Alt Àneu

Alt Àneu es un municipi de la província catalana de Lhèida, de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha e de la comarca de Palhars Sobiran. Resulta de la fusion en 1970 de las ancianas entitats administrativas d'Isil, Son, Sorpe e València d'Àneu, que n'es lo capluòc del municipi. 

Geografia
La Noguèra Palharesa, nascuda çaquelà al Plan de Beret, la travèrsa. Es la comuna pus al nòrd-oèst del Palhars Sobiran.

Toponimia
Alt Àneu, sense tradicion dins la val d'Àneu, es un toponime artificial e descriptiu. Correspond a la partida nauta de la val d'Àneu.
Àneu (Vall d')
La prononciacion es ['anew], mès i a tanben una prononciacion vulgara ['ano], reduccion recenta de la primièra [cf. Àrreu.]
Las primièras fòrmas ancianas utilizan l'adjectiu bas latin Anabiensis : Anabiensem en 824, Anabiensi en 839, Valle Aniauense en 850 (legir Anauiense), Anaviensis en 866, Anabi en 945 e 950, Anau en 1164, Anao en 1196, Aneo en 1324, etc. Es un nom prelatin de la branca iberobasca (la frequéncia dels noms bascoïdes es maximala a la Val d'Àneu). Joan Coromines presenta doás solucions, A) e B), puèi una sintèsi, amplificacion e conciliacion (C) : 
A) Las fòrmas ancianas Anabi fan pensar al nom basc de planta, Anabi (avajon, avagièra, Vaccinium myrtillus), que ambe de metatèsis, sufixes, etc a donat en catalan pirenenc naions, anajons, nabissos, avajons, auajós, etc, per d'un costat anabĭone, per l'autre *abanione. La fòrma d'origina anabi s'es conservada en basc soletin. L'avajon abonda a la Val d'Aran, a la val de Boí, d'Àneu, etc. La fòrma d'aquela darrèra val es naions, de anabiones. Àneu seriá vallis ánabi(s), « la val de l'avajon, de l'avagièra ». Coïncidís ambe l'Anabis citat per Ptolemèu, mès la localizacion d'aquel nom citat es malsegura.
B) D'autra part, los noms en -eu pòsttonic (e evolucion posteriora) contenon generalament a la fin la pòstposicion -be, « jos [çò que precedís] » : Urdinàbe / Ordino, Kaníllabe / Canillo, Árabe / Àreu, Àrreu, Búnnobe / Bono e, pus luènh, Saetăbis / Xàtiva (l'ibèr es près del basc). Lo sufixe -be es incompatible ambe anabi, « avajon ». 
C) I a un autre Àneu : lo pòrt o pas d'Àneu, 1847 m, entre Sallent de Gállego (Aragon) e la val d'Aussau, citat dins lo cartulari de Fanlo coma Anabi entre 1035 e 1070, e tanben Annava en 1230. Justament, al nòrd-nòrd-èst de Sallent, i a un pic e ola lacustra del nom de Anayet e l'etimologia es evidenta, *anabi-ētum, ambe'l sufixe collectiu, utilizat ambe de vegetals, -ētum, donc « bòsc d'avagièras ». Aquel punt dona un pes plan fòrt a l'etimologia A). Çaquelà, a Joan Coromines li fasiá dòl d'abandonar la pista -be (B) plan establida. L'avajon brota sonque suls travèrs d'altitud e los dos Àneus son de vals. Donc Àneu seriá « jos los bòsquets d'avajon », *ánabe-be redusit a ánabe per aplologia Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. II, p. 192-193 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=2846.
València d'Àneu
La prononciacion es [ba'lensja]. València ven del nom d'una comtessa de Palhars, mai que mai la filha d'Arnau Mir de Tost, Valentia (escrit atal). Ancianament s'apelava Mircat. Lo nom es atestat Valencia, pas abans lo sègle XII, signe de l'origina antroponimica Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. VII, p. 393 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=45579. Lo ligam amb'l vèrbe latin valere es donc indirècte.
Isil
La prononciacion es [ʒil], mès ambe un progrès de la fòrma istorica [i'zil] dempuèi la guèrra. Las fòrmas ancianas son Isil en 839, 1094, 1408, Esil en 1094, 1281, 1387. La prononciacion vulgara supausa de fòrmas palatalizadas *Iʒil, comparablas als mots catalans registí per resistir, reginós per resinós. Es un fait corrent en italian : cugino, Parigi. L'origina es comuna ambe'l vilatge vesin Isavarre. D'una part, is- a lo sens de « lòc aigalós e umide ». Lo basc -il significariá « mòrt » e d'aquela idèa se passa aisidament a la de « silenciós, escondut, entraucat », çò que correspond a la prigonda val d'Isil, que seriá « aigas entraucadas, enfonzadas », lo tot dins la familha iberobasca Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. IV, p. 448-450 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=22128. 
Isavarre
La prononciacion es jabarre, [ʒa'barre] e recentament puslèu [iza'barre], la primièra s'avalís. Las fòrmas ancianas son Isvarre en 1094, Isavarre en 1281, Isavarii en 1342, Isavari al començament del sègle XV, Isabari en 1408, etc. L'origina es comuna ambe'l vilatge vesin Isil. Isavarre seriá « aigas d'aval » Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. IV, p. 449-450 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=22128. 
Son
La prononciacion es [son]. Las fòrmas ancianas son Sonne en 839, Son en 1084, 1094, 1281, 1387. L'etimologia es iberobasca. Sembla d'èsser la meteissa que Ison, situat entre Tavascan e Berrós. S'agís de l'i- amovible de l'ibèr (Ilerda / Lerda, Ilurco / Lorca, Iturissa / Túrissa, etc). Pr'amor de la fonetica precatalana de la toponimia del naut Palhars, -n finala s'es conservada. L'origina es lo basc isun, « emenda », motivada per la possibilitat de pastencs reservats e recercats pels pastres dels lòcs vesins, que fasián pàisser los tropèls en despièit de la defensa. Autres cases semblables : Isou, a Asson, Isún (naut Aragon, partit judicial de Jaca) Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. VII, p. 158 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39401. 
Sorpe
La prononciacion es ['sorpe]. Las fòrmas ancianas son Sorb en 1281, Sorp en 1300, Sorpe en 1342, 1387, 1408, 1424. I a de noms aparentats, que son iberobasques : Assor, Sorpa (copia faita per un barcelonin), Sorre, Surp, Surri. Una partida an l'element sufixal -pe, sovent apocopat (-p), que deviá èsser -be, « jos ». Lo mot que precedís es probablament çur, « fusta, lenha » qu'èra benlèu a l'origina çurr(a), ambe l'aricle a e -rr- dobla. Lo sens concret es « jos los bòsques ». La causa del cambiament de la prononciacion -be > -pe es d'èsser darrèr l'articulacion fòrta de -rr- dobla. I a de variantas en u e de variantas en o perqué l'articulacion basca de u es cambiadissa Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. VII, p. 167 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39533.
Alós d'Isil
La prononciacion es [a'los], ambe o barrat, diferenta de la d'Alòs de Balaguer. Las fòrmas ancianas son Alos, Alosio, Alos subterior en 1088, Alos en 1163, 1164 e 1281. Lo sufixe lo tròban a Anyós (Andorra), Aós (Urgellet), Araós (naut Palhars), Berrós (naut Palhars), Casós (vilatjòt al nòrd-èst de Vilaller, Auta Ribagorça), Gramós (Urgellet), diferent de [-ɔs] que se diftonga en aragonés, son origina es una lenga prelatina aparentada al basc e cal puslèu supausar una basa -utz. La rasic es probablament tanben iberobasca. Alós e Alòs semblan formar seria ambe Aler (vilatge de Bassa Ribagorça, a l'oèst de Benavarri) e Alerre, 5 km al nòrd d'Òsca. La basa Al- es probablament aparentada ambe'l basc alha, « èrba », biscai ale, « aliment, al sens de pastura o èrba ». Signat X.T. Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. II, p. 165-166 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=2319.

Borén
La prononciacion es [bo'ren]. Las fòrmas ancianas son Boræhnne en 908, Borén en 1281, Boren en 1283, 1346, 1403, 1408, 1424, Voren en 1337, 1341, 1343. Lo nom es un compausat del basc, buru, « cap, cima ». La finala es pus malaisida. I a un nom de lòc parallèl, Borente. Lo Bosc de Borente es una vasta forèst situada per dessús Ribera de Cardós, a 15 km al sud-èst de Borén. [Borente es ara desabitat]. L'idèa es que Borén vendriá de *Buru-ĭnde ( > Borénne (fòrma de 908) > Borén, mentre que Borente, d'una part vendriá de la varianta en -ĭnte (*Buru-ĭnte), d'autra part, pas tan catalanizat, auriá conservat sa finala. Lo sens de -ĭnde / -ĭnte es « viòl, camin ». La topografia es coërenta ambe aquelas denominacions. L'alternància -ĭnde / -ĭnte es parallèla ambe la de l'adjectiu andi / anti (varianta que Coromines ditz ibèra), « grand » e lo segond permet d'explicar Benante e Calberante Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. III, p. 80-81 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=10154.
La Bonaigua de Baix
Es un vilatjòt que son nom ven d'un afluent dret de la Noguera Pallaresa. Lo riu dona son nom tanben al Pòrt dera Bonaigua, passatge de Palhars en Aran Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. III, p. 64 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=9900. L'adjectiu de baix s'opausa a de dalt, que s'aplica al pòrt.
Àrreu
La prononciacion es ['arrew]. Las fòrmas ancianas son Arreu en 1342, Arreo en 1313, 1408. L'etimologia es prèpa de la dels vilatges del nom d'Àrres, associats a de grands bòsques : la lenha o la fusta cussonada, perida, correspondent al basc soletin (egur) arro, basc comun (h)arro, « mòl, cavat, voide ». Coma Àrreu es jos de forèsts, l'etime es Árro-be o Árra-be, ambe'l basc -be, « jos » Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. II, p. 250 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=3978.

Nòtas