Angkor

Angcòrhttp://toscanoreinat.chez-alice.fr/DICO_AK.pdf o Angkor es l'anciana capitala khmer a l'entorn de l'actuala Siemp Reap, al nòrd del lac Tonlé Sap e nord oèst de Cambòtja. A Angkor vivián a l'epòca de l'apogèu d'aquel reialme prèp d'un milion d'abitants, mai que dins quina que siá ciutat europèa d'aquel temps. D'aquela ciutat, o ensemble de ciutats, demòra actualament un camp arqueologic espandit amb de centenats de temples de diferentas epòcas e tipes, qu'aprèp lo regim de Pòl Pòt venguèt un dels mai grand centre d'atraccion toristica. Tot aquel ensemble foguèt declarat en 1992 Patrimòni Mondial de l'Umanitat per l'UNESCO.

Lo gentilici es angcorian -a.

 Istòria 
Fondacion 
L'Empèri Khmer succediguèt al reialme de Chenla, que demoravan de reialmes e estats enemics. La capitala d'aquela epòca èra Isanapura, l'actuala Sambor Prei Kuk. En 802 Jayavarman II (802-850) los unifiquèt, se consacrant coma l'unic sobeiran e prenguent l'independéncia de Java, amb que qualques reialmes chenla demoravan sosmeses. Fin finala Jayavarman II demorava fins alara a Java. L'acte de proclamacion coma rei se faguèt al mont Kulen, al nòrd d'Angkor. Abandonèt l'anciana Isanapura e establiguèt la seuna cort a Hariharalaya, dins l'actual luòc de Roluos, a l'èst de Siemp Reap.

 Roluos (Hariharalaya) 

 Angkor (Yasodharapura) 
L'establiment de Roulos durèt pauc, Yasovarman I (889-910), filh d'Indravarman I, après aver edificat los temples de Lolei, establiguèt sa pròpia capitala pus al nòrd, a l'actual Angkor, que nomenava Yasodharapura. Del meteis biais qu'aviá fait son paire a Roulos, i bastiguèt un estanh (lo Baray Oriental) coma resèrva d'aiga per porgir la nòva ciutat. A costat tanben edifiquèt divèrses edificis.

 Koh Ker (Chok Gargyar) 
En 921 Jayavarman IV (921-941), foguèt coronat rei a Koh Ker, a qualques cent quilomètres al Nord-èst d'Angkor onte establiguèt la capitala, provocant un nòu cambiament de localizacion. Aquela capitala demorèt pendent lo reialme del seu filh, fins a sa mòrt (944) un nòu cambiament faguèt tornar la capitala a Angkor.

 Retorn a Angkor 
Rajendravarman II (944-968) faguèt tornar la cort a Angkhor pròpiament dich e una de sas primièras accions foguèt d'agrandir lo temple de Mebon Oriental, al mièg de l'estanh (lo Baray Oriental) qu'aviá bastit Yasovarman I de per abans. L'un aprèp los autres los monarcas se succediguèron e ensagèron de daissar lor marca bastissent de nòus edificis dedicats a la glòria dels dieus, d'els meteisses e de la monarquia coma institucion.

Suryavarman I (1006-1050) marquèt la fin d'una epòca de turbuléncias politicas, que tornèron mai tard. L'istòria d'Angkor es un rebat de la quita istòria del reialme, dels monarcas que succediguèron, intrigas, usurpators, eca. Mentre que, daissèron la seuna empremta dins las construccions del complèxe monumental.

 Angkor Vat 
200px|thumb|left|Imatges d'un pont d'accés a Angkor Thom
Mai tard, jos Suryavarman II (1113-1149), s'edifiquèt lo monument sens dobte mai important de l'ensems: Angkor Vat, lo temple e mausolèu, punt de referéncia de l'arquitectura khmer per las seunas dimensions e beutat.

Pauc aprèp, en 1177, l'armada del reialme de Tchampa (situat dins l'actual Vietnam) faguèt una incursion e ataquèt Angkor pel lac Tonlé Sap, trapant la ciutat militarament sens proteccion. L'ocupèt e la saquejèt, demorant pendent quatre ans jol seu domèni. Jayavarman VII tornèt capitar a prene lo poder en 1181 e portèt l'empèri a la seuna esplendor maximala.

Angkor Thom
Jos Jayavarman VII bastiguèt Angkor Thom, la nòva ciutat tancada per un barri quadrat de prèp de tres quilomètres de costat amb cinc pòrtas de dintrada e amb lo seu centre monumental emplit de construccions.

Abandon 
200px|thumb|Temple envasit per la vegetacion
Al començament del sègle XIV l'istòria d'Angkor e del quite empèri demorèt fosc, los documents istorics son escasses e pauc concrèts. Se conservèt pas rès de las construccions que foguèron bastidas aprèp lo sègle XIV, qu'èran de fusta. Entre 1351 e 1357 la capitala casèt dins la mans dels tais. Los khmers recuperèron lo poder, mas demorèron flacs. En 1431 Angkor tornèt èsser ocupat pels tais e lo país dependèt alara d'Ayutthaya, la capitala del reialme tailandés. Es benlèu la data que marca la fin d'Angkor. L'importància de las zònas amb de comunicacions melhoras, coma Phnom Penh, faguèt que la capitala mudèt definitivament fòra de la ciutat en 1434. Angkor demorèt amb mai o mens vitalitat fins al sègle XVI.

Descobriment de l'Occident 
Lo luòc tornèt èsser "descobèrt" pels occidentals a l'origina de la tentiva de cristianizacion pels missionaris franceses. Al començament del sègle XIX i intervenguèron los arqueològs. En 1863 Cambòtja passèt jos protectorat francés e comencèron las escavacions, mai o mens sistematicas del complèxe, que venguèron l'objècte de grand interesses dels Europèus. En 1901 foguèt creada l'École Française d'Extrême-Orient, que se n'ocupèron particularament a exclusivament fins a 1970, que lo daissèron per motius de securitat. Los escavaments contunhèron a partir de 1980 jos la direccion del govèrn de Cambòtja e amb la participacion de diferents païses. Dempuèi 1992 lo complèxe foguèt inscrich sus las listas del Patrimòni de l'Umanitat. A aquela epòca se faguèt d'importantas òbras de localizacion, netejatge e restauracion.

Monuments d'Angkor 

 Principals monuments d'Angkor e a l'entorn Element Data Primièr Constructor Dedicacia Situacion Ak Yum  s. VIII  ? induista  Sud del Baray Occidental Preah Ko  879 Indravarman I(877-889) Chiva  Roluos Bakong  881  Xiva  Roluos Lolei  893 Yasovarman I(889-910) Chiva  Roluos Baray Oriental  s. IX-X  -  Angkor Phnom Krom  s. IX-X  induista  Sud-oèst d'Angkor Phnom Bakheng  907 ?  Xiva  Sud d'Angkor Tom Prasat Bei  s. X  ?  Sud d'Angkor Tom Prasat Kravan  921  Isanavarman II(921-928) Vichnu  Sud del Baray Oriental Baksei Chamkrong  947 Reformat per Rajendravarman II(944-968) Chiva  Sud d'Angkor Tom Mebon Oriental  952 Rajendravarman II(944-968) Chiva  Baray Oriental Pre Rup  961  Xiva  Sud del Baray Oriental Banteay Srei  967 Naut dignatari de Rajendravarman II(944-968) Chiva  Nòrd d'Angkor Ta Keo  1000 ?  Jayavarman V(968-1001) Chiva  Ponent del Baray Oriental Baray Occidental  s. XI Suryavarman I(1006-1050) -  Angkor Mebon Occidental  s. XI  induista Baray Occidental Thommanon  s. XII Suryavarman II(1113-1149) induista  Levant d'Angkor Thom Angkor Vat  s. XII  Vichnu  Angkor Banteay Samre  s. XII  Vichnu Levant de Baray Oriental Chau Say Tevoda  1150  induista Levant d'Angkor Thom Srah Srang  s. X-XII  Acabat per Jayavarman VII(1160-1219) -  Sud del Baray Oriental Angkor Thom  s. XII-XIII, ambconstruccions anterioras Jayavarman VII(1160-1219) -  Angkor Phimeanakas  s. XI  Suryavarman I(1006-1050) Chiva  Palais Reial d'Angkor Tom Baphuon  1060 ?  Udayadityavarman II(1050-1066) Chiva  Angkor Tom Palais Reial  s. XI-XIII  diverses -  Angkor Tom Terrassa dels Elefants  s. XII Jayavarman VII(1160-1219) -  Angkor Tom Bayon  1200-?  bodista  Angkor Tom Prasat Chrung  s. XII-XIII  bodista Angkor Tom Prasat Suor Prat  s. XIII  Indravarman II(1219-1243) -  Angkor Tom Terrassa del Rei Leprós  s. XIII Jayavarman VIII(1243-1295) -  Angkor Tom Preah Palilay  s. XIII-XIV  ?  bodista  Angkor Tom Ta Prohm  1186  Jayavarman VII(1160-1219) budista  Sud del Baray Oriental Ta Prohm Kel  1186  bodista  Ponent d'Angkor Vat Preah Khan  1191  bodista/induista Nòrd d'Angkor Tom Ta Som  s. XII  budista  Nòrd del Baray Oriental Ta Nei  s. XII  bodista  Ponent del Baray Oriental Banteay Kdei  s. XII-XIII  bodista Sud del Baray Oriental Neak Pean  s. XII-XIII  bodista Nòrd del Baray Oriental

 Bibliografia 
 Claude Jacques, Michael Freeman. Angkor cité khmère. Ed. Olizane. Ginebra, 2000. ISBN 2-88086-253-1
 Jean Laur. Angkor. Flammarion. 2002. ISBN 2-08-200897-5
 Maurice Glaize. Angkor. J. Maisonneuve. París, 2003. ISBN 2-7200-1091-X

Categoria:Angkor
Categoria:khmer