Isona i Conca Dellà

Isona i Conca Dellà es un municipi de la província catalana de Lhèida e de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha, al Palhars Jusan.

Toponimia
Balasc, Benavent de Tremp o Benavent de la Conca, Biscarri, Gramenet e Montadó son de l'ancian municipi de Benavent de Tremp, Conques es de l'ancian municipi de Conques, Figuerola d'Orcau es de l'ancian municipi de Figuerola d'Orcau, Covet, Isona, Llordà e Siall son de l'ancian municipi d'Isona, Orcau, Basturs, Galliner, Montesquiu, Neret e Pui de l'Anell son de l'ancian municipi d'Orcau (los quatre darrèrs despoblats, e Neret ancianament), Sant Romà d'Abella es de l'ancian municipi de Sant Romà d'Abella. 
Los Magulls
Correspond a Musulgo o Mihulgo en 930-931, ambe lg, grafia arcaïca de ll. 
Es un nom d'origina celtica, aicí al plural, que ven de l'indoeuropèu MEDHYO-, vengut en celtic Meddo- [non pòdi escriure los caractèrs que representan la consonanta vibranta], ambe l'apondi de -ullus. La preséncia d'un article mòstra que lo nom èra encara comprés a l'Edat Mejana. Los noms d'aquela origina designan de lòcs menors situats entremièg de dos, o mai, pus importants Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. V, p. 265 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26222.
Balasc
Es un nom de lòc frequent, derivat d'un nom de persona, Belasc o Balasc, que correspond al castelhan Blasco [mès Coromines non cita Velasco, autre patronime iberic]. S'explica benlèu per un mot basc, belatz, « esparvièr, astoret, moisset », e lo sufixe iberobasc -ko, donc « falconièr », oficièr de las corts nobiliàras Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. II, p. 399-400 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=5436.
Benavent
Las fòrmas ancianas son Benauent en 1069, Benavente en 1079. Es un transferiment de Beneventum del Samnium, ancianament Maleventum, tanlèu l'epòca romana Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. II, p. 433-434 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=7354.
Biscarri
La prononciacion es [bis'karri]. Las fòrmas ancianas son Bescarre al sègle IX o X, Beschaire en 1162, Biscarre en 1179, Bischarri en 1204, etc. 
Lo nom ven de biskar(r)a, « tuca, punt culminant, esquina », que correspond a la topografia (s'agís del vilatge vièlh) Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. III, p. 22 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=9246.
Gramenet
Gramenet ven del latin graminetum « camp d'agram, de tranuga ». Es un derivat collectiu de gramen « èrba, pelena, agram » (signat JFC) Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. IV, p. 375 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=20863.
Montadó
Las fòrmas ancianas son castro de Lavancia, en 1097, Montado, sive de Comedols [Comiols]. Es un nom format de mont e un nom germanic d'òme Oto, Oton. I aguèt una dissimilacion vocalica o-o > a-ó o o-o > e-ó Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. V, p. 322-323 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26940.
Conques
La prononciacion es ['konkes]. Las fòrmas ancianas son Concas en 1056, Conches en 1097, 1126 e 1151, Conchas en 1359, etc. Es un derivat del latin concha, « clòsca d'un mollusc, conca [al sens topografic] » Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. III, p. 421-422 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=15237.
Figuerola d'Orcau
La prononciacion es [figəróla] (grafia de l'autor). Las fòrmas ancianas son Figerola en 1257-69, Figuerola en 1359. Es un derivat de figuera, « figuièr, figuièra » Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. IV, p. 218 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=18800, ambe'l resultat d'un doble sufixe -ar-ola.
Covet
La prononciacion es [kobét]. Las fòrmas ancianas son Chouezedo en 1033, Coueded en 1153 e 1164, Cubiceto en 1126-63, Couezeto en 1165, Coueded en 1179, Covet en 1319, etc. L'etime es codicetum, derivat collectiu de codex, codĭcis, « camba d'albre », mès lo sens seriá puslèu albre que de soca. Lo nom a perdut lo resultat de -d- intervocalic [probablament abans lo passatge a z], puèi un -v- epentetic s'es intercalat Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. III, p. 394-395 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=15789.
Isona
La prononciacion es [izóna] (grafia fonetica de l'autor). Las fòrmas ancianas son Isona en 973, Isauna civitas e Isona en 973-974, Isona en 1174 e 1359. La fòrma Isauna es una ipèrlatinizacion d'escriba. Es un nom iberic en -ON que los romans adaptèron a lor declinason en -o, -onis, -onem, etc, coma Tarraco, Barcino, Iluro, Arrago, Celso, Baetulo, Lauro e fòra del Principat, Castulo, Stipo, Ilipulo, Ulisipo, etc. Dins tots aquels noms -on foguèt remplaçat en -ona pendent la fasa romanica : Isona, tal coma Tarragona, Barcenona (> -lona), Alarona, Arraona... Cazlona, Lisbo(n)a. La fòrma iberica deviá èsser Aison, Eison, Ieson, adaptada en latin respectivament Aeso(n), Ison, Ies(s)o(n), per una fòrma romanica Isona. A l'epòca de las guèrras punicas, lo latin aviá encara lo diftongue -ei-, que finiguèt per se barrar en i (heic > hic, ueicos > uicus). Donc, ausiguèron Eison, ne faguèron Īson Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. IV, p. 450-451 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=22153.
Llordà
Nom d'un vilatge e d'un castèl. Las fòrmas ancianas son Lordano en 1032, 1045, 1162 e 1190, castrum Lordani en 1079 e 1097, Lordà en 1198, 1257-1269, 1314, 1359. Autres noms aparentats Lord, Lordat (dos lòcs d'Arièja), Lorda. Son de lòcs montanhoses, rocoses e escalabroses. Sembla venir del basc lurr (varianta lorr), « tèrra, de tèrra », ambe'l sufixe basc -te (lo basc modèrne lurte significa « esbodenament de tèrra » e « lavanca de tèrra »). Seriá donc lúrri-te o lórri-te, ambe sincòpa pro tardiva, per permetre la sonorizacion (*lorete > *lored- > *lord-), puèi un sufixe -anu preroman o romanic Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. V, p. 109-110 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23854.
Siall
Dins un lòc de pasturas e prats, ven probablament de sisall (« salsola vermiculata »), nom d'un arbuste que se plai dins los lòcs umides e palunoses, qu'a una varianta siall Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. VII, p. 132 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=38858 (correspond, çò sembla, al catalan oficial siscall).
Orcau
La prononciacion es [or'kaw]. Las fòrmas ancianas son : castro Orcall... de Urcallo en 1010, Orcallo en 1056, Ramon de Orcall (primièr tèrç del sègle XII), Sig. Pétri d'Orcau en 1151, Orchau... Orchau... R. d'Orchat en 1242, Ramon de Orcau en 1319, Orchau en 1359 e 1371, N. Ramon d'Orcaut, etc. Las fòrmas en -call, callo son a interpretar puslèu coma -al.lo, -al.l, que pòdon venir de -al.lu, o -aldu al sègle XI e al començament del sègle XII; Orcaut es a interpretar coma Orcau, sul modèl Arnaut (trobadorenc) = Arnau. Las fòrmas en -ad s'explican benlèu per una ipèrcorreccion (-d (e -ce, -ti) son tractats -u en catalan : grau, [de gradus], peu, [de pedem]. 
Ore o Orre es lo nom d'un lòc de batement de moneda, probablament près d'Isona. Orcau vendriá de OR(e)-KO-ALDE, que significa, en basc ancian pallarés « lo travèrs d'Or(r)e » : alde en basc significa « travèrs, penjal » e -ko- es un genitiu basc. En catalan -ld pèrd l'articulacion particulara de d, çò qu'explica las fòrmas en -al.l-, primièr resultat d'aquela casuda [-ald(e) > -al.l- > -al > -au]. Orkoal- mena a Orcual- que se simplifica aisidament en Orcal- [abans las primièras mencions] Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. VI, p. 59-62 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=29306.
Basturs o Bastús
La prononciacion es (bastús] (grafia fonetica de l'autor). Las fòrmas ancianas son : Basturz en 954, ilio collo de Uasturci en 1010, Basturç en 1056, 1359, Besturs en 1277, Bastús en 1278, etc. 
Es un nom que rementa lo de Lladurs o Ladurs, en Solsonés (Ladurci a l'Acte de Consacracion de la Catedrala d'Urgell en 839) e que fa supausar un nom de la familha iberobasca, BASTI-TURCI, puslèu que BASO-TURCI (evolucion possible en *Basdurs). Basti- es present dins los Bastigi > Baza) e Bastetani, Turci es una varianta de turgi (iliturgi, Turgalium, (conis)-torgi, etc). Lo nom d'ostal Bastús es present en Catalonha occidentala e ven del nom de lòc Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. II, p. 377-378 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=6516.

Galliner
Despoblat, pas tractat per Joan Coromines. Probablament *gallinarium, lòc ont fan venir de galinas.
Montesquiu
Montesquiu èra a costat de l'anciana rota d'Artesa de Segre a Gerri de la Sal, ara una rota blanca, del traçat d'excellenta qualitat, entretenguda perqué sèrv mai que mai als tractors dels agricultors que possedisson per exemple las tèrras de l'ancian vilatge disparegut de Montesquiu e que vivon dins d'autras aglomeracions. Menava al pont de Salàs de Pallars, suprimit pr'amor del barratge de Sant Antoní. 
Atestat Munt Squiu en 1359. Lo nom es format de l'eretièr del latin montem e de l'adjèctiu esquiu, « salvatge, fèr, ferotge, ostil ». L'intencion es de desfiar orgulhosament, menaçar e impressionar los enemics eventuals, per la fòrça (supausada) del site del castèl. Le mot esquiu es encara dins la lenga occitana. Segon  Joan Coromines, -Esquiu pòt èsser tanben un nom de persona, present en Occitania puslèu qu'en Catalonha Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 465 e 473Ernest Nègre, Toponymie générale de la France, volume II, n° 21 818Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, Toponymie des Pays Occitans, edicions Sud-Ouest, 2007, p. 192Jacques Astor, Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France, ed. du Beffroi, 2002, p. 511Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. V, p. 348 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=27179.

Neret
Joan Coromines non tracta dirèctament Neret; neir, nere es lo resultat del latin niger / nigrum, mès se tròba exclusivament dins las tèrras occitanas, non las catalanas, o siquenon als Pirenèus. Los noms semblables serián lo resultat del latin nigretum Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. V, p. 456-457 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28440.
Pui de l'Anell
Las fòrmas ancianas son : Puig del Anell en 1359, Puigdanell, en 1408. Tots aquels toponimes venon probablament d'un puèg o d'una tuca de cap arredondit, e mai o mens pelat, en forma
de corona, comparada ambe un anèl Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. II, p. 190 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=2827, çò que correspond plan al site.
Sant Romà d'Abella
Sent Roma(n) representa Romanus, nom de dos martirs, d'un confessor de Blaia al sègle IV, d'un avesque de Roan al sègle VII, etc (n'i a 27 segon Negre) Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, reedicion Librairie Guénégaud, 1984, p. 627Ernest Nègre, Toponymie générale de la France, volume III, n° 28 538Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, Toponymie des Pays Occitans, edicions Sud-Ouest, 2007, p. 294Jacques Astor, Dictionnaire des Noms de Familles et Noms de Lieux du Midi de la France, ed. du Beffroi, 2002, p. 681. Lo determinant es lo nom del municipi vesin.

Istòria
Isona e Conca Dellà es format dels ancians municipis de Benavent de Tremp, Conques, Figuerola d'Orcau, Isona, Orcau i Sant Romà d'Abella, units en 1970. 
Isona (Aeso) èra lo centre pus important de l'actual nòrd-èst catalan pendent l'Antiquitat iberica e romanica, puèi a pas arrestat de mermar desempuèi .

Nòtas