Iodizacion

La iodizacion es un fenomèn lingüistic que consistís a transformar lo son [ʎ] (representat pel digraf -lh- en occitan) en [j]. Aquesta realizacion es sonada popularament ieisme en espanhòl. Afectèt e afècta encara d'autras lengas coma lo francés, lo catalan, lo romanés e mantuna varietat del nòrd d'Itàlia. 

Existís tanben una autra iodizacion possibla qu'es pro espandida en occitan e concernís la -s [z], que se produsís generalament quand aquesta es en contacte amb de consonantas sonòras e dona tanben un iòd.

 La iodizacion en occitan 

 Transformacion de -lh- en iòd 
Lo fenomèn es pro espandit en occitan ont ocupa una porcion considerabla del sud-èst del país. La iodizacion de -lh- es quasiben generala en provençal e ocupa una bèla part de l'espandi mediterranèu del lengadocian. 

Aquesta realizacion afècta tanben de palatalizacions segondàrias coma dins lièch (prononciat alara [jɛʧ]) o luònh [jɔn] coma per exemple en montpelhierenc.

 Transformacion de -s [z] en [j] 
Aquesta evolucion se realiza quand lo son [z] se tròba en contacte amb de consonantas sonòras ([b], [d] e [g]) e tanben davant [f], [s] o [ʧ]. Es ja fossilizada dins divèrses mots occitans coma èime < AESTIMA, blaimar < BLASPHEMARE o ilha < ['izla] < INSULA. 

Es subretot en fonetica sintactica que se fa sentir, mai que mai dins la part occidentala de l'occitan. Aital dins de combinasons coma los buòus, las femnas o dels gorgs los articles se pronóncian respectivament [luj], [laj] e [dej].

 La iodizacion en catalan 
Lo fenomèn afècta istoricament una part importanta del catalan oriental e es encara plan viu dins las Islas Balearas. En Catalonha lo trach foguèt estigmatizat amb de frasas del tipe "la paia a l'ui" per "la palla a l'ull", çò qu'entrainèt sa reculada geografica. La iodizacion istorica afectèt sonque las palatalas primièras e pas las palatalas sortidas mai recentament de la geminada latina -LL-. Dins mantes parlars balears aquela [j] pòt desaparéisser completament en foncion de la vocala que l'environa.

 La iodizacion en romanés 
Lo meteis fenomèn afectèt lo romanés coma se pòt veire dins los exemples seguents.
 LEPORE > *lɛpore > *ljɛpure > *ʎɛpure > iepure ("lèbre")
 GALLINA > *ɡallina > *ɡaljina > *ɡăʎină > găină ("galina")
 PALEA > *palja > *paʎa > *paia > *paie > pai ("palha")