Villa romana de Chiragan

La villa romana de Chiragan èra una villa Romana qu'es ara dins la comuna occitana de Martras Tolosana. Foguèt occupada fins a la fin l'Empèri Roman ont se trapèt de rics marbres desclapats de las dvèrsas excavacions successivas, dempuèi las primièras descobèrtas del sègle XVII e subretot menadas par Alexandre Du Mège de 1826 a 1830.

Per la seuna importància èra, segon qualques arqueològs del site coma Léon Joulin, la villa mai granda d'Euròpa aprèp la Villa Hadriana. Los elements escalprats descobèrts, d'importància majora, se veson ara al Musèu de Sant Ramon de Tolosa, que possedís mercés a ela una colleccion de las majoras de busts d'emperaires romans. De còpias d'òbras descobèrtas foguèron plaçadas dins un musèu dans la comuna.

Las òbras, per lor riquessa e lor unitat tematica, fan pas aisida l'interpretacion de la villa e l'identificacion del proprietari del domeni.

 Istòria 
Evolucion dins l'Antiquitat
Tres estapas foguèron identificadas dins la construccion. 

Primièr estat: une vilá modèsta
La primièra vilá data de l'epòca d'August e èra pro modèsta. Pr'amor conteniá de tèrmes e un peristil "Gros p. 165">Pierre Gros, La France gallo-romaine, París, 1991, p. 165.

Segond estat: lo començament del sègle II
La segonda estapa data de l'epòca de Trajan, e la bastissa comprend un Atri e dos peristils name="Gros p. 165".

L'espandiment maximal
La darrièra data de l'epòca de la dinastia dels Antonins e a aquel moment la superfícia es egala al tèrç de la Villa adriana"Léon Joulin p. 597">Léon Joulin, Les établissements gallo-romains de la plaine de Martres-Tolosanes, p. 597.

La destruccion
Los brisum reculmhits dins las escavacions son segon L. Joulin un testimòni de las devastacions del temps de las invasions del sègle VLéon Joulin, Les établissements antiques du bassin supérieur de la Garonne, CRAI, 1906, 724.

Lo site serviguèt pendent de sègles de carrièra de materials, quitament s'a alentorn de la mitat del sègle XVII los vestigis semblèron encara importants"Massendari p. 217">Julie Massendari, La Haute-Garonne (hormis le Comminges et Toulouse), 31/1, Carte archéologique de la Gaule, Paris, 2006, p. 217.
Lo testimòni del camonge Lebret en 1692 atesta de parets d'una nautor de 3 a 4 m ="Massendari p. 213">Julie Massendari, La Haute-Garonne (hormis le Comminges et Toulouse), 31/1, Carte archéologique de la Gaule, Paris, 2006, p.213. Alexandre Du Mège testimòni de la preséncia de parets de 1 a 2 m de naut dins una visita que faguèt en 1812 "Massendari p. 214">Julie Massendari, La Haute-Garonne (hormis le Comminges et Toulouse), 31/1, Carte archéologique de la Gaule, Paris, 2006, p. 214. Las parets en elevacion foguèron destruïdas al començament de la mitat del sègle XIX, a causa del desvelopament de l'agricultura intensiva "Massendari p. 215">Julie Massendari, La Haute-Garonne (hormis le Comminges et Toulouse), 31/1, Carte archéologique de la Gaule, Paris, 2006, p. 215.

Istòria de las descobèrtas
Los primièrs escavaires aguèron per objectiu de descobrir los elements mobiliers; l'interès per l'arquitectura de la villa, perceptible depuèi los ans 1840, creissiá fins a tener un ròtle essencial de Léon Joulin al sègle XIX e XX "Massendari p. 216">Julie Massendari, La Haute-Garonne (hormis le Comminges et Toulouse), 31/1, Carte archéologique de la Gaule, Paris, 2006, p. 216.

Primièras descobèrtas
De descobèrtas pontualas d'escultura son mencionadas dempuèi lo sègle XVII"Léon Joulin p. 596">Léon Joulin, Les établissements gallo-romains de la plaine de Martres-Tolosanes, p. 596. De bèls elements esculptats foguèron trovats sul site als sègles XVII e XVIIIL'archéologue - Archéologie nouvelle, n°80, 2005, 5, subretot vèrs 1630-1640 "Massendari p. 213">Julie Massendari, La Haute-Garonne (hormis le Comminges et Toulouse), 31/1, Carte archéologique de la Gaule, Paris, 2006, p. 213. Las primièras descobèrtas pendent lo sègle XVII, eissiguèron de la cavada d'un canal dich de la molina en 1612"Massendari p. 213". A l'extrèm fin del sègle XVII l'evesque de Rius faguèt plaçar de marbres venent de Martras Tolosana dins lo palais épiscopalJulie Massendari, La Haute-Garonne (hormis le Comminges et Toulouse), 31/1, Carte archéologique de la Gaule, Paris, 2006, p. 213-214. Pendent lo sègle XVIII de descobèrtas ponctualas se faguèron "Massendari p. 214".

Descobèrtas majoras del sègle XIX
Una garonada o raissa consecutiva a una chavanassa"Massendari p. 214" faguèi sortir de vestigis de la vilá lo 23 de mai de 1826. Lo cònsol de Martras avertiguèt lo cònsol de Tolosa, qu'encarguèt Alexandre Du Mège, inspector de las antiquitats, de menar d'escavacions name="Massendari p. 214".
Alexandre Du Mège sortiguèt fòrças elements escultatsL'archéologue - Archéologie nouvelle, n°80, 2005, 5-6, que faguèt una vertadièra  « culhida  »"Massendari p. 217". Una convencion foguèt signada amb lo proprietari del camp afin de depausar las trobalhas al musèu de Tolosa. Una granda partida de las descobèrtas se faguèron los 21 e 22 de setembre de 1826, Alexandre Du Mège escrivent al cònsol de Tolosa que . Depausadas a l'ostal de Martras, las esculturas rejonguèron per carreta lor emplaçament definitiuL'archéologue - Archéologie nouvelle, n°80, 2005, 6. L'escavaire signalèt de mosaïcs, ipocaustes e traças de pinturas dins la partida inferiora de las parets"Massendari p. 217-218">Julie Massendari, La Haute-Garonne (hormis le Comminges et Toulouse), 31/1, Carte archéologique de la Gaule, Paris, 2006, p. 217-218.
Las escavacions dins la vilá menadas per Du Mège se debanèron fins a la revolucion de 1830.

De nòvas escavacions menadas par la Societat arqueologica dem Miègjorn de França depuèi 1840 fins a 1842, puèi de 1842 a 1848 per jónher las nòvas descobèrtas als espacis desencombrats par Alexandre Du MègeJulie Massendari, La Haute-Garonne (hormis le Comminges et Toulouse), 31/1, Carte archéologique de la Gaule, Paris, 2006, p. 214-215. Las escavacions del començament dels ans 1840 concentrèron lors rececas a l'èst de las escavacions de Du Mège e efectuant de levats de las parets retrovadas. Aquelas escavacions faguèron sortir de tèrmes "Massendari p. 218">Julie Massendari, La Haute-Garonne (hormis le Comminges et Toulouse), 31/1, Carte archéologique de la Gaule, París, 2006, p. 218. Las escavacions de 1842 a 1848 semblèron aver donat mens de resultat e aver completat las coneissenças ja acqueridas del site name="Massendari p. 218".

D'escavacions ponctualas contunhèron al sègle XIX, mai sovent de biais fortuits"Massendari p. 215". 

D'escavacions comencèron en 1890-1891, capitanejadas per A. Lebègue, ensenhaire d'antiquitats grecoromanas a l'universitat de Tolosa, amb per objècte de verificar las dichas d'Alexandre Du Mège. La comunautat scientific èra fòrça suspecciosa envèrs aquel darrièr e las descobèrtas mobilièras efectuadas sul site, e las escavacions avián per tòca d'« avalir los doptes » "Massendari p. 218-219"Julie Massendari, La Haute-Garonne (hormis le Comminges et Toulouse), 31/1, Carte archéologique de la Gaule, Paris, 2006, p. 218-219. Julie Massendari signala que las escavacions de Lebègue foguèron beaucoup mai prigondas qu'aquela de Du Mège e que las destruccions ligadas a las espleitacions agricòlas podèron aver borrolar lo site"Massendari p. 221".

Malaurosament A. Lebègue decedèt en 1894, çò qu'arrestèt tot "Massendari p. 215". Se tornèt escavar amb A. Ferré en 1894-1895, amb qualques resultats"Massendari p. 215". Ferré identifiquèt los vestigis retrobats coma aqueles dels  talhièr bastits de materials peribles e cobèrts de teules"Massendari p. 221".

Accion decisiva d'un davancier: Léon Joulin
Léon Joulin, en desacòrdi amb de conclusions avançadas, efectuèt d'escavacions de grandas amplor finançadas par l'Estat, lo departament e la vilá de Tolosa, amb l'ajuda d'A. Ferré de 1897 a 1899"Massendari p. 215". Lo trabalh foguèt publicat en 1901 "Massendari p. 221". 

Tornèt amb l'essencial del trabalh efectuat pels davancièrs per prepausar una nòva lectura del site e una sintèsiJulie Massendari, La Haute-Garonne (hormis le Comminges et Toulouse), 31/1, Carte archéologique de la Gaule, Paris, 2006, p. 215-216, basada sus una lectura del site del seu environament de la plana de Martras Tolosana e faguèt lo plan qu'encara fa autoritat ara"Massendari p. 216" d'un ensems qu'identifica coma una vilá vasta de 16 ha"Massendari p. 222">Julie Massendari, La Haute-Garonne (hormis le Comminges et Toulouse), 31/1, Carte archéologique de la Gaule, Paris, 2006, p. 222. Las tecnicas qu'utilizèt alara, basadas sus l'estratigrafia, ne fa un davancièr de l'arqueologia metodica.

Darrièras escavacions 
De nòvas descobèrtas fortuitas se faguèron al sègle XX, en 1905, puèi encara en 1920 e 1930. Aprèp de trabalhs de cavada del canal de Palamenic l'aqüeducte de la vilá foguèt localizat"Massendari p. 216".

Un curatge important se faguèt en 1969 mas lo site foguèt reblat mai tardCR de Catherine Balmelle, Les demeures aristocratiques ďAquitaine. Société et culture de l'Antiquité tardive dans le Sud-Ouest de la Gaule, p. 1393.  

Aprèp una enquesta en 1994"Massendari p. 216", las pèças cadastralas constituissent lo site venguuèron monument istoric lo 6 de mai de 1998. De sondatge geofisics sul site de la vilá, recobèet de tèrra, se faguèron en 2000, 2001 "Massendari p. 216" puèi 2003. Aqueles estudis confirman largament lo plan realizat per Léon Joulin en 1901.

 Descripcion 
La vilá èra sus las ribas de Garona, prèp de la via de Tolosa a Dacs"Léon Joulin p. 596" e foguèt ocupada entre lo sègle I e IV. Seriá estat equipada d'un cai e d'un peirada segon d'observators del sègle XIX, aqueles elements ayant malaürosament foguèron destruïts per una aigada"Massendari p. 221". 

Los abitiants occupavan un claus d'una superfícia de 16 ectaras e èran al nombre de 80, sus 3 ectaras"Léon Joulin p. 597". L'empresa de la vilá foguèt establida segon las derrièras recercas arqueologicasa  m²CR de Catherine Balmelle, Les demeures aristocratiques ďAquitaine. Société et culture de l'Antiquité tardive dans le Sud-Ouest de la Gaule, p. 1394.

I aviá a l'encòp los elements necessaris a la Vilá rustica per la produccion agricola e de la Vilá urbana, demorança de proprietari, amb un portic monumental, de fòrça espacis verds e de tèrmes privats. 

Los vestigis de la vilá son pauc importants en despièch de la riquessa del material descobèrt"Gros p. 165".

 La pars urbana 
La pars urbana comportava des decenas de salas="Gros p. 166">Pierre Gros, La France gallo-romaine, Paris, 1991, p. 166.

La pars rustica 
Los bastits d'expleitacions, sur tres linhas, èran encenchat per un mur de  de long. Los bestits èran destinats a l'agricultura, estables, porcariás, granièrs, eca ; mas avián tanben un ròtle artisanal amb de talhièrs de teissièrs e de fondeires
"Gros p. 166".

Lo domèni agricòl ligat a la vilá seriá estat d'une superfícia superiora a Pierre Gros, La France gallo-romaine, Paris, 1991, p. 158. 400 personas vivián sens dopte sul domèni name="Gros p. 166".

 Òbras descobèrtas
Los primièrs escavaires foguèron impressionats pels fòrças marbres, decoracions arquitecturalas e esculturas sortits, prèp 300 estatuas name="Gros p. 166". 

Los bastits résidencials èran ornats de relèus de marbre representant los trabalhs d'Ercules, datats del sègle III, e de clipei (targas) ornats d'imatges de divinitas. E mai foguèron descobèrt fòrça estatuas, copiás d'estatuas grèga realizadas a Roma e une galariá de retrach d'emperaires e d'autres personatges. Las esculturas son ara expausats al Musèu de Sant Ramon de Tolosa.

 Elements arquitecturals 
De fragments arquitecturals foguèron decobèrts, que de capitèls e d'enquadraments de pòrtas.

Las targas 
Las escavacions sortiguèron d'elements d'al mens 12 targas, clipei amb d'esculturas de naut relieu, dichas tondi. Lo diamètre d'aquelas pèças son de 0,75 e 0,90 m, foguèron qualificadas d'estil grossièr e deurián èsser expausada en nautorJulie Massendari, La Haute-Garonne (hormis le Comminges et Toulouse), 31/1, Carte archéologique de la Gaule, Paris, 2006, p. 252.
6 d'aquelas targas nomenadas clipei son conservats e expausats al Musèu de Sant Ramon:
 Vulcan Ra 34d - Inv. 30503
 Cibèla Ra 34i - Inv. 30508
 Minerva casquéeInv>Ra 34j - Inv. 30509
 Igia Ra 34k - Inv. 30510
 Attis 341 - Inv. 30511
 Esculae Ra 34m - Inv. 30512
D'autres fragments foguèron descobèrts, que seriá estat una representacion de Vènus Ra 34f - Inv. 30305 e de Diana Ra 34h - Inv. 30507  name="Massendari p. 252".

La galeriá dels emperaires 
Los proprietaris de la vilá de Chiragan avián fach bastir una galariá qu'expausèron los divèrses emperaires e d'autres personatges que l'identitat d'unes nos escapa. La cronologia dels busts trobats va del sègle I a IV. Fórça dels nas dels emperaires foguèt trencats."museesaintraymond.toulouse.fr">.

Los trabalhs d'Ercules
Las representacions dels relieus dels trabalhs d'Ercules trobadas dins las escavacions de la vilá de Chiragan constituisson un ensems unic al monde e que foguèron fòrça estudiadas a causa de lor aspècte estilistic barròc "Massendari p. 250">Julie Massendari, La Haute-Garonne (hormis le Comminges et Toulouse), 31/1, Carte archéologique de la Gaule, Paris, 2006, p. 250. 
Foguèron trobadas progressivament e son dins un estat de conservacion divèrs, d'elements son plan conservats, d'autres son pas que de fragments. Los marbres èran penchs a l'origina name="museesaintraymond.toulouse.fr". Le marbre utilizat es benlèu un marbre local eissit de las carrièras de Sent Biat name="Massendari p. 250". La talha de las representacions va de 1,44 m a 0,88 m name="ReferenceA">L'archéologue - Archéologie nouvelle, n°80, 2005,  18. L'ensems foguèt estudiat per D. Cazes entre 1994 e 1999, çò que permetèt de completar las identificacions de fòrça fragments name="Massendari p. 251">Julie Massendari, La Haute-Garonne (hormis le Comminges et Toulouse), 31/1, Carte archéologique de la Gaule, Paris, 2006, p. 251.

A l'origina consideradas coma de metròps d'un temple, las esculturas dels trabalhs d'Esrules foguèron consideradas per L. Joulin coma venent d'una « superfícia murala devesada per des pilars »Citat par L'archéologie - Archéologie nouvelle, n°80, 2005,  18.
La datacion que ne foguèt propausat evòca lo II o la fin del III, en liagam amb la granda popularitat d'Ercules jos l'emperaire Comòde o Maximian Ercules name="ReferenceA". De biais mai general las divinitats onoradas per d"emperaires son plan representadasLéon Joulin, Les établissements antiques de Toulouse, CRAI, 1905,  293.

 autres travalhs representats:
 Ercules contre lo lion de Nemèa Inv. 30372 e Ra 28a - Inv. 30373
 Ercules agafaant las banas del taur de Crèta Ra 28b - Inv. 30378.
 Ercules e CerbèrRa 28e - Inv. 30379.
 Ercules dins lo jardin de las EsperidasRa 28f - Inv. 30372, 30383.
 Ercules e Diomèd Ra 28i - Inv. 30380.

 Autras descobèrtas

 Copiás d'òbras grègas 
Lo site donèt de copiás romana de marbre d'òbras grègas, sovent de qualitat name="Gros p. 166". Las òbras mai popularas èran difusadas e permetèt de conservar los trabalhs d'artistes que los originals, sovent de bronze, so perduts. Aquelas copiás èran sens dobte realizada a Roma. Fòrça reprasentacions mitologicas foguèron sortidas, d'entre aquelas reproduccions d'òbras grègas d'epòca classica, que l'autentificacion al site fa de còps qu'i a problèma name="Massendari p. 253">Julie Massendari, La Haute-Garonne (hormis le Comminges et Toulouse), 31/1, Carte archéologique de la Gaule, Paris, 2006, p. 253.
D'entre aqueles òbras: 
 tèsta de Baco Que Inv. 30334, 30344
 tèsta de satir Inv. 30345 et Ra 131
 ErculesInv. 30322, 30342
 MartInv. 30362
 EròsInv. 30370
 Esculap Inv. 30311 et Ra 41
 Atena Inv. 30339, 30340
 Igia Inv. 30312 et Ra 42
 Vènus dicha « Vènus de Martres »Inv. 30328 et Ra 52

 Relèus 
En mai dels relèus dels trabalhs d'Ercules, del site sortiguèron de relèus, que:
 Serapis Pluton e Cerbèr Inv. 30301
 « Alta de satirs » Inv. 30304 et Ra 32
 Raubament de ProserpinaInv. 30358
En mai, cal ligar al site de Chiragan una seriá de 15 masqueta de teatre e une seriá de masquetas à tematic bachic name="Massendari p. 258">Julie Massendari, La Haute-Garonne (hormis le Comminges et Toulouse), 31/1, Carte archéologique de la Gaule, Paris, 2006, p. 258.

 Problematicas ligadas al site 

Problematica de las esculturas 
Al site foguèt attribuit fòrça descobèrtas per Léon Joulin e aquelas atribucions foguèron acceptadas per los especialistas. Los estudis recentas tendon pasmens a n'ecartar qualques pèças, d'autras essent pas encara estudiadas, conservadas dins las resèrvas del musèu Sant Ramon e pas encara catalogadas en 2006 name="Massendari p. 258".

Fòrça esculturas foguèron trbadas mutiladas, çò que donèt une interpretacion d'una destrucaion volontária mas tanben tocant als trabalhs agricòlsJulie Massendari, La Haute-Garonne (hormis le Comminges et Toulouse), 31/1, Carte archéologique de la Gaule, Paris, 2006, p. 260.

Problematica dels marbres utilizats 
La question del marbre utiliza fa question dempuèi la descobèrta del site al sègle XIX. Le marbre utilizat es en majoritat del marbre dels Pirenèus que lo marbre de Sant Biat. Lo marbre local foguèt utilizat pels medalhons e la seriá consacrada als trabalhs d'Ercules, alara que d'autras òbras son de marbre de Carrare o marbre grèc name="Massendari p. 259">Julie Massendari, La Haute-Garonne (hormis le Comminges et Toulouse), 31/1, Carte archéologique de la Gaule, Paris, 2006, p. 259.

Problematica del proprietari dels luòcs
Alexandre Du Mège pensava identificar lo site a la ciutat de Calagorris de l'Itinerari d'Antonin e lo ric mobilier descobèrt dins un palais imperial name="Massendari p. 217".
La vilá foguèt occupada d'August a Arcadi per « de procuradors encargada d'administrar los domènis imperials » segon Léon JoulinLéon Joulin, Les établissements gallo-romains de la plaine de Martres-Tolosanes, p. 598. De cercaires donèron l'ipotèsi d'un 	colleccionaire. L'ipotèsi de governaires o de nauts magistrats imperials permetriát segon P. Gros d'explicar  name="Gros p. 166".

 Nòtas e referéncias 
<div class="references-small" style="-moz-column-count:2;column-count:2;">


 Vejatz tanben 
Ligams intèrnes 
 Vilá galloromana de Montmaurin

Ligams extèrnes

 La vilá de Chiragan sul site del musèu de Sant Ramon
 La galariá dels emperaires sus un site personal
 Los trabalh d'Ercules sus un site personal
 Dossièr de premsa sul musèu Sant Ramon de Tolosa
 Martras Tolosane. La Ciutat d'artistas es tanben villa imperiala
 Chiragan, un domèni imperial ?

Bibliografia

 Léon Joulin, Les établissements gallo-romains de la plaine de Martres-Tolosanes, CRAI, 1899, Volume 43, Numéro 5, pp. 596-604
17 Marcel Dieulafoy, Fouilles de Martres-Tolosane, CRAI, 1898, Volume 42, Numéro 4, pp. 479-480]
 Léon Joulin, Les établissements antiques de Toulouse, CRAI, 1905, Volume 49, Numéro 3, pp. 285-293
 François Baratte, Les objets précieux dans la vie économique et sociale du monde romain à la fin de l'Antiquité, Revue numismatique, 2003, Volume 6, Numéro 159, pp. 205-216
 [http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/crai_0065-0536_1906_num_50_9_71947 Léon Joulin, Les établissements antiques du bassin supérieur de la Garonne, CRAI, 1906, Volume 50, Numéro 9, pp. 723-724]
 Catherine Balmelle, Les demeures aristocratiques ďAquitaine. Société et culture de l'Antiquité tardive dans le Sud-Ouest de la Gaule CR par Carrié Jean-Michel, Annales. Histoire, Sciences Sociales, 2002, Volume 57, Numéro 5, pp. 1392-1394
  L. Gallois, Les voies navigables et l'occupation au sol de la Gaule, Annales de Géographie, 1935, Volume 44, Numéro 248, pp. 190-194
  Gianna Dareggi, A proposito di un ritratto virile di età imperiale, MEFRA, 1988, Volume 100, Numéro 100-1, pp. 321-330
 Jean-Charles Balty et Daniel Cazes, Sculptures antiques de Chiragan, I.5. Les portraits romains. La Tétrarchie, Toulouse, Musée Saint-Raymond, 2008.
 Jean-Charles Balty et Daniel Cazes, Sculptures antiques de Chiragan, I.1. Les portraits romains. Les Julio-Claudiens, Toulouse, Musée Saint-Raymond, 2005.
 Jean-Charles Balty, Daniel Cazes et Emanuelle Rosso, Sculptures antiques de Chiragan (Martres-Tolosane). I.2. Les portraits romains. Le siècle des Antonins, Toulouse, Musée Saint-Raymond, 2012.
 D. Cazes, J.-E. Guilbaud, M. Martinaud,Travaux récents sur la villa de Chiragan à Martres-Tolosanes, Haute-Garonne, Colloque : Nouveaux regards sur les villae d’Aquitaine. Bâtiments de vie et d’exploitation. Postérités médiévales, Pau, 24-25 novembre 2000.
 Gaston Astre, Sur l'origine de sculptures gallo-romaines de la Villa Chiragan à Martres-Tolosane, Toulouse, 1933.
 Pierre Gros, La France gallo-romaine, Paris, 1991. 
 Julie Massendari, La Haute-Garonne (hormis le Comminges et Toulouse), 31/1, Carte archéologique de la Gaule, Paris, 2006. 
 François Queyrel, Antonia Minor à Chiragan (Martres-Tolosane, Haute-Garonne), Revue archéologique de Narbonnaise, n°25, 1992 69–81.
 Collectif, Portraits romains, trésors du musée de Toulouse, L'archéologue - archéologie nouvelle'', 2005, n°80, 3–22.