narbonés es un sosdialècte lengadocian, considerat per Loís Alibèrt coma de lengadocian meridional. S'espandís a l'entorn de Narbona, dins una part de Menerbés e de las Corbièiras maritimas, a quicòm pròche dins un triangle Felinas de Menerbés/Fitor/embocadura d'Aude.

Lo parlar de Narbona ambe lo de Besièrs constituïsson dos parlars de transicion entre la zòna lingüisticament influenciada per Tolosa e un domèni mai oriental mai influenciat lingüisticament per la zòna orientala e provençala. Atanben son dos parlars ambe de variacion intèrna. Lo narbonés es pasmens plan relacionat ambe lo lengadocian meridional, mentre que lo parlar de besièrs es realament a caval entre doas influéncias, benlèu mai composit.

L'utilizacion del parlar local es en baissa al profièit del lengadocian estandard per una majoritat de neo-locutors. Coma endacòm mai, las personas qu'a l'ora d'ara sabon lo parlar local d'un biais natural son lo monde que son nascuts dins las annadas 1930-40. 

La sola operacion de collectatge de paraula dels "locutors naturals" (pr'aquò solament escrit) dins Aude es l'operacion "Vilatge al país" menada per dequnis cap-lòcs de canton. 

Se pòt entendre o legir l'afirmacion que lo lengadocian estandard seriá lo lengadocian narbonés. Aquela afirmacion sembla pas fondada seriosament en comparant los traches que definisson los narbonés ambe la(s) nòrma(s) de las escòlas e d'unes jornals que i a.

 Caracteristicas 

Aquela varietat se pòt definir simplament coma la varietat occitana que combina aqueles dos traches :  

- l'evolucion del grop -CT- latin restada a l'estadi arcaïc del lengadocian meridional que resulta en -it contra -ch a Besièrs. Per exemple : nuèit, fait, cuèit s'opausan a nuèch/nuòch, fach, cuèch/cuòch dels parlars del lengadocian central, oriental e septentrional.  pr'aquò existisson quauquas excepcions lexicalas coma agachar o chauchàs o lo toponim Sant Fruchós (Fr. Saint Frichoux).   

- la prononciacion [ø̞] de la vocala -u- : me fas susar, tu [me faj sø̞'za tø̞]. Aquel trach fonetic es pròpri dels parlars de la còsta mediterraneana.  

A part aquelas caracteristicas definitòrias, lo parlar narbonés pòt presentar de traches (que pòt partatjar ambe d'autres sosdialèctes) que son pas estats gaire estudiats. 

 Fonetica  
 La prononciacion [ø̞] de -u- i es generala. Ex: la luna s'i pronóncia [la'lø̞no].
 Lo sufix -ariá fa [a'rjɛ]. (prononciacion que se tròba pr'aquò entrò a Carcassona) 
 Coma dins una granda part del lengadocian, la diftònga -uè- se redusís a -è- o a -bè- a l'iniciala : fuèlha>fèlha ; nuèit>nèit ; uèit>bèit ; uèi>bèi
 Coma dins d'autras varietats mai que mai litoralas lengadocianas, es possibla la conservacion del son [o] atòn (de costuma impossibla en lengadocian).ex: un cròc > un croquet [kro'ket], en narbonés contra [kru'ket] dins d'autres parlars, bosquet [bos'ket] e non [bus'ket] ortet [or'tet] e non [ur'tet].
 Coma en leng. meridional e en catalan, g+e,i e j se realizan [ʒ]  pas jamai [paj ʒa'maj]
-m finala se realiza [n] (a part a Leucata), contràriament al lengadocian meridional que presenta (pas que dins los substantius e non pas dins los vèrbes) [m]. Ex: a fum! [a 'fø̞n] (narb.) / [a 'fym] (carc.)
Lo grop iss demòra [js] e se palataliza pas en [jʃ] contràriament als parlars interiors (a part dins lo sud e l'oèst de l'airal).ex: daissa-bòt [dajso'bɔt] (narb.) / [dajʃɔ'bɔt] (carc.) "daissa-o"
La -s- davant las consonantas m, n, s, d, b, j, g, l, f se realiza [j], aumens de la part dels locutors mai vièlhs. Trach que restaca plan lo narbonés a la majoritat dels parlars lengadocians e que lo separa del catalan. per exemple de qu'as fait? [dekaj'fajt], as set [aj'set]. L'article masculin plural los davant una d'aquelas consonantas pòt arribar a donar [lyj] los buòus [lyj'bjɔws]

 Traches morfologics que s'escartan del lengadocian meridional 

L'article definit masculin i es lo e los coma a l'èst e s'opausa doncas al lengadocian meridional que presenta le/les a partir de Lesinhan vèrs l'oèst.
Lo possessiu es la meuna, la teuna, la seuna.
 (Tu) cantes, parles [es] contra -as [os] a l'oèst (a partir de Carcassona).
Lo sufix feminin -ièira i es generalament triftongat, al contra de -ièra a partir de Lesinhan cap a l'oèst e dins las Corbièras.ex: la prumièira [prø̞'mjɛjro] a Narbona mas [prø̞'mjɛro] a Lesinhan.
Aqueles primièrs traits caracterizan d'acostumada las varietats lengadocianas orientalas, e fan del narbonés, encara que siá abitualament restacat al grop meridional, un parlar de transicion vèrs l'èst.

 Morfologia verbala 

 elis/elas cantan, sentisson, meton [un] contràriament al besierenc que ditz [u] sens articular la -n.
 coma en leng. meridional, a part la terminason -avi, absència de morfèma -i de la primièira persona a l'imperfach e condicional : ieu cantariá, ieu dormissiá
 Lo manteniment, fòra dins lo nòrd del parlar (menerbés èst), del son [ts] dins la conjugason.ex: de qué disètz? [dekedi'zɛts].
 Lo sufix "-ís" prononciat coma "-itz" per analogia de ditz, es generalizat. Aital bastís o florís s'i pronóncian [basˈtits] e [fluˈɾits].
 Sufix "-igu" contra -isqu- cap a l'oèst: Cal que florigue, floriguèt
 L'imperatiu segonda persona del singular, a part pels vèrbes en -ar, ajusta un morfèma -i : dorbissi ! sortissi ! vèni ! 
 La conjugason del vèrb èstre es bastida mai que mai sus siá. La primièra persona del present i es siáu [ˈsjɔw] (pasmens [ˈsɛj] a Laucata e Fluris,fa [ˈsjɛj] en montpelhierenc central e [ˈsjɔj] en occidental, e [ˈsɔj] en besierenc. Solament cal remarcar que, maugrat que l'atlàs lingüistic del lengadòc oriental enregistre solament siáu (o sèi) per soi, entrò a i a pas gaire totes los felibres narboneses escrivián sioï (siái), com o fa l'escrivan narbonenc Hercule Birat : siái esiás per ès/sès. Aiçò que pòt implicar que i ague agut cambiament de terminason vèrs siáu per influéncia del provençal. Lo paradigma d'aquel vèrb al present es lo seguent:(ieu) siáu [sjɔw], (tu) siás [sjɔs], (el/ela) es, nosautris/nosautras siám [sjɔn], vosautris/vosautras siátz [sjɔts], elis/elas son [sun]. Atal meteis pel preterit siaguèri  [sjɔ'gɛri]; siaguèt per foguèt es prononciat [sjo'gɛt].
 Lo vèrbe 'aver fa (ieu) èi e non ai.

 Lexic 
Lo lexic es globalament lo meteis coma a Tolosa e marca una certana unitat del lengadocian meridional que evoluís progressivament vèrs lo lengadocian oriental que pòt presentar el un lexic pro diferent. Per exemple, una caracteristica del lengadocian meridional e del narbonés es l'emplec de l'interjeccion ironica de suspresa "vièt d'ase!" [ bjetaze / bjataze / jataze / tʃataze ] plan correnta a Tolosa coma a Narbona e a Foish e que desapareis rapidament vèrs l'èst passat Besièrs.

 Particularitats de lexic e de formas originalas : carbassa per cogorda, caveta per botelha, galinat per gal, manhac (tèrme afectiu). 
 quauques plurals masculins en -is (pronoms, advèrbis, adjectius prepausats).ex: quauquis còps, autris còps, los gròssis proprietaris, vòstris gossesAquel plural caracteriza puslèu lo grop lengadocian meridional.
 contraccion de ambe lo e ambe los en ambe'l ambe'ls que se pòdon realizar [a'bel/am'bel/a'mel/a'bes/am'bes/a'mes] o ben [a'bal/am'bal/a'mal/a'bas/am'bas/a'mas]ex: "siás vengut ambe'l costume del dimenge!" [sjɔj ben'gø̞t am'bel kus'tø̞me dal di'mendʒe]
 prononciacion [dal] e [das] de del e dels localament ant per ont.ex: ant vas, d'ant venes? formula per se saludar. 
 contraccion de cap a en "capa" ['kapɔ] ['kɔpɔ]ex: capa'l cèrç dequnis, dequnas al sens de d'unes, d'unas.ex: dequnis còps m'embaranes! [de'kø̞nis'kɔts].Cal notar qu'aquela locucion adverbiala se pòt ausir dins totes los Pireneus lengadocians mas es pas relevada dins cap de diccionari. Se trapa dins La parabòla de l'enfant prodig de Queragut  (sosdialècte donasanés ) de l'atlàs lingüistic lengadocian per exemple.
Localament (Corbièiras) fèrme per plan de, fòrça (advèrbi de quantitat).ex: n'i a fèrme d'angleses.  
 ges en plaça de cap dins "pas ges" ieu n'ai pas ges vist [jew nɛj paj ʒej 'bist]  
 qué interrogatiu se pòt remplaçar per de qué tanbens per tanben.
 ba (bò en posicion atòna) per O (article neutre) : Garda-bò per tu sans ba dire.

 Transicion ambe lo carcassés 
La transicion entre los parlars narbonés e carcassés es trebola. Se podriá dessenhar una linha Lesinhan-Tuissan que presenta l'article le, les e la prononciacion [ø̞] de -u-''. 

Se pòt remarcar que dins las Corbièiras al tèrme de Lesinhan la coabitacion dels articles masc. "le" e "lo" se manifèsta d'un biais original per l'utilizacion de "lo" coma demonstratiu a costat de l'emplec de "le" coma article definit masculin normal.ex: "Le fraire de Joana es lo qu'a la casqueta roja."

 Extrach d'un tèxt dialectal de 1886 de Ròcafòrt de las Corbièiras 
Tirat del jornal "le rappel de l'Aude" del 29/08/1886
Tèxt dins la grafia originalaTranscripcion en grafia classicaTout aïsso és pas ço prencipal. 
Parlen paouc et parlen pla. 

Dourbissi lous pourtanels, grand barbeut, 

et escoutomé pla.

Juscos aïssi me sioï rigueut dé tas bestiésos.

Bouldro pas praco qu'eun tanoc de toun calibré

me benguessé coupa la deboutiou. Faï lou braillart

à Lapaoumo, (t'y saouran métré a régo) et 

m'embabinés pas mai qu'euntromén fenireïn per té

métré eun replo jan sabés et un clabel à quado pèTot aiçò es pas çò principal. 
Parlem pauc e parlem plan.

Dorbissi los portanèls, grand barbut,

e escota-me plan.

Juscas aicí me siái rigut de tas bestiesas.

Voldriá pas pr'aquò qu'un tanòc de ton calibre

me venguèsse copar la devocion. Fai lo bralhard

a La Pauma, (t'i sauràn metre a rega) e 

m'embabines pas mai qu'entrament fenirem per te

metre un rèbla ja ont sabes e un clavèl a cada pè.

 Nòstre paire 

 Autors de parlar narbonés 
 Totes los autors de la Cigalo narbouneso
 Hercule Birat
 Miquèl Decòr
 Leon Còrdas
 Pau Albarèl
 Lo doctor Pelissièr
 Aquiles Mir (son òbra s'editèt a Carcassona mas lo dialècte es narbonés)

 Nòtas 
<referéncias>

 Bibliografia 

 Glossaire des Comparaisons populaires du Narbonnais et du Carcassez (Suite),  Achille Mir
 Poésies narbonnaises en français ou en patois: suivis d'entretiens, Hercule Birat

Categoria:Lengadocian