Baix Pallars

Baix Pallars es un municipi de la província catalana de Lhèida, de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha e de la comarca de Palhars Sobiran.

Toponimia
Baix Pallars es un toponime artificial, conservat per l'ajuntament maldespièit de proposicions de lo remplaçar pel nom dels vilatges pus importants, Gerri de la Sal, qu'es lo cap del municipi, o lo de Gerri, Peramea e Montcortès.
Baén
La prononciacion es [ba'jen], [ba'en] e de fòrmas intermediàrias. Las fòrmas ancianas son Bahen en 772, 807, 809, 1276, Baiene en 863 o 870, etc. Es probablament un nom bascoïde, çò pus mens de la branca iberobascoaquitanica, quitament se i a de semblanças ambe de noms o sufixes indoeuropèus (celtics o de la cultura dels camps d'urnas). La rasic basca bag- es desvolopada dins lo sens de privacion. L'etimologia seriá *bage-nn, « travèrses elevats, pauc fertils, despolhats » en contraste ambe'ls pus basses vestits de culturas o de bòsques Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. II, p. 300-302 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=5145.
Buseu
La prononciacion es [bu'zew]. Las fòrmas ancianas son Boisice en 817, Buisece en 839, Buisede en 849 e dins las fòrmas dobtosas o mal escritas, Oez en 893, Bisutile en 930, Ice en 807. L'etime es bascoïde, Ibos-Itze. Bos a benlèu un sens idrografic (cf. l'aiga Bosia) Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. III, p. 151 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=11473Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. III, p. 53 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=9727.
Cuberes
La prononciacion es [ku'beres]. Las fòrmas ancianas son Cuberes en 814 e 1359. Es un dericat de cuba (latin cūpa) + -er, -era; la basa del sens de cup, cuba es de « cuba per trepejar lo rasim, tina » Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. III, p. 476-477 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=15992. Sens topografic ?

Lo Soi
Seriá benlèu una varianta de l'adjectiu sull, « descornat, escapitat, descabeçar », en parlant per exemple d'un puèg sense punta, o per un nom de persona d'un òme demingat, descasut Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. VII, p. 187-188 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39221.
Solduga
Es un nom aparentat a Soldeu, ancian Saldeu. Solduga es associat a Salduba, nom de doás vilas ibèras, una de Betica e l'autra es l'ancian nom de Saragossa, anterior a Caesaraugusta (Saldubia, Salluvia). Soldeu èra *Sal'dube, mentre que Solduga èra *Sal'duba. En ibèr, i aviá pas de distincions de longor entre vocalas (pas de brèvas e de longas); los romans o prononciava tot en brèvas, d'aquí Sol'dŭbe, mès a l'ocasion en longas, segon la règla latina de l'accentuacion dels paroxitons, donc *Sol'dūba. Per Solduga, i a pas de fòrmas ancianas, mès de noms de personas, Augerot Çaldua, citat en 1518, Artal Saldua, Pere Saldua. Coma per Soldeu e coma per las vilas anticas de Salduba, la fòrma d'origina es en Sal- (mudat pus tard en Sol-, coma se passa sovent en catalan : estalviar > estolviar, saldar/soldar, salsa/solsir). Tanben, lo -g- es epentetic (cf. catalan dues > dugues). Probablament, lo nom es aparentat al nom basc de persona, Çaldubi, de bon explicar : çaldi (-du), « chaval » + bi < bide, « camin », donc un sens global de « camin de chavals ». En mai, per Saldub(i)a, avèm l'article -a pòstpausat e non l'avèm per Saldube / Saldubi, qu'a menat a *Saldou, Saldeu > Soldeu  (coma crŭce > crou > creu) Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. VII, p. 152-153 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39295.
Useu
La prononciacion es [u'zew]. Las fòrmas ancianas son Ysen a l'entorn de 777, Ossese en 782, Osset en 809, Osez en  1163, Oseze al sègle XIII benlèu, Oseu en 1359. L'origina es una rasic protobasca ligada ambe de pichonas divessas redobtables que representan las fòrças de la natura, les Matres Useae, atestadas dins una inscripcion romana d'Àlaba, benlèu en relacion ambe una rasic basca us- o aus-, que significa « borrisca ». L'etimologia d'Useu, *us-itze, fa allusion als còps de vents, que son fòrts pr'amor de l'auçada. Non i a cap de ligam, segur, ambe Usès, Ucetium Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. IV, p. 69-70 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=45438.
Vilesa
Ven de Vilella Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. II, p. 302, linha (b) 20 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=47141.
Gerri de la Sal
La prononciacion es ['ʒɛrri]. Las fòrmas ancianas son Gerrensi monasterio en 806, Ger en 807, Gerre en 839, Gerr en 839, Gerr en 973, Gerris en 981, Gerre en 1359. Ven de la basa bascoïda Agirr-, Agerr-, « manifèst, evident, dobèrt, expausat (al vent, etc) ». Gerri es dins l'unica partida plana e dobèrta que la Noguera Pallaresa travèrsa de la val d'Àneu a la Conca de Tremp. Signat J.F.C. Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. IV, p. 349 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=20402. A perdut la vocala iniciala A-, confonduda ambe la preposicion locativa a, a comparar ambe 22039 Ayerbe, que l’aragonés garda en dins aqueste usatge Joan Coromines, Estudis de Toponímia Catalana, Biblioteca Filològica Barcino, 1965, vol. I, p. 196.
Bresca
La prononciacion es ['breska]. Las fòrmas ancianas son Brescha en 1163, Brescha, Bresch en 1518 (nom de lòc utilizat coma nom de persona e masculinizat). Benlèu una allusion als merlets del castèl o a la siloeta dels ostals Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. III, p. 117 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=10778. Lo nom comun bresca a lo meteis sens qu'en occitan.
Enseu
La prononciacion es [an'sew]. Las fòrmas ancianas son sovent incorrèctas : Usés en 807, Ensedez, Ensedegh un pauc après, Insitile en 868, Enseu en 1260, Ausen (= Anseu) en 1359. I a tres vilatjòts atenents, Enseu, Useu, Buseu, ambe la terminason bascoïda -itze, cambiada regularament en -eze > -eu. La rasic es lo mot pastoral basc antzu, segon los lòcs « craba », « auelha », « animal estèrle ». L'iniciala antz- es cambiada en -en e lo -d- s'avalís entre vocalas. I a pas d'explicacion aisida per -d-. I a sovent en basc una -n- unitiva, donc benlèu antz-en-itze, dissimilacion de -n- en -d- > Ensedeze > Enseu Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. IV, p. 69 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17076.
Montcortès
La prononciacion es [moŋkor'tes]. Las fòrmas ancianas son Mont Cortes en 1094-1100, Montcortes en 1120, Monte Curtes en 1163, etc. Ven de Monte cortense, « montanha ont i a de corts (estables) e de cortals (parguias, polassariás, parcs de la polalha). Signat JFC Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. III, p. 445 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=27094.
Ancs
La prononciacion es [aŋks] o  [aŋs]. Las fòrmas ancianas son Anchos en 966, Panchos en 966 (error per Hanchos), Hanes en 1164 (error probabla per Hancs). Los noms catalans en anc- venon de mots indoeuropèus (e per la Catalonha, mai que mai sorotaptics, tissa de Joan Coromines, de la cultura dels camps d'urnas) qu'an lo sens de « cauna, espeluga » e de « canton, caire, recanton, cantonada » Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. II, p. 187 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=2737.
Bretui
La prononciacion es [bre'tuj]. Las fòrmas ancianas son Bretui en 1154 e 1164, Bertuy en 1281. Vendriá del nom de persona Brittus, segon Rohlfs, acostumat a las explicacions antroponimicas. En realitat, es un nom prelatin, format ambe'l sufixe -tŏi e la meteissa rasic que dins Borte, Borts, Borito e Borén, lo basc buru, « cap, cima », en coërencia ambe la situacion enlairada del vilatge. Los sufixes -tŏi e -ti altèrnan en basc. A costat de búru-ti > Borte, lo Bertui de 1281 es probablament una dissimilacion de *Bortoi, de *Bŭrutŏi, « los caps ». En posicion pretonica, a la diferéncia de Borte, Borts, lo passatge a Bertui es aisit (> Bretui). Lo catalan bret, « rusat, astuciós », explica la dita « Qui ha passat per Bretui i no ha estât burlat ha passat per
l'infern i no s'ha cremat » : los de Bretui se trufan del monde que passan o los enganan Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. III, p. 118-119 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=10799.
Cabestany
Escrit Camp Stagnum en 1237. Deriva de Caput stagni Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. III, p. 161 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=11608.
Mentui
La finala en -ui indica una origina iberobasca, mès s'agís pas del sufixe -tŏi : en basc, darrèr -n, t se muda obligatòriament en d. La rasic del nom es lo basc mendi, « montanha », mès lo mot es estat influenciat per lo sinonime latin e romanic monte. L'etime es mend-ŏi Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. V, p. 253 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26052.
Peracalç
La prononciacion es [pra'kals] o [pera'kals]. L'explicacion es dins la frasa « tapar una porta o pas a pedra i calç », mès s'utiliza tanben, non solament per tapar, mès per bastir Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. VI, p. 155 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31151.
Sellui
Es un nom prelatin de la copiosa seria en -ui, (de -ŏi, mès lo sens del sufixe es pas conegut). La rasic es lo basc çulo, « trauc », mès una l en basc supausa una [anciana] -ll- en iberobasc. Sellui es una dissimilacion de Çulloi Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. VII, p. 92 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=38216.
Peramea
La prononciacion es [pra'mea] o [pra'meja] (lo contributor a ausit lo segond dins lo vilatge cap a 2015). Las fòrmas ancianas son ad Petra medie en 849, castro Petrameia en 850, Petramedis en 981-985, Petra Media (mai d'un còp), Perameya en 1387, etc. Los ostals del pòble se seguisson de tots los costats, cap a la cima ont i a un grand castèl rocós. Lo parlar
bascoromanic de l'airal obesís pas al tractament catalan en diftongue català de e davant iod Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. VI, p. 198 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=31180.
Balestui
La prononciacion es [bales'tuj]. Las fòrmas ancianas son Balastuy en 850 e 1081, Balastui en 908, 1163 e 1164, Valestui  en 949. L'origina d'aquela finala -ui es lo sufixe basc -oi e la rasic es generalament basca tanben, mès s'agís pus exactament de -tŏi. Lo sens de -tŏi es « lòc de, plantacion de ». La rasic es de pus mal definir : beresi, « clapa, taca, de bòsc bas », « casse petit », beratz, « lòc erbós », belatz, « esparvièr », baratz, « òrt ». Signat XT. Lo pus probable es belatz-toi, « lòc plen d'herbatges » (> Balestui ambe metatèsi, o Balastui, ambe assimilacion de las vocalas. Signat JC (Joan Coromines) Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. II, p. 325-326 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=5536.
Canals
La prononciacion es [ka'nals]. Las fòrmas ancianas son Eccl. Ste. Eulalie de Canalibus, sense data, Canals en 1359. Es un canal d'asagatge, besal » Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. III, p. 231 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=12418.
Cortscastell
Es dins un pichon airal nommat Pla de Corts. La prononciacion es [kuskas'teʎ] o [puskas'teʎ]. Las fòrmas ancianas son Curtes castello en 949, Curtes castel en 1083, Curtocastello en 1164, Cortscastell en 1338, etc. Es pas una simpla aglutinacion de corts e de castell, mès lo resultat de cortis castellum, ambe cohors o cohortis al genitiu, « lo castèl de Corts » (del pichon país de Pla de Corts). Lo nom de Pla de Corts es ancian, atestat tanlèu 817 territorio Cortetano, en 839, area de Gerre sive de Cortis. Quin es lo sens d'aquel cortis, de cohors ? Benlèu lo de « domeni rural » o de « ostal rustic senhoral », en partent d'una nocion coma « claus rustic o adjacent a un ostal de campanha »; lo latin cohors, -rtis, romanic corte es conegut al sens de « ostal senhoral » o « vilatge ». Signat XT, que cita Coromines Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. III, p. 448-449 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=15537.

Istòria
Lo municipi se creèt en 1969 en amassant los ancians municipis de Baén, Gerri de la Sal, Montcortès de Pallars i Peramea.  Baén compreniá tanben Buseu, Castellnou, Cuberes, el Pui, Sant Sebastià de Buseu, Sarroca, lo Soi, Solduga (i l'Espluga de Cuberes), Useu, Vilesa. 
Gerri de la Sal compreniá tanben Bresca, Enseu.  
Montcortès de Pallars compreniá tanben Ancs, Bretui, Cabestany, Mentui, Peracalç, Sellui. 
Peramea compreniá tanben Balestui, Canals, el Comte, Cortscastell, Puiol.

Nòtas